Srokowski Stanisław

Strach. Opowiadania kresowe

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Okładka

Radosław Krawczyk

Redakcja i korekta

Hanna Śmierzyńska

Skład i łamanie

TEKST Projekt, Łódź

Zdjęcia na okładce

Fotolia.pl

Copyright © by Stanisław Srokowski

Copyright © by Fronda PL, Sp. z o.o.

ISBN 978-83-64095-22-1

Wydawca

Fronda PL, Sp. z o.o.

ul. Łopuszańska 32

02-220 Warszawa

tel. 22 836 54 44, 877 37 35

fax. 22 877 37 34

e-mail: fronda@fronda.pl

www.wydawnictwofronda.pl

www.facebook.com/FrondaWydawnictwo

Skład wersji elektronicznej

pan@drewnianyrower.com

Wszelkie podobieństwa nazw, nazwisk i postaci do nazw, nazwisk i postaci realnych są dziełem przypadku. Ale historie są prawdziwe, zdarzyły się rzeczywiście…

Pochówek Polski

Otworzyły się drzwi i na progu stanął ojciec. Nie od razu go poznałem. W wojskowym mundurze, w długim zielonym płaszczu, z plecakiem na ramionach, w rogatywce z białym orłem na głowie, z aluminiową manierką u boku i w butach z cholewami na nogach. Jakiś wychudły, z zapadniętymi policzkami, ze szramą na czole i obandażowanym uchem. Stał i nie ruszał się. Jego ubiór był pomięty i nadpalony, jakby przez ogień skakał.

Matce dech zaparło w piersiach.

Najpierw pobladła, potem poczerwieniała, chciała coś powiedzieć, wyciągnęła przed siebie ręce, rzuciła się w stronę ojca i zdławionym głosem wydusiła:

– Wróciłeś, Janek, wróciłeś...

Obejmowała go, a ja stałem z boku, samotny i zagubiony. Musiała to zobaczyć, bo krzyknęła:

– Stasiu, tato wrócił! To tato. Nie poznajesz?! Wrócił. Z wojny wrócił!

I mocno przyciągnęła mnie do siebie.

– Z wojny wrócił – patrzyła na ojca, jakby sprawdzała, czy nie jest duchem. – Tato – jeszcze wybełkotała, roztrzęsiona, zmieszana, to wpatrując się w ojca, to przygarniając mnie do brzucha. Byłem mały. Miałem zaledwie kilka lat. Ale tę scenę zapamiętałem na zawsze.

Potem ojciec wziął mnie na ręce, tulił do piersi i burczał:

– Wyrosłeś, synku, wyrosłeś.

Postawił mnie na stole i dalej mi się przyglądał. Jakby sprawdzał, czy to naprawdę ja.

– Niby dwa miesiące to nic, a tak się zmienił – rzucił w stronę matki i przyglądał mi się uważnie.

Istotnie, w sierpniu 1939 roku wzięli ojca do wojska, a zjawił się w domu pod koniec października i teraz nie mógł się nadziwić, jak się zmieniłem. A mnie korciło, by dotknąć manierki, bo była czymś nowym w moim życiu, orła w koronie dotknąć, bo pięknie błyszczał. Chyba domyślił się, że mój wzrok zajęty już jest czymś innym, bo zdjął czapkę, dał mi ją do ręki i pokazując orła, powiedział:

– To nasz polski orzeł, synku, zapamiętaj.

A potem odpiął manierkę od pasa i patrzył, jak przerzucam spojrzenie z przedmiotu na przedmiot. Matka szybko coś upichciła, pomiaukując:

– Głodny jesteś, Janku, ciężka droga za tobą… Już podaję… Jajecznicę na boczku… – śpiewnie szczebiotała, a ja się bawiłem już czapką, orłem i manierką.

Potem, gdy ojciec zrzucił plecak, zdjął płaszcz, umył się, posilił i jako tako do siebie doszedł, długo i ze szczegółami opowiadał, jak się dla niego skończyła wojna. Jak żołnierze masowo pędzili na koniach, pieszo i na rowerach do rumuńskiej granicy. Jak przedzierali się w trudzie przez most na Czeremoszu, a działka i inna broń wpadały do wody, lecz oni tysiącami parli naprzód, bo już na plecach czuli oddech nieprzyjaciela – sowieckie tanki i karabiny były tuż za nimi. Nie mieli nawet chwili czasu, by rzucić się w toń rzeki i ratować armaty. I wtedy oddział ojca został rozbity, tuż przy samej granicy, wojska sowieckie zablokowały mosty i nikt już nie miał szansy przebić się na Zachód. Dowódca dał rozkaz ocalałym z pogromu, by każdy ratował się jak może. Bo nie ma już Polski. Tak powiedział, nie ma już Polski, chłopcy. Została zagarnięta przez dwu wielkich wrogów, Niemców i Ruskich. I nie ma innego wyjścia, tylko uciekać, gdzie się da. – Ale pamiętajcie – dodał – że przyjdzie dzień, kiedy Ojczyzna was wezwie.

Nie rozumiałem wtedy, co to znaczy „Ojczyzna was wezwie”, ale musiało to znaczyć coś bardzo ważnego, skoro ojciec wyprężył się i wciągnął powietrze, jakby zamierzał salutować.

– Jesteście Polsce potrzebni – ojciec, mówiąc to, przyglądał mi się. – I teraz każdy z was odpowiada za najbliższych – po tych słowach mocno mnie przytulił. Westchnął głęboko, jakby chciał mi osobiście i w tajemnicy przekazać jeszcze jakąś ogromnie ważną wiadomość, ale się rozmyślił i ciągnął opowieść o powrocie z wojny.

Gdy pluton został rozwiązany, ojciec począł się rozglądać za znajomymi ze wsi albo z powiatu, żeby razem z nimi wracać do domu, bo to i raźniej, i bezpieczniej, a gdy się już zebrali, to na noc ukryli się w chaszczach, a o świcie jęli przemykać lasami w stronę Stanisławowa, Halicza i Podhajec. Najgorsze były wsie ukraińskie, mówił, które musieli omijać z daleka, ponieważ docierały do nich wiadomości, że Ukraińcy bardzo się zmienili i niechętnie widzieli polskich żołnierzy, a nawet na nich napadali, dlatego musieli się mieć na baczności. Po drodze niektórzy z nich odłączali się od grupy, zmniejszała się liczba niedobitków, aż w końcu zostało ich pięciu, dwu z Hnilcza, jeden z Panowic i dwu z Horożanki, i przemieszczali się o zmroku, przeskakując z miejsca na miejsce i nasłuchując, czy nikt ich nie śledzi albo nie goni. I tak dotarli do Halicza, a z Halicza już było blisko do domu, więc w lepszych nastrojach zmierzali w stronę Byszowa i Dryszczowa. Nadszedł jednak dzień, kiedy mocno poczuli trudy wielodniowej wędrówki – byli wygłodzeni, chudzi, zmizerowani, a dwaj z nich z gorączką i świecącymi oczami chorowali – postanowili zakraść się do najbliższej ukraińskiej wsi, bo tylko takie mieli w zasięgu wzroku, i zdobyć jakąś kurę, kartofle lub cokolwiek innego do jedzenia, albo choćby coś do picia, i wreszcie odpocząć.

Gdy wydawało się, że wieś już śpi, na zwiady wybrał się ojciec z kolegą z Byszowa, Wojciechem Mąką. Niebo zaciągało się ciemnymi chmurami i zanosiło się na deszcz.

Podkradli się bliżej, niedaleko pierwszych chat i okazałej cerkwi, ukryli się w krzakach, oglądając się, nasłuchując i sprawdzając, czy ktoś nie wyjdzie z domu bądź nie zaskoczy ich od tyłu, bo nigdy nie wiadomo, czego mogli się spodziewać i co mogło się jeszcze zdarzyć.

I wtedy usłyszeli wyraźny, śpiewny głos dochodzący ze wzgórza położonego niedaleko cmentarza, jakby jakieś nabożeństwo się odprawiało, ceremonia kościelna, nieznany rytuał. Ale o tej porze? Przed północą? W takiej ciemności? A poza tym, nie było tam żadnego kościoła ani cerkwi, tylko cmentarz i wzgórze. A jednak wyraźnie słyszeli ludzką mowę, potem znowu śpiewy, toteż stali się czujni, a równocześnie pchała ich ciekawość. Usłyszeli jakby chór kobiecy, który intonował ukraińskie pieśni. Słychać było piękne, melodyjne i młode głosy. Robiło to wśród ciemności, ledwie rozjaśnionej błyskającymi na niebie gwiazdami oraz powoli wydobywającym się zza chmur księżycem, niesamowite wrażenie. Byli wstrząśnięci i oniemiali. Nigdy się z niczym podobnym o takiej porze nocy nie spotkali. A brali już udział w niejednej uroczystości.

Chwilowy bezruch szybko minął, podpełzli w stronę grupy i przywarli w zaroślach, widząc sporą gromadę świątecznie ubranych ludzi – mężczyzn w wyszywanych koszulach, w czapkach z tryzubami na głowach, strojnie odziane kobiety w barwnych chustach i kolorowych spódnicach, wyszykowane jak na wesele, młodziutkie dziewczyny równo ustawione, jakby śpiewające w chórze. Obok nich stał ukraiński pop z długą siwą brodą, w liturgicznych szatach, wysoki, postawny i właśnie unosił dłoń do nieba, gdy zwrócili uwagę na jeszcze coś innego, na świeży, dopiero co usypany kopiec widniejący za plecami zgromadzonego tłumu; pośrodku tego kopca dostrzegli odsłonięty dół. Nie mieli pojęcia, co to wszystko znaczy, ta dziwna świąteczna atmosfera o tej porze, ci ludzie odświętnie ubrani, kobiety, dziewczyny, mężczyźni, pop, zawieszone na gałęziach drzew płonące lampy, żagwie i świece w rękach ludzi, a przede wszystkim ten świeżo usypany kurhan i dół w nim ziejący pustką.

Zerkali po sobie i wzruszali ramionami.

I wtedy zaczęły się uroczystości. Wcześniejsze śpiewy musiały być wstępem do nieznanego rytuału. Podsunęli się na skraj zarośli, by lepiej widzieć, co się tam dzieje. Ich oczom ukazała się scena, która całkowicie ich zmroziła.

Na znak uniesionej do góry ręki popa, zza tłumu wydobyło się dwu może dziesięcioletnich chłopców w czapkach z tryzubami na głowach, trzymających w rękach jakieś zawinięte pakunki, a za nimi trzy dziewczynki mniej więcej w takim samym wieku z czerwono-czarnymi flagami, w wyszywanych koszulach ze znakami białego krzyża, w środku którego widniał tryzub wpisany w czarny trójkąt na czerwonym tle, a całość objęta była ciemną obręczą i literami w środku: OUN. Nie wiedzieli, co to wszystko znaczy, ku czemu zmierza. Nie mieli pojęcia, jaki sens mają te trzy litery. Nigdy dotychczas czegoś takiego nie spotkali. Wszystko było tajemnicze i zagadkowe.

Przestało być tajemnicze i zagadkowe dopiero wtedy, gdy chłopcy rozwinęli pakunki i wyjęli z nich mundur polskiego żołnierza, długą bluzę z kołnierzem obrzuconym haftem w kształcie wężyka, spodnie, czapkę rogatywkę z białym orłem w koronie, i widzieli, jak chłopcy wyjmują jeszcze polską flagę i podają ją, a potem mundur najgodniejszemu, jak można było wnosić z wyglądu, mężczyźnie, który stał obok popa z poważną, groźną miną i poruszał niespokojnie czarnym wąsem, co było widać, bo niebo się przejaśniło, chmury cofnęły, gwiazdy jasno świeciły, a księżyc wisiał na jednej z gałęzi i bił od niego wielki blask, więc wszystko było widoczne jak na dłoni.

Mężczyzna przyjął od chłopców mundur, flagę, ktoś podał mu też godło narodowe, wielkiego białego orła, obrócił się, a za nim pop i całe zgromadzenie, i dostojnym krokiem ruszyli w stronę kopca i ciemnego dołu. Mężczyzna stanął nad jamą, przez moment zawahał się, zdawało się, że sobie z czymś nie radził, bo dał jakiś znak, zbliżył się do niego drugi mężczyzna, wziął mundur i flagę, a najważniejszy uniósł orła do góry i na chwilę zastygł, jakby się nad czymś zastanawiał. Panowała wielka cisza.

Ojcu w tym momencie serce zamarło. Przestał oddychać i wpatrywał się z napięciem w to, co się tam działo. Mężczyzna wciąż trzymał w górze białego orła, a potem gwałtownym ruchem rzucił go do jamy. Przez chwilę zapanowała taka cisza, że słychać było tylko szmer liści, lecz zaraz zerwała się burza oklasków. Gdy mężczyzna powtórzył tę samą ceremonię z polską flagą, unosząc ją do góry, a potem z pogardą w oczach i z wykrzywioną twarzą rzucił do dołu, rozległa się druga fala oklasków. Za każdym razem pierwszy zaczynał klaskać pop, a po nim biła brawa cała gromada.

Ojciec przecierał oczy ze zdumienia. Mąka leżał z otwartą gębą i wyglądał jak otumaniony.

Najważniejszy Ukrainiec wrzucał teraz po kolei do czarnej jamy części munduru, spodnie, bluzę i na koniec czapkę. Ale zanim ją wrzucił, demonstracyjnie zerwał z niej orzełka, splunął na niego i cisnął nim o ziemię, a kilku jego kompanów ze wściekłymi wyrazami twarzy deptało go, łamało, gniotło butami, a potem kopnęło do dołu, szyderczo się przy tym uśmiechając. Na końcu poleciała czapka. Za każdym razem tłum bił brawo. A pop z uznaniem kiwał głową, zaś najważniejszy obok niego burknął:

– Wże ne bude Polszczy. Wże wmerła – nachmurzył się, jakby się szykował do zadania ostatniego ciosu.

Ceremonia musiała powoli zbliżać się ku końcowi, bo głos zabrał pop, który stanął nad jamą i patrząc na tłum, powiedział:

– Jednych już się pozbyliśmy. Teraz pozbędziemy się drugich, Polaczków. To, co tutaj zrobiliśmy, to tylko znak, symbol, ale niedługo wymieciemy ich z naszej ziemi – huknął.

Rozległy się ogłuszające brawa. A pop jeszcze raz uniósł do góry dłoń i tłum uciszył się, wpatrując się w niego z nabożną czcią.

– Skończyły się czasy pańskiej Polski! – wołał po ukraińsku. – Skończyło się hańbienie dumnego ukraińskiego narodu – nabrał powietrza. – Właśnie pochowaliśmy Polskę – rozkręcał się i wołał coraz głośniej. – Raz na zawsze i nieodwołalnie. Już nigdy but polskiego jaśnie pana nie zdławi naszego gardła. Pogrzeb tego trupa stanie się pierwszym krokiem do odrodzenia naszego wielkiego narodu.

Tak bardzo byli zasłuchani w jego słowa, jakby samego archireja mieli przed sobą.

– Nastał czas Samostijnej Ukrainy! – Teraz już krzyczał. – Czas tryzuba! – uniósł wysoko głowę, jakby czekał na aplauz. I doczekał się. Huragan braw trwał długo, a kiedy wreszcie ucichł, pop mówił dalej: – Za chwilę zakopiemy grób, a na kurhanie stanie maszt i zawiśnie ukraińska flaga. I już na zawsze będzie tutaj łopotać – wydął wargi i tak zastygł. I wtedy posypały się kolejne brawa. – Kurhan sławy! – pop wskazał ramieniem kopiec. I wszyscy potoczyli wzrokiem za jego gestem.

Ojciec poczuł się tak źle, jakby umierał. I jakby to jego chowali. Zwalił się na niego ciężar, którego nie był w stanie dźwignąć. Leżał przytłoczony strasznym bólem, gniewem i przerażeniem. I nie wiedział, co ma robić. Pierwszy raz widział taki pogrzeb. Leżący obok Mąka też nie mógł wydobyć głosu.

Pop jakby sobie coś przypomniał, bo znów głośno zawołał:

– Kochani bracia i siostry, posłuchajcie. To początek naszego wielkiego marszu po wolność. Jeszcze popłynie polska krew, popłynie długimi rzekami, a łzy szerokimi potokami. Nie zważajcie na to, gdy nadejdzie nasz czas. Będziecie oczyszczali z kąkolu naszą ukraińską ziemię. Musimy tutaj przysiąc, że nie spoczniemy, aż wszystkie wrogie korzenie, łącznie z małym dziećmi, zniszczymy – wysunął do przodu podbródek, nadął się jak indor i ryknął: – Przyrzekacie wobec Boga i jego sługi?! – A tłum odpowiedział: – Przyrzekamy! – Pop nabrał tchu i ciągnął: – Nie zważajcie na nic i nie kierujcie się sumieniem. Współistnienie Polaków i Ukraińców to wrzód, który musicie przeciąć. Za zabicie Lachów dla tworzenia wolnej Ukrainy grzechu nie będzie. Kto w Boga wierzy, kto ma tyle sił, aby unieść strzelbę albo choćby nóż, niech idzie przeciwko Lachom pijawkom, a Bóg odpuści wam, bracia i siostry, wasze grzechy, jakbyście pielgrzymkę odbyli do Ziemi Świętej. Zabijajcie ich we śnie i na jawie, na polu, w lesie i w domu. Nie znajcie wobec nich litości. Uczcie swoich synów i córki, że wojna przeciwko Lachom to święta wojna. Ale dobrze się do niej przygotujcie. Nadszedł czas… – i huknął: – Ukraina bez Polaków! Ukraina tylko dla Ukraińców!

Ojciec był zdruzgotany.

– Pogrzebali Rzeczpospolitą – szepnął. – A teraz nas chcą pogrzebać. – Spojrzał na Mąkę. Jeszcze kilka dni temu z Rzeczpospolitą na ustach wyskakiwali razem z transzei. Jeszcze słyszał okrzyki porucznika Wilka, gdy wzywał do boju:

– Za Polskę! Za Rzeczpospolitą! Za Orła Białego!

I oto nie ma już Polski. Nie ma Rzeczypospolitej. Nie ma Orła Białego…

A na kurhanie wciąż trwała uroczystość. Pop zaintonował pieśń cerkiewną. Podjęły ją chórem kobiety, a po nich mężczyźni. Gdy skończyli śpiewanie, pop, dyrygujący całą uroczystością, dał nowy znak i mężczyźni, dobywszy skądś łopaty, poczęli zasypywać dół. Wiatr powiewał szatami, a wszyscy byli wpatrzeni w znikającą pod ziemią Polskę, jej flagę i Orła Białego.

Wysoki, postawny mężczyzna nachylił się ku dziewczynom z chóru, one pokiwały głowami i wybuchła radosna pieśń weselna, jakby wesele już się odbywało, uciecha zapanowała, radość wielka, wszyscy byli szczęśliwi. Na szczycie kurhanu wyrosła i załopotała na wietrze czerwono-czarna flaga i zawisł tryzub.

Ojciec i Mąka poczęli się wycofywać. Nie czuli już głodu ani zmęczenia. Głowy mieli wypełnione smutnymi obrazami pochówku Polski. Czuli na sobie ciężar tego spotkania. Ojca bolało serce. Mąka jakby uwiądł, nogi się pod nim uginały.

Kiedy wrócili bez jedzenia, koledzy rzucili się na nich z pretensjami, że nic nie przynieśli i jak tak dalej pójdzie, umrą z głodu. Byli tak wściekli, że już sami chcieli ruszać do najbliższej wsi, by zdobyć jakiś prowiant, ale gdy ojciec z Mąka zaczęli opowiadać, co im się przytrafiło i co zobaczyli, nastroje się zmieniły. Zrozumieli, że żyją już w innym świecie. Jeszcze kilka dni wcześniej mieszkali obok Rusinów czy Ukraińców, jak kto chce, byli ich sąsiadami, powiernikami, przyjaciółmi, a tu nagle pogrzeb Polski. I nie ma już dobrych sąsiadów, przyjaciół, znajomych. Trudno im było w to uwierzyć. Mimo przekonującej opowieści wątpliwości nie ustępowały. Bo jakże to tak?! Setki lat wspólnego życia, z dziada pradziada, wspólne wesela, święta, praca w polu. Nawet wspólne msze święte, w kościele albo w cerkwi. A teraz nagle koniec z tym wszystkim?! Koniec z przyjaźnią, znajomością, sąsiedztwem?! Jakże to tak? Nie mieściło się to w głowach. Jednym gestem można wszystko zmienić, przekreślić, wymazać? Było to nie do przyjęcia. A jednak odbył się pogrzeb Polski! Ciągle nie mogli w to uwierzyć. I kazali jeszcze raz sobie powtarzać, wypytywali o szczegóły, flagi, tryzuby, popa, śpiewy, a ojciec i Mąka powtarzali. Wtedy dopiero uznali, że sprawa jest poważna i nie należy jej lekceważyć. To nie był kaprys tego czy innego popa, tylko jakiś nakaz odgórny, myśleli. Ale jaki? Skąd przyszedł? Nie wiedzieli. A że byli żołnierzami, przeszli odpowiednie szkolenia, zdawali sobie sprawę, że jak w jednej wsi odbywa się taki pogrzeb, to może się on odbywać w setkach podobnych wsi, na całej polskiej ziemi. Ścierpła im skóra. Zastanawiali się, co mają począć ze sobą, z rodziną, z Polską. Nie dość, że Rzeczpospolita przegrała wojnę z Niemcami. Że nóż wbili jej w plecy Sowieci. Teraz jeszcze głowę podnosi sąsiad. I ma złe zamiary. Ale jakie? Jak daleko sięgają? – zastanawiali się. – Czy to nie były tylko popisy? Stroszenie piór? – Mieli markotne miny i smutne spojrzenia. Na dodatek, jak już wiadomo, byli wściekle głodni, wyczerpani, ledwie się trzymali na nogach, spali na stojąco. W końcu postanowili, że muszą przeczekać do następnego dnia, a później zdecydują, co robić dalej. Może pod wieczór na skraju lasu znajdą jakieś dzikie owoce i przeżyją, trafią na zająca, sarnę, a nawet na dzika, mają kilka karabinów, więc jakoś sobie poradzą. Na razie muszą ochłonąć po tym wszystkim, co usłyszeli.

Zrobili krótki rekonesans i znaleźli stojącą pod lasem samotną i, jak im się wydawało, opuszczoną stodołę, a właściwie szopę ze słomą w środku i postanowili w niej przenocować.

Najstarszy stopniem, kapral Bakuła, wyznaczył wartownika, bo musieli się pilnować, by nikt ich nie zaskoczył, więc kapral wyznaczył szeregowego Cieślika, który miał pełnić wartę przez dwie godziny, a potem zmienić go miał starszy strzelec Iglak, a po Iglaku, już nad ranem, ojciec. Pozostali poszli spać. Porozkładali się, gdzie kto mógł, przeważnie na dole, na wszelki wypadek, bo gdyby się coś działo, łatwiej będzie uciekać. Tylko ojciec wspiął się na stertę słomy, legł między dwiema belkami, by się w nocy nie zsunąć, i szybko zasnął. Zawsze lubił odosobnione miejsca, góry, pagórki, stożki, wspinanie, i tak mu zostało. I wtedy naszedł go sen, ale jakby i nie sen, a głos na jawie, ale i nie na jawie, tylko we śnie, jakby sen we śnie, i wszystko naraz, jawa, nie jawa, i sen, nie sen. W pierwszej chwili nie wiedział, co to wszystko znaczy. Słyszał jakieś hałasy, głosy, krzyki, wołania. Myślał, że to echa wojny, piętrowe wspomnienia, czyli sen we śnie. Ale to nie był sen we śnie. To była realna, konkretna rzeczywistość. Otworzył oczy i usłyszał dochodzące go z dołu jęki, skargi i szyderczy śmiech. Już świtało. Przez dziurę w dachu wdzierało się ostre światło. Uniósł głowę i zdrętwiał. Na klepisku leżeli powiązani sznurami jego koledzy, jeden obok drugiego, a nieznani mężczyźni wciskali im do gardeł szmaty i kneblowali usta. Powoli krzyki i jęki przycichły. Nad żołnierzami kołysali się zarośnięci chłopi z nożami, siekierami i widłami w rękach. W mig pojął, co się stało. Zostali zaskoczeni we śnie. Mimo warty. Pewnie wartownik, tak samo zmęczony i bezgranicznie wyczerpany jak inni, zasnął i wtedy tamci wtargnęli do stodoły, rzucili się na śpiących, sznurami ich powiązali jak prosiaki i stali teraz rozkraczeni i szydzący, w pozach zwycięzców.

– No i gdzie ta wasza pańska Polska? – kpili.

– Gdzie ułani na koniach?! Szlachta, całuję rączki, wasze zamki, pałace i dwory!? Czyje teraz to wszystko?

Żołnierze próbowali wydobyć z siebie głos, ale z gardeł dobywało się tylko niewyraźne rzężenie, ciężkie gulgotanie i zdławione wybuchy wściekłości, jakby do siebie samych mieli pretensje, że dali się tak zaskoczyć i schwytać w pułapkę. Leżeli twarzami do ziemi, z wykręconymi na plecy rękami i związanymi nogami. A tamci triumfowali. Chwytali się pod boki i dopiekali ofiarom:

– Gdzie wasz marszałek Rydz? Jak tchórz wymknął się z Polski!

– Gdzie butne miny i pogarda dla biednego ukraińskiego ludu?

– Aż się kurzyło, jak z podwiniętymi ogonami zmykali wasi dowódcy przez rumuńską granicę. A wy nie zdążyliście, polskie orły?! – zarykiwali się ze śmiechu i zjadliwie dogadywali. A żołnierze co chwilę podrygiwali, podskakiwali, jakby się zrywali do buntu, lecz nie mieli żadnych szans. Byli tak mocno skrępowani, że żaden z nich nie był w stanie uwolnić się z więzów.

Ojciec, niewidziany przez nikogo, ostrożnie obserwował scenę na dole i zastanawiał się, co ma zrobić. Skoczyć na mężczyzn, którzy trzymali siekiery w garściach, czy uciekać ze stodoły. Skok nic by nie dał. Też by go związali jak warchlaka. I zadźgali nożami. Uciekać również nie miał gdzie. Rozglądał się z nadzieją w sercu, że znajdzie jeszcze jakąś lukę w tym szczelnym kordonie, jakieś wolne miejsce na dole, dziurę w ścianie, po tej lub po tamtej stronie, da nura i zniknie w krzakach. Jednak nie znalazł niczego takiego. A równocześnie drżał na myśl, że któryś z drabów wespnie się na stertę słomy i go odkryje. Zerkali w górę, popatrywali na belki, lecz nie sprawdzali, co się wyżej znajduje, jakby uznali, że wszyscy padli ze zmęczenia na klepisko i sen ich zmorzył. Ojciec jednak wciąż czuł się niepewnie. Zdał sobie bowiem sprawę, że w każdej chwili mogą go znaleźć. Nawet pomyślał, by się zaryć w słomie, ale zląkł się, że usłyszą jego ruchy i będzie po nim. Stali koło wrót, panowali nad całością i było ich dziesięciu. Policzył dokładnie. I to kilkakrotnie. Mysz by się nie prześlizgnęła. Przed oczami przeleciał mu pogrzeb Polski. Śmierć w ciemnej jamie. Przeszły go ciarki. Zdawało mu się, że tak się trzęsie, iż porusza także słomę. Ale nie poruszał. A ich miał jak na dłoni. Stali z butnymi minami i pogardliwymi uśmieszkami.

– Nie mogłem, Mańciu – zwrócił się do matki, jakby się usprawiedliwiając. – Nie mogłem nic zrobić. Bo cokolwiek bym zrobił, już by mnie nie było. A tak wciąż żyłem i miałem nadzieję, że Bóg mnie wybawi. A ja ściągnę wtedy pomoc. Ale gdzie tam?! Ruszyć się nie mogłem – powtarzał. Prześladowały go wyrzuty sumienia. I dręczyły do końca życia.

No ale teraz leżał nieporuszony.

I wtedy się zaczęło. Związanie i upokorzenie to był dopiero początek.

Rzucili się na kaprala Bakułę, jako najstarszego stopniem, unieśli go do góry, rzucili na deski ułożone na dwu kozłach, zdarli mundur, ściągnęli buty i przez chwilę zostawili tak nagiego, powiązanego sznurami. Nie spieszyli się. Zachowywali się tak, jakby pragnęli go poddać jakiejś próbie. By poczuł strach, by się tym strachem napełnił, by strach przeniknął jego ciało i duszę, by wdarł się do serca i umysłu. I żeby udzielił się pozostałym żołnierzom. I zobaczyli ten strach w oczach Bakuły. Jakiś toporny osiłek, jak się później okazało, dowódca tej zgrai, z ciężkimi łapami i kamienną gębą, kazał wszystkich jeńców poprzewracać do góry twarzami, by mogli widzieć, co jego podwładni robią z kapralem.

Potężni mężczyźni rozkaz natychmiast wykonali. I już żołnierze leżeli na plecach. Wtedy dopiero zabrali się za Bakułę. Pękaty dowódca skinął głową, a dwaj młodzi chłopcy w wyszywanych koszulach, poszarpanych bluzach i pomiętych spodniach, stanęli z nożami nad Bakułą i zaczęli się nad nim pastwić. Najpierw się nim bawili. Gwałtownie unosili do góry noże i trzymali je nad głowami, jakby się zastanawiali, w co uderzyć, w oko, szyję, brzuch czy może w genitalia.

Ojciec, widząc tę scenę, zastygł, przestał się trząść, jakby było coś znacznie gorszego niż strach, jakaś wyższa siła idąca z głębi ciała, która niosła za sobą pytanie, po co jest życie i jak się ono kończy. Tak nam później tłumaczył. Coś takiego go naszło. Patrzył w dół, przepełniony nieznanym dotąd bólem i czuł wielki ciężar w sobie. I z tym ciężarem w oczach patrzył, jak nagle noże w tych rękach, które wisiały nad ciałem kaprala, po słowie dowódcy „rękawiczka”, spadły w okolicy łokcia i wbiły się głęboko w ciało, a kapral skręcał się i wył z bólu. A oni kroili mu skórę, jak gdyby kroili zwierzę do uboju. Wycinali wokół łokcia krąg i popatrywali na herszta, jakby go pytali, czy dobrze kroją, zgodnie z jakąś instrukcją, wedle ustalonych z góry reguł i norm. Watażka skinął głową, tamci się oblizali i cięli dalej. Gdy już nadcięli skórę dokoła łokcia, odłożyli noże na bok i znowu zerknęli na herszta. Ten dał znak, by pracowali dalej. Była to bowiem dla nich taka sama praca jak kopanie ziemniaków czy sznurowanie butów. Popatrywali po sobie i ściągali skórę z ręki, poczynając od łokcia, wzdłuż przedramienia i posuwali się niespiesznie w stronę dłoni. Jakby z zająca skórę ściągali, raz ciągnęli z zewnętrznej strony ręki, raz z wewnętrznej, aż dotarli do nadgarstka. Na moment przerwali, rozejrzeli się za czymś, podszedł do nich jeden z pozostałych oprawców, wyjął z kieszeni zawiniątko z solą i posypał nią ranę. Kapral zawył, wygiął się, unosząc do góry brzuch, wyrywał się ze sznurów, lecz bezskutecznie, więzy były mocne i wrzynały się w ciało, więc szarpiąc się, odczuwał jeszcze silniejszy ból. Ściągali mu już skórę z dłoni i palców. A gdy skończyli, unieśli ociekającą krwią „rękawiczkę” zwycięskim gestem do góry i zawiesili na jakimś haku, jak flagę narodową, by schła. Kapral wił się z bólu.

Pozostali żołnierze patrzyli na tę scenę z przerażeniem, pobladli i zastygli.

Ojcu zmącił się umysł i wydawało mu się, że walczy na wojnie z jakimiś potworami, wojna zamienia się w polowanie, polowanie w musztrę, musztra w pogoń za zwierzyną, która ma ludzkie głowy, ogarnęły go jakieś rojenia, koszmary senne, zwidy, omamy i halucynacje. Wielokrotnie potem to powtarzał.

Oprawcy odwrócili się ku hersztowi i czekali na jego rozkazy. Podszedł do nich, poklepał po plecach, powiedział, że spisali się na medal, zdali egzamin i udowodnili, że są silni i dzielni, zasłużyli się Samostijnej Ukrainie, tak powiedział, Samostijnej Ukrainie, i mogą teraz odpocząć. A do dzieła przystąpią pozostali.

I przystąpili.

Zrzucili kaprala z desek, a on spadł na ziemię i wył na klepisku.

Spętanych żołnierzy układali teraz na deskach dwaj inni oprawcy, a po nich następni i tak aż do rana. Chwytali noże, siekiery lub piły i pastwili się nad ofiarami. Jednemu oczy wykłuli, drugiemu jakiś niezdarny wizerunek ptaka z rozwiniętymi skrzydłami nożem wycięli na piersiach i krzywiąc się z obrzydzeniem, wykrzykiwali, że to polski orzeł, który do nieba nie poleci, trzeciemu pasami skórę z pleców ściągali, a w stodole rozlegały się stłumione przez kneble jęki i krzyki.

Ich jednak to nie obchodziło.

Siekierami palce u nóg odrąbywali, przez wargi do uszu druty przeciągali.

Ojciec poczuł jak pot zalewa mu twarz, skronie i ścieka po szyi. Znowu opadły go jakieś zjawy i widma, i dusiły. Nawiedzały omamy, rojenia i napady gorączki. Wydawało mu się, że jest w kilku miejscach naraz. Tracił przytomność. Ale widział jeszcze, jak wykrwawiają się jego koledzy, a krzyki i jęki odbijały się echem od ścian. Zdawało mu się, że znowu wróciła wojna, na okopy waliły się pociski, spadały bomby, a trupy fruwały w powietrzu. A potem unosiły się ku niebu i machały mu rękami. Aż ocknął się z tych koszmarów i przetarł oczy.

Było już jasno, dzień wstał na dobre. Słońce świeciło i wdzierało się do wnętrza przez otwarte wrota i dziurę w dachu. Na zewnątrz zauważył dwu wartowników z karabinami na plecach. Obserwowali okolicę, choć i tak mało kto mógłby się tu zbliżyć. Stodoła znajdowała się daleko od wsi, więc wartownicy niewiele mieli do roboty. Palili papierosy i coś tam sobie w dali pokazywali.

A w stodole jęki, krzyki i wycia nie ustawały.

I te jęki, krzyki i wycia uratowały mu życie.

Wykorzystał moment, gdy już wszyscy krzyczeli z bólu i powstał jeden wielki harmider, zarył się w słomie i tam pozostał. Dochodziły go stłumione rozkazy i chrapliwe, męskie odpowiedzi. Domyślał się, że jakieś nowe i gorsze cierpienia znoszą teraz jego koledzy. W pewnym momencie usłyszał mocny głos, jakby komendę, a po chwili poczuł dym. Dochodzące go wołania słabły, jakby mężczyźni się oddalali. A ogień lizał mu już stopy. Ogarniały go języki płomieni. Wydobył się na wierzch i rzucił w dół, by ratować kolegów. Ale potężna ściana ognia odgrodziła go od nich. Zdążył zobaczyć tylko w błysku sekundy obraz, który nim wstrząsnął do głębi. Żołnierze wisieli przywiązani do belki głowami w dół, a ogień zżerał im twarze, szyje i ramiona. Buchnęły mu w oczy płomienie. Paliła się już cała stodoła. Rzucił się w stronę wrót, parł po omacku przez ogień w kierunku światła i po chwili znalazł się na dworze.

Gdy padł na ziemię, paliły mu się nogawki i rękawy u płaszcza. Szybko zdusił płomienie. Słyszał jeszcze wycie kolegów, którzy umierali w płonącej stodole, a on nie był w stanie im pomóc. Ogień buchał z taką siłą, że musiał się gwałtownie cofnąć, by go nie spalił. A wokół nikogo już nie było.

– Nie mogłem, Mańciu – zwracał się załamany do matki, siedzącej z pochyloną głową. – Nie mogłem nic zrobić. – Patrzył na nią w taki sposób, jakby prosił o przebaczenie. – Nikt i nic nie mógł już zrobić – powtarzał.

Matka się do niego przytuliła i mocno objęła.

Usłyszałem jeszcze, jak spytała:

– I co teraz, Janek, z nami się stanie?

– Nie wiem, Mańciu – odparł i spojrzał w okno.

A za nim skierowała tam wzrok i matka.

Ja także spojrzałem w okno i zobaczyłem, jak mój ukraiński przyjaciel, Sławko, w czapce z tryzubem nad czołem, buduje jakiś kopiec i wbija w niego czerwono-czarną flagę.

A nad nim stoi jego dziadek i coś do niego mówi.

Lekcja anatomii

– Nikt się nie spodziewał takiego obrotu sprawy – opowiadał dziadek Piotr, który był dobrotliwy i łagodny jak gołąbek. Najgorszemu wrogowi by pomógł, wodą i chlebem w biedzie się podzielił, uratowałby od cierpienia, bo taką miał naturę. – Człowiek jest najważniejszy – zawsze mówił, wznosił oczy ku niebu i przepraszał Boga, że takie myśli pojawiają się w jego głowie. – Wiem, Panie, że Ty jesteś najważniejszy i władasz światem – tłumaczył się później – ale tam wysoko, gdzie nie sięga nawet moja myśl, na szczytach świata, lecz tutaj, na ziemi, najważniejszy jest człowiek, Panie. Wybacz mi straszny grzech pychy, lecz inaczej nie mogę mówić, bo inaczej nie myślę. I nie będę Cię okłamywać – chylił głowę i trwał w zasłuchaniu, czy piorun w niego nie trzaśnie albo dach nie runie mu na głowę za takie bezeceństwa. Ale nic złego go nie spotkało. Miłosierny Bóg wybaczał dziadkowi grzech pychy… dopóty, dopóki… Właśnie, dopóki…

Dopóki Ukraińcy od rana nie zaczęli się zbierać w grupkach i naradzać.

Widziało ich pół wsi. I dziadek też widział. Bo wtedy właśnie w tej wsi był, odwiedził w niedzielę starego przyjaciela, Justyna Wróbla, pszczelarza i ludowego artystę, którego znał od dawna, podobnie jak wielu innych gospodarzy w okolicy. Wracał z kościoła i gdy uniósł wzrok, zobaczył przed sobą sąsiada Wróbla, Ukraińca, Pawła Hawryłę. Ukłonił mu się jak zwykle i już chciał iść dalej, gdy uzmysłowił sobie, że Hawryło mu się nie odkłonił, miał ponurą minę i ciężkim wzrokiem na niego patrzył. A przecież byli dobrymi znajomymi. Lubili się od lat, można powiedzieć nawet, że na swój sposób się przyjaźnili, pomagali sobie wzajemnie, po sąsiedzku, na polowania razem chodzili, w młodości panny uwodzili, znali się jak łyse konie, a tu Hawryło naburmuszony, nawet czapki nie zdejmie, tylko patrzy spode łba, zatrzymał się więc dziadek i spytał: – Co ci, Hawryło? Źle się czujesz? – A tamten odwrócił się bokiem i nawet nie odburknął. Dziadek, pełen życzliwości i uszanowania dla każdego sąsiada, podszedł do niego bliżej i znowu spytał: – Stało się coś, Paweł? Pomóc ci w czymś? Widzę, że minę nasz nietęgą. – Inny by się obraził i poszedł sobie. A dziadek nie. Dopytywał, przyglądał się Hawryle i dopiero, gdy tamten warknął, by się odczepił od niego i wydusił:

– Wynoś się stąd. Idź swoją drogą – dziadek zrozumiał, że to sprawa poważna.

Ale i tak się nie obraził na Hawryłę. Uznał, że ktoś mu w rodzinie ciężko zachorował albo umarł. W takich sytuacjach człowiek się różnie zachowuje. Nie miał więc pretensji do Hawryły, tylko mu współczuł. Gdy odchodził, powiedział do niego:

– Jestem z tobą, Paweł. Gdybyś czegoś potrzebował, przyjdź.

Ale Hawryło już nigdy do niego nie przyszedł. Ani żaden inny ukraiński sąsiad z tamtej wsi. Wszyscy się nagle odwrócili i zamknęli w swoim kręgu.

Gdy wieczorem dziadek wrócił do domu, a później przyszedł nas odwiedzić, bardzo zmartwiony, że Hawryło cierpi, zaczął się zwierzać, jak mocno przeżywa ludzki ból i jak martwi się z powodu Hawryły. Lecz ciocia Elza, która także do nas wpadła na pogawędkę, potwierdziła wiadomość, że nie tylko Hawryło, ale połowa Ukraińców tak się dziwnie zachowuje. I opowiedziała, że była w jeszcze innej wsi, w Kociej Górce, i spotkało ją to samo, co dziadka.

– Nigdy do wojny z czymś takim się nie zetknęłam – mówiła ze smutkiem, potwierdzając słowa dziadka. – Nigdy Ukraińcy nie zbierali się tak w kupki, jak teraz, i nie radzili nad czymś. A dzisiaj radzą – mówiła.

Matka też często chodziła do tamtej wsi. I ojciec chodził. Wszyscyśmy chodzili, bo niedaleko było. Ciekawie wśród znajomych spędzało się czas. Chłopcy grali na harmonii. Dziewczęta śpiewały. Dzieci piłkę kopały. W dwa ognie grały. W stawie kąpały się. Dlatego i ja nieraz wpadałem do kolegów, by popływać i piłkę z nimi pokopać.

– Stoją pod domami z widłami i łopatami, i naradzają się, bez przerwy naradzają się – mówiła ciotka Elza. – Ale po co im w niedzielę widły i łopaty? – zastanawiała się i pytała dziadka Piotra. – Jak myślisz, Piotr, po im te widły i łopaty?

Dziadek się zamyślał i odpowiadał:

– Jak świat światem nigdy czegoś takiego nie było.

Przyszedł jeszcze dziadek Ignacy, któremu się to całe zachowanie Ukraińców nie spodobało i uznał, że znaczy ono coś bardzo groźnego, o wiele bardziej groźnego niż nam się wydaje. I że jest to coś, czego jeszcze nie znamy, a co dopiero nadchodzi, zapowiada się złowieszczo i groźnie. Tak właśnie powiedział, złowieszczo i groźnie. Przypomniał przy okazji, jak po pierwszej wojnie światowej, gdy trwały walki o Lwów, zachowywali się Ukraińcy. Mordowali Polaków. Nie strzelali do nich i nie zabijali, tylko brali do mordowni, tak powiedział, do mordowni, i torturowali przez kilka dni, znęcali się nad nimi, tłukli kolbami, kopali, zęby wybijali, szczęki łamali, skórę zdzierali, a w końcu naftą oblewali i podpalali.

– Podłe plemię. Kłębowisko żmij – syczał.

Ale dziadek Piotr go uspokajał.

– To była wojna, Ignac… – usprawiedliwiał.

– Wojna nie wojna, dla nich wszystko jedno – dziadek Ignacy był nieprzejednany.

Musiał coś więcej wiedzieć niż dziadek Piotr. Albo bardziej przeczuwał. W każdym razie powiedział, że nie podoba mu się to wszystko. To wystawanie Ukraińców przed domami, te nieustanne narady, spiski, spoglądanie z niechęcią na polskie chaty i pomrukiwania.

– Wszystko przez Hitlera – odezwał się znowu dobrotliwy dziadek Piotr. – Gdyby nie napadł na Polskę, nie byłoby tego.

– Nie wiem, Piotr, nie wiem – odparł dziadek Ignacy. I powiedział, że czuje nadciągające nieszczęście.

– Jakie nieszczęście, tato? – przestraszyła się matka.

Ale dziadek nie zdradził jakie, powiedział tylko, że idzie w naszą stronę nieszczęście. I że coś złego na świecie się dzieje. Miał kiepskie sny. Męczyły go zmory, zwidy, napadały mary. Wydrapywały mu oczy i krzyczały, strasznie krzyczały. – A to nic dobrego nie wróży. I coś zapowiada – wieszczył. Reszta rodziny nie chciała w to wierzyć, ciocia i mama wmawiały dziadkowi, że wracają jego dawne przeżycia, widzenia z bitwy o Lwów, kiedy walczył wśród licealistów oraz studentów i został ciężko ranny w głowę. To tamte bóle się odzywają, mówili. Ale dziadek nie dał się przekonać. I wypalił:

– Zobaczycie, przyjdzie nieszczęście.

I przyszło. Tylko nie od razu.

Minęło kilka dni i nadciągnęły sowieckie tanki, a razem z nimi gromady żołnierzy, młodziutkich chłopców, brudnych, niechlujnych, ze świecącymi oczami, którzy pędzili na złamanie karku na południowy zachód, w stronę Halicza i Stanisławowa.

– A nie mówiłem? – znowu zjawił się dziadek Ignacy i od progu rzucił: – Sowieci nas zaatakowali. I już po Polsce. Z jednej strony Hitler, z drugiej Stalin. I po nas. Znowu niewola. Znowu kajdany. I znowu Sybir. Bo na pewno nas nie zostawią w spokoju.

– Może Ukraińcy wcześniej wiedzieli, że przyjdą, i dlatego tacy hardzi się stali – rzuciła ciotka Elza, która znowu do nas dołączyła.

– A skąd mogliby wiedzieć? – powątpiewał dziadek Piotr.

– To dlaczego się tak zachowywali? – spytała ciotka Elza. – Z widłami i łopatami stali. Jakby chcieli nam przez to coś powiedzieć, coś ważnego przekazać, a my nie zrozumieliśmy – mówiła z zastanowieniem. – Bo inaczej, po co by to robili?

Nikt nie potrafił jej odpowiedzieć. To było 19 września 1939 roku, dwa dni po napadzie Sowietów. A dzień później gruchnęła wiadomość, że sąsiednia wieś, Leśna Skała, została zaatakowana. Polacy wybici do nogi. Przyniosła do nas tę informację wiedźma Honorata. Była posępna, groźna i źle patrzyło jej z oczu. Omiotła wzrokiem zapiecek, gdzie siedziałem jak strusia, ukryty między poduszkami, i wykrztusiła:

– To woła o pomstę do nieba.

– Co? – spytała matka.

– Nie pytaj – fuknęła. I zaczęła opowiadać. – Mordy zaczęły się w nocy…

– Jakie mordy? – przerwała matka.

– Słuchaj! – odburknęła i osadziła matkę mrocznym spojrzeniem. – Słuchajcie! – zwróciła się do wszystkich i ciągnęła: – Zaatakowali, gdy już wszyscy spali… a właściwie nie ludzi zaatakowali, tylko trupy…

– Jakie trupy? Co ty wygadujesz? – zirytował się wujek Marian. Nie lubił za bardzo wiedźmy Honoraty. Ciągle włóczyła się nie wiadomo gdzie. Opowiadano, że dawno temu jakieś tajne nauki pobierała, magią się zajmowała, a nawet studiowała na uniwersytetach, tylko potem nieszczęśliwie się zakochała i rozum straciła. Ale nie całkiem i nie do końca, tylko po części, jednak wujek się na nią boczył. Może miał pretensje, że nie zwierza się mu z sekretnych podróży, o których nikt we wsi nic dokładnie nie wiedział. Po prostu znikała i tyle. A potem nagle się pojawiała, poobijana, znużona i chuda jak szczapa. Długo musiała dochodzić do siebie, by jako tako wyglądać.

– Mówże! – ponaglił ją wujek Marian.

– Spokojnie, krewniaku, do wszystkiego dojdziemy – odparła z kwaśnym uśmiechem, by go zbić z tropu. – Ale najpierw musicie wiedzieć, że na czele tej szajki morderców stał pop, Iwan Kołbasa…

– Pop? – nie mogła uwierzyć matka.

– Tak, Mario, pop… – obrzuciła matkę niecierpliwym spojrzeniem, jakby się jej spieszyło. – Widzicie, co się porobiło – znowu była posępna. – Barczysty i silny mężczyzna – kontynuowała – który wydawał rozkazy. Towarzyszyli mu dwaj synowie, Mykoła i Kliment, też osiłki, z siekierami i nożami w zębach.

Matka zadrżała. I skuliła się.

– To dopiero początek – ostrzegła wiedźma. – Ale zanim zaczęli mordować, otoczyli ciasno wieś nocą, że mysz by się nie wyślizgnęła. Przynieśli ze sobą żagwie, aby było jasno jak w dzień, i napadli na kościół.

– W nocy? – pisnęła matka. – Na pusty kościół? – wydało się to jej nieprawdopodobne.

– Tak, Mario, w nocy, na pusty kościół – potwierdziła wiedźma, nie miotając już ognistym spojrzeniem po ludziach. – W nocy – potwierdziła. – Dlaczego w nocy, nie wiem, ale w nocy. Siekierami rozwalili drzwi i włamali się do środka. Sami młodzi, poza popem. Chłopcy i dziewczyny. Po siedemnaście, dwadzieścia lat. I zaczęli rabować. Sutanny, ornaty, komże, kapy, stuły, chorągwie, figurki anielskie – podawała nazwy, których nie znałem. – Rozwalili też tabernakulum i wyjęli kielichy, komunikanty i… monstrancję… – nagle umilkła.

– Chryste, Panie – jęknęła matka. – Świętokradztwo!

Wiedźma skinęła głową.

– Więcej niż świętokradztwo, Mario – burknęła. – To hańba, kochani, wielka hańba, sromota i zmaza. Hołota wdziera się do kościoła, plądruje i gromadzi zrabowane rzeczy w jednym miejscu – westchnęła, zrobiła groźną minę i po chwili ciągnęła: – …gromadzi w jednym miejscu, zwala wszystko na kupę, a gdy już zrabowała, rzucają się na nie młodzi, jak zgłodniałe wilki, i zaczynają rozszarpywać, z pazurami skaczą sobie do oczu, by wyrwać jak najwięcej. I żrą się między sobą, kto jest najważniejszy. Aż wkroczył pop i uspokoił motłoch.

– I pop pozwolił, by polski kościół…? – matka była przerażona.

– Tak, Maniu – jakoś miękko, łagodnie odparła wiedźma. – Ale co się dalej działo?! Co się działo, Maniu!? To nie tylko o pomstę do nieba woła. To żąda zemsty, krwi! – zacisnęła pięści.

– Co? – jeszcze bardziej przeraziła się matka.

– Dziewczyny skoczyły po nożyce, igły i nici – ciągnęła – kapy i ornaty pocięły na kawałki i w pośpiechu szyły dla siebie bluzki, sukienki, chusty i spódnice. Pop z synami poszli na plebanię, by ukryć co cenniejsze zdobycze. Chłopcy błyskawicznie zorganizowali akordeon i cymbały, chwycili za instrumenty i zaczęli się bawić, trwały już tańce, śpiewy i dzikie harce. Strumieniami lała się wódka. I to w kościele! Rozumiecie?! W kościele! W domu bożym. Krzyczeli, porykiwali na siebie i wznosili hasła: „Sława Ukrainie!”, „Smert Lacham!”.

Matka tak się skurczyła i zmalała, jakby chciała się zapaść pod ziemię.

Obaj dziadkowie pozamykali oczy. A ciotka Elza szczypała zębami palce aż do krwi. Jakby je chciała odgryźć.

Wiedźma zaś kontynuowała:

– I te bydlęta, jak się już nachlały, w strojach uszytych z kap i innych szat liturgicznych, poczęły się gzić ze sobą. Chłopcy rzucali się na dziewczyny, dziewczyny na chłopaków, padali w nawie głównej między ławkami i pakowali się jedni na drugich, sapali, kwiczeli jak świnie, wydzierali się, jakby im kto skórę zrywał z pleców. Kotłowali się i kłębili, jakby sądny dzień nastał, tak bardzo chcieli skorzystać z uciech żądzy. Przed tabernakulum?! Wiecznym ogniem?!

– Nie! – krzyknęła matka.

Ale wiedźma chyba jej nie usłyszała, bo warknęła tylko:

– Koty się nawet na wiosnę tak nie parzą! A oni w kościele! W świętym miejscu!

I burknęła:

– Sodoma i gomora!

Nikt się nie odezwał, wszystkich zamurowało. Opowiadała takie nieprawdopodobne rzeczy, że dziadkom oczy wyłaziły na wierzch, choć swoje lata mieli, a kobiety nie wiedziały, co z rękoma zrobić, tak były zmieszane.

Wiedźma mówiła dalej:

– Gdy wrócił pop z synami, towarzystwo było nieprzytomne, otumanione i wściekłe z powodu przerwanej roboty. Nerwowo naciągało na siebie łachy i wyglądało strasznie. Jakieś monstra, potwory z piekła rodem. Spocone, zasapane, z wywalonymi jęzorami. Ale widać było, że czegoś im ciągle brakowało, bo gdy pop się na chwilę oddalił, któryś znalazł w zakrystii jeszcze jedną szafę z komżami i co poniektórzy narzucili je na siebie, inni zaś wpadli na pomysł, by konie ze stajni ściągnąć i wkrótce pod kościołem stado wierzchowców się zebrało i przebierańcy ruszyli w szatach liturgicznych na spoconych karkach przez wieś.

– I to wszystko działo się w nocy? – wychynęła matka ze swoich zgryzot.

– Tak, Maniu, w nocy – przytaknęła wiedźma. – Z chat ukraińskich wypełzły jak mary duchy ciemności, nowe tabuny dziewczyn i chłopaków. Wśród krzyków i dzikiego wycia, huraganowymi brawami witali szalejącą bandę. Wariowali tak i miotali się do rana. A o świcie siekiery, noże i widły połyskiwały w blasku słońca. Polskie domy zatrzasnęły drzwi i nikt przez trzy dni nosa nie wychylał za próg. Zapanował ciężki smutek i wielki, ciemny strach. Nikt już nie wiedział, co się gdzie dzieje. Nawet starzy Rusini, wiekowi staruszkowie, chwytali się za głowy i mamrotali:

– Co oni wyrabiają?! To nie mogą być nasze wnuki! – przecierali ze zdumienia oczy.

– Oszaleli! – dławiły się babki ze wstydu.

A wiedźma ciągnęła:

– Tylko krzyki, Maniu – wciąż zwracała się do matki – wrzaski, wycia i ryk pijanej swołoczy było słychać. Plądrowali już, łupili i szabrowali starą, wiekową kaplicę, pamiętającą jeszcze czasy dawnych rycerzy i sławnych władców. Pościągali z ołtarza święte figury i poroztrzaskiwali je o ściany. Kiedy zabrakło już naczyń i świętych figur, dobrali się z młotami i siekierami do grobowca z trumnami wmurowanymi w grube ściany i poczęli wydobywać te trumny i profanować szczątki niedawno pochowanych i zasłużonych dla parafii umarłych. Wyobrażacie to sobie?! Wyciągali za nogi trupa po trupie, podnosili do góry, ściągali z nich ubrania, a trupy chwiały się, kołysały, leciały im przez ręce, rzucali nimi jak grudami ziemi, deptali i łamali kości.

– Boże, nie pozwól… – jęknęła matka.

A wiedźma opowiadała:

– Musiał w nich wstąpić diabeł, Mario – zerknęła na matkę – zły duch i zasiało się czarcie nasienie, bo z ziejącymi nienawiścią twarzami parli na nowe trumny i trupy, jakby chcieli je siekierami porąbać. Ale odrzucili po chwili noże, widły, młoty i siekiery, i zabrali się do ściągania z kolejnych nieboszczyków ubrań, spodni, marynarek, koszul i butów. A gdy splądrowali wszystko, a nie dla wszystkich starczyło łupów, runęli do bezczeszczenia grobów na pobliskim cmentarzu, wydobywając na powierzchnię ciała zmarłych i ściągając z nich garnitury, koszule, krawaty, lśniące jeszcze pantofle i pierścionki na palcach oraz złote i srebrne zęby.

– Panie… – dławiła się bólem matka.

– A gdy wpadli na osobną kwaterę – kontynuowała wiedźma – z grobami ofiar wojny, poległych żołnierzy i oficerów, naszych bohaterów narodowych, pootwierali mogiły, pościągali z trupów mundury, bluzy i spodnie, czapki, medale i krzyżyki na łańcuszkach. A trupy pozostawili ciśnięte w nieładzie jedne na drugich, jakby się tędy huragan przewalił. Po kilku godzinach, gdy już nadszedł wieczór i nasycili się zdobyczami, znużeni trzydniowym szaleństwem, porozchodzili się po domach, zostawiając splądrowany kościół, kaplicę i zbezczeszczone groby pomarłych Polaków oraz zabitych na wojnie żołnierzy w chaosie i totalnym bezładzie. Jakby dzikie stado knurów i macior przewaliło się przez wieś – nabrała powietrza i coraz wolniej mówiła: – Przez tydzień panował trwożny spokój. Zdawało się, że nawałnica już przeszła. Burza minęła, pioruny przestały walić. Ale wciąż czuło się odór trupów i mdły zapach odkopanych grobów. Nikt z Polaków nie pokazywał się na ulicy. Siedzieli po domach przelękli, z wystraszonymi twarzami, zerkali przez okna i nasłuchiwali, czy groźne wycie ponownie nie zabrzmi. A kiedy się już zdawało, że burza minęła, choć nie bez szkód, okazało się, że był to dopiero początek nieszczęść.

– Dopiero początek? – matka miała spierzchnięte usta. – Co ty wygadujesz?! – wybałuszyła na wiedźmę przerażone oczy.

Dziadek Ignacy burknął:

– Nieszczęście goni nieszczęście.

Nikt tym razem nie pytał, co dziadek ma na myśli.

– Masz rację, Ignac – potwierdziła wiedźma. – Nieszczęście goni nieszczęście. Gdy już wydawało się, że zapanował spokój, runęli na Polaków. Tym razem na żywych. Znowu chwycili noże, widły, siekiery, sierpy, kosy, piły i ruszyli mordować. Rżnęli w dzień i w nocy. Wycięli kilka wsi. Krew lała się strumieniami. Na ulicach i w domach leżały trupy. Gałęzie obwieszone mężczyznami. Niemowlęta wbite na pale. Staruszki z obciętymi głowami. Pełno rannych, niedobitych, oślepionych i odartych ze skóry. To bestie, Ignac, szatańskie nasienie. Aż strach pomyśleć, co oni robią. Powiem wam, jak to było z rodziną Janki Kulak, mojej bratanicy, aptekarki z powiatu, która przyjechała tutaj na urlop, matki trojga dzieci, pięknego Jasia, który miał cztery lata, trzyletniej złotowłosej Jadzi i szczebioczącej jak ptaszek, ślicznej jak aniołek Bogusi, ledwie dwulatki. Kiedy zaczęli rżnąć Polaków, jej gospodarz i daleki nasz krewny, porządny Ukrainiec, Iwan Hryćko, przebrał ją w ukraiński strój, wyszywane spódnice i bluzki, tak samo uczynił z dziećmi, poubierał je w odzienie swoich wnuków i ukrył w dużym sadzie, w altanie gęsto obrośniętej drzewami i krzakami, by niełatwo było ich znaleźć. A że dzień był ciepły, nie musiał się martwić, że zmarzną. Na wszelki wypadek dał im jednak koce, gdyby rzeź się przedłużała. Ale ktoś musiał donieść, że chowa u siebie polską rodzinę, bo bandyci wpadli z widłami, nożami i siekierami, runęli na Iwana, wściekle dopytując się o Polkę z dziećmi. A więc wiedzieli, że u niego się ukrywa. On jednak jej nie wydał. Wtedy rzucili się do przeszukiwania domu, obory i stodoły, a kiedy nikogo nie znaleźli, miotali się w gniewie, aż jednego z nich coś tknęło, podszedł do dowódcy i na ucho mu szepnął, że trzeba przeczesać jeszcze ogród i sad. No i rozbiegli się. Ganiali z widłami i siekierami po sadzie, kłuli ziemię, ponieważ myśleli, że w kopcu jakimś się ukryli, w kryjówce podziemnej, przetrząsali stare klatki na króliki, ule bez pszczół, jakąś graciarnię i wreszcie natrafili na altanę, ale i tam nikogo nie znaleźli. Gotowało się w nich. Któryś zauważył kupę chrustu, gałęzie z poprzedniego roku, wszedł na nią i zaczął dźgać widłami, a pozostali walili siekierami. Ten, co dźgał widłami, usłyszał jakby jęk, nastawił uszu, ale jęk ustał, więc znowu zaczął kłuć miejsce po miejscu i wtedy rozległ się rozdzierający płacz dziecka. Trafił na najmłodsze. Przebił Bogusi nogę. Szybko się uwinęli, odrzucili gałęzie i odsłonili Jankę i jej trójkę dzieci. Janka była pokłuta i poraniona, ale zaciskała zęby i nie krzyczała. A dzieci miała ukryte pod sobą. W takim wgłębieniu. Lecz gdy najmłodsza wysunęła nóżkę, wtedy właśnie widły trafiły na nią – wiedźma westchnęła i wychrypiała:

– No i zaczęło się. Akt drugi, a może i trzeci, tego nieszczęścia. Ukraińca, który ukrywał Jankę z dziećmi, ubili na miejscu. Z wściekłości porąbali go na kawałki. Krew tryskała jak z fontanny. I nie było już Hryćki. A jego rodzinę, żonę i syna, powiesili w stajni. Gdy z nimi skończyli, zabrali się do mojej kochanej Janki. Chcieli się zabawić i pokazać całej wsi, jakie z nich chojraki. Pragnęli, by tłuszcza biła im brawo i piała z zachwytu. Bo dla nich były ważne igrce, ceremoniał dziki… – tak mówiła, a ja pojęcia nie miałem, co znaczą igrce i ceremoniał dziki, i inne dziwne słowa, ale skoro mówiła to wiedźma, która na uniwersytetach nauki pobierała, różne zaklęcia znała i przyszłość człowieka przepowiadała, to znaczy, że była mądra i każde jej słowo coś znaczyło, więc słuchałem z rozognionym czołem, a ona ochrypłym głosem mówiła dalej: – …krzyki i śpiewy niosły się przez całą wieś, słychać było oklaski, dudnienie i hałas, bicie w bębny i wycie, jakby do piekła się dobijali. Czegoś takiego nikt tutaj nigdy nie widział. W końcu zaprzęgli konie do wozu, Jankę przywiązali sznurami do fury, do jej nogi przyczepili Jasia, do nogi Jasia Jadzię, a do nogi Jadzi – Bogusię, świsnęli batem i ruszyli z kopyta, a pijane tałatajstwo ustawiło się po obu stronach drogi i wyło z zachwytu, jakby w jakimś kuligu uczestniczyło i wyścig koński podziwiało. Bili w bębny, gwizdali i ryczeli z uciechy, gonili za wozem, jakby czary jakieś chcieli jeszcze odprawić. A ciało Janki, Panie zlituj się nad jej duszą, latało z prawa na lewo, podskakiwało i opadało, tłukło się o polną drogę, o ostre kamienie, wystające korzenie, twarde grudy i krwawiło. Strasznie krwawiło. A ona ledwie zipała, wydając pełne bólu jęki. Dzieci fruwały za nią jak ptaki, zanosiły się płaczem i nurzały w gęstym kurzu, aż furmanka zatrzymała się za mostem, nad rzeką. Jasia wciąż jeszcze żyła i dzieci były niedobite, choć poranione i półprzytomne. I wtedy zaczął się, Ignac – spojrzała na dziadka – wtedy zaczął się – powtórzyła – akt czwarty tego nieszczęścia.

Matka łkała i przestraszona chwyciła dziadka Piotra za ramię, wcisnęła twarz w jego pachę, jakby nie była w stanie nie tylko słuchać, ale i oglądać mówiącej wiedźmy.

Ta jednak, nie zważając na zachowanie matki, z okrutną determinacją ciągnęła:

– Do dzieci skoczyło kilku zbirów, porozcinali sznurki i zaczęli te małe jęczące aniołki przybijać gwoździami do stojącego w pobliżu drzewa, w ręce i nogi wbijali hufnale, którymi się podkuwa konie, i półmartwe ciałka okręcali sznurami, jakby dawno zaplanowali tę robotę, aż powstał pogański wianek z dzieci, straszny wianek śmierci, który oplatał młody grab i wyglądał jak koszmarny obraz z piekła rodem. Na dodatek kazali na to młodej matce patrzeć. Ona nie miała już siły do życia, ledwie dychała, mrużyła oczy i nie rozumiała, co się wokół niej dzieje. Leżała uniesiona na pagórku i cichutko pojękiwała, już bez pamięci. A jej pisklęta konały na drzewie spętane sznurami. Jednak i tego im było mało. Rozebrali Jankę do naga i wrzucili do rzeki, ale pilnowali, by się nie utopiła, tylko by woda obmyła z brudu, kurzu i krwi jej ciało, a kiedy była już opłukana, wyciągnęli ją na brzeg i najstarszy z nich, najważniejszy w tej grupie, Arkadij Koromysło, zapamiętam to nazwisko do końca życia, powiedział, że teraz zabawią się w doktora, na co hałastra z wozu ryknęła z zadowolenia, bo pewnie wiedziała, co to znaczy, wyjęła noże i rzuciła się do leżącej na brzegu Janki.

Najstarszy przywołał spośród nich osiemnastoletniego może chłopaka i powiedział:

– Ty Karp, student, na doktora się wybierasz, tak?! – szczeknął szorstko, patrząc w oczy chłopakowi, jakby sprawdzał, czy zawaha się choćby na sekundę, ale Karp trzasnął obcasami, skinął głową i wyrecytował: – Ma się rozumieć, kapitan Arkadij, uczę się na doktora. Chwała Ukrainie! – wyprężył się jak struna i wpatrywał się w dowódcę.

– Skoro tak – oznajmił Koromysło – to pokaż nam, co będziesz leczył w środku człowieka – skrzywił się paskudnie i kiwnął na studenta palcem. – Co tam między żebrami i niżej człowiek ma? – spytał. – Jest trochę tutaj naszych ukraińskich sokołów, niech się też nauczą czegoś nowego i pożytecznego – rozejrzał się po młodych twarzach. – Prawda, sokoły? – rzucił w ich stronę. – Chcecie się nauczyć, chłopcy?

– Chcemy! – ryknęli. I już gotowi byli spełnić każdy jego rozkaz.

– No, to do roboty, Karp – skinął głową Koromysło. – Bierz nóż i do dzieła! – huknął.

Chłopak wyjął zza pasa długi ostry nóż i ruszył w stronę nagiej, leżącej z podkurczonymi nogami, jęczącej Janki… – wiedźma zagryzła wargę i objęła pełnym bólu spojrzeniem dziadka Ignacego. – I to było, Ignac, piąte nieszczęście… – pokręciła głową i opowiadała: – Za nim rzucili się pozostali i gdy pochylił się z nożem nad Janką, otoczyli go ze wszystkich stron i czekali na rozkaz dowódcy. Koromysło zbliżył się ostatni, szedł wolno, jakby z namysłem, a gdy stanął nad ciałem, wskazał palcem czterech najsilniejszych i powiedział: – Chwyćcie ją za ręce i nogi i trzymajcie, by się nie ruszała. A reszta oglądać! Do dzieła, Karp! – zachęcił studenta. – Pokaż, na co cię stać. Ukraina potrzebuje dzielnych i mądrych synów – kwaśno się uśmiechnął. – Musisz udowodnić nam wszystkim, że będziesz dobrym lekarzem – ironicznie się zaśmiał. Karp odkaszlnął, szczęki mu się poruszyły, spojrzał na Jankę, która już dostała pomieszania zmysłów, cierpienie i ból odebrały jej rozum, miała zamknięte oczy i tylko cichutko chlipała i pojękiwała.

– Tnij! – burknął Koromysło.

Chłopak wbił nóż w brzuch i począł żywe ciało kroić.

Matka zatkała uszy i jeszcze mocniej wtuliła głowę w pachę dziadka. Dziadek Ignacy zgrzytnął zębami. Dziadek Piotr niemo poruszał wargami. Modlił się. A ciotka Elza miała zamknięte oczy i kiwała się do przodu i do tyłu. Jej twarz zmieniła się nie do poznania, pożółkła i zsiniała, wystąpiły na niej ciemne i rude plamy, a nos się wydłużył.

– Janka targnęła się – opowiadała wiedźma – zawyła z bólu, szarpnęła się raz i drugi, lecz czterech byczków silnymi ramionami mocno ją trzymało przy ziemi i mimo że wyrywała się, przygniatali ją buciorami i naciskali na ramiona. A ona wiła się i skomliła.

Nie podobała się ta szarpanina i płacz Janki hersztowi. Rozejrzał się po swoich i zobaczył drobną, szczupłą dziewczynkę, z jasnymi oczami i z warkoczami na plecach, dziecko prawie, kiwnął na nią palcem i spytał, czy chce zostać bohaterką.

– Chcę! – pisnęła, nagle pobladła.

– To podejdź tu – rozkazał.

Gdy się zbliżyła, pokazał palcem Jankę i pogardliwie rzucił:

– Przeszkadza mi jej jęczenie. Musimy uciszyć tę polską jaśnie panią.

Dziewczynka stała zdezorientowana.

– Która ma igłę i nici? – spytał młode kobiety zbite w gromadkę.

Rozległy się szmery, szepty, ciche rozmowy.

– No, szybciej tam – ponaglił. – Szyłyście sobie suknie w kościele – przypomniał.

– Mam! – krzyknęła jedna i uniosła do góry rękę z motkiem nici i dużą igłą.

– Daj to naszej Oksanie – wskazał wystraszoną młódkę.

Tamta chwiejnie podeszła do niej i wręczyła igłę i nici. Dziewczynka z lękiem patrzyła na dowódcę.

– Zaszyj jej gębę, by nie jęczała – rozkazał herszt. Zrobiła się cisza jak makiem zasiał.

Oksana podeszła do Janki, pochyliła się nad nią i chciała jej dotknąć, ale Janka odwróciła gwałtownie głowę.

– Chłopcy – warknął herszt – uspokójcie ją.

Dwóch drągali chwyciło Jankę za włosy i butami przygnietli je do ziemi. Dwu innych trzymało ją za głowę. Oksana zacisnęła zęby, wbiła igłę w wargę, przeciągnęła nitkę i zaszywała usta. Nikt nawet nie pisnął. Pot spływał jej po twarzy, ale ona uparcie szyła. Kiedy skończyła i Janka już nie mogła otworzyć ust, Oksana była mokra jak mysz i czerwona po uszy.

– Oto nasza bohaterka! – dumnie oznajmił herszt.

I wtedy rozległy się brawa, wołania i okrzyki. Patrzyli z podziwem, jak wódz gładzi jej policzki i woła: – Jak widzicie, wielki duch może być nawet w tak drobnym ciele! Ukraina nie zginie, mając takie silne charaktery – chwalił ją. A Oksana dyskretnie wycierała sobie pot z twarzy.

– Chaj żywe Ukraina! – zawył tłum.

– Chaj żywe! Chaj żywe! – powtórzyli.

– No, a teraz ty, Karp – zwrócił się herszt do studenta. – Dokończ dzieła – z ironicznym spojrzeniem wskazał nagie ciało Janki.

Karp już się nie wahał ani sekundy. Pruł brzuch, kroił z góry do dołu aż pokazało się wnętrze… – wiedźma ciężko westchnęła i częściej przerywając swoją opowieść, ciągnęła – …Janka krzyknęła… i tak wiła się z bólu… tak strasznie kopała nogami… że doskoczyło do niej jeszcze kilku innych… przygnietli ją kolanami… i już się nie ruszała… A student kończył krojenie. Kiedy rozpruł już brzuch… herszt mlasnął jęzorem i pochwalił go.

– Harny sokił! – rzucił w stronę chłopaka. – Kroi jak chirurg – cmoknął z zadowolenia.

A stado zwyrodnialców pochyliło się nad ciałem i patrzyło chciwie, jak ich kolega rozchyla płaty brzucha i pokazuje poszczególne części ludzkiego organizmu. Janka straciła przytomność i leżała bez ruchu.

– Te skłębione kiszki na dole – wskazywał student – to jelito cienkie. – A wiszący nad nim motłoch gapił się w brzuch Janki z otwartymi gębami, zerkał też na jej piękne, kształtne piersi i ciężko sapał. – A to, co otacza cienkie kiszki i okrąża je dookoła, to jelito grube – tłumaczył student. – Wygląda jak długi skręcony wąż składający się z gładkich pierścieni – wyjaśniał.

– Brawo, Karp! Znasz się na rzeczy – z uznaniem powiedział dowódca.

– A to po lewej, duże… – pokazał student końcem noża – to żołądek – obrysowywał kształt i zaznaczył, jak daleko sięga. – Dochodzi do żeber – zatrzymał koniec noża na szczycie.

– A to na skraju, na lewo od niego, to co? – spytał jakiś osiłek.

Musiał tym zyskać sobie uznanie Koromysły, bo dowódca poklepał go po plecach i z satysfakcją oznajmił:

– Dobrze pytasz, Opanas, bardzo dobrze. Ukraina potrzebuje takich, co chcą wiedzieć jak najwięcej. Bardzo dobrze.

– To trzustka – wyjaśniał student. – A to duże, co zajmuje prawie cały środek, ciągnie się w górze pod żebrami i sięga prawej strony brzucha, to wątroba. Jest znacznie większym organem od pozostałych.

– Wątroba?! – zdumiał się któryś i rozdziawił jeszcze szerzej gębę.

– Twoja wątroba, Ołeksander, gdy się nachlasz, wygląda jak poszatkowany worek kartofli – ryknął dowódca, pokazując na potężne brzuszysko młodego grubasa, a pozostali zawtórowali i ryk ten odbił się głośnym echem w niedalekim lesie. Grubas spuścił głowę i ukrył się za plecami kolegów.

– A to w środku? – wypytywał się już inny, chcąc zasłużyć na pochwałę dowodzącego.

– Co? Gdzie? – nie zorientował się student.

– O, tutaj… – tamten pokazał palcem.

– Dwunastnica, między żołądkiem a wątrobą – objaśniał Karp.

– Dobrze, chłopcy, dobrze, dopytujcie.

Dowódca był zadowolony z lekcji anatomii.

– Ukraina na was czeka! Przynoście jej sławę! – nadął się jak indor.

– Wyżej jest jeszcze serce – powiedział student – ale by się tam dostać, trzeba przeciąć klatkę piersiową.

– To tnij! – huknął Koromysło. – Albo nie – zastanowił się. – Niech pokaże swój talent Taras – wskazał na drągala z długim nosem i podpuchniętymi od gorzałki oczami.

Taras chwycił nóż i już go unosił do góry, by dźgnąć parujące ciało, gdy student go powstrzymał:

– Nożem nie dasz rady.

– Widzisz, Taras, co znaczy nauka? – Koromysło błysnął ślepiami w stronę draba. Ten poczerwieniał. I zaczął się rozglądać.

– Piła potrzebna – rzucił student. – Specjalna piła – spojrzał na dowódcę.

– Siekierą rąb! – rozkazał Koromysło.

Dryblas skoczył do wozu, przyniósł siekierę, stanął nad ciałem Janki i już się zamachnął, by ciąć, gdy student znowu go powstrzymał.

– Tylko nie za mocno. Byś na wskroś nie przeciął, bo serce uszkodzisz.

Stado ryknęło śmiechem, a byczek się zmieszał. Spojrzał na dowódcę i czekał na jego rozkaz. Koromysło pochylił się nad ciałem i spytał studenta:

– Chcesz, by nie naruszył serca?

– No tak – odparł tamten.

– A dlaczego? – spytał Koromysło, podejrzliwie mu się przyglądając. – Może szkoda ci tej Polaczki?

– Nie! – krzyknął wystraszony Karp. – Nie szkoda mi jej! – zaręczał. – Bih me, nie szkoda! – bożył się, patrząc przerażony w dowódcę.

– Skoro ci jej nie szkoda, to rób operację na sercu – lodowatym głosem nakazał herszt.

Student się zmieszał.

– Jak? – spytał.

– To ja mam cię uczyć, jak!? – szorstko odparł Koromysło. – Ty szkoły kończysz! I ty masz być doktorem.

– Najpierw musimy się tam dostać – student wziął się w garść i pokazywał, co trzeba zrobić. – Należy przeciąć żebra…

– No to tnij – zimno rzucił dowódca. – Ukrainiec się nie waha. Ukrainiec od razu się decyduje! To lekcja odwagi, Karp. I ty musisz innym dać przykład.

– A ty, Taras, nie stój jak kołek – upomniał draba z siekierą. – Podaj naszemu doktorowi narzędzie pracy – ironizował – niech operuje Polaczkę – zjadliwie burczał.

Przerażony student, by nie podpaść hersztowi, wziął od kolegi siekierę, spojrzał na pierś Janki, zamachnął się i siekiera wbiła się głęboko w ciało, trysnęła krew, a Janka zdławionym głosem jęknęła. Wciąż jeszcze żyła. I potworny ból ją ocucił. Podskoczyła i opadła, kopnęła nogami powietrze i już jej nie było. A tryskająca krew oblała twarz studenta i opryskała dowódcę, który gwałtownie się cofnął i skoczył w bok, wściekły na studenta, że tak nieudolnie ciął. Ryknął, by mu podał siekierę, a on sam pokaże, jak należy operować.

Student zbladł jak ściana, nogi się pod nim ugięły, cały drżał. Pewnie myślał, że już z nim koniec.

Koromysło wyrwał z jego ręki siekierę, ślina mu ciekła z gęby i wszyscy myśleli, że za chwilę spadnie studentowi głowa, gdy usłyszeli głośne okrzyki i zobaczyli, że z lasu wyłania się uzbrojony oddział polskich żołnierzy.

Stali jak sparaliżowani. Nie mogli uwierzyć, że to polskie wojsko. Żołnierze runęli na pijaną hołotę. Błyskawicznie ją rozbroili, rzucili na ziemię i powiązali sznurami, które leżały na wozie. Była to zagubiona jednostka, której udało się schronić w lasach przed sowiecką armią. Teraz przebijała się na Zachód.

– I tak to się skończyło, Ignac – wiedźma opuściła głowę.

– Krew, znowu się leje polska krew – burknął dziadek w drętwej ciszy, na nikogo nie patrząc.

A mnie chwyciły mdłości.

Skoczyłem z zapiecka, wybiegłem z domu i wymiotowałem.

Długo wymiotowałem.

Zabić matkę

Nikt by tego wszystkiego nie wytrzymał, gdyby ciotka Elza jednym ciągiem opowiadała. Gdyby te straszne historie zebrała w jednym miejscu. Ale ona rozkładała je na raty, fragmenty, epizody, mówiła z przerwami, jakby chciała Radę Starszych oswoić ze światem prawdziwym, jakiego jeszcze nie znali, choć wydawało się im, że już wystarczająco dużo o nim wiedzą. Przyzwyczajała radę do rzeczy, które nadchodzą. By w niczym nie była zaskoczona. Dawała do zrozumienia, że lepiej wiedzieć, niż nie wiedzieć, przewidzieć, niż nie przywidzieć, bo i tak wcześniej czy później nas to spotka.

Nie bardzo się z takim rozumowaniem zgadzał dziadek Ignacy, bo któregoś wieczoru burknął:

– Lepiej by było, Elza, byś nam tego nie opowiadała.

A matka dodała:

– Dziecko słucha.

Ciotka Elza jednak uparła się przy swoim i odparła:

– Gdyby ludzie nie opowiadali nam świata, gdyby nie mówili, że świat ten jest zły, stałby się jeszcze gorszy. A przez to, że mówimy, zło się trochę cofa, zatrzymuje się, choćby na moment, by sprawdzić, czy już o nim wiemy. I wtedy szukamy ratunku.

Wydało mi się całkiem prawdziwe to, co ciotka mówi. Jak na mój malutki rozum, miała rację. Ale matka strasznie się marszczyła, zerkała na zapiecek i marudziła. I być może to jednak ona miała rację. Gdyż zło się nie cofnęło ani nie zatrzymało.

Bo oto ciotka opowiedziała nam, co się stało w jednej z chat koło Dryszczowa. Zjawiło się w niej trzech bandytów. Gospodyni akurat piekła chleb. Wyjęli chleb z pieca, kobiecie i mężczyźnie przybili dłonie gwoździami do stołu i kazali patrzeć, co robią z dzieckiem, które leżało w kołysce. Wsadzili je do pieca, położyli na palenisku, wyjęli z torby butelkę z wódką i chlusnęli na ogień. Buchnął płomień i objął ciało długimi, czerwonymi językami. A oni rechotali, oblizywali palce i pokrzykiwali, że szykują smaczny obiad. Płacz dziecka trwał krótko. Kobieta i mężczyzna szlochali i podrywali się od stołu. Ale im bardziej się szarpali, tym bardziej rozszarpywali swoje rany. W końcu ustali, opadli głowami na stół i cichutko łkali. Wtedy bandyci wyjęli skwierczące jeszcze ciało, położyli przed nimi na dużym drewnianym talerzu, podali noże, kazali kroić i jeść. Kobieta zemdlała, a mężczyzna ryczał jak zranione zwierzę. Jeden z morderców chlusnął na kobietę wiadro wody, by ją ocucić, a gdy otworzyła oczy, odkroił kawałek spieczonego ramienia, wbił na nóż i siłą wpychał kobiecie do ust. Mężczyzna, miotający się bezsilnie przy stole i wyjący jak wilk, posiwiał, podniósł głowę i patrzył niewidzącym wzrokiem przed siebie. Zwariował. Mordercy podpalili dom i zniknęli wśród drzew.

I wtedy wylazł spod łóżka chłopiec, który w ostatniej chwili zdołał się tam ukryć i wszystko słyszał. Wyskoczył z płonącego domu i opowiedział, co się stało.

Zamieniłem się w szczura, który ucieka przed złym światem. A potem w ptaka, który podrywa się do lotu, ale ma urwane skrzydła. Stawałem się cieniem wielu rzeczy, które się nagle kurczyły i pobladłe padały na ziemię. Nie wiedziałem, czy mam się wsunąć pod łóżko i pośród pajęczyn zamieszkać, czy skulić na zapiecku i nasłuchiwać, co nowego jeszcze się zdarzy. Czmychnąłem po pajęczej sieci spod łóżka na zapiecek i zastygłem, zerkając z góry na Radę Starszych, ale najbardziej na ciotkę Elzę.

Ciotka siedziała z pochyloną głową. Jej milczenie było tak dojmujące, pełne przerażenia i bólu, że matka już sobie nie mogła z nim poradzić, gniotła dłonie, zagryzała wargi, zamykała oczy i mocno zaciskała powieki, rozpaczliwie błagając o pomoc ojca, ale ojciec zagryzł zęby, a potem ostrożnie sprawdzał, czy ciotka nadal siedzi na swoim miejscu i czy to naprawdę ona, a nie sen lub jakieś urojenia, halucynacja, która człowieka o każdej porze w tym strasznym czasie może dopaść. Nieraz bowiem się zdawało, że jakaś zaczarowana zjawa staje przed nami, duch omotany szmatami, a nawet czarci pomiot, który błyska ślepiami i nie wiadomo, czego od nas chce oraz co z niego wyjdzie. Tym razem matka ostrożnie otworzyła oczy i trzęsącym się głosem, z rezygnacją rzuciła:

– Mów, Elza!

Tego się po matce nie spodziewałem.

Jeszcze przed chwilą broniła mnie przed zjawami, marami świata. Twierdziła, że nie powinienem takich rzeczy słuchać, a tu raptem: „Mów, Elza!”. Co ma mówić, myślałem. Znowu ma opowiadać o tych strasznych rzeziach?! O tych potworach, które zieją siarką i ogniem? I po nocach mnie ścigają. A ciotka uniosła głowę i walnęła:

– Stary Bąk zarąbał siekierą Wołodźkę.

– Co?! – jęknęła matka.

Ciotka skinęła głową.

Po usmażonym w piecu dziecku, zdawało mi się, że już wszystko jestem w stanie znieść, nawet odrąbaną przez starego Bąka głowę. Ale okazało się, że nie było to takie proste. Znałem starego Bąka. I znałem Wołodźkę. Różne już rzeczy tutaj słyszałem, ale by stary Bąk zarąbał siekierą własnego syna, tego jeszcze nie słyszałem. Co innego, kiedy Ukraińcy ścinali głowy Polakom. To już wiedziałem. Bo nasłuchałem się tego po uszy. Albo że Żydów dźgali, Cyganów gnali ze wsi. To też słyszałem. Ale żeby Ukrainiec zarąbał siekierą drugiego Ukraińca, na dodatek własnego syna, tego nie mogłem pojąć. A tu nagle stary Bąk obharatał Wołodźce głowę. A może nie obharatał?! Może się ciotce przywidziało, broniły się we mnie ostatnie szańce zdrowego rozsądku. Albo się przesłyszała, myślałem. I to tak nagle obharatał?! – nie dawałem wiary. Przecież to był Wołodźka. Silny jak tur chłopak. Nie pozwoliłby na to. A poza tym, myślałem, był miły, kopał ze mną szmaciankę, lubił opowiadać wice, śmiał się, nawet rechotał, jak coś go rozśmieszyło. Pomagał rodzicom w domu. Ze studni wodę do chaty nosił. Krowy poił. Dach ojcu naprawiał. Sąsiadom z pola snopki zwoził. Po łąkach z młodszymi chłopakami ganiał. Ludziom starszym na polu pomagał. Nikt na niego nie narzekał. A jego piękna matka, Lusia Bąk, która z polskiej rodziny Wysockich się wywodziła, błagała Boga, by Wołodźkę na popa wyświęcić. Bo pobożny był. Co niedzielę do cerkwi chodził. Ręce jak święty przed ołtarzem składał. Pieśni pięknie w chórze śpiewał. A głos jaki miał?! Artystą zostać mógł. Tak gadali ludzie. A tu takie nieszczęście?! Stary Bąk głowę mu odrąbał. Dlaczego? Po co? Kiedy? Nikt tego nie wiedział, poza ciotką Elzą. Musiało się to stać o zmroku.

Siedzieliśmy, jakby piorun w chatę walnął. Zaćmienia dostali wszyscy. Nikt się nie ruszał. Matka głośno przełknęła ślinę i niemo się wpatrywała w ciotkę. Była blada, jej twarz zrobiła się pergaminowa, usta zsiniały i zaschły, jak suszona śliwka. Dziadkowie wyglądali, jakby byli sparaliżowani. Wujkowie mieli zamknięte oczy. A ja coraz bardziej zanikałem. Jakaś straszna ciemność gęstniała mi przed oczami, spod powiek czmychały sine cienie, a w środku mroków jakiś potwór z rogami się miotał.

– To było tak – usłyszałem niski, chrapliwy głos ciotki. – Któregoś dnia syn Bąka, Wołodźka, gdy matka podała śniadanie, zrobił się jakiś butny, niechętnie na nią patrzył, z gniewem podnosił oczy, a nigdy się tak nie zachowywał. Ojciec nie zwracał na to uwagi. Matka pomyślała, że się nie wyspał, ponieważ poprzedniego dnia poszedł do lasu i wrócił późną nocą. Od pewnego czasu tacy ukraińscy chłopcy jak on zbierali się poza wsią, o czymś żywo rozprawiali, a potem szli do lasu. Nic nadzwyczajnego w tym nie było. Młodzi mają różne zachcianki, tłumaczyła ciotka. Tym razem też coś we własnym gronie załatwiali. A potem ruszyli w stronę zagajnika. Tylko że po takich wyprawach Wołodźka się zmieniał. Już nie ganiał z chłopakami za piłką. Nie pomagał sąsiadom drewna rąbać ani snopów z pola zwozić. Zamknął się w sobie i rozmyślał. I właśnie tego ranka był ponury, ze zmiętą twarzą, nieswój i zamyślony. Matka, jak co dzień, podała mu śniadanie, jajecznicę z trzech jajek ze skwarkami z boczku, pajdę chleba z masłem i serem, na dodatek kawałek kiełbasy, ale on jeść nie chciał. Odsunął nerwowo miskę i burknął, że nie jest głodny. Na matkę nawet nie spojrzał. Tylko rzucał ukradkowe spojrzenia na ojca, jakby sprawdzał, czy ojciec widzi jego dziwne zachowanie. A stary Bąk patrzył w okno i nic nie mówił. Matka jeszcze raz zachęciła Wołodźkę, by jadł, ale on się już nie odezwał, tylko wzruszył ramionami, jakby go to nie dotyczyło. Scena powtórzyła się i następnego dnia. A był to dzień, gdy w pobliskim lesie polscy chłopi znaleźli martwe ciała dwu nieznanych osób. Wieść o tym lotem błyskawicy rozniosła się po okolicy. Zapanowała trwoga, że mordy do wsi się już zbliżają. Wołodźka nie zjadł tego dnia także obiadu. Matka popatrzyła na niego ze smutkiem, a on wyszedł z domu i wrócił dopiero pod wieczór. Matki wtedy w chacie nie było, poszła do swego dziadka po gęś na niedzielę. Wołodźka wszedł do izby i zastał samotnego ojca, który milcząco się w niego wpatrywał. Wołodźka wyczuł od progu, że ojciec ma do niego pretensje i spytał:

– Co jest, ojciec?

– Co się z tobą, Wołodźka, dzieje? – zagadnął ojciec. – Śniadania nie chcesz jeść, znikasz na cały dzień z domu, obiadu odmawiasz matce, dlaczego? – patrzył na niego w skupieniu. – Co się takiego stało, że tak się boczysz?

Wołodźka wzgardliwe wydął usta i palnął:

– Nie będę jadł z ręki Polki.

– Co? – nie zrozumiał ojciec.

Myślał, że się przesłyszał. Aż uniósł się z siedzenia.

– Nie będę jadł z ręki Polki – z butą powtórzył Wołodźka.

– Jakiej Polki? – ojciec wbił w niego wzrok.

– Twojej żony – hardo odparł Wołodźka.

Nie matki powiedział, tylko „twojej żony”.

Bąk ciężko usiadł na ławie i nie spuszczał z niego oczu. Musiało go to mocno dotknąć, bo wyczuł w słowach Wołodźki pogardę, ale powstrzymał gniew. Poruszał szczękami, lecz nie wybuchnął, choć z natury był gwałtowny. Jeszcze nie tak dawno tulił go do piersi, opowiadał mu bajki o rycerzach i królach, którzy śpią w górach, o Wernyhorze, duchach i zjawach, które nawiedzają żywych, a Wołodźka prosił go o nowe opowieści. Może rzeczywiście na popa by go wyświęcić, myślał już tak jak żona. I do wyższych szkół wysłać. Tak mu dobrze z oczu patrzy. A tu nagle takie zachowanie. Nie poznawał go. Nie rozumiał, dlaczego jego syn do swojej matki odnosi się jak do wroga, z niechęcią, a nawet z pogardą.

– Dlaczego tak mówisz? – panował nad sobą. Jednak to było trudne. Wstał z ławy i począł chodzić po izbie. Po chwili zatrzymał się przed Wołodźką i z żalem spytał:

– Dlaczego, synku? Przecież to twoja matka.

– Polka! – palnął Wołodźka z odrazą.

– Twoja matka – wyraźnie, wolno i z naciskiem powiedział ojciec. Ale po chwili zbladł. Bowiem Wołodźka mściwie wysyczał:

– Zarżnę ją! – i zmierzył starego Bąka zimnym spojrzeniem.

– Matkę zarżniesz? – pochylił się nad nim ojciec.

– Tak, zakatrupię, jak lochę – wycedził Wołodźka.

Stary osłupiał. Pierś przeszył mu gwałtowny ból. Poczuł, jak szybko wali mu serce. Przez chwilę trwał nieporuszony. Czuł, jakby mu w środku coś pękło. Przecież to niemożliwe, myślał i patrzył zdruzgotany na Wołodźkę. Przypomniał sobie, jak Wołodźka był mały i przez długie miesiące chorował na płuca, a matka noc w noc nie spała, czuwała przy jego łóżku, tuliła go i śpiewała piosenki, nosiła na rękach. A rano padała ze zmęczenia. Ale nie ustawała w pielęgnowaniu. A teraz?… Patrzył na syna i wydało mu się, że to nie jego syn, a ktoś daleki, obcy i zimny jak lód. Zacisnął zęby, a potem z nadzwyczajnym wysiłkiem spytał:

– Jak to zrobisz? – wbił w niego ciężkie, ciemne oczy.

– Chcesz wiedzieć? – ożywił się Wołodźka, sądząc, że ojciec staje po jego stronie. Jakby go do spisku wciągał.

– Tak – odparł nieoczekiwanie ojciec, wykrzywiając twarz. Wołodźka uznał to za dobry znak. Bo przecież ojciec był Ukraińcem. A Ukraińcy trzymają się razem.

– Naprawdę chcesz wiedzieć? – Wołodźka upewnił się i zrobił krok w jego stronę.

– Naprawdę – przez twarz ojca przesunęła się ciemna chmura. I to musiał Wołodźka zauważyć i również uznał za dobrą monetę, bo ochoczo rzucił:

– Już dawno to zaplanowałem.

– Dawno? – ojciec jak gdyby zbierał się w sobie. Przez jego twarz przebiegł dziwny skurcz.

– Tak, dawno – z zapałem odparł Wołodźka.

– I jak to zrobisz? – ojciec wciąż nie spuszczał z niego oczu.

– Pokazać ci? – Wołodźka wciągał starego coraz głębiej w sieci spisku.

– Pokaż – skinął głową Bąk.

– Jesteś pewny, że chcesz? – zawahał się Wołodźka.

– Tak, synku, chcę – dziwnie ciepło powiedział Bąk. Wołodźka uznał to za przyzwolenie.

– Dla Samostijnej Ukrainy? – spytał.

– Tak, synku, dla Samostijnej Ukrainy – kwaśno odparł ojciec, ale Wołodźka już tak był przejęty poparciem starego, że rzucił się do drzwi i krzyknął:

– Chodźmy do stodoły!

– Dlaczego do stodoły? – spytał stary.

– Bo tam ją zarąbię.

– Siekierą? – staremu twarz zmieniła się nie do poznania, zgorzkniała, stwardniała, jednak tego Wołodźka już nie dostrzegł, bo mu się nie przyglądał.

– Siekierą – potwierdził.

Odwrócił się, zrobił kilka kroków w stronę sieni, wziął siekierę i pokazując, pochwalił się:

– Już ją naostrzyłem. Jest teraz ostra jak brzytwa – pogładził ostrze.

Stary z ciężkim sercem przyglądał się jego twarzy. Zdawało mu się, że już nie poznaje syna. Niby ten sam, te same rysy, oczy, czoło, policzki, nos, ten sam chód, głos, a jednak już inny, obcy, cudzy. Coś mu się w środku zmieniło, pomyślał. Ale kiedy? Jak? Dlaczego? Kto tego dokonał? Bo przecież nie ja, zastanawiał się. I chciał go spytać, co się z nim stało, ale nie zdążył.

– Chodź – Wołodźka pociągnął go za sobą.

Szli do stodoły, jeden za drugim, w milczeniu.

A gdy znaleźli się w środku, Wołodźka wyjął spod słomy drewnianą kłodę i postawił ją na środku.

– Przyniosłeś ją z drewutni? – spytał ojciec.

– Tak, z drewutni – poświadczył Wołodźka.

– Dawno?

– Dawno.

– To od kiedy chcesz matkę zabić? – upewniał się stary.

– Matkę?! – gniewnie burknął Wołodźka. – Sukę!

Stary zagryzł wargi. Poruszył szczęką. Ale opanował się.

– Od kiedy więc chcesz ją zabić? – ponowił pytanie.

– Od dawna – twardo odparł Wołodźka.

– To pokaż, synku, dokładnie pokaż, jak to zrobisz – dziwnie łagodnym, spokojnym głosem powiedział stary, przełknął ślinę i czekał na reakcję.

Wołodźka wsunął siekierę za pas i odrzekł z pogardą:

– Jak ta Polka pójdzie do stodoły po plewę, skoczę za nią, położę głowę na pieńku i za jednym zamachem odrąbię – mówił, jakby kurę miał zabić.

Stary poczuł, jak mu się ziemia spod nóg usuwa. Wytarł pot z czoła, który mu spływał już po karku.

– A jak się zacznie wyrywać? – spytał. Czuł, jak wali mu serce.

– I na to mam sposób – chełpił się Wołodźka.

– Jaki? – dociekał stary, zaciskając pięści.

Wołodźka wsunął rękę w słomę koło belki i wyjął konopny sznur.

– Mocny! – pochwalił się, szarpiąc.

– Mocny – gorzko powiedział ojciec, ale i tym razem Wołodźka nie zwrócił na to uwagi.

– Zwiążę ją, położę głowę na pieńku… – opowiadał, ale stary Bąk mu przerwał.

– Umiesz wiązać? – spytał.

– Możesz się przekonać – z przechwałką odrzekł Wołodźka. – Ja będę Polką, a ty mną – wyciągnął do starego sznur. – Ja ci powiem, co masz robić.

– No? – mruknął stary, biorąc sznur. Wołodźka odstawił siekierę i kontynuował, pokazując miejsce, w którym się rozegra scena.

– Rzucę ją twarzą do ziemi, zwiążę ręce… – położył się na klepisku. – Wiąż mnie, o tak – wysunął ramiona, pokazując, co ojciec ma z nim robić.

Stary pochylił się nad nim i związał ręce.

– A teraz nogi – instruował Wołodźka.

Stary związał mu nogi.

– Przeciągnij sznur z nóg do głowy i zawiąż na szyi od pleców – pouczał.

Gdy stary wykonał polecenie, Wołodźka powiedział:

– Widzisz, jak dobrze opanowałem wiązanie.

– Uczyli was tego w lesie? – spytał chrapliwie stary, przypominając sobie teraz jego wędrówki po nocy, ale mu się głos zaciął, jakby w środku coś pękło.

– Tak – odparł Wołodźka. – Uczyli nas. I wielu innych rzeczy nas uczyli. „Dekalog ukraińskiego nacjonalisty” znam na pamięć – chełpił się. – Możesz mnie obudzić w nocy, a zacznę recytować jak pacierz – był wyraźnie rozemocjonowany. – Widzisz, ruszyć się nie mogę – próbował wyprostować nogi, ale nie był w stanie. – Bo jak ruszę nogą – tłumaczył – pętla zaciska się na szyi. Polka ani drgnie. I zrobię z nią, co zechcę – chwalił się.

– Dobrześ to, synku, wykombinował – rzucił stary, patrząc w ziemię.

– Podłóż pieniek pod głowę i weź siekierę – polecił Wołodźka.

Stary podłożył mu pieniek pod głowę i stanął nad nim z uniesioną do góry siekierą.

– Mocny plan? – zdążył jeszcze spytać Wołodźka, gdy usłyszał:

– Mocny, synku!

Siekiera błysnęła, a głowa Wołodźki potoczyła się po klepisku. Fontanna krwi trysnęła na boki. Stary zacisnął zęby, wolnym krokiem opuścił stodołę i po niedługim czasie razem z żoną, z tobołkami na plecach, ruszyli w świat.

Nikt tego wieczoru w naszej izbie już się nie odezwał.

Ciotka Elza pokiwała głową, omotała się chustami i wyszła.

Po niej w milczeniu chatę opuścili dziadkowie i wujkowie.

A ja całą noc widziałem, jak stary Hreczuch odrąbuje synowi głowę.

I nie mogłem zasnąć.

Kotek

O ciotce Elzie mówiło się w naszym domu ściszonym głosem, ze ściśniętym gardłem. Dziadek Ignacy unosił do góry rękę, dziadek Piotr kładł na ustach palec, wujek Marian nerwowo się rozglądał, a matka strachliwie się kurczyła. Musiał być w tym jakiś lęk, respekt albo niepewność. O nikim innym tak się nie mówiło, jak o ciotce Elzie. Może dlatego, że mieszkała na uboczu, tuż za wsią, jakby w pustelni, samotnie, w otoczeniu stada czarnych kotów, które, gdy się zjawiałem, wystawiały głowy ze wszystkich kątów, a ich oczy tak świeciły, jak gdyby były naelektryzowane jakimś nieziemskim, kosmicznym światłem. Był to widok niesamowity, porażający i groźny.

A może dlatego, że nagle znikała i nikt jej nie widział przez całe tygodnie. Nie wiadomo było, gdzie się podziewała, czym się zajmowała i skąd wracała. Podobnie się działo z wiedźmą Honoratą. Też chodziła swoimi drogami. Ale to osobna historia. Gdy ciotka Elza zjawiała się na powrót we wsi, była poobijana, z licznymi siniakami, guzami i plamami na skórze, jakby się z demonami zmagała. Wyglądało na to, że w ciemności przedzierała się przez gęste lasy, a napadali na nią rabusie, zbóje i złoczyńcy, gonili i zadawali jej krwawe rany. Nigdy się jednak nie skarżyła i do niczego nie przyznawała. Była twarda jak skała. Widziano ją z tobołkiem na plecach i papierami schowanymi za pazuchą, gdy chyłkiem wymykała się w stronę Halicza, Kołomyi lub Podhajec. Czasami szła na Brzeżany i Złoczów. We wszystkich kierunkach prowadziły jej ślady. Ludzie we wsi gadali, że uczestniczy w jakichś tajnych spiskach, w podziemnych organizacjach, w niedozwolonych akcjach, a dziadek Ignacy tylko pomrukiwał: „Jeszcze sobie jakiejś biedy napyta”, co oznaczało, że spotka ją nieszczęście. Ale dziadek Ignacy nie ciągnął dalej tej sprawy. A dziadek Piotr dodawał, że pewnie nawet do Lwowa jeździ, jednak i on nie tłumaczył dlaczego i po co, bo dla Rady Starszych musiało to wystarczyć.

To był czas, gdy w lasach gromadzili się zbóje, bandyci i straszne stwory, które miały groźne ślepia i zbroczone krwią łapy. A dziadek Ignacy, znający leśne dzieje na pamięć, mający wiele zawodów naraz, bo konie kuł, wozy wyrabiał, rzeźby przydrożne sporządzał i w wielu miejscach ustawiał, był także gajowym, dlatego nawet nosem potrafił wywąchać, z której strony zagraża nam niebezpieczeństwo, burczał więc teraz, że lepiej do lasu nie chodzić i dlatego unikaliśmy już lasu.

Wróćmy jednak do ciotki Elzy. Gdy znikała, koty też się gdzieś zapodziewały. Nieraz słyszało się ich straszliwe miauczenie, jakby idące z ciemności, z głębokich dołów, spod ziemi, lecz nikt nie potrafił powiedzieć, gdzie się one znajdują, wszystko bowiem owiane było mgłą tajemnicy i wyglądało niesamowicie.

Rzadko ją odwiedzałem, ponieważ – powiem to szczerze – bałem się tych kotów. Zresztą do dzisiaj nie jestem pewien, czy to były koty, czy magiczna straż ciotki Elzy. Bo to nie były zwyczajne koty. To były mroczne monstra, wygięte w kabłąk, zjeżone, syczące i przeraźliwie miauczące. Wyglądały jak duchy. Wysuwały przed siebie ostre pazury i patrzyły takim wzrokiem, jakby chciały ci skoczyć do gardła.

Kiedy ciotka wybierała się pod wieczór do sklepu, ciągnęła za sobą tę watahę ciemnych demonów aż do samej wsi. Wyobraźcie sobie ten widok. Oto ona, jak wróżka, czarodziejka albo królowa mroków, omotana wełnianymi szalami, powiewająca kilkoma spódnicami naraz, idąca boso, ale dumnie unosząca do góry głowę, wyprostowana i całą swoją sylwetką podkreślająca, że jest kimś niezwykle ważnym w tej pełnej niepokojów krainie, kimś, kto ma swój honor i dumę, krocząca po swojej ziemi, jak władczyni osobnego królestwa, a za nią ciągnąca się wataha dzikich stworzeń, które ze zdumiewającą uwagą śledziły każdy jej krok.

W pewnym momencie ciotka Elza zatrzymywała się, powolnym, dostojnym ruchem odwracała do kotów, one też się zatrzymywały, ciotka niemo poruszała ustami, krótko i niesłyszalnie do nich przemawiała, podnosząc do góry dłoń, a potem błyskawicznie ją opuszczała, a stado demonów rzucało się do rowów i tym jednym gestem zmiecione, nie dawało już znaku życia, jakby wcale nie istniało na świecie.

Ciotka z piersią wysuniętą do przodu samotnie wkraczała na trakt prowadzący do sklepu, a kobiety siedzące na progach zamierały i w milczeniu odprowadzały ją wzrokiem do drzwi starego Żyda, Rywina, którego później Niemcy chcieli zabić, ale ciotka jakimś cudem go ocaliła i Rywin przeżył. Mówiło się we wsi, że zamieniła go w jednego z tych licznych kotów, którymi się otaczała, albo ukryła w gnieździe na wysokim drzewie, jako ptaka, wśród gęstych gałęzi, jakich nie potrafił przeniknąć żaden wzrok. Tak czy inaczej Rywin przeżył, a potem uciekł na Zachód i po latach odnalazł się w nowej Polsce jako kat tych, którzy go ocalili, ale to już dłuższa historia.

Właśnie tego wieczoru, gdy ciotka wróciła ze sklepu i zjawiła się w naszym domu, izba zamarła. Bo wiadomo już było, że jak zjawia się ciotka Elza, coś ważnego musiało się zdarzyć albo niewątpliwie się zdarzy. I nowe rzeczy zaczną się dziać. Dlatego wszyscy spojrzeli po sobie z przestrachem, a dziadek Piotr chrząknął. Chrząkał zaś w wyjątkowych przypadkach. Teraz patrzył na ciotkę spod zmarszczonych brwi i miał otwarte usta, jakby chciał nimi złapać pierwsze słowo, które ona wypowie. Ale ciotka Elza nie od razu się odezwała. I nie wypowiedziała tego słowa. Milcząco siadła na ławie, poprawiła swe liczne spódnice, odrzuciła na bok szale, pochyliła się i zastygła. Chata też zastygła. Wiadomo już było, że przynosi złą nowinę. Bo po takim długim milczeniu zawsze ogłaszała złą nowinę. Gdy już odpoczęła, rozejrzała się po izbie i chrapliwie wystękała, drapiąc się w czoło:

– Tego się normalnie nie da opowiedzieć.

Aż dziadek Piotr się zirytował i ją ponaglił.

– Mówże, Elza. Nie duś w sobie – burknął.

Popatrzyła na niego ciężkim wzrokiem i wyciągnęła przed siebie obie ręce, jakby nimi łatwiej dało się mówić niż ustami. Wyciągnęła te długie, kościste ręce i poczęła unosić je do góry, a potem opuszczała w dół, jakby chciała coś ważnego zatrzymać albo dogonić w powietrzu. Ręce miała węźlaste, jak sękate gałęzie.

– Mówże! – zdenerwował się też dziadek Ignacy.

– Kiedy nie mogę – rozejrzała się po kątach.

W tym momencie uderzył piorun, jakby i on się wściekł z powodu tego odwlekania początku opowieści. A za nim tak poczęły walić inne pioruny, że niebo się rozświetliło, poczerwieniało i siniało, jakby i ono uczestniczyło w przekazywaniu niepojętej grozy świata.

Otulony kocami, ledwie głowę wychylałem z zapiecka, bo już na zapiecku się skryłem, spod łóżka wypełzłem i widziałem, jak wszyscy zastygli i niemo wpatrywali się w ciotkę Elzę.

A gdy pioruny przestały bić, ciszę przerwał wujek Marian, mrucząc:

– Nawet przyroda gniewa się na człowieka.

Nikt nie zareagował. Dopiero po chwili odezwała się ciotka Elza.

– Różne rzeczy widziałam na świecie… – ponuro powiedziała.

Do izby wdarło się świeże, rześkie powietrze, a ja wlepiałem gały w jej wielkie, czarne oczy i w napięciu czekałem, co będzie dalej.

– To się zdarzyło pod Lwowem – machnęła głową. – Niedaleko Starego Sioła, za wsią. W spalonym przez leśne bandy dworku ocalała z pożaru córka dziedzica, która była w zaawansowanej ciąży. Miała niebawem rodzić. Reszta rodziny zginęła w płomieniach. Zdołała się jakoś wyczołgać na podwórko i leżała na ziemi, gdy dopadli ją mordercy i jak opętani zaczęli nad nią z nożami, siekierami i widłami tańczyć. Jakby stado diabłów, z rozpalonymi od ognia twarzami, z płonącymi oczami, okrążali ją, podskakiwali i wykrzykiwali niezrozumiałe słowa. Młody mężczyzna, jej dalszy kuzyn, który ukrył się w koronie drzew i był osłonięty gęstwą liści, odgarniając nieco gałązki, widział tę scenę jak na dłoni. Gdy późnej opowiadał, trzęsły mu się ręce i załamywał głos – znowu urwała.

A ja natychmiast sobie to wszystko wyobraziłem, płonący dwór, bo widziałem taki dwór u nas za wsią, pogorzelisko po dworze, skaczące tu i ówdzie płomyczki, żar i dym wydobywający się z ruin oraz ciężarną, kobietę z dużym brzuchem leżącą na trawie.

– I co było dalej? – cicho spytała matka.

– Dalej… – zawahała się i pochyliła nad podłogą. Jej duża, siwa głowa ciężko zwisała ku ziemi. – Gdy przestali tańczyć i rechotać – ciągnęła – stanęli nad nią jak wypełzłe z piekła demony i zaczęli gwałtownie zdzierać jej ubranie, bluzkę, sukienkę i halkę. I słyszeli tylko cichy płacz. Tak była przerażona, że nawet głośno płakać nie była w stanie. Zasłaniała się jedynie ramionami i coraz ciszej łkała. I wtedy usłyszeli przeciągłe, głębokie i smutne miauknięcie kota, jakby zwierzę błagało o ratunek. Zastygli i czujnie nasłuchiwali. Miauczenie się powtórzyło, rozdzierające i mrożące krew w żyłach, jakby kot siły niebieskie wzywał na pomoc, bo tylko one jedne mogły coś tutaj jeszcze zdziałać. Ale żaden anioł nie zstąpił z nieba. Miauczenie rozlegało się gdzieś blisko, nasilało się coraz bardziej, przepełnione strachem i cierpieniem, aż jeden z mężczyzn nie wytrzymał tego jęku, oderwał się od pozostałych i skradając się w stronę pogorzeliska z siekierą na ramieniu, przeszukiwał ruiny i niedalekie krzaki, obawiając się, że to nie kot miauczy, tylko jakiś tajny zwiad przekazuje sobie zaszyfrowane sygnały – ciotka westchnęła, lecz po chwili kontynuowała opowieść. – Nieraz się słyszy takie głosy, Mario – zwróciła się do matki, jakby tylko matka ją rozumiała. – Nieraz – mówiła – takie głosy wychodzą spod ziemi, z ukrytej części świata, albo z głębi naszej duszy, i wtedy myślimy, że idą z zewnątrz, a to nasze życie jęczy w ukryciu, nasze bóle i cierpienia nieogarnione się wypowiadają, nasze sny niegdyś niedokończone, nasze smutki i żałości z dawnych lat idą przez nasz czas i błagają o wysłuchanie, a nieraz, Mario – ponownie zatrzymała wzrok na matce, jakby to była tylko sprawa kobiet – nieraz przemawiają przez nas nasi dziadowie i pradziadowie, nawet z innych epok, którzy nie dokończyli swojej dawnej opowieści. A wypowiedzieć się muszą, bo bez tego nie poradziliby sobie w drugim świecie. Dlatego nas nawiedzają i przez nas przemawiają. Bo życie nie jest takie proste, jak się nam wydaje – uniosła do góry wskazujący palec. – Życie ma swoje utajone kanały, przesmyki, ścieżki, korytarze, bunkry, niewidzialne zaułki, drogi, szczeliny, języki i mowy – wyliczała i mówiła w taki sposób, jakby przestrzegała. – No dobrze – skinęła ręką, uznając zapewne, że i tak więcej nie zrozumiemy. – Dosyć tego – burknęła. – Idźmy dalej. – Podjęła wątek: –Mężczyzna stojący na rumowisku jeszcze chwilę nasłuchiwał, aż nagle zobaczył świecące między smużkami dymu oczy, przez moment się w nie wpatrywał, mocniej uchwycił stylisko siekiery i uniósł ją nad ramię, powoli zbliżając się do tych świecących oczu. Gdy się zatrzymał nad dogasającym ułamkiem belki, dostrzegł, że przygniata on kota, który nie może się spod niego wydostać i dlatego miauczy. I to jego oczy tak świecą. Twarz mężczyzny stężała, pochylił się nad zwierzęciem, a kot ze spaloną sierścią wpatrywał się w niego przerażony. Właściwie to nie był kot, tylko kotek, a nawet kociątko. Widać było, że dopiero niedawno się urodził. Mężczyzna odwrócił się i zawołał:

– Mychajło!

Od grupy oderwał się niski, przysadzisty, może szesnastoletni chłopak i ruszył w stronę kamrata. Gdy podszedł do niego, tamten wskazał belkę i polecił, by ją podniósł, a gdy niski podnosił, mężczyzna wsunął siekierę za pas, sięgnął ręką po kota i wyciągnął go na wierzch, mocno trzymając za kark. Kot przestał zawodzić, z przerażeniem wpatrując się w swego wybawcę. Mężczyzna bez słowa ruszył w stronę leżącej kobiety. Za nim wolno stąpał drugi. Gdy znaleźli się przy kobiecie, wysoki warknął:

– Brzuch!

Matka się cofnęła. Widziałem to wyraźnie. Dwaj dziadkowie mieli otwarte usta.

– Tnij! – rozkazał wysoki.

Krępy wyciągnął przed siebie ramię z długim, błyszczącym nożem, a pozostali chwycili kobietę za ręce i nogi, jakby od dawna wiedzieli, co mają robić. Jakby ćwiczyli tę sytuację już wielokrotnie i znali ją na pamięć. Tylko sprawdzali teraz, czy nauczyli się tego dobrze, bez błędów i niepotrzebnych zgrzytów. Kobieta jęknęła. A chłopak wbił w jej brzuch ostrze noża.

– Boże! – szepnęła matka, nie wiedząc, co zrobić z rękami. Chwyciła jedną w drugą i mocno ściskała.

Ciotka Elza nabrała powietrza i zamykając oczy, jakby w ten sposób chciała zmniejszyć ciężar, który na niej spoczywał, wolno, zmęczonym głosem mówiła:

– I ten chłopak, prawie dziecko, począł rozcinać kobiecie brzuch. Nie muszę wam opowiadać, co się z nią działo. Jakie cierpienia musiała znosić, jakie straszliwe męki. Wyła, jęczała i płakała. Ale nikt się tym nie przejmował. Chłopak rozciął jej brzuch, krew trysnęła, a wysoki warknął:

– Wyciągaj.

W chacie zrobiło się cicho, jak makiem zasiał. Nikt się nie ruszył, nikt nie drgnął, niczyjego oddechu nie było słychać, jakby na mgnienie oka wszyscy zastygli i nie byli w stanie nawet powieki unieść.

– Cięli ją jak zwierzę – głucho mówiła ciotka. – Jakby zwierzęciem była, nie przymierzając owcą albo świnią, i to żywą… – urwała, szukając wzrokiem matki, ale matka siedziała z oczami wbitymi w swoje stopy.

– Wyrwij! – warknął mężczyzna. Ciotka ciągnęła opowieść: – Chłopak zanurzył w brzuchu kobiety ramię i wyciągnął dziecko, które krzyknęło, a on walnął nim o ziemię.

Mężczyzna zamachnął się siekierą, odcinając pępowinę, podał chłopcu kotka, a chłopak wsadził go w otwarty brzuch kobiety. Też jak gdyby od dawna wiedział, co ma robić. Jakby ponownie ćwiczył tę samą czynność. Zaszył brzuch grubymi nićmi, jakby i do tego był już dawno przygotowany, a gdy skończył, mężczyźni z siekierami, widłami i nożami poklepali go po plecach, burknęli, że wyrasta na gieroja, i ruszyli w stronę lasu, zostawiając jęczącą kobietę przed spalonym dworkiem.

Chłopak szedł za nimi z okrwawionymi ramionami, próbując po drodze ścierać krew trawą z łąk i liśćmi z drzew.

– Nie! – wymamrotała mama. – Nie mogę! – zasłoniła oczy. – Nie, nie, nie! – piskliwie wołała, zaciskając szczęki.

– Tak, Mario. Tak było – ponuro powiedziała ciotka.

Dziadek Ignacy chwycił się za włosy, jakby chciał je wyrwać.

Dziadek Piotr niemo poruszał ustami, ale nie był w stanie wydusić słowa.

Wujkowie siedzieli jak skamieniali.

A w mojej głowie miauczał mały kotek.

Obiad w Kutach

Nigdy nie słyszałem o żadnych Kutach. Co innego Podhajce, Brzeżany, Złoczów, Halicz, a nawet Stanisławów, gdzie bywałem z ojcem na jarmarkach, nie mówiąc o Dylatynie, Zawałowie czy Panowicach, dokąd można było dojść na bosaka i z chłopakami w szmaciankę pograć, a nawet o Monasterzyskach, gdzie matka do rodzonej siostry jeździła. Ale Kuty? Pojęcia nie miałem, co to za miejscowość. Jednak ciotka Elza jasno i wyraźnie powiedziała: „To się stało w Kutach”. Jak ciotka Elza tak powiedziała, to tak musiało być. Bo ciotka Elza nigdy nie kłamała. Zawsze dokładnie opowiadała, co, gdzie i jak się zdarzyło.

– W Kutach, powiadasz Elza? – upewnił się jednak, marszcząc czoło, dziadek Ignacy, który też pół świata obszedł, w kilku wojnach brał udział, pod samą Warszawą walczył, cud nad Wisłą widział, Moskali gonił, szramy na ramieniu pokazywał, ordery w kufrze trzymał, ale chyba o Kutach nie słyszał, bo nigdy o nich słowa nie pisnął.

– Tak, w Kutach – potwierdziła ciotka. – Nigdy żeś tam nie był? – z wyrzutem rzuciła, jakby miała o to do dziadka pretensje. Niby tak dużo wie, a w Kutach nie był?!

– Nigdy, Elza – odparł wolno dziadek. – Gdzie to jest? – popatrzył na nią pytająco.

– Na południe, Ignac, za Stanisławowem… za Kołomyją… jeszcze niżej…

– W górach… – ni to spytał, ni dodał dziadek Piotr, jakby mu coś świtało.

– Nie w samych górach, Piotr, ale w pobliżu gór – poinformowała ciotka.

– Gadało się – tajemniczo rzekł wujek Tośko, ale nie wyjaśnił, co się gadało i jakie konkretne gadanie miał na myśli.

– Tam dalej już idą Karpaty – włączył się wujek Marian, który musiał lepiej znać tamte strony niż dziadek Ignacy. Bo z gór sobie żonę sprowadził. Dziadek Piotr nie był specjalnie zadowolony z tego wyboru, ponieważ wujek Marian obcą sobie przywiózł, a nie swoją, ale już się do niej przyzwyczaił i nie marudził. – Wielkie góry, bardzo wielkie… – z namysłem cedził wujek Marian, jakby te góry nagle przed oczami zobaczył.

– Dalej już tylko Łemki, Bojki i Hucuły mieszkają, ludy honorne – wujek Tośko, który był specjalistą od ludów honornych zasiedlających góry, uniósł palec, jakby wskazując tę honorność. I mogło się okazać, że to on najwięcej wie o tych dziwnych ludach, a nie wujek Marian, bo już nabrał powietrza do płuc, głęboko westchnął i zaczął mówić, jak te ludy honorne wyglądają, jakie obyczaje mają, jakie kożuszki wyszywane noszą, jakie strawy na święta dla dusz zmarłych na parapetach okien zostawiają, by duchy przodków na ucztę się zlatywały, i już się tak rozochocił, że chciał opowiadać o nieznanych nam dudkach, trąbitach i molfarzach, gdy ciotka Elza gwałtownie mu przerwała, bo nie w smak jej była gawęda, gdy ona miała coś znacznie ważniejszego niż dudki do powiedzenia. Kręcąc z niechęcią głową, jakby obrażona, oznajmiła:

– Osaczają nas bandy ze wszystkich stron. Od południa zachodzą…

Wujek Tośko zamilkł. Przez dom jakby czerwona iskra przeleciała. Cicho się zrobiło. Ojciec z niepokojem zerknął na matkę, sprawdzając, czy nie drżą jej już usta, bo wiedział, że jak zacznie się najciemniejsza godzina wieczoru, matce zaczną drżeć usta i będzie załamywać ręce. Ale matce nie drżały jeszcze usta, siedziała sztywna, zamknięta w sobie, obca.

– W Kutach Ormian rżną – rzuciła ciotka.

Dziadek Piotr poprawił się na ławie. Matka głośno przełknęła ślinę. A dziadek Ignacy uniósł ramiona i spytał, jakby nie wierzył.

– Ormian?

– Tak, Ignacy, Ormian – powtórzyła ciotka.

– Taki sprawiedliwy naród – powiedział wujek Tośko.

– I mądry – dodała ciotka.

– Kilka razy Ormianie przejeżdżali z dywanami przez naszą wieś – rzucił wujek Marian.

– Handlem się zajmują, wiarę podobną do naszej wyznają – znowu się zapalił wujek Tośko, by się pochwalić, jak dużo wie o Ormianach. I zaczął mówić, że Turki i Mongoły ich torturowali, do więzień wsadzali, więc oni z dalekiej Azji do nas przybyli, z takiej góry, która się Ararat nazywa. A tam, na tej górze, Arka Noego osiadła. I już by całą historię opowiedział, gdyby nie ciotka Elza, która tym razem ściągnęła brwi, nachmurzyła się i kategorycznie przerwała:

– Krew się leje!

Wujek Tośko zastygł. Nikt nie drgnął. Wiadomo już było, że jak się krew leje, nie można o niczym innym gadać, tylko o krwi. Bo krew za sobą słowa o krwi pociąga. Jakby wsiąka w głąb słów, w litery, w zdania, w zgłoski, w języki i zabarwia je krwistymi, ciemnymi kolorami.

– Straszna krew się leje – gorzko dodała ciotka i już wiadomo było, że kolejna jej opowieść będzie ciężka i trudna. Nie wiedziałem, czy mam się pod łóżkiem schować, czy głębiej w zapiecku ukryć, czy wprost przeciwnie, przysunąć się na sam brzeg i słuchać. Bo co jak co, ale słuchać to lubiłem bez końca. Taki już byłem. Strach mnie zżerał, bałem się okropnie, ale słuchałem, bo to było silniejsze ode mnie.

– Kuty to miasto, a nie wieś – cicho mówiła ciotka, a wszyscy się ku niej nachylili, by lepiej słyszeć. Ja też nastawiłem uszu i z zapiecka się w nią wpatrywałem. Do dzisiaj drżę cały. Coś niesamowitego pociągało mnie jednak w tych opowieściach, jakaś mroczna strona, gęsta materia, niepojęta gra światów, które gwałtownie pękały i zapadały się w odmętach mroku.

– Do niedawna, jak wiecie – mówiła ciotka – napadali i mordowali ludzi po wsiach. Nocami nadciągali z lasów, nożami, widłami i siekierami tłukli – tłumaczyła. – Do miasta jednak bali się wejść – urwała, zamknęła oczy, jakby z ciemności chciała wydobyć jakiś obraz. – A teraz zhardzieli – pokiwała głową z wyrazem goryczy w oczach – a to znaczy, że człowiek już nigdzie nie jest bezpieczny.

– A kiedy był bezpieczny… – westchnął dziadek Ignacy. – Jak świat światem wojny, zarazy, mordy, nieszczęścia…

– Ale nie takie, jak teraz – wtrącił wujek Tośko.

– To prawda – poparł go dziadek Piotr – różne ja biedy widział na świecie, cholery, trądy, pomory, dżumy, morowe powietrze, ale takiego nieszczęścia, jakie spadło na nasze głowy, jeszczem nie widział.

– Gadali ludzie – podjął jego myśl dziadek Ignacy – że Turki swoich wrogów, Ormianów i Greków, nie tylko na pal wbijali, ale podkowy do stóp im gwoździami jak koniom przybijali i kazali podkutym iść przed siebie…

Matka jęknęła, ale wciąż jeszcze wargi jej nie drżały.

Ciotka wsłuchiwała się w te głosy milcząco, a gdy dziadek skończył, powiedziała:

– To prawda, że wiele cierpienia, krwi i bólu człowiek znosi, ale – zamarła – ale – zastanowiła się nad czymś głębiej i powiedziała – by morderca czerpał radość z tego, że morduje, to wszelkie pojęcie ludzkie przechodzi.

Właśnie tak powiedziała: „Wszelkie pojęcie ludzkie przechodzi”.

– Już się dnia nie boją – mściwie rzuciła.

– W dzień napadają? – jeszcze bardziej nachylił się ku niej dziadek Ignacy. Wyraźnie coś mu tu nie pasowało.

– Nie może być – wspomógł go dziadek Piotr. – W dzień wszystko widać – rozłożył ręce. – Jakże to tak?

– Skoro wszystko widać i napadają w dzień, to znaczy, że idą już na całego – z żelazną logiką tłumaczyła ciotka. – Do tej pory bali się, a może wstydzili, że ktoś ich rozpozna, ale teraz już nie tylko się nie boją, ale i nie wstydzą. A to znaczy, że na wszystko są już gotowi. Nie ma przed nimi żadnych przeszkód.

– No, a jakby ktoś ich rozpoznał? – nieśmiało wtrąciła matka. – Jakby to sąsiad napadł, dla przykładu, nasz Kurysz albo Pereściuk? Gdyby napadli na nas razem, a my byśmy ich rozpoznali i musieliby nam patrzeć w oczy… To co? – bezradnie się rozejrzała.

Nikt nie odpowiedział. Nawet ciotka Elza milczała. Ale znowu musiała się nad tym zastanawiać, bo ruszała brwiami, aż w końcu się odezwała:

– Jak człowiek nie ma wstydu, to i sumienia nie ma.

– A człowiek bez sumienia jest jak zwierzę – dodał dziadek Ignacy.

– Nie, Ignacy – nie zgodziła się ciotka Elza. – Zwierzęta nie napadają na siebie, chyba że są głodne. Nigdy nie mordują, aby się cieszyć. Mają swoje zwierzęce sumienie, choć my o tym nie wiemy. A mordercy z leśnych band napadają, by się radować. Nie powiedziała, by się cieszyć, ale „by się radować”. Jakby radowanie się to było coś znacznie więcej niż cieszenie.

– I co? – ni z tego, ni z owego wyrwał się wujek Tośko.

Ciotka popatrzyła na niego jak na dziecko, które chce się po drabinie wspiąć do nieba. Obrzuciła wzrokiem całą radę, a nawet mnie szukała oczami, ale ja byłem owinięty kocem matki i leżałem w kącie, więc nie dostrzegła mnie, wodziła wzrokiem po chacie, jakby miała do wykonania rzecz nieprawdopodobnie trudną, do której trzeba się przygotowywać całymi latami i nikt nie ma prawa od niej żądać, by od razu po wejściu zaczęła opowiadać. Kręciła się niespokojnie, wierciła na ławie, jakby ją ława uwierała, jednak wszyscy wiedzieli, że to nie ława ją uwiera i gniecie, ale jakiś ciężar ponad miarę. W końcu się przemogła i rzekła:

– Rodzina Ormian, ojciec, matka, dwie córki i syn, siadała akurat do obiadu. Mieszkali na rogatkach miasta, na pograniczu Bukowiny. Był środek dnia, kwiecień tego roku…

– Niedawno – mruknął dziadek Ignacy. Musiał przeczuwać, o czym ciotka będzie mówiła, bo w jego głosie zabrzmiała trwoga.

– Tak, Ignacy, niedawno – zgodziła się ciotka. – Było jasno, słońce świeciło i wszystko było dokładnie widać. Gdy już zasiedli do stołu, widzieli na wprost siebie, przez okno, Karpaty i ich szczyty, Howerlę i Popa Iwana na Czarnohorze – spojrzała na matkę, nie będąc pewna, czy matka wie, co to Pop Iwan i Howerla, a więc i Czarnohora. Ale matka chyba nie wiedziała albo zapomniała, bo miała otwarte usta i była zasłuchana. – Howerla i Pop Iwan to najwyższe szczyty tej części Karpat, Czarnohory – poinstruowała ciotka. – Może nawet słyszeli szum Czeremoszu – nadstawiła uszu, jakby sama w tej chwili słuchała tego szumu – bo niedaleko ich kamienicy płynęła rzeka. Byli weseli, żartowali, cieszyli się, że są razem i że życie sprawia im tyle radości, choć od północnego wschodu naciągały już czarne chmury. Słyszeli o mordach na Wołyniu. I o spopieleniu Huty Pieniackiej, w której spłonęły żywcem setki ludzi, ale to było daleko, poza nimi, odległe i obce.

Dziadkowie ponuro pokiwali głowami.

– W każdym razie – ciągnęła dalej – chłopcy opowiadali sobie, jak wyglądały jesienne spławy drewna na Czeremoszu, nucili „Czerwony pas”… Znacie to, prawda? – zwróciła się do dziadków.

– Pewnie, że znamy – odparł dziadek Ignacy. – I my ją śpiewali za młodu – pochwalił się.

– Tak, tak, śpiewali – zgodzili się też wujkowie.

– Bo to już jest pieśń całych Kresów – blado uśmiechnęła się ciotka Elza i jakby pragnąc sobie przypomnieć jej słowa, pod nosem zanuciła, niby tylko dla siebie:

Czerwony pas, za pasem broń

I topór, co błyska z dala,

Wesoła myśl, swobodna dłoń,

To strój, to życie górala!

Tam szum Prutu, Czeremoszu,

Hucułom przygrywa,

A wesoła kołomyjka

Do tańca porywa.

Dla Hucuła nie ma życia,

Jak na połoninie.

Gdy go losy w doły rzucą,

Wnet z tęsknoty ginie…

Patrzyli na nią w milczeniu, a gdy skończyła, musiała poczuć się jakoś niewyraźnie i niepewnie, bo nie wiadomo dlaczego strzepywała z siebie niewidzialne pyłki, skrobała się w głowę, zerkała pytająco na dziadków, jakby chciała zasięgnąć u nich rady w jakiejś ważnej sprawie, ale dziadkowie nie reagowali. I zamiast dokończyć opowieść o Ormianach, pociągnęła wątek huculski, jakby pragnęła w ten sposób odwlec to, co najgorsze. Też nie spuszczałem z niej oka. I też chciałem wiedzieć, co się z Ormianami stało. Bo już wiadomo było, że jak ciotka coś zaczyna, musi skończyć. Ale jakoś wyjątkowo ciężko jej się kończyło. Jakby końca nie było widać. Rozszczepiała opowieść na uboczne wątki, nieistotne dla sprawy motywy, oplatała historię wciąż nowymi wtrętami, dopowiedzeniami, luźnymi uwagami, a ja coraz bardziej się niecierpliwiłem. Bo wiedziałem, że gdzieś tam za tym wszystkim kryje się coś strasznego, coś, co znowu nie pozwoli mi spać po nocach. Mimo strachu jednak krzyczałem: „Mów, ciotko, gadaj, co było dalej!”. Żądałem od niej, by się spieszyła, bo już nie wytrzymuję. Ale ona nie słyszała mojego głosu. I nikt inny nie słyszał. Ani dziadkowie, ani wujkowie, ani nawet mama i tato, choć wołałem do nich: „Zróbcie coś! Mamo! Tato! Pogońcie ciotkę, by szybciej kończyła, bo później sobie z tym nie poradzę”. Ale nikt nie reagował. Bo był to głos we mnie, głęboko ukryty, wylękniony i pełen obaw. Nie mógł się wydostać na zewnątrz. I nie mogła go, rzecz jasna, usłyszeć także ciotka Elza. Chwyciła się tym razem języka.

– Oni swój język mają – cedziła, jakby to było ważne. Przecież wszyscy swój język mają, chciałem do niej krzyknąć. Nawet ja to wiedziałem. Mój przyjaciel Motio po żydowsku gadał. Sławko po rusku. Nawet psy i koty miały swoje języki. Jaskółki i wróble. Więc jasne było, że Huculi mówili po huculsku. Ale ciotka Elza musiała to jakoś specjalnie zaakcentować, podkreślić, uwypuklić. I nie bez powodu, jak się potem okazało. Dowiedziałem się jednak o tym znacznie później. Znowu nikt nie reagował na to przeciąganie, choć mnie się zdawało, że wszyscy czekają, by dopięła wreszcie jakąś klamrą losy tej ormiańskiej rodziny. Jednak ciotka, jakby na przekór wszystkim, uciekała od Ormian. Zatrzymała się przy Hucułach. Jakby kotwicę przy nich zarzuciła. I wtedy błysnęła mi myśl, że ona specjalnie tak robi, bo nie wie, jak nam o tym opowiedzieć. Jakby to był ciężar ponad jej siły. Dlatego zwlekała, postękiwała, męczyła się, odsuwała na później tę straszną chwilę, bo już wiadomo było, że będzie to straszna chwila. Bo wszystko i zawsze kończyło się u niej strasznie. A więc pewnie nas tak do tej chwili przygotowuje. Jakby mówiła, że do wszystkiego trzeba dojrzeć. Wszystko ma swój czas. Jest czas czekania i czas spełniania. Czas mówienia i czas milczenia. I dorośli jakoś to zaakceptowali. Ale ja nie. Mnie się spieszyło. Ja chciałem wszystko wiedzieć od razu, już, teraz. A ciotka dawała do zrozumienia, że wszystko ma swoją kolej. I nie należy niczego przyspieszać. Trzeba się uczyć cierpliwości i pokory. Dochodzić do sedna rzeczy. Iść w jakimś porządku. Mieć wyraźny i jasno określony cel. I iść ku niemu we właściwym rytmie. Ale jaki to rytm, tylko ona jedna wiedziała. Wyraźnie dawała do zrozumienia, bym nie gonił, tylko uczył się świata wedle jej znanej reguły. Dlatego rzuciła, mnie chyba mając na uwadze:

– Ich język jest inny od naszego, żydowskiego i ruskiego – mówiła o Hucułach. – Na stary las jodłowy mówią „basztarnik”, na chorobę „hoła”, na ziemię „cara”, na nóż zrobiony z kosy „czepełyk” – mamrotała, patrząc na własne palce, jak gdyby wyliczała straty. – Na bojowca „borcowiec”, na kłamstwo „brechnia”…

– My też mówimy „brechnia” – czujnie zareagował wujek Marian, który był w Radzie Starszych specjalistą od języków. I już pouczał: – „Brechać” znaczy kłamać.

I miał rację. Ja też mówiłem „brechnia” i „brechać”. A nie byłem Hucułem. I Motio mówił „brechać”, i Sławko…

– To co innego – jakby ciotka usłyszała moje wątpliwości i już tłumaczyła: – Niektóre słowa wszystkie ludy wspólnie tutaj sobie przyswoiły, Polacy, Rusini, Żydzi, Grecy… I używają ich…

– Czesi, Słowacy też – pospieszył wujek Marian.

– Tak, Czesi, Słowacy też – zgodziła się ciotka Elza. – Kupa narodów w naszym kraju używa tych słów – mruknęła tajemniczo. Ale ja tego nie zrozumiałem. Wiedziałem, że mieszkają obok nas Żydzi, Rusini, nazywani też Ukraińcami, Cyganie, niedaleko Niemcy i Austriacy, ale żeby Grecy, Czesi, Słowacy i „kupa narodów”, tego nie wiedziałem.

– Ale co innego używać niektórych słów, a co innego używać całego języka – wyjaśniła ciotka, ale chyba uznała jednak, że ją poniosło, bo siedzący wokół ludzie z Rady Starszych strasznie pomarszczyli czoła, więc się cofnęła.

– Dobrze – burknęła. – Skupmy się na samych Hucułach – znowu odsuwała na później historię z Ormianami. Wciąż nie była gotowa. Czegoś jej brakowało. I tego czegoś szukała w języku Hucułów. – Na przepaść mówią „berdo” – ze schyloną głową ciągnęła, od czasu do czasu zerkając na Radę Starszych – na drewniany młot leśny „doubnia”, a na gada „hadiuga…”.

Jak usłyszałem słowo „hadiuga”, drgnąłem. Wiedziałem, co to znaczy. To straszny wąż, żmija, która zabija. Bałem się jej jak diabła, bo już niejednego chłopaka posłała na tamten świat. Pełno ich było dokoła. Leżały w trawach, wylegiwały się na słońcu, na rozgrzanych kamieniach. Ale gdy nadepnąłeś taką żmiję, wbijała ci się w nogę i wypuszczała śmiertelny jad, na który nie było lekarstwa. Dlaczego ona mówi „hadiuga”? – zastanawiałem się. Przecież nie musi mówić. A mówi. A gdy dodała jeszcze, że na stado wilków gadają „łaja”, a na złego czarodzieja „molfar”, otworzyła się przede mną taka furtka, przez którą te słowa przechodziły. Jakby to była magiczna furtka, która jedne słowa przepuszczała, a inne zatrzymywała. Nie dość, że wystraszyła mnie „hadiuga”, to straszył też ten okropny „molfar”, zły czarodziej. Już sam jego widok z nóg zwalał. Bo łaził po wsiach w łachmanach, omotany szmatami, pogięty jak nienormalny, ze świecącymi groźnie oczami, z palicą u nogi, okropnie źle patrzący na świat, więc wiedziałem, że nic dobrego z jego strony mnie nie czeka. Dlatego się bałem. A jeszcze bardziej bałem się jego czarów, z których wyłaniały się mroczne duchy, widma i koszmary. Ciotka dodała też „watrę”, czyli ogień. I wtedy coś mi zaczęło świtać. Ciotka stopniowała złe rzeczy, układała obok siebie słowa, które coraz bardziej powiększały grozę. Była więc „ żmija”, ale to wydawało się jej za mało. Dlatego natychmiast pojawiło się „stado wilków”, a potem „czarodziej” i „watra”. Czyli łączyła ze sobą słowa, w których działo się coś okropnego. Coś, co przerażało, bolało, spalało się, niszczyło, spopielało. Każde nowe słowo niosło coraz większy strach. „Co jeszcze wymyślisz, ciotko?”, wlepiałem w nią wylęknione oczy. „Co jeszcze dodasz, by nas pogrążyć w przerażeniu”, zastanawiałem się. I wtedy właśnie padło to słowo: „barda”, czyli topór, inaczej mówiąc, siekiera. Jakby „żmii” i „stada wilków” nie wystarczało. Jakby „czarodzieja” i „ognia” było za mało. Odsyłała nas ciotka do stada wilków. Stado wilków do czarodzieja. Czarodziej do ognia. A ogień do siekiery. A co to jest siekiera, wszyscy wiedzieli. Mogła odesłać nas tylko do krwi. I tego bałem się najbardziej. Zrozumiałem coś więcej, że jej opowieść sama się opowiada. Jakby ciotka utraciła nad nią kontrolę. I słowa same siebie już pociągały. Jakby coś, co się wypowiadało, samo się wypowiadało. A nie ciotka. Wsłuchiwałem się w jakieś wewnętrzne szepty. Opowieść poprzez ciotkę się opowiadała. Nie było więc jej winą, że tak przeciągała. Po słowie „topór” ciotka głęboko westchnęła, jakby pokonała wielki kawał drogi. Ale przed nią zamajaczyła ogromna góra, na którą musiała się wspiąć. A nie miała już sił. Omiotła spojrzeniem Radę Starszych i zastygła. Dziadkowie, wujkowie i rodzice trwali w takim zasłuchaniu, jakby nasłuchiwali przyjścia czarnej ospy, cholery albo huraganu. Dłużej zatrzymała wzrok na matce i wymamrotała:

– Siekiera, Mario. Znowu siekiera – pokiwała głową.

Nie topór, tylko „siekiera”, powiedziała. Matka zgarbiła się, jakby ta siekiera miała na nią spaść. I wtedy z jakąś desperacją, zaciskając zęby, ciotka Elza zaczęła mówić nerwowo, szybko, kołysząc się przy tym, chwiejąc na boki, zagryzając wargi i ściągając usta.

– I tak siedzieli sobie przy stole – przypomniała rodzinę Ormian – i jak już przeżegnali się przed posiłkiem, gwałtownie otworzyły się drzwi i do izby wdarło się pięciu potężnych mężczyzn z siekierami w rękach.

Mama jęknęła. Dziadkowie cofnęli się. Tylko dwaj wujkowie i ojciec trwali nieporuszeni.

– Stanęli nad rodziną, po jednym nad każdym, i unieśli do góry siekiery. Rodzina była tak zaskoczona, że słowa nie mogła wydusić – mówiła ciotka, zamykając oczy, jakby to z ciemności, z jakiejś mrocznej głębiny płynęła do niej ta opowieść.

– Nie! – wydusiła matka, ale szybko zdławiła głos.

Była blada jak śmierć.

– Nie! – jęknęła. – Nie mów, Elza, proszę! Nie mów! – skomliła.

Jej usta były spierzchnięte, oczy zapadły się głęboko w oczodoły, jakby chciały się ukryć.

– Nie chcę! – szeptała. – Nie chcę… to boli… bardzo boli…

Szczepiła dłonie w sztywnym uścisku i rwała paznokciami skórę.

– Tylko tak, Mario… – ciotka wbiła w pożółkłą już twarz matki pełne siły spojrzenie. Obie patrzyły na siebie uporczywie i długo. Zdawało mi się, że ich spojrzenia nie mogą się od siebie oderwać.

– Tylko tak, Mario, możemy ocalić świat od zagłady – powiedziała głucho. – Tylko tak… poprzez… opowiadanie… – urwała i pokiwała głową, ale zaraz ciągnęła dalej. – Stali nad ludźmi z siekierami, a rodzina zamarła. Tak jak pochylali się nad naczyniami, tak zamarli. Unosili do ust łyżki i z tymi łyżkami w powietrzu zastygli. Już wolę nie wiedzieć, co się z nimi w środku działo – rzuciła ze dławioną skargą. – Co sobie myśleli, co czuli. Może chcieli się chwycić za ręce, a nie mogli. Może chcieli siebie dotknąć, być blisko jedno drugiego, dławić w uścisku ból. Pewnie tak było, Mario, prawda? – dłużej zatrzymała wzrok na szczepionych dłoniach matki. – A może modlitwa na nich spłynęła – zastanowiła się – jak biały gołąb, ale żadne z nich nie ruszyło ustami. Byli sparaliżowani. A może chcieli zapłakać, tylko płacz im zamarł w gardłach – zawahała się. – Taki to był moment, Mario – wciąż się zwracała do matki, jakby tylko one, kobiety, się rozumiały. Na chwilę zamilkła. Zerknęła na święte obrazy, znowu zamknęła oczy, by ta opowieść z głębi niej się opowiadała, i kontynuowała: – Potężni, kudłaci mężczyźni – mówiła – których nikt nigdy tam nie widział, stali nad nimi z uniesionymi do góry siekierami i w milczeniu czekali na jakiś rozkaz. Ale żaden rozkaz nie nadchodził. Jakby ktoś niewiadomy specjalnie się nad rodziną znęcał. Jakby chciał, by ta chwila wyczekiwania na śmierć trwała jak najdłużej...

Opowieść się urwała, ciotka spojrzała w okno i coś sobie szeptała, a potem znowu odezwała się głośno do matki:

– Uniesione, Mario, siekiery nad ludzkimi głowami…

W tym jednym zdaniu dała do zrozumienia, że najważniejsza była ta chwila zawieszenia, niepewności, oczekiwania na najgorsze. W chacie zapanowała przytłaczająca, mrożąca krew w żyłach cisza. Nie słychać było nawet oddechu. Zdawało mi się, że moje serce też zamarło, a oczy znieruchomiały jak kamienie. I w tej ciszy odezwał się słabym, wibrującym głosem dziadek Piotr:

– Elza, oszczędź nam tego – poprosił.

Od razu zareagowała. I to gwałtownie.

– Nie, Piotrze, to trzeba wiedzieć. Przez to trzeba przejść – twardo powiedziała, jakby nabrała dodatkowej mocy. Jakby wstąpił w nią nowy duch. Głos dziadka Piotra tak na nią podziałał. I walnęła prosto z mostu:

– Nie wolno nam, Piotrze, ukrywać prawdy. Ludzie muszą to wiedzieć, bo inaczej świat zginie – pochyliła się tak, że niemal zawisła nad podłogą.

Dziadek Piotr wbił wzrok w ścianę.

A ja byłem przekonany, że już gdzieś to słyszałem, ale świat nie zginął.

– Nie wiadomo, jak długo stali nad nimi z siekierami – opowieść znowu się opowiadała, a ciotka Elza tylko otwierała i zamykała usta, dbając jedynie o to, by słowa wyłaniały się w należytym porządku. – W każdym razie – mówiła – gdy już się zdawało, że nikt nigdy się nie odezwie, najważniejszy z nich warknął: – Głowy na stół. – Niczym szczególnym się nie wyróżniał. Był nawet niższy od innych, tylko bardziej krępy, ale w oczach miał coś takiego, co można by określić jako wyrok. Jakby patrzyła przez niego śmierć.

Ciało matki chwycił nagły skurcz, raptem pochyliła się do przodu, zagryzła wargi, chwyciła się za czoło, a jej ręce trzęsły się jak galareta. I usta drżały. Tego ojciec najbardziej się obawiał, bo popatrzył na nią z troską, jak gdyby mówiąc: „Uspokój się, Mario, proszę cię, musimy to wytrzymać, bo Elza mówi rzeczy ważne”. Ale matka nie widziała jego wzroku. Jej usta wciąż drżały.

– Opadli twarzami na stół – kontynuowała ciotka – jakby dawno czekali na ten rozkaz. Nawet nie spojrzeli na siebie. Nie dotknęli się. Nie chwycili za ręce. Nie zapłakali. By umrzeć razem.

I wtedy usłyszeliśmy to, czego nikt nie mógł sobie wyobrazić nawet w najczarniejszych snach. Dziadkowie się poruszyli. Matka tak wytrzeszczyła oczy, że wyszły jej na wierzch. Tylko wujkowie trwali w zaklętym znieruchomieniu.

– Ten najważniejszy – mówiła ciotka – pochylił się nad kobietą, chwycił ją za czarne, krucze włosy, uniósł głowę do góry i warknął:

– Patrz, suko!

Kobieta miała mgłę przed oczami. Musiała nic nie widzieć i nic nie rozumieć.

– Patrz, gnido! – ryknął.

Kobieta patrzyła przed siebie, miała otwarte usta, a jej oczy były nieruchome i martwe.

– Patrz! – targnął ją za włosy, ale ona zdawała się daleka i obca.

– Patrz, kurwo! – nie ustępował – co robimy z takimi jak ty! Patrz, szmato! I powtarzaj reszcie, coś widziała! – huknął. – Nie chcemy was tutaj widzieć! Wynoście się z naszej ziemi! – A po chwili ryknął: – Ciąć! – Jednocześnie błysnęły ostrza, siekiery mignęły w słońcu i cztery głowy potoczyły się po stole, niektóre spadły na podłogę. Krew trysnęła jak z fontanny. Kobieta zemdlała i osunęła się na ziemię.

– Wody! – rozkazał najważniejszy. Najbliższy skoczył po kubeł z wodą i chlusnął na kobietę. Zachowywał się tak, jakby przez lata cucił katowanych. Kobieta otworzyła oczy i niemo patrzyła w sufit.

Najważniejszy uniósł do góry palec. Pozostali chwycili kobietę za ramiona i posadzili przy stole. Wokół leżały odcięte głowy, a przechylone korpusy ciał opierały się ramionami o stół. Zewsząd spływała strugami krew. Kobieta zdawała się nic nie widzieć, nic nie wiedzieć, nic nie rozumieć. – Patrz! – najważniejszy znowu chwycił ją za włosy i gwałtownie szarpnął, jakby chciał je wyrwać. – Patrz, żmijo! – dał znak kamratom, a ci poczęli podnosić głowy ze stołu i podłogi.

Ciotka nagle urwała, jakby dalsza opowieść nie mogła przejść jej przez gardło, jakby sama w sobie się zaparła i nie chciała się opowiedzieć do końca. Ciotka otwierała i zamykała usta, ale w jej gardle musiał powstać jakiś zator, bo żadne słowo nie było w stanie przecisnąć się na zewnątrz. I wtedy pomyślałem, że jak opowieść sama siebie opowiada, to też ma swoje przestoje, przerwy na oddech, przystanki i zakręty, które musi pokonać. Ciotka Elza dawno musiała to wiedzieć i nie poganiała opowiadania, by się opowiadało. Może i Rada Starszych to zrozumiała, bo nie wtrącała się, szanując to, co się samo z siebie rozwija. Ja jednak chciałem, by opowieść się opowiedziała do końca. Toteż zerkałem na ciotkę Elzę, dodając jej sił i szepcząc w sobie: „Ciotko, idź dalej. Nie zostawiaj mnie z tymi strasznymi głowami. Mów, co się z nimi stało. Co się stało z tą kobietą, która patrzyła na swoją rodzinę, ale nic nie rozumiała”. Tak przemawiałem do ciotki Elzy. I ona musiała w końcu odczuć moje wołanie, bo przełknęła ślinę, a ja usłyszałem w wielkiej ciszy to przełykanie, potem zaś usłyszałem, jak opowieść znowu się z niej opowiada.

– I teraz patrzcie – mówiła ciotka już do całej rady, nie tylko do matki – patrzcie, jakie jest życie ludzkie… – zawahała się, przesunęła spojrzeniem po twarzach, a ja się już domyślałem, co może powiedzieć, bo wiele razy słyszałem, jak dorośli mówią: „Jakie życie ludzkie jest kruche” albo „Jakie życie ludzkie jest krótkie”. Ale ciotka Elza mnie zaskoczyła, powiedziała: – Jakie życie ludzkie jest nic niewarte. – Nigdy niczego podobnego nie słyszałem. Owszem, dorośli klęli na życie, wściekali się, ale by życie ludzkie nie było nic warte, tego nie słyszałem. – Bo popatrzcie na tych bandytów, co zrobili – z odrazą dodała. – Jakby się bawili ludzkim życiem. – „A więc znowu się bawili”, pomyślałem. Bo już słyszałem, że się bawili. Ale musiało być w tym powtarzaniu coś ważnego, skoro opowiadanie samo się tak opowiadało. Musiało być coś bardzo ważnego. I wtedy ciotka rzuciła: – Pamięć, moi drodzy. Pamięć! – uniosła oczy do nieba. – Bo tylko pamięć ratuje świat. I trzeba wszystko powtarzać, by pamięć nie zardzewiała. – Tak powiedziała, „by pamięć nie zardzewiała”. I dodała: – Oni jakby igrali ze śmiercią – wyraźnie czuła żal do tych mężczyzn. – Najważniejszy z nich – mówiła. – Naj-waż-niej-szy – powtórzyła, akcentując każdą sylabę i rozglądając się rozpaczliwie na boki, jakby szukała pomocy, ale nikt nie miał zamiaru jej pomóc. Rada Starszych sama oczekiwała na pomoc. Gdy ciotka zrobiła jeszcze jeden wysiłek, by opowiadanie się w końcu wypowiedziało, dziadek Ignacy wymamrotał:

– Kończ, Elza.

Ciotkę musiał chwycić gwałtowny prąd, elektryka, jakieś wysokie napięcie, bo szarpnęło nią, zatrzęsła się, a potem zastygła na moment i powiedziała:

– Na rozkaz tego najważniejszego mężczyźni podnieśli ociekające krwią głowy z podłogi i wstawili do talerzy. Wyobrażacie to sobie? – ogarniała spojrzeniem twarz po twarzy. Musiała dostrzec, że nie wyobrażają sobie tego, a może zobaczyła niepewność w oczach członków rady, zwątpienie, czy nawet niewiarę, bo z dezaprobatą pokręciła głową, wstała i jakby jej słowa wymagały dodatkowego wyjaśnienia całej okrutnej historii, poczęła pochylać się i unosić, udając, że z trudem dźwiga z podłogi głowy, przenosi je na stół i kładzie na talerze.

– Tak to się odbywało – mruknęła. – Głowa po głowie. Głowa po głowie. Jedna głowa do talerza, druga głowa, trzecia i czwarta. I już z talerzy wystawały cztery odcięte głowy.

Panowała taka cisza, jakby powietrza nie było w izbie. Jakby się zrobiła wielka jama w powietrzu, jama ciszy. Takiej ciszy ciotka potrzebowała, bo już ostatkiem sił rzuciła:

– I przed kobietą wystawały teraz z talerzy głowy jej męża, dwu córek i syna.

Nikt się nie odezwał.

– Wtedy – ciężko ciągnęła – najważniejszy ryknął: – Jedz, kurwo!

A ponieważ kobieta nie reagowała, wcisnął jej twarz w talerz.

– Jedz, blad’ – szyderczo się zaśmiał.

Ze wszystkich stron patrzyły na nią zakrwawione, martwe oczy. Ale ona już ich nie widziała. Nic nie widziała. Siedziała pochylona, z twarzą zanurzoną w zupie i milczała. Nie krzyczała. Nie płakała. Nie wyła. Tylko milczała.

Ciotka Elza też zamilkła.

Rada Starszych jeszcze przez chwilę trwała w bezruchu, aż pierwszy począł się prostować dziadek Ignacy, a za nim dziadek Piotr. Wyprostowali się obaj, a ich oczy spotkały się i patrzyli na siebie w milczeniu.

Wujkowie wciąż wyglądali jak figury woskowe, martwi i obcy.

A w moim gardle narosła jakaś gula i nie mogłem się odezwać. Jakby mi gardło gęstą trawą zarosło. Czułem tylko wielką suchość w środku.

Ciotka Elza westchnęła i zakończyła:

– Ta kobieta straciła mowę i posiwiała jak gołąb. A młoda jeszcze była – mówiła coraz ciszej. – I piękna. Jaka ona piękna była! – zamknęła oczy. – A teraz chodzi po mieście, bełkocze i tylko rękami pokazuje, co się w jej domu stało – ciotka zwiesiła ręce, i opowieść po tych jej rękach jakby spłynęła ku ziemi.

Matka szukała mnie wzrokiem.

A ja wcisnąłem się w najdalszy kąt zapiecka, zakryłem się kocem i strasznie się trząsłem.

Patrzyły na mnie z talerzy martwe głowy.

Księża

Tym razem sprawy potoczyły się nagle i szybko. Jakby grom z jasnego nieba spadł. I trzeba było coś z tym zrobić. Nie tylko ciotka Elza miała dużo do powiedzenia, ale cała Rada Starszych, dziadkowie, wujkowe i rodzice, a nawet wiedźma Honorata, dalsza nasza krewna.

Na przemian siebie przekrzykiwali i każdy coś nowego dodawał. Że kapłanów za miedzą mordują. Zakonnice gwałcą. Ministrantów na kołki wbijają. Tak szybko mówili, że nie byłem w stanie wszystkiego ogarnąć. Kręciłem tylko głową, by widzieć każdego, kto rękę nerwowo podnosi, szybko mruga, pomrukuje, brwi ściąga lub nagle wstaje i w okno patrzy. Mówili na przemian. I mówili jakby obok siebie. Niby, że jeden drugiego nie słucha. A przecież słuchali uważnie. Nawet kontrolowali. Bo jak ktoś coś palnął nie tak, od razu reagowali, zaprzeczali i swoje dodawali. Zdania już się nie ciągnęły tak długo, jak u ciotki Elzy, gdy o Kutach opowiadała. Były krótkie i zwarte. Jak rozkazy w wojsku. Albo krzyk ostrzegawczy.

– To straszne! – zacinał usta dziadek Ignacy.

– Do nieba o pomstę woła – patrzył przez okno dziadek Piotr.

Potem siadał obok dziadka Ignacego, jakby się nie mógł bez niego obejść.

– Księdza Szczurowskiego – wycedził dziadek Ignacy – w Wilczych Dołach, w diecezji łuckiej, żywego do pustej studni wrzucili.

– Księdza Ciepiela z parafii Dukawki razem z nim zwalili. Bo w gościnie u niego był – natychmiast dodał dziadek Piotr.

Skąd oni to wszystko wiedzą, patrzyłem na nich otumaniony. Nie miałem pojęcia, gdzie są Wilcze Doły ani Dukawka, ale oni wiedzieli. Musieli skądś wiedzieć, bo zanim przybyli na naradę, zbierali się z sąsiadami w grupach, nachylali ku sobie i coś strasznie ważnego szeptali. Dochodzili inni i też swoje dodawali. Musiała jakaś niewidzialna fala wiadomości płynąć przez wieś, bo coraz częściej starsi się naradzali i coraz bardziej byli przerażeni.

– Ziemią żywych zasypali! – zaciskając zęby, burknęła ciotka Elza.

– I ukamienowali! – huknął dziadek Ignacy. I jakby się przestraszył własnych słów, że powiedział za dużo, zamilkł i rozpaczliwie rozglądał się na boki. Sprawdzał, czy ktoś go nie poprawi. Bo przecież najpierw ciała księży ziemią zasypali. I wszyscy to słyszeli. A teraz dziadek palnął, że ukamienowali. Ale jak mogli ukamienować, skoro już ziemią zasypali, musiał się zastanowić. I wtedy znowu wkroczyła ciotka Elza i spokojnie, ale kategorycznie oznajmiła:

– Jak obu wrzucili do studni, jedni kamieniami w nich walili, a drudzy ziemią zasypywali.

– Boże! – jęknęła matka.

– Tyle cierpień! – westchnął wujek Tośko.

– A księdza Zbigniewa Kłoska – już opowiadał wujek Marian – proboszcza parafii Pilśno w łuckiej diecezji na raty mordowali – nagle urwał.

– Na raty? – matce gwałtownie rozszerzyły się oczy.

– Na raty, Mario! – kiwnął wujek głową.

– Jakże to tak? – matka była roztrzęsiona.

– A tak to! – kontynuował wujek. – Najpierw ręce mu cięli na kawałki, palec po palcu, dłoń po dłoni, a potem gardło poderżnęli sierpem.

– Chryste Panie! Sierpem?! – matka ukryła twarz w dłoniach. I choć już wcześniej słyszała o odciętych głowach, wciąż nie mogła się z tym oswoić.

– Nie tylko jego tak zakatrupili! – zaciskając zęby, burknął dziadek Ignacy. Wszyscy spojrzeli na niego. – Księdza Kamila Barwiona z parafii Korytnica piłą na pół przerżnęli – dodał. Pozostali zastygli, jakby zamienili się w przydrożne figury.

A mnie się słabo zrobiło. Nie wiedziałem, czy mam uciekać z zapiecka, czy też trwać na swoim posterunku z nadstawionymi uszami i słuchać dalej. Poczułem, że mieni mi się w oczach, jakby zaszły mgłą. I ta mgła okrywała już mnie całego.

I wtedy z tej mgły wyłoniła się wiedźma Honorata. Rzadko do nas zaglądała, ale jak przychodziła, wiadomo było, że ze świata nowe wiadomości przynosi. Czasami nawet ważniejsze niż ciotka Elza, dziadek Ignacy czy wujek Marian razem wzięci. Była okutana w liczne chusty, liczniejsze niż u ciotki Elzy, w długie spódnice i narzuty, spod których tylko oczy jej błyskały, nawet nosa nie było widać. Musiała się z miejsca zorientować, że dziadek Ignacy coś strasznego powiedział, bo spojrzała krzywym okiem po zebranych, jakby mając za złe Radzie Starszych, że bez niej się zebrała.

– Gadacie! – warknęła.

Nikt się nie odezwał. Wszystkim wciąż stał przed oczami obraz księdza rżniętego piłą. Minęła dobra chwila, zanim otworzył usta dziadek Piotr.

– O księżach, Honorato, gadamy – powiedział – których banderowcy mordują.

Nie wiedziałem, kim byli banderowcy. Co innego mordercy, zbóje, rezuni, dusiciele, zbrodniarze, bo o nich już słyszałem. Wiedziałem więc, że rżną Polaków, mordują i duszą, ale nie wiedziałem, czym się zajmują banderowcy. Po słowach dziadka wychodziło na to, że banderowcy to coś znacznie gorszego niż mordercy, zbóje, rezuni, dusiciele i zbrodniarze w jednej kupie. Wyłaniali się przede mną z ciemności, jak wieloramienne potwory ze zbielałymi oczami na oślep wyrzynające wieś po wsi.

– Ciężko! – westchnął ojciec, który był mrukliwy, zamknięty w sobie, jakby go coś złego dręczyło i gryzło.

– Między dwie deski go włożyli – ponownie odezwał się dziadek Ignacy – i piłowali jak kloc drewna.

Matka nawet nie jęknęła. Nie była w stanie. Skurczyła się, pożółkła jak wosk, strasznie zmarszczona, i pochyliła się nad ziemią ze zwisającą głową.

Panowała taka straszna cisza, że było słychać przelatującą muchę.

Dopiero gdy odezwała się ciotka Elza, mówiąc: – Ciężką śmierć miał też ksiądz Kornel Jakubiniec z parafii Okopy – wciągnęli powietrze, jakby się bali, że zabraknie go, by wysłuchać następnej opowieści.

– Ojciec Kornel? – upewnił się wujek Marian, który znał w okolicy wszystkich księży.

– Tak, ojciec Kornel – potwierdziła ciotka.

Pewnie znowu obeszła pół świata. I wiele widziała.

– Bardzo go męczyli – mówiła, patrząc na swoje ręce. – Bardzo! – ciężko westchnęła. – Najpierw w kościele katowali, przed ołtarzem – chrapliwie mówiła.

Matka mocno zacisnęła dłonie.

Ojciec na nią zerknął, czy nie drżą jej usta.

Ale jeszcze nie drżały.

– Zęby wybili… bagnetami kłuli… paznokcie wyrywali… – wolno mówiła ciotka, jakby różaniec odmawiała. – Ale i tego im było mało! – zacisnęła usta i uniosła wzrok.

Byli w nią wpatrzeni, jakby widmo widzieli.

Tylko matka wciąż trwała, pochylona nad podłogą ze spojrzeniem wbitym w głąb ziemi.

– Tabernakulum rozwalili… monstrancję zabrali… święte miejsca pohańbili – ciągnęła ciotka. – Samogonkę do kielichów nalewali… z księdza szydzili… pili… w nawie głównej tańczyli…

– Nie! – pisnęła matka, jeszcze bardziej się kuląc.

A mnie się zdawało, że już słyszałem podobną opowieść. Czyżby się takie rzeczy powtarzały, pomyślałem. Ale coś we mnie szepnęło, że powtarzają się i nie powtarzają, za każdym razem są inne, choć niby takie same, ale tego już nie rozumiałem.

Matka szlochała.

– Tak, Mario – spojrzała na nią ciotka. – Tak było – pokiwała głową i kontynuowała. – By dopełniła się czara goryczy – mówiła – wsadzili go na sanie i zawieźli na podwórko przed ukraińską chatę. Tam czekały już poubierane w kolorowe spódnice ukraińskie dziewczyny. Mężczyźni rzucili księdza jak worek zboża na śnieg i kazali dziewczętom rozebrać go do naga.

– Święty Panie! – znowu jęknęła matka z otchłani swoich koszmarów. – Nie! – zaciskała dłonie na twarzy.

– Tak, Mario – ponuro odparła ciotka. – Rozebrały go do naga i naśmiewały się z niego – opowiadała – kpiły z biedaka… szydziły… naigrywały się… palcami pokazywały przyrodzenie… tańczyły nad jego ciałem… i uniesionymi do góry spódnicami owiewały go… odsłaniały swoje brzuchy… pokazywały pępki… skakały przez niego…

– Dzicz! – rzucił dziadek Ignacy.

Z dziadkiem Piotrem zaczęło się dziać coś niedobrego. Chwycił go okropny skurcz twarzy, która makabrycznie się wykrzywiła w jedną stronę, jakby go coś od środka zniekształcało, deformowało. Siedział z tą wykrzywioną twarzą i przechylał się na bok. Musiał to zauważyć dziadek Ignacy, bo przysunął się do niego i wsparł go ramieniem, bojąc się, że delikatny i chudy dziadek Piotr zaraz się przewróci.

Ciotka Elza niezrażona kontynuowała opowiadanie:

– Jak już dziewuchy rozebrały księdza do naga, mordercy zaczęli go męczyć od nowa – mówiła.

A ja zauważyłem, że nie powiedziała tym razem banderowcy, tylko mordercy, konkretnie i krótko.

– Mordercy – powtórzyła. – Kazali dziewczynom wziąć igły i one go kłuły… w policzki wbijały igły… w piersi… w stopy… w pięty… w szyję… pod paznokcie… potem wrzątek na niego lały… na podbrzusze… – urwała, ale szybko wróciła do opowieści i ciągnęła – w końcu mężczyźni palce kazali mu łamać, ale dziewczęta były za słabe, więc sami się do tego zabrali i jeden po drugim łamali…

– Elza! – zaskomliła matka.

I natychmiast, przestraszona, ucichła, tak już zawęźlona w sobie, tak zasupłana, że wyglądała jak wąż zwinięty w kłębek.

– A jak już wyłamali wszystkie palce – nie ustawała ciotka, jakby chciała, by każdy szczegół wszyscy dokładnie poznali i zapamiętali. – Jak już to zrobili… – mówiła – wzięli długie noże i rozkraczeni stanęli nad księdzem.

Zamilkła. A my wstrzymaliśmy oddechy.

Wiedziałem, że jak rozkraczeni mordercy stoją nad gołym księdzem z długimi nożami, to znaczy, że zaraz poderżną mu gardło.

Ciotka Elza, jakby wyczuła, o czym myślałem, powiedziała:

– Nie podcięli mu gardła.

„Tylko co”, spytałem, ale mojego pytania naturalnie znowu nikt nie usłyszał. Bo było jak cichutki pisk myszy, głęboko we mnie ukryte, w środku głowy, w ciemności. Wiedziałem już, że wewnątrz mego mózgu gadają różne głosy, ale jakoś nie mogły się przebić na zewnątrz. Dławiły się, dusiły, lecz gadały, jakby szukały wyjścia osobnymi szczelinami, lecz nie mogły ich znaleźć.

Ciotka nie czekała długo i powiedziała:

– Ksiądz ostatkiem sił poprosił, by przed śmiercią mógł się pomodlić. A oni – zawiesiła głos – oni, o dziwo, zgodzili się. Stanęli z boku, ksiądz z trudem się podniósł, ukląkł i zaczął się modlić, a gdy skończył, powiedział:

– Jestem gotów!

A mnie się zdawało, że w tej ciszy słyszę jeszcze szepczącego słowa modlitwy kapłana. „I co? I co?”, znowu domagałem się odpowiedzi, by mieć już pewność, co się działo dalej. Coś wciąż we mnie gadało od środka. „I co? I co?”, wyraźnie pytał ten głos, dziecinny, cienki, bojaźliwy, ale i jakiś daleki, zablokowany.

– I co? – niespodziewanie powtórzyła pytanie ciotka, niespokojnie zerknęła na zapiecek, jakby ten głos jakimiś tajnymi kanałami powietrza i do niej dotarł.

– Jak już ksiądz się pomodlił – wyjaśniała – rzucili go na śnieg, skopali butami i zaczęła się ostatnia stacja Męki Pańskiej – ogłosiła, jakby w świątyni była.

A ja natychmiast usłyszałem głos naszego księdza Kowalczyka, który wskazywał w niedzielę na mszy świętej obrazy w nawach bocznych kościoła i mówił o ukrzyżowaniu Chrystusa. Ale przecież tutaj nie było Chrystusa ani wielkiego drewnianego krzyża. „Nie mogą go więc ukrzyżować”, pomyślałem. I patrzyłem przerażony na ciotkę Elzę. Znowu jakby mnie usłyszała i powiedziała:

– Każdy ma swoją Mękę Pańską – uniosła brew.

Pokiwali głowami. Ale nie za bardzo. Zaraz znieruchomieli.

– Każdy musi przejść przez swoje – ogłosiła.

Ale ja nie wiedziałem, przez co mam przejść. Przez jakie swoje. Ciotka musiała jednak wiedzieć, bo przecież była bardzo mądra, świat znała, wielkich ludzi spotykała. Teraz jednak, gdy miała mówić o Męce Pańskiej, nagle jakoś zmalała, skurczyła się, tak jak moja matka, nawet na nią rzucała niespokojne spojrzenia, opóźniając opowieść. I już nie było tego tempa, co na początku. Opowieść poczęła się rwać, jakby nie można było jednym ciągiem wszystkiego opowiedzieć. Musiały być jakieś nowe przerwy, oddechy, westchnienia, marszczenie czoła, a nawet okrzyki. Bo właśnie wujek Tośko nie wytrzymał napięcia i krzyknął:

– Elza, gadaj!

Ciotka ściągnęła ramiona i jakby z pozycji zagrożonej, odezwała się:

– Nawet ja… – powiedziała i przerwała. – Nawet ja – powtórzyła – co pół ziemi obeszłam, takich rzeczy nie widziałam.

„Jakich?!”, znowu odezwał się we mnie ten dziwny, niecierpliwy głos. „Jakich, ciotko, Elzo?”, mówił. A ona usłyszała ten głos i powiedziała:

– Tego się nie da opisać. – Odkaszlnęła.

„Czego?!”, nie ustępował mój głos. „Czego, ciotko Elzo?!”, wyraźnie zwracał się do niej.

– Tego – już z głosem rozmawiała – co z księdzem zrobili! – uniosła oczy do nieba.

„A co zrobili?”, żądał odpowiedzi głos.

Ciotka rozejrzała się po twarzach i rzuciła:

– Mordercy stanęli nad księdzem z nożami i zaczęli mu wycinać jakieś znaki na ciele, koła, prostokąty, kwadraty, trójkąty…

Tym razem już na nikogo nie patrzyła.

Matka prawie dotykała głową ziemi. A jej ramiona bezradnie zwisały. Nawet nie obejmowała dłońmi twarzy.

– Stali z rozkraczonymi nogami – ciotka ciężko mówiła – i cięli księdzu brzuch, jakby prosiaka na Boże Narodzenie kroili… wolno… bez pośpiechu… płat po płacie… wycinali kawałkami skórę i liczyli: – To na chusteczkę… To na rękawiczki… A to na krawat.

„A ksiądz?! Co z księdzem?!”, domagał się szczegółów mój głos.

– Ksiądz cierpiał, miał zamknięte oczy i tylko niesłyszalnie coś mamrotał…

„Nie krzyczał?! Nie wył z bólu?!”, pytał głos. „Nie szlochał?!”, żądał szczegółów.

– Nie – odparła ciotka. – Ksiądz się modlił – mówiła.

„Jakże to tak?!”, nie godził się głos. „Jakże się mógł modlić, skoro go po kawałku rżnęli?! Jakże bez krzyku mógł to wszystko znosić?!”, buntował się głos. „Przecież…”, chciał jeszcze coś dodać, ale ciotka Elza uniosła wskazujący palec do nieba i powiedziała:

– Tak się objawia świętość.

Ale ja tego nie rozumiałem. „Jaka świętość, jak rżną człowieka?!”

Głos we mnie też tego nie rozumiał, bo spytał: „Jaka świętość, ciotko?! To ból, cierpienie, męczarnia nie do wytrzymania. Co ty opowiadasz?”.

Ale ciotka pominęła te uwagi głosu. Dała do zrozumienia, że głos musi dorosnąć, by zrozumieć. W każdym razie zignorowała mój wewnętrzny głos.

Matce zaczęły drżeć usta. Ojciec chwycił ją za rękę i mocno uścisnął. Dziadkowie przylgnęli ramionami do siebie.

– Potem dobrali się – ciągnęła ciotka – do gardła… – wydawało się już, że nie wydobędzie z siebie ostatnich słów, ale zacisnęła zęby i syknęła:

– Pocięli mu ze wszystkich stron szyję, ale nie poderżnęli jeszcze gardła. Chcieli, by skatowany męczył się, cierpiał…

Matka płakała. Ciotka odczekała chwilę i kończyła:

– Ksiądz wciąż dawał oznaki życia. Mordercy wręczyli ukraińskim dziewczynom noże. Obrócili księdza twarzą do ziemi i kazali wyciąć mu na plecach dużą polską flagę. „Na kolor czerwony krwi nie zabraknie”, szydzili. Dziewczyny cięły skórę i rysowały. Mężczyźni w tym czasie przekazywali sobie z ust do ust butelkę samogonu i pili. Po każdym cięciu bili brawo. Ksiądz ociekał krwią. Gdy flaga była już gotowa, podnieśli księdza i przybili gwoździami do starych, walających się nieopodal drzwi. Ksiądz coś mamrotał, musiał być w gorączce, miał suche usta i raz czy dwa razy szarpnął się, ale po chwili zamarł i tylko cicho poruszał wargami. Mężczyźni przenieśli drzwi z nagim ciałem na pusty plac, ułożyli na czterech dużych kamieniach, dokoła drzwi i pod nimi poukładali suche gałęzie, polana i chrust, po czym podpalili. Ogień płonął, rozległa się skoczna muzyka akordeonu, a dziewczęta rozpoczęły dokoła księdza szybki taniec. A kiedy płomienie pożerały drzwi, zobaczyły unoszące się z ognia nagie ramię. Przestały tańczyć i patrzyły osłupiałe, jak ksiądz czyni w powietrzu znak krzyża, a opadającą rękę trawi już siny płomień.

Matka zemdlała i padła na podłogę.

Była żółta jak glina.

Tego wieczoru nikt już się nie odezwał.

Stasio

Tego wieczoru wiedźma Honorata została na noc.

To się zdarzyło po raz pierwszy i znaczyło coś bardzo złego. Ale jeszcze nie wiedziałem co. Dziadkowie, Piotr i Ignacy, pokuśtykali do swoich domów. Wujkowie, Marian i Tośko, chyłkiem wynieśli się z izby i znikli w mroku. Ciotka Elza pomruczała pod nosem, pokręciła się po izbie, jakby nie wiedziała, co ze sobą zrobić, pchnęła drzwi i utonęła w ciemności. Tylko wiedźma Honorata poprosiła matkę, by pościeliła jej na podłodze, bo po nocy nie będzie się włóczyć. Właśnie tak powiedziała: „Po nocy nie będę się włóczyć”. Ona, która nigdy niczego się nie bała, żadnych duchów, mar i zwidów, żadnych nocy i włóczęg, krążyła po świecie, po górach i dolinach, wśród mroków i w ostrych promieniach słońca, pośród mgieł i czerni, nagle burknęła: „Po nocy nie będę się włóczyć”. Leżała teraz na kożuchach, okryta kocami i niby spała, ale co to był za sen. Strasznie się wierciła, pojękiwała, krzyczała, wzywała pomocy, zrywała się z pościeli i ciężko dyszała. Aż obudzona matka spytała:

– Honorata, co z tobą?

– Gonili mnie! – wyburczała, potarła oczy i na powrót się położyła.

Słyszałem i widziałem to na własne oczy, bo też się obudziłem na zapiecku. Księżyc świecił, gwiazdy z daleka mrugały, a wiedźma Honorata postękiwała. Nie wiedziałem, kto ją gonił i dlaczego, ale ktoś musiał ją we śnie gonić, bo do rana nie spała, wierciła się, płakała, nawet szlochała, a gdy nadszedł świt, wstała spocona jak mysz i zgarbiona wyniosła się nie wiadomo dokąd.

Rano ojciec, patrząc na puste legowisko, pokiwał w milczeniu głową. A matka bezradnie popatrywała przez okno, jakby chciała sprawdzić, czy wiedźma Honorata nie czatuje jeszcze przy furtce. Ale nie czatowała. Znikła jak kamfora i przez kilka dni się nie pokazywała. Dopiero gdy znaleźli Stasia w stawie z kamieniem u szyi, zjawiła się i jako pierwsza zaczęła opowiadać.

A wszystko zaczęło się od tego, że czterej mężczyźni przyjechali na wozie po księdza Kowalczyka, by jakieś zaległe sprawy urzędowe w gminie załatwił. Ponieważ księdza nie zastali, bo był w przysiółku, udzielając ostatniego namaszczenia choremu, wzięli zamiast niego Stasia, mówiąc, że on też sprawy urzędowe załatwi, bowiem chodzi do szkół i zna się na rzeczy. Wsadzili go na wóz i powieźli w stronę lasu.

Widziała to wiedźma Honorata. Widzieli inni. Cała wieś widziała. Bo stało się to na oczach całej wsi. Ja też widziałem. Powieźli go w stronę lasu, z zawiniątkiem w ręku na drogę. Kończył się październik 1943 roku, robiło się chłodno i matka Stasia, siostra księdza, która wtedy też przebywała na plebanii, dała mu koc do okrycia pleców, by nie zmarzł, pajdę chleba w garść i coś jeszcze, by bez kłopotów zniósł trudy podróży. Furmanka skręciła w kierunku Halicza, a chłopi, którzy zbierali tytoń, zauważyli jeszcze, że w chwili, gdy wóz znikał z pola widzenia, kryjąc się w gęstych zaroślach młodnika, mężczyźni zwalili Stasia na ziemię, nałożyli mu pętlę na szyję, drugi koniec sznura przywiązali do wozu i kazali biec za sobą. Konie ruszyły z kopyta. I wóz skrył się w lesie.

We wsi powstał popłoch. Mało kto spał tej nocy. W chatach o niczym innym się nie mówiło, tylko o obcych mężczyznach i Stasiu, który biegł za wozem z pętlą na szyi. Niczego dobrego to nie wróżyło. Tym bardziej, że nie wrócił na noc. Nie wrócił też następnego dnia. I kolejnego. Wieś zastygła w oczekiwaniu. I trwodze. Nikt już nie pytał o mężczyzn, kim byli i dlaczego Stasia zabrali, tylko, co się ze Stasiem stało.

Bo Stasio był kimś. Przyjeżdżał do księdza Kowalczyka z Miasta. Był jego siostrzeńcem. A Miasto było czymś ogromnie ważnym i tajemniczym. Czymś potężnym i nieogarnionym. Nie tak jak wieś, gdzie wszystko było małe i wiadome. Stasio stawał się dla nas przepustką do Miasta. Taką drogą, po której szliśmy, by wiedzieć, co się gdzie indziej dzieje. Był niby taki sam jak my, ale czuło się, że jest kimś innym, wyjątkowym, jedynym. No i był studentem. „Student przyjechał”, niosła się po domach elektryzująca wieść. Student to było coś ważnego. Nie każdy mógł być studentem. A ze wsi mało kto. Toteż student od razu był wielką biblioteką, kinem, teatrem, muzyką, światem. Czekaliśmy na Stasia jak na objawienie. I tego dnia akurat przyjechał i od razu spotkał się z naszą grupą i opowiadał o ogromnym Mieście. Zbierał wokół siebie chłopców, którzy wieczorami wpatrywali się w niebo i liczyli spadające gwiazdy, gadając, co one znaczą, kto umrze, a kto nowy się narodzi. Musiał podsłuchać nasze rozmowy, ponieważ lubił siedzieć na przyzbie i z chłopami gawędzić, więc pewnie podsłuchał nasze gadanie i powiedział, że opowie nam o dalekich krajach. Zebrał gromadkę urwisów takich jak ja, co gapili się w niebo i zadawali pytania, zebrał na plebanii i opowiadał, jaki jest wielki świat, a my otwieraliśmy szeroko gęby, bo Stasio mówił takie rzeczy, od których po plecach ciarki przechodziły. A przecież wysłuchiwaliśmy już niejednego mądrego we wsi. Opowiadali nam dziadkowie o strasznych wojnach, rzeziach i długich rzekach oraz o wysokich górach, które nawet do chmur sięgają, ale nigdy nie opowiadali o tym, o czym opowiadał Stasio. Od niego więcej wiedział tylko ksiądz proboszcz, pan nauczyciel, bo obaj poważne nauki kończyli i mądre księgi czytali, no i, rzecz jasna, profesor Banach, Stefan Banach, który z samego Lwowa przyjeżdżał do nas, by opowiadać chłopom o wielkich liczbach. Miał tu krewniaka, kuzyna swego, i jego odwiedzał. A że lubił sobie pogadać, więc i z chłopami niejedną gadkę sobie uciął. Nadjeżdżał bryczką z Halicza, w szarym garniturze, z krawatką pod szyją, z przedziałkiem na głowie i wesołym uśmiechem. „Sam profesor”, „tęga głowa”, jak o nim mówiono. Nie dość, że liczbami sypał i wykresy jakieś przedstawiał, uśmiechał się jeszcze. Nie ściągał brwi, nie marszczył czoła, nie robił grymaśnych min, tylko stawał przy płocie i gadał z chłopami, o zdrowie pytał, o zbiory zbóż, o sianokosy i ciągle się uśmiechał. A nieraz poklepał nawet chłopa po plecach, zażartował, jakby dawał do zrozumienia, że nie ma między nim a chłopami żadnej wielkiej różnicy, choć każdy wiedział, że jest, a mimo to poklepywał chłopów po plecach, a obok niego stał Stasio w okrągłej, studenckiej białej czapce, w spodniach pumpach i białych skarpetkach i gadali. Jak oni mądrze gadali! Jak rozprawiali! Jakie zdumienie budzili! Chłopi gęby tylko rozdziawiali.

A potem szli do Domu Ludowego, a za nimi ciągnęła gromada wieśniaków, którzy byli bardzo skupieni, zamyśleni i, ma się rozumieć, ubrani jakby do kościoła się wybierali, elegancko i czysto, w garniturach ślubnych, w mesztach wyglancowanych. Gołym okiem widać było, że szanowali profesora. A on opowiadał im, że liczby też mają swój wielki świat. I że ten wielki świat ciągnie się w nieskończoność.

Ja naturalnie nie wiedziałem, że jest jakiś świat, który ciągnie się w nieskończoność. Bo nie wiedziałem, co to jest nieskończoność. Według mnie wszystko było jakoś skończone. Wszystko miało swój początek i koniec. Ale profesor Banach, a za nim i Stasio, twierdzili, że są rzeczy nieskończone. Jakże to tak, myślałem. Jakże może być coś nieskończone, jak wszystko jest skończone. Powiedzmy, palica dziadka Ignacego miała swój początek i koniec, płot miał początek i koniec, słup przy drodze, drzewo, stół, a nawet nasza wioska, która była bardzo długa, ciągnęła się przez siedem kilometrów, była skończona, miała swój początek i koniec. Wszystko zatem miało swój początek i koniec. A profesor Banach i Stasio gadali, że jest jakaś nieskończoność. Chłopi rozdziawiali gęby i z nabożną czcią słuchali, a potem siadali na progach domów, głęboko się zamyślali i rzucali: – Nieskończoność! – i wpatrywali się w niebo. Ja razem z nimi się wpatrywałem, ale żadnej nieskończoności nie widziałem. Bo wszędzie był jakiś koniec. I wszędzie moje patrzenie gdzieś się kończyło.

Ale wróćmy do Stasia, bo on jest tutaj najważniejszy. Jeszcze kilka dni temu razem biegaliśmy, graliśmy w piłkę, skakaliśmy. A potem opowiadał nam, że jest taki świat, którego nie widać, ale on istnieje i nie ma końca. I opowiadał, że wiele jest takich światów, których nie widać, a nie mają końca, lecz istnieją. A my słuchaliśmy jak zaklęci.

I oto Stasia już nie ma. A jego matka i siostra na plebanii załamują ręce i wciąż płaczą.

Dopiero późnym wieczorem trzeciego dnia po tym, jak Stasia zabrali, zjawiła się wraz z Radą Starszych w naszej chacie wiedźma Honorata i od progu oznajmiła mrukliwie:

– Znaleźli ciało.

Nie powiedziała, jakie ciało, czyje, gdzie i kiedy, tylko: „Znaleźli ciało”.

Musieli już wiedzieć coś o tym ciele dziadkowie, wujkowie i ciotka Elza, bo natychmiast włączyli się do rozmowy.

Wiedźma jeszcze sapała, jakby dopiero co obudziła się z ciężkiego snu, przecierała oczy, poruszała szczęką i mamrotała pod nosem:

– Wrrra… marrrr… żgalll… – ale nikt nie mógł jej zrozumieć.

Aż dziadek Ignacy się zdenerwował i huknął:

– Honorata, gadaj do rzeczy!

Wszyscy wlepili w nią oczy. Musieli być strasznie poirytowani i napięci. Bo wieś kipiała. W każdym domu tylko o tym rozmawiano. Wieś była pełna złych domysłów.

– Mów! – burknął dziadek Piotr.

– Jak to było? – dopytywał wujek Marian, jakby sprawdzał, czy wiedźma Honorata wie więcej i lepiej od niego. Taki on był. Najpierw sprawdzał, a potem dodawał od siebie.

Wiedźma otarła spocone czoło, usiadła na szerokiej ławie, ale zanim usiadła, wyjrzała przez okno, długo się w coś wpatrywała, odwróciła się twarzą do nas i zaczęła mówić:

– Jak już wiecie, zawiązali mu pętlę na szyi i kazali biec za wozem...

– To już wiemy, wiemy… – przerwał zniecierpliwiony wujek Tośko.

Spojrzała na niego przekrwionymi oczami.

– Jak długo biegł za wozem? – spytał wujek Marian.

– Aż upadł – warknęła wiedźma.

Też musiała być zła i zdenerwowana. A może nawet wściekła.

– Ale kiedy upadł? – dociekał wujek Tośko.

– Udusił się? – spytał ojciec.

Matka siedziała obok niego na drugiej ławie i miała przymknięte powieki.

– Nie, nie udusił się – włączyła się ciotka Elza, dając do zrozumienia, że też coś wie.

Wiedźma zmierzyła ją mrocznym spojrzeniem i spytała:

– Chcecie wiedzieć, jak było naprawdę?

– Mów! – rzucił dziadek Ignacy.

Nikt się nie sprzeciwił.

– Jak już gonił za tym wozem, a konie rwały co sił, musiał upaść. I pociągnęli go za sobą, ale się nie udusił – mówiła. – Musiał upaść – powtórzyła – bo ludzie znaleźli potem ślady na drodze i na ciele, poocierane kolana, uda, ramiona, piersi, twarz. A to znaczy, że ciągnął się na tym sznurze po ziemi. Ale się nie udusił – twardo powiedziała, tłumiąc w zarodku wszelkie pytania. – Bo gdyby się udusił, nie cierpiałby później tak bardzo – przecięła wszelkie wątpliwości. A musiało ich być niemało, bo wujkowie popatrywali po sobie, jakby się chcieli porozumieć w jakiejś ważnej sprawie, dziadkowie przygryzali wargi, nawet ciotka Elza miała coś na języku, bo kręciła z niedowierzaniem głową, ale nic nie mówiła. Matka była zanurzona w swoich myślach, jakby uciekła daleko poza wieś, ale nie była to prawda, bo później się odezwała. A ojciec ciągle na nią zerkał.

– A jak się nie udusił – prychała śliną wiedźma – to musieli go żywego w lesie odwiązać od wozu i od nowa zaczęli się nad nim znęcać… męczyli go… męczyli… – cedziła.

– Gadają – wtrącił wujek Marian, który musiał jednak swoje pięć groszy wtrącić. – Gadają – mówił – że na kolonii koło lasu, gdzie mieszka kilka rodzin, tamtejsi słyszeli jego krzyki.

– Żeby tylko krzyki! – skrzywiła się wiedźma. – Żeby tylko krzyki, Marian! – pokręciła z dezaprobatą głową. – Całą noc płakał, jęczał, szlochał i wył – wyliczała. – Ale ludzie z kolonii nie wiedzieli, że to Stasio cierpi i znosi takie męki. Bo skąd mogli wiedzieć?! Jak go banda zaciągnęła do lasu, już zmierzchało. I nikt tego nie widział. Więc pojęcia nie mieli, że kogoś tam męczą. Jak wiecie, nigdy czegoś takiego w naszej wsi nie było. W każdym razie następnego dnia rano na kolonii opowiadali sobie, kto co słyszał i jak to wyglądało. Wyszło na to, że w każdym obejściu słychać było ten sam krzyk i to samo wycie. Tyle tylko, że w jednym głośniej, a w drugim ciszej. Jasio Kurek, którego dom znajduje się na skraju lasu, zastanawiał się nawet, czy by nie zajrzeć w głąb, co się tam dzieje, ale kobieta go nie puściła, bo bała się, że może mu się stać coś złego. I miała rację. Niespokojne czasy idą, mordercy grasują i napadają na niewinnych ludzi. Dworki palą. Zamki i pałace pańskie rabują. Dobra polskie rujnują. Obrazy sławnych wodzów na podpałkę biorą – narzekała. – Skarby w popiół zamieniają. Hołota! Nie dziwota, że kobieta Kurka bała się go samego puścić do lasu. „Nie chodź tam”, prosiła, chwyciła go za rękę i przytrzymała. I nie poszedł. Jakby poszedł, pewnie by i z nim zrobili to samo, co ze Stasiem – wiedźma głośno zaklęła. – Najpierw myśleli na kolonii – opowiadała po chwili – że to jakieś zwierzę wyje. Ale jakie zwierzę mogło tak strasznie wyć, zawodzić i skowyczeć? Jakie?! I to całą noc?! – spojrzała na dziadka Ignacego, który znał się na lesie. Ale dziadek nie zareagował. Więc ciągnęła dalej. – Od wieczora do świtu wył, jęczał i skomlił. Musiał bardzo cierpieć. Jakby mu skórę zdzierali, ogniem ciało przypalali, paznokcie wyrywali. A ci z kolonii słuchali w trwodze i nie mieli spokojnej nocy.

– No dobrze – znowu włączył się wujek Marian. – Słyszeli krzyki, ale czy następnego dnia poszli do lasu, by sprawdzić, co to było? – zapytał.

– Nie, Marian, nie poszli – odparła wiedźma.

– To kto go znalazł?

– Po kolei, nie poganiaj – żachnęła się wiedźma.

Wujek zamknął usta.

– Nie w lesie go znaleźli, a w stawie – zupełnie zaskoczyła wszystkich.

– Jak to nie w lesie? – nie mógł się zgodzić dziadek Piotr.

– Przecież do lasu go zaciągnęli – wsparł go wujek Tośko, wyraźnie mając pretensję do wiedźmy Honoraty. – Sama żeś gadała – z wyrzutem wytknął.

Wiedźma przeczekała atak i szorstko odpowiedziała:

– Starzy, a głupi – fuknęła.

– Jak to? – nie poddawał się wujek Marian, jakby był wtajemniczony w to straszne wydarzenie. – Jak to, Honorato? – wbijał w nią płonące spojrzenie. – Przecież sama mówiłaś, że zaciągnęli go do lasu. Było tak? – nie spuszczał z niej oczu.

– Było tak – odparła. – Tylko że znaleźli go nie w lesie, a w stawie.

Unieśli ramiona.

– Tak, w stawie – potwierdziła i opowiedziała, jak to się stało. – Rano chłopcy z okolicznych wsi paśli na łące koło stawu krowy. Bo przecież to niedaleko Hnilcza, Zawałowa i Chochoniowa – mówiła – a także przysiółka. I jak to chłopcy, ganiali po łące, zajrzeli nad staw i zamarli. Zobaczyli wystające z wody ramię.

– Ramię? – krzyknął wujek Marian.

– Ano ramię – odrzekła wiedźma.

Wujek nie bardzo chciał przystać na to ramię, ale się nie upierał. Pozwolił, by ciągnęła opowieść dalej.

– Jak zobaczyli ramię – mówiła – to się przestraszyli. Bo to byli mali chłopcy, dzieci. I zaczęli się niespokojnie rozglądać. Akurat nadjeżdżał nasz Rysio Włoch, ten, co mieszka koło kościoła. Chłopcy krzyknęli, że umarlak w wodzie. Rysio się zatrzymał i podszedł do stawu. Zobaczył wystającą z wody rękę. Od razu go tknęło, że to może być Stasio. Bo staw był niedaleko lasu. Ruszył pędem do Hnilcza, by zawiadomić sołtysa. Jak zawiadomił sołtysa, zebrało się kilku gospodarzy i pojechali nad staw. Wyciągnęli nieboszczyka z wody i okazało się, że to rzeczywiście Stasio, z kamieniem u szyi. Ale nie od razu wyciągnęli. Bo była tam taka skarpa, znacie okolicę, to i wiecie, że tam jest wysoka skarpa. By Stasia wyciągnąć, trzeba się było porządnie natrudzić. Na dodatek bardzo się zlękli, bo jak go wyciągali, usłyszeli za sobą krzyk. Obejrzeli się, a tu dwaj Niemcy z rewolwerami w rękach. Oficer i żołnierz. Pomyśleli, że już po nich. I że Niemcy uznają, że to ich sprawka. Że oni zamordowali Stasia. Na szczęście okazało się, że Niemcy chcieli tylko Stasia obfotografować, jak leży w wodzie. Dlatego zabronili wyjmować ciało. Wyciągnęli aparaty i zaczęli robić zdjęcia. Dopiero jak go obfotografowali, pozwolili nieboszczyka wyciągnąć na brzeg. Ale gdy nasi go wyciągali, oni dalej fotografowali i coś sobie na kartkach notowali. Najwięcej pstrykali, kiedy nasi odwiązywali kamień u szyi i rozplątywali sznury. A było co rozplątywać. Bo kamień był duży, ale gładki, mordercy musieli omotać go ze wszystkich stron, by się nie wyślizgnął. I nie wyślizgnął się. Niemcy wciąż pstrykali. A oni wyciągali. Jak już odwiązali Stasia od kamienia, wywlekli na brzeg i wtedy opadły im ręce. Stasio miał wydłubane oczy, odcięty język…

– Nie! – matka chwyciła się za twarz.

– A tak! – wiedźma zacisnęła wargi i słychać było, jak zgrzyta zębami. – Tak, Mario! – wyraźnie powtórzyła. – Musimy wiedzieć, co robią z człowiekiem. Bo jak inaczej świat się dowie? – spytała. – No jak? – zatrzymała dłużej wzrok na matce, która wciąż miała zakrytą twarz. A mnie się zdawało, że chyba po raz trzeci coś podobnego słyszałem, jakby jakieś echo się powtarzało. Nie pamiętałem tylko, kiedy i gdzie, i czy to wiedźma Honorata mówiła, ciotka Elza, czy ktoś inny z Rady Starszych… – Musimy wiedzieć, co z człowiekiem robią. Musimy to ludziom mówić – jej głos był stanowczy – by przestrzec resztę świata. – Tak powiedziała, „By przestrzec resztę świata”. – Bo to woła o pomstę do nieba. O pomstę woła! – długo ruszała szczęką, jakby nie mogła sobie poradzić z następnym słowem.

Nikt się nie odezwał.

– Nie tylko wydłubali mu oczy i odcięli język – podjęła i znowu spojrzała na matkę, a matka cichutko chlipała, ale tak cichutko, że ledwie słychać było jej pochlipywanie. Jakby dławiła je w sobie, tłumiła i nie chciała, by ktokolwiek wiedział, że zabija płacz. Ale i tak wszyscy wiedzieli. Zerkali na nią i spuszczali zakłopotani głowy. Jedynie ojciec wyciągnął rękę i położył dłoń na jej ramieniu. Matka się skurczyła.

– Nie starczy łez – wiedźma jakby się odwołała do matki, ale tym razem nie spojrzała na nią. – Nie starczy łez, by wypłakać takie nieszczęście – powiedziała. – Ale i to nie koniec – zwinęła dłonie w pięści i zamarła. – Ale i to nie koniec! – powtórzyła, wciąż walcząc ze szczęką, która zgrzytała i nie przestawała się ruszać. – Musiał bardzo cierpieć – rwała zdania. – Bardzo! – wyraźnie przygotowywała nas na coś gorszego. Ale co mogło być gorszego, myślałem, od wydłubanych oczu i odciętego języka. Stasio już nic nie widział. Ani nie mógł mówić. Co więc mogło być gorszego? – myślałem. – Odrąbali mu przyrodzenie! – wybuchnęła. I zamknęła oczy. Wszyscy wstrzymali oddechy. – Siekierą odrąbali przyrodzenie! – powiedziała, nie otwierając oczu, jakby się bała, że gdy je otworzy, zobaczy okaleczonego Stasia. – Siekierą! – uniosła ramiona, dając do zrozumienia, że tego nie można już pojąć. Musiały nawet drzewa zastygnąć. I żaden liść nie drgnął. Taka była cisza. Przerwał ją dopiero dziadek Ignacy.

– I przywieźli go na plebanię – powiedział.

– Nie od razu – odparła wiedźma, szukając dziadka zagubionym wzrokiem. Otworzyła oczy i zdawała się nikogo nie rozpoznawać. Przetarła je i dopiero wtedy podjęła wątek: – Dopóki Niemcy nie pozwalali go zabrać, bo wciąż fotografowali, dopóty Stasio leżał na brzegu. Był zakrwawiony i poraniony. Pełno ran na ciele. Na twarzy, piersiach, brzuchu i na nogach. I całe czoło okaleczone. Głowa też. Jakby ktoś wbijał gwoździe. Dużo kłutych ran. Ktoś zauważył wtedy, że po wodzie pływa cierniowa korona. Wyciągnęli ją ze stawu i byli wstrząśnięci. To rzeczywiście była korona z cierni. Mordercy musieli ją nałożyć Stasiowi na czoło, a ciernie wbijały się w ciało. Widać to było gołym okiem. Skóra pocięta, poszarpana i ponakłuwana. Nie wiadomo, jak długo się znęcali. Czy wbijali ciernie siłą, czy zaciskali koronę, a ona Stasia wykrwawiała. Niemcy ciągle się uwijali, głowami kręcili, szwargotali. Kazali naszym się oddalić, więc poszli do lasu, by tam trochę odpocząć. Jednak za bardzo nie odpoczęli, bo któryś z nich, zdaje się Wacio Lipiec, dostrzegł z daleka dwa młode grabczaki i jakieś sznury do nich przyczepione. Podszedł do tych grabczaków i chwycił się za głowę. Zrozumiał, że w tym miejscu Stasia męczyli, znaczy katowali, bardzo katowali – wiedźma zgrzytnęła resztkami zębów. – Przywołał pozostałych i oglądnęli dokładnie okolicę – opowiadała. – Zauważyli ślady po ognisku oraz żelazne pręty. Mordercy musieli je w płomieniach rozgrzewać do białości i wydłubywać nimi oczy. Jedno po drugim. Najpierw jedno, a potem drugie. Może między jednym a drugim bawili się Stasiem. Najpierw przywiązali go sznurami do tych grabczaków. A potem rzucali w niego nożami, bo całe ciało było pokłute. Tak musiało to wyglądać. Chcieli, by Stasio jeszcze widział, jak zamach biorą, jak nóż leci i jak się wbija w pierś albo w policzek. Dopiero po wszystkim oślepili.

Wiedźma się na moment zawahała, ale opowiadała dalej:

– Musiał się długo męczyć, bo oba grabczaki na wysokości ust były porządnie pogryzione i wyglądały tak, jak wyglądają zimą drzewa, kiedy podchodzą do nich głodne zwierzęta i gryzą korę. Domyślili się, co się stało. Jak Stasia katowali, bili, igłami i rozpalonymi prętami nakłuwali, paznokcie z palców zrywali, koronę cierniową wbijali w skórę, nożami celowali, nie mógł już tego wytrzymać i gryzł drzewo. Z jednej i z drugiej strony gryzł zębami grabczaki. Musiał się rzucać, szarpać i wyrywać. A oni się znęcali, katowali go, skórę na ciele nożami kroili. Bo gadali potem ci, co to widzieli, że grabczaki prawie do połowy były nadgryzione, poszarpane. Musiał bardzo cierpieć. Aż w końcu zęby mu wybili, by nie mógł gryźć. I wtedy chyba drugie oko wydłubali. I przyrodzenie odrąbali, pozostała widoczna duża rana. Ale Stasio już nic nie widział. Choć dalej się męczył. Bo to trwało całą noc. I ludzie z kolonii nad ranem jeszcze słyszeli, jak ktoś wyje i płacze – wiedźma ciężko westchnęła i zdawało się, że już zakończy opowieść, ale nie zakończyła. – No a potem – kontynuowała – Niemcy krzyknęli, że nasi mogą nieboszczyka zabrać, to położyli ciało na wóz i pod wieczór przywieźli na plebanię. Jego matka włosy rwała z głowy, a siostra zemdlała. Nie da się opisać, co się tam działo.

– A ksiądz? – nieoczekiwanie spytał ojciec, który już oderwał ramię od matki i patrzył na wiedźmę rozbity i niepewny.

– Ksiądz – zastanowiła się wiedźma. – Ksiądz wcześniej uciekł do Lwowa. Wiedział, co go czeka. Przecież po niego przyjechali – dobitnie powiedziała. – Po niego, Janek – poszukała ojca wzrokiem. – I to jego mieli tak zakatrupić… – urwała, spuściła głowę i już się nie odezwała.

Nikt inny też nie miał siły, by cokolwiek powiedzieć.

Powoli, cichcem, jak cienie, po kolei poczęli znikać z chaty.

A ja wciąż nasłuchiwałem, czy nie odezwie się jeszcze jakiś inny głos, bo już wiedziałem, że po takich opowieściach nasz dom napełniał się duchami i one sobie coś w nocy szeptały, przekazywały i do czegoś nawoływały. Ale na razie nie odzywały się. Dopiero w nocy mnie zaatakowały. I widziałem ciemny las, płonące ognisko, czerwone diabły z widłami, siekierami i nożami, które unosiły się w powietrzu i tańczyły jakiś koszmarny, dziki taniec, a między dwoma drzewami wił się w bólu ślepy Stasio, wyciągał do mnie ręce i wołał: „Pomóż mi, bracie, pomóż! Uwolnij od tych sznurów, błagam, uwolnij”, ale ja nie mogłem go uwolnić, bo mnie też dławiły jakieś sznury i szarpałem się, ale bez skutku, bo co tylko się szarpnę, coś mnie gryzie, dusi i w ciało się wrzyna. A gdy się obudziłem, nade mną stała blada jak papier matka i mówiła:

– Płakałeś, synku, w nocy, strasznie płakałeś – patrzyła na mnie z troską.

Długo się mi przyglądała, a potem stanowczo powiedziała:

– Nie możesz słuchać opowieści ciotki Honoraty.

Nie powiedziała „wiedźmy Honoraty”, tylko „ciotki Honoraty”.

I już chciała odejść, gdy chwyciłem ją za rękę i szepnąłem:

– Chcę go zobaczyć.

– Kogo? – nie była pewna.

– Stasia – cicho powiedziałem.

Patrzyła na mnie zakłopotana, z brązowymi podkowami pod oczami, wychudła, pomarszczona, choć nigdy taka pomarszczona nie była. Ciężko westchnęła i mruknęła:

– Nie wiem… nie wiem…

– Mamo – wydukałem – mamo…

Chciała mnie objąć, ale gwałtownie się cofnąłem, jak dzikie zwierzątko, które się wszystkiego boi. Wbiła we mnie zaniepokojone, niepewne spojrzenie, a ja wydusiłem:

– To Stasio, mamo… – i chciałem jej powiedzieć, jak Stasio nam mówił o wielkich światach, które są nieskończone, ale których nie widać, lecz matka pewnie wyczuła, że to jej chcę powiedzieć, bo wykrztusiła:

– Wiem, wiem, synku – i kazała się szybko ubrać, zjeść śniadanie, a kiedy zjadłem, wzięła mnie za rękę i powiedziała:

– Idziemy.

Ale ja się wyrwałem i szedłem osobno, za nią.

Stasio leżał przed plebanią na dużej płachcie. Jakby spuchnięty, siny, pełen ran, nakłuć, bez paznokci, bez oczu, języka i zębów, z cierniową koroną na głowie i ze spalonymi stopami. Ludzie coraz szerszym wieńcem otaczali go i w milczeniu przyglądali się jego okaleczonej twarzy.

A ja cichutko spytałem:

– I gdzie jest, Stasiu, nieskończoność? Gdzie te niewidzialne światy, skoro wszystko widać jak na dłoni?!

Ale nikt mego pytania nie usłyszał.

Doleciał mnie tylko gardłowy, chrapliwy głos:

– I do nas już nieszczęście dotarło.

To był głos dziadka Ignacego.

Matka zgarbiła się.

A ja, sam nie wiem dlaczego, odwróciłem się i począłem uciekać.

Czerwona sukienka

Maryna Kresa mieszkała na Wołyniu, w niewielkiej wsi Galice w powiecie łuckim. I przeżywała piekło, z którego nikt nie był w stanie jej wyrwać. Na dobrą sprawę, nie wiadomo było, co się z nią działo. Ale jeszcze mniej wiadomo było, co się działo z jej ojcem, Wasylem Dymitrem, tęgim starcem, który bardzo chciał umrzeć, ale nie mógł. Męczył się, cierpiał, gorączki dostawał, lecz śmierć nie nadchodziła. Zarówno Maryna, jak i on, jej ojciec, przeżywali coś koszmarnego, coś, czego żaden rozum nie mógł ogarnąć.

Oboje znajdowali się jakby w obłędzie.

Ale po kolei.

Najpierw zajmijmy się Maryną. Chuda, niska i pomarszczona jak suszona śliwka, patrzyła z przerażeniem na umierającego ojca i widziała, jak okropnie się męczy. Nigdy w życiu nie chorował. Był silny jak tur. Dźwigał stukilowe worki na plecach i własnymi rękami wóz podnosił. A gdy trzeba było, walący się dom potrafił podtrzymać na swoich barkach. Teraz jednak kładł się do łóżka i stękał. A gdy go pytała, co mu dolega, warczał jak pies, że nic, tylko dusza cierpi i nie pozwala mu żyć ani umrzeć. Zamyślała się i nie wiedziała, co to znaczy. Dlaczego dusza tak bardzo cierpi i męczy go. Od kilku miesięcy już konał i choć miał ze sto lat, skonać nie mógł. W nocy ciężko dyszał, krzyczał, wył jak wilk do gwiazd, przejmująco i głośno ryczał, rzucał się po pościeli, paznokciami ściany drapał, gryzł własne pięści, wsadzał je do gardła i dusił się, po czym zrywał się z łóżka i przerażony wycierał pot z twarzy, zagubiony i daleki, ale wciąż nie mógł zejść z tego świata.

Gdy na chwilę się zdrzemnął, Maryna klęczała u jego głowy i szeptała słowa modlitwy, by łaskawy Bóg uwolnił go od okrutnej męki i niebywałego cierpienia, jednak Bóg nie godził się jeszcze na łagodną śmierć, ponieważ po chwili Wasyl budził się i jeszcze bardziej wył i skórę paznokciami z ciała zrywał.

Nie odstępowała go Maryna na krok. Zioła cudowne do picia podawała. Maści różne do domu znosiła. Smarowała plecy, piersi i głowę, ale nic nie pomagało. Ani do zdrowia nie wracał, ani nie umierał. W końcu znachorkę z dalekich stron ściągnęła. A gdy znachorka w domu się zjawiła, poczęła czary odprawiać, światła pogasić kazała, kadzidłami nad chorym machała, tajemnicze zaklęcia mamrotała, zapachami cały dom wypełniała, ale i to nic nie pomogło, chory znowu zrywał się z łóżka i na pole uciekał. Musieli go sąsiedzi gonić i sznurami wiązać, ponieważ był silny, walczył z połową wsi, aż w końcu uległ i na powrót do łóżka się położył. Jednak na nic się zdały wszelkie wysiłki, by go wysłać na tamten świat, w nocy stare pieśni śpiewał, o wędrówkach przez lasy opowiadał, o spalonych wsiach gadał i o wyciętych w pień polskich osadach.

Maryna bladła i za serce się chwytała.

Szczególnie po tej nocy, gdy przez sen wołał, że za mało chat się pali, za mało krwi kobiet i dzieci za mało. I wołał, by niemowlęta za nogi rozszarpywać, na kołki wbijać, do studni wrzucać, dziewczyny gwałcić, a gospodarstwa ogniem i siarką palić i z korzeniami z ziemi wyplenić.

Była zdruzgotana i samotna. Matkę dawno temu utraciła. I nigdy takich słów z jego ust nie słyszała. W młodości był zamknięty, niedostępny i twardy jak skała. Gdy znikał z domu, nikt z rodziny nie wiedział, dokąd się wybiera i co się z nim dzieje. Matka smutno kiwała głową i błagała, by jakiegoś nieszczęścia do domu nie sprowadził. A gdy wybierał się w drogę, trzykrotnie żegnała go krzyżem świętym, modląc się, by nic złego mu się nie przydarzyło. Przed snem klękała przed obrazem Matki Boskiej Bolesnej i długo z nią rozmawiała, co chwilę zerkając, czy nie odpowie na jej błagania, by pohamowała te jego nieustanne wędrówki do lasu, ale Matka Boska patrzyła na nią z politowaniem i momentami, zdawało się jej, kręciła z dezaprobatą głową, a ona kuliła się i przestraszona długo nie mogła się podnieść z kolan.

Maryna wyrastała w klimacie dziwnych tajemnic i mrocznych zagadek. Nie wtykała nosa w nie swoje sprawy, toteż nie orientowała się, co się między rodzicami dzieje. Dopiero gdy własne dzieci już odchowała i z ojcem tylko została, zaczęła sobie układać z dawnych śladów, skrawków pamięci, znaków czasu, odległe historie i próbowała je teraz uporządkować i na nowo zrozumieć, by wiedzieć, co one znaczą. Patrzyła na ojca ze zgrozą w oczach i domyślała się, że gnębi go jakiś brutalny świat, do którego nie miała dostępu, a starość wyrywała z niego dzikie obrazy, które go dobijały. Co prawda domyślała się wielu rzeczy, odgadywała jego dawne kroki, ale nie miała odwagi, by nazwać je po imieniu.

I oto nadeszła ta straszna noc, kiedy ojciec chciał się powiesić, ale się nie powiesił, bo był za ciężki i sznur się urwał.

Zbudził ją w świetle księżyca okropny łomot i zobaczyła hak na suficie i ojca leżącego na deskach, ciężko dyszącego. Zrozumiała, że życie ciąży mu już ponad miarę. A gdy nadeszła kolejna noc, znowu się miotał, ryczał i piersi rozszarpywał.

– Nic, tylko demony go opętały – szeptali sąsiedzi – złe duchy w głowie się zagnieździły, dlatego tak cierpi – mówili.

W głowie Maryny znowu poczęła się wykluwać ta przerażająca myśl, którą przez długie lata tłumiła w sobie i odrzucała, że już wtedy, gdy była dziewczynką, a ojciec znikał z domu na całe noce, a potem wracał ze szramami na twarzy, osmalony i dziki, z płonącymi oczami i czarnym zarostem na twarzy, już wtedy działo się z nim coś niesamowitego, bo w nocy krzyczał i rozkazy jakieś wydawał, a gdy matka pytała, czy dręczą go ciężkie sny, burczał ponuro, że nic go nie dręczy, machał ręką, by się od niego odczepiła, siadał na konia, uciekał od ludzi i znikał w lesie.

– Jeszcze nieszczęście z tego jakieś wyniknie – mówiła matka i długo patrzyła, jak ginie między drzewami, a noc pochłania las, wioskę i cały świat. Znowu przez długie dni i noce nie wracał do domu. Aż któregoś ranka wpadł jak po ogień, ogorzały na twarzy, ale i poraniony, nie na koniu, jak zwykle, tylko na wozie, na którym znajdowały się trzy krzesła z wyściełanymi siedzeniami, obite brązowym pluszem, na wysokich nogach i z miękkimi oparciami dla pleców. Nikt takich krzeseł we wsi nie miał, nawet ksiądz kanonik Szklarz, ani pop Iwan i sam naczelnik w gminie, Jewgienij Jóźkow, który wysoko głowę nosił i pańskie buty z cholewami na nogach prezentował, nawet on takich krzeseł nie miał. Matka oczy ze zdumienia przecierała, a ludzie tylko głowami kiwali, nie wiadomo co mając na myśli. Wasyl zrzucił krzesła z wozu, z nikim się nie przywitał, świsnął batem i już go nie było.

Od tej pory ciągle ze sobą coś przywoził, a to okazały stół okrągły, który wzbudzał wśród sąsiadów wielkie zainteresowanie, a to kilka szafek, parę butów, jakieś czapki, kapelusze, kamizelki, męskie ubrania. Najwięcej zachwytów wywołała ogromna trzydrzwiowa szafa, lśniąca i piękna; dech zapierała sąsiadom. Z oszklonymi drzwiami, z postaciami wyrzeźbionymi po bokach, z malowidłami i nieznanymi w okolicy zwierzętami dokoła. Nikt nie miał takiej szafy na wsi, jedynie pan na folwarku za lasem. W tym folwarku przez pewien czas Niemcy stacjonowali, ale potem pognali na wschód, pana zaś na roboty do Rzeszy wysłali. A pałac, w którym mieszkali, jakieś bandy spaliły i z nowych mebli tylko proch pozostał.

Dom Maryny napełniał się kredensami, nocnymi szafkami, lampami, które do niczego nie służyły, bo we wsi nie było prądu, obrazami dziwnymi, pełnymi koni, łasiczek, ptaków, duchów i widm, foteli półokrągłych i okrągłych oraz szkatułek wypełnionych świecącymi pierścionkami. Matka patrzyła na to wszystko niepewnym okiem, rzucając po cichu w stronę męża pytanie:

– I co teraz z nami będzie, Wasyl?

Ale on nie odpowiadał. Raz tylko wyrzucił z siebie:

– To pańskie, żono. Ciemiężyli nas, gady. Do nas teraz wszystko należy.

– Dwory rabujecie? – z lękiem spytała. – Dobra pańskie? – obleciał ją strach i zadrżała.

Ale on na nią spojrzał gniewnym okiem, rękę ciężką uniósł, więc skuliła się i chyłkiem, bez słowa, wymknęła się z izby. A potem im więcej mebli przywoził, tym bardziej była zamyślona, markotna i chodziła po podwórku z pochyloną głową, coś niezrozumiałego mamrocząc do siebie. W końcu siadała na progu i długo wpatrywała się w las.

A on przyprowadzał krowy, konie, owce i kozy, przywoził świnie, kaczki, gęsi i kury, aż stajnia, obora i kurniki zatłoczyły się wszelkim stworzeniem. Dom także był pełen mebli. I nowe się z trudem mieściły.

Raz przywiózł stojący zegar z wahadłem, który miał kukułkę w środku i jak wybiła okrągła godzina, kukułka wyskakiwała i wykukiwała nowy czas.

Aż któregoś dnia zjawił się o świcie z paczką, w której była piękna, czerwona sukienka.

Gdy matka wzięła ją do ręki, oczu oderwać nie mogła. Długo się jej przyglądała i obracała na wszystkie strony, aż dostrzegła małą dziurę i niewielką ciemną plamę na wysokości serca. Spojrzała pytająco na Wasyla, ale on machnął ręką i powiedział:

– Wypierzesz, a dziurkę zacerujesz. Będzie w sam raz dla naszej Maryni – cmoknął. I dodał, że jutro wielkie lustro przywiezie.

I przywiózł.

Marynia następnego dnia nałożyła wypraną i wyprasowaną czerwoną sukienkę z zacerowaną dziurką i wieś osłupiała.

Wyglądała w niej jak królewna. Nikt nie mógł się z nią równać.

– Jak polska pani wygląda – szeptały sąsiadki.

A Marynia się zarumieniła i spojrzała w lustro. Nie poznała siebie. Była wyjątkowa, nagle wydoroślała, z wyraźnie zarysowanymi kształtami, z piersiami krągłymi jak dojrzałe owoce. I niby na kobiercu ślubnym stała. A przecież była prawie że dzieckiem, zaledwie podlotkiem. Niepewnie oglądnęła się za siebie, sprawdzając, czy ktoś za nią nie przymierza się do lustra. Ale nikogo innego nie dostrzegła. To była ona, odnowiona i niepojęcie piękna. Sąsiedzi stali z boku jak zahipnotyzowani.

– Jak ulał pasuje – skomentowała matka i patrzyła urzeczona na Marynię, jakby jej nie poznawała.

W tej sukience chodziła do cerkwi i na wesela, ale na co dzień jej nie nakładała, bo była to sukienka świąteczna. I w niej Marynia rozkwitała. A gdy dorosła, powiesiła ją w szafie i dla swojej córki przeznaczyła.

Przez wiele lat opowiadali sobie ludzie, jaki to niezwykły prezent przywiózł jej ojciec.

A z daleka dochodziły już pomrukiwania dział, ponad wsią przelatywały długie, ogniste pociski z katiusz i budziły przerażenie. Za nimi wtargnęli rosyjscy żołnierze, wynędzniali i brudni, z automatami w rękach, z płonącymi oczami, zżerani przez bezsenność, gorączkę i choroby. Pędzili jak opętani na zachód. Armaty grzmiały, katiusze wypuszczały długie serie czerwonych pocisków, a we wsi zainstalował się sztab wojskowy. Wasyl Dymitr nagle zrobił się cichy, krył się, chował po kątach, tylko nocami wychodził na podwórko, przyczajony i wystraszony.

Sztab jak szybko się zainstalował, tak szybko się ze wsi wyniósł. Żołnierze pognali w stronę Halicza i Stanisławowa, a Wasyl znowu podniósł głowę, zrobił się butny, chwycił siekierę i wyruszył do lasu. Musiała się tam rozegrać jakaś ciężka bitwa, której echa dochodziły do wsi, bo słychać było serie z karabinów maszynowych i automatów, a potem ciągnęły stamtąd polnymi drogami rosyjskie ciężarówki z wypełnionymi po brzegi i powiązanymi sznurami mężczyznami, którzy leżeli pokotem jeden na drugim, pokaleczeni, poranieni i zakrwawieni.

Wieś zastygła.

Karawana śmierci zniknęła za wzgórzem, skąd przez kilka godzin słychać było strzały, wołania i krzyki. Aż nastąpiła pulsująca, dręcząca uszy cisza.

Nikt nie miał odwagi, by pójść tam i sprawdzić, co się stało.

Dopiero następnego dnia dotarła do wsi wiadomość, że za wzniesieniem zostali rozstrzelani ukraińscy bandyci, którzy mordowali w sąsiednich miejscowościach polskich wieśniaków, odrąbywali im głowy, ściągali skórę z pleców, rżnęli piłami, zapędzali do stodół i żywcem palili, a gdy ich Rosjanie złapali, za wzgórzem kazali wykopać głębokie doły, do których po rozstrzelaniu powrzucali ciała.

Strach zawisł nad okolicą.

Wasyl wciąż z lasu nie wracał. Aż nadszedł taki dzień, kiedy niespodziewanie zjawił się o zmierzchu, ale nikt go nie poznał. Był tak zmieniony, że twarzy zobaczyć nie można było. Na karku widniał jakiś wielki nabrzmiały strup, jakby monstrualny potwór wyrósł mu zamiast głowy, ciemna maszkara, z głębi której świeciły złowrogo dwa ślepia. Cały był tak poharatany, z wieloma szramami i ranami na piersiach, osmalony ogniem i poparzony, że nikt mu długiego życia nie dawał. Ale jakoś się wylizał z tego nieszczęścia. A ludzie we wsi opowiadali, że spod stosu trupów się wydobył, gdy rosyjscy żołnierze za wzgórzem bandę rozstrzeliwali. Jednak jemu się udało, ponieważ było już ciemno, Rosjanie o zmroku dobijali ostatnie ofiary i zanim w jego kierunku padł strzał, sam ze strachu do jamy wpadł, przykryły go następne warstwy ciał i przeleżał pod nimi do rana. O świcie wydobył się spod nieboszczyków, błądził przez kilka dni po okolicy i tak był otumaniony, że nie mógł jej rozpoznać. Aż w niepojęty sposób krętymi ścieżkami przedostał się do swojej chaty i padł jak martwy. Żona załamywała ręce i łkała. Myślała, że już po nim.

– Trzeba ci tego było, nieszczęśniku – wołała, ale on jej nie słyszał. I nikogo innego już nie słyszał. Taki był poobijany i okaleczony. A ktoś we wsi nawet powiedział, że zmartwychwstał, bo inaczej nie dało się wytłumaczyć jego powrotu do świata żywych. Czasy nie były łaskawe. Po domach krążyli rosyjscy szpiedzy i wyłapywali wszystkich, którzy poszli do lasu. Wasyla nie udało się jednak złapać. Zawsze czmychał do jakiejś kryjówki i nie wracał, dopóki tamci nie zniknęli z pola widzenia. I w ten sposób ocalał, ale zmienił się nie do poznania. Krył się przed ludźmi, płochliwy i wystraszony, trząsł się jak galareta. Zamykał się w domu, na strychu albo w piwnicy, uciekał do brata, który mieszkał w Haliczu, a gdy się pojawiał we wsi, skradał się o zmierzchu, by nikt go nie poznał, i stał się niemową. Tylko na boki się rozglądał.

I to wtedy po raz pierwszy zaczęły nawiedzać go złe sny, w których kazał polskich chłopów siekierami rąbać, a kobietom płody z brzuchów widłami wyciągać i ze skóry na rękach rękawiczki robić. Ale były to zmory krótkotrwałe i szybko mijały. Żona uznawała je za chwilowy i złowrogi przejaw wojny, a Maryna była zbyt mała, by mogła zrozumieć, co się z nim dzieje. Front przesuwał się na zachód, rosyjscy szpiedzy już nie zaglądali do chat, nastała nowa władza i szpiedzy urzędnikami się porobili, więc Wasyl wyjechał do chutoru w dalekim obwodzie i na długo ślad po nim zaginął.

Mijały lata, wojna się kończyła i Wasyl znowu powrócił do rodzinnej wsi, cichy, odmieniony i jakby ogłuszony, tyle tylko, że znów poczęły nawiedzać go mroczne sny i nie mógł sobie z nimi poradzić.

Maryna wyrosła na wysoką, czarnobrewą i śliczną pannę, za którą oglądali się kawalerowie, ale ona długo odrzucała ich zaloty, przejęta stanem zdrowia ojca, który do nikogo innego się nie odzywał, tylko do niej, mrukliwy, zamknięty i niedostępny. W końcu wyszła za mąż, ale po latach, kiedy już matka i mąż Maryny zmarli, a jej dzieci się usamodzielniły, z rodziny została tylko ich dwójka – ojciec i ona, jako córka i opiekunka.

Dopadały Wasyla koszmary, potwory bez ust i oczu, z ogromnymi, ciężkimi łapami, które go dławiły i w nocy dusiły. W ciemności rzęził, charczał, chwytał się za głowę, jakby pragnął oderwać od niej obce ręce. Ale nic to nie pomagało i zaczął pić. Upijał się od rana do nocy, wyciągał z komory samogonkę i lał do gardła z butelki, aż gulgotało, tracił równowagę, ludzi nie poznawał, nie wiedział gdzie się znajduje, padał na drodze albo w rowie i zdawało się, że pewnego dnia zapije się na śmierć, jednak wciąż żył. A złe sny go nie opuszczały.

Którejś nocy obudził się ze straszliwym rykiem, jakby go stado diabłów z widłami goniło, wpadł do kuchni, chwycił za nóż i rzucił się na Marynę, by jej gardło poderżnąć. Z trudem udało się jej uciec do sąsiadów i pomoc wezwać. Gdy pojawili się w chacie, runęli na niego we czterech, powalili na podłogę i sznurami nogi i ręce związali. Przeleżał tak przez dwa dni, aż się wyciszył, a Maryna krążyła dokoła niego, niespokojna i pełna lęku. Gdy mu zdjęła więzy, znowu się zrywał z łóżka, wył po nocach, jakieś mary odganiał i wołał, że nożami go atakują. Leżał przez kilka dni bez ruchu, samotny i wpatrzony w sufit, niemo poruszający ustami, bezgłośną rozmowę z kimś niewidzialnym prowadził, bez jedzenia i picia, jakby chciał siebie samego głodem zamorzyć. Znowu nie odzywał się do nikogo, chudł i zapadał się w sobie, aż pewnego ranka o świcie zbudził Marynę i powiedział, że umiera. Położył się w kącie izby, nie na łóżku, ale właśnie w kącie izby, skrzyżował ręce i poprosił ją, by pozwoliła mu w ciszy odejść z tego świata. Spojrzał na święte obrazy i kazał je zasłonić, bo, jak powiedział, bije z nich czarcia moc. Maryna była tak przerażona i niepewna niczego, że ze strachem zasłoniła święte obrazy, okno też zasłoniła, świeczkę zapaliła i czekała, co się z nim stanie. Leżał na podłodze, a ona siedziała na ławie i patrzyła na niego z bezgranicznym smutkiem w oczach, prosząc Boga, by pozwolił mu wreszcie w spokoju odejść, bowiem ciężkie męki musi znosić. I ona też.

Następnego dnia sprowadziła popa, by ostatnią posługę odprawił, ponieważ Wasyl już tylko rzęził, charczał i dławił się własną śliną, więc pomyślała, że umierającego należy po bożemu na drugi świat odprawić. Przeniosła go przy pomocy sąsiadów na łóżko i nadszedł pop, ale gdy tylko stanął w progu, Wasyl poderwał się jak opętany i ryknął z całych sił, że nie chce go widzieć.

– Ty ścierwo – ryczał – pomiocie szatański, wynoś się stąd!

Ubliżał duchownemu i znieważał go.

– Bóg… – próbował coś powiedzieć pop, ale na darmo, bo Wasyl klął, szydził i pomiatał nim.

– Belzebubie wcielony – ryczał – noże, widły i siekiery żeś w cerkwi święcił, przykład żeś nam dawał, a teraz świętości chcesz mnie uczyć… – wpatrywał się w niego przekrwionym okiem, a Maryna załamywała ręce, tak była zdruzgotana całą sytuacją. Nic nie wiedziała o żadnym święceniu noży, wideł i siekier i zdawało się jej, że ojciec bredzi. W chorobie pomieszania zmysłów dostał.

– Nie grzesz, synu – jeszcze wystękał pop, ale Wasyl groźne spojrzenia na niego miotał i już z łóżka wychodził, by na popa się rzucić, toteż pop się wycofał i ze zwieszoną głową powrócił na plebanię.

Wasyl przez dłuższy czas się nie odzywał, przez kilka dni trwał w zadumie, a pod wieczór usiadł na ławie, zamknął oczy, objął dłońmi twarz i znieruchomiał. Trwał w tej nieruchomości przez kilka minut, musiał sobie coś głębokiego przemyśleć, bo nagle wstał, podszedł do szafy, wyjął czerwoną sukienkę i długo się jej przyglądał, uśmiechając się przy tym jakimś zimnym, śmiertelnym uśmiechem do Maryny, jakby się nic nie stało, i pokazując suknię, mruknął:

– Piękna, prawda?

Maryna smutno skinęła głową.

– Śladu nie widać – przyglądał się zacerowanej dziurce na wysokości serca.

Była już pewna, co się zdarzyło przed laty. I zadrżała na myśl, że chodziła w sukience zamordowanej przez ojca dziewczyny. W jakimś błysku wyobraźni zobaczyła, jak ojciec wbija młodziutkiej Polce nóż w serce, a ona pada zakrwawiona i martwa.

– Nic to, córko – odezwał się po chwili. – Nic to – pokiwał głową. – Tak trzeba było.

Nie, chciała krzyknąć. Nie trzeba było, ojcze. Nie trzeba było – ale głos uwiązł jej w gardle.

Patrzyła na niego porażona.

W jego oczach płonęły ognie obłędu.

Pomyślała, że już nigdy nie skończą się te męki, to długie, straszliwe konanie.

Ale rano, gdy się obudziła, ojca w łóżku nie zastała.

Wisiał na haku pod strzechą.

Rozszarpany poeta

To była wyjątkowa wizyta. Mijał lipiec 1943 roku. Ojciec szykował się do żniw. Ostrzył kosy i sierpy, czyścił sąsieki, sprawdzał cepy, przygotowywał worki, gdy nagle otworzyła się furtka i stanęła w niej ciocia Zuzia. Nigdy przedtem jej nie widziałem. Tylko matka o niej wspominała.

– Masz jeszcze, Stasiu – mówiła kiedyś – ciocię Zuzię. To wielka pani. Wielka! – akcentowała. – Profesorka! W wysokich szkołach wykłada. Na uniwersytetach mądrości głosi! Książki wydaje. W światowych miastach bywa. We Lwowie, w Wilnie, Wiedniu, Paryżu, a nawet w samej Warszawie, gdzie rząd rządzi, prezydent ma pałac, a ministrowie kierują państwem. I ona, Stasiu, między nimi się kręci. Ważna figura. Bardzo ważna! – mówiła. – W gazetach o niej piszą. Dyrektorką liceum jest. W Krzemieńcu mieszka – tłumaczyła, a ja pojęcia nie miałem, co to za Krzemieniec i co znaczą te wszystkie słowa, rząd, prezydent, ministrowie, w końcu sama ciocia Zuzia. Wydawało mi się, że to jakaś ogromna, niedosiężna góra, a po jej wierzchołku chodzą sami dostojni panowie i patrzą na świat z bardzo wysoka. A między nimi przechadza się ciocia Zuzia i każdemu szepcze coś do ucha. Do niedawna była tylko ciotka Elza, a teraz doszła ciocia Zuzia. Ciotka i ciocia. Już odróżniałem te dwa słowa. Zrozumiałem, że ciotka Elza stała dużo niżej w hierarchii rodzinnej, bo chodziła na własnych nogach po naszej wsi, a nie między ministrami. Ciocia Zuzia zaś krążyła po wielkich miastach i oglądała nas ze szczytu góry.

Gdy matka o tym mówiła, w jej głosie brzmiała duma, nuta szacunku i uznania, jakby ciocia Zuzia z innej materii była stworzona.

– Ciocia Zuzia, Stasiu, z naszej rodziny najwyżej zaszła! – unosiła do góry palec i patrzyła na jego koniuszek, jakby tam siedziała właśnie niewidzialna ciocia Zuzia.

I w taki sposób poznałem ciocię Zuzię.

Zanim zobaczyłem ją na własne oczy, już ją znałem.

A później, gdy wieczorem matka rozmawiała z ojcem, nagle spytała:

– Jak sobie radzi w tych ciężkich czasach nasza Zuzia? Czy żyje? Jak znosi te nieszczęścia? Żadnego znaku od niej, Janku – dawała do zrozumienia, że cioci Zuzi grozi jakieś niebezpieczeństwo.

A ojciec mruknął:

– Ona w dużym mieście, Maniu, mieszka. Tam bandy nie docierają. Chociaż… – zawahał się, ale nie skończył. A ja już wiedziałem, co może na ciocię Zuzię czyhać. Nasłuchałem się niemało opowieści o bandach. Matka musiała się bardziej niepokoić niż ojciec, bo odparła:

– A Brzeżany, Janku, pamiętasz? Trzydziesty dziewiąty i później. Też duże miasto, a deportacje, mordy, zbrodnie. Pamiętasz, jak Sowieci zagłuszali mordowanie polskich więźniów warkotem pracującego silnika, a w nocy setki zwłok rozstrzelanych chłopców wrzucali do Złotej Lipy? Pamiętasz to wszystko?

Ojciec nie chciał pamiętać. Skinął tylko głową, ale nie odpowiedział. I kiedy zdawało się, że już do cioci Zuzi nie będą wracać, wtedy właśnie zaskrzypiała furtka i stanęła w niej wysoka, piękna pani z walizką w ręku i zaczęła się rozglądać. Przywiózł ją jakiś chłopina na wozie, a obok niego siedziało jeszcze dwu mężczyzn z karabinami i wóz szybko odjechał. Ciocia Zuzia postawiła walizkę na ziemi, rzuciła się matce w ramiona i wcale nie jak wielka pani, tylko jak sąsiadka, serdecznie się z matką przywitała, tarła załzawione oczy i już biegła do ojca, który wyszedł ze stodoły i patrzył na nią zaskoczony. A ona rzuciła mu się na szyję i szeptała:

– Boże, jakie to szczęście, Janku, że żyjecie. Jakie szczęście!

I znowu biegła do matki, obejmowała ją, tuliła i mamrotała:

– Chwała Bogu, że was nie opuścił.

I nagle, jakby sobie coś przypomniała, zaczęła się rozglądać i wołać:

– A gdzie dziecko? Stasio gdzie? – kręciła się dokoła siebie.

Matka poszukała mnie oczami, ale nie znalazła, bo akurat siedziałem w budzie koło psa i tuliłem się do niego. Od kiedy kózka Wala wyrosła na dużą kozę i nie chciała się ze mną bawić, ojciec kupił mi psa, zrobił budę i częściej z psem się bawiłem niż z kozą. Musiała mnie bystrym wzrokiem wypatrzeć ciocia Zuzia, bo zamarła, otworzyła szeroko usta i jakby nie mogła wymówić słowa, tylko pokazywała mnie palcem i dławiąc się, wystękała:

– To on? Stasio? Taki wystraszony? W budzie?

Wówczas dostrzegła mnie matka i jęknęła:

– Skaranie boskie!– załamała ręce. – Jak nie koza, to pies – poskarżyła się cioci Zuzi. – Od kiedy Niemcy wybili Żydów i nie ma już jego kolegi, Motia, i od kiedy pop w cerkwi na kazaniu krzyczał, że trzeba oddzielić pszenicę od kąkolu i że kąkol to Polacy, a pszenica Ukraińcy, to jego drugi kolega, Ukrainiec Sławko, nie chce się już z nim bawić. „Bo wy Lachy”, mówi. I dlatego Stasio samotnie błąka się po kątach. Tylko ze zwierzętami się bawi. Tylko do zwierząt przystaje. Najpierw z kozą spał, a teraz z psem się bawi – mówiła szybko, jakby się usprawiedliwiała.

A ja siedziałem z wystraszonymi oczami, w budzie, i nie wiedziałem, czy mam wyjść, czy jeszcze głębiej się schować. Pies lizał mi szyję i było ciepło. Ale matka krzyknęła:

– Wyłaź stamtąd! Nie jesteś psem.

Wcale nie byłem pewien, czy nie jestem psem, bo coraz bardziej się do psa upodobniałem.

– Chodź! – rozkazała matka. A ja lepiej się czułem między zwierzętami niż między ludźmi. Kiedy jednak cicho, lecz groźnie wycedziła, pewnie zawstydzona, że zamiast syna wychowała zwierzątko: – Wyjdź, Stasiu, ciocia Zuzia przyjechała – jeszcze przez chwilę się wahałem, ale wiedziałem, że wcześniej czy później i tak będę musiał wyjść, zacząłem więc pełznąć na czworakach, z głową przy ziemi, jak szczeniak, aż usłyszałem:

– To przez wojnę, Zuzia, przez ten strach i przez te dzikie mordy, tak się dziecko zepsuło – pojękiwała. – Nie masz pojęcia, co z nami tutaj wyprawiają – poskarżyła się. A ja na chwilę się zatrzymałem i uniosłem głowę, by spojrzeć do góry i patrząc na nią, zaszczekałem. Wtedy usłyszałem:

– Boże, dziecko-pies?! I szczeka, Mańciu?! On szczeka! – wytrzeszczyła na mnie oczy i ze zdumieniem wołała: – Co to się porobiło na świecie!? Co się porobiło?! – Po czym podeszła do mnie, wyjęła z torebki chusteczkę, wytarła mi twarz, oczy, nos, a ja się cofałem i nieufnie na nią łypałem okiem.

– Jestem twoją ciocią, Stasiu – powiedziała miękko, łagodnie, jakoś ciepło. – Mam na imię Zuzia – uśmiechnęła się, a ja zastygłem. Nigdy nie widziałem tak pięknego i promiennego uśmiechu. Wprost mnie pożerała wzrokiem i hipnotyzowała. Wydało mi się, że stoi nade mną królewna albo anioł z nieba, który zszedł na ziemię i teraz otacza mnie swoją opieką. Pogrzebała znowu w torebce i wyjęła czekoladę. Podała mi ją, a ja się wahałem, wziąć czy nie wziąć, wciąż na czterech łapach, kiedy mama błagalnie poprosiła:

– Wstań, Stasiu, i podziękuj cioci Zuzi.

Uniosłem się do góry, a ciocia aż krzyknęła:

– Boże, jaki on duży!

Chwyciłem jak dziki kot czekoladę i szybko umknąłem.

– Zdziczał nam Stasio – jeszcze usłyszałem, jak matka się skarży. – Bardzo nam zdziczał. – A ja pędziłem w stronę zapiecka, bo wiedziałem, że jak zjawiła się ciocia Zuzia, wieczorem nadciągną dziadkowie i wujkowie, a może nawet wujenki i zaczną się nowe opowieści. Zająłem stare miejsce, zbliżał się wieczór, zapadał zmierzch, ciocia Zuzia weszła wraz z matką do izby i powiedziała:

– W drodze do Rumunii, Maniu, postanowiłam was odwiedzić, bo jesteście najbliższą rodziną. Jutro mam zaplanowane spotkanie w Stanisławowie, stamtąd zawiozą mnie do Kołomyi, z Kołomyi do Kut i przez most na Czeremoszu do Bukaresztu – wyrzuciła z siebie, a matka wciąż była zasłuchana, jakby spodziewała się, że ciocia Zuzia jeszcze coś doda. Ale nie dodała. Zamyśliła się tylko i rozejrzała po izbie. Robiło się ciemno. Matka zapaliła lampę. Przygotowała stół. Nie tak jak zwykle, gdy zbierała się Rada Starszych, tylko jakoś uroczyście, nakryła go białym obrusem, na dużej tacy podała chleb, obok postawiła miseczkę z masłem, owoce, jabłka, gruszki, śliwki w koszyku, wystawiła sery, zastanowiła się nad czymś, uderzyła dłonią w czoło i zawołała:

– No przecież, świece! Gdzie są świece?

I wkrótce już skakały płomienie dwu świec na stole. Zrobiło się jasno. Lampa wisiała na ścianie. Było świątecznie, jak przed Wigilią. Matka pochyliła się nad kufrem i wyciągnęła świąteczne ubranie, w które się przebrała. Była taka elegancka, jak rzadko kiedy. Doniosła jeszcze powidła na stół. Ale im więcej było rzeczy przed ciotką, tym mniej pogody było w jej twarzy.

– Nie trzeba, Mańciu, nie trzeba się tak wykosztowywać – powiedziała.

– Jakże tak możesz mówić? – matka rozłożyła ręce i spojrzała w okno. – Lata całe cię nie widzieliśmy – jakby się poskarżyła. – Jesteś najważniejsza, Zuziu – mówiła z nieznaną mi dotychczas powagą. – Zaszłaś tak daleko… Wszyscy cię szanują… – jeszcze raz popatrzyła przez szybę i dodała: – Janek pewnie poszedł po rodzinę. Zaraz zjawią się nasi.

I rzeczywiście, ojca przez dłuższy czas nie było. Matka z ciocią Zuzią opowiadały, jak się czują, co u kogo słychać. Matka szybko przygotowała naleśniki. I zjawiła się Rada Starszych, w komplecie, a nawet więcej, bo przyczłapały także dwie wujenki, które rzadko uczestniczyły w naradach: wujenka Kazia i wujenka Milcia, żony wujków, Mariana i Tośka, obie jakby wystraszone. I gdy się witały z ciocią Zuzią, zachowywały się tak, jakby jej nie poznawały, ale ona była dla nich miła i serdeczna, obejmowała wszystkich i całowała się z nimi. Jednak im dłużej siedziała, tym bardziej jej twarz smutniała, a wielkie, piękne oczy zasnuwały się mgłą. Musiała to zauważyć matka, bo spytała, czy ciocia nie jest zmęczona.

– Taki kawał drogi, Zuziu, może… – rozglądnęła się po izbie, jakby chciała gdzieś ciocię położyć.

– Nie, Maniu, dziękuję – odparła ciocia. Spojrzała po twarzach zgromadzonych i blado się uśmiechnęła. – Dobrze, że was widzę – powiedziała. – Nigdy człowiek nie ma czasu, a i odległości nie sprzyjają – zerknęła na matkę. – Najważniejsze, że jesteście zdrowi – przesuwała wzrok z twarzy na twarz. Dziadkowie pokiwali głowami.

– I ty, Zuziu, dobrze wyglądasz – odezwał się wujek Marian.

Akurat weszła spóźniona wiedźma Honorata, a za nią ciotka Elza. Widać było po zachowaniu, że znają ciocię doskonale, obie bardzo się ucieszyły, rzuciły się na nią, obejmowały i całowały.

– Dzięki Bogu, żyjesz – mruknęła wiedźma Honorata.

– Rzeczywiście, dzięki Bogu – zgodziła się ciocia Elza. I jakby ukrywała jakąś tajemnicę, powiedziała: – Nigdy człowiek nie wie, co go spotka.

– Ciężkie czasy, Zuziu, nadeszły – wychrypiał dziadek Piotr. – Bardzo ciężkie.

Matka podała naleśniki, przez chwilę jedli w milczeniu, rzucając od czasu do czasu jakieś słowo, a gdy już nasycili się i dobrze usadowili, dziadek Ignacy poprosił:

– Opowiadaj, Zuzia, co w wielkim świecie słychać.

– Co z nami będzie? – trwożliwie dodała matka.

– Tyle nieszczęść na tej ziemi – dołączyła ciotka Elza.

– Tyle krwi ludzkiej, Zuziu, tyle płaczu i łez – niosły się głosy, jak skargi do cioci Zuzi, a ona patrzyła na wszystkich po kolei i jakby się zastanawiała, od czego zacząć. Widać było od razu, kto tu jest najważniejszy. Na niej była skupiona cała uwaga. Od niej oczekiwali rady, pomocy i wsparcia. Jakby zjawiła się w ostatniej chwili, zanim nadejdzie nieszczęście.

– Właśnie w tej sprawie jadę do Londynu – pochyliła się i jakoś zgarbiła, zupełnie zmieniona, niepodobna do tej, która jeszcze godzinę temu stała wyprostowana i piękna w furtce i rozglądała się po podwórku.

– Do Londynu? – mruknął dziadek Ignacy.

– Tak, Ignac, do Londynu – powtórzyła i znowu objęła wszystkich smutnym, jakby współczującym wzrokiem, dłużej zatrzymując spojrzenie na dziadku Ignacym. – Muszę tam szybko trafić – mówiła, a już nikt jej nie przerywał, bo wiedzieli, że ma ważne rzeczy do powiedzenia. – Może się orientujecie, że w Londynie pracuje nasz rząd na uchodźctwie, premier, prezydent, ministrowie – wyliczała. – I choć Warszawa padła, Polska żyje. Narodem musi się ktoś opiekować – odczekała moment, czy o coś nie zapytamy, ale nikt się nie odezwał. – To prawda, płynie dużo polskiej krwi – mówiła cicho, ale wyraźnie. – Nie muszę wam tłumaczyć, jak ciężko się ludziom żyje. Nie znają dnia ani godziny. Na Wołyniu katastrofa. Już nie rzeki, ale morze polskiej krwi się leje – urwała i zacisnęła usta. – Sama wiem najlepiej, bo wokół mnie, dokoła Krzemieńca płoną polskie wioski. Czas przerwać to wykrwawianie narodu. Nie mamy jeszcze tyle siły, by przeciwstawić się mordom. Nasze podziemie dopiero się tutaj organizuje. Najważniejszym naszym zadaniem w tej chwili jest przerwać tę falę zbrodni.

– Ale jak? – cicho spytał dziadek Piotr. – Jak, Zuziu?

– To jest właśnie problem – powiedziała. – Ale po kolei, posłuchajcie. Otóż, jak wiecie, Ukraińcy wymordowali połowę Wołynia. Sikorski, znaczy premier naszego rządu w Londynie, zaproponował im, by przerwali tę przerażającą rzeź. Bo dalej na to nie można pozwolić. Giną ludzie, majątek, wioski, dworki, zamki, pałace. Ginie nasz Kościół, łacińska cywilizacja – mówiła tak mądrze, że nawet wujek Marian marszczył czoło. I wujek Tośko skrobał się po głowie. Musieli ze swych głów też wyciągać mądrości, by je porównać z mądrościami cioci Zuzi. I chyba nie wypadły one najlepiej, bo obaj jakoś się skulili, skurczyli i jakby nagle schudli. – Sześćset lat tutaj żyjemy – mówiła ciocia Zuzia. – Sześć wieków! Nasi dziadowie i pradziadowie tworzyli tu swój świat. Kochali się, budowali, zapalali kaganki oświaty, otwierali drzwi przez głodnymi i spragnionymi… – westchnęła. – Ściągali tu wygnańcy z całej Europy. Tutejszy lud umacniał się, zdobywał wiedzę, tworzył… A tu nagle zamieć, wichura i śmierć. Płonie nasza ziemia, płonie najpiękniejsza część Polski… Musimy ją ratować. W tym celu Sikorski zaczął prowadzić rozmowy z dowódcami Ukraińskiej Powstańczej Armii. Doszło do kilku spotkań. Nasi przedstawiciele spotkali się z ich komendantami. Nawet się porozumieli. Uznali, że pora najwyższa, by razem uderzyć na Niemca. Polacy i Ukraińcy, razem! – zaakcentowała. – Dlaczego ma się lać bratnia krew? – spytała. – Nie ma co się wykrwawiać – mówiła – bo największy wróg znajduje się obok. To Szwab. A za chwilę Moskal. Trzeba przewidywać rozwój wypadków. Hitler już się cofa. Jego wojska uległy pod Stalingradem. Dostały się do niewoli. Jest osłabiony. Dlatego można go tutaj porządnie rąbnąć po łapach, przetrącić kręgosłup, by szybciej zginął. Polacy razem z Ukraińcami to siła. Możemy Niemca powalić na obie łopatki. A jak nie powalimy, to przynajmniej porządnie okaleczymy, by się na naszych oczach wykończył. W jedności siła. I Ukraińcy to zrozumieli. Zgodzili się. Ja też miałam w tym udział. Byłam na tych rozmowach w jednej z delegacji. Polska strona zaproponowała, by podpisać ostateczny rozejm. I natychmiast uderzyć na Szwabów. I na to Ukraińcy też się zgodzili. Poczuli swój interes. Jak padnie Niemiec, powstanie wolna Ukraina.

– A Sowieci? – spytał dziadek Piotr. – Zgodzą się na to Sowieci?

– Tę sprawę mieliśmy właśnie rozstrzygnąć – powiedziała ciocia Zuzia. – Ale nie udało się – zwiesiła głowę.

– Dlaczego? – spytał dziadek Piotr.

– Dajcie Zuzi mówić – zdenerwował się wujek Marian. – Sama wszystko powie – z gniewem spojrzał na dziadków. Już się nie odzywali.

– W ostatniej delegacji, już po śmierci generała Sikorskiego – wolno mówiła ciocia. Ale zastanowiła się i spytała: – Wiecie już chyba, że Sikorski zginął w katastrofie lotniczej na Gibraltarze?

Dziadek Ignacy burknął:

– Skąd mamy wiedzieć, Zuzia? Słyszeliśmy coś, ale… – urwał.

– No tak, no tak – skwitowała ciocia. – Rzeczywiście, skąd macie wiedzieć – skinęła głową. – Gazety tu nie docierają, radia nie macie…

– Radio we wsi było – odezwał się wujek Marian. – Nawet kilka aparatów mieliśmy – pochwalił się. – Ale Sowieci wszystkie skonfiskowali, a nauczycieli zabrali na Sybir. I nie mamy teraz ani nauczycieli polskich, ani aparatów. Nic nie mamy. Choć – zastanowił się i spojrzał na ciotkę Elzę – jak słyszymy, w lasach nasi mają… – urwał.

Ciocia Zuzia pokiwała głową.

– W każdym razie, jak zginął Sikorski, jego miejsce zajął Mikołajczyk – powiedziała – i już za jego rządów pojechaliśmy na spotkanie z Ukraińcami.

– Też tam byłaś? – spytał wujek Marian.

– No tak, byłam – odparła. – I dlatego wiem najlepiej, jak to wyglądało.

Byli zasłuchani. Nawet wstrzymywali oddechy, by było ciszej.

– Mów, Zuziu, mów – zachęcił dziadek Piotr.

– Ta nasza delegacja miała wszystko zapiąć na ostatni guzik – opowiadała. – Było nas dziesięcioro. Czterech cywilów, przedstawicieli rządu londyńskiego, w tym ja, i sześciu uzbrojonych po zęby żołnierzy AK. Nasza ochrona. Ze strony ukraińskiej miał być taki sam skład. Ustaliliśmy miejsce, wynajęliśmy dwie furmanki, zaufanych woźniców z konspiracji, naszych chłopców, i pojechaliśmy.

– I co? – nie wytrzymał wujek Tośko. Wujek Marian zmierzył go groźnym spojrzeniem, ale nie upomniał.

– Byliśmy pewni, że uda się nam powstrzymać rzezie na Polakach – tłumaczyła. – To dla nas było najważniejsze. A później mieliśmy podpisać traktat o wspólnej walce. Taki był plan – urwała i uniosła wzrok na dziadków, jakby oczekiwała, by najstarsi ją poparli. By uznali, że ma rację. – Bo tylko tak można było coś dobrego zrobić – mówiła, nie doczekawszy się reakcji. – Wszystko było dokładnie zaplanowane, w najmniejszym szczególe, gdzie się spotkamy, jakie będą procedury, podpisanie wspólnego dokumentu. Mieliśmy ich zapewnienie, że nic się nam po drodze nie stanie. Taki glejt, dali nam papier, żebyśmy, gdyby coś niepożądanego się działo, ten papier pokazali, a dalsza droga będzie wolna. No i jechaliśmy…

– A gdzie to było? – znowu nie wytrzymał wujek Tośko. Wujek Marian szturchnął go łokciem. Ciocia Elza zastanowiła się i powiedziała:

– Na Wołyniu, Tośku, na Wołyniu – dotknęła brwi, ciągle się nad czymś zastanawiając; mówiła wolno i częściej niż dotychczas przerywała, jakby dalsze mówienie sprawiało jej coraz większy kłopot. Spojrzała na ciotkę Elzę i oznajmiła:

– Elza wie, jak ciężko poruszać się dzisiaj po naszej ziemi – dając do zrozumienia, że orientuje się w jej roli w tym gronie. – Prawda, Elza? – wciąż na nią patrzyła. – Dokumenty tajne z miejsca na miejsca przewieźć to prawdziwa udręka. Wszędzie Ukraińcy węszą – opowiadała – wszędzie się czają, pełzają za Armią Krajową krok w krok, idą naszymi śladami, czają się w dzień i w nocy, a do tego Niemcy, ich patrole, no i partyzantka sowiecka, wszyscy przeciwko nam – westchnęła. – Dlatego ciężko… – zacisnęła zęby. – Ale wbrew wszystkiemu, nie poddajemy się…

Wujek Tośko słuchał z otwartymi ustami. Wujek Marian cały był skupiony. Rada Starszych wpatrywała się w ciocię Zuzię, jakby objawiała ona najważniejsze rzeczy na świecie.

– …ciągniemy za sobą ten nasz polski wózek… – kontynuowała – i nie ustajemy w trudzie… nie poddajemy się… – rwała zdania. – No i tak było tym razem. Jechaliśmy przez lasy, od Kowla w stronę Turzyska. To siedziba gminy. W tej właśnie gminie mieliśmy się spotkać z Ukraińcami. Ich tajna służba, Służba Bezpeki, jak ją nazywają, dawała nam pełną gwarancję, że nikt nas po drodze nie zatrzyma, a jakby zatrzymał, jak wspomniałam, pokażemy otrzymany od nich glejt i pojedziemy dalej. Wyruszyliśmy z Kowla bardzo wcześnie, o świcie, wozy już czekały. I posuwaliśmy się szybko na południe, przez Zadyby do Turzyska, a stamtąd już było blisko. Znałam tamte okolice jak własną kieszeń, bo jak wiecie, tam mieszkała moja babcia, świętej pamięci Bernadeta z domu Jasieńczyk, która pięć lat temu zmarła. W młodości często u niej bywałam. Minęliśmy Zadyby, skręciliśmy lekko na Haruszę i Sielec i już byliśmy niedaleko od samotnego chutoru, który znajduje się między Turzyskiem a Różynem. Nasz przewodniczący, kapitan Tadeusz Hawel, kazał zatrzymać wozy i oznajmił, że nie wszyscy pojadą do tego chutoru. Byliśmy zaskoczeni, ale on spokojnie i rzeczowo nam wytłumaczył, dlaczego podjął taką decyzję. – Co innego las, ciężka przeprawa, niebezpieczeństwa, zasadzki, wszystko mogło się zdarzyć i wszystkiego mogliśmy się spodziewać, dlatego niezbędne było nam wsparcie wojskowe, nasi żołnierze z podziemia, uzbrojeni i gotowi do walki, ale teraz kończą się już lasy, jest bezpiecznie, samotny chutor i nie możemy tam wtargnąć jak zbrojny oddział, tylko wejść jako cywilizowana delegacja pokojowa – powiedział i powtórzył – jako cywilizowana delegacja pokojowa, by od samego początku wiedzieli, że przyjechaliśmy z misją dobrej woli.

Nie miałem pojęcia, co to znaczy misja dobrej woli, cywilizowana delegacja i wiele innych tajemniczych spraw. Wszystko było dla mnie zagadką, ale wyczuwałem, że dzieją się rzeczy bardzo ważne i ciocia Zuzia jest kimś wyjątkowym i niesamowitym. Dużo się już nasłuchałem z zapiecka albo spod łóżka, ale teraz słuchałem z zapartym tchem. A ciocia opowiadała dalej:

– Rozumiecie, co to był za człowiek – ogarnęła spojrzeniem całą radę. – Po prostu sama szlachetność i dobroć. Zresztą, jak już wspomniałam, znałam go wcześniej z opowiadań. Bo kończył to samo liceum, które i ja kończyłam, i to samo, w którym przed wojną byłam dyrektorką, słynne Liceum Krzemienieckie, do którego chodził, jak wiecie, sam Słowacki… – urwała.

Dziadkowie i wujkowie pokiwali głowami. Wiedzieli, kto to był Słowacki. Ja nie wiedziałem, ale zrozumiałem, że był kimś ważnym. I zaraz się dowiedziałem, jak bardzo był ważny i wielki.

– A sami rozumiecie, co to znaczy Liceum Krzemienieckie i Słowacki. Nie ma większego od niego poety. Wiem, wiem – szybko dodała – powiecie, że Mickiewicz. I ja was rozumiem. Ale nie wchodźmy w szczegóły. Dla mnie Słowacki jest największy. Mówcie, co chcecie, ale nikt nie ma takiego ducha jak Słowacki. A nam, Polsce, potrzeba dziś wielkiego ducha. Wielkiego! – podkreśliła, a mnie się zdawało, że ciocia Zuzia mówi o czymś, co mnie przerasta, o czymś niesamowitym, w mojej głowie wyrastały jakieś ogromne wielkoludy, potężne stwory jak z baśni i ten Słowacki był spośród nich największy, nawet większy od tego drugiego, jakiegoś Mickiewicza, największy i najbardziej nieprawdopodobny. Aż się wzdrygnąłem na widok tych wielkoludów.

– Ale mniejsza o to – rzuciła ciocia Zuzia. – Najważniejszy w tej historii jest kapitan Hawel, Tadeusz Hawel, absolwent naszego liceum i też poeta. Znam jego wiersze. Piękne i wielkie.

Zauważyłem, że u cioci Zuzi wszystko było wielkie, a nawet bardzo wielkie.

– Piękne i wielkie – podkreśliła. – Ale nie o wierszach mówię – kontynuowała – tylko o człowieku, o jego charakterze i duszy. Zresztą – wyprostowała się, wypięła pierś – przystojny był, elegancki, szarmancki – wyliczała, a ja znowu miałem kłopoty ze zrozumieniem tych jej dziwnych słów. Nie to, co dziadek Ignacy albo dziadek Piotr, czy nawet wujkowie. Mówili jasno, wyraźnie i zrozumiale. I od razu wszystko chwytałem. A ciocia Zuzia mówiła jakoś po pańsku. Wydawało mi się, że wszystko, co powie, od razu rośnie, rozrasta się i staje się ogromne, niedosiężne. Znowu usłyszałem jej głos:

– Tak, to był piękny mężczyzna – westchnęła. – Te jego wielkie, niebieskie, wręcz bławatkowe oczy, przybierające zielony odcień. Ten szlachetny, arystokratyczny orli nos. I to zdecydowane, śmiałe spojrzenie. Jakoś niepasujące do jego łagodnego charakteru. No i jasna cera i dumnie unoszące się nad czołem blond włosy. Taki był. Kapitan! – rzekła z mocą i zastygła, jakby chciała go jeszcze pełniejszego z pamięci przywołać. – I on nam przed tym chutorem, zanim wjechaliśmy na polną drogę, powiedział – ciągnęła – że damy Ukraińcom przykład, jak się należy w takich sytuacjach zachowywać. Skoro mamy z nimi współpracować, mówił, skoro mają być naszymi partnerami w walce, musimy sobie ufać, bo bez zaufania nic nie ma sensu. Tak nam mówił. Nic nie ma sensu. I to zrozumieliśmy. Powiedział, że do chutoru pojedzie tylko on, sam. Zresztą był ubrany po cywilnemu. I ja dopiero wtedy zrozumiałam, dlaczego nie miał na sobie munduru. Powiedział, że pojedzie sam. Ale myśmy zaprotestowali. Jak to sam? Nie znamy ludzi. Nie wiemy, jak się zachowają. Bez obstawy nie może jechać. Przecież po to jedzie z nami sześciu zdrowych, odważnych chłopców. Po to jesteśmy tu wszyscy, argumentowaliśmy. Ale on nie chciał słyszeć. Uparł się, że nie jest mu potrzebna żadna obstawa. To sprawa honorowa, powiedział. Pokażemy im na samym początku, czym jest dla nas honor. Honor to wielka rzecz, mówił, a ciocia to powtarzała: – Honor to wielka rzecz – a mnie znowu uderzyła ta wielkość. Wszystko musiało być wielkie. I znowu wszystko w moich oczach rosło. Już było takie jak Karpaty, Iwan Pop i Howerla. – Bo jeśli ludzie nie kierują się zaufaniem i honorem – mówił kapitan, a ciocia za nim – to czym mają się kierować? – Uniosła ramiona. – Taki był – zaakcentowała. A ja się zastanawiałem, dlaczego wciąż mówi, że był, a nie jest. Przecież wszystko się działo teraz, w lipcu, i mieliśmy nadal lipiec. A ciocia mówiła o lipcu, że był, było, byliśmy… To mnie uderzyło, ale przecież nie mogłem jej zapytać, bo byłem zwierzątkiem, psem. Nikt inny też nie zapytał. I ciocia kontynuowała opowieść. Tylko przerwał jej na moment wujek Tośko, jak wiadomo, niecierpliwy.

– Sam pojechał? Do takiej dziczy? – rzucił.

– Nie, nie sam – odparła ciocia Zuzia i wyjaśniła: – To było tak. Jak wam na początku powiedziałam, było nas dziesięcioro, czworo w cywilu, w tym ja, i sześciu żołnierzy z bronią. Kapitan Hawel kategorycznie stwierdził, że na rozmowy pojedzie sam, a ponieważ był dowódcą, tylko on mógł wydawać rozkazy. Jednak widział po naszych minach, że bardzo to nam nie odpowiada i zgodził się, że pojedzie z nim jeszcze furman i jego kolega, sierżant Kawecki, też bez munduru. I tak się stało. Jeszcze walczyłam, by zabrał mnie ze sobą. Kobiety łagodzą obyczaje, przekonywałam, ale on odparł, że kobiety padają jako pierwsze i zdecydowanie zabronił. Kazał nam ukryć się w lesie, na niedalekiej polance i czekać ze dwie, trzy godziny, a gdyby nie wracał, wtedy mieliśmy wejść do chutoru zbrojnie. „To nie może długo trwać”, powiedział. Potrząsnął teczką pełną dokumentów i dodał: „Wszystkie papiery przygotowane. Tylko podpisać”, uśmiechnął się, woźnica strzelił batem i ruszył.

– Bez broni? – upewnił się wujek Tośko.

– Tak, bez broni. Wyjął nawet przy nas pistolet i położył na kolanach najstarszego spośród nas stopniem, kaprala Bartka.

Wujek Tośko chwycił się za głowę.

– Czekaliśmy na nich godzinę, drugą, nic się nie działo – ze smutkiem w głosie mówiła ciocia, popatrując na wujka Tośka, który opuścił głowę, jakby wiedział, co się stanie. Wszyscy w napięciu, z uwagą wsłuchiwali się w słowa cioci. – Było już po południu, słońce przestało piec – opowiadała – siedzieliśmy pod dębami i zerkaliśmy w stronę ścieżki do chutoru, ale nikt nie nadjeżdżał. Gdy minęły trzy godziny, zaczęliśmy się martwić, ale poczekaliśmy jeszcze ze trzydzieści minut, bo chutor był oddzielony od nas zagajnikiem i by dojechać do niego krętą leśną ścieżką, trzeba było godziny. Obliczyliśmy, że najpóźniej za pół godziny kapitan Hawel powinien do nas wrócić. Kiedy nie było go i po półgodzinie, ruszyliśmy do chutoru. A wcześniej ustaliliśmy z dowódcą oddziałów AK na ziemi kowelskiej, by na czas naszej operacji jego chłopcy z daleka nad nami czuwali. Mieliśmy więc pewność, że gdzieś za naszymi plecami czai się odpowiedzialna i poważna siła. W przypadku kłopotów nadciągnie nam z pomocą. Znakiem alarmowym miała być podwójna raca rozświetlona nad lasem, a sygnałem zapasowym seria z karabinu maszynowego, który mieliśmy przy sobie. Jechaliśmy do chutoru pełni niepokoju. Chłopcy kilkakrotnie sprawdzali karabiny, automaty, pistolety, granaty i byli przygotowani na najgorsze. Gdy zobaczyliśmy chutor z daleka, panował w nim podejrzany spokój. Absolutna cisza, jakby nikogo tam nie było. To nas zastanowiło. Zatrzymaliśmy się na moment i naradzili, co robić. Przez kilka minut obserwowaliśmy zabudowania. Nic się tam nie ruszało. Żadne zwierzę nie dawało znaku życia. Żaden pies nie zaszczekał. Żaden kot nie miauknął. Nie dostrzegliśmy też naszego wozu ani koni. I wtedy dowódca grupy, kapral Bartek, wyjął dużą wojskową lornetkę z torby, nakierował na chutor i osłupiał. Nagle zbladł, spojrzał na nas z przerażeniem w oczach i wydusił:

– Zamordowali ich!

Kto? Gdzie? Jak? Kiedy? Nie mieściło się nam w głowach.

– Leżą tam ich ciała – wskazał ręką. Patrzyliśmy osłupiali. Jakże tak, po co, dlaczego? – cisnęły się pytania, ale uznałam, że dopóki nie dotrzemy na miejsce, nie będziemy w stanie niczego konkretnego się dowiedzieć. Powiedziałam to kapralowi. Ten wydał rozkaz, by chłopcy ustawili się w tyralierę, i powoli, kryjąc się, ruszyli w kierunku chutoru, a mnie polecił, bym się schowała za ich plecami, co mi nie odpowiadało. Poczułam się poniżona i odrzucona. Nie chciałam się na to zgodzić. Zażądałam karabinu i ruszyłam z nimi. W końcu przeszłam szkolenie. I też należałam do AK. Byliśmy coraz bliżej. Nawet bez lornetki widać było już dobrze zabudowania i coś jakby ciemne plamy na podwórku, jakby porozrzucane rzeczy. Posuwaliśmy się wolno, a kapral Bartek co jakiś czas stawał na palcach i wpatrywał się przez lornetkę w chutor. Wciąż nic się nie działo. Wciąż nikt nie wychodził z budynków. Nie ryknęła krowa. Nie zarżał koń.

– Albo się ukrywają i chcą nas zaskoczyć – uznał kapral – albo nikogo już tam nie ma. Pokiwał smutno głową i podał mi lornetkę. Spojrzałam przez nią na obejście i od razu natrafiłam na przerażający widok. Na środku chutoru leżały porozrywane ludzkie zwłoki, zapewne kapitana Hawla, a obok nich, po lewej i prawej stronie dwa krzyże z ciałami naszych żołnierzy. Zmroziło mnie. Ruszyliśmy biegiem. Z karabinami gotowymi do strzału. Ale nie musieliśmy strzelać. To, co zobaczyliśmy, przeszło nasze najgorsze oczekiwania. Na podwórku leżały szczątki kapitana. Ale w jakim stanie?! – ciocia chwyciła się za twarz. – W jakim stanie, Maniu – odsłoniła oczy i spojrzała na matkę. – Pojęcia nie macie, co oni z nimi zrobili! To nie dzicz, Tośku – popatrzyła na wujka Tośka. – To rasa morderców! Monstra w ludzkiej skórze! – szukała słów, które by oddały ogrom jej zaskoczenia. – W ich mózgach lęgnie się zagłada! – mówiła, zdruzgotana. – Do dzisiaj widzę patrzące na mnie z oderwanej głowy oczy kapitana – skarżyła się. – Niewinny, szlachetny człowiek. I co z nim zrobili?! Co zrobili?! – znowu chwyciła się za twarz i tarła policzki, a w jej oczach pojawiły się łzy. Zaczęła szlochać. Cała się trzęsła. Trzęsły się jej ramiona, ręce i ciało. Aż podbiegła do niej matka i ją przytuliła. Wszyscy siedzieli osłupiali. Nikt słowa nie mógł wydobyć. W końcu zabrakło jej łez. Przestała się trząść, opuściła głowę i zastygła. Matka wciąż ją podtrzymywała i szeptała: – Zuzia… Boże, daj nam moc, byśmy przetrwali ten ból. Ten ciężar ponad ludzkie siły. – Ciocia uścisnęła matkę, jakby jej dziękując za współczucie, pokiwała głową i powiedziała, panując już nad głosem: – Nie wiem, Maniu, jak to nazwać. Nie ma takich słów – powiedziała – które by oddały to, co zobaczyliśmy…

– Masz swój honor! – syknął złośliwie wujek Marian.

– I zaufanie! – cisnął wujek Tośko.

Ciocia Zuzia skinęła w ich stronę głową.

– Ale my postąpiliśmy jak ludzie… – powiedziała. – Oni… oni… – spojrzała po wystraszonych twarzach – oni… rozszarpali kapitana na kawałki. Nie zabili kulą. Nie zastrzelili. Zakatrupili go! – syknęła. – Rozumiecie?! – ogarnęła wzrokiem blade twarze. – Przywiązali go do koni i rozerwali na cztery kawałki. I tak leżał, rozszarpany, osobno ręce i nogi, osobno korpus… straszny widok, Maniu, straszny… wychodziły z niego wnętrzności – znowu chwyciła się za twarz i zapłakała, a matka ponownie ją objęła i przytuliła, szepcząc modlitwę.

Gdy minął płacz, dodała:

– Nie wystarczyło im rozerwać kapitana na kawałki. Po śmierci także się nad nim znęcali. Odrąbali mu siekierą głowę. I wbili w środek czaszki gwóźdź. A na tym gwoździu zawiesili kartkę: SMERT LACHAM! Chyba wiedzieli, że przyjedziemy do chutoru. Bo po co by mu tę kartkę przyczepiali?! Teczkę z dokumentami łajnem obsmarowali. Jakby specjalnie chcieli nas upokorzyć. To bydło straszne było – ciocia była rozżalona, rozgoryczona i bardzo blada. Rysy jej twarzy się zmieniły. Zgarbiła się, oczy miała szkliste i patrzyła w ziemię, nawet jakby poprzez ziemię.

Musiało minąć dobrych kilka chwil, zanim doszła do siebie.

Wytarła chusteczką twarz, oczy, usta i dokończyła opowieść.

– Pozostałych dwóch… – zawiesiła głos – ukrzyżowali. Ten czyn potwierdza domysł, że przygotowali się wcześniej. Drzewo było świeżo heblowane. Młotki, siekiery, gwoździe, widły leżały pod krzyżami. Specjalnie zostawili, byśmy widzieli. Krzyży nie wkopali w ziemię. Leżały po lewej i prawej stronie kapitana. Może się spieszyli? – zastanowiła się. – W każdym razie obaj mieli przybite ręce i nogi. I ciała pokłute widłami. Od dołu do góry. I też gwoździami przebite czaszki. Jakby się w tym specjalizowali. I kartki, tylko z innymi napisami: CHAJ ŻYWE UKRAINA! Na dodatek poobcinali im palce u rąk, nosy i uszy – wykrzywiła usta. – Ale nie wydłubali oczu, jakby kazali im patrzeć na tortury.

Trzęsły się jej ręce. Była blada i zmęczona. Zebrała jednak w sobie siły i dokończyła: – I uciekli boczną drogą, na drugą stronę lasu. Dopiero na miejscu zobaczyliśmy końskie ślady. Na oko było ich ze dwudziestu. A nasi… – kiwała się do przodu i do tyłu – …a nasi chłopcy leżeli martwi… musieli strasznie się męczyć… męka, Maniu, Męka Pańska – powiedziała i jakby się wystraszyła, ale zaraz powtórzyła: – Tak, to była Męka Pańska… Powtarza się, Maniu, w każdym czasie, w każdej epoce – spojrzała na krzyż. – Gdybyśmy wiedzieli – uniosła wzrok – gdybyśmy wiedzieli, nigdy nie puścilibyśmy ich samych… Nigdy…

Wiedźma rymnęła na kolana i zaintonowała:

Wieczne odpoczywanie…

Za nią po kolei klękali ciotka Elza, matka, dziadkowie, wujenki, wujkowie, a na końcu padła na kolana ciocia Zuzia i śpiewnie recytowali:

Wieczne odpoczywanie racz im dać, Panie,

a światłość wiekuista niechaj im świeci.

Niech odpoczywają w pokoju.

Amen.

A gdy skończyli, matka zaczęła:

Pod Twoją obronę uciekamy się,

święta Boża Rodzicielko…

Wstali z kolan i usiedli. A ciocia Zuzia wytarła oczy i powiedziała:

– Nie wiedzieliśmy, co mamy robić, na szczęście kapral Bartek nie stracił rozumu i wydał rozkaz żołnierzom, by szczątki ofiar dokładnie zebrali i razem z postrzępionymi ubraniami położyli na wozie. Chłopcy poznosili kawałki i poukładali na rozłożonej płachcie, którą mieliśmy ze sobą. I ruszyliśmy w drogę powrotną. Wjechaliśmy do zagajnika i ledwie przebyliśmy kilka wiorst, usłyszeliśmy straszny ryk, a naprzeciwko nas wyrosła jak spod ziemi banda złożona gdzieś z dwudziestu ludzi uzbrojonych po zęby. „Już po nas”, pomyślałam. I choć mieliśmy broń gotową do strzału, kapral Bartek syknął, by nie strzelać: – Nie mamy szans. Wybiją nas jak kaczki – powiedział. I nagle chwyciły go torsje. Może spojrzał na wnętrzności kapitana. Może wpadł w popłoch. W każdym razie chwycił się za brzuch i zwymiotował. Był młody. Nie wytrzymał presji chwili. I wtedy krzyknęłam:

– Na ziemię! Race!

Zanim tamci się zorientowali, co się dzieje, już leżeliśmy na ziemi i kryliśmy się między drzewami. Konie się spłoszyły i skręciły w las, ale wóz zahaczył kołami o dwa stojące blisko siebie drzewa i zatrzymał się. Chłopcy wystrzelili racę. Widać było ją doskonale na niebie. Zmierzchało. Zaterkotał nasz karabin maszynowy. Tamci też padli na ziemię. I pruli po krzakach. Tylko kule świszczały. Nie spodziewali się chyba takiego obrotu sprawy. Ale po chwili wstali i ruszyli na nas tyralierą.

I wtedy stał się cud.

Od tyłu zaatakowali ich nasi z lasu. Z jednej strony waliliśmy my, z drugiej nadciągali z odsieczą żołnierze AK. Bandyci nie mieli żadnych szans. Padali jak muchy. Po kilku minutach strzały ucichły. Z lasu nadciągnął pięćdziesięcioosobowy oddział. Z bandy ukraińskiej została sieczka. Kilkunastu zabitych. Kilku musiało uciec. Gdy nasi podeszli, opowiedzieliśmy, co się stało. Dławili wściekłość. Pułkownik, który stał na czele oddziału, Józef Blaszka, zobaczył rozerwanego kapitana, a właściwie jego szczątki, i ryknął, by łapać niedobitków. Kilku żołnierzy rzuciło się za nimi w las. Jakież było nasze zaskoczenie, gdy po chwili z innej części lasu wyłoniła się kolumna żołnierzy. Myśleliśmy, że to banderowcy. Na szczęście była to druga grupa akowców, która miała nam gwarantować bezpieczeństwo. Teraz już naprawdę odetchnęliśmy. I po krótkiej naradzie ruszyliśmy przed siebie, a z obu stron mieliśmy dobrą ochronę. Dogoniła nas też grupka tych, którzy rozprawili się z uciekinierami. Wiedli ze sobą dwóch jeńców. – Rozstrzelać psy! – krzyknął pułkownik, wciąż widząc szczątki kapitana Hawla. Ale nie pozwoliłam. – Pod sąd wojenny! – powiedziałam. Pułkownik ochłonął. Kazał tych dwu związać, dał do pilnowania kilku swoich. I ruszyliśmy.

– Szkoda! – wykrztusił Tośko. – Skurwysynów trzeba wytłuc jak gnidy.

– Nie, Tośku. Tak się nie robi. Od tego są sądy – spokojnie tłumaczyła ciocia Zuzia.

– Aż z nas kaszankę zrobią! – warknął wściekły wujek Tośko. Był gniewny, zaciskał pięści. Nie wytrzymał i bluzgnął: – Gardła bym chamom poprzecinał. Kurewskie nasienie.

Widać było, że i wujek Marian zrobiłby to samo. I wiedźma Honorata dławiła w sobie gniew i bunt, a jej oczy ciskały pioruny.

– Nie, kochani – łagodnie, jakby nie było wozu ze szczątkami kapitana, zwróciła się do obu wujków ciocia Zuzia. – Rozumiem wasz gniew. Ale jest coś ważniejszego niż zemsta.

– Co? – burknął wujek Tośko.

– Sumienie – odparła ciocia Zuzia i dokończyła opowieść, nie pozwalając już wracać do zemsty, choć obaj wujkowie zgrzytali zębami.

– No i dzięki chłopcom z lasu – mówiła – dotarliśmy z powrotem do Kowla. Ciała dwu ukrzyżowanych zabrały rodziny. A my zorganizowaliśmy uroczysty pogrzeb kapitana Hawla. Pochowaliśmy go na cmentarzu. Nieprzebrane masy ludzi nam towarzyszyły. Ksiądz biskup piękne kazanie wygłosił. I zdawało się, że najgorsze za nami. Następnego dnia jednak… – ciocia chwyciła się za pierś, a matka skoczyła do niej:

– Zuziu, co ci? Niedobrze? – rzuciła się do wiadra i podawała już zimną wodę. Ciocia napiła się, nabrała powietrza, odetchnęła, wciąż trzymając rękę na piersi.

– Lepiej? – spytała matka.

Ciocia głośno przełknęła ślinę i wyszeptała:

– Tego się nikt nie spodziewał...

– Czego? Co się stało, Zuziu? – nachyliła się ku niej ciotka Elza. – Czego się nikt nie spodziewał?

– Ktoś wykradł ciało – wypaliła.

– Jak to wykradł? Kto? Kiedy? Jak? Po co? – ze wszystkich stron leciały pytania.

– Żebym to wiedziała – ciocia rozłożyła ręce. I dodała: – Męka Pańska, Maniu – patrząc na matkę. – Odkopali grób i zabrali trumnę z kapitanem.

– Dlaczego? Po co? – wciąż nie rozumieli.

Ciocia długo nie odpowiadała, aż w końcu, pochylając się w stronę najstarszych, odrzekła:

– Bali się chyba, że ten grób stanie się miejscem wielkiego żalu. I ludzie zaczną się tam schodzić i rozpamiętywać. Bali się… pamięci – zakończyła.

To było jak uderzenie obuchem. Wbijali spojrzenie w ciocię Zuzię, jakby chcieli coś jeszcze wyciągnąć. I ciocia to wyczuła, bo powiedziała:

– Zgłosiliśmy na policji… – urwała, a na jej twarzy rysowało się zwątpienie. – Ale sami wiecie, kto dzisiaj rządzi na policji…

– Banderowcy! – syknął wujek Tośko.

– Nie mamy wyjścia, musimy czekać… – powiedziała. – Boją się pamięci… boją się… że zaczną się tam schodzić ludzie… Bo to męczennik… – dodała ciszej, jakby już tylko do siebie mówiąc. A potem dokończyła opowieść o tym, dokąd jedzie i dlaczego.

– Musiałam zdać na miejscu sprawozdanie – mówiła – co się stało w chutorze.

Powiedziałam komu trzeba z dowództwa AK, ale oni uznali, że pełną informację musi bezpośrednio uzyskać ode mnie polski rząd w Londynie. I nakazali mi, bym się tam zameldowała i osobiście opowiedziała, co naprawdę w lesie zaszło. I dlaczego nie udało się nakłonić UPA do wspólnej walki z Niemcami. Bo to sprawa międzynarodowa. Po to tam jadę – zdawała się kończyć. Ale coś sobie przypomniała i dodała: – Miał dwadzieścia osiem lat, znaczy kapitan Hawel. Był taki młody. Miał przed sobą przyszłość. I jako żołnierz, i jako poeta. Może wyrósłby z niego nowy Słowacki… Mickiewicz… Bo, jak wiecie, płodna jest nasza ziemia kresowa w talenty… płodna… Ale także w rzeki krwi – pokiwała głową. – Każde pokolenie niesie swoje ofiary… każde. A ja nie mogę się uwolnić od kapitana Hawla. Szkice naukowe pisał. Uniwersytet Warszawski skończył. Talent… ogromny talent… I zostawił rodzinę… piękną i młodziutką żonę. Pomagała mu, doradzała… – spojrzała w ciemne jak atrament niebo. Żadnej gwiazdki. Pełna ciemność. Wiedźma Honorata już wstawała. I ciotka Elza dawała do zrozumienia, że pora się pożegnać. Ale ciocia Zuzia miała jeszcze coś do powiedzenia. Zatrzymała się więc wiedźma Honorata. I przestała się kręcić ciotka Elza.

– Szliśmy przez spalone wsie – mówiła ciocia Zuzia. – Widzieliśmy koszmarne sceny – przymknęła oczy.

A ja już nie mogłem sobie wyobrazić bardziej koszmarnych rzeczy niż porozrywane przez konie ciało kapitana. I gwóźdź wbity w jego mózg. No i dwóch krzyży… Też mi się zebrało na wymioty. Gdy usłyszałem jeszcze, że mówi: – Na drzewach wisieli Polacy. Na hakach dzieci bez oczu. I kobiety rozszarpane, z kiszkami na drutach – tego już nie wytrzymałem. Zeskoczyłem jak kot z zapiecka. Aż ciocia Zuzia krzyknęła:

– Boże, i on to wszystko słyszał!

Ale ja już mknąłem do budy psa. I sam byłem psem. Skomliłem cichutko, przytulając się do drugiego psa.

Słyszałem, jak chatę opuszczali goście. W milczeniu, wolno, z pochylonymi głowami. Księżyc, który pokazał się na niebie, rozświetlił ścieżki. Słyszałem szuranie nogami. I ciężkie oddechy.

Na ganek wyszła też ciocia Zuzia i spytała ojca:

– Odwieziesz mnie, Janku, o świcie do Halicza?

A ojciec odrzekł:

– Odwiozę cię, Zuzia, odwiozę.

– I niech to wszystko zostanie między nami – dodała ciszej, patrząc w niebo.

Ojciec skinął głową.

Matka szukała mnie oczami w budzie psa, ale pewnie się wstydziła cioci Zuzi i nie zawołała, żebym wylazł.

Tuliłem się do psa i bałem się nocy.

Przerwane wesele

Tej wiosny, 1944 roku, Cyganie nie przejechali dostojnie i godnie jak zawsze przez naszą wieś. Tylko pospiesznie, jakby przed czymś uciekali. Przemknęli jak burza i zniknęli w gęstwinie drzew. Nie widzieliśmy długiej kawalkady wozów ani wielkiej kolumny egzotycznych postaci, tylko ubogi, skromny pojedynczy zaprzęg, bez bliższych i dalszych krewnych. Nie wysypywały się z niego jak z ula chmary dzieci, na koźle siedział stary, wąsaty Cygan ze złotym zębem, zamyślony i przygarbiony, a przez małe okienka wyglądało zaledwie kilka twarzy.

Wieczorem znowu zebrała się Rada Starszych i usiłowała dociec, co się z Cyganami stało, że tabor był tak nieliczny. Wujek Marian chciał już opowiadać, jak on to widzi, gdy za oknem zagrzmiało, jakby niebo pękło, choć nie było burzy ani piorunów. Wszyscy zastygli. Wujek Marian spojrzał w okno, uniósł głowę i długo wpatrywał się w chmury, robiąc z dłoni daszek. Grzmot się powtórzył.

– Chmara samolotów przeleciała nad wsią – powiedział. Przykleił twarz do szyby i dodał: – Jakby armaty zagrały.

Matka się przeżegnała. Dziadek Ignacy jednak zignorował tę wiadomość.

– Albo to pierwszy raz latają nad nami samoloty – lekceważąco machnął ręką.

– Ale żeby tak dużo? I ten huk? – wujek Marian wyraźnie był zaskoczony.

Zajął z powrotem swoje miejsce i zamyślił się. Matka pobladła i niemo poruszała ustami. Musiała się modlić. Nikt inny jednak już do samolotów nie wracał. Ale w chacie coś się zmieniło. Coś siadło. Gwiazdy wyszły na niebo. Księżyc w całej okazałości wysunął się zza drzew i gapił się w nasze okno, rozświetlając wnętrze, jakby chciał powiedzieć coś ważnego. Zdawało się, że nic już nie zmieni tego wieczoru, gdy raptem do chaty wpadła wiedźma Honorata, a po niej ciotka Elza i zaczęło się.

– Już wiecie?! – nie mogąc złapać tchu, rzuciła wiedźma.

Po takim wstępie musiał nastąpić koniec opowieści o Cyganach. I nastąpił. A ja zadrżałem. Trząsłem się jak osika. Skuliłem się i patrzyłem wystraszonymi oczami na okutaną w szmaty wiedźmę i przerażoną twarz ciotki Elzy. Wiedziałem, że zacznie się coś strasznego.

– Nie wiecie? – dziwiła się zdyszana wiedźma.

A ciotka Elza kryła się za jej plecami. Wciąż stały.

Nikt się nie odezwał. Byli jak otumanieni.

I wtedy dziadek Ignacy wolno wychrypiał:

– Siadajcie.

Ale one nawet siadać nie chciały.

– Gdzie tu siadać, jak takie nieszczęście?! – fuknęła ciotka Elza.

– Jakie nieszczęście? Mówcie! – ponaglił dziadek Piotr.

Wujek Marian wpatrywał się w kobiety jak w mary. Patrzył na nie i przecierał oczy.

– Nie ma już Cyganów – wyrzuciła z siebie wiedźma.

– Jak to nie ma?! – skoczył na nią wujek Tośko. – Cyganów nie ma?! Co ty za brednie, Honorata, pleciesz? – Był zły. – Jak może nie być Cyganów?! – Niemal się obraził.

– Nie ma! – sucho potwierdziła ciotka Elza.

I wtedy wiedźma Honorata, chodząc z kąta w kąt, jęła opowiadać:

– Cyganie rozbili obóz w naszym lesie, trzy wiorsty za wsią – spojrzała w okno. – Było ich ośmioro, znaczy Cyganów – mówiła, a nikt nie miał już odwagi, by jej przerwać – stary Cygan, jego żona, troje malutkich dzieci – wyliczała – i starszy od nich chłopak, miał z jedenaście, dwanaście lat, oraz panna młoda i pan młody. Przyjechali wcześniej, by przygotować wesele. Wybrali polankę. Wznieśli okazały namiot. Zdjęli z wozu niezbędne produkty, chleb, kiełbasę, wodę, naczynia. Nie zabrakło świniaka i kilkunastu skradzionych kur. Wykopali dołek, obłożyli go kamieniami, nałożyli do środka drewna i podpalili, buchnęły płomienie i rozległ się trzask płonących gałęzi. Zaczęli smażyć, piec i gotować. Dokoła rozścielili duże białe prześcieradła dla gości, którzy się na nich mieli rozsiąść i spożywać posiłek. Więc to wszystko szykowali. Młodzi się nawet trochę droczyli, bawili się, żartowali. W pewnym momencie panna młoda, uciekając przed swoim wybrańcem, zaśpiewała mu ukraińską weselną piosenkę:

Ty hadajesz gełewaczu

szczo za tobą płaczu,

ja se szcze riczok pohulaju

taj tebe ne utraczu.

Młodzieniec gonił za nią i udawał bardzo złego i zazdrosnego. I tak to trwało do południa. A gdy minęła dwunasta, poczęli wypatrywać taboru, który miał nadjechać.

– To dlatego tylko jeden wóz rano przemknął przez wieś – zrozumiał wujek Marian. A dwaj dziadkowie skinęli głowami. Wyjaśniła się zagadka tej samotnej jazdy. Ale ojciec z matką i tak wydawali się zagubieni i czegoś niepewni. Wiedźma opowiadała:

– Dzieci były szczęśliwe, biegały wokół ogniska, skakały, radowały się. Było wesoło, dzień pogodny, jak wiecie, słoneczny, z lekkim wiaterkiem, który owiewał im twarze. Stary Cygan tylko gładził wąsy i zadowolony, że tak szybko uporali się z przygotowaniem wesela, chodził po polance i pogwizdywał. Pan młody odciął piłą kawał grubego konara i uszykował kilka pniaków, na których usiedli. A chłopak, który miał z jedenaście lat, zobaczył wiewiórki i pogonił za nimi leśną ścieżką, wlazł na drzewo, znalazł między gałęziami duże wygodne wgłębienie, jakby kołyskę, położył się w niej i… zasnął. Niedaleko płynął strumyk… słychać było pluskanie ryb i śpiew ptaków… wypisz, wymaluj czas na wesele – wiedźma przez chwilę się nie odzywała.

– I wtedy napadli! – rzuciła.

Zanim rozległy się pytania, kto, jak i dlaczego, już odpowiadała:

– Bandyci kompletnie zaskoczyli cygański obóz – mówiła. – Runęli z kilku stron naraz. A było ich ze dwudziestu. Z siekierami, nożami, widłami i kosami na ramionach. Tylko dowódca w szarej marynarce, w czapce z tryzubem na głowie, z pistoletem w ręku, nie trzymał siekiery ani wideł. Ryknął na cały głos, by wszyscy się położyli. Dzieci były przerażone. Nie wiedziały, co się dzieje. Przylgnęły do rodziców, krzyczały, płakały i drżały ze strachu. W ruch poszły pięści, buty, posypały się ciężkie uderzenia w głowy. Cyganie padli, a nad nimi stali już silni, zarośnięci mężczyźni z butami na ich karkach, z lasu zaś nadciągali następni. Niektórzy z nich byli bardzo młodzi, kilkunastoletni chłopcy, ze sznurami w rękach. Cyganów błyskawicznie powiązali. Dzieci jeszcze pojękiwały, płakały i skomliły jak szczenięta, ale szybko przestały, bo mężczyźni zagrozili starszym, że jak ich nie uspokoją, natychmiast zastaną zarąbane. Toteż dzieci ucichły. A bandyci rozpoczęli ucztę. Rzucili się do naczyń pełnych mięsa, kiełbas, pieczonych kur i całej baterii wódek, żarli i żłopali bez umiaru. A gdy już byli najedzeni i podpici – mówiła wiedźma, a ja coraz bardziej cofałem się w głąb zapiecka, choć już nie bardzo miałem gdzie i wciskałem się w ścianę – dowódca dał rozkaz, by zajęli się panną młodą. Wtedy kilku z nich chwyciło ją za nogi, pociągnęło w krzaki, rozplątało wiązadła i poczęło gwałcić.

Matka zagryzła wargi, a ojciec trzymał ją za ramię.

– Po chwili dołączyli do nich pozostali – dodała wiedźma.

– Tylko dowódca stał z boku i z krzywym uśmiechem pomrukiwał: „Harni chłopci” – włączyła się ciotka Elza. – Zachęcał także najmłodszych – mówiła – by sobie poużywali. Mając pozwolenie, banda szczeniaków rzuciła się na dziewczynę i po kolei ją gwałciła, a ona ostatkiem sił pojękiwała.

– Pan młody był spętany i wył z gniewu – opowiadała dalej wiedźma – podrywał się z ziemi i rzucał na boki, ale znów padał i z rozpaczy gryzł trawę i własne ciało, ryczał jak zranione zwierzę, tarzał się po polanie i wierzgał, aż ogłuszony obuchem siekiery, padł i długo leżał jak martwy.

– A Cyganie… ojciec rodziny… nie mogli jej bronić? – cicho spytała matka.

– Jak, Mario, mogli?! – odparła wiedźma, wpatrując się w matkę.

– Przecież wszyscy byli spętani, powiązani sznurami, nawet dzieci – dodała ciotka. – Skręcali się z bólu, byli przerażeni, wyrywali się z pęt, gryźli sznury, ale nie mogli nic zrobić.

Zrobiła się okropna cisza. Słyszałem tylko stłumione oddechy.

– Ale to nie koniec – rzuciła ciotka Elza i spojrzała na wiedźmę.

– Tak, to nie był jeszcze koniec z panną młodą. Dopiero początek – opowiadała wiedźma. A mnie skóra ścierpła. – Dowódca skinął na jednego z chłopców – mówiła – burknął „Teper ty, Iwan, pokaży jaki z tebe Ukrainec” i kazał podpalić pannie młodej włosy.

Matka syknęła. Dziadkowie pozamykali oczy.

– Chłopiec natychmiast spełnił rozkaz – mówiła wiedźma. – Wziął gałązkę, wetknął w ogień, a kiedy gałązka zapłonęła, podszedł do skulonej Cyganki i przyłożył płomień do jej głowy. Włosy buchnęły ogniem, panna młoda kilka razy podskoczyła, machając rękami, a potem jeszcze bardziej się skurczyła i łkała. Stary Cygan zacisnął zęby. Stara Cyganka krzyknęła, ale kopnięta butem w głowę, zamilkła. Płomienie objęły twarz, ubranie i całe ciało dziewczyny, która ostatkiem sił zerwała się na nogi i jak pochodnia goniła po polanie, a bandyci krzyczeli, klaskali, jakby byli w cyrku, chlustali na nią wódką, płomienie na nowo buchały, a jej palone ciało syczało i skwierczało, aż w końcu padła pod drzewem i konwulsyjnie kopała ziemię. Wciąż żyła. Wtedy wylali na nią butelkę spirytusu i w płomieniach skonała. Jej przeżarte ogniem ciało, wielka spieczona rana, leżało pod drzewem – wiedźma westchnęła, a ja już wiedziałem, co znaczy to westchnienie.

– „Teper ty bohatyr!”, z uznaniem zwrócił się dowódca do chłopca, który podpalił włosy – mówiła już ciotka Elza. – Klepnął go po plecach i wydał rozkaz pozostałym młodym, prawie dzieciakom, by zwęglonego trupa wrzucili do pobliskiego stawu. Natychmiast posłuchali i wrzucili Cygankę do wody. „Dobra robota”, powiedział herszt i poklepał ich po plecach. „Zdaliście pierwszy egzamin”, oblizał się. „Ale przyjdzie następny, trudniejszy”, dodał. „Sława Ukrainie!”, odkrzyknęli piskliwymi głosami.

– W tym samym czasie – znowu włączyła się wiedźma Honorata – chłopak, który spał nieopodal na rozłożystym dębie, obudził się i z góry zobaczył, co się dzieje. Nie miał żadnych szans, by uciec, bo w pobliżu kręcili się napastnicy. Leżał struchlały ze strachu. Bał się nawet ruszyć, by nie trzasnęły gałęzie i nie zdradziły jego kryjówki.

– Gdy tamci już nażarli się i nachlali – pociągnęła ciotka Elza – dowódca kazał im przynieść łopaty, rozluźnić więzy staremu Cyganowi i jego żonie i pilnować, by wykopali doły. I gieroje, chwiejąc się na nogach, rozluźnili obojgu pęta i stali nad nim, gdy tamci zgarbieni kopali. A gdy się na moment odwracali, dowódca wymierzał w nich lufę pistoletu i Cyganie kopali dalej. Jak wykopali te dwa doły, dowódca kazał kopać następne i każdy z nich był inny. Jedne głębsze, drugie płytsze, a wszystkiego pilnował zastępca dowódcy, niejaki Jewhen, który z siekierą na ramieniu stał nad kopiącymi i dbał o porządek. Kiedy już doły były gotowe, dowódca kazał na powrót związać starych Cyganów i rzucić ich na ziemię.

– Wtedy odzyskał przytomność pan młody – mówiła już wiedźma. – A oni jak gdyby na to tylko czekali. Dostrzegli, że młody Cygan z obłędem w oczach rozgląda się dokoła, jakby nic nie rozumiejąc. Dowódca ryknął: „Zabrać go!”. Rzucił się do młodego Jewhen i skinął na innych, by przenieśli go w pobliże pieńka, na którym wcześniej siedział stary Cygan. Gdy się tam znalazł, wciąż półprzytomny i zagubiony, Jewhen wezwał dwu chłopców, którzy stali obok niego, delikatnego i chudego blondynka oraz tęgiego byczka, który wyglądał na młodego mężczyznę, a miał dopiero z szesnaście lat. Nakazał im, by wzięli siekiery. Kilku starszych przybiło ofierze gwoździami dłonie do pieńków. Cygan zawył z bólu. Wciąż był oszołomiony. Podrzucał głową i podskakiwał, lecz wkrótce się uspokoił. I wtedy, na znak Jewhena, drobny blondynek z siekierą w ręku stanął nad nim i jednym cięciem odrąbał mu dłoń. Krew trysnęła, Cygan ryknął z bólu, a zadowolony dowódca skinął głową i pochwalił młodzieńca:

– Dobre, Andrej! I ty bohatyr!

Młodzieniec dumnie wypiął chudą pierś, jakby jakiś medal dostał.

Stary Cygan szarpał więzy i wył strasznym głosem, a Cyganka trzęsła się i pobielałymi ustami szeptała: – Ludzie… to pan młody… wesele… ślub… – wpadała w obłęd, unosiła ramiona i bełkotała: – Czerwona opaska… żona… goście – rozglądała się. I wtedy dostała cios butem w głowę, opadły jej ręce, a Cygan widząc, jak dowódca mierzy w niego z pistoletu, zastygł i już się nie ruszał. Jewhen przywołał drugiego młodzieńca, grubego byczka, i pokazując drugą dłoń, warknął: – Rąb! – Tamten poczerwieniał na twarzy, stanął nad pniakiem, uniósł siekierę, ale widząc, jak krew spływa z odrąbanej ręki, nagle zbladł, chwyciły go mdłości, rzucił się w krzaki i począł wymiotować.

I wtedy padł strzał.

Dowódca wypalił mu prosto w głowę, a chłopak padł we własne wymiociny.

– Takich nam ne treba! – warknął.

Zapadła przejmująca cisza. Nikt nie pisnął słowa.

– Rozumijete?! – wrzasnął dowódca.

– Chaj żywe Ukraina! – ryknęli siekiernicy.

Od tej chwili akcja potoczyła się szybko i przebiegała bez najmniejszych zakłóceń. Kolejni dwaj młodzieńcy, jeden po drugim, odrąbali stopy panu młodemu, a na końcu trzeci odrąbał mu głowę, która potoczyła się pod nogi dowódcy. Dowódca kopnął ją jak piłkę, czym wywołał chichot całej bandy. Kiedy pozbyli się ciała, wrzucając je do stawu, zabrali się za starego Cygana. Przywiązali go do drzewa i kazali młodym bandziorom ustawić się w kolejce z siekierami, rzucać nimi i celować w głowę. Dowódca z zastępcą z boku przyglądali się tej scenie. Pierwszy, zamiast w głowę, trafił obuchem w brzuch. Cygan skręcił się z bólu, a przerażony młodzieniec stał z otwartymi ustami i patrzył nieruchomo na dowódcę, spodziewając się najgorszego. Jednak herszt tym razem był łaskawy. – Rzucaj, rzucaj – mruknął dobrotliwie. Młodzieniec szybko stanął na końcu kolejki, splunął w garść i mocno uchwycił stylisko. Siekiery uderzały w uda, ramiona, łydki, a w końcu w twarz, rozłupując ją na dwie części, krew tryskała jak z fontanny, rozlewała się po ziemi i wsiąkała w grunt. Chłopcy z coraz większym zapałem ćwiczyli rzuty, ale Cygan wciąż żył. Stał z opuszczoną, krwawiącą głową, nic już nie widział, krew zalewała mu oczy, twarz, szyję, pluł nią i nie mógł już złapać tchu, gdy błysnęło ostrze i z wielką mocą wbiło się bokiem w szyję, przecinając tętnice i martwa głowa zawisła na piersi.

Stara Cyganka zdawała się już nic nie widzieć. Miała spuchnięte oczy i wydawało się, że też i nie rozumie, co się wokół niej dzieje. W kółko, monotonnie, w jakimś chorym rytmie i spoczwarzeniu umysłu powtarzała: – …córka… ślub… świniak… wesele… czerwona opaska na głowie… córka… wesele… – mamrotała, a w jej oczach płonęły ognie obłędu.

Były przy niej dzieci, dwie czarne dziewczynki z dużymi zapłakanymi oczami wystawiały tylko głowy spod kilku spódnic matki, a większy nieco chłopiec o jaśniejszej cerze skrył się pod jej ramieniem, jak pod skrzydłami, i coraz ciszej pochlipywał.

Dowódca uniósł do góry dłoń i wskazał dzieci oraz starą Cygankę. Natychmiast podskoczyli do nich mężczyźni, chwycili starą pod ramiona i zawlekli do najgłębszego dołu, a pozostali przynieśli szlochające dziewczynki i chłopca, powsadzali wszystkich do dołów jak rośliny do doniczki, wzięli łopaty i szybko zakopali po szyje. Sterczały tylko nad ziemią trzy czarne główki i nagle posiwiała głowa starej Cyganki.

Dowódca wybrał spośród bojowców czterech najmłodszych, może czternastoletnich chłopców, kazał im podać kosy, a gdy już je mieli w rękach, rzucił:

– Do roboty, bohaterowie!

Stanęli karnie jeden za drugim. Pierwszy się zamachnął i ściął głowę dziewczynki. Po chwili spadła głowa drugiej, następnie głowa chłopca. A na końcu głowa Cyganki.

Rozległo się wycie:

– Chaj żywe Ukraina! Chaj żywe! Chaj żywe!

Dowódca znowu poklepał junaków po plecach i zawołał:

– Oto nasza przyszłość!

Rozległy się brawa, okrzyki, wiwaty, rozdzwoniły się naczynia i polała gorzałka. Starsi obsiedli ognisko i ucztowali.

A cztery pary martwych oczu patrzyło na nich z ziemi.

Nie spodobało się to dowódcy, więc rzucił w stronę młodych, którzy stali pod drzewami i odpoczywali:

– Zagrajcie w piłkę!

I wskazał martwe głowy. Chłopacy natychmiast rzucili się do nich, poczęli je kopać jeden do drugiego, ganiać po polance i strzelać do zaznaczonej dwoma kamieniami bramki.

A gdy uczta trwała w najlepsze i rozległy się śpiewy, usłyszeli przenikliwy, ostry świst. Unieśli głowy, a potężny wybuch wyrwał ich z ziemi i szczątki porozrzucał po całej polanie. Po chwili spadł następny pocisk, w sam środek ogniska, a po nim kolejny i nikt już nie żył.

Chłopiec na drzewie jeszcze przez jakiś czas nasłuchiwał, a potem szybko zsunął się z drzewa i uciekł. Trafił do naszego sołtysa i wszystko opowiedział.

Wiedźma Honorata opadła na ławę i szepnęła:

– Dajcie coś pić.

Matka szybko wstała i już nabierała wody.

A ja wciąż siedziałem z otwartymi ustami. Chatę bez słowa opuszczali dziadkowie, wujkowie i ciotka Elza. A na końcu powlokła się za nimi wiedźma Honorata. Gdy stała na progu, odwróciła się jeszcze na moment i burknęła do ojca:

– Sowieci, Janek.

Ojciec się nie odezwał.

Patrzył w okno i zaciskał pięści.

Chłopcy, nie róbcie nam wstydu

Nikt dokładnie nie wie, jak było naprawdę.

Kiedy odbyło się to słynne zebranie? Jaki miało przebieg? Kto w nim uczestniczył? Kto je zorganizował? W którym miejscu? A w końcu – kto przewodniczył?

Te i inne pytania cisną się na usta.

Dlatego zaczynamy poszukiwania, swoiste śledztwo.

By zrekonstruować zaistniałą sytuację, niezbędne są jednak podstawowe informacje.

Chcemy, by rekonstrukcja przebiegała sprawnie i należycie, by fakty układały się zgodnie z logiką czasu, a prawda dominowała.

Ale nie jest to takie proste.

Po pierwsze, nie znamy daty.

Żaden ze świadków tamtych wydarzeń nie jest nam w stanie podać dnia, godziny ani minuty. Pal zresztą licho godzinę i minutę. A nawet dzień. Żaden ze świadków nie pamięta także miesiąca i roku. A to przecież historia wciąż żywa. Ludzie nadal ją przeżywają. I do niej wracają. Jednak pamięć płata figle. Powiadają tylko, że była to jesień. Fakt ten potwierdza wielu świadków, niemal wszyscy, Halina Jagła, Karolina Wilga, Stary Hucuł, Wiejski Garbus, Kulawa Zośka, Ślepy Franio, Joachim Birka, a nawet Stary Cep. Waha się tylko Brodaty Konar. Mniejsza o to, że to dość dziwne nazwiska i nazwy. Od razu wyjaśniam. To nie żadne nazwiska i nazwy. To przybrane imiona, pseudonimy i przydomki, ponieważ każdy z ich właścicieli boi się wystąpić pod własnym nazwiskiem.

Nie będę komentował tego faktu. Informuję tylko, że tak było. I tak jest do dzisiaj. Żaden z nich za żadną cenę nie poda swojego nazwiska. Jedni twierdzą, że się boją, bo bandyci wciąż żyją, a drudzy, że nie chcą brać odpowiedzialności za to, co napiszę, bo nie wiedzą, jaki ostatecznie kształt historia ta przybierze.

Wedle mnie jedni i drudzy są tchórzem podszyci. Obawiają się o swoje życie. Tyle lat po wojnie. Bo sprawy dotyczą okresu wojennego. A sprawcy żyją i mogą być niedaleko. Tak mi powiedziała Kulawa Zośka. Przecież oni chodzą tymi samymi ulicami co pan i ja, mówiła. Mogą nas zabić. To mordercy. I podała przykład, że pewnego razu jakiś mężczyzna, jeden z nas, z Kresów, spotkał na targu człowieka, którego twarz wydała mu się znajoma. Tamten zauważył, że nasz mu się przygląda, i odwrócił się. Ale nasz podszedł do niego i zawołał: – Geniu, to ty? – mając na uwadze znajomego Ukraińca, o którym wiedział, że działał w bandzie i nożami podrzynał nam gardła. Tamten błyskawicznie się zwinął i już go nie było. Pewnie zadźgał Polaka i na jego dowodzie osobistym wjechał do Polski, domyślała się Kulawa Zośka. A teraz gdzieś się ukrywa, albo i nie ukrywa. Bo oni, proszę pana, wyjaśniała, oni, drogi panie, strasznie zhardzieli, wycwanili się, często udają Polaków. Porobili się tutaj panami. Sklepy swoje mają, organizacje, gazety, fabryki, szkoły. Za nasze pieniądze judzą przeciwko nam w swoich pismach. Stawiają na naszej ziemi pomniki mordercom. A nasza władza na to nie reaguje, szeptała Kulawa Zośka. Bo nasza władza, proszę pana, jest skurwiona i sprzedajna. Sprzedała nas, proszę pana. Przehandlowała, Bóg wie za co. I nie mamy w nikim oparcia. Jesteśmy sami, proszę pana. Samotni. Nikt nam nie pomoże. Bo świat zbydlęciał. Sparszywiał, skarżyła się, była smutna, w końcu zamilkła.

Ale zanim zamilkła, jeszcze wydusiła z siebie:

– Nie jest wesoło, proszę pana. I pana mogą zadźgać nożami. Ich stać na wszystko.

A potem dodała, że ów człowiek, który rozpoznał bandziora, po kilku dniach od tamtego wydarzenia na targu zniknął. I do dzisiaj nikt nie wie, co się z nim stało. Więc nie warto ryzykować, proszę pana. Chcę, by pan o tym wiedział, ostrzegła.

A ja wiedziałem, że się boi. Tak samo jak ja się boję. I jak inni się boją. Ale co mamy robić. Sprawę tego zebrania musimy wyjaśnić. Bo ta sprawa w innym świetle stawia Ukraińców z Hnilcza, gdzie mieszkałem, z mojej wsi. A ja chcę, by świat zobaczył ich w prawdzie. Nawet, jeśli się okaże, że się mylę. I oni nie byli tacy, jak mi się wydaje. Sprawiedliwi. Cóż, mogę się mylić, ale mam dobre intencje. Nawet jeśli moje poszukiwania funta kłaków nie są warte. Jestem przekonany, że prawdy warto szukać. Bo zawsze warto szukać dobrych ludzi. Nie ma ich za wielu na świecie. Nasi Ukraińcy nie byli rezunami. W każdym razie nie byli rezunami w takim stopniu jak inni. Coś ich powstrzymywało przed rzezią. I to mnie właśnie zastanawia. Co? Co to takiego było, że przywódcy UPA kazali im nas mordować, a oni nie zgodzili się na to. Wiedzieli, jaką zapłacą cenę. Ale nie godzili się. I powiedzieli, że nie będą mordować. Powiedzieli to jasno i prosto: – Nie będziemy Polaków mordować. – To jedno jest ważne. Bo ważne, by w morzu krwi, zbrodni i kłamstw znaleźć iskierkę nadziei i światła. By człowiek nie sparszywiał. Nie zeszmacił się. Nie zdegenerował. Właśnie odrobinki tej nadziei szukam.

Rzeczy, o których tutaj mówię, działy się między 1939 a 1945 rokiem. I to już ustaliliśmy. To żelazny fakt. Potwierdzają to zarówno Polacy, jak i Ukraińcy oraz Żyd, Joachim Birka.

Żyd wydaje się szczególnie ciekawym i ważnym świadkiem, ponieważ ukazuje daty graniczne. Nie podaje konkretnego tygodnia i miesiąca, ale wyraźnie daje do zrozumienia, kiedy się to nie mogło zdarzyć. Przynajmniej tyle. Wiedzieć, że czegoś wtedy nie było, to znaczy wiedzieć, że było to kiedy indziej. To już jest wskazówka. Z całą pewnością nie mogło się to zdarzyć wówczas, kiedy Żydzi nie znaleźli się jeszcze na liście śmierci. A nie znaleźli się na liście śmierci do roku 1941. Tak twierdzi Birka. A on wie najlepiej jak było. Bo sam jest Żydem.

Między 1939, kiedy Sowieci wbili nam nóż w plecy, jak powiada Stary Hucuł, a 22 czerwca 1941 roku, kiedy zaatakowali te ziemie Niemcy, Żydzi byli bezpieczni. Nawet czuli się jak panowie. Przyznaje to także Birka.

Drogi panie, powiada, w ciągu tych dwu lat takie zebranie nie mogło się odbyć. Bo gdyby się odbyło, wiedziałbym o tym na pewno. Byłem wtedy komendantem milicji w Podhajcach i o wszystkim wiedziałem. A Podhajce, jak się doskonale orientuję, to pana powiat. Bez mojej wiedzy nie mogło się odbyć żadne jawne ani tajne zebranie. Wiedziałem nawet, kiedy pana ojciec pojechał na targ i co kupił. Taką mieliśmy informację. Bo mieliśmy swoich agentów w każdej wsi, w każdym zakątku. Oni nam donosili o najdrobniejszych ruchach w okolicy. Wiedzieliśmy, kto gdzie idzie, co robi, czym się zajmuje i o czym mówi. Niech pan pamięta, że było nas, Żydów, bardzo dużo. Mieliśmy swoje domy w każdym miasteczku i prawie w każdej wsi. Ale najwięcej w miastach i miasteczkach. Nieraz więcej nas było niż was, Polaków. Mieliśmy swój handel, prasę, teatry, fabryki, samochody, transport. Mieliśmy swoich lekarzy, nauczycieli i swoją palestrę. Wszystko mieliśmy w swoich rękach. Władzę też. Nie było więc przed nami tajemnic, drogi panie. Dlatego nie ma mowy, by to się zdarzyło za moich czasów, bo wiedziałbym o tym.

No dobrze, panie Birka, odpowiadam, ale mordy dokonywane na Polakach, a także na Żydach, miały miejsce na naszym terenie już w 1939 roku. Przyzna mi pan rację, prawda?

W pojedynczych przypadkach przyznaję panu rację, miły panie, odpowiada Birka, ale masowych mordów wtedy jeszcze nie było.

Były, panie Birka, rzucam mu wyzwanie. Pierwszą wsią zaatakowaną przez Ukraińców był Sławentyn w naszym podhajeckim powiecie, pamięta pan?

To był 17 września 1939 roku, odpowiada Birka, stary, zgarbiony, ale mający znakomitą pamięć. Znam doskonale ten atak, kontynuuje. Miałem w tej wsi znajomych gojów. Owszem, odbył się taki napad, zamordowanych zostało tam wielu Polaków, bodajże pięćdziesięciu, ale ani jeden Żyd, drogi panie. Ani jeden. Ani tam, ani w innych wsiach. A skoro nie został zamordowany żaden Żyd, nie może być mowy o masowych mordach. To logiczne, prawda? – patrzy na mnie zimnym wzrokiem.

To prawda, panie Birka, odpowiadam, ale nie zaprzeczy pan, że w 1939 roku zostało w naszej okolicy zamordowanych co najmniej kilku Żydów. I zamordowali ich Ukraińcy.

Owszem, odpowiada Birka, potwierdzam, że w roku 1939 zamordowano kilku Żydów, ale nie po 17 września 1939 roku. Nie po tej dacie, drogi panie, ale przed tą datą. Bo po tej dacie już nasza milicja rządziła.

Wasza i ukraińska, wtrącam.

To prawda, formalnie stójkowymi byli ukraińscy milicjanci, ale to my rządziliśmy, drogi panie. To my, Żydzi, obsadzaliśmy stanowiska komendantów.

Nie wszystkie, sprzeciwiam się. Komendantami byli również Ukraińcy.

No tak, przyznaje Birka, zdarzało się, że komendantami byli Ukraińcy. Ale władzę polityczną i tak my mieliśmy w swoich rękach. Naturalnie za zgodą i przyzwoleniem Stalina, uśmiecha się. I o wszystkim wiedzieliśmy. Ukraińców mieliśmy w garści. Tak samo jak was, że ośmielę się tak brutalnie powiedzieć. Tylko że wy, Polacy, byliście w dużo gorszej sytuacji niż Ukraińcy, nie mówiąc już o nas. W swoim kraju byliście niewolnikami. Parobkami Ruskich. Sowieckimi niewolnikami. A tak się złożyło, że Sowieci nam zaufali. I kazali was pilnować. I śledzić. Więc pilnowaliśmy. I śledziliśmy. Nic bez naszej wiedzy się nie odbyło. Nic, drogi panie. Za pierwszego Sowieta my rządziliśmy. I za drugiego też my. Ale to nie ma w tej sprawie nic do rzeczy.

Trochę ma, panie Birka, powiedziałem. Trochę ma. Bo to zebranie mogło się odbyć za drugiego Sowieta, czyli już wiosną 1944 roku. Wtedy bandyci z UPA byli bardzo aktywni. Mordowali na naszym terenie. Wycięli w pień Wołyń. I ruszyli na Tarnopol.

Nie, drogi panie, to nie mogło być tej wiosny, bo jak sam pan ustalił, zebranie miało miejsce jesienią. A po drugie, też bym o tym coś wiedział, bo również od wiosny 1944 roku pełniłem wysokie funkcje we władzach powiatowych. Byłem odpowiedzialny z ramienia komunistycznej partii za NKWD. I każda tego typu informacja do mnie docierała, a szczególnie o tajnych zebraniach. Nie odbyło się więc to zebranie ani do 22 czerwca 1941 roku, ani po 30 marca 1944. W obu wypadkach wiedziałbym o nim, drogi panie. Dalej musi pan szukać sam. Do widzenia panu.

I w taki oto sposób wykluczyłem kawał czasu. Nie było tego zebrania ani w trzydziestym dziewiątym, ani w czterdziestym, ani nawet w czterdziestym pierwszym. Potwierdzili tę wersję po kolei: Karolina Wilga, Stary Hucuł, Wiejski Garbus, Kulawa Zośka, Ślepy Franio oraz Stary Cep, który się trochę wahał, podobnie jak Brodaty Konar, ale w końcu obaj też uznali, że zebranie to mogło się odbyć tylko między 22 czerwca 1941 roku a 30 marca 1944. Czyli miałem do czynienia z trzema latami: 1942, 1943, 1944. To wyraźnie zawężało horyzont zdarzeń.

W tym momencie opowieść się rwie, pęka, idzie skokowo, jakimiś meandrami, wąskimi ścieżkami, nagłymi zrywami i zastojami. Wydaje się, że nie może się już złożyć. A jednak prowadzi do jakiegoś celu. Bo wszystko musi się jakoś skończyć. Jedni bohaterowie wycofują się, nagle znikają, inni na moment pojawiają się i jak mgła rozpływają na naszych oczach. Lecz jeszcze inni towarzyszą nam dalej. I historia się rozwija, do czegoś zmierza. Pojawiają się sprzeczne dane, skomplikowane informacje, liczby, daty, fakty, domysły, niepasujące do siebie kawałki, jednak w ostateczności wszystko zmierza w dobrym kierunku, jakoś się składa.

Przeszukałem najrozmaitsze biblioteki, archiwa, dokumenty, znajdujące się w Polsce i za granicą, doniesienia agentów i też nic nowego i ważnego nie znalazłem. I to mnie zaskoczyło. Wprawdzie istnieją jeszcze ściśle tajne i zastrzeżone akta, do których nie mam dostępu, ale już badania w aktach jawnych niczego nie potwierdziły ani niczemu nie zaprzeczyły. Słowem, zabrakło w nich informacji. Choć to dziwne. Taki przypadek nie został w historii odnotowany. Musimy to nadrobić.

Pozostali świadkowie.

Wprawdzie w jednym z dokumentów znalazłem wzmiankę, że w Hnilczu odbyło się zebranie. I padła wtedy po raz pierwszy nazwa mojej wsi, lecz poświęcone ono było zakładaniu kołchozu i dotyczyło 1940 roku, a dokładniej mówiąc, kwietnia tego roku, kiedy zjawiły się na zebraniu władze powiatowe i agitowały chłopów do kołchozu. Na tym zebraniu był też mój stryj, Józef Srokowski, który zadał pytanie, dlaczego ma oddawać własną krwawicę, tak się wyraził i tak zostało to zaprotokołowane, na którą pracowały pokolenia, skoro nie ma żadnej pewności, co przyniesie kołchoz. A poza tym słyszał od rodziny za wschodnią granicą i wie na pewno, że kołchozy to same nieszczęścia, ludzie nie chcą w nich pracować, bo to nie jest ich własność, a cenią tylko to, co własne, dlatego nie ma zamiaru do kołchozu wstępować. I ta informacja znalazła się w notatce. Stryj potem zniknął i wszelki ślad po nim zaginął. Tak samo jak po tym naszym Kresowianinie, który rozpoznał rezuna. A jego ziemię przejął kołchoz. Kiedy spytałem Birkę, czy wie, co się stało z moim stryjem, odrzekł, że nic nie wie, ale nie chciał mi patrzeć w oczy.

Nie wyciągam z tego daleko idących wniosków. Jednak odnotowuję ten fakt dla historii. Zakończmy jednak ten wątek. I idźmy dalej.

O zebraniu dość dużo wie Halina Jagła, ale tylko z drugiej ręki. Słyszała o nim od swojej matki, która już nie żyje, Jadzi Kłak. I twierdzi, że ta wiadomość od matki jest bardzo prawdopodobna. Wiele rzeczy się w niej zgadza. Wiele się tłumaczy. Jadzia Kłak opowiedziała o zebraniu rodzinie. Pewnego dnia pod wieczór, gdy zmierzchało, a było to jesienią, bodajże 1942 roku, znalazła się przypadkowo koło ruskiej biblioteki. Ale w tym miejscu pojawiają się wątpliwości, czy na pewno to był rok 1942, a nie np. 1943, który wedle mnie jest bardziej prawdopodobny. Dlaczego bardziej prawdopodobny, później wyjaśnię. W każdym razie tak powiadała. Przechodziła tamtędy do swojego wujka, Karola Bobika. Okna biblioteki były od tyłu otwarte, a tędy właśnie szła. I usłyszała głos Korpaka, swojego sąsiada, który głośno mówił, a nawet wydawało się jej, że krzyczał, że w Hnilczu od wieków ludzie ze sobą w zgodzie żyli i będzie teraz trudno przekonać ukraińskich chłopów, by gremialnie mordowali swoich sąsiadów. I to ją zmroziło. Była w szoku. Dech jej w piersiach zaparło. Podkradła się do krzaków, które rosły pod oknami, i zaczęła podsłuchiwać.

Korpak, Witalij Korpak, bo tak brzmiało jego imię i nazwisko, wyraźnie poruszony, przemawiał z sercem, szczerze i niemal prosząc, by tego w Hnilczu nie robili. Zorientowała się po jego mowie, że wcześniej ktoś musiał zaproponować, by wszystkich Polaków we wsi wyrżnąć w pień. A on się na to nie godził. Czekała, czy jej podejrzenia się sprawdzą. A to był już czas, kiedy mordy przesuwały się z Wołynia i zagarniały północne rejony województwa tarnopolskiego, powiaty Radziechów, Brody i Złoczów. Już banderowcy nie na pojedyncze gospodarstwa napadali, nie pojedynczych ludzi mordowali, tylko atakowali całe wioski i jedną po drugiej wycinali. Wprawdzie apogeum zbrodni nastąpiło dopiero kilka miesięcy później, na wiosnę 1944 roku, ale już jesienią roku 1943 padały ofiarami rzezi niektóre wioski na pograniczu obu województw, nie mówiąc o pojedynczych przypadkach, których było bez liku. I już co dnia rodziny znajdowały swoich bliskich martwych na polu, w lesie, wrzuconych do studni, zarżniętych w stodole, utopionych w stawie, powieszonych na drzewie lub zabitych przy pasieniu bydła. Ofiarami padali mężczyźni, kobiety, starcy i dzieci.

Już wiedzieliśmy o śmierci Stasia, którego zwłoki przywieźli chłopi ze stawu pod lasem. Wiedzieliśmy o zamordowaniu księdza w drugiej parafii. I Jadzia Kłak musiała już o tym wszystkim też wiedzieć. Bo wszyscy wiedzieli. Dlatego zapewne było to później niż w 1942 roku. Mordy stały się czymś powszednim. Nadstawiła uszu i podekscytowana słuchała. A jej córka, Halina Jagła, wszystko mi powtórzyła, słowo w słowo. A wyglądało to tak.

Kiedy Korpak skończył swoje wystąpienie, zabrał głos jakiś mężczyzna, którego po głosie nie poznała. Wydawał się jej obcy. Musiał pochodzić z innej wsi albo z powiatu. Przystąpił od razu do ostrego ataku na Korpaka. Oznajmił, że Korpak jest wrogiem wolnej, samostijnej, jak się wyraził, Ukrainy i sieje złą propagandę. Przeszkadza rozwojowi wielkiego wyzwoleńczego ruchu narodowego. I też zaczął krzyczeć. Że z takimi jak Korpak podziemna władza bojowa się rozliczy. Widocznie Korpak się przestraszył, bo jeszcze raz poprosił o głos i powiedział, że został źle zrozumiany. On chce, tak samo jak wszyscy, wolnej, samostijnej Ukrainy i nie poskąpi krwi, by ją zdobyć, ale dlaczego należy mordować sąsiadów, tego nie rozumie. Jest wiernym synem cerkwi i wierzy w Boga. A Bóg nie zezwala mordować bliźniego swego.

I wtedy poparł go Wasyl Chwat. Powiedział wprost, że on nie podniesie ręki na żadnego Polaka. Jego brat ożenił się z Polką. Jego siostra wyszła za Ormianina i on pyta, czy ma zabić żonę brata i męża siostry, bo tak by wynikało z wypowiedzi gościa.

Jadzia Kłak już wiedziała, że ten, co nawoływał do mordowania Polaków, pochodził z innej miejscowości. Był gościem. I gość znowu wystąpił i odpowiedział na pytanie, ostro i jednoznacznie. Każdy Polak to wróg, grzmiał. Brat, swat czy chwat, ironizował, Ormianin albo Żyd musi zginąć. Ta ziemia jest ziemią Ukraińców, krzyczał. To wasza ziemia. Musimy tej ziemi mieć jak najwięcej. Musimy być silni i bogaci. By powstała wolna Ukraina. Musimy mieć swoje domy, wioski, miasta. Musimy mieć fabryki, huty i kopalnie. Cały ten kraj musimy mieć jako nasz własny kraj, wołał. I ciągle to: musimy, musimy. Jakby bez tego słowa nie mógł się obejść.

Ale chyba nie zrozumieli, bo po jego krzyku nie bardzo się przestraszyli i wystąpiło kilku innych chłopów. Spokojnie, ale pewnie i rzeczowo oznajmili, że zrobią dla Ukrainy wszystko, majątek oddadzą, życie, swoich synów do wojska oddadzą, wszystko, czego tylko Ukraina od nich zażąda, ale mordować Polaków nie będą. Bo znają ich od lat. Znali ich dziadowie i pradziadowie. Razem pracowali. Razem cierpieli biedę, głód, nędze, choroby, zarazy, wywózki, morowe powietrze. Polacy im pomagali. A oni Polakom. Wielu z nich ma polskie żony. A wiele ukraińskich kobiet ma polskich mężów. Wspólnie gospodarzą. Wspólnie wychowują dzieci. Dzieci chodzą i do cerkwi, i do kościoła. Gdzie kto chce. Nikt nikomu nie wadzi. Odwiedzają się na święta. Razem śpiewają polskie i ukraińskie piosenki. Razem tańczą i bawią się w Domu Ludowym. Razem chodzą do szkoły. I idą na grzyby. I na ryby. Dlaczego mają więc podrzynać sobie gardła? Tak mówili Josef Bidak, Andrej Kołysnyk, Wołodymyr Kuźniak, bo Jadzia Kłak rozpoznała ich głosy. Każdy z nich potwierdził, że chce wolnej Ukrainy, lecz Polaków mordować nie będzie. Bo jak sobie to wyobrażasz, mówił obrazowo Kuźniak do tego obcego. Mam przyjść do swojej żony, wziąć nóż i na oczach dzieci poderżnąć jej gardło? Będę wtedy lepszym Ukraińcem? Mądrzejszym? Sprawiedliwszym? – rzucał pytania. – Będę bohaterem? – I dodał: – Człowieku, opamiętaj się! – Nawet krzyknął do obcego: – Nawołujesz do bratniej rzezi! – Tamten był wściekły. Warczał. I to jego warczenie było słychać.

A potem zrobiła się cisza. Straszna cisza.

Któryś podszedł do okna i szerzej je otworzył.

Nikt się nie odzywał.

Milczenie trwało długo.

Jadzia Kłak pomyślała, że zarządzili jakąś przerwę, więc chyłkiem się wycofała, a potem wszystko, co słyszała, opowiedziała rodzinie.

Słyszała też jej opowieść Halina Jagła, jej córka, która miała wtedy piętnaście lat.

Ale brakuje nam tutaj czegoś. Mamy kilka luk.

Jagła twierdzi, że było to jesienią 1942 roku. Ale nie ma na to żadnego dowodu. Nie ma żadnej pewności, czy dobrze zapamiętała opowieść matki.

Od tamtego czasu minęło siedemdziesiąt lat.

Matka Jagły mogła coś przekręcić, czegoś nie dopowiedzieć. Jej relacja jest bardzo ważna. Bo wnosi konkretne fakty, słowa, oddaje atmosferę. Mówi, że nie było to zebranie proste ani łatwe. Było na nim wiele sporów, spięć i konfliktów. Główna luka jest jednak taka: Czy na pewno to było jesienią? I czy na pewno 1942 roku? Wiele rzeczy wskazuje na to, że było to kiedy indziej. W innym czasie. I w innym miejscu. Może w szkole, jak twierdzą pozostali świadkowie.

Stary Burak, Henio Burak, który lubił wędrować sobie po świecie, twierdzi, że gdy wracał do domu, usłyszał głośne rozmowy dobiegające ze szkoły. Podszedł tam i zesztywniał. Usłyszał, jak obcy głos nawoływał do mordowania sąsiadów. – Co do nogi mają zniknąć wszyscy Polacy! – wołał. – To rozkaz naszego dowództwa. Rozkaz UPA. A wiecie, co to znaczy UPA! – Rozległy się szmery, potakiwania, wyrazy uznania. – No właśnie – warczał. – Z UPA lepiej nie zadzierać. Nasze ręce sięgają daleko. – I w tym momencie musiał wyjąć jakiś papier, bo powiedział, że przeczyta im dokument dowódcy podziemnej armii na ten okręg i wymienił nawet jego nazwisko, ale Burak nie zapamiętał. Tylko usłyszał, że w tym dokumencie, a właściwie w rozkazie, dowódca podziemnej armii polecał, wręcz zobowiązywał, jak wynikało z pisma, by wyciąć wszystkich Polaków, spalić ich domy, a nawet drzewa w pobliżu rosnące, by żaden ślad po Polsce nie został. – Rozumiecie? – wołał.

Znowu go nie rozumieli. Bo dopytywali.

– Dlaczego mamy mordować naszych Polaków? – odezwał się Siergiej Jastrząb, porządny Ukrainiec, bogaty, posiadający dwadzieścia morgów pola, sklep, wielką pasiekę, radio, a nawet dwa rowery w domu, co było wtedy rzadkością. Zawsze bryczką do cerkwi jeździł. Sforę psów rasowych trzymał. Z popem się zadawał. Szkoły ważne pokończył. Dyplomy na ścianach wieszał. Książki mądre czytał. Słowem, panem był. I to on zadał to pytanie: – Dlaczego mamy mordować naszych Polaków, kobiety, dzieci?

Ten obcy się wściekł. Wydarł się na niego, wyzywając od zdrajców, złodziei, tchórzy i podłych gówniarzy, którzy nie rozumieją, czym jest wolna Ukraina. A wolna Ukraina to obowiązek i mus. To konieczność i rozkaz. I taki buntownik, tak powiedział, taki buntownik jak ty, Sergiej, nazwał go po imieniu, nie będzie mi podskakiwał. Bo kto mnie podskakuje, wolnej Ukrainie podskakuje! – grzmiał.

Musiało to Jastrzębia zaboleć, bo ryknął na całą salę, że żaden chłystek nie będzie mu rozkazywał. Jemu, wielkiemu gospodarzowi, który od dawna wspiera wolną Ukrainę, ale Polaków mordować nie będzie. I poszło na noże. Gniew wziął górę. Kłócili się przez pół godziny. Ten obcy groził, szantażował, wpadał w furię, wił się w szale, bo widać go było z tych krzaków, w których stary Burak stał i podsłuchiwał. Widział, jak ten obcy, jakiś młodzian, kędzierzawy, ryży i czupurny, z loczkiem na czole, rwał na piersi koszulę, bo było gorąco, pot wycierał z twarzy i strasznie wrzeszczał na Jastrzębia, aż musieli krzyknąć na niego inni, by się tutaj tak nie rządził, bo nie jest u siebie, tu oni rządzą. I wtedy usłyszał Burak głosy Josefa Bidaka, Andreja Kołysnyka, Wołodymyra Kuźniaka i innych, dobrze mu znanych, którzy postawili się obcemu i powiedzieli, że oni są tu gospodarzami i będzie tak, jak oni ustalą. Nikt niczego nie będzie im dyktował.

I to by się mniej więcej zgadzało z tym, co słyszała Jadzia Kłak. Tylko prawdopodobnie w innym nieco czasie. Najpierw ona, a potem Burak, albo odwrotnie, najpierw Burak, a potem ona. Oboje zapamiętali podobne głosy. I oboje mówili o otwartym oknie. Tylko że Burak twierdził, iż było to na jesieni 1943 roku. A Kłak, że jesienią 1942, bo było ciepło. To oboje pamiętają. Dla obojga było ciepło. Tylko różne podają czasy. I różne miejsca. Kłak bibliotekę, a Burak szkołę. Przypuśćmy, że to problem pamięci. Jedni zapamiętali lepiej, inni gorzej. Ale najważniejsze fakty potwierdzają i Kłak, i Burak. Oboje słyszeli, że nasi Ukraińcy nie chcieli nas mordować.

Mamy jeszcze trzeciego świadka, Włodka Kłosa. Kłos był niestety pijany. Wracał od kolegi, z którym sobie popił. Wspomina, że wymłócili zboże. Potem usiedli na progu i pociągali prosto z butelki, bez zagrychy. Dlatego się uchlali. A zboże młóci się u nas jesienią, po zbiorze żyta. Albo zimą, jeśli ktoś nie zdążył wcześniej. Więc Kłos podaje kolejny dowód, że zebranie mogło się odbyć jesienią. Ale na pewno nie na wiosnę. Bo nikt z młocką do wiosny nie czeka. Była więc jesień. Kłopot powstaje z miejscem. Bo według niego nie była to ani szkoła, ani biblioteka, tylko kooperatywa. I Ukraińcy zebrali się w kooperatywie. Popili sobie tak, jak on z kolegą, i się pokłócili. Spierali się o to, czy mają Polaków mordować, czy nie mają. I tę kłótnię słychać było na pół wsi. Tak twierdzi Kłos. Ale na pytanie, w którym momencie usłyszał po raz pierwszy kłótnię, gdzie wtedy przebywał, nie był w stanie jednoznacznie odpowiedzieć. Najpierw upierał się, że krzyki słyszał już od kościoła, ale kiedy mu uzmysłowiłem, że kościół jest bardzo blisko kooperatywy, a to znaczy, że krzyki wcale nie musiały być takie głośne, jak mu się wydawało, zaczął kręcić, że chyba był wtedy jednak nie koło kościoła, tylko koło polskiego cmentarza, a to już kawał drogi od kooperatywy. Ale kiedy go spytałem, jaka to była pora, zaczął bąkać, że było już bardzo późno, wieś spała, a księżyc stał wysoko. To się nie zgadzało z poprzednimi wspomnieniami. Gdy wieś spała, nikogo już nie było ani w szkole, ani w bibliotece, ani w kooperatywie. Pytałem o to wielu innych mieszkańców wsi, którzy jeszcze żyją i jako tako pamiętają tamto wydarzenie. Potwierdzili: Jadwiga Wilga, Lucyna Nosek, Basia Kulczycka, Jan Broniak, Wacław Bliniak i Marceli Góra. Wszyscy mieszkali w środku wsi. A szkoła, biblioteka i kooperatywa mieściły się także w centrum. I gdy wieś kładła się do snu, żadne z nich nie słyszało krzyków ani kłótni. Nasz poczciwy Kłos po prostu pozmyślał sobie, nakręcił, bo wiele rzeczy mu się wydawało. Ale ważne, że słyszał, jak się Ukraińcy spierali i bronili swoich Polaków. Nie chcieli ich mordować.

To jedno jest pewne.

Potwierdzają to jeszcze dodatkowe fakty.

Po pierwsze, zanim doszło siedemnastego sierpnia 1944 roku do napadu na naszą wieś, ukraińscy sąsiedzi powiadomili mieszkających blisko Polaków, by się ukryli. Niektórych sami schowali w swoich domach, na strychach, w piwnicach lub w stodołach. Dzięki temu tej nocy zginął tylko jeden Polak, Wacio Guz, który wlazł banderowcom w oczy i go zabili. Ale nie męczyli, nie torturowali jak innych. Zrabowali majątek, narzędzia rolnicze, naczynia, jeśli ktoś miał – kosztowności, sztućce, ubrania, obuwie, kapy, brony, pługi, powrzucali wszystko na wozy, zaprzęgli skradzione konie i uciekli. Byli to napastnicy z sąsiednich wsi. A druga grupa podpalała domy i szła z żagwiami od chaty do chaty, by zniszczyć dobytek.

I to by się zgadzało z ustaleniami w czasie ostatniej fazy zebrania, gdy nasi Ukraińcy podjęli uchwałę, że nie będą swoich mordować. Będą tylko grabić i palić. Ale nie zabijać. I jak wiadomo, albo nie wiadomo, tak się stało.

Ale posłuchajmy, co mówi ostatni i wyjątkowo wiarygodny świadek, Rysio Buczek. A właściwie nawet dwoje świadków, bo jego ówczesna dziewczyna, Kasia Toporek, i on. Byli na spacerze, omawiali przygotowania do ślubu. Oboje byli młodzi. Kasia miała osiemnaście lat. Rysio dziewiętnaście. Byli zakochani po uszy. Bez siebie nie potrafili godziny spędzić. Dlatego wykorzystywali każdą porę, by być blisko jedno drugiego, rozmawiać, marzyć, radować się sobą i planować własną przyszłość. Właśnie skręcili koło kościoła. Wieczór był cichy. W chatach paliły się lampy. Dobrze to pamiętają. Gospodarze zaganiali krowy do obór. Poili konie. A młodzi długo spacerowali pomiędzy sadami. Kryli się wśród drzew, trzymali za ręce i mieli już skręcać do domu Kasi, kiedy usłyszeli jakieś głosy. Buczek zatrzymał się i zaczął nasłuchiwać.

– Chodź, Rysiu, to Ukraińcy radzą – powiedziała Kasia. Ale on stał i słuchał. – Chodźże – naciskała.

Pora była późna, spacerowali długo, a ona chciała jeszcze matce pomóc i nalegała, by się pospieszył. Jego jednak zaintrygował głos, który usłyszał. Znał ten głos. To był głos jego sąsiada, Saszy Dłubaka, porządnego Ukraińca, przyjaciela jego ojca. Dłubak kogoś przekonywał, że to ostatnia szansa, by się pogodzić z Polakami. I Buczek chciał tego posłuchać, jednak Kasia ostro go osadziła: – Radzą już od kilku dni – powiedziała. – Nie ma czego słuchać. To mordercy! – miała żal do Ukraińców. Połowę jej rodziny na Wołyniu wymordowali. – Chodźże! – ponaglała. – Wiecznie spiskują – rzuciła. – Wiemy, do czego są zdolni! – była nieufna, pełna goryczy. – Rezuni! Dzieci na pal wbijają! Kobietom piersi odcinają! Księżom w kościołach głowy siekierami odrąbują! Nie mogę ich słuchać! – wylewała się z niej gorycz.

Pojawiają się więc nowe informacje. Że Ukraińcy obradują już od kilku dni. Nie jeden dzień, a kilka. Mogło więc być tak, że każdy ze świadków w innym dniu ich podsłuchiwał. To rzuca nowe światło na całe zdarzenie. I każdy na swój sposób miał rację. Bo raz mogli obradować w szkole, raz w bibliotece, a raz w kooperatywie. To by jakoś tłumaczyło poszczególne wątki z tych relacji. Nieoczekiwanie Kasia Toporek porządkuje nam całą historię. Jak to warto nieraz wysłuchać nawet nieistotnych z pozoru wskazówek. Kasia naciskała, że chce do domu, a Rysio się uparł, że na chwilę zostanie.

Przekonywał ją, że to ważne, co się tam dzieje, bo może i ich dotyczyć, więc posłucha, co mówi jego sąsiad, Dłubak, i w ogóle chce wiedzieć, o czym gadają. Kasia oznajmiła, że skoro tak, niech sobie słucha, była lekko obrażona, ale opanowała się, uspokoiła i oznajmiła, że sama pójdzie do domu. Ma blisko. Zaledwie kilka kroków. Ale Buczek nie pozwolił jej samej odejść, wziął pod ramię, powiedział, że szybko ją odprowadzi i wróci, bo – powtórzył – bardzo go to interesuje, a potem odwiedzi ją znowu, jeszcze przed snem, i pożegna się. Kasia się zgodziła i tak zrobili.

Buczek odprowadził ją do furtki i wrócił pod bibliotekę.

Zdziwił się bardzo, że okno było otwarte. Mógł bez kłopotu ukryć się w krzakach, nikt go nie zauważy, i słuchać, o czym rozmawiają. Pomyślał też, że niezły byłby z niego szpieg. Czyżby nie zdawali sobie sprawy, że wszystko, co mówią, dociera także tutaj, zastanawiał się. Ale gdy zaczął się wsłuchiwać, poznał, że byli już dosyć pijani. Nie kontrolowali się. I to by tłumaczyło całą sytuację. A być może tak byli zadufani i pewni swego, tak bardzo butni, zuchwali i aroganccy, że nie liczyli się już z niczym i nikim. I robili, co chcieli. Nie musieli ukrywać swoich tajemnic. Bo i tak wszyscy wiedzieli, że mordują Polaków. Co tu było do ukrywania. Gdy tak rozmyślał, chowając się w chaszczach, usłyszał jak Dłubak zachęca, by podjąć jakąś uchwałę czy rezolucję. Miała być krótka i jednoznaczna. Tak powiedział. Krótka i jednoznaczna. I usłyszał, jak Dłubak mówi.

– Uwaga, koledzy! – krzyknął. – Uspokójcie się.

Hałasy ustały. A on zawołał:

– Kończymy zebranie! Musimy tylko przegłosować nasze postanowienie. I przekazać do władz wyższych.

Rysio pomyślał, że to ostatnia faza zgromadzenia. Niewiele się pomylił. Bo zanim Dłubak ogłosił, co miał do ogłoszenia, odezwała się jeszcze jakaś kobiecina i poprosiła:

– Chłopcy, nie róbcie nam wstydu. Błagam was. Nie kompromitujcie nas przed światem. Nie mordujcie Polaków. Idźcie i walczcie. Ale nie mordujcie niewinnych, śpiących kobiet i dzieci.

Wsłuchał się w ten głos i poznał kobietę spod kościoła, Olgę Rybak. Tam mieszkała. Tak, to na pewno była ona, pomyślał, dobra, zawsze uśmiechnięta i serdeczna Ukrainka. Mieszkała między Polakami. Nasłuchiwał, czy ktoś jeszcze po niej wystąpi. Ale nikt się już nie odezwał, tylko jakiś przepity, chrapliwy głos burknął:

– Przestrzegałem was, durnie. Zapłacicie za to!

– Milcz! – skoczył na niego Dłubak. I tamten się już nie odezwał.

– Postanawiamy – Dłubak zamilkł na chwilę, coś tam wymamrotał i jeszcze raz zaczął: – Postanawiamy… my, Ukraińcy ze wsi Hnilcze, postanawiamy, że będziemy rabowali i palili, ale nie będziemy mordowali.

Olga Rybak znowu jęknęła:

– Nie trzeba, chłopcy. Nie trzeba. I palić nie trzeba. I rabować nie trzeba.

Dłubak szybko ją uspokoił. I kobieta zamilkła.

– Kto za? – spytał, a Rysio wychylił głowę, by spojrzeć w okno. Zobaczył kilkanaście uniesionych do góry rąk.

– Siedemnaście za – ogłosił Dłubak.

– Kto przeciw? – znowu spytał.

Rysio doliczył się pięciu głosów, ale się pomylił.

– Osiem – powiedział Dłubak. I dodał: – No to przegłosowaliśmy. Reszta na zebraniu zarządu. A zebranie zarządu zwołam za kilka dni. Możemy się rozejść – uniósł rękę. – Chwała Ukrainie! – krzyknął. – Chwała! Chwała! Chwała! – trzykrotnie powtórzyli.

Możemy wyciągnąć kolejny wniosek. Już wiemy, kto przewodniczył zebraniu: Sasza Dłubak. I wiemy, ilu było tam obecnych Ukraińców. Dwudziestu pięciu. Domyślić się też możemy, że było to zebranie wiejskie albo zgromadzenie lokalnej Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów. Bardziej prawdopodobny wydaje się wariant drugi. No i wiemy, że było to po mordach na Wołyniu.

Rysio Buczek wycofał się i zniknął w bocznej uliczce. Był roztrzęsiony, otumaniony i nie wiedział, co o tym wszystkim myśleć. Skręcił do chaty Kasi. Zobaczył, że dziewczyna jeszcze nie śpi. Lampa się świeciła. Zapukał do drzwi i już był w środku.

I właściwie moglibyśmy na tym skończyć tę historię, gdyby nie kilka niespodziewanych wiadomości, do których dotarliśmy później.

Tej nocy wieś obudził potężny pożar. Paliły się zabudowania Dłubaka. W ciągu pół godziny spłonęło całe jego gospodarstwo, dom, stajnia, obora, stodoła, kurnik, wszystko, doszczętnie wszystko. Ci, którzy pierwsi dostrzegli pożar i pospieszyli z pomocą, sąsiedzi, Kwiek, Kurdyba, Blacharz, Widłak, Kisiel, Grab, twierdzili potem, że widzieli języki ognia w kilku miejscach naraz, jakby gospodarstwo zapaliło się równocześnie z kilku stron. To już dawało wiele do myślenia. Ktoś musiał je podpalić. I to w kilku miejscach naraz. Spłonęło uwiązane bydło, konie, kozy, owce, króliki, cały dobytek. Na szczęście uratował się sam Dłubak i jego rodzina, żona, córka, syn i matka. Ale byli poparzeni i przerażeni.

Gdy później ludzie we wsi zastanawiali się, kto mógł to zrobić, wiązali ten pożar z zebraniem w bibliotece, bo wieść o tajemniczym zebraniu rozeszła się po okolicy. Zastanawiające było także to, że pies nie ostrzegł gospodarzy. Wielki i groźny pies. Nikt nie miał prawa bez zgody właściciela przejść przez furtkę, a nawet zbliżyć się do obejścia, bo pies rzucał się i szczekał, a gdyby ktoś w nocy wtargnął na podwórko, zagryzłby go na śmierć. A teraz nawet nie zaszczekał. Był martwy, uwiązany na długim łańcuchu, ale martwy, choć nie spalony.

– Najpierw otruli psa – powiedział Bartłomiej Grab, najbliższy sąsiad, kiwając ze zgrozą w oczach głową. – A potem zaczęli podpalać. To jasne jak słońce – dodał.

– Na szczęście nie było wiatru – uzupełnił sąsiad z drugiej strony, Jasio Kisiel. – Bo inaczej byłoby i po twoim domu.

I właściwie sprawa została wyjaśniona, choćby po części, więcej jednak było domysłów niż prawdy.

Dłubak nie miał we wsi żadnej rodziny. Nie miał też już żadnego dobytku. I tak jak stał, zabrał pożółkłą jak wosk żonę, przestraszone i płaczące dzieci oraz chorą matkę, która nie wiedziała, co się dokoła niej dzieje. I już chciał ruszać pieszo do sąsiedniej wsi, Zawałowa, kiedy z pomocą przyszli mu polscy sąsiedzi i zaproponowali, że zawiozą go furą do brata. On się wzbraniał, twierdził, że to niedaleko, choć nie było blisko, ale był tak rozbity, przerażony i zdruzgotany, że w końcu było mu już wszystko jedno. Skorzystał z pomocy sąsiadów i pojechał. Kilka dni później, gdy wysłał do lasu dzieci z żoną, by nazbierali trochę grzybów na obiad, żona z dziećmi nie wróciła, a on pod wieczór znalazł ich z odciętymi głowami. Na miejscu dostał obłędu, stracił rozum, uklęknął nad martwymi ciałami i śpiewał weselne pieśni. Gdy brat poszedł za nim, bo długo nie wracał, zobaczył polankę usłaną trupami bez głów, jego klęczącego nad dziećmi i coś mamroczącego pod nosem. Rzucił się ku niemu i zaczął rozpytywać, co się stało, ale nie mógł z niego niczego wydobyć. Dłubak stracił mowę i nigdy potem już jej nie odzyskał. A on sam, jego brat, zaczął się od tego czasu jąkać i jąka się do dzisiaj.

Ale to nie koniec tej smutnej historii.

Wieś po pożarze była roztrzęsiona. Ludzie niespokojnie oglądali się za siebie i z niepokojem patrzyli jeden na drugiego. A gdy zbliżał się wieczór, ze strachem zamykali furtki, dorabiali nowe zamki do drzwi, zasłaniali okna i po zmroku już nie wychodzili na dwór. Jednak prawdziwy popłoch nastąpił dopiero wtedy, kiedy tydzień później, w nocy, spłonęły zabudowania Witalija Korpaka, a on sam zginął w płomieniach. Obudziła go ziejąca paszcza ognia. W mgnieniu oka rzucił się do izby, gdzie spały żona i córka. Chwycił dziecko na rękę, poderwał kobietę, ale płomienie skakały już dokoła niego i ogarniały jego ciało. Drewniany dom płonął jak zapałka. Ramieniem osłaniał się przed pożarem i parł do drzwi. Ale nie mógł ich otworzyć. Dziecko paliło mu się na ręku, a na żonie płonęła nocna koszula i włosy. Wciąż napierał na drzwi. Coraz mocniej i rozpaczliwiej. Jednak bez skutku. I przy drzwiach strawił go ogień. Zginęła też żona i córka. Znaleziono jego spalone ciało i dwie zwęglone bryły zamiast dziecka i matki. Później okazało się, że ktoś podparł z zewnątrz drzwi żelazną broną i dlatego nie mógł ich otworzyć i się wydostać. Już wiadomo było, że zbiera żniwo tajne zebranie. Bo zarówno Dłubak, jak i Korpak byli przeciwnikami mordowania Polaków.

Ale i na tym nie koniec.

Olga Rybak o świcie popędziła na pastwisko krowy. Robiła tak od lat. Pastwisko znajdowało się niedaleko lasu, stawu i niewielkiego strumyka. W pobliżu znajdowała się w chaszczach stara, głęboka ziemianka. Gdy paliło słońce, chowała się w niej. Wracała do domu pod wieczór. Ale tego dnia nie wróciła. Mąż zaniepokojony, że wciąż jej nie ma, chwycił karbidową lampę, skoczył na konia i popędził w stronę lasu. W świetle księżyca zobaczył zbite w kupę krowy, jakby się czegoś bały. Pierwszą jego myślą było, że z lasu wyszły wilki i krowy się zbiegły, by się w stadzie ratować. Nieraz się tak zdarzało. Zaczął się rozglądać za żoną, ale nigdzie jej nie widział. Krzyknął: – Olga! Olga! – nikt mu jednak nie odpowiedział. Zajrzał do ziemianki, ale i tam jej nie było. I wtedy spojrzał ku lasowi.

Na jego skraju zamajaczyła jakaś niewyraźna plama. Podniósł wyżej lampę i już czując niepokój, skierował w tamtą stronę konia. Był blisko i poczuł jak wali mu serce, gdy rozpoznał leżącą na ziemi żonę. Zeskoczył z konia, podbiegł do niej i osłupiał. Z ręki wypadła mu lampa. Zamiast twarzy zobaczył miazgę, jakby przez twarz przejechał czołg. – Olga! – zawył, porażony widokiem. – Olga! Co oni z tobą zrobili!? – ryczał, widząc przed sobą zmiażdżoną twarz, a między udami wbity zakrwawiony drewniany pal. Na jej odsłoniętym ciele zobaczył dwie duże krwawiące rany, a obok leżące odcięte piersi. – Chryste Panie! Olga! – zawołał. I zaczął jęczeć: – Dlaczego? Boże, dlaczego?! – Rzucił się na ziemię i bił pięściami. I wył, straszliwie wył, szlochał i jęczał. W końcu zaczął paznokciami rozrywać sobie twarz, jakby chciał wydłubać oczy, by nie widzieć tego obrazu.

Gdyby nie przejeżdżający nieopodal spóźniony woźnica, który wracał do domu… gdyby nie zobaczył z daleka, w blasku księżyca, niezwykłego widoku, nie wiadomo, jak by się to wszystko skończyło.

Mąż Olgi miotał się po ziemi, wił się i łkał. Garściami wyrywał sobie włosy z głowy, rył ziemię, wygrzebywał kamienie, walił pięściami w czoło. A gdy usłyszał rżenie konia, zastygł i począł nasłuchiwać, jakby coś sobie przypominał. Odwrócił się powoli i ujrzał zjawę na wozie. Zjawa powoli się podnosiła i wydała mu się coraz większa i większa, aż wyrosła do monstrualnych rozmiarów. To płachta, którą okryte były ziemniaki na wozie, poderwana nagle przez wiatr, unosiła się do góry.

Zjawa zeskoczyła z wozu i ruszyła w jego stronę. A on przecierał zalane łzami oczy i wydało mu się, że to sen, straszny, koszmarny sen, widmo na wozie, odcięte piersi, kobieta bez twarzy, pal między nogami, wszystko razem wzięte – przerażający i makabryczny sen. Szarpnął się, jakby się chciał wyrwać z tego upiornego snu. Poczuł na ramieniu czyjąś rękę. I usłyszał:

– Znowu krew, znowu śmierć.

Wiedział, że we śnie wszystko może się zdarzyć.

Był równocześnie jakby w dwu rzeczywistościach, które się przenikały. Z jednej strony leżące martwe ciało, a z drugiej duch, który wyciąga do niego ramię i obejmuje go.

Poczuł się słabo, zawirowało mu w głowie i zapamiętał tylko, że leciał w jakąś mroczną przepaść, a ktoś do niego mówił:

– Niedobrze, bracie, niedobrze.

A potem zapadł się w ciemność.

Kiedy się obudził, leżał w obcym łóżku, a nad nim pochylała się nieznana kobieta i kładła mu na czole mokry ręcznik. Później dowiedział się, że to widmo, które wciąż miał przed oczami, to był mąż tej kobiety, który zabrał go spod lasu na wóz razem z martwą żoną i przywiózł do domu.

I tak się skończyła historia Olgi Rybak.

Ale nie skończyła się sprawa.

Ostateczne rozstrzygnięcia związane z zebraniem w Hnilczu nastąpiły dopiero kilka lat po wojnie, bodajże, jak twierdzą świadkowie, w 1947 roku. I Hnilcze nie nazywało się już wtedy Hnilczem, tylko po ukraińsku Hnylcze. I nie było w Hnylczu ani jednego Polaka. Wojna i rzezie zmieniły wszystko. Śladu po Polsce. Tylko resztki kościoła zamienione w magazyn desek. Ruiny szkoły. Fragmenty biblioteki. A na cmentarzu pasące się krowy.

I właśnie do Hnylcza pojechali kilka lat temu dwaj synowie Kulawej Zośki, by zobaczyć, jak wyglądała wieś ich matki. Nigdy wcześniej tam nie byli. I nie mieli skali porównawczej. Nie mogli jej porównać z poprzednią wsią, gdzie mieszkali Polacy, Żydzi i Ukraińcy, a w pobliżu, na kolonii, gospodarzyli Niemcy i Ormianie. W opowiadaniach matki też nie wszystko było jasne. Dlatego chcieli się przekonać na własne oczy. Teraz słyszeli tylko ukraińską mowę, a dokoła siebie widzieli niepewne spojrzenia. Ludzie niechętnie wspominali dawne czasy. Nie chcieli się zwierzać. Na pytanie, jak wieś wyglądała przed wojną, kto w niej mieszkał i jak się im żyło pod polskim panowaniem, odwracali się i uciekali do domów. Kilku nędznie ubranych starców, siedzących na krzywej ławce pod kooperatywą i pijących piwo, na pytanie synów Kulawej Zośki, czy przypominają sobie, co się w czasie wojny tu działo i kto podpalił dom Korpaka oraz dlaczego zamordowana została Olga Rybak, odpowiadali, że nic nie wiedzą, nic nie pamiętają, nic takiego nie słyszeli, a w ogóle, to niech się od nich smarkacze odczepią, bo oni mają swoje sprawy do obgadania i nie będą się zajmowali banialukami. Tak powiedzieli, banialukami. Ale mieli niepewne miny i krzywo na przybyszów spoglądali.

Gdyby nie dawna sąsiadka Kulawej Zośki, stara, zasuszona jak grzyb Stefka Ogórec, przyjaciółka ich matki, niewiele by się dowiedzieli. Domu matki już nie było. W jego miejscu rosły chaszcze i ganiały dzikie koty. Stefka zamknęła za nimi drzwi, sprawdziła, czy nikogo za drzwiami nie ma, nachyliła się ku gościom i ściszonym głosem, z lękiem w oczach, wciąż popatrując w okno, czy nikt nie nadchodzi, opowiedziała historię mrożącą krew w żyłach, tyle że urywaną i nie po kolei, dotyczącą właśnie słynnego zebrania w bibliotece.

– To było tak – mówiła zgarbiona. – Po tym zebraniu w 1943 roku w bibliotece – a więc i ona potwierdziła, że zebranie odbyło się w bibliotece i w 1943, a nie w żadnym innym – po tym więc zebraniu – mówiła – i po tym, jak was wypędzili z tej ziemi, zapanowały tutaj nowe porządki. Sowieci zrobili z nas niewolników, założyli kołchozy, nastała nędza, czerwone krawaty i bezbożność, słowem smród, brud i ubóstwo – szeptała – zresztą, co ja wam będę gadała, sami wiecie, jak to było. Chcę coś innego powiedzieć. Na pewno wam gadała matka, a moja przyjaciółka, Zosia – nagle się stara Stefka zamyśliła i spytała: – Jak się ona czuje? Jak sobie radzi? – jakby zapominając, co wcześniej chciała powiedzieć. Gdy odparli, że jakoś ciągnie tę swoją starość za sobą i jak na jej wiek, to ma się zupełnie nieźle, potarła dłonią czoło i powiedziała: – Kobieta anioł, moje kochaneńkie, kobieta anioł, najlepsza przyjaciółka, tylko jej się zwierzałam, tylko jej opowiadałam sekrety życia, bo była najwierniejsza z wiernych i najsłodsza ze słodkich, moją drużką była na ślubie, dziecko do chrztu trzymała, kochaneńkie, i popatrzcie, co się porobiło, ja jestem teraz już stara, bardzo stara, mam chyba ze sto lat, sama zresztą nie wiem, ale tutejsi mówią, że nawet i więcej niż sto, choć w papierach mniej, ale co tam papiery, papiery kłamią, męża dawno straciłam, na wojnie go zabili, dzieci pouciekały do miasta i nosa stamtąd nie wychylają, by odwiedzić chociaż raz schorowaną matkę, ale gdzie tam – rozgadała się, trajkotała jeszcze przez kilka minut, a potem nagle spytała: – A ona żyje? – jakby nie pamiętając, że przed chwilą dwaj synowie opowiedzieli jej, jak się ich matka czuje. – To dobrze, dobrze – nie czekając na ich odpowiedź, mruknęła i zamyślając się, znowu spytała: – O czym to ja mówiłam? – O zebraniu w 1943 roku, w bibliotece – podsunęli, bo to dla nich było najważniejsze. – A tak, o bibliotece i o tym, co było później… Jakie tam później?… – zastanowiła się. – No tak, później, dużo później – zawahała się, czegoś nie była pewna… – A może o tym nie mówić? – spytała. – Bo ściany mają uszy – zaśmiała się, wskazując ściany z obrazami świętych. – To oni mnie zawsze podsłuchują – pokazała obraz Matki Boskiej i świętego Józefa. – Z nimi gadam po nocach – odbiegała od tematu i zdawało się, że na próżno do niej przyszli, ma luki w pamięci, już się niczego nie dowiedzą, gdy uniosła do góry rękę i zaskoczyła ich: – Nie myślcie, że nic już nie pamiętam. Pamiętam, kochaneńkie, tylko pamięć się trochę zacina, nieraz się rozsypuje, skrzypi, jak stare drzwi, ale pamiętam. Dla nas wszystkich to było wielkie zaskoczenie… – Co? – spytali. – No, jak go ukatrupili – wzdrygnęła się. – Kogo? – spytali. – Tyle lat po wojnie, kochaneńkie – mówiła. – Tyle lat! I kto by się spodziewał? – dłużej zatrzymała na nich wzrok, najpierw na jednym, potem na drugim. – Zemsta, kochaneńkie, straszliwa zemsta po tylu latach – rwała słowa. – To pamiętliwe plemię! – syknęła. – Żmije jadowite! – uniosła wzrok. – Czyja zemsta? Jakie plemię? – naciskali. – Jak to, czyja zemsta? – fuknęła. – Morderców, moje drogie, morderców. To nie wiecie? – nachyliła się ku nim i zaczęła jeszcze ciszej szeptać: – To był 1947, zdawało się, że nikt już nie pamięta, ale oni pamiętali, kochaneńkie, pamiętali, bo oni mają żelazną pamięć, żelazną, moje drogie, wprost stalową. I jak ktoś im nadepnął na odcisk, choćby sto lat temu, nigdy nie zapomną. Bo to bandziory, moje drogie, mordercy. Mściwe pokolenie. Gady, kochaneńkie. Drapieżne gady! Żmije! Do piekła pójdą za wami, z płomieni wydobędą i zamordują. – Ale kto? – naciskali. – Jak to kto? – rozglądnęła się. – Pełno ich tutaj wszędzie. Tylko węszą, kogo by tu jeszcze zadźgać nożami! Kogo by jeszcze zamordować. Do tej pory węszą. Wysiadują na gankach, łażą po knajpach, piją, wyją po nocach, piana im z pysków leci, gadają sami do siebie, w głowach im się pomieszało, ale pamiętają i gotowi wam w każdej chwili wsadzić nóż w plecy. – Ale kto, pani Stefciu? Kto? – nie ustępowali. – Oni, kochaneńkie, oni – strachliwie zerkała w okna. Jeszcze bardziej się ku nim nachyliła, skinęła na nich palcem, by i oni się ku niej nachylili, a gdy to zrobili, całkiem trzeźwo, jakby jej pamięć raptem się odsłoniła, zaczęła mówić: – Sasza Dłubak bardzo się bał – szeptała. – To jeden z tych, co na zebraniu w bibliotece bronili Polaków… Prowadził to zebranie – mówiła trzeźwo. – A gdy mu wymordowali rodzinę, stracił mowę. – A jednak pamięta, pomyśleli obaj, bo matka im sporo opowiadała. – Od tamtego czasu – ciągnęła – gdy zamordowali pod lasem Olgę Rybak, on już, znaczy Dłubak, Sasza Dłubak, wiedział, że przyjdzie i jego kolej. Bo w jakimś porządku mordowali. Jednego po drugim. Ale nie od razu. Najpierw jednego, ciach, siekierą. I kilka miesięcy przerwy. Drugiego spalili. I znowu kilka miesięcy nic, cisza. I znowu atak. Tym razem oślepili. Albo przyrodzenie odcięli. I tak po kolei ginęli: Wasyl Chwat, Josef Bidak, Andrej Kołysnyk, Wołodymyr Kuźniak… Nikt nie wiedział dokładnie, gdzie, kiedy i jak go dopadną… kto będzie następny. Katowali i mordowali jednego po drugim. – Po wojnie? – upewnili się bracia. – I w czasie wojny, i po wojnie. Do dzisiaj mordują – chwyciła braci za ręce i jakby w wielkim spisku, snuła opowieść: – Na swoją kolej czekał Sasza Dłubak. On wiedział, że po niego przyjdą. Tylko nie wiedział kiedy. I to było najgorsze. Chcieli, by się bał. I by każdy z tych, co na tym zebraniu głosowali za Polakami, też się bał. I on się bał. Sasza się bał. Strasznie się bał. Bo to było jak klątwa. Mieli go na oku. Musiał być czujny. – A policja? Sądy? Prokuratura? Wymiar sprawiedliwości? – dopytywali. – Głupiście! – fuknęła. – O czym wy gadacie?! Oni tutaj rządzą. To oni są policją, sądem i prokuraturą. Oni są wymiarem sprawiedliwości. Do nich należy wojsko. Wszystko mają w garści. – I co było z tym Dłubakiem? – wrócili do sedna. – Nie miał już wyjścia, kochaneńkie, nie miał. Czuł, że pętla zaciska mu się na szyi. I nagle zniknął. Nikt nie wiedział gdzie. Dom zamknął na kłódkę i zniknął jak kamfora. – Gdzie zniknął? – naciskali. – Ha, gdzie zniknął?! – uniosła ramiona. – Żebym to ja wiedziała! Nikt wtedy nie wiedział. Ale prawdę mówiąc, to było trochę inaczej – poprawiła się. – Znikał w nocy, ale w dzień go widziano. – A w nocy? Co się z nim działo w nocy? – dopytywali. – Nikt nie wiedział – odpowiedziała. – Czasami jakiś sąsiad dobijał się do jego chaty, wódkę z nim chciał wypić, lecz jego nie było. Ale po prawdzie to ludzie coraz bardziej po wojnie od niego się odwracali, odgradzali się, niebezpiecznie się było z nim zadawać. Bo Polaków bronił. A to już było przestępstwo, karane. Za to płaciło się życiem. Polak dla nich to wróg. I do dzisiaj to im zostało. Rezuni! – zacisnęła zęby. – Sukinsyny! No, a jak znikł, to ludzie pomyśleli, że już jest z nim bardzo źle. Bo się chowa. I chował się tak do 1947 roku – nabrała powietrza i kończyła. – A w 1947, kiedy już przez kilkanaście dni nie pokazywał się, sąsiedzi dowiedzieli się, że pod domem zbudował sobie schron. Jak to dokładnie było, nie powiem, bo nie wiem, ale zbudował sobie solidny schron i tam się na noc chował. Jednak mordercy musieli go śledzić. I wyśledzili. Zorientowali się, że w dzień wychodzi na dwór, a w nocy zamyka się w domu, ale w domu go nie ma. Bo nawet policja go szukała w nocy, niby że zalega tam z czymś w urzędzie, ale wiadomo było, że to lipa, pozór, przyszli, by sprawdzić, czy nocuje w domu. Ale nie nocował. Nie było go w chacie. Wszedł, ale go tam nie było. I mordercy już wiedzieli, że coś wykombinował. Pilnowali, czy następnego wieczoru znowu wejdzie do domu. No i wszedł. Tej nocy napadli na niego, wyłamali drzwi, a jego nie ma. Domyślili się, że musi się gdzieś ukrywać. Stukali, pukali po ścianach i natrafili na tajne wejście do schronu. Dwa lata po wojnie się tam ukrywał. I dopadli go. Sąsiedzi po wielu dniach jego nieobecności zajrzeli w końcu na jego obejście i zobaczyli, że chata otwarta, drzwi wywalone, więc naradzili się jeden z drugim, co robić, ale weszli tam i ujrzeli właz do schronu. Wleźli do środka i zobaczyli jego ciało, a właściwie nie ciało, nie wiadomo, co to było, jeden wielki strup. Zdzierali mu płatami skórę z pleców. Plecy to była jedna wielka rana. Ściągnęli mu też skórę z głowy. Razem z włosami. I jakby mało tego było, ściągnęli też skórę z obu rąk, od łokcia w dół. I rany zasolili. Chyba torbę soli na rany wysypali. Dacie wiarę, kochaneńkie. Jakby prosiaka na zimę zasalali. Dacie wiarę?! Bez sumienia. „Rękawiczkę” mu uszyli. Wiecie co to „rękawiczka”? Pojmujecie, co mówię? – Wiedzieli. Więc już nie tłumaczyła. Tylko w skrócie opowiedziała. Nacinali skórę poniżej łokcia i ściągali aż po palce. Potem wkładali za pas. I który najwięcej uzbierał „rękawiczek”, był bohaterem. Tak im tłumaczyła. I kontynuowała: – Oczy mu wyłupili. Musieli go na męki straszne wystawić. Nie da się tego opisać. W jakiej kolejności zdzierali mu skórę? Co najpierw, a co potem robili? Nie wiadomo. Chodziło o to, by cierpiał, kochaneńkie, jak najbardziej cierpiał. O to im chodziło. A na koniec, a może na początek, nikt tego nie wie, paznokcie z palców obcęgami pozrywali. Albo czymś innym. Ogień palili i przypiekali go żelaznym prętem, bo pełno dziur na ciele miał. I chyba, wychodząc, sztylet mu w gębę wbili… Już pewnie martwemu, trupowi. To znaczy, że i po śmierci się nad nim znęcali. Rezuni, krwawi rezuni… Aha, zapomniałabym – stuknęła się w czoło – musieli go najpierw skuć jakoś. Bo miał obręcze na rękach i nogach. I był przyczepiony do haków w tym schronie. Haków z łańcuchami. Wisiał między tymi hakami. A oni bawili się nim, kochaneńkie, taką zabawę urządzili… Ciężko tu żyć, kochaneńkie… choć już stara jestem, jednak ciężko, bardzo ciężko… sumienie ciężkie… niby nic nie zrobiłam… ale sumienie ciężkie… ich ciężar… morderców ciężar dźwigamy… my, prości ludzie… dźwigamy w sobie ich winy… bo to spada na Ukrainę… a Ukraina nie ma z tym nic wspólnego – zasępiła się, pokiwała głową i jakby zwątpiwszy we własne słowa, dodała: – A może ma? Może winna jest temu Ukraina?!... Co myślicie?... Bo gdyby Ukraina zabrała się za takich jak oni, nie byłoby zbrodni… Jak wam się wydaje? – pytała, ale chyba siebie bardziej pytała niż ich, bo nie czekała na ich odpowiedzi. – Podumała, podumała i jeszcze dodała: – I wy winniście, wy… Polacy… i wy, Polska… bo nie krzyczycie… nie rwiecie włosów z głowy… nie wyjecie na cały świat, że to zbrodnia… Wasz rząd… Polska?! Kiedyś taka dumna… a teraz… hmm… teraz skulona… mała… Porobiło się, kochaneńkie, porobiło – westchnęła. – Nasza władza skundlona… sumienie mnie boli… moje drogie… bardzo boli… – to przez nich sumienie mnie boli… Uważajcie… oni są w każdym kącie… mordowali waszych… teraz mordują naszych… wciąż mordują… duszę mordują… wciąż nam duszę mordują… – mamrotała aż opadła z sił i powiedziała, że musi się położyć. I już żegnając się, szepnęła: – I mnie zadźgają… bo śledzą… uciekajcie, póki pora… – machnęłą ręką, odwróciła się i legła na łóżku.

W taki sposób odsłonięta została ostatnia tajemnica zebrania z jesieni 1943 roku w bibliotece.

Gdy bracia opuścili dom staruszki i wyszli na ulicę, zobaczyli ponure spojrzenia i nieruchome twarze.

Szybko wsiedli do samochodu i odjechali.

Kilka tygodni później dowiedzieli się, że staruszka nie żyje.

Została znaleziona przez sąsiadkę w sadzie, pod jabłonią.

Siedziała martwa, z Biblią w ręce.

Wyznanie rezuna

Matka mi o nim dawno opowiadała. I powtarzała tę opowieść ze sto razy.

Ojciec rzadko wspominał. Ale gdy mówił, zaciskał zęby i odwracał się do mnie plecami, bym nie widział jego łez, które starannie ukrywał. Syczał, że morderca chodzi między nami, tylko że nikt go za rękę nie złapał. I nie można mu rzucić w twarz:

– To tyś ją zadźgał nożami. I siekierą żeś porąbał.

Ciotka Elza od dawna nie pojawiała się w naszym domu. I nikt dawno jej nie widział. Dlatego wszyscy popadli w smutek. A najbardziej ojciec. Bo ojciec najbardziej ją kochał. Jak własną córkę. I wiele by dał, by ją odnaleźć. Sąsiedzi ginęli już w tym czasie bez wieści. Przepadali nagle i niespodziewanie. Jednego dnia byli, drugiego już ich nie było. Znikali z chat i obejść, z pól i łąk, z sadów i ogrodów, jakby się w powietrzu rozpływali. Nikt nie wiedział, co się z nimi stało. W taki sam sposób zniknęła ciotka Elza. I też nikt nie wiedział, co się z nią stało.

Raz już złapali ją mordercy, gdy wędrowała nad Prutem.

Na noc w kopie siana się ukryła, do snu legła i zasnęła. I wtedy wywlekli ją nad rzekę, kamieniem głowę rozbili i strącili do wody, by się utopiła. Rzeka w tym miejscu była głęboka, bystry nurt natychmiast ją porwał i już pogrążała się w odmętach i ciemnych wirach, gdy natknęła się na jakiś konar, którego się uczepiła i tak się uratowała. A że umiała pływać, bo niejedną rzekę już w życiu przepłynęła, więc i teraz, gdy ją zimna woda ocuciła i za zakrętem wyrzuciła na brzeg, w szuwarach się ukryła, a kiedy nadszedł wieczór, wyszła na pole i po kilku dniach do domu wróciła. Wtedy po raz pierwszy padło jego nazwisko.

– Badyl na jej życie nastaje. Sąsiad zza płotu. I to on chciał ją utopić – burczał dziadek Ignacy.

Lecz nie miał żadnego dowodu.

Ciotka Elza też go nie rozpoznała. Choć później, gdy wspomniała tamto zajście, mówiła, że słyszała jego głos, nigdy jednak tego nie powtórzyła.

Minęło kilka miesięcy, nadeszła wiosna i znowu ktoś jej zagroził.

Znaleziono ją w rowie, zakrwawioną, poobijaną, z siną pręgą na szyi. Kiedy doszła do siebie, opowiedziała, co się zdarzyło. O zmierzchu, w drodze do Halicza, jacyś zakapturzeni jeźdźcy zarzucili jej pętlę na szyję i pociągnęli za sobą. Z pewnością myśleli, że się udusi, ale ona się nie udusiła. Gdy przeskakiwali przez rów, sznur się urwał, a ona wpadła do środka i tam pozostała do późna, aż upewniła się, że napastnicy skryli się za drzewami i nie wracają po nią. Wygrzebała się z rowu, poprawiła ubranie i powędrowała dalej, jakby się nic nie stało. Taka była. Twarda i nieustępliwa. Nic ją nie powstrzymywało. Niczego się nie bała. Pewnie dlatego Ukraińcy marszczyli czoła i spode łba gniewnie na nią popatrywali, mierząc ją wściekłymi spojrzeniami. Szeptali po cichu, że ma potężnych sprzymierzeńców i po lasach z polskimi partyzantami się zadaje. Broń po kryjomu przemyca. Papiery tajne przewozi. Tym razem także usłyszała głos Badyla, ale znowu nie dostrzegła jego twarzy.

– Badyl na nią czyha – rozniosła się wieść po okolicy. – Iwan Badyl.

– Sprytny bandzior – twierdzili sąsiedzi. – Twarzy nie pokazuje, a morduje.

Następnym razem też w sposób cudowny ocalała, zrzucona ze szczytu góry w trakcie przeprawy przez Popa Iwana. Nagle pchnął ją ktoś w przepaść i nie miała prawa żyć, a żyła. Upadła w skalną kieszeń wypełnioną starymi liśćmi i bujnymi roślinami, potłukła się porządnie, skórę z pleców zdarła, nogi poprzetrącała, kark nadwerężyła, ale wyszła z tego zwycięsko. Teraz jednak nie usłyszała głosu Badyla. I żadnego słowa, tylko śmiech złowrogi, szyderczy, jakby diabelski. Dopadł ją, gdy zlatywała, ale nie była w stanie powiedzieć, do kogo ten śmiech należał. Jakby złe moce szydziły, bawiły się z nią w kotka i myszkę. Niemniej na razie ona wygrywała. Po raz trzeci nic się jej nie stało. Ale do trzech razy sztuka, jak mówi przysłowie.

Tym razem sprawa zrobiła się poważna. Wszelki słuch o niej zaginął. Wszyscy wiedzieli, że krąży po świecie, tajnym misjom się oddaje, z leśną partyzantką w konszachty wchodzi, meldunki zakazane przenosi, do Lwowa, Stanisławowa i Tarnopola jeździ. Dlatego nikt się specjalnie nie przejął, że nie ma jej w domu. Jedynie, rzecz jasna, mój ojciec, który najgorsze rzeczy przeczuwał:

– Czasy podłe, Mario – zwracał się do matki – i wszystko może się zdarzyć.

A matka patrzyła na obraz Matki Boskiej i szeptała modlitwy.

Sąsiedzi od dawna przywykli, że ciotka opuszcza wieś na długo i z torbą na plecach wędruje po dalekich krajach. W końcu jednak, gdy któryś raz z rzędu w chacie spotkała się Rada Starszych, a ciotki Elzy znowu zabrakło na zebraniu, dziadek Ignacy burknął:

– Z Elzą coś się stało.

Zabrzmiało to jak wyrok.

Matka wciąż się modliła. Rada Starszych niemo wpatrywała się w okno.

Nie zjawiła się na następnym zgromadzeniu. I na pięciu kolejnych.

Wtedy dziadek Ignacy znowu burknął:

– Źle z nią.

Wszystkich zmroziło.

W chacie zrobiło się markotnie, cicho, nieprzyjemnie, jakby nagle ktoś umarł, ale przecież ciotka Elza nie umarła. Tylko jej nie było. Jednak kilka dni później okazało się, że nie żyje. Stary gajowy, ledwie na nogach się trzymający Jasio Kudłacz, mieszkający na skraju zagajnika, znalazł jej ciało wrzucone do studni i rozkawałkowane. Najpierw wyciągnął głowę. Poszedł tam rano, by nabrać wody i napoić konia. Zamiast wody wyciągnął głowę ciotki Elzy. Był tak rozdygotany, że nie zapanował nad sobą i wypuścił wiadro z rąk, a głowa z wielkim hukiem, przy pędzącym z trzaskiem łańcuchem i uderzającym o cembrowiny wiadrze, leciała w ciemną toń wody. Gajowy myślał, że mu się przewidziało. Że jakiegoś zmącenia umysłu dostał. Ale nie mylił się. To była głowa ciotki Elzy. Po raz drugi wyciągnął wiadro i znowu zobaczył głowę ciotki Elzy. Znał ją, jak wszyscy w okolicy. Nie miał wątpliwości, że to ona. Patrzyła na niego z dna wiadra, a jego mdłości chwyciły. Pokuśtykał do wsi i sprowadził dziadka Ignacego oraz dziadka Piotra, a także obu wujków. I wszyscy zobaczyli głowę ciotki Elzy. Dopytywali, czy wie, gdzie jest jej ciało, ale on nie wiedział. Pytali, czy słyszał w nocy jakieś hałasy, krzyki, jęki, ale on niczego nie słyszał. Złożyli wszystko na karb jego głuchoty, bo słuch mu mocno szwankował i mordercy nieprzypadkowo wybrali jego studnię. By się z nim dogadać, trzeba było głośno krzyczeć. Albo na migi rozmawiać. W każdym razie nic nie wiedział. Później znalazł na płocie kartkę z napisem: „Polaczki, wynoście się z naszej ziemi”. Pojął, że to nie żarty. I choć z innych wsi dochodziły już wieści, że takie kartki się pojawiały, nie wierzył, że mają one jakiekolwiek znaczenie. A teraz uwierzył. Ale na razie z dziadkiem Ignacem poszukiwał ciała ciotki. Obeszli wszystkie zakątki, przejrzeli rowy, jamy, doły, wojenne okopy, ciotki nie znaleźli. Co się z nią stało? – zastanawiali się. – Gdzie ją ukryli? – I wtedy dziadek Piotr pomyślał, by raz jeszcze do studni zajrzeć. Spuścili wiadro, wiadro rozdzwoniło się o cembrowinę i opadło na dno. Poruszyli kilka razy sznurem, ale nic nie wyciągnęli, tylko czystą wodę. Przez chwilę naradzali się, co dalej czynić, patrząc na dziadka Piotra. A on zaproponował, by jeszcze raz spróbować. Spróbowali. I odrąbaną rękę ciotki Elzy wyciągnęli. A potem drugą. Patrzyli na siebie z otwartymi ustami. Nie wiedzieli, co powiedzieć. Stali jak skamieniali. Przed nimi leżała martwa głowa i odrąbane ręce ciotki Elzy. Dopiero teraz uzmysłowili sobie, że były bez palców.

– Po kolei musieli odrąbywać – zgrzytnął zębami dziadek Ignacy. Stał przy studni i spytał:

– A gdzie reszta? Gdzie ciało? Gdzie nogi?

Nikt jednak nie odpowiedział, bo nikt nie wiedział.

Długo wpatrywali się w odciętą głowę i martwe ręce, aż dziadek Piotr polecił, by jeszcze raz spuścić wiadro. Spuścili, ale bez skutku. Próbowali tak kilka razy. Nic to nie dało. Wujek Marian zaproponował, by obwiązali go sznurami, a on zjedzie na samo dno i sprawdzi, czy nie ma tam ciała. Po naradzie jednak odrzucili ten plan. Studnia była głęboka, nie dało się więc dotrzeć do dna i sprawę zostawili niedokończoną. Długo się nikt nie odzywał. A odcięta głowa wciąż na nich patrzyła.

– Zamknij jej oczy – mruknął dziadek Piotr. – Patrzy tak, jakby o coś nas oskarżała – powiedział. A wujek Marian podszedł do głowy i zamknął oczy.

Jednak co się odwlecze, to nie uciecze. Po kilku dniach nastąpiła straszna susza, pola tak wyschły, że widać było tylko spękaną ziemię. Woda w studniach opadła. I same się zwłoki ciotki Elzy odsłoniły. Leżały w głębi, pokiereszowane, oddzielnie nogi i stopy, i przepołowiony korpus, poszarpany, jakby cięty piłą. Wujek Marian po długiej drabinie zszedł kilka razy na dół i wyniósł resztki ciotki Elzy na wierzch.

Dziadek Ignacy długo wpatrywał się w szczątki nieboszczki, a jego wydatna szczęka nerwowo się poruszała. Dziadek Piotr chciał coś powiedzieć. Kilka razy otwierał i zamykał usta, ale nie był w stanie, jakby słowa ugrzęzły mu w gardle i tylko ostry ból targał mu głowę. Co chwilę chwytał się za czoło i z obu stron je podtrzymywał, jakby się bał, że zaraz pęknie i rozleci się na kawałki, jak rozsypujący się dzban.

– Badyl za tym wszystkim stoi – nie patrząc na nikogo, wydusił dziadek Ignacy.

Nikt jednak nie zareagował.

– Badyl – mimo to powtórzył dziadek.

Jasio Kudłacz zaprzągł konia, poskładane resztki ciotki ułożyli na starych drzwiach od obory i zawieźli na plebanię, gdzie już leżała gotowa do pochowania głowa. Odbył się pogrzeb, w którym uczestniczyła cała wieś. Nie brał w nim udziału tylko Badyl, który stał na progu swojej chaty i ponuro się przyglądał długiej procesji żałobników. Ciągnęła się od kościoła do cmentarza. I nie było już ciotki Elzy.

Minęły lata.

Został zamordowany siekierami dziadek Ignacy.

Spalony żywcem kuzyn Waldek.

W płomieniach ognia, porąbana, pocięta, zadźgana nożami zginęła połowa mojej rodziny.

Skończyła się wojna.

Zostaliśmy wygnani ze swojej ziemi.

Nastała Ukraina.

A ja zacząłem opisywać tamte tragiczne wydarzenia i publikować książki.

Spotkałem się z dziadkiem Piotrem, by powspominać dawne dzieje, a on mi powiedział:

– Wiesz, Stasiu, ciotka Elza wciąż patrzy mi w oczy. Minęło tyle lat, a ona ciągle czegoś ode mnie żąda, czegoś chce.

– Czego, dziadku? – spytałem.

Wzruszył ramionami, nabił fajkę i długo patrzył przed siebie, jakby chciał zobaczyć miniony świat. Ale nie zobaczył. Bo już nie było minionego świata. Przy pożegnaniu, pokiwał głową i wymamrotał:

– Chce prawdy.

Wbiły mi się mocno te słowa w serce, jak drzazga, która boli.

Bo nikt nie znał prawdy. Nikt nie wiedział, kto zamordował ciotkę Elzę. A wszelkie domysły na nic się zdały, ponieważ nikt nie miał żadnego dowodu. Sprawa wydała się beznadziejna i przegrana na zawsze. Tak jak wiele innych spraw. Nikt nie odnalazł sprawców wielu zbrodni. Nikt nie postawił ich przed sądem. Nikt nie wydał wyroku. I nikt nie zaznał sprawiedliwości.

– Wciąż patrzy mi w oczy – słyszałem słowa dziadka.

I sam zobaczyłem, jak ciotka Elza patrzy na dziadka. Bo widziałem ją, jak zatrzymywała na każdym z nas wzrok i długo się nam przyglądała, jakby chciała nas zapamiętać na zawsze. Tyle tylko, że teraz patrzyła z zaświatów. I na mnie patrzyła. Widziałem jej ostry, przeszywający, ale i jakiś dobry, pełen miłości wzrok.

Aż nadszedł czas, że wyjechałem z telewizją do swojej wsi, by nagrać film o ludobójstwie. Wiele lat wcześniej ojciec mnie spytał:

– Chcesz napisać o Hnilczu książkę?

– Tak, tato, chcę napisać o Hnilczu książkę.

Zamyślił się i powiedział:

– Nie napiszesz, synu, bo nie wiesz, kto zamordował ciotkę Elzę.

Spojrzałem na niego zaskoczony.

– Cóż warte jest pisanie, kiedy nie ma w nim całej prawdy – patrzył ponad moją głową.

Już chciałem zrezygnować z pisania, gdy tym razem zjawił się u mnie w domu i od progu się odezwał:

– Jedź, synu – chwilę się nad czymś zastanowił – jedź – powtórzył – bo ja już tam nigdy nie pojadę. Ale uważaj! – przestrzegł mnie. – Mordercy wciąż żyją.

Wysłał mnie jak swój prywatny list na zaginioną Atlantydę.

Nie wiedziałem, co o tym wszystkim myśleć. Jeszcze niedawno odwodził mnie od planów wyjazdu, dawał do zrozumienia, że i tak nie odkryję prawdy, więc nie ma sensu, bym jechał, a teraz mu się odmieniło. Nie miałem pojęcia, jak to rozumieć.

– Dlaczego? – spytałem. – Dlaczego nie pojedziesz?

– Bo nie zastanę tam już swojego świata. A na inny nie chcę patrzeć.

– A ja? – spytałem.

– Ty to co innego – odrzekł. – Ty chcesz coś sprawdzić, porównać, dotknąć, powąchać, poczuć… Bez tego nie da się świata opisać.

Nie byłem pewien, czy bez tego nie da się świata opisać. Nawet zdawało mi się, że wprost przeciwnie, bez tego można znacznie lepiej i ciekawiej świat opisać, bo nic nie ogranicza piszącego, żadne znane przedmioty, krajobrazy, twarze, idee i okoliczności, żaden terror psychiczny, żadna dyktatura faktów, wszystko się stwarza samo przez się, jakby samo w samym sobie i we własnym stawaniu się stawało, w jednym niepowtarzalnym akcie samoorganizacji, w którym przemawia przez nas inna, nieznana dotąd rzeczywistość. I już chciałem te wszystkie mądrości przekazać ojcu, lecz on nieufnie mi się przyjrzał i powiedział:

– Zresztą, masz swój rozum, jedź albo nie jedź. I tak na jedno wyjdzie.

Znowu go nie rozumiałem.

Nie zrozumiałem, co miał na myśli. Ale taki ojciec był. Coś głęboko ukrywał. A dawał tylko sygnały, by pobudzić moją wyobraźnię. Reszty musiałem się sam domyślać. Wiedziałem jednak, że za tym kryje się coś ważnego; „…jedź albo nie jedź. I tak na jedno wyjdzie” – kołatało mi się po głowie. A ojciec odwrócił się na pięcie i już nigdy do tego nie wracał.

Wkrótce umarł.

A ja pojechałem do swojej wsi. Sam nie wiem dlaczego. Wcale nie po to, by coś napisać albo nie napisać, nakręcić lub nie nakręcić. Długo się wzbraniałem. Wynajdowałem sto powodów, by nie jechać, jednak w końcu pojechałem. Coś mnie pchnęło w tamtą stronę. Coś nielogicznego, absurdalnego, niepojętego dla mnie samego i wszelkich rozumnych racji. Coś, co po nocach z nami gada i nie pokazuje swojej twarzy, a tylko szepcze:

– Jedź! Jedź!

I pojechałem. Posłuchałem tego tajemniczego głosu.

Spakowałem walizki i w drogę.

Towarzyszyła mi telewizja, by pokazać, jak to stary, schorowany pisarz wraca po pół wieku do swojej wsi i co się wtedy z nim dzieje. Wiedziałem, że takie pytania zacznie mi zadawać mądra pani redaktor. Co pan odczuwa? Czy poznaje pan dawne kąty? Gdzie zamordowano pana dziadka Ignacego? A gdzie ciotkę Elzę? Gdzie katowano Stasia? A gdzie spalono kuzyna? I jak się pan uratował? Ale nie zadała mi żadnego pytania. Bo nagle we mnie wszystko się zablokowało. Patrzyłem na wieś i głosu wydobyć nie mogłem. Widziałem, jak obserwuje mnie nieruchome oko kamery. Jak idą w ślad za mną technicy, specjaliści od światła, obrazu i dźwięku. I chcą, bym coś powiedział, pokazał palcem, ruszył głową, objaśnił, bym w końcu się odezwał i cokolwiek bąknął. Ale ja stałem jak słup, nieruchomy i martwy. Jakby mi ktoś pięść w gardło wsadził. Milczałem jak grób. Nie byłem w stanie słowa wydusić. Szliśmy przez wieś w przygnębiającym, trudnym milczeniu, a ja nic. A to długa wieś. Ciągnąca się przez siedem kilometrów. A może i więcej. Powoli obok nas i za nami zbierały się grupki źle ubranych, obdartych, chudych i zmizerowanych wieśniaków, brudnych dzieci i zaniedbanych kobiet. I ciągnęły za kamerą jak coraz dłuższy kondukt pogrzebowy. W skupieniu, z uwagą śledzący każdy nasz gest, poruszenie dłoni, ruch ust, drgnienie powiek. Widziałem też kątem oka, jak mądra redaktorka unosi brew i porozumiewa się po cichu ze swoim zespołem. Jak gestykuluje i nie spuszcza mnie z oka. Czułem, jak przekazują sobie milczące sygnały, szepczą coś do siebie i odskakują jedni od drugich, jakby się bali, że zauważę te ich spiskowe gesty. Powiadamiali siebie wzajemnie, że chyba jest źle ze mną, język mi skołowaciał, mózg zastygł, umysł przestał pracować, przekazywali sobie niemo, że nagłych zawrotów głowy dostałem, w obłęd popadłem.

A mnie się świat dziwnie deformował, zniekształcał i przeobrażał, domy się przekrzywiały, jakby się rozpadały, zniekształcały i nagle malały, z odpadającymi drzwiami i połamanymi furtkami, z rozłażącymi się płotami. Mocno waliło mi serce, jakby chciało z piersi wyskoczyć. Ze szkoły zostały tylko odrapane ściany. Zamiast dachu niebo widniało. Z chaszczy cmentarza krowy się wyłaniały. Ze sklepu wujka Mariana pustką straszyły powybijane okna. W rozwalonej i pełnej blizn bibliotece stada kotów się wylegiwały. Ściany kościoła liszaje przegryzały, dach był przechylony, a wewnątrz leżały belki i pasły się kozy.

Kondukt wciąż się powiększał. W pewnym momencie dostrzegłem z boku wysokiego, spłaszczonego niczym deska chudego starca, który ukrywał się za plecami idących ludzi. Co chwilę migała mi jego zapadnięta, blada twarz i znikała. Najpierw przy ruskim cmentarzu. Potem wśród sadów. Przy chatce samotnej kobiety. Posuwał się za konduktem i zerkał tylko na mnie. Przy szkole zatrzymałem się na dłużej i gwałtownie się odwróciłem. Zobaczyłem jego szeroko rozwarte oczy. Zaskoczony, nie wiedział, co ma ze sobą zrobić. Gdy minęliśmy kościół, zaszedł mnie z drugiej strony i wyglądał zza drzewa. „Kim jesteś, staruszku, że tak mnie śledzisz?”, wdarła się do mojego mózgu niespokojna myśl. Ale ta myśl musiała i do niego trafić, bo zniknął mi z oczu i przez długi czas go nie widziałem. A oko kamery wciąż mnie śledziło.

Wkraczaliśmy na uliczkę, która do mego domu prowadziła.

Nogi same w tę stronę ciągnęły.

Redaktorka straciła już wszelką nadzieję, że cokolwiek powiem i kiedykolwiek się odezwę. Bezradnie opuściła głowę i zamyślona szła za kamerą.

Ale myliłem się, sądząc, że zrezygnowała ze swoich planów.

W każdej chwili gotowa była do akcji, profesjonalistka, perfekcjonistka, znowu bacznie na mnie zerkała, sprawdzając, czy coś się może we mnie odmieniło i czy jestem w stanie sklecić choć ze dwa zdania.

Ogarniała nas jakaś pulsująca, bolesna cisza.

Tylko stukot butów było słychać.

Gdy mijaliśmy rów, chudy staruszek znowu wychynął na moment zza pleców milczącego tłumu i schował się w cieniu drzew.

Ruszyliśmy pod górę, gdzie stała moja chata.

Ale zamiast chaty wyłoniła się ogromna biała pustka.

Nie było mojej chaty, płotu, ogrodu, sadu, przydrożnej kapliczki, aniołów, które zostawiłem, by chroniły obejście, archaniołów i chórów anielskich, ani złotych pszczół, które fruwały nad domem.

Powiało straszną i smutną ciszą.

I wtedy stało się coś, czego się nikt nie spodziewał.

Na moment musiałem się oddalić.

Gdy wracałem, jak spod ziemi wyrosła przede mną długa, blada postać i uniosła do góry ramię.

– Pan Srokiwskij? – odezwała się zachrypłym głosem, jakby czekała na mnie od wieków.

Byłem tak osłupiały, że słowa wydusić nie mogłem. Nie dość, że zwaliły się na mnie jak potężna góra ciężkie i pełne bólu wspomnienia, dawne przeżycia, śmierci, dużo śmierci, to jeszcze owa postać jak duch wynurzyła się z zaświatów i wypytywała:

– Syn Jana?

– Tak, syn Jana.

Skinąłem głową. Skąd wiedział, że jestem synem Jana, pojęcia nie miałem. I w ogóle pojęcia nie miałem, kim był, czego ode mnie chciał i co to wszystko znaczy.

– Wnuk Ignacego? – upewniał się.

– Tak – odparłem. I sam byłem zaskoczony swoim głosem. Bo to nie ja się odezwałem, tylko jakiś daleki, obcy głos, który jakby żądał, bym się choć na chwilę ujawnił.

– Choczu z toboju pohoworyty – powiedział poważnie i jakoś ostatecznie, jakby od tego nie było odwołania.

Nie zdążyłem mu zadać pytania, kim jest i dlaczego tak nalega, gdy kamerzysta jak oszalały rzucił się z aparaturą, żeby nas sfilmować, a redaktorka skoczyła jak oparzona, by znaleźć się w środku wydarzeń, lecz staruszek spokojnie, ale kategorycznie zażądał, by się odsunęli, ponieważ on ze mną chce tylko rozmawiać, na osobności, bez świadków, kamer, lamp i całego tego zamieszania – wskazał ekipę telewizyjną.

Dałem znak, by odeszli.

Z niepewnymi minami, zdezorientowani, z ociąganiem i jakby z pretensjami oddalili się.

A chudy staruszek przez chwilę jeszcze mi się przyglądał, jakby sprawdzał moją wiarygodność, po czym wychrypiał:

– To ja zamordowałem Elzę.

Jakby mnie obuchem zdzielił.

To omam. Halucynacja. Zwidy chorego umysłu, myślałem.

Cała ta podróż była dla mnie omamem. Koszmar jakiś.

Przetarłem z niedowierzaniem oczy.

Miał z osiemdziesiąt osiem lat. Na oko. Nie przedstawił mi się, nie powiedział, o co mu chodzi, nie przygotował mnie do tego, tylko palnął: „To ja zamordowałem Elzę”. Było to nienormalnie absurdalne i nie do pojęcia. Przecież tak się nie zdarza, gorączkowo myślałem. Chyba się przesłyszałem. To jednak złudzenie, przewidzenie jakieś, zjawa. A widmo przede mną stało, widziadło jakieś, upiór. Ciarki mnie przeszły. Pomyślałem, że to jakieś maszkary z wojny mnie naszły. Ale nie były to żadne maszkary. Nie było to też żadne widziadło, upiór czy zjawa. Przede mną stał żywy człowiek, wysoki, chudy i płaski jak deska. Ubrany skromnie, nawet ubogo, w porwanych spodniach i zmiętej koszuli. A buty na bosych stopach wprost się rozlatywały. I palce wystawały ze środka. Za to bujna, siwa grzywa unosiła się wysoko nad głową. Kołysał się lekko na boki, jakby równowagi nie mógł utrzymać.

– Nie rozumiem – odpowiedziałem.

Ale sam nie wiedziałem, czego nie rozumiem. I dlaczego tak odpowiedziałem. Byłem rozdygotany, oszołomiony. Nie wiedziałem, co się ze mną dzieje. Nie dość, że nie radziłem sobie ze swoją ziemią, wsią, pamięcią, natłokiem wspomnień, doszedł jeszcze ten typ. Czego on ode mnie chce?

– Zamordowałem twoją ciotkę, Elzę – uściślił.

Nie usprawiedliwiał się. Nie wyjaśniał. Nie tłumaczył. Tylko stwierdził.

– Pan? – głos sam się ze mnie wydobył, samoistny, sam w sobie tylko ważny. I nie wiem, jak to się stało, zacząłem zadawać mu pytania. Ale to nie ja je zadawałem, pytania same się zadawały.

– I pan chciał ją udusić? – usłyszałem swój głos.

– Tak. Chciałem udusić.

– I utopić?

– Tak, chciałem utopić.

– I zabić w górach?

– Tak, chciałem ją zabić w górach. Zepchnąłem w otchłań.

– I pan się nazywa Badyl? – moje ciemne oko wwiercało się w jego siwe oko.

– Tak, nazywam się Badyl. Iwan Badyl – odparł spokojnie.

Nic w nim nie drgnęło. Nic nie pękło. Nic się nie załamało.

– A dlaczego pan to zrobił? – dociekał głos.

Bez wahania odpowiedział:

– Bo kazali.

– Kto kazał?

– Bandera, UPA, chłopcy z lasu – recytował.

– To był wyrok?

– Tak.

– I pan musiał go wykonać?

– Tak.

– Nie mógł pan odmówić?

– Nie.

– Co by się stało, gdyby pan odmówił?

– To samo, co z Elzą.

– Zamordowaliby pana, pokawałkowali, poćwiartowali tak, jak pan to zrobił?

– Tak.

– Czy to jest dla pana usprawiedliwienie?

Zacisnął zęby.

– A sumienie? – spytałem. – Co z sumieniem?

Spojrzał gdzieś daleko, jakby tam szukał sumienia. Nie odpowiedział na pytanie.

– Znęcał się pan nad nią, męczył, poddawał straszliwym cierpieniom. Prawda?

– Tak – odparł zimno.

– Czy te męczarnie, jej ból, cierpienie, sprawiały panu przyjemność?

Zamarł w bezruchu, zastygł, nawet nie drgnął. Jego oczy, ciało, ręce, nogi jakby skamieniały. Chciałem nim wstrząsnąć, dotknąć go, zranić. Wciąż milczał.

Powtórzyłem pytanie. Inaczej tylko je sformułowałem.

– Czy mordowanie sprawiało panu radość? Dawkowanie cierpienia? – patrzyłem mu prosto w twarz.

Drgnął, zawahał się i wychrypiał:

– Tak, cieszyliśmy się.

Nie powiedział „ja” się cieszyłem. Tylko „my”. Rozmył odpowiedzialność.

Jeszcze inaczej postawiłem pytanie:

– A pan? Czy panu osobiście mordowanie dawało satysfakcję?

Długo milczał, potem skinął głową i wyraźnie powiedział:

– Tak.

Nie dostrzegłem cienia emocji, niepokoju, winy, strachu, czegoś takiego.

Mówił zimnym, jakimś odczłowieczonym głosem.

Zwróciłem uwagę na jego długie, blade ręce oraz na cienkie jak patyczki palce. Zauważyłem, że trzęsą mu się teraz te ręce. Głos miał spokojny, ale ręce mu się trzęsły. Chciałem go spytać, dlaczego ze mną rozmawia, nie mogłem jednak oderwać wzroku od trzęsących się rąk. Jego twarz była wykrzywiona, lecz nie ze złości ani z gniewu, tylko jakby sparaliżowana, martwa i zimna, wykrzywiona, jakby dawno zaschła w jakimś okrutnym, martwym skurczu. Przeszła mi przez głowę myśl, że musiała się tak skrzywić, gdy odrąbywał głowę ciotki Elzy. I skrzywienie to pozostało mu do dzisiaj. A on się odezwał:

– Przez te wszystkie lata nie mogę sobie z tym poradzić.

Zaskoczył mnie. Po wcześniejszych pytaniach i jego chłodnych odpowiedziach, nagle taki zwrot. Nie kajał się, nie przepraszał, tylko stwierdził, co się z nim działo potem, już po fakcie. Po dokonanej zbrodni.

– Z czym? – spytałem. – Z czym nie mógł pan sobie poradzić?

Długo milczał. Ja się też nie odzywałem. Czekałem. W końcu powiedział:

– Ona ciągle na mnie patrzy.

Coś mnie ścisnęło w dołku.

– Jej odrąbana głowa wciąż na mnie patrzy – powtórzył. – W dzień i w nocy, w dzień i w nocy. I nigdy nie przestaje – dodał.

– I co? – zadało się pytanie.

Zdawało mi się, że to bez sensu. Że wszystko, co tu zachodzi, jest bez sensu. Poczułem to bardzo mocno. Ja, redaktorka, oświetleniowiec, kamerzysta, telewizja, ten człowiek, pytania i odpowiedzi, cisza poza nami, ta straszna cisza wieczornej pory, kiedy wszyscy się odsunęli na bok i nasłuchują, a ja nic z tego nie rozumiem. Wszystko to było bez sensu.

– Musiałem to komuś z waszych powiedzieć – odezwał się.

Wyraźnie zaznaczył: „komuś z waszych”.

Uniosłem brew.

– Czekałem pięćdziesiąt lat – mówił. – Pół wieku!

Zamilkł na chwilę. Dokładnie mi się przyjrzał, jakby jeszcze raz sprawdzał, czy ja to naprawdę ja. Poruszył ręką, jakby chciał coś z daleka przywołać i powiedział:

– I to spowiedź, pan Srokowski – wychrypiał. – Grzechów wyznanie – patrzył mi prosto w oczy. – Tylko przed wami mogę się wyspowiadać. Tylko przed wami.

„Nie przed popem”, pytało się we mnie pytanie.

– Nie przed popem, pan Srokowski – odpowiedział, jakby usłyszał to pytanie. – Tylko przed wami. – Na nic się zdały mordy – zatoczył wzrokiem koło. – Nie ma życia, pan Srokowski. Nie ma prawdy, wolności, sprawiedliwości… – zatoczył ramieniem i pokazał biedne, rozwalające się chaty, nędzne gospodarstwa, chylące się płoty i brudne dzieci, stadami ganiające po ulicy. – Niech pan spojrzy na nasze życie, pan Srokowski, na nasze twarze, oczy, myśli… – przerwał i już nie dokończył.

Znowu długo mi się przypatrywał, a potem cicho, zdławionym głosem, wydusił:

– Poda mi pan teraz rękę, pan Srokowski?

A ja zobaczyłem, jak ciotka Elza patrzy na mnie z głębi czasu.

Jej duże, smutne oczy przyglądały mi się w milczeniu.

Wielka gorąca fala powietrza uderzyła w moją głowę.

Odwróciłem się i bez słowa odszedłem.

Odchodziłem powoli i jakby niepewnie.

Czułem jak on wciąż stoi i nie spuszcza ze mnie wzroku. Lekko zgarbiony, z wykrzywioną twarzą.

A ja się od niego oddalałem.

Nie wiedziałem, czy dobrze robię czy źle, mądrze czy niemądrze. Nie miało to już żadnego znaczenia. Nie podałem mu ręki. I to nie ja nie podałem mu ręki. I nie ja się od niego oddalałem. Oddalało się od niego coś znacznie głębszego i ważniejszego niż ja, pyłek w obliczu wszechświata. Oddalało się od niego coś ogromnego i potężnego, coś, co płakało i wyło we mnie, co szlochało i łkało z zaświatów. Wielki ból, jęk i cierpienie odwracało się od niego i szło przed siebie. I żal, straszny, porażający żal.

Tylko te trzęsące się ręce niosły się przede mną, jakby w powietrzu płynęły. Dwie samotne, blade, trzęsące się ręce.

A potem nadszedł ból serca, zmącenie umysłu i straszny szum w czaszce.

Musiałem się zatrzymać i stanąłem z opuszczoną głową.

Owiał mnie lekki, jesienny wiatr.

Wtedy uniosłem wzrok i zastygłem.

Zniknął gdzieś kondukt pogrzebowy, który się wolno za nami posuwał.

Zamiast nędznych i chudych istot, mizernych i poczerniałych wieśniaków, zobaczyłem jak z tłumu wyłaniają się mroczne indywidua, koszmarne twory, rogate i dzikie monstra, niepojęte zjawy, upiory i widma z siekierami w dłoniach, widłami, piłami i sierpami w rękach, wielogłowe maszkary, które unosiły się w powietrzu, wyciągały przed siebie ramiona i płynęły po niebie.

A gdzieś daleko, w jakiejś sinej mgle, dostrzegłem martwą twarz dziadka Ignacego, zadźganego nożami Stasia i odciętą głowę ciotki Elzy, która patrzyła na mnie smutnymi oczami z czarnej otchłani.

I poczułem, jak świat usuwa mi się spod nóg.

Wpadałem w wielki ciemny dół.

Zanurzałem się w głębokiej ciszy i już nic nie słyszałem.

2013

Posłowie

W 2006 roku ukazały się w Wydawnictwie Prószyński i S-ka w Warszawie opowiadania kresowe pt. Nienawiść. W „Posłowiu” napisałem: „Moja pamięć, wyobraźnia i emocje rozwijały się i kształtowały w atmosferze wojny, gwałtu i straszliwych mordów. Od wczesnych lat dziecinnych wsłuchiwałem się w głosy, które mówiły o strachu, bólu i cierpieniu. Mieszkałem na wsi w województwie tarnopolskim, gdzie działy się dantejskie sceny. Mordy ukraińskich nacjonalistów, płonące wsie, gwałty i najokrutniejsze zbrodnie dokonywały się na niewinnych ludziach na moich oczach. Odczułem je szczególnie boleśnie, kiedy zostali zamordowani moi najbliżsi: dziadek, zarąbany siekierami, ciotka brutalnie zamęczona na śmierć, kuzyn Stanisław, spalony żywcem i wielu innych krewnych. Żyłem w strachu wieczornych zwierzeń i niezliczonych opowieści przy zapalonej lampie”.

W domu zbierała się Rada Starszych, dziadkowie, wujowie, ciotki, kuzyni i radzili, co robić dalej. Już wiedzieliśmy, że Wołyń spłynął krwią. Nie znaliśmy jeszcze tylko pełnych liczb, całego koszmaru zniszczenia, degradacji człowieka i natury ludzkiej, ale dowiedzieliśmy się wszystkiego wiele lat później. Okazało się, i to już dzisiaj wiemy na pewno, że na Wołyniu Ukraińcy wymordowali ok. 60 tysięcy Polaków. A na całych Kresach co najmniej 200 tysięcy.

Mordowali też swoich, którzy ich nie słuchali. Albo pomagali polskim sąsiadom.

Ofiarami padali także Ormianie, Czesi, Rosjanie, Cyganie, ukryci po lasach Żydzi. Świadkowie przywoływali mrożące krew w żyłach sceny. A ja plątałem się między nogami dorosłych i nasłuchiwałem, coraz bardziej przerażony, słysząc opowieści o tym, jak banderowcy żywcem wrzucają ludzi do studni, jak dzieci spalają w piecach, jak przywiązują mężczyzn do drzew i ćwiczą celne uderzenia siekierą, odcinając głowy, piłami tnąc ciało, odrąbując ręce i nogi. Moja wyobraźnia napełniała się demonami zła, moje uczucia były poranione, a ja pogrążałem się w smutku i strachu.

Powoli zamieniałem się z pogodnego, radosnego dziecka w wystraszone zwierzę, które kryje się w ciemnościach i cichutko pojękuje pod łóżkiem, skryte wśród pajęczyn.

To nie opowieść z bajki.

To realny, konkretny świat.

Zamieniałem się w szczura, którego goni potwór i oślepia krwawymi oczami. Wyobraźnia ten świat koszmaru powiększała i zwielokrotniała.

Nieraz wyciągała mnie matka spoconego, jąkającego się i chorego spod łóżka, unurzanego w kurzu i zapłakanego. A przecież nigdy do tamtego czasu się nie jąkałem, niczego się nie bałem. Teraz zaś płakałem ze zdławionym gardłem. Płakałem głośno i płakałem w sobie, po cichu. Coraz częściej płakałem w sobie. By nikt nie słyszał. Był to szloch wewnątrz mnie, w głębi, głuchy i pełen bólu.

Te straszne opowieści trwały miesiącami i latami, aż nadszedł październik 1943 roku, gdy do naszej wsi przyjechał wóz z obcymi mężczyznami. Chcieli rozmawiać z księdzem Kowalczykiem. Ale ksiądz zdołał uciec. Zabrali więc ze sobą jego siostrzeńca, Stasia Rybickiego, którego znałem, a który przebywał akurat wtedy na plebanii ze swoją matką. Wsadzili go na wóz i powieźli w stronę lasu. Później jego martwe ciało leżało na plebanii, a ja na nie patrzyłem. Matka mnie zabrała, kiedy już gromadziła się tam wieś. Ludzie załamywali ręce i nie wiedzieli, co mają ze sobą zrobić. To była pierwsza śmierć w naszej wsi zadana przez Ukraińców. Patrzyliśmy na ciało bez oczu, języka, poranione, straszne. Wcześniej jacyś Niemcy robili mu zdjęcia. Miał osiemnaście lat. Śnił mi się potem po nocach.

Tamte zbrodnie do dzisiaj wdzierają się do moich snów i zrywają mnie z łóżka.

A rodzina słyszy co jakiś czas w nocy rozdzierające serca krzyki, rwany szloch i głuchy płacz. Po tylu latach.

Od tamtej pory już na mojej twarzy nie było widać uśmiechu. Przestałem się śmiać, uśmiechać, być wesołym. Musiała to zauważyć matka, bo któregoś dnia powiedziała cicho do ojca:

– On się już nie uśmiecha. Siedzi całymi dniami pod łóżkiem, kryje się po kątach, dziczeje nam. A było to takie radosne dziecko.

Ja to słyszałem i na zawsze zapamiętałem.

Dziecinny, niewinny uśmiech został zamordowany na zawsze.

Moje dzieciństwo również zostało zamordowane.

Demony mroków skakały wielkimi krokami po mojej ziemi i w początkach marca 1944 roku przyszła porażająca wiadomość, że w naszym województwie mordują już całe wioski. Nie pojedynczych ludzi czy wybrane rodziny, tylko całe miejscowości. I wycinają w pień. Nie gdzieś tam daleko. Tylko za miedzą. Następowały mordy zbiorowe.

Wciąż najgorszy był ten dawkowany strach, te jego mroczne fale, które jak czarne morze otaczały nas ze wszystkich stron.

Śmierć nadchodziła powoli, ale zewsząd słychać było jej kroki. I jęki ofiar.

28 lutego 1944 roku została napadnięta przez oddziały UPA oraz pododdziały ochotniczej 14. Dywizji SS „Galizien” i spalona duża polska wieś, Huta Pieniacka. To już było niedaleko Złoczowa, w powiecie brodzkim, dokąd nieraz jeździłem z ojcem na zakupy. Teraz tam diabeł rozpostarł mroczne skrzydła.

Kilka dni później usłyszałem na własne uszy, że bandyci zapędzili ludzi do stodół, stodoły oblali benzyną i podpalili, a w środku umierali w okropnych męczarniach kobiety, starcy i dzieci.

Te obrazy moja pamięć także musiała zamknąć w sobie. I musiałem z tym żyć. Znowu narady starszych. Znowu ich smutne twarze, opuszczone głowy, bezradne spojrzenia. Krążyli wokół siebie, niepewni dnia ani godziny. I dławili strach. Pewnie taki sam, jaki i mnie dusił. Ten strach powodował, że ludzie umierali. Serca nie wytrzymywały. Niektórzy wariowali. W sąsiedniej wsi silna, zdrowa kobieta chodziła z obłędem w oczach od chaty do chaty i pytała, czy jej rodzina żyje. Nie poznawała swojej rodziny. Jakiś mężczyzna targnął się na życie. Nie wytrzymał napięcia.

Ludzie uciekali z domów.

A ja znowu kryłem się po kątach jak przerażony szczur, spocony i drżący.

I tak dzień w dzień, noc w noc. Cios za ciosem.

Jak nie Huta Pieniacka, to Podkamień, jak nie Podkamień, to Palikrowy, jak nie Palikrowy, to Panowice. Już tego nie wytrzymywaliśmy.

Znowu zbierali się starsi i wymieniali te nazwy. Panowice były bardzo blisko. Chodziłem tam z matką pieszo, na bosaka. Do krewnych, znajomych. I oto bandy zaatakowały już Panowice, typową polską wieś. Napadli 15 sierpnia 1944 roku. Płonącą wieś widać było z daleka jak na dłoni. Ludzie widzieli płomienie, ogień, dym, ale nic nie mogli zrobić. Słychać było strzały, serie z karabinów maszynowych. Śmierć nas okrążała. Mój kuzyn i imiennik, Stanisław Srokowski, zginął tam w płomieniach. Nikt już nie spał tej nocy.

Dwa dni później banderowcy napadli na moją wieś, na Hnilcze.

Z tamtej atmosfery wzięły się też tamte opowiadania. Wydawca pisał:

„Polskie Kresy wytworzyły własną piękną legendę, zrodziły takich gigantów literatury jak Mickiewicz, Słowacki, Herbert i Miłosz, ale stały się też ziemią kaźni i straszliwych zbrodni. A zbrodnie te, dokonywane w latach 1939–1945 na Polakach przez ukraińskie formacje nacjonalistyczne, odbijały się jak echo hańbą odwetu”.

„Nienawiść spotkała się z bardzo życzliwym, a nawet entuzjastycznym przyjęciem krytyki i czytelników. Bardzo szybko została przetłumaczona na język hebrajski. I wyróżniona nagrodą Mackiewicza. To książka o tamtych czasach, o konflikcie sumienia i dramacie ludzkiej godności, a także o pamięci, o której Kardynał Stefan Wyszyński pisał: «Gdy gaśnie pamięć ludzka, dalej mówią kamienie»”.

A krytycy dodawali:

„Dusza płacze […] z tą książką jest tak: usiądziesz, weźmiesz do ręki i już nie wypuścisz, dopóki ostatniej strony nie przeczytasz […] Wspomnienia są po prostu przerażające. […] nie przypominam sobie tak ekstremalnych, szczegółowych opisów torturowania zarówno dorosłych, jak i dzieci. Ze względu na drastyczność przedstawionych wydarzeń zakwalifikowałam tę książkę do «męskiej rzeczy».[…] lektura obowiązkowa dla każdego Polaka; kto tej książki nie przeczyta, sam siebie skrzywdzi; książka, którą się pamięta latami”. jolad6; (http://jaczytam.blox.pl/2012/11/Ksiazki-ktore-sie-pamieta-latami-Nienawisc.html)

„Już w Duchach dzieciństwa i Repatriantach, poświęconych Kresom, krytycy i czytelnicy wysoko oceniali jego dorobek. Pisali: «Powieść Srokowskiego jest bodajże jedynym w naszej literaturze tak doskonałym artystycznie obrazem wędrówki Polaków z […] dawnych wschodnich rubieży»”. (Zenon Łukaszewicz)

„To najbardziej wstrząsająca książka, jaką przeczytałam […] To […]opowieść o ludziach, którzy narażając życie własne i swoich dzieci, nie obawiali się czynić tego, co należało – nieść pomoc ludności żydowskiej. Często płacili za to śmiercią z rąk swoich sąsiadów Ukraińców. Książka Srokowskiego to również przypomnienie pewnych rzadko wspominanych dziś wartości, których mały chłopiec również uczył się dzięki tym historiom, takich jak odwaga, honor, wewnętrzna wolność”. (Ewa Mucha)

Nowy zbiór opowiadań, Strach, poszerza i pogłębia problematykę kresową. Przenosi ją też po części do naszych czasów. Mierzy się z nową perspektywą i odsłania mroki XXI wieku. Ale główne źródła inspiracji biją z czasów wojny, z moich osobistych doświadczeń, jak historia Stasia, oraz z licznych wypowiedzi, zeznań i relacji świadków. Niektóre wątki wzięły się z przeczytanych lektur, jak choćby w opowiadaniu „Czerwona sukienka”, do którego natchnienie przyszło ze wspomnień ks. prof. Józefa Mareckiego, zawartych w przedmowie do książki Joanny Wieliczki-Szarkowej Wołyń we krwi, czy z relacji internetowych, np. Marka Koprowskiego, jak to się stało w przypadku „Lekcji anatomii”.

Najważniejszym zadaniem było oddanie klimatu zbrodni, pokazanie zwyrodnienia, degeneracji istoty ludzkiej, wyrastającej z obłędnej ideologii integralnego nacjonalizmu, jako zjawiska społecznego i politycznego, do którego we współczesnej Ukrainie odwołuje się rządząca przy naszej wschodniej granicy partia Swoboda. Ważne było też pokazanie, w jakich warunkach i w jakiej atmosferze zbrodnie przebiegały, co im towarzyszyło i jaka była na nie reakcja otoczenia.

Wydaje się, że dobrze spożytkowana wiedza literacka i historyczna może się przeobrazić w ostrzeżenie i krzyk rozpaczy przed powtórzeniem się aktów ludobójstwa.

Lepiej więc wiedzieć, co się zdarzyło na Kresach, niż nie wiedzieć i czekać z założonymi rękami, aż tragedia się znowu powtórzy. I znowu ściśnie w kleszczach śmierci nas, nasze dzieci i wnuki lub bliższych albo dalszych sąsiadów.

Nie jest to więc tylko pokarm dla duszy, ślad dla pamięci i wskazówka dla wyobraźni, ale przede wszystkim wyraźny i ostry znak ostrzegawczy dla sumienia, z którym współczesny świat sobie nie radzi.

Content

Srokowski Stanisław Strach. Opowiadania kresowe

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Pochówek Polski

Lekcja anatomii

Zabić matkę

Kotek

Obiad w Kutach

Księża

Stasio

Czerwona sukienka

Rozszarpany poeta

Przerwane wesele

Chłopcy, nie róbcie nam wstydu

Wyznanie rezuna

Posłowie