Мэйв Бінчы

Вечаровы кляс

Даражэнькаму, шчодраму сэрцам Гордану,

grazie per tutto,

са ўсім маім каханьнем

ЭЙДАН

Суцэльная вечнасьць пралегла паміж сёньня і тымі дзівоснымі 70-мі. Тады яны захапляліся запаўненьнем анкет.

Эйдану падабалася ў выходныя адшукаць у газэце тэст Вы Клапатлівы Муж? альбо, скажам, Як Вы Ставіцеся Да Шоў-бізнэсу?. Яны зьбіралі неблагія балы ў анкетах Ці Падыходзіце Вы Адно аднаму? і Ці Ладзіце Вы Зь Сябрамі?.

Але ж гэта было так даўно...

Калі сёньня Нэл ці Эйдану Данн трапляўся на вочы якісь тэст, яны не сьпяшаліся адказаць і паглядзець на вынікі. Занадта пакутлівыя былі пытаньні Як Часта Вы Займаецеся Каханьнем? а) Часьцей чатырох разоў на тыдзень? б) У сярэднім двойчы на тыдзень? у) Кожную суботу? г) Радзей?. Хто імкнецца ведаць, наколькі радзей, і высьвятляць, як інтэрпрэтуюць гэты факт анкетныя мудрагельцы?

Сёньня яны перагарнуць старонку, ледзь згледзеўшы артыкул на тэму Ці Сумяшчальныя Вы?. Не паўстане ні спрэчак, ні разнамыснасьці. Эйдан ніколі не даваў здрады Нэл і лічыў, што яна таксама ня схібіла. Ці не была саманадзейнай такая ўпэўненасьць? Яна заставалася прывабнай жанчынай; мужчыны на яе бясспрэчна заглядаліся.

Эйдан выдатна ўсьведамляў, што шматлікія мужанькі, шчыра зьдзіўленыя доказамі няслушнасьці сваіх жонак, наўпрост самаздаволены і няўважлівы. Але ня ён. Бо ён ведаў, Нэл ня стане сустракацца з кімсьці іншым, займацца каханьнем з другім мужчынам. Ён разумеў яе так добра. Ён бы адразу сьцяміў. Ды і дзе бы яна магла каго сустрэць? А нават калі б і сустрэла кагосьці, кімсьці захапілася. Куды маглі бы яны пайсьці? Не, недарэчная думка.

Мабыць, усе адчуваюць тое самае. Гэта цалкам можа належыць да тых акалічнасьцяў, жаданьня асьвядоміць якія зь цягам часу ўсё менее. Такіх, як ламота і боль ў нагах пасьля доўгага шпацыру. Як зьнікненьне прагі слухаць папсу, і нават увогуле няздольнасьць зразумець, што ж вабіла ў ёй раней... Пэўна, ты паволі аддаляесься ад чалавека, ў якім бачыў падмурак сусьвету.

Верагодна, любы чалавек сарака васьмі год, перасягнуўшы на сорак дзевяты, выпрабоўвае тыя ж пачуцьці. Ва ўсім сьвеце годзе мужчын, якія жадалі бы бачыць у жонках больш палкасьці і жарсьці, нават ня толькі ў каханьні, гэта кранае самых розных рэчаў.

Шмат часу мінула з тае пары, калі Нэл цікавілася ягонай працай, яго надзеямі і мроямі аб школе. Некалі яна ведала па імёнах ўсіх настаўнікаў і шматлікіх вучняў, яе захапляла гутарка аб прасторных клясах і аб пастах дзяжурных, аб школьных экскурсіях і п'есах, аб праектах Эйдана адносна Трэцяга Ўзроўню навучэньня.

Зараз яна не ўнікала ў тое, што адбываецца. Калі прызначылі новага Міністра Адукацыі, Нэл толькі сьцепанула плячыма. — Упэўненая, горш за свайго папярэдніка ёй ня быць, — вось усё, што сказала ягоная жонка. Нэл нічога ня ведала аб Пераходным Клясе, але лічыла яго ідыёцкай раскошай. Яна ўяўляла сабе дзяцей, стала занятых думкамі, дыскусіямі … пошукамі сябе … замест сур'ёзнай падрыхтоўкі да іспытаў.

І Эйдан не вінаваціў яе.

Ён стаў сумным апавядальнікам. Ягоны голас рэхам аддаваўся ў яго ўласных вушах, нагадваючы гуд, і дачкі ўздымалі вочы гору, дзівячыся, зь якой нагоды у дваццаць адзін год і ў дзевятнаццаць гадоў яны змушаныя выслухваць усялякую лухту.

Ён імкнуўся не надакучваць ім. Эйдан ведаў ўласьцівасьць настаўнікаў: яны так звыклі заваёўваць аўдыторыю ў клясе, што ня здольны спыніцца і па-за ім, атакуючы любы тэмат з ўсіх бакоў, пакуль ня ўпэўняцца, што слухач уцяміў сэнс.

Штосілы імкнуўся ён быць у курсе іх спраў, іх жыцьця.

Але Нэл ніколі не абмяркоўвала і не распавядала нічога аб рэстарацыі, у якой працавала касірам: — Вох, дзеля бога, Эйдан, гэта праца. Я сяджу там, прымаю іх крэдытныя карткі, чэкі, гатоўку, потым аддаю рэшту і чэк. А у канцы дня прыходжу дахаты, а напрыканцы тыдня атрымліваю свой заробак. І такім чынам жыве дзевяноста адсоткаў людзей. У нас не бывае здарэньняў, драм, узрушэньняў; мы нармалёвыя, дый годзе.

Яна не спрабавала раніць альбо пакрыўдзіць яго, але тым горшай была гэтая поўха. Яму даводзілася аднаму дужацца з адчужэньнем, што ахапіла іх хату. Мінулі — даўно мінулі — тыя дні, калі Нэл трэ было хутчэй даведацца, што ў яго адбылося, калі яна “хварэла” за яго, ва ўсім прымала яго бок і абвяшчала ягоных ворагаў сваімі ворагамі. Эйдан сумаваў аб адзінстве і салідарнасьці былых часін.

Магчыма, калі ён стане Дырэктарам, усё вернецца.

Ці ён памыляецца? Можа, галава сям'і яшчэ трошкі цікавіць жонку і дачок? Яго хата паволі цікае. Але надоечы ён выпрабаваў дзіўнае пачуцьцё — яму падалося, быццам ён памёр, а яны і не заўважылі, у іх усё ішло сваёй чаргой. Нэл хадзіла ў рэстарацыю і вярталася адтуль. Раз на тыдзень яна выпраўлялася да маці. Не, Эйдану хадзіць ня трэба, адзначыла яна, гэта проста любасная сямейная балбатня. Яе маці жадае бачыць іх усіх рэгулярна, каб ведаць, што ў іх ўсё добра.

— А ў цябе ўсё добра? — заклапочана ўдакладніў Эйдан.

— Ты не на ўроку дамарослай філязофіі ў Пятым Клясе, — адрэзала Нэл, — У мяне ўсё звычайна, як ва ўсіх. Ты можаш пакінуць гэты тэмат?

Але пакінуць гэты тэмат Эйдан, зразумела, ня мог. Ён растлумачыў, што гэта не было дамарослай філязофіяй, гэта было Ўводзінамі ў Філязофію, і ня ў Пятым, а ў Пераходным Клясе. Яму ніколі не забыць погляд Нэл. Ёй карцела нешта вымавіць, але яна раздумалася. З такім жа адхіленым жалем магла бы ягоная жонка зірнуць на жабрака-тулягу ў падперазаным матузам палітко, які прам на вуліцы спусташае пляшку імбірнага віна.

Ня дасягнуў асаблівага посьпеху Эйдан і з дачкамі.

Гранія працавала ў банку, але мала што магла аб ім распавесьці. Ва ўсялякім разе свайму бацьку. Часам яму даводзілася прысутнічаць пры яе гутарках зь сяброўкамі, тады яна выглядала значна больш жвавай. Тое самае з Брыджэт. Турыстычнае агенцтва, тата — гэта цудоўна, але размаўляць тут няма аб чым. Ну вядома, усё выдатна, і бясплатная вандроўка двойчы на год, і абед даўжэй, бо праца па рухомаму раскладу.

Гранія не жадала абмяркоўваць банкаўскую сыстэму ў цэлым і сумленнасьць заахвочваньня людзей да крэдытаў, што ім цяжка будзе вяртаць. Не яна усталёўвае умовы, адказала яна яму, у яе на стале тэчка для дакумэнтаў, і яна працуе з тымі паперамі, што кладуць туды кожны дзень. Вось такім чынам. Надзвычай проста. Брыджэт ня надта хвалявала, ці ня ёсьць гандаль падарожжамі свайго кшталту продажам вандроўніку мроі, што яму ніколі не дасягнуць: — Тата, калі яны не жадаюць падарожнічаць, ніхто не віруе ім рукі, яны проста не прыходзяць і нічога не купляюць.

Эйдан хацеў бы быць больш пільным. Калі ж гэта пачалося … тая адасобленасьць, што іх паглынае? Быў жа час, калі дзяўчынкі сядзелі, такія чысьцюткія і зіхатлівыя пасьля ванны, у сваіх ружовых кашульках, а ён распавядаў ім розныя прыгоды, і Нэл з задавальненьнем пазірала на іх праз пакой. Але то было гады таму. Добрыя моманты здараліся і потым. Калі яны рыхтаваліся да іспытаў, напрыклад, Эйдан правяраў іх запісы, дапамагаў вывучыць усё найлепшым чынам. Тады іх падзяка сагравала яго. Ён памятаў, якое ў іх сям'і было сьвята, калі Гранія атрымала Выпускное Пасьведчаньне, і пасьля, калі яна аформілася на працу ў банк. Па такім выпадку яны зладзілі абед у вялікай рэстарацыі, афіцыянт сфатаграфаваў іх усіх разам. Гэтак жа было з Брыджэт. І абед, і фатаздымак. На тых здымках яны выглядалі цалкам шчасьлівай сям'ёй. Няўжо ўсё гэта было толькі ўяўнасьцю?

У пэўнай ступені, магчыма, так, бо зараз, усяго праз некалькі год, ён ня мог сесьці побач з жонкай і дачкамі, людзьмі, якіх любіў больш за ўсё ў сьвеце, і распавесьці ім аб сваіх жахах, аб тым, што пост Дырэктара можа сысьці ад яго.

Ён гэтулькі часу і душы ўклаў у тую школу, гэтулькі гадзін адрабіў звышвызначана, дбаў аб кожнай дробязі, і ўсё ж, дзесьці ў глыбіні, адчуваў — Дырэктарам яму ня стаць.

Іншы чалавек, чалавек амаль адных зь ім год, суцэль можа атрымаць бажаную пасаду. Тоні А’Брайн, які ані разу не затрымаўся, каб падбадзёрыць школьную каманду падчас матчу, не ўнікае у рэструктурызацыю навучальнага пляну, у збор сродкаў на праект новага будынка, бессаромна паліць у школьных калідорах, дзе паліць забаронена, абедае у пабе, ня утойваючы, што ягоны абед складаюць паўтары пінты піва і лусьцік з сырам … Халасьцяк, чалавек, які і не мяркуе аб стварэньні сям'і, якога часьцяком бачаць пад ручку зь дзеўчынамі ўдвая маладзей за яго. І аб ім ідзе гаворка як аб магчымым кандыдаце на пасаду кіраўніка школы!

Шмат што апошнім часам выклікала ў Эйдана сум, але ўсё ж ня так значна. Па любых стандартах кандыдатура Тоні А’Брайна наогул не павінна разглядацца. Ужо зразумела, сьвет не настолькі здурнеў, каб яны не прынялі гэта да ўвагі, выбіраючы дырэктара? Эйдан правёў далонямі па сваіх парадзелых валасах. У Тоні А’Брайна, вядома, шыкоўная шавялюра густых каштанавых валасоў, што падаюць яму ў вочы і спачываюць на ягоным каўнерыку.

Шмат воласу — добра, рэдкія валасы — дрэнна … Эйдан усьміхнуўся самому сабе. Калі ён здольны сьмяяцца над сваімі комплексамі, ён, магчыма, здолее захаваць самавалоданьне ў бязвыйсьцевым становішчы і будзе працягваць падсьмейвацца над сабою. Усё роўна іншых падстаў для сьмеху ў гэтыя дні няма.

Гэта была анкета ў адной зь нядзельных газэт. Ці Адольвае Вас Напруга? Эйдан шчыра адказаў на пытаньні. У яго атрымалася 75 баляў. Вядома, зашмат. Аднак ён ня быў гатовы да кароткага і безапэляцыйнага прысуду. Калі вы набралі больш за 70 баляў, вы быццам сьціснуты кулак. Лягчэй на завароце, хлопцы.

Насамрэч тэсты — толькі жарт, заўсёды паўтаралі яны. Так казалі Эйдан і Нэл, калі нечакана набіралі ў анкеце менш баляў, як разьлічвалі. Але ў гэты раз ён, зразумела, быў адзін. Ён заўважыў сабе, што газэты выдумляюць, якой лухтой запоўніць старонкі, інакш выданьне пачне выходзіць зь вялізнымі белымі плямамі.

І ўсё ж вынікі яго зьбянтэжылі. Адна справа нэрвавацца. Але сьціснуты кулак? Безумоўна, яны двойчы абмяркуюць, ці можа ён стаць Дырэктарам школы.

Ён занатоўваў свае адказы на асобным аркушы паперы. Божа барані, хтосьці з родных наткнецца на сьведчаньне яго непакою, турбот і бессані.

Нядзеля была днём, што Эйдан зараз выносіў з напругай. У мінулым, калі яны былі сапраўднай сям'ёй, шчасьлівай сям'ёй, яны выпраўляліся ўлетку на пікнікі, а ў прахалоднае надвор'е ладзілі здаровыя падбадзёрлівыя шпацыры. Эйдан выхваляўся, што ягоная сям'я ніколі ня будзе падобная да тых дублінскіх сем'яў, якія ня ведаюць нічога, акрамя свайго кутка, свайго наседжанага месца.

Неяк яны праехаліся на паўднёвым цягніку, узьлезьлі на Равучую Галаву, паглядзелі на суседняе графства Ўіклаў. У іншы раз выправіліся на поўнач, ва ўзьбярэжныя вёсачкі Руш, Луск і Скерыс — невялікія мястэчкі, кожнае з сваім норавам, пастаўшыя на шляху, што ўрэшце прывёў іх у Бордэр. Ён зладзіў для іх аднадзённую вандроўку ў Бэлфаст. Нельга, каб дзеці расьлі ў несьвядомасьці аб іншай частцы Ірляндыі.

Цудоўны час у яго жыцьці, спалучэньне ролі бацькі ды настаўніка, магчымасьці дастаўляць радасьць і тлумачыць. Тата ведаў усё: дзе сесьці на аўтобус да Кэррыкфергскага Замку, як дабрацца да Фальклорнага Музэя Ольстэру, у якое мястэчка са смачнейшай смажанай бульбай зазірнуць, перш як рушыць на цягнік, што дамчыць дахаты.

Эйдан памятаў, як аднойчы ў цягніку выпадковая спадарожніца тлумачыла Граніі і Брыджэт, якія яны шчасьлівыя маленькія дзяўчынкі, бо тата шмат чаму здольны іх навучыць. Яны ўрачыста ківалі, згаджаючыся зь ёй, а Нэл шапнула, што жанчына відавочна паклала на яго вока, але хай і ня марыць займець яго. І Эйдан адчуў сябе дванаццаці футаў ростам, адчуў сябе найбольш значным мужчынам у сьвеце.

Зараз па нядзелях ён усё часьцей падаваўся сябе чалавекам-нябачнікам ва ўласнай хаце.

Яны ніколі не прытрымліваліся традыцыйных нядзельных абедаў з ростбіфам, альбо ягнём, ці курыцай і вялізнай талеркай бульбачкі і гародніны, у адрозьненьне ад шматлікіх іншых сем'яў. Дзякуючы вылазкам і падарожжам, у іх хаце не было заведзенага ладу для нядзельных дзён. І зараз Эйдан шкадаваў аб тым. З раніцы ён хадзіў да Імшы. Калі-нікалі Нэл ішла зь ім, але звычайна трохі пазьней выпраўлялася кудысь, каб сустрэцца з адной са сваіх сясьцёр альбо зь сяброўкай па працы. Ну і вядома, зараз па нядзелях працуюць крамы, дык прыемных месцаў, куды можна пайсьці, хапае.

Дзяўчынкі да Імшы не хадзілі ніколі. Размаўляць аб тым ня мела ніякага сэнсу. Ён здаўся, калі старэйшай адбылося сямнаццаць. Раней абеду яны не ўставалі, потым рабілі сабе лусьцікі, глядзелі запісанае за тыдзень на відэа, сноўдаліся па хаце ў нэгліжэ, мылі галовы, пралі, балбаталі па тэлефоне з аднымі сяброўкамі, запрашалі на каву іншых.

Гранія і Брыджэт уносілі невялічкую суму за кватэру і ежу, прычым аддавалі гэтыя грошы з такой неахвотай, нібы іх абіралі да ніткі. Колькі ён ведаў, тым іх укладаньне ў сямейны бюджэт і абмяжоўвалася. Ні пачка бісквітаў, ні скрыні марозіва ці пакуначка сурвэтак, набытых у хату з сваёй кішэні. Калі ж гэтых рэчаў не ставала, яны вельмі абураліся.

Эйдан хацеў бы ведаць, як бавіць свае нядзелі Тоні А’Брайн.

Дакладна вядома, да Імшы Тоні ня ходзіць. Ён даў гэта зразумець вучням, калі тыя задалі яму пытаньне: — Сэр, сэр, ці ходзіце вы да Імшы па нядзелях?

— Часам, калі адчуваю запатрабаваньне паразмаўляць з Богам, — адказаў Тоні А’Брайн.

Эйдан быў у курсе. Аб тым з задавальненьнем паведамілі хлапчукі і дзяўчынкі, ваюючы з настаўнікамі, настойваючымі, пад страхам Сьмяротнага Граху, на неабходнасьці наведваньня Імшы па нядзелях.

Тоні вельмі разумны, занадта разумны. Ён не адмаўляе існаваньня Бога, замест таго дае зразумець, што яны з Богам — прыяцелі, і можна пад настрой зайсьці пагутарыць зь ім па-прыяцельскі. Тоні А’Брайн, мусібыць, на бегавой дарожцы, а Эйдан Данн недзе ў старонцы, ня сябра Усявышняга, так, часовая абслуга. Вось самае прыкрае і няшчырае ва ўсім гэтым.

У нядзелю Тоні А’Брайн, пэўна, устае позна … жыве ён у так званай гарадзкой кватэры. Вялікі пакой і кухня ўнізе і вялізная спальня з ваннай наверсе. Уваходныя дзьверы адчыняюцца на вуліцу. Шмат хто бачыў, як па раніцах ён пакідае кватэру ў суправаджэньні той ці іншай маладой жанчыны.

У ранейшыя поры такое магло зруйнаваць кар'еру настаўніка, зьнішчыць ягоны шанец на пасоўваньне — у 60-е выкладчыка папросту звальнялі за пазашлюбную інтрыжку. Не, вядома, усё як мае быць. Насамрэч, у той час яны ўсе актыўна змагаліся супраць такіх лішкаў. І ўсё ж, калі той, хто не зьвязаў свой лёс ні з воднай з ланцугу мінулых праз яго кватэру жанчын, разглядаецца як прэтэндэнт на пасаду Дырэктара школы, як узор перайманьня для навучэнцаў … наўрад ці гэта годна.

Чым займаецца Тоні А’Брайн зараз, а палове на трэцьцю, у дажджлівую нядзелю? Магчыма, зазірнуў на абед да кагосьці з калегаў. Эйдан ня мог запрасіць яго, бо ў іх не хаджала абедаў, і Нэл з поўнай падставай магла пацікавіцца, зь якой нагоды ён навязвае ім чалавека, аб якім не згадаў ні разу за пяць гадоў. А можа ён яшчэ забаўляе ўчорашнюю госьцейку. Тоні А’Брайн неяк абмовіўся, што страшна ўдзячны кітайцам, якія трымаюць выдатную ўстанову ўсяго ў двух кроках ад яго — у іх можна ўзяць на вынас кураня з цытрынай, тост Сэзам і крэвэткі пад соўсам чылі, цудоўныя з бутэлечкай Аўстралійскага Шарданэ і нядзельнымі газэтамі. Уявіце, чалавек ягонага веку, які мог бы ўжо быць дзедам, забаўляе дзеўчынаў і купляе кітайскія стравы па нядзелях.

Але зноў жа, чаму б і не?

Эйдан Данн быў чалавекам шчырым. Ён згаджаўся, што людзі маюць права выбару ў такіх пытаньнях. Тоні А’Брайн ня цягне тых жанчын да сабе сілай. Няма закону, што б абавязваў яго, па прыкладу Эйдана, ажаніцца і выхаваць двух дачок, якія ўрэшце ад яго аддаляцца. У вядомым сэнсе тое, што ён ня быў крывадушнікам і не спрабаваў хаваць сваю выяву жыцьця, рабіла яму гонар.

Вельмі ўжо ўсё зьмянілася. Хтосьці ссунуў паказальнікі на тое, што годна, а што не, не параіўшыся папярэдне з Эйданам.

А як Тоні правядзе рэшту дня?

Як ведаць, ці ня выправіцца ён пасьля абеду зноў у ложак? А можа, зладзіць шпацыр? Альбо маладзіца сайдзе дахаты, а Тоні стане слухаць музыку — ён часта кажа пра свае кампакт-дыскі. Выйграўшы 350 фунтаў у Лато Чатыры Пары, ён дамовіўся са школьным цесьлярам, тут жа адлічыў грошы і замовіў падстаўку на 500 кружэлак. Усе былі ўзрушаныя. Эйдану стала зайздросна. Дзе, цікава, можна адшукаць грошы на такую плойму дыскаў? Ён ведаў, звычайна Тоні А’Брайн купляе CD тройчы на тыдзень. Калі ён пасьпявае іх слухаць? Ну а потым Тоні прашпацыруе ў бар і сустрэнецца з парачкай сяброў, ці пойдзе на замежны фільм з субтытрамі, альбо ў джаз-клюб.

Можа, менавіта гэтае колавярчэньне робіць яго цікавей за астатніх і дае яму перавагу над калегамі? Ва ўсялякім разе над Эйданам. У нядзелях Эйдана няма нічога, што здолела б кагосьці зацікавіць.

Калі ён а першай вярнуўся ад позьняй Імшы і спытаў, ці не жадае хто яечню з бэконам, адказам быў гідлівы хор дачок: «Божухна, не, тата!» і «Тата, адчапіся калі ласка, і зачыні дзьверы на кухню, калі жадаеш смажыць гэтую брыдоту!» Будзь Нэл дома, яна бы, магчыма, узняла вочы ад чарговага рамана і перапытала: «Што?». Яе тон ніколі не падаваўся варожым, проста зьдзіўленым, быццам яна пачула самую неверагодную прапанову з усіх магчымых. Сам насам Нэл магла б гадзіне а трэцьцяй перахапіць лусьцікамі з салатай. Эйдан журботна ўспамінаў стол сваёй маці, за якім абмяркоўваліся ўсе здарэньні тыдня. Ніхто ня мог грэбаваць нядзельным абедам бяз важкага чыньніку. Вядома, разбурэньне тага звычаю было яго ўласных рук справай. Выхоўваючы дачок у вольным духу, ён разам зь імі ў іх адзіны выходны дасьледаваў уздоўж і папярок графства Дублін і нават суседнія графствы. Як мог ён прадбачыць, што ў выніку гэта прывядзе яго да адзіноты і непрытульнасьці, да блуканьня паміж кухняй, дзе кожны грэе сабе ў мікрахвалёўцы ўласную ежу, гасьцёўняй, дзе па тэлевізары глядзяць перадачу, ад якой яму моташна, і спальняй, дзе яны з жонкай гэтулькі часу не займаліся каханьнем, што зазіраць туды нават нестае моцы, пакуль ня трэба класьціся спаць.

Але заставалася яшчэ сталоўня. Пакой зь цяжкай, цёмнай мэбляй, якім яны практычна не карысталіся з таго моманту, як набылі хату. Нават для прыёму госьцяў яна не падыходзіла, паколькі была занадта маленькай і цеснай. У апошні час Нэл пару разоў прапаноўвала Эйдану перарабіць сталоўню ў кабінэт. Аднак яму тая думка была не да спадобы. Ён адчуваў, што стварыўшы зь яе падабенства свайго школьнага прыстанку, можа канчаткова спыніць адчуваць сябе галавой сям’і, бацюхнам і карміцелем. Мужчынам, які аднойчы даў веры, што гэта і ёсьць галоўнае ў жыцьці.

Яшчэ яго палохала, што калі ён пачне бавіць у кабінэце зашмат часу, дык у выніку і спаць пачне там жа. Да таго ж на першым паверсе свая прыбіральня. Таго і глядзі, другі паверх застанецца за трыма жанчынамі.

Ён не павінен папусьціць, трэба змагацца за сваё месца ў сям'і, трэба змагацца за меркаваньне Рады Апякуноў, мужчын і жанчын, якія вызначаць наступнага Дырэктара школы Выгляд-На-Гару.

Яго маці ніколі не магла зразумець, чаму іх школу не назвалі ў гонар якогась Сьвятога. Як называлі ўсе школы. Цяжка было растлумачыць ёй, наколькі ўсё зьмянілася. Ён даводзіў ёй, што сьвятар і манашкі па-ранейшаму ўваходзяць у Раду Апякуноў. Ім не належыць вырашальнае слова, але іх прысутнасьць нагадвае аб становішчы, якое рэлігія доўгія гады мела ў ірляндзкай адукацыі.

Маці Эйдана пырхала. Гэта што ж робіцца, калі сьвятары і манашкі павінны радавацца таму, што захоўваюць месцы ў Радзе, замест таго, каб кіраваць ёй, як тое патрэбна Госпаду? Дарэмна Эйдан спрабаваў растлумачыць ёй, што ў дзевяностыя гады нават у сярэдняй школе, нібы захоўваючай рэлігійныя парадкі, амаль няма настаўнікаў-вернікаў.

Аднойчы Нэл пачула яго спрэчку з маці і параіла яму ня зморвацца дурам: — Адкажы ёй, што яны па-ранейшаму запраўляюць усім, Эйдан. У вядомым сэнсе так яно і ёсьць. Людзі баяцца іх. — Яго прыводзілі ў шаленства такія разважаньні. Нэл ня мела падстаў палохацца ўлады Каталіцкай Царквы. Яна бывала на набажэнствах гэтулькі, колькі лічыла патрэбным, ігнаравала споведзь і забароны царквы на кантрацэпцыю. У чым жа цяжар, што ўскладае на яе царква? Але ён не спрабаваў пераканаць яе. Ён прымаў гэта стрымана, як шматлікія іншыя рэчы. Напрыклад тое, што ў яе ніколі не ставала часу для яго маці. Не варожасьць, не. Наўпрост аніякай цікавасьці.

Часам яго маці пытала, калі ж яны запросяць яе да абеду. Эйдан адказваў, што зараз яны зусім заматляліся, але калісь абавязкова знойдуць час…

Гэтае апраўданьне досыць збузавалася за тыя дваццаць гадоў, што ён ўжываў яго. Наўрад ці шчыра было вінаваціць у тым Нэл. Нельга казаць, што сваю маці яна часьцей клікала кудысьці. Вядома, яны запрашалі ягоную матулю на ўсе сямейныя сьвяты ў рэстарацыях. Але гэта ня тое. І падстаў для сьвятаў у іх так даўно не здаралася. За выключэньнем, вядома, надзеі атрымаць прызначэньне на пасаду Дырэктара.

— Добра правёў выходныя? — спытаў яго Тоні А’Брайн у настаўніцкай.

Эйдан са зьдзіўленьнем паглядзеў на яго. Даўно ўжо ніхто не задаваў яму гэтакага пытаньня. — Ня кепска, ці ведаеш, — адказаў ён.

— Выдатна, табе шанцуе. Я вось быў напярэдадні на вечарынцы, і зараз ледзь жывы. А да старой, добрай, ратуючай абедзеннай пінты яшчэ тры з паловай гадзіны, — праенчыў Тоні.

— Які ж ты трывалы, — Эйдан спадзяваўся, што гарката і неўхваленьне не пануюць ў яго голасе.

— Зусім не. Мне гэта ўжо не па зубах, але ў мяне няма такога суцяшэньня, як жонка і сям'я, у адрозьненьне ад вас усіх, — цяпло ўсьміхнуўся Тоні. Эйдан адзначыў, што, ня ведаючы яго і ягоных звычак, можна было б упэўніцца — яму шчыра шкада.

Яны ішлі побач па калідорах Школы Выгляд-На-Гару, якую яго маці жадала бы менаваць Школай Сьвятога Кевіна, альбо нават лепей Сьвятога Антонія. Антоніем клікалі сьвятога, які дбаў аб страчаных рэчах, і чым старэй станавілася маці, тым часьцей яна да яго зьвярталася. Ён адшукваў яе акуляры па дзесяці разоў на дзень. Самае малое, чым людзі маглі аддзячыць яго — назваць ягоным імем школу. Калі б яе сын стаў Дырэктарам … ўзмацняла яе надзея.

Паблізу крочылі дзеці. Некаторыя хорам віталі іх: — Дабранак, — іншыя моўчкі глядзелі ў бок. Эйдан Данн ведаў іх усіх, ведаў іх бацькоў. Памятаў старэйшых братоў і сясьцёр шмат каго зь іх. Тоні А’Брайн ня памятаў амаль нікога зь іх. Гэта было так няшчыра.

— Уначы я сустрэў адну тваю знаёмую, — нечакана паведаміў Тоні А’Брайн.

— На вечарынцы? Малаверагодна, — усьміхнуўся Эйдан.

— Не, сапраўды. Калі я распавёў, што выкладаю тут, яна спытала, ці ведаю я цябе.

— І хто ж яна? — пацікавіўся Эйдан, крыўдуючы на сябе.

— Ня ведаю яе імя. Прывабная дзеўчына.

— Можа, былая вучаніца?

— Не, тады б яна ведала мяне.

— На самой справе, дзіўна, — адказаў Эйдан, гледзячы як Тоні А’Брайн уваходзіць у Пяты Кляс.

Раптоўная цішыня была невытлумачальна. Чаму яны так паважаюць яго, баяцца, што ён зазначыць, як яны балбочуць ці свавольнічаюць? Далібог, Тоні А’Брайн нават ня ведае іх імёнаў. Ён ледзь праглядае іх працы, не аддаў ні гадзіны свайго сну на вынікі іх іспытаў. Увогуле не занадта пячэцца аб іх. А для іх так важна яго ўхвала. Эйдан ня мог зразумець гэта. У шаснаццацігадовых хлопчыках і дзяўчынках. Яму даводзілася чуць, жанчынам падабаюцца мужчыны, якія дрэнна да іх ставяцца. Ён выпрабоўваў штосьці накшталт палягчэньня таму, што шляхі Нэл і Тоні А’Брайна ніколі ня сходзіліся. Хаця, калі разабрацца … у нейкім сэнсе Нэл даўно пакінула яго.

Эйдан увайшоў у Чацьвёрты Кляс і хвіліны тры прастаяў ля дзьвярэй, чакаючы, пакуль змоўкне гоман.

Ззаду, у калідоры, яму прычуліся крокі спадара Уолша, старога Дырэктара. Але хутчэй за ўсё яму зьвярзлося. Любы настаўнік можа пацьвердзіць: калі твой кляс парушае дысцыпліну, заўсёды ўзьнікае пачуцьце блізкасьці Дырэктара. Эйдан ведаў, падстаў для турбот няма. Няхай нават Чацьвёрты Кляс пашуміць трохі больш звычайнага. Гэта не прыцягне ўвагі Дырэктара. Ўсім вядома, Эйдан Данн самы адказны настаўнік у Выгляд-На-Гару.

Бліжэй да сярэдзіны дня спадар Уолш запрасіў яго да сабе ў кабінэт. Пэнсія Дырэктара была не за гарамі. Сёньня ён упершыню вырашыў сур'ёзна гэта абмеркаваць.

— Мы з табой аднолькава ставімся да шматлікіх рэчаў, Эйдан.

— Спадзяюся што так, спадар Уолш.

— Так, у нас агульны погляд на жыцьцё. Але тага нядосыць.

— Я не зусім разумею, аб чым гаворка. — Эйдан казаў чыстую праўду. Маецца быць філязофская дыскусія? Заўвага? Вымова?

— Ты ж бачыш, гэта сыстэма. Так яны вырашаюць пытаньні. Дырэктар ня мае голасу. Вось і сядзіш тут, як апошні ідыёт.

— Голасу? — Эйдан зразумеў у чым справа, але вырашаў не падаваць выгляду.

Нятрапны ход. Ён толькі вывеў Дырэктара зь сябе: — Не валяй дурня, ты выдатна ведаеш, аб чым прамова. Праца, праца, мой хлопчык.

— Ну дык..., — Эйдан адчуў сябе ёлупам.

— Я чалец Рады Апякуноў бяз права голасу. Ад мяне нічога не залежыць. Будзь мая воля, ты атрымаў бы гэтую працу ў верасьні. Я б даў табе некалькі парад наконт вісусаў з Чацьвёртага Кляса, але ўвогуле я высока цябе шаную і лічу чалавекам, які разумее, што добра для школы.

— Дзякую, спадар Уолш, прыемна ведаць.

— Хлопец, выслухай, перш як казаць … тут мяне дзякаваць няма за што. Я ўвогуле нічога не магу для цябе зрабіць, вось што я спрабую табе ўтлумачыць, — стары глядзеў з такой роспаччу, быццам перад ім стаяў недарэка зь Першага Кляса.

Нешта было ў гэтым поглядзе агульнае з тым, як часам зіркала на яго Нэл, з тугой зразумеў Эйдан. Ён вучыў чужых дзяцей вось ужо дваццаць шэсьць гадоў, з таго часу, як яму споўнілася дваццаць два, але ж паняцьця ня меў, што адказаць чалавеку, які так імкнуўся дапамагчы яму. Ён толькі усё больш яго разьюшваў.

Дырэктар пільна зірнуў на яго. Ад старога не атулілася, што робіцца ў душы Эйдана. — Зараз ідзі, памкніся. Ня будзь такім пабітым. Можа я і ня маю рацыі. Гэта цалкам можа быць памылкай. Я стары конь, якога адпраўляюць папасьвіцца на траўцы, і наўпрост жадаю падстрахавацца на выпадак, калі справа абвінецца не на тваю карысьць.

Эйдан бачыў, Дырэктар кажа з глыбокім шкадаваньнем. — Не-не. Я вельмі шаную гэта, я маю на ўвазе, з вашага боку было надзвычай ласкава сказаць мне, як вы ставіцеся да ўсяго гэтага … у сэнсе … — у Эйдана сеў голас.

— Тое ж не канец сьвету … мяркую, ты не ўспрымаеш гэта так.

— Не-не, абсалютна.

— Бо ў цябе ёсьць сям'я, шмат іншых інтарэсаў. Значную частку твайго жыцьця займае дом. Для цябе сьвет не сышоўся клінам на гэтым месцы, як доўгія гады было ў мяне, — спадар Уолш ужо даўно ўдавеў, адзіны сын наведваў яго, але рэдка.

— Цалкам дакладна, усё як вы мовіце, — пацьвердзіў Эйдан.

— Але? — стары пазіраў на яго добрым, уважлівым поглядам.

Эйдан спакваля працягваў, — Вы маеце рацыю, аб канцы сьвету прамова не ідзе, але я меркаваў, я лічыў … спадзяваўся, гэта зможа зьмяніць усё маё жыцьцё. Я ня маю на ўвазе дадатковыя гадзіны. Я і так бавлю тут зашмат часу. Проста я, гэтак жа як вы, вы ведаеце, нейкім чынам павянчаны з Выгляд-На-Гару.

— Ведаю, — мякка адказаў спадар Уолш.

— Я ніколі ня гнёўся маёй працай. Я люблю мае клясы і асабліва Пераходны Кляс, калі можна трохі прыадчыніць іх ракавіны, пазнаць іх лепей, навучыць іх разважаць. Мне падабаюцца нават сустрэчы з бацькамі, што ўсе ненавідзяць, бо я памятаю ўсіх дзяцей і … мяркую, мне падабаецца ўсё, акрамя палітычнай часткі гэтай працы, неабходнасьці прабіваць і пхаць, — нечакана скончыў Эйдан. Ён спалохаўся, што голас зьменіць яму, усьвядоміў, што ягоны напор дарэмны.

Спадар Уолш маўчаў.

Знадворку данасіўся звычайны для паловы а пятай школьны гоман. Здалёк чуўся бразгат ровараў, лопат дзьвярэй, крыкі дзяцей, якія беглі да аўтобуса. Неўзабаве да іх даляцеў шум вёдзер і швабраў прыбіральшчыц, гудзеньне электрычных палацёраў. Такія знаёмыя, такія надзейныя гукі. І ў гэты момант Эйдан зразумеў прывіднасьць сваіх шанцаў.

— Упэўнены, гэта Тоні А’Брайн, — ледзьве вымавіў ён.

— Падаецца, ён той, хто ім патрэбен. Пакуль нічога ня вызначана, да наступнага тыдня, але, здаецца, яны мысьляць у гэтым накірунку.

— Але чаму? — Эйдан адчуў, як галава ідзе колам ад рэўнасьці і зьдзіўленьня.

— Пачым я ведаю, Эйдан. Гэты чалавек нават не Каталік. У яго мараль сакавіцкай коткі. Ён ня любіць школу, не клапаціцца аб ёй, як мы, і ўсё ж яны лічаць яго чалавекам, адпаведным цяперашняму часу. Цяжкія мэтады вырашэньня цяжкіх праблем.

— Напрыклад, зьбіць васямнаццацігадовае хлапчаня амаль да страты прытомнасьці, — скрозь зубы працадзіў Эйдан.

— Ну, яны ўсе лічаць, што хлопчык распаўсюджваў наркотыкі, і больш ён, пэўна, нават блізка да школы не падыдзе.

— Нельга кіраваць школай падобным чынам, — настойваў Эйдан.

— Ты ня здольны на такія ўчынкі, і я ня здольны, але нашы дні абмінулі.

— Выбачайце, спадар Уолш, але вам шэсьцьдзесят пяць, а мне толькі сорак восем, і я не лічу, што мае дні скончаныя.

— Вядома не, Эйдан. Аб тым я і тлумачу. Цябе любяць жонка і дачкі. У цябе жыцьцё па-за гэтымі сьценамі. Клапаціся аб тым. Не дазваляй Выгляд-На-Гару распараджацца табой.

— Вы да мяне вельмі добра ставіцеся. Шаную вашыя словы. Не, ня толькі словы. Я шаную, што вы загадзя папярэдзілі мяне, дазволілі мне выглядаць меней дурное. — І ён пакінуў пакой, трымаючыся занадта прама.

Ён засьпеў Нэл у чорнай сукенцы з жоўтым шалікам, уніформе, што яна апранала толькі на працу, у рэстарацыю.

— Але ж ты не працуеш у панядзелак увечары, — занепакоіўся ён.

— У іх бракуе рук, і мне падалося, чаму бы і не, усё роўна сёньня па тэлевізары нічога цікавага, — адказала жонка. Потым яна, мабыць, убачыла ягоны твар. — У лядоўні цудоўны біфштэкс і трохі суботняй бульбачкі … калі абсмажыць усё з цыбуляй, будзе шыкоўная вячэра. Добра?

— Добра. — Ня будзе ён ёй нічога казаць. Можа гэта і да лепшага, што Нэл сыходзіць. — Дзяўчынкі ў хаце? — спытаў ён.

— Гранія акупавала ванну. Брыджэт кажа, у яе сёньня важнае спатканьне.

— Хтосьці, каго мы ведаем? — Незразумела, хто цягнуў яго за язык. Наперад ясна, яна раззлуе.

— Як гэта можа быць хтосьці, каго мы ведаем?

— Памятаеш, калі яны былі маленькімі, мы ведалі ўсіх іх сяброў? — уздыхнуў Эйдан.

— Ну, ты яшчэ ўзгадай часіну, калі яны перашкаджалі нам спаць ночы суздром сваім кугаканьнем і ровам. Мне час ісьці.

— Добра, беражы сябе, — яго голас прагучаў холадна.

— У цябе ўсё добра, Эйдан?

— Якое мае значэньне, добра ў мяне ўсе, ці не?

— Выдатны адказ. Замала ў мяне шанцаў задаць табе чалавечае пытаньне, калі гэта ўсё, на што я магу разьлічваць.

— Так. І што?

— Нічога, калі ты зьбіраесься шкадаваць сябе да пасіненьня. Мы ўсе стамляемся, Эйдан, жыцьцё цяжкае для ўсіх. Чаму ты лічыш, што толькі ў цябе ёсьць нягоды?

— Ну і якія ж нягоды ў цябе? Ты ніколі ня кажаш мне аб іх.

— Можаш быць цалкам ўпэўнены, я не распачну гаворку за тры хвіліны да аўтобуса.

Яна сышла.

Ён зрабіў сабе кубак распушчальнай кавы і сеў за кухенны стол. Увайшла Брыджэт. Цёмнавалосая, у рабаціньні, роўна як ён, але, па шчасьці, не такая вуглаватая. Яе старэйшая сястра вырасла падобнай да Нэл прывабнай бляндынкай.

— Тата, гэта несумленна, яна ўжо амаль гадзіну ў ваннай. Прыйшла дахаты а палове на шостаю, зачынілася там а шостай, а зараз ужо амаль сем. Тата, загадай ёй, каб выйшла і пусьціла мяне.

— Не, — рахмана адмовіўся ён.

— Што значыць не? — уразілася Брыджэт.

Што ён звычайна рабіў у такіх выпадках? Якась мякка, імкнучыся захаваць лад, нагадваў ёй, што душ ёсьць у прыбіральні на першым паверсе. Але сёньня ў яго не было моцы улагоджваць іх. Няхай сабе ваююць, ён пальцам не варухне, каб спыніць іх.

— Вы сталыя жанчыны, падзеліце ванную самастойна, — вымавіў ён і сышоў з сваёй кавай у сталоўню, зачыніўшы дзьверы.

Нейкі час ён нерухома сядзеў, гледзячы вакол сябе. Гэты пакой, падавалася, выяўляў усе нягоды іх жыцьця. Тутака, вакол вялікага, маркотнага стала, ня ладзілі шчасьлівых сямейных трапэз. Сябры і сваякі ніколі ня ўсаджваліся на гэтыя цёмныя крэслы для жвавай гаворкі.

Калі Гранія і Брыджэт прыводзілі сяброў дахаты, яны ішлі ў іх спальні альбо хіхікалі з Нэл на кухні. Эйдан заставаўся сядзець у гасьцёўні, адхілена ўзорыўшыся ў тэлевізар, глядзець які ён увогуле не жадаў. Можа, было б лепей, будзь у яго ўласны кут, дзе б ён меў спакой?

У камісійным ён бачыў канторку, што яму спадабалася, адну з тых цудоўных канторак з адкідной дошкай, якую можна апусьціць і сесьці папрацаваць як належыць. І ён бы мог ставіць у сваім пакоі сьвежыя кветкі. Яму падабалася іх далікатнае хараство. Ён бы не забываў зьмяняць ім ваду кожны дзень, у адрозьненьне ад Нэл.

У гэтае акенца цэльны дзень падае цудоўнае сьвятло, мяккае сьвятло, якога яны ніколі ня бачаць. Магчыма, ён купіць кутнюю канапу альбо сафу і паставіць пад вакном, і набудзе даўгія драпіраваныя фіранкі. І зможа сядзець тут і чытаць, запрашаць сяброў. Ну, каго б то ні было. Яго сямейнае жыцьцё скончанае. Трэба ўсьвядоміць гэта і спыніць спадзявацца на зьмены да лепшага.

Ён зойме суцэльную сьценку кнігамі, і можна будзе прыстасаваць тут магнітафон, пакуль ён не набудзе CD-плэер. А можа лепей і не купляць CD-плэер, годзе змагацца з Тоні А’Брайнам. Добра было б павесіць на сьцяну малюнкі, фрэскі з Флярэнцыі, альбо тыя галоўкі, тыя грацыёзныя шыі і галоўкі Леанарда Ды’Вінчы. І ён здолее слухаць арыі і чытаць у часопісах артыкулы аб вялікіх опэрах. Спадар Уолш лічыць, ў яго ёсьць сваё жыцьцё. Надышоў час тым жыцьцём абзавесьціся. Мінулага жыцьця больш няма. З гэтага часу ягоны шлюб з Выгляд-На-Гару скасаваны. Ён сядзеў, грэючы рукі аб кубак з кавай. Пакой трэба лепш цяпліць, але гэтае можна будзе ўладкаваць. І яшчэ не пашкодзіла б дадаць некалькі каганцоў, пры рэзкім верхнім сьвятле няма ценяў, няма таямніцы.

У дзьверы пагрукалі. Увайшла яго сьвятлявая дачка Гранія, апранутая для спатканьня. — Ты ў парадку, тата? — спытала яна. — Брыджэт сказала, ты паводзіў сябе трохі дзіўна, я спалохалася, ці не захварэў ты.

— Не, са мной усё добра, — яго голас падаваўся адсутным. Калі ён падаваўся адсутным яму, для Граніі гэта павінна было гучаць яшчэ больш прыкметна; ён пастараўся ўсьміхнуцца. — Зьбіраесься ў нейкае прыемнае мястэчка?

Яна з палёгкай убачыла, што ён стаў больш падобны да сябе. — Ня ведаю... я пазнаёмілася з файным хлопцам, але паслухай, я распавяду табе аб ім іншым разам. — Яе твар поўніўся цеплынёй, даўно яна не выглядала так прыязна.

— Скажы зараз, — папрасіў ён.

Гранія замулялася. — Не, пакуль не, невядома як мы зладзім. Калі будзе аб чым распавесьці, ты пазнаеш першым.

Яго ахапіла нязносная туга. Той дзяўчынцы, чыю руку ён так доўга трымаў ў сваёй руцэ, якая сьмяялася яго жартам і лічыла яго найлепшым, не трывае сысьці. — Што ж, выдатна, — хітнуў ён.

— Не сядзі тут, татачка. Тут зімна і самотна.

Яму карцела адказаць, што зімна і самотна скрозь, але ён ня стаў: — Добрага табе вечара.

Эйдан вярнуўся ў гасьцёўню і сеў ля тэлевізара.

— Што будзеш глядзець сёньня? — запытаў ён Брыджэт.

— Што табе падабаецца, тат? — настойвала яна.

Пэўна, ён успрыняў гэты ўдар шмат горш, як яму падалося. Агульная гаркота і адчуваньне няшчырасьці, мабыць, напісаныя ў яго на твары, бо абедзьве яго дачкі…

Ён зірнуў на сваё малодшае дзіцё, яе вяснушчаты твар і вялікія карыя вочы, такія дарагія, любыя, знаёмыя з тых часоў, як яна зьявілася на сьвет. Звычайна такая порсткая зь ім, сёньня яна дбала аб бацьку, быццам аб незнаёмцы, распасьцёртым на бальнічным ложку, з той хваляй сымпатыі, што дораць цалкам староньняму чалавеку, трапіўшаму у бяду. Яны сядзелі побач да паловы на дванаццатую, гледзячы перадачы, не цікавыя абодвум, але радуючыся магчымасьці дагадзіць іншаму.

Калі а першай Нэл вярнулася дахаты, Эйдан ужо быў у пасьцелі. Сьвятло ён згасіў, але ня спаў. Ён чуў, як машына спынілася насупраць дзьверы; калі праца канчаецца позна, ім аплачваюць таксоўку да хаты.

Нэл ціха ўвайшла ў пакой. Ён адчуў пах зубной пасты і тальку. Зразумела, яна ня стала карыстацца рукамыйніцай у іх спальні, каб не турбаваць яго, а памылася ў ваннай. Сьвятло поруч яе ложка падала наўпрост на кнігу, што яна чытала, і не сьвяціла яму ў вочы. Ён часьцяком ляжаў тут, слухаючы, як яна перагортвае старонкі. Ні словы паміж імі, нават каб пацікавіцца, што чытае яна, яе сябры, сёстры. Ён і сёньня прамаўчыць.

Нават сёньня, калі яго сэрца нагадвае сьвінец і яму так бракуе магчымасьці абняць яе і заплакаць, прыціснуўшыся да яе мяккай чыстай скуры, і распавесьці ёй аб Тоні А’Брайне, якому нельга даручыць абедзеннае дзяжурства, але які зьбіраецца стаць дырэктарам, паколькі ён такі перадавы, што б гэта ні вызначала. Ён імкнуўся сказаць, як яго засмучвае, што ёй прыйшлося ісьці ў рэстарацыю, сядзець за касай і глядзець, як багатыя людзі п'юць, і ядуць, і плацяць чэкамі. Мабыць, гэта сапраўды лепей за ўсё, што здольны прапанаваць вечар панядзелка шлюбнай пары з двума сталымі дачкамі. Але ён працягваў ляжаць і слухаць, як удалечыні гарадзкі гадзіньнік адбівае гадзіну за гадзінай.

А другой Нэл зь лёгкім уздыхам адклала кнігу і заснула — так далёка ад яго на сваім баку ложка, быццам сышла ў суседні пакой. Калі гарадзкі гадзіньнік бомкнуў чатыры разы, Эйдан зразумеў, што Граніі да працы засталося спаць ўсяго тры гадзіны.

Але ён нічога ня мог зрабіць альбо сказаць. Цалкам відавочна, дзяўчынкі жывуць сваім уласным жыцьцём, не пытаючы рады. Яны прыходзяць дахаты, калі ім заманецца, а калі не прыходзяць, дык тэлефануюць а восьмай, падчас сьняданку, паведаміць, што зь імі ўсё добра, што яны начавалі ў сяброўкі. Аднаму богу вядома, што хаваецца за гэтай ветлівай выдумкай. Але Нэл кажа, часьцей за ўсё гэта сапраўды так, і ёй значна спакайней, калі дзяўчынкі пераначуюць у якой зь сябровак, а ня рушаць дахаты на машыне п'янага прыяцеля і ня стануць шукаць таксоўку ў бязьлюдныя перадранішнія гадзіны.

Ва ўсялякім разе, Эйдан адчуў палягчэньне, пачуўшы грук уваходных дзьвярэй і лёгкія крокі на лесьвіцы. У яе ўзросьце можна абысьціся і трыма гадзінамі сну. Прынамсі яна прасьпіць на тры гадзіны больш за яго.

У ягонай галаве раіліся недарэчныя пляны. Можна ў знак пратэсту сысьці са школы. Вядома, яго з радасьцю возьмуць у прыватную школу, у Шасьцігадовы Каледж, напрыклад, праца ў якім пастаўленая на добрым узроўні. Эйдан, як настаўнік латыні, будзе карысны там, студэнтам шматлікіх спэцыяльнасьцяў патрэбна латынь. Можна зьвярнуцца ў Раду Апякуноў, пералічыць, як шмат ён зрабіў для школы, колькі гадзін выдаткаваў, каб арганізаваць пазашкольную працу, як разьвіваў Трэці Ўзровень навучаньня. Калі ласка, можна прыйсьці і паслухаць, што кажуць дзеці, якія пляны разгортваюць на будучыню. А кабінэт прыродазнаўства, што ён ператварыў у сапраўдныя джунглі…

Ёсьць і іншы шлях, можна давесьці ім, што Тоні А’Брайн — дэструктыўны элемэнт. Узяць нават факт ужываньня гвалту супраць былога вучня іх школы — гэта дае грунтоўную падставу даслаць самы трывожны сыгнал тым, хто зьбіраецца прызначыць яго дырэктарам. А можна напісаць ананімны ліст рэлігійным чальцам Рады, прыемнаму сьвятару з адкрытым тварам і сур'ёзнай манашцы, якія, пэўна, паняцьця ня маюць аб тым, што за амаральны тып Тоні А’Брайн. Альбо зладзіць калектыўную акцыю бацькоў? У яго шмат, шмат магчымасьцяў.

Яшчэ можна пагадзіцца са спадарам Уолшам, плюнуць на школу, заняцца сталоўняй, ператварыць яе ў свой бастыён супраць усяго расчараваньню, паднесенага яму жыцьцём. Галаву за ноч што сьвінцом напампавалі, а сну ўсё роўна ні ў адным воку.

Ён дбайна пагаліўся; нельга зьявіцца ў школе з лапікамі плястыру на твары. Уважліва агледзеў сваю ванную, быццам бачыў яе ўпершыню. На кожнай вольнай цалі сьцяны віселі гравюры Вэнэцыі, вялікія яркія рэпрадукцыі Тэрнеру, што ён набыў у Галерэі Таці. У дзяцінстве дачушкі казалі ня ванны пакой, а Вэнэцыянскі Пакой; зараз яны, пэўна, не заўважаюць усе тыя малюнкі, быццам дакучлівыя шпалеры.

Ён дакрануўся да іх і задумаўся. Ці атрымаецца яму яшчэ калісь пабыць у Італіі? У маладосьці ён быў там двойчы, і свой мядовы месяц яны бавілі ў Італіі, ён паказваў Нэл сваю Вэнэцыю, свой Рым, сваю Флярэнцыю, сваю Сіену. Цудоўны быў час, шкада, што яго не вярнуць. Калі дзеці былі маленькімі, у іх бракавала грошай, часу, а потым … ну … хто б паехаў зь ім? Прыйшлося бы выпраўляцца аднаму. Можа, у будучыні ён і зьезьдзіць адзін, і вядома, душа яго не настолькі зьмярцьвела, каб не адгукнуцца на хараство Італіі?

З агульнай згоды яны ўжо даўно не размаўлялі за сьняданкам. Сёньня тое апынулася яму на руку. Кававарка была гатовая да васьмі, навіны па радыё ўключаныя. Ярка размаляваная італьянская талерка з грэйпфрутамі стаяла на стале. Кожны браў сабе штось па густу. Тутака ж месьціўся кошык з хлебам і тостэр, што стаяў на падносе з малюнкам фантана Трэві — падарунак Нэл да яго саракагодзьдзя. У дваццаць хвілін а дзевятай Эйдан і дзяўчынкі сыходзілі, пакінуўшы свае талеркі і кубкі ў пасудамыечнай машыне.

Ён забясьпечыў жонцы ніштаватае жыцьцё, падумалася яму. Выканаў свае абяцаньні.

Іх побыт ня быў вытанчаным, але яны мелі апал і ўсе гэтыя сучасныя прыстасаваньні; тройчы на год ён аплачваў мыцьцё вокнаў, дывановае пакрыцьцё чысьцілася раз у два гады, хату фарбавалі кожныя тры гады.

— Досыць, кінь гэтыя сьмяхотныя, дробязныя думкі, — спыніў сябе Эйдан і паспрабаваў усьміхнуцца.

— Добра прайшоў вечар, Гранія? — спытаў ён.

— Так, нармалёва, — ад учорашняй нясьмелай даверлівасьці і сьледу не засталося. Немагчыма зразумець, шчыры чалавек ці не.

— Выдатна, выдатна, — хітнуў ён і пацікавіўся ў Нэл, — Як справы ў рэстарацыі?

— Нядрэнна для панядзелку, ведаеш, але нічога асаблівага, — яна адказала вельмі дабразычліва, але так, быццам вяла гутарку з выпадковым спадарожнікам у аўтобусе.

Эйдан узяў свой партфэль і рушыў да школы. Ягоная любасьць, Школа Выгляд-На-Гару. Што за дзіўная думка. Яна зусім ня вабіла яго сёньня раніцай. Ён ненадоўга спыніўся ў браме школьнага двара, у месцы, дзе адбылася ганебная, лютая бойка паміж Тоні А’Брайнам і тым хлопчыкам, чые рэбры былі зламаныя і якому прыйшлося накладваць швы на брыво і ніжнюю губу. Лёгкі ранішні ветрык ганяў сьмецьце па брудным двары. Падстрэшак для ровараў патрабуе афарбоўцы, самі ровары зваленыя як патрапіла. Аўтобусны прыпынак за брамай адчынены ўсім вятрам. Калі аўтобусная кампанія не забясьпечвае адпаведны стан пляцоўцы, дзе дзеці пасьля школы чакаюць аўтобус, тое павінен зрабіць прафсаюз па адукацыі, а калі і яны адмаўляюцца, бацькоўскі камітэт павінен павялічыць фонды. Гэта належала да рэчаў, якімі Эйдан Данн зьбіраўся заняцца, стаўшы дырэктарам. Да рэчаў, што зараз ніколі ня будуць зробленыя.

Ён трохі рэзка хітнуў вітаўшым яго дзеткам, замест таго, каб зьвярнуцца да кожнага зь іх па імі, як ён звычайна рабіў, і ўвайшоў у настаўніцкую, у якой не было ні душы, акрамя Тоні А’Брайна, рашчыняўшага ў шклянцы пігулку ад галаўнога болю.

— Я раблюся занадта стары для такіх начэй, — даверліва зьвярнуўся да яго Тоні.

Эйдана так і штурхала спытаць, чаму тады проста не спыніць іх, але гэта было б нерацыянальна. Ён не павінен нарабіць дурасьцяў, пакуль у яго ня выпрацаваны плян дзеяньняў. Трэба працягваць паводзіць сябе мякка і прыязна.

— Упэўнены, ты працаваў, а не забаўляўся… — пачаў ён.

Але Тоні А’Брайн ня меў настрою выслухваць марныя заўвагі: — Мусібыць, сорак пяць — свайго кшталту водападзел. Палова ад дзевяноста, гэта аб чымсьці кажа. Але ня ўсе мы гатовыя тое пачуць. — Ён асушыў шклянку і абмакнуў вусны.

— Яна таго каштавала? У сэнсе — мінулая ноч?

— Хто ведае, Эйдан. Я сустрэў цудоўнай дзеўчыну, але што ў тым добрага, калі табе трэба паўстаць твар да твару з Чацьвёртым Клясам, — ён патрос галавой, быццам сабака, які выходзіць з мора і спрабуе пазбавіцца вады. І гэты чалавек зьбіраецца кіраваць Школай Выгляд-На-Гару бліжэйшыя дванаццаць гадоў, тым часам як стары небарака Данн сядзіць склаўшы рукі і дазваляе таму адбыцца. Тоні А’Брайн зь сілай пляснуў яго па плячу: — І усё ж ave atque vale, як вы, лаціняне, кажаце. Я выдужаю, усяго праз чатыры гадзіны і тры хвіліны ў маёй руцэ апынецца жыватворная пінта.

Эйдан паняцьця ня меў, што Тоні А’Брайну вядомы на латыні хоць бы такія словы як прывітаньне ці да пабачэньня. Сам ён ніколі не ўжываў у настаўніцкай лацінскіх выразаў, бо шматлікія калегі іх не разумеюць, і ня варта ставіць іх у няспраўнае становішча. Гэта лішні раз адлюстроўвала, наколькі небясьпечна недаацэньваць ворага.

Дзень мінуў як міналі ўсе дні, незалежна ад таго, пакутавалі вы ад пахмельля, як Тоні А’Брайн, ці ў вас было цяжка на сэрцы, як у Эйдана Данна. І наступны мінуў, і яшчэ адзін. Эйдан так і не спыніўся на якімсь адным пляне дзеяньняў. Ён ніяк ня мог вылучыць прыдатны момант, каб распавесьці хатнім, што ягоныя мары на пост Дырэктара парахнелі. Фактычна, ён вырашыў, што прасьцей нічога не казаць, пакуль не абвесьцяць рашэньне. Хай гэта будзе неспадзеўка для ўсіх.

І ён не адмовіўся ад намеру зрабіць уласны пакой. Прадаў абедзенны стол і крэслы, набыў маленькі пісьмовы стол. Калі жонка працавала ў рэстарацыі Квеньцін, а дачкі ўцякалі на спатканьні, ён садзіўся і абмяркоўваў, як ён усё ўладкуе. Патроху ён зьбіраў мазаіку сваёй мроі: ня першай маладосьці рамкі для малюнкаў, невялічкі стол пад вакно, шырокая танная сафа, што прыйшлася рыхт у рыхт па памеры. Надыдзе дзень, калі ён купіць пакрыцьцё на падлогу, нешта ў залатых або жоўтых, сонечных тонах і прыдбае квадратны дыван з пырскамі іншых колераў: памяранцавага, пурпурнага, чагосьці жвавага і энэргічнага.

Яны ня вельмі цікавіліся хатай, таму ён ня стаў прысьвячаць іх у свае пляны. Ён адчуваў, жонка і дачкі паставяцца да іх, як да яшчэ аднаго яго бясшкоднага, малаважнага захапленьня, накшталт праектаў Пераходнага Кляса і доўгай барацьбы за ператварэньне ў джунглі кабінэта прыродазнаўства.

— Некалькі слоў аб вашай грандыёзнай кіруючай працы ў школе? — неяк увечары зруйнаваў цішыню зварот Нэл. Яны ўсе ўчатырох сядзелі вакол кухеннага стала.

Ён адчуў, як у яго зайшлося сэрца, і схлусіў, — Нічога не чуваць. Але галасаваньне на наступным тыдні, гэта ўжо дакладна, — імкнучыся падавацца спакойным і стрыманым.

— Зразумела, яны прызначаць цябе. Стары Уолш у табе душы ня чуе, — зазначыла Нэл.

— На жаль, права голасу ён ня мае, таму мне ад яго карысьці няшмат, — Эйдан выдаў лёгкі нэрвовы сьмяшок.

— Але ж цябе прызначаць, тата? — настойвала Брыджэт.

— Загадзя ніколі невядома. Людзі прад'яўляюць розныя патрабаваньні да якасьцяў, якімі павінен валодаць Дырэктар. Я даволі спакойны і дасьведчаны, але магчыма, у нашы дні важна іншае, — ён разьвёў рукамі, паказваючы, што ўсё гэта ад яго не залежыць і ня мае для яго асаблівага значэньня.

— Каго яны могуць прызначыць, калі не цябе? — імкнулася ўдасканаліць Гранія.

— Калі б я ведаў, дык мусіў бы складаць гараскопы. Можа, хто з боку, альбо хтосьці з нашых, каго мы не прымалі ў разьлік… — гэта прагучала дабразычліва і непрадузята, — Праца дастанецца лепшаму. Усё надзвычай проста.

— Але ж ты ня лічыш, што яны пракінуць цябе? — ускінула бровы Нэл.

Было ў яе тоне нешта ненавіснае. Гэта было сумненьне ў тым, што ён можа падаць падзеям ісьці сваёй чаргой. Гэта было слоўца «пракінуць», такое недапушчальнае, такое крыўднае. Але ёй і ў галаву не магло прыйсьці, што тое ўжо здарылася.

Эйдану карцела, каб яго ўсьмешка выглядала ўпэўненай. — Пракінуць? Мяне? Ніколі! — выгукнуў ён.

— Я з табой згодна, тат, — зацьвердзіла Гранія, перш як падняцца на другі паверх, каб правесьці наступныя пару гадзін у ваннай, дзе яна, здаецца, больш не заўважала прыгожых выглядаў Вэнэцыі на сьцяне, толькі свой твар у люстэрку і свае турботы наконт таго, ці досыць добра яна выглядае для ўсялякіх плянаў на сёньняшні вечар.

Гэта было іх шостае спатканьне. Зараз Гранія дакладна ведала — ён не жанаты. Яна задала досыць пытаньняў, каб прымусіць яго абмовіцца. Кожную ноч дагэтуль ён запрашаў яе зазірнуць да яго на каву. Кожную ноч дагэтуль яна адмаўлялася. Але сёньня, магчыма, будзе інакш. Ён ёй сапраўды да спадобы. Шмат ведае аб усім і значна цікавей за мужчын яе веку. І ён не такі балбатун сярэдніх гадоў, які спрабуе падацца дваццацігадовым.

Існавала адзіная праблема. Тоні працаваў у татавай школе. Яна з самага пачатку спытала яго, ці ведае ён Эйдана Данна, але не распавяла, што гэта яе бацька. У яе не было жаданьня падкрэсьліваць іх розьніцу ва ўзросьце. Увогуле, знаёмства Тоні з Даннам не азначае, што яны маюць зносіны. Значыцца няма аб чым казаць таце, прынамсі, пакуль гэта не апынулася чымсьці сур'ёзным, калі яно апынецца. Гранія зрабіла сабе ў люстэрку дурную рожу, — Магчыма, Тоні пачне ставіцца да яе яшчэ лепш, калі яна будзе дачкой Дырэктара.

Тоні сядзеў у бары і глыбока зацягваўся цыгарэтай. Гэта была адна з тых звычак, ад якіх ён зьбіраўся пазбавіцца, стаўшы Дырэктарам. З паленьнем сапраўды прыйдзецца скончыць. А магчыма, яшчэ і з абедзеннымі пінтамі. Ніхто ў вочы не казаў яму аб тым, але сякія-такія намёкі былі. Бог ты мой. Ну ды добра. Не занадта вялікі кошт за добрую працу. Да таго ж яны не кранаюць яго асабістае жыцьцё. Урэшце, хоць гэта і Сьвятая Каталіцкая Ірляндыя, але на двары ўжо 1990-е.

Надоечы ён як раз спаткаў дзяўчыну, якая сапраўды завалодала яго думкамі, прычым сур'ёзна. Яркая, жвавая дзеўчына па імі Гранія. Працуе ў банку. Вострая на язычок, але зусім ня рэзкая і не хмулатая. Зь цёплым, пяшчотным позіркам. Такую ня часта выпадае сустрэць. Ёй дваццаць адзін і гэта, вядома, праблема. Яна больш як удвая маладзей за яго, але ёй не заўсёды будзе гэтулькі. Калі яму стукне шэсьцьдзесят, ёй будзе трыццаць пяць, а гэта, калі ўдумацца, ужо палова ад сямідзесяці. Розьніца ўвесь час будзе скарачацца.

Яна не згадзілася пайсьці да яго, але была зь ім шчырая. Яе не палохае сэкс, яна наўпрост пакуль не гатовая да такіх стасункаў зь ім, вось і ўсе, і калі яны зьбіраюцца быць побач, яны павінны паважаць адно аднаго і ні адзін зь іх не павінен прысьпешваць іншага. Ён пагадзіўся зь ёй, яна разважала цалкам слушна. І аднойчы ўсё адбудзецца. Звычайна ён расцэньваў такі адказ як выклік, але ня з Граніей. Ён гатовы чакаць. А яна запэўніла яго, што не зьбіраецца гуляць зь ім у гульні.

Ён убачыў, як яна ўваходзіць у бар і адчуў сябе такім лёгкім і шчасьлівым, якім даўно ўжо ня быў. Ён таксама не зьбіраўся гуляць у ніякія гульні. — Цудоўна выглядаеш, — павітаўся ён, — Дзякуй, што так дбайна апранулася для мяне. Шаную.

— Ты таго каштуеш, — адказала яна проста.

Яны выпілі разам, як людзі, даўно і добра знаёмыя, перабіваючы, сьмеючыся, сьпяшаючыся выслухаць адно аднаго.

— Ёсьць безьліч рэчаў, якімі мы можам заняцца сёньня, — адзначыў Тоні А’Брайн. — Сёньня вечар Новага Арлеану, ну ты ведаеш, ежа па-крэольскі і джаз у адной кавярні, яшчэ той фільм, што мы абмяркоўвалі ўчора ўвечары… альбо я магу прыгатаваць для цябе нешта. Пакажу табе, які я файны кухар.

Гранія засьмяялася, — Прыгатуеш мне Качку Па-Пэкінскі? Бачыш, я памятаю, у табе па суседзтве кітайская ўстанова.

— Не, калі ты прыйдзеш да мяне, я буду кухарыць для цябе сам. Каб давесьці цябе, як шмат гэта для мяне значыць, — даўно Тоні А’Брайн не размаўляў так шчыра.

— Я з задавальненьнем пайду да табе, Тоні, — Гранія адказала вельмі адкрыта, без усялякай штучнасьці.

Эйдан спаў прыхваткамі, але досьвіткам адчуў сябе бадзёрым і сьвежым. Усё з чаго ён зыходзіў — марныя словы старога Дырэктара. А людзям уласьціва памыляцца. Галасаваньня яшчэ не было, дык няма аб чым хвалявацца, шукаць апраўданьні, нешта рабіць, ставіць крыж на кар'еры. Ён зразумеў гэта і сёньняшні дзень будзе значна, значна лепей.

Ён паразмаўляе са спадарам Уолшам, Дырэктарам, і спытае яго цьвёрда ды нацянькі, ці мелі пад сабою зробленыя ім некалькі дзён таму заўвагі нейкія падставы і доказы, альбо гэта марныя меркаваньні. Урэшце, як чалец Рады, які не галасуе, ён таксама можа апынуцца і ня слухаючым чальцом іх нарад. Ён будзе сьціслы, сказаў сабе Эйдан. Яго загана — прага да зацягваньня. Але ён будзе гранічна ясны. Як казаў Гарацый? У Гарацыя меліся выразы на ўсялякі выпадак. Brevis esse laboro/obscurus fio. Так і ёсьць, чым больш я сьціслы, тым лягчэй мяне зразумець. У кухні Брыджэт і Нэл пераглянуліся і сьцепанулі плячыма, пачуўшы ягоны сьвіст. Ён ня вельмі добра сьвістаў, ды ніхто ўжо і ня памятаў, калі ў апошні раз спрабаваў ён тое рабіць.

Крыху пасьля васьмі зазваніў тэлефон.

— З трох спроб, — Брыджэт пацягнулася за наступным скрылікам сыру і лустам хлебу для тосту.

— Яна вельмі адказная, вы абедзьве такія, — Нэл зьняла слухаўку.

Эйдану стала цікава, наколькі адказна з боку адной зь яго дачок было правесьці ноч з чалавекам, якога іншая назвала важным спатканьнем. У чыёй надзейнасьці ўсяго тыдзень таму яна не была ўпэўненая… Услых аб тых сумненьнях Эйдан нічога казаць ня стаў.

— Вядома, выдатна. Добра. Ты нармалёва апранутая для банка ці табе трэба заскочыць дахаты? А, ты захапіла жакет, як удала. Добра, люблю цябе, убачымся ўвечары.

— І як яна табе здалася? — спытаў Эйдан.

— Паслухай, Эйдан, не пачынай. Бо мы дамовіліся. Граніі значна лепей заставацца ў Фіёны, як дабірацца ўначы дахаты.

Ён хітнуў. Ні ў каго зь іх і думкі не было, што Гранія начавала ў Фіёны.

— Ніякіх праблем? — спытаў Тоні.

— Не, я ж табе казала… яны лічаць мяне сталай.

— Я таксама, але на свой капыл, — ён дацягнуўся да яе, хоць яна і сядзела на крайку ложка.

— Не, Тоні, няма часу. Пара на працу. Мне трэба ў банк, табе ў Выгляд-На-Гару.

Прыемна — яна памятае назву месца, дзе ён працуе. — Не, ім абыякава. Занадта нядбайныя, дазваляюць настаўнікам вялікую частку часу бавіць, як заманецца.

Яна засьмяялася. — Вось ашуканец, трэба ж такое надумаць. Выпраўляйся ў душ, я зраблю трохі кавы. Дзе ў цябе машына?

— Баюся, кава ў мяне толькі распушчальная.

— Баюся, мне гэта не падыходзіць, спадар А’Брайн, — яна пакруціла галавой у няшчырым абурэньні. — Усё гэта павінна быць тут, калі я зноў наведаю вас.

— Спадзяюся, вы наведаеце мяне сёньня ўвечары, — адказаў ён.

Іх вочы сустрэліся. У іх не было падвоху.

— Так, калі тут будзе сапраўдная кава.

— Лічы, ужо зроблена.

Гранія зьела тост, Тоні высмаліў дзьве цыгарэты.

— Табе сапраўды пара з тым канчаць, — адзначыла яна. — Ты ўсю ноч пыхкаў, як паравоз.

— Гэта ад запалу.

— Не, ад цыгарэт, — яна была непахісная.

Магчыма, магчыма, для гэтай жвавай, яркай, маладой жанчыны ён зможа, ён сапраўды зможа пазбавіцца ад дурной звычкі. Дрэнна, што ён гэтулькі старэй за яе, ня годна, што ён так цяжка дыхае. — Ведаеш, я здолею зьмяніцца, — вымавіў ён сур'ёзна. — Я павінен шмат што зьмяніць у маім жыцьці ў сувязі з працай, але галоўнае, зараз, калі я сустрэў цябе, я адчуваю ў сабе моц пазбавіцца ад плоймы ўсялякага глупства.

— Павер, я дапамагу табе, — Гранія працягнула яму руку праз стол, — а ты павінен дапамагчы мне. Ня дай маім мазгам саржавець. Я нават забыла, як выглядаюць кнігі, калі скончыла школу. Трэба зноў пачаць чытаць.

— Бадай, мы абодва павінны ўзяць тайм-аўт, каб замацаваць абяцаньня, — толькі напалову пажартаваў ён.

— Гэй, нават ня думай адкласьці гэта на наступны сэмэстар, — яна засьмяялася.

— Прычым тут наступны сэмэстар? — Адкуль ёй вядома аб яго падвышэньні? Ніхто нічога ня ведае за выключэньнем Рады, якая прапанавала яму гэтую працу. Да абвяшчэньня ўсё павінна захоўвацца ў найстражэйшай таямніцы.

Яна не зьбіралася распавядаць яму пра свайго бацьку, але пасьля ўсяго, што адбылося, падавалася бессэнсоўным маўчаць далей. Так ці інакш, неўзабаве ўсё стане вядома, а яна так ганарылася новай пасадай таты. — Ну, ты ж захочаш ладзіць з маім бацькам, а ён хутка стане Дырэктарам Выгляд-На-Гару.

— Кім стане твой бацька?

— Да наступнага тыдня гэта сакрэт, але думаю, усе і так зьмікіцілі.

— Як клічуць твайго бацьку?

— Данн, як мяне. Ён настаўнік латыні, Эйдан Данн. Памятаеш, калі мы пазнаёміліся, я запытала аб ім?

— Ты не казала, што гэта твой бацька.

— Не, народу было шмат і мне не карцела, каб мае словы гучалі занадта па-дзіцячаму. А потым выпадку не было.

— А Божа ж мой, — выгукнуў Тоні А’Брайн. Ён зусім не выглядаў задаволеным.

Гранія прыкусіла губу і пашкадавала, што наогул завяла аб гэтым прамову, — Калі ласка, не кажы яму, што ты ведаеш.

— Ён сказаў табе аб тым? Што ён будзе Дырэктарам? — па твары Тоні А’Брайна цяжка было не зразумець, што ён у шоку. — Калі? Калі ён табе гэта сказаў? Даўно?

— Размова ідзе ўжо шмат гадоў, але ўчора за вячэрай ён пацьвердзіў.

— Учора ўвечары? Не, ты, пэўна, памылілася, ты нешта кепска зразумела.

— Я усё зразумела дакладна, мы размаўлялі аб гэтым як раз перад тым, як я сышла на спатканьне з табой.

— І ты сказала яму, што са мной сустракаесься? — ён выглядаў амаль звар'яцелым.

— Не. Тоні, у чым справа?

Ён сьціснуў абедзьве яе рукі ў сваіх і вымавіў вельмі марудна, дбайна падбіраючы словы. — Важней за гэта я нічога не казаў за ўсё маё жыцьцё. За ўсё маё доўгае жыцьцё, Гранія. Ты не павінна, ніколі не павінна казаць свайму бацьку аб тым, што ты сказала мне зараз. Ніколі.

Яна нэрвова засьмяялася і паспрабавала вызваліць рукі. — Ох, спыніся, ты паводзіш сябе, быццам герой мэлядрамы.

— Нейкім чынам, шчыра кажучы, так я сябе і адчуваю.

— Я не павінна казаць бацьку, што сустрэла цябе, пазнаёмілася з табой, што ты мне падабаесься… Што ж гэта за адносіны? — яе вочы бліснулі на яго праз стол.

— Не, вядома, мы распавядзём яму. Але пазьней, трошкі пазьней, спачатку я павінен яму сёе-тое сказаць.

— Скажы мне, — папрасіла яна.

— Не магу. Дзеля ўсяго сьвятога, даверся мне зараз і павер, што я жадаю зрабіць усё як мага лепш.

— Аб якім даверы ты кажаш, калі не жадаеш растлумачыць, што азначаюць усе гэтыя загадкі?

— Яны азначаюць давер.

— Яны азначаюць, што ад мяне нешта хаваюць, вось што яны азначаюць, і гэта брыдка.

— Што ты губляеш, даўшы мне веры, Гранія? Паслухай, два тыдні таму мы яшчэ нават не былі знаёмыя, зараз мы лічым, што кахаем адно аднаго. Чаму ты ня можаш даць мне адзіны дзень, каб усё ўладкаваць? — ён падняўся і апрануў пільчак. Для чалавека, які ўпэўніваў, што ў Школе Выгляд-На-Гару ўсе робяць што жадаюць і могуць зьяўляцца на працу, калі заманецца, Тоні А’Брайн залішне сьпяшаўся.

Эйдан Данн расхаджваў па настаўніцкай. Ён выглядаў зьлёгку ўсхваляваным, нават узбуджаным. Ягоныя вочы ненатуральна бліскацелі. Ці апаноўваюць яго нейкія ілюзіі? Або ён падазрае, што любую дачушку спакусіў ягоны аднагодак? Чалавек у дзесяць разоў меней надзейны за яго?

— Эйдан, мне трэба паразмаўляць з табой вельмі, вельмі сур'ёзна, — паволі шапнуў Тоні А’Брайн.

— Магчыма, пасьля заняткаў, Тоні…

— Неадкладна. Хадзем у бібліятэку.

— Тоні, праз пяць хвілін званок.

— Трасца на той званок, — Тоні напалову выштурхаў, напалову выцягнуў яго з настаўніцкай.

У бібліятэцы дзьве дзяўчынкі з Шостага Кляса зьдзіўлена паглядзелі на іх.

— Прэч, — безапэляцыйна вымавіў Тоні А’Брайн.

Адна зь іх паспрабавала абурыцца. — Але мы займаемся тут, нам трэба праглядзець…

— Вы мяне чулі?

Гэтым разам да яе дайшло і яны зьніклі.

— Напрамілы Бог, нельга так ставіцца да дзяцей, мы павінны заахвочваць іх да працы ў бібліятэцы, а не вышпурляць іх адсюль, як нейкія качкі у тых начных клюбах, дзе ты бавіш час. Які прыклад ты ім падаеш?

— Мы тут не дзеля таго, каб падаваць ім прыклад, мы тут каб вучыць іх. Укласьці трохі ведаў у іх галовы. Толькі і ўсяго.

Эйдан ашаломлена зірнуў на яго і загаварыў. — Я быў бы табе вельмі ўдзячны, калі б ты спыніў выкладаць мне перавагі сваёй недаробленай філязофіі шыбеніка. Як у дадзены момант, так і ў любы іншы час. А зараз дазволь мне вярнуцца ў кляс.

— Эйдан, — Голас Тоні А’Брайна зьмяніўся. — Эйдан, паслухай мяне. Я буду Дырэктарам. Яны зьбіраюцца агучыць адозву на наступным тыдні, але, мабыць, будзе лепш, калі я параю ім зрабіць гэта сёньня.

— Што, што… Чаму ты так робіш? — Эйдан пачуваўся так, быццам яго штурханулі ў жывот. Ўсё адбылося занадта хутка, ён ня быў гатовы. Але ж няма ніякіх доказаў. Пакуль нічога ня скончана.

— Каб ты мог выкінуць з галавы тую лухту, каб наогул ня цыкліў на тым, што атрымаеш гэтую працу… даймаючы сябе, даймаючы іншых… вось чаму.

Эйдан паглядзеў на Тоні А’Брайна. — Чаму ты так абыходзісься са мной, Тоні, чаму? Ты вырашыў, што яны аддадуць пасаду табе, і перш за ўсё цягнеш мяне сюды, тыцкаеш у гэта носам, у той факт што ты… ты, які пальцам не варухнуў дзеля Выгляд-На-Гару, зьбіраесься атрымаць гэтую працу? У цябе сумленьне ёсьць? Няўжо ты нават ня здольны пачакаць, пакуль Рада прапануе табе гэтае месца, а ўжо потым злараднічаць? Няўжо ты такі саманадзейны, такі нецярплівы…?

— Эйдан, ты ня можаш заставацца ўпэўнены, што прызначаць цябе. Няўжо гэты стары асёл Уолш не сказаў табе? Яны прасілі яго расчыніць табе карты, ён ўпэўніў, што сапраўды паразмаўляў з табой.

— Ён казаў, што ёсьць шанец на тваё прызначэньне, і яшчэ, што ён будзе шчыра шкадаваць, калі гэта здарыцца.

Дзіця прасунула галаву ў дзьверы бібліятэкі і са зьдзіўленьнем утаропілася на дзьвюх пабарвавеўшых настаўнікаў, якія стаялі твар да твару поруч стала.

Тоні А’Брайн выдаў рык, што амаль узняў хлапчука ў паветра. — Выбірайся адсюль да д’ябла, шчанюк, вяртайся ў кляс.

Спалатнеўшы, той зірнуў на Эйдана Данна за пацьверджаньнем.

— Дэклан, хлопчык мой, няхай кляс разгорне Вяргілія, я хутка буду. — Дзьверы зачынілася.

— Ты ведаеш іх усіх па імёнах, — зьдзіўлена зазначыў Тоні А’Брайн.

— Ты ледзь ведаеш хоць кагосьці зь іх, — холадна адказаў Эйдан.

— Ведаеш, быць Дырэктарам ня значыць дзейнічаць, як пэрсанаж Дэйла Карнэгі, Спадар Выдатны Хлопец.

— Вядомая рэч, не, — пагадзіўся Эйдан. Зараз яны дыхалі значна спакайней, гнеў і лютасьць пацішэлі.

— Мне спатрэбіцца твая дапамога, Эйдан, калі мы прагнем трымаць гэтую ўстанову на плаву.

Але Эйдан быў непахісны, зацяты ў сваім расчараваньні і зьневажаньні. — Не, ты просіш ад мяне зашмат. Можа, я і згодлівы чалавек, але зрабіць тое ня здольны. Не магу застацца тут. Не.

— Але што ты будзеш рабіць, дзеля ўсяго сьвятога?

— Я яшчэ сёе-тое каштую, ёсьць месцы, дзе мне будуць радыя, нават калі тут лічаць інакш.

— Ты дурань, яны ж разьлічваюць на цябе тут. Ты краевугольны камень Выгляд-На-Гару, ты ж ведаеш.

— Нядосыць краевугольны, каб мне стаць Дырэктарам.

— Можа, я здолею растлумачыць табе гэта? Праца Дырэктара зьмянілася. Ім не патрэбен мудры прапаведнік у гэтым фатэлі… ім патрэбен хтосьці з гучным голасам, той, хто не баіцца спрачацца зь Віце-Канцлерам па Адукацыі, з Дэпартамэнтам Адукацыі, хто можа ўсьцерагчы школу ад вандалізму і наркотыкаў, мець справы з бацькамі, калі яны пачынаюць чаўпці…

— Я ня здольны працаваць пад тваім кіраўніцтвам, Тоні, я не паважаю цябе як настаўніка.

— Табе ніхто і не прапануе паважаць мяне як настаўніка.

— Я не магу пагадзіцца з тым, што ты робіш, альбо з тым, што ты ігнаруеш.

— Дай мне прыклад, адзіны прыклад, зараз жа. Аб чым ты разважаеш,калі ідзеш паўз школьную браму… што ты зробіш, стаўшы Дырэктарам?

— Я зьбіраюся пафарбаваць школу, яна брудная, абадраная…

— Добра, файна. Я таксама зьбіраюся зрабіць гэта.

— Пустыя словы.

— Не, Эйдан, тое не пустыя словы. Больш таго, я ведаю, як гэта арганізаваць. Вось ты ня ведаеш, зь якога боку падступіцца. Я зьбіраюся запрасіць сюды з фотаапаратам знаёмага маладога рэпарцёра зь вячэрняй газэты і зрабіць артыкул пад назвай Прыгожы Выгляд-На-Гару, што зьверне ўвагу на аблезлыя фарбы, іржавыя парэнчы, сьляды ад літар, што даўно абваліліся.

— Як ты можаш так зьневажаць школу?

— Гэта не зьневажаньне. На наступны дзень пасьля зьяўленьня артыкула я атрымаю згоду Рады на буйнамаштабныя аздобныя працы. У нас зьявіцца магчымасьць абвясьціць аб дэталях праекту, прыцягнуць спонсараў… прапанаваць сьпіс неабходных прац і матэрыялаў… сам ведаеш, пакінуць яго ў гандлёвых цэнтрах, у крамах, дзе прадаюць фарбу, зварачнае жалеза… для падпіскі… У мяне падрыхтаваны сьпіс даўжынёй з маю руку.

Эйдан апусьціў погляд на ягоныя рукі. Так, сам ён ніколі ня здолеў бы прыдумаць штосьці падобнае, плян, асуджаны на зьдзяйсьненьне. Да налецьця Выгляд-На-Гару будзе зіхацець, яму такога ніколі не дасягнуць. Ён адчуў сябе яшчэ больш гаротным. — Я не магу застацца, Тоні. Мяне зьняважылі, абышлі.

— Але ж ніхто і ня думаў, што прызначаць цябе.

— Я думаў, — адказаў ён шчыра.

— Ну добра, тады зьневажаньне, аб якім ты кажаш, існуе толькі ў тваім уяўленьні.

— І мая сям'я, вядома… яны ўпэўненыя, што пасада ў мяне ў кішэні… яны зьбіраюцца сьвяткаваць маё прызначэньне.

Гэта захраснула ў Тоні ўпоперак гарляка. Ён ведаў, усё так і ёсьць. Палкая дачка гэтага чалавека ганарылася новай пасадай свайго бацькі. Але часу на сантымэнты не засталося, трэ было дзейнічаць.

— Тады дай ім падставу для сьвяткаваньня.

— Якую, напрыклад?

— Уяві, што не было аніякіх гонак за Дырэктарскім фатэлем. Уяві, што ты здольны заняць нейкае становішча ў школе, прапанаваць нешта новае… зладзіць штосьці… Што бы табе карцела зрабіць?

— Паслухай, я ведаю, ты прагнеш лепшага, Тоні, я ўдзячны табе, але ў дадзены момант я не зьбіраюся нічога ўяўляць, прытварацца.

— Я Дырэктар, як ты ня ўцяміш. Я магу рабіць усё, што лічу патрэбным. Тут няма ніякай прытворнасьці. Мне неабходна, каб ты быў на маім баку. Неабходна, каб ты быў энтузіястам, а не Фантанам Сьлёз. Адкажы мне, дзеля Бога, што бы ты рабіў, калі б атрымаў карт-блянш.

— Ну, табе тое не спадабаецца, бо не дасі школе адмысловай карысьці, але на маю думку, нам патрэбны вечаровыя клясы.

— Што?

— Ну вось, я ж казаў, табе не спадабаецца.

— Я не кажу, што мне не падабаецца. Якія менавіта вечаровыя клясы?

Мужчыны размаўлялі ў бібліятэцы і, як ні дзіўна, у іх клясах было неверагодна ціха. Звычайна шум у клясе, пакінутым без настаўніка, дасягае найвышэйшых дэцыбелаў. Але дзьве старанныя дзяўчынкі, выправаджаныя спадарам А’Брайнам зь бібліятэкі, кінуліся ў кляс з навіной аб сваім выгнаньні і аб тым, які быў твар у спадара А’Брайна. Было вырашана, што настаўнік геаграфіі распачаў вайсковыя дзеяньні, і што да яго прыходу лепш сядзець як мага цішэй. Ім ужо даводзілася бачыць яго ў некаторым раздражненьні, таму нікому не карцела выпрабаваць ягоны благі гумор на ўласнай скуры.

Дэклан, якому загадалі, каб кляс падрыхтаваў Вяргілія, паведаміў, панізіўшы голас: — На маю думку, у іх адбылася бойка. Твары ў іх чырвоныя, у абодвух, і спадар Данн вымаўляў так, быццам у яго ў сьпіне нож.

У іх акругліліся вочы. За Дэкланам не заўважалі багатага ўяўленьня, таму гэта павінна было быць праўдай. Усе паслухмяна выцягнулі з партфэляў Вяргілія. Яны не чыталі, не перакладалі, гэта не ўваходзіла ў інструкцыі, але ў кожнага дзіцяці на стале ляжаў напагатове разгорнуты асобнік чацьвёртай кнігі Энэід, і яны з жахам пазіралі на дзьверы, чакаючы, што спадар Данн зьявіцца там хістаючыся, заліты крывёй.

Днём была зроблена абвестка. Яна складалася з двух частак.

Па пілётнай схеме Навучальныя Клясы Для Сталых пачнуцца ў верасьні пад кіраўніцтвам спадара Эйдана Данна. Цяперашні Дырэктар, спадар Джон Уолш, дасягнуў пэнсійнага веку і сыходзіць у адстаўку, спадкаемцам прызначаны спадар Энтані А’Брайн.

У настаўніцкай віншаваньняў Эйдану гучала ня менш за Тоні. Адкаркавалі дзьве бутэлькі шампанскага і выпілі за герояў дня.

Абмяркоўвалі вечаровыя клясы. Такая ідэя ўжо прапаноўвалася дагэтуль, але штораз яе адпрэчвалі. Няўдалае месцазнаходжаньне школы, значная канкурэнцыя з боку іншых Навучальных Цэнтраў Для Сталых, цяжкасьці з апалам, дадатковая нагрузка на вартаўніка, агульныя патрабаваньні да самазабесьпячэньня Вечаровых Клясаў. Як усё гэта атрымалася абмінуць?

— Мусібыць, Эйдан упэўніў іх, — шырока ўсьміхнуўся Тоні А’Брайн, падліваючы шампанскае ў школьныя кубкі.

Надышоў час рушыць па хатах.

— Ня ведаю, што і сказаць, — зьвярнуўся Эйдан да свайго новага Дырэктара.

— Справа зроблена. Ты атрымаў жаданае, выпраўляйся дахаты — да жонкі, да сям'і — і распавядзі ім. Менавіта гэтае табе патрэбна. Ты ж ня прагнеш з ранку да ночы біцца зь людзьмі, што і азначае быць Дырэктарам. Памятай аб тым, калі будзеш размаўляць з хатнімі.

— Магу я спытаць цябе, Тоні? Якая табе справа, якой выявай я распавяду аб тым сям'і?

— Ты мне патрэбен, я ўжо казаў табе. Але ты мне патрэбен як шчасьлівы, удачлівы чалавек. Калі ты прадставіш ім сябе ў ролі я-стары-варты-жалю-нікчэмны— зьняважаны-няўдачнік, дык зноў пачнеш у гэтае верыць.

— Гучыць разумна.

— І яны будуць радыя, калі зразумеюць, што ты атрымаў тое, аб чым даўно марыў.

Ля школьнай брамы Эйдан на імгненьне затрымаўся, пакратаў абадраную фарбу і кінуў позірк на іржавыя завалы. Тоні мае рацыю, ён сапраўды не ўяўляе, зь якога боку падступіцца да такіх спраў. Потым ён паглядзеў на прыбудову, дзе, як яны з Тоні вырашылі, разьмесьцяцца вечаровыя клясы. Тут ёсьць асобны ўваход, ня прыйдзецца крочыць праз усю школу. Ёсьць гардэроб і два вялізных кляса. Падыходзіць ідэальна.

Тоні дзіўны хлопец, тут дзьвюх меркаваньняў ня мае быць. Ён нават запрасіў яго да сабе, прапанаваў пазнаёміцца зь сям'ёй, але Тоні сказаў, што пакуль ня варта. Лепей пачакаць да верасьня, да пачатку новага сэмэстру.

— Хто ведае, што можа адбыцца да верасьня?

Яго ўласныя словы. Вельмі дзіўна, але, зрэшты, магчыма, гэта лепшае, што магло адбыцца з Выгляд-На-Гару.

У школе Тоні А’Брайн глыбока зацягнуўся. З гэтага часу яму прыйдзецца паліць толькі ў сваім кабінэце. Ён бачыў, як Эйдан Данн затрымаўся ў браме і нават пагладзіў яе зь пяшчотай. Эйдан добры настаўнік і добры чалавек. Ён варты такой ахвяры, як вечаровыя клясы. Усёй той чортавай працы, што маецца быць, барацьбы з камісіяй і Радай, ілжывых абяцаньняў аб самаакупнасьці клясаў, хоць усім выдатна вядома, што ніякіх шанцаў на тое няма.

Ён цяжка ўздыхнуў і паспадзяваўся, што Эйдан распавядзе ўсё хатнім ў адпаведным сьвятле. У адваротным выпадку яго ўласная будучыня з Граніей Данн, першай жанчынай, зь якой ён гатовы злучыць свой лёс, апынецца пад вялікім пытаньнем.

— У мяне выдатныя навіны, — паведаміў Эйдан за вячэрай. Ён распавёў ім аб вечаровых клясах, пілётнай схеме, прыбудове, фондах, вылучаных яму, аб тым, што там будзе выкладацца Італьянская Мова і Культура.

Ягоны запал захапіў іх. Яны засыпалі яго пытаньнямі. Ці будзе там месца, каб павесіць малюнкі, постэры, мапы? Ці змогуць яны вісець там стала? Каго з адмыслоўцаў ён запросіць для лекцый? Ці будзе ў іх італьянская кухня? А арыі з опэр?

— Як ты пацягнеш такую вялізную працу, калі будзеш Дырэктарам? — спытала Нэл.

— Не-не, я буду займацца гэтым замест таго, каб быць Дырэктарам, — нецярпліва растлумачыў ён і зірнуў ў іх твары. Ні ў каго не мільганула і сьледу расчараваньня, яны палічылі тое добрай альтэрнатывай. Сьмешна, але ён і сам усё больш схіляўся да такога меркаваньня. Магчыма, гэты дзівак Тоні А’Брайн разумнейшы за тых, хто аказаў яму давер. Яны размаўлялі, як сапраўдная сям'я. Колькі чалавек неабходна набраць? Патрэбен штодзённы італьянскі, карысны на адпачынку? Альбо больш сур'ёзны ўзровень? На ежу забыліся.

Пазьней, значна пазьней, Брыджэт спытала: — Хто зараз стане Дырэктарам замест цябе?

— А, чалавек па імі Тоні А’Брайн, настаўнік геаграфіі, выдатны хлопец. Выгляд-На-Гару будзе ў надзейных руках.

— Вядома, яны не прызначылі жанчыну, — чмыхнула Нэл.

— Колькі я ведаю, яны разглядалі дзьве жаночыя кандыдатуры, але зрабілі добры выбар, — адказаў Эйдан. Ён наліў усім яшчэ па келіху віна з пляшкі, што адмыслова набыў, каб адзначыць свае добрыя навіны. Хутка ён пойдзе ў свой пакой; сёньня трэба зьняць меркі для паліц. Адзін з настаўнікаў у школе сталярнічае ў вольны час, ён абяцаў зрабіць кніжныя паліцы і невялічкія падстаўкі пад італьянскія талеркі.

Яны не зазначылі, як Гранія паціху паднялася і выйшла з кухні.

Ён сядзеў у гасьцёўні і чакаў. Яна абавязкова прыйдзе, хаця б дзеля таго, каб выказаць яму сваю нянавісьць. Калі ўжо ні для чаго іншага. Бразнуў дзьвярны званок, і вось яна тут, вочы чырвоныя ад сьлёз.

— Я набыў кававую машыну і трошкі выдатнай молатай калюмбійскай кавы. Здатна?

Яна ўвайшла ў пакой. Юная, але не даверлівая, ужо не. — Ты вылюдак, проста жудасны, хлусьлівы вылюдак.

— Не. — Яго голас гучаў вельмі спакойна. — Я сумленны чалавек. Ты павінна давяраць мне.

— Як я магу давяраць табе? Ты кпіў нада мной увесь гэты час, кпіў над маім бацькам, нават калі казаў аб кававарцы. Добра, сьмейся, колькі твая душа жадае. Я прыйшла сказаць табе, што ты найбольш мізэрнае зь нікчэмнасьцяў. Спадзяюся, горш за цябе я ўжо нікога ня стрэну. Спадзяюся, у мяне наперадзе доўгае жыцьцё і на маім шляху сустрэнуцца сотні і сотні людзей, але гэта будзе самым дрэнным з усяго, што яшчэ здарыцца са мной: паверыць таму, хто паняцьця ня мае аб чалавечых пачуцьцях. Калі ёсьць Бог на сьвеце, прашу, прашу цябе, Божа, зрабі так, каб гэты чалавек быў самым мізэрным з усіх, каго я калісь пабачу. — Яе боль быў такі вялізны, што ён нават не адважыўся дакрануцца да яе.

— Яшчэ раніцай я ня ведаў, што ты — дачка Эйдана Данна. Яшчэ раніцай я паняцьця ня меў, што Эйдан разьлічвае стаць Дырэктарам, — пачаў ён.

— Ты павінен быў мне сказаць, ты павінен быў мне сказаць. — Яна заплакала.

Нечакана ён адчуў, што вельмі стаміўся. Гэта быў доўгі дзень. Ён ціха загаварыў: — Не, я ня мог табе сказаць. Я ня мог заявіць: «Твой бацька памыляецца, насамрэч гэтую працу атрымае твой пакорлівы слуга». Гэта было бы здрадай да яго, я абавязаны быў зрабіць так, каб ён не выглядаў дурнем ва ўласных вачах, не адчуваў расчараваньня, і атрымаў тое, што яму сапраўды патрэбна — новае становішча, што надасьць яму сілы і аўтарытэт.

— Як жа, вядома, — вымавіла яна пагардліва. — Кінуць яму падачку, вечаровыя клясы.

Голас Тоні А’Брайна зьледзянеў. — Ну што ж, калі ён глядзіць на гэта такім чынам, бессэнсоўна спрабаваць зьмяніць тваё меркаваньне. Калі ты не жадаеш убачыць усё, як яно ёсьць насамрэч, як прарыў, выклік, магчымасьць распачаць нешта, што зьменіць жыцьцё людзей, у першую чаргу жыцьцё твайго бацькі, дык я шкадую. Шкадую і зьдзіўляюся. Я чакаў ад цябе большага разуменьня.

— Я ня ваша вучаніца, спадар А’Брайн, сэр. І не куплюся на ваша неўхваляльнае круценьне галавой. Ты выставіў дурнямі майго бацьку і мяне.

— Якім чынам?

— Ён ня ведаў, што ты пераспаў зь яго дачкой, пазнаў аб яго надзеях, скарыстаўся гэтым і адабраў у яго працу. Вось якім.

— І ты распавяла аб усім, каб даставіць яму задавальненьне.

— Ты ведаеш, што я гэтага не зрабіла. А пераспаць зь яго дачкой — так, дробязь. Лёгкая прыгода, каб дадаць карціне заключнаю рысачку.

— Спадзяюся, ты зьменіш сваю думку, Гранія. Я вельмі, вельмі кахаю цябе, я не магу безь цябе.

— Як жа.

— Не, ня “як жа”. Гэта сапраўды так. Мяне прыцягваюць ня твой век і твая зьнешнасьць, як ты магла б падумаць. У мяне было шмат маладзенькіх міленькіх дзяўчат, і калі мне спатрэбіцца кампанія, я знайду яшчэ не адну. Але ты не такая, як усе. Калі ты сыдзеш ад мяне, я страчу нешта вельмі істотнае. Ты можаш верыць, альбо не, але гэта тое, што я сапраўды адчуваю.

Гранія маўчала. Яны паглядзелі адно на аднаго. Потым ён загаварыў. — Твой бацька запрасіў мяне ў госьці, пазнаёміцца зь сям'ёй, але я прапанаваў пачакаць да верасьня. Маўляў, верасень яшчэ ня хутка, і хто ведае, што можа адбыцца за той час. — Яна сьцепанула плячыма. — Я думаў не аб сабе, а аб табе. Калі ты ўсё яшчэ будзеш пагарджаць мною, злавацца на мяне, ты зможаш кудысь сысьці, калі мяне запросяць. Але магчыма, мы будзем кахаць адно аднаго глыбока і шчыра і разумець, што ўсё, што здарылася сёньня, было прыкрым непаразуменьнем.

Яна нічога не адказала.

— Тады да верасьня, — сумна мовіў ён.

— Добра, — яна зьвярнулася, каб сысьці.

— Я буду чакаць цябе, Гранія. Я буду тут, я ўсім сэрцам спадзяюся зноў пабачыць цябе. Мы ня будзем палюбоўнікамі, калі ты не захочаш тага. Будзь гэта лёгкай прыгодай, я быў бы шчасьлівы пазбавіцца ад цябе. Будзь мае пачуцьці іншымі, я бы лічыў, што, магчыма, усё занадта складана, і лепш пакончыць з тым зараз. Але я буду тут, у надзеі, што ты вернесься.

Яе твар заставаўся няшчасным і змучаным. — Патэлефанаваўшы спачатку, зразумела, каб упэўніцца, што ў цябе няма, як ты кажаш, кампаніі,— зьедліва ўсьміхнулася яна.

— У мяне ня будзе кампаніі, пакуль ты ня вернесься.

— Думаю, я ніколі не вярнуся. — Яна працягнула руку да дзьвярэй.

— Давай умовімся ніколі не казаць ніколі. — Яго твар поўніўся пяшчотай. Стоячы ў дзьвярах ён сачыў, як яна ідзе ўздоўж вуліцы, рукі ў кішэнях жакета, галава ўнурыла. Такая самотная і страчаная. Больш за ўсё яму карцела кінуцца ўсьлед за ёй, вярнуць яе, але было занадта рана.

Адылі ж ён зрабіў тое, што павінен быў зрабіць. Іх будучыня ня мела ніякіх шанцаў, дзейнічай ён у Эйдана за сьпіной і скажы яго дачцэ тое, аб чым яе бацька яшчэ ня ведаў. Цікава, колькі б паставілі аматары рабіць заклад на яе вяртаньне да яго? Ён вырашыў, што пяцьдзесят на пяцьдзесят.

Прынамсі, значна больш за тое, што хтосьці бы вырашыўся паставіць на посьпех вечаровых клясаў. На такі заклад ня пойдзе ні адзін нармалёвы чалавек. Яны асуджаныя, яшчэ не пачаўшыся.

СЫНЬЁРА

За гады, так, гады, што Нора А’Донах'ю пражыла ў Сыцыліі, яна не атрымала аніводнага ліста з хаты.

Штораз, выходзячы на маленькую вулачку пад гарачым блакітным небам, яна з надзеяй заглядала il postino. Але там ні разу не апынулася ліста ад родных, хоць яна нязьменна пісала ім ў першы дзень кожнага месяца. Яна купляла капірку; цяжка было зь яе валоданьнем італьянскага растлумачыць, што ёй патрэбна, у крамачцы, дзе гандлявалі пісчай паперай, алоўкамі, канвэртамі. Але Нора павінна была ведаць, аб чым ўжо пісала, каб не супярэчыць самой сабе. Жыцьцё, што яна апісвала ў сваіх лістах, было выдуманае ад пачатку да канца. А калі ўжо хлусіць, дык хлусіць пасьлядоўна. Яны ніколі не адказвалі, але ж чытаць яе лісты павінны былі. Можа, яны нават перадавалі іх адно аднаму, цяжка ўздыхаючы, ўздымаючы бровы і гаротна круцячы галовамі: упартая недарэка Нора не разумее, што за дурасьць робіць, калі зацінаецца ў сваёй згубнай памылцы ды адмаўляецца вярнуцца дахаты.

— На яе не было аніякай управы, — напэўна сьцьвярджае маці.

— Дзяўчынка адмовілася ад дапамогі, не пажадала раскаяцца, — так, хутчэй за ўсё, разважае бацька. Ён вельмі рэлігійны чалавек і ў ягоных вачах грэх пазашлюбнай сувязі з Марыё значна пагоршаў пасьля яе ад'езду за ім у далёкую вёсачку Аннунцыяту. Толькі ўявіце, паехаць з чалавекам, які адмовіўся пабрацца зь ёй шлюбам!

Каб ведаць, што яны парвуць усе адносіны, можа, яна і зрабіла бы выгляд, быццам яны з Марыё жанатыя. Прынамсі яе стары бацька спакайней спачываў бы ў сваім ложку і не палохаўся так думкі аб спатканьні з Творцам і тлумачэньні зь ім наконт Сьмяротнага Граху сваёй дачкі.

Адылі, зь іншага боку, яна ўсё роўна ня мела такой магчымасьці, бо Марыё патрабаваў нічога не хаваць ад бацькоў.

— Я вельмі жадаў бы ажаніцца на вашай дачцэ, — сказаў ён, пераводзячы свае вялізныя цёмныя вочы зь яе бацькі на яе маці, туды — зварот. — Але, як ні шкада, гэтае немагчыма. Мая сям'я намагае, каб я ажаніўся на Габрыэлі і яе сям'я таксама марыць аб нашым шлюбе. Мы сыцылійцы, мы ня здольны занядбаць воляю нашых сем'яў. Упэўнены, у Ірляндыі да гэтага ставяцца таксама. — Ён умольваў аб разуменьні, памяркоўнасьці.

Два гады пражыў ён зь іх дачкой у Лёндане. Яны прыехалі, каб сустрэцца зь ім твар да твару. Ён лічыў сябе надзвычай шчырым і шляхетным. Чаго болей маглі яны жадаць ад яго?

Бацькі жадалі толькі аднаго, каб ён зьнік зь яе жыцьця.

Бацькі жадалі, каб Нора вярнулася ў Ірляндыю, спадзяваліся і маліліся, што ні адна жывая душа ніколі не пазнае аб тым прыкрым уцінку яе жыцьця, інакш шанец на замужжа, і так ужо сумнеўны, зусім растане.

Яна імкнулася зразумець іх. Ішоў 1969 год, але яны жылі ў глухім мястэчку; нават думка аб паездцы ў Дублін была для іх цяжкім выпрабаваньнем. Чаго каштавала ім адправіцца ў Лёндан, каб убачыць сваю дачку, якая жыве ў граху, ды яшчэ даведацца, што яна рушыць усьлед за тым чалавекам на Сыцылію.

Усё гэта давяло іх да стану поўнага шоку. Яны ня сталі адказваць на яе лісты.

Яна магла дараваць ім. Так, яна сапраўды амаль даравала ім, але ёй ніколі ня здолець дараваць сваім абедзьвюм сёстрам і дзьвюм братам. Яны былі маладыя, яны мусілі зразумець каханьне, хаця ... адзіны погляд на іх нарачоных вымушаў усумніцца ў гэтым. Але ж яны вырасьлі разам, разам дужаліся з тужлівай адзінотай маленькага мястэчка, у якім жылі. Падзялялі непакой за сваю гістэрычную маці ды за бацьку, чыё здароўе падарвала падзеньне падчас галалёду. Яны заўсёды раіліся паміж сабой наконт будучыні, наконт таго, што мае быць, калі хтось з бацькоў застанецца адзін. Нічога ня зробіш. Усе згаджаліся, што іх маленькую фэрму тады прыйдзецца прадаць, а на атрыманыя грошы набыць кватэрку ў Дубліне непадалёк ад іх усіх.

Вядома, яе ўцёк на Сыцылію ніякім чынам ня ўпісваўся ў тыя доўгатэрміновыя пляны. Гэта скарачала сілы, на якія яны маглі разьлічваць, на дваццаць адсоткаў. А паколькі Нора была ня замужам, астатнія маглі спадзявацца ўсьперці на яе плечы ўвесь клопат. Атрымліваецца, яна паменшыла гэтыя сілы на ўсе сто адсоткаў. Бадай, менавіта таму ад іх не было ніякіх вестак. Але, пэўна, яны паведамяць ёй, калі маці альбо тата цяжка захварэюць, ці нават памруць.

Адылі, часам яе пакідала нават такая надзея. Падавалася, яна такая далёкая ад іх, нібы сама ўжо памерла. Таму заставалася спадзявацца на сяброўку, яе старую добрую сяброўку па імі Брэнда, зь якой яны разам працавалі ў Лёндане. Калі-нікалі Брэнда напрошвалася ў госьці да А’Донах'ю. Ёй ня цяжка было разам зь імі бедаваць аб дурасьці іх дачкі Норы. Шмат дзён і начэй страціла Брэнда, каб ўпэўніць, умаліць, перасьцерагчы і прыстрашыць Нору ў яе неразважным імкненьні рушыць усьлед за Марыё ў яго вёсачку Аннунцыяту, дзе на яе абрынецца гнеў абедзьвюх сем'яў.

Брэнда магла прыходзіць у гэтую хату, бо ніхто паняцьця ня меў аб адносінах, што яна падтрымлівала з уцякачкай, і паведамляць той аб усіх навінах. Ад Брэнды Нора даведалася аб новых пляменьніках і пляменьніцах, аб рамонце старой хаты, аб продажы трох акраў пашы і аб куплі маленькага прычэпа да іх сямейнай машыны. Брэнда пісала, як шмат часу бавяць яны ля тэлевізара. Пісала, што на Каляды дзеці падаравалі ім мікрахвалёўку. Тыя дзеці, якіх яны працягвалі лічыць сваімі дзецьмі.

Брэнда спрабавала пераканаць іх напісаць хоць адзіны ліст. Яна нагадвала аб тым, як прыемна было б Норы атрымаць вестачку ад іх, які сум павінна тая адчуваць. Але яны са сьмехам адказвалі: “Не, ня мае быць і прамовы аб адзіноце Пані Норы, якая цудоўна бавіць час у Аннунцыяце, даючы ўсёй вёсцы магчымасьць пляткарыць аб ёй і губляючы ў вачах гэтых людзей рэпутацыю ірляндзкіх жанчын”.

Брэнда выйшла замуж за чалавека, над якім абедзьве яны калісьці сьмяяліся. Чалавека, якому далі мянушку Навалачка, але зараз, шчыра кажучы, ўжо ня памяталі, завошта. У іх не было дзяцей, і сёньня абодва працавалі ў рэстарацыі. Патрык, як яна цяперака звала Навалачку, стаў шэф-кухарам, а сама Брэнда мэнэджэрам. Уладальнік пераважна жыў замежжам і ва ўсім спадзяваўся на іх. Яна пісала, што ўсё цудоўна, установа быццам іх ўласная, але ніякіх турбот аб фінансах. Сяброўка падавалася задаволенай, але магчыма, штосьці і замоўчвала.

Бо Нора сапраўды ніколі не распавядала Брэндзе аб усіх акалічнасьцях свайго жыцьця, даўгіх гадах жыцьця ў мястэчку, яшчэ меншым за вёску ў Ірляндыі, зь якой яна паходзіла, і каханьня да чалавека, які жыў праз маленькую piazza ад яе, чалавека, які меў магчымасьць прыйсьці да яе ў госьці толькі зь вялізнымі засьцярогамі, і зь цягам часу рабіў усё менш і менш спроб такую магчымасьць адшукаць.

Нора пісала аб харастве вёсачкі Аннунцыяты, аб яе белых хацінках з маленькімі, чорнымі, мэталічнымі гаўбецамі, на якіх месьцяцца гарнушкі з гераньню і бягоніяй, але ня проста адзін-два гаршчку, як у іх хатах, а суцэльная безьліч вазонаў. І аб браме за вёскай, ад якой адкрываецца поўны асалоды краявід. І аб царкве з цудоўнай керамікай, паглядзець на якую наяжджае ўсё больш народу.

Марыё і Габрыэла валодалі мясцовай гасьцініцай, і зараз нават кухарылі абеды дзеля здарожаных вандроўнікаў. Гэта было вельмі зручна і задавальняла ўсіх ў Аннунцыяце, бо азначала, што іншыя людзі таксама атрымаюць трохі грошаў, напрыклад, цудоўная сыньёра Лявона — за паштоўкі і невялічкія акварэлькі з царквой, і Норыны лепшыя сяброўкі Паола і Джаана — за дробныя керамічныя талеркі і гарлачыкі з надпісам Аннунцыята. І тыя, хто прадае кошыкі з памяранцамі і кветкі. І нават яна, Нора, мела карысьць з наплыву турыстаў, паколькі рабіла на продаж карункавыя хустачкі ды сурвэткі і ладзіла кароценькія экскурсіі для англамоўных наведвальнікаў. Яна праходзіла зь імі вакол цэрквы і распавядала аб яе гісторыі, потым паказвала ў даліне месцы бітваў, магчымых рымскіх селішчаў і несумнеўных грандыёзных падзей.

Яна ніколі не лічыла патрэбным пісаць Брэндзе аб дзецях Марыё і Габрыелі. Усяго іх было пяцёра. Іх вялізныя цёмныя вочы цішком джгалі яе праз piazza падазронымі злоснымі поглядамі. Занадта юныя, каб дапяць, хто яна і чаму яе ненавідзяць і баяцца, завельмі дасьведчаныя, каб успрымаць яе як адну з суседак і сябровак.

Брэнда і Навалачка ня мелі ўласных дзяцей, таму іх не маглі цікавіць тыя прыгожыя, няўсьмешлівыя сыцылійскія дзеці, якія вывучалі з прыступак гасьцініцы сваіх бацькоў маленечкі пакойчык, дзе Сыньёра, седзячы за гафтам, спакваля назірала за навакольлем.

Так яны клікалі яе ў Аннунцыяце, проста Сыньёра. Прыехаўшы сюды, яна назвалася ўдавой. Гэта так нагадвала яе ўласнае імя Нора, што ёй падавалася, быццам менавіта так яе заўсёды і клікалі.

Нават маючы справы зь людзьмі, якія шчыра любілі яе і клапаціліся аб ёй, цяжка было растлумачыць, што ўяўляла сабою яе жыцьцё ў гэтай вёсачцы. У месцы, якім у сваёй роднай Ірляндыі яна бы пагарджала. Ні кіно, ні танцпляцоўкі, ні супэрмаркета. Мясцовы аўтобус, і той заглядаў да іх без усялякага раскладу ў сваім сапраўды бясконцым падарожжы.

Але яна любіла тут кожны камень, бо менавіта тут Марыё жыў, і працаваў, і сьпяваў песьні ў сваёй гасьцініцы, і гадаваў сваіх сыноў і дачок, і ўсьміхаўся ёй, тым часам як яна гафтавала ў сваім акенцы. А яна ласкава ківала яму ў адказ, не прымячаючы, як мінаюць гады. На дні запалу ў Лёндане, што скончыліся ў 1969, даўно забыліся ўсе, апрача Марыё і Сыньёры.

Вядома, Марыё павінен быў успамінаць іх з замілаваньнем, смуткам і шкадаваньнем, як успамінала іх яна, інакш чаму ж ён часам употай прабіраўся па начах у яе ложак? На тую карысьць яна зрабіла для яго ключ. Калі жонка засынала, ён крадком рушыў праз цёмны пляц. Яна ніколі не чакала яго ў поўню. Зашмат староньніх вачэй маглі зазначыць на piazza постаць, і пазнаць у ёй Марыё, які цягнецца ад жонкі да іншаземкі, дзіўнай іншаземкі зь вялізнымі апантанымі вачыма і доўгім рудым валосьсем.

Часам Сыньёра пытала сябе, ці не згубіла яна і на самой справе глузд, як лічыла яе сям'я, і як, мусіць, меркавалі жыхары Аннунцыяты.

Іншыя жанчыны, вядома, дазволілі б яму зьехаць, аплакалі яго каханьне і пагадніліся з сваёй доляй. У 1969 ёй было толькі дваццаць чатыры. Чацьвёрты дзесятак надышоў, пакуль яна займалася шытвом, сьмяялася, размаўляла па-італьянскі, але ніколі на людзях не абмовілася словам з чалавекам, якога кахала. Калісь ў Лёндане ён заахвочваў яе вывучаць ягоную мову, фарбаваў яе хараство, але тады яна ледзь засвоіла пару слоў, пераконваючы яго, што гэта ён павінен вучыць ангельскую, каб яны маглі ўладкаваць сваю будучыню, стварыўшы ў Ірляндыі гатэль на дванаццаць пакояў. А Марыё сьмяяўся і казаў ёй, што яна яго рудавалосая principessa, самая чароўная дзеўчына ў сусьвеце.

Адылі некаторым ўспамінам забаранялася браць удзел ў маленькай п'есе памяці, якую Сыньёра штораз круціла ў сваёй галаве.

Яна не прыгадвала аб лютасьці Марыё ў той дзень, калі дасягнула ўсьлед за ім Аннунцыяты, выйшла з аўтобуса і адразу пазнала па апісаньні маленькую гасьцініцу яго бацькі. Яе палохалі ўспаміны аб тым, як скамянеў твар каханага. Ён хітнуў ёй на прыпаркаваную нездалёк машыну і загадаў сесьці туды. Панёсься, зразаючы завароткі на жахлівай хуткасьці, потым нечакана збочыў з гасьцінца ў зацішны аліўкавы гаёк, дзе ніхто ня мог іх пабачыць. Яна прытулілася да яго, смуткуючы, як смуткавала з пачатку свайго падарожжа.

Але ён адштурхнуў яе прэч і паказаў на даліну ўнізе.

— Паглядзі на гэтыя вінаграднікі, яны належаць бацьку Габрыэлі, паглядзі на тыя вінаграднікі, яны належаць майму бацьку. Заўсёды было вядома, што мы ажэнімся. Ты ня маеш ніякіх праў зьяўляцца сюды і псаваць маё жыцьцё.

— Я маю ўсе правы. Я кахаю цябе, ты кахаеш мяне. — Гэта было так проста.

Ягоны твар паторгваўся ад хваляваньня і замяшаньня. — Ты ня можаш казаць, што я ня быў сумленны, я ўсё сказаў табе, я сказаў тваім бацькам. Я ніколі не рабіў выгляд, быццам ня зьвязаны абяцаньнем Габрыэле.

— Але ня ў ложку, тады ты нічога аб Габрыэле не казаў, — паспрабавала абараніцца яна.

— Ніхто ня кажа ў ложку аб іншай жанчыне, Нора. Будзь разумніцай, зьяжджай, вярніся назад, выпраўляйся дахаты, у Ірляндыю.

— Я не магу вярнуцца дахаты, — уздыхнула Нора. — Я буду побач з табой. Вось і ўсё. Я застануся тут назаўжды.

Так яно і адбылося.

Мінулі гады, і паступова Сыньёра стала часткай жыцьця Аннунцыяты. Насамрэч, не зусім, бо ніхто дакладна ня ведаў, чаму яна тут, а яе тлумачэньні аб любові да Італіі не прымаліся сур'ёзна. Яна жыла ў двух пакойчыках у камяніцы на пляцы. Плата была невялічкая, бо яна прыглядала за пажылой парай, якой гэтая камяніца належала, шторанку прыносіла ім па кубачку дымлівага caffe latte і купляла для іх прадукты.

Яна нікому не рабіла аніякай фатыгі. Не вадзіла да сабе мужчын і не піла ў барах. Па пятніцах выкладала ангельскую мову ў маленечкай школе. Трошкі гафтавала і раз на некалькі месяцаў адвозіла зробленыя сурвэткі на продаж у бліжэйшы горад.

Сыньёра вывучала італьянскі па невялікай кніжачцы, што зусім закоўзалася, бо яна зноў і зноў паўтарала фразы, задавала сабе пытаньні і адказвала на іх, пакуль яе мяккі ірляндзкі голас не авалодваў пявучымі італьянскімі гукамі.

Седзячы ў сваім пакоі, не выпускаючы з рук шытва і не дазволіўшы ні адзінай сьлёзцы ўпасьці на гафт, назірала яна за вясельлем Марыё і Габрыэлі. Ёй было даволі таго, што ён паглядзеў на яе, калі зазванілі званы ў маленькай званіцы ля цэркаўцы на пляцы. Ён ішоў побач са сваімі братамі і з братамі Габрыэлі, каб ажаніцца, бо такі быў іх лёс. Традыцыя настойвала на шлюбе паміж сем'ямі дзеля захаваньня зямлі. Але традыцыя нічога не магла зрабіць зь яго каханьнем да яе альбо зь яе каханьнем да яго.

З таго самага акна глядзела яна, як нясуць хрысьціць у царкву яго дзяцей. У гэтай частцы сьвету сем'ям патрэбны былі сыны. Тое ня крыўдзіла яе. Яна ведала, калі б ён мог абраць іншы шлях, яна б назаўжды засталася яго principessa irlandese.

Сыньёра разумела, шмат хто з мужчын ў Аннунцыяце здагадваецца, што паміж ёй і Марыё нешта было. Але гэта іх не бянтэжыла, хутчэй нават узвышала Марыё ў іх вачах. Яна заўсёды была ўпэўненая, што жанчыны нічога ня ведаюць аб іх каханьні. Ёй ніколі не падавалася дзіўным, што яны не запрашалі яе далучыцца да іх, калі разам выпраўляліся на кірмаш, альбо зьбіраць вінаград, што ня шоў на віно, ці за палявымі кветкамі для фэсту. Яны былі шчасьлівыя, калі яна зрабіла прыгожае покрыва для падножжа статуі Прасьвятой Дзевы.

Яны ўсьміхаліся ёй усе гады, пакуль яна асвойвала іх мову, а потым удасканальвалася ў ёй. Яе перасталі пытаць, калі яна зьбіраецца дахаты, назад на сваю выспу. Быццам да яе прыглядаліся і яна здала нейкі іспыт. Яна больш не была нязванай госьцяй, ёй дазволілі застацца.

Пасьля дванаццаці гадоў маўчаньня яна атрымала першыя весткі ад сваіх сясьцёр. Малазразумелыя лісты ад Рыты і Хэлін. Ніяк не зьвязаныя з тым, аб чым пісала ім яна. Ні паўслоўца пра тое, што яны атрымлівалі яе віншаваньня на дні народзінаў і на Каляды ці чыталі ўсе тыя лісты, што яна пісала бацькам. Замест таго яны распавядалі аб сваіх шлюбніках і дзецях, аб тым, якія цяжкія сёньня часіны, як усё дорага, і як бракуе часу, і як цяжка ўсім прыходзіцца.

Спачатку Сыньёра была шчасьлівая і тым драбкам. Ёй так доўга карцела, каб нешта зьвязала разам абодва яе сьветы. Лісты ад Брэнды пракладалі маленькую сьцяжынку ў гэтым кірунку, але не маглі злучыць Сыньёру зь яе мінулым, з жыцьцём яе сям'і. Яна неадкладна адказала, закідаўшы іх пытаньнямі аб сям'і, аб бацьках, аб тым, як яны ўсёткі дужацца з Сытуацыяй. Не атрымаўшы адказу, Сыньёра задала ім іншыя пытаньні, спрабуючы высьветліць, як яны ставяцца да галадоўлі ІРА, абраньні Ранальда Рэйгана Прэзыдэнтам ЗША і да змовін Прынца Чарльза і Лэдзі Ды. Ніводнае з тых пытаньняў не атрымала адказу, і колькі ні распавядала яна ім аб Аннунцыяце, яны ні разу нават мімаходзь не згадалі аб тым.

Брэнду зусім не зьдзівіла зьяўленьне лістоў ад Рыты і Хэлін. — Хутка ты, пэўна, атрымаеш лісты і ад братоў. Як ні сумна, уся справа ў тым, што твой бацька занадта кволы. Яго павінны зьмясьціць у шпіталь для сталага нагляду, і што тады будзе з тваёй маці? Я пішу табе аб усім так прама, бо гэта прыкрыя ды сумныя навіны. Ты выдатна ведаеш, на маю думку, адправіцца ў тую забытую богам дзіру за чалавекам, які казаў, што кахае цябе, а на самой справе ахвяраваў табой дзеля інтарэсаў сваёй сям'і, было глупствам … але бачыць Бог, я не лічу, што ты павінна вяртацца дахаты каб стаць сядзелкай пры сваёй маці, якая выкрасьліла цябе з свайго жыцьця і нават не адказвала на твае лісты.

Сыньёра прачытала тое з тугой. Безумоўна, Брэнда памыляецца. І вядома, яна хібна тлумачыць сытуацыю. Рыта і Хэлін напісалі, бо змаркоціліся. Але неўзабаве зьявіўся ліст аб тым, што тата ў шпіталі, і з пытаньнем, калі ж Нора вернецца дахаты і возьме на сябе ўсе клопаты.

Ніколі Аннунцыята не выглядала больш прыгожай, як у гэтую вясну. Але Сыньёра выглядала зьбялелай і сумнай. Нават людзі, якія ня вельмі лагодна ставіліся да яе, занепакоіліся.

Сям'я Лявоны, якая прадавала паштоўкі і маленькія акварэлі, запрасіла яе ў госьці. Ці не жадае яна трошкі поліўкі, stracciatella, булёну, у які дадаюцца ўзьбітыя яйкі і цытрынавы сок? Тая падзякавала, але яе твар заставаўся згаслым, а голас безуважным. Яны турбаваліся за яе.

Чуткі прасякнулі і ў гасьцініцу праз piazza, да цёмнавокага прыгажунчыка Марыё і яго самавітай, паслухмянай жонкі Габрыэлі, якая не занадта дабразычліва ставілася да Сыньёры. Можа, хтосьці пашле за лекарам?

Браты Габрыэлі спахмурнелі. Калі жанчыне ў Аннунцыяце загадкава нядужылася, гэта часьцяком азначала адно. Яна цяжарная.

Тая ж думка зьявілася ў Марыё. Але ён сустрэў іх погляды нязмушана. — Немагчыма, ёй хутка сорак.

Аднак яны чакалі лекара, спадзеючыся, што ён незнарок кіне слоўца-іншае за шклянкай рабінаўкі, яго маленькай хібы.

— Уся хворасьць тут ад галавы, — даверана паведаміў лекар. — Дзіўная жанчына, фізычна ў яе усё добра, але ж ёй вельмі тужліва.

— Чаму тады яна ня рушыць дахаты, туды, адкуль яна? — спытаў старэйшы брат Габрыэлі. Ён узначаліў сям'ю ад таго часу, як памёр бацька. Да яго траплялі дзіўныя, непакоячыя чуткі аб яго зяцю і Сыньёры. Але ён не заўважаў на іх. Не такі той даўбень, каб займацца падобнымі рэчамі ля ўласнага ганка. Жыхары вёсцы назіралі за паніклымі плячыма Сыньёры і нават сям'я Лявоны не магла праліць сьвятло на гэтую таямніцу. Бедная Сыньёра. Яна сядзіць тут, але вочы яе дзесь далёка.

Аднойчы ўначы, калі яго сям'я паснула, Марыё прабраўся ў яе ложак.

— Што здарылася? Усе кажуць, ты нядужая і губляеш клёк, — шапнуў ён, абдымаючы яе і падцягваючы коўдру, на якой яна пагафтавала назвы італьянскіх гарадоў: Флярэнцыі, Нэапаля, Мілана, Вэнэцыі, Генуі. Усе рознага колеру і з маленькімі кветачкамі вакол іх. То была праца каханьня, распавядала яна Марыё. Робячы кожны шывок, яна разважала аб тым, якой асалодай было прыехаць на гэтую зямлю і жыць поруч каханага чалавека; ня кожнаму выпадае такое шчасьце.

Сёньня яна не падавалася найшчасьлівай жанчынай ў сьвеце. Яна цяжка ўздыхала і ляжала ў ложку, быццам каменная. Нават не варухнулася, каб радасна павітаць Марыё. Наогул не прамовіла ні гуку.

— Сыньёра. — Ён клікаў яе, як усе астатнія. Яго выдала б, апыніся, што ён ведае яе сапраўднае імя. — Даражэнькая, даражэнькая Сыньёра, шмат, шмат разоў прасіў я цябе зьехаць адсюль, казаў, што тут, у Аннунцыяце, няма жыцьця для цябе. Але ты сьцьвярджала, што застанесься тут, што такое тваё рашэньне. Тутэйшыя людзі памалу пазналі і палюбілі цябе. Кажуць, да цябе прыходзіў лекар. Мне балюча, калі ты смуткуеш, скажы мне, што здарылася.

— Ты ведаеш, што здарылася. — Яе голас быў ледзь жывы.

— Не, адкуль?

— Ты пытаў лекара. Я бачыла, як ён захадзіў да цябе ў гасьцініцу пасьля мяне. Ён сказаў табе, у мяне кепска з галавой, вось і ўсё.

— Але чаму? Чаму зараз? Ты так доўга жыла тут, не валодаючы італьянскай мовай, ня ведаючы тут нікога. У той час магчыма было пашкодзіцца глуздам, ня зараз, калі за дзесяць год жыцьця тут ты стала часткай нашай вёскі.

— Болей за адзінаццаць гадоў, Марыё, амаль дванаццаць.

— Пагатоў.

— Я думала, мая сям'я нудзіцца безь мяне і любіць мяне, а зараз упэўнілася, што яны проста жадаюць зрабіць мяне сядзелкай пры нашай старой маці. Вось чаму мне сумна. — Яна так і не павярнулася да яго, ляжала халодная і нерухомая, ніяк не адказваючы на ягоныя ласкі.

— Ты не жадаеш быць са мной? Нам жа заўжды так добра разам? — разгубіўся ён.

— Не, Марыё, ня зараз. Вялікі, вялікі дзякуй табе, але ня сёньня.

Яму прыйшлося ўстаць з ложка і абыйсьці вакол, каб паглядзець на яе. Ён запаліў сьвечку ў керамічным шандале; у яе ў пакоі не было каганца поруч пасьцелі. Яна ляжала са зьбялелым тварам, раскідаўшы доўгія рудыя валасы на падушцы, захінуўшыся ў недарэчную коўдру з назвамі гарадоў. Як тут знойдзеш адпаведныя словы. — Хутка табе прыйдзецца перайсьці да сыцылійскіх назваў, — мовіў ён. — Катаньні, Палерма, Чэфалу, Агріджэнта…

Яна зноў уздыхнула. Ён сышоў зьбянтэжаны.

Але горы вакол Аннунцыяты зь іх дываном вясновых красак валодалі гаючай моцай. Сыньёра шпацыравала паміж іх, пакуль фарба не вярнулася на яе пашчэнкі.

Сям'я Лявоны калі-нікалі складала для яе маленькі кошык з хлебам, сырам і аліўкамі, а Габрыэла, жонка Марыё, жанчына з каменным тварам, перадавала ёй бутэлечку мушкату, кажучы, што некаторыя п'юць яго, як Танізавальнае. Лявона запрасіла Сыньёру ў нядзелю да абеду і прыгатавала пасту Норма з бакляжанамі і памідорамі.

— Ведаеце, чаму гэтая паста завецца Норма, Сыньёра?

— Не, сыньёра Лявона. Баюся, што не.

— Таму што яна такая ж добрая і дастаўляе такую ж моцную асалоду, як опэра Беліні Norma.

— Які, вядома ж, быў сыцылійцам, — з гонарам скончыла Сыньёра.

Яны папляскалі яе па руцэ. Яна гэтулькі ведае аб іх краіне, іх вёсцы. Хто бы не захапляўся ёю?

Паола і Джаана, гаспадыні маленькай крамы керамікі, адмыслова для яе зрабілі гарлачык. Яны напісалі на ім Signora d’Irlandia. А зьверху прымацавалі маленькі кавалачак газу з пацеркамі па баках. Каб уначы яе вада заставалася сьвяжэйшай. Летняй сьпякотай ні пыл, ні мухі не патрапяць унутр.

Людзі прыходзілі і рабілі невялічкія паслугі для пажылой пары, у чыёй хаце яна жыла, каб Сыньёра не турбавалася аб падвышэньні платы.

Купаючыся ў гэтай шчырай любові і сяброўстве, яна зноў стала дужай і моцнай. Яна ведала, тут яе любяць, нават калі ёй адмоўлена ў любові там, у Дубліне, дзе ўсё часьцей складалі лісты, каб даведацца аб яе плянах.

У адказ яна пісала аб амаль казачным жыцьці ў Аннунцыяце, аб тым, як патрэбна яна тут, аб старых з другога паверху, што разьлічваюць на яе. Аб сям'і Лявоны, дзе часьцяком адбываюцца тлумныя згрызоты; яна вымушана хадзіць да іх кожную нядзелю абедаць, каб пераканацца, што яны яшчэ не забілі адно аднаго. Яна пісала аб гасьцініцы Марыё, і аб тым, як моцна залежыць ад турызму жыцьцё вёскі, таму жыхары робяць усё магчымае, каб прыцягнуць вандроўнікаў. Яе ўласная праца складаецца з ладжаньня экскурсій па навакольлях, і ёй атрымалася адшукаць цудоўнае месца, што можна далучыць да невялічкага маршруту. Свайго роду выступ, зь якога адчыняецца маляўнічы выгляд ўніз, на даліны, і ўверх, на суседнюю гару. Яна згадвала, што малодшы брат Марыё пабудаваў у тым месцы маленькую кавярню. Яна завецца Vista del Monte, выгляд на гару — наколькі лепей гэта гучыць па-італьянскі, хіба ня так? Яна выяўляла спагаду тату, які зараз бавіць вялікую частку часу ў шпіталі. Як слушна з боку бацькоў было разьвітацца з фэрмай і рушыць ў Дублін. Для маці ж, як яны кажуць, ужо складана самой уладкоўвацца нават з дублінскай кватэрай.

Яны штораз пісалі аб дадатковай спальні ў матчынай кватэры, а яна з той жа настойлівасьцю ігнаравала гэты тэмат, абмяжоўваючыся роспытамі аб здароўі бацькоў і зьдзіўляючыся дзівацтвам у працы пошты, маўляў, яна штомесяц пісала ім пачынаючы з 1969, а зараз ужо васьмідзесятыя, і за ўвесь гэты час бацькі не даслалі ёй аніводнага ліста. Вядома, адзіным тлумачэньнем таму можа служыць толькі тое, што лісты губляліся.

Брэнда горача ўхваляла яе.

— Разумная дзяўчынка. Ты цалкам зьбянтэжыла іх. Падаецца мне, цягам месяца ты атрымаеш ліст ад маці. Але трывай. Не ідзі ў іх на павадку. Яна ж не пісала табе, пакуль ты ёй не спатрэбілася.

Доўгачаканы ліст зьявіўся, і сэрца Сыньёры затрымцела ад выгляду знаёмага почырку. Так, знаёмага нават пасьля ўсіх гэтых гадоў. Зразумела было, што кожнае слова прадыктавана Хэлін і Рытай. У лісьце увішна абыходзіліся дванаццаць гадоў маўчаньня, упартай адмовы адказваць на далёкія маленьні самотнай дачкі. Усё сьпісвалася на «дагматычны падыход бацькі да маралі». Сыньёра слаба ўсьміхнулася, прачытаўшы гэты выраз. Яе маці ня здолела бы збудаваць такую фразу, прасядзі яна над аркушам хоць сто гадоў.

Напрыканцы ліста казалася: «Калі ласка, вяртайся дахаты, Нора. Вяртайся дахаты і жыві з намі. Мы б ня ўмешваліся ў тваё жыцьцё, але ты нам патрэбная, інакш мы бы ня сталі прасіць».

І пісаць бы яны інакш ня сталі, падумала Сыньёра. Як ні дзіўна, гэта ня стала для яе яшчэ большым ударам, усё адышло. Душа адбалела пасьля ліста Брэнды аб тым, што яна не хвалюе іх, ім проста патрэбен хтосьці, хто здолеў бы даглядаць за старымі.

Тут, сярод мірнай прыгажосьці, яна магла дазволіць сабе пачуцьцё жалю да іх. У параўнаньні з тым, што дало жыцьцё ёй, у яе ўласнай сям'і не было амаль нічога. Яна мякка растлумачыла, што ня здолее прыехаць. Калі яны чыталі яе лісты, дык разумеюць, як шмат у яе тут зараз абавязацельстваў. Вядома, калі б яны хоць раз за ўвесь час далі ёй ведаць аб сваім жаданьні лічыць яе часткай свайго жыцьця, яна па-іншаму бы будавала свае пляны, не ўключаючыся так у жыцьцё тага цудоўнага спакойнага месца. Адылі як магла яна ведаць, што яны паклічуць яе? Яны ж не падтрымлівалі зь ёй ніякіх адносін. Яна ўпэўненая, яны зразумеюць яе.

Ішлі гады.

Паміж рудых валасоў Сыньёры замільгалі сівыя. Але ў адрозьненьне ад цёмнавалосых жанчын, якія атачалі яе, сівізна ня старыла яе. Валосьсе проста падавалася выцьвілым на сонцы. Габрыэла зараз выглядала сапраўднай матронай. Яна сядзела за стойкай у гасьцініцы; пацяжэлы азызлы твар, вочы, значна больш падобныя на пацеркі, як тады, калі яны раўніва бліскалі праз piazza. Яе сыны выцягнуліся, зь імі стала цяжка ладзіць, гэта былі ўжо ня тыя цёмнавокія анёлачкі, якія сьпяшаліся выканаць любы загад.

Магчыма, Марыё таксама пастарэў, але Сыньёра тага ня бачыла. Ён прыходзіў у яе пакой — зараз ужо значна радзей, і часьцяком толькі дзеля таго, каб паляжаць побач, абняўшы яе.

На коўдры ўжо амаль не засталося абшару для новых гарадоў. Сыньёра зьмясьціла там мястэчкі і вёсачкі, што ёй падабаліся.

— Нельга гафтаваць Джыардыні-Наксас, гэтае маленечкае мястэчка, тут, сярод вялікіх гарадоў, — абураўся Марыё.

— Не, не кажы. Калі я ехала ў Таарміну, аўтобус спыняўся там, гэта цудоўнае месца … з сваёй атмасфэрай, сваім характарам, плоймай турыстаў. Не-не, яно павінна там быць. — А часам Марыё цяжка ўздыхаў над нягодамі, што апаноўвалі яго. Ён распавядаў ёй аб сваіх цяжкасьцях і наракаў на лёс. Яго другі сын зусім ад рук адбіўся. Яму ўсяго дваццаць, а ён імкнецца ў Нью-Ёрк. Але ж хлопец занадта малады, абавязкова зблытаецца там зь нейкай хеўрай. Вылезе ўсё гэта вомегам.

— Ён і тут знаецца зь ліхой кампаніяй. Магчыма, у Нью-Ёрку ён ня будзе такі самаўпэўнены, стане абачлівей. Дазволь яму зьехаць з тваім блаславеньнем, бо ён зьедзе ў любым выпадку.

— Ты вельмі, вельмі мудрая, Сыньёра, — мовіў ён, і павярнуўся, прытуліўшыся галавой да яе пляча.

Шырока расчыніўшы вочы, яна глядзела на цёмную столь і ўзгадвала час, калі ў тым жа пакоі ён зваў яе дурніцай, апошняй дурніцай, за тое, што яна рушыла сюды ўсьлед за ім. Сюды, дзе для яе не было будучыні. З гадамі ўсё гэта ператварылася ў мудрасьць. Як дзіўна ўладкаваны сьвет.

А потым зацяжарала дачка Марыё і Габрыэлі. Зусім не такога мужа, як гэты хлопчык, жадалі для яе бацькі. Навошта ёй вясковы жабрак, які мые чыгуны ў кухні гасьцініцы на piazza? Марыё прыйшоў у яе пакой і рыдаў над лёсам сваёй дачушкі, сваёй дзяўчыначкі, зусім яшчэ маленькай. Які сорам, якая ганьба.

Зараз 1994-ы, сказала яна яму. Нават у Ірляндыі гэта ўжо ня сорам і ня ганьба. Такое жыцьцё. Усё ўладкуецца. Можа, хлопчык здолее пачаць працаваць у Vista del Monte, трохі яго пашырыць, а там, глядзіш, знойдзе ўласную справу.

Гэта быў яе пяцідзесяты дзень нараджэньня, але яна нічога не сказала Марыё, нікому нічога не сказала. Сыньёра пагафтавала сабе канапавую падушачку з надпісам BUON COMPLEANNO, З Днём Народзінаў. Яна дакранулася да яе пасьля сыходу Марыё, ягоныя сьлёзы аб бязглуздай дачцэ ўжо высахлі. — Пэўна, я сапраўды дурная, калі ўсё гэта так палохала мяне раней?

Яна пазірала з свайго акна, як юная Марыя выходзіла замуж за працаваўшага на кухні хлапчука, у дакладнасьці як глядзела калісь на ідучых у царкву Марыё і Габрыэлю. Званілі на званіцы тыя ж званы, поўнячы, як і належыць званам, сваімі пералівамі схіл гары.

Цяжка ўявіць сабе, што ёй ужо пяцьдзесят. Яна не пачувалася ні на дзень старэй, як калі прыехала сюды. Яна ні аб чым не шкадавала. Ці шмат людзей ў гэтым або ў любым іншым месцы здольны сказаць тое самае?

І вядома, яе здагадкі апынуліся слушнымі. Марыя выйшла замуж за чалавека, які ня быў роўняй ёй і яе сям’і, але заганы кампэнсаваліся тым, што хлопчык дзень і ноч завіхаўся ў Віста дэль Монтэ. А калі людзі і пагавэндалі аб маладых, так ня больш за пару дзён.

Іх другі сын, зь якім не было згоды, зьехаў у Нью-Ёрк, і там не маглі зь яго нацешыцца. Ён працаваў у trattoria свайго стрыечнага брата і кожны тыдзень адкладаў грошы да таго дню, калі зможа набыць уласны лапік зямлі непадалёк ад бацькоўскай хаты ў Сыцыліі.

Сыньёра, кладучыся ў ложак, заўсёды пакідала прыадчыненым вакно, што выходзіла на пляц, таму яна адна зь першых пачула, калі браты Габрыэлі, дзябёлыя мужчыны сярэдніх гадоў, выбеглі з сваіх машын. Яна пачула dottore, што яны паднялі ў яго хаце. Сыньёра стаяла ў аконным ценю і назірала. Нешта здарылася, па-за ўсякім сумненьнем.

Яна спрабавала разгледзець, што адбываецца. Далібог, хай гэта ня будзе ніхто зь іх дзяцей. Яны ўжо прынесьлі гэтулькі клопату гэтай сям'і.

А потым яна ўбачыла на прыступках вялізную фігуру Габрыэлі. У начной сарочцы, з накінутай на плечы шаляй. Твар закрыты рукамі. І неба расчынілася ад яе крыкаў.

— МАРЫЁ, МАРЫЁ…

Гэты гук уварваўся ў навакольныя горы і спусьціўся ў даліны.

Гэты гук уварваўся ў спальню Сыньёры і праймаў яе сэрца ў той момант, калі ў яе на вачах яны паднялі з машыны ягонае цела.

Яна ня ведала, ці доўга прастаяла ля акна, скамянеўшы, але неўзабаве, калі заліты месячным сьвятлом пляц запоўніўся яго роднымі, суседзямі, сябрамі, ўсьвядоміла сябе сярод іх, зь нястрымна бягучымі па пашчэнках сьлязьмі. Яна бачыла яго твар у сіняках і драпінах. Ён ехаў дахаты зь вёсачкі непадалёк. Ён мінуў збочваньне. Машына перагарнулася шмат разоў.

Яна ведала, што павінна дакрануцца да ягонага твару. Нішто ў сьвеце не магло перашкодзіць ёй даткнуцца да яго, пацалаваць, як цалавалі яго сёстры, і дзеці, і жонка. Яна рухалася да Марыё, не заўважаючы нікога вакол, забыўшы аб гадах таямніцы і кансьпірацыі.

Амаль дабраўшыся да яго, яна адчула працягнутыя да яе рукі, і моцныя целы ў натоўпе адціснулі яе назад. Сыньёра Лявона, яе сяброўкі Паола і Джаана і, як ні дзіўна, два браты Габрыэлі. Яны адвялі яе ўбок, далей адтуль, дзе вачам жыхароў Аннунцыяты паўстала бы яе аголенае гора, пакінуўшы ў памяці вёскі яшчэ адну дзіўную падзею, ноч, калі Signora irlandese, страціўшы самавалоданьне, публічна прызналася ў сваім каханьні да ўладара гасьцініцы.

Уначы яна пабывала ў хатах, куды дагэтуль ніколі не зазірала. Людзі давалі ёй выпіць брэндзі, хтосьці гладзіў яе руку. З-за сьценаў гэтых хат да яе даносіліся стогны і малітвы, і часам яна падымалася, каб пайсьці і ўстаць ля яго цела, але ўсякі раз далікатныя рукі ўтрымлівалі яе.

У дзень яго хаўтураў яна сядзела бледная і спакойная ля свайго акна. Яе галава схілілася, калі ягоную труну вынесьлі з гасьцініцы і правялі праз пляц да царквы з фрэскамі і керамікай. Самотны і сумны звон поўніў паветра. Ніхто не зірнуў на яе вакно. Ніхто ня бачыў сьлёз, што беглі па яе твару і падалі на забыты ў яе на каленах гафт.

А пасьля ўсе вырашылі, што зараз яна павінна зьехаць, што надышоў час ёй вяртацца дахаты.

Памалу яна зразумела гэта. Сыньёра Лявона настойвала: — Перш, як вы зьедзеце, вы павінны пабываць са мной на крыжавым ходзе ў маім родным горадзе Трапані … вы зможаце распавесьці аб ім у сябе ў Ірляндыі.

Паола і Джаана падаравалі ёй вялікую талерку, якую зрабілі адмыслова да яе ад'езду: — Вы пакладзяце на яе ўсю садавіну, што расьце у Ірляндыі і талерка будзе нагадваць вам аб днях, праведзеных у Аннунцыяце. — Яны лічылі, што менавіта так яна і зробіць.

Але Сыньёра ня мела месца, куды магла бы рушыць, яна не жадала зьяжджаць. Ёй споўнілася пяцьдзесят, яна жыла тут з таго часу, як ёй яшчэ не было і трыццаці. Тут яна і памрэ. Аднойчы царкоўныя званы празвоняць і на яе пахаваньнях, грошы на тое прыгатаваныя ў маленькай разьбянай драўлянай шкатулачцы.

Таму яна не надавала ўвагі намёкам, што рабіліся ўсё адчувальней, і радам, гатовым сарвацца зь нецярплівых вуснаў.

Не надавала да той пары, пакуль яе не наведала Габрыэла.

Габрыэла перасекла пляц у сваёй цёмнай жалобнай вопратцы. Яе твар выглядаў такім старым, быццам скруха і смутак наклалі на яго свой адбітак. Раней яна ніколі не прыходзіла да Сыньёры. Яна пагрукала ў дзьверы, быццам тут яе чакалі. Сыньёра разгублена запрасіла госьцю ўвайсьці, прапанавала ёй трохі соку і вады, пасунула скрыначку печыва. Потым села і застыла ў чаканьні.

Габрыэла марудліва абышла абодва пакойчыка. Дакранулася да коўдры на ложку, затканай павуціньнем назваў.

— Цудоўная рэч, Сыньёра, — сказала яна.

— Вы занадта добрая да мяне, сыньёра Габрыэла.

У пакоі павісла доўгае маўчаньне.

— Як хутка вы зьбіраецеся назад, у сваю краіну? — нарэшце спытала Габрыэла.

— Там няма нікога, да каго мела б сэнс вяртацца, — проста адказала Сыньёра.

— Але і тут няма нікога. Нікога, дзеля каго вы маглі бы застацца. Ужо няма. — Габрыэла была непахісная.

Сыньёра хітнула, пагаджаючыся. — Але ў Ірляндыі, сыньёра Габрыэла, у мяне наогул нікога няма. Я прыехала сюды маладзенькай дзяўчынай, зараз я сталая жанчына, амаль на парозе старасьці. Я думала застацца тут. — Іх вочы сустрэліся.

— У вас тут няма ні сяброў, ні сапраўднага жыцьця, Сыньёра.

— Тут я маю шмат больш, як у Ірляндыі.

— У Ірляндыі вы здолееце пачаць жыцьцё спачатку. Там ваша сям'я, вашы сябры, якія будуць шчасьлівыя вашаму вяртаньню.

— Вы патрабуеце, каб я зьехала адсюль, сыньёра Габрыэла? — Пытаньне было зададзена вельмі прама. Яна проста жадала ведаць.

— Ён заўсёды казаў, што вы зьедзеце, калі ён памрэ. Ён гаварыў, вы зьедзеце да сабе, да сваіх блізкіх, і пакінеце мяне тут, з маімі блізкімі, аплакваць майго мужа.

Сыньёра ў зьдзіўленьні паглядзела на яе. Марыё даў гэтае абяцаньне ад яе імя, без усялякіх на то падстаў? — Ён сказаў, што я пагадзілася зрабіць гэта?

— Ён сказаў, што так будзе. І калі я, Габрыэла, памру, ён абяцаў, што не ажэніцца на вас, бо гэта выкліча скандал, маё імя будзе зьняважанае. Усе палічаць, што ён заўжды марыў ажаніцца на вас.

— І вам гэта даставіла задавальненьне?

— Не, тыя рэчы не дастаўлялі мне задавальненьня, Сыньёра. Я не жадала думаць аб сьмерці Марыё, альбо аб сваёй сьмерці. Але я меркавала, што гэта дае мне неабходнаю годнасьць. Дазваляе не баяцца вас. Тага, што вы застаняцеся тут, насупраць традыцый, разам са мной аплакваць таго, хто пайшоў.

Гукі пляца даляталі да іх. У гасьцініцу даставілі ялавічыну, фурманка з глінай пад'ехала, каб папоўніць запасы крамачцы керамікі, дзеці, сьмеючыся і гукаючы адно аднаго, прабеглі са школы дахаты. Брахалі сабакі, дзесьці сьпявалі птушкі. Марыё казаў ёй аб годнасьці і аб традыцыях, аб тым, наколькі важныя яны для яго і ягонай сям'і.

Ён быццам загаварыў зь ёй зараз з магілы. Даслаў ёй вестку, папрасіў зьехаць дахаты.

Вельмі ціха яна вымавіла: — Думаю, у канцы месяца, сыньёра Габрыэла. У канцы месяца я зьеду назад, у Ірляндыю.

Вочы другой жанчыны напоўніліся падзякай і палягчэньнем. Яна ўзяла рукі Сыньёры ў свае. — Я упэўненая, там вы будзеце значна шчасьлівей, значна спакайней.

— Так, так, — ледзь чутна вымавіла Сыньёра, дазволіўшы словам павіснуць у цёплым паўдзённым паветры.

— Si si … veramente.

Яна з напругай наскрэбла грошаў на дарогу. Некаторыя зь яе сяброў аб тым ведалі.

Сыньёра Лявона прыйшла і ўклала ёй у руку стопачцу лір. — Калі ласка, Сыньёра, калі ласка. Менавіта дзякуючы вам мае справы ідуць так добра, не адмаўляйце, вазьміце.

Тое ж зрабілі Паола і Джаана. Іх майстэрня ня здолела бы ўстаць на ногі, калі б не Сыньёра. — Зрабіце ласку, прыміце сымбалічныя камісійныя.

І пажылая пара, якой прыналежаў пакой, дзе пражыла яна амаль усё сваё сталае жыцьцё. Па іх словах яна гэтулькі палепшыла іх маёмасьць, што ёй належала некаторае кампэнсаваньне.

У дзень, калі прыйшоў аўтобус, каб адвезьці яе і яе рэчы ў горад, у якім зьмяшчаўся аэрапорт, Габрыэла выйшла на свой ганак. Яна нічога не сказала, як, зрэшты, і Сыньёра, але яны пакланіліся адна адной. Іх твары былі сумныя і паважлівыя. Некаторыя з тых, хто назіраў невялікую сцэну, ведалі, што за ёй пахавана. Яны ведалі, адна жанчына ўсім сэрцам дзякавала іншай і жадала ёй посьпеху ва ўсім, што чакае яе наперадзе. Пачуцьці тыя немагчыма было выказаць словамі.

Гарадзкі натоўп і шум прыгняталі. Аэрапорт поўніўся крыкамі і сумятнёй, не шчасьлівай, лёгкай сумятнёй Аннунцыяты, а колазваротам не прымячаючых адно аднаго людзей. Так будзе і ў Дубліне, калі яна дабярэцца туды, але Сыньёра вырашыла пакуль не разважаць аб тым.

Яна не будавала ніякіх плянаў. Лепей проста рабіць тое, што падасца слушным па прыедзе. Бессэнсоўна плянаваць у яе падарожжы тое, што ня можа быць сплянаванае. Яна нікому не паведаміла аб сваім прыезьдзе. Ні сям'і, ні нават Брэндзе. Спачатку знойдзе дах над галавой, агледзіцца, а ўжо потым вырашае, што рабіць далей.

У самалёце яна паспрабавала загаварыць з хлопчыкам. Яму было гадоў дзесяць, як малодшаму сыну Марыё і Габрыэлі, Энрыку. Аўтаматычна яна зьвярнулася да яго па італьянскі, але ён канфузьліва адвёў погляд.

Сыньёра паглядзела ў ілюмінатар. Яна ніколі не пазнае, што адбудзецца з Энрыкам, зь ягоным братам у Нью-Ёрку, зь яго сястрой, якая выйшла замуж за кухціка і перабралася ў Віста дэль Монтэ. Яна не пазнае, хто зойме яе пакой. І хто бы то ні быў, яму ніколі не пазнаць аб доўгіх гадах, праведзеных там ёю, і аб чыньніку яе ад'езду.

Быццам плывеш у адчыненым моры, ня ведаючы, што адбываецца ў пакінутай табой гавані і што чакае наперадзе.

У Лёндане яна адразу перасела на іншы самалёт. Ня мела сэнсу заставацца там на нейкі час. Не наведваць жа стары прытулак, у якім яна жыла з Марыё ў іншым жыцьці, альбо даўно забытых людзей і ледзь памятныя мясьціны. Не, пара ў Дублін. Што б там яе ні сустракала.

Як ўсё зьмянілася. Аэрапорт апынуўся значна, значна большым, як ёй прыгадвалася. Сюды прыбывалі людзі са ўсяго сьвету. Калі яна зьяжджала, большасьць міжнародных рэйсаў прымалі ў Шэнане. Яна не ўяўляла, што ўсё будзе настолькі іншым. Напрыклад, гасьцінец ў аэрапорт. Калісьці аўтобус пракладаў сабе шлях сярод жылых кварталаў; сёньня яны імчаліся па трасе, абапал акружанай кветнікамі.

Амэрыканка ў аўтобусе пацікавілася, дзе яна плянуе спыніцца.

— Пакуль не ўяўляю, — адгукнулася Сыньёра. — Штосьці знайду.

— Тутэйшая, ці ў госьці?

— Я зьехала адсюль шмат гадоў таму.

— Зусім як я … шукаю продкаў. — Амэрыканку апаноўвала захапленьне. Яна адвяла тыдзень на пошукі каранёў і меркавала, што тага мусіць цалкам хапіць.

— Зразумела, — кіўнула Сыньёра, заўважыў, як цяжка далося падабраць адпаведны адказ на ангельскай. Яна ледзь ня вымавіла certo. Як найграна прагучала б, зьбіся яна на італьянскі. Людзі вакол вырашылі бы, што ёй карціць пакрасавацца. Трэба сачыць за прамовай.

Сыньёра выйшла з аўтобуса і рушыла ўздоўж набярэжнай Ліффі да моста А’Конал. Вакол гаманілі зграйкі высокіх, упэўненых у сабе маладых людзей з усьмешкамі на вуснах. Дзесьці яна чытала аб амаладжэньні насельніцтва. Падаецца, там адзначалася, што палове краіны яшчэ няма дваццаці чатырох гадоў.

Яна не чакала ўбачыць гэтулькі відавочнае пацьверджаньне прачытанаму. Да таго ж іх вопратка зьзяла ўсімі колерамі вясёлкі. Да яе ад'езду на працу ў Англію Дублін быў шэрым і цьмяна-карычневым.

Зараз будынкі зіхацелі чысьцінёй; элегантныя, дарагія машыны соўгаліся па ажыўленых вуліцах, а ў яе ўспамінах пераважалі ровары ды аўтамабілі ня першай маладосьці. Яе ўвагу прыцягнулі расхінутыя дзьверы шыкоўных крам. Вока сьлізганула па часопісах. Маладзіцы з пышнымі грудзьмі на вокладках. Безумоўна, такое забаранялася, калі яна ў апошні раз была тут, а можа яна наогул жыла ў нейкай захмарнай краіне?

Па нейкім чыньніку яна працягвала ісьці ўздоўж Ліффі і пасьля моста А’Конал. Натоўп быццам нёс яе. На набярэжнай яна прыкмеціла Тэмпл Бар. Навакольле нагадвала Левы Бераг у Парыжы, дзе аднойчы, шмат гадоў таму, яна правяла з Марыё доўгі ўікэнд. Брукаваныя вуліцы, кавярні на вольным паветры, скрозь плойма маладых людзей, гукаючых адно аднаго і вітаючых знаёмых.

Ніхто не пісаў ёй, што Дублін стаў такім. Зрэшты, Брэнда, якая выйшла замуж за Навалачку і працавала ў куды больш рэспэктабэльным месцы, магла і не бываць на гэтых вулачках.

Яе сёстры і іх безграшовыя шлюбнікі, браты і іх мямлі жонкі … тыя ўвогуле ня мелі дачыненьня да людзей, якія маглі б заўважыць Тэмпл Бар. Пазнай яны раптам аб ім, можна не сумнявацца, ў лепшым выпадку толькі ўзьнялі бы вочы да нябёс. Сыньёра захаплялася. Суцэльны новы сьвет, проста ў галаве не зьмяшчаецца. Урэшце яна прысела выпіць кубачак кавы.

Стольніца гадоў васямнаццаці, з доўгімі рудымі валасамі, рыхтык як у яе калісьці, прынесла ёй кавы. Яна прыняла Сыньёру за іншаземку.

— Адкуль вы? — запыталася яна, дбайна вымаўляючы словы.

— З Сыцыліі, гэта ў Італіі.

— Прыгожая краіна, але павінна вам сказаць, што не паеду туды, пакуль ня вывучу мову.

— Чаму так?

— Трэба знаць, аб чым гавораць хлопцы, бо немагчыма зразумець, як паступіць, калі дакладна ня ведаеш, што яны сказалі.

— Я не размаўляла па-італьянскі, калі прыехала туды, і, шчыра кажучы, ня ведала, ці слушна раблю, — адказала Сыньёра. — Але, як ні дзіўна, усё абвінулася вельмі добра. Не, больш як добра. Цудоўна.

— Шмат часу вы там прабылі?

— Шмат. Дваццаць шэсьць гадоў. — Яе голас прагучаў задуменна.

Дзяўчына, якая яшчэ і не нарадзілася, калі яна пусьцілася ў гэтую авантуру, паглядзела на яе са зьдзіўленьнем. — І ўвесь час заставаліся там? Вы, пэўна, любілі гэтае месца.

— Так, любіла.

— А калі вярнуліся?

— Сёньня.

Яна цяжка ўздыхнула і паспрабавала зразумець, падалося ёй, ці юначка паглядзела на яе трохі інакш, быццам зазначыла за ёй нейкія дзівацтвы. Сыньёра ўсьведамляла, што трэба сачыць за тым, каб не даваць зачэпак да зьдзіўленьняў. Не раняць італьянскіх словаў, не ўздыхаць, не вымаўляць дзіўных, няскладных фраз.

Дзяўчынка памкнулася адысьці.

— Выбачайце, падаецца, гэта цудоўны куток Дубліна. Ці няма тут месца, дзе я магла бы зьняць пакойчык, як вы лічыце? — Зараз дзеўчына дакладна ведала, што яна зь дзівацтвамі. Магчыма, людзі больш не гавораць пакоі. Можа, трэба казаць апартамэнты? Кватэру? Жыльлё? — Штосьці папрасьцей, — дадала Сыньёра.

Яна хмурна выслухала лекцыю аб тым, што гэта адзін з найфэшэнэбэльных раёнаў горада; усе прагнуць жыць менавіта тут. Тут месьцяцца найбольш шыкоўныя апартамэнты, поп зоркі купляюць гатэлі, бізнэсмэны ўкладаюць грошы ў шматкватэрныя гмахі, першыя паверхі апанавалі рэстарацыі. Гэта апошні піск.

— Зразумела. — Сёе-тое Сыньёра ўцяміла. Ёй прыйдзецца шмат што пазнаць аб горадзе, у які яна вярнулася. — І яшчэ, калі ласка, ці не параілі б вы, дзе варта шукаць месца, у якім можна спыніцца? Любое, апроч апошняга піску.

Юначка ў роздуме паківала галавой з доўгімі цёмна-рудымі валасамі. Падавалася, яна імкнецца зразумець, ці ёсьць у Сыньёры наогул грошы, ці зьбіраецца яна працаваць, каб хапала на жыцьцё, на які час затрымаецца там, дзе атабарыцца.

Сыньёра вырашыла дапамагчы ёй. — У мяне хопіць грошай на ложак і ежу на тыдзень, за той час я зьбіраюся знайсьці таннае мястэчка, магчыма такое, дзе здолею падзарабляць … напрыклад, прыглядаць за дзецьмі.

Дзяўчына вагалася. — Звычайна прыглядаць за дзецьмі ўсе наймаюць маладых, — растлумачыла яна.

— Альбо, мабыць, над рэстарацыяй, і працаваць у ёй?

— Шчыра кажучы, вам ня варта на гэтае спадзявацца … усе мы шукаем месцы такога кшталту. Іх нялёгка атрымаць.

Па твары прыемнай дзяўчынкі прамільгнула шкадоба, але Сыньёра павінна была як мага лепш скарыстацца момантам. Яна вырашыла трохі ажывіць гутарку, схаваць сваю разгубленасьць і паспрабаваць падаць сябе ў найлепшым сьвятле, не выглядаць старой небаракай зь мякінай у галаве.

— Гэта вашае імя тут, на хвартушку? Сьюзі?

— Так. Баюся, маці фанацела ад Сьюзі Кватра. — Яна заўважыла някемлівы погляд. — Сьпявачка, ведаеце? Калісьці яна была папулярная, хоць у Італіі аб ёй маглі і ня чуць.

— Напэўна, проста я ня памятаю. Сьюзі, дзетка, я не магу адняць у вас цэльны дзень сваімі цяжкасьцямі, але калі б вы падаравалі мне паўхвіліны і падказалі раёны патаньнее, зь якіх мела б сэнс пачаць пошукі, я была бы вам вельмі ўдзячная.

Сьюзі пералічыла назвы невялікіх мястэчак, прадмесьцяў, калі не сказаць вёсак, што ў час маладосьці Сыньёры знаходзіліся па-за рысай горада, а зараз, мусіць, ператварыліся ў буйныя працоўныя раёны. Палова людзей, якія жывуць там, здольны здаваць пакоі, калі іх дзеці ўжо пакінулі хату. Вядома, не афармляючы гэта афіцыйна. Але ня вельмі разумна згадваць, што яе ўласныя справы ідуць ня лепшай выявай. Прыкрыя нюансы лепей трымаць пры сабе.

— Вы вельмі добрая да мяне, Сьюзі. Але як, у вашым узросьце, вы гэтулькі ведаеце аб такіх рэчах?

— Я там вырасла, усё гэтае мне знаёма.

Ня варта злоўжываць цярпеньнем цудоўнага дзіцяці. Сыньёра пацягнулася за партманэтам, каб дастаць грошы за каву.

— Дзякуй вялікае за дапамогу — шчыра вам удзячная. Калі мне атрымаецца ўладкавацца, абавязкова зазірну іншы раз з маленечкім падарункам.

Сьюзі памарудзіла і прыкусіла губу, быццам на нешта вырашаючыся. — Як вас клічуць?

— Я ведаю, гэта гучыць сьмешна, але мяне клічуць Сыньёра. Гэта ня тое імя, што запісана ў маіх дакумэнтах, але так яны клікалі мяне, і так мне падабаецца, каб мяне звалі.

— Вы сур'ёзна не ўяўлялі сабе, што гэта за месца?

— Увогуле. — Яе твар дыхаў шчырасьцю. Па-за ўсякімі сумненьнямі Сыньёра не разумела людзей, якія надаюць значэньне таму, што іх атачае.

— Ведаеце, я ня маю згоды з маёй сям'ёй, таму больш не жыву зь імі. Усяго пару тыдняў таму яны казалі, што някепска было б здаць камусьці мой пакойчык. Ён пустуе, і іх цалкам задаволілі б некалькі фунтаў на тыдзень — гатоўкай, вядома, і калі хтось будзе цікавіцца, вам трэба адказваць, што вы проста сяброўка … з-за падаткаў.

— Вы лічыце, у мяне ёсьць надзея? — твар Сыньёры празьзяў.

— Паслухайце, — Сьюзі турбавала, што яе кепска зразумелі. — Мы гаворым аб цалкам звычайнай хаце, што стаіць сярод такіх самых хат, трохі лепш, трохі горш … гэта аніякая ня ветласьць альбо штосьці такое. Яны безупынна балбочуць, ды яшчэ і крычаць адно на аднаго, і, вядома, там мой братка Джэры. Яму чатырнаццаць і ён жудасны.

— Мне проста патрэбна месца, каб спыніцца. Упэўненая, усё будзе цудоўна.

Сьюзі напісала адрэсу і распавяла, на які аўтобус сесьці. — Лепей спачатку прайсьціся па вуліцы і запытацца ў некалькіх чалавек, якія, я дакладна ведаю, ня здолеюць узяць вас, а потым, як бы выпадкова, зайсьці ў нашу хату і спытаць маіх. Перш за ўсё згадайце пра грошы і скажыце, што гэта ненадоўга. Вы ім спадабаецеся, яны рыхтык казалі аб кімсьці сталым і сур'ёзным. Яны возьмуць вас, але не распавядайце, што вы ад мяне.

Сыньёра ўважліва паглядзела на яе. — Ім не падабаецца ваш хлопец?

— Хлопцы, — удакладніла Сьюзі. Бацька кажа, я распусьніца, але, калі ласка, не імкніцеся пераканаць яго, калі будзеце зь ім размаўляць, іначай яны адразу скемяць, што вы са мной сустракаліся. — Выраз твару Сьюзі зрабіўся зусім журботным.

Сыньёру зацікавіла, ці быў яе ўласны твар такі ж журботны у тыя далёкія гады, калі яна зьбіралася на Сыцылію.

Аўтобусная шыба давала добры агляд. Дзіўна, як вырас горад, што яна калісьці лічыла сваім. У гусьцеўшым зьмярканьні дзеці гулялі на вуліцах, апанаваных транспартам, а месцамі давалі нырца глыбей, у невялікія садкі, кружылі на роварах, заяжджалі і выяжджалі праз весьнічкі кветнікаў.

Сыньёра зьвярталася ў хаты, азначаныя Сьюзі. Тыпова дублінскія мужчыны і жанчыны адказвалі ёй, што ў іх няма лішняга месца.

— Не маглі б вы кагось параіць? — пытала яна.

— Паспрабуйце зазірнуць да Селіванаў, — нарэшце даў хтосьці рады.

Зараз у яе зьявілася падстава. Яна пагрукала ў дзьверы. Ці стане гэтае месца яе новым домам? Ці знойдзе яна адпачынак пад гэтай страхой у надзеі, што боль ад страты яе жыцьця ў Аннунцыяце паволі аціхне? Ня толькі чалавек, якога яна кахала, усё яе жыцьцё, яе лёс, яе хаўтуры са званамі, што зазьвіняць па ёй, усё страчана. Яна павінна пакуль не ўпускаць гэты куток ў сваё сэрца, на выпадак, калі яны адмовяць.

Дзьверы адчыніў Джэры з набітым ежай ротам. Рудыя валасы, твар у рабаціньні, у руцэ лусьцік.

— Ну? — працадзіў ён, жуючы.

— Магу я, калі ласка, паразмаўляць з тваімі маці альбо татам?

— Аб чым? — спытаў хлопец.

Мусібыць, у гэтай хаце так заведзена вітаць людзей, якіх бачаць упершыню.

— Ці нельга зьняць у вас пакой? — пачала Сыньёра. Яна ведала, там, усярэдзіне, яны адхіліліся ад тэлевізара і імкнуцца пачуць, што адбываецца на ганку.

— Пакой тут? — вымавіў Джэры з такім недаверам, што Сыньёра задумалася. Хлопчык, верагодна, мае рацыю. Яе жаданьне падаецца дурасьцю. Але ўрэшце, усё яе жыцьцё ёсьць чарга дурасьцяў. Навошта спыняцца зараз?

— Так можна зь імі пагаварыць?

Бацька хлапчука падышоў да дзьвярэй. Буйны мужчына з пучкамі валасоў, што тырчалі абапал галавы, быццам ручкі, за якія яго можна падняць. Прыкладна яе веку, прыкінула Сыньёра, з чырвоным тварам, выглядаўшым так, нібы гады зь лішкам спаганялі зь яго сваю даніну. Ён выцер далоні аб свае нагавіцы, як калі б зьбіраўся павітацца за руку і падазрона пацікавіўся. — Чым магу дапамагчы?

Сыньёра растлумачыла, што жадае зьняць пакой у гэтым раёне, і што Квінсы з дваццаць другога нумара паслалі яе сюды, на выпадак, калі ў іх знойдзецца вольны пакой. Узьнікала ўражаньне, кшталтам яна знаёмая з тымі Квінсамі. Усё ж некаторая рэкамэндацыя.

— Пэгі, падыдзеш сюды? — паклікаў ён. І кабета са стомленымі, цёмнымі ценямі пад вачыма і прамымі валасамі, запраўленымі за вушы, выйшла, палячы і кашляючы адначасова.

— У чым справа? — няветла паведамілася яна.

Гучала не занадта шматспадзёўна, але Сыньёра паўтарыла свой аповяд.

— А чаму вы шукаеце пакой менавіта ў гэтым раёне?

— Я доўгі час пражыла далёка ад Ірляндыі і зараз ведаю тут ня вельмі шмат месцаў, але мне трэба дзесьці жыць. Я і не ўяўляла, што жыльлё так падаражэла, і … апроч … адсюль бачныя горы, — скончыла яна.

Па нейкім чыньніку гэта, падаецца, задаволіла іх. Магчыма, таму, што было так прастадушна.

— Мы ніколі не пускалі кватарантаў, — сказала жанчына.

— Вы ад мяне ніякага амбарасу не атрымаеце, буду сядзець у сваім пакоі.

— Сьнедаць з намі не зьбіраецеся? — Мужчына хітнуў на стол з талеркай тоўстых неапэтытных лусьцікаў. Масла пакінутае ў пачцы, малако ў пляшцы.

— Не-не, дзякую. Спадзяюся набыць электрычны імбрык, ем я галоўным чынам салаты, і хутчэй за ўсё адолею абзавесьціся электрапліткай. Ведаеце, поліўку падцяпліць.

— Вы нават не паглядзелі пакой, — зьдзівілася жанчына.

— Ці можаце вы мне яго паказаць? — Яе голас прагучаў мякка, але рашуча.

Разам яны падняліся па лесьвіцы пад позіркам Джэры, які застаўся ўнізе.

Яе правялі ў маленькі пакойчык з рукамыйніцай. Пустая шафа і пустыя кніжныя паліцы, аніводнага малюнка на сьценах. Ня шмат захавалася памяці аб гадах, што правяла тут прыгожая, далікатная ўладальніца доўгіх цёмна-рудых валасоў і зіготкіх вачэй.

За акенцам шарэла. Пакой месьціўся ў задняй палове хаты і выходзіў на пустку, якая неўзабаве, пэўна, запоўніцца новымі хатамі, але пакуль паміж вакном і гарой нічога не было.

Які адгэтуль цудоўны выгляд, — уздыхнула Сыньёра. — Я жыла ў Італіі, там кажуць Віста дэль Монтэ, выгляд на гару.

— Так завецца школа, у якую ходзіць наш малы, Выгляд-На-Гару, — зазначыў буйны мужчына.

Сыньёра ўсьміхнулася яму. — Калі вы пагадзіцеся ўзяць мяне, спадарыня Селіван, спадар Селіван … мяркую, я буду жыць у выдатным месцы.

Яна адзначыла, як яны абмяняліся поглядамі, зьдзіўляючыся, ці ўсё добра ў яе з галавой і ці варта ўпускаць яе ў хату.

Ёй паказалі ванную. Яны прыбяруць тут трохі, паабяцалі гаспадары, і вылучылі аплік для яе ручніка.

Гаворка працягнулася ўнізе, прычым, падавалася, яе надзвычайная мяккасьць прымусіла іх паводзіць сябе неяк інакш, як заўсёды. Мужчына прыбраў ежу са стала, жанчына адклала цыгарэту, выключыла тэлевізар. Хлопчык прымацаваўся ў далёкім кутку, зь цікавасьцю назіраючы за ўсімі.

Праз дарогу ад іх ёсьць пара, якая жыве з таго, што інфармуе падатковую паліцыю аб бізнэсе суседзяў, растлумачылі яны. Калі зьявяцца тыя аматары тыцкаць нос у чужое проса, ёй трэба прадстаўляцца сваячкай. Тады ніхто ня зможа дакласьці, што тут пускаюць жыхароў за плату.

— Мабыць, ятроўкай? — Сыньёру, падавалася, усхвалявала думка аб адгаворках.

Яна распавяла ім, што шмат гадоў пражыла ў Італіі, што ў яе ёсьць нейкая колькасьць фатаздымкаў Папы і Сьвятых Месцаў, якія яна павесіць на сьцяну, і дадала, што яе італьянец-муж памёр кагадзе, пасьля чаго яна і вырашыла вярнуцца дахаты, у Ірляндыю, каб тут уладкоўваць сваё жыцьцё.

— У вас тут няма сям'і?

— Ёсьць некалькі сваякоў. У сваё час я наведаю іх, — адказала Сыньёра, у якой у гэтым горадзе жылі маці, бацька, дзьве сястры і два брата.

Час сёньня цяжкі, падзяліліся яны. Джымі — кіроўца, хапаецца за любую працу, водзіць таксоўку, пераганяе фуры, усё што падгорнецца, а Пэгі — касірка ў супэрмаркеце.

Пасьля гутарка перайшла да пакоя наверсе.

— Пакой прыналежыць камусьці з чальцоў сям'і? — даволі нясьмела пацікавілася Сыньёра.

Гаспадары распавялі аб дачцэ, якая аддае перавагу жыцьцю бліжэй да цэнтру. Затым абмеркавалі грашовае пытаньне, і яна паказала ім свой партманэт. Яе грошай хапала на пяць тыдняў платы. Яна пацікавілася, ці ўлагодзіць іх аванс за месяц.

Селіваны з турботай пераглянуліся паміж сабою. У іх выклікалі падазроны людзі не ад гэтага сьвету, гатовыя паказаць зьмесьціва свайго партманэту першаму сустрэчнаму.

— І гэта ўсё, што ў вас ёсьць?

— Гэта ўсё, што ў мяне ёсьць зараз, але ў мяне будзе больш, калі я знайду працу. — Падавалася, Сыньёру ніколькі не бянтэжыць такое становішча спраў. Яны вагаліся. — Бадай, мне лепш пачакаць звонку, пакуль вы будзеце раіцца? — прапанавала яна і накіравалася ў садок за хатай разглядаць далёкія горы, якія нехта, хутчэй, назваў бы ўзвышшамі. Яны не былі абрывістымі, суровымі і сінімі, як яе горы, там, у Сыцыліі.

Там, у Аннунцыяце, людзі займаюцца сваімі справамі. Ці думае нехта зь іх аб Сыньёры, аб тым, дзе прытуліць яна сваю галаву сёньня ўначы?

Селіваны падышлі да дзьвярэй, рашэньне было прынятае.

— Карацей кажучы, і ўсё такое, лічу, вы пажадаеце адразу застацца, калі будзеце тут жыць, так? — выступіў ад твару сям'і Джымі Селіван.

— Безумоўна, сёньня ўвечар было б шыкоўна, — пацьвердзіла Сыньёра.

— Што ж, можаце асталявацца на тыдзеньчык і калі мы спадабаемся вам, а вы спадабаецеся нам, мы паразмаўляем аб тым, каб падоўжыць гэты тэрмін, - падсумавала Пэгі.

Сыньёра празьзяла. — Grazie, grazie, — вырвалася ў яе перш, як яна змагла пракантраляваць сябе. — Я так доўга жыла там, разумееце, — пачала выбачацца яна.

Ім не зьвярзлося, яна відавочна трошкі эксцэнтрычная.

— Хадзем наверх, дапаможаце мне паслаць ложак, — прапанавала Пэгі.

Юны Джэры бязмоўна праводзіў іх поглядам.

— Я ня буду ў цяжар, Джэры, — зьвярнулася да яго Сыньёра.

— Чаму вы назвалі мяне Джэры? — спытаў ён.

Вядома, гэта было памылкай зь яе боку, але Сыньёра вырашыла не здавацца.

— То ж тваё імя, — проста адказала яна.

І, падаецца, гэта яго задаволіла.

Пэгі выцягнула прасьціны і коўдры. — У Сьюзі ёсьць гафтаваная капа для пасьцелі, але яна ўзяла яе з сабою, калі сышла.

— Вы нудзіцеся па ёй?

— Раз на тыдзень яна прыходзіць, але звычайна калі яе бацькі няма. Яны ніколі не знаходзілі агульнай мовы, яшчэ з таго часу, як ёй споўнілася гадкоў дзесяць. Шкада, вядома, але так склалася. Для яе лепш жыць асобна, як штодзень лаяцца з бацькам.

Сыньёра выцягнула коўдру з гафтаванымі назвамі італьянскіх мястэчак і гарадоў, якую ў дарогу загарнула ў папяросную паперу і выкарыстала, каб зьберагчы крохкі гарлачык. Яна была радая распакаваць свой няхітры скарб пры Пэгі Селіван, даць той упэўніцца, якое бездакорнае і бяскрыўднае яе жыцьцё.

Вочы Пэгі акругліліся ад зьдзіўленьня.

— Адкуль у вас такі цуд? Якое хараство. — Яна не магла адвесьці вачэй.

— Я гафтавала яго сама доўгія гады, дадаючы назвы там ды тут. Зірніце, гэта Рым, а вось Аннунцыята, тое месца, дзе я жыла.

У Пэгі ў вачах зьявіліся сьлёзы. — Вы зь ім ляжалі пад гэтай … як сумна, што ён памёр.

— Так, так і было.

— Ён доўга хварэў?

— Не, няшчасны выпадак.

— Ці ёсьць у вас яго фатаздымак? Мабыць паставіць тутака? — Пэгі папляскала па вечку камоды.

— Не, у мяне няма фатаграфіі Марыё. Яго выява толькі ў маім сэрцы і ў маёй памяці.

Гэтыя словы павісьлі між імі.

Пэгі Селіван вырашыла перапыніць маўчаньне. — Узгадаеце мае словы, з гэтакімі здольнасьцямі вы нядоўга будзеце сядзець бяз працы. Штосьці абавязкова знойдзецца.

— Ніколі ня думала зарабляць на жыцьцё швівам. — Сыньёра выглядала ўвогуле адсутнай.

— Чым жа вы зьбіраецеся заняцца?

— Мабыць выкладаць, ці вадзіць экскурсіі. У Сыцыліі я часам прадавала гафт, невялікія сурвэткі, турыстам. Але сумнеўна, што хтосьці стане купляць іх тут.

— Магчыма, мела б сэнс гафтаваць трылісьнік і арфу, — выказала здагадку Пэгі. Але ні адна зь іх зараз ня мела жаданьня зьвяртаць шмат увагі на тыя думкі. Яны скончылі з пакоем. Сыньёра павесіла свае некалькі сукенак і падавалася цалкам усім здаволенай.

— Дзякуй, што так хутка далі мне новы прытулак. Я ужо сказала вашаму сыну, са мной ня будзе праблем.

— Не зьвяртайце да яго ўвагі, ён дастатковая праблема для ўсіх нас, лайдак нядбайны. Аж сэрца крывёю абягае. Добра хоць Сьюзі разумніца, а гэты хлопец скончыць у рыві.

— Упэўненая, у яго проста такі пэрыяд. — Сыньёра размаўляла так, як гаварыла з Марыё аб яго сынах, суцяшаючы, усяляючы надзею. Казала тое, што трэба пачуць бацькам.

— Нешта гэты пэрыяд занадта зацягнуўся. Паслухайце, можа вы спусьціцеся і вып'еце з намі перад сном па глыточку?

— Не, дзякуй. Стамілася я. Лепш мне адразу легчы.

— Але ў вас нават імбрыка няма, каб зрабіць сабе філіжанку гарбаты.

— Шчыры дзякуй, усё сапраўды выдатна.

Пэгі пакінула яе і спусьцілася ўніз. Джымі глядзеў спартовы канал. — Зрабі крыху цішэй, Джымі. Жанчына стамілася, увесь дзень правяла ў дарозе.

— Ну вось, пачынаецца, рыхтык як у той час, калі гэтыя двое былі немаўлятамі, ша тут, ш-ш-ш там.

— Зусім не, да таго ж табе ня менш майго патрэбныя яе грошы.

— Нейкая яна дзіўная. Ты штосьці пазнала аб ёй?

— Кажа, што была замужам і што яе муж загінуў.

— А ты, відаць, не даеш ёй веры?

— Разумееш, у яе няма яго фота. І не выглядае яна замужняй. У яе на ложку такая рэч, накшталт убора сьвятара. Коўдра. Калі ты замужам, у цябе ніколі ў жыцьці ня хопіць часу зрабіць такое.

— Ты зашмат чытаеш і занадта часта сэрыялы глядзіш, вось табе і падаецца ўсялякая бздура.

— Але, Джымі, з галавой у яе кепска, яна трохі кранутая.

— Ці наўрад яна стане ганяцца за намі зь сякерай.

— Не, адылі падаецца мне, яна былая манашка, нешта ў ёй такое ёсьць. Кажу табе, вось кім яна была. А можа і ёсьць. У нашы дні нічога не зразумееш.

— Мабыць, — Джымі задумаўся. — На выпадак, калі яна манашка, ня варта пры ёй занадта распаўсюджвацца аб прыгодах Сьюзі. Яна адгэтуль у момант зьедзе, калі пазнае, што за кветачку мы выгадавалі.

Сыньёра стаяла ў акна і глядзела на горы за пусткай.

Ці стане калісьці гэтае месца яе домам?

Ці выстаіць яна, убачыўшы маці і бацьку хваравітымі і бездапаможнымі?

Ці адолее дараваць ім пагардлівасьць і халоднасьць, адсутнасьць лістоў ад іх пасьля таго, як яны зразумелі, што яна не зьбіраецца пакорліва вярнуцца дахаты і ўсьперці на свае плечы ўсе клопаты аб іх?

Ці застанецца яна ў гэтай абтрапанай хацінцы зь яе шумнымі насельнікамі, панурым хлапчуком, наравістай дачкой? Сыньёра ведала, што здолее зладзіць з гаспадарскай сям'ёй, зь Селіванамі, якіх ніколі да сёньняшняга дню не сустракала.

Яна паспрабуе выправіць адносіны паміж Сьюзі і яе бацькам. Знойдзе магчымасьць абудзіць цікавасьць да вучобы ў гэтага змрочнага дзіцяці. Зь цягам часу падсячэ фіранкі, зацыруе падушкі ў гасьцёўні, аблямуе стужкай пруга ручнікоў ў ваннай. Але будзе рабіць гэта паволі. Гады жыцьця ў Аннунцыяце навучылі яе цярпеньню.

Яна ня пойдзе заўтра глядзець на матчыну хату, ня стане пакуль наведваць установу, у якой жыве бацька.

Яна сходзіць да Брэнды і Навалачцы, і ня будзе забываць клікаць яго Патрыкам. Не выключана, ім будзе нават больш прыемна сустрэцца зь ёй пасьля таго, як яны зразумеюць, што яна ўжо знайшла сабе прытулак і шукае працу. Можа, яны нават здолеюць прапанаваць ёй штосьці у сваёй рэстарацыі. Яна магла бы мыць посуд і чысьціць гародніну на кухні, як той хлопчык, які ажаніўся на дачцэ Марыё.

Сыньёра распранулася і памылася, потым накінула белую начную кашулю з бутончыкамі руж, пагафтаванымі вакол выраза. Марыё яны падабаліся; яна памятала, як яго рукі дакраналіся да бутонаў, перш як пачаць дакранацца да яе цела.

Марыё спачывае зараз на могілках, што схаваліся паміж далін і гор. Урэшце ён добра пазнаў яе, ведаў, што яна паслухаецца ягонай рады пасьля яго сьмерці, хоць пры яго жыцьці тага і не рабіла. А увогуле ён, верагодна, быў рады, што яна засталася, рады, што яна прыехала і пражыла ў яго вёсцы дваццаць шэсьць гадоў, і ён быў бы рады пазнаць, што яна зьехала, як ён таго жадаў, даўшы ягонай ўдаве годнасьць і павагу.

Як часта яна рабіла яго шчасьлівым пад гэтай самай коўдрай, у гэтай самай сарочцы. Рабіла шчасьлівым, слухаючы аб ягоных турботах, пагладжваючы па галаве, даючы рады і спачуваючы.

Яе ўвагу прыцягнуў дзіўны брэх незнаёмага сабакі і крыкі дзяцей. Хутка яна засьне, а з раніцы пачнецца яе новае жыцьцё.

Брэнда заўсёды праходзіла па абедзеннай зале Квеньціна апоўдні. Так было заведзена. Звон бліжэйшай царквы плыў над Дублінам, зрэдку прыпыняўшымся, каб адказаць малітвай, як рабілі людзі, калі Брэнда была дзяўчынкай. Яна заўжды насіла аднатонныя сукенкі з накрухмаленым чысьцюткім беленькім каўнерыкам. Абавязкова асьвяжыўшы макіяж, яна дбайна правярала кожны столік. Стольнікі ведалі, усё павінна быць бездакорна. Брэнда прытрымлівалася вельмі высокіх стандартаў. Спадар Квеньцін, які жыў замежжам, заўсёды казаў, што яго імя на добрым рахунку ў Дубліне цалкам дзякуючы Брэндзе і Патрыку, і Брэнда жадала, каб так заставалася і далей.

Вялікая частка пэрсаналу працавала тут ужо даўно, яны добра ведалі адно аднаго і дзейнічалі як суладная каманда. Сталым наведвальнікам падабалася, каб да іх зьвярталіся па імі, і Брэнда падкрэсьлівала, як важна памятаць аб заўсёдніках усё да дробязі. У іх сьвята? Напісалі новую кнігу? Радыя ўбачыць сваю фатаграфію ў Айрыш Таймс па выпадку перамогі іх каня на скачках?

Хоць яе муж Патрык меркаваў, што яны прыходзяць сюды паесьці, Брэнда ведала, іх кліенты прыходзяць дзеля сардэчнага прыёму і выдатнага абслугоўваньня. Зашмат гадоў правяла яна, дагаджаючы людзям, якія былі нікім, назіраючы, як яны ператвараліся ў кагосьці і заўжды памяталі добры прыём, што ім аказвалі ў Квеньціне. Менавіта дзякуючы таму іх абеды ішлі нарасхват нават калі рэжым эканоміі азначаў цяжкія поры і дзягі прыходзілася зацягаць як найтужей.

Брэнда папраўляла кветкі на століку побач акна, калі пачула, як адчыняюцца дзьверы. Ніхто не прыходзіць да іх у такі раньні час. Дублінцы аддаюць перавагу позьнім падабедам. У Квеньціне ніколі нікога ня бачна аж да паловы на першаю.

Жанчына гадоў пяцідзесяці нерашуча пераступіла парог. Густыя, кранутыя сівізной валасы, усё яшчэ рудыя, зьлёгку схопліваў пярэсты шалік, што добра пасаваў да доўгай карычневай спадніцы, амаль што да лыткаў, і старамоднага жакету. Так апраналіся ў сямідзесятыя. Незнаёмка не выглядала ні патрапанай, ні залішне моднай, проста цалкам незвычайнай. Яна амаль параўнялася з Нэл Данн, якая ужо заняла сваё месца за касай, калі Брэнда зразумела, хто перад ёй.

— Нора А’Донах'ю! — усхвалявана выгукнула яна. Суцэльнае жыцьцё мінула з той пары, як яна бачыла сваю сяброўку. Маладзенькія стольнікі і спадарыня Данн уразіліся, убачыўшы Брэнду, бездакорную Брэнду Брэнан, бягучую праз залю абняць гэтую сьціплую наведвальніцу. — Божачка ж мой, ты сапраўды пакінула гэтую дзіру, ты сапраўды села ў самалёт і вярнулася дахаты.

— Я вярнулася, так, — пацьвердзіла Сыньёра.

Нечакана Брэнда ўстрывожылася. — Гэта не … я маю на ўвазе, твой бацька не памёр і нічога такога?

— Не. Колькі я ведаю, не.

— Значыцца, ты не зьбіраесься вярнуцца да іх?

— Не, і ў думках няма.

— Выдатна, я ведала, ты вытрываеш. А зараз скажы мне, як каханьне твайго жыцьця?

І тут твар Сыньёры зьмяніўся. Усе фарбы і, падавалася, само жыцьцё пакінулі яго. — Ён памёр, Брэнда. Марыё памёр. Загінуў на дарозе, на збочваньні. Зараз ён на аннунцыяцкім цьвінтару.

Нават вымавіць гэта апынулася ёй ня ў моц; падавалася, яна вось-вось зьнепрытомнее. Праз сорак хвілін тут будзе безьліч народу. Брэнда Брэнан, твар Квеньціна, павінна прымаць наведвальнікаў, а не плакаць зь сяброўкай над страчаным каханьнем. Яна хутка цяміла. Асобны кабінэт, што яна звычайна пакідае для парачак або для людзей, жадаючых паабедаць адасоблена. Яна праводзіць Нору туды. Пасадзіць сяброўку за столік і загадае прынесьці вялікі келіх брэндзі і шклянку вады зь лёдам. Штосьці з гэтага напэўна дапаможа.

Звыклай рукой яна зьмяніла сьпіс зарэзэрваваных месцаў і аддала Нэл Данн скапіяваць новы варыянт.

Нечаканыя падзеі амаль празьмерна зацікавілі Нэл. — Мы нешта можам зрабіць, каб дапамагчы … сытуацыі, пані Брэнан?

— Так, дзякуй, Нэл. Размножце новы плян рассадкі, упэўніцеся, што стольнікі атрымалі яго і што на кухні маюць копію. Дзякую. — Яна гаварыла хутка і падкрэсьлена ветліва. Часам Нэл Данн злавала яе, хоць яна ніколі не магла зразумець, чым.

А пасьля Брэнда Брэнан, вядомая сярод пэрсаналу, ды і сярод наведвальнікаў, як Ледзяная Панна, пайшла ў асобны кабінэт і ўволю наплакалася з сваёй сяброўкай над сьмерцю тага Марыё, чыя жонка перасекла пляц, каб загадаць Норы ехаць дахаты, туды, адкуль яна родам.

Гэта быў жах, але гэта быў і сапраўдны раман. У нейкі момант Брэнда з зайздрасьцю паспрабавала ўявіць, як гэта, кахаць так безаглядна, не задумваючыся аб наступствах, не плянуючы будучыню.

Наведвальнікам ніяк ня ўбачыць Сыньёру ў кабінэце, гэтак жа, як недасяжныя іх позіркам Прэм'ер-Міністар з сваёй сяброўкай, якія часьцяком абедаюць тут, альбо паляўнічыя за галовамі, частуючыя падабедам жаданых кандыдатаў з кампаній-спаборнікаў. Цалкам бясьпечна пакінуць яе тут адну.

Брэнда прамакнула вочы, выправіла макіяж, распрастала каўнерык і адправілася на баявы пост. Сыньёра, час ад часу аглядаючыся вакол, са зьдзіўленьнем назірала за сваёй сяброўкай, эскартуючай да столікаў багатых, упэўненых у сабе людзей, не забываючы пры тым распытваць іх аб сям'і, аб справах … А кошты ў мэню! На такія сродкі ў Аннунцыяце можна карміць сям'ю цэльны тыдзень. Дзе толькі людзі бяруць грошы?

— Шэф сёньня мае невялічкую партыю сьвяжэйшай камбалы-ромб, ён яе ўзмоцнена рэкамэндуе, яшчэ ёсьць рагу зь лясных грыбоў … зрэшты, пакідаю ўсё на вашае меркаваньне, Чарльз падыдзе прыняць замову, калі вы будзеце гатовыя.

Як Брэнда навучылася так размаўляць, зваць Навалачку Шэфам з адценьнем глыбокай павагі, трымацца так прама? Быць настолькі ўпэўненай у сабе? Пакуль Сыньёра жыла, імкнучыся быць сьціплай, трымацца ў цені, іншыя не стаялі на месцы. Гэтаму ёй прыйдзецца навучыцца ў яе новым жыцьці. Калі яна мае намер выжыць.

Сыньёра высмаркалася і прымусіла сябе сесьці роўна. Годзе горбіцца ды спалохана вытрэшчвацца на мэню. Лепш замовіць салату з памідораў і яшчэ біфштэкс. Яна ўжо тысячу гадоў ня ела мяса. Яе бюджэт не дазваляў тага, і хутчэй за ўсё, ніколі не дазволіць. Яна прыплюшчыла вочы, адчуваючы, што амаль губляе прытомнасьць ад коштаў у мэню. Але ж Брэнда настойвала, каб яна замовіла усё, што ёй спадабаецца, гэта будзе абед па выпадку яе вяртаньня дахаты. Без усялякіх просьбаў на стале зьявілася бутэлечка Кьяньці. Сыньёра прымусіла сябе не шукаць у мэню кошт. Гэта падарунак, і яна павінна прыняць яго.

Толькі пачаўшы есьці, яна зразумела, як выгаладалася. Яна ледзь дакранулася да ежы ў самалёце, занадта была ўзбуджаная, сваволілі нэрвы. І напярэдадні ў Селіванаў нічога не вячэрала. Салата з памідораў апынулася цудоўная. Талерку ўпрыгожваў сьвежы базылік. Калі яны тут, у Ірляндыі, навучыліся гэтакім рэчам? Біфштэкс падалі выдатны, гародніны хрумсткія і цьвёрдыя, не разьмяклыя і плаваючыя ў вадзе, якімі, яна лічыла, яны толькі і бываюць, пакуль у Італіі не навучылася гатаваць іх як трэба.

Скончыўшы зь ежай, Сыньёра адчула прыліў сіл.

— Усё добра, больш я не расплачуся, — сказала яна, калі натоўп схлынуў і Брэнда прымасьцілася насупраць яе.

— Ты не павінна вяртацца да маці, Нора. Мне ня варта ўставаць паміж вамі, але ж яна сапраўды не была табе маці, калі табе яе неставала, чаму ты павінна быць ёй дачкой, калі ёй гэта спатрэбілася?

— Не-не, я не выпрабоўваю ніякага жаданьня ўсьперці усё на сябе.

— Дзякуй Богу, — уздыхнула з палягчэньнем Брэнда.

— Але мне неабходна праца, сродкі да існаваньня. Табе не патрэбен хтосьці чысьціць бульбу, прыбіраць альбо што яшчэ такога кшталту?

Брэнда мякка растлумачыла сяброўцы, што нічога не атрымаецца, у іх ёсьць моладзь, стажоры. Калісьці яны і самі былі стажорамі. Да таго як … ну, да таго, як усё зьмянілася.

— У любым выпадку, Нора, у цябе занадта высокая кваліфікацыя. Ты магла бы заняцца рознымі рэчамі, напрыклад працаваць у офісе, выкладаць італьянскі.

— Не, я занадта старая, вось у чым цяжкасьць. Я ніколі не друкавала на машынцы, ўжо ня кажучы аб кампутары. І для выкладаньня ў мяне няма ніякай адукацыі.

— Ва ўсялякім выпадку, ты павінна ўстаць на біржу, каб атрымаць трохі грошай. — Брэнда заўсёды адрозьнівалася практычнасьцю.

— На біржу?

— Каб атрымоўваць дапамогу, дапамогу па беспрацоўі.

— Я не магу, ня маю правы.

— Маеш. Ты ж ірляндка, хіба не?

— Але я так доўга не жыла тут, я не плаціла падаткі. — Яна была непахісная.

Брэнда выглядала занепакоенай. — Ты ж разумееш, што ня можаш паводзіць сябе як Маці Тэрэза. Гэта рэальны сьвет, табе трэба дбаць аб сабе і браць, што даюць.

— Брэнда, не турбуйся аб мяне. Неяк пражыву. Пражыла ж я нейкім чынам амаль чвэрць стагодзьдзя. Мала хто тое здолеў бы. Не прайшло і гадзіны, як я вярнулася ў Дублін, а ўжо знайшла жыльлё. Знайду і працу.

Сыньёра прайшла на кухню, каб павітацца з Навалачкай. Нялёгка апынулася зваць яго Патрыкам. Пачціва і сур'ёзна ён павіншаваў яе зь вяртаньнем і прынёс афіцыйныя спачуваньні з нагоды сьмерці яе мужа. Ці на самой справе ён лічыў, што Марыё быў яе мужам альбо імкнуўся захаваць прыстойнасьць перад маладзёнамі, якія з павагай назіралі за ім?

Сыньёра падзякавала ім за цудоўны абед і паабяцала абавязкова паабедаць тут яшчэ раз, ужо за ўласны кошт.

— Мы неўзабаве зьбіраемся зладзіць сэзон італьянскай кухні. Можа ты пагодзісься перакласьці для нас сьпіс страў? — прапанаваў Патрык.

— Я была бы шчасьлівая, — узрадавалася Сыньёра. Гэта давала ёй магчымасьць разьлічыцца за ежу, што каштавала гэтулькі, колькі яна не спадзявалася зарабіць і за два тыдня.

— Усё будзе зроблена як належыць, з падаткамі і ўсім іншым, — настойваў Патрык. Як Брэнаны прымудрыліся стаць такімі абыходлівымі ды выкшталцоўнымі? Прапанавалі ёй грошай, але так, каб гэта не выглядала падачкай.

Сыньёра адчула сябе больш ўпэўнена. — Што ж, абмяркуем гэта, калі прыйдзе час. Ня буду затрымліваць вас, праз тыдзеньчык паведамлю, як ідуць мае справы. — Яна хутка сышла, не зацягваючы разьвітаньня. Гэтаму навучылі яе гады ў Аннунцыяце. Людзі лепей да вас ставяцца, калі вы не марнуеце іх час.

Яна набыла гарбату ў пакуначках, печыва, і дазволіла сабе такую раскошу, як кавалачак выдатнага мыла.

Яна даведалася ў некалькіх рэстарацыях адносна працы на кухні, і ўсюды атрымала ветлівую адмову. Потым зьвярнулася ў супэрмаркет у пошуках працы пакавальшчыцы і ў агенцтва навін, пазнаць, ці не патрэбна ім памагатая адчыняць для іх тэчкі з паперамі і перакладаць часопісы. На яе скрозь глядзелі са зьдзіўленьнем. Часам яе пыталі, чаму яна ня зьвернецца ў Цэнтар Занятасьці, і яна адказвала поглядам, што ўмацоўваў іх меркаваньне. Ёй бы не пашкодзіла быць трохі прасьцей.

Але яна не здавалася. Яна шукала працу да пятай гадзіны. Потым села ў аўтобус, што ішоў у раён, дзе жыла яе маці. Кватэркі зьмяшчаліся на асобных участках, так званы ляндшафт якіх стваралі кветнікі, невялічкі хмызьняк ды дбайна дагледжаны газон. Ля кожных дзьвярэй прыступкі, альтанка. Мэтавае будаўніцтва для патрэб састарэлых. З раскошнымі дрэвамі і хмызьняком вакол і будынкамі з чырвонай цэглы ўсё выглядала самавітым і бясьпечным, чымсьці, што павінна вабіць тых, хто прадаў сямейную хату, каб бавіць тут рэшту сваіх дзён.

Сыньёра села так, каб яе не было бачна з-за вялікага дрэва. Прымасьціла на каленах папяровы мяшок з пакункамі і пачала назіраць за дзьвярамі дваццаць трэцяга нумара. Гэты занятак цалкам паглынуў яе, час ішоў неўзаметку. Яна ніколі не насіла гадзіньнік, бо час і ягоны ход наогул ня вельмі яе цікавілі. Яна працягне сачыць, пакуль не паглядзіць на сваю маці. Ня сёньня, так у іншы дзень, аднойчы яна ўбачыць яе. І тады зразумее, што рабіць далей. Немагчыма прыняць рашэньне, не зірнуўшы ў матчын твар. Як ведаць, раптам спагада апануе яе сэрца, або любоў мінулых дзён, ці дараваньне. А можа, яна паглядзіць на маці, як на незнаёмку, альбо як на чалавека, які ў мінулым з пагардай адпрэчыў яе любоў і сяброўства.

Сыньёра давярала сваім пачуцьцям. Яна зразумее.

Ніхто не ўваходзіў і не выходзіў з дваццаць трэцяга нумара ўвечары. З надыходам сутоньня Сыньёра пакінула свой пост. Аўтобус адвёз яе зварот, да Селіванаў. Яна паціху ўвайшла і паднялася наверх, пажадаўшы дабраначы ў кірунку пакоя, дзе надрываўся тэлевізар. Хлопчык Джэры сядзеў, уткнуўшыся ў экран. Ня дзіўна, што дзіця не зьвяртае ўвагі да школы, калі гадзінамі глядзіць вэстэрны.

Яны знайшлі для яе электраплітку і стары імбрык. Яна заварыла гарбату і зірнула на горы.

Успаміны аб Аннунцыяце засланілі ў яе думках тыя трыццаць шэсьць гадзін, што яна ўжо правяла тут, і перанесьлі ў Віста дэль Монтэ. Ёй карцела ведаць, ці пашкадуе калісьці сыньёра Габрыэла аб тым, што прымусіла Сыньёру зьехаць. Ці будуць Паола і Джаана нудзіцца па ёй? Ці думае сыньёра Лявона аб тым, як уладкавалася яе ірляндзкая сяброўка ў сваёй заморскай далечы? Потым яна памылася цудоўным новым мылам з пахам сандалавага дрэва і заснула. Ёй не заміналі гукі стрэлаў у барах і грукат падаючых фургонаў. Яна спала доўга і глыбока.

Да таго часу, як яна ўстала, хата спусьцела. Пэгі сышла ў свой супэрмаркет, Джымі таксама выправіўся на працу, Джэры быў у школе. Яна наладзілася ў сваё падарожжа. Першую палову дня трэба прысьвяціць варце поруч матчынай хаты. Пошукамі працы можна будзе заняцца пазьней. Яна зноў прымацавалася за знаёмым дрэвам, і гэтым разам доўга чакаць не давялося. Маленькая машына спынілася супраць дваццаць трэцяга нумара. Зь яе выйшла азызлая рудавалосая матрона з пруткім пэрманэнтам. У Сыньёры перахапіла дыханьне, калі яна зразумела, што гэта яе малодшая сястра. Рыта выглядала самавітай і занадта немаладой, але ж ёй споўнілася ўсяго сорак шэсьць. Яна была зусім дзяўчынкай, калі Сыньёра зьехала, а фатаграфій ёй, вядома, ніхто не дасылаў. Трэба памятаць, яны напісалі ёй толькі тады, калі зьявілася ў ёй патрэба, калі камфорт іх жыцьця падаўся ім важнейшым за высілкі, што патрабавалася прыкласьці, каб наладзіць кантакт з вар'яткай, зганьбіўшай сябе, пырхнуў на Сыцылію за жанатым мужчынам.

Рыта выглядала чапурыстай і напружанай.

Яна нагадала Сыньёры маці Габрыэлі, маленькую злосную жанчыну, чые вочы няспынна стралялі вакол, шукаючы, да чаго прычапіцца, але не знаходзячы. Казалі, у яе нэрвы сапсаваны. Няўжо гэтая жанчына з сутулымі плячыма, з нагамі, уціснутымі ў занадта цесныя лякіркі, якая робіць тузін кароценькіх мітусьлівых крочыкаў замест чатырох нармалёвых крокаў, сапраўды Рыта, яе маленькая сястрычка? Сыньёра з жахам назірала за ёй з-за дрэва. Дзьверцы машыны засталіся адчынены, мабыць, сястра зьбіралася забраць маці. Сэрца тужліва сьціснулася. Калі Рыта выглядае старой, чаго чакаць ад маці?

Яна ўспомніла аб старых у Аннунцыяце. Маленькія, часьцяком схіліўшыся над кійком, назіраўшыя, седзячы ў сквэрыку, за мінакамі, заўсёды ўсьмешлівыя, яны часта краналі яе спадніцу, каб лепей разгледзець гафт … і ўсхвалялі — Bella bellissima.

Але маці апынулася не такой. Для сваіх сямідзесяці сямі гадоў яна добра захавалася. На ёй была карычневая сукенка, па-над — карычневая вязаная камізэлька. Валасы, як заўжды, сьцягнутыя ў старамодны пучок на патыліцы. — Твая маці выглядала бы прыгажуняй, калі б распусьціла валасы, — у свой час зазначыў Марыё.

Толькі ўявіць, тады яе маці была ледзь старэй, як зараз яна сама. І такой непахіснай, такой перакананай у сваім шляху, такой прайманай жаданьнем прытрымлівацца рэлігіі, якой не адчувала ў сваім сэрцы. Калі б маці толькі паспрабавала зразумець яе, усё б магло скласьціся інакш. Шматлікія гады Сыньёра нудзілася па хаце, яна магла бы вярнуцца і прыглядаць за імі нават у вёсцы, на іх маленькай фэрме, якую ім так не карцела кідаць.

А зараз? Жанчыны прайшлі паўз некалькі ярдаў ад яе … пакліч яна, яны бы яе пачулі.

Бачна было, што Рыта ўсё больш выходзіць зь сябе ад раздражненьня і крыўды на бурчаньне маці. — Добра, добра. Іду, не падганяй мяне. Памятай, цябе таксама калісьці чакае старасьць. — Ні намёку на радасьць ад спатканьня, ні падзякі за паездку ў лякарню, ні ўзаемнага жаданьня наведаць старога, які больш ня здольны жыць у хаце, ні спагады да яго.

Відаць, сёньня Рыцін дзень, у наступны раз прыедзе Хэлін. І братавыя, напэўна, атрымоўваюць сваю частку бязрадасных паездак і клопатаў. Ня дзіўна, што яны мелі вочы на вяртаньне гэтай звар'яцелай з Італіі. У машыне, што ад'ехала, маячылі дзьве суровыя, нерухомыя постаці. Ні слоўца паміж імі, сапраўдныя манэкены. Як жа ж здолела яна, выхаваная ў сям'і, гэтулькі пазбаўленай любові, навучыцца кахаць так моцна, раптам уразілася Сыньёра. Сапраўды немагчыма зразумець. Высока падняўшы галаву пайшла яна прэч ад ахайнага, прылізанага ўчастку. Зараз усё паўстала на свае месцы. Яна не выпрабоўвала ні каяньня, ні пачуцьця віны.

Гэты дзень апынуўся такім жа тужлівым у сэнсе працы, як і папярэдні, але Сыньёра адмаўлялася здавацца. Калі пошукі зноў прывялі яе да набярэжнай Ліффі, яна адшукала кавярню, у якой працавала Сьюзі. Дзяўчынка радасна пасьпяшалася да яе.

— Вы сапраўды спыніліся там! Маці сказала мне, што ў іх зьнянацку зьявілася кватарантка.

— Гэта цудоўна, мне карцела падзякаваць вам.

— Не, нічога цудоўнага тут няма, але гэта дапаможа вам на першых кроках.

— З вашай спальні мне бачныя горы.

— Так, і яшчэ тонаў дваццаць закінутай глебы, на якой калісьці пабудуюць такія ж пуні.

— Гэта менавіта тое, што мне патрэбна, яшчэ раз шчыры дзякуй.

— Яны мяркуюць, вы манашка. Сапраўды так?

— Не, не. Баюся, я далёка не манашка.

— Маці казала, вы распавялі, ваш муж памёр.

— У нейкім сэнсе гэта праўда.

— Ён накшталт як памёр … вы гэта маеце на ўвазе?

Сыньёра падавалася вельмі спакойнай; няцяжка было зразумець, чаму людзі прымаюць яе за манашку. — Не, я маю на ўвазе, у нейкім сэнсе ён быў маім мужам, але я не зьлічыла патрэбным тлумачыць гэтае вашым бацькам.

— Вось ужо не да патрэбы, значна разумней таго не рабіць, — пацьвердзіла Сьюзі і наліла ёй кубачак кавы. — За рахунак установы, — шапнула яна.

Сыньёры стала сьмешна ад думцы, што слушна разгуляўшы карты, яна бы цалкам магла сілкавацца ў Дубліне на дарэмшчыну. — У мяне ўчора быў бясплатны падабед у Квеньціне, падаецца, я нядрэнна ўладкавалася, — прызналася яна Сьюзі.

— Вось бы дзе файна было працаваць, — адказала Сьюзі. — Я б насіла чорныя штаны, як іх стольнікі. І была б там адзінай жанчынай, акрамя спадарыні Брэнан.

— Вы ведаеце спадарыню Брэнан?

— Аб ёй легенды ходзяць, — усьміхнулася Сьюзі. — Я ужо амаль тры гады мару працаваць зь ёй, мрою навучыцца там усяму і распачаць уласную справу.

У Сыньёры вырваўся ўздых зайздрасьці. Як выдатна, калі можна вось так будаваць пляны, а не чакаць новага ланцугу адмоў на пасаду пасудамыйкі. — Адкажыце калі ласка, чаму я не магу нікуды ўладкавацца, знайсьці самую звычайную працу: мыць, прыбіраць штосьці? Што са мной кепска? Можа, я проста занадта старая?

Сьюзі прыкусіла губу. — Думаю, уся справа ў тым, што вы залішне добра выглядаеце для той працы, якую шукаеце. Вы, напрыклад, выглядаеце занадта элегантнай для таго, каб спыніцца ў хаце маіх бацькоў. Гэта заводзіць людзей у тупік. Яны пачынаюць думаць, што тут ёсьць нешта дзіўнае. А дзіўнае выклікае засьцярогу.

— Дык што ж мне рабіць, як вы мяркуеце?

— Магчыма, варта вылучыць мэту вышэй, напрыклад, працу сакратара альбо … Маці распавяла, у вас ёсьць цалкам асьляпляльная гафтаваная коўдра. Вы маглі бы аднесьці яе ў краму і паказаць ім. Толькі трэба вылучыць годную краму.

— Ня ўпэўненая, што ў мяне хопіць адвагі.

— Калі вы, у вашым узросьце, жылі з гэтым чалавекам у Італіі, з чалавекам, які ня быў вашым мужам, у вас цалкам досыць адвагі, — настойвала Сьюзі.

Яны склалі сьпіс модных салёнаў і крам, што маглі зацікавіцца сапраўды якасным гафтам. Назіраючы, як Сьюзі смокча аловак, разважаючы, каго бы яшчэ занесьці ў сьпіс, Сыньёра адчула, як яе захлынае цудоўная фантазія. Магчыма, надыдзе дзень, калі яна зможа зьезьдзіць з гэтай любаснай дзяўчынкай у Аннунцыяту, падаць яе сваёй пляменьніцай, бо іх рудыя валасы такія падобныя. Усе бы ўбачылі, што ў яе ў Ірляндыі сапраўды ёсьць уласнае жыцьцё, і гэтая ірляндачка зразумела б, што ў Італіі яна была паважаным чалавекам. Але ж тое былі марныя летуценьні, а Сьюзі тым часам казала аб яе валасах.

— У мяне ёсьць сябар, які працуе ў шыкоўным салёне. У той цырульні патрэбныя досьледныя трусы для адпрацоўкі новых фрызур. Чаму б вам не пайсьці туды? Вы атрымаеце файную фрызуру ўсяго за два фунты. Гэта будзе каштаваць вам у дваццаць — трыццаць разоў таньней, як вы бы заплацілі ў іншым месцы.

Няўжо людзі сапраўды плацяць за фрызуры па 60 фунтаў? Сьвет здурэў. Марыё заўсёды любіў яе доўгія валасы. Зараз Марыё мёртвы. Ён папрасіў яе вярнуцца ў Ірляндыю, мабыць, ён меркаваў, што яна пастрыжэцца, калі спатрэбіцца. — Дзе гэтая цырульня месьціцца? — спытала Сыньёра і запісала адрэсу.

— Джымі, яна абрэзала валасы, — прашаптала Пэгі Селіван.

— Так, выдатна, — адмахнуўся Джымі, паглынуты інтэрвію з футбольным мэнэджэрам.

— Нешта тут ня так. Яна ня тая, за каго сябе выдае. Я сутыкнулася зь ёй на ўваходзе. Ты б яе не пазнаў, яна памаладзела гадоў на дваццаць.

— Добра, добра. — Джымі зрабіў тэлевізар трохі гучней, але Пэгі забрала пульт і зноў паменшыла гук.

— Ды слухай жа. Мы бярэм грошы гэтай жанчыны, але ж мы яе амаль ня ведаем.

— Вельмі добра, толькі замоўкні.

Пэгі месца сабе не знаходзіла. Гэтая Сыньёра, як яна сябе заве, на самой справе вельмі дзіўная. Ні адзін чалавек ня здолеў бы выжыць, будзь ён такім прастадушным. Ніводны чалавек, якому так бракуе грошай, ня змог бы зрабіць фрызуру, што каштуе цэльнае багацьце. Пэгі ненавідзела таямніцы, а гэта ўсё было вельмі загадкавым.

— Вы ня супраць, калі сёньня я вазьму з сабою коўдру? Не хачу, каб вам падалося, быццам я зьбіраюся паволі вынесьці ўсё абсталяваньне ці яшчэ штосьці горшае, — тлумачыла ім Сыньёра наступнай раніцай за сьняданкам. — Разумееце, я думаю, што трохі бянтэжу людзей. Мабыць, варта паказаць, што я здольна рабіць сякую-такую працу. Мне пашанцавала пастрыгчыся ў месцы, дзе патрэбныя людзі, каб практыкавацца. Як вы мяркуеце, з гэтай фрызурай я выглядаю больш звычайнай?

— Сапраўды вельмі добра, Сыньёра, — адарваўся ад ежы Джымі Селіван.

— Выглядае, безумоўна, надзвычай дорага, — ухваліла Пэгі.

— Гэта фарба? — зь цікавасьцю запытаў Джэры.

— Не, гэта хна, але яны сказалі, што з маім колерам валосься атрымаецца незвычайнае адценьне, як у дзікага зьвера, — адказала Сыньёра, крыўдзячыся ці то на пытаньне Джэры, ці то на вэрдыкт юных цырульнікаў.

Было прыемна, што ўсім так падабаецца яе праца, захапляе складаны ўзор і мудрагелістае зьмешваньне назваў і колераў. Але месца ёй даць не маглі. Яны прапаноўвалі занесьці яе імя ў картатэку і дзівіліся яе адрэсе. Мабыць, ім падавалася, што яна павінна жыць у больш элегантным раёне. Гэта быў дзень адмоў, роўна як іншыя дні, але сёньня адмаўлялі зь вялікай павагай і меншым зьдзіўленьнем. У салёнах, у буціках і ў двух тэатрах яе працу разглядалі зь непадробнай цікавасьцю. Прапанова Сьюзі наконт больш высокай мэты апынулася трапнай.

Можа, варта паспрабаваць стаць гідам ці настаўніцай? Бо менавіта тым яна займалася палову свайго сталага жыцьця ў сыцылійскай вёсцы.

У яе ўвайшло ў звычку гутарыць з Джэры па вечарах.

Ён прыходзіў і грукаў у яе дзьверы. — Вы занятая, пані Сыньёра?

— Не, уваходзь Джэры. Прыемна, калі ёсьць кампанія.

— Вы ж ведаеце, вы заўсёды можаце спусьціцца ўніз. Яны ня будуць супраць.

— Ні ў якім выпадку. Я здымаю пакой у тваіх бацькоў. Ня варта стамляць іх сваёй прысутнасьцю. Я не павінна дакучаць ім.

— Чым вы займаецеся, пані Сыньёра?

— Шыю дзіцячыя сукенкі для буціка. Абяцалі ўзяць чатыры штучкі. Гэта добра, бо я выдаткавала частку маіх зьберажэньняў на тканіну, а мне не па кішэні марна рабіць такія траты.

— Вы жабрачка, пані Сыньёра?

— Не, але грошай у мяне не зашмат. — Такі адказ цалкам задаволіў Джэры і падаўся яму цалкам натуральным і пераканаўчым. — Чаму бы табе не прынесьці сюды сваё хатняе заданьне, Джэры? — прапанавала яна. — Тады ты бы мог скласьці мне кампанію, а я магла бы дапамагчы табе, калі спатрэбіцца.

Так, нязмушана размаўляючы, яны правялі разам увесь травень. Джэры параіў ёй зрабіць пяць дзіцячых сукенак і прыкінуцца, быццам яна думала, што гэтулькі і замовілі. Рада апынулася выдатная, яны ўзялі ўсе пяць і замовілі яшчэ.

Сыньёра выказвала непадробную цікавасьць да хатніх заданьняў Джэры. — Прачытай, калі ласка, мне гэты верш яшчэ разок, паглядзім, аб чым ён.

— Гэта проста стары верш, пані Сыньёра.

— Ведаю, але ж павінен у ім быць нейкі сэнс. Давай паразважаем. — Разам яны перачыталі: «Я бы выклаў дзевяць гарошын у шэраг». — Цікава, чаму ён жадаў менавіта дзевяць?

— Ён усяго толькі стары паэт, пані Сыньёра. Ня ўпэўнены, што ён наогул ведае, чаго жадае.

— «І жыў бы адзін сярод пчол на узлесьсе». Уяві, Джэры, ён імкнецца чуць вакол сябе толькі гуд пчол, яму не падабаецца гарадзкі гоман.

— Вядома, бо ён стары, — растлумачыў Джэры.

— Хто?

— Ну, гэты, які верш напісаў.

Паволі Сыньёра абудзіла ў ім цікавасьць да вучобы.

Яна рабіла выгляд, што ў яе дрэнная памяць. Працягваючы штабнаваць, зноў і зноў прасіла яго паўтарыць ёй урок. Так Джэры Селіван вывучваў вершы, пісаў складаньні, разьбіраўся з матэматыкай. Адзіным прадметам, да якога ён заставаўся абыякавы, была геаграфія. Камяням спатыкненьня апынуўся настаўнік, спадар А’Брайн. Ён, мабыць, быў выдатным хлопцам. Распавядаў ім аб рэчышчах рэк і пластах глебы, аб эрозіях і ярах. Але заўсёды чакаў, што ты ўсё ведаеш. Іншыя настаўнікі не чакаюць тага ад цябе, вось у чым розьніца.

— Ведаеце, хутка ён стане Дырэктарам, у наступным годзе, — паведаміў Джэры.

— Вось як. А людзі ў школе Выгляд-На-Гару задаволены?

— Ну, бадай, так. Стары Уолш такі таўкач.

Яна паглядзела на яго са зьдзіўленьнем, нібы не зразумела словы. Гэта штораз спрацоўвала.

— Спадар Уолш, стары, цяперашні Дырэктар, ад яго карысьці няшмат.

— А, зразумела.

— Прамова Джэры, па агульным прызнаньні, значна палепшыла, — распавяла Сыньёры Сьюзі. — Больш за тое, некаторыя настаўнікі ў школе мяркуюць, яго працы зьмяніліся ў лепшы бок. Яны павінны плаціць вам за гэта. Вы роўна як прыватны рэпэтытар. Ну ці ня крыўдна, што вы ня можаце атрымаць працу настаўніка?

— Ваша маці запрасіла мяне да гарбаты ў чацьвер, дык здолеем убачыцца, — усьміхнулася Сыньёра. — Колькі я ведаю, настаўнік Джэры таксама будзе. Ёй, пэўна, патрэбна падтрымка.

— Ён сапраўдны сэрцаед, гэты Тоні А’Брайн. Я аб ім сёе-тое чула, трымайце зь ім вуха востра, Сыньёра. З вашай новай шыкоўнай фрызурай ён лёгка можа пачаць да вас халяўкі мазаць.

— Мяне больш не цікавяць мужчыны. — Яна гаварыла шчыра.

— Ведаеце, я сказала тое самае, калі мяне кінуў другі хлопец, але нечакана цікавасьць вярнулася.

Сустрэча пачалася трохі нацягнута.

Пэгі Селіван не была прыроджанай гаспадыняй, таму Сыньёра мусіла перахапіць гутарку; мякка, амаль летуценна казала яна аб усіх зьменах, што зазначыла ў Ірляндыі, большай часткай да лепшага. — Школы сталі такімі яркімі і цікавымі, і Джэры распавядаў мне аб гэтым грандыёзным праекце, якім вы займаецеся на ўроках геаграфіі. Калі я вучылася ў школе, у нас не было нічога падобнага.

Пасьля ўсё ўладкавалася. Пэгі Селіван чакала ад візыту школьнага выкладчыка толькі бясконцых скарг на сына. Яна нават спадзявацца не магла, што яе дачка і Сыньёра так добра ўсё зробяць. Цікава, гэты спадар А’Брайн сапраўды загадаў Джэры выконваць заданьне па назвах, імкнуцца высьветліць, чаму ўсе вуліцы вакол завуцца так, а няйначай? Джымі прыйшоў дахаты пасярод гутаркі, і Сыньёра растлумачыла, што Джэры пашанцавала мець бацьку, які ведае горад лепей за любую мапу.

Яны размаўлялі, як нармалёвая сям'я. Значна ветлівей, як шмат хто з тых, каго ўжо наведаў Тоні А’Брайн. Ён заўсёды лічыў, што Джэры Селіван належыць да цалкам безнадзейных вучняў. Але гэтая дзіўная, неўладкаваная жанчына, якая, падавалася, дырыжыруе дамачадцамі, відавочна добра ўплывала і на дзіця.

— Вы павінны былі любіць Італію, каб заставацца там так доўга.

— Я любіла яе, любіла ўсім сэрцам.

— Сам я ніколі там ня быў, але мой калега па школе, Эйдан Данн, зараз жыве Італіяй і мроіць ёй, і, дай яму волю, любога заразіць.

— Спадар Данн, ён выкладае латынь, — дадаў Джэры змрочным голасам.

— Латынь? Ты мог бы вывучаць латынь, Джэры. — У Сыньёры зазьзялі вочы.

— Прам, гэта толькі для разумнікаў, для тых, хто зьбіраецца ва ўнівэрсытэт, вучыцца на юрыста, на доктара, усё такое.

— Не, цалкам ня так, — адначасова запярэчылі Сыньёра і Тоні А’Брайн.

— Калі ласка … — прапанаваў ён ёй працягваць.

— Я бы жадала, каб ты вывучаў латынь, бо гэта свайго кшталту корань усіх моў, такіх як француская, італьянская, гішпанская. Ведаючы лацінскае слова, разумееш, як утварыліся словы ў іншых мовах, — з запалам тлумачыла яна.

Тоні А’Брайн літаральна прыскокнуў на сваім месцы. — Спадарыня, вам абавязкова трэба сустрэцца з Эйданам Даннам, менавіта тыя словы ён паўтарае гадамі. А я лічу латынь карыснай, бо яна разьвівае лягічны склад мышленьня. Роўна як крыжаванкі, прывучае іх разважаць, да таго ж ніякіх праблем з вымаўленьнем.

Калі настаўнік сышоў, усе загаварылі наперабой. Напэўна Сьюзі зараз будзе прыходзіць дахаты трохі часьцей, і ня будзе пазьбягаць бацькі. Лёд пачаў раставаць.

Сыньёра сустрэлася з Брэндай на шпацыры ў парку сьвятога Стэфана. Брэнда прынесла чэрствы хлеб, і яны, лашчачыся на сонейку, разам кармілі качак.

— Я зьбіраюся наведаць у наступным месяцы тваю маці. Сказаць ёй, што ты вярнулася? — спытала Брэнда.

— Як ты лічыш?

— Бадай, не, але я проста дагэтуль баюся, што ты пагодзісься жыць зь ёй.

— Ты зусім ня ведаеш мяне. Я цьвярдзейшая за мур. Яна табе падабаецца, як чалавек? Толькі шчыра.

— Не, ня вельмі. Спачатку я хадзіла, каб зрабіць табе прыемнае, потым мяне засмактала, яна падавалася такой няшчаснай, скардзілася на Рыту і Хэлін, ды на ад’яд нявестак, як яна іх заве.

— Я схаджу наведаць яе. Не імкніся абараняць мяне.

— Не хадзі, ты ня вытрываеш.

— Дай веры, хвалявацца няма аб чым.

Яна пайшла да маці ў той самы дзень. Проста падышла і пагрукала ў дзьверы дваццаць трэцяга нумара.

Маці разгублена паглядзела на яе. — Так?

— Я Нора, маці. Я прыйшла наведаць цябе.

Ні ўсьмешкі, ні працягнутых рук, ні запрашэньня ўвайсьці. Толькі варожасьць у накіраваных на яе маленькіх карых вочках. Яны стаялі ў дзьвярах, быццам зьледзянелыя. Маці ня збочылася, каб вызваліць для яе праход, а Нора не жадала пытаць, ці можна ёй увайсьці.

Памаўчаўшы, яна загаварыла ізноў. — Я прыйшла паглядзець як ты маесься і спытаць, ці пагодзіцца тата, каб я прыйшла ўбачыцца зь ім. Я жадаю зрабіць так, як будзе лепей для ўсіх.

Вусны маці скрывіліся. — Зь якога такога часу ты жадаеш таго, што было бы лепей для кагосьці, акрамя цябе? — Сыньёра спакойна стаяла ля дзьвярэй. Не ўпершыню звычка захоўваць спакой ратавала яе. Урэшце маці трохі адступіла ўглыб кватэры. — Уваходзь, раз ужо ты тут, — прагугнявіла яна.

Сыньёра пазнала некалькі рэчаў са старой хаты, але няшмат. Тая самая шафка, у якой захоўвалася добрая кітайская парцэляна і колькі срэбных рэчаў, стаяла у пакоі. У яе нялёгка было зазірнуць і ў ранейшыя поры, а зараз і пагатоў. Не было ні карцін на сьценах, ні паліц з кнігамі. Ганаровае месца займаў тэлевізар. На абедзенным стале красаваўся алавяны паднос з пляшкай памяранцавага соку. Маці не прапанавала ёй сесьці, таму Сыньёра бяз попыту прысунула сабе крэсла, што стаяла поруч стала. Цікава, як часта накрывалі абед за гэтым сталом? Але ня ёй ганіць маці за падобныя паводзіны. Дваццаць шэсьць гадоў пражыла яна ў пакоі, у якім нікога не запрашалі да абеду. Можа, гэта сямейнае?

— Не ўсумнюся, паліш ты безь перадыху.

— Не, маці. Я ніколі не паліла.

— Адкуль мне ведаць, што ты насамрэч робіш, а што не?

— Сапраўды, маці, адкуль табе ведаць? — Яе голас гучаў памяркоўна, без усялякага выкліку.

— Ты дахаты на адпачынак, ці як?

Тым жа нязмушаным тонам, што зрушваў маці з глузду, Сыньёра растлумачыла, што вярнулася канчаткова, знайшла пакой і сякі-такі заробак, зьвязаны са швівам. Спадзяецца зь цягам часу атрымаць працу, што дазволіць ёй забясьпечваць сябе. Яна прыкінулася, быццам не зазначыла, як пагардліва чмыхнула яе маці, пачуўшы, у якім раёне атабарылася дачка. Потым зрабіла паўзу і стала ветліва чакаць якойсь рэакцыі.

— Што, ён нарэшце кінуў цябе, гэты твой Марыё, альбо як там яго?

— Ты ведаеш, што яго клічуць Марыё, маці. Ты сустракалася зь ім. Не, ён ня кінуў мяне. Калі б ён быў жывы, я бы ўсё яшчэ была там. Ён трагічна загінуў — не ўсумнюся, маці, табе горка чуць аб гэтым — у аварыі на горнай дарозе. Таму я вырашыла вярнуцца дахаты і жыць у Ірляндыі. — Яна зноў пачакала.

— Яны, нябось, не схацелі, каб ты заставалася там пасьля таго, як яго ўжо не было, каб цябе абараняць. Так усё адбылося, прызнайся.

— Не, ты памыляесься. Яны жадалі, каб я паступіла найлепшым для мяне чынам, усе яны.

Маці зноў чмыхнула. Паміж імі павісла маўчаньне, якога яе маці не магла зьнесьці. — Значыцца, жыць у чужых людзей, у гэтым бандыцкім раёне, поўным лайдакоў і злачынцаў, а не з тваімі уласнымі плоцьцю і крывёй, табе больш да спадобы? Чаго нам ад цябе чакаць?

— Вельмі ласкава з твайго боку прапанаваць мне прытулак, маці, але мы занадта доўга былі чужымі адна да адной. Я ішла сваім сьціплым шляхам, а ты, несумнеўна, ішла сваім. Ты ніколі нічога не жадала ведаць аб маім жыцьці, ты ясна дала мне зразумець, што я толькі надакучу табе, калі паспрабую распавядаць аб ім. Але, магчыма, ты дазволіш часам наведваць цябе? І скажы мне, калі ласка, ці ня будзе тата супраць майго візыту?

— Ведаеш, гутаркі аб візытах можаш пакінуць пры сабе. Ніхто з нас ведаць цябе не жадае, засячы сабе тое на носе.

— Не хачу думаць, што гэта сапраўды так. Я імкнулася падтрымліваць зносіны з усімі. Я пісала ліст за лістом. Я нічога ня ведаю аб маіх шасьці пляменьніцах і пяці пляменьніках. Мне бы вельмі карцела зараз, калі я тут, пазнаць іх бліжэй.

— Што ж, магу запэўніць цябе, што ніхто зь іх не жадае мець з табой нічога агульнага. Трэба быць такой даўбешкай як ты, каб лічыць, што ты вернесься сюды, і цябе прымуць, як нічога і не было. Табе б мусіла браць прыклад зь іншых. Паглядзі на сваю сяброўку, Брэнду. Выдатна апранутая, замужам, добрая праца. Вось такую дзяўчынку любая жанчына жадала бы лічыць сваёй дачкой.

— І, вядома, мне варта браць прыклад з Хэлін і Рыты, — дадала Сыньёра. Тут зноў раздалося пырханьне, якое паказвала, што яны не заслужылі занадта пахвальнага меркаваньня аб сабе. — Як бы то ні было, маці, зараз я сыходжу, але спадзяюся, мы з табой знойдзем час пайсьці кудысьці перакусіць альбо зробім шпацыр ў горад на філіжанак гарбаты. І я высьветлю, ці пагодзіцца тата пабачыцца са мной.

Маці, ня мая моцы ўцяміць пачутае, зноў маўчала. Сыньёра вырашала не пакідаць сваёй адрэсы. Сёстры ня здолеюць зьявіцца і высачыць яе. З сумненьнямі скончана. Гэтая жанчына не была той, хто любіў яе ці хоць раз патурбаваўся аб яе дабрабыце за ўсе тыя доўгія гады, цягам якіх яна так імкнулася да сяброўства і блізкіх зносін. Яна ўзьнялася, каб сысьці.

— Так, ты высокая і моцная. Але ты ўжо жанчына немаладая, не чакай, што якісь разявака ў Дубліне ўсьцешыцца на цябе пасьля ўсяго, што з табою было. Я ведаю пра разводы і ўсе тыя навамодныя штучкі, што катуюць сэрца твайго бацькі, але гэта яшчэ ня значыць, што ты знойдзеш у Ірляндыі мужчын, гатовых ажаніцца на пяцідзесяцігадовай цётцы накшталт цябе, з сумнеўным мінулым.

— Ды няма, на самой справе, маці, у мяне ніякіх плянаў у гэтым кірунку. Я дашлю табе вестачку і наведаюсь да цябе у бліжэйшыя тыдні.

— Тыдні? — перапытала маці.

— Так, абавязкова, і, магчыма, захаплю з сабою цэстачкі альбо вішнёвы рулет ад Бівлейсаў, мы зможам папіць гарбаткі. Ну ды там бачна будзе. Перадай мае найлепшыя пажаданьні Хэлін і Рыце, скажы, што ім я таксама напішу.

Яна выйшла раней, як яе маці здолела ўсьвядоміць гэта. Вядома, тая зараз жа кінецца тэлефанаваць адной з дачок. У іх даўнютка не здаралася нічога гэтулькі з шэрагу прэч.

Сыньёра не пачувалася ні засмучанай, ні вінаватай. Усё даўно адбалела. Яе адзіным клопатам зараз заставаліся ўласныя розум, здароўе і прыбыткі. Яна не павінна залежаць ад сям'і Селіванаў, нягледзячы на сымпатыю, што выпрабоўвае да іх прывабнай дачкі, і жаданьне абараніць іх панурага сына. Ня варта абцяжарваць Брэнду і Патрыка, якія ўяўляюць сабою яскравы прыклад посьпеху, якога дамаглося ў Дубліне іх пакаленьне. На буцікі таксама нельга пакласьціся, няма ніякіх гарантый, што яны здолеюць прадаць яе гафт.

Трэба шукаць працу настаўніцы. Ня мае значэньня, што ў яе няма адмысловай адукацыі, затое яна ведае, як навучыць італьянскаму пачаткоўцаў. Хіба сама яна ня вывучылася? Можа, той чалавек са школы, у якой вучыцца Джэры, прыхільнік Італіі, аб якім казаў Тоні А’Брайн … Мабыць ён ведае нейкі гурток альбо невялікую установу, зацікаўленую ва ўроках італьянскага. Нават абыякава, ці змогуць яны добра плаціць, яна будзе радая зноў загаварыць на гэтай файнай мове, пакатаць у роце яе гукі.

Як яго клічуць? Спадар Данн? Дакладна. Спадар Эйдан Данн. Яна ж нічога не губляе, пытаючы яго. Калі ён любіць Італію, дык ужо будзе на яе боку.

Маршрутны аўтобус падвёз яе да самай школьнай брамы. Як адрозьніваецца гэтае месца ад яе ўласнага Віста дэль Монтэ. Там схілы ўжо пакрыліся дываном летніх красак. Тут заліты цэмэнтам двор, зваленыя ў кучу ровары, скрозь сьмецьце, ды і ўвесь будынак не пашкодзіла бы пафарбаваць. Чаму б ім ня ўвіць сьцены зелянінай?

Зразумела, у муніцыпальнай школы альбо каледжа, што там яно ёсьць, заўжды бракуе фондаў, адлічэньняў, ахвяраваньняў, каб уладкаваць установу. Але тады ня варта зьдзіўляцца, што такія дзеці, як Джэры Селіван, не выпрабоўваюць аніякага гонару за сваю школу.

— Ён у настаўніцкай, — хорам адказалі ёй школьнікі, калі яна пацікавілася, дзе можна адшукаць спадара Данна, выкладчыка латыні.

Сыньёра пагрукала ў дзьверы. На стук адгукнуўся мужчына з радзеючымі каштанавымі валасамі і самотнымі вачыма. Ён быў у кашулі, пільчак вісеў на крэсьле. Па выпадку абедзеннай гадзіны нікога з настаўнікаў не апынулася, спадар Данн ахоўваў пазыцыі ў адзіноце. Яна чамусьці разьлічвала пабачыць старога. Магчыма з-за таго, што справа датычыла выкладаньня латыні. Але ён выглядаў яе аднагодкам, а можа і маладзей. Бадай, па сутнасьці, гэта і ёсьць старасьць, да пэнсіі куды бліжэй, як да першага дня працы.

— Я прыйшла пагаварыць з вамі аб Італіі, спадар Данн, — сказала яна.

— Верыце, я ведаў, надыдзе дзень, калі хтосьці пагрукае ў дзьверы і вымавіць гэтыя словы, — выгукнуў Эйдан Данн.

Яны ўсьміхнуліся адначасова, і стала цалкам відавочна, яны пасябруюць. Седзячы ў вялікай непрыбранай настаўніцкай з выглядам на горы, яны размаўлялі так, нібы ведалі адно аднаго ўсё жыцьцё. Эйдан Данн растлумачыў, што вечаровы кляс быў яго найзапаветным жаданьнем, але як раз сёньня ў раніцу ён атрымаў жудасныя навіны. Ім адмовілі ў фондах. Зараз ніяк не атрымаецца запрасіць кваліфікаванага настаўніка. Ізноў абраны Дырэктар абяцаў невялікую суму з уласных рэзэрваў, але гэта ўсё сыдзе на рамонт кляса і падрыхтоўку памяшканьня. Эйдан Данн дадаў, што параза праекту спапяліць ягонае сэрца, але зараз ён адчувае пробліск надзеі.

Сыньёра распавяла, як доўга жыла ў Сыцыліі і аб тым, што магла бы ня проста выкладаць мову, а, магчыма, паспрабаваць даць уяўленьне аб культуры Італіі цалкам. Можна было б, напрыклад, правесьці ўрокі аб італьянскіх мастаках, скульптарах, аб фрэсках, затым аб італьянскай музыцы, уключаючы і опэры і царкоўную музыку. Ня варта забываць аб вінах і ежы, напрыклад, садавіне, гародніне, frutti di mare, і тут адчыняецца безьліч магчымасьцяў засвоіць словы, выразы, што павінны спатрэбіцца ў падарожжы, граматыку.

Мяккі бляск вачэй азараў яе твар, зараз яна выглядала значна маладзей за застылага ля дзьвярэй высокага чалавека з турботным позіркам. Эйдан чуў у калідоры нарастальны гуд дзіцячых галасоў. Шкада, абедзенная гадзіна зыходзіць. Хутка вернуцца астатнія настаўнікі, чараўніцтва скончыцца.

Яна, падавалася, зразумела ўсё бяз слоў. — Я адняла ў вас зашмат часу, вам трэба працаваць. Але як вы лічыце, маглі бы мы працягнуць гутарку?

— Мы канчаем у чатыры. А зараз, падаецца, ужо вяртаюцца дзеці.

Сыньёра ўсьміхнулася яму. — Як, аднак, цудоўна працаваць у школе. Вы нязьменна маладыя і разумееце дзяцей.

— Мне бы карцела, каб гэта заўсёды было так, — адказаў Эйдан.

— Калі я выкладала ангельскі ў Аннунцыяце, гледзячы на іх твары я разумела, што яны чагосьці ня ведаюць, але да сканчэньня ўроку ва ўсім разьбяруцца. Добрае было пачуцьцё.

Зараз ён адкрыта захапляўся ёю, гэты мужчына, які апранаў пільчак, каб вярнуцца ў кляс. Шмат часу прайшло з той пары, калі Сыньёра адчувала чыясь захапленьне. У Аннунцыяце да яе ставіліся зь нейкай дзіўнай павагай. Вядома, Марыё кахаў яе, па-за ўсякім сумненьням. Ён кахаў яе ўсім сэрцам. Але ён ніколі не захапляўся ёю. Ён прыходзіў да яе ў цемры. Ён прыціскаў яе да сабе і распавядаў ёй аб сваіх турботах, але ў яго вачах не адчувалася нават пробліску захапленьня.

Сыньёры было прыемна, ёй наогул спадабаўся гэты дабразычлівы мужчына, які з усей моцы намагаецца падзяліць сваю любоў да чужынскай зямлі зь людзьмі, якія жывуць побач зь ім. Ён баяўся, што ў іх ня знойдзецца досыць грошай на такую вартаю рэч, як адукацыя ў вольны час.

— Што, калі я пачакаю, пакуль вы вызваліцеся? Мы бы маглі паразмаўляць пасьля чатырох.

— Я не павінен затрымоўваць вас, — пачаў ён.

— Мне ўсё роўна няма чым заняцца, — ня стала хаваць яна.

— Як вы ставіцеся да таго, каб пасядзець у нашай бібліятэцы?

— З задавальненьнем.

Ён павёў яе па калідору, што поўніўся дзецьмі. У такой вялізнай школе заўсёды шмат староньніх, таму новы твар ні ў каго ня выклікаў асаблівай цікавасьці. За выключэньнем, вядома, юнага Джэры Селівана.

— Пане, Сыньёра … — прамармытаў ён у зьдзіўленьні.

— Дабрыдзень, Джэры, — ветліва кіўнула яна, быццам кожны дзень бывала ў гэтай школе.

У бібліятэцы яна паглядзела, што ў іх ёсьць у італьянскім падзеле. Галоўным чынам букіністычныя кнігі, мусібыць набытыя на грошы Эйдана Данна. Такі добры чалавек, такі энтузіяст, мабыць, ён здолее дапамагчы ёй. А яна зможа дапамагчы яму. Упершыню пасьля вяртаньня ў Ірляндыю яна адчула, што напруга пакінула яе. Яна пацягнулася і пазяхнула пад праменьнем па-летняму цёплага сонца.

І хоць яна зьбіралася выкладаць італьянскі і адчувала, што яе чаканьні спраўдзяцца, думкі яе луналі далёка ад Італіі. Яна думала аб Дубліне, яе бянтэжыла, ці здолеюць яны набраць людзей для свайго кляса. Яна і спадар Данн. Яна і Эйдан. Яна абцягнула сябе. Няма чаго фантазіяваць. Як кажуць людзі, на жывым мядзьведзю шкуры не купляй. Заўсёды яна лунае ў надхмар’і і не прымячае рэчаіснасьці.

Дзьве гадзіны праляцелі, і Эйдан Данн зьявіўся ў дзьвярах бібліятэкі. Ён шырока ўсьміхаўся: — У мяне няма машыны. Мяркую, у вас таксама?

— У мяне нават з квітком на аўтобус складана, — усьміхнулася ў адказ Сыньёра.

БІЛ

Жыцьцё было бы куды прасьцей, разважаў Біл Бурк, калі б ён мог пакахаць Гранію Данн.

Ёй амаль споўнілася дваццаць два. Яна з нармалёвай сям'і, яе бацька выкладае ў школе Выгляд-На-Гару, маці працуе касірам у рэстарацыі Квеньцін. Яна сымпатычная, зь ёй прыемна весьці гутарку.

Часам яны разам наракалі на банк і зьдзіўляліся, як атрымліваецца, што хціўцы ды сабетнікі заўсёды так добра ўладкоўваюцца. Гранія распытвала яго аб сястры і перадавала для яе кніжкі. Як ведаць, магчыма Гранія таксама здолела бы пакахаць яго, складзіся акалічнасьці трохі інакш.

Лёгка размаўляць аб сваім каханьні з добрым, спагадлівым сябрам. Біл з разуменьнем выслухваў аповяды Граніі аб сталым мужчыне, якога яна ніяк не магла выкінуць з галавы, як ні імкнулася. Ён аднагодак яе бацькі, і паліць, і цяжка дыхае, і можа памерці праз пару гадоў, калі будзе працягваць тым жа чынам, але яна ніколі не сустракала нікога, хто бы так моцна яе прыцягваў.

Яна не магла заставацца зь ім, бо ён схлусіў ёй, не сказаў, што стане Дырэктарам школы, хоць сам усё ведаў. І для бацькі Граніі было б страшэнным ударам, пазнай ён, што дачка сустракалася з Тоні А’Брайнам і нават спала зь ім. Аднойчы.

Спробы знаёміцца зь іншымі мужчынамі ні да чаго не прыводзілі. Яна працягвала думаць аб ім, аб маршчынках, што зьяўляліся ў кутках яго вачэй, калі ён усьміхаўся. Жудасна няшчыра. Якая нішчымная частка чалавечага мозгу альбо цела прымушае цябе лічыць, што ты кахаеш кагосьці, так д’ябальскі неадпаведнага?

Біл згаджаўся, сэрца непрадказальна. Ён таксама абярнуўся ахвярай ягонай прыхамаці. І собіла ж Біла пакахаць Лізі Даффі, самую неверагодную дзеўчыну ў сьвеце. Прыгажуню, хворую на кішаньковыя сухоты, якая грэбуе любымі правіламі, але ж атрымлівае больш крэдытаў, як любы іншы пакупнік. Лізі таксама кахала Біла. Ці казала, што кахае. Ці лічыла, што кахае. Яна сьцьвярджала, што ў жыцьці не спаткала такога сур'ёзнага, сумленнага, шчырага чалавека, да яшчэ і падобнага да савы. І сапраўды, у параўнаньні з астатнімі сябрамі Лізі, ён быў звышстаноўчы. Яе прыяцелі безупынна рагаталі без усялякага чыньніку, выяўлялі поўную абыякавасьць да атрыманьня альбо захоўваньня працы, затое вельмі жвава цікавіліся падарожжамі і прыемным гультайствам. Вось такія хлопцы падабаліся Лізі.

Але Біл і Гранія цалкам сур'ёзна прызнаваліся адно аднаму за кубкам кавы, што калі б у жыцьці даводзілася кахаць толькі годных людзей, было бы і вельмі лёгка і вельмі сумна.

Лізі ніколі не пытала аб старэйшай сястры Біла, Алівіі. Яна, вядома, бачыла яе. Аднойчы. Калі прыходзіла да іх у госьці. Алівія была недарэкай, вось і ўсё, проста недарэкай. У яе не было аніякай хваробы, якая мела б назоў. Ёй споўнілася дваццаць пяць, а вяла яна сябе, быццам ёй было восем. Вельмі любасная васьмігадовая непаседа.

У нейкі момант вам рабілася ясна, што для Алівіі гэта не было праблемай. Яна зь дзіцячым захапленьнем пераказвала прачытаныя кніжкі, захаплялася ўбачаным па тэлевізары. Часам шумела, сваволіла і, паколькі была даволі буйнай дзяўчынай, перагортвала пры гэтым рэчы. Але Алівія ніколі не ўладкоўвала сцэн і не капрызіла, яна цікавілася ўсім і ўся і была ўпэўненая, што лепш за яе сям'ю нікога ў сьвеце няма. — Мая маці пячэ самае смачнае печыва ў сьвеце, — паўтарала яна ўсім, і маці Біла, якая ў лепшым выпадку магла ўпрыгожыць гатовым крэмам набыты ў краме кекс, ганарліва ўсьміхалася. — Мой бацька кіруе вялізным супэрмаркетам, — гаварыла Алівія, і яе бацька, які працаваў у каўбасным аддзеле, вінавата пасьмейваўся.

— Мой брат Біл кіруе банкам, — абвясьціла яна кагадзе. Гэта выклікала крывую ўсьмешку ў Біла, ды і ў Граніі, калі Біл распавёў ёй.

— Такі дзень надыдзе, — хмурна пракамэнтаваў ён.

— Калі ты не жадаеш гэтага, не саступай, не ідзі на кампраміс, — намагалася падбадзёрыць яго Гранія.

Лізі падзяляла меркаваньне Алівіі. — Ты павінен заняць кіруючы пост, — часьцяком паўтарала яна Білу. — Я магу пабрацца шлюбам выняткова з чалавекам, які мае посьпех. Калі нам будзе дваццаць пяць і мы пажэнімся, ты ўжо павінен займаць годную пасаду.

І хоць тыя словы суправаджаліся цудоўным іскрыстым сьмехам Лізі, што дэманстраваў усе яе белыя зубкі, і ўстрэсваньнем казачных беленькіх кудзерак, Біл разумеў, Лізі не жартуе. Яна ніколі ня выйдзе за няўдачніка, настойвала яна. Бо гэта было б нават сіберна, паколькі яна давяла б да галечы іх абодвух. Але яна насамрэч зьбіралася замуж за Біла праз два гады, калі ім абодвум стукне па чвэрці стагодзьдзя. Да таго часу яна рыхтавалася разьвітацца зь незьлічонымі раманамі і аступеніцца.

Лізі адмаўлялі ў новай пазыцы, бо яна так і ня выплаціла папярэднюю, яе картку Віза павінны былі ануляваць, і Біл імкнуўся утлумачыць ёй: — Калі ты заўтра да пятай гадзіны не занясеш грошы, у банка ня будзе ніякай магчымасьці … — Але нейкай выявай банк заўсёды знаходзіў магчымасьць. У некаторых выпадках Лізі пачынала рыдаць, у іншых — даваць клятвенныя абяцаньні, распавядаць аб новай працы. Ёй ніколі не маглі адмовіць. А яна ніколі не выпрабоўвала згрызотаў сумленьня.

— Ой, Біл, дзеля Бога, у банкаў няма сэрца альбо душы. Яны толькі жадаюць рабіць грошы і не жадаюць іх губляць. Яны нашы ворагі.

— Мне яны ня ворагі, — адказваў Біл. — Мне яны даюць працу.

— Лізі, не рабі тага, — у роспачы ўмольваў ён, калі яна заказвала другую пляшку віна. Ёй заплаціць няма чым, яму таксама, навошта дадатковыя нягоды? Яму карцела аддаваць бацькам болей грошай, ягоны заробак настолькі больш за бацькоўскі, а старыя гэтулькі ахвяравалі, дапамагаючы яму стаць на ногі. Але паспрабуй зь Лізі нешта адкласьці. Біл меў вочы на новы пільчак, але аб тым ня мелася і прамовы. Хоць бы Лізі спыніла гутарку аб адпачынку, на гэта грошай увогуле няма. Як тут назапасіць да дваццаці пяці год дастатковую суму, каб яны зь Лізі маглі ажаніцца?

Заставалася спадзявацца на цёплае лета. Хай бы зьзяла сонейка, тады Лізі можа пагадзіцца застацца ў Ірляндыі. Але калі будзе хмурна і ўсе яе сябры пачнуць тлумачыць то аб адной, то аб іншай грэцкай высьпе, і аб тым, як танна можна пражыць месяц у Турцыі? Паспрабуй тады яе суціш. Біл ня мог пазычыць грошы ў банку, у якім працаваў. Жалезныя ўмовы забаранялі дзеяньні тага кшталту. Хоць, вядома, заўсёды заставалася іншая магчымасьць... Вельмі непажаданая магчымасьць.

Яму трэба было ведаць, ці не пасрэднасьць ён. Ён лічыў, што не, але хто дакладна ўсьведамляе, што ўяўляе зь сябе насамрэч?

— Упэўнены, мы — толькі тое, што думаюць аб нас іншыя людзі, — сказаў ён Граніі за кавай.

— Я так не лічу, бо тады намі бы стала маніпулявалі, — запярэчыла яна.

— Я нагадваю саву? — спытаў ён.

— Вядома, не, — уздыхнула Гранія. Ёй не ўпершыню даводзілася адказваць на гэтае пытаньне.

— Гэта нават не таму, што я нашу акуляры, — растлумачыў Біл. — Проста ў мяне круглы твар, прамыя валасы.

— У савы наогул няма валосься, у яе пёры.

Тыя словы яшчэ больш зьбянтэжылі Біла. — Чаму ж тады яны думаюць, што я нагадваю? — нахмурыўся ён.

Сёньня ўвечар моладзь банку як раз запрасілі на лекцыю. Гранія і Біл сядзелі побач. Яны ўнікалі ў матэрыял, у схемы, ва ўсё, што банк жадаў давесьці да ведама свайго пэрсаналу з мэтай спэцыялізацыі супрацоўнікаў у розных галінах. Ім распавядалі, што сьвет адчынены для здольных маладых людзей, якія валодаюць іншымі мовамі, маюць добрую кваліфікацыю і досьвед працы. Заробак тых, хто працуе за мяжой, зразумела, значна вышэй, бо ўключае камандзіровачныя. Спрыяльны выпадак надыдзе праз год, зацікаўленым асобам раяць заняцца самаадукацыяй, што дазволіць ім пасьпяхова прайсьці адбор.

— Ты зьбіраесься запісацца на нейкія курсы? — спытаў Біл.

Гранія выглядала засмучанай. — Мне б карцела, тады я магла бы зьехаць адсюль, уцячы ад шанцу сустрэцца з Тоні А’Брайнам. Але, зь іншага боку, я не жадаю думаць толькі аб ім і на іншым баку сьвету. Які ў гэтым сэнс? Няшчаснай я магу быць і тут, тут ён, прынамсі, будзе бліжэй да мяне, як там.

— А ён жадае, каб ты вярнулася? — Біл ня раз чуў тую гісторыю.

— Так, ён кожны тыдзень дасылае мне паштоўку ў банк. Паглядзі, вось сёньняшняя. — Гранія працягнула яму малюначак з кававай плянтацыяй. На абарачэньні толькі тры словы: “Дагэтуль чакаю, Тоні”.

— Ён не вельмі красамоўны, — зазначыў Біл.

— Не, але гэта свайго роду працяг, — растлумачыла Гранія. — На адной было: “Дагэтуль веру”, на іншай: “Дагэтуль спадзяюся”. Маўляў, ён чакае майго рашэньня.

— А да чаго тут кававая плянтацыя? — зьдзівіўся Біл.

— Я пагражала не вяртацца, пакуль ён ня купіць нармалёвую кававарку.

— І ён купіў?

— Так, Біл, вядома. Але ж справа ня ў тым.

— Жанчыны ўсё ўскладняюць, — сьцепануў плячыма Біл.

— Зусім не. Жанчыны цалкам нармалёвыя і адкрытыя. Гэта, вядома, не распаўсюджваецца на маленькую Пані Мантача зь якой ты зьвязаўся, але большасьць з нас такія.

Гранія знаходзіла Лізі безнадзейнай. Біл меркаваў, што Гранія вернецца да тага старыкана зь яго кавай, ложкам і ўсім астатнім, аб чым ён пісаў у сваіх паштоўках. Ён мог галаву даць на адсячэньне, ня будзе яна шчасьлівая безь яго.

Лекцыя падштурхнула Біла да разважаньняў. Дапусьцім, ён атрымае месца замежжам. Нават няхай яму сапраўды пашанцуе, і ён апынецца сярод тых, каго адправяць у эўрапейскія сталіцы ў рамках працэсу пашырэньня сувязяў. Толькі падумаць, гэта ж ўсё зьменіць. Упершыню ў жыцьці ён пачне зарабляць сур'ёзныя грошы. Ён будзе вольны. Яму ня прыйдзецца бавіць вечары ў хаце, гуляючы з Алівіяй і пераказваючы бацькам тыя здарэньня дню, што здольны паднесьці яго ў годным сьвятле.

Лізі магла бы прыехаць і жыць зь ім у Парыжы, ці ў Рыме, альбо ў Мадрыдзе, яны бы зьнялі маленькую кватэрку і кожную ноч выпраўляліся кудысьці разам, яму бы ня трэба было спачатку ісьці да яе, а потым, пасьля ўсяго, вяртацца дахаты … звычка, якую Лізі знаходзіла фацэтнай і край як зручнай, бо яна ніколі не прачыналася да поўдню і вельмі радавалася таму, што ніхто ня будзіць яе, сыходзячы ў такое самавітае месца, як банк.

Ён пачаў праглядаць аб'явы ў пошуках інтэнсіўных моўных курсаў. Яны апынуліся жудасна дарагімі. Аб курсах пры моўнай лябараторыі і марыць не прыходзілася. Для іх у яго не ставала ні моцы, ні часу. Дзень у банку вымотваў яго, да вечара ён стамляўся і ня мог сканцэнтравацца. Ня кажучы ўжо пра тое, што яму патрэбны грошы для Лізі. Ён баяўся страціць яе, калі будзе бавіць менш часу зь ёй і натоўпам яе сяброў.

Не ў першыню ён шкадаваў аб тым, што не пакахаў дзяўчыну іншага пляну. Але ж гэта як ліхаманка. Аднойчы разумееш, што падхапіў хваробу пад назвай каханьне. І застаецца шукаць лекі альбо чакаць, калі яна міне сама. Як звычайна, ён параіўся з Граніей і спытаў, ці ня можа яна прапанаваць яму штосьці, бо падаецца, каханьне да Лізі давядзе яго да клямкі.

— Мой бацька адчыняе вечаровы кляс італьянскага ў сваёй школе, — сказала яна. — Заняткі пачынаюцца ў верасьні, яны скрозь шукаюць вучняў.

— Штосьці вартае?

— Ня ведаю. Увогуле ў мяне такое пачуцьцё, нібы я заманьваю цябе туды. — Гранію заўсёды вылучала шчырасьць. Адсутнасьць штучнасьці — вось адна са шматлікіх якасьцяў, што ў ёй вабілі. — Прынамсі, гэта будзе танна, — працягвала яна. — Яны ўкладаюць у гэта ўсе грошы, што магчыма, і плянуюць набраць ня менш за трыццаць чалавек, каб ня стукнуць у бруд тварам. Я ня вытрымаю бацькавай паразы.

— Ты запісалася туды?

— Не, ён сказаў, гэта яго зьняважыць. Ён будзе выглядаць вартым жалю, калі ўся яго сям'я прыме удзел у заняцьцях.

— Пэўна, так і ёсьць. Але ці будзе ад тага якая карысьць у банкаўскай справе? Як ты лічыш, яны будуць вывучыць фінансавыя тэрміны, адмысловыя выразы?

— Няпэўна, але яны будуць вучыць дабрыдзень, і да спатканьня, і як пажывае ваш бацька. На маю думку, калі ты рушыш ў Італію, ты павінен быць здольны сказаць усё гэта людзям, як мы гэта робім тут.

— Так... — Біла апаноўвалі сумненьні.

— Божухна, Біл, якія фінансавыя тэрміны ты альбо я выкарыстоўваем штодзень тут, калі не лічыць дэбэт ды крэдыт? Я параю, каб яна навучыла вас ім.

— Хто?

— Жанчына, якую ён запрасіў. Сапраўдная італьянка, бацька заве яе Сыньёрай. Ён кажа, яна цудоўная.

— І калі пачнуцца заняткі?

— Пятага верасьня, калі набяруць кляс.

— Плаціць трэба адразу за ўвесь год?

— Толькі за сэмэстар. Я дам табе адрэсу. Калі ты зьбіраесься вывучаць мову, цалкам можна рабіць гэта там, Біл. Адным махам дапаможаш захаваць глузд майго беднага старога бацькі.

— А я ўбачу Тоні, які піша табе тыя доўгія гарачыя лісты? — хітра пацікавіўся Біл.

— Напрамілуй Бог, ні ў якім выпадку ня згадвай Тоні! Ты павінен трымаць гэта ў сакрэце, — занепакоілася Гранія.

Ён папляскаў яе па руцэ. — Я пажартаваў, безумоўна, я ведаю, што гэта сакрэт. Адылі, калі пашанцуе разгледзець яго, паведамлю табе сваё меркаваньне.

— Спадзяюся, ён табе спадабаецца. — Гранія раптам здалася вельмі юнай і ўразьлівай.

— Упэўнены, ён такі файны, што я сам дашлю табе паштоўку аб ім, — ласкава ўсьміхнуўся Біл. Гранія супакоілася. Ніхто ў сьвеце не пазнае аб Тоні А’Брайне.

Увечары Біл сказаў бацькам, што зьбіраецца вывучаць італьянскі.

Алівія жудасна ўсхвалявалася. — Біл зьбіраецца ў Італію. Біл будзе кіраваць банкам у Італіі, — паўтарала яна суседзям.

Суседзі абвыклі да яе балбатні. — Выдатна, — паблажліва адказвалі яны. — Будзеш нудзіцца безь яго?

— Калі ён выправіцца туды, ён усіх нас возьме ў Італію, мы будзем жыць зь ім разам, — даверліва паведаміла Алівія. Біл пачуў гэта з сваёй спальні і ў яго звалілася сэрца.

Яго маці лічыла вывучэньне італьянскага ўражваючай ідэяй. Італьянская мова вельмі прыгожая. Ёй падабалася слухаць, як Сьвятар гаворыць на ёй, яна любіла песьню O Solo Mio. Бацька сказаў, што няма нічога лепш, чым бачыць, як хлопчык стала працуе над сабою. Ён заўсёды ведаў, вялізныя высілкі, выдаткаваныя на Пасьведчаньне Аб Заканчэньні, дадуць вынік.

Маці між іншым пацікавілася, ці зьбіраецца Лізі хадзіць разам зь ім на курсы італьянскага. Біл ніколі не лічыў Лізі досыць дысцыплінаванай і арганізаванай, каб здужаць два ўроку на тыдзень па дзьве гадзіны кожны для вывучэньня чагосьці. Вядома, ёй больш да спадобы сьмяяцца і піць дарагія рознакаляровыя кактэйлі з сваімі сябрамі. — Яна яшчэ ня вызначылася, — цьвёрда адказаў ён. Вядома, як няўхвальна ставяцца яны да Лізі. Яе адзіны візыт прайшоў ня вельмі ўдала. Спадніца занадта кароткая, выраз занадта глыбокі, сьмех залішне часты і беспадстаўны, цікавасьць да іх сям'і ўвогуле непрыкметная.

Але ён быў непахісны. Ён кахаў Лізі, праз два гады, калі яму споўніцца дваццаць пяць, зьбіраўся пабрацца зь ёй шлюбам. І не жадаў чуць грэблівых слоў у яе адрэсу ў сваёй хаце. Яны паважалі яго пачуцьці. Часам Біл уяўляў, як пройдзе яго вясельле. Бацькі, вядома, усхвалююцца. Маці будзе цэльную вечнасьць тлумачыць аб капялюшыку, што зьбіраецца набыць, і, не выключана, купіць некалькі, перш як вылучыць патрэбны. Усе пачнуць безупынна абмяркоўваць убор Алівіі, штосьці сьціплае, але элегантнае. Бацька стане турбавацца аб часе шлюбу, спадзеючыся, што ў гэты час ён ня будзе заняты ў супэрмаркеце. Ён працаваў у гэтай краме зь юнацтва, заўсёды прымячаў найменшыя дробязі, ніколі не шукаў уласнай выгады і безупынна хваляваўся, як бы зьмена кіраўніцтва не прывяла да яго звальненьня. Часам Білу карцела ўзварухнуць яго, растлумачыць, што ён варты больш, як усе ягоныя калегі разам узятыя, і што ўсе выдатна разумеюць гэта. Але бацька, у свае пяцьдзесят, без адмысловай адукацыі, бяз спрыту, уласьціваму моладзі, ніколі ня даў бы яму веры. Бацька заўжды будзе трымцець за сваю працу ў супэрмаркеце і застанецца ўдзячны гаспадарам да канца сваіх дзён.

Сям'я Лізі на другім баку царквы заўжды паўставала ў марах Біла аб дні вясельля даволі смутна. Яна распавядала аб сваёй маці, якая жыла ў Вэст Корке, бо там ёй больш падабалася, і аб сваім бацьку, які атабарыўся ў Галуэйе, паколькі там жыло шмат яго прыяцеляў. У яе была сястра ў Штатах і брат, які працаваў на лыжным курорце і не зьяўляўся гадамі. У Біла ў галаве не зьмяшчалася, як усе яны сабяруцца разам.

Ён распавёў Лізі аб курсах. — Ты бы жадала займацца са мной? — з надзеяй спытаў ён.

— Гэта яшчэ навошта? — заразьлівы сьмех Лізі прымусіў яго разрагатацца разам зь ёй, хоць ён і не разумеў, над чым.

— Але ж сама разумееш, табе прыйдзецца мець зносіны з італьянцамі, калі мы паедзем туды.

— А яны што, не гавораць па-ангельскі?

— Некаторыя гавораць, але хіба не выдатна было бы размаўляць зь імі на іх уласнай мове?

— І што, мы будзем вучыцца гаварыць па-італьянскі ў такіх старых трушчобах, як Выгляд-На-Гару?

— Кажуць, цалкам прыстойная школа. — Ён адчуў жудасную крыўду за Гранію і яе бацьку.

— Усё магчыма, хоць па выглядзе і ня скажаш, але табе патрэбен куленепрабівальны пінжак, каб соўгацца па тым раёне.

— Гэта, вядома, ня самы лепшы раён, але яны проста бедныя, вось і ўсё.

— Бедныя, — выгукнула Лізі. — Мы ўсе бедныя, Божа ж ты мой, але ж мы не паводзім сябе, як яны.

Біла часьцяком бянтэжылі погляды Лізі. Як яна можа параўноўваць сябе зь сем'ямі, якія жывуць на дапаможнік і сацыяльныя сродкі? Большасьць дамачадцаў якіх ніколі не працавала? Справа ў яе наіўнасьці. І усё ж ня варта імкнуцца зьмяняць людзей, якіх вы кахаеце. Ён даўно гэта зразумеў.

— Добра, я ў любым выпадку зьбіраюся туды хадзіць, — сказаў ён. — Аўтобус спыняецца акурат побач школы, заняткі па аўторках і чацьвяргах.

Лізі круціла ў пальцах кветку. — Я бы пайшла з табой, Біл, але, шчыра кажучы, у мяне проста няма грошай. — Яна падняла на яго свае вялізныя вочы. Як было бы цудоўна паўтараць словы, вывучаць мову, седзячы побач зь ёй.

— Я заплачу за твае курсы, — паабяцаў Біл Бурк. Зараз яму сапраўды прыйдзецца ісьці ў іншы банк і браць пазыку.

У іншым банку да яго паставіліся вельмі дабразычліва. Яны і самі трапляюць ў такія сытуацыі, усім час ад часу прыходзіцца зычыць грошы. Усё можна ўлагодзіць без усялякай складанасьці.

— Маглі бы ўзяць і больш, — сказаў малады прыемны службоўца пасьля таго, як Біл выказаў сутнасьць справы.

— Ведаю, але ж потым трэба вяртаць … кожны месяц гэтулькі выдаткаў.

— Каму ты распавядаеш, — горача падхапіў хлопец. — А жахлівыя кошты на вопратку? Калі жадаеш купіць нешта прыстойнае, прыходзіцца выкладваць цэльнае багацьце.

Біл згадаў аб пільчаку, згадаў аб сваіх бацьках і аб Алівіі. Яму так карцела, каб улетку яны кудысьці зьезьдзілі. Ён узяў пазыку роўна ўдвая больш за тую суму, якую зьбіраўся заняць, выпраўляючыся ў банк.

Яе бацька быў абсалютна шчасьлівы, пазнаўшы, што яна знайшла яму двух новых жадаючых, распавяла Білу Гранія. Ужо набралася дваццаць два чалавекі. Справы ідуць някепска, і яшчэ застаецца тыдзень. Яны вырашылі пачаць заняткі першага сэмэстра, нават калі не зьбяруць трыццаць чалавек, каб не расчароўваць тых, хто запісаўся, і пазьбегнуць поўнага фіяска.

— Хтосьці яшчэ можа адмовіцца, — зазначыў Біл.

— Кажуць, звычайна больш за ўсё людзей адсеецца пасьля трэцяга ўроку, — растлумачыла Гранія. — Але давай спадзявацца на лепшае. Сёньня ўвечар паспрабую апрацаваць маю сяброўку Фіёну.

— Фіёну, якая працуе ў лякарні? — Біл адчуваў, што Гранія спрабуе ўсватаць яго. Яна заўсёды згадвала аб Фіёне ў самых цёплых выразах, прычым рыхтык у тых выпадках, калі Лізі рабіла нешта асабліва дурное альбо нязноснае.

— Ну так, ты ж ведаеш аб Фіёне, я заўжды распавядаю аб ёй. Яна наша з Брыджэт лепшая сяброўка. Мы заўсёды можам сказаць, што начавалі ў яе, калі нас там не было. Ты ж разумееш, што я маю на ўвазе.

— Я, вядома, разумею, што ты маеш на ўвазе, а як твае бацькі? — пацікавіўся Біл.

— Мае бацькі ня думаюць аб тым, вось як. Яны не зьвяртаюць на гэтыя рэчы ўвагі.

— І часта Фіёна мусіць пакрываць вас?

— Мяне — не, пасьля таго, як … ну, пасьля той ночы з Тоні, тысячу гадоў таму. Ці бачыш, літаральна на наступны дзень я выявіла, што ён здрадліва адабраў працу ў майго бацькі. Я распавядала табе?

Яна распавядала, і ня раз, але Біл быў вельмі добры. — Колькі я памятаю, ты казала, гэта быў цяжкі час.

— Горш не бывае, — разнэрвавалася Гранія. — Ведай я раней, я бы ня стала адкладаць размову на дзень, а даведайся пазьней, я, можа, ужо гэтулькі прывязалася да яго, што гэта нічога бы не зьмяніла. — Яна літаральна месца сабе не знаходзіла.

— Думаю, ты бы вярнулася да яго, калі б не баялася прыкончыць тым бацьку.

Гранія кінула на яго пранізьлівы погляд. Біл павінен быць тэлепатам, каб ведаць, як яна кідалася і варочалася ўсю мінулую ноч, абдумваючы магчымасьць вярнуцца да Тоні А’Брайна. Ён так цьвёрда пакінуў рашэньне тага пытаньня на яе меркаваньне, ён дасылае ёй такія падбадзёрваючыя паштоўкі. Немагчыма не рэагаваць на гэта. Але яна не магла прычыніць боль свайму бацьку. Ён так быў упэўнены ў тым, што атрымае пасаду Дырэктара; ён павінен быў адчуваць гэта значна горш, як паказваў. — Ведаеш, я думала аб тым, — павольна сказала Гранія. — І вырашыла трохі пачакаць, разумееш, пакуль у таты справы ня пойдуць лепей. Тады, магчыма, яму будзе лягчэй пагадніцца з гэтым.

— Лічыш, ён абмяркоўвае такія рэчы з тваёй маці?

Гранія пакруціла галавой. — Яны наогул амаль не размаўляюць. Мая маці цікавіцца адно сваёй рэстарацыяй і сустрэчамі зь сёстрамі. Тата амаль увесь час робіць сабе нешта накшталт кабінэта. Ён зараз вельмі самотны, і я не магу ўсьперці на яго новыя нягоды. Але, мабыць, калі з гэтым вечаровым клясам усё пойдзе добра і ўсе будуць яго ухваляць … тады я змагу паднесьці яму іншы амбарас. Калі, вядома, будзе што падносіць.

Біл захоплена паглядзеў на Гранію. Як і ён сам, яна была значна больш ўпэўненая у сабе, як яе бацькі, і гэтак жа як ён, не жадала хваляваць іх. — У нас так шмат агульнага, — нечакана мовіў ён. — Шкада, што мы не пакахалі адно аднаго.

— Я ведаю, Біл. — Уздых Граніі быў поўны цеплыні. — Ты вельмі сымпатычны хлопец, асабліва ў гэтым новым пільчаку. І у цябе цудоўныя бліскучыя каштанавыя валасы і ты малады, ты не памрэш, калі мне стукне сорак. Крыўдна, што мы ня здольны пакахаць адно аднаго, але я не магу, ніяк не магу.

— Ведаю, — хітнуў Біл. — Я таксама. Ну ці ня глупства?

Каб даць сям'і магчымасьць разьвеяцца, ён вырашыў зладзіць падабед на беразе мора. Яны селі ў лятучку пад назвай ДАХТ.

— Мы едзем не ДАХаТы, а да мора, — паўтарала Алівія людзям у лятучцы і яны ўсьміхаліся ёй. Усе скрозь ўсьміхаліся Алівіі, яна была такая непасрэдная. Яны тлумачылі ёй, што ДАХТ азначае Дублінскі Абласны Хуткасны Транзыт, але яна не зьвяртала ўвагі.

Спускацца ў гавань, каб разгледзець байды, ім давялося праз натоўп фатаграфуючых навакольлі турыстаў. Потым яны пад лёгкім паветрам прайшліся па галоўнай вуліцы мястэчка і зазірнулі ў крамы. Маці Біла сказала, што было б цудоўна жыць у месцы накшталт гэтага.

— У маладосьці нам карцела жыць у гэтай старонцы, — падхапіў бацька Біла. — Але ў тыя дні падавалася, што гэта занадта далёка, а лепшая праца была непадалёк ад горада, мы не маглі пераехаць сюды.

— Добра бы Біл калісьці, прасунуўшыся па службе, пасяліўся тут, — прапанавала маці, баючыся нават даць таму веры.

Біл паспрабаваў ўявіць сабе, як жыве у адной з гэтых старых хат альбо ў сучаснай кватэры разам зь Лізі. Ён будзе езьдзіць у Дублін на ДАХТе, а чым будзе займацца цэльнымі днямі яна? Ці знойдзе яна тут сабе сяброў, як знаходзіла заўсёды і скрозь? Ці будуць у іх дзеці? Лізі гаварыла аб адной дзяўчынцы і аб адным хлопчыку, і на гэтым ўсё. Але даўно. Зараз пры кожнай спробе абмеркаваць тую тэму яна адказвала значна больш нявызначана. — А калі б ты зацяжарала, — неяк уначы выказаў здагадку Біл. — Тады бы мы мусілі трохі паскорыць нашыя пляны.

— Лухта, Біл, сэрцайка маё, — адказала яна. — Мы б мусілі перакрэсьліць усе нашыя пляны.

І ўпершыню ён пабачыў нейкую жорсткасьць за яе ўсьмешкай. Але, вядома, не дадаў таму ўвагі. Біл ведаў, Лізі цалкам ня жорсткі чалавек. Яе, як любую жанчыну, палохае магчымасьць непрыемных і выпадковых здарэньняў зь яе целам. Няшчыра прырода ўладкавала. Жанчыны нават ня здольны пераадолець напружаньне, калі займаюцца каханьнем, ведаючы, што ў выніку можа здарыцца нешта нечаканае накшталт цяжарнасьці.

Алівія хутка стамлялася ад хады, маці ўсё роўна жадала наведаць царкву, таму Біл з бацькам адны падняліся да вуліцы Віка, элегантнай зьвілістай вулачцы, абгінаючай бухту, якую часта параўноўвалі з Нэапалітанскай Бухтай. У шматлікіх тутэйшых вуліц былі італьянскія назвы, напрыклад Віка альбо Саррэнта, і хаты тут зваліся Ля Скала, Мілан, Анкона. Людзі прывозілі з падарожжаў успамін аб далёкіх узьбярэжных выглядах. Да таго ж, як кажуць, тутэйшыя ўзгоркі нагадваюць італьянскае ўзьбярэжжа.

Біл і яго бацька разглядалі сады і хаты з захапленьнем, пазбаўленым зайздрасьці. Будзь тут Лізі, яна, магчыма, палічыла б няшчырым, што ў некаторых людзей ёсьць такія хаты, ды яшчэ з двума вялікімі машынамі, прыпаркаванымі поруч. Але Біл, які працаваў банкаўскім клеркам, і яго бацька, які, апрануўшы плястыкавыя пальчаткі, нарэзаў бэкон на тонкія скрылікі і пакаваў, узважваючы, у маленькія празрыстыя пакуначкі, цалкам маглі глядзець на чужую ўласнасьць не выпрабоўваючы жаданьня зрабіць яе сваёй.

Ярка зьзяла сонейка, іх вачам адчыняўся шырокі краявід. Мора мякка мігацела. Колькі яхт сьлізгалі па роўнядзі. Яны сядзелі на муру і бацька Біла пыхкаў трубкай.

— Усё выйшла так, як табе жадалася ў маладосьці? — спытаў Біл.

— Ня ўсё, вядома, але ў асноўным. — Бацька пусьціў колца дыму.

— Што напрыклад?

— Ну, я знайшоў такую добрую працу і ўтрымаўся на ёй нягледзячы ні на што. Хоць, будзь я зацятым спрачальнікам, я на гэта ні пэнса бы не паставіў. А потым я сустрэў тваю маці, і яна стала файнай жонкай, зрабіла нашу хату такой утульнай. А пасьля у нас зьявіліся Алівія і ты, і гэта было для нас вялізнай уцехай.

Біл выпрабаваў дзіўнае, блізкае да шоку, пачуцьцё. Яго бацька жыў у ілюзорным сьвеце. Усё гэта рабіла яго шчасьлівым? Ён захапляўся гэтым? Жонка, якая і яечню толкам падсмажыць ня ў стане — гэта ён заве ўтульнай хатай? Недаразьвітая дачка. Праца, для якой ім ніколі не знайсьці кагосьці больш кампэтэнтнага і добрасумленнага ...

— Тат, чаму я частка добрага ў тваім жыцьці? — спытаў Біл.

— Хадзем-ка, няма чаго напрошвацца на камплемэнты. — Бацька ўсьміхнуўся яму, нібы хлопец кпіў над ім.

— Не, я сур'ёзна, якая табе ад мяне ўцеха?

— Ды хто бы мог пажадаць лепшага сына? Пабач, сёньня ты нам зладзіў цэльнае падарожжа на свае, працай заробленыя грошы, ты зь лішкам даеш грошай на гаспадарку, так добра ставісься да сваёй сястры.

— Усе любяць Алівію.

— Так, але ты асабліва добры да яе. Мы з тваёй маці можам не турбавацца. Вядома, калі прыйдзе наш час выправіцца на Глазьневіньськія могілкі, ты падбаеш аб Алівіі. — Біл пачуў голас, у якім не адразу пазнаў свой уласны. — Ты ж ведаеш, Алівія заўсёды будзе дагледжана. Табе няма аб чым хвалявацца, хіба ж не?

— Безумоўна, ёсьць безьліч адмысловых ўстаноў, але мы не сумняваемся, ты ніколі не выправіш Алівію ў такое месца. — Пакуль яны сядзелі на сонейку над мігатлівым морам, падняўся сьвежы брыз, ён абвяваў іх і пранікаў нацянькі ў сэрца Біла Бурка. Ён усьвядоміў тое, аб чым ні разу не задумаўся за дваццаць тры гады свайго жыцьця. Зараз ён зразумеў, Алівія ягоная праблема, ня толькі іх. Калі яны зь Лізі праз два гады пажэняцца, калі ён паедзе зь Лізі жыць замежжа, калі зьявяцца на сьвет іх двое дзетак, Алівія будзе часткай іх сям'і.

Яго бацька і маці могуць пражыць яшчэ гадоў дваццаць. Алівіі тады будзе толькі сорак пяць, і розум яе па-ранейшаму будзе розумам дзіцяці. Холад працяў яго да касьцей.

— Хадзем, тат, маці тры разы прачытае малітву ў цэрквы, а потым яны будуць чакаць нас у пабе.

Яны сапраўды былі ўжо там. Буйны твар Алівіі празьзяў пры выглядзе брата.

— Гэта Біл, кіраўнік банка, — выгукнула яна і ўсе ў пабе заўсьміхаліся. Чаму бы ім не ўсьміхацца, бо не яны ж да сканчэньня жыцьця прыкаваныя да яе.

Біл зайшоў у Выгляд-На-Гару запісацца на курсы італьянскага. Зь цяжкім сэрцам усьвядоміў ён, як яму пашчасьціла, што бацька назапасіў грошай і адправіў яго ў школу значна менш і лепей. У школе Біла ўсё было на належным узроўні і бацькі ўносілі так званыя Добраахвотныя Ўнёскі, каб падтрымліваць стан, што і ня сьніўся ў Выгляд-На-Гару.

Ён зірнуў на аблупленую фарбу і выродлівую стойку для ровараў. Няшмат хто з хлопчыкаў, якія скончылі гэтую школу, здолеюць з той жа лёгкасьцю, як ён, уладкавацца ў банк. Альбо ён звычайны сноб? Магчыма, справы ідуць зусім інакш і гэта ўсё плён яго ўяўленьня. Трэба абмеркаваць з Граніей. Урэшце, яе бацька выкладае тут.

А вось зь Лізі ён ня змог бы аб тым размаўляць.

Надыходзячыя заняткі выклікалі ў Лізі жваваю цікавасьць. — Я ўсім распавядаю, што мы хутка загаворым па-італьянскі, — шчасьліва рагатала яна. Сваёй непасрэднасьцю яна нагадвала яму Алівію. Тая ж цнатлівая ўпэўненасьць ў тым, што досыць табе згадаць аб чымсьці, і гэта здараецца, і ўсё добра. Але хто бы мог параўнаць выдатную, легкадумную, яскрававокую Лізі зь беднай Алівіяй, яго затарможанай усьмешлівай сястрычкай, якая заўсёды будзе зь ім?

Адылі ў глыбіні душы Біл спадзяваўся, што Лізі раздумаецца наконт заняткаў. Як-ніяк, гэта захавае колькі фунтаў. Яго зрыньвала ў паніку думка аб тым, якая частка заробка сайдзе на пагашэньне пазыкі, і ці здолее ён хоць штосьці прынесьці дахаты напрыканцы месяца. Яго новы пільчак дастаўляў яму задавальненьне, але не да такой ступені. Як бы яму не давялося шкадаваць аб сваёй неразважнай экстравагантнасьці.

— Што за выдатны пільчак. Чыстая поўсьць? — пацікавілася жанчына за сталом. Старая, вядома, за пяцьдзесят. Але з цудоўнай усьмешкай. Яна памацала краёк яго рукава.

— Так, — адказаў Біл. — Лёгкая поўсьць, аднак даводзіцца плаціць за крой. Так мне вытлумачылі.

— Зразумела. Італьянскі, ці ня так? — У яе ірляндзкай вымове адчуваўся лёгкі акцэнт, нібы яна доўга жыла замежжам. Яна падалася яму цікавай. Яго будучая настаўніца? Білу казалі, у іх будзе весьці сапраўдная італьянка. Гэта што, яна?

— Вы настаўніца? — спытаў ён. Ён яшчэ не разьвітаўся з сваімі грашыма. Можа ня варта на гэтым тыдні ўносіць плату за Лізі і за сабе самога? Якое глупства — аддаваць грошы безвач.

— Так і ёсьць. Мяне клічуць Сыньёра. Я дваццаць шэсьць гадоў пражыла ў Італіі, у Сыцыліі і дагэтуль думаю і мару па-італьянскі. Спадзяюся, у мяне атрымаецца натхніць гэтым вас і ўсіх іншых, хто прыйдзе ў кляс.

Зараз біць адбой стала цяжэй. Нельга быць такім Спадарам Цудоўным Хлопцам. Шматлікія людзі з банка лёгка выйшлі бы з падобнага становішча. Біл з Граніей звалі іх акуламі.

Думка аб Граніі нагадала яму аб яе бацьку. — У вас набралася для кляса досыць чалавек? — спытаў ён. Раптам тут для яго знойдзецца шчыліна? Можа, ніякіх заняткаў і ня будзе.

Але твар Сыньёры сьвяціўся запалам. — Si, si, нам так пашанцавала. Людзі з самых розных месцаў пазнаюць аб нашым клясе. Дзе вы пазналі, сыньёр Бурк?

— У банку, — адказаў ён.

— У банку! — Радасьць Сыньёры была такая вялікая і шчырая, ён ня мог азмрочваць яе. — Толькі ўявіць, аб нас ведаюць у банку.

— Як вы лічыце, я здолею авалодаць банкаўскімі тэрмінамі? — яго вочы шукалі пацьверджаньня на яе твары.

— Менавіта якімі?

— Ну, тыя словы, што мы выкарыстоўваем падчас працы… — Біл ня мог выказацца больш пэўна, ён не ўяўляў, якія тэрміны спатрэбяцца яму аднойчы ў італьянскім банку.

— Вы можаце запісаць усе патрэбныя выразы, і я знайду іх для вас, — паабяцала Сыньёра. — Але, шчыра кажучы, курсы не нацэленыя на банкаўскую справу. Мы плянуем у цэлым больш увагі надаць мове і культуры Італіі. Хацелася б абудзіць у вас любоў да гэтай краіны, разуменьне таго, што прыехаўшы туды, вы апыняцеся дома, сярод сяброў.

— Выдатна, — адказаў Біл і працягнуў грошы за сябе і за Лізі.

— Martedi, — хітнула Сыньёра.

— Даруйце?

— Martedi, аўторак. Вось вы і пазналі першае слова.

— Martedi, — паўтарыў Біл і рушыў да аўтобуснага прыпынку. Ён адчуваў, такое ўкладаньне грошай нават лепш за яго файны, ваўняны, выдатнага крою пільчак.

— Што мне апрануць на заняткі? — спытала Лізі ўвечары у панядзелак. Адно Лізі магло такое трапіць ў галаву. Іншага бы чалавека цікавіла, ці трэба ўзяць з сабою сшыткі, слоўнікі, асадкі.

— Штосьці, здольнае нікога не адцягваць ад вучобы, — прапанаваў Біл.

Прывідная надзея і марная прапанова. Гардэроб Лізі не ўключаў рэчаў, што маглі б не адцягваць увагі. Нават зараз, напрыканцы лета, на ёй была кароценькая спаднічка, што дэманстравала доўгія загарэлыя ногі, шчыгульны топік і накінуты на плечы жакет.

— Але менавіта што?

Зразумела, пытаньне тычыцца ня стылю. Справа ў колеру. — Мне падабаецца чырвонае, — пакорліва адказаў ён.

Яе вочы зазьзялі. Нескладана даставіць Лізі задавальненьне. — Зараз паспрабуем, — прамармытала яна, выцягваючы з шафы чырвоную спадніцу і чырвоную зь белым блюзку. Яна выглядала цудоўна, сьвежая, юная, з бліскучымі залацістымі валасамі — нібы з рэклямы шампуню.

— А што, калі завязаць на валасы чырвоную стужку? — падавалася, яна хістаецца.

Біла захліснула хваля вялізнай адказнасьці. Ён сапраўды патрэбен Лізі. Яна безь яго загіне, хоць ён і падобны да савы, і сплачвае пазыкі з маніякальнай зацятасьцю.

— Сёньня ўвечары, — наступным днём паведаміў ён Граніі на працы.

— Толькі ты мне ўсё дакладна распавядзеш, добра? Ва ўсіх дробязях, — вельмі сур'ёзна запатрабавала Гранія. Ёй неабходна ведаць, як гэта абвінецца для яе бацькі, ці будзе ён выглядаць добра альбо ўвогуле жахліва.

Біл упэўніў яе, што раскажа шчыра, але выдатна ўсьведамляў, наколькі гэта малаверагодна. Нават калі ўсё апынецца горш няма куды, ён ня здолее прызнацца.

Калі яны ўвайшлі, Біл не пазнаў запыленую школьную прыбудову. Усё зьмянілася. Сьцены ўпрыгожвалі вялізныя плякаты, малюнкі Фантана Трэві, Калізэю і Мікэлянджэлаўскага Давыда, рэпрадукцыя Моны Лізы. Іх яркім фарбам падтаквалі вінаград і італьянскія талеркі. На пакрытых чырвонай, белай і зялёнай гафрыраванай паперай сталах чакалі зацягнутыя плёнкай папяровыя талеркі.

Падаецца, ежа сапраўдная, скрылікі салямі і сыра. Побач папяровыя кветкі, на кожным вялікі цэтлік з назвай. На гвазьдзіках garofani… Хтосьці прыклаў плойму сіл.

Білу карцела, каб усё гэта спрацавала. Дзеля дзіўнай жанчыны зь незвычайнымі рудавата-сівымі валасамі, якую клікалі проста Сыньёра, дзеля прыемнага мужчыны, якія трымаўся на заднім пляне, хутчэй за ўсёй, бацькі Граніі, дзеля ўсіх тых, хто сабраўся тут у няёмкім і нэрвовым чаканьні пачатку. Кожны з сваімі надзеямі і мроямі. Але, на першы погляд, нікога, хто зьбіраецца рабіць міжнародную банкаўскую кар'еру.

Сыньёра папляскала ў ладкі і назвалася. — Mi chiamo Signora. Come si chiama? — спытала яна чалавека, які, мусібыць, быў бацькам Граніі.

— Mi chiamo Aidan, — адказаў ён. І так, па крузе, увесь кляс.

Лізі спадабалася. — Mi chiamo Lizzie, — выгукнула яна, і ўсе з захапленьнем заўсьміхаліся, быццам яна зьдзейсьніла нешта надзвычайнае.

— Зараз паспрабуем зрабіць нашы імёны больш італьянскімі. Вы можаце казаць: “Mi chiamo Elizabetta.”

Гэта прыйшлося Лізі яшчэ больш па гусьце, яна бясконца паўтарала новы выраз.

Потым яны ўсе пісалі Mi chiamo і свае імёны на вялізных кавалках кардона і прышпільвалі іх. Навучыліся запытвацца адно у аднаго як справы, што за гадзіна, што за дзень, дзе жывуць.

Паказвалі на Біла: — Chi e?

— Guglielmo, — выкрыкваў увесь кляс.

Неўзабаве яны ведалі імёны кожнага на італьянскім. Кляс відавочна адчуў сябе вальней. Сыньёра раздала аркушы паперы. На іх былі ўсе фразы, якімі сёньня карысталіся. На чутку ўжо знаёмыя, але паспрабуй дакладна вымавіць іх, не паглядзеўшы спачатку, як яны пішуцца.

Яны зноў і зноў пыталі і адказвалі што за дзень, што за гадзіна, як вас клічуць. Твары паволі рабіліся амаль самаздаволенымі.

— Bene, — сказала Сыньёра. — У нас засталося дзесяць хвілін. — Гэта апынулася поўнай нечаканасьцю. Ну не маглі яшчэ мінуць дзьве гадзіны. — Вы ўсе добра папрацавалі, зараз невялічкі пачастунак. Але перш як зьесьці салямі, вымавім назву. Усе разам — formaggio.

Цалкам па-дзіцячаму трыццаць сталых людзей накінуліся на каўбасу і сыр, паўтараючы словы.

— Giovedi, — вымавіла Сыньёра пасьля.

— Giovedi, — хорам разьвіталіся ўсе. Біл пачаў складаць крэслы ў шэраг уздоўж сьцяны. Сыньёра зірнула на бацьку Граніі, як бы жадаючы даведацца, ці ўсё слушна. Той лагодна хітнуў. Астатнія прыняліся дапамагаць. Праз хвілю ў клясе панаваў парадак. Вартаўніку і прыбіраць ня прыйдзецца.

Біл зь Лізі накіраваліся да прыпынку аўтобуса.

— Ti amo, — нечакана вымавіла яна.

— Што гэта? — перапытаў ён.

— Ну, ты ж ў нас разумны, — заўсьміхалася Лізі. — Скем. Ti … як перакласьці?

— Бадай, гэта “ты”, — адказаў Біл.

— А “amo”?

— Кахаю?

— Гэта значыць я цябе кахаю!

— Адкуль ты ведаеш? — уразіўся ён.

— Я спытала яе перш як сысьці. Яна сказала, гэта два найпрыгажэйшых слова ў сьвеце.

— Так і ёсьць, так і ёсьць, — пацьвердзіў Біл.

— Гэта сапраўды было файна, — распавядаў Біл Граніі ў захліп наступным днём.

— Бацька, дзякуй Богу, вярнуўся дахаты бы на крылах, — радавалася Гранія.

— Яна сапраўды малайчына. Ведаеш, літаральна за пяць хвілін прымушае цябе адчуць, што ты здольны размаўляць па-італьянскі.

— Так табе ўжо трэба афармляцца ў італьянскае аддзяленьне, — падражніла яго Гранія.

— Нават Лізі спадабалася, яна сапраўды зацікавілася. У аўтобусе працягвала паўтараць сказы. Уяўляеш, да яе там усе далучыліся.

— Не сумняваюся, — адрэзала Гранія.

— Годзе, ня трэба так. Яна сапраўды так захапілася, як я і спадзявацца ня мог. Зараз заве сябе Элізабэт. — Біл ганарыўся.

— Ды ўжо трымаю заклад, яна так і робіць, — змрочна нахмурылася Гранія. — А яшчэ я гатовая біцца, што уроку на трэцім яна пачне хадзіць на вагары.

Так здарылася, што Гранія апынулася права. Але не з-за нястачы ў Лізі цікавасьці. З-за прыезду ў Дублін яе маці.

— Яна не была тут цэльную вечнасьць, я павінна сустрэць яе зь цягніка, — апраўдвалася яна перад Білам.

— Ці нельга сказаць ёй, што ты вернесься а палове на дзесятую? — угаворваў Біл. Варта сэньярыце Элізабэт прашвэндаць хоць адзіны урок, усё будзе скончана. Потым яна абвесьціць, што занадта адстала і ня ў стане нагнаць астатніх.

— Так няшчыра, Біл, яна не занадта часта наведвае Дублін. Я павінна быць там. — Ён прамаўчаў. — Божа літасьцівы, ты ж досыць клапоцісься аб сваёй маці, жывячы разам зь ёй, чаму я не магу сустрэць сваю на Хьюстанаўскай Станцыі? Тут і размаўляць няма аб чым.

Яе даводка разьбіла Біла. — Так, — пагадзіўся ён. — Няма аб чым.

— Біл, ты не дасі мне грошай на таксоўку? Мая маці гадзіцца езьдзіць аўтобусам.

— Чаму б тады ёй не заплаціць за таксі?

— Ну ня будзь такім прагным. Жмінда ты, скнара, сьнегу ў цябе ўзімку не дапрасіцца.

— Гэта няшчыра, Лізі. Гэта хлусьня і гэта няшчыра.

— Добра, — яна сьцепанула плячыма.

— Што значыць добра?

— Нічога асаблівага. Атрымлівай асалоду ад уроку, Сыньёры ад мяне прывітаньне.

— Вазьмі грошы на таксоўку.

— Не, такія міласьці мне не патрэбныя.

— Мне хочацца, каб ты з маці паехала на таксоўке, сапраўды хочацца. Ты ж будзеш пачувацца шчасьлівай, шчодрай, гасьціннай. Калі ласка, Лізі, вазьмі. Калі ласачка.

— Добра, калі ты настойваеш...

Ён пацалаваў яе ў лоб. — Гэтым разам я пабачуся з тваёй маці?

— Спадзяюся, што так, Біл. Ты ж ведаеш, мы і ў мінулы раз жадалі, але ў яе шмат сяброў. Яны адымаюць увесь яе час. Разумееш, у яе гэтулькі знаёмых.

Сам сабе Біл адзначыў, што ў маці Лізі безьліч знаёмых, але сярод іх нікога, хто здолеў бы сустрэць яе на чыгуначнай станцыі з машынай альбо таксі. Але ўслых нічога не сказаў.

— Dov’e la bella Elizabetta? — запытала Сыньёра.

— La bella Elizabetta e andata alla stazione, — пачуў Біл уласны голас. — La madre di Elizabetta arriva stasera.

Сыньёра была ўзрушаная. — Benissimo, Gugliemo. Bravo, bravo.

— Ну ты і завучка, гадзяня маленькае. Вузьлікі вяжаш, — прабурчэў дужы хлопец са злосным тварам і імем Луіджы на блакітным цэтліку. Насамрэч яго клікалі Лу.

— Мы бралі andato на мінулым тыдні, яно было ў сьпісе, а stasera у першы дзень. Усе тыя словы мы ведаем. Я ніякіх вузьлікаў не вяжу.

— Адчапіся, — Лу яшчэ больш спахмурнеў і далучыўся да кляса, выгукаўшага, што на гэтай piazza мноства гожых хат. — Для пачатку, пакладзем, хлусьня, — прамармытаў ён, разглядаючы праз шыбу школьны будынак, што нагадваў барак.

— Двор стане лепш, школу ўжо пачалі фарбаваць, — зазначыў Біл.

— А ты, мабыць, Чарлі-цудатворац? — чмыхнуў Лу. — Чаго не кранеш, усё ў раскошу ператвараецца.

Біла так і падмывала адказаць, што з цудамі ў яго жыцьці кепска, ён змушаны жыць у хаце, дзе ўсе залежаць ад яго, яго дзяўчына не кахае яго нават настолькі, каб пазнаёміць з сваёй маці, ён не ўяўляе сабе, як сплаціць у наступным месяцы пазыку.

Але, зразумела, нічога гэтага ён не сказаў, а падхапіў разам са ўсімі in questa piazza ci sono molti belli edifici. Яму карцела ведаць, дзе зараз Лізі і яе маці. Ён, без усялякіх на то падстаў, спадзяваўся, што Лізі не павяла маці ў шыкоўную страўню і не адплацілася чэкам. Ужо гэтым разам праблем з банкам не абмінуць.

Усе ўзялі ў рукі маленькія лустачкі хлеба, чымсьці пакрытыя зьверху. Сыньёра назвала іх crostini. — А як наконт віна? — спытаў хтосьці.

— Я думала прынесьці vino, vino rosso, vino bianco. Але ж вы разумееце, гэта школа, яны не дазваляюць аніякіх трункаў. Не жадаюць падаваць дзецям благі прыклад.

— Годзе парахнёй рассыпацца, позна ўжо, — умяшаўся Лу.

Біл зь цікавасьцю паглядзеў на яго. Немагчыма зразумець, навошта такі чалавек вывучае італьянскі. Хоць наогул цяжка ўявіць, чаму тут любы зь іх. Ён не сумняваўся, шмат хто зьдзіўляецца наконт Лізі. Нікому не зразумець, чаму Лу, зараз пераўтвораны ў Луіджы, два вечары ў тыдзень губляе на тое, чым відавочна пагарджае, гледзячы на ўсіх зь непрыкрытым раздражненьнем. Прыйдзецца разглядаць гэта, як частку складанага ўзору быцьця, вырашыў Біл.

Адна з папяровых кветачак зламалася і ляжала на падлозе.

— Магу я ўзяць яе, Сыньёра? — спытаў Біл.

— Certo, Gugliemo, гэта для la bellissima Elizabetta?

— Не, для маёй сястры.

— Mia sorella, mia sorella, мая сястра, — усьміхнулася Сыньёра. — Вы добры, вельмі добры чалавек, Гугліема.

— Магчыма, але якая з таго карысьць? — пытаў сябе Біл па дарозе да аўтобуснага прыпынку.

Алівія чакала яго ля дзьвярэй. — Скажы па-італьянскі, — крыкнула яна.

— Ciao, sorella, — павітаўся ён. — Вось garofano. Адмыслова табе прынёс.

Ад выраза задавальненьня на яе твары ён адчуў сябе яшчэ горш, як раней, хоць і тады было моташна.

На гэтым тыдні Біл браў на працу лусьцікі. Нават буфэт апынуўся яму не па кішэні.

— У цябе ўсё добра? — спагадліва пацікавілася Гранія. — Выглядаеш стомленым.

— Вядома, мы, лінгвісты-міжнароднікі, напружана займаемся, — адказаў ён са слабай усьмешкай.

Гранія зірнула на яго, быццам зьбіралася спытаць пра Лізі, але раздумалася. Лізі. Дзе яна сёньня? Можа, зь сябрамі маці, на кактэйлю ў якой вялізнай рэстарацыі альбо дзесьці у Тэмпл Бары выведваюць новае мястэчка, аб якім яна, зіхаця вачыма, будзе яму распавядаць. Лепей бы яна патэлефанавала, пагаварыла зь ім, распытала аб учорашнім занятку. Ён бы прыгадаў, як безь яе нудзіліся і звалі прыгажуняй. І які сказ ён збудаваў, паведамляючы, што яна выправілася на станцыю сустракаць сваю маці. Яна бы распавяла, чым займалася. Чаму тэлефон маўчыць?

Дзень падаваўся доўгім і сумным. Пасьля працы ён занепакоіўся. Ніколі не здаралася, каб за цэльны дзень яна ні разу не патэлефанавала. Зьезьдзіць да яе? Але калі маці ў яе, Лізі можа не ўхваліць уварваньне. Яна абяцала пазнаёміць іх. Ня варта фарсіраваць падзеі.

Гранія таксама затрымалася на працы. — Чакаеш Лізі? — спытала яна

— Не, яе маці ў горадзе, яна, пэўна, занятая. Разважаю, чым заняцца.

— Я таксама мяркую, чым заняцца. Прышпільна працаваць у банку, так? Напрыканцы дню ты ўжо гатовы зомбі, нават няма сіл сьцяміць, што рабіць. — Гранія засьмяялася над уласнай заўвагай.

— Ты, Гранія, заўсёды сьпяшаесься. То туды, то сюды, — з зайздрасьцю адзначыў ён.

— Ну, ня сёньня. Не жадаю ісьці дахаты. Маці зьбіраецца на працу, у рэстарацыю, бацька зачыніўся ў кабінэце, а Брыджэт зараз нібы драпежны зьвер, яна зноў вагу набрала. Брыкае шалі, дзяўбе, што ўся хата прасмуродзіла смажаным, кожны вечар па пяць гадзін кажа аб ежы. Мо глуздам зрушыцца, яе слухаючы.

— У яе гэта сапраўды так сур'ёзна? — Да чужых нягод Біл заўсёды ставіўся з увагай і цікавасьцю.

— Нават ня ведаю. Для мяне яна заўжды выглядае аднолькава, можа трохі занадта ўкормленая, затое сымпатычная. Калі яна распускае валасы і ўсьміхаецца, яна лепей за ўсіх. Але маркотнае ныцьцё аб фунце тут, кіляграме там, аб зламанай маланцы альбо лопнутых лясінах — гэта сканчэньне сьвету. Пане Ісусе, яна любога з розуму зьвядзе. Кажу табе, я не зьбіраюся зараз дахаты, выслухваць гэта.

Пасьля некаторага маўчаньня Біл памкнуўся ўжо паклікаць яе выпіць, але згадаў аб сваіх фінансах. Важкі чыньнік, каб адправіцца дахаты і не марнаваць аніводнага пэні.

У гэты момант Гранія прапанавала: — Чаму б нам не пайсьці ў кіно ды на чыпсы? Я частую.

— Не магу, Гранія.

— Яшчэ як можаш. Я твая даўжніца. Ты ж пайшоў на курсы, зрабіў гэта для мяне. — Яе словы гучалі слушна.

Яны вылучылі сэанс, праглядзеўшы вячэрнюю газэту і лагодна паспрачаўшыся аб тым, які фільм варта паглядзець, а які поўная лухта. Як было бы лёгка ўвесь час мець зносіны з такім чалавекам, зноў падумаў Біл. Ён не сумняваўся, Гранія думае таксама. Але чаму не бываць, таму не бываць. Яна і далей будзе кахаць тага непрыдатнага ёй немаладога дзядзьку і рыхтавацца да праблем, што абрынуцца на яе галаву, калі аб усім пазнае тата. Ён па-ранейшаму застанецца зь Лізі, якая катуе яму сэрца з раніцы да вечара і зь вечару да раніцы. Зь людзьмі такое здараецца.

Калі ён вярнуўся дахаты, у маці быў занепакоены твар. — Лізі прыходзіла, прасіла цябе прыехаць да яе, калі б ты ні вярнуўся.

— Нешта кепска? — спалохаўся Біл. Цалкам не падобна на Лізі прыйсьці да яго дахаты. Нават на свой адзіны афіцыйны візыт яна вырашылася пасьля доўгіх ваганьняў.

— Па дзеля мяне, усё кепска. Яна дзеўчына з праблемамі.

— Яна захварэла? Штосьці здарылася?

— Кажу табе, праблемы ў ёй самой, — паўтарыла маці.

Ён зразумеў, што не даможацца нічога, акрамя крытыкі ў адрэсу Лізі і пасьпяшаўся на вуліцу, лавіць аўтобус у зваротным кірунку.

Гэтай цёплай верасьнёвай ноччу яна сядзела поруч будынка, у якім зьмяшчалася яе аднапакаёвая кватэрка. Сядзела на вялікіх каменных прыступках, што вялі да ўвахода, абхапіўшы калены і хістаючыся ўзад наперад. Да яго палягчэньню яна ня плакала і не падавалася засмучанай альбо ўзбуранай.

— Дзе ты быў? — патрабавальна спытала яна.

— Дзе ты была? — у адказ запытаў Біл. — Ты ж сказала, каб я не тэлефанаваў і не зьяўляўся бяз попыту.

— Я была тут.

— Так, ну а мяне тут не было.

— Куды ты хадзіў?

— У кіно.

— А я лічыла, у нас няма грошай і мы і падумаць ня можам заняцца чымсьці нармалёвым, напрыклад, у кіно схадзіць.

— Я не плаціў. Гранія Данн запрасіла мяне.

— Ах, няўжо?

— Так. Што блага, Лізі?

— Усё.

— Чаму ты прыходзіла да мяне?

— Жадала ўбачыць цябе, каб ўсё ўладкаваць.

— Ну, табе цалкам атрымалася да сьмерці напалохаць маю маці і мяне. Чаму ты не патэлефанавала мне на працу?

— Я не вырашалася.

— Твая маці прыехала?

— Так, прыехала.

— І ты яе сустрэла?

— Так, — яе голас быў ніякі.

— І ўзяла таксоўку?

— Так.

— Дык што кепска?

— Яна сьмяялася над маёй кватэрай.

— Ну, Лізі, годзе. Ты ж не прыцягнула мяне сюды сярод ночы, каб распавесьці гэта? Ці не?

— Вядома, — засьмяялася яна.

— Гэта яе звычка, гэта твая звычка … людзі накшталт цябе і тваёй маці ўвесь час сьмяюцца, ты сама так робіш.

— Не, іншым сьмехам.

— Ну добра, якім жа?

— Яна проста назвала ўсё фацэтным, і спытала, ці можа яна зараз сысьці, раз яна ўсё паглядзела. Абвясьціла, што я не павінна была адпускаць таксоўку і мардаваць яе ў гэтым бярлогу, вось як.

Біл пахмурнеў. Лізі відавочна вельмі засмучаная. Аб чым думала яе маці? Яна ж амаль ня бачыцца з дачкой, няўжо нельга было трымацца ласкава тыя колькі гадзін, што яна правяла ў Дубліне?

— Я разумею, разумею, — паспрабаваў ён суцешыць яе. — Але людзі заўсёды гавораць недапушчальныя рэчы і не заўсёды здольныя гэта ўсьвядомяць. Добра, ня трэба турбавацца з-за дробязяў, хадзем наверх. Гэй, пайшлі.

— Не, мы ня можам.

Ёй мусібыць жадалася, каб яе яшчэ трохі паўпрошвалі.

— Лізі, у банку людзі цэльны дзень, пачынаючы з а дзевятай раніцы, гавораць мне шкодныя рэчы проста таму, што іх хтосьці знэрваваў. Уся штука у тым, каб не дазваляць ім тое рабіць. А потым, калі я прыходжу дахаты, мая маці кажа мне, што скончыўся кансэрваваны соўс для замарожанага кураня, бацька тлумачыць, што ў мяне ёсьць усе шанцы, якіх сам ён быў пазбаўлены у маладосьці, Алівія распавядае кожнаму, хто згаджаецца яе паслухаць, што я ўзначальваю банк. І часам гэта ня вельмі лёгка вытрываць, але прыходзіцца проста мірыцца з гэтым, вось і ўсё.

— Табе, але ня мне. — Яе голас зноў стаў нейкім нежывым.

— Значыць, вы пасварыліся. Так? Гэта ўладкуецца, сямейныя сваркі заўсёды ўладкоўваюцца. Шчыра кажу, Лізі.

— Не, мы ня проста пасварыліся.

— Так?

— Я прыгатавала для яе вячэру. Гэта былі курыныя пячонкі і пляшачка Шэрры, і яшчэ я зрабіла рыс. Я паказала ёй ежу і яна зноў засьмяялася.

— Ну добра, я ж кажу …

— Яна не зьбіралася заставацца, Біл, нават павячэраць. Сказала, што пагадзілася зайсьці на кухню, каб не хваляваць мяне. Што ёй трэба ў нейкую мастацкую галерэю, на нейкае адкрыцьцё, нейкай выставы. Маўляў, яна спазьняецца. І паспрабавала адштурхнуць мяне.

— Мм … так …? — Білу ўсё гэта не падабалася.

— Увогуле, я больш не магла трываць.

— І што ты зрабіла, Лізі? — Яму ня верылася, што ён прымудраецца захоўваць спакой.

— Я замкнула дзьверы і кінула ключ у акенца.

— Што ты?

— Я сказала, што зараз ёй прыйдзецца застацца, пасядзець і паразмаўляць з сваёй дачкой. Сказала, што зараз яна ня зможа выйсьці, уцячы адгэтуль, як яна заўсёды, усё сваё жыцьцё ўцякала ад нас, ад таты і ад усіх нас.

— І што яна зрабіла?

— У, яна жудасна раззлавала, екатала, латашыла ў дзьверы, паўтарала, што я дурніца, уся ў бацьку, ну ведаеш, як звычайна.

— Не, ня ведаю. І што далей?

— А ты як лічыш?

— Дык што здарылася потым?

— Ну, яна распранулася і павячэрала.

— Усё яшчэ зь лямантам?

— Не, толькі турбавалася, што ў хаце будзе пажар і мы згарым дашчэнту. Яна ўвесь час гэта дзяўбла, згарым дашчэнту.

Розум Біла працаваў павольна, але упэўнена. — Ты павінна неадкладна выпусьціць яе.

— Не. Немагчыма.

— Але яна дагэтуль тут?

— Так, яна тут.

— Ты, Лізі, ня здольная быць сур'ёзнай.

Яна колькі разоў кіўнула. — Баюся, ты маеш рацыю.

— Як ты выбралася?

— Праз вакно. Пакуль яна была ў прыбіральні.

— Яна спачывала?

— Спачывала, спачывала. Я спала ў фатэлі. У яе быў цэльны ложак. — Лізі відавочна абаранялася.

— Дай-ка разабрацца. Яна прыехала ўчора, у аўторак, а сёмай гадзіне, а зараз серада, адзінаццаць гадзін увечары, і яна ўсё тут, зачыненая супраць сваёй волі?

— Так.

— Але Божа магутны, чаму?

— Таму што толькі так я магла пагаварыць зь ёй. У яе ніколі не ставала часу для гутарак са мной. Ніколі, ні разу.

— І што, размаўляла яна з табой? Я маю на ўвазе, зараз, пад замком?

— Не, гутаркай гэта не назавеш, яна проста імкнулася сысьці і паўтарала, што я недарэчная, неўраўнаважаная і ўсё такое іншае.

— Не магу ў гэта паверыць, Лізі, не магу. Яна прабыла тут ня толькі ўсю ноч, але і ўвесь дзень, і ўвесь вечар?

— Што яшчэ мне было рабіць? У яе ніколі няма ні хвілі, заўжды пасьпех … кудысьці зьбегчы, з кімсьці сустрэцца.

— Але ж немагчыма так паступаць. Нельга замыкаць чалавека і чакаць, што ён будзе з табой гутарыць.

— Разумею, я не павінна была так рабіць. Паслухай, можа ты пойдзеш і паразмаўляеш зь ёй? Яна падаецца не занадта разважлівай…

— Мне размаўляць зь ёй? Мне?

— Ну, ты ж казаў, што жадаеш сустрэцца зь ёй, Біл. Ты колькі разоў пытаў.

Ён зірнуў у прыгожы заклапочаны твар сваёй каханай. Вядома, ён жадаў сустрэцца з будучай цёшчай. Але ж не тады, калі яна сілом зачыненая ў кватэры. Не тады, калі яна выкрадзеная на трыццаць гадзін і гатовая выклікаць паліцыю. Такая сустрэча патрабавала дыпляматыі, аб якой Біл Бурк ня меў ні найменшага паданьня.

Ён паспрабаваў уявіць, як бы адолелі аналягічную сытуацыю героі яго ўлюбёных кніг, і з пэўнасьцю зразумеў, што ніхто і ніколі не паставіў бы іх у такое становішча.

Яны падняліся па лесьвіцы да кватэры Лізі. Адтуль ня чулася ні гука.

— Яна сысьці не магла? — прашаптаў Біл.

— Не, там нешта накшталт засаўкі пад вакном. Яна бы яго адчыніць ня здолела.

— А можа яна шкло разьбіла?

— Не, ты ня ведаеш маю маці.

З гэтым не паспрачаесься, падумаў Біл. Але зараз яму давядзецца зь ёй пазнаёміцца. Пры вельмі дзіўным зьбегу акалічнасьцяў. — Яна ня будзе буяніць, ня кінецца на мяне?

— Не, вядома не. — Ягоны спуд выклікаў у Лізі пагарду.

— Добра, пагавары зь ёй, усё такое, распавядзі, хто я.

— Не, на мяне яна злуе, а вось да кагосьці іншага паставіцца больш ветліва. — Вочы ў Лізі пашырэлі ад жаху.

Біл выпрастаў плечы. — М-м, спадарыня Даффі, мяне клічуць Біл Бурк, я працую ў банку. — Ніякай рэакцыі. — Спадарыня Даффі, з вамі ўсё добра? Магу я пераканацца, што вы не нэрвуецеся і няблага сябе пачуваеце?

— Як я магу не нэрвавацца альбо добра сябе адчуваць? Мая ўласная бязглуздая дачка замкнула мяне тут, і ёй прыйдзецца шкадаваць аб тым кожны дзень, кожную гадзіну з гэтага самага моманту і да сканчэньня яе жыцьця. — Голас гучаў злосна, але цьвёрда.

— Добра, спадарыня Даффі, калі вы трохі адыдзеце ад дзьвярэй, я ўвайду і ўсё вам растлумачу.

— Вы сябар Элізабэт?

— Так, вельмі добры сябар.

— Тады вы таксама шаленец, — вымавіў голас.

Лізі падняла вочы. — Бачыш, што я мела на ўвазе, — прашаптала яна.

— Спадарыня Даффі, мне падаецца, нам будзе больш зручна абмяркоўваць гэта твар да твару. Я зараз увайду, пасуньцеся, калі ласка, ледзь у бок.

— Вы ня ўвойдзеце. Я прыпхнула фатэля да дзьвярэй, на выпадак, калі ёй стрэльне прывесьці сюды іншых наркаманаў альбо бандытаў накшталт вас. Я застануся тут, пакуль хтосьці ня прыйдзе выратаваць мяне.

— Дык я і прыйшоў выратаваць вас, — з роспаччу ўпэўніў яе Біл.

— Калі жадаеце, можаце пакруціць ключ, вы ўсё роўна ня ўвойдзеце.

Так і апынулася. Яна сапраўды забарыкадавалася.

— У вакно? — запытаў ён у Лізі.

— Туды ня вельмі лёгка забрацца, але я табе пакажу.

Біл выглядаў занепакоеным. — Я думаў, ты палезеш у вакно.

— Я не магу, Біл, ты ж чуў. Яна як разьлютаваны бык. Яна мяне забье.

— Добра, няхай нават я туды забяруся. Што яна зробіць са мной? Яна ж лічыць, я наркаман.

У Лізі задрыжалі вусны. — Ты абяцаў мне дапамагчы, — голас у яе быў, як у маленькай.

— Пакажы вакно. — Зь некаторай напругай ён ускараскаўся на гзымс і адшукаў засаўку, што Лізі ўмацавала ў верх рамы. Біл выцягнуў яе, расхінуў вакно, адшмаргнуў фіранку. Бляндынка гадоў сарака, з выпацканым тушам тварам, убачыла яго ў той самы момант, калі ён саскочыў на падлогу, і рынулася на яго са стабурком у руках.

— Трымайся ад мяне далей! Прыбірайся прэч, пачвара, — крычала яна.

— Матуля, матуля, — екатала Лізі пад дзьвярыма.

— Спадарыня Даффі, калі ласка, калі ласка. — Біл схапіў патэльню, каб абараніцца. — Спадарыня Даффі, я прыйшоў вывесьці вас адгэтуль. Зірніце, вось ключ. Калі ласка, калі ласка, пакіньце стабурок.

Падаецца, ён сапраўды працягвае ёй ключ; яе вочы памякчэлі. Яна адсунула стабурок і насьцярожана зірнула на яго.

— Дазвольце мне адчыніць дзьверы, Лізі увойдзе і мы зможам усё паволі абмеркаваць, — сказаў ён, рухаючыся да ўвахода.

Але маці Лізі зноў схапілася за кухенны стабурок. — А ну прэч ад дзьвярэй. Хто ведае, якая хеўра там стаілася? Я казала Лізі, у мяне няма грошай, няма крэдытных картак … бессэнсоўна выкрадаць мяне. Ніхто ня стане плаціць выкуп. Вы сапраўды вылучылі ня тую жанчыну. — Яе вусны дрыжалі; яна так нагадвала сваю дачку, што Біла захлынула знаёмае жаданьне абараняць.

— Знадворку толькі Лізі, ніякай хеўры. Усё гэта непаразуменьне. — Яго голас гучаў заспакаяльна.

— Так я і дала веры. Гэтая вар'ятка замыкае мяне тут учора ўначы, пасьля ўцякае і пакідае у поўнай адзіноце, меркаваць, што там за дзьвярыма, потым вы залазіце ў вакно і накіроўваецеся да мяне з патэльняй.

— Не-не, я проста схапіў яе, калі вы кінуліся на мяне са стабурком. Глядзіце, зараз я пакіну яе на стале. — Голас Біла зрабіў вялізны ўплыў. Падавалася, кабета гатовая пагаварыць разумна. Яна паставіла чырвоны кухенны стабурок і села на яго, спустошаная, спалоханая, разгубленая.

Біл уздыхнуў вальней. Ён вырашыў не прысьпешваць падзеі і ня ўводзіць пакуль ніякіх новых элемэнтаў накшталт адчыненьня дзьвярэй. Яны асьцярожна разглядалі адно аднаго.

Неўзабаве знадворку раздаўся екат. — Матуля? Біл? Што здарылася? Чаму вы не гаворыце, не крычыце?

— Мы адпачываем, — адгукнуўся Біл. Ён ня быў упэўнены ў слушнасьці свайго тлумачэньня. Але Лізі яно задаволіла. — Добра, — піснула яна па-за дзьверы.

— Яна наркаманка? — спытала яе маці.

— Не. Божухна, не, увогуле не.

— Добра, тады што ўсё гэта значыць? Усе гэтыя замыканьні, лямант аб тым, што яна жадае паразмаўляць са мной, а потым ніякіх асэнсаваных гутарак.

— Думаю, яна нудзіцца бяз вас, — ціха вымавіў Біл.

— Зараз ёй прыйдзецца нудзіцца безь мяне значна больш, — заявіла спадарыня Даффі.

Біл разглядаў яе, спрабуючы зразумець. Яна выглядала маладзенькай і хударлявай, падавалася, гэтая жанчына і яго маці прыналежаць да розных пакаленьняў. Яе сукенка спадала мяккімі зморшчынамі, чымсьці нагадвая ўсходні строй, каўнер упрыгожвалі шкляныя пацеркі. Нешта тага кшталту можна пабачыць на фатаздымках пачатку стагодзьдзя, толькі бракуе адчыненых пантофляў і доўгіх струменістых валасоў. Яе кудзеркі, падобныя да Лізіных, месцамі паблісквалі сівізной. Калі не лічыць заплаканага твару, яна цалкам магла выпраўляцца на вечарыну. Куды, вядома, і зьбіралася, калі патрапіла ў палон.

— Падаецца, яе засмучае, што вы трохі аддаляецеся, — мовіў Біл. Фігура ва ўсходнім шляфроку чмыхнула. — Ну, разумееце, вы так далёка жывяце і ўсё такое.

— Ня так ужо і далёка, скажу я вам. Усё, аб чым я прасіла гэтую дзяўчынку, прыехаць і сустрэцца са мной, на хуткую выпіць якісь кактэйльчык. Замест тага яна зьявілася на станцыю на таксоўцы і прыцягнула мяне сюды. Я сказала добра, толькі на хвіліначку, бо мы павінны ісьці да Чэстэра, на адкрыцьцё … Чэстэр паняцьця ня мае дзе я зараз, ён турбавацца будзе.

— Хто такі Чэстэр?

— Сябар, дзеля Бога, сябар. Адзін з тых, хто жыве непадалёк ад таго месца, дзе жыву я. Ён мастак. Мы ўсе прыехалі. Ніхто ня будзе ведаць, што са мной здарылася.

— Можа, яны здагадаюцца шукаць вас тут — у хаце вашай дачкі?

— Не, вядома не, навошта?

— Яны ведаюць, што ў вас у Дубліне дачка?

— Так, можа і ведаюць. Яны ў курсе, што ў мяне трое дзяцей, але я не гуду ім аб тым кожную хвілю, яны цалкам могуць і ня памятаць, дзе Элізабэт жыве і ўсё такое.

— Але іншыя вашы сябры, вашы сапраўдныя сябры?

— Яны і ёсьць мае сапраўдныя сябры, — адгыркнулася яна.

— Вы там у парадку? — паклікала Лізі.

— Пачакай трохі, Лізі, — адгукнуўся Біл.

— Божачка, ты яшчэ за гэта заплаціш, Элізабэт, — схамянулася яе маці.

— Дзе яны спыніліся — вашыя сябры?

— Ня ведаю я, вось у чым уся чортава складанасьць, мы дамовіліся, што ўбачымся, калі прыедзем, на адкрыцьці, і калі Гары будзе там, усе зможам выправіцца да яго. Гары жыве ў здаравеннай адрыне, мы там ужо аднойчы спыняліся. Альбо, калі ня выйдзе, Чэстэр нібы ведае нейкую маленькую цудоўную гасьцінічку са сьняданкамі амаль задарма.

— Лічыце, Чэстэр выкліча паліцыю?

— Дзеля ўсяго сьвятога, зь якой нагоды?

— Даведацца, што з вамі здарылася.

— Паліцыю?

— Ну так, калі ён будзе чакаць вас, а вы ня зьявіцеся.

— Ён вырашыць, я проста зьліняла з кімсьці з выставы. Ён нават можа падумаць, што я наогул не патурбавалася прыехаць. Менавіта гэта мяне і разьюшвае.

У Біла вырваўся ўздых палягчэньня. Маці Лізі зьменлівая і нясталая. Ніхто не пачне біць трывогу і шукаць яе. Ня будуць курсаваць паліцэйскія машыны ў пошуках бляндынкі ва ўсходнім шляфроку. Лізі не правядзе рэшту ночы ў камэры ў паліцыянтскім участку.

— Як лічыце, можа ўпусьцім яе? — Ён намагаўся надаць гэтаму такі выгляд, нібы яны разам прымаюць рашэньне.

— Яна будзе працягваць усё гэтае глупства аб адсутнасьці гутарак, адносін, аб уцяканьні ў прочкі?

— Не, абяцаю, ня будзе. Дайце мне веры.

— Надзвычай добра. Але не чакайце, што я буду ўся зьзяць і прамянець пасьля штукарств, што яна адпаліла.

— Не, вы маеце поўнае права абурацца. — Ён павёў яе зварот, у пярэдні пакой. Там, у цёмным калідоры за дзьвярыма, Лізі курчылася ад жаху. — Ах, Лізі, — вымавіў Біл тонам, якім сустракаюць нечаканых, але жаданых госьцяў. — Уваходзь, што ж ты. Можа, зробіш нам па філіжанцы гарбаты?

Лізі пасьпяшалася за ім на кухню, імкнучыся не глядзець маці у вочы.

— Дачакаесься, твой бацька пазнае аб гэнтых выкрунтасах, — прыстрашыла яе маці.

— Спадарыня Даффі, вам да гарбаты малако, цукар? — перапыніў яе Біл.

— Нічога, дзякуй.

— Для спадарыні Даффі чорны, — Біл быццам аддаваў загад абслуговаму пэрсаналу. Ён прайшоўся па маленечкай кватэрцы, прыбіраючы рэчы, выпростваючы капу на пасьцелі, паднімаючы з полу розную дробязь. Неўзабаве разнашэрсная сямейка амаль мірна папівала гарбату зь вялікіх філіжанак.

— Я набыла бісквітаў, — ганарліва адзначыла Лізі, дастаючы шыкоўную манерку.

— Яны ж каштуюць цэльны скарб, — у Біла вочы палезьлі на лоб.

— Мне карцела чагосьці такога да матулінага візыту.

— Я ніколі не казала, што зьбіраюся да цябе зь візытам, гэта суздром твая прыдумка. І печыва яшчэ выдумала.

— Ну, яно ж ў манерцы, — усьміхнуўся Біл. — Можа доўга захоўвацца.

— У вас што, з галавой кепска? — нечакана накінулася на Біла маці Лізі.

— Ані. Чаму вы пытаецеся?

— Казаць аб бісквітах у такі момант. Я думала, вы цяміце, што робіце.

— А што, лепей было бы рыдаць і казаць аб адносінах, аб тым, хто ў кім патрабуецца і аб іншых рэчах, аб якіх вы не жадаеце размаўляць? — Такія кпіны абразілі Біла.

— Ну ўжо не, нават пытаць мяне аб тым — глупства. Вы такі ж псіх, як яна. Проста вар’ятня нейкая.

Яна стрэльнула вачыма на дзьверы, і ён зазначыў там яе торбу на доўгай ручцы. Яна жадае зьбегчы? Ці ня лепш ёй так і зрабіць? А можа, яны ўжо зашлі так далёка, што лепей давесьці справу да канца? Даць Лізі магчымасьць выказаць маці усе абразы, даць яе маці магчымасьць прыняць усё гэта альбо ўсё адмовіць. Яго бацька заўсёды кажа, што лепш пачакаць і паглядзець. Білу тое заўжды падавалася благой філязофіяй. Чаго чакаць? На што глядзець? Але бацька быццам задаволены канчатковым вынікам, дык, магчыма, у тым ёсьць нейкая рацыя.

Лізі хрумстала печывам. — Дзівосна, — пракурняўкала яна. — А масла як шмат, самі паспрабуйце. — Яна вабіла да сабе, нібы дзіця. Як яе маці можа тага не заўважаць?

Біл перавёў погляд з адной на іншую. Ён спадзяваўся, яму не здалося, твар яе маці быццам трохі зьмякчэў.

— Самотнай жанчыне, Лізі, даволі цяжка жыць, — пачала яна.

— Але ты ж не самотная, матуля, ты можаш быць са ўсімі намі, з татам, і са мной, і з Джонам, і з Кейт.

— Не магу я мадзець у хацінцы накшталт гэтай, соўгацца цэльны дзень у чатырох сьценах, чакаючы, пакуль муж зьявіцца дахаты з заробкам. Да таго ж твой бацька часьцяком нёс заробак не дахаты, а на іпадром. Ён і ў Галуэйе дагэтуль таксама робіць.

— Ня варта табе было зьяжджаць.

— Мне трэ было зьехаць, інакш я б кагосьці забіла, яго, цябе, сябе. Часам бясьпечней зьехаць, глынуць хоць глыточак сьвежага паветру.

— Калі вы зьехалі? — нязмушана пацікавіўся Біл, быццам час у трамваі спытаў.

— А то ты ня ведаеш, ня чуў ва ўсіх падрабязнасьцях пра зласьлівую вядзьмарку, якая зьбегла, кінуўшы ўсіх?

— Не, ня ведаю, на самай справе. Я наогул да гэтага моманту ня ведаў, што вы зьбеглі. Я думаў, вы і спадар Даффі разьвіталіся па-сяброўскі, калі дзеці вырасьлі і разьляцеліся. Так у шматлікіх сем'ях бывае.

— Што ты маеш на ўвазе? Што ў сем'ях бывае? — Маці Лізі глядзела на яго падазрона.

— Ну, разумееце, я жыву разам з маці, бацькам і зь сястрой, якая ня вельмі здаровая. І, шчыра кажучы, ня вельмі ўяўляю, як гэта ня быць зь імі альбо паблізу ад іх. Таму я заўсёды лічыў, што ў Лізі вельмі вольная сям'я … і нават трохі зайздросьціў. — Біл гаварыў цалкам шчыра. Ніхто бы ня змог так прыкідвацца.

— Пагатоў, лахі пад пахі, да і сышоў, хто табе замінае — прапанавала маці Лізі.

— Пэўна, так, але я адчуваю, гэта бы мне цяжка далося.

— Але ў цябе ўсяго адно жыцьцё. — Зараз абодва яны не прымячалі Лізі.

— Так, сапраўды. Мяркую, будзь у мяне больш за адно жыцьцё, я бы не пачуваўся такім вінаватым.

Лізі паспрабавала вярнуцца ў гутарку. — Ты ніколі не пісала, ніколі не спрабавала падтрымліваць зносіны.

— Аб чым было пісаць, Лізі? Ты ня ведаеш маіх сяброў, я ня ведаю тваіх, ня ведаю сяброў Джона і Кейт. Я усё яшчэ люблю вас і жадаю для вас самага найлепшага, хоць мы і ня бачымся. — Яна спынілася, амаль зьдзіўленая сабою. Тым, што так шмат сказала.

Лізі была непахісная. — Ты нас ня любіш. Калі б ты нас любіла, ты бы сустракалася з намі. Ты бы не сьмяялася нада мной і над гэтым месцам, у якім я жыву, і ня кпіла б над думкай застацца са мной. Так бы не было, калі б ты нас сапраўды любіла.

— Думаю, спадарыня Даффі мела на ўвазе … — пачаў Біл.

— Далібог, кліч мяне Берні. — Біл так ашаломеў, што забыў, аб чым жадаў сказаць. — Ты гаварыў, я мела на ўвазе … Што я мела на ўвазе?

— Думаю, вы мелі на ўвазе, што Лізі вельмі шмат значыць для вас, але вы быццам бы трохі падаліліся. Што Вэст Корк ня так далёка адгэтуль … і што мінулая ноч была ня лепшым часам, каб застацца, бо ў вашага сябра Чэстэра мастацкая выстава і вам карцела прыехаць туды своечасова, аказаць яму маральную падтрымку. Так? — Ён паглядаў то на адну, то на іншую, на яго круглым твары пралёг турботны маршчак. Калі ласка, хай бы яна мела на ўвазе менавіта гэта, а ня тое, што яна зьбіралася даслаць за паліцыяй, альбо адмовіцца бачыцца зь Лізі да канца свайго жыцьця.

— Часткова так і ёсьць, — пагадзілася Берні. — Але толькі часткова.

І на тым дзякуй, уздыхнуў Біл. — А Лізі, мне падаецца, калі выкідала ключ, мела на ўвазе свой жах перад хуткацечнасьцю жыцьця, і жаданьне атрымаць шанец лепей пазнаць вас, паразмаўляць па душах, нагнаць выпушчаны час, ці так?

— Так, — Лізі энэргічна заківала.

— Але, Божа літасьцівы, як там цябе клічуць …

— Біл, — дапамог ён ёй.

— Так, добра, Біл. Нармалёвыя людзі так ня робяць. Заманіць мяне сюды, замкнуць тут …

— Я не заманьвала цябе. Я пазычыла ў Біла грошай на таксоўку для цябе. Я запрасіла цябе сюды, я набыла бісквіты, і бэкон, і курыную пячонку, і Шэрры. Я падрыхтавала мой ложак, каб ты магла паспаць тут. Занадта вялікае жаданьне?

— Але я не магла. — Зараз голас Берні Даффі гучаў мякчэй.

— Ты магла паабяцаць вярнуцца на наступны дзень. Але ты проста пасьмяялася. Я не магла гэтага вынесьці, а ты злавалася і злавалася, і казала жудасныя рэчы.

— Як гаварыць нармалёвыя рэчы, калі размаўляеш зь ненармалёвым чалавекам? Ты мяне літаральна шакавала, Лізі. Мне падалося, у цябе дах сьцяла. Сапраўды. Ты паводзіла сябе, як вар'ятка. Увесь час дзяўбла, што апошнія шэсьць гадоў была страчанай душой …

— Так яно і было.

— Табе было сямнаццаць, калі я сышла. Твой бацька жадаў забраць цябе ў Галуэй, ты адмовілася … Сьцьвярджала, што досыць сталая, каб жыць у Дубліне. Уладкавалася на працу ў хімчыстку. Я ж памятаю. У цябе былі ўласныя грошы. Тага ты жадала. Так ты казала.

— Я засталася, бо думала, ты вернесься.

— Вярнуся? Куды? Сюды?

— Не, вернесься дахаты. Тата яшчэ год не прадаваў хату, памятаеш?

— Памятаю, а потым усё да апошняга пэні паставіў на канёў, якія дагэтуль на ўсіх скачках у хвасьце прыходзяць.

— Чаму ты не вярнулася, матуля?

— А дзеля чаго мне было вяртацца? Твайго бацьку цікавіла толькі кніга запісаў ставак. Джон зьехаў у Швэйцарыю, Кейт падалася ў Нью-Ёрк, ты была занятая сваёй тусоўкай.

— Я чакала цябе, матуля.

— Не, хлусьня, Лізі. Ня трэба прыдумляць. Чаму ты не напісала і не распавяла мне, калі ўсё было так, як ты кажаш?

Памаўчаўшы, Лізі адказала: — Ты жадала ведаць толькі аб тым, як добра я бавлю час, вось я і распавядала табе толькі аб гэтым. У паштоўках, лістах. Я напісала табе, калі зьезьдзіла ў Грэцыю, і на выспу Крыт. Я не пісала табе аб тым, што жадаю, каб ты вярнулася, ад страху цябе раззлаваць.

— Мне б тое спадабалася значна больш за бандыцкі захоп і арышт…

— У Вэст Корке, дзе вы жывяце, прыгожа? — Біл перахапіў гутарку, дэманструючы вялікую ўвагу. — Гэтае месца заўсёды падавалася мне цудоўным, асабліва краявіды ўзьбярэжжа.

— Гэта асаблівае месца. Там пануе дух волі. Людзі, якія вярнуліся на зямлю. Людзі, якія малююць, робяць кераміку, выяўляюць сябе...

— І вы таксама займаецеся нейкай творчасьцю … э … Берні? — Ён так паходзіў на саву і так шчыра цікавіўся, што яна не змагла ўспрыняць гэта як абразу.

— Не, не я асабіста, але я заўсёды зацікаўлена ставілася і стаўлюся да творчых людзей і маляўнічых мясьцін. Я затыхаюся, калі мяне трымаюць у клетцы. У гэтым ўся справа …

Біл імкнуўся адцягнуць яе ад небясьпечнай тэмы. — У вас уласная хата альбо вы жывяце з Чэстэрам?

— Не, Божа барані, — яе сьмех, як і сьмех яе дачкі, нагадваў радасны перазвон бомкаў. — Не, Чэстэр — гей, ён жыве зь Віньні. Яны мае блізкія сябры. Жывуць у чатырох мілях ад мяне. У мяне ёсьць пакой, нешта накшталт студыі. Такая летняя прыбудова, без адмысловых выгод.

— Гучыць цудоўна. Недалёка ад мора?

— Так, вядома. Там усё побач з морам. Вельмі любасны будыначак. Я ў ім душы ня чую. За тыя шэсьць гадоў, што я там жыву, я зь яго зрабіла сапраўдную маленькую хатку.

— А дзе вы бярэце грошы на жыцьцё, Берні? Вы працуеце?

Маці Лізі зірнула на яго так, быццам ён пукнуў. — Прабач?

— Я маю на ўвазе, калі бацька Лізі не дае вам грошай, вам прыходзіцца зарабляць сабе на жыцьцё. Вось і ўсё, — растлумачыў ён без усялякай няёмкасьці.

— Гэта, матуля, таму, што ён працуе ў банку, — растлумачыла Лізі. — Зарабляць сабе на жыцьцё — ягоная манія.

Гэта ўжо занадта, раптам адчуў Біл. Ён сядзіць у гэтай хаце сярод ночы, імкнучыся пагадніць двух дурнаватых, а яны лічаць, што ён зь дзівацтвамі, бо ён мае сапраўдную працу, аплачвае свае рахункі і жыве па правілах. Дый годзе. Хай самі разьбіраюцца. Ён пойдзе дахаты. Назад, у сваю сумную хату, да сваёй маркотнай сям'і.

Ніколі яму не патрапіць у замежнае аддзяленьне банка, колькі б ён не вывучаў “як пажываеце”, “гожыя будынкі” і “чырвоныя гвазьдзікі”. Ня будзе ён больш спрабаваць дапамагчы людзям убачыць адно ў адным нешта добрае. Ён адчуў увогуле незнаёмае паторгваньне ў носу і ў вачах. Падаецца, ён вось-вось заплача.

Мусібыць, нешта адбілася на яго твары, абедзьве жанчыны адначасова зазначылі гэта.

— У мяне і ў думках не было сьмяяцца над тваім пытаньнем, — сказала маці Лізі. — Вядома, я зарабляю грошы. Трохі дапамагаю ў хаце, пры якой мая студыя. Ведаеш, прыбіраю, раблю лёгкую працу па гаспадарцы, калі ў іх вечарыны, дапамагаю з … ну, усё ўладкаваць. Мне падабаецца прасаваць, заўсёды падабалася, таму я яшчэ бяру ўсё іх прасаваньне, і ў выніку не плачу ім за жыльлё. І, вядома, гатоўкай яны мне таксама даюць трохі грошай.

Лізі недаверліва паглядзела на маці. Вось ён, багемны лад жыцьця, зносіны са знакамітымі і заможнымі людзьмі, з плэйбоямі і бліскучымі кампаніямі ўладальнікаў рэзыдэнцый на паўднёва-заходнім узьбярэжжы Ірляндыі. Яе маці працуе прыслугай.

Біл ужо зноў кантраляваў сябе. — Гэта, бадай, вельмі зручна, — адзначыў ён. - Так можна злучыць усё самае лепшае. Жыцьцё ў гожым месцы, незалежнасьць, ды і аб тым, што на стол паставіць, няма фатыгу.

Яе вочы пільна шукалі на ягоным твары сьляды сарказму, але нічога не зазначылі. — Вядома, — урэшце пацьвердзіла Берні Даффі. — Так і ёсьць.

Біл вырашыў, што яму трэба загаварыць перш як Лізі бразьне нешта, з-за чаго ўсё пачнецца спачатку. — Можа неяк, калі надвор'е добрае будзе, мы зь Лізі маглі бы прыехаць, наведаць вас там. Мы бы паехалі на аўтобусе, у Корке бы пераселі, — нецярпліва, па-блазенскі будаваў ён пляны.

— А вы удвух … я маю на ўвазе, вы хлопец Лізі?

— Так, мы плянуем ажаніцца, калі нам будзе па дваццаць пяць, праз два гады. Мы спадзяемся атрымаць працу ў Італіі, таму абодва вывучаем па вечарах італьянскі.

— Так, яна казала аб тым сярод іншай бяссэнсіцы.

— Што мы зьбіраемся пабрацца шлюбам? — узрадаваўся Біл.

— Не, што вы вывучаеце італьянскі. Я думала, яна трызьніць.

Мабыць, гэта ўжо сапраўды было занадта. Біл падняўся, нібы звычайны госьць, які памкнуўся сыходзіць у звычайны вечар. — Берні, як вы маглі зазначыць, зараз даволі позна. Аўтобусы ўжо ня ходзяць. Хоць вашых сяброў было бы складана адшукаць нават калі б яны хадзілі. Таму я прапаную вам застацца тут на ноч. Па ўласнай волі, вядома. З ключом у дзьвярах. Заўтра раніцай, калі абедзьве вы добранька адпачняце, вы і Лізі любасна і мірна разьвітаецеся, а я, пэўна, не пабачу вас да ад'езду. Але налецьце мы маглі бы прыехаць наведаць вас у Вэст Корке, калі дазволіце.

— Не сыходзь, — узмалілася Берні. — Толькі не сыходзь. Яна любасная і спакойная, пакуль ты тут, але ледзь ты апынесься за дзьвярыма, яна прымецца вярзьці лухту ды енчыць, што яе кінулі.

— Не-не. Нічога такога зараз ня будзе, — засьведчыў ён. — Лізі, не магла бы ты даць маці ключ? Зараз, Берні, ён у вас, і вы ведаеце, што здольны сысьці, калі вам заманецца.

— Як ты дабярэсься дахаты, Біл? — запытала Лізі.

Ён са зьдзіўленьнем паглядзеў на яе. Звычайна, калі ён сыходзіў сярод ночы, яна не задавала такіх пытаньняў. Яе ніколі не турбавала, што яму трэба пракрочыць тры мілі.

— Прайдуся, ноч сёньня цудоўная, зорная, — сказаў ён. Абедзьве жанчыны паглядзелі на яго. Ён адчуў неабходнасьць сказаць нешта яшчэ, унесьці ў заключны момант лагодную нотку. — На ўроку італьянскага ўчора ўвечар Сыньёра распавядала аб надвор'і, зараз я ведаю, як сказаць, што лета файнае. E stata una magnifica estate.

— Як цудоўна, — адгукнулася Лізі. — E stata una magnifica estate, — бездакорна паўтарыла яна.

— Гэй, ты ў момант схапіла, а нам усім прыйшлося паўтараць колькі разоў, — уразіўся Біл.

— Яна заўсёды адрозьнівалася выключнай памяцьцю, нават калі была маленькай дзяўчынкай. Досыць было раз нешта сказаць, і Элізабэт запамінала назаўжды. — Берні зь некаторым гонарам паглядзела на дачку.

Па дарозе дахаты Біл адчуў, як лёгка ў яго на сэрцы. Плойма перашкод, падаваўшыхся амаль неадольнымі, апынуліся куды меней значнымі. Яму больш ня варта баяцца нейкай шыкоўнай маці з Вэст Корку, якая палічыць сьціплага банкаўскага клерка зьневажальнай партыяй для сваёй дачкі. Ніякага амбарасу наконт таго, што ён занадта сумны і някемлівы для Лізі. Ёй патрэбны бясьпека, каханьне, стабільнасьць і ён можа даць ёй усё гэта. Вядома, наперадзе ў іх заставаліся цяжкасьці. Лізі нялёгка дасца жыцьцё ў межах бюджэту. Яна ніколі ня зьменіцца ў сваім імкненьні марнатравіць бязь меры і неадкладна атрымоўваць жаданую рэч. Усё што яму застаецца рабіць — спрабаваць утрымаць яе ў слушных памежжах. І ўпэўніць працаваць. Магчыма, калі яе ашаламляльная маці сапраўды зарабляе сабе на жыцьцё прыборкамі ды прасаваньнем у чужых людзей, дамаганьняў у Лізі паменее.

Адносіны могуць зьмяніцца.

Можна нават калісьці зьезьдзіць у Галуэй, наведаць яе бацьку. Даць ёй магчымасьць адчуць сябе часткай яе сям'і, чаго яна так прагне, і на што ня сьмее прэтэндаваць. І зразумець, што хутка яна стане часткай яго сям'і.

Біл Бурк шыбаваў скрозь ноч, тым часам як іншыя людзі ехалі на машынах альбо клікалі таксоўкі. Ён не зайздросьціў нікому зь іх. Ён шчасьлівы чалавек. Усё надзвычай добра. У яго ёсьць людзі, якім ён патрэбен. І людзі, якія залежаць ад яго. І гэта цудоўна. Такі ўжо ён чалавек. Магчыма, праз гады ягоны сын будзе спачуваць яму, шкадаваць яго, як Біл шкадаваў уласнага бацьку. Але гэта ня будзе мець значэньня, а будзе толькі сьведчыць, што хлопчык сёе-тое пакуль не разумее. Вось і ўсё.

КЭЦІ

Кэці Кларк лічылася адной з самых старанных вучаніц у Выгляд-На-Гару. Яна засяроджана хмурылася ў клясе, ва ўсім імкнулася разабрацца, сумнявалася і задавала пытаньні. У настаўніцкай часьцяком лагодна пасьмейваліся над ёй. «Касіць пад Кэці Кларк» значыла ўзорыцца на дошку, намагаючыся зразумець, што ж там напісана.

Высокая вуглаватая дзяўчынка. Форменная школьная спадніца зьлёгку задоўгая. Ні праколатых вушэй, ні танных аздоб, як у аднаклясьніц. Не занадта цямлівая, але старанная. Нават залішне старанная.

Кожны год у школе праходзілі сустрэчы настаўнікаў з бацькамі. Ніхто ніколі толкам ня памятаў, хто прыходзіў пагаварыць аб Кэці.

— Яе бацька водаправодчык, — аднойчы распавёў Эйдан Данн. — Ён прыйшоў і ўпарадкаваў школьную сантэхніку, усё зрабіў выдатна, але, вядома, узяў гатоўкай. Нават абмяркоўваць гэта не жадаў … ледзь не сышоў, калі чэкавую кніжку пабачыў.

— Памятаю, яе маці за ўсю гутарку цыгарэту з роту ня выняла, — дадала Хэлін, настаўніца ірляндзкай. — Толькі і казала, што лепш за ўсё для дачкі зарабляць на жыцьцё навучыцца.

— Яны ўсе так кажуць, — Тоні А’Брайн, ізноў абраны Дырэктар, зьмірыўся з тым. — Ня варта чакаць ад гэных людзей разваг аб максымальным разьвіцьці інтэлектуальных здольнасьцяў іх дзіцяці ў працэсе навучаньня.

— Яшчэ яе старэйшая сястра прыходзіць, — узгадаў хтосьці. — Працуе мэнэджэрам у супэрмаркеце. Бадай, яна адзіная, каго цікавіць небарака Кэці.

— Госпаду, што ж будзе за жыцьцё, калі мы пачнем турбавацца толькі аб тым, каб яны працавалі да страты сіл і мацней хмурыліся, спрабуючы засяродзіцца, — уздыхнуў Тоні А’Брайн, на чый стол зараз, на новай пасадзе, штодня ўзгрувашчваліся цяжкія праблемы. І ня толькі на стол.

У яго жыцьці, у якім жанчыны безупыннымі ланцугамі зьмянялі адна адну, не знайшлося той, зь якой ён пажадаў бы зьвязаць лёс. І вось зараз, калі тое нарэшце здарылася і ён сустрэў сваю адзіную, усё па-чартоўскі заблыталася. Яна апынулася дачкой бедачыны Эйдана Данна, які разьлічваў стаць Дырэктарам. Поўнай адсутнасьцю паразуменьня і заблытанасьцю сытуацыя нагадвала Віктарыянскую мэлядраму.

Зараз юная Гранія Данн не жадае бачыць яго, лічыць, што ён зьняважыў яе бацьку. Нічога такога і блізка не было, але дзяўчынка ў тым ўпэўненая. Ён падаў вырашаць ёй, сказаўшы, што ўпершыню ў жыцьці ня будзе ні з кім сустракацца, пакуль яна ня вернецца да яго. Ён дасылаў ёй жартаўлівыя паштоўкі, імкнучыся паведаміць, што па-ранейшаму чакае яе, але яны заставаліся без адказу. Магчыма, дагэтуль спадзявацца — поўнае глупства. Ён ведаў, як шмат у моры іншай рыбы, і ніколі ў жыцьці недахопу ў тых рыбках не выпрабоўваў.

Але чамусьці ніхто ня мог зацямніць гэтую яскраваю нецярплівую дзяўчынку з жвавымі вачыма і хуткімі, энэргічнымі рухамі, побач зь якой ён зноў пачуваўся маладым. Ён не лічыў, што занадта стары для яе, ва ўсялякім разе, уначы, калі яна засталася. Той ноччу, пасьля якой ён даведаўся, хто яна, даведаўся, што яе бацька разьлічвае на працу, шанец атрымаць якую быў ў яго нулявы.

Тоні А’Брайн і ў галаве ня меў, што, стаўшы Дырэктарам Выгляд-На-Гару, будзе весьці пустэльніцкую, амаль манаскую выяву жыцьця. Ён рана клаўся, менш хадзіў па клюбах, менш піў. Ён нават імкнуўся кінуць паліць на выпадак яе вяртаньня. Прынамсі, па раніцах ён зараз не паліў. Тоні больш ня мацаў пачак яшчэ лежачы ў ложку, не расплюшчыўшы вочы. Першую зацяжку зараз атрымлівалася адкласьці да перапынку і зрабіць у сябе ў кабінэце, за кубачкам кавы. Немалое дасягненьне. Добра было б паслаць ёй паштоўку з малюнкам цыгарэты і надпісам «Ужо не палю», але яна можа падумаць, што ён наогул кінуў паліць, а да тага пакуль далёка. Якая бздура, да чаго моцна пануе яна ў яго думках.

Ён ніколі не ўяўляў сабе, наколькі вымотвае кіраўніцтва школай накшталт Выгляд-На-Гару. Нават такіх двух рэчаў з усяго, скуліўшага на яго плечы, як сустрэчы настаўнікаў з бацькамі і Адчыненыя Вечары было досыць, каб прымусіць яго скубці пер’е.

Некаторы час ён разважаў аб тым, што чакае ў гэтым сьвеце Кэці Кларк. Яна скончыць школу, знойдзе нейкую працу; магчыма, сястра здолее дапамагчы ёй уладкавацца ў супэрмаркет. Ёй ніколі не атрымаць вышэйшай адукацыі. Бракуе падрыхтоўкі, бракуе мазгоў. Але дзяўчынка гэнта вытрывае.

Ніхто зь іх ня ведаў, як жыве сям'я Кэці Кларк. Задумаўшыся над тым, яны бы маглі ўявіць сабе адну з тых хат у вялізным, няўтульным раёне, у якіх зашмат тэлевізара і фастфуду і замала цішыні і супакою, зашмат дзяцей і бракуе грошай. Нягеглая, але звычайная карціна. Адкуль ім было ведаць, што ў пакоі Кэці ёсьць убудаваны сакрэтнік і невялікая бібліятэка. Што яе старэйшая сястра Фрэн сядзіць там кожны вечар, пакуль ня зроблены ўрокі. Што ўзімку ў дзеўчынам пакоі ўключаны газавы абагравальнік са зьменнымі газавымі балёнамі, набыты Фрэн на распродажы ў супэрмаркеце.

Бацькоў Кэці дзівіла такая экстравагантнасьць. Усе астатнія дзеці рабілі свае ўрокі за кухенным сталом. Чым кепска? Але на думку Фрэн гэта было нікуды ня варта. Сама яна пакінула школу ў пятнаццаць гадоў без усялякай спэцыяльнасьці, ёй запатрабаваліся гады, каб дамагчыся свайго цяперашняга становішча. Вялізныя прабелы ў яе адукацыі адбіваліся дагэтуль. Браты ледзь наскрэбвалі сабе на жыцьцё. Двое працавалі ў Англіі, а адзін калясіў з попгуртом. Фрэн, здаецца, лічыла сваім абавязкам дапамагчы Кэці дамагчыся большага, як усе яны.

Часам Кэці адчувала, што расчароўвае сястру. — Ты ж бачыш, Фрэн, я насамрэч ня вельмі здольная. Мне ўсё ня так лёгка даецца, як іншым у нас у клясе. Ты вось не дасі веры, як хутка цяміць Хэррыет.

— Ну, у яе ж бацька настаўнік, што ж ёй ня быць здольнай, — пырхала Фрэн.

— Так, Фрэн, вось я і кажу. Ты такая добрая да мяне. Замест таго каб пайсьці патанчыць, марнуеш час на мае ўрокі. Я так баюся праваліць іспыты, бо табе ж крыўдна будзе пасьля ўсіх тваіх намаганьняў.

— Не жадаю я ісьці на танцы, — звыкла ўздыхала Фрэн.

— Але ты ж яшчэ досыць маладая, каб пайсьці на дыскатэку? — Кэці было шаснаццаць, паскрэбак ў сям'і, Фрэн трыццаць два, найстарэйшая. Ёй бы ўжо належала быць замужам, мець сваю хату, як ва ўсіх яе сяброў, і ўсё ж Кэці ніколі не хацелася, каб Фрэн ад іх зьехала. Безь яе хату немагчыма сабе ўявіць. Іх маці плойму часу бавіць ў горадзе, у яе так званыя справы. Насамрэч тырчыць ля гульнявых аўтаматаў.

Калі б ня Фрэн, у хаце аб камфорту бадай і прамовы бы не ішло. Узяць хоць бы памяранцавы сок на сьняданак, гарачую ежу на вячэру. Менавіта Фрэн купляе Кэці школьную форму, вучыць ваксаваць чаравікі і праць штовечар кашулю і бялізну. У сваёй маці яна бы анічому такому ня здолела навучыцца.

Фрэн заўжды тлумачыла ёй, што да чаму. Фрэн набыла ёй першы пакунак Тампаксу. Фрэн раіла ёй дачакацца, пакуль яна не сустрэне кагосьці, хто ёй сапраўды спадабаецца, каб заняцца зь ім сэксам, а ня класьціся ў ложак з кім патрапіла проста ад нецярпеньня.

— А ты чакала кагосьці, хто табе сапраўды спадабаецца, каб заняцца зь ім гэтым? — зь цікавасьцю спытала чатырнаццацігадовая Кэці.

Але Фрэн мела адказ і на гэтае пытаньне. — Я лічу, аб такіх рэчах лепш не распавядаць. Разумееш, калі пачынаеш аб тым гаварыць, зьнікае ўсё чараўніцтва.

Фрэн хадзіла зь ёй у тэатар, на паказы ў Абацтве, Браме і Праекце. Яна шпацыравала зь ёй уздоўж вуліцы Грэфтан і вадзіла ў фэшэнэбэльныя крамачкі. — Мы павінны навучыцца рабіць усё гэта натуральна, — упэўнівала Фрэн. — Увесь фокус у тым, што мы не павінны выглядаць запалоханымі і прабачлівымі, быццам ня маем правы тут быць.

Ніколі сястра ня чула ад Фрэн ні словы пагарды адносна іх бацькоў. Часам Кэці абуралася: — Маці не шануе твае падарункі, Фрэн. Ты набыла ёй такую цудоўную новенечку печку, а яна ў ёй дагэтуль нічога не прыгатавала.

— Ды што ты, яна шануе, — адказвала Фрэн.

— Тата ніколі не падзякуе цябе, калі ты прыносіш яму з супэрмаркета піва. Сам ён ніколі для цябе нічога не прыносіць.

— Гэта не таму, што ён дрэнны. Ня вельмі весела жыць, штодзённа соўгаючы, скрукаваўшыся, галаву пад трубы.

— Ты выйдзеш замуж, як ты думаеш? — аднойчы з трывогай запытала Кэці.

— Пачакаю, пакуль ты вырасьцеш, пасьля аб тым падумаю, — разрагаталася Фрэн.

— А ты ня будзеш тады занадта старой?

— Ані. Калі табе споўніцца дваццаць, мне будзе толькі трыццаць шэсьць, самы росквіт, — упэўніла яе сястра.

— Мне падавалася, ты выйдзеш за Кена.

— Ну а я ня выйшла. А ён зьехаў у Амэрыку, дык зараз ён па-за гульнёй.

Кен, вельмі энэргічны малады чалавек, таксама працаваў у супэрмаркеце. На меркаваньне маці і таты яны з Фрэн ідэальна падыходзілі адно аднаму. Кэці ж адчула відавочнае палягчэньне, калі Кен выйшаў з гульні.

Бацька Кэці ня мог пайсьці на летнюю настаўніцка-бацькоўскую сустрэчу. Ён сказаў, што павінен у гэты вечар працаваць да ночы.

— Калі ласка, тат. Ну калі ласка! Настаўнікі чакаюць, што прыйдзе хтосьці з бацькоў. Маці ня пойдзе, яна ніколі ня ходзіць, а табе ня прыйдзецца там нічога рабіць, толькі слухай і гавары ім, што ўсё выдатна.

— Божачка, Кэці, ненавіджу я хадзіць у школу, мяне гэтае месца выводзіць зь сябе.

— Але тат, я ж нічога благога не рабіла, ніхто ня будзе на мяне лаяцца, я проста жадаю, каб яны думалі, што вы мной цікавіцеся.

— Мы цікавімся, цікавімся, дзетка … але твая маці гэтыя дні не ў сваёй талерцы, ад яе там ніякай карысьці ня будзе, і ты ж ведаеш, як яны ставяцца да таго, каб там палілі, яе яшчэ і гэта спыняе … можа, Фрэн зноўку сходзіць. Усё роўна яна лепш ва ўсім разьбярэцца.

Такім чынам, менавіта Фрэн пайшла і паразмаўляла аб сваёй малодшай сястрычцы са стомленымі настаўнікамі, якія праводзілі даверныя сустрэчы з суцэльным легіёнам бацькоў, даючы ім рашучыя рады і перасьцерагаючы.

— Яна занадта сур'ёзная, — казалі яны Фрэн. — Занадта імкнецца. Мабыць, будзь яна менш напружаная, ёй бы лягчэй давалася вучоба.

— Яна вельмі зацікаўлена ставіцца да вучобы, сапраўды зацікаўлена, — пярэчыла Фрэн. — Я сяджу зь ёй, калі яна робіць урокі, яна ніколі ня б'е лынды.

— Яна, мабыць, ніколі не гуляе ні ў якія гульні? — новы Дырэктар трымаўся вельмі ласкава. Падавалася, ён мае аб дзецях смутнае паданьне і гаворыць аб іх вельмі нявызначана. Фрэн так і не зразумела, памятае ён іх, ці робіць меркаваньні наўгад.

— Не, разумееце, яна не жадае адцягваць час ад вучобы.

— А магчыма, варта было б. — Ён вымавіў гэта рэзка, але лагодна.

— Лепей бы ёй кінуць латынь, — выказаў свой погляд прыемны спадар Данн.

У Фрэн звалілася сэрца. — Але, спадар Данн, яна так імкнецца. Я сама ніколі латынь не вывучала, і спрабую разам зь ёй разьбірацца па падручніку. Яна па некалькі гадзін займаецца.

— Але вы ж бачыце, у яе нічога не атрымліваецца. — Бедны спадар Данн штосілы імкнуўся не пакрыўдзіць яе.

— Мабыць, ўзяць для яе пару дадатковых урокаў? Для яе было б файна мець латынь у Атэстаце. Гэты прадмет патрэбен усюды, куды яна магла бы пайсьці.

— У яе няма ніякіх шанцаў на Ўнівэрсытэт, — ён спрабаваў трохі спусьціць яе на зямлю.

— Але яна паступіць. Ніхто з нас нічога не дамогся, яна павінна атрымаць шанец у жыцьці.

— У вас у самой вельмі добрая праца, пані Кларк. Я вас бачу, калі захаджу ў супэрмаркет. Ці не маглі б вы ўладкаваць Кэці туды?

— Кэці ніколі ня будзе працаваць у супэрмаркеце, — вочы Фрэн гнеўна бліснулі.

— Выбачайце, — спакойна хітнуў ён.

— Не, гэта вы мне даруйце, вельмі ласкава з вашага боку так клапаціцца аб ёй. Выбачайце мяне, калі ласка, за мой крык. Але парайце мне, што было бы для яе лепей за ўсё.

— Ёй бы варта заняцца чымсьці, што ёй да спадобы. Чымсьці, што яе не занадта напружвала бы, — адказаў спадар Данн. — Як наконт музычных прылад, яна выяўляе нейкую цікавасьць да іх?

— Не, — пакруціла галавой Фрэн. — Нічога такога. Нам усім мядзьведзь вуха адтаптаў, нават таму брату, які працуе ў попгурце.

— А маляваньне?

— Мне цяжка судзіць, але бадай і гэнта ёй зь вялікай напругай даецца. — З гэтым добрым чалавекам, спадаром Даннам, вельмі лёгка размаўляць. Яму, хутчэй за ўсё, досыць цяжка паведамляць бацькам і сваякам, што ў дзіцяці бракуе здольнасьцяў для трэцяга узроўня навучаньня. Яго ўласныя дзеці напэўна вучыліся ва ўнівэрсытэце, і ён бы жадаў, каб у іншых таксама меўся такі шанец. І як ласкава зь яго боку турбавацца, каб небарака Кэці была шчасьлівай і больш адпачывала. Ёй так ніякавата, што яна прымае ў багнеты ўсе ягоныя прапановы. Ён прагне лепшага. Трэба жалезнага бобу зьесьці, каб працаваць настаўнікам.

Эйдан зірнуў на тонкі, прыгожы твар маладзіцы, якая выяўляла значна большую зацікаўленасьць да сваёй сястры, чым іншыя бацькі. Яму агідна было ставіць на дзіцяці таўро безнадзейнасьці і ён, шчыра кажучы, пачуваўся вінаватым. Будзь школа паменш, альбо ўмовы лепш, бібліятэка паболей, дадатковыя заняткі дасяжны, магчыма, у іх бы было значна менш няцямлівых вучняў. Ён абмяркоўваў гэта з Сыньёрай, калі яны займаліся падрыхтоўкай курсаў італьянскай мовы. На яе меркаваньне, шмат залежыць ад чаканьняў чалавека. Патрэбна больш за адно адукаванае пакаленьне, каб людзі спынілі лічыць, што ў іх на шляху непераадольныя перашкоды і забароны.

У Італіі яна сутыкалася з тым жа. Яна назірала, як выхоўваюць дзяцей гаспадар гасьцініцы і ягоная жонка. У беднай вёсачцы ніхто і ня марыў, каб дзеці з маленечкай мясцовай школы дасягнулі большага, як іх бацькі. Яе прасілі вучыць іх ангельскаму толькі дзеля таго, каб яны здолелі павітаць турыстаў і пачаць працаваць пакаёўкамі або стольнікамі. Яна ж жадала для іх значна большага. Сыньёра разумела, чаго прагне Эйдан для насельнікаў навакольляў школы Выгляд-На-Гару.

Зь ёй так лёгка размаўляць. Яны выпілі безьліч кавы, плянуючы вечаровыя клясы. Яна не надакучвала, не задавала пытаньняў аб яго хаце і сям'і, распавядала сёе-тое аб уласным жыцьці ў хаце Джэры Селівана. Ён нават распавёў ёй аб кабінэце, што ўладкоўваў для сябе.

— Мяне ня вельмі вабіць усякага кшталту ўласнасьць, — сказала Сыньёра, — але прыгожы ціхі пакой у які праз шыбу льецца мяккае сьвятло, са сталом з добрага дрэва, са ўсімі вашымі ўспамінамі, з кнігамі, з малюнкамі на сьценах … гэта сапраўды павінна быць вельмі прыемна. — Яна мовіла так, быццам была цыганкай альбо качэўніцай, якая і ня марыць аб чымсьці гэтулькі файным, але высока шануе такое суцяшэньне для іншых.

Ён распавядзе ёй аб гэтай Кэці Кларк, дзяўчынцы з турботным тварам, якая так імкнецца, бо сястра лічыць яе разумнай і шмат што ад яе чакае. Мабыць, Сыньёра, як ужо колькі разоў адбывалася, знойдзе якое выйсьце.

Але ён прымусіў сябе перапыніць разважаньні аб прыемных гутарках зь ёй і вярнуцца да рэчаіснасьці. Наперадзе ў яго доўгі вечар. — Упэўнены, вы нешта прыдумаеце, пані Кларк. — Спадар Данн паглядзеў на чаргу бацькоў, зь якімі ён яшчэ павінен быў паразмаўляць.

— Я вам вельмі ўдзячная за ўсё, — падавалася, Фрэн кажа шчыра. — Вы гэтулькі часу і сіл аддаяце дзецям. У тыя гады, калі я вучылася ў школе, так не было, а можа, я проста шукаю сабе апраўданьне. — Які сур'ёзны бледны твар. Юнай Кэці Кларк пашанцавала, у яе такая ўважлівая сястра.

Фрэн рушыла да аўтобуснага прыпынку, засунуўшы рукі ў кішэні і ўнурыўшы галаву. Па дарозе да выхаду ёй мусіла абмінуць прыбудову, і яна зазначыла аб'яву аб курсах італьянскага, што пачнуцца ў верасьні. Курсы абяцалі знаёмства з калярытам, жывапісам, музыкай і мовай Італіі. Гучала павабна. Фрэн задумалася, можа, нешта накшталт тага ім і патрэбна. Але занадта дорага. У яе гэтулькі выдаткаў. Вельмі цяжка заплаціць за цэлы сэмэстар наперад. Да таго ж Кэці, хутчэй за ўсё, паставіцца да курсаў залішне сур'ёзна, як яна ставіцца да ўсяго. Тады гэта не дапаможа, толькі пагоршыць праблему. Не, прыйдзецца прыдумаць штосьці яшчэ. Уздыхнуўшы, Фрэн закрочыла да прыпынку.

Там яна напаткала Пэгі Селіван, адну з касірак супэрмаркета. — Гэтыя зборы проста гады жыцьця адымаюць, ну хіба не? — паскардзілася спадарыня Селіван.

— Так, але гэта ўсё ж лепей за тое, што было ў нашай юнацкасьці, калі ніхто паняцьця ня меў, дзе мы бавім палову часу. Як у вашага меншага справы? — Фрэн, як мэнэджэру, належала ведаць аб супрацоўніках як мага больш. Яна памятала, што ў Пэгі двое дзяцей, і з абодвума амбарасу хапае. Сталая дачка, якая ня ладзіць з бацькам, і хлапчук, якога не прымусіш падручнік ў рукі ўзяць.

— Ведаеце, Джэры тага прызнаваць не жадае, але ён відавочна посьпехі робіць. Яны ўсе так кажуць. Ён зноўку на чалавека падобны робіцца, як адзін там сказаў.

— Добрыя навіны.

— Ну, гэта ўсё дзякуючы той звар'яцелай, якая ў нас жыве. Нікому ні словы, спадарыня Кларк, але мы кватарантку ўзялі, напалову італьянка яна, напалову ірляндка. Гаворыць, што была замужам у Італіі, і што ён памёр, але гэта ўсё хлусьня. Падаецца, яна манашка пераапранутая. Ну ды ўсё роўна, галоўнае, яна Джэры зацікавілася і проста іншым чалавекам яго зрабіла, хто бы нават уявіў. — Пэгі Селіван распавяла, што Джэры не разумеў, што паэзія можа мець нейкі сэнс, пакуль Сыньёра ў іх у хаце не зьявілася і не растлумачыла яму гэта. Тут ўсё і зьмянілася. Настаўнік ангельскага зараз ім не нахваліцца. Яшчэ не разумеў ён, што гісторыя — гэта тое, што насамрэч здарылася, а зараз разумее, па-іншаму зусім ставіцца.

Фрэн сумна ўзгадала, што яе Кэці, якой яна надае гэтулькі ўвагі, не разумее, што латынь — мова, на якой размаўлялі людзі. Магчыма, гэтая Сыньёра здолела бы дастукацца і да яе. — Чым яна зарабляе, ваша кватарантка? — спытала яна.

— Ат, каб тое высьветліць, спатрэбілася б цэльнае войска дэтэктываў. Трохі шые, трохі працуе ў лякарні, я ўпэўненая. Але яна зьбіраецца весьці італьянскі кляс тут, у школе, у наступным сэмэстры. І як яна з гэтым носіцца. Можна ўявіць, Чэмпіянат Сьвету выйграла, а ўсіх спраў — песенькі італьянскія сьпяваць. Цэльнае лета да гэнтых курсаў рыхтавалася. Наймілая жанчына ў сьвеце, але дурнаватая, кажу вам, дурнаватая.

Фрэн адразу ж прыняла рашэньне. Яна павінна запісацца на тыя курсы. Яны з Кэці будуць хадзіць туды кожны аўторак і чацьвер, яны будуць вывучаць гэты італьянскі, трасца яго бяры, вось што яны будуць рабіць, і будуць атрымліваць асалоду ад гэтага з той звар'яцелай, якая сьпявае песенькі і так дбайна рыхтуецца да заняткаў. Можа, нэрвовая, напружаная небарака Кэці трохі паслабіцца, і, як ведаць, раптам гэта дапаможа Фрэн забыць аб Кене, які безь яе зьехаў у Амэрыку.

— Яны назвалі Кэці выдатнай дзяўчынкай, — з гонарам паведаміла Фрэн у кухні, за сталом.

Яе маці, прыгнечаная пасьля адчувальных страт на аўтаматах, намаглася намаляваць запал. — Чаму ж ім так не сказаць? Яна і ёсьць выдатная дзяўчынка.

— Дрэннага нічога пра мяне не гаварылі? — спытала Кэці.

— Не, нічога. Сказалі, што ў цябе выдатныя хатнія працы, і што вучыць цябе адна любата. Вось як!

— Я бы з задавальненьнем пабыў там, дзетка, я проста не разьлічваў, што вызвалюся своечасова. — Кэці і Фрэн даравалі свайму бацьку. Зараз гэта ня мела значэньня.

— У мяне да цябе выдатная прапанова, Кэці. Мы будзем вывучаць італьянскі. Ты і я.

Нават прапануй яна паляцець на месяц, сям'я Кларкаў ці наўрад зьдзівілася больш.

Кэці счырванела ад задавальненьня. — Мы ўдзьвюх?

— Чаму не? Мне заўсёды карцела паехаць у Італію, а калі я буду ведаць мову, мае шанцы падчапіць італьянскага хлопца будуць куды вышэй!

— А я здолею?

— Вядома. Гэта таўкачке накшталт мяне, якая нічога запомніць ня ў стане, прутка прыйдзецца. А ты будзеш лепш за ўсіх у клясе. Але там павінна быць прышпільна. Гэтая жанчына, настаўніца, зьбіраецца прайграваць нам опэры, паказваць карціны, частаваць італьянскай ежай. Будзе файна.

— А гэта ня вельмі дорага, а, Фрэн?

— Не, ня вельмі. Паглядзі, колькі нам там усяго дадуць, — засьведчыла яе Фрэн, разважаючы, ці не губляе яна сама глузд, кідаючыся такімі заявамі.

За лета Кен абгрунтаваўся ў маленькім гарадку ў штаце Нью-Ёрк. Ён зноўку напісаў Фрэн. — Я кахаю цябе, я заўсёды буду цябе кахаць. Я разумею наконт Кэці, але ці ня можаш ты ўсё ж прыехаць сюды? Мы бы здолелі браць яе на вакацыі, тады ты бы займалася зь ёй. Калі ласка, згаджайся, перш як я атрымаю маленькую службовую кватэрку для сябе аднаго. Пагадзіся, і нам дадуць невялічкую хатку. Ёй шаснаццаць, Фрэн, я не магу чакаць цябе яшчэ чатыры гады.

Яна нагаласілася, чытаючы ліст, але не магла зараз пакінуць Кэці. Фрэн марыла ўбачыць, як аднаго з Кларкаў прымуць ва ўнівэрсытэт. Праўда, Кен прапаноўваў пачакаць, пакуль народзяцца іх дзеці і тады ўжо зьдзяйсьняць гэты плян, даць ім іх шанец у жыцьці, але Кен не разумеў. Яна гэтулькі ўклала ў Кэці. Дзяўчынка зорак зь неба не хапае, але яна не дурная. Раз яна нарадзілася ў здаровых бацькоў, у яе ёсьць усё, што ёй трэба. Яна зойме сваё месца ва ўнівэрсытэце проста таму, што ў яе досыць часу, у хаце ёсьць кнігі, родныя даюць ёй веры. Фрэн прымушала саму Кэці паверыць у сябе. Яна не магла зараз зьехаць і пакінуць яе з маці, якая ня бачыць нічога, акрамя гульнявых аўтаматаў, і бацькам, які ва ўсім нядрэнна кеміць, але ня здольны зазірнуць далей найблізкага заробку гатоўкай і тых малалікіх немудрагелістых задавальненьняў, што патрэбныя яму ад жыцьця.

Кэці безь яе прападзе.

Лета выдалася цёплым і ў Ірляндыю зьехалася значна болей турыстаў, як звычайна. Супэрмаркет прапаноўваў адмысловыя абеды для пікнікоў, якія людзі маглі браць з сабою ў парк. Ідэя прыналежала Фрэн, наборы карысталіся вялікім попытам.

Спадар Бурк з каўбаснага аддзелу хістаўся. — Я, вядома, ня ўпэўнены, спадарыня Кларк, але сумняваюся, што гэта добрая ідэя: пячы скрылікі бэкону і халоднымі класьці іх у канапкі. Чаму бы не рабіць іх з выдатнай нішчымнай ялавічынай, як мы паступалі заўжды?

— Такія густы зараз, спадар Бурк. Людзям падабаецца хрумсткі бэкон. Вось пабачыце, калі мы будзем трымаць гэтыя цудоўныя кавалачкі напагатове цёплымі і запаўняць канапкі па меры неабходнасьці, абяцаю вам, яны будуць прагнуць яшчэ і яшчэ.

— Але няхай я нарэжу бэкон, яго падсмажаць, а лусьцікі ніхто ня купіць, што тады, пані Кларк? — Гэты цудоўны чалавек заўсёды імкнуўся зрабіць усё як мага лепш, але вельмі палохаўся навізны.

— Зладзім трохтыднёвае выпрабаваньне, спадар Бурк, і паглядзім.

Яна мела рацыю. Пакупнікі зьляталіся на незвычайныя канапкі. Яны, вядома, гублялі на іх грошы, але гэта ня мела значэньня; раз ужо людзі прыйшлі ў супэрмаркет, па дарозе да касы яны абавязкова зробяць і іншыя пакупкі.

Яна звадзіла Кэці у Музэй Сучаснага Мастацтва, а ў яе выходны яны зьезьдзілі на трохгадзінную аўтобусную экскурсію па Дубліне. Проста дзеля таго, каб ведаць, дзе мы жывем, сказала Фрэн. Ім спадабаліся два Пратэстанцкіх Кафэдральных Сабора, у якіх яны ніколі не былі. Яны аб'ехалі Парк Фэнікс, з гонарам разглядаючы Грыгарыянскія дзьверы і мазаічныя вокны, што ім паказвалі.

— Уяві толькі, мы адзіныя ірляндцы ў аўтобусе, — шапнула Кэці. — Больш нашых няма, усе астатнія прыежджыя.

Спакваля Фрэн зрабіла так, каб яе шаснаццацігадовая сястрычка атрымала любасную жоўтую сукенку і пастрыглася. К канцу лета яна загарэла і папрыгажэла, у вачах зьнік загнаны выраз.

У Кэці хапала сябровак, але сярод іх не было сябровак блізкіх, адданых, як у самой Фрэн у маладосьці. Цэльную вечнасьць таму. Некаторыя з тых сябровак па суботах хадзілі на тлумную дыскатэку, аб якой часта распавядала моладзь у яе на працы.

Яна ведала досыць, каб разумець: ня ўсё у тым месцы добра, вольна цыркулююць наркотыкі. А першай гадзіне яна заўсёды была там, каб забраць сястру. У некаторыя з гэтых субот яна прасіла Бары, аднаго з маладых супэрмаркетаўскіх кіроўцаў, захапіць яе, а потым адвезьці ад дыскатэкі да хаты. Ён лічыў гэтае месца ня самым прыдатным для маладой дзяўчынкі.

— Што ж мне рабіць, — сьцепала плячыма Фрэн. — Забароніш ёй хадзіць, яна будзе крыўдзіцца. Маё шанцаваньне, што ты адшукваеш магчымасьць падвезьці нас дахаты. — Бары быў выдатным малым, памяшаным на звышвызначаных, бо марыў абзавесьціся матацыклам. Ён паведаміў, што назапасіў ужо траціну кошту. Калі ў яго будзе палова, ён пойдзе яго выбіраць, а калі зьбярэ дзьве траціны, купіць, астатняе выплаціць у растэрміноўку.

— Для чаго ён табе патрэбен, Бары? — спытала Фрэн.

— Пачуцьцё волі, спадарыня Кларк. Разумееце, воля, напор паветра, усё такое.

Фрэн адчула сябе жудасна старой.

— Мы зь сястрой зьбіраемся вывучаць італьянскі, — сказала яна яму неяк уначы, калі яны, чакаючы Кэці ля дыскатэкі, усебакова абмеркавалі набліжэньне яго матацыклетнай будучыні.

— Вох ты, файна, спадарыня Кларк. Я бы таксама жадаў. Я езьдзіў у Рым на Чэмпіянат Сьвету, з такімі хлопцамі там пасябраваў, выдатныя хлопцы. Было б тады нармалёвае надвор'е, спадарыня Кларк, мы бы ўжо пагулялі.

— Тады, магчыма, табе таксама варта вывучаць італьянскі, — безуважліва адзначыла яна. Яе ўвагу прыцягнулі асобы вельмі сумнеўнага выгляду, якія пакідалі дыскатэку. Чаму Кэці і яе сяброўкі сюды ходзяць? Цяжка ўявіць, каб ёй у шаснаццаць гадоў дазволілі пайсьці ў такое месца.

— Не пашкодзіла б. Бо калі я набуду матацыкл, першае месца, куды я зьбіраюся дзерануць, гэта Італія, — сказаў Бары.

— Што ж, курсы ў школе Выгляд-На-Гару, заняткі пачнуцца ў верасьні, — ёй ужо было не да тага, нарэшце вышлі Кэці, Хэррыет і іх сяброўкі. Яна дацягнулася да руля і пасыгналіла. Яны тут жа азірнуліся. Штосуботнія паездкі дахаты ўжо ўвайшлі ў іх у звычку. Што сабе думаюць бацькі ўсіх гэтых дзяўчынак, разважала яна. Іх нічога не турбуе? Можа, яна звычайная панікёрка? Божухна, хутчэй бы ўжо пачаўся навучальны год, тады ўсім гэнтым вылазкам прыйдзе канец і можна будзе ўздыхнуць вальней.

Курсы італьянскай мовы пачаліся ў аўторак, а сёмай гадзіне. Раніцай прыйшоў ліст ад Кена. Ён атабарыўся ў сваім невялічкім жыльлі; кватэрай яго нельга назваць, ужо занадта яно маленькае. Запасы тут папаўняюць зусім інакш. З пастаўшчыкамі гандлявацца не заведзена, плаціш, колькі кажуць. Людзі тут вельмі прыязныя, усе запрашаюць яго да сабе ў госьці. Хутка будзе пікнік па выпадку Дня Працы, якім адзначаюць канчатак лета. Ён безь яе змаркоціўся. Ці нудзіцца яна па ім?

У клясе сабралася трыццаць чалавек. Кожны атрымаў вялізны аркуш кардона, каб запісаць на ім сваё імя, але гэтая дзівосная жанчына сказала, што яны будуць клікаць адно аднаго на італьянскі капыл. Таму Фрэн ператварылася ў Francesca, а Кэці у Caterina. Яны гулялі ў цудоўную гульню, паціскаючы адно аднаму рукі і пытаючы, як каго клічуць. Кэці падавалася цалкам шчасьлівай. Яно таго варта, падумала Фрэн, імкнучыся выкінуць з галавы, што Кен зьбіраецца на пікнік, сьвяткаваць Дзень Працы.

— Гэй, Фрэн, ты бачыла хлопца, які сказаў Mi chiamo Bartolomeo? Гэнта ня Бары з твайго супэрмаркета? — Гэта і на самай справе апынуўся ён. — Фрэн была задаволеная, відаць, звышвызначаныя ўжо далі яму магчымасьць ушчыльную наблізіцца да выбару матацыкла. Яны памахалі адно аднаму праз пакой.

Што за незвычайны народ падабраўся. Тут і элегантная кабета, мусібыць з тых, хто ўладкоўвае ў сваёй хаце вялізныя прыёмы. Што магло прывесьці яе ў падобнае месца? І прыгажуня з залатымі кудзеркамі Mi chiamo Elizabetta з сваім сымпатычным прыемным прыяцелем у добрым гарнітуры. І цёмны, падобны да цыгана Luigi, і пажылы чалавек па імі Lorenzo. Ну і пярэстая жа кампанія.

Сыньёра ёй вельмі спадабалася. — Я ведаю вашу гаспадыню, — зьвярнулася да яе Фрэн, калі яны прыняліся за скрылікі салямі і сыра.

— Так, увогуле, спадарыня Селіван сваячка … я сваячка, — знэрвавалася Сыньёра.

— Вядома. Як ніякавата, так, я ў курсе, яна сваячка, — засьведчыла яе Фрэн. Гэтак жа заўсёды рабіў яе бацька, яна выдатна тое ведала. — Яна сказала, вы вельмі дапамаглі яе сыну.

Твар Сыньёры асьвятліла шырокая ўсьмешка. Дзіўна прыгожая жанчына, калі ўсьміхаецца. І зусім не падобная да манашкі. Пэгі Селіван мусібыць памылілася.

Ім палюбіліся тыя ўрокі, і Фрэн і Кэці. Па дарозе да аўтобуса яны рагаталі як дзеці над сваім кепскім вымаўленьнем і над гісторыямі, што распавядала ім Сыньёра. Кэці казала аб курсах дзяўчынкам у школе, і тыя нават паверыць не маглі.

Паміж людзьмі ў клясе ўсталявалася нейкая незвычайная еднасьць. Быццам яны апынуліся на незаселенай высьпе і іх адзіным шанцам на ратаваньне было вывучыць мову і добра памятаць усё, што яны вучылі. Магчыма, таму, што Сыньёра верыла ў іх здольнасьць да грандыёзных зьдзяйсьненьняў, яны і самі пачыналі у гэтае верыць. Яна прасіла іх стала выкарыстоўваць італьянскія словы, нават калі не атрымоўваецца пабудаваць на італьянскім увесь сказ цалкам. Нечакана для саміх сябе яны выяўлялі, што кажуць я вяртаюся да casa альбо camera вельмі цёплая, ці што яны stanca замест стаміліся.

І ўвесь час Сыньёра слухала і назірала, радуючыся, але не зьдзіўляючыся. Яна ніколі і не думала, што, пазнаёміўшыся зь італьянскай мовай, хтосьці зможа выпрабоўваць нейкія пачуцьці акрамя захапленьня і запалу. Ёй дапамагаў спадар Данн, які і стварыў увесь гэты праект. Яны, падавалася, выдатна ладзілі паміж сабою.

— Можа, яны даўнія сябры, — выказала здагадку Фрэн.

— Не, у яго жонка і сталыя дзеці, — растлумачыла Кэці.

— Ён можа мець жонку і быць яе сябрам, — запярэчыла Фрэн.

— Так, але думаю, паміж імі нешта ёсьць. Яны заўжды абменьваюцца такімі ўсьмешачкамі. Хэррыет кажа, гэта жалезная прыкмета. — Хэррыет, школьная сяброўка Кэці, вельмі цікавілася сэксам.

Эйдан Данн назіраў за росквітам італьянскага кляса з задавальненьнем, якога і ўявіць сабе ня мог. Тыдзень за тыднем прыяжджалі яны ў школу на роварах, матацыклах, грузавіках, на аўтобусе, сярод іх была нават дзіўная жанчына на БМВ. Яму падабалася рыхтаваць для іх разнастайныя неспадзеўкі. Яны рабілі папяровыя сьцяжкі, Сыньёра раздавала ўсім чыстыя нарыхтоўкі і казала, ў якія колеры іх расфарбаваць. Потым кожны ўзьнімаў свой сьцяжок а ўсе астатнія называлі колеры. Сваім нецярплівым запалам яны нагадвалі дзяцей. А напрыканцы кожнага ўроку нават гэты хуліганскага выгляду хлопец па імі Лу ці Луіджы, альбо нешта ў тым родзе, дапамагаў наводзіць парадак; нікому бы і ў галаву ня ўскочыла, што такі тып будзе важдацца з прыборкамі, класьці на месца скрынкі і складаць крэслы.

Але так ужо дзейнічала на людзей Сыньёра. Яна проста чакала ад іх самага лепшага і атрымоўвала тое. Яна спытала ў Эйдана, ці можна ёй зрабіць навалачку на канапавую падушку для яго пакоя.

— А вы прыйдзіце і паглядзіце пакой, — нечакана прапанаваў ён.

— Цудоўная думка. Калі мне зайсьці?

— У суботу раніцай мне ня трэба ў школу. Вы будзеце вольная?

— Я магу быць вольная ў любы час.

Увесь вечар у пятніцу Эйдан шараваў і чысьціў свой пакой. Ён выцягнуў на сьвет божы паднос з двума чырвонымі келіхамі, прывезенымі ім з Марана, што пад Вэнэцыяй, набыў пляшэчку Маршалы. Яны падымуць тост за посьпех пакоя і курсаў.

Яна прыйшла апоўдні і прынесла колькі кавалачкаў тканіны. — Думаю, гэты жоўты найлепей падыдзе да таго, аб чым вы мне распавядалі, — сказала яна, паказваючы тканіну яркага, насычанага колеру. — Яна трохі даражэй за астатнія, але ж гэта пакой для жыцьця, ці ня так?

— Пакой для жыцьця, — паўтарыў Эйдан.

— Вы не жадаеце паказаць узоры вашай жонцы, перш як я пачну?

— Не, не. Нэл спадабаецца. Я маю на ўвазе, насамрэч гэта мой пакой.

— Так, зразумела. — Яна ніколі не задавала пытаньняў.

У гэтую раніцу Нэл не апынулася дома, не было і яго дачок. Эйдан не сказаў ім аб візыце і быў рады, што іх няма. Яны з Сыньёрай узьнялі тост за посьпех Курсаў Італьянскага і Пакоя для Жыцьця.

— Я бы жадаў, каб вы маглі выкладаць у школе, вы здолелі бы абудзіць у іх запал, — з захапленьнем вымавіў ён.

— Гэта толькі таму, што яны жадаюць вучыцца.

— Але гэтая дзяўчынка, Кэці Кларк, усе кажуць, яна зьзяе, як начышчаны гузік, і ўсё дзякуючы курсам італьянскага.

— Caterina … цудоўнае дзіцё.

— Ну, я чуў, яна захапіла ўвесь кляс аповедамі аб вашых занятках, яны ўсе прагнуць далучыцца.

— Хіба не выдатна? — усьміхнулася Сыньёра.

Аб чым Эйдан не згадаў, бо і сам ня ведаў, так гэта аб тым, што Кэці Кларк, апісваючы курсы італьянскай мовы, ня мінула паведаміць, што спадар Данн хвосьцікам цягаецца за настаўніцай італьянскага, ня зводзячы зь яе абагаўляючага шчанячага погляду. Сяброўка Кэці, Хэррыет, заявіла, што заўсёды гэта падазравала. За ціхонямі вока ды вока патрэбна. Нездарма кажуць: ціхая сьвіньня глыбока рые.

Спадарыня Хэйс, настаўніца гісторыі, імкнулася злучыць тыя рэчы, аб якіх ёй прыходзілася весьці гутарку на ўроках, з сёньняшнім днём. Распавядаючы ім аб тым, што сямейства Медычы пратэжыравала мастакам, яна назвала іх спонсарамі. Каб было зразумела.

— Здольны хтосьці растлумачыць, каго клічуць спонсарамі? — спытала яна.

Яны са зьдзіўленьнем пераглядаліся.

— Спонсары? — перапытала Хэррыет. — Гэта накшталт фірм па вытворчасьці напояў альбо страхавых кампаній?

— Так. Вы пэўна ведаеце імёны нейкіх знакамітых італьянскіх мастакоў, ці ня так? — Маладзенькая настаўніца гісторыі яшчэ не засвоіла, што калі нават дзецям нешта і вядома, яны валодаюць дзіўнай уласьцівасьцю неадкладна гэта забываць.

Кэці Кларк нязмушана падняла руку. — Адным з найболей вядомых мастакоў, якіх апекавалі Медычы, быў Мікелянджэлё. Калі Папам Рымскім быў Сікст Пяты, ён прапанаваў Мікелянджэлё расьпісаць сабор Сыкстынскай Капэлы, і ён жадаў, каб усе сюжэты былі розныя. — Ціхім, упэўненым голасам распавяла яна клясу аб лясах, што былі пабудаваныя, аб росьпісах, што былі створаны, злузаны і створаны зноўку. Дзіўна, але фарбы па сучасны дзень захавалі свае колеры.

І ніякага выстаўленьня, толькі запал. Паколькі яна мусібыць зьбіралася працягваць, спадарыня Хэйс змушаная была яе перапыніць, урок падыходзіў да канца.

— Дзякуй, Кэтрын Кларк, а зараз хто можа назваць якогась іншага мастака таго пэрыяду?

Кэці зноўку ўзьняла руку. Настаўніца агледзелася вакол у пошуках іншых жадаючых, але такіх не знайшлося. Хлопчыкі і дзяўчынкі са зьдзіўленьнем пазіралі на Кэці, якая распавядала аб сшытках Леанарда ды Вінчы. Пяць тысяч аркушаў, і ўсе напісаныя люстрана, можа, таму што ён быў леўшуном, а можа таму, што жадаў захаваць запісы ў таямніцы. І як ён прапанаваў свае паслугі Герцагу Міланскаму, сказаўшы, што можа ствараць абароненыя ад гарматных стрэлаў караблі ў ваенны час і статуі ў мірны.

— Пане Ісусе, гэтыя італьянскія курсы павінны быць чымсьці асаблівым, — абвясьціла Джозі Хэйс у настаўніцкай.

— Што вы маеце на ўвазе? — спыталі ў яе.

— На ўроку Кэці Кларк падахвоцілася адказваць па новай тэме і зрабіла такое паведамленьне па эпосе Рэнэсансу, якога я ў жыцьці ня чула.

Эйдан Данн, які сядзеў тутака ж, чыёй марай і былі гэтыя курсы, памешваў каву і ўсьміхаўся самому сабе. Шырокай шчасьлівай усьмешкай.

Гадзіны, праведзеныя на курсах італьянскага яшчэ больш зблізілі Кэці і Фрэн. Увосень Мэт Кларк прыехаў дахаты з Англіі паведаміць, што жэніцца на Трэйсі зь Лівэрпулю, але што родным гэта ня зробіць асаблівага фатыгу, бо замест вясельля яны зьбіраюцца выправіцца на Канары. Усе ўздыхнулі з палёгкай, пазнаўшы, што ня прыйдзецца ехаць у Англію на вясельле. Яны трохі пахіхікалі, пачуўшы, што мядовы месяц адбудзецца да, а не пасьля жаніцьбы.

Мэт лічыў тое цалкам разумным. — Яна жадае выглядаць загарэлай на вясельных фотках, да таго ж, калі мы зьненавідзім адно аднаго за гэты час, дык і трасца усё бяры, — бадзёра растлумачыў ён.

Мэт даў маці грошаў на гульнявыя аўтаматы і запрасіў бацьку на пару куфляў піва. — Што гэта за справы з курсамі італьянскага? — пацікавіўся ён.

— Спытай чаго лягчэй, — адмахнуўся бацька. — Я у тым нічога ня кемлю. Фрэн зьнікае ў супэрмаркеце з раніцы да ночы. Хлопец, зь якім яна сустракалася, зьехаў у Штаты. Паняцьця ня маю, навошта яна ўсё гэта на сябе ўсьперла, асабліва пасьля таго, як у школе сказалі, што малая і так залішне імкнецца. Але яны зусім на гэтым звар'яцелі. Зьбіраюцца налета туды выправіцца. Ну дык няхай ужо.

— Кэці ператварылася ў сапраўдную маленькую красуню, скажы?

— Пэўна. Разумееш, калі чалавека кожны дзень бачыш, цяжка зазначыць, — са зьдзіўленьнем сьцепануў плячыма бацька.

Кэці і на самой справе стала куды прыгажэй. У школе Хэррыет пракамэнтавала тое на свой капыл. — У цябе што, хлопец завёўся на курсах італьянскага? Ты нейкая зусім іншая зрабілася.

— Не, хоць там досыць сталых мужчын, нічога такіх, — разрагаталася Кэці. — Але некаторыя вельмі старыя. Мы разьбіваемся на пары, каб накшталт як адно аднаго на спатканьне запрашаць, так гэта проста пацеха. Там ёсьць адзін, яму, пэўна, гадоў сто, клічуць Лярэнца. Ну, бадай, насамрэч Лапік. Дык вось, гэты Лярэнца мне кажа “E libera questa sera?”, а сам робіць круглыя вочы і падкручвае ўяўныя вусы, дык ўсе проста са сьмеху паміраюць.

— Ну-ну. А яна вас вучыць чамусьці сапраўды карыснаму, накшталт Як наконт гэтага? і Што вы сказалі?.

— Увогуле так. — Кэці намаглася ўзгадаць нейкую фразу. — Напрыклад Vive solo ці sola, гэта што ты жывеш адзін. А яшчэ адну я ня вельмі памятаю … Deve rincasare questa notte? Ты сёньня ўвечар дахаты пойдзеш?

— Гэта тая бабулька, якую мы неяк бачылі ў бібліятэцы, з фацэтна пафарбаванымі валасамі?

— Так, Сыньёра.

— Толькі ўявіць сабе, — закаціла вочы Хэррыет. — Дзіўныя справы дзеяцца.

— Вы ўсё яшчэ ходзіце на курсы ў Выгляд-На-Гару, спадарыня Кларк? — Пэгі Селіван сядзела за сваёй касай.

— Яны сапраўды файныя, спадарыня Селіван. Ці ня здолелі б вы перадаць гэта Сыньёры? Усе ад яе бяз одуму. Ведаеце, ніхто ня кінуў заняткі. Гэта, напэўна, нечувана.

— Ну, павінна сказаць, яна з задавальненьнем аб іх распавядае. Адылі ўжо занадта ўтойлівы яна чалавек, спадарыня Кларк. Сьцьвярджае, што была замужам за нейкім італьянцам дваццаць шэсьць гадоў у вёсачцы дзесьці там … але ніколі ніводнага ліста з Італіі … нават фатаздымкаў яго ў яе няма. А тут яшчэ высьветлілася, што ў яе ў Дубліне ўся сям'я жыве, маці ў тых дарагіх кватэрах поруч мора, бацька ў хаце састарэлых, і браты, і сёстры. Усе ў неблагіх раёнах.

— Так, добра … — Фрэн не жадала чуць нічога крытычнага альбо сумнеўнага аб Сыньёры.

— Але гэта дзіўна, хіба ж не? Дзеля чаго ёй жыць у адным пакойчыку ў нашым раёне, калі ўся яе сям'я ўладкавалася ў прыстойным месцы?

— Можа, яна проста зь імі ня ладзіць?

— Яна ходзіць наведваць сваю маці кожны панядзелак і да бацькі ў хату састарэлых два разы на тыдзень. Яна вывозіць яго на калысцы, адна зь сядзелак казала Сьюзі. Чытае яму пад дрэвам, а ён узорыцца перад сабою і сядзіць моўчкі, хоць зь іншымі, якія раз на сто гадоў да яго прыходзяць, імкнецца размаўляць.

— Бедная Сыньёра, — нечакана вырвалася ў Фрэн. — Яна заслугоўвае лепшага.

— Тут вы ў кропку патрапілі, спадарыня Кларк, — падтрымала яе Пэгі Селіван.

У яе меўся важкі чыньнік выпрабоўваць падзяку да гэтай дзіўнай госьці, ці то была яна манашкай, ці не. Яна ашаламляльна ўплывае на іх жыцьцё. Сьюзі зь ёй выдатна ладзіць і стала значна часьцей прыходзіць, Джэры да яе ставіцца як да свайго асабістага рэпэтытару. Яна ім зрабіла фіранкі і такія ж покрыўкі для канапавых падушак. А ў кухні пафарбавала шафку і на падваконцы кветкі пасадзіла. Яе пакой зіхаціць, як новенечка запінка. Пэгі Селіван часам заходзіць праверыць. Любы бы на яе месцы так рабіў. Але ў Сыньёры пажыткаў ад прыезду амаль не пабольшала. Незвычайны яна чалавек. Добра, што ўсе ў клясе яе любяць.

Кэці Кларк была значна маладзей за астатніх вучняў вечаровага кляса. Ёй карцела пазнаць паболей і яна пытала аб граматыцы, аб якой іншыя ня ведалі ды і ведаць не жадалі. Прывабная дзяўчынка, блакітныя вочы і цёмныя валасы, такога ў Італіі не сустрэнеш. Там ва ўсіх цямнюсенькіх прыгажунь вялізныя карыя вочы.

Сыньёру цікавіла, што Кэці будзе рабіць, калі скончыць школу. Часам яна бачыла, як дзяўчынка займаецца ў бібліятэцы. У яе, мабыць, неблагі шанец атрымаць вышэйшую адукацыю.

— Што думае твая маці, чым табе лепш заняцца пасьля сканчэньня школы? — спытала яна ў Кэці неяк увечары, калі яны разам прыбіралі пасьля ўроку крэслы. Ніхто не сьпяшаўся сыходзіць, людзі стаялі і размаўлялі, і гэта было прыемна. Яна дакладна ведала, што некаторыя зь іх зараз выправяцца прапусьціць глыток-іншы ў карчму на ўзгорку, іншыя возьмуць па кубачку кавы.

— Мая маці? — Кэці выглядала зьдзіўленай.

— Так, падаецца, яна так зацікаўлена, з такім запалам да ўсяго ставіцца.

— Не, насамрэч яна ня шмат ведае аб школе альбо аб тым, чым я займаюся. Маці замала дзе бывае і паняцьця ня мае, дзе лепш працаваць альбо вучыцца.

— Але ж яна прыходзіць сюды, на заняткі, разам з табой, так? І яна ходзіць на працу ў супэрмаркет? Спадарыня Селіван, у якой я жыву, казала, яна яе кіраўнік.

— А, гэта Фрэн. Мая сястра, — адказала Кэці. — Нельга, каб яна пачула, што вы сказалі, яна з глузду сыдзе.

Сыньёра выглядала зьбянтэжанай. — Даруй, я ўсё пераблытала.

— Не, тут лёгка памыліцца. — Кэці не жадала, каб пажылая жанчына пачувалася ніякавата. — Фрэн старэйшая ў сям'і, я малодшая. Вядома, вы маглі заблытацца.

Яна нічога не сказала Фрэн аб тым непаразуменьні. Які сэнс прымушаць яе вышукваць перад люстэркам маршчыны. Небарака Сыньёра трохі няўважлівая, часьцяком памыляецца. Але настаўнік яна цудоўны. Усе ў клясе, уключаючы Барталамеа, які надоечы набыў матацыкл, любяць яе.

Кэці падабаўся Барталамеа, ён прыемна ўсьміхаўся і распавядаў ёй аб футболе. Ён запытаў яе, куды ёй падабаецца хадзіць танчыць, і калі яна сказала яму аб дыскатэцы, на якую яны хадзілі ўлетку, паабяцаў, што калі пачнуцца вакацыі ў сярэдзіне сэмэстру і яны зноў здолеюць пайсьці патанчыць, ён параіць ёй добрае месца.

Яна распавяла аб тым Хэррыет. — Я ведала, ты пайшла на гэтыя курсы дзеля сэксу, — заявіла тая. І яны сьмяяліся і сьмяяліся бясконца, хоць любы іншы чалавек ці наўрад палічыў бы гэта хоць трошкі сьмешным.

Неяк у кастрычніку здарылася жудасна залева і ў прыбудове, у якой займаўся вечаровы кляс, пацякла страха. Яны дружна дужаліся з патопам, шмуляючы ваду газэтамі, адсоўваючы сталы, адшукваючы вядро ў адной з прыбіралень, бадзёра пакрыкваючы адно аднаму Che tempaccio і Che brutto tempo. Бары сказаў, што па выпадку дажджу пачакае на прыпынку і пасыгналіць фарамі, калі аўтобус будзе пад'яжджаць, каб усе астатнія ня змоклі ушчэнт.

Коні, жанчына з аздобамі, на якія, як казаў Луіджы, магчыма набыць тузін кватэр, прапанавала захапіць чацьвярых. Яны забраліся ў яе шыкоўны БМВ — Гугліема, прыемны малады чалавек з банка, яго ашаламляльная сяброўка Элізабэт, Франчэска і юная Кацярына. Спачатку яны пад'ехалі да кватэры Элізабэт і там, пакуль маладая пара імчалася пад дажджом па прыступках, усе без упынку крычалі ciao і arrivederci.

Потым рушылі да хаты Кларкаў. Седзячы наперадзе, Фрэн паказвала шлях. Коні не занадта добра ведала гэты раён. Калі яны дабраліся, Фрэн убачыла сваю маці, ідучую выкідаць сьмецьце. У вуснах ў яе, як заўжды, цыгарэта, хоць і мокрая з-за дажджу. Падношаныя шлапакі і завэдзганы шляфрок, у якіх яна ходзіць паштадзень, таксама змоклі. Фарба сораму заліла пашчэнкі Фрэн, калі яна адчула, што саромеецца сваёй маці. Тое, што яна прыехала на элегантным аўто, яшчэ не падстава адмаўляцца ад сваіх каштоўнасьцяў. Яе маці пражыла цяжкае жыцьцё і засталася велікадушным і шчырым чалавекам.

— Маці змокне наскрозь. Няўжо сьмецьце не пачакала б да раніцы? — засмучана вымавіла яна.

— Che tempaccio, che tempaccio, — выгукнула Кэці.

— Сьпяшайся, Кацярына, бабуля трымае для цябе дзьверы адчыненыя, — прыскорыла Коні.

— Гэта мая маці, — адказала ёй Кэці.

Такі моцны быў дождж, і такое моцнае замяшаньне ад ляпаючых дзьвярэй і грукатлівых сьмецьцевых бакаў, што ніхто, падавалася, не зьвярнуў на тое адмысловай увагі.

Ужо ў хаце спадарыня Кларк са зьдзіўленьнем і агідай агледзела сваю мокрую цыгарэту. — Я ледзь не патанула, чакаючы, пакуль вы вылезеце з тага лімузына.

— Божухна, давайце хутчэй вып'ем па філіжанцы гарбаты, — прапанавала Фрэн, напаўняючы імбрык.

Кэці раптам пасела на кухенны стол.

— Due tazze di te, — вымавіла Фрэн на сваім лепшым італьянскім. — Давай, Кэці. Con latte? Con zucchero?

— Ты ж ведаеш, я ня п'ю з малаком ды з цукрам. — Голас Кэці гучаў адхілена. Яна выглядала вельмі зьбялелай.

Спадарыня Кларк абвясьціла, што ня бачыць сэнсу заставацца тут, усё роўна ад іх толку не даможасься, лапочуць на сваёй птушынай мове. Яна ідзе ў ложак і просіць перадаць яе мужу, калі ён зьявіцца з пабу, калі ён, вядома, зьявіцца, каб не пакідаў ёй на раніцу ніякіх падпалёных патэльняў, яна ня маецца іх шураваць. І сышла, бурчачы, кашляючы і рыпаючы прыступкамі.

— У чым справа, Кэці?

Кэці зірнула на яе. — Ты мая маці, Фрэн? — запытала яна.

У кухні запанавала маўчаньне. Было чуваць, як наверсе ў прыбіральні спускаюць ваду і як за акенцам стукае па бэтону дождж.

— Чаму ты спытала аб гэтым зараз?

— Я жадаю ведаць. Так ці не?

— Ты ведаеш, што так, Кэці. — Надышоўшаю працяжную цішыню разьбівалі толькі кроплі дажджу.

— Не, я ня ведала. Да гэтага моманту.

Фрэн падышла да яе і абняла. — Адыдзі ад мяне. Не жадаю, каб ты да мяне дакраналася.

— Кэці, ты ведала, ты адчувала, гэта не абавязкова казаць. Я думала, ты ведаеш.

— Усе астатнія ведаюць?

— Каго ты разумееш пад астатнімі? Тыя, каму трэба, ведаюць. Ты ведаеш, як моцна я люблю цябе, ведаеш, што я гатовая зрабіць для цябе ўсё ў сьвеце і імкнуся даць табе ўсё што магу.

— Акрамя бацькі, і хаты, і імя.

— У цябе ёсьць імя, ёсьць хата. Маці і тата для цябе другія маці і бацька.

— Нічога ў мяне няма. Я твой байструк і ты ніколі не казала мне аб тым.

— Ты выдатна ведаеш, у наш час не існуе такога паняцьця як байструк. Ты была цалкам законнай часткай гэтай хаты з моманту твайго нараджэньня. Гэта твая хата.

— Як ты магла … — пачала Кэці.

— Кэці, што ты вярзеш — можна ўявіць, я аддала цябе на выхаваньне чужым людзям, а сама чакала, пакуль табе споўніцца васямнаццаць, каб пазнаёміцца з табой, і то тады, калі ты мяне адшукаеш.

— І усе гэтыя гады ты дазваляла мне думаць, што маці і ёсьць мая маці. — Кэці патрэсла галавой, быццам імкнучыся ачысьціць яе, вытрасьці зь яе гэтую новую і палохаючую думку.

— Маці была маці табе і мне. Яна радавалася твайму зьяўленьню з таго дня, як пазнала аб табе. Яна сказала, што будзе цудоўна, калі тут зьявіцца яшчэ адно малое. Вось што яна сказала, менавіта так і было. І, Кэці … я лічыла, ты ведаеш.

— Як я магла ведаць? Мы абедзьве звалі маці і тату маці і татам. Людзі казалі, што ты мая сястра, а Мэт, і Джо, і Сін мае браты. Адкуль мне было ведаць?

— Ну, так ужо склалася. Мы жылі ўсе разам у гэтай хаце, ты была ўсяго на сем гадоў маладзей за Джо, было натуральна зрабіць так.

— Усе суседзі ведаюць?

— Можа, некаторыя і ведаюць, але думаю, яны даўно на тое забыліся.

— А хто мой бацька? Хто мой сапраўдны бацька?

— Тата твой сапраўдны бацька, ён выгадаваў цябе, ён клапаціўся аб нас абедзьвюх.

— Ты выдатна разумееш, аб чым я кажу.

— Гэта быў хлопчык, які вучыўся ў шыкоўнай школе, яго бацькі не жадалі, каб ён ажаніўся на мне.

— Чаму быў? Ён памёр?

— Не, ён не памёр, але ён ня мае да нашага жыцьця ні найменшага дачыненьня.

— Гэта да твайго жыцьця ён ня мае ніякага дачыненьня, а да майго вельмі нават можа мець.

— Ня думаю, што гэта добрая думка.

— Ня важна, што ты аб тым думаеш. Дзе бы ён ні быў, ён, тым ня менш, мой бацька. Я маю права пазнаць яго, пазнаёміцца зь ім, сказаць яму, што я Кэці і што я зьявілася на сьвет дзякуючы яму.

— Калі ласка, папі гарбатку. Альбо, прынамсі, дай папіць мне.

— Я табе не замінаю. — Яна зьмерыла Фрэн ледзяным поглядам.

Фрэн разумела, зараз ёй трэба выявіць больш такту і дыпляматыі, як калісьці на працы. Нават як калі адзін з сыноў дырэктара, працуючы ў іх падчас вакацыяў, патрапіў на злачынстве. Зараз усё куды важней.

— Я распавяду табе аб усім, што ты пажадаеш, — вымавіла яна гэтулькі нязмушаным голасам, колькі здолела. — А калі тата прыйдзе пасярод гутаркі, прапаную перайсьці ў твой пакой.

У Кэці пакой быў значна больш, як у Фрэн. Там стаяў стол, кніжная шафа і рукамыйніца, шмат гадоў таму зь любатой усталяваная гаспадаром-вадаправоднікам.

— Ты рабіла ўсё гэта з пачуцьця віны, так? Цудоўны пакой, купля школьнай формы, дадатковыя кішэнныя грошы, нават тыя курсы італьянскага. Ты плаціла за ўсё гэта, таму што адчувала віну.

— Ніводнага дня я не пачувалася перад табой вінаватай, — спакойна адказала Фрэн. Гэта прагучала з такой упэўненасьцю, што Кэці мімаволі пакінула ўзяты ёй зьлёгку гістэрычны тон. — Часам мне станавілася смутна таму, што табе так цяжка даецца вучоба, а я спадзявалася, што здолею даць табе ўсё для пасьпяховага старту. Я шмат працавала, таму заўжды магла стварыць для цябе нармалёвыя ўмовы. Кожны тыдзень я ўносіла трохі грошай у будаўнічую кампанію, не зашмат, але досыць, каб забясьпечыць табе незалежнасьць. Я заўсёды любіла цябе, і шчыра кажучы, ня так ужо важна было, сястра ты мне ці дачка. Ты для мяне проста Кэці, і я жадаю для цябе самога, самога лепшага. Я шмат зрабіла, каб тага дамагчыся і няўпынна аб тым думаю. Таму, ўпэўніваю цябе, чаго я не адчувала, так гэта віны.

У Кэці у вачах зьявіліся сьлёзы. Фрэн нерашуча папляскала яе па руцэ, сьціскаючай філіжанку з гарбатай.

— Ведаю, я не павінна была так казаць. Я была ў шоку, ты ж разумееш, — усхліпнула Кэці.

— Не-не, усё добра. Спытай мяне аб чымсьці.

— Як яго клічуць?

— Паўль. Паўль Мэлан.

— Кэці Мэлан? — са зьдзіўленьнем перапытала яна.

— Не, Кэці Кларк.

— А колькі яму тады было?

— Шаснаццаць. А мне пятнаццаць з паловай.

— Як узгадаю аб каштоўных азначэньнях, што ты мне давала з нагоды сэксу, і як я слухала, разьвесіўшы вушы ...

— Узгадай мае словы, і зразумееш, што я ня раіла нічога, чаго ня выпрабавала сама.

— Так ты кахала яго, гэтага Паўля Мэлана? — у голасе Кэці гучалі кпіны.

— Так, вельмі моцна. Сапраўды вельмі моцна. Я была маладая, але думала, што ведаю, што такое каханьне, і ён таксама, таму ня варта адхрышчвацца ад усяго і казаць, што зрабіла дурасьць. Не было тое дурасьцю.

— І дзе ты яго сустрэла?

— На канцэрце. Мы спадабаліся адно аднаму, і я пачала час ад часу прагульваць урокі, каб сустрэць яго з школы. Мы хадзілі ў кіно. Ён рабіў выгляд, быццам нешта кепска разумее, каб яму прызначалі дадатковыя заняткі, і зьлётваў зь іх. І гэта быў цудоўны шчасьлівы час.

— А потым?

— А потым я зразумела, што цяжарная, і Паўль сказаў сваім маці з бацькам, а я сказала матулі і таце, і ўсё пакацілася ў пекла.

— Хтосьці вёў прамову аб жаніцьбе?

— Не, ніхто. Шмат часу я правяла ў пакоі, што зараз твой, разважаючы аб тым. Я марыла, што ў адзіны файны дзень Паўль зьявіцца ў дзьвярах з пукам кветак і скажа, што калі мне споўніцца шаснаццаць, мы пажэнімся.

— Але тага, мусібыць, не адбылося?

— Не.

— А чаму ён не захацеў застацца побач і падтрымаць цябе, нават калі вы не ажаніліся?

— Гэта было часткай умовы.

— Умовы?

— Так. Яго бацькі сказалі, што, паколькі я яму ня пара і ў нашых адносін няма будучыні, для ўсіх будзе лепей зараз расьсячы ўсе вузлы. Так яны сказалі. Расьсячы ўсе вузлы альбо, можа, разрэзаць усе вузлы.

— Яны былі жудасныя?

— Ня ведаю, я зь імі ніколі да таго не сустракалася, як, зрэшты, і Паўль з маці і татам.

— Карацей кажучы, ён, бацька дзіцяці, вылез сухім з вады, і ніколі больш цябе ня бачыў.

— Яны далі чатыры тысячы фунтаў, Кэці, тады гэта былі немалыя грошы.

— Яны адкупіліся ад цябе!

— Не, мы так на гэтае не глядзелі. Дзьве тысячы я ўклала для цябе ў будаўнічую кампанію. З тымі грашыма, што потым я дадала сама, гэтая сума няблага пабольшала. А іншыя дзьве тысячы аддала маці з татам, бо ім мелася паднімаць цябе.

— І Паўль Мэлан лічыў гэта нармалёвым? Даць чатыры тысячы фунтаў, каб адкараскацца ад мяне?

— Ён цябе ня ведаў. Ён паслухаўся бацькоў, якія сказалі, што ў шаснаццаць зарана станавіцца бацькам, што перад ім кар'ера, што гэта было памылкай і што ён павінен неяк пакрыць яе. Так ім тое бачылася.

— І ён зрабіў кар'еру?

— Так, ён бухгальтар.

— Трэба жа, мой бацька бухгальтар, — хмыкнула Кэці.

— Зараз ён жанаты і ў яго ёсьць дзеці, яго ўласная сям'я.

— Ты маеш на ўвазе, у яго ёсьць іншыя дзеці? — у Кэці задрыжэла падбародзьдзе.

— Так, менавіта так. Двое.

— Адкуль ты ведаеш?

— Бачыла надоечы аб ім артыкул у часопісе, ці ведаеш, так званае жыцьцё заможных і знакамітых.

— Але ж ён не знакамітасьць.

— Яго жонка знакамітасьць, ён жанаты на Мар'яне Хайес. — Фрэн прыпынілася, каб паглядзець на выраблены эфэкт.

— Мой бацька жанаты на адной з найбагацейшых жанчын Ірляндыі?

— Так.

— І ён даў вашывых чатыры тысячы фунтаў, каб ад мяне адчапіцца.

— Ты ня маеш рацыі. Тады ён ня быў жанаты на ёй.

— Я маю рацыю. Зараз ён багаты, і мог бы штосьці даць.

— У цябе ўсё ёсьць, Кэці. У нас ёсьць усё, што нам патрэбна.

— Не, вядома, няма ў мяне ўсяго, што мне патрэбна, а тым больш у цябе, — чмыхнула Кэці, і раптам зь яе вачэй лінулі доўгачаканыя сьлёзы, і яна плакала і плакала, а Фрэн, якую яна шаснаццаць гадоў лічыла сваёй сястрой, гладзіла яе галаву і яе мокрыя пашчэнкі, і яе плечы з ўсей любоўю, на якую толькі здольная маці.

Наступнай раніцай, за сьняданкам, Джо Кларк пакутаваў ад пахмельля. — Выцягні мне пляшку зімняй Колы зь лядоўні, Кэці, будзь добрай дзяўчынкай. У мяне сёньня ў Кілінэі працы да чорта, перавозка падыдзе з хвілі на хвілю.

— Ты да лядоўні бліжэй за мяне, — заявіла Кэці.

— Ты што гэта, хаміш? — спытаў ён.

— Не, канстатую факт.

— Што ж, дазволь табе зазначыць, я не патрываю, каб маё дзіця канстатавала факты ў такім тоне, — адказаў ён, счырванеўшы ад гневу.

— Я не тваё дзіця, — холадна зазначыла Кэці.

Яны ніколькі не выглядалі спалоханымі, яе бабуля зь дзядулям. Гэтыя пажылыя людзі, якіх яна лічыла сваімі бацькамі. Жанчына па-ранейшаму гартала часопіс і паліла, мужчына працягваў абурацца. — Я ня горш за любога іншага чортава бацьку, які ў цябе калісьці быў ці будзе. Ну, дзетка, будзь разумніцай, дай мне хуценька Колу, каб мне не падымацца іншы раз.

І Кэці зразумела, у іх і ў думках не было хаваць ад яе нешта альбо прыкідвацца. Як і Фрэн, яны былі ўпэўненыя, ёй вядома сапраўднае становішча. Яна зірнула на напружаную сьпіну Фрэн якая глядзела ў вакно.

— Добра, тат, — яна падала яму пляшку і чыстую шклянку.

— Вось малайчынка, — ён усьміхнуўся ёй, як звычайна. Для яго нічога не зьмянілася.

— Што б ты зрабіла, калі бы выявіла, што твае бацькі табе ня родныя?

— Я бы была ў захапленьні, шчыра табе кажу.

— Чаму?

— Таму што тады, калі я вырасту, у мяне ня будзе жудаснага падбародзьдзя як у маёй маці і ў бабулі. І мне бы не прыйшлося безупынна выслухваць, як тата правіць малебны аб тым, што я павінна атрымаць прыстойныя адзнакі ў атэстаце. — Бацька Хэррыет, настаўнік, ускладаў вялізныя надзеі на тое, што яна будзе доктарам. Хэррыет марыла стаць уладальніцай начнога клюба.

Яны палічылі тэму вычарпанай.

— Што ты ведаеш аб Мар'яне Хайес? — неўзабаве спытала Кэці.

— Яна, накшталт, найбагацейшая жанчына ў Эўропе, ці толькі ў Дубліне? Да таго ж сымпатычная. Упэўненая, яна купіла ўсе гэтыя штукі, накшталт добрых зубоў, загару і ўсіх гэных файных валасоў.

— Ды ўжо, не сумняваюся.

— Чаго гэта ты ёй цікавісься?

— Яна мне ўначы прысьнілася, — шчыра адказала Кэці.

— А мне сьнілася, што я займаюся каханьнем з ачмурэнным хлопцам. Бадай, час паспрабаваць. Памятаеш, нам ўжо шаснаццаць.

— Ты ж сама дзяўбла, што трэба засяродзіцца на вучобе, — адгыркнулася Кэці.

— Так тое да гэтага сну было. Ты выглядаеш жудасна бледнай і стомленай, нават старой. Не глядзі больш сны пра Мар'яну Хайес, яны табе не на карысьць.

— Што так, то так, — пагадзілася Кэці, нечакана задумаўшыся аб белым твары Фрэн, аб маршчынках у яе пад вачыма. Аб тым, што Фрэн ніколі не загарае і ня бавіць выходныя на замежных курортах. Яна думала аб тым, як Фрэн кожны тыдзень адкладала грошы да яе шаснаццаці гадоў. Узгадала сябра Фрэн, Кена, які зьехаў у Амэрыку. Ён таксама знайшоў сабе нейкую заможную жанчыну? Не дачку вадаправодніка, якая самастойна выбілася ў кіраўніцтва, у мэнэджэры супэрмаркета, якой не прыходзілася са скуркі прэч лезьці, каб паставіць на ногі пазашлюбнае дзіця. Кен напэўна ведаў аб ёй. Малаверагодна, каб Фрэн пастаралася захаваць гэта ў таямніцы.

Як яна ўчора казала, у Дубліне хапае сем'яў, дзе малодшае дзіця насамрэч унук. Фрэн сказала, часьцей за ўсё маці не застаецца дома. Старэйшая сястра зьяжджае, каб пачаць новае жыцьцё. Несумленна.

І несумленна, што Паўль Мэлан упадабаў жыць у сваё задавальненьне, без усялякіх абавязкаў. Тройчы за гэты дзень яна атрымала на ўроках заўвагі за тое, што лунае ў хмарах. Але сёньня вучоба не цікавіла Кэці Кларк. Яна будавала пляны наконт спатканьня з Паўлам Мэланам.

— Выкажы мне, — прапанавала Фрэн увечары.

— Навошта? Ты сама казала, тут не было аб чым гаварыць.

— Так нічога не зьмянілася? — спытала Фрэн з турботай у вачах. У яе не было дарагіх крэмаў, каб прыбіраць з твару маршчынкі. Ёй ніхто не дапамагаў гадаваць дзіця. У Мар'яны Хайес, зараз Мар'яны Мэлан, напэўна памагатых безьліч. Мэдсёстры, нянькі, абслуга, шафёры, трэнэры па тэнісе і фітнэсу. Кэці паглядзела на маці спакойным поглядам. Хоць яе сьвет і паляцеў потарч, яна ня стане дадаваць Фрэн складанасьцяў.

— Не, Фрэн, — схлусіла яна. — Нічога не зьмянілася.

Высьветліць, дзе жывуць Паўль і Мар'яна, апынулася зусім няцяжка.

Амаль кожны тыдзень штосьці аб іх зьяўлялася у газэтах. Усе ведалі іх хату. Але ісьці дахаты яна не жадала. Трэба пайсьці ў офіс. Паразмаўляць зь ім па-дзелавому. Няма ніякай неабходнасьці ўблытваць ягоную жонку ў тое, што яна павінна яму сказаць.

Узброіўшыся тэлефоннай карткай, Кэці пачала тэлефанаваць у буйныя аўдытарскія кампаніі. На другім званку атрымалася выявіць назву фірмы, у якой ён працуе. Яна чула аб гэтай кампаніі, што клапацілася аб бухгалтэрскіх справах ўсіх кіназорак і тэатральных знакамітасьцяў. Ўстанова шчыльна зьвязана з шоў-бізнэсам. У яго ня толькі безьліч грошай, ён яшчэ і няблага бавіць час.

Двойчы яна падыходзіла да тага гмаху, і двойчы ёй адмаўляла мужнасьць. Будынак быў такі велічэзны. Яна ведала, яны займаюць толькі пяты і шосты паверхі, але не адчувала ў сабе дастатковай упэўненасьці. Апынуўшыся ўсярэдзіне, яна зможа паразмаўляць зь ім, распавесьці яму, хто яна ёсьць, як усе гэтыя гады яе маці працавала і эканоміла. Яна нічога не зьбіраецца прасіць. Яна растлумачыць, што гэта няшчыра, вось і ўсё. Але само месца рабіла на яе занадта моцнае ўражаньне. Выклікала поўны глыбокай пашаны жах. Швэйцар у фае, маладзіцы за інфармацыйным сталом на першым паверсе, якія тэлефануюць, каб высьветліць, ці можаш ты прайсьці ў прэстыжныя офісы наверсе.

Ёй трэба выглядаць інакш, калі яна жадае прабрацца праз гэнтых адмыслова навучаных драконаў, сказаўшы, што жадае сустрэцца з Паўлам Мэланам. Яны не дазволяць школьніцы ў форменнай спадніцы падняцца, каб убачыцца са спадаром бухгальтарам; ці ледзь ні адзіным, жанатым зь мільянэркаю.

Яна патэлефанавала Хэррыет.

— Ці не магла б ты прыцягнуць заўтра ў школу нейкую шыкоўную шмотку тваёй маці?

— Толькі калі ты распавядзеш мне, навошта.

— Вызначаецца адна авантура.

— Любоўная авантура?

— Магчыма.

— Тады табе патрэбныя кашулькі-штонікі? — Хэррыет была вельмі практычнай дзяўчынай.

— Не, жакет. І нават пальчаткі.

— Пане ўсемагутны, — ашаламілася Хэррыет. — Гэта павінна быць нешта жудасна экстравагантнае.

На наступны дзень рэчы прыбылі ў спартовай кайстры. Кэці прымерала іх у дзявочай прыбіральні. Жакет сядзеў выдатна, але са спадніцай нешта ня ладзілася.

— Дзе адбудзецца твая авантура? — Хэррыет ад хваляваньня ледзь дыхала.

— У офісе, у паважным офісе.

— Можна падвязаць спадніцу вышэй. Карацей яна будзе нармалёва выглядаць. Ён цябе распране, альбо ты сама?

— Што? Ну, так, сама.

— Тады добра. — Сумеснымі высілкамі яны надалі Кэці выгляд асобы, якую безь перашкод павінны пускаць скрозь. Яна выцягнула шмінку і цень Фрэн.

— Не рабі гэтага зараз, — шыкнула Хэррыет.

— Чаму?

— Я так лічу, табе яшчэ ў кляс ісьці, а яны стоадсодкава засякуць, калі ты ў такім выглядзе зьявісься.

— Я і не зьбіраюся ў кляс. Скажаш, табе перадалі, што я захварэла.

— Не. Не магу даць веры.

— Дый годзе, Хэррыет, я ж рабіла тое самае для цябе, калі табе карцела зьліняць паглядзець на поп-зорак.

— Але куды ты зьбіраесься а дзевятай раніцы?

— У офіс, на авантуру, — адказала Кэці.

— Ну ты даеш, — у Хэррыет рот разявіўся ад захапленьня.

Гэтым разам яна не захісталася.

— Дабранак. Спадара Паўла Мэлана, калі ласка.

— Вашае імя?

— Маё імя яму нічога не скажа, але, калі ласка, перадайце, што гэта Кэтрын Кларк, па справе Фрэнсіс Кларк, яго давішняй кліенткі. — Кэці адчувала, у гэтым офісе людзі карыстаюцца поўнымі імёнамі, ніякіх табе Кэці і Фрэн.

— Я паведамлю яго сакратару. Спадар Мэлан нікога не прымае без папярэдняй дамоўленасьці.

— Я буду чакаць, пакуль ён ня вызваліцца, так і скажыце. — Кэці размаўляла з упэўненай сілай, што дзейнічала куды мацней за ўсе яе спробы апрануцца самавіта.

Адна з шыкоўных сакратарак са зьдзіўленьнем пераглянулася зь іншай і нягучна загаварыла з кімсьці па тэлефоне.

— Спадарычня Кларк, вы будзеце размаўляць з сакратаром спадара Мэлана? — ўрэшце спытала яна.

— Безумоўна.

Кэці рушыла уперад, спадзеючыся, што яе школьная спадніца ня выпадзе нечакана з-пад жакета маці Хэррыет.

— Пеньні ля тэлефону. Чым магу вам дапамагчы?

— Вам перадалі адпаведныя імёны? — вымавіла Кэці. Як выдатна, што яна прыгадала гэтае слова — адпаведныя. Выдатнае слова, такое ёмістае.

— Ну, так … але гэта ня мае значэньня.

— На маё меркаваньне, мае. Калі ласка, паведаміце гэтыя імёны спадару Мэлану і, будзьце ласкавыя, скажыце яму, што справа ня зойме ў яго шмат часу. Ня больш як дзесяць хвілін. Але я буду чакаць датуль, пакуль ён ня зможа са мной пабачыцца.

— Мы не прызначаем сустрэч падобнай выявай.

— Калі ласка, перадайце яму імёны, — Кэці адчувала, як ад хваляваньня ёй млосьнее.

Пасьля трох хвіль чаканьня бразнуў званок.

— Сакратар спадара Мэлана сустрэне вас на шостым паверсе, — абвясьціла адна з багінь за сталом.

— Шчыры дзякуй за дапамогу, — хітнула Кэці Кларк, падцягнула школьную спадніцу і накіравалася да ліфту, што павінен быў адвезьці яе на спатканьне з бацькам.

— Спадарычня Кларк? — паведамілася Пеньні, якая усім сваім выглядам нагадвала ўдзельніцу конкурсу прыгажосьці. Крэмавы гарнітур і чорныя лакіркі на высачэзных абцасах дапаўнялі масіўныя чорныя каралі.

— Усё дакладна. — Кэці жудасна карцела выглядаць больш зграбнай, сталай і лепш апранутай.

— Сюды, калі ласка. Спадар Мэлан сустрэнецца з вамі ў канфэрэнц-зале. Кавы?

— Было бы цудоўна, дзякую.

Яе правялі ў пакой са сьветлым драўляным сталом, вакол якога стаяла восем крэслаў. На сьценах віселі карціны, не рэпрадукцыі пад шклом, як у іх у школе, сапраўдныя карціны. На падвоканьні стаялі кветкі, сьвежыя кветкі, пастаўленыя гэтай раніцай. Кэці у чаканьні села.

Ён увайшоў, малады, гожы, быццам маладзейшы за Фрэн, хоць і на год старэй.

— Мае вітаньні, — ён шырока ўсьміхнуўся.

— Мае вітаньні, — адказала яна. Пасьля абодва замоўклі

У гэты момант зьявілася Пеньні з кавай. — Паднос пакінуць? — пацікавілася яна, нясьцерпна жадаючы затрымацца.

— Дзякуй, Пен, — кіўнуў ён.

— Вы ведаеце, хто я? — спытала Кэці, калі Пеньні выдалілася.

— Так, — адказаў ён.

— Вы чакалі мяне?

— Калі шчыра, не раней, як праз пару гадоў. — У яго апынулася прыемная ўсьмешка.

— І што вы зьбіраліся рабіць тады?

— Тое, што раблю зараз — слухаць.

Трапны крок. Ён усё падаваў ёй.

— Ну, я проста жадала прыйсьці паглядзець на вас, — сказала яна неяк нявызначана.

— І вось ты прыйшла, — гэта прагучала вельмі ветліва, ветліва і прыязна. — І што ты думаеш?

— Вы выглядаеце файна, — паняволі прызнала яна.

— І ты таксама, вельмі файна.

— Я толькі зараз пазнала аб усім, разумееце.

— Разумею.

— Вось чаму я вырашыла прыйсьці і паразмаўляць з вамі.

— Вядома, вядома. — Ён наліў ім кавы і падаў ёй самой дадаваць цукар і малако, калі яна пажадае.

— Разумееце, да гэтага тыдня я сапраўды думала, што я мамчына і татава дачка. Для мяне гэта апынулася шокам.

— Фрэн не казала табе, што яна твая маці?

— Не.

— Ну, я разумею, пакуль ты была маленькая, але калі ты падрасла … ?

— Не. Ёй падавалася, я здагадваюся, ну а я паняцьця ня мела. Я думала, яна проста цудоўная старэйшая сястра. Разумееце, я не занадта кемлівая.

— Мне ты падаесься файнай і кемлівай. — Ён нібы шчыра ёю захапляўся.

— Не, я не такая, так ужо здарылася. Я шмат займаюся, і ўрэшце ўсё разумею, але ня здольваю схопліваць зь лёту, як мая сяброўка Хэррыет. Я трошкі гальмар.

— У дакладнасьці, як я, так ужо здарылася. Атрымліваецца, ты ў свайго бацьку.

У яе галава пайшла колам. Тут, у гэтым офісе, ён прызнаў, што ён яе бацька. З глузду можна рушыць. Але яна паняцьця ня мае, што ж ёй зараз рабіць. Ён зьнішчыў усе яе аргумэнты. Яна чакала, ён будзе лямантаваць, ад усяго адмыкацца, апраўдвацца. Нічога падобнага.

— Вы бы не атрымалі працу накшталт гэтай, будзь вы сапраўдны гальмар.

— Мая жонка вельмі багатая, да таго ж я абаяльны гальмар, някепска ладжу зь людзьмі. Вось чаму я тут.

— Але вы сталі бухгальтарам самі, да таго як сустрэлі яе, хіба ж не?

— Так, я стаў бухгальтарам, але ня тут. Спадзяюся, калісьці ты сустрэнесься з маёй жонкай, Кэтрын. Ты яе палюбіш, яна цудоўная жанчына.

— Проста Кэці. Я ня здолею яе палюбіць. Упэўненая, яна цудоўная, але яна не захоча сустрэцца са мной.

— Захоча, калі я скажу ёй, што мне тое будзе прыемна. Мы шмат робім, каб даставіць задавальненьне адно аднаму, я таксама сустрэнуся з кімсьці, калі яна папросіць.

— Але яна не падазрае аб маім існаваньні.

— Яна ведае. Я казаў ёй, даўным-даўно. Я ня ведаў твайго імя, але я сказаў ёй, што ў мяне ёсьць дачка, дачка, якую я ніколі ня бачыў, але зь якой, магчыма, сустрэнуся, калі яна вырасьце.

— Вы ня ведалі майго імя?

— Не. Калі ўсё гэта здарылася, Фрэн толькі паабяцала паведаміць мне, будзе гэта хлопчык альбо дзяўчынка, вось і ўсё.

— Такая была дамова?

— Ты гэта вельмі добра сфармулявала. Такая была дамова.

— Яна вельмі добра да вас ставіцца. Яна лічыць, вы ва ўсім гэтым паводзілі сябе проста выдатна.

— І што яна перадае мне? — Ён быў цалкам спакойны, мяккі, ніякай насьцярожанасьці альбо чагосьці такога.

— Яна паняцьця ня мае, што я тут.

— А дзе яна думае ты зараз?

— У школе, у Выгляд-На-Гару.

— Выгляд-На-Гару? Вось куды ты ходзіш?

— Чатыры тысячы фунтаў шаснаццаць гадоў таму нядосыць, каб паслаць мяне ў нейкае шыкоўнае мястэчка, — у сэрцах выказалася Кэці.

— Так ты ведаеш аб дамове?

— Я пазнала аб усім адначасова, у адну ноч. Высьветліла, што яна не мая сястра і што вы прадалі мяне.

— Вось як яна падала гэта?

— Не. Так яно ёсьць насамрэч, яна гэта падала зусім інакш.

— Мне вельмі шкада. Думаю, тужліва пачуць такое.

Кэці зірнула на яго. Менавіта так гэта было. Тужліва. Яе маці была бедная, ёй прыйшлося адплачвацца спаўна. Яе бацька быў сынам прывілеяваных людзей, ён не плаціў за свае забавы. Гэта прымушала яе думаць, што сыстэма накіраваная супраць людзей накшталт яе, і так будзе заўсёды. Дзіўна, што ён так дакладна пазначыў яе пачуцьцё.

— Так, так і было. Так і ёсьць.

— Добра, скажы мне, чаго ты чакаеш ад мяне. Сажы мне і мы зможам гэта абмеркаваць.

Яна зьбіралася запатрабаваць усё мажлівае і немажлівае для Фрэн і для сябе самой. Яна зьбіралася прымусіць яго ўсьвядоміць, што ў дваццатым стагодзьдзі багацьце ўжо не дае чалавеку права выйсьці сухім з вады. Але ня вельмі лёгка апынулася сказаць гэта ўсё чалавеку, які ўсім сваім выглядам даводзіў, што рады бачыць яе, а зусім ня ў жаху ад яе зьяўленьня.

— Я пакуль ня ўпэўненая, што ведаю, чаго жадаю. Неяк усё занадта нечакана.

— Разумею. У цябе пакуль не было часу разабрацца ў сваіх пачуцьцях. — Яна не пачула палягчэньня ў яго голасе, толькі сымпатыю.

— Ці бачыце, мне ўсё яшчэ зацяжка з гэтым асвоіцца.

— Ды і мне таксама зацяжка асвоіцца з гэтым. Сустрэча з табой засьпела мяне зьнянацку, — ён імкнуўся паказаць, што яны ў адной лодцы.

— Хіба вас не раздражняе маё зьяўленьне?

— Не, ты цалкам памыляесься. Я страшна рады, што ты прыйшла ўбачыцца са мной. Мне толькі шкада, што ў цябе нялёгкае жыцьцё, а гэты шок зрабіў яго нават цяжэй. Вось якія пачуцьці я выпрабоўваю.

Яна адчула камяк у горле. Ён ня меў нічога агульнага з тым, якім яна яго сабе ўяўляла. Няўжо магчыма, каб гэты чалавек быў яе бацькам? Што калі бы акалічнасьці склаліся інакш, ён і Фрэн маглі бы ажаніцца і яна была бы іх старэйшай дачкой?

Ён выняў візытоўку і напісаў на ёй тэлефон. — Гэта мая прамая лінія. Тэлефануй па гэтым нумары і табе ня прыйдзецца прабірацца праз цэльную сыстэму. — Неяк гэта выглядала крыўдна, нібы ён імкнуўся пазьбегнуць дадатковага тлумачэньню. Зрабіць так, каб людзі на працы ня ведалі аб яго прыкрай маленькай таямніцы.

— Вы не баіцеся, што я магу патэлефанаваць вам дахаты? — запытала яна, шкадуючы руйнаваць яго мілату, але цьвёрда вырашыўшы не дазваляць сабе ісьці ў яго на повадзе.

Ён усё яшчэ трымаў асадку ў руцэ. — Я як раз зьбіраўся запісаць яшчэ і мой хатні нумар. Ты можаш тэлефанаваць мне ў любы час.

— А як жа ваша жонка?

— Мар'яна, вядома, таксама будзе шчасьлівая паразмаўляць з табой. Я ёй сёньня ж увечары распавяду, што ты прыходзіла са мной пабачыцца.

— Вы вельмі стрыманы, так? — выпаліла Кэці з сумесьсю захапленьня і абурэньня.

— Мяркую, зьнешне я нязмушаны, хоць насамрэч жудасна хвалююся. Ды і хто бы не хваляваўся? Упершыню сустрэцца са сталай прыгажуняй дачкой і ўсьвядоміць, што дзякуючы табе яна прыйшла ў гэты сьвет.

— А вы калісьці думаеце аб маёй маці?

— Я думаў аб ёй пэўны час, як усе мы думаем аб нашым першым каханьні, і нават больш, з-за таго што здарылася, і з-за таго, што ты нарадзілася. Але потым, раз ужо так усё склалася, я стаў думаць аб іншых рэчах і аб іншых людзях.

Шчыры адказ, Кэці не магла тага адмаўляць.

— Як я буду вас зваць? — нечакана спытала яна.

— Ты ж завеш Фрэнсіс Фрэн, не магла бы ты клікаць мяне Паўлам?

— Я нейкім часам зноў зайду ўбачыцца з вамі, Паўль, — яна паднялася, каб сысьці.

— У любы момант, калі я табе спатрэблюся, Кэці, я буду тут, — сказаў яе бацька.

Яны працягнулі адно аднаму рукі, але калі іх пальцы даткнуліся, ён прыцягнуў яе да сабе і абняў. — З гэтага часу ўсё будзе інакш, Кэці, — прашаптаў ён. — Інакш і лепш.

На зваротным шляху да школы, у аўтобусе, Кэці сьцерла цень і шмінку. Яна скруціла пільчак маці Хэррыет, саўганула яго ў спартовую кайстру і выправілася ў кляс.

— Ну? — не цярпелася Хэррыет.

— Нічога.

— Што значыць нічога?

— Нічога не адбылося.

— Маўляў, ты ўсё гэта закруціла, прыйшла да яго ў офіс, а ён да цябе не дакрануўся?

— Ён накшталт як абняў мяне.

— Бадай, ён імпатэнт, — зь веданьнем справы заявіла Хэррыет. — У часопісах запар і побач можна прачытаць, што жанчыны пішуць аб такіх выпадках.

— Не выключана, — пагадзілася Кэці, дастаючы падручнік геаграфіі.

Спадар А’Брайн, які па-ранейшаму, нават стаўшы Дырэктарам, выкладаў свой прадмет, зірнуў на яе па-над акулярамі. — Твая прастуда раптам прайшла, Кэці? — падазрона пацікавіўся ён.

— Так, дзякаваць Богу, спадар А’Брайн, — у адказе Кэці не было няветлівасьці альбо дзёрзкасьці, але гаварыла яна зь ім як роўная, не як вучаніца. Гэтае дзіця зрабіла нечаканыя посьпехі з пачатку сэмэстра, адзначыў ён сам сабе. Яго цікавіла, ці зьвязана гэта нейкім чынам з курсамі італьянскага, што, насуперак усім яго прагнозам, замест поўнага правалу карысталіся аглушальным посьпехам.

Маці сышла змагацца за прызавую гульню, тата выправіўся ў паб. Фрэн важдалася на кухні.

— Ты трохі затрымалася, Кэці. Усё нармалёва?

— Вядома. Я трохі прайшлася. Вучыла ўсе гэтыя часткі цела для сёньняшняга занятку. Яна ж зьбіраецца разьбіць нас на пары і пытаць Dov’e il gomito, а табе трэба будзе дакрануцца да локця суседа.

Фрэн прыемна было бачыць яе шчасьлівай. — Можа, я зраблю лусьцікі, каб нам падсілкавацца перад усім гэтым?

— Файна. Ведаеш, як сказаць ногі?

— I piedi. Я вучыла сёньня ў перапынак, — усьміхнулася Фрэн. — Гэтак мы з табой хутка станем любімчыкамі настаўніцы.

— Я бачыла яго сёньня.

— Каго?

— Паўла Мэлана.

Фрэн апусьцілася на крэсла. — Ты жартуеш.

— Ён быў вельмі любасны, сапраўды вельмі любасны. Даў мне сваю візытоўку. Глядзі, напісаў мне сваю прамую лінію і хатні нумар.

— Не магу назваць твой учынак разумным, — урэшце выдушыла зь сябе Фрэн.

— Ну, ён выглядаў вельмі задаволеным. Па сутнасьці, ён нават сказаў, што рады, што я гэта зрабіла.

— Рады?

— Так. І ён сказаў, што я магу прыходзіць у любы час, і калі жадаю, прыйсьці да яго дахаты і сустрэцца зь яго жонкай. — Твар Фрэн нечакана здаўся спустошаным. Як калі б жыцьцё суздром пакінула яго. Быццам хтосьці засунуў ёй у галаву руку і нешта выключыў там. Кэці ўразілася. — Ну хіба ты ня радая? Не было ні ляманту, ні сцэны, проста, нармалёва і натуральна, як ты распавядала гэта было. Ён зразумеў, што для мяне ўсё апынулася шокам, і ён сказаў, з гэтага часу ўсё будзе інакш. Інакш і лепш, гэта яго словы.

Фрэн кіўнула, нібы мова не падпарадкоўвалася ёй. Кіўнула зноўку, і толькі потым здолела вымавіць: — Так, гэта добра. Добра.

— Чаму ты ня радая? Я думала, ты будзеш задаволеная.

— Ты маеш поўнае права мець зносіны зь ім і прэтэндаваць на тое, што ён мае. Я ніколі не зьбіралася забараняць табе гэта.

— Пытаньне наогул так не стаіць.

— Пытаньне стаіць менавіта так. Ты маеш права пачувацца абдзеленай, убачыўшы тага чалавека, у якога ёсьць усё, тэнісныя корты, басэйны, шафёры.

— Гэта зусім ня то, чаго я шукала, — пачала Кэці.

— А потым ты вяртаесься ў хату накшталт гэтай, ідзеш у школу накшталт Выгляд-На-Гару, а цябе ж раней нават вабіла магчымасьць пайсьці на нейкія нягеглыя курсы, дзеля якіх я круцілася і эканоміла. Ня дзіўна, што ты спадзяесься, што ўсё будзе … як ты сказала, інакш і лепш?

Кэці з жахам глядзела на яе. Фрэн падумала, што яна жадае Паўла Мэлана замест яе. Што яе асьляпіла мімалётнае спатканьне з чалавекам, аб якім колькі дзён таму яна ўвогуле паняцьця ня мела.

— Лепш толькі таму, што зараз я ўсё ведаю. Больш нічога ня зьменіцца, — паспрабавала яна растлумачыць.

— Вядома. — Зараз Фрэн была заціснутай і непранікальнай. Яна мэханічна, нібы робат, паклала на хлеб сыр, два скрыліка памідора і запхнула ў грыль.

— Фрэн, пачакай. Я нічога тага не жадаю. Паслухай, няўжо ты не разумееш? Я паглядзела на яго. Ты мела рацыю, ён ня монстар, ён любасны.

— Вельмі радая, я табе казала.

— Ты ўсё хібна разумееш. Паслухай, патэлефануй яму сама, спытай яго. Гэта зусім ня значыць, што я жадаю быць зь ім, а не з табой. Проста ўбачыцца зь ім пару раз. Вось і ўсё. Пагавары зь ім па тэлефоне і ты ўсё зразумееш.

— Не.

— Чаму? Чаму не? Зараз я накшталт як праклала дарогу.

— Шаснаццаць гадоў таму я склала дамову. Яна датычыла таго, што я больш ня буду мець зь ім зносіны, і я ніколі ня мела зносін.

— Але я не давала тага абяцаньня.

— Хіба я цябе асуджаю? Я сказала, што ты мела поўнае права. Хіба я ня гэта сказала? — Фрэн паклала на талерку тосты з сырам і наліла па шклянцы малака.

Кэці адчула невымоўны смутак. Гэтая добрая жанчына заляцалася за ёй, заўсёды сачыла, каб у яе было ўсё, у чым яна патрабавалася. Ня будзь Фрэн, не было бы ні цудоўнага зімняга малака напагатове, ні прыгатаванай гарачай вячэры. І зараз яна толькі мімаходзь згадала, што дзеля курсаў італьянскага ёй прыйшлося выкручвацца і эканоміць. Нічога дзіўнага, што яе крыўдзіць і робіць няшчаснай думка, што Кэці, пасьля ўсіх тых ахвяр, здольная забыць аб гадах любові і блізкасьці. Што яе можа асьляпіць зьнянацку атрыманая пэрспэктыва багацьця і камфорту.

— Ужо час пасьпяшацца на аўтобус, — нагадала Кэці.

— Вядома, калі ты тага жадаеш.

— Натуральна, жадаю.

— Тады добра. — Фрэн апранула палітон, бачыўшы лепшыя дні. Яна пераабулася ў свае добрыя туфлі, што зусім не былі такімі ўжо добрымі. Кэці ўзгадала мяккія італьянскія скураныя туфлі яе бацькі. Яна ведала, што яны вельмі, вельмі дарагія.

— Avanti, — сказала яна. І яны пабеглі да аўтобуса.

На ўроку Фрэн апынулася ў пары з Луіджы. Сёньня ўвечары яго чорныя, сурова зьведзеныя бровы падаваліся яшчэ больш грознымі, як звычайна.

— Dov’e il cuore? — спытаў Луіджы. З-за яго дублінскай вымовы зразумець, аб якой частцы цела ён кажа, было вельмі складана. — Il cuore, — паўтарыў Луіджы, раздражняючыся. — Il cuore, дзеля Бога, найважнейшая частка цела.

Фрэн глядзела на яго адсутным поглядам. — Non so, — вымавіла яна.

— Вядома, ты ведаеш, дзе тваё чортава cuore, — у гэты момант Луіджы выглядаў значна больш непрыемным супраць звычайнага.

Ёй на дапамогу прыйшла Сыньёра. — Con calma per favore, — умяшалася яна, жадаючы ўсталяваць згоду. Яна падняла руку Фрэн і паклала на яе сэрца. — Ecco il cuore.

— Доўга ж ты яго шукала, — прабурчэў Луіджы.

Сыньёра паглядзела на Фрэн. Сёньня гэтая любасная жанчына была сама не свая. Звычайна яна прымала ва ўсім найжывы ўдзел і падбадзёрвала дачку.

Сыньёра ўдакладніла ў Пэгі Селіван. — Вы ж казалі мне, што спадарыня Кларк маці шаснаццацігадовай дзяўчынкі?

— Так, яна яе нарадзіла, калі ёй самой стукнула гэтулькі ж. Яе бацькі ўсынавілі дзяўчынку, але ўсім вядома, гэта дзіця спадарыні Кларк.

Сыньёра зразумела, што Кэці тое вядома не было. Але на гэтым тыдні абедзьве яны не ў сваёй талерцы. Магчыма, таемнае стала відавочным. Адчуваючы віну, яна паспадзявалася, што ня мае да тага дачыненьня.

Кэці вычакала тыдзеньчык, перш як патэлефанаваць Паўлю Мэлану па прамой лініі.

— Зараз прыдатны час для гутаркі? — пацікавілася яна.

— У мяне сёй-той у кабінэце, але я бы жадаў пагаварыць з табой, дык, калі ласка, не магла б ты хвіліначку пачакаць? — Яна пачула, як ён пазбавляецца ад кагосьці. Можа, ад кагосьці важнага. Кагосьці, мусібыць, добра знаёмага.

— Кэці? — Голас яго гучаў мякка і ветліва.

— Вы сапраўды мелі на ўвазе, што мы зможам калісьці сустрэцца ў нейкім месцы, не такім сумятлівым, як офіс?

— Вядома, я меў гэта на ўвазе. Падабедаем разам?

— Дзякуй, калі?

— Заўтра. Ведаеш Квеньцін?

— Я ведаю, дзе гэта.

— Выдатна. Як наконт першай гадзіны? Узгадняецца са школай?

— Зраблю так, каб ўзгаднялася. — Яна ўсьміхнулася і адчула, што ён таксама ўсьміхнуўся.

— Слушна, але ня варта цябе мець непрыемнасьці.

— Усё добра, не хвалюйцеся.

— Я рады, што ты патэлефанавала.

Яна вымыла галаву і дбайна апранулася, вылучыла сваю лепшую школьную кашулю, апрацавала блэйзер плямавыводнікам.

— Ты сёньня зь ім сустракаесься, — сказала Фрэн, гледзячы, як Кэці наваксоўвае туфлі.

— Я заўсёды казала, табе трэба працаваць у Інтэрполе, — адгукнулася Кэці.

— Не, ты мне ніколі такога не гаварыла.

— Мы проста падабедаем.

— Я табе ўжо казала, гэта тваё права, калі ты тага жадаеш. Куды вы зьбіраецеся?

— У Квеньцін. — Яна вырашыла сказаць праўду. Фрэн ўсё роўна рана ці позна пазнае. Лепей бы ён вылучыў штосьці не такое шыкоўнае, не такое далёкае ад іх звычайнага сьвету.

Фрэн прымусіла сябе знайсьці словы ўхвалы. — Што ж, гэта будзе цудоўна. Спадзяюся, ты атрымаеш задавальненьне. Ад усяго гэтага.

Кэці раптам зразумела, як мала ў гэтыя дні прымалі ўдзел ў іх жыцьці маці з татам, яны, падавалася, проста прысутнічалі дзесьці тут, на заднім пляне. Няўжо так было заўжды і яна папросту не прымячала?

Яна распавяла дзяжурнаму настаўніку, што сёньня ёй трэба да зубнога.

— Ты павінна паказаць квіток, — нагадаў настаўнік.

— Ведаю, але я так напалохалася, што зусім забыла яго ўзяць. Можна, я заўтра прынясу?

— Вядома, вядома.

Тое, што ўсе гэтыя гады яна лічылася стараннай, руплівай вучаніцай, прыносіла свой плён. Зараз яна магла лёгка зьліняць, карыстаючыся сваёй выдатнай рэпутацыяй.

Натуральна, яна паведаміла Хэррыет аб намеры прагуляць урокі.

— Што ты плянуеш гэтым разам? Прыбрацца дзеля яго мэдсястрой? — жадала ведаць сяброўка.

— Не, проста падабедаць у Квеньціне, — ганарліва адказала яна.

У Хэррыет сківіца адвісла. — Ты жартуеш.

— Ані. Я табе, калі вярнуся, сьпіс страў прынясу.

— У цябе самае захапляльнае асабістае жыцьцё з усіх, каго я ведаю, — з зайздрасьцю вытхнула Хэррыет.

Там было загадкава, файна і вельмі элегантна.

Прыгожая жанчына ў цёмным гарнітуры выйшла ёй насустрач.

— Дабрыдзень, будзьце ласкавы, я Брэнда Брэнан. Вы з кімсьці сустракаецеся?

У Кэці захапіла дух ад жаданьня стаць падобнай да гэтай жанчыны. Вось бы і Фрэн таксама магла быць такой. Упэўненай і дабразычлівай. Мабыць, жонка яе бацькі такая. Такой трэба нарадзіцца, навучыцца гэтаму немагчыма. Але можна навучыцца рабіць выгляд, што ты гэтулькі ў сабе ўпэўненая.

— У мяне сустрэча са спадаром Паўлам Мэланам. Ён сказаў, што замовіў столік а першай гадзіне. Я трохі раней часу.

— Дазвольце мне паказаць вам столік спадара Мэлана. Штосьці вып'еце пакуль?

Кэці замовіла Дыетычную Коку. Яе прынесьлі ў высокай крыштальнай шклянцы зь лёдам і кавалачкамі цытрыну. Яна павінна запомніць для Хэррыет кожнае імгненьне.

Ён ішоў, ківаючы гэнтаму століку і ўсьміхаючыся таму. Нейкі мужчына ўстаў, каб паціснуць яму руку. Да таго моманту, як ён апынуўся поруч яе, ён павітаўся з добрай паловай залі.

— Ты выглядаеш інакш, мне падабаецца, — сказаў ён.

— Ну, проста я не апранула жакет маці маёй сяброўкі і абышлася бяз тоны касмэтыкі, бо сёньня мне ня трэба было прарывацца праз сакратарыят, — засьмяялася яна.

— Мы павінны хутчэй зрабіць замову? Ты сьпяшаесься зварот?

— Не, я ў зубнога, гэта можа заняць цэлую вечнасьць. А вы сьпяшаецеся?

— Не, увогуле не.

Яны прыняліся вывучаць мэню і спадарыня Брэнан падышла распавесьці аб сёньняшніх стравах. — У нас цудоўныя insalata di mare, — пачала яна.

— Camberi, calamari? — вырвалася ў Кэці перш, як яна здолела сябе спыніць. Толькі напярэдадні ўвечар яны разьбіралі ўсе тыя морапрадукты … Camberi, крэвэткі, calamari, кальмары …

І Паўль, і Брэнда Брэнан паглядзелі на яе са зьдзіўленьнем.

— Ой, я, падаецца, выстаўляюся. Проста я хаджу на вечаровыя клясы італьянскага.

— Я бы з задавальненьнем выставілася, калі б здолела ўтрымаць усё гэта ў галаве, — прызналася спадарыня Брэнан. — Мяне вучыла гэтаму мая сяброўка Нора, якая дапамагае нам складаць сьпіс страў, калі ў нас італьянская кухня. — Абодва яны, падаецца, глядзелі на яе з захапленьнем, а можа яна проста навыдумляла сабе немаведама чаго.

Паўлю, як звычайна, прынесьлі келіх віна, зьмяшанага зь мінэральнай вадой.

— Ня варта было прыводзіць мяне ў такое шыкоўнае месца, — сказала яна.

— Я табой ганаруся і жадаю каб усе цябе бачылі.

— Ну, проста Фрэн думае … мне падаецца, яна раўнуе да таго, што я магу пайсьці з вамі ў нейкую установу накшталт гэтай. Я зь ёй ніколі не хадзіла нікуды акрамя Палкоўніка Сандэрса і Макдональду.

— Яна зразумее. Я проста жадаў прывесьці цябе ў нейкае прыемнае месца, каб адсьвяткаваць наша знаёмства.

— Яна кажа, што гэта маё права. І яшчэ сказала, каб я атрымоўвала ад усяго гэтага задавальненьне. Гэта тое, што яна сказала сёньня раніцай. Але мне падаецца, у глыбіні душы яна ўсёткі засмучаная.

— Хтосьці у яе яшчэ ёсьць, які прыяцель? — спытаў ён. Кэці са зьдзіўленьнем на яго паглядзела. — Я вось што спрабую сказаць … гэта, вядома, не мая справа, але я спадзяюся, што ёсьць. Я спадзяваўся, што яна выйдзе замуж і народзіць табе сясьцёр і братоў. Але калі ты не жадаеш мне распавядаць, ня трэба, бо я, вядома, ня маю ніякага права задаваць такое пытаньне.

— Быў у яе Кен.

— І гэта было сур'ёзна?

— Тут ніколі ня ведаеш. Альбо проста я ніколі ня ведаю, таму што не прымячаю нічога, нічога не разумею. Але яны часьцяком кудысьці хадзілі разам, і яна звычайна сьмяялася, калі ён пад'яжджаў да хаты на машыне, каб забраць яе.

— А дзе ён зараз?

— Зьехаў у Амэрыку.

— Ты думаеш, яна шкадавала?

— Зноў жа цяжка сказаць. Ён піша час ад часу. Апошнім часам ня так ужо часта, але ўлетку шмат пісаў.

— Яна туды не зьбіраецца?

— Дзіўна, што вы гэта сказалі … яна аднойчы спытала мяне, не жадала бы я паехаць жыць у нейкі маленькі гарадок у амэрыканскай глыбінцы. Зусім не ў Нью-Ёрк. І я сказала Божухна, не, ужо лепей Дублін, гэта, прынамсі, сталічны горад.

— Лічыш, яна не паехала з Кенам з-за цябе?

— Ніколі аб тым не задумвалася. Але ж я ўвесь час лічыла яе маёй сястрой. Можа, з гэтым яшчэ можна штосьці зрабіць. — Зараз яна выглядала турботнай і вінаватай.

— Годзе аб тым шкадаваць, калі тут і ёсьць чыя віна, дык мая, — прачытаў ён яе думкі.

— Я прасіла яе патэлефанаваць вам, але яна адмовілася.

— Чаму? Яна растлумачыла?

— Яна сказала, з-за дамовы … вы выканалі сваю частку дамовы, яна мае намер выконваць сваю.

— Яна заўжды была непахіснай.

— Падаецца, вы двое ніколі не пагаворыце.

— Мы ніколі ня будзем разам і ня пойдзем па жыцьці рука аб руцэ, гэта сапраўды, бо мы зараз цалкам розныя людзі. Я кахаю Мар'яну, а Фрэн, магчыма, кахае Кена, а можа і не, альбо пакахае кагосьці іншага. Але мы пагаворым, аб тым я падбаю. А зараз мы з табой сапраўды пачнем есьці, раз ужо ўсе сусьветныя праблемы вырашаныя.

Ён меў рацыю, тут ужо асоба не аб чым было размаўляць. Яны пагутарылі аб школе і аб шоў бізнэсе, і аб файных італьянскіх клясах, і аб двух яго дзетках, якім споўнілася сем і шэсьць.

Калі яны плацілі па рахунку, жанчына за касай паглядзела на яе зь цікавасьцю. — Прабачайце калі ласка, на вас блэйзер школы Выгляд-На-Гару? — Выгляд у Кэці стаў вінаваты. — Проста мой муж выкладае там, вось чаму я зразумела, — працягнула яна.

— На самай справе? А як яго клічуць?

— Эйдан Данн.

— Спадар Данн вельмі любасны, ён выкладае латынь і ён арганізаваў італьянскія клясы, — растлумачыла яна Паўлю.

— А ваша імя …? — пацікавілася кабета.

— Хай гэта застанецца таямніцай. Дзяўчынкі, якія абедаюць ў пазавызначаны час, ня вельмі жадаюць, каб тое дайшло да вушэй іх настаўнікаў. — Усьмешка Паўла Мэлана была чароўнай, але голас цьвярдзейшы за сталь. Касірка, Нэл Данн, ведала, яе ня ўхваляць за праяву залішняй цікавасьці. Заставалася спадзявацца, што спадарыня Брэнан нічога ня чула.

— Можаш не распавядаць, — пазяхнула Хэррыет. — Ты ела вустрыцы і ікру.

— Не. Я замовіла carciofi і ягня. Жонка спадара Данна сядзела за касай. Яна пазнала блэйзер.

— Зараз табе канцы, — ухмыльнулася Хэррыет.

— Увогуле не, я ёй не сказала, хто я.

— Яна пазнае. Ты патрапіла.

— Годзе, ты ж не жадаеш, каб я патрапіла, ты прагнеш працягу маіх прыгод.

— Кэці Кларк, ведаеш, калі б нават мяне падскварвалі на вогнішчы, я бы сьцьвярджала, што лічыла цябе апошнім чалавекам на зямлі, у якога могуць быць прыгоды.

— Так ужо атрымалася, — радасна адказала Кэці.

— Асабісты выклік для спадарыні Кларк па трэцяй лініі, — пачула Фрэн паведамленьне і зьдзіўлена азірнулася. Яна выправілася ў пакой назіраньняў, месца, дзе яны маглі бачыць пакупнікоў, самі застаючыся незаўважанымі.

— Спадарыня Кларк, старэйшы мэнэджэр, — вымавіла яна, націснуўшы кнопку ўключэньня трэцяй лініі.

— Паўль Мэлан.

— Так?

— Я бы вельмі жадаў пагаварыць. Ня ўпэўнены, што ты захочаш сустрэцца.

— Ты маеш рацыю, Паўль. Я не крыўдую, але ня бачу сэнсу.

— Фрэн, магу я з табой трохі пагутарыць па тэлефоне?

— Зараз шмат спраў.

— У дзелавых людзей спраў заўжды шмат.

— Сам разумееш.

— Але што можа быць важней за Кэці?

— Для мяне нічога.

— І для мяне яна таксама вельмі важная, але …

— Але ты не жадаеш залішне абцяжарваць сябе.

— Зусім не. Я быў бы шчасьлівы зрабіць для яе ўсё, што ў маіх сілах, але ты выгадавала яе, ты зрабіла зь яе тое, што яна ёсьць, ты чалавек, які любіць яе больш за ўсё ў сьвеце. Я не жадаю раптам, сілай уварвацца ў ваша жыцьцё. Я жадаю, каб ты сказала мне, як будзе для яе лепш.

— Ты думаеш, я ведаю? Адкуль мне ведаць? Я жадаю для яе ўсяго ў сьвеце, але я не магу ёй тага даць. Калі ты можаш даць больш, зрабі гэта, дай гэта, дай гэта ёй.

— Яна вельмі шануе цябе, Фрэн.

— З табой яна таксама выдатна зладзіла.

— Яна ведае мяне ўсяго тыдзень ці два, цябе яна ведае ўсё сваё жыцьцё.

— Не катуй ёй сэрца, Паўль. Яна цудоўная дзяўчынка, для яе гэта было такім ударам. Я думала, яна ведае, здагадваецца, прызвычаілася з тым. У нашым асяродзьдзі гэта не такая ўжо рэдкасьць. Але пэўна я памылялася.

— Так. Але яна зладзіцца з гэтым. Яна пераняла твае гены. Ёй па сілах зладзіцца з акалічнасьцямі, добрымі альбо дрэннымі.

— І твае таксама, мужнасьць, напрыклад.

— Дык што мы будзем рабіць, Фрэн?

— Падамо гэта ёй.

— Яна можа мець ад мяне, што ёй заўгодна, але абяцаю, я ня буду імкнуцца забраць яе ў цябе.

— Я ведаю.

— І усё … добра, усё нармалёва?

— Так, усё добра.

— Яна сказала мне, вы абедзьве вывучаеце італьянскі. Сёньня ў рэстарацыі яна размаўляла па-італьянскі.

— Гэта ёй на карысьць, — падавалася, Фрэн задаволеная.

— Мы нядрэнна спрацавалі, Фрэн, хіба не?

— Так, вядома, — і яна павесіла трубку перш, як расплакалася.

— Што адзначае carciofi, Сыньёра? — спытала Кэці на занятках.

— Артышокі, Кацярына. Чаму ты пытаеш?

— Я хадзіла ў рэстарацыю і ў іх гэта было ў сьпісе страў.

— Я складала гэты сьпіс страў для маёй сяброўкі, Брэнды Брэнан, — ганарліва адзначыла Сыньёра. — Гэта было ў Квеньціне?

— Так, толькі не кажыце спадару Данну. Яго жонка працуе там, трохі манерная, мне здалося.

— Цалкам магчыма.

— Ой, паміж іншым, Сыньёра, памятаеце, вы неяк зазначылі, што думалі — Фрэн мая маці, а я сказала не, яна мая сястра?

— Так, так … — Сыньёра рыхтавалася даравацца.

— Вы былі цалкам правы, я не разумела тады, — мовіла Кэці, быццам найбольш натуральнай памылкай у сьвеце, якую хтосьці мог зьдзейсьніць, было прыняць маці за сястру.

— Ну, добра, што ўсё высьветлілася.

— Думаю, гэта сапраўды добра.

— Усё будзе выдатна, — Сыньёра глядзела на дзяўчынку сур'ёзна і ласкава. — Яна такая маладая, і такая цудоўная, і яна будзе побач з табой доўгія, доўгія гады, шмат даўжэй, як калі бы была старэй.

— Так, але я жадала бы, каб яна выйшла замуж, тады я бы не пачувалася такой вінаватай перад ёй.

— Яна яшчэ выйдзе.

— Баюся, яна выпусьціла свой шанец. Ён зьехаў у Амэрыку. Мне падаецца, Фрэн засталася з-за мяне.

— Ты можаш яму напісаць, — параіла Сыньёра.

Сяброўка Сыньёры, Брэнда Брэнан, была шчасьлівая пачуць, як добра ідуць справы з клясам. — На днях у мяне, падаецца, абедала адна з тваіх маленькіх вучаніц, на ёй быў блэйзер Выгляд-На-Гару і яна згадала, што вывучае італьянскі.

— Яна ела артышокі?

— Адкуль ты ведаеш? Ты мабыць экстрасэнс!

— Гэта Кэці Кларк … Адзінае дзіця, усе астатнія сталыя. Яна сказала, у вас працуе жонка Эйдана Данна. Сапраўды?

— А, той самы Эйдан, аб якім ты гэтулькі распавядаеш. Так, Нэл касір. Дзіўная жанчына. Шчыра кажучы, ня вельмі разумею, што яна зь сябе ўяўляе.

— Што ты маеш на ўвазе?

— Ну, вельмі кваліфікаваная, сумленная, хуткая. Любасная, аўтаматычна ўсьміхаецца наведвальнікам, памятае іх імёны. Але яна ў мілях адгэтуль.

— У мілях адгэтуль дзе?

— Падаецца, у яе раман, — урэшце вырашылася Брэнда.

— Немагчыма. З кім?

— Без паняцьця, яна такая ўтойлівая. Але яна часта пасьля працы з кімсьці сустракаецца.

— Годзе.

Брэнда не зьвярнула на тое ўвагі. — Такім чынам, калі ў цябе ёсьць на яго пляны, наперад, жонка ня здолее закідаць цябе камянямі.

— Ісусе, Брэнда, што за трызьненьне. У маім веку? Лепш скажы мне, з кім гэта Кэці Кларк сьнедала ў тваёй элегантнай рэстарацыі?

— Гэта дзіўна … яна была з Паўлам Мэланам, ведаеш, але ты, можа, і ня ведаеш ... бухгальтар, мае вялізны посьпех, ажаніўся на грашах Хайесаў. Плойма чароўнасьці.

— І Кэці была зь ім?

— Ведаю. Яна яму ў дачцы падыходзіць. Але калі шчыра, як даўжэй я тут працую, дык менш чамусьці зьдзіўляюся.

— Паўль?

— Кэці! Зусім зьнікла.

— Паабедаеце са мной, як дамаўляліся? Ня ў Квеньціне.

— Вядома, дзе ты прапаноўваеш?

— Я тут выйграла ў італьянскім клясе ваўчар у адно мястэчка, абед на дваіх, уключаючы віно.

— Толькі ня варта, каб ты зноў прагульвала.

— Я як раз зьбіралася прапанаваць суботу, калі гэта, вядома, не складана для вас.

— Ніякіх складанасьцяў, я ж табе казаў.

Яна паказала яму прыз, выйграны на курсах італьянскага.

— Мне вельмі прыемна, што ты вылучыла сваім госьцем мяне, — усьміхнуўся Паўль Мэлан.

— Жадаю з вамі параіцца. Мая справа трохі мае дачыненьне да грошаў, але гэта не жабраваньне.

— Уважліва цябе слухаю.

Яна загаварыла аб палёце ў Нью-Ёрк на Каляды. Вялікую частку аплаціць Кен, але на ўсё ў яго проста няма грошай, і ён ня можа там пазычыць; гэта ня тое што тут, дзе людзі, можна сказаць, жывуць у крэдыт.

— Распавядзі-ка мне падрабязьней, — прапанаваў Паўль Мэлан, бухгальтар.

— Ён быў такі рады, калі я напісала яму, што зараз ведаю аб усім, і што мне жудасна шкада, калі я ўстала ў іх на шляху. Ён напісаў мне ў адказ, што бязьмежна кахае Фрэн, і думаў аб тым, каб вярнуцца дзеля яе, але адчуваў, што можа тым толькі ўсё сапсаваць. Слова гонару, Паўль, я не магу даць вам пачытаць ліст, ён вельмі асабісты, але вам бы спадабалася, сапраўды спадабалася, вы былі бы за яе радыя.

— Упэўнены ў гэтым.

— Карацей, я назаву вам суму, што мне патрэбна. Каля трох сотняў фунтаў. Разумею, жахліва. Шмат грошаў. Але я ведаю аб рахунку, на які Фрэн уносіла для мяне грошы ў будаўнічую кампанію, дык гэта толькі ў пазыку. Калі мы іх злучым, я здолею адразу вярнуць вам доўг.

— Як жа нам даць грошы, каб гэта не выглядала так, як яно ёсьць насамрэч?

— Вы іх дасьце.

— Я гатовы даць табе ўсё што заўгодна, Кэці, і тваёй маці таксама. Але мы ня можам адкінуць чалавечы гонар.

— А Кену мы можам іх даслаць?

— Гэта можа закрануць яго гонар.

Яны замоўклі. Стольнік падышоў пацікавіцца, ці падабаецца ім ежа.

— Benissimo, — адказала Кэці.

— Мая … мая юная сяброўка запрасіла мяне сюды па ваўчары, што яна выйграла ў італьянскім клясе, — растлумачыў Паўль Мэлан.

— Вы, мусіць, вельмі разумная. — Стольнік паглядзеў на яе з павагай.

— Не, мне проста шанцуе ў лятарэях, — засьмяялася Кэці.

Паўль ледзь не прыскокнуў. — Вось яно, ты можаш выйграць парачку квіткоў на самалёт.

— Як я гэта зраблю?

— Ну, ты ж выйграла для нас два сьняданка ў гэтай установе.

— Таму што Сыньёра арганізавала, каб хтосьці у клясе атрымаў прыз.

— А хто замінае мне арганізаваць, каб хтосьці выйграў два квітка на самалёт?

— Гэта ж будзе падман.

— Лепш так, як выступаць у ролі апекуна.

— Магу я гэта абмеркаваць?

— Не мяркуй задоўга. Мы здолеем зладзіць гэтую ўяўную лятарэю.

— А Кену паведамім?

— На маю думку ня варта, — адказаў Паўль. — А ты як лічыш?

— Яму неабавязкова ведаць увесь сцэнар, — прыжмурылася Кэці. Гэта была фраза, якой часьцяком карысталася Хэррыет.

ЛУ

Калі Лу было пятнаццаць, трое мужчын з завострываньнямі ўварваліся ў крамачку яго бацькоў, забралі ўсе цыгарэты, падчысьцілі касу. Пакуль уся сям'я дрыжала за прылаўкам, прычуўся шум патрульнай машыны.

З быстрынёй маланкі Лу зьвярнуўся да большага з мужчын, — У заднія дзьверы, праз плот.

— Што жадаеш за гэта? — шапнуў хлопец.

— Бярыце цыгарэты, пакіньце грошы. Валіце.

Менавіта так яны і зрабілі.

Патрульныя лютавалі. — Як яны пазналі, што тут ёсьць заднія дзьверы?

— Мабыць, вывучылі раён, — сьцепануў плячыма Лу.

Бацька не на жарт злаваў. — Ты дазволіў ім сысьці са ўсім гэтым, ты, вісус, дазволіў ім сысьці, патрульныя маглі схаваць іх у астрог, калі б ты не перашкодзіў.

— Прыкінь, тат. — Лу падабалася тлумачыцца на гангстэрскі манер. — Тутака што сьцяміць трэба. Вязьніцы перапоўненыя, патрапяць яны пад амністыю, вернуцца, і цю-цю, каменя на камяні тут не пакінуць. Яны так заўжды робяць. Лічы, ты за дах забашляў.

— Жывеш, як у крывавых джунглях, — прагугняў бацька. Але Лу быў перакананы, што ўсё зрабіў слушна, і яго маці таямніцай зь ім згаджалася.

— Не чапай ліха, пакуль сьпіць ціха, — была яе прыказка. Выдай яны патрульным тых агрэсіўных злодзеяў з завострываньнямі, адзіны Бог ведае, чым бы ўсё скончылася.

Праз шэсьць тыдняў да іх завітаў набыць цыгарэты мужчына. Гадоў трыццаці, буйны, лысагаловы. Лу, вярнуўшыся са школы, якраз абслугоўваў пакупнікоў.

— Цябе як клічуць? — пацікавіўся лысы.

— Лу, — хлапчук адразу пазнаў голас рабаўніка, які запытваўся, «што ён за гэта жадае».

— Прызнаў мяне, Лу?

Лу зірнуў яму проста ў вочы — Упершыню бачу.

— Добры ты хлопец, Лу. Яшчэ пачуеш аб нас. — І чалавек, які шэсьць тыдняў таму умыкнуў у іх, размахваючы завострываньнем, пяцьдзесят блёкаў цыгарэт, любасна і ветліва адплаціўся за ўзяты зараз пачак. Прайшло ня так ужо шмат часу, і буйны чалавек увайшоў, трымаючы ў руцэ плястыкавы пакунак. — Сьцягна ягня для тваёй маці, — шапнуў ён і зьнік.

— Лепей бацьку аб тым не казаць, — вырашыла маці. Яна прыгатавала ягняціну да нядзельнага абеду.

Бацька Лу далдоніў, што яны не павінны дазваляць усялякаму няўлюдзьдзю паганаму развалакаць па навакольлях зьмесьціва іх крамы. Тое самае, верагодна, адчуваў і ўладальнік абрабаванай яткі.

Лу з маці меркавалі, што ня варта так гарачыцца. Буйны чалавек падаваўся Лу сучасным Робін Гудам, і, убачыўшы яго нездалёк ад хаты, ён папросту хітнуў яму. — Вітаньне.

Вялікі чалавек разрагатаўся: — Як маесься, Лу?

У глыбіні душы Лу спадзяваўся, што Робін зноў зьвяжацца зь ім. Ён разумеў, падараваўшы ягняціну, зь ім разьлічыліся. Але яго прыемна бударажыла думка аб блізкасьці да таемнага сьвету. Яму карцела атрымаць ад Робіна нейкае даручэньне. Не, удзельнічаць у нападзе і рабаваньні ён не жадаў. І машыну, ў якой пакідаюць месца злачынства, весьці б ня здолеў. Але вельмі вабіла магчымасьць патрапіць у штосьці захапляльнае.

Падчас вучобы ў школе ніхто да яго так і не зьвярнуўся. Лу ня быў старанным вучнем. У шаснаццаць ён ужо выправіўся замест клясу ў Цэнтар Занятасьці, без адмысловай, зрэшты, надзеі штосьці знайсьці. Адным зь першых, каго ён там пабачыў, апынуўся Робін, які вывучаў дошку аб'яў.

— Дабрыдзень, Робін, — у Лу вылецела з галавы, што імя гэта прыдуманае.

— Робін? Рабаўнік? Ты што гэта маеш на ўвазе? — перапытаў мужчына.

— Трэба ж было мне вас неяк зваць. Імя вашага я ня ведаю, вось і назваў так.

— Гэта што ў цябе, жарты такія бязглуздыя? — мужчына, падаецца, сур'ёзна раззлаваўся.

— Не, гэта як Робін Гуд, ведаеце, той хлопец … — голас яго абарваўся. Сказаць пра Вясёлых Малайцоў Лу пабаяўся. Раптам Робін вырашыць, што ён узгадвае блакітных. Бандыт альбо гангстэр гаварыць таксама язык не варушыўся. І хто яго, дурня, наогул прымушаў нейкае імя ўжываць?

— Калі ты ня вёў размову аб тых, хто рабуе людзей …

— Божухна, не, НЕ, — выгукнуў Лу, быццам сама думка аб тым была яму агідная.

— Тады добра, — Робін, падаецца, зьмякчэў.

— А як вас насамрэч клічуць?

— Робін цалкам падыдзе, бо мы зараз ведаем, што тут няма ніякага непаразуменьня.

— Ні ў якім выпадку.

— Цудоўненька. Ну, як маесься, Лу?

— Ня надта. Уладкаваўся на гандлёвы склад, ды ў іх там парадкі даўбеныя наконт паленьня.

— Ведаю, у іх скрозь тое самае. — Робін быў поўны спагады. Ён мог бы цэльную лекцыю прачытаць аб першай працы хлопчыка, што завяршылася роўна праз тыдзень. Можа і ў яго так было.

— Я табе вось што скажу. Уладкоўвайся сюды. — Ён ткнуў у аб'яву, запрашаўшую на працу прыбіральніка ў кінатэатар.

— Гэта ж для дзяўчынак. Хіба не?

— Тут ня вызначана. У нашы дні ніколі ня ведаеш.

— Ну і ваніты. — Лу ахапіла расчараваньне. Няўжо Робіну настолькі напляваць на яго? Мог бы штосьці лепей параіць.

— Мабыць, кампэнсаваньне атрымаеш, — Робін абыякава азірнуўся.

— Ты ня гоніш? Завошта?

— Ну, напрыклад, будзеш пакідаць дзьверы адчыненыя.

— Кожную ноч? А не засякуць?

— Не, калі ніт зьлёгку адхіліць.

— А далей?

— Далей, калі іншыя людзі, маўляў, захочуць увайсьці і выйсьці, у іх будзе для тага цэлы тыдзень.

— А потым?

— Ну, прыбіральнік з кінатэатра неўзабаве зможа зьліняць. Залішне сьпяшацца ня варта, але доўгі час заставацца ня прыйдзецца. Удзячныя прыхільнікі яго адшукаюць.

У Лу ад хваляваньня перахапіла дыханьне. Гэта здарылася. Робін уключыў яго ў сваю хеўру. Бязь лішніх слоў ён выправіўся да стойкі і аформіўся на пасаду прыбіральніка.

— Зь якой такой радасьці ты на падобную працу ўладкаваўся? — пацікавіўся бацька.

— Хтосьці ж павінен тое рабіць, — сьцепануў плячыма Лу.

Ён мыў сядзеньні і прыбіраў сьмецьце. Шараваў прыбіральні і выводзіў са сьценаў графіці адмысловымі чысьцячымі сродкамі. Кожны вечар ён адкручваў ніт на вялікіх задніх дзьвярах. Робін нават не сказаў яму, аб якіх дзьвярах ідзе прамова. Але, вядомая рэч, тыя людзі маглі скарыстацца толькі адзіным выйсьцем.

Мэнэджэр, мітусьлівы нэрвовы чалавечак, паведаміў Лу, што сьвет зараз ператварыўся ў сапраўдны чысьцец, ў адрозьненьне ад часоў яго маладосьці.

— Ёсьць трохі, — пагадзіўся Лу. Ён імкнуўся размаўляць паменш. Няма чаго, каб пасьля падзеі аб ім узгадвалі.

Падзея адбылася праз чатыры дні. Злодзеі пракраліся ў будынак, узламалі зачынены сэйф з грашыма і зьніклі зь вячэрняй выручкай. Ніт яны нібы перапілавалі. Паліцыянты высьвятлялі, ці не магло так здарыцца, што дзьверы заставаліся не зачыненыя. Але нэрвовы мітусьлівы мэнэджэр, які дайшоў літаральна да гістэрыкі і ўмацаваўся ў сваёй перакананасьці ў заганнасьці гэтага сьвету, абвясьціў іх меркаваньне недарэчнай прыдумкай. Ён кожную ноч правярае замкі. І потым, калі дзьверы былі адчыненыя, навошта ім было пілаваць? Тут Лу сьцяміў: яны ўладкавалі гэта, каб яго не ўзялі пад падазроны. Ніхто ня мог ткнуць пальцам у новага прыбіральніка, як у хаўрусьніка.

Каб даказаць сваю недатычнасьць, ён адпрацаваў у кінатэатры яшчэ два тыдня, старанна замыкаючы новы ніт. Потым сказаў мэнэджэру, што знайшоў месца лепей.

— Ты быў ня з горшых, — адказаў мэнэджэр, і Лу стала сорамна. Бо ён ведаў, ніхто зь яго папярэднікаў не адчыняў дзьверы рабаўнікам. Ну ды што зараз за карысьць ад пачуцьця віны. Што зроблена, тое зроблена. Паглядзім, што здарыцца далей.

А далей Робін зайшоў набыць пачак цыгарэт і саўгануў яму канвэрт. Бацька шпацыраваў па краме, таму Лу моўчкі, без камэнтараў схаваў яго. Толькі застаўшыся ў адзіноце ён зазірнуў у канвэрт. Там апынулася дзесяць банкнотаў па дзесяць фунтаў. Сто фунтаў за чатыры адкручваньня ніта. Як Робін і абяцаў, удзячныя прыхільнікі ў пазыцы не засталіся.

Лу ніколі не прасіў у Робіна працы. Ён ішоў сваім шляхам. Трошкі падзарабляў тут, дробязь там. Ён не сумняваўся, у выпадку неабходнасьці яго паклічуць. Але яму жудасна карцела зноў сустрэцца зь вялікім чалавекам. У Цэнтры Занятасьці Робін яму больш не трапляўся.

Ён пячонкай чуў, Робін мае дачыненьне да справы ў супэрмаркеце. Яны пад матузок загрузілі вэн і зьніклі на працяг гадзіны пасьля зачыненьня. Служба бясьпекі нават не магла ў тое паверыць. На хаўрусьнікаў паміж працаўнікоў і намёку не было.

Лу разьбірала цікаўнасьць. Як Робін усё ўладкаваў? Дзе прыхаваў крадзенае? Дзесьці ў яго павінна быць памяшканьне. Ён грае на тых падмостках найменшае з таго часу, як яны абрабавалі іх краму. Лу тады было амаль пятнаццаць. Зараз ужо дзевятнаццаць. І за ўсе гады вялікі Робін толькі аднойчы нешта яму даручыў.

Ён нечакана сутыкнуўся зь ім на дыскатэцы. Месца было шумнае. Лу ніяк ня мог адшукаць сабе дзяўчынку па гусьце. Але шчыра кажучы, ён ня мог адшукаць дзяўчынку, якой прыйшоўся бы па гусьце ён. Ён ня цяміў, чаму яны аддавалі перавагу не яму, такому сымпатычнаму, усьмешліваму, шчодра купляўшаму ім трунак, а хмурным занудам сумнеўнай зьнешнасьці. І тут ён зазначыў Робіна, які танчыў з самай прывабнай дзяўчынкай. Чым стараньней яна рабіла яму вочкі і ўсьміхалася, тым больш засяроджаным і змрочным ён станавіўся. Вось, бачна, у чым таямніца. Лу вырашыў папрактыкавацца. Зьвярнуўся да люстранай сьценкі бара і пачаў хмурыць бровы. Робін падышоў да яго.

— Добра выглядаеш, Лу.

— Рады зноўку бачыць цябе, Робін.

— Падабаесься ты мне, Лу. Ніколі не навязваесься.

— А які сэнс? Ціхім крокам далей зойдзеш.

— Я чуў, у тваіх продкаў з крамай надоечы сякія-такія нягоды здарыліся?

Як Робін аб тым пазнаў? — Была справа, недагрызкі нейкія наведаліся.

— Ну так зь імі трошкі пагутарылі, клёк ўправілі. Больш яны да вас ня сунуцца. Маленькі сыгнал нашым сябрам паліцыянтам і яны даведаюцца, дзе шукаць выкрадзенае. Заўтра ўжо ўсё павінна быць нармалёва.

— Вельмі ласкава, Робін. Шчыры дзякуй.

— Ды няма за што. Мне гэта толькі ў задавальненьне, — засьведчыў той. Лу чакаў. — Працуеш зараз?

— Нічога такога, што нельга было бы зьмяніць, калі трэба.

— Жвавае мястэчка, як лічыш? — Робін хітнуў на бар поруч якога яны стаялі. Паперкі па дзесяць і дваццаць фунтаў так і мільгацелі. — Начная выручка, падаецца, неблагая.

— Так, але ў іх, напэўна, парачка дужых хлопцаў ды аўчарка, каб дастаўляць грошы ўначы ў сэйф.

— Не, як ні дзіўна, — ухмыльнуўся Робін. Лу зноў вычакаў. — У іх ёсьць вэн, што развозіць службоўцаў па хатах гадзіне а трэцяй раніцы. Апошнім выходзіць мэнэджэр. Пры ім спартовая кайстра. Выглядае ўсё так, быццам там яго адзеньне, насамрэч там выручка.

— І ён сам кладзе грошы ў сэйф?

— Не, ён забірае іх дахаты. А ледзь пазьней хтосьці пад'яжджае да яго, бярэ грошы і адвозіць іх у сэйф.

— Нешта залішне мудрагеліста.

— Не без таго, але ж вельмі навакольле тут бандыцкае. — Робін неўхваляльна пакруціў галавой. — Ніхто сюды інкасатараў адпраўляць ня хоча, занадта небясьпечна. — Робін так змрочна нахмурыўся, быццам гэта іх жыцьцю пагражаў нейкі жах.

— І большасьць ведаць ня ведае аб гэтых парадках, аб мэнэджэру зь яго спартовай кайстрай?

— Сумняваюся, каб аб тым наогул хтосьці ведаў.

— Нават вадзіла вэна?

— Нават ён.

— А што, на твой погляд, можа камусьці спатрэбіцца?

— Напрыклад, каб хтосьці выпадкова даў задні ход перад іх вэнам і хвіль на пяць зачыніў бы яму праезд. — Лу хітнуў. — Хтосьці, у каго ёсьць машына, не засьвечаныя правы кіроўцы і звычка рэгулярна сюды наведвацца.

— Файная ідэя.

— У цябе ёсьць машына?

— Не, Робін, на жаль, няма. Правы ёсьць, звычка хадзіць сюды — таксама. А вось тачкі няма.

— Што, ніколі ня марыў набыць?

— Марыць марыў … нават вельмі, ды магчымасьці не ставала.

— Дагэтуль. — Робін падняў шклянку.

— Дагэтуль, — адгукнуўся Лу. Ён ведаў, пакуль Робін не дасьсі яму ведаць, нічога ня трэба прадпрымаць. Пасьля ўхвалы Робіна яго апаноўвала весялосьць. Ён, зьлёгку нахмурыўшыся, зірнуў на дзяўчынку непадалёк і яна адразу запрасіла яго патанчыць. Даўно ён сябе так выдатна не адчуваў.

— Вы не паверыце, але паліцыя знайшла ўсе да адзінай рэчы з узятага гэтымі блазьнюкамі, — паведаміў на іншы дзень бацька. — Цуд, ды і толькі.

Праз тры дні яны атрымалі з аўтасалёна ліст, квіток аб аплаце і па ўсіх правілах запоўненую дамову куплі-продажы. Спадар Лу Лінч аплаціў дэпазыт у памеры двух тысяч фунтаў і абавязаўся выплачваць штомесячныя ўнёскі. Падпісаць дамову і забраць машыну можна на працяг трох дзён.

— Я машыну зьбіраюся ўзяць, — сказаў Лу бацькам.

— Выдатна, — узрадавалася маці.

— Неспасьціжна, што могуць сабе дазволіць людзі на дапаможнік па беспрацоўі, — прагугнявіў бацька.

— Ніякага дапаможніка я не атрымоўваю, — абражана чмыхнуў Лу.

Ён працаваў у вялікай краме электратавараў. Падвозіў лядоўні і мікрахвалёўкі да багажнікаў пакупнікоў. Ён разьлічваў, што ў такое месца калісьці зойдзе Робін і там яго адшукае. Яму і ў галаву не прыходзіла, што гэта здарыцца на дыскатэцы.

Ён з гонарам аб'ехаў навакольлі за рулём уласнай машыны. У нядзелю раніцай яны з маці пракаціліся ў Глендалах.

— У маладосьці я марыла сустрэць хлопца з машынай, але гэтага так і ня здарылася.

— Гэта ж здарылася зараз, маці, — мякка мовіў Лу.

— Твой тата лічыць, ты пайшоў па благой дарожцы. Ён кажа, на твой заробак такую машыну купіць немагчыма.

— А ты як думаеш, ма?

— Я наогул ня думаю, сыначка.

— І я таксама, ма.

Гэта было за шэсьць тыдняў да таго, як Лу зноў сустрэўся з Робінам. Той зазірнуў у вялізную краму і набыў тэлевізар. Лу дапамог яму паставіць скрыню ў машыну.

— Рэгулярна бываеш на дыскатэцы?

— Два-тры разы на тыдзень. Яны мяне ўжо па імі ведаюць.

— Трошкі маркотная мясьціна.

— Што рабіць. Дзесьці ж трэба патанчыць, выпіць.

— Залатыя словы. Мне вось цікава, ты там і сёньня будзеш?

— Зразумела.

— Можа, піць ня варта? Раптам падыхаць у прабірку прыйдзецца.

— Бадай, ноч на мінэралцы час ад часу кожнаму на карысьць.

— Я табе, мабыць, добрае мястэчка для паркоўкі адвячоркам параю.

— Было б файна. — Больш ён ні аб чым не пытаў. Робіна, падаецца, вабіла яго звычка ня соўгаць нос у залішнія рэчы.

Увечары, а дзесятай, ён прыпаркаваўся ў азначаным Робінам месцы. Варта падаць назад, і выезд з алеі на галоўны шлях апынецца заблякаваным. У пасажыраў вэна ён, відавочная рэч, будзе як на далоні. Машына заглухне. І адмовіцца кратацца нягледзячы на ўсе яго высілкі. Але да тага моманту ў яго яшчэ пяць гадзін.

Ён увайшоў у залю і на працягу пятнаццаці хвілін сустрэў тую самую дзеўчыну, якую, як ён заўжды мроіў, здолее пакахаць і пражыць зь ёй да канца свайго жыцьця. Клікалі гэтую высокую прыгажуню з файнымі рудымі валасамі Сьюзі. Яна сказала, што прыйшла на дыскатэку ўпершыню. Дома ёй стала моташна і яна вырашыла выветрыцца і паглядзець, што падаруе ёй ноч.

Ноч падаравала ёй Лу. Яны танчылі і размаўлялі. Ёй спадабалася, што ён п'е мінэралку. Ад большасьці хлопцаў проста патыхае півам. Ён прызнаўся, што часам п'е піва, але ў слушных колькасьцях.

Яна працавала ў кавярні ў Тэмпл Бары. Ім падабаліся адны і тыя фільмы, адна і тая музыка. Абодва любілі карры і не разумелі, як магчыма ўлетку плаваць у халодным моры. Абодва марылі калісьці наведацца у Амэрыку. Маючы галаву на плячах за чатыры з паловай гадзіны аб чалавеку можна безьліч усяго пазнаць. І усё, што Лу пазнаў аб Сьюзі, яму спадабалася. Пры нармалёвых акалічнасьцях ён мог бы падвезьці яе дахаты.

Але акалічнасьці не былі нармалёвымі. І машыну ён атрымаў толькі дзякуючы гэтым далёкім ад нормы акалічнасьцям.

— Я бы падкінуў цябе дахаты, але ў мяне тут трошкі пазьней сустрэча з адным хлопцам. — Можа, ня варта было так казаць. Раптам потым, калі яго будуць распытваць, гэта выкліча падазроны? Бо распытваць яго будуць. А калі праводзіць яе пешкі, а пасьля вярнуцца назад? Увогуле магчыма, але Робін настойваў, каб ён нікуды не адлучаўся.

— Я сапраўды жадаю сустрэцца з табой зноўку, Сьюзі, — сказаў ён.

— Ну, я б таксама не адмовілася.

— Скажам, заўтра ўвечары? Тут альбо ў цішэйшым мястэчку?

— Так сёньняшні вечар скончаны? — пацікавілася Сьюзі.

— Для мяне так, але слухай, заўтра мы здолеем быць разам гэтулькі, колькі захочам.

— Ты жанаты?

— Не, зусім не. Гэй, мне ўсяго дваццаць. Зь якой нагоды я павінен быць жанаты?

— Некаторыя жэняцца і раней.

— Толькі ня я. Так я цябе заўтра пабачу?

— А куды ты зьбіраесься зараз?

— У прыбіральню.

— Ты займаесься наркотыкамі, Лу?

— Далібог, не, вядома. Гэта што, допыт?

— Гэта толькі тое, што ты зьбіраесься правесьці ноч за картачным сталом. — Менавіта гэтым ён і зьбіраўся заняцца. Самае тое, каб цябе зазначылі, убачылі, запомнілі.

— Ты памыляесься. Слухай, сонейка, мы з табой заўтра файна правядзем час, у сэнсе, пойдзем, куды ты толькі пажадаеш.

— Угу.

— Не, не угу … калі ласка, я вельмі спадзяюся.

— Дабранач, Лу. — У яе голасе прадзімалі крыўда і раздражненьне. Яна апранула жакет і сышла.

Ён прагнуў кінуцца за ёй. Ды што гэта за нешанцаваньне такое. Хоць плач.

Хвіліны цягнуліся невыносна марудна, пакуль не надышоў час дзейнічаць. Ён апошні выйшаў з клюбу і адправіўся да сваёй машыны. Вычакаў, пакуль вэн запоўніцца і запаліць фары. І у той самы момант зачыніў яму шлях. Потым прыняўся заводзіць рухавік зноўку і зноўку, заліваючы сьвечкі і робячы выгляд, што ня можа кратацца.

Апэрацыя спрацавала як гадзіньнік. Лу, не зьвяртаючы ні на каго ўвагі, гуляў ролю чалавека, які ў адчаі спрабуе завесьці машыну. Зазначыўшы, што цёмныя постаці пераскочылі праз плот і схаваліся, ён зьдзіўлена паглядзеў на счырванеўшы твар мэнэджэра, які ўпаў у паніку. Гарапашнік кідаўся, заклікаючы аб дапамозе і патрабуючы паліцыю.

Лу бездапаможна сядзеў у машыне. — Я не магу прыбраць яе адгэтуль. Я імкнуся.

— Гэта адзін зь іх, — закрычаў хтосьці. Моцныя рукі круп'е і бармэнаў схапілі яго.

— Гэй, гэта ж Лу Лінч, — нездарма ён мазоліў ім вочы.

— Ды ў чым справы? Спачатку мая тачка не жадае кратацца, потым вы ўсе накідваецеся на мяне. Што здарылася?

— Выгандляваныя грошы выкрадзеныя, вось што здарылася. — Мэнэджэр ведаў, яго кар'ера скончана. Ён ведаў, наперадзе доўгія гадзіны ў кампаніі з паліцыяй. Так яно і адбылося. Для ўсіх.

Адзін з паліцыянтаў пазнаў адрэсу Лу. — Я ж там быў надоечы. Шпана ўзламала краму і абчысьціла.

— Я ведаю, афіцэр. Мае бацькі вам жудасна ўдзячныя. Вы так хутка ўсё знайшлі.

Паліцыянту прыемна было пачуць словы падзякі пры такой навале народу, ды да таго ж за тое, што само зь неба звалілася. Лу панаракаў на нешчасьлівы зьбег акалічнасьцяў. Супрацоўнікі запэўнілі дэтэктываў, што выдатна ведаюць яго. Такі цудоўны хлопец ня можа быць зьвязаны з рабаўнікамі. У буйнай краме электратавараў яму далі добрую характарыстыку. Грошы за яго машыну ўносіліся своечасова. У крыві ў яго не выявілі аніводнай унцыі алкаголю. Лу Лінч быў чысты як шкельца.

Увесь наступны дзень, замест таго, каб разважаць аб Робіне і варажыць, калі зьявіцца наступны канвэрт і наколькі вялікім будзе яго зьмесьціва, ён думаў толькі аб прыгажуні Сьюзі Селіван. Яму прыйдзецца схлусіць ёй, распавесьці афіцыйную вэрсію здарэньня. Застаецца спадзявацца, яна ня вельмі на яго раззлавала.

У свой абедзенны перапынак ён выправіўся да яе кавярні з чырвонай ружай. — Дзякуй за мінулую ноч.

— Яна была не занадта доўгай, — зазначыла Сьюзі. — Бо ты вырашыў пагуляць у малютку Папялушку, таму нам прыйшлося рана разысьціся па хатах.

— Сёньня такога ня здарыцца, — засьведчыў ён. — Калі, вядома, ты не захочаш сысьці.

— Паглядзім, — незадаволена хмыкнула Сьюзі.

Зараз яны сустракаліся амаль кожны вечар.

Лу прапанаваў зноў схадзіць на дыскатэку, якой яны былі абавязаныя сваім знаёмствам. З сэнтымэнтальных меркаваньняў. На самой справе ён не жадаў даваць працаўнікам дыскатэкі падставу лічыць, што пасьля Інцыдэнту ён спыніў тут зьяўляцца.

Яму распавялі падрабязнасьці Інцыдэнту. Чатыры чалавека з рэвальвэрамі ўварваліся ў вэн і загадалі ўсім легчы. У лічаныя хвілі яны забралі ўсе торбы і зьніклі. Рэвальвэры. Пачуўшы гэта, Лу адчуў лёгкую млоснасьць. Ён думаў, Робін і яго сябры па-ранейшаму ўзброеныя завострываньнямі. Хоць, вядома, прайшло ўжо пяць гадоў, а жыцьцё не стаіць на месцы. Мэнэджэра звольнілі, сыстэму дастаўкі выручкі ў банк зьмянілі. Грошы забірае вялізная машына з брэшучымі сабакамі. Зараз каб выкрасьці іх запатрабуецца цэлае войска.

Праз тры тыдні, сыходзячы з працы, ён сустрэў Робіна на аўтастаянцы. Зноў атрымаў канвэрт. І зноўку ня гледзячы саўгануў яго ў кішэню.

— Шчыры тлусты дзякуй, — падзякаваў ён.

— Ты не зьбіраесься паглядзець, што там? — Робін выглядаў расчараваным.

— Навошта? Ты мяне ў мінулым добра ўзнагароджваў.

— Тут штука, — гонару Робіна не было мяжы.

Тут сапраўды было ад чаго расхвалявацца. Лу адкрыў канвэрт і паглядзеў на купюры. — Файна, — толькі і здолеў ён вымавіць.

— Добры ты хлопец, Лу. Люблю я цябе, — і Робін зьехаў.

Тысяча фунтаў у яго кішэні і самая прыгожая ў сьвеце рудая галоўка чакае яго. Лу Лінч ведаў, шчасьлівей за яго нікога няма.

Яго раман са Сьюзі разьвіваўся выдатна. На грошы Робіна ён мог купляць ёй любасныя штучкі, вадзіць яе ў прыемныя месцы. Але яе, быццам, бянтэжыла, калі ён адну за адной вымаў банкноты па дваццаць фунтаў.

— Гэй, Лу, адкуль ты бярэш такія грошы, каб шпурляць іх направа і налева?

— Я працую, хіба не?

— Угу. І я ведаю, колькі ты там атрымліваеш. Траціну дваццатак, што ты спусьціў на гэтым тыдні.

— Ты сочыш за мной?

— Ты мне падабаесься, вядома я сачу за табой.

— Што ты прагнеш высьветліць?

— Я спадзяюся ня высьветліць, што ты нейкай выявай зьвязаны з цёмнымі справункамі, — яна выказалася досыць шчыра.

— Я што, падобны да злачынца?

— Немагчыма адказаць дакладна.

— Існуюць пытаньні, дакладна адказаць на якія немагчыма.

— Добра, магу я пазнаць, у дадзены момант ты замешаны ў штосьці?

— Не, — ён гаварыў шчыра.

— А у будучыні зьбіраесься? — Лу маўчаў. — Паслухай, нам гэта ня трэба, Лу. Ты працуеш, я працую. Давай ня лезьці ні ў што сумнеўнае. — У яе была цудоўная мяккая скура і вялізныя цёмна-зялёныя вочы.

— Добра, я больш ня буду мець зь імі ніякіх спраў.

Сьюзі адчула, што больш ня варта закранаць тую тэму. Яна ня стала задаваць яму пытаньняў аб мінулым. Тыдні ішлі і яны, Сьюзі і Лу, бавілі разам усё больш і больш часу. У адзін зь нядзельных дзён яна прывяла яго на абед да сваіх бацькоў.

Яго зьдзівіла, што яны жывуць у такім раёне.

— Мне падавалася, ты зь нейкага больш шыкоўнага месца, — прызнаўся ён па дарозе да аўтобуса.

— Прыйшлося навучыцца выглядаць шыкоўна, каб атрымаць працу ў гэтай кавярні.

Яе бацька быў зусім не такі дрэнны, як яна казала. Ён хварэў за слушную футбольную каманду, у лядоўні ў яго стаялі пляшкі з адпаведным півам.

Яе маці працавала ў тым самім супэрмаркеце, што кагадзе апрацаваў Робін з сваімі сябрукамі. Яна распавяла ім гэтую гісторыю, распавяла што спадарыня Кларк, старэйшы мэнэджэр, упэўненая, хтосьці пакінуў ім адчыненыя дзьверы. Але ніхто ня ведае, хто менавіта.

Лу слухаў, ківаючы галавой. У Робіна, бачна, па ўсім горадзе ёсьць людзі, гатовыя адхіліць ніты ці пакінуць машыны ў стратэгічных пунктах. Ён, усьміхаючыся, паглядзеў на Сьюзі. Упершыню ён жадаў, каб Робін больш не шукаў яго.

— Ты ім спадабаўся, — са зьдзіўленьнем паведаміла яму Сьюзі праз нейкі час.

— А чаму не? Я выдатны хлопец.

— Мой братка заявіў, што ты жудасна хмурыўся, але я сказала, што гэта нэрвовы цік, і яму прыйшлося заткнуцца.

— Гэта не нэрвовы цік, я проста імкнуўся выглядаць больш самавіта, — прабурчэў Лу.

— Ды ўсё роўна. Галоўнае, гэта адзінае, да чаго яны змаглі прычапіцца, а гэта ўжо сёе-тое. Калі я сустрэнуся з тваімі?

— На тым тыдні.

Яго бацькі зьбянтэжыліся, пазнаўшы, што ён зьбіраецца прывесьці дзеўчыну да абеду. — Яна пэўна цяжарная, — заявіў бацька.

— Нічога падобнага. І будзь добры, не пачынай такіх гутарак, калі яна прыйдзе ў гэтую хату.

— Што для яе прыгатаваць? — турбавалася маці.

Ён паспрабаваў узгадаць, чым яго частавалі ў Селіванаў. — Куранятка. Яна з задавальненьнем зьесьць кавалачак куранятка. — Куранятка наўрад ці здолее сапсаваць нават яго маці.

— Ты ім спадабалася, — сказаў ён ёй пасьля гэтай сустрэчы, зьдзіўлены ня менш за яе.

— Гэта радуе. — Яна прыкідвалася абыякавай, але ён ведаў, ёй прыемна.

— Ты першая, разумееш, — растлумачыў ён.

— Н-так?

— Не, у сэнсе, першая, каго я прывёў дахаты.

Яна папляскала яго па руцэ. Яму вельмі, вельмі пашанцавала спаткаць такую дзяўчыну, як Сьюзі Селіван.

У пачатку верасьня ён нечакана ўбачыў Робіна. Але вядома, гэта не было выпадковасьцю. Робін прыпаркаваўся непадалёк ад крамы яго бацькоў і выйшаў з аўто яму насустрач.

— Палову пінты па выпадку канчатка працоўнага дня? — Робін хітнуў у бок найбліжэйшага пабу.

— Не пытаньне, — з фальшывым запалам адгукнуўся Лу. Часам яму падавалася, што Робін здольны чытаць думкі. Ён спадзяваўся, што той не зазначыў няшчырасьці ў яго тоне.

— Як справы?

— Надзвычай добра. Я сустрэў файную дзеўчыну.

— Пэўна, сапраўдная прыгажуня?

— Так. У нас усё вельмі сур'ёзна.

Робін пляснуў яго па плячу. Удар разумеў сяброўскія пачуцьці, але вельмі ўжо ён быў хваравітым. Лу з напругай утрымаўся, каб не пацерці выцятае месца. — Так вам неўзабаве прыйдзецца ўносіць дэпазыт за хату? — нядбайна пацікавіўся Робін.

— Мы з тым не занадта сьпяшаемся. У яе выдатнае жыльлё.

— Але зь цягам часу, вядома? — Робіна не цікавілі яго пярэчаньні.

— Ну так, калісьці, пэўна, прыйдзецца. — Яны памаўчалі. Ці зразумеў Робін, што Лу спрабуе сарвацца з крука?

Робін загаварыў. — Лу, ты ж ведаеш, я заўсёды казаў, ты мне падабаесься.

— Так, і ты мне заўсёды таксама падабаўся. Гэта было ўзаемна. Ды і ёсьць узаемна, — пасьпешліва дадаў ён.

— Улічваючы, як мы пазнаёміліся.

— Ты ж ведаеш, час ідзе, пазабываецца, як з кім пазнаёміўся.

— Вядома, вядома, — хітнуў Робін. — Што мне зараз трэ, Лу, дык гэта месца.

— Месца? Каб жыць?

— Не, не. Месца, каб жыць, у мяне ёсьць. Месца, якое нашы сябры паліцыянты перагортваюць да гары нагамі з зайздроснай рэгулярнасьцю. Яны, падаецца, лічаць сваім штотыднёвым абавязкам прыходзіць да мяне зь ператрусам.

— Нічога сабе нэрваваньне.

— І я ведаю, і яны ведаюць, ім ніколі нічога не знайсьці. Яны выдатна разумеюць, што гэта марныя фатыгі.

— Але калі яны нічога не знаходзяць … ? — Лу ня вельмі разумеў да чаго хіліць Робін.

— Мусібыць, рэчы дзесьці ў іншым месцы, прычым у такім, адшукаць якое надзвычай складана. — У мінулым Лу заўсёды чакаў. У прыдатны момант Робін сам казаў усё, што лічыў патрэбным. — Мяне цікавіць месца, у якім пару разоў на тыдзень быў бы натоўп, і людзі маглі бы ўвайсьці і выйсьці незаўважана.

— Накшталт той крамы, у якой я працую? — нэрвова паведаміўся Лу.

— Не, у іх занадта добра працуе служба бясьпекі.

— Якое яно павінна быць, вялікае?

— Ня вельмі, каб хапіла на … Уяві сабе пяць-шэсьць скрынь віна — вось такога памеру груз.

— Так гэта ж бадай не складана.

— Я тут нібы шуляк адпаведнае месца выглядаю. Некалькі тыдняў распытваў усіх вакол, усё марна. А сёе-тое ўжо на падыходзе, месца да зарэзу патрэбна.

Лу праз адчыненыя дзьверы пабу з турботай паглядзеў на бацькоўскую краму.

— Ня думаю, што можна скарыстацца памяшканьнем продкаў.

— Не, гэта зусім ня тое, што мне патрэбна. Занадта людна, дзьверы ніколі не зачыняюцца, сталая сумятня.

— Я памяркую, — паабяцаў Лу.

— Добра, Лу. У цябе ёсьць тыдзень. Потым я дам табе інструкцыі. Усё вельмі лёгка, ад цябе практычна нічога не запатрабуецца.

— Добра, Робін, мабыць, я нешта здолею адшукаць, але я бы жадаў … мм … больш ня мець спраў ні з чым такім.

Яму стала млосна, калі ён убачыў, як Робін спахмурнеў. — Калі ўжо ты аднойчы зьвязаўся, дык зьвязаны назаўжды. — Лу маўчаў. — Па-іншаму ніяк, — дадаў Робін.

— Зразумела, — адказаў Лу, і таксама нахмурыўся, каб давесьці, наколькі добра ён усё зразумеў.

Сьюзі сказала, што сёньня ўвечар будзе занятая. Яна паабяцала даць помач звар'яцелай пажылой італьянцы, якая здымае ў бацькоў пакой, прыбраць прыбудову ў школе Выгляд-На-Гару для нейкіх вечаровых клясаў.

— Чаму ты павінна тое рабіць? — бурчэў Лу. Ён разьлічваў схадзіць у кіно, дзесьці пасьнедаць, а потым адправіцца зь Сьюзі у ложак ў яе маленькай кватэрцы. Яму зусім не ўсьміхалася ў адзіноце абмяркоўваць той факт, што раз ужо ты аднойчы зьвязаўся з тым чалавекам, шляху зварот няма.

— Пайшлі разам, — прапанавала Сьюзі, — хутчэй зробім.

Лу пагадзіўся, і яны выправіліся ўдзьвюх. У школьную прыбудову вёў асобны ўваход. Там меўся вэстыбюль, вялікі кляс, дзьве прыбіральні і кухенька. Пры вэстыбюлі каморка, заваленая скрынкамі. Пустымі скрынкамі.

— І што тут трэба рабіць? — пацікавіўся ён.

— Пастараемся давесьці гэтае месца да парадку, каб калі пачнуцца заняткі, яно выглядала трошкі лепей, ня так падобна да сьметніка, — растлумачыла дзівосная жанчына, якую яны звалі Сыньёрай. Бяскрыўдная, але вельмі дзіўная, і валасы выфарбаваныя ў нейкі няўяўны колер, што нагадвае стракатую кабылу.

— Скрынкі выкідаем? — спытала Сьюзі.

Памарудзіўшы, Лу прапанаваў: — Я бы здолеў пачысьціць іх і скласьці тутака ладненька. Ніколі ня ведаеш, навошта можа спатрэбіцца колькі скрынак.

— Для італьянскіх клясаў? — зь недаверам перапытала Сьюзі.

Але тут яе перапыніла Сыньёра. — Не, ён мае рацыю. Мы іх здолеем выкарыстаць у якасьці сталоў, калі будзем вучыцца рабіць замовы ў італьянскай рэстарацыі. Яны могуць паслужыць крамнымі прылаўкамі альбо машынамі ў гаражы. — Яе твар проста зьзяў.

Лу паглядзеў на яе са зьдзіўленьнем. Яна сапраўды не ў сваім розуме, але ў гэтую хвілю ён яе амаль што любіў. — Выдатная жанчына Сыньёра, — сказаў ён, і прыняўся старанна складаць скрынкі роўнымі шэрагамі.

Ён ня мог патэлефанаваць Робіну, але ўвогуле не зьдзівіўся, калі на працы яго паклікалі да тэлефона.

— Ня варта сёньня з табой сустракацца. Цацачныя салдацікі зусім з глузду зрушылі. Апошнія дні кроку не магу зрабіць, каб за мной штук пяць не ўвязалася.

— Я сёе-тое адшукаў.

— Ня меў сумневу ў тваіх здольнасьцях.

Лу распавёў яму, дзе гэта разьмешчанае і аб тым, што па аўторкам і чацьвяргам там будзе зьбірацца чалавек па трыццаці.

— Фантастыка, — захапіўся Робін. — Ты запісаўся?

— Куды?

— У гэты кляс, зразумела.

— Ісусе, Робін, я па-ангельскі ледзь размаўляю, куды мне італьянскі вучыць?

— Я на цябе разьлічваю, — адрэзаў Робін і кінуў слухаўку.

Увечары дома яго чакаў канвэрт зь пяцьцю сотнямі і цыдулкай. — На непрадбачаныя выдаткі ў сувязі з вывучэньнем італьянскага. — Так, патрапіў ён у вокладку.

— Што ты зьбіраесься рабіць?

— Але ты ж сама казала, мне трэба зьмяняць сваё жыцьцё. Хіба ж не?

— Я мела на ўвазе, табе трэба падумаць аб кар'еры, аб больш аплачваемай працы. Я ня думала, што ты звар'яцееш і пачнеш вывучаць замежную мову. Лу, у цябе дах паехаў. Гэта каштуе цэльны скарб. Бедная Сыньёра няўпынна хвалюецца, што людзі ня змогуць гэтулькі плаціць. І раптам ты, невядома дзеля чаго, вырашаў запісацца. Не разумею.

Лу нахмурыўся больш звычайнага. — Калі бы ўсе ўсё заўжды разумелі, жыцьцё было б занадта сумнае.

Ён ішоў на першы ўрок італьянскага, нібы прысуджаны да шыбеніцы. Гады за школьнай партай пакінулі яму ня лепшыя ўспаміны. Зараз яго чакалі новыя зьневажаньні. Але першыя ўражаньні апынуліся на зьдзіўленьне прыемнымі. Спачатку гэтая звар'яцелая Сыньёра запытала як іх клічуць і раздала фацэтныя каляровыя кавалкі кардона, каб яны запісалі свае імёны, але пісаць трэ было італьянскі варыянт імя.

Лу ператварыўся ў Луіджы. Яму гэта нават спадабалася. Дадавала значнасьці.

— Mi chiamo Luigi, — сказаў ён, і, нахмурыўшыся, паглядзеў на астатніх. Падаецца, гэта іх уразіла.

А наогул дзіўная падабралася кампанія. Напрыклад, жанчына, абчэпленая такімі каштоўнасьцямі, якія ніводны чалавек у цьвярозым розуме не начапляў бы, выпраўляючыся ў Выгляд-На-Гару. Ды яшчэ прыехала на БМВ. Лу спадзяваўся, што прыяцелі Робіна ня выкрадуць гэтае БМВ. Жанчына сымпатычная, і вочы ў яе сумныя.

Яшчэ тут быў вельмі рахманы пажылы парцье па імі Лапік, хоць на значку ў яго значылася Луіджы. Былі маці з дачкой, ашаламляльная бляндынка Элізабэт з сур'ёзным прыяцелем пры гальштуку і яшчэ тузін асоб, якія незразумела як тут апынуліся. Самі яны, цалкам магчыма, сваю прысутнасьць у гэтым клясе дзіўнай не знаходзілі. У іх, мабыць, не ўзьнікала пытаньняў нават аб тым, што ён тут робіць.

Затое сам ён цягам двух тыдняў мучыўся гэтым пытаньнем, пакуль, нарэшце, Робін ня даў аб сабе ведаць. Некалькі пакаваньняў прывязуць у аўторак, рыхтык каля сямі трыццаці, калі кляс пачне запаўняцца. Яму трэба прасачыць, каб пакаваньні без праблем трапілі ў каморку пры вэстыбюлі.

З гэтым мужыком у анараку Лу ня быў знаёмы. Ён проста выглядзеў вэн. Такая безьліч народу прыехала. Хто на роварах, хто на матацыклах. Тая самая кабета на БМВ. Дзьве жанчыны на Таёце… На вэн ніхто і ўвагі не зьвярнуў.

Пакаваньняў апынулася чатыры штукі. Іх хуценька занесьлі. Вэн і мужык у анараку выправіліся сваім шляхам.

У чацьвер ён загадзя падрыхтаваў гэтыя чатыры пакаваньня, каб аддаць хутчэй. Усё зрабілі за пару сэкунд. Ён патрапіў у любімчыкі, стала дапамагаючы настаўніцы са скрынкамі. Час ад часу яны накрывалі іх чырвонай гафрыраванай паперай і штосьці на іх клалі.

— Quanto costa il piatto del giorno? — пытала Сыньёра і ўсе яны паўтаралі гэтае пытаньне зноў і зноў, пакуль не маглі самі спытаць аб любой рэчы і падняўшы, напрыклад, нож, сказаць: — Ecco il coltello!

Магчыма, трохі па-дзіцячаму, але Лу падабалася. Ён ужо нават уяўляў, як аднойчы яны са Сьюзі паедуць у Італію і ён, не міргнуўшы вокам, замовіць ёй bicchiere di vino rosso.

Неяк Сыньёра падняла цяжкую скрынку. Пакунак з таварам.

У Лу сэрца сышло ў пяткі. Ён хутка загаварыў: — Паслухайце, Сыньёра, давайце я вазьму вось гэтыя, яны пустыя.

— Але што ў гэтай скрынцы? Чаму яна такая цяжкая?

— Хто ж іх, школьных, разьбярэ? Нешта паклалі. Нам скрынкі навошта сёньня патрэбныя?

— Яны будуць паказваць гатэлі, alberghi. Albergo di prima categoria, di seconda categoria.

Лу ўсё зразумеў і яму гэта было прыемна. — Можа, я і ня быў у школе такім даўбешкай, — сказаў ён Сьюзі. — Мо мяне проста дрэнна вучылі.

— Мабыць, — безуважліва адгукнулася Сьюзі. Яе турбавала іншае. Нейкія нягоды паўсталі з Джэры; маці з татам выклікалі да дырэктара. Па іх словам, там нешта сур'ёзнае. І як раз пасьля таго, як у яго ўсё так добра наладзілася і ён стаў займацца лепш са зьяўленьнем у хаце Сыньёры. І хатнія заданьні робіць і ўсё такое. Ня можа быць, каб ён выкраў нешта альбо … Нават розуму неспасьціжна.

Цяжка, калі працуеш у кавярні, адмовіць сабе ў задавальненьні паслухаць, што распавядаюць наведвальнікі. Сьюзі ужо магла бы напісаць кнігу аб Дубліне, якая складаецца толькі з падслуханых зрыўкаў гутарак.

Людзі абмяркоўвалі праведзеныя таемна ад усіх выходныя. Плянавалі новыя флірты і махлярствы з падаткамі. Смакавалі няўяўныя скандалы, датычныя палітыкаў, журналістаў, тэлезорак … можа ў гэтым не было ні словы праўды, але ўсё роўна валасы ўздымаліся. Адылі часьцей за ўсё самымі хвалюючымі аказваліся самыя звычайныя гутаркі. Шаснаццацігадовая дзяўчынка выявіла што цяжарная, ёй прыйдзецца сысьці з хаты і шукаць муніцыпальную кватэру. Пара, якая займаецца падробкай пасьведчаньняў асобы, абмяркоўвае рэнтабэльнасьць куплі новага абсталяваньня. Лу вельмі спадзяваўся, што Робін ніколі ня стане абмяркоўваць зь сябрукамі свае пляны ў гэтай кавярні.

Сьюзі магла бясконца шураваць нейкі столік, калі побач вялася цікавая гутарка. У кавярню ўвайшоў сярэдніх гадоў мужчына з дачкой, сымпатычнай бялявай дзяўчынай у гарнітуры банкаўскай служэлай. Бог яго ведае, хто ён па прафэсіі, гэты элегантны доўгавалосы чалавек. Можа, журналіст ці паэт. У іх, падаецца, цяжкасьці. Сьюзі пастаралася трымацца бліжэй.

— Я пагадзілася сустрэцца з табой толькі таму, што ў мяне на працы ўтварылася паўгадзінкі вольных, а мне больш падабаецца выпіць кубак добрай кавы замест тых памыяў, што падаюць у нашым буфэце.

— Калі бы ты ні вырашыла зайсьці, цябе чакае выдатная кававарка і чатыры розных гатунку кавы. — Гэта прагучала ня вельмі па-бацькоўскі. Больш пахадзіла на словы каханка. Але ён такі стары. Сьюзі працягвала церці стол і прыслухвацца да размовы.

— Жадаеш сказаць, што карыстаесься ёй?

— Практыкуюся патрохі ў чаканьні таго дня, калі ты вернесься і я здолею зрабіць табе Коста Рыку альбо Блю Мантан.

— Доўга ж табе прыйдзецца чакаць.

— Але мы ж можам паразмаўляць? Калі ласка, — узмаліўся ён. Сьюзі змушаная была прызнаць, што ён вельмі нават нічога, гэты немалады мужчына.

— Мы і размаўляем, Тоні.

— Думаю, я кахаю цябе.

— Нічога падобнага. Ты кахаеш успаміны аба мне і ня здольны вытрываць, што я ня вешаюся табе на шыю, як усе астатнія.

— Больш няма ніякіх астатніх. — Ён памаўчаў. — Ніколі яшчэ я не казаў ні воднай жанчыне, што кахаю яе.

— Ты і не сказаў, што кахаеш мяне. Ты толькі сказаў, што думаеш, што кахаеш мяне. Гэта розныя рэчы.

— Дазволь мне ўпэўніцца. Я амаль упэўнены, — усьміхнуўся ён дзеўчыне.

— Ты жадаеш сказаць, нам трэба выправіцца ў ложак, каб ты змог пераканацца? — з гаркатой спытала яна.

— Ані. Давай сходзім кудысьці, паабедаем, пабалбочам як раней.

— Пакуль ня прыйдзе час люленькі. Тутака мы, як раней, і выправімся ў ложак.

— Гэта было ўсяго толькі раз, Гранія. І справа зусім ня ў тым. — Сьюзі была заваяваная. Ён такі файны. Гэтая дзяўчына, Гранія, павінна даць яму шанец, проста паабедаць зь ім. Ёй да-сьмерці жадалася гэта сказаць, але яна выдатна разумела, што павінна маўчаць.

— Тады добра, проста паабедаем, — пагадзілася Гранія, і яны ўсьміхнуліся адно аднаму.

Гэта ня быў штораз той самы чалавек, той самы вэн альбо тая самая анарака. Але зносіны былі заўжды мінімальныя, а хуткасьць вялізнай.

Цямнела ўсё раней, усё часьцей ішлі дажджы, і Лу прымацаваў велізарную вешалку для мокрых паліто і куртак, каб іх ня звальвалі ў каморку пры вэстыбюлі. — Не жадаю каб усе скрынкі Сыньёры змоклі, — растлумачыў ён.

Тыдзень за тыднем пакаваньня ўносіліся па аўторках і выносіліся па чацьвяргах. Лу і думаць не жадаў аб іх зьмесьціве. Што там ня пляшкі — відавочна. Што яшчэ там можа быць? Хутчэй за ўсё наркотыкі. Чаго б інакш Робін так турбаваўся? Але, Божа ўсемагутны, наркотыкі ў школе ... Робін, відаць, зусім глуздам пашкодзіўся.

А тут яшчэ гэтая гісторыя, у якую патрапіў малодшы братка Сьюзі, рудавалосы хлапчук з нахабнай фізіяноміяй. Патрапіў з кампаніяй вучняў старэй за яго, якія зьбіраліся пад падстрэшкам для ровараў. Джэры кляўся і бажыўся, што проста быў у іх на пасылках. Яны яму загадалі нешта забраць ля школьнай брамы. Самі не маглі — за імі дырэктар сачыў. Але ўсё роўна спадар А’Брайн усю сям'ю Сьюзі з-за гэтай справы на вушы паставіў.

Толькі дзякуючы Сыньёры Джэры ня выключылі. Бо ён такі малады, уся сям'я ручаецца, што пасьля школы ён нідзе боўтацца ня будзе. Як урокі скончацца — адразу дахаты. Улічваючы яго посьпехі ў вучобе апошнім часам і асабістыя гарантыі Сыньёры, яму далі шанец.

А старшаклясьнікаў выперлі. Выключылі ў той самы дзень. Накшталт як Тоні А’Брайн заявіў, што ня мае намеру абмяркоўваць, як здарэньне паўплывае на іх будучыню. Нічога добрага іх у будучыні не чакае. Але каб і чакала, адбывацца гэта будзе не ў яго школе.

Жудасна ўявіць, якое пекла пачнецца, калі хтосьці выявіць, што школьную прыбудову кожны аўторак ператвараюць у спрат наркотыкаў і транспартуюць іх адтуль далей кожны чацьвер. Магчыма, частку менавіта тага тавару перадаваў юны Джэры Селіван, яго будучы сваяк.

Яны са Сьюзі вырашылі ажаніцца да налецьця.

— Больш як ты мне ўсё роўна ніхто ніколі не спадабаецца, — сказала Сьюзі.

— Гучыць абнадзейліва. Можна падумаць, ты з усіх ліхаў вылучаеш меншае.

— Нічога падобнага. — Ён стаў ёй нават больш падабацца, калі пачаў займацца італьянскім. Сыньёра стала хваліла яго за дапамогу ў клясе. — Дзіўна, — адказвала ёй Сьюзі. І ён яе сапраўды зьдзіўляў. Ёй падабалася слухаць, як ён паўтарае свае хатнія заданьні: часткі цела, дні тыдня … Так захоплена, быццам маленькі хлопчык. Добры маленькі хлопчык.

Толькі яму падалося, што Робін хутка патэлефануе, і той нагадаў аб сабе.

— Як наконт зграбнай аздобы для тваёй рудавалосай сяброўкі, Лу? — паведаміўся ён.

— Так, Робін, я ўжо падумваў. Зьбіраюся пайсьці зь ёй у краму, разам вылучыць, абмеркаваць… — Лу не зразумеў, ці ідзе прамова аб аплаце яго працы ў школе. З аднаго боку ўсё так проста, што цалкам досыць тых грошай, што ён ужо атрымаў. Зь іншага, калі разабрацца, такая небясьпечная справа павінна вельмі добра аплачвацца. Інакш навошта рызыкаваць.

— Я як раз маю да табе прапанову зазірнуць у той вялікі ювэлірны на вуліцы Грэфтан. Калі вылучыш ёй пярсьцёнак, занясі толькі заклад. Астатняе аплацяць.

— Яна здагадаецца, Робін. А я ёй нічога не казаў.

Робін усьміхнуўся. — Вядома не казаў. Ды ты не хвалюйся, яна не здагадаецца. Прадавец вам пакажа адпаведныя штучкі, але кошт абвяшчаць ня будзе. А у яе на пальчыку заўжды будзе нешта сапраўды каштоўнае. Прычым цалкам законна аплачанае. Таму поўны парадак.

— Ня думаю. Паслухай, я разумею, як гэта выдатна, але …

— Жыцьцё штука нялёгкая. Калі ў цябе зьявіцца парачка немаўлятаў, ты будзеш рады, што аднойчы сустрэў хлопца па імі Робін, атрымаў дэпазыт на хату. Што каменьчык на пальцы ў тваёй жонкі цягне на дзесяць штук.

Няўжо Робін сапраўды меў на ўвазе дзесяць тысяч фунтаў? У Лу галава пайшла колам. Ды яшчэ згадаў першы ўнёсак на хату. Трэба быць цалкам кранутым, каб адмовіцца ад такога.

Яны пайшлі ў ювэлірны. Там ён паклікаў Джорджа.

Джордж прынёс латок. — Тут усё, што падыходзіць вам па кошце, — растлумачыў ён Лу.

— Але яны велічэзныя, — жахнулася Сьюзі. — Лу, табе гэта не пацягнуць.

— Калі ласка, не лішай мяне задавальненьня падараваць табе прыгожы кляйнодзік, — Лу бадзёрыўся, але яго вялізныя вочы глядзелі сумна.

— Ды не, паслухай! Мы кожны тыдзень адкладаем дваццаць пяць фунтаў і тое з напругай. Такі пярсьцёнак каштуе ня менш за дзьвесьце пяцьдзесят фунтаў. Гэта дзесяць тыдняў эканоміі. Лепей вылучым нешта патаньнее, ну сапраўды. — Ён проста ня варты такой дзяўчыны. А яна і не падазрае, што перад ёй сур'ёзныя каштоўнасьці.

— Якое табе больш ад усяго падабацца?

— Гэта ж не сапраўдны смарагд, Лу?

— Імітацыя, — у яго голасе не гучала ні ценю сумненьня.

Сьюзі павяла рукой з боку ў бок, любуючыся гульнёй сьвятла на гранях, і засьмяялася ад задавальненьня. — Далібог, можна паклясьціся, што камень сапраўдны! — зьвярнулася яна да Джорджа.

Лу выйшаў з Джорджам у калідор, заплаціў 250 фунтаў гатоўкай і ўбачыў, што астатнія 9 500 фунтаў ужо занесеныя. «За пярсьцёнак, што сёньня купіць спадар Лу Лінч», — значылася ў паперах.

— Ўсяго найлепшага, спадар, — выраз твару Джорджа ў гэты момант ні на ёту не зьмяніўся.

Ці ведаў Джордж штосьці? Ці быў ён адным з тых хто, аднойчы ўступіўшы ў гульню, ня здольны зь яе выйсьці? Ці сапраўды Робін захадзіў у гэтую рэспэктабэльную краму і занёс грошы гатоўкай? У Лу падкасіліся ногі і пацямнела ў вачах.

Сыньёру захапіў кляйнодзік. — Які цуд, — яна заварожана павярнула руку Сьюзі.

— Гэта ж толькі шкельца, Сыньёра. Вы ж не прынялі яго за смарагд?

Сыньёра, якая заўжды любіла аздобы і ніколі ня мела ўласных, ведала, што гэта смарагд. У выдатнай аправе. Яна пачала турбавацца за Луіджы.

У кавярню ўвайшла тая самая бялявая сымпатычная дзяўчына, Гранія, падаецца. Сьюзі не цярпелася пазнаць, як прайшоў у іх абед з тым немаладым мужчынам. Жудасна карцела спытаць, але нельга.

— Столік на дваіх? — ветліва пацікавілася яна.

— Так, у мяне сустрэча.

Сьюзі выпрабавала расчараваньне, убачыўшы замест пажылога мужчыны дзяўчынку. Мініятурную дзяўчынку ў масіўных акулярах. Мусібыць блізкую сяброўку.

— Я павінна цябе папярэдзіць, Фіёна. Пакуль яшчэ незразумела, нічога ня вырашана, але магчыма, на гэтым тыдні я патэлефаную, скажу што начую ў цябе. Разумееш?

— Відавочна, разумею. Але ж вы абедзьве ўжо тысячу гадоў не зьвярталіся да мяне за алібі.

— Ну, проста гэты мужчына … гэта доўгая гісторыя. Ён мне на самой справе вельмі падабаецца, але ёсьць сякія-такія складанасьці.

— Накшталт той, што яму гадоў сто, так? — паспрабавала дапамагчы ёй Фіёна.

— Вох, Фіёна, калі б ты толькі ведала … гэта найлягчэйшая з усіх нягод. Тое, што ён стары, наогул не праблема.

— Вы, Данны, жывяце вельмі загадкавым жыцьцём. Ты сустракаесься з пэнсіянэрам і не зьвяртаеш увагі на ягоны век. Брыджэт забіваецца з-за памеру сваіх сьцёгнаў, цалкам, на мой погляд, нармалёвых.

— Часам апошняга адпачынку яна была ў нейкім месцы, дзе ёсьць пляж нудыстаў, — прынялася тлумачыць Гранія. — Там адзін казёл абвясьціў, што калі ты можаш пакласьці пад грудзі аловак і ён ня зваліцца, тады грудзі ў цябе занадта адвіслыя і хадзіць бязь верху купальніку ня варта.

— І … ?

— Брыджэт адказала, што можа саўгануць пад свае грудзі нават тэлефонны даведнік бяз рызыкі выпусьціць яго.

Яны дружна хіхікнулі.

— Дык што тут такога, калі яна гэта сама сказала?

Увесь жах у тым, што ніхто ня стаў яе пераконваць. Зараз яна абзавялася комплексам памерам з гмах. — Сьюзі пастаралася не разрагатацца ўслых. Яна прапанавала ім яшчэ кавы. — Які цудоўны кляйнодзік, — зазначыла Гранія.

— Па выпадку змовін, — Сьюзі перапаўняў гонар.

Яны павіншавалі яе і памералі кляйнодзік.

— Сапраўдны смарагд? — спытала Фіёна.

— Не, гэта было б занадта дорага. Небарака Лу працуе пакавальнікам у вялікай краме электратавараў. Але шкельца файнае, так?

— Цудоўнае. Дзе вы яго набылі?

Сьюзі назвала краму.

Калі яна адышла досыць далёка, Гранія шапнула Фіёне: — Фацэтна, бо яны гандлююць толькі сапраўднымі камянямі. У іх рахунак у нашым банку, дык я ведаю. Спрачаемся, гэтае ня шкло.

У італьянскім клясе шчадравалі. Наступны раз яны сустрэнуцца толькі праз два тыдня. Сыньёра прапанавала ўсім захапіць на апошні ўрок штосьці смачненькае. Пакой упрыгожвалі яркія плякаты зь вялізнымі літарамі BUON NATALE і З НОВЫМ ГОДАМ. Усе прышлі ў маскарадных строях. Нават Біл, сур'ёзны хлопец, супрацоўнік банка — Гугліема, як усе яго тут клікалі, прасяк духам сьвята і прынёс для ўсіх папяровыя капелюшы.

Коні, жанчына з аўто і аздобамі, прывезла шэсьць пляшак Фраскаці. Яна сказала, што знайшла іх у багажніку машыны свайго мужа. Падаецца, ён падрыхтаваў іх, каб расьпіць з сваёй сакратаркай. Лепш выпіць іх тут. Ніхто так і не зразумеў, ці трэба ўспрымаць яе словы сур'ёзна. Да таго ж у школе трунак забаронены. Але Сыньёра паведаміла, што ўсё ўзгоднена з Дырэктарам, спадарам А’Брайнам, таму турбавацца аб гэтым аспэкты ня варта.

Сыньёра не зьлічыла патрэбным дадаць, што Тоні А’Брайн знаходзіць досыць бяскрыўднымі колькі келіхаў віна, выпітых па выпадку шчадрэца сталымі людзьмі, ў параўнаньні з трапіўшымі ў школу цяжкімі наркотыкамі і лёгкасьцю, зь якой дзеці рушаць на гэты жахлівы шлях.

— Як вы правялі мінулыя Каляды? — спытаў Луіджы ў Сыньёры без усялякага чыньніку, проста таму, што сядзеў побач зь ёй, тым часам як усе salute, molto grazie ды va bene вакол іх ішлі сваёй чаргой.

— На мінулыя Каляды я слухала начную імшу і глядзела на майго мужа Марыё і яго дзяцей у іншым канцы царквы.

— А чаму вы ня селі зь імі?

— Гэта было б няслушна, — усьміхнулася яму Сыньёра.

— А потым ён памёр, — хітнуў Лу. Сьюзі упэўнівала яго, што Сыньёра ўдава, хоць маці Сьюзі і лічыць яе пераапранутай манашкай.

— Усё дакладна, Лу. Потым ён памёр, — мякка пацьвердзіла Сыньёра.

— Mi dispiace. Troppo triste, Сыньёра.

— Так, мой хлопчык, але жыцьцё нікога не шкадуе.

Ён зьбіраўся пагадзіцца зь ёй, але раптам яго быццам нешта штурханула.

Сёньня чацьвер, а мужчына ў анараку не зьявіўся. Вэн не прыехаў на школьны двор. Школу замкнуць на два тыдня з ўсім зьмесьцівам каморкі, чым бы там яно ні было. Што ж, дзеля ўсяго сьвятога, яму зараз рабіць?

Сыньёра пажадала ўсім шчасьлівых Каляд, вечар завяршаўся. Лу разгубіўся. Машыны ў яго пры сабе няма. Нават калі ўзяць таксоўку, як зараз, калі ўсе ўжо расходзяцца, растлумачыць, зь якой нагоды ён вязе з каморкі чатыры цяжкія скрыні. А патрапіць сюды ў наступны раз ён зможа не раней за восьмае студзеня. Робін яго заб'е.

Робін сам вінаваты. Ні кантактнага тэлефону не пакінуў, ні інструкцый на выпадак нестасоўкі. Мусібыць, нешта здарылася з тым, хто павінен быў забраць груз. Вось дзе апынулася слабае зьвяно. Але хіба ж тое загана Лу? Яго ганіць ніхто ня здолее. Зь іншага боку, ён павінен хутка цяміць і не губляць кантролю над сытуацыяй. За гэта яму плацяць, і плацяць няблага. Што ж рабіць?

Народ пачаў расхадзіцца. З ўсіх бакоў чуліся разьвітальныя воклічы.

Лу прапанаваў вынесьці сьмецьце. — Я не магу вам дазволіць важдацца са ўсім гэтым, вы і так занадта добры да мяне, — запярэчыла Сыньёра.

Гугліема і Барталамеа падахвоціліся дапамагчы яму. Ні ў якім іншым месцы ня мог бы ён па-сяброўскі вадзіцца з гэтымі хлопцамі, сур'ёзным банкаўскім клеркам і кіроўцам грузавіка. Разам яны выцягнулі мехі са сьмецьцем на школьны двор і ў апраметнай цемры адшукалі сьмецьцевыя бакі.

— Сыньёра надзвычай файная, хіба ж не? — зазначыў Барталамеа.

— Лізі лічыць, у яе раман са спадарам Даннам, ну ведаеце, які курыруе наш кляс, — адгукнуўся Гугліема.

— Годзе, — натапырыўся Лу. І прагне ім пляткарыць.

— Калі гэта так — гэта ж выдатна, — выказаў сваё меркаваньне Барталамеа.

— Але ў іх узросьце … — пакруціў галавой Гугліема.

— Можа, калі нам будзе гэтулькі, мы будзем лічыць гэта самай звычайнай рэччу ў сьвеце, — уступіўся за Сыньёру Лу. Незразумела, што лепш: адпрэчыць гэтую недарэчную здагадку ці настойваць, што нічога натуральней ня мае быць.

Скрынкі па-ранейшаму не давалі яму супакою. Сэрца латашылася, нібы шалёнае. Ён разумеў, што змушаны зрабіць штосьці жудаснае; яму прыйдзецца падмануць гэтую цудоўную добрую жанчыну зь дзіўнымі валасамі. — Як вы даберацеся дахаты? Вас спадар Данн праводзіць? — нядбайна паведаміўся ён.

— Так, ён абяцаў зайсьці за мной. — Яна выглядала трохі паружавелай і ўсхваляванай. Ад віна, посьпеху вечарыны і прамалінейнасьці зададзенага Лу пытаньня.

Сыньёра разумела, калі Луіджы, ня самы цямлівы зь яе вучняў, зазначыў нешта, дык ў клясе гэта даўно не сакрэт. Яе гадзіла думка, што іх зносіны з Эйданам Даннам могуць быць вытлумачаныя скажона. Урэшце, паміж імі няма нічога акрамя чыстага сяброўства. Але калі тыя чуткі дойдуць да яго жонкі, яго дачок … ці аб іх пазнае спадарыня Селіван. Гэта цалкам магчыма, яе дачка заручаная з Луіджы.

Прыкра сапсаваць рэпутацыю пасьля гэтулькіх гадоў разважлівага і абачлівага жыцьця. І потым, гэта так няшчыра. Эйдан Данн ставіцца да яе выключна як да добрага сябра. Больш нічога. Але для іншых людзей, людзей накшталт Луіджы, больш практычных, усё можа малявацца зусім у іншых фарбах.

Ён жартаўліва ўсьміхнуўся ёй. — Выдатна. Хаціце, я замкну? Ідзіце наперад, я вас даганю. Мы сёньня трохі спазьніліся.

— Grazie, Luigi. Troppo gentile. Толькі ўпэўніцеся, што добра замкнулі дзьверы. Ці бачыце, праз гадзіну пасьля нашага адыходу замкі правярае вартаўнік. Спадар А’Брайн на гэты конт вельмі строгі. Мы яшчэ ні разу не пакідалі дзьверы адчыненыя. Было б вельмі непрыемна пад канец праштрафіцца.

Вох, пакінуць дзьверы адчыненыя, як ён плянаваў, не атрымаецца. Прыйдзецца тыя дзьверы, ліхаманка іх бяры, замкнуць. Лу ўзяў ключ. Ён вісеў на вялікім цяжкім кольцы ў абліччы савы. Недарэчная дзіцячая прымочка, затое вялікая. Ніхто такую ня зблытае, і не падумае, што яна ў торбе, калі яе там няма.

З быстрынёй маланкі ён апрануў на блазенскую саву свой ключ, а ключ Сыньёры зьняў. Потым замкнуў дзьверы, хуткім крокам дагнаў Сыньёру і кінуў ключ ёй у торбу. Да наступнага сэмэстру ён ёй не спатрэбіцца. А нават калі спатрэбіцца раней. Ён усё ўладкуе, неяк верне ў яе торбу сапраўдны ключ. Зараз галоўнае, каб яна сышла дахаты, упэўненая, што ключ у яе.

Ён ня бачыў, каб спадар Данн выйшаў зь ценю і ўзяў яе за руку, але не зьдзівіўся бы, апыніся гэта праўдай. Трэба распавесьці Сьюзі. Сёньня, дарэчы, лепш застацца ў Сьюзі на ноч. Бацькоўскі ключ ён толькі што аддаў.

— Сёньня я начую ў Фіёны, — паведаміла Гранія.

— Брыджэт падняла на яе вочы ад сваёй талерцы з памідорамі.

Нэл Данн працягвала чытаць. — Цудоўна, — кінула яна, не адрываючыся ад кнігі.

— Дык убачымся заўтра ўвечары, — працягвала Гранія.

— Выдатна, — яе маці па-ранейшаму захаплялася кнігай.

— Сапраўды выдатна, — чмыхнула Брыджэт.

— І ты бы цалкам магла кудысьці схадзіць, Брыджэт, калі б жадала. Зусім не абавязкова сядзець тут, уздыхаючы над памідорамі. Магла бы таксама ў Фіёны застацца.

— Так, бо у яе цэлы палац, мы там усе зьмесьцімся.

— Годзе, Брыджэт. Заўтра пярэдадне Каляд. Разьвесяліся.

— Мне, каб весяліцца, не абавязкова маніць.

Гранія спалохана азірнулася, але маці нічога не зазначыла. — Так, на тое мы ўсе здольныя, — панізіла яна голас. — Але ж мы не катуем усіх вакол сваімі празьмернымі сьцёгнамі. Якія, дарэчы, гэта табе хто заўгодна пацьвердзіць, цалкам нармалёвыя.

— Хто табе казаў аб маіх сьцёгнах? — насьцярожылася Брыджэт.

— Цэльны натоўп людзей прыходзіў сёньня ў банк з дэманстрацыяй пратэсту. Вой, Брыджэт, годзе, у цябе файная постаць. Кінь усе тыя дыеты.

— Дыеты? — Брыджэт выдала штосьці накшталт сьмяшку. — Ты раптам стала чароўнай і тактоўнай. Няйначай, твой каханы ізноў матэрыялізаваўся.

— Які каханы? Ну, які? Ты нічога ня ведаеш! — малодшая сястра нарэшце здолела давесьці Гранію да шаленства.

— Лічыш, я не прымячаю, як ты няўпынна стогнеш і абціраеш сьлёзкі? І табе хапае нахабства казаць аб маім ўздыханьні над памідорамі? Ад тваіх уздыхаў ужо вецер па пакоі шпацыруе. Не я падскокваю на тры мэтра ад кожнага тэлефоннага бразгату. Хто бы ён ні быў, ён жанаты. І ты пачуваесься да чорту вінаватай.

— Ты заўжды і ва ўсім памылялася. З самога твайго нараджэньня. Але тут ты перасягнула саму сябе. Ён не жанаты. І не ажэніцца, засячы сабе на носу, калі я яму адмоўлю.

— А-я-ё, так усе кажуць, каму да сьмерці заручальны пярсьцёнак надзець карціць, — прашыпела Брыджэт, без найменшага запалу тыкаючы відэльцам у памідоры.

— Я сышла, — Гранія вырашыла спыніць бойку. — Скажы таце, што начаваць ня буду. Хай замыкае дзьверы.

Іх бацька зараз рэдка зьяўляўся на кухні падчас вячэры. Ён ці плянаваў у сваім пакоі колер сьценаў і падбіраў малюнкі, ці вёў ў школе бясконцыя гутаркі аб вечаровым клясе.

Эйдан Данн зазірнуў у школу на выпадак, калі Сыньёра яшчэ апынецца на месцы, але ўсё было зачынена. У паб яна ніколі адна ня ходзіць. У кавярні перад закрыцьцём занадта людна. У хату Селіванаў ён ёй ніколі не тэлефанаваў і ня можа зараз пачаць.

Але ён сапраўды прагнуў убачыцца зь ёй да Каляд, уручыць невялікі падаруначак. Яму патрапіў мэдальён зь невялікай галоўкай Леанарда ды Вінчы ўсярэдзіне. Танны, але, падаецца, вельмі прыдатны. Эйдан спадзяваўся, яна апране яго на Каляды. Загорнуты ў залатую паперу з надпісам Buon Natale. Потым гэта будзе ўжо ня тое.

Зрэшты, магчыма і тое, але яму так карцела трошкі паразмаўляць зь ёй. Аднойчы яна сказала, што ў канцы вуліцы, на якой стаіць хата Селіванаў, ёсьць мур. Там яна часам сядзіць, глядзіць на горы і разважае аб тым, як зьмянілася яе жыцьцё. Аб тым, што Vista del Monte зараз азначае для яе школу. Магчыма, яна і зараз там.

Эйдан Данн ішоў праз ажыўлены раён. Ва ўсіх вокнах зьзялі калядныя агеньчыкі. У хатах спусташаліся пляшкі піва. Нічога падобнага на тое, што бачыла Сыньёра летась. Тады яна сустракала Каляды са ўсімі гэтымі італьянцамі ў сыцылійскай вёсачцы.

Яна сапраўды сядзела там, вельмі ціхая і спакойная. І падаецца, увогуле не зьдзівілася. Ён сеў побач.

— Я прынёс ваш Калядны падарунак.

— А я прынесла ваш, — яна трымала вялікі пакунак.

— Адкрыем зараз? — не цярпелася яму.

— Чаму не?

Яна разгарнула мэдальён, ён — вялікую, яркую, італьянскую, жоўтую з залатым талерку з украпваньнямі пурпуру. Ідэальна для яго пакоя. Словы падзякі і захапленьня былі сказаныя ад шчырага сэрца. Яны сядзелі на старым муру нібы юнакі, якім няма куды падацца.

Стала зусім зімна і абодва ўзьняліся неяк адначасова.

— Buon natale, Сыньёра. — Ён пацалаваў яе ў шчаку.

— Buon natale, Эйдан, caro mio, — сказала яна.

У краме электратавараў у пярэдадне Каляд напружаныя працоўныя гадзіны цягнуліся дапазна. Чаму, цікава, людзі чакаюць да апошняга, каб вырашыцца на куплю электрычнага кансэрвавага нажа, відэамагнітафона, электраімбрыка? Лу адрабіў увесь дзень не разгінаючы сьпіны. Час ішоў да зачыненьня, і тут на склад увайшоў Робін з квітанцыяй аб аплаце. Лу чакаў яго зьяўленьня.

— Шчасьлівых Каляд, Лу.

— Buon natale, Робін.

— Што-што?

— Ты ж сам прымусіў мяне вывучаць італьянскі. Зараз у мяне з ангельскім прутка.

— Ды вось я, уласна, прыйшоў табе сказаць, што курсы можна кінуць, як толькі захочаш.

— Жартуеш?

— Сапраўды. Падгарнулася іншае памяшканьне. Але табе прасілі перадаць удзячнасьць за бездакорнае уладкаваньне справы.

— Як жа апошні груз? — твар Лу стаў бялейшым за мел.

— А што зь ім?

— Ён усё яшчэ там.

— Жартуеш.

— Лічыш, я здольны жартаваць такімі рэчамі? Ніхто не зьявіўся ў чацьвер. Нічога не забралі.

— Варушыся трохі, выдай чалавеку яго купляньне. — Старэйшаму пакавальніку карцела хутчэй замкнуць склад.

— Давай квіток, — шапнуў Лу.

— Гэта тэлевізар для цябе і для Сьюзі.

— Не магу я ўзяць яго. Яна зразумее, што тут справа нячыста.

— Чаму нячыста? Хіба я не заплаціў за яго? — абразіўся Робін.

— Ты выдатна разумееш, аб чым я кажу. Я пастаўлю яго ў тваю машыну.

— Я і зьбіраўся падкінуць цябе да яе кватэры з гэтай каляднай неспадзеўкай.

Гэта апынуўся самы дарагі тэлевізар ва ўсёй краме. Апошняга пакаленьня. Сьюзі Селіван ніколі ня прыме ніякіх тлумачэньняў наконт таго, як падобная рэч апынулася ў яе кватэрцы.

— Паслухай, у нас ёсьць нягоды больш сур’ёзныя, чым гэты тэлік. Пачакай тут. Я атрымаю заробак і мы сьцямім, што можна зрабіць са школай.

— Ты, пэўна, сякія-такія крокі ўжо распачаў.

— Не без таго. Але раптам хібныя.

Лу вярнуўся ў краму і далучыўся да сваіх хлопцаў. Яны атрымалі грошы, выпіўку і прэміяльныя, пасьля чаго ён на вачах ва ўсіх адправіўся да прыпаркаванага на іх стаянцы пікапу, у якім сядзеў буйны мужчына, а за сядзеньнем прытуліўся вялізны тэлевізар.

— У мяне ёсьць ключ ад школы, але аднаму Богу вядома, што за шаленца яны нанялі, каб хадзіць вакол школы і правяраць дзьверы ў самы непрыдатны час. Тамтэйшы Дырэктар нават маньяк нейкі.

Ён выняў ключ, што не пакідаў з тага моманту, як зьняў яго ў Сыньёры з кольца.

— Ты кемлівы хлопчык, Лу.

— Ды ўжо больш кемлівы за тых, хто не сказаў мне, што рабіць, калі гэты доўбень у анараку ня зьявіцца. — Ён быў злы, засмучаны і напалоханы. Сядзець у машыне, прыпаркаванай поруч уласнай працы, са злачынцам і з гіганцкім тэлевізарам, прыняць які ён ня можа. Выкрасьці ключ, пакінуць у школе партыю наркотыкаў. Ён адчуваў, што больш паходзіць не на разумнага чалавека, а на скончанага ёлупня.

— Ну вядома, вечна зь людзьмі складанасьці, — уздыхнуў Робін. — Так і прагнуць цябе падставіць. Хтосьці нас падвёў. Больш ён працаваць ня будзе.

— А што яго чакае? — з жахам спытаў Лу. Уяўленьне малявала яму вінаватага ўладальніка анаракі мёртвым, прыціснутым да дна Ліффі цэмэнтавымі блёкамі.

— Я ж сказаў, яму ўжо ніколі з намі не працаваць.

— Можа, у яго машына зламалася альбо дзіця ў лякарню патрапіла. — Лу і сам ня мог зразумець, чаму яго абараняе. Гэты чалавек усё ім сапсаваў.

Калі бы ня гэты тып, ён бы ўжо пазбавіўся ад той фатыгі. Людзі Робіна знайшлі новае памяшканьне. Дзіўна, але ён прагнуў працягваць заняткі. Ён атрымоўваў ад іх задавальненьне. Ён нават мог бы паехаць у заплянаванае Сыньёрай падарожжа. Улетку, у Італію. Добра, што курсы зараз ня трэба выкарыстоўваць у якасьці затуленьня. Ніхто яго ня ганіў, бо ніхто нічога ня выявіў. Месца апынулася ўдалым і спакойным. Усё бы сышло добра, калі б ня чорт лазаты, які праляскаў апошні чацьвер.

— Яго пакараюць тым, што ніколі больш на гарматны стрэл да працы не падпусьцяць, — Робін са шкадаваньнем пакруціў галавой.

Нарэшце замігцела сьвятло ў канцы тунэлю. Вось што трэба зрабіць, каб атрымаць волю. Дастаткова парушыць абавязацельствы. Ня зладзіцца адзін раз з працай, і да цябе ніколі больш ня зьвернуцца. Элемэнтарна. Калі б раней ведаць. Але гэтую справу заваліў ня ён. Гэтым разам пацярпеў мужык у анараку, а ён здабыў ключ і, верагодна, выратаваў сытуацыю. Прыйдзецца чакаць іншай магчымасьці.

— Робін, гэта твая машына?

— Не, вядома не. Сам ведаеш. Пазычыў у прыяцеля адвезьці вам з малой тэлевізар. А ты тут … — Ён па-дзіцячаму надзьмуўся.

— Паліцыя за табой на гэтай машыне сачыць ня будзе, — услых разважаў Лу. — Ёсьць думка. Можа, яна і не спрацуе, але больш мне нічога ў галаву не трапляе.

— Распавядзі-ка.

І Лу распавёў.

Час набліжаўся да паўночы, калі Лу пад'ехаў да школы. Заднім ходам падагнаў пікап да дзьвярэй прыбудовы, азірнуўся па баках, і, упэўніўшыся, што яго ніхто ня бачыць, увайшоў унутр.

Амаль ня дыхаючы, ён прабраўся ў камору. Чатыры скрыні стаялі на сваім месцы. Такія ж як заўжды, па выглядзе не адрозьніш ад пакаваньня тузіна пляшак віна, толькі апазнавальных знакаў ніякіх і папярэджаньне «Увага, шкло!» адсутнічае. Адну за адной ён з асьцярогай падняў іх і вынес за дзьверы. Пасьля, напнуўшыся, перацягнуў у кляс вялізны тэлевізар пад акампанэмэнт уласнага пыханьня. Занатоўку ён напісаў загадзя адмыслова набытымі ў начной краме каляровымі алоўкамі.

— Buon natale a Lei, Signora, e a tutti, — казалася ў ёй.

Школа атрымала тэлевізар. Скрыні вызваленыя. Ён адвязе іх да месца, дзе іншы чалавек, на іншай машыне сустрэне яго і моўчкі іх забярэ.

Лу задумаўся аб жыцьці людзей, якія раптам маглі камусьці спатрэбіцца ў калядную ноч. Ён спадзяваўся, што ніколі ня будзе адным зь іх.

Цікава, што скажа Сыньёра, калі ўбачыць тэлевізар. Яна яго першая выявіць? Альбо псіх Тоні А’Брайн? Ён там, падаецца, дзень і ноч гойсае. Вось яны зьдзівяцца. Будуць думаць ды варажыць. Перабіраць вэрсіі.

Паходжаньне падарунку застанецца таямніцай. Усё правераць і ўпэўняцца, што нічога ня выкрадзена. Гэтую галаваломку ім ня вырашыць. Таямнічае пранікненьне зь цягам часу забудзецца. Урэшце, нічога ня зьнікла, нічога не разбурана.

Нават раздражняльнаму спадару А’Брайну прыйдзецца з гэтым зьмірыцца.

Затое ў школе змогуць карыстацца выдатным тэлевізарам, ды яшчэ зь відэа. І хутчэй за ўсё ў вечаровым клясе. Бо зьявілася ўсё там.

А наступнае даручэньне Робіна Лу ня здолее выканаць. Пасьля чаго, які жаль, Лу паведамяць, каб надалей ён на працу не разьлічваў. І ён зможа, нарэшце, распараджацца ўласным жыцьцём.

Гэтай каляднай раніцай ён пачуваўся, як выціснутая цытрына. Яны зазірнулі да бацькоў Сьюзі на гарбату з калядным пірагом. Сыньёра, як заўжды ціхмяная, гуляла з Джэры ў шахі.

— Шахі! — са зьдзіўленьнем прашаптала Сьюзі. — Мой братка разабраўся ў шахах. Падаецца, цудам ня будзе спыненьня.

— Сыньёра! — выгукнуў Лу.

— Луіджы. — Яна быццам радая была яго бачыць.

— Ведаеце, мне бірульку для ключоў падаравалі, роўна як ваша, — пахваліўся ён. Сустракаліся такія, шчыра кажучы, на кожным кроку, дык нічога дзіўнага.

— Як мая сава? — Сыньёра заўсёды з задавальненьнем падтрымлівала гутарку на любы тэмат.

— Аге ж! Цікава, яны чымсьці адрозьніваюцца? Дазволіце зірнуць?

Яна выняла саву з торбы. Лу, зрабіўшы выгляд, што параўноўвае кольцы, падмяніў ключы. Зараз ён быў у бясьпецы. І яна таксама. Ніхто ніколі не ўзгадае гэтую бяскрыўдную кароткую гутарку. Трэба начаўпці пабольш аб іншых падарунках і ўсё зьмяшаецца.

— Божухна, я ўжо думала, гэты Лу сёньня не замоўкне, вось слота, — паскардзілася Пэгі Селіван, пакуль яны з Сыньёрай мылі посуд. — Падаецца, раней у такіх выпадках гаварылі «кружэлку заела». Зараз, пэўна, трэба казаць «заела CD».

— Памятаю гэты выраз. Аднойчы я спрабавала растлумачыць яго Марыё, але ў перакладзе шмат губляецца. Ён так і не зразумеў, што я мела на ўвазе.

Пэгі ніколі не адважвалася распытваць гэту дзіўную жанчыну аб яе жыцьці, але ў той момант перашкоды нібы зьніклі. — Сыньёра, а вам не карцела на Каляды з роднымі пабыць? — спытала яна.

Сыньёра ані не выглядала зьбянтэжанай. Яна адказала ўдумліва і павольна, як адказвала на пытаньні Джэры. — Не, разумееце, мне б гэта задавальненьня не прынесла. Ненатуральна ўсё было бы. Ды і потым, я гэтулькі раз бачылася з маці і зь сёстрамі, ніхто зь іх не прапанаваў тага. У іх сваё жыцьцё, у мяне сваё. Ці наўрад мы здолеем калісьці зьблізіцца. Не дасі тое нам шчасьця. А сёньня, тут, з вашай сям'ёй, я была шчасьлівая. — Яна стаяла спакойная і ціхамірная. На шыі ў яе красаваўся новы мэдальён. Яна не распавяла, адкуль ён у яе, а спытаць ніхто ня вырашыўся. Не адчуваў ніхто за сабою такога права.

— А мы, Сыньёра, вельмі, вельмі радыя, што вы з намі, — упэўніла яе Пэгі Селіван, якая нават уявіць сабе не магла, як яны жылі раней, бяз гэтай дзіўнай жанчыны.

Заняткі аднавіліся ў першы чацьвер студзеня. Вечар выдаўся студзёны, але ўсе прышлі. Ні адзін чалавек з трыццаці, якія запісаліся ў верасьні, не прапусьціў урок. Для вечаровага кляса сапраўдны рэкорд.

І кіраўніцтва школы было тут. Дырэктар Тоні А’Брайн і спадар Данн. Іх твары сьвяціліся. Здарылася цалкам неверагодная рэч. Кляс атрымаў падарунак. Сыньёра, як дзіця, ледзь не пляскала ў ладкі ад задавальненьня.

Хто мог тое зрабіць? Хтосьці тутэйшы? З кляса? Ня мог бы ён паведаміць? Файна было б падзякаваць яго альбо яе. Усе былі зьбянтэжаныя, але падумалі, вядома, на Коні.

— Не, мне бы хацелася, сапраўды хацелася, каб да гэтага дадумалася я. Але на жаль... — Коні мусібыць пачувалася не ў сваёй талерцы. Яна ня спраўдзіла іх надзей.

Дырэктар выказаў сваё захапленьне, але разам з тым і непакой. Калі ніхто не датычны да тага выдатнага падарунку, прыйдзецца зь меркаваньняў бясьпекі зьмяніць замок. Бо ў кагосьці, выходзіць, ёсьць ключ. Сьляды ўзлому адсутнічаюць.

— У банку на гэта паглядзелі бы інакш, — не ўтрымаўся ад камэнтару Гугліема. — Яны бы прапанавалі пакінуць усё як ёсьць. Раптам гэты невядомы на будучым тыдні падаруе нам стэрэасыстэму?

Лярэнца, а ў рэчаіснасьці гасьцінічны парцье Лапік, дадаў, што ўсе бы зьдзівіліся, пазнаўшы, колькі ў Дубліне ключоў, якімі можна адчыніць адзін і той замок.

Нечакана Сыньёра падняла галаву і пільна паглядзела на Луіджы. Луіджы адвёў погляд.

— Калі ласка, няхай яна прамаўчыць, — паўтараў ён. — Калі ласка, яна павінна зразумець, ад тага нікому лепш ня будзе, толькі горш. — Ён ня ведаў, ці маліўся ён Богу, альбо проста мармытаў тыя словы самому сабе, але ён тага прагнуў. Ён прагнуў тага больш за ўсё ў сьвеце.

І гэта, падаецца, спрацавала. Яна таксама адвяла погляд.

Пачаўся ўрок. Пасьля караценькага апытаньня высьветлілася, што яны ўсё пазабывалі. — Наперадзе вялізная праца, калі яны сапраўды зьбіраюцца ў падарожжа, — паведаміла Сыньёра. Прысаромленыя, кінуліся яны на змаганьне са сказамі, што так лёгка даваліся ім да двухтыднёвага перапынку.

Пасьля ўроку Лу памкнуўся высьлізнуць неўпрыцям.

— Не дапаможаце мне сёньня са скрынкамі, Луіджы?

— Scuzi, Signora, дзе яны? Зусім з галавы вылецела.

Яны аднесьлі скрынкі ў каморку, што адгэтуль ніколі ўжо ня будзе прыстанкам ні для чаго небясьпечнага.

— Мм … спадар Данн прыйдзе праводзіць вас дахаты, Сыньёра?

— Не, Луіджы. А вось вы часьцяком праводзіце Сьюзі, дачку маіх гаспадароў.

— Але ж вы ведаеце, Сыньёра. Мы заручаныя.

— Так, менавіта гэта мне і хочацца з вамі абмеркаваць. Змовіны і кольца. Un anello di fidanzamento, як мы гэта завем у Італіі.

— Так, так, кольца для нявесты, — Лу не хапала цярплівасьці.

— Звычайна гэта не смарагды, Луіджы. Не сапраўдныя смарагды. Вось што дзіўна.

— Опсь! Годзе, Сыньёра, якія сапраўдныя смарагды? Вы жартуеце. Звычайныя шкельцы.

— Гэта смарагды, uno smeraldo. Я у тым разьбіраюся. Падабаецца мне да іх дакранацца.

— Яны, Сыньёра, робяць іх усё лепей і лепей. Нават немагчыма адрозьніць сапраўдны камень ад падробкі.

— Луіджы, гэты кляйнодзік каштуе тысячы.

— Сыньёра, паслухайце …

— Ды і кошт тэлевізару складае сотні і сотні, магчыма, больш за тысячу фунтаў.

— Аб чым размова?

— Ня ведаю. Мабыць вы мне скажаце?

Ні адзін настаўнік у школьныя гады не прымушаў Лу пачувацца такім прысаромленым і зьбянтэжаным. Бацьку з маці ніколі не атрымоўвалася прымусіць яго падпарадкавацца, ўжо ня кажучы аб сьвятару. І раптам ён прыйшоў у жах ад пэрспэктываў страціць павагу гэтай незвычайнай жанчыны.

— Я скажу … — пачаў ён. Яна чакала, захоўваючы дзіўную нерухомасьць. — Скажу, што ўсё скончана. Тое не паўторыцца.

— Гэтыя рэчы, дзівосны смарагд і выдатны тэлевізар, яны крадзеныя?

— Не, на самай справе не. За іх заплацілі. Не я, той чалавек, на якога я працаваў.

— Але больш вы на яго не працуеце?

— Не, клянуся. — Ён прагнуў, каб яна паверыла яму. Вочы яго былі красамоўней за словы.

— Такім чынам, з парнаграфіяй скончана.

— Скончана з чым, Сыньёра?

— Ну вядома, Луіджы, я адчыняла тыя скрынкі. Мяне так палохала, што ў школе апынуцца наркотыкі, і малы Джэры, брат Сьюзі … я баялася, што менавіта гэта вы захоўваеце ў каморцы.

— Тое былі не яны? — голас адмаўляў яму.

— Вы ж ведаеце, што не. Гэта былі непрыстойныя дурасьці, судзячы па малюнках на вокладках. Верагодна, узьдзеяньне такіх рэчаў вельмі згубна для маладых уразьлівых душ.

— Вы глядзелі іх, Сыньёра?

— Зразумела, не. У мяне няма відэамагнітафона, а нават калі б і быў …

— І вы нічога не сказалі?

— Я доўгія гады пражыла нікому нічога не распавядаючы. Гэта ўвайшло ў звычку.

— І пра ключ вы ведалі?

— Толькі сёньня ўвечары зразумела. І адразу ўзгадала лухту, што вы вярзьлі наконт бірулек. Навошта вам гэта спатрэбілася?

— Колькі скрынак выпадкова засталося тут пасьля Каляд.

— Няўжо вы не маглі пакінуць іх тут, замест таго каб красьці ключы, потым класьці на месца?

— Гэта бы ўсё ўскладніла.

— А тэлевізар?

— Тут доўгая гісторыя.

— З задавальненьнем паслухаю.

— Ну, мне яго падарылі за … э, захоўваньне … э-э, скрынь з касэтамі. А я не жадаў несьці яго да Сьюзі, паколькі … ну, разумееце, я ня мог. Яна бы здагадалася. Пазнала бы аб усім.

— Але зараз ужо няма нічога, аб чым ёй магло бы стаць вядома.

— Так, Сыньёра. — Ён стаяў, павесіўшы галаву, пачуваючыся чатырохгадовым малым.

— In bocca al lupo, Луіджы, — сказала Сыньёра і зачыніла за ім дзьверы на некалькі абарачэньняў. А потым патузала клямку і ўпэўнілася, што зачынена надзейна.

КОНІ

Калі Канстанцыі А’Коўнэр споўнілася пятнаццаць, яе маці забараніла салодкае і тлустае. Зьніклі цестачкі да гарбаты, масла зьмяніў абястлушчаны маргарын, з цукеркамі і шакалядам таксама давялося разьвітацца.

— Ты трохі не ў гуморы, даражэнькая, — адзначыла маці, калі Канстанцыя паспрабавала спрачацца.

— Ніякай карысьці ня будзе ад урокаў тэніса, ад усіх шыкоўных месцаў, куды мы ходзім, калі ў цябе будзе тоўсты азадак.

— І дзеля чаго ўсё гэта?

— Каб прывабіць прыдатнага мужа, — засьмяялася маці. І перш як Коні здолела запярэчыць, працягнула: — Дай веры, я ведаю, што кажу. Я не пераконваю, што гэта справядліва, але такое жыцьцё. Так чаму б не гуляць па правілах, калі яны нам вядомыя?

— Можа, гадах у саракавых, калі ты была маладой, і былі такія правілы, але з тага часу ўсё зьмянілася.

— Дай веры, — зноўку пачала маці. Гэта быў яе каронны выраз, яна штодня заклікала людзей даць ёй веры. — Нічога не зьмянілася. Што саракавыя, што шасьцідзесятыя, ім па-ранейшаму патрэбны зграбныя, вытанчаныя жонкі. Тым мужчынам, якія патрэбныя нам, патрэбныя менавіта такія жанчыны. Радуйся, што табе гэта вядома, а большасьці тваіх аднаклясьніц — не.

Коні вырашыла высьветліць у бацькі. — Ты ажаніўся на маці, таму што яна была зграбнай?

— Не, я ажаніўся на ёй, бо яна была любаснай, цудоўнай і добрай, і даглядала за сабою. Я ведаў, што жанчына, якая даглядае за сабою, будзе рупіцца аба мне, аб табе, калі ты зьявісься, і аб нашай хаце. Такія вось справы.

Коні вучылася ў дарагой школе для дзяўчынак.

Маці заўжды патрабавала, каб яна запрашала да вячэры і на выходныя сябровак. — Тады яны пачнуць запрашаць цябе, ты здолееш пазнаёміцца зь іх братамі, сябрамі.

— Ой, маці, якая лухта. Мне тыя сьвецкія знаёмствы цалкам ні да чаго. Неяк абыдуся.

— Не абыдзесься, — настойвала маці.

І гадоў у сямнаццаць-васямнаццаць Коні выявіла сябе акружанай менавіта тымі людзьмі, якіх вылучыла для яе маці: сыны лекараў, сыны юрыстаў, юнакі, бацькі якіх мелі посьпех у бізнэсе. Некаторыя фацэтныя, іншыя — ёлупы ёлупнямі. Але Коні ведала, калі яна паступіць ва ўнівэрсытэт, усё пойдзе іншым чынам. Яна здолее вырвацца з тага заварожанага кола. Здолее завесьці сваіх уласных сяброў, а не здавольвацца знаёмствамі, прыдатнымі з пункту гледжаньня маці.

Яе залічылі ў Дублінскі Ўнівэрсытэт дакладна напярэдадні дзевятнаццатага дня народзінаў. Яна прайшлася па ўнівэрсытэцкім мястэчку, пакруцілася поруч інтэрнатаў, пасядзела на некалькіх публічных лекцыях, каб менш хвалявацца, калі ў кастрычніку пачнуцца заняткі.

Але ў верасьні здарылася неверагоднае. Пайшоў з жыцьця яе бацька. Дантыст, які ільвіную дзель свайго часу марнаваў на гольф, чыя пасьпяховая практыка квітнела пад крылцам фірмы яго стрыя, павінен быў жыць вечна. Так ўсе казалі. Не паліў, выпіць мог, толькі каб падтрымаць кампанію, ніколі не забываў зрабіць зарадку. Ніякіх стрэсаў у яго жыцьці.

Але ж аб яго прыхільнасьці да рызыкоўных гульняў ніхто не падазраваў. Да апошняга моманту ня ведаў ніхто, безумоўна, і аб яго пазыках. Таму хату прыйдзецца прадаць. Таму грошай на ўнівэрсытэт ня будзе ні ў Коні, ні ў яе братоў.

Маці Коні сустрэла гэтую навіну зь ледзяным спакоем. Яна цудоўна трымалася на пахаваньнях. Запрашаючы ўсіх у хату на салаты і віно, паўтарала: — Рычарду было б прыемна.

Чуткі ўжо пачалі распаўзацца, але яна трымала галаву высока ўзнятай. І толькі калі яны з Коні засталіся адны, толькі тады дазволіла яна сваім пачуцьцям вырвацца вонкі. — Калі б ён не памёр, я б забіла яго, — паўтарала яна ізноў і ізноў. — За тое, што ён з намі зрабіў, я бы вытрасла зь яго жыцьцё ўласнымі рукамі.

— Бедны татачка. — У Коні было мяккае сэрцайка. — Ён, пэўна, пачуваўся вельмі няшчасным з-за таго, што спусьціў грошы на сабак і канёў. Думаю, ён на нешта спадзяваўся.

— Апыніся ён тут, твар да твару са мной, ён бы хутка сьцяміў, на што ён павінен быў спадзявацца.

— Але калі бы ён быў жывы, ён мог бы растлумачыць, паспрабаваць адыграцца, распавесьці нам. — Коні жадала захаваць добрую памяць аб сваім бацьку, такім добрым, рахманым. Ён, у адрозьненьне ад маці, не мітусіўся і не тыраніў хатніх бясконцымі законамі і пастановамі.

— Годзе чаўпці, Коні. Зараз ня час. Наша адзіная надзея на тваё ўдалае замужжа.

— Маці! Спыні вярзьці лухту, маці. У найблізкія гады замуж я выходзіць ня маю намеру. Я зьбіраюся скончыць ўнівэрсытэт, потым жадаю павандраваць. Ну а гадоў у трыццаць можна будзе і сям'ёй абзавесьціся.

Твар у маці стаў каменным. — Давай раз і назаўжды ўсё высьветлім. Унівэрсытэту ня будзе. Хто будзе аплачваць рахункі? Хто будзе цябе ўтрымліваць?

— Што ты мне прапаноўваеш замест тага?

— Выбіраць табе асабліва не прыходзіцца. Будзеш жыць з роднымі па мячы. Ягоным дзядзькам і братам за яго вельмі сорамна. Некаторыя зь іх у курсе, некаторыя не. Але яны маюць намер даць табе магчымасьць пражыць у Дубліне год, пакуль ты ня скончыш курсы сакратароў, і адначасна, магчыма, яшчэ штосьці. Пасьля ты як мага хутчэй уладкуесься на працу і выйдзеш замуж за кагосьці прыдатнага.

— Але маці … я зьбіраюся вучыцца, усё ж вырашана, мяне прынялі.

— На тое рашэньне прыйдзецца забыцца.

— Гэта няшчыра. Гэта увогуле немагчыма.

— Скажы аб тым свайму нябожчыку бацьку. Гэта яго рук справы, не маіх.

— Але магу я працаваць і вучыцца адначасова?

— Не атрымаецца. Яго сваякі адмовяцца цярпець цябе ў сваёй хаце, калі ты пачнеш працаваць прыбіральніцай альбо прадаўшчыцай. А іншай працы табе зараз не знайсьці.

Магчыма, яна павінна была дужацца ўпарцей, казала сабе Коні. Але гэта было складана, калі ўлічыць, які быў час. І якімі няшчаснымі і разгубленымі былі ўсе яны.

А як палохала яе пэрспэктыва жыцьця зь незнаёмымі роднымі, тым часам як маці з двайнятамі мелася зьехаць у правінцыю, да крэўных маці. Вярнуцца ў гарадок, пакінуты з такім трыюмфам шмат гадоў таму … маці лічыла гэта найцяжкім выпрабаваньнем.

— Яны ж будуць спачуваць табе, значыць будуць да цябе ўважлівыя, — Коні спрабавала суцешыць маці.

— Мне не патрэбныя ні іх патоля, ні іх увага. Мне патрэбен мой гонар. А гэтага ён мяне пазбавіў. Вось чаго я яму ніколі не дарую, да апошняга ўздыху.

На курсах сакратароў Коні сустрэла Веру, сваю аднаклясьніцу.

— Мне жудасна шкада, што твой бацька згубіў усе свае грошы, — неадкладна выпаліла Вера і вочы Коні напоўніліся сьлязьмі.

— Гэта быў жах, — адказала яна. — Страціць бацьку цяжка ў любым выпадку, але ж выяўляецца, мы яго і ня ведалі ніколі, ён апынуўся зусім іншым чалавекам.

— Вой, ды ведала ты яго, ты толькі ня ведала, як яму на скачках гуляць падабаецца. Але ён бы ніколі тага не рабіў, калі б разумеў, як вам кепска будзе.

У Коні стала лягчэй на душы ад сустрэчы з такім добрым і спагадлівым чалавекам. І хоць у школе яна і Вера ніколі не былі блізкія, у гэты момант дзяўчынкі сталі лепшымі сяброўкамі.

— Думаю, ты не ўяўляеш, да чаго прыемна быць побач з чалавекам, які табе спачувае, — пісала яна маці. — Роўна як цёплая ванна. Ручаюся, людзі навакол цябе ў бабулінай хаце таксама ставіліся бы да цябе, калі бы ты ім дазволіла і распавяла, як жудасна ты хвалюесься.

Маці адказала рэзкім і ляканічным лістом. — Зрабі ласку, не кідайся з рыданьнямі за спагадай да ўсіх і кожнага. Жаль і цёплыя словы не суцешаць цябе. Пачуцьцё ўласнай годнасьці і гонар — вось у чым тваё ратаваньне. Ты зразумееш, калі пасталееш. Малю Бога, каб цябе не пазбавілі іх так, як пазбавілі мяне.

Ніколі ні словы аб тым, як ёй бракуе таты. Якім добрым мужам і добрым бацькам ён быў. Выняла здымкі з рамак, рамкі прадала на аўкцыёне. Коні нават не хапала мужнасьці спытаць, што стала з фатаграфіямі яе дзяцінства.

Коні зь Верай працягвалі займацца на курсах сакратароў. Яны асвойвалі стэнаграфію і машынапіс, бухгалтэрыю і справаводства. Лекцыі чаргаваліся з практычнымі заняткамі.

Сваякам, зь якімі яна жыла, замінала яе прысутнасьць. Яны давалі ёй куды больш волі, як ухваліла бы яе маці. Коні атрымлівала асалоду ад усяго, што Дублін мог прапанаваць маладой дзяўчынцы. На танцах яны зь Верай сустрэлі выдатных хлопцаў. Хлопец па імі Жак захапіўся Коні, яго прыяцель Кевін заляцаўся за Верай, дык яны часьцяком выпраўляліся кудысьці учатырох. Ні яна, ні Вера ня ставіліся да тых адносін сур'ёзна, у адрозьненьне ад хлопчыкаў. Іх абедзьвюх настойліва ўгаворвалі заняцца сэксам. Коні адмовілася, а Вера пагадзілася.

— Навошта ты робіш гэта, калі табе прыкра і ты баісься зацяжарыць? — дзівілася Коні.

— Я не казала, што мне прыкра, — пярэчыла Вера. — Я гаварыла, што людзі так ужо расьпісваюць усё тое і гэтулькі смугі напускаюць. І зацяжарыць я не баюся, буду прымаць супрацьзачаткавыя пігулкі.

Хоць на пачатку сямідзесятых кантроль над нараджальнасьцю ў Ірляндыі афіцыйна быў забаронены, кантрацэпцыйныя прэпараты маглі прызначыць пры парушэньні мэнструальнага цыклу. Нядзіўна, што ў пераважнай большасьці жаночага насельніцтва краіны выявілася тое захворваньне. Коні разважала, ці не пайсьці ёй тым самым шляхам. Ніколі ня ведаеш, у які момант вырашыш з кімсьці пераспаць. Крыўдна, калі прыйдзецца хадзіць вакол ды каля, чакаць, пакуль пігулкі пачнуць дзейнічаць.

Жак і не падазраваў, што Коні прымае супрацьзачаткавыя пігулкі. Яго не пакідала мроя, што ў нейкі выдатны момант яна зразумее: яны створаныя адно для аднаго, гэтак жа як Кевін зь Верай. Ён будаваў усё новыя і новыя пляны ў надзеі задаволіць яе. Яны разам паедуць у Італію. Перш як ехаць, вывучаць італьянскі ў нейкай вечаровай школе альбо па запісах. І там ва ўсялякіх Scusi ды Grazie ім роўных ня будзе. Сымпатычны, гарачы, ён зусім сгубіў галаву… Але Коні была непахісная. Ні аб якім рамане, сапраўдным захапленьні і прамовы ня мае быць. А тое што яна прымае пілюлі наогул нікога не датычыцца.

Веры не пайшлі прызначаныя пігулкі, і пакуль іх зьмянялі на новыя, яна прымудрылася зацяжарыць.

Кевін быў шчасьлівы. — Мы ўсё роўна зьбіраліся ажаніцца, — паўтараў ён.

— Мне карцела спачатку трохі пажыць, — залівалася сьлязьмі Вера.

— Мы і будзем жыць нармалёвым, рэальным жыцьцём, ты, малы і я, — радаваўся Кевін. Ім больш ня трэба жыць з бацькамі. Яны могуць абзавесьціся ўласным жыльлём.

На добрую хату разьлічваць не прыходзілася. Верына сям'я, не занадта заможная, шчыра абуралася. Зь іх пункту гледжаньня, дачка, не прапрацаваўшы ні дня, выкінула на вецер грошы, выдаткаваныя на дарагую школу і камэрцыйныя курсы.

Ды і сям'я, у якую зьбіралася ўвайсьці Вера, не занадта іх задавольвала. Не, бацькі Кевіна, вядома, людзі годныя, але для сваёй дачкі яны, безумоўна, марылі не аб такім шлюбе.

Веры не прыйшлося тлумачыць усё гэта Коні. Яе ўласная маці закаціла бы гістэрыку. Лягчэй лёгкага было ўявіць сабе яе лямант: — Яго бацька тынкоўшчык. І ён зьбіраецца ўвайсьці ў бацькаўскі бізнэс! Гэта яны завуць бізнэсам! — Тое, што ў бацькі Кевіна мелася невялікая фірма, што займалася пастаўкамі будматэрыялаў і рамонтамі, у якой, дарэчы, працаваў архітэктар-дэкаратар, і пэрспэктывы ў гэтай фірмы вымалёўваліся вельмі някепскія, нічога бы для яе ня значыла.

Кевін зарабляў сабе на жыцьцё зь сямнаццаці гадоў. Сёньня яму споўніўся дваццаць адзін і ён з гонарам рыхтаваўся стаць бацькам. Дзяцёўню ў іх маленечкай хацінцы ён пакрыў трыма пластамі фарбы. Ён прагнуў да зьяўленьня немаўляткі давесьці пакойчык да дасканаласьці.

У Веры на вясельлі, дзе Жак быў шафэрам, а Коні — дружкай, Коні прыняла рашэньне. — З гэтага дня мы спынім спатканьні, — сказала яна.

— Ты пажартавала? Што я такога зрабіў?

— Ты нічога не зрабіў, Жак, акрамя таго, што быў цудоўным і файным, але я не хачу замуж, я прагну працаваць, вандраваць.

На яго шчырым, сумленным твары адбілася зьдзіўленьне. — Я дазволю табе працаваць, кожны год у адпачынак буду вазіць цябе ў Італію.

— Не, Жак. Не, дарагі.

— А я спадзяваўся, мы зможам заручыцца сёньня, — зморшчыны расчараваньня ляглі ў яго рота.

— Мы ледзь ведаем адно аднаго, ты і я.

— Мы ведаем адно аднаго ня горш за сёньняшніх маладых, а бачыш, як далёка яны зашлі, — у голасе Жака гучала зайздрасьць.

Коні ня стала казаць, што Вера, на яе погляд, зрабіла не занадта разважлівы крок, зьвязаўшы сваё жыцьцё з Кевінам. Яна, падаецца, ад такога жыцьця хутка стоміцца. Яе сяброўка, з тымі ж усьмешлівымі цёмнымі вачыма, што былі ў яе ў школе, неўзабаве стане маці. Вера прымусіла ўсіх весяліцца на сваім вясельлі, нягледзячы на застылыя твары бацькоў. Толькі зірніце на яе. З сваім добра прыкметным пузікам, яна пад акампанэмэнт піяніна завяла “Гэй, Джудзі”. І неўзабаве суцэльны пакой сьпяваў “ла-ла-ла-ла-ла-ла, гэй Джудзі”.

Яна клялася Коні, што менавіта тага і хацела.

Дзіўна, але гэта сапраўды апынулася тым, чаго яна прагнула. Яна скончыла курсы і пачала працаваць у офісе бацькі Кевіна. У імгненьне вока яна ўладкавала іх, мякка кажучы, рудымэнтарную бухгалтэрыю. Зьніклі завалы на стале і прымацаваныя скрозь паперкі, зьявілася сапраўдная картатэка, завялі і акуратна запаўнялі рахунковую кнігу і кнігу папярэдняга запісу. Зьяўленьне падатковага інспэктара больш ня зрыньвала ўсіх у жах. Паволі Вера перавяла фірму ў іншую лігу.

Немаўлятка была сапраўдны анёлачак, маленечкая, з карымі вочкамі, з капой тых жа чорных валасоў, што ў Кевіна зь Верай. На хрэсьбінах Коні ўпершыню адчула лёгкі штуршок зайздрасьці. Яе і Жака запрасілі стаць хроснымі бацькамі. Жак прыйшоў з новай дзяўчынай. Спадніца ў гэтай жвавай асобы была залішне кароткай, ды і ўсё экіпіраваньне не занадта адказвала выпадку.

— Спадзяюся, ты шчасьлівы, — шапнула яму Коні ў хрысьцільні.

— Я гатовы заўтра ж да цябе вярнуцца. Сей жа момант, Коні.

— Ну ўжо не, і наогул ня вельмі хораша з твайго боку так разважаць.

— Яна патрэбна мне, толькі каб дапамагчы забыць аб табе.

— Магчыма, ёй атрымаецца.

— Ёй альбо наступным дваццаці сямі. Але сумняваюся.

Варожасьць сям'і Веры ў дачыненьні сям'і Кевіна зьнікла. Як часта здараецца, нявінны драбок у распашонцы, перадаваны з рук на рукі, перамог ўсе перашкоды … бабулі зь дзядулямі разам вышуквалі сямейныя насы, вушы і вочы ў малюсенькім пакуначку. Веры не прыйшлося сьпяваць «Гэй, Джудзі», каб весяліць іх, усе і так былі шчасьлівыя.

Сяброўкі па-ранейшаму часта бачыліся. Неяк Вера спытала: — Жадаеш ведаць, як моцна Жак смуткуе безь цябе?

— Не, калі ласка. Ні словы.

— А што мне сказаць, калі ён спытае, ці сустракаесься ты з кімсьці?

— Адкажы яму шчыра. Сустракаюся час ад часу, але нікім сур'ёзна не захапілася і замуж не зьбіраюся.

— Добра, — паабяцала Вера. — Але мне ты можаш сказаць? Хтосьці пасьля яго табе падабаўся?

— Амаль. Аднойчы.

— У цябе зь імі штосьці было?

— Не магу я абмяркоўваць такія рэчы з шаноўнай замужняй жанчынай, маці сямейства.

— Значыцца не, — і яны зь Верай захіхікалі, як хіхікалі, калі вучыліся друкаваць.

Зьнешнасьць і манеры Коні давалі ёй немалыя перавагі на інтэрвію. Яна ніколі не дазваляла сабе выглядаць занадта нецярплівай, але і фанабэрыстасьці ў ёй не адчувалася. Яна адмовілася ад вельмі прывабнай працы ў банку, бо праца апынулася часовай.

Мужчына, які ладзіў інтэрвію, зьдзівіўся, нават уразіўся. — Навошта вы ішлі, калі не зьбіраліся згаджацца на гэтае месца?

— Прачытайце ўважліва сваю абвестку, там няма ні словы аб тым, што праца будзе насіць часовы характар.

— Але патрапіўшы ў банк, спадарычня А’Коўнэр, вы маглі бы далей разьлічваць на вызначаныя перавагі.

Коні трымалася непарушна. — Калі ужо патрапіць ў банк, дык у якасьці штатнага банкаўскага службоўца, часткі сыстэмы.

Ён запомніў яе і ўвечары распавёў аб ёй у гольф клюбе двум сябрам. — Памятаеце Рычарда А’Коўнэра, дантыста, які спусьціў апошнюю кашулю? Яго дачка прыходзіла сёньня да мяне на гутарку. Сапраўдная маленькая Грэйс Кэлі, неверагодна стыльная. Мне карцела даць ёй працу, хоць ў памяць аб старым Рычарду, але яна адмовілася. Бліскучая дзяўчынка.

Адзін з прыяцеляў, уладальнік гатэля, пацікавіўся: — Падыдзе яна для працы на рэцэпцыі?

— Менавіта тое, што ты шукаеш, магчыма, нават занадта добрая для цябе.

Так на наступны дзень Коні атрымала запрашэньне на іншае інтэрвію.

— Гэта вельмі простая праца, спадарычня А’Коўнэр.

— Але чаму тады я здолею там навучыцца? Мне бы карцела займацца справай, што дае магчымасьць прафэсійнага росту.

— Размова ідзе аб новым гатэлі найвысокага клясу. Ваша пасада стане тым, што вы здолееце зь яе зрабіць.

— Чаму вы лічыце мяне прыдатнай кандыдатурай?

— Тры чыньнікі: ваша прыгажосьць, ваша выдатная прамова і памяць аб вашым бацьку.

— Я не згадвала свайго нябожчыка бацьку ў гэтым інтэрвію.

— Не, але я ведаю, хто ён. Не чаўпі, дзяўчынка, згаджайся на гэтую працу. Твой бацька жадаў бы, каб аб табе падбалі.

— Ну, калі і жадаў, ён ня шмат для тага зрабіў за сваё жыцьцё.

— Не кажы так, ён вельмі любіў вас.

— Адкуль вы ведаеце?

— Ён заўсёды паказваў нам падчас гольфу фатаграфіі вас траіх. Лепшых дзяцей у сьвеце, па ягоным словам.

Сьлёзы абпалілі ёй вочы. — Я не жадаю працы з жалю, спадар Хайес.

— Спадзяюся, мая дачка адчувала бы тое самае, але таксама спадзяюся, яна ня стала бы надаваць гонару занадта вялікае значэньне. Ці ведаеш, ганарыстасьць — сьмяротны грэх, але больш важна, што горш кампаніі для зімовых вечароў не знайсьці.

Зь ёй дзяліўся сваімі поглядамі адзін з найбагацейшых дублінцаў. — Дзякую, спадар Хайес, шаную вашу дабрыню. Магу я абмеркаваць прапанову?

— Мне бы больш спадабалася неадкладная згода. На гэтае месца прэтэндуе яшчэ тузін маладых жанчын. Прымайся за працу і зрабі яе грандыёзнай.

Увечар Коні патэлефанавала маці.

— Я зьбіраюся працаваць у Хайес Гатэлі. У панядзелак, на адкрыцьці, мяне прадставяць як твар гатэля, першага рэгістратара, вылучанага з сотняў прэтэндэнтак. Так скажуць прадстаўнікі па сувязях з грамадзкасьцю. Уяві, мая фатаграфія будзе ў вячэрніх газэтах. — Коні ад хваляваньня была сама не свая.

Яе маці тое не занадта ўразіла. — Вядома, яны плянуюць выкарыстаць цябе ў якасьці гэтакай маленькай бязмоўнай бляндыначцы, якая бязглузда ўсьміхаецца фатографам.

Коні ахапіла туга. Яна дбайна прытрымлівалася ўказаньняў маці, скончыла курсы сакратароў, жыла ў крэўных, знайшла працу. Але ня мае намеру цярпець абразы і пагарду. — Калі ты, маці, памятаеш, я зьбіралася паступіць ва ўнівэрсытэт і стаць юрыстам. Раз ужо таму не наканавана спраўдзіцца, даводзіцца выбіраць лепшае з пакінутага. Шкада, што табе гэта не падабаецца, я думала, ты будзеш задаволена.

Маці зараз жа раскаялася ў сказаным. — Даруй, я ня маю рацыю. Калі б ты ведала, як тут гавэндаюць аба мне … Яны кажуць, я нагадваю нашу знакамітую цётку Каці, а ты памятаеш, якія легенды хадзілі аб ёй у сям'і.

— Усё нармалёва, маці.

— Не, зусім не, мне сорамна. Я вельмі ганаруся табой. Я сказала гэтыя жудасныя рэчы проста таму, што мне невыносная думка аб падзяцы да людзей накшталт тага Хайеса, зь якім твой бацька гуляў у гольф. Ён, верагодна, ведае, што ты дачка небаракі Рычарда, і даў табе працу з жалю.

— Ці наўрад. Адкуль яму ведаць, маці, — схлусіла Коні ўпэўненым тонам.

— Пэўна, так. Сапраўды, адкуль яму ведаць? Прайшло ўжо амаль два гады. — Голас маці гучаў сумна.

— Я патэлефаную і распавяду табе, як усё прайшло.

— Абавязкова, Коні, дарагая, і не забывай мяне. Бо ты ведаеш, усё што ў мяне засталося — мой гонар. Я ня маю намеру запабягаць ні перад кім тут, мая галава, як заўжды, высока паднятая.

— Мне прыемна, што ты за мяне радая. Мае вітаньні блізьняткам. Я іх люблю. — Коні разумела, яна становіцца чужой двум чатырнаццацігадовым хлапчукам, якім прыйшлося хадзіць у грамадскую школу маленькага мястэчка замест прыватнага езуіцкага каледжа.

Бацька памёр, ад маці дапамогі чакаць не прыходзіцца. Ёй застаецца спадзявацца толькі на сябе. Яна рушыць радзе спадара Хайеса. І зробіць сваю першую сур'ёзную працу грандыёзнай. У Хайес Гатэлі яе запомняць як першага і лепшага рэгістратара.

Гэта быў файны выбар. Спадар Хайес віншаваў сябе зноўку і зноўку. І так падобная да Грэйс Кэлі. Цікава, як хутка сустрэне яна свайго Прынца?

Яна сустрэла яго праз два гады. Вядома, увесь гэты час канца не было рознага кшталту прапановам. Бізнэсмэны, якія рэгулярна спыняліся ў гатэлі, наперабой спрабавалі запрасіць выкшталцоўную спадарычню А’Коўнэр з рэцэпцыі ў нейкую модную рэстарацыю альбо шыкоўны начны клюб, якіх па ўсім горадзе адкрылася шмат. Але яна заставалася непрыступнай. Дабразычліва, з усьмешкай тлумачыла ім, што ня зьмешвае працу і задавальненьне.

— Ня мае гэта ніякага дачыненьня да працы, — у роспачы крычаў Тэдзі А’Хара. — Паслухайце, я спынюся ў нейкім іншым гатэлі, калі вы пагодзіцеся прыняць маё запрашэньне.

— З майго боку гэта было б чорнай няўдзячнасьцю па дачыненьні да Хайес Гатэлю, — усьміхнулася яму Коні. — Справадзіць усіх кліентаў да канкурыруючых устаноў.

Яна распавядала аб іх Веры. Веру, Кевіна і Дэйдру, да якой неўзабаве павінен быў далучыцца яшчэ адзін малы, яна наведвала кожны тыдзень.

— Тэдзі А’Хара запрашаў цябе на спатканьне? — у Веры акругліліся вочы. — Вох, Коні, калі ласка, выходзь за яго, мы тады зможам атрымаць кантракт на аздабленьне ўсіх яго крам. Забясьпечым сябе на ўсё астатняе жыцьцё. Напрамілы бог, выходзь за яго замуж.

Коні разрагаталася, але падумала, што магла бы рабіць для бізнэсу сяброў і болей. На наступны дзень яна сказала спадару Хайесу, што ведае адну вельмі добрую маленькую фірму маляроў і дэкаратараў. Можа, яны захочуць уключыць іх у сьпіс сэрвісных службаў? Спадар Хайес адказаў, што гэта прэрагатыва адпаведнага мэнэджэра, але вось асабіста яму патрэбен хтосьці для прац у яго загараднай хаце, у Факсроке.

Кевін зь Верай бясконца распавядалі аб тым, якая вялізная і шыкоўная хата ў Хайеса, якая ў яго любасная сям'я і чароўная маленькая дачушка Мар'яна. Кевін з бацькам рабілі для дзяўчынкі спальню са ўсёй мажлівай раскошай. Уласную маленькую ружовую спальню, толькі ўявіць, для дзіцяці!

Пры тым ні ценю зайздрасьці ў Веры альбо Кевіна, толькі падзяка за дапамогу. Спадара Хайеса якасьць працы задаволіла і ён парэкамэндаваў маленькую фірму знаёмым. Неўзабаве Кевін ужо кіраваў сымпатычным вэнам. Яны сур'ёзна пагаворвалі аб хаце пабольш да зьяўленьня другога дзіцяці.

Жак, які заняўся электрыкай, па-ранейшаму сябраваў зь імі. — Магу я падкінуць яму трошкі працы? — пацікавілася Коні. Вера абяцала празандаваць глебу. Жак ня стаў саромецца ў выразах: — Хай гэтая ганарыстая сьцерва падушыцца сваімі ласкамі.

— Ён, падаецца, не занадта зацікавіўся, — пераклала Вера, як заўжды імкнучыся захаваць лад.

І дакладна калі ў Веры і Кевіна нарадзіўся Чарлі, Коні сустрэла Гары Кейна. Прыгажэй мужчыны яна ў жыцьці ня бачыла. Высокі, з каштанавымі валасамі, густымі кучарамі падаючымі на плечы, цалкам не падобны на маючых дачыненьне да бізнэсу людзей, зь якімі ёй прыходзілася сутыкацца. Лёгкая ўсьмешка для кожнага і манера паводзін, якой уласьціва чаканьне дабразычлівай ўвагі з усіх бакоў. Швэйцары сьпяшаліся расхінуць перад ім дзьверы, дзяўчынка ў крамачцы пакідала астатніх пакупнікоў, каб хутчэй аддаць яму сьвежую газэту, і нават Коні, прызнаная пані недатыка, ветліва ўсьміхалася яму і рабіла вочкі.

Яе радавала, што ён бачыць, як нязмушана яна ўладкоўвае складанасьці, якія часам ўзьнікаюць зь некаторымі лютымі пастаяльцамі. — Вы сапраўдны дыплямат, спадарычня А’Коўнэр, — захапляўся ён.

— Заўсёды радыя бачыць вас, спадар Кейн. У вашым пакоі для перамоў усё падрыхтавана.

Гары Кейн з двума старэйшымі паплечнікамі займаўся новым і вельмі пасьпяховым страхавым бізнэсам. Яны адбіралі кавалак хлеба ў больш вядомых кампаній. Шмат хто падазрона пазіраў у іх бок. Растуць як на дражджах, казалі пра іх, тут і да шкоды недалёка. Але справы ішлі без сучка, без задзірынкі. Кампаньёны працавалі ў Галуэйе і Корке. Сустракаліся яны кожную сераду ў Хайес Гатэлі. Сустрэчы працягваліся зь дзевяці да дванаццаці трыццаці ў прысутнасьці сакратара ў зяле канфэрэнцыяў, пасьля чаго ладзіўся падабед з запрошанымі. Гэта маглі быць чальцы ўраду, кіраўнікі прамысловых карпарацый або буйных прафсаюзаў.

Коні зьдзіўляла, чаму яны ня ладзяць паседжаньні ў сваім Дублінскім офісе. У Гары Кейна вялізны прэстыжны офіс у георгіеўскім квартале з добрым тузінам службоўцаў. Мусібыць, зь меркаваньняў сакрэтнасьці, вырашыла яна. І ў пазьбяганьне перашкод. У гатэлі меліся выразныя інструкцыі датычна тэлефанаваньняў: па серадах залю канфэрэнцыяў ні з кім ні ў якім выпадку не злучаць. Сакратар, безумоўна, уведзена ва ўсе іх таямніцы, ёй, напэўна, вядомыя ўсе шкілеты ў шафе. Коні зь цікавасьцю разглядала яе кожны тыдзень, калі яна ўваходзіла і выходзіла зь імі. Яна нязьменна мела пры сабе партфэль з дакумэнтамі і ніколі не далучалася да паплечнікаў за падабедам. Давераная асоба.

Коні бы таксама карцела выконваць падобную працу для кагосьці. Кагосьці накшталт Гары Кейна. Выкарыстаючы ўсю сваю чароўнасьць, яна спрабавала завязаць гутарку з гэтай жанчынай пры кожным зручным выпадку.

— Усё ў зяле канфэрэнцыяў ўладкоўвае вас, спадарычня Кэсі?

— Зразумела, спадарычня А’Коўнэр, у адваротным выпадку спадар Кейн паведаміў бы вам.

— Мы маглі бы ўсталяваць аўдыё-відэа абсталяваньне апошняга пакаленьня, калі яно можа спатрэбіцца для вашых сустрэч.

— Дзякуй, не.

Спадарычні Кэсі заўжды так карцела сысьці, быццам яе партфэль быў напханы «гарачымі грашыма». Магчыма, так і было. Коні і Вера абмяркоўвалі гэта гадзінамі.

— На мой погляд, яна фэтышыстка, — выказала здагадку Вера, адначасова гукаючы на каленах малога Чарлі і пераконваючы Дэйдру, што любяць яе ўсе значна больш за Чарлі і яна куды прыгажэй, як Чарлі калісьці будзе.

— Што? — Коні не магла ўцяміць, што Вера мела на ўвазе.

— Сада-маза, сячэ іх да страты прытомнасьці кожную сераду. Яны жыць без тага ня здольныя. Вось у чым сабака закапаны. Сячэ дубцом!

— Вох, Вера, хацела б я, каб ты яе ўбачыла. — Коні разрагаталася да сьлёз, ўявіўшы спадарычню Кэсі у гэтай ролі. І, як ні дзіўна, рэўнасьць ахапіла яе пры думцы аб блізкіх зносінах паміж стрыманай, элегантнай спадарычняй Кэсі і Гары Кейнам. Нічога падобнага яна дагэтуль не выпрабоўвала.

— А ты ім захапілася, — глыбакадумна зазначыла Вера.

— Толькі таму, што ён не зьвяртае да мяне ўвагі. Ты ж ведаеш, як гэта дзейнічае.

— Што табе ў ім падабаецца?

— Ён трохі нагадвае мне бацьку, — раптам прызналася Коні, яшчэ не пасьпеўшы зразумець, што менавіта гэта яна і адчувае.

— Тым больш падстаў трымаць зь ім вуха востра. — Ні адзін чалавек акрамя Веры ня мог згадаць маленькае хобі нябожчыка Рычарда А’Коўнэра, не паспытаўшы здольны спапяліць погляд яго дачкі.

Не афішуючы сваю цікавасьць, Коні пазнавала аб Гары Кейне ўсё больш і больш. Яму каля трыццаці, халасты, бацькі зь вёскі, дробныя фэрмэры. Адзіны з усёй сям'і зьвязаны з буйным бізнэсам. Жыве ў халасьцяцкай кватэры з выглядам на мора. Ходзіць на прэм'еры і адкрыцьці галерэй, але звычайна ў кампаніі. Яго імя часта згадваецца ў газэтах, гэта заўжды альбо паведамленьне аб удзеле ў чарговай тусоўцы, альбо аб прысутнасьці на скачках у ложы кагосьці зь Вялікіх Гаспадароў. Ажэніцца ён, і сумнявацца няма чаго, так, каб парадніцца з заможнай сям'ёй, накшталт спадара Хайеса. Дзякаваць Богу, яго дачка пакуль маленькая, школьніца, а то бы яна ідэальна яму падышла.

— Маці, чаму бы табе не прыехаць у Дублін неяк у сераду на цягніку? Запрасіла бы сябровак на падабед у Хайес Гатэлі. Там цябе, падаецца, зусім закатавалі.

— У мяне не засталося ў Дубліне ніякіх сябровак.

— Вядома, засталіся. — Яна пералічыла некаторых.

— Мне іх жаль не патрэбны.

— Аб якім жалю прамова, калі ты запросіш іх на цудоўны падабед? Давай, паспрабуй. Можа, у іншы раз яны цябе запросяць.

Маці неахвотна пагадзілася.

Яны разьмясьціліся непадалёк ад століка спадара Кейна, гасьцямі якога былі ўладальнік газэты і два міністра. Дамы атрымлівалі поўную асалоду ад свайго падабеду і таго факту што ім, відавочна, аказвалі нават больш увагі, як іх надзвычай важным суседзям.

Як Коні і спадзявалася, падабед атрымаўся добры. Адна зь сябровак абвясьціла, што наступным разам частуе яна. Таксама ў сераду, праз месяц. Так і павялося. Маці Коні адчула сябе больш ўпэўнена і радасна. Калі хто і згадваў аб яе нябожчыку мужы, дык толькі як аб «бедным Рычарду», як сказалі бы яны аб нябожчыку любой удаве.

Коні кожны раз наведвалася да іх століку, рабіла ім камплімэнты і прапаноўвала па келіху партвэйну. Вельмі дэманстратыўна падпісвала рахунак за партвэйн, таму ні ў каго не заставалася сумненьняў, гэта падарунак. Не забывала яна надарыць асьляпляльнай усьмешкай і столік Кейна.

На чацьвёрты раз ён на самай справе зазначыў яе. — Вы вельмі добрая да гэтых пажылых дам, спадарычня А’Коўнэр, — сказаў ён.

— Гэта мая маці і колькі яе сябровак. Ім падабаецца сустракацца тут. А мне прыемна бачыць яе, яна, ці бачыце, жыве ў вёсцы.

— Вось як, а дзе вы жывяце? — пацікавіўся ён з чакальным агеньчыкам у вачах.

Надышла яе чарга вымавіць: «жыву ў сваёй кватэры» альбо «жыву адна». Але Коні была напагатове. — Ну, я, вядома, жыву ў Дубліне, спадар Кейн, але мару калісьці павандраваць. Прагну паглядзець іншыя гарады. — Яна нічым ня выдала сябе. Яго цікавасьць узмацнілася.

— Так і будзе, спадарычня А’Коўнэр. Вы бывалі ў Парыжы?

— Пакуль не, на жаль.

— Я зьбіраюся туды ў наступныя выходныя. Жадаеце скласьці мне кампанію?

Яна весела засьмяялася. — Гэта было бы цудоўна! Але баюся, аб тым ня можа быць і прамовы. Спадзяюся, вы добра праведзяце час.

— Магу я па вяртаньні запрасіць вас на абед і распавесьці аб паездцы?

— Буду вельмі радая.

Так гэта пачалося, раман Коні А’Коўнэр і Гары Кейна. І з таго часу Коні ведала, Сабіна Кэсі, яго цудоўны сакратар, ненавідзіць яе. Яны як маглі хавалі свае адносіны, але гэта было досыць складана. Калі яго запрашалі, напрыклад, у опэру, яму карцела ўзяць яе з сабою. Ён не жадаў ісьці з натоўпам прыяцеляў. Іх імёны неўзабаве злучылі. Адзін з журналістаў апісаў яе як яго бялявую спадарожніцу.

Яна ўбачыла гэта ў нядзельнай газэце. — Мне не падабаецца, — сказала яна. — Гэта ператварае мяне ў нешта нязначнае, амаль у тандэт.

— Тое, што ты мая спадарожніца? — ён зьдзіўлена прыўзняў бровы.

— Ты выдатна разумееш, што я маю на ўвазе. Слова спадарожніца і ўсё што пад ім разумеецца.

— Паслухай, не мая віна, што яны памыляюцца. — Ён прыклаў шмат моц, каб схіліць яе да ложка, але яна ўпарта адмаўлялася.

— Я лічу, мы павінны спыніць сустрэчы, Гары.

— Ты так ня думаеш.

— Я не жадаю тага, але лічу, так будзе лепш. Паслухай, проста мяне палохае пэрспэктыва пазабаўляцца з табой, а потым атрымаць адстаўку. Сур'ёзна, Гары, ты мне занадта падабаесься. Больш чым падабаесься, я няўпынна думаю аб табе.

— І я аб табе. — Гэта прагучала вельмі шчыра.

— Так ці ня лепш спыніцца зараз?

— Як гэта кажуць …?

— Своечасова выйсьці з гульні, — яна ўсьміхнулася яму.

— Я не жадаю выходзіць з гульні.

— Я таксама, але потым будзе цяжэй.

— Ты выйдзеш за мяне замуж? — спытаў ён.

— Не, ня ў тым жа справы. Я не зьбіраюся прыстаўляць табе стрэльбу да скроні. Гэта ніякі не ўльтыматум, так нам абодвум будзе лепей.

— Я табе прыстаўляю стрэльбу. Выходзь за мяне.

— Чаму?

— Я цябе кахаю.

Вясельле адбылася ў Хайес Гатэлі. Усе настойвалі. Да спадара Кейна тут ставіліся як да чальца сям'і, спадарычня А’Коўнэр была сэрцам гэтага месца з моманту адкрыцьця.

Маці Коні не прыйшлося плаціць ні за што, акрамя свайго ўбору. Яна змагла запрасіць сваіх сябровак, зь якімі ізноў пачала бачыцца. Яна нават запрасіла некалькі сваіх старых ворагаў. Яе сыны-двайняты былі шафэрамі на найбольш вытанчаным вясельлі, што даводзілася бачыць Дубліну за апошнія гады, яе дачка была надзвычай гожая, жаніхом быў лепшы мужчына Ірляндыі. У гэты дзень маці Коні амаль даравала нябожчыка Рычарда. Апыніся ён зараз жывы, яна, магчыма, ня стала б яго забіваць. Яна зьмірылася з ударам, атрыманым ад лёсу.

У ноч перад вясельлем яны з Коні засталіся ў адным гатэльным нумары. — Не магу перадаць табе, якая для мяне асалода бачыць цябе такой шчасьлівай, — сказала яна дачцэ.

— Дзякуй, маці. Я ведаю, ты заўжды прагнула для мяне лепшага. — Коні была вельмі спакойная. З раніцы ў нумары цырульнік і візажыст навядуць прыгажосьць яе маці, Веры і ёй самой. Вера, шаноўная маці сямейства, трымцела ў поўным глыбокай пашаны жаху ад усёй гэтай пышнасьці.

— Ты сапраўды шчасьлівая? — нечакана спытала маці.

— Божухна, маці, — Коні прымусіла сябе стрымаць раздражненьне. Чаму маці заўжды трэба ўсё сапсаваць? Яна ўгледзелася ў яе добры, зьбянтэжаны твар. — Я вельмі, вельмі шчасьлівая. Але ведаеш, я баюся, што надакучу яму. Ён такі ўдачлівы, мае такі посьпех. Раптам я ня здолею ўтрымаць яго?

— Але ж ты ўтрымлівала яго дагэтуль, — цьвяроза зазначыла маці.

— Тое справа тактыкі. Я не спала зь ім, як усе астатнія, аб якіх я чула. Не апынулася лёгкай здабычай. Пасьля вясельля ўсё можа зьвярнуцца інакш.

Яе маці запаліла новую цыгарэту. — Проста запомні адну рэч, якую я табе зараз скажу. Больш я ніколі не паўтару, але ты запомні. Зрабі так, каб ён даваў табе грошы, што будуць прыналежаць толькі табе. Укладвай іх, беражы іх. Тады, чым бы ўсё ні скончылася, усё будзе ня так кепска.

— Вох, маці. — Яе вочы пацяплелі і напоўніліся жалем да маці. Маці, якую здрадзілі, якой прыйшлося перагледзець усё жыцьцё праз той факт, што яе муж спусьціў усю іх будучыню.

— Хіба грошы нешта зьменяць?

— Ты не ўяўляеш наколькі. Сёньня ўначы я буду маліцца аб тым, каб табе ніколі не прыйшлося тага пазнаць.

— Я абмяркую твае словы, — адказала Коні. Вельмі зручная фраза. Яна часьцяком карысталася ёй на працы, калі ня мела ні найменшага намеру абдумваць кімсьці сказанае.

Вясельле прайшло з трыюмфам. Кампаньёны Гары і іх жонкі абвясьцілі, што гэта лепшае вясельле з усіх, на якіх ім давялося пабыць. Гэтакі знак якасьці выдалі. Спадар Хайес меў цэльную прамову. На жаль, бацькі нявесты больш няма з намі, але ён, Хайес, возьме на сябе адказнасьць запэўніць прысутных, што Рычард выпрабоўваў бы шчасьце і гонар, калі б сёньня быў побач і бачыў, як зьзяе ад шчасьця яго прыгажуня дачка. Ён таксама павінен сказаць, што фартуна ўсьміхнулася Хайес Гатэлю. Коні Кейн, з гэтага часу яна будзе вядомая пад гэтым імем, пагадзілася працягнуць працаваць тут, пакуль ёй не перашкодзяць акалічнасьці.

Сярод прысутных пракаціўся гоман. Трэба ж, жонка такога заможнага чалавека будзе працаваць рэгістратарам у гатэлі пакуль не зацяжарыць. Бадай, на гэта не спатрэбіцца шмат часу.

Яны правялі мядовы месяц на Багамах. Коні спадзявалася, што тыя два тыдня стануць лепшымі ў яе жыцьці. Ёй падабалася размаўляць з Гары і сьмяяцца разам зь ім. Ёй падабалася шпацыраваць зь ім уздоўж пляжу, будаваць пясочныя замкі ў праменях ранішняга сонца ля самай вады, узяўшыся за рукі любавацца заходам, перад тым як адправіцца вячэраць і танчыць.

Але пасьцеля не давала ёй задавальненьня. Ніколькі. Яна ніяк не чакала тага. Яе шакавала яго хмулатасьць і нецярплівасьць. Яго жудасна раздражняла яе неспрактыкаванасьць. Нават калі яна зразумела, чаго ён жадае і памкнулася намаляваць узрушанасьць, якой не выпрабоўвала, ёй не атрымалася ўвесьці яго ў зман.

— Годзе, Коні. Спыні тыя ідыёцкія ўздыхі і стогны. Усіх котак распужаеш.

Ніколі яшчэ не адчувала яна сябе такой пакрыўджанай і самотнай. Трэба аддаць яму належнае, ён усё паспрабаваў. Ён выказваў далікатнасьць і ўважлівасьць. Ён абдымаў і лашчыў яе. Але пры кожнай спробе увайсьці ў яе яна напружвалася і быццам рабіла супраціў, хоць і паўтарала сабе безупынна, што менавіта таго яны абодва прагнуць.

Цёплымі цёмнымі начамі яна ляжала бяз сну, прыслухваючыся да незнаёмага сьпеву цыкад ды ракатаньня хваль. Яна імкнулася зразумець, ці ўсе жанчыны так пачуваюцца. Можа, гэта гіганцкая шматвяковая змова? Жанчыны нібы атрымліваюць асалоду ад тага, а сапраўды толькі прагнуць дзяцей і бясьпекі? Ці ня гэта мела на ўвазе яе маці, пераконваючы яе падбаць аб сваёй будучыні? У цяперашнім сьвеце, у 1970-е, жанчыны вымушаныя клапаціцца аб сабе. Зараз на мужчын, якія кінулі сям'ю, не глядзяць як на ліхадзеяў, а гульцоў, што зьнішчылі, як яе бацька, усе сямейныя зьберажэньні, успамінаюць як файных хлопцаў.

Гэтымі доўгімі, цёплымі, бяссоннымі начамі, калі яна нават не адважвалася зварухнуцца, бо баялася, што ён прачнецца і пакута пачнецца нанава, яна часта ўспамінала словы Веры. — Далібог, Коні, лепей перасьпі зь ім зараз. Паглядзі, ці спадабаецца табе. Раптам не — уяві, якое жыцьцё чакае цябе зь ім.

Яна сказала не. Ёй падавалася, сэкс трэба адкласьці на потым, уручыць яго як прыз у абмен на заручальны пярсьцёнак. Ён павінен паважаць яе жаданьне выйсьці замуж цнатлівай. Шмат разоў за апошнія месяцы яе цягнула да яго. Чаму яна не пайшла да канца? А што зараз? Проста бяда. Расчараваньне, якое пакіне непапраўны сьлед у іх жыцьці.

Пасьля васьмі дзён і васьмі начэй, што павінны былі стаць лепшымі момантамі ў жыцьці двух маладых здаровых людзей, а абвінуліся жахам расчараваньня і ўзаемнага неразуменьня, Коні вырашыла вярнуцца да свайго старога аблічча непахіснай жанчыны, якое так яго вабіла. Апрануўшы сваю лепшую цытрынавую зь белым сукенку, яна села на гаўбецы з кошыкам садавіны і кубачкам кітайскай кавы і паклікала яго: — Гары, уставай, прымі душ. Нам з табой трэба паразмаўляць.

— Гэта адзінае, на што ты заўжды здольная, — прабурчэў ён у падушку.

— Хутчэй, Гары, кава стыне.

Ён, як ні дзіўна, паслухаўся і выйшаў да сьняданку ўскудлачаны і чароўны ў сваім белым купальным халаце. Грэшна зь яе боку, падумала яна, ня здолець даставіць задавальненьне гэтаму мужчыне і ня даць яму магчымасьці даставіць задавальненьне ёй. Але ня гэта галоўнае, трэба вырашыць, што ж ім зараз рабіць.

Пасьля другога кубка кавы яна сказала: — Калі у цябе, ды і ў мяне на працы ўзьнікае праблема, мы зьбіраемся і абмяркоўваем яе, згодзен?

— Ты аб чым? — Ён не выяўляў жаданьня гуляць у тыя гульні.

— Памятаеш, ты распавядаў мне аб жонцы свайго паплечніка, якая моцна піла і магла распавесьці лішняе аб вашым бізнэсе. І як вы вырашылі, што яна не павінна ведаць нічога важнага. Выпрацавалі стратэгію … вы ўсе паведамлялі ёй як вялізную таямніцу ўсялякую лухту. І яна была цалкам шчасьлівая і цалкам шчасьлівая па гэты дзень. Вы распрацавалі гэтую стратэгію ўтрох. Вы селі разам і сказалі: — Мы не жадаем крыўдзіць яе, мы ня можам прысьвячаць яе ў нашыя справы, што ж нам рабіць? І вы адшукалі выйсьце.

— Ну дык? — ён не разумеў, куды яна хіліць.

— І у мяне на працы, калі паўсталі праблемы з пляменьнікам спадара Хайеса. Непраходны гальмар … яго трымалі там, каб трошкі абсклюдаваць для пасады кіраўніка. Нават сякера цясьляру ня здолела б яго абсклюдаваць. Як мы маглі распавесьці спадару Хайесу? Мы абмеркавалі гэта, тыя трое, каго гэта турбавала. Сустрэліся, селі і сталі думаць што нам рабіць. Мы высьветлілі, што хлапчук марыць быць музыкам, а ня мэнэджэрам гатэля і прапанавалі яму іграць на раялі ў адным з холаў. Гэта прыцягнула ў гатэль усіх яго заможных сяброў. Аб такім выніку можна было толькі мроіць.

— Куды ты хіліш, Коні?

— У нас з табой праблема. Я ня здольная гэтае зразумець. Ты файны, ты дасьведчаны палюбоўнік, я кахаю цябе. Думаю, вінаватая я. Магчыма, мне трэба зьвярнуцца да лекара ці да псыхатэрапэўта. Але я хачу разабрацца. Можам мы спакойна паразмаўляць, замест таго каб сварыцца, крыўдзіцца, упадаць у роспач? — Яна была такая любасная ў сваім парыве, тлумачачы рэчы, што так цяжка вымаўляюцца, што ў яго не знайшлося адказу.

— Скажы нешта, Гары. Скажы, што пасьля васьмі дзён і васьмі начэй мы не здаемся. Бо наперадзе нас чакае шчасьце. Скажы мне, што ты перакананы, усё будзе добра. — Ён па-ранейшаму маўчаў, цалкам зьбіты з толку. — Не маўчы, — узмалілася яна. — Проста скажы, чаго ты прагнеш.

— Я прагну мець дзіця, Коні. Мне трыццаць гадоў. Я прагну сына, які здолее забраць бізнэс у свае рукі, калі мне стукне пяцьдзесят пяць. Жадаю сям'ю пад бокам. Але ты ўсё гэта ведаеш. Бо мы так доўга абмяркоўвалі нашы мары і мэты, ноч за ноччу, да таго як я пазнаў … — ён запнуўся.

— Не, працягвай, — яе голас гучаў цалкам спакойна.

— Добра, да таго як я пазнаў, што ты фрыгідная. — Павісла маўчаньне. — Ты прымусіла мяне гэта сказаць. Ня бачу сэнсу абмяркоўваць тыя рэчы. — Ён выглядаў засмучаным.

Яна па-ранейшаму была непарушная. — Ты маеш рацыю, я прымусіла цябе. Так ты лічыш, я фрыгідная?

— Ну, ты сама сказала, магчыма, табе варта зьвярнуцца да псыхолягу, да лекара, да кагосьці. Можа, гэта неяк зьвязана з тваім мінулым. Божухна, я ня ведаю. І мне па-чартоўскі шкада, ты такая прыгажуня і нішто не магло бы знэрваваць мяне больш, як тое, што сэкс табе прыкры.

Ёй карцела екатаць, рыдаць, зьбегчы куды вочы глядзяць, але яна не магла сабе тага дазволіць. Яна павінна захоўваць спакой, трэба працягваць у тым жа духу.

— Прынамсі, у нас шмат агульных мэт. Я таксама прагну радзіць дзіця. Давай жа, не так ужо гэта складана. Шмат людзей тое робяць, ня будзем апускаць рукі. — Яна падаравала яму самую няшчырую ўсьмешку з усіх, якія хтосьці бачыў на яе твары, і рушыла зь ім зварот, у спальню.

Па вяртаньні ў Дублін яна ўпэўніла мужа, што хутка ва ўсім разьбярэцца і, адважна ўсьміхаючыся, паабяцала пракансультавацца з экспэртамі. Перш за ўсё яна запісалася на прыём да вядучага гінэколяга. Ён апынуўся надзвычай ветлівым і рахманым чалавекам. Паказаўшы схему жаночых рэпрадуктыўных органаў, растлумачыў ёй, дзе магчымы блякіраваньні і закаркоўваньні. Коні зь цікавасьцю вывучыла схему, што вельмі нагадвала плян новай вэнтыляцыйнай сыстэмы ў іх гатэлі. Яна ківала ў такт тлумачэньням, супакоеная яго лёгкай манерай і запэўненьнямі, што шмат хто ў сьвеце сутыкаецца з падобнымі складанасьцямі.

Але пры аглядзе пачаліся праблемы. Яна так моцна напружвалася, што абсьледаваць яе не ўяўлялася магчымым. Лекар стаяў поруч яе ў роспачы, рукі ў гумовых пальчатках апушчаныя, твар добры і адначасова адхілены. Яна не адчувала ніякай пагрозы да сябе зь яго боку. Было б такім палягчэньнем адшукаць нейкую мэмбрану, якую лёгка выдаліць. Але кожная цягліца у яе целе рабіла супраціў.

— Бадай, мы мусім правесьці абсьледаваньне пад наркозам. Вельмі зручна. Калі выявіцца неабходнасьць апэратыўнага ўмяшаньня, усё адразу і зробім, тады вы будзеце ў поўным парадку.

Працэдуру прызначылі на наступны тыдзень. Гары выказаў шмат каханьня і падтрымкі. Ён адправіўся ў лякарню дапамагчы ёй уладкавацца. — Ты гэтулькі значыш для мяне, ніколі я не сустракаў нікога падобнага да цябе.

— Ды ўжо, іду ў заклад, — яна спрабавала жартаваць. — Выставіць іх са свайго ложку, вось адзіная цяжкасьць, зь якой ты сутыкаўся да сустрэчы са мной.

— Коні, усё будзе выдатна, — ён быў такі далікатны, гожы, спагадлівы. Калі яна ня ў стане заняцца каханьнем з такім мужчынам, яна безнадзейная. Магчыма, паддайся яна ў свой час на ўгаворваньні людзей накшталт Жака, усё абвінулася бы інакш. Але лепш ці горш? Тага ёй ніколі не пазнаць.

Абсьледаваньне выявіла адсутнасьць фізычных адхіленьняў у спадарыні Канстанцыі Кейн. Працуючы ў гатэлі, Коні зразумела, калі ты ідзеш адным шляхам і трапляеш у тупік, трэба вярнуцца зварот і прайсьці іншым шляхам. Яна запісалася на прыём да псыхіятра, прыемнай жанчыны са шчырай усьмешкай і цьвярозым поглядам на жыцьцё. Размаўляць зь ёй было лёгка. Яна задавала кароткія пытаньні і чакала доўгіх адказаў. На працы Коні больш абвыкла да ролі слухача, але пакваля паддалася на цікавыя, не дакучлівыя пытаньні псыхіятра.

Спадарыня Кейн засьведчыла пажылую жанчыну ў адсутнасьці ў яе мінулым прыкрага сэксуальнага досьведу за поўнай адсутнасьцю ўсялякага. Не, яна не пачувалася ні недасканалай, ні дзіўнай, ні абдзеленай адсутнасьцю сэксу. Не, яе ніколі ня вабілі прадстаўніцы яе полу і моцнай эмацыйнай залежнасьці ні ад каго зь іх яна не выпрабоўвала. Яна распавяла гэтай жанчыне аб сваім цудоўным сяброўстве зь Верай, але растлумачыла, што ў іх адносінах няма ні намёку на сэксуальнасьць або залежнасьць, проста яны шчырыя адна з адной і любяць разам пасьмяяцца. А пачалося ўсё з таго, што Вера апынулася адзіным чалавекам, зь якім яна магла шчыра паразмаўляць аб сваім бацьку.

Псыхіятар выявіла плойму разуменьня і сымпатыі і задала безьліч пытаньняў аб бацьку Коні і аб расчараваньні, выпрабаваным ёй пасьля яго сьмерці. — Мне падаецца, вы надаяце зашмат увагі гісторыі з маім татам, — у нейкі момант сказала Коні.

— Цалкам магчыма. Распавядзіце мне, чым вы звычайна займаліся пасьля школы. Ён, да прыкладу, дапамагаў вам рабіць урокі?

— Я разумею, вы спрабуеце сказаць, што ён, магчыма, умешваўся ў маё жыцьцё альбо нешта ў гэтым духу, але нічога такога і блізка не было.

— Не, я тага не казала. Чаму вы так вырашылі?

Яны хадзілі вакол ды каля, пакуль Коні не расплакалася. — Я пачуваюся здрадніцай, калі так кажу аб сваім бацьку.

— Але вы не сказалі аб ім нічога благога, толькі то, якім добрым, пяшчотным і любячым ён быў, і як паказваў ваш фатаздымак знаёмым у гольф клюбе.

— Але ў мяне такое пачуцьцё, што гаворачы ўсё гэта, я вінавачу яго ў чымсьці накшталт сваіх няўдач у пасьцелі.

— Вы не вінавацілі яго ў тым.

— Я ведаю, але адчуваю, гэта ўзьнікае апроч маіх слоў.

— Чаму, як вы лічыце?

— Ня ведаю. Мабыць, я паставілася да яго ўчынку як да здрады. Мне прыйшлося перапісаць зноўку гісторыю ўсяго майго жыцьця. Ён ніколькі не любіў нас, раз нейкія коні і сабакі значылі для яго больш за нас.

— Так гэта выглядае для вас зараз?

— Ён ніколі не караў мяне, ніколі нічога мне не забараняў.

— Але ён здрадзіў, расчараваў вас.

— Вы ж не жадаеце сказаць, што паколькі адзін мужчына здрадзіў нас як сям'ю, я баюся ўсіх мужчын? Гэта неймаверна! — разрагаталася Коні.

— Ці так гэта непраўдападобна?

— Я стала маю справы з мужчынамі, я працую з мужчынамі. І ніколі не выпрабоўвала да іх страху.

— Але вы ніколі не дазвалялі нікому зь іх зблізіцца з вамі.

— Я падумаю аб тым, што вы сказалі, — паабяцала Коні.

— Падумайце аб тым, што сказалі вы, — адказала псыхіятар.

— Знайшла яна штосьці? — з надзеяй кінуўся ён насустрач.

— Розную лухту. З-за таго, што мой бацька апынуўся ненадзейным я, ці бачыце, лічу ненадзейнымі ўсіх астатніх мужчын, — Коні пагардліва засьмяялася.

— Магчыма, так і ёсьць. — Яго словы ўразілі яе.

— Але Гары, як тое магчыма? Мы такія шчырыя адно да аднаго, ты ніколі ня здрадзіш мяне.

— Спадзяюся, не, — адказаў ён так сур'ёзна, што яе ахапіла дрыготка.

Прайшоў тыдзень. Не адчуваючы ніякіх зьмен да лепшага, Коні з маленьнем прытулілася да мужа: — Давай ня будзем губляць надзеі, калі ласка, Гары. Я кахаю цябе, я так жадаю дзіця. Магчыма, калі ў нас будзе малы, я здолею паслабіцца і кахаць цябе як мае быць.

— Тш-ш, тш-ш, — ён разгладзіў трывожныя маршчынкі на яе твары і ўсё стала не пакутлівым і агідным, а проста вельмі цяжкім. Зараз яны займаліся сэксам досыць часта, каб яна магла зацяжарыць. Падумаць толькі, як часта цяжараць жанчыны, якія жыльлё выцягваюць, каб тага пазьбегнуць. Бяссоннымі начамі Коні пытала сябе, няўжо ў давяршэньне да ўсяго лёс вырашыў зрабіць яе бясплоднай? Але не. Яна мінула цыкл і, ледзь адважваючыся верыць, чакала, пакуль яе надзеі пацьвердзяцца. Тады яна паведаміла яму навіну.

Яго твар празьзяў. — Ты зрабіла мяне найшчасным чалавекам у сьвеце, — выгукнуў ён. — Я ніколі ня здраджу цябе.

— Я упэўненая, — адказала яна. Але такой упэўненасьці ёй цалкам не ставала. Бо яна ня ў стане падзяліць зь ім значную частку яго жыцьця і раней ці пазьней, прынамсі гэты бок ён падзеліць зь іншай. Тады яна павінна падзяліць зь ім хоць тую частку яго жыцьця, якую здольная.

Яны часта бывалі разам на сьвецкіх вечарынах. Коні настойвала, каб у Хайес Гатэлі да яе ставіліся як да спадарыні Канстанцыі Кейн, або проста як да жонкі Гары. З жонкамі іншых пасьпяховых бізнэсмэнаў яна зьбірала грошы на дзьве дабрачынныя суполкі. Яна ладзіла прыёмы ў сваёй новай шыкоўнай хаце, усё аздабленьне якой выканаў Кевін з сваёй сям'ёй.

Яна нічога не сказала маці аб складанасьцях паміж імі. Веры яна распавяла ўсё. — Калі малы народзіцца, — параіла Вера, — знайдзі сабе кагосьці і перасьпі зь ім. Раптам табе спадабаецца, тады ў цябе і з Гары справы пойдуць лепш.

— Я падумаю аб тым, — сказала Коні.

Дзяцёўня была гатовая. Коні пакінула працу. — Хоць найменшы шанец у нас ёсьць займець цябе назад, хай на няпоўны дзень, калі немаўлятка падрасьце і зможа заставацца зь нянькай? — умольваў спадар Хайес.

— Паглядзім. — Яна стала яшчэ спакайней і стрыманей за ранейшае, адзначыў спадар Хайес. Шлюб з такім непахісным чалавекам, як Гары Кейн, ані не паменшыў сілу яе духу.

Коні ўсталявала сабе мэтай падтрымліваць добрыя зносіны зь сям'ёй Гары. За адзін год яна нанесла ім больш візытаў, як іх сын у папярэднія дзесяць гадоў. Яна трымала іх у курсе ўсіх падрабязнасьцяў сваёй цяжарнасьці. Першы ўнук — значная вяха ў жыцьці любога чалавека, сказала яна ім. Гэтыя ціхія людзі трымцелі перад грандыёзнымі посьпехамі Гары. Увага нявесткі і цікавасьць да іх меркаваньняў аб імі будучага дзіцяці прыводзілі старых у захапленьне і нават бянтэжылі.

Коні ахапіла ўвагай і кампаньёнаў з жонкамі. Яна ўзяла за звычай кожную сераду ўладкоўваць для іх вячэры ў сваёй хаце. Днём, пасьля штотыднёвых сустрэч, кампаньёны аддавалі належнае вінам і стравам гатэлю, таму ўвечар яшчэ не адчувалі гумору да уежнай вячэры. Але кожны тыдзень яны з задавальненьнем спрабавалі тут прыгатаваны адмыслова для іх новы дэлікатэс. Нічога занадта тлустага, бо адзін зь іх заўжды на дыеце, і трункаў на стале не зашмат, паколькі другі ня супраць прыкласьціся да пляшкі.

Коні задавала пытаньні і выслухвала адказы. Яна запэўнівала жонак кампаньёнаў, што Гары так пахвальна адклікаецца аб іх мужах, што яна амаль раўнуе яго да іх. Яна памятала кожную маркотную падрабязнасьць аб іспытах іх дзяцей, удасканаленьні іх хат, іх апошняга адпачынку і вопраткі, што яны набылі. Яны былі амаль на дваццаць гадоў старэй за яе. Спачатку яна сапхнулася зь іх крыўдамі і падазрэньнямі. Праз шэсьць месяцаў яны ператварыліся ў яе адданых прыхільніц. Яны паўтаралі мужам, што Гары Кейн ня мог адшукаць лепшай жонкі, і хіба не выдатна, што ён не ажаніўся на гэтай ганарыстай Сабіне Кэсі, якая ўскладала на яго такія надзеі.

Кампаньёны не занадта дабразычліва ставіліся да крытыкі ў адрэсу цудоўнай Сабіны. Зь меркаваньняў разважлівасьці і мужчынскай салідарнасьці яны не лічылі патрэбным тлумачыць, што хоць шлюбныя пляны спадарычні Кэсі і не ўвянчаліся посьпехам, рамантычныя адносіны, што калісьці існавалі паміж ёй і Гары, мусібыць аднавіліся. Яны не маглі тага зразумець. Які сэнс ісьці на бок, калі ў цябе такая прыгажуня жонка, як Коні?

Калі Коні скеміла, што яе муж сьпіць з Сабінай Кэсі, яна выпрабавала жахлівы шок. Яна не чакала тага так хутка. Яму не прырупела шмат часу, каб здрадзіць яе. Шанец, адпушчаны ім іх сумеснаму жыцьцю, апынуўся дробязны. Сем месяцаў як яна выйшла замуж, тры месяца як зацяжарала, і яна бездакорна выконвала свае абавязкі. Ні адзін мужчына ня мог бы марыць аб лепшай спадарожніцы і больш камфортным жыцьці. Для ўладкаваньня хаты Коні спажыла ўсе свае немалыя пазнаньні ў гатэльным бізнэсе. Варта было яму захацець, і хата поўнілася людзьмі, кветкамі і весялосьцю. Па яго ж жаданьню хата рабілася ціхай і спакойнай. Але ён прагнуў большага.

Магчыма, ёй было бы лягчэй зьмірыцца, будзь гэта выпадковыя прыгоды на нарадах у іншым горадзе ці ў замежных камандзіроўках. Але з гэтай жанчынай, якая заўсёды так відавочна жадала яго! Як зьневажальна, што яна займела яго зноўку. І займела так хутка.

Ён нават не турбаваўся надаць сваім тлумачэньням нейкае падабенства да праўды. — У панядзелак мне трэба ў Корк. Бадай, прыйдзецца пераначаваць, — сказаў ён. Адылі ў панядзелак увечар тэлефанаваў, шукаючы яго, паплечнік з Корку. Мусібыць, ён там і не паказваўся.

Коні вырашыла спусьціць справу на тармазах і нібы прыняць сумнеўныя прыдумы Гары. — Гэты хлопец забыў бы ўласнае імя, ня будзь яно напісана на яго партфэлі. Мне прыйшлося тры разы яму паўтарыць, што я начую ў гатэлі. Што гады зь людзьмі робяць.

А неўзабаве, калі ён памкнуўся ў Чэлтнем, бюро падарожжаў даслала квіткі да хаты. Квіток для Сабіны Кэсі ў тым ліку.

— Я і ня ведала, што вы едзеце разам. — Яе голас прагучаў нязмушана.

Гары сьцепануў плячыма. — У нас заплянаваныя дзелавыя перамовы, сустрэчы зь людзьмі. Хтосьці павінен займацца паперамі.

З тага часу ён адсутнічаў ня менш за адну ноч на тыдзень. І яшчэ пару разоў на тыдзень зьяўляўся так позна, што сумненьняў не заставалася, ён быў зь іншай. Ён прапанаваў асобныя спальні, каб не турбаваць яе і даць ёй магчымасьць спаць гэтулькі, колькі трэба ў яе становішчы. Коні пачувалася невыносна самотна.

Тыдні ішлі і іх зносіны зводзілася да мінімуму. Ён быў ласкавы зь ёй, часта хваліў. Асабліва яе вячэры па серадах. Яны сапраўды дапамагаюць умацоўваць адносіны з кампаньёнамі, казаў ён. Яны таксама гарантавалі, што ў сераду ён правядзе вечар у хаце, але яна не імкнулася распавесьці яму, што ў тым і складалася яе сапраўдная мэта. Яна заказвала таксоўку, каб адвезьці кампаньёнаў і іх жонак у Хайес Гатэль, дзе яны спыняліся з адмысловымі зьніжкамі.

Калі госьці зьяжджалі, яна магла нарэшце сесьці побач з Гары і паразмаўляць аб яго справах. Але часта думкі яе высьлізгвалі ад гэтай гутаркі. Цікава, у кватэры Сабіны Кэсі ён таксама сядзіць і абмяркоўвае свае посьпехі і паразы? Альбо запал настолькі іх захлынае, што яны зрываюць адно з аднаго вопраткі, ледзь заступіўшы парог, і займаюцца каханьнем на дыване ля каміну ня мая моцы дабрацца да спальні?

У адзін з такіх вечароў ён пагладзіў яе круглявы жывоцік і сьлёзы выступілі ў яго на вачах. — Мне так шкада, — вырвалася ў яго.

— Шкада? — Яе твар выказаў зьдзіўленьне. Ён спыніўся, разважаючы, ці варта тлумачыць сказанае. Яна хутка загаварыла, не жадаючы нічога пазнаваць, ні ў чым пераконвацца. — Аб чым ты шкадуеш? У нас ёсьць усё, амаль усё, а то, чаго няма, мы здолеем атрымаць зь цягам часу.

— Так, так, вядома, — ён узяў сябе ў рукі.

— А хутка нарадзіцца наш маленькі, — заспакаяльна шапнула яна.

— Усё ў нас будзе выдатна, — яго словы прагучалі непераканаўча.

Іх сын зьявіўся на сьвет пасьля васямнаццаці гадзін зьнясільваючай працы. Выключна здаровае дзіця. Ахрысьцілі яго Рычардам. Цалкам зразумелы выбар, тлумачыла яна, калі ужо і бацьку Гары клічуць так, і яе бацьку клікалі таксама. Той факт, што спадара Кейна старэйшага ўсё жыцьцё звалі Роні Кейн, не згадваўся. Па выпадку хрэсьбін у хаце зладзілі прыём, элегантны, але без прэтэнзій. Коні, стоячы ў холе, вітала госьцяў. Яе постаць праз тыдзень пасьля родаў зграбная як раней, яе маці тут, прыбраная і шчасьлівая, дзеці яе сяброўкі, Дэйдра і Чарлі, ганаровыя госьці.

Парафіяльны сьвятар выпрабоўваў да Коні самыя сяброўскія пачуцьці. Ён з гонарам прысутнічаў тут. Калі б усе яго вернікі былі гэтулькі шчодрымі і цудоўнымі як гэтая маладая жанчына. Сярэдніх гадоў юрыст, сябар бацькі Коні, таксама быў тут. Нязьменны чалец калегіі адвакатаў, бездакорная рэпутацыя, ніводнай паразы ў справах.

Гледзячы, як Коні ў сваёй элегантнай ядвабнай сукенцы колеру марской хвалі з прыбраным белым шлякам каўнярам стаіць побач зь сьвятаром і юрыстам, трымаючы на руках яго малютку сына, Гары адчуў цьмяную фатыгу. Незразумела, чым выклікана гэтае пачуцьцё. Мусібыць, грып пачынаецца. Вось недарэчы, наступным тыднем маецца шмат працы. Але ён ня мог адвесьці вачэй ад гэтай маляўнічай групы. Быццам яны нешта ўвасаблялі. Нешта пагрозьлівае да яго.

Амаль супраць волі ён наблізіўся да іх. — Якая любасная карціна, — кінуў ён у сваёй звычайнай нязмушанай манеры. — Мой сын у асяродзьдзі рэлігіі і закону ў дзень свайго хрышчэньня. Чаго больш можна яму пажадаць пры ўступе ў жыцьцё ў Сьвятой Ірляндыі?

Яны ўсьміхнуліся і Коні загаварыла: — Я як раз распавядала айцу А’Хара і спадару Мэрфі, які шчасьлівы ты павінен быць сёньня. Я паведаміла ім аб тваіх словах на восьмы дзень пасьля нашага вясельля.

— Бач. А што былі за словы?

— Ты сказаў, што прагнеш сына, які здолеў бы зьмяніць цябе ў бізнэсе, калі табе споўніцца пяцьдзесят пяць, і сям'ю побач. — Іншым яе голас падаваўся радасным і захопленым, але ён учуў ў ім ляск сталі. Яны ніколі не вярталіся да той гутаркі. Ён ўявіць сабе ня мог, што яна ўзгадае яму тыя словы, сказаныя ў парыве раздражненьня. Што яна паўторыць іх яму публічна. Што гэта, пагроза?

— Упэўнены, я сказаў гэта значна больш любасна, Коні, — усьміхнуўся ён. — Справы былі на Багамах, падчас мядовага месяца.

— Ты гэта сказаў. Ня варта спакушаць лёс, але ж я выказала айцу А’Хара і спадару Мэрфі сваю надзею, што ўсё і далей будзе рушыць пераважна у тым рэчышчы.

— Будзем спадзявацца, Рычарда зацікавіць страхавы бізнэс.

Адылі гэта пагроза; ён усьведамляў тое, але не разумеў, адкуль яна зыходзіць.

Праз колькі месяцаў нейкі праўнік прапанаваў яму зазірнуць да яго ў офіс на нараду. — Вы распрацоўваеце плян страхаваньня кампаніі? — пацікавіўся Гары.

— Не, справа асабістая, выключна асабістая, старэйшы юрысконсульт таксама будзе, — адказаў праўнік.

Старэйшым юрысконсультам апынуўся Т.П. Мэрфі, сябар бацькі Коні. Прыемна ўсьміхаючыся, ён маўчаў, пакуль праўнік тлумачыў, што прадстаўляе інтарэсы спадарыні Кейн. Яго мэта — зьдзейсьніць падзел сумеснай маёмасьці паводле Закона Аб Маёмасьці Замужніх Жанчын.

— Але яна ведае, палова таго, што я маю, прыналежыць ёй. — Ніколі ў жыцьці Гары ня быў так шакаваны. Па родзе дзейнасьці ён часьцяком сутыкаўся зь людзьмі, якія уражвалі яго, але каб да такой ступені?!

— Безумоўна, але варта прыняць да разгляду і іншыя фактары, — настойваў праўнік. Нязьменны чалец калегіі адвакатаў ня вымавіў ні словы, толькі пераводзіў погляд з аднаго твару на іншы.

— Напрыклад?

— Напрыклад, наяўнасьць у вашым бізнэсе элемэнту рызыкі, спадар Кейн.

— Элемэнт рызыкі прысутнічае ў любым чортавым бізнэсе, уключаючы ваш уласны, — адгыркнуўся той.

— Вам варта прызнаць, што кампанія ваша паўстала надзвычай хутка і надзвычай хутка разьвівалася, некаторыя актывы могуць некалькі адрозьнівацца ад тых, што фігуруюць на паперы.

Трасца яе бяры, распавяла суцягам аб тых сумнеўных угодах, адзіным накірунку, што турбуе яго з паплечнікамі. Інакш бы ім не даведацца.

— Калі яна спадзяецца прыбраць штосьці, узводзячы паклёп на нашу кампанію, ёй прыйдзецца за гэта адказаць, — самавалоданьне цалкам зьмяніла яму.

У гэты момант чалец калегіі адвакатаў нахіліўся наперад і загаварыў сваім лісьлівым голасам. — Паважаны спадар Кейн, вы шакуеце нас праявай такога неразуменьня. Ваша жонка турбуецца за вас. Вы, магчыма, трохі знаёмы зь яе мінулым. Укладаньні яе бацькі ня здолелі забясьпечыць яго сям'ю, калі …

— Знайшлі з чым параўноўваць. Гэты шалёны дантыст усадзіў усё, што зарабіў плямбоўкай зубоў, у канёў і сабак. — Двое праўнікаў моўчкі пераглянуліся. Гары Кейн сьцяміў, што выявіў сябе ня лепшым чынам. — Аднак ён, па агульных водгуках, быў файны хлопец, — неахвотна дадаў ён.

— Так, вельмі файны хлопец, як вы слушна прыкмецілі. Адзін з маіх найблізкіх сяброў, — холадна зазначыў Т.П. Мэрфі.

— Так. Так, вядома.

— Калі мы дакладна зразумелі спадарыню Кейн, хутка вы зь ёй чакаеце другое дзіця? — праўнік казаў, не падымаючы вачэй ад папер.

— Сапраўды так. Мы абодва вельмі радыя.

— І спадарыня Кейн, зразумела, змушаная пакінуць сваю пасьпяховую кар'еру ў Хайес Гатэлі, каб выхоўваць гэтых дзяцей і тых, якія, магчыма, народзяцца ў вас зь ёй у будучыні.

— Паслухайце, гаворка ідзе аб бязглуздай працы на рэцэпцыі. Выдаваць людзям іх ключы, жадаць прыемнага знаходжаньня ў гатэлі. Гэта не кар'ера. Яна выйшла за мяне замуж, яна можа мець усё, што ёй заманецца. Я у чымсьці ёй адмаўляю? Яна ўключыла гэта ў сьпіс сваіх прэтэнзій?

— Мяне вельмі суцяшае, што спадарыня Кейн адсутнічае тут і ня чуе вашых слоў, — дакорліва пакруціў галавой Т.П. Мэрфі. — Вы нават не ўяўляеце, як хібна вы тлумачыце сытуацыю. Ні аб якім сьпісе прэтэнзій ня можа быць прамовы. Гаворка ідзе аб імкненьні засьцерагчы вас, вашу кампанію і сям'ю, якую вы так імкнуліся стварыць. Яна пячэцца выключна аб вашых інтарэсах. Здарся штосьці з вашай кампаніяй, вы пазбавіцеся ўсяго, дзеля чаго так цяжка працавалі і працягваеце працаваць і прадпрымаць вялізную колькасьць вандровак, што адрываюць вас ад вашай сям'і.

— І што ж яна прапануе?

Зараз яны зьвярнуліся да сутнасьці. Адвакаты Коні жадалі перавесьці на яе імя практычна ўсё, і хату, і вызначаны высокі адсотак гадавога прыбытку за вылікам падаткаў. Яна створыць кампанію з уласнай радай дырэктараў. Паперы падрыхтаваныя, нават імёны ўжо ўпісаныя.

— Такі крок для мяне немагчымы.

— Чаму, спадар Кейн?

— Што падумаюць два маіх паплечніка, разам зь якімі мы стваралі кампанію? Усё роўна што сказаць ім: «Паслухайце, хлопцы, мяне трошкі бянтэжыць уся гэтая трасца, дык я перавяду сваю дзель на імя жонкі, каб вы ня здолелі дастаць мяне, калі смажаны певень дзюбане». Як гэта будзе выглядаць зь іх пункту гледжаньня? Як праява даверу да таго, чым мы займаемся?

Ніколі Гары не прыходзілася чуць голасу гэтулькі мяккага і адначасова гэтулькі пераканаўчага, як у Т.П. Мэрфі. Ён размаўляў вельмі ціха, адылі кожнае слова гучала крышталёва ясна. — Перакананы, вас цалкам задавальняе тое, як распараджаюцца сваімі прыбыткамі абодва вашы паплечніка, спадар Кейн. Хтосьці можа укласьці ўсё ў конны завод на заходнім узьбярэжжы, хтосьці, да прыкладу, аддае перавагу набыцьцю твораў мастацтва і прадзюсаваньне кінастужак і шоў-зорак. У вас гэта не выклікае пытаньняў. Чаму ў іх павінны выклікаць пытаньні вашы інвэстыцыі ў кампанію вашай жонкі?

Яна ўсё ім распавяла. Але як яна пазнала? Жонкі на вечарах па серадах … Добра ж, ён пакладзе гэтаму канец.

— А калі я адмоўлюся?

— Упэўнены, вы так ня зробіце. Магчыма, наш закон не дапушчае разводаў, але Шлюбны Кодэкс у нас маецца. Магу шчыра засьведчыць, любы, хто будзе прадстаўляць спадарыню Кейн у судзе, даможацца вялізных выплат. Да няшчасьця ўсё, зразумела, атрымае шырокую агалоску, а страхавы бізнэс такі залежны ад добрай рэпутацыі і даверу публікі …

Гары Кейн падпісаў паперы.

Ён адразу накіраваў машыну да сваёй вялікай камфартабэльнай хаты. Уздоўж паўднёвай сьцяны красаваліся высаджаныя садоўнікам расьліны. Ён прымусіў сябе ўвайсьці ў пярэдні пакой і зірнуў на сьвежыя кветкі ў вітальні, на чыстыя яркія колеры карцін. Карцін, што яны разам абіралі і разьвешвалі па сьценах. Між іншым кінуў погляд на вялізную гасьцёўню, у якой лёгка маглі разьмясьціцца сорак чалавек госьцяў. Толькі ў сталоўне сухія кветкі, там яны ніколі не ядуць, выключна падчас званых абедаў. Далей, далей, у залітую сонцам кухню, дзе Коні з лыжачкі корміць малога Рычарда цёртым яблыкам і захоплена сьмяецца, гледзячы, як ён гамае. На ёй любасная вольная сукенка ў кветачку зь белым каўнерыкам. Зьверху чуецца шум пыласоса. Хутка пад'едзе вэн дастаўшчыка з супэрмаркету.

Хата, па любых стандартах, вядзецца шыкоўна. Бытавыя дробязі ніколі не дакучаюць яму і не ўрываюцца ў яго жыцьцё. Вопратка яго заўсёды папраная, вычышчаная і папрасаваная. Яму ніколі не прыходзіцца купляць новыя шкарпэткі ці бялізну, але гарнітуры, кашулі і гальштукі ён выбірае сабе сам.

Ён стаяў і глядзеў на сваю прыгажуню жонку і цудоўнага сынка. Хутка ў іх будзе другое дзіця. Яна выканала ўсе свае абавязкі. У нейкім сэнсе яна мае права абараняць свае ўкладаньні.

Яна ня бачыла, што ён стаіць поруч, і калі ён варухнуўся, зьлёгку здрыганулася. Але ён зазначыў, першай яе рэакцыяй была радасьць. — Як выдатна, ты здолеў зазірнуць дахаты. Паставіць каву?

— Я бачыўся зь імі.

— З кім?

— З тваёй адвакацкай камандай, — ён быў наладжаны рашуча.

Яна засталася нязмушанай. — Значна прасьцей падаць ім усю гэтую папяровую цяганіну. Ты сам заўжды кажаш: «Не марнуй час, плаці экспэртам».

— Падаецца, нам шмат прыйдзецца заплаціць Т.П. Мэрфі за экспэртызу, судзячы па крою яго гарнітура і па яго гадзіньніку.

— Я ведаю яго ўсё жыцьцё.

— Так, ён так і сказаў.

Яна паказытала Рычарда пад падбародзьдзем. — Скажы татачцы дабрыдзень, Рычард. Ня часта ён днём выбіраецца дахаты пабачыць цябе.

— Так будзе заўжды? Зьедлівыя заўвагі, празрыстыя намёкі на тое, што мяне не бывае дома. Так ён вырасьце, і наступны таксама, татачка кепскі, татачка няўважлівы … так гэта будзе?

Яе твар азмрочыўся. Наколькі ён наогул разумеў яе, ён вырашыў, што яна сапраўды знэрвавалася.

— Гары, як жа табе растлумачыць, у мяне і ў думках не было ніякіх зьедлівых намёкаў. Клянуся табе. Я узрадавалася твайму прыходу і хацела, каб някемлік сказаў, што таксама рады цябе бачыць. У нашым жыцьці ніколі ня будзе ніякіх атрутных намёкаў. Я ненавіджу гэта ў іншых людзях і ніколі сабе тага не дазволю.

На працягу некалькіх месяцаў яна не датыкалася да яго, не спрабавала выказаць яму сваё каханьне. Але ён стаяў такі самотны і няшчасны, што яе сэрца ірванулася да яго. Яна падышла. — Гары, прашу, ня будзь такім, калі ласка. Ты такі добры да мяне, у нас цудоўнае жыцьцё. Давай атрымліваць асалоду ад яго, браць ад яго ўсё лепшае, а не атручваць яго колькі хапае сілы.

Ён нават не абняў яе, хоць яна абвіла яго шыю рукамі. — Ты не пытаеш, ці падпісаў я, — сказаў ён.

Яна адскочыла. — Я ведаю, падпісаў.

— Адкуль ты ведаеш? Яны патэлефанавалі табе, як толькі я сышоў?

— Не, зразумела яны не тэлефанавалі. — Яе пакарабаціла падобная здагадка.

— Чаму ж? Зрабіць справаздачу аб добра зробленай працы.

— Ты падпісаў, таму што гэта справядліва, і ты зразумеў, што ў канчатковым рахунку гэта на тваю жа карысьць.

Ён прыцягнуў яе да сабе і адчуў прытуліўшыся да яго жывоцік. Яшчэ адно дзіця, яшчэ адзін Кейн для дынастыі, якую ён прагнуў стварыць у гэтай выдатнай хаце. — Я бы так жадаў, каб ты кахала мяне.

— Я цябе кахаю.

— Ты ведаеш, аб чым я кажу. — Яго голас гучаў сумна.

— Я імкнуся. Я імкнуся, ты ж ведаеш. Кожную ноч я тут, калі ты захочаш мяне. Я бы жадала спаць з табой у адным ложку, у адным пакоі. Табе спатрэбілася асобная спальня.

— Я шыбаваў дахаты жудасна злы, Коні. Мне карцела сказаць табе, што ты паступіла як сьцерва, зрабіўшы гэта ззаду мяне, адабраўшы ў мяне ўсё да апошняга пэні. Мне карцела сказаць, што імя Махлярка падышло бы табе больш. Я шмат чаго прагнуў табе сказаць. — Яна чакала. — Але шчыра кажучы, я думаю, ты проста зьдзейсьніла такую ж вялікую памылку, як і я. Ты проста нешчасьлівая.

— Я хутчэй самотная, чым няшчасная.

— Заві гэта, як хочаш, — сьцепануў ён плячыма. Зараз, атрымаўшы грошы, ты станеш менш самотнай?

— Бадай, я буду менш спалоханай.

— Што табе палохае? Што я страчу ўсё, як твой стары? Што ты зноўку зьбяднееш?

— Не, усё зусім інакш. — Коні гаварыла бязь ценю сумненьня. Ён ведаў, яна кажа шчыра. — Нэндза мне не пагарджае. У адрозьненьне ад маці, я ў стане зарабіць сабе на жыцьцё. Але я баюся расчараваньня, што напаткала яе. Я баюся зьненавідзець цябе, калі мне прыйдзецца вярнуцца на працу, якую я здолела пакінуць дзякуючы табе, прыйдзецца зноў спусьціцца на прыступку ніжэй. Я ня вытрываю, калі дзецям, якія расьлі у чаканьні аднаго жыцьця, прыйдзецца ў выніку зьмірыцца з зусім іншым лёсам. Я занадта добра знаёмая з такімі рэчамі па ўласным досьведзе, вось чаму мяне гэтае пужала. Мы маем амаль усё, да чаго імкнуліся, мы так добра ладзім ва ўсім, акрамя ложку. Я бы жадала, каб так працягвалася да самой сьмерці.

— Зразумела.

— Мог бы ты быць мне сябрам, Гары? Я кахаю цябе і жадаю для цябе самога лепшага, нават калі я не заўсёды здольная гэта выказаць.

— Ня ведаю, — ён падняў ключы ад машыны, зьбіраючыся зноў зьехаць. — Я ня ведаю. Я жадаў бы быць табе сябрам, але ня думаю, што магу давяраць табе і што табе варта давяраць сябрам. — Ён зьвярнуўся да Рычарда, які весела цёхкаў у сваім высокім крэсьліце. — Не хвалюй матулю, маленькі. Можа, яна і робіць выгляд, што ўсё ідзе цудоўна і даецца ёй лёгка, але жыцьцё ў яе ня цукар. — Ледзь дзьверы зачынілася за ім, Коні расплакалася. Яна плакала так, што сэрца яе, падавалася, гатова было разарвацца.

Нарадзілася дзяўчынка. Назвалі яе Веранікай. А праз год на сьвет зьявіліся двайняты. Калі сканаваньне паказала два зародка, Коні была на сёмым небе ад шчасьця. У яе сям'і зьявяцца двайняты, як выдатна. Яна думала, Гары таксама ўзрадуецца. — Бачу, ты задаволеная, — холадна адзначыў ён. — Разам чацьвёра. Поўны камплект. Можна апусьціць заслону над усёй гэтай бруднай і брыдкай справай. Якое палягчэньне.

— Ты, аказваецца, здольны на вялізную сібернасьць, — прашаптала яна.

Для зьнешняга сьвету яны заставаліся цудоўнай парай. Спадар Хайес, чыя дачка Мар'яна вырасла ў маладую прыгажуню, да якой мазалі халяўкі ўсе дублінскія паляўнічыя за грашыма, па ранейшым заставаўся Коні добрым сябрам і часьцяком раіўся зь ёй па пытаньнях гатэльнага бізнэсу. Калі яе вочы часам і падаваліся яму занадта сумнымі, ён не прамовіў ні словы.

Да яго траплялі чуткі, што Гары Кейн ня вельмі добры муж. То там, то тут яго бачылі зь іншымі жанчынамі. Адданая сакратарка па-ранейшаму была ў яго на буксіры. Але гады ішлі і наглядальны спадар Хайес вырашыў, што пара, мабыць, прыйшла да нейкага кампрамісу.

Старэйшы, Рычард, добра пасьпяваў у школе і нават увайшоў у дзесятку лепшых на кубку па рэгбі сярод школьнікаў. Вераніка канчаткова вырашыла прысьвяціць сваё жыцьцё мэдыцыне. З таго часу, як ёй споўнілася дванаццаць, іншыя інтарэсы спынілі для яе існаваньне. Двайняты расьлі чароўнымі няўрымсьлівымі хлапчукамі.

Кейны дагэтуль ўладкоўвалі цудоўныя прыёмы і часьцяком паказвалася разам на людзях. Коні падышла да сваіх сарака куды больш элегантнай і выкшталцоўнай, як хтосьці іншы з шыкоўна апранутых жанчын яе пакаленьня. Яна ніколі не марнавала час на вывучэньне модных павеваў, не захаплялася купляй рэчаў ад куцюр, што цалкам магла сабе дазволіць, але заўжды выглядала файна.

Яна не была шчасьлівая. Вядома, яна не была шчасьлівая. Але Коні разумела, шмат хто жыве выключна надзеяй, што справы пойдуць лепш, наперадзе замігціць сьвятло, чорна-белая кінастужка іх жыцьця ператворыцца ў каляровую.

Магчыма, так жыве большасьць людзей, і ўсе гэтыя гутаркі аб шчасьці толькі дзіцячы лопат. За сваю доўгую працу ў гатэлі яна нагледзелася на самотных і непрыкаяных людзей. Назіраючы за пастаяльцамі, немагчыма не зазначыць гэты бок жыцьця. Ды і большасьць чальцоў розных дабрачынных камітэтаў ладзяць бясконцыя сустрэчы за ранішняй кавай проста імкнучыся неяк прыхаваць пустэчу свайго жыцьця.

Яна прачытала плойму кніг, бачыла ўсе п'есы, што жадала, некалькі разоў езьдзіла ў Лёндан.

Гары ніколі не знаходзіў часу правесьці адпачынак зь сям'ёй. Так ён казаў. Яе бянтэжыла, ці прымячаюць дзеці, што паплечнікі бацькі езьдзяць у адпачынак з жонкамі і дзецьмі. Але дзеці часьцяком вельмі неназіральны. Іншыя жанчыны езьдзілі замежжа з мужамі, Коні ніколі. У Гары адна вандроўка зьмяняла іншую. Па яго словам, гэта заўжды мела дачыненьне да працы. Безумоўна цікава, якія, ўласна, справы можа мець яго страхавая кампанія на поўдні Іспаніі ці на напярэдадні адчыненым курорце на грэцкіх выспах. Але яна не задавала пытаньняў.

Гары шукаў сэксу. Гэтага яна яму даць не магла. Няшчыра зь яе боку было адмаўляць яму ў магчымасьці дзесьці знайсьці тое. Яна не раўнавала яго ні да Сабіны Кэсі, ні да іншых яго каханак. Неяк адна зь сябровак са сьлязамі паскардзілася Коні на здраду мужа. Яе даводзіла да ўтрапёнасьці думка аб тым, што ён робіць зь іншай жанчынай тое ж, што рабіў зь ёй. Коні гэта цалкам не хвалявала.

Яна б лічыла за лепшае, каб ён меў тага кшталту рэчы па-за хатай, і быў любячым сябрам у колу сваёй сям'і. Яна была бы шчасьлівая падзяліць зь ім яго спальню, пляны, надзеі і мроі. Няўжо яна прагне зашмат? Ці не занадта сурова адмовіць ёй ва ўсім толькі таму, што яна апынулася няздольнай любіцца зь ім так, каб гэта давала яму задавальненьне? Урэшце яна нарадзіла яму чацьвярых дзяцей.

Коні ведала, сёй-той мяркуе, што ёй бы лепей сысьці ад Гары. Вера, напрыклад. У вочы яна тага не казала, але намякала. І спадар Хайес таксама. Абодва лічылі, што яна застаецца зь ім выключна дзеля бясьпекі. Адкуль ім было ведаць, як добра арганізаваны яе фінансы, цалкам дазваляючы ёй самастойна ўтрымоўваць гэтую хату.

Што ж яе спыняла?

Інтарэсы сям'і. Дзецям патрэбныя абодва бацькі. Да таго ж, каб усё зьмяніць, запатрабуецца бездань моц. А дзе ўпэўненасьць, што пасьля яна стане хоць трошкі шчасьлівей? Ды і не магла яна назваць сваё жыцьцё кепскім. Гары, калі бываў у хаце, трымаўся любасна і ветліва. Безьліч хатніх спраў запаўнялі гадзіны, што ператвараліся ў тыдні, месяцы і гады.

Яна наведвала сваю маці і бацькоў Гары. Па-ранейшаму прымала ў сябе кампаньёнаў і іх жонак. Дзьверы хаты заўжды былі адчыненыя для сяброў яе дзяцей. Гукі тэнісных мячоў з корту і музыкі зь іх пакояў не змаўкалі цэльнымі днямі. Моладзь цалкам уладкоўваў уклад жыцьця Кейнаў. Спадарыня Кейн ня тузала іх без дай прычыны, спадар Кейн ў хаце амаль не зьяўляўся. Дакладна тыя дзьве рысы, што больш за ўсё шануюць юнакі ў бацьках сваіх сяброў.

Калі Рычарду Кейну споўнілася дзевятнаццаць, столькі, колькі было Коні, калі яе бацька памёр і пакінуў іх бяз сродкаў да існаваньня, Гары Кейн прыйшоў дахаты і паведаміў, што казка скончылася. Фірма зачыняецца ў найблізкія дні з максымальным скандалам і мінімальнымі рэсурсамі. У іх пазыкі па ўсёй краіне, укладаньні і зьберажэньні кліентаў зьніклі. Аднаго з кампаньёнаў ледзь ўтрымалі ад самазабойства, іншы спрабаваў зьбегчы з краіны.

Яны сядзелі ў сталоўне, Коні, Рычард і Вераніка. Двайняты зьехалі з клясам у вандроўку. Яны сядзелі моўчкі, пакуль Гары Кейн выкладаў, якая іх чакае нявыкрутка. Артыкулы ў газэтах. Рэпарцёры ля дзьвярэй. Фатографы, якія змагаюцца за магчымасьць увасобіць тэнісны корт і іншыя атрыбуты шыкоўнага жыцьця чалавека, які ашукаў цэльную краіну. Усплывуць імёны палітыкаў, якія добразычліва ставіліся да іх, падрабязнасьці іх замежных падарожжаў. Вялікія шышкі з гэтага часу не пажадаюць зь імі знацца.

У чым чыньнік? Зрэзалі куты, рызыкавалі, супрацоўнічалі зь людзьмі, якіх іншыя лічылі не занадта надзейнымі. Не задавалі пытаньняў, калі павінны былі іх задаць. Зачынялі вочы на рэчы, якія б не пакінула без увагі больш грунтоўная кампанія.

— Нам прыйдзецца прадаць хату? — спытаў Рычард. Ўсьлед рушыла маўчаньне.

— На ўнівэрсытэт грошы будуць? — прагнула ведаць Вераніка. Зноў маўчаньне.

Потым Гары загаварыў. — Павінен сказаць вам абодвум, ваша маці заўжды папярэджвала мяне, што гэта можа здарыцца. Яна перасьцерагала мяне, а я не слухаў. Памятайце аб тым, аглядаючыся на гэты дзень.

— Ой, тата, гэта ня мае ніякага значэньня, — інтанацыі Веранікі ў дакладнасьці падтаквалі тым, што гучалі ў голасе самой Коні, калі выявіўся фінансавы крах яе бацькі. Яна ўбачыла, што вочы Гары поўныя сьлёз.

— Гэта магло здарыцца з кожным, — адважна пацьвердзіў Рычард. — Гэта бізнэс.

У Коні пацяплела на сэрцы. Яны выгадавалі велікадушных дзяцей, а не маленькіх пацукоў, якія пазіраюць на сьвет, як на вялізную кармушку. Надышла яе чарга загаварыць, зразумела Коні. — Калі ваш бацька пачаў распавядаць мне кепскія навіны, я прапанавала яму пачакаць, пакуль мы здолеем сабрацца ўсе. Мне карцела, каб мы выслухалі гэта разам і сустрэлі навалу твар да твару, як сям'я. Нашы двайняты ў ад'езду, ім я распавяду пазьней. Сёньня ж увечары нам варта зьехаць з хаты. У невялікія валізы спакуем рэчы, якіх досыць на тыдзень. Я папрашу Веру і Кевіна даслаць за намі вэны, каб ніхто з журналістаў, калі яны ўжо тут, ня ўбачыў, як мы зьяжджаем на сваіх машынах. На аўтоадказьніку пакінем паведамленьне з просьбай пераадрасоўваць усе званкі Сабіне Кэсі. Мяркую, так будзе слушна, Гары?

Ён хітнуў, зьдзіўлены. — Вядома.

— Вы пажывяце ў маёй маці, у вёсцы. Ні адна душа не пазнае, дзе яна жыве і не патурбуе яе. Скарыстаецеся яе тэлефонам, каб патэлефанаваць сябрам і паведаміць ім, што ўсё ўладкуецца, але, пакуль ня ўляжацца шум, вы пабудзеце ў цені. Скажаце, што вернецеся дзён праз дзесяць. Больш гэты вэрхал часу ня зойме. — Яны глядзелі на яе, адкрыўшы роты.

— І вядома, вы абодва паступіце ва ўнівэрсытэт, і двайняты таксама. Гэтую хату мы, магчыма, прадамо, але ня зараз, не па патрабаваньні нейкага банку.

— Хіба нам ня прыйдзецца адплачвацца маёмасьцю? — спытаў Рычард.

— Гэтая хата не прыналежыць твайму бацьку, — проста адказала Коні.

— Нават калі яна твая, ты павінна будзеш … ?

— Не, яна не мая. Яе даўно набыла іншая кампанія, у якой я дырэктар.

— Тат, які ты разумны! — выгукнуў Рычард.

— Так, ваш бацька выключна разумны бізнэсмэн. І калі ён складае дамову, ён яе выконвае. Ён не захоча пакідаць людзей у страце, таму, не сумняваюся, па канчатку гэтай гісторыі мы ня будзем выглядаць ліхадзеямі і нягоднікамі. Але некалькі цяжкіх момантаў маецца быць, дык запатрабуецца сабраць усю нашу мужнасьць і веру.

А пасьля вечар ператварыўся ў суцэльныя зборы і тэлефанаваньні. Яны пакінулі хату незаўважанымі, у вэнах дэкаратараў.

Спалатнелыя Вера і Кевін віталі іх абодвух у сваёй хаце. Не было ні выразаў спагады, ні спроб завязаць гутарку. Яны адразу прайшлі ў прыгатаваную для іх лепшую гасьцёўню зь вялізным двухспальным ложкам. Там іх чакала халодная вячэра і тэрмас з гарачым булёнам.

— Убачымся заўтра, — кіўнула Вера.

— Адкуль людзі ведаюць, што менавіта трэба сказаць? — уразіўся Гары.

— Мяркую, яны робяць тое, што запатрабавалася бы ім самім. — Коні наліла яму трохі булёну. Гары пакруціў галавой. — Паясі, Гары. Заўтра табе спатрэбяцца сілы.

— Кевін трымаў усе свае зьберажэньні ў нас?

— Не, ніякіх, — спакойна адказала Коні.

— Як так?

— Я прасіла іх не рабіць тага. На ўсялякі выпадак.

— Што мне рабіць, Коні?

— Паглядзець фактам у твар. Сказаць сабе, што гэта памылка, ты не жадаў, каб гэта здарылася, ты застанесься ў краіне і распачнеш усё магчымае для выпраўленьня сытуацыі.

— Яны разарвуць мяне ў жмуты.

— Гэта будзе нядоўга. Потым пачнецца іншая гісторыя.

— А ты?

— Вярнуся на працу.

— А што з грашыма, якія прыхавалі для цябе тыя юрысты?

— Пакіну столькі, колькі патрабуецца, каб паставіць дзяцей на ногі, астатняе вярну для выплат людзям, якія страцілі свае зьберажэньні.

— Божухна, у давяршэньне да ўсяго ты яшчэ зьбіраесься строіць зь сябе сьвятую вялікапакутніцу?

— Што ты прапаноўваеш мне рабіць з маімі грашыма пасьля ўсяго гэтага, Гары? — яе погляд не абяцаў нічога добрага.

— Трымай іх двума рукамі. Падзякуй сваёй шчасьлівай зорцы за іх захаванасьць і не кідай на вецер.

— Ты так ня лічыш. Паразмаўляем аб тым заўтра.

— Менавіта так я і лічу. Гэта бізнэс, а не джэнтэльмэнскі матч у крыкет. У тым сутнасьць суполкі з абмежаванай адказнасьцю, яны могуць атрымаць толькі тое, што абумоўлена. Ты свой кавалак займела, якога д'ябла трэба яго вяртаць?

— Заўтра, — паўтарыла яна.

— Спыні рабіць зь сябе сьвятошу. Хоць раз за сваё праклятае жыцьцё паводзь сябе як нармалёвы чалавек. Паварушы мазгамі хоць пяць хвілін і зразумееш, вяртаць бедным укладчыкам іх грошы — ханжаская лухта. Яны выдатна ведалі, на што ідуць, як усе ведаюць. Як ведаў, на што ідзе, твой бацька, калі ставіў твае ўнівэрсытэцкія чэкі на бегавога каня.

У яе зьбялеў твар. Яна ўстала і рушыла да дзьвярэй. — Файна. Давай, сыходзь, замест таго каб усё абмеркаваць. Каціся да сваёй даражэнькай Веры. Паабмывайце языкамі, якія мужчыны набрыдзі. Вера для цябе заўжды на першым месцы. Можа табе наогул патрэбна была баба, каб нарэшце разварушыць цябе ў ложку?

Яна не зьбіралася тое рабіць, але ляснула яго па твары. З-за таго, што ён крычаў аб Веры ў яе ўласнай хаце, дзе Вера і Кевін прытулілі іх без адзінага пытаньня. У абліччы Гары не засталося нічога чалавечага, ён нагадваў зьдзічэлага зьвера.

Ад кляйнодзіка ў яго на шчацэ застаўся крывавы сьлед, доўгая чырвоная паласа. Да яе зьдзіўленьня, яна не выпрабавала ні шоку пры выглядзе крыві, ні сораму ад зробленага.

Яна зачыніла дзьверы і спусьцілася па лесьвіцы. На кухні напэўна быў чутны іх лямант. Магчыма, нават кінутыя ім словы. Коні, якой цягам папярэдніх гадзін ні разу не зьмянілі спакой і рашучасьць, абвяла поглядам маленькую групу за сталом. Сярод іх былі Дэйдра, прыгожая цёмнавокая дачка Веры, якая працуе ў модным буціку, і Чарлі, які далучыўся да сямейнага малярна-дэкаратарскага бізнэсу.

А паміж Кевінам і Верай перад пляшкай віскі сядзеў Жак. Жак з расшпіленым каўнярам і чырвонымі шалёнымі вачыма. Жак, які плакаў, піў, і не зьбіраўся спыняць ні адно, ні другое. Хутчэй за ўсё страціў апошняе пэні ў інвэстыцыйнай кампаніі яе мужа. Яе першы бойфрэнд, які кахаў яе проста, без усялякіх розбрыкаў, які стаяў у царкве ў дзень яе шлюбу з Гары, у надзеі, што яна раздумаецца. Ён, банкрут, сядзеў зараз за сталом на кухні сваіх сяброў. Як жа ўсё гэта здарылася, спрабавала зразумець Коні, стоячы тут з прыціснутай да шыі рукой. Час быццам спыніўся для яе.

Нельга заставацца ў гэтым пакоі. Вярнуцца наверх, да новых абраз, да агіднага, падобнага да разьлютаванага льва, Гары, таксама немагчыма. Сысьці адгэтуль у рэальны сьвет яна ня можа і ніколі, пэўна, ня зможа зрабіць гэта і зноў паглядзець людзям у вочы. Няўжо чалавек здольны прыцягваць няшчасьці і падбухторваць іншых на брыдкія ўчынкі? Па статыстыцы бадай неймаверна, каб і бацька, і муж адной і той жа жанчыны страцілі ўсё, што маюць. Бачна, справа ў ёй самой, раз яна ў другі раз трапляе ў дакладна такое становішча. Раптам ёй успомніўся шчыры, прыязны твар псыхіятру, яе пытаньні. Магчыма, нешта ў гэтым ёсьць.

Ёй падавалася, яна стаіць тут шмат часу, але ніхто нават не зварухнуўся, мабыць, прайшло ўсяго пару сэкунд.

Тут Жак загаварыў. — Спадзяюся, зараз ты задаволеная, — яго язык заплятаўся.

Астатнія маўчалі.

Голас Коні прагучаў як заўжды чыста і роўна. — Не, Жак. Гучыць гэта, вядома, дзіўна, але ні разу за ўсё маё жыцьцё я ня мела задавальненьня. — Вочы яе глядзелі кудысьці ўдалячынь. — Вось ужо дваццаць гадоў у мяне ёсьць грошы, якія, падавалася бы, павінны зрабіць мяне шчасьлівай. Шчыра кажучы, тага не адбылося. Вялікую частку свайго сталага жыцьця я пачувалася самотнай і прыкідвалася. Хоць для цябе гэта зараз слабае суцяшэньне.

— Што так, то так. — Яго твар, па-ранейшаму прыгожы і імпэтны адлюстроўваў цэлую буру пачуцьцяў.

Яна ведала ад Веры, што шлюб яго апынуўся няўдалым. Жонка сышла і забрала сына, якога ён любіў. Усё яго жыцьцё засяродзілася на бізнэсе. А зараз усё павалілася. — Ты ўсё атрымаеш зварот, — сказала яна.

— Няўжо, — ягоны сьмех больш пахадзіў на брэх.

— Так, там ёсьць грошы.

— Бьюся аб заклад, у панчосе альбо на Кайманавых выспах, а можа, перакладзеныя на імя жонкі, — чмыхнуў Жак.

— Нейкая частка, так ужо здарылася, сапраўды перакладзеная на імя жонкі.

Вера і Кевін глядзелі на яе, шырока адкрыўшы роты. Жак працягваў уядаць. — Жадаеш сказаць, мне пашэнціла, бо я стары бойфрэнд жонкі? — Ён ня ведаў, ці хапаць яму працягнуты выратавальны круг або шпурнуць яго ёй у твар.

— Я жадаю сказаць, што шмат каму пашчасьціць дзякуючы жонцы. Калі да раніцы ён увойдзе ў розум, мы зь ім выправімся ў банк да яго прэс-канфэрэнцыі.

— Калі гэта твае грошы, чаму ты не пакінеш іх сабе? — зьдзівіўся Жак.

— Таму што я, нягледзячы на тваю ўпэўненасьць, ня скончаная сьцерва. Вера, магу я паспаць дзесьці ў іншым месцы, напрыклад, на канапе ў пакоі з тэлевізарам?

Вера пайшла зь ёй і ахінула яе пледам. — Ты наймацнейшая жанчына, якую я калісьці сустракала, — шапнула яна.

— Ты найлепшая сяброўка, аб якой толькі можна марыць, — адказала Коні.

Хіба не выдатна было б кахаць Веру? Доўгія гады жыць разам, даглядаць квітнеючы садок, мабыць, весьці невялічкі бізнэс. — Яна змучана ўсьміхнулася сваім думкам.

— Над чым ты можаш сьмяяцца ў такі момант? — уразілася Вера.

— Нагадай потым, я табе распавяду, але ты ніколі не паверыш, — Коні скінула туфлі і прылегла на канапу.

Як ні дзіўна, яна заснула, і прачнулася толькі ад бразгату кубку аб сподку. Гэта быў Гары, бледны, з доўгай, цёмна-чырвонай паласой, што працягнулася праз усю шчаку. Яна і забыла аб гэтай падрабязнасьці мінулай ночы.

— Я прынёс табе кавы.

— Дзякуй, — яна не варухнулася, каб узяць яе.

— Я жудасна вінаваты.

— Так.

— Мне так шкада. Далібог, Коні, я быў проста не ў сабе ўначы. Я заўжды імкнуўся кімсьці стаць у гэтым жыцьці. І зараз, калі ў мяне амаль атрымалася, усё пайшло прахам. — Ён дбайна апрануўся і пагаліўся, прыгатаваўся сустрэць дзень, што абяцаў стаць самым доўгім зь дзён, пражытых ім за ўсё яго жыцьцё. Яна глядзела на яго так, нібы бачыла ўпершыню ў жыцьці. Як будуць глядзець на яго па тэлевізары іншыя: незнаёмцы, якія страцілі свае зьберажэньні, людзі, якія сутыкаліся зь ім на дзелавых сустрэчах і сьвецкіх раўтах. Прыгажун з галодным бляскам у вачах, які прагнуў у жыцьці толькі аднаго — кімсьці стаць, і не разьбіраў сродкаў у дасягненьні мэты.

Тут яна зазначыла, што ён плача.

— Ты так патрэбна мне, Коні! Усё жыцьцё ты была побач. Ты зможаш прабыць са мной яшчэ нават трохі і хоць прыкінуцца, што даравала мяне? Калі ласка, Коні, я зьнікну безь цябе. Ты адзіная здольная мне дапамагчы. — Ён уткнуў твар са сьвежым рубцом у яе калены і зарыдаў, як дзіця.

Яна не магла добра узгадаць той дзень. Гэта нагадвала спробы скласьці разам кавалачкі стужкі жахаў, што прымушае зачыняць вочы, або дакучлівага начнога кашмару. Спачатку яны выправіліся да праўнікаў, дзе яму растлумачылі ўмовы, на якіх укладзены капітал, прызначаны для навучаньня яе дзяцей. Астатнія сродкі, на яе імя, таксама разьмешчаныя вельмі надзейна, Канстанцыя Кейн багатая жанчына. Яна адчувала ў голасе адваката пагарду да яе мужа. Ды той і ня вельмі імкнуўся яе хаваць. Стары сябар яе бацькі, Т.П. Мэрфі, маўклівы і яшчэ больш сівавалосы за ранейшае, сядзеў побач. Прысутнічалі тут і бухгальтар, і кіраўнік укладаньнямі. Яны зьвярталіся да вялікага Гары Кейна так, быццам перад імі сядзеў пасрэдны махляр. У іх вачах ён такім і зьяўляўся. Яшчэ ўчора раніцай, у гэты ж час, яны ставіліся да яго з павагай, падумалася Коні. Як хутка ўсё зьмяняецца ў бізнэсе.

Потым яны рушылі ў банк. Ніколі яшчэ банкіры не былі гэтулькі зьдзіўленыя зьяўленьнем фондаў невядома адкуль. Коні і Гары сядзелі моўчкі, пакуль іх юрысконсульты тлумачылі супрацоўнікам банка, што тыя грошы ўносяцца толькі пры ўмове, што ўсю суму да адзінага пэні банк накіруе на выплаты фундатарам.

Апоўдні яны зладзілі нараду, выклікалі кампаньёнаў Гары і загадалі ім захоўваць маўчаньне цягам усёй прэс-канфэрэнцыі ў Хайес Гатэлі. Дамовіліся, што ніхто з жонак на прэс-канфэрэнцыі прысутнічаць ня будзе. Жонкі глядзелі яе разам па тэлевізары ў адным з гатэльных нумароў. Імя Коні там не згадалі. Абвясьцілі, што на выпадак непрадбачаных акалічнасьцяў кампанія дыхтавала рэзэрвовыя фонды.

Пасьля дзённых навін загалоўкі ранішніх газэт страцілі актуальнасьць. Адзін з журналістаў спытаў Гары Кейна аб драпіне на яго твары. — Справа рук крэдытора?

— Гэта быў чалавек, які не разумеў, што адбываецца. Ня ведаў, што мы зробім усё магчымае дзеля інтарэсаў людзей, даручыўшых нам свае справы, — заявіў Гары ў камэру. І Коні адчула лёгкую млосьць і хвалю агіды. Калі ён здольны так схлусіць, на што яшчэ ён здольны? Падчас трансьляцыі Коні зазначыла ў вялізнай зале, прадстаўленай гатэлем для прэс-канфэрэнцыі, Сабіну Кэсі. Цікава, як шмат той вядома? Ці не апынуцца грошы з фонду Коні у кішэні Сабіны? Зрэшты, яна гэтага ўсё роўна не пазнае. Банк засьведчыў яе, што паколькі кіраўніцтва працэсам выплат ён бярэ на сябе, патрэба ў кантролі зь яе боку адпадае. Яна ведала, грошы разьмяркуюць справядліва і мудра. Яна не магла сказаць ім, што Сабіна Кэсі не павінна атрымаць належную ёй дзель, бо сьпіць з сваім босам.

Яны здолелі вярнуцца ў сваю хату. Праз тыдзень уздыхнулі вальней. Праз тры месяца жыцьцё амаль пайшло нармалёвым ходам.

Вераніка час ад часу прымалася бедаваць аб шнару на твары бацькі. — Ён заўжды будзе нагадваць мне аб маёй дурасьці, — адказваў той, і Коні прымячала пяшчоту ў поглядах, якімі яны пры тым абменьваліся.

Рычард, падаецца, выпрабоўваў да бацькі шчырае захапленьне.

— Тата зараз бавіць у хаце значна больш часу, так, маці? — гаварыла Вераніка, быццам шукаючы ў Коні падтрымкі і ўхвалы.

— Так, сапраўды, — адказвала Коні. Гары кожны тыдзень праводзіў адну ноч па-за хатай і два-тры разы на тыдзень вяртаўся дахаты, у сваю спальню, глыбока за поўнач. Так ён, хутчэй за ўсё, зьбіраўся паводзіць сябе і далей.

У глыбіні душы Коні адчувала жаданьне зьмяніць гэта, але яна стамілася. Яе змарылі гады прытворнасьці, іншага жыцьця яна ня ведала.

Аднойчы яна патэлефанавала Жаку на працу.

— Мяркую, я павінен зваліцца на калены, Вашамосьць, ў знак падзякі за зварот маіх уласных грошай?

— Не, Жак. Проста я падумала, раптам ты не адмовісься сустрэцца са мной.

— Зь якою мэтай?

— Ня ведаю. Паразмаўляць, схадзіць у кіно. Ты вывучаў італьянскі?

— Не, я быў занадта заняты, зарабляў сабе на жыцьцё. А ты?

— Не, я была занадта занятая, не зарабляла сабе на жыцьцё.

Ён засьмяяўся. — Божухна, Коні, наша сустрэча ня мае сэнсу. Я толькі зноўку закахаюся ў цябе, нанава пачну прыставаць да цябе з ложкам. Мы ўсё гэта ўжо праходзілі шмат гадоў таму.

— Жак, няўжо цябе гэтыя рэчы па-ранейшаму цікавяць?

— Божа, вядома. Чаму не? Я ж ў самым росквіце гадоў, хіба не?

— Так, так.

— Коні?

— Так?

— Проста, ведаеш... Дзякуй табе. Ты ведаеш.

— Я ведаю, Жак.

Мінула колькі месяцаў. На першы погляд нічога не зьмянілася, але ў больш уважлівага назіральніка не выклікала сумненьняў, Коні пазбавілася значнай часткі сваёй энэргіі.

Кевін і Вера абмяркоўвалі гэта амаль штодня. Яны прыналежалі да вузкага колу тых, хто ведаў, як яна выратавала свайго мужа. Да іх засмучэньня, ён ня выявіў ёй практычна ніякай падзякі. Яго стала бачылі на людзях зь нязьменнай асабістай памочніцай, загадкавай Сабінай Кэсі, зараз заняўшай пасаду дырэктара кампаніі.

Для маці Коні не застаўся незаўважаным прыгнечаны стан дачкі. Яна імкнулася падбадзёрыць яе. — Нягоды, у якія ён цябе ўцягнуў, ня будуць доўжыцца вечна, ня тое, што ў маім выпадку. І потым, ён падрыхтаваў гэты рэзэрвовы фонд. У твайго бацькі ніколі такога не было. — Адкуль ёй было ведаць. Коні ніколі не распавядала маці. Адным з чыньнікаў была свайго кшталту ляяльнасьць па дачыненьні да Гары, але ў асноўным агідна было згаджацца, што тады, шмат гадоў таму, маці мела рацыю, угаворваючы яе забясьпечыць сваю фінансавую бясьпеку і незалежнасьць.

Дзеці нічога не прымячалі. Маці як маці, цудоўная, заўсёды, пры першай неабходнасьці, тут, побач. Па іх меркаваньню, жыцьцё яе цалкам задавальняла.

Рычард атрымаў спэцыяльнасьць бухгальтара, і спадар Хайес уладкаваў яму шыкоўную пасаду ў фірме свайго зяця. Яго любая адзіная дачка Мар'яна выйшла замуж за прыгожага чароўнага мужчыну па імі Паўль Мэлан. Грошы Хайеса і ўласная чароўнасьць дапамаглі маладому чалавеку зрабіць галавакружную кар'еру. Рычард быў там шчасьлівы.

Вераніка з посьпехам атрымоўвала мэдыцынскую адукацыю. Яна абмяркоўвала спэцыялізацыю па псыхіятрыі і не стамлялася паўтараць, што асноўныя праблемы людзей ў іх галовах і ў іх мінулым.

Двайняты нарэшце спынілі ўспрымаць сябе як адзінае цэлае. Адзін пайшоў у мастацкі каледж, іншы ўпадабаў Дзяржаўную Грамадзянскую Службу.

Іх вялікая хата па-ранейшаму заставалася запісана на Коні. Прадаваць яе ня мела сэнсу, адсоткі з ацалелага ўкладаньня прыносілі цалкам досыць грошай. Праўнікі працягвалі пераконваць Коні ў неабходнасьці скласьці новы афіцыйны дакумэнт з аналягічнымі засьцярогамі, каб забясьпечыць ёй гарантыі ў атрыманьні яе дзелі прыбытку, але яе тая ідэя не натхняла. — Дамову падпісвалі шмат часу таму, тады мяне турбавала будучыня дзяцей.

— Шчыра кажучы, гэта варта зрабіць зноўку. У выпадку праблем суд напэўна прыме рашэньне на вашу карысьць, у адпаведнасьці з духам закона, але…

— Якія праблемы могуць паўстаць зараз? — зьдзівілася Коні.

Адвакат часьцяком бачыў, як спадар Кейн абедае ў Квеньціне з дамай, якая нават крыху не нагадвае спадарыню Кейн. Ён стуліў вусны: — Я бы ўпадабаў зрабіць гэта.

— Добра, толькі бяз драм і зьнявагі. Мінулае ёсьць мінулае.

— Ніякіх драм ня будзе, — засьведчыў праўнік.

І справа была зроблена. Паперы даслалі на подпіс да Гары ў офіс. Зь яго боку не атрымалі ніякіх пярэчаньняў. У дзень падпісаньня ён зьявіўся дома з каменным тварам. Яна занадта добра ведала яго і лёгка зразумела, у якім той гуморы. Ён нічога ня выкажа нацянькі, але пастараецца зрабіць ёй балюча.

— Мяне ня будзе некалькі дзён, — паведаміў ён увечар. Ні тлумачэньня, ні добрапрыстойных чыньнікаў. Яна гатавала вячэру, хоць і разумела, што ён ня мае намеру застацца сёньня ў хаце і падзяліць зь ёй ежу. Што ж, старыя звычкі паміраюць цяжка. Коні па-ранейшаму пры любых акалічнасьцях рабіла выгляд, што ўсё выдатна. Яна працягвала так старанна зьмешваць салату з памідораў з фэнхелем, быццам гэта патрабавала вялізнай увагі і канцэнтрацыі.

— Стомная маецца быць паездка? — яна дбайна падбірала словы. Нельга пытаць куды, навошта і, галоўнае, з кім.

— Не занадта, — яго голас зьвінеў. — Вырашыў сумясьціць карыснае з прыемным.

— Выдатна.

— Я буду на Багамах. — Паміж імі павісла маўчаньне.

— Вось як, — нарэшце здолела вымавіць яна.

— Не пярэчыш? Мяркую, ты не разглядаеш іх як наша адмысловае месца і ўсё такое? — Замест адказу яна зьвярнулася да духоўкі, дастаць яшчэ цёплую кулябяку з грудзінкай. — Ну так, вядома, у маю адсутнасьць цябе будуць суцяшаць твае інвэстыцыі, твае правы на сумеснае валоданьне, твае кайданы. — Ад злосьці ён ледзь мог гаварыць.

Усяго колькі гадоў таму ён, з падзякай рыдаючы на яе каленах, паўтараў, што ня годны яе, кляўся, што ніколі ў жыцьці ня будзе ў яе больш самотных гадзін. А сёньня ў яго ўжо бялеюць вусны ад лютасьці з-за яе жаданьня працягнуць абарону сваіх інтарэсаў. І гэта пасьля відавочнай даведзенасьці неабходнасьці такіх крокаў.

— Гэта фармальнасьць, ты ж ведаеш.

Яго вусны крывіла пагардлівая ўсьмешка. — Такая ж фармальнасьць дзелавая паездка, у якую я зьбіраюся. — Ён выправіўся наверх складаць рэчы.

Начаваць ён, зразумела, будзе ў кватэры Сабіны, паляцяць яны заўтра раніцай. Яна села і мэханічна прынялася за ежу. Яна абвыкла есьці у адзіноце. За гэтай позьняй летняй вячэрай да яе далятаў сьпеў птушак у саду, прыглушаныя гукі машын з дарогі за высокай агароджай іх участку. Там, за плотам, тузін месцаў, куды бы яна пры жаданьні магла сысьці сёньня ўвечар.

Чаго бы ёй карцела, так гэта спаткаць Жака і пайсьці зь ім у кіно. Бестурботна пастаяць на рагу вуліцы А’Конал, разглядаючы мінакоў і спрачаючыся зь ім, які вылучыць фільм. Недарэчнасьць якая. Жак меў рацыю, ім больш няма чаго сказаць адно аднаму. Добра яна будзе выглядаць, калі адправіцца ў працоўны раён, у якім ён жыве, на БМВ, і дасі сыгнал ля яго хаты. Дурное спадзявацца, што са спробы зьвярнуць час зварот можа нешта атрымацца. Магчыма, з Жакам яна была бы таксама нешчасьлівая. Ложак зь ім мог ёй быць таксама ненавісны. Але раптам яна была бы зь ім меней самотная?

Коні чытала газэту, калі Гары спусьціўся ўніз з двума валізамі. На Багамах, бадай, вызначаецца напружаная праграма. Ён падаваўся і супакоеным і зачэпленым адначасова, хутчэй за ўсё яго сыход абыдзецца без дадатковых сцэн.

Яна зірнула на яго па-над акулярамі і ўсьміхнулася. — Што мне казаць? Калі ты вернесься?

— Казаць? Каму табе спатрэбілася казаць аб тым?

— Ну, тваім дзецям, напрыклад. Хоць, я ўпэўненая, ты ім сам распавядзеш. Яшчэ сябрам ці камусьці з офіса, з банка.

— У офісе будуць ведаць.

— Цудоўна, значыць я магу адсылаць усіх з пытаньнямі да Сабіны? — яе твар сьвяціўся нявіннасьцю.

— Сабіна таксама едзе на Багамы, як табе выдатна вядома.

— А да каго тады?

— Я бы наогул нікуды ня ехаў, Коні, калі б ты паводзіла сябе слушна, не рабіла зь сябе падатковага інспэктара, кантралюючы кожны мой крок і абмяжоўваючы з усіх бакоў.

— Але ж ты едзеш у дзелавую паездку, хіба не? — сказала яна і ён выйшаў, пляснуўшы дзьвярамі. Яна прымусіла сябе вярнуцца да адкладзенай газэты. Занадта шмат за плячыма падобных сцэн, ён сыходзіць, яна рыдае. Далей так жыць нельга.

Яна чытала інтэрвію з выкладчыкамі, якія зладзілі курсы італьянскага пры школе Выгляд-На-Гару, вялікай муніцыпальнай школе, разьмешчанай у небясьпечным раёне. У тым самым раёне, у якім жыве Жак. Спадар Эйдан Данн меркаваў, што навакольныя жыхары выявяць цікавасьць як да жыцьця і культуры італьянцаў, так і да іх мовы. Бо нядаўні Чэмпіянат Сьвету абудзіў вялізную цікавасьць да Італіі сярод звычайных дублінцаў. У Выгляд-На-Гару ім прапануюць надзвычай разнастайную праграму. Коні перачытала апошні абзац. Цалкам магчыма, Жак запішацца туды. А калі і не, у яе будзе падстава бываць навакол двойчы на тыдзень. Дзесьці тут быў тэлефон. Яна запішацца зараз, пакуль не раздумалася.

Жака, ясная справа, не апынулася ў гэтым клясе. Такога роду рэчы здараюцца толькі ў казках. Але Коні там падабалася. Гэта цудоўная жанчына амаль адных зь ёй гадоў, Сыньёра, валодала прыроджаным талентам настаўніка. Яна ніколі не падвышала голас, але ўсеагульная ўвага стала была прыкавана да яе. Ніколі не крытыкуючы, яна чакала, што кожны будзе гатовы да ўроку.

— Constanza … баюся, вы ня вывучылі гадзіны. Вы ведаеце толькі sono le due, sono le tre … усё бы выдатна, але акрамя цэлых гадзін часам даводзіцца мець справы з паловай і чвэрцю гадзіны.

— Выбачайце калі ласка, Сыньёра, — прысаромлена адказвала спадарыня Канстанцыя Кейн, — Я была трохі занятая, не пасьпела вывучыць.

— На наступным тыдні вы ўсё падвучыце. — І вось Коні ловіць сябе на тым, што, заткнуўшы вушы пальцамі, паўтарае sono le sei e venti, інакш Сыньёра будзе засмучаная. Як здарылася, што яна езьдзіць праз увесь горад у гэтыя школьныя халупы і сядзіць там з трыццацьцю незнаёмцамі, скандуючы новыя словы, сьпяваючы песьні, знаёмячыся па фатаграфіях з карцінамі вялікіх мастакоў, статуямі і будынкамі, спрабуючы італьянскія стравы і слухаючы італьянскія опэры? І што найбольш цікава, робіць гэта з задавальненьнем.

Яна паспрабавала распавесьці аб тым Гары, калі ён, загарэлы і трохі астылы, вярнуўся з Вэст-Індыі. Але ён ня выявіў адмысловай цікавасьці. — Што ты там згубіла? Жадаеш, каб табе машыну на запчасткі разабралі? — На гэтым тэмат быў вычарпаны.

У Веры тая задума таксама захапленьня ня выклікала. — Небясьпечнае месца, ты спакушаеш лёс, прыежджая туды на добрым аўто. І напрамілы Бог, не апранай на заняткі свой залаты гадзіньнік.

— Я не зьбіраюся ставіцца да іх пагардліва. Можна ўявіць, прамова ідзе аб нейкім гета.

— Не разумею, што табе там рабіць? Калі ты так прагнеш вывучаць італьянскі, хіба нельга знайсьці курсы бліжэй да хаты?

— Мне падабаюцца гэтыя. Раптам на адным з урокаў я спаткаю Жака, — вусны Коні кранула гарэзная ўсьмешка.

— Пане міласэрны, — Вера ўзьняла вочы дагары. — Вырашыла пашукаць гуза на сваю галаву? Табе цяжкасьцей бракуе? — У Веры на руках акрамя офіса Кевіна зараз быў яшчэ і ўнук. Дэйдра нарадзіла вялізнага выдатнага бахура, але заявіла, што не жадае занявольвацца і вешаць сабе на шыю хамут састарэлай канцэпцыі шлюбу.

Коні падабаліся людзі ў клясе. Сур'ёзны Біл Бурк, Гугліема, і яго эксцэнтрычная сяброўка Элізабэт. Малады чалавек працаваў у тым самым банку, у якім ляжаў рэзэрвовы пакет Гары і яго кампаньёнаў, але быў занадта малады, каб ведаць аб тым. А калі бы і ведаў, як ён пазнаў бы яе ў Канстанцы? Старанныя Кацярына і Франчэска, ці то маці з дачкой, ці то сёстры. Прыемная пара.

Буйны, ветлівы Лярэнца, чые рукі памерам нагадвалі рыдлёўкі, на адным з урокаў гуляў ролю кліента рэстарацыі, а Коні — стольніцы. — Una tavola vicina alla finestra, — сказаў Лярэнца, і Коні прысунула кардонную скрынку да намаляванага акна, пасадзіла яго там і спытала, што жадае замовіць яе наведвальнік. Лярэнца вывучыў усе новыя назвы страў, нават вугра, гусіны паштэт і марскога вожыка. Сыньёра пратэставала і прасіла яго вучыць выключна адзначаны сьпіс.

— Вы не разумееце, Сыньёра. Людзі, зь якімі я павінен сустрэцца ў Італіі, сапраўдныя едакі, яны ня стануць есьці нейкую піццу.

Яшчэ тут быў жудасны Луіджы зь вечна нахмуранымі бровамі і жахлівым італьянскім вымаўленьнем. Вось ужо з кім яна ня мела бы ніякіх зносін у звычайным жыцьці. А тут ён часам рабіўся яе паплечнікам, як, напрыклад, у той раз, калі яны былі лекарамі з імправізаванымі стэтаскопамі і казалі адно аднаму дыхаць глыбей. — Respiri profondamente per favore, Signora, — выкрыкваў Луіджы, прыціснуўшы да вуха адзін канец гумовай трубачцы. — Non mi sento bene, — адказвала Коні.

Паступова іх, такіх розных, усё больш аб'ядноўвала мара аб вандраваньні ў Італію улетку. Коні, якую не абцяжарыла б заплаціць за рэйсавыя квіткі для ўсяго кляса, разам з усімі абмяркоўвала фундатарства, зьніжкі і своечасовае занясеньне дэпазыту на групавы чартэрны палёт. Калі будзе сумесная паездка, яна паедзе абавязкова.

Коні бачыла, як зьменьваецца тыдзень за тыднем школа. Зрабілі касмэтычны рамонт, усё пафарбавалі, пасадзілі дрэвы. Школьны двор папрыгажэў. Зламаны падстрэшак для ровараў замянілі.

— Вы зьдзейсьнілі тут сапраўдны пераварот, — сказала яна з ухвалай кудлатаму, сымпатычнаму спадару А’Брайну, Дырэктару, які часам наведваўся ў італьянскі кляс.

— Пякельная праца, спадарыня Кейн. Мы бы вам былі вельмі ўдзячныя, закінь вы за нас слоўца тым фінансістам, якіх вы з мужам сустракаеце ў сьвеце. — Ён ведаў, хто яна насамрэч, і ў адрозьненьне ад астатніх ня зваў яе Constanza, але выяўляў прыемную абыякавасьць да чыньнікаў яе знаходжаньня тут.

— Гэта людзі бяз сэрца, спадар А’Брайн. Яны не разумеюць, што школы — будучыня краіны.

— Каму вы распавядаеце, — разьвёў ён рукамі. — Хіба я не праводжу палову жыцьця ў чортавых банках, запаўняючы фармуляры? Хутка зусім развучуся выкладаць.

— А жонку, сям'ю вы маеце, спадар А’Брайн? — Коні і сама не магла зразумець, чаму задала такое асабістае пытаньне. Ёй не была ўласьціва дакучлівасьць. Больш слухаць, менш пытаць. Гэту мудрасьць яна засвоіла ў гатэльным бізнэсе.

— Не, так ужо здарылася, — адказаў ён.

— Бадай, тое нават лепш, калі вы ў нейкім сэнсе заручаны са школай. Мабыць, некаторым людзям шлюб наогул супрацьпаказаны. Мой уласны муж да такіх належыць.

Ён прыўзняў бровы. Коні зразумела, для выпадковай прыемнай гутаркі яна зайшла занадта далёка. — Выбачайце, — засьмяялася яна. — Гэта не ныцьцё самотнай жонкі, я толькі канстатую факт.

— Я бы з радасьцю ажаніўся, гэта таксама факт, — выявіў ён пашану, адказаўшы шчырасьцю на шчырасьць. — Праблема ў тым, што я не спаткаў нікога прыдатнага, пакуль ня стаў занадта стары.

— Вы сур'ёзна лічыце сябе старым?

— Так. Ці бачыце, яна дзіця ў параўнаньні са мной. Насамрэч яна дачка спадара Данна, — ён хітнуў у бок школы, дзе Эйдан Данн і Сыньёра разьвітваліся з клясам.

— А яна вас кахае?

— Спадзяюся, нават упэўнены. Але я ёй не падыходжу, занадта стары. Я зусім не падыходжу ёй. Ды і іншых заганаў хапае.

— Што аб тым думае спадар Данн?

— Ён ня ведае, спадарыня Кейн.

Яна цяжка ўздыхнула. — Ясна, што вы разумелі пад іншымі заганамі. Мне падаецца, вы здолееце іх перамагчы.

Ён усьміхнуўся ёй, удзячны за адсутнасьць новых пытаньняў. — Ваш муж вар'ят, як ён мог аддаць перавагу бізнэсу?

— Дзякуй вам, спадар А’Брайн.

Коні накіравала машыну да хаты. Плойму неверагодных рэчаў пазнала яна аб людзях з таго моманту, як запісалася ў гэты кляс.

Гэтая дзівосная дзяўчына з кудзеркамі, Элізабэт, распавяла ёй, што Гугліема зьбіраецца кіраваць банкам у Італіі ў наступным годзе, калі вывучыць мову. Пануры Луіджы спытаў у яе, ці зразумее звычайны чалавек, калі хтосьці носіць кляйнодзік коштам дванаццаць штук. Эйдан Данн высьвятляў, дзе можна набыць яркі, каляровы, ня моцна падношаны дыван. Барталамеа даведваўся, ці сутыкалася яна зь людзьмі, якія спрабавалі скончыць жыцьцё самагубствам, і ці праўда, што яны заўжды паўтараюць тыя спробы. Ён пытае для сябра, адзначыў ён некалькі раз. Кацярына, ці то сястра, ці то дачка Франчэскі, зразумець немагчыма, распавяла аб нядаўнім падабедзе у Квеньціне. Артышокі, па яе словах, былі файныя. Лярэнца ўпэўніваў яе, што сям'я, у якой ён зьбіраецца спыніцца ў Італіі, вельмі заможная. Ён спадзяецца ня ўпасьці перад імі ў бруд тварам. А зараз спадар А’Брайн сказаў, што закаханы ў дачку спадара Данна. Усяго колькі месяцаў таму яна паняцьця ня мела аб гэтых людзях і іх жыцьці.

У дождж яна падвозіла людзей дахаты, але не рабіла тага стала, каб не ператварыцца ў неафіцыйную таксоўку. Адылі дзеля Лярэнца, які мусіў вяртацца ў гатэль пляменьніка з двума перасадкамі, часьцяком рабілася выключэньне. Там, у гатэлі, ён жыў і працаваў начным парцье і майстрам на ўсе рукі. Усе астатнія выпраўляліся пасьля ўроку дахаты, у ложак, да тэлевізара, ці ў паб, альбо ў кавярню. А Лярэнца мелася усю ноч працаваць.

Сапраўды яго клічуць Лапік, высьветліла яна. Але ўсе яны звалі адно аднаго італьянскімі імёнамі, так было прасьцей. Нейкія італьянцы запрасілі яго наведаць іх у Рыме. Гэты буйны, прастадушны, радасны мужчына гадоў шасьцідзесяці не знаходзіў нічога дзіўнага ў тым, што яго, начнога парцье, падвозіць жанчына на шыкоўнам аўто.

Часам ён распавядаў аб сваім пляменьніку Гусу, сыну яго сястры. Хлапчук працаваў кожны пасланы Богам час, з раніцы да ночы, і вось зараз, падаецца, ён можа страціць свой гатэль.

Нейкі час таму іх зрынула ў паніку страхавая інвэстыцыйная кампанія, паслугамі якой яны карысталіся. У апошні момант усё абышлося і ўсе яны атрымалі ў выніку свае грошы зварот. Тады сястра Лярэнца ляжала ў хосьпісу, і гэта ледзь не разьбіла ёй сэрца. Але Гасподзь міласьцівы, яна пражыла досыць доўга, каб пазнаць, што яе любы адзіны сынок Гус не збанкрутаваў. Урэшце яна памерла шчасьлівай. Коні слухала гэтую гісторыю, кусаючы вусны. Вось людзі, якіх Гары хацеў пусьціць з торбамі.

Так у чым новыя складанасьці, карцела ёй ведаць. Ну, гэта працяг старой гісторыі. Кампанія, што трапіла ў бяду, але ўрэшце сапраўды выплаціла свае пазыкі, прапанавала ім зрабіць рэінвэстыцыю на даволі вялікую суму. У якасьці падзякі за адданасьць інтарэсам кліентаў. Лярэнца меў вельмі смутнае паданьне аб падзеях, што адбываюцца, але засмучэньню яго не было мяжы. Гус дайшоў да клямкі. Гатэлю тэрмінова патрабуюцца ўдасканаленьні. Інспэктар папярэдзіў іх аб парушэньні патрабаваньняў пажарнай бясьпекі, знос абсталяваньня занадта вялікі. А па багамскіх законах, кажуць, трэба выканаць безьліч папярэдніх умоў, перш як здолееш забраць грошы.

Коні, пачуўшы гэта, ледзь ня ўрэзалася ў машыну са стрэчнай паласы.

— Не маглі бы вы распавесьці мне ўсё нанава? Калі ласка, Лярэнца. — Твар у яе спалатнеў.

— Я ў фінансах ня вельмі кемлю, Канстанца.

— Можна паразмаўляць з вашым пляменьнікам? Вельмі прашу.

— Яму можа не спадабацца, што я балбачу аб ягоным бізнэсе … — Лярэнца амаль шкадаваў аб сваёй шчырасьці з гэтай добрай жанчынай.

Падчас гутаркі са зьбянтэжаным Гусам Коні прыйшлося папрасіць трохі брэндзі. Гісторыя вымалёўвалася брудная, нават брыдкая. За пяць гадоў, мінулых з таго часу, як іх укладаньні былі вернутыя, Гуса і, верагодна, шмат, шмат іншых, такіх як ён, схілілі ўкласьці грошы ў дзьве розныя кампаніі, зарэгістраваныя ў Нассау і Фрыпорце.

Са сьлязамі на вачах Коні прачытала імёны дырэктараў, Гаральд Кейн і Сабіна Кэсі. Гус і Лярэнца глядзелі на яе ў поўным зьдзіўленьні. Перш за ўсё яна выняла чэкавую кніжку і выпісала Гусу важнецкі чэк. Потым дала ім адрэсу фірмы маляроў і дэкаратараў, адрэкамэндаваўшы іх як сваіх добрых сяброў і выдатных працаўнікоў. Яна таксама запісала назву фірмы, што займаецца электрыкай, але папярэдзіла, што там яе імя згадваць ня варта.

— Але чаму вы ўсё гэта робіце, Канстанца? — Гус не разумеў, на якім ён сьвеце.

Коні паказала яму імёны ў паперах. — Гэты чалавек мой муж, гэтая жанчына яго палюбоўніца. Я шмат гадоў зачыняла вочы на іх стасункі. Мяне не хвалявала, што ён сьпіць зь ёй, але, далібог, мяне павінна было хваляваць, што з дапамогай маіх грошаў ён ашуквае годных людзей. — Яна разумела, у іх вачах яна павінна выглядаць звар'яцелай.

Гус мякка загаварыў. — Я не магу ўзяць грошы, спадарыня Кейн, не магу. Гэта занадта.

— Убачымся ў аўторак, Лярэнца. — Яна сышла.

Колькі раз па чацьвяргах яна сьпяшалася вярнуцца, у надзеі, што муж апынецца дома. І як рэдка яе надзеі спраўджваліся. Сёньняшні вечар ня быў выключэньнем. Нягледзячы на позьнюю гадзіну яна патэлефанавала старому сябру свайго бацькі, праўніку Т.П. Мэрфі. Потым адвакату. Яна прызначыла нараду на раніцу. Не было ні выбачэньняў, ні абвінавачаньняў. Іх размова скончылася а палове на дванаццатую.

— Што вы зараз будзеце рабіць? — спытала яна адваката.

— Тэлефанаваць на пляц Хакот. — Менавіта там разьмяшчаўся цэнтар па расьсьледаваньні фінансавых махлярстваў.

Ён так і не прыйшоў дахаты уначы. Ёй так і не атрымалася заснуць. Навошта яна даўно не прадала гэтую недарэчную хату. Усе дзеці жывуць ва ўласных кватэрах. Раніцай на ёй твару не было. Яна выправілася ў горад. Прыпаркавала машыну. Удыхнуўшы глыбей, паднялася па прыступках офіса свайго мужа, каб сустрэцца з тым, што пакладзе канец яго жыцьця, як ён яго сабе ўяўляе.

Яны папярэдзілі яе, справа атрымае шырокую агалоску, надзвычай нэгатыўную. Яе гэты бруд таксама кране. Ёй прапанавалі знайсьці часовае сховішча. Неяк даўно, на выпадак, калі яе маці захоча пажыць у Дубліне, яна набыла маленькую кватэрку, разьмешчаную на асобным участку непадалёк ад мора. Гэта падыдзе ідэальна. За пару гадзін туды цалкам можна будзе перавезьці яе рэчы.

— Вы маеце ўсяго некалькі гадзін, — сказалі яны ёй.

Па яе просьбе ёй падалі магчымасьць паразмаўляць зь ім без староньніх.

Ён сядзеў у сваім офісе, назіраючы, як забіраюць паперы і кампутары. — Я заўсёды імкнуўся кімсьці стаць у гэтым жыцьці, — уздыхнуў ён.

— Ты мне гэта ўжо казаў.

— Авохці! Я кажу зноўку. Калі ты вымавіў нешта двойчы, гэта неабавязкова хлусьня.

— Ты быў кімсьці. Ты заўжды быў кімсьці. Але прагнуў ты іншага. Табе карцела мець усё.

— Ведаеш, табе бы не прыйшлося рабіць гэта, калі б з табой ўсё было добра.

— Са мной заўсёды ўсё добра.

— Не, ня добра. Ты была упартай, фрыгіднай, раўнівай сьцервай. І такой засталася.

— Я ніколі не раўнавала да таго, што магла табе даць Сабіна Кэсі, ніколі.

— Навошта ж ты зрабіла гэта?

— Бо ты павёў сябе ня годна. Аднойчы табе жыцьцё папярэдзіла, ты выратаваўся. Хіба ня досыць?

— Ты нічога ня ведаеш аб мужчынах. Нічога. — Ён амаль выплюнуў тыя словы. — Ты ня толькі ня здольная даць мужчыне задавальненьне, ты сур'ёзна мяркуеш, што сапраўдны мужчына можа прымаць твае падачкі і пстрычкі па носе.

— Дзеля дзяцей ты мог бы жыць інакш.

— Сыходзь прэч, Коні.

— Яны заўсёды любілі цябе, сапраўды любілі. Яны жывуць самастойна, але ты па-ранейшаму іх бацька. Цябе твой бацька ніколі асабліва не цікавіў, але для большасьці людзей усё інакш.

— Ты мяне ненавідзіш, так? Вось ты пацешысься, калі я апынуся за кратамі.

— Не. Да таго ж ты, верагодна, доўга там не затрымаесься. Ты заўжды вылезеш сухім з вады. — Яна пакінула кабінэт.

На наступных дзьвярах красавалася медзяная таблічка зь імем Сабіны Кэсі. З гэтага офіса таксама выносілі паперы і тэхніку. У Сабіны, мабыць, не было сям'і альбо сяброў, здольных падтрымаць яе ў ліхую гадзіну. Яна сядзела ў асяродзьдзі банкіраў, праўнікаў і інспэктараў з атрада па барацьбе з махлярствам.

Коні цьвёрдай хадой выйшла за дзьверы, села ў машыну і выправілася ў сваю новую кватэру ля мора.

ЛАПІК

Падбіраючы італьянскія імёны сваім падапечным Сыньёра ня так клапаціліся аб дакладным перакладзе, як імкнулася захаваць ініцыялы. У клясе была жанчына па імі Герта. Строга кажучы, яе належала назваць Маргарэт, а дакладней Маргарэтта. Але ў такім выглядзе Герта сваё імя ніколі бы не прызнала, таму давялося пераназваць яе ў Глорыю. Новае імя да таго прыйшлося ёй па гусьце, што яна падумвала захаваць яго надалей.

Буйны мужчына са шчырым, прыязным тварам назваўся Лапік. Сыньёра марудзіла. Бессэнсоўна шукаць адпаведнасьць. Трэба прапанаваць імя, якое яму спадабаецца вымаўляць. — Лярэнца, — выгукнула яна.

Лапік натхніўся. — Так сябе завуць у Італіі ўсе, каго клічуць Лапік?

— Так, Лярэнца, — Сыньёра яшчэ раз пакатала для яго на языку тыя гукі.

— Хіба не выдатна? Лярэнца! — Лапік быў у захапленьні ад свайго імя. — Mi chiamo Lorenzo, — казаў ён зноўку і зноўку.

У 1930-м годзе, пры хрышчэньні, Лапіку далі імя Джон Мэцью Ёсіф Бірн, але ніхто ніколі не зьвяртаўся да яго інакш як Лапік, маўляў, справа залапленая. Адзіны хлопчык пасьля пяці дзяўчынак. Яго зьяўленьне азначала, што маленькай фэрме наканавана ацалець. Каб весьці гаспадарку, патрэбны мужчынскія рукі.

Але чалавек страляе, ды чорт кулю носіць.

Лапік вяртаўся са школы. Яму засталося яшчэ паўтары мілі лужын і капяжу з дрэў, калі ён убачыў ідучых насустрач сясьцёр і зразумеў, здарылася нешта жудаснае. Спачатку ён вырашыў, што бяда з Трыперам, кольлі, яго сабакам, якога ён так любіў. Можа, парэзаў лапу, альбо пацукі пакусалі.

Ён паспрабаваў уцячы ад рыдаючых дзяўчынак, але яны дагналі яго і распавялі, што маці з татам адправіліся на нябёсы, і зараз яны будуць клапаціцца аб ім адтуль.

— Яны не маглі сысьці адначасова.

Лапіку споўнілася восем, ён ведаў што да чаму. Людзі сыходзяць на неба паасобку, тады ўсе апранаюць чорнае і галосяць.

Але так здарылася. Яны загінулі на пераезду. Пхалі фурманку, што захраснула на рэйках і апынуліся пад цягніком, нават не пасьпеўшы зразумець, што адбылося. Лапік ведаў, Бог заклікаў іх да сабе, надышоў іх час, але нават праз гады ня мог зразумець, чаму Бог вылучыў менавіта такі шлях.

Здарэньне прынесла ўсім вялізнае засмучэньне і тугу. Гаротнік машыніст так і не акрыяў, яго зьмясьцілі ў вар'ятню. Людзі, якія знайшлі маці і тату, ніколі і ні з кім тое не абмяркоўвалі. Аднойчы Лапік запытаў сьвятара, чаму Божанька, раз ужо Ён жадаў іх сьмерці, не замарозіў яго маці з татам падчас моцных зімовых халадоў. Сьвятар пачухаў патыліцу і адказаў, што таямніца тая вышэй за яго разуменьне, але калі б мы разумелі ўсё, што адбываецца на зямлі, мы былі бы мудрыя, як Сам Гасподзь Бог, а гэта, вядома, немагчыма.

Старэйшая сястра Лапіка, Роўз, працавала мэдсястрой у мясцовай лякарні. Яна кінула працу і вярнулася дахаты даглядаць малых. Юнак, які заляцаўся за ёй, хутка забыў аб сваіх пяшчотных пачуцьцях, калі гэта вылілася ў шпацыр даўжынёй паўтары мілі і сустрэчы ў тлумным асяродзьдзі дзятвы ў хаце, што лягла на яе плечы.

Роўз вяла хату цьвёрдай рукой. Кожны вечар яна ўсаджвала іх на кухні і сачыла, каб усе хатнія заданьні былі зробленыя. Яна прала і цыравала іх вопратку, гатавала і прыбірала, вырошчвала гародніну і разгадоўвала курэй. Яна гадзіла на фэрму парабка, Шэя Нэйла.

Шэй пас іх невялікі статак і падтрымліваў гаспадарку на плыву. Ён езьдзіў на рынкі і кірмашы, складаў дамовы. Жыў гэты маўклівы чалавек самотна, у прыбудове ля фэрмэрскай хаты. Суседзі знаходзілі гэта слушным. Нікому не спадабалася бы, калі б найміт жыў пад адным дахам зь дзяўчынкамі і малым.

Але дзяўчынкі Бірн адна за адной пакідалі маленькую фэрму. Роўз дапамагала ім здаваць іспыты і благаслаўляла на разьвітаньне. Адна зрабілася мэдсястрой, іншая рыхтавалася стаць настаўніцай, трэцяя ўладкавалася ў Дубліне, працавала ў краме, малодшая спыніла свой выбар на Дзяржаўнай Грамадзянскай Службе.

Роўз з дапамогай манашак паставіла на ногі дзяўчынак Бірн. Усе так казалі. Але галоўнае, яна выгадавала Лапіка. Лапік, зараз ужо вялікі хлопец, шаснаццаці гадоў, амаль забыўся на сваіх бацькоў. Яму ўспаміналася толькі жыцьцё з Роўз. Клапатлівая, вясёлая сястра ніколі не лічыла яго таўкачом.

Яна гадзінамі сядзела зь ім над падручнікамі, дапамагаючы яму зацьвердзіць урок. І ніколі не злавалася, калі наступнай раніцай ён ня мог яго ўзгадаць. Калі паслухаць у школе іншых хлопцаў, Роўз лепей за любую маці.

У той год, калі Лапіку споўнілася шаснаццаць, адбылося два шлюбы. Усё гатаваньне і ўсе клопаты па зборы госьцяў для сваіх малодшых сясьцёр Роўз ўзяла на сябе. Усё прайшло цудоўна. У памяць аб тых важных падзеях на сьцяну павесілі фатаграфіі, зробленыя перад хатай, якую Шэй дбайна пафарбаваў дзеля ўрачыстасьцяў. На вясельлях Шэй, вядома, прысутнічаў, але трымаўся ў цені, як і належыць наёмнаму працаўніку.

А потым сястра Лапіка, якая працавала ў Англіі, паведаміла, што рыхтуецца да вельмі сьціплага шлюбу. Тое вызначала яе цяжарнасьць і жаданьне абмежавацца запісам у бюро рэгістрацый. Яны з Лапікам будуць шчасьлівыя прыехаць, калі гэта дапаможа ёй, напісала Роўз. У зваротным лісьце пасьля шматлікіх падзяк меліся падкрэсьленыя два разы словы, якія вызначалі, што дапамога не запатрабуецца.

А сястрычка-мэдсястра выправілася ў Афрыку. Вось Бірны і ўладкаваліся, сказалі людзі. Роўз будзе гаспадарыць на фэрме, пакуль небарака Лапік не падрасьце і ня возьме справу ў свае рукі. Блаславі яго Бог, калі гэта некалі здарыцца. Усе разумелі, галава ў Лапіка цяміць кепска. Усе, акрамя Роўз і самога Лапіка.

Зараз, калі Лапіку споўнілася шаснаццаць, яму належала патурбавацца аб падрыхтоўцы да атрыманьня атэстата аб заканчэньні сярэдняй школы, але ніхто аб тым прамовы не заводзіў.

— Далібог, Браты залёгка ставяцца да гэтых рэчаў, — аднойчы сказала яму Роўз. — Табе бы ўжо трэба ўсё расплянаваць, паўтарыць, падвучыць матэрыял, а яны ні гу-гу.

— Ня думаю, што мне трэба здаваць іспыты сёлета.

— Ну вядома сёлета. Чацьвёрты кляс. Калі ж яшчэ?

— Брат Джэралд ні словы аб тым не казаў, — захваляваўся Лапік.

— Я усё ўладкую. — Яна заўжды ўсё ўладкоўвала.

Зараз гэтай прыгожай цёмнавалосай жанчыне, вясёлай і дабразычлівай, было амаль трыццаць. Усе тыя гады яна не магла паскардзіцца на адсутнасьць цікавасьці да яе з боку мужчын. Але Роўз нікому не адказвала ўзаемнасьцю. Ёй трэба паставіць сям'ю на ногі. Калі ўсё ўладкуецца, надыдзе час падумаць і аб рамантыцы … сьмяялася яна ў адказ, не засмучаючыся з-за адносін, што спыняліся, не пасьпеўшы пачацца.

Роўз пайшла да Брата Джэралду, маленькага добрага чалавечка, які заўсёды добра казаў аб Лапіку.

— Ах, Роўз, дзетка, расплюшчы вочкі, — уздыхнуў ён. — Лапік найлепшы хлопчык з усіх, хто калісьці падымаўся на ганак гэтай школы, але глузду ў небаракі, на жаль, з жабіны прыгаршчы.

Роўз ахапіла прыкрасьць. — Бадай, вы, Брат, не разумееце, — пачала яна. — Ён такі непасрэдны і так прагне вучыцца. Мабыць кляс, у якім ён займаецца, занадта вялікі.

— Ды ён чытае, водзячы пальцам па радках, і то зь вялікай напругай.

— Тага звычка. Мы маглі бы дапамагчы яму пазбавіцца ад яе.

— Я дзесяць гадоў спрабую пазбавіць яго ад той звычкі, і ўсё дарма.

— Ну, гэта яшчэ не канец сьвету. Ён жа не праваліў ні воднага іспыту. Не было ні адной кантрольнай, якую ён напісаў бы зусім дрэнна. Ці ён атрымае атэстат? — Брат Джэралд разявіў было рот, але раздумаўся і змаўчаў. — Не, Брат, працягвайце, калі ласка. Нам няма аб чым спрачацца. Абодва мы жадаем Лапіку найлепшага. Скажыце мне ўсё. Я павінна ведаць.

— Ён ніколі не правальваў кантрольныя, бо ніколі не пісаў іх. Я не хацеў падвяргаць яго такому зьневажаньню. Хіба можна дазволіць, каб хлопчык заўжды быў горш за ўсіх?

— І чым Лапік займаўся, пакуль астатнія пісалі кантрольныя?

— Я даваў яму розныя даручэньні. Ён выдатны, надзейны юнак.

— Якія менавіта, Брат?

— Ну, прынесьці скрыні з кнігамі, падпаліць камін у настаўніцкай, аднесьці нешта на пошту.

— Так я аплачвала рахункі гэтай школы дзеля таго, каб мой брат быў тут хлопчыкам на пабягушках, я вас дакладна зразумела?

— Роўз Бірн, — вочы брата Джэралда напоўніліся сьлязамі, — табе варта зірнуць праўдзе ў твар. Аб якіх рахунках ты кажаш? Некалькі фунтаў на год. Ты выдатна ведаеш, Лапік тут шчасьлівы. Хіба гэта ня лепшае, што мы здольныя для яго зрабіць? Зразумей, няма ніякага сэнсу прымушаць яго здаваць выпускныя іспыты. Хлопчык кепска цяміць, вось усё, што я маю сказаць. Жадаў бы я, каб гэта было самае дрэннае, што я мог сказаць аб усіх хлопчыках, якіх бачыла гэтая школа.

— Што ж мне зь ім рабіць, Брат? Я спадзявалася, ён пойдзе ў сельскагаспадарчы каледж, вывучыцца фэрмэрскай справе.

— Яму тое не па зубах, Роўз, ды ён туды і ня трапіць.

— Але як жа ён будзе гаспадарыць на фэрме?

— Ня будзе ён гаспадарыць на фэрме. Ты будзеш весьці справы. Ты заўсёды тое ведала.

Яна ня ведала. Да гэтай самой хвілі.

Дахаты яна вярнулася зь цяжкім сэрцам.

Шэй Нэйл віламі шуфляваў гной да кучы. Ён павітаўся зь ёй звычайным рэзкім ківам галавы. Трыпер, стары сабака Лапіка, ветліва забрахаў. Сам Лапік чакаў ля дзьвярэй.

— Брат Джэралд сказаў аба мне нешта дрэннае? — спалохана спытаў ён.

— Ён сказаў, што ты самы надзейны хлопец з усіх, хто калісьці хадзіў у гэтую школу. — Супраць волі яна пачала размаўляць зь ім амаль як зь немаўлём і спалохалася, зразумеўшы гэта.

Але Лапік нічога не зазначыў. Яго буйны твар празьзяў. — Сапраўды?

— Так, ён сказаў, ты выдатна распальваеш камін, пераносіш кнігі і выконваеш даручэньні. — Яна імкнулася мовіць нязмушана, без гаркаты.

— Ну, большасьці зь іх ён не давярае, а мне давярае. — Лапік ганарыўся сабою.

— У мяне трошкі баліць галава, Лапік. Ты ня мог бы прынесьці мне кубак гарбаты і лусту хлеба і Шэю таксама прыгатаваць гарбату?

— Зрабіць яму лусьцік зь вяндлінай і памідорам?

— Так, было б выдатна.

Яна паднялася наверх і лягла ў ложак. Як яна раней не прымячала, які ён? Ці адчувалі бацькі, што зь ім нешта кепска?

Гэтага ёй ніколі не пазнаць. Што ж зараз, яна ніколі ня выйдзе замуж? Ёй маецца жыць тут з сваім разумова адсталым братам і наймітам, зь якога слова ня выцягнеш? І ніякага прасьвету наперадзе.

Кожны тыдзень яна пісала ліст адной зь сясьцёр, дык раз на месяц кожная атрымлівала ад яе вестку. Зараз лісты даваліся ёй з напругай. Ці разумеюць яны, што ў іх брата кепска з галавой? Яны заўжды дзякавалі і хвалілі яе. Няўжо за тое, што яна прысьвяціла ўсё сваё жыцьцё дагляду за ім? Яна паняцьця ня мела, што гэта так. Ёй падавалася, з-за няшчаснага выпадку прыйдзецца ахвяраваць колькі год сваёй маладосьці, сваёй прафэсійнай кар'еры. Яе захлынула туга. Навошта бацькі пхалі гэтую чортаву фурманку, чаму ня кінулі яе і ня выратаваліся самі?

У пляменьніцы дзень народзінаў. Яна паклала ў канвэрт паштоўку і дзесяць шылінгаў, і раптам зразумела, што з пункту гледжаньня астатніх яна атрымала за сваю фатыгу нядрэннаю ўзнагароду. Як жа, яна мае фэрму. Калі б яны толькі ведалі, да чаго гняце яе тая фэрма. Яна аддала бы яе першаму стрэчнаму, калі б ведала, што Лапік будзе мець тут шчасьлівую хату да сканчэньня свайго жыцьця.

Кожнае лета ў горадзе праходзіў кірмаш з зáбаўкамі. Роўз з Лапікам выправіліся туды ў нядзелю. Яны пракаціліся на каруселі, паскокалі на батутах. У цягніку з прывідамі Лапік хапаў яе за руку і крычаў ад жаху, але потым папрасіў шылінг праехаць іншы разок. Яна сустрэла шмат знаёмых, усе зь цеплынёй віталі яе. У горадзе Роўз Бірн захапляліся. Зараз яна разумела, чаму. Іх уражвала, што яна паставіла крыж на сваім жыцьці.

Яе брат быў на вяршыні асалоды.

— Мы можам выдаткаваць грошы за яйкі? — спытаў ён.

— Ня ўсе.

— Хіба можна выдаткаваць іх лепш, як на кірмашы? — зьдзівіўся ён і яна прапанавала яму пайсьці да намёту Тры Кольцы і выйграць для яе статую Сьвятога Сэрца. Ён прынёс ёй сваю выйгранку, разьдзімаючыся ад гонару.

Голас у яе за сьпіной вымавіў: — Я адвязу статую на фэрму, каб вам не цягацца зь ёй цэльны дзень. — Гэта быў Шэй Нэйл. — Пакладу яе на багажнік ровара, — прапанаваў ён.

Вельмі любасна зь яго боку. Грувасткая статуя, нядбайна загорнутая ў газэту, важка адцягвала рукі.

Роўз з падзякай усьміхнулася. — Вы цудоўны хлопец, Шэй. Заўжды аказваецеся менавіта там, дзе вы патрэбный.

— Дзякуй, Роўз.

Нешта было ня так зь ягоным голасам. Падаецца, ён выпіў. Яна ўважліва зірнула на яго. Адылі, чаму бы і не? Сёньня ў яго выходны. Калі ён жадае выпіць, гэта ягоная справа. Жыцьцё ў яго не занадта вясёлае. Жыве адзін у прыбудове, раскідвае гной, доіць кароў. Сяброў нямае, блізкіх сваякоў, колькі яна ведае, таксама. Можа, трохі віскі ў вольны дзень яго адзіная ўцеха.

Яна прайшла наперад і паказала Лапіку прадказальніцу будучыні: — Паспрабуем шчасьця?

Яго палохала, што яна захоча сысьці дахаты. На кірмашы так файна. — Хачу, хачу. Хай прадкажа мне будучыню, — прысьпешыўся ён. Цыганка Эла марудліва разглядала яго далонь. Яна ўбачыла выдатныя посьпехі ў гульнях і ў спорце, доўгае жыцьцё, працу зь людзьмі. І падарожжа. Падарожжа праз мора. Роўз ўздыхнула. Усё ішло так цудоўна. Навошта ёй спатрэбілася згадваць падарожжа? Патрапіць замежжа Лапік зможа хіба што зь ёй. А гэта выглядае занадта малаверагодным.

— Зараз ты, Роўз, — папрасіў ён.

Цыганка Эла, задаволеная, падняла на яе вочы.

— Але мы ведаем мой лёс, Лапік.

— Ведаем?

— Мне маецца рупіцца аб фэрме разам з табой.

— Але я буду сустракацца зь людзьмі і адпраўлюся вандраваць праз мора.

— Так, сапраўды, — пагадзілася Роўз.

— Дай сваю руку, Роўз, калі ласка. — Ён нават падскокваў ад нецярпеньня.

Цыганка Эла прыкмеціла на далоні Роўз замужжа на працяг года, адно дзіця і вялізнае шчасьце.

— А я паеду праз мора? — спытала яна больш зь ветласьці.

— Не, — цыганка Эла ня бачыла падарожжа для Роўз. Яна бачыла некаторыя заганы са здароўем, але не даўгія. Дзьве з паловай кроны былі аддадзены і перш як сысьці дахаты, яны яшчэ зьелі па марозіву. Дарога зварот падалася доўгай. Яе пацешыла, што не прыйшлося цягнуць з сабою статую.

Перад сном Лапік усё балбатаў аб выдатным дні і аб тым, як ён не спалохаўся цягніка з прывідамі. Роўз глядзела на агонь і думала аб цыганцы Элы. Што за дзіўнае жыцьцё, увесь час рушыць з горада ў горад з аднымі і тымі людзьмі. Магчыма, яна замужам за гаспадаром каруселі.

Лапік выправіўся ў ложак з коміксамі, што яна набыла яму, а Роўз паспрабавала ўявіць, што робіцца на кірмашы зараз. Хутка зачыняць. Разнаколерныя агні згаснуць, людзі разыдуцца па сваіх вагончыках. Трыпер мякка пахрапваў, ляжачы ля каміну. Лапік засыпаў наверсе. На вуліцы сьцямнела. Роўз падумала аб замужжы, аб адзіным дзіцяці, аб слабым здароўі напрыканцы жыцьця. Яны павінны пакласьці канец паданьням такога кшталту. Некаторыя людзі досыць дурныя, каб даць ім веры.

Уначы яна прачнулася ад недахопу паветра. Зьверху яе прыціснула нешта цяжкае. У жаху паспрабавала яна вызваліцца. Звалілася шафа? Абрынулася страха? Калі яна пачала крычаць, яе вусны закрыла нечыя рука. Пах віскі. У гэты момант яна з балючай выразнасьцю зразумела, што Шэй Нэйл у яе ложку наваліўся на яе ўсёй сваёй вагай.

Зь вялізнай напругай вызваліла Роўз галаву ад яго рукі. — Калі ласка, Шэй, — шапнула яна. — Калі ласка, ня трэба.

— Ты тага прагнеш, — ён, сапучы, імкнуўся рассунуць ёй ногі.

— Шэй, не. Я не жадаю, каб ты гэта рабіў. Шэй, сыдзі зараз і забудзем аб гэтым выпадку.

— Чаму тады шэпчаш? — Ён таксама перайшоў на шэпт.

— Бо баюся абудзіць Лапіка, напалохаць яго.

— Не, таму што мы можам гэта рабіць, вось чаму, таму ты не жадаеш яго будзіць.

— Я дам табе ўсё што захочаш.

— Не, зараз прамова аб тым, што я зьбіраюся даць табе. — Ён быў хмулаты, ён быў цяжкі, ён быў занадта моцны для яе. Ёй мелася вылучыць адно з двух. Альбо паклікаць Лапік і апынуцца перад ім у такім выглядзе, начная сарочка разьдзёртая, цела распрастаная. Ці дазволіць Шэю давяршыць пачатае. Роўз ўпадабала другое.

Наступнай раніцай яна папрала ўсе пасьцельныя рэчы, спаліла сарочку і адчыніла вокны ў спальні.

— Шэй прыходзіў уначы наверх, — сказаў Лапік за сьняданкам.

— Чаму ты так вырашыў?

— Статуя, што я выйграў для цябе, стаіць на лесьвічнай пляцоўцы.

— Дакладна, — пагадзілася Роўз.

Яна пачувалася скатаванай і спустошанай. Яна загадае Шэю сысьці. Лапік пачне задаваць бясконцыя пытаньні. Ёй прыйдзецца выдумляць нейкія казкі, каб схаваць усё ад яго, і ад суседзяў таксама. Потым яе ахапіла злосьць. Чаму яна, Роўз, цалкам бязьвінная ва ўсім гэтым, павінна прыдумляць апраўданьні, тлумачэньні? Больш няшчырай гісторыі яна ў жыцьці ня чула.

Раніца мінула як звычайна. Яна прыгатавала Лапіку лусьцікі і ён адправіўся ў школу, як зараз ёй было вядома, выконваць даручэньні настаўнікаў. Яна сабрала яйкі, пакарміла курэй. Увесь гэты час вецер паласкаў на матузу прасьціны і навалачкі. Коўдра ляжала на загарадзі.

Так павялося, на сьняданак Шэй піў гарбату з хлебам з маслам у сваім закутку. Толькі пачуўшы гарадзкія званы ён мыў рукі і твар ля помпы на двары і ішоў у хату паесьці. Калісьці на абед было мяса, калісьці поліўка. Але заўжды рондаль буйнай рассыпістай бульбы, гарлач з вадой на стале і кубак гарбаты. Пасьля ежы Шэй мыў за сабою посуд.

Цалкам бязрадаснае мерапрыемства. Часам Роўз чытала за абедам, бо суразмоўца з Шэя быў ні да чаго ня варты. Сёньня яна нічога не варыла. Калі ён прыйдзе, яна загадае яму сысьці з фэрмы. Але званы празванілі, а ён не прыйшоў. Яна ведала, што ён працуе. Чуваць было, як дашлі на дойку каровы, як уключалася маслабойка.

Зараз яе ахапіў жах. А калі ён зноў накінецца на яе? Раптам ён успрыняў тое, што раніцай яму не паказалі на дзьверы, як заахвочваньне? Ён і яе пасіўнасьць уначы мог расцаніць як заахвочваньне, тады як адзінай яе мэтай было абгарадзіць Лапіка ад незразумелых яму рэчаў. Нармалёвы шаснаццацігадовы хлопец разабраўся бы ў здарэньні, але Лапік ня быў нармалёвым.

Да двух гадзін яна ўжо месцы сабе не знаходзіла. Каб Шэй не прыйшоў паабедаць, такога ніколі не здаралася. Няўжо ён чакае яе дзесьці, каб накінуцца і зноў згвалтаваць? Хай толькі паспрабуе. Бог сьведка, гэтым разам яна пастаіць за сябе. Адразу за прызбай ляжаў кій з цьвікамі, якім здымалі са страхі сукі і галінкі. Менавіта тое, што трэба. Яна занесла яго ўнутр і села за кухенны стол, спрабуючы сплянаваць свае дзеяньні.

Дзьверы ціха адчыніліся і ён зьявіўся на кухні перш, як яна пасьпела апамятацца. Яна ірванулася да сваёй зброі, але ён адштурхнуў кій прэч. Твар у яго быў зьбялелы, адамаў яблык ходырам хадзіў па шыі. — Тое, што адбылося ўчора, не павінна было здарыцца, — сказаў ён. Яе ўсю трэсла. — Я быў вельмі п'яны. Мне нельга шмат піць. Гэта ўсё віскі.

Яна шукала словы, што прымусілі бы яго сысьці зь іх жыцьця. Прыдатную фразу аб звальненьні, пасьля якой ён не накінецца на яе нанава. Але язык не жадаў ёй падпарадкоўвацца. Яны абвыклі да маўчаньня. Гадзіны, дні, тыдні яе жыцьця прайшлі на гэтай кухні побач з Шэям Нэйлам, і ні словы не было сказана. Але сёньня ўсё зьмянілася. Спуд і памяць аб жаху мінулай ночы стаялі паміж імі. — Мне б карцела, каб мінулай ночы не было, — вымавіў ён урэшце.

— Мне таксама, Бог сьведка, мне таксама. Але зробленага ня вернеш … — Вось зараз яна ўсё скажа, прагоніць яго зь іх фэрмы.

— Але зробленага ня вернеш, — падхапіў ён, — мне ня варта зараз абедаць з табой у тваёй хаце. Цяпер я буду варыць сабе сам, у прыбудове. Так будзе лепш.

Ён насамрэч зьбіраўся застацца пасьля таго, што адбылося паміж імі. Самы інтымны і жахлівы зьдзек, што толькі можна зьдзейсьніць над іншым чалавекам, гэты вар'ят спадзяваўся загладзіць сьмяхотнымі зьменамі ў раскладзе сілкаваньня.

Яна загаварыла мякка і вельмі асьцярожна. Нельга, каб яе голас гучаў спалохана. — Не, Шэй, тага нядосыць. Мусібыць, табе лепей сысьці. Нам нялёгка будзе забыць тое здарэньне. Знайдзі сабе іншае месца.

Ён зірнуў на яе зь недаверам. — Я не магу сысьці.

— Ты знойдзеш нешта іншае.

— Я не магу сысьці, я кахаю цябе.

— Не чаўпі. — Зараз яна раззлавала і шчэ больш спужалася. — Ты не кахаеш мяне. Тое, што ты зрабіў, ня мае нічога агульнага з каханьнем.

— Я ж кажу, гэта ўсё віскі. Але я кахаю цябе.

— Сыходзь, Шэй.

— Я не магу кінуць цябе. Што будзе з табой і з Лапікам, калі я сыду?

Ён павярнуўся і выйшаў з кухні.

— Чаму Шэй не прыйшоў абедаць? — спытаў Лапік у суботу.

— Ён сказаў, што хоча абедаць у сябе. Ты ж ведаеш, Шэй мармоль, — адказала Роўз.

З таго самога дня яна не размаўляла з Шэем. Праца ішла сваёй чаргой. Загарадзь вакол фруктовага саду была папраўленая. На кухенныя дзьверы ён прымайстраваў новую засаўку. Зараз можна было замыкацца на ноч знутры.

Трыпер, стары сабака, паміраў.

Лапік не знаходзіў сабе месцы ад гора. Ён трымаў галаву сабакі на каленах і імкнуўся даць яму з лыжачкі хоць глыток воды. Часам, абхапіўшы шыю сабакі рукамі, ён пачынаў плакаць. — Ачуньвай, Трыпер. Не магу чуць, як ты дыхаеш.

— Роўз? — у першы раз за ўсе гэтыя тыдні Шэй зьвярнуўся да яе.

Яна скаланулася. — Што?

— Бадай, мне трэба забраць Трыпера да палетка і застрэліць яго. Як ты лічыш? — Яны абодва паглядзелі на сабаку, які задыхаўся.

— Мы ня можам зрабіць так, не сказаўшы Лапіку. — У гэты дзень Лапік сышоў у школу, паабяцаўшы Трыперу набыць біфштэкс. На зваротным шляху ён зазірне ў ятку. Сабака ўжо ня мог нічога есьці, але Лапік не жадаў у гэта верыць. Раптам кавалачак мяса падніме яго ўлюбёнца на ногі.

— Тады я спытаю яго?

— Спытай.

Ён адышоў. Увечар Лапік вырыў магілу для Трыперу і яны прынесьлі яго на далёкі ўскраек палетка. Шэй прысунуў стрэльбу да галавы сабакі. У сэкунду ўсё было скончана. Лапік зрабіў маленькі драўляны крыж і яны ўтрох пастаялі ў маўчаньні вакол невялікага капца. Потым Шэй выправіўся ў свой закутак.

— Ты такая ціхая, Роўз, — сказаў Лапік. — Думаю, ты любіла Трыпера ня менш за мяне.

— Ну вядома, — адказала яна.

Але Роўз была пагружаная ў сябе па іншым чыньніку. Яе бянтэжыла затрымка находу. Раней такога не здаралася.

Паводзіны сястры турбавалі Лапіка ўвесь наступны тыдзень. Нешта зь ёй вельмі блага. Справа тут мусібыць ня толькі ў Трыперы.

У Ірляндыі пяцідзесятых гадоў перад ёй адчыняліся тры шляхі. Яна магла нарадзіць дзіця і працягваць жыць на фэрме. Аганьбаваная жанчына, аб якой гадамі будзе гавэндаць парафія. Магла прадаць фэрму і рушыць кудысьці разам з Лапікам, пачаць новае жыцьцё ў незнаёмым месцы. Магла прыцягнуць Шэя Нэйла да сьвятара і павянчацца зь ім.

Усе тыя магчымасьці мелі свае заганы. Ёй была нясьцерпная думка аб зьмене статусу пасьля ўсіх гэтых гадоў. Стаўшы маці-адзіночкай яна ператворыцца ў аб'ект плётак і жалю. Зь яе бяскрыўднымі нешматлікімі задавальненьнямі, накшталт візытаў у горад, кубачка кавы ў карчме пры гасьцініцы, гутарак з суседзямі пасьля імшы, будзе скончана. Яе пачнуць цурацца, Лапік будзе саромецца. Але ці здолее яна прадаць фэрму і зьехаць пры такіх акалічнасьцях? Фэрма прыналежыць ім усім, яе чатыром сёстрам у тым ліку. Што адчуюць яны, пазнаўшы, што яна забрала выгандлеваныя грошы і перасялілася з Лапікам і байструкам у Дублін?

Яна пабралася шлюбам з Шэям Нэйлам.

Лапік быў шчасьлівы. Больш за ўсё яго радавала пэрспэктыва стаць дзядзькам. — Малы будзе клікаць мяне дзядзька Лапік? — хацеў ён ведаць.

— Як ты пажадаеш, — усьміхалася ў адказ Роўз.

Шэй Нэйл зараз спаў у спальні Роўз, у астатнім у хаце амаль нічога не зьмянілася. Хіба што Роўз радзей звычайнага хадзіла ў горад. Можа стамлялася хутчэй, можа страціла цікавасьць да сустрэч з знаёмымі. Лапік ня ведаў. Яна радзей пісала сёстрам, хоць тыя сталі пісаць ёй часьцей. Іх уразіў гэты шлюб. І адсутнасьць вялікага застольля накшталт тых, што Роўз ўладкоўвала для іх. Яны прыехалі і з пачуцьцём няёмкасьці паціснулі Шэю руку. Ня вынесьлі яны нічога зразумелага і з гутарак са старэйшай сястрой.

А потым нарадзіўся малы, дужае, здаравенькае дзіця. Хросным бацькам стаў Лапік, хроснай маці спадарыня Нолан — гаспадыня гасьцініцы. Пры хрышчэньні хлопчыку далі імя Аўгуст. Хатнія яго звалі Гусам. Калі Роўз ўпершыню ўзяла на рукі свайго сына, усьмешка вярнулася на яе твар. Лапік душы ня чуў у пляменьніку і няньчыўся зь ім бяз стомы. Шэй быў з малым такі ж маўчун і сугней, як і з ўсімі астатнімі. Дзіўнае сямейства паволі прыціралася адно да аднаго.

Лапік пачаў працаваць у гасьцініцы спадарыні Нолан. Лепшага памагатага ў яе ніколі не было, казала спадарыня Нолан. Яму кожная справа па плячу. Бяз Лапіка яны бы пэўна загінулі.

Маленькі Гус навучыўся хадзіць і, гойдаючыся, клыпаў па двары за куранятамі, а Роўз, стоячы ў дзьвярах, захаплялася ім. Шэй заставаўся нязьменна панурым. Часам па начах Роўз цішком назірала за ім. Ён падоўгу ляжаў з адчыненымі вачыма. Аб чым ён меркаваў? Ці быў ён шчасьлівы ў гэтым шлюбе?

Сэксам яны практычна не займаліся. Спачатку замінала яе цяжарнасьць. Але пасьля нараджэньня Гуса яна сказала яму вельмі шчыра: — Мы з табой муж і жонка, трэба забыцца на мінулае і жыць нармалёвым сямейным жыцьцём.

— Гэта слушна, — пагадзіўся ён. Зрэшты, без усякага запалу.

Да свайго зьдзіўленьня Роўз выявіла, што, нягледзячы на ўспаміны аб той жахлівай ночы, не выпрабоўвае да яго ні страху, ні агіды. Фактычна яны былі блізкія лічаныя разы. Ён заўжды баяўся, дзейнічаў жудасна ніякавата, маўчаў. Зрэшты, гутаркі на любы тэмат даваліся яму цяжка.

Яны не трымалі ў хаце сьпіртнога, за выключэньнем пачатай пляшкі віскі на верхняй паліцы кухеннай шафы на выпадак крайняй неабходнасьці. Напрыклад, намачыць вату, калі хтосьці захварэе на зубы. П'яная ўтрапёнасьць той ночы ніколі ня згадвалася паміж імі. Роўз імкнулася выцесьніць з галавы падзеі, што больш нагадвалі жахлівы сон. Яна нават не задумвалася, што менавіта яны прывялі да нараджэньня Гуса, дзіцяці, які прынёс ёй больш шчасьця, як магла яна ўявіць у найсьмелых мроях.

Таму калі Шэй вярнуўся з кірмашу п'яны амаль да страты здольнасьці варушыць языком, яна апынулася да тага цалкам не гатовая. Узвар'яваны яе заўвагай, ён выхапіў са штаноў дзягу і выцяў яе. Гэта ўзрушыла яго і ён кінуўся на яе дакладна як той ноччу, аб якой яна намагалася забыць. Былы жах і агіда ахапілі яе. І хоць зараз яна ведала яго цела, сама жадала яго, гэта было жудасна. Яна ляжала на сваім ложку ўся ў сіняках, вусны пабітыя да крыві.

— Заўтра высакародная пані ня зможа прыйсьці і загадаць мне складаць рэчы і выбірацца. Ня гэтым разам. Зараз я твой муж. — Ён адвярнуўся і захроп.

— Што здарылася, Роўз? — устрывожыўся Лапік.

— Звалілася з ложку сонная, і разьбіла галаву аб столік поруч пасьцелі.

— Я папрашу лекара зазірнуць да цябе, калі буду ў горадзе? — Лапік ніколі ня бачыў такіх сінякоў.

— Не, Лапік, усё добра, — сказала яна і далучылася да жонак, якія трываюць лютасьць, бо гэта прасьцей, чым ёй супрацьстаяць.

Роўз спадзявалася на другое дзіця, сястрычку для маленькага Гуса. Не атрымалася. Як дзіўна, цяжарнасьць можа апынуцца вынікам адзінай ночы гвалту і не настае пасьля шматлікіх месяцаў таго, што завецца нармалёвым сямейным жыцьцём.

Спадарыня Нолан з гасьцініцы зьвярнула ўвагу лекара Кені на падазрона частыя падзеньні і ўдары Роўз.

— Ведаю, я бачыў яе.

— Яна кажа, што стала нязграбнай, але мне ў тое слаба верыцца.

— Я таму веры таксама ня шмат даю, спадарыня Нолан, але што я магу зрабіць? — Ён досыць доўга жыў на сьвеце, каб зазначыць, колькі жанчын кажуць аб нязграбнасьці, што зьявілася зьнянацку, і выпадковых падзеньнях.

Па дзіўнай заканамернасьці адбывалася гэта часьцей за ўсё ў тыя дні, калі ў горадзе меліся кірмашы. Будзь яго воля, лекар Кені забараніў бы продаж трункаў на кірмашах. Але хто паслухае старога вясковага лекара, які павінен здавольвацца драбкамі інфармацыі аб здарэньнях.

Лапіку падабаліся дзяўчыны, але посьпехам у іх ён не карыстаўся. Яму патрэбны вастраносыя чаравікі і гладкая фрызура, сказаў ён Роўз, тады дзяўчыны яго пакахаюць. Яна набыла яму вастраносыя чаравікі і намаглася ўпарадкаваць валасы, але гэта не спрацавала.

— Лічыш, я некалі ажанюся, Роўз? — спытаў ён неяк увечары. Шэй зьехаў у іншы горад купляць быдла. Гус заснуў у прадчуваньні школьнага жыцьця, якое пачнецца заўтра. Роўз і Лапік сядзелі ля каміна, дакладна як у ранейшыя часы.

— Ня ведаю, Лапік. Я, шчыра кажучы, і сама не разьлічвала выйсьці замуж, але памятаеш, тая варожка, да якой мы хадзілі шмат гадоў таму, наваражыла мне замужжа ў найблізкі год. Так і здарылася. Хоць я і не чакала нічога падобнага. Яшчэ яна сказала што ў мяне будзе дзіця, якое зробіць мяне шчасьлівай, але я і ўявіць не магла, што ўсё так і атрымаецца. Табе яна абяцала працу, зьвязаную са шматлікімі сустрэчамі зь людзьмі. Так яно і ёсьць у гасьцініцы. І падарожжа праз мора, і посьпехі ў спорце, дык ўсё гэта цябе чакае. Яна весела ўсьміхнулася брату, нагадваючы аб прыемных яму рэчах, абыходзячы маўчаньнем паабяцаныя цыганкай Элай ёй самой хваробы. Калі гэта яшчэ будзе.

Калі гэта здарылася, дык здарылася цалкам нечакана. Не было ў горадзе кірмашу, не чакалася ніякай п'янкі, ніякіх рэк віскі сярод мужчын, якім выпіўка была адзінай уцехай. Гэтай ноччу яна не сьцераглася яго вяртаньня, вось чаму яе так шакаваў яго п'яны твар, каламутны расплывісты позірк, перакошаны рот.

— Не глядзі на мяне так, — адразу завёўся ён.

— Я наогул на цябе не гляджу.

— Глядзіш, перац цябе ў вочы. Яшчэ як глядзіш!

— Набыў цялятаў?

— Ты зараз атрымаеш цялятаў, — выгукнуў ён, адпярэзваючы пас.

— Не, Шэй, не. Я проста размаўляю з табой. Ні ў чым цябе не папракаю. НЕ! — вырваўся зь яе грудзей крык замест звычайнага ўмольнага шэпту, якім яна размаўляла з гэтым вар'ятам, імкнучыся ўсьцерагчы брата і сына ад такіх сцэн.

Крык яшчэ больш узрушыў яго. — Распусьніца. Брудная паскудніца. Табе вечна бракуе, у гэтым заўсёды былі тваі заганы, нават калі ты не была мужней жонкай, набрыдзь. — Ён таргануў пасам і выцяў яе па плячах, потым па галаве.

Тагачас яго штаны зваліліся на падлогу. Ён ірвануў на ёй сарочку. Яна кінулася да крэсла, спрабуючы абараніцца, але ён апынуўся там раней, грукнуў крэслам аб сьпінку ложка і рушыў да яе з абломкам у руцэ.

— Не, Шэй, дзеля Бога, ня трэба. — Яна забыла, што яе могуць пачуць. У дзьвярах зьявіўся маленькі спалоханы Гус, ад страху запхнуўшы ў рот палец, ззаду яго застыў Лапік. Абодвух, абуджаных лямантам, прыкавала да месца сцэна, што адчынілася іх вачам. — Дапамажы, Лапік, дапамажы мне! — выгукнула Роўз раней, чым усьвядоміла, што робіць. І убачыла, як вялізная рука Лапіка адцягнула Шэя за карак.

Гус заекатаў ад жаху. Роўз прыкрылася разьдзёртай начной сарочкай і, не зьвяртаючы ўвагі на кроў, што лілася зь ілба, кінулася падхапіць сына на рукі.

— Ён сам ня свой, — зьвярнулася яна да Лапіка, — не разумее, што робіць. Замкнем яго недзе.

— Татачка, — плакаў Гус.

Шэй вырваўся і рушыў да маці зь дзіцем. У руцэ ён дагэтуль сьціскаў ножку ад крэсла.

— Лапік, запрамілы Бог, — узмалілася яна.

Шэй зірнуў на Лапіка. Гэты буйны хлопец у нерашучасьці спыніўся сярод пакоя, абціраючы чырвоны, змоклы ад спуду твар.

— Ну дык, пані Роўз, у вас выдатны абаронца. Гарадзкі вар'ят у бялізьне, адна любата. Вясковы ідыёт мае намер уступіцца за сваю сястрычку. Гэй, Лапік, ты ж вялікі хлопчык, джвагні мяне. Гваздані мяне, гаматны кныр. Га!? — Востры бок залому ператвараў ножку крэсла ў яго руцэ у небясьпечную зброю.

— Стукні яго, Лапік, — крыкнула Роўз, і цяжкі кулак Лапіка абрынуўся на сківіцу Шэя. Падчас падзеньня Шэй заваліўся на мармуровы рукамыйнік. Раздалося храбусьценьне і Шэй застаўся ляжаць з шырока расплюшчанымі вачыма. Роўз мякка апусьціла Гуса на падлогу, малы спыніў ёкат. Нейкі час усе маўчалі.

— Думаю, ён памёр, — вымавіў Лапік.

— Ты зрабіў тое, што павінен быў зрабіць. — Лапік зь недаверам паглядзеў на яе. Яму падавалася, ён зьдзейсьніў нешта жудаснае. Ён занадта моцна стукнуў Шэя, выбіў зь яго дух. Роўз часта папярэджвала яго: — Сувымярай сваю сілу, Лапік, лягчэй з тым ці з гэтым. — Але гэтым разам яна ні словы не сказала яму ў папрок. Тое, што здарылася, не зьмяшчалася ў ягонай галаве. Ён адхіснуўся ад расхінутых вачэй на падлозе.

Роўз памяркоўна загаварыла. — Зараз, Лапік, табе трэба апрануцца і на ровары паехаць у горад, сказаць лекару Кені, што гарапашнік Шэй зваліўся і стукнуў галаву. Ён пакліча айца Махера, потым яны прывязуць цябе зварот.

— А мне сказаць … ?

— Ты скажаш, што чуў крыкі, і што Шэй зваліўся, а я папрасіла цябе паехаць за лекарам.

— Але ён не … Лекар Кені здолее … ?

— Лекар Кені зробіць, што зможа, а потым заплюшчыць беднаму Шэю вочы. А зараз, Лапік, калі ласка, апранайся і едзь.

— З табой усё будзе добра, Роўз?

— Я буду ў парадку, і Гус у парадку.

— Я у парадку, — засьведчыў Гус, па-ранейшаму не вымаючы палец з рота і не адпускаючы руку маці.

Лапік ехаў скрозь цемру, не разьбіраючы шляху. Сьвятло фары ровара мацала па жахлівых начных ценях і абрысах.

Лекар Кені і айцец Махер прымацавалі яго ровар на дах лекарскай машыны. Яны засьпелі Роўз вельмі спакойнай. Яна апранула чорную спадніцу зь белай кашуляй, сьціплую цёмную кофту і зачасала валасы на ілоб, каб прыхаваць рану. У каміне ярка гарэў агонь, ад разламанага крэсла застаўся толькі попел. Зараз ні адна душа ня ўбачыць, што яго можна было выкарыстаць у якасьці зброі. Са зьбялелым тварам падрыхтавала яна імбрык для гарбаты і сьвечкі для Апошняй Прычасьці.

Сьвятар загадаў Лапіку і Гусу памаліцца разам з Роўз. Было выпісана пасьведчаньне аб сьмерці. Відавочны няшчасны выпадак з нагоды алкагольнай інтаксыкацыі. Раніцай прыйдзе жанчына абмыць цела. Былі выказаныя і прынятыя фармальныя спачуваньні. І лекар і сьвятар ведалі, шлюб гэты быў змушаны, без каханьня. Гаспадыня хаты зацяжарала ад найміта. Шэй Нэйл ня ўмеў піць, тое ўсім вядома.

Лекар Кені не зьбіраўся высьвятляць, як зваліўся Шэй. Не зьбіраўся ён абмяркоўваць і сьвежую кроў на твары Роўз. Пакуль сьвятар займаўся сваёй справай, доктар выцягнуў сакваяж і, не чакаючы просьбы, вывучыў і апрацаваў рану. — Усё будзе добра, Роўз, — вымавіў ён. І яна ведала, казаў ён ня толькі аб ране ў яе на ілбу. Ён меў на ўвазе ўсё разам.

Пасьля пахаваньняў Роўз сабрала ўсю сваю сям'ю на фэрме. Сеўшы вакол кухеннага стала яны прыступілі да клапатліва прыгатаванага ёю абеду. На хаўтурах прысутнічала ўсяго некалькі сваякоў Шэя, іх на фэрму не запрасілі.

Роўз мела прапанову. Зараз гэтае месца зьвязана для яе зь ня вельмі прыемным ўспамінам. Ёй, Гусу і Лапіку карцела бы ўсё прадаць і рушыць ў Дублін. Яна абмеркавала пытаньне з агентам па нерухомасьці і атрымала слушнае паданьне аб кошце фэрмы. Мабыць хтосьці супраць продажу? Жадае нехта зь іх жыць тут? Не, ніхто зь іх жыць тут не жадае, так, усе яны цалкам падтрымліваюць жаданьне Роўз прадаць фэрму.

— Добра — Яна была ляканічная.

Магчыма, ім захочацца ўзяць нешта на памяць?

— Зараз? — Іх уразіла такая хуткасьць.

— Так, сёньня.

Яна зьбіралася выставіць хату на продаж на наступны ж дзень.

Гус засвоіўся ў дублінскай школе, а Лапік, узброены бліскучай рэкамэндацыяй спадарыні Нолан, атрымаў працу парцье ў маленькім гатэлі. Неўзабаве яго ўжо ўспрымалі там як чальца сям'і і запрасілі туды жыць. Гэта задаволіла ўсіх. І гады пацяклі адно за адным досыць мірна.

Роўз вярнулася да працы мэдсястры. Гус пасьпяхова скончыў школу і паступіў на курсы гатэльнага мэнэджмэнту. У свае сорак зь лішкам Роўз па-ранейшаму заставалася прывабнай жанчынай і цалкам магла зноў выйсьці замуж. Удаўцы пацыентак, якіх ёй прыходзілася даглядаць на працы, выяўлялі да яе немалую цікавасьць, але Роўз заставалася непахіснай. Ёй хапіла аднаго шлюбу без каханьня. Яна ні з кім ня злучыць сваё жыцьцё, ва ўсялякім разе, пакуль ня стрэне чалавека, якога сапраўды пакахае. Яна не лічыла сябе абдзеленай цеплынёй і пяшчотай. Далёка ня ўсе людзі здольны пахваліцца такім багацьцем, як Гус і Лапік.

Гус любіў сваю справу. Каб лепш асвоіць гатэльны бізнэс, ён з задавальненьнем хапаўся за самую цяжкую працу, згаджаўся на звышвызначаныя. Лапік заўжды браў хлопчыка на футбол і на бокс. Ён памятаў прадказаньне варожкі. — Мо яна мела на ўвазе, што я захаплюся спортам, — распавядаў ён Гусу. — Ня сам стану спартоўцам, а буду цікавіцца ім.

— Хутчэй за ўсё. — Гус усім сэрцам быў прывязаны да тага добрага, буйнага, клапатлівага чалавека.

Ніхто зь іх ніколі не загаворваў аб тое жахлівай начы. Часам Роўз пытала сябе, якія ўспаміны захаваліся ў Гуса. Яму было шэсьць, дастаткова, каб усё памятаць. Але ў дзяцінстве ў яго не зьявілася начных кашмараў ды і потым ён слухаў гутаркі аб сваім бацьку без прыкмет няёмкасьці. Адылі, ён не задаваў лішніх пытаньняў аб бацьку, і гэта яе насьцярожвала. Большасьць хлопчыкаў і дзяўчынак жадаюць ведаць пабольш. Магчыма, Гус ведаў досыць.

Гатэль, у якім працаваў Лапік, прыналежаў немаладой пары. Яны сказалі Лапіку, што неўзабаве плянуюць сысьці на супакой, чым моцна зьбянтэжылі яго. Вось ужо шмат гадоў тут была яго хата. Гэта супала зь іншай важнай падзеяй. Гус сустрэў дзяўчыну сваёй мроі, яскравую, вясёлую. Мэгі вучылася на кухара і адрозьнівалася паўночна-ірляндзкім досьціпам і ўпэўненасьцю. Па меркаваньні Роўз, яна ідэальна яму падыходзіла; зь ёй ён будзе, як за каменным мурам.

— Я заўжды думала, што буду раўнаваць, калі Гус знойдзе сабе дзяўчыну. Але зусім не, я шчасьлівая за яго.

— А я заўсёды думала, што маёй сьвякрухай стане нейкая ад’яда, а атрымала вас, — сьмяялася ў адказ Мэгі.

Усё, чаго яны зараз прагнулі, разам працаваць у гатэлі. Яны нават падумвалі набыць невялічкі кавалак зямлі і будавацца на ім.

— Не маглі б вы набыць мой гатэльчык? — пацікавіўся Лапік. Гэта было б менавіта тое, што трэба, але ім, зразумела, не пацягнуць.

— Калі для мяне знойдзецца там куток, я дам вам грошай, — умяшалася ў гутарку Роўз.

Хіба можна знайсьці лепшае ўжываньне яе зьберажэньням? Калі яшчэ прадаць дублінскую кватэру, грошай цалкам хопіць. Тады ў Лапіка і Гуса будзе хата. Маладая пара здолее пачаць сваю справу. Ёй самой будзе дзе прыхіліць галаву, калі пачнуцца наваражоныя ёй хваробы. Вядома, грэшна і нават недарэчна верыць у прадказаньні, але ўвесь гэты дзень, дзень цыганкі Элы, дагэтуль зь дзіўнай выразнасьцю стаяў у яе прад вачыма. Дзень, калі Шэй згвалтаваў яе.

Нялёгка апынулася пачынаць бізнэс. Безьліч часу сышло ў іх на вывучэньне рахункаў. Выдаткі значна перабольшвалі прыбыткі.

Лапік разумеў, справы ідуць ня лепшай выявай. — Я магу прынесьці пабольш вугалю наверх, — спрабаваў ён дапамагчы хоць неяк.

— Ня варта, Лапік, нам ня дзеля каго разводзіць там агонь. — Мэгі была вельмі добрая да стрыя свайго мужа, заўжды імкнулася даць яму адчуць, якое важнае месца займае ён у хаце.

— Можа нам з табой пайсьці вонкі, Роўз? Я апрану дошку-сандвіч з назвай гатэля, ты будзеш раздаваць мінакам рэклямкі. — Яму так карцела дапамагчы.

— Не, Лапік. Гэта гатэль Гуса і Мэгі. Яны высоўваюць ідэі, яны іх зьдзяйсьняюць. Хутка тут яблыку будзе няма дзе зваліцца.

І сапраўды, неўзабаве ад пастаяльцаў адбою ня стала.

Маладая пара завіхалася дзень і ноч. Паволі зьяўляліся сталыя кліенты. Сваімі аповедамі яны прыцягвалі новых пастаяльцаў, у асноўным з поўначы. Замежным кліентам з кантынэнту Мэгі уручала картку з надпісам: «У нас ёсьць сябры, якія размаўляюць на францускім, нямецкім, італьянскім».

Гэта была чыстая праўда. Яны ведалі немца пераплётчыка, француза, які выкладаў у школе для хлопчыкаў, і італьянца, што гандляваў чыпсамі. Пры неабходнасьці тыя людзі неадкладна адшукваліся па тэлефоне і перакладалі ўсё, што трэба.

Гус з Мэгі абзавяліся двума дзеткамі, падобнымі да анёлаў маленечкімі дзяўчынкамі, і Роўз лічыла сябе адной з найшчасных жанчын у Ірляндыі. Па нядзелях з раніцы яна разам з унучкамі выпраўлялася карміць качак у Сэнт Стэфан Грын.

Адзін з пастаяльцаў пацікавіўся ў Лапіка, ці няма паблізу більярднай залі, і Лапік, заўжды гатовы дапамагчы, адшукаў адну.

— Згуляй са мной разок, — папрасіў гэты чалавек, самотны бізнэсмэн зь Бірмінгема.

— Баюся, сэр, я ня здолею, — засаромеўся Лапік.

— Я табе пакажу.

І ў яго атрымалася. Спраўдзілася прадказаньне. Лапік апынуўся прыроджаным снукерыстам. Чалавек зь Бірмінгема ня даў веры, што ён упершыню трымае кій у руках. Ён вывучыў парадак. Жоўты, зялёны, карычневы, сіні, ружовы, чорны. Ён укладваў шары ў люзы лёгка і стыльна. Сабраўся натоўп гледачоў.

Вось яны, абяцаныя варажбіткай посьпехі ў гульнях і спорце.

Ён ніколі не гуляў на грошы. Іншыя людзі ставілі на яго, але яму заробак даваўся занадта цяжка, і ўсе яны патрабаваліся ў ім, Роўз, Гус, Мэгі, малыя. Але ён выйграваў спаборніцтвы, яго фатаграфіі друкаваліся ў газэтах. Яго запрасілі у снукерны клюб. Ён стаў мясцовай знакамітасьцю.

Роўз з задавальненьнем назірала за тым. Яе брат нарэшце стаў самавітай асобай. І ня трэба прасіць сына даглядзець Лапіка пасьля яе сьмерці. Няма неабходнасьці. Яна ведае, Лапік да апошняга дня будзе жыць з Гусам і Мэгі.

Яна зрабіла альбом выразак яго снукерных трыюмфаў і часам яны разам праглядалі яго. — Шэй ганарыўся бы ўсім гэтым, як ты лічыш? — спытаў Лапік неяк ўвечары. Зараз ён быў сталым мужчынам і ні разу за ўсе гэтыя гады ён не замаўляў аб сьмерці Шэя Нэйла. Чалавека, забітага ім аднойчы уначы зруйнавальным ударам.

Роўз скаланулася ад нечаканасьці. — Думаю, ён мог бы ўзрадавацца, — памяркоўна загаварыла яна. — Але ведаеш, зь ім немагчыма было зразумець, як ён ліча насамрэч. Гаварыў ён мала. Хто ведае, якія думкі блукалі ў яго галаве.

— Чаму ты выйшла за яго, Роўз?

— Каб стварыць дом для ўсіх нас.

Такое тлумачэньне, мабыць, задаволіла Лапіка. Колькі Роўз ведала, сам ён больш не падумваў ні аб жаніцьбе, ні аб жанчынах. У яго, як ва ўсякага мужчыны, напэўна меліся сэксуальныя жаданьні і запатрабаваньні, але яны ніяк не выяўляліся. А зараз, падаецца, снукер выдатна замяніў яму іншыя радасьці жыцьця. У гэтыя дні ў Роўз пачаліся затрымкі, чыньнікам якіх яна палічыла гарманальныя парушэньні. Пасьля высьветлілася, што гарманальныя парушэньні тут не павінны. Проста ёй больш няма чаго турбавацца аб будучыні.

Доктару не даводзілася бачыць, каб людзі прымалі дыягназ і безнадзейны прысуд з такім спакоем.

— Мы зробім усё магчымае, каб вы выпрабоўвалі як мага менш болю, — сказаў ён.

— Так, я ведаю. Калі магчыма, мне б карцела легчы ў хосьпіс.

— У вас такая добрая сям'я. Яны захочуць даглядаць вас.

— Гэта праўда, але ім трэба займацца гатэлем. Мне лепей ня быць там менавіта таму, што яны будуць надаваць мне зашмат часу. Калі ласка, доктар, у хосьпісе я ня дам амбарасу. Я буду дапамагаць усім, чым здолею.

— Не сумняваюся, — уздыхнуў ён.

У Роўз, як і ва ўсіх, хапала момантаў раздражненьня і адчаю. Але аб іх ня ведала ні яе сям'я, ні яе сябры па няшчасьці. Жальбы на няшчырасьць лёсу займалі ў яе значна менш часу, як складаньне плянаў на месяцы, што ёй засталіся.

Калі родныя наведвалі яе, яны пазнавалі не аб болі і млоснасьці, а аб тым, у якім файным месцы яна ляжыць, якая праца тут ладзіцца. Як вітаюць ў хосьпісе ўсё новае, любыя ідэі і распачынаньні. У гэтае рэчышча жадала яна накіраваць іх энэргію. Не прыносіць ёй цукеркі і піжамы, а рабіць нешта практычнае, карыснае. Вось чаго хацела Роўз ад сваёй сям'і.

І яны імкнуліся.

Лапік адшукаў для хосьпіса ўжываны більярдны стол і даваў урокі. Гус з Мэгі уладкоўвалі кулінарныя шоў. Месяцы міналі лёгка і шчасьліва. Хоць Роўз і схуднела, і рухалася ўсё марудней, яна ўпэўнівала, што не выпрабоўвае болю і патрабуецца не ў патолі, а ў добрай кампаніі і ў запале. Прынамсі яе мазгі пакуль працуюць, казала яна.

Яе мазгі працавалі занадта добра для Гуса і Мэгі, якія ня здолелі прыхаваць ад яе неспадзяваную катастрофу. Страхавая інвэстыцыйная кампанія, у якую яны ўклалі ўсе грошы, збанкрутавала. Бывай гатэль, бывай надзеі, мары, будучыня. У іх заставалася адзіная надзея, схаваць гэта ўсё ад Роўз. Хай яна памрэ, не пазнаўшы аб здарэньні. У рэшцы рэшту, зараз яна такая слабая, што яны ўсё роўна ня маюць магчымасьці браць яе дахаты, як на пачатку хваробы, на нядзельныя абеды зь яе ўнучкамі. Адзіная рэч падтрымлівала іх ў гэтым адчаю, Роўз не пазнае, што яе інвэстыцыі у іх будучыню згубленыя.

Але яны ня здолелі тое ўтаіць.

— Вы павінны распавесьці мне, у чым справа, — абвясьціла яна Гусу і Мэгі. — Вы ня сыдзеце з палаты, пакуль ня скажаце мне, што адбылося. Мне засталося колькі тыдняў. Не прымусіце ж вы мяне правесьці іх у пакутлівых здагадках. Я навыдумляю сабе такіх жахаў, зь якімі нішто не параўнуецца.

— Што на ваш погляд было бы горш за ўсё? — спытала Мэгі.

— Дрэнна зь дзяўчынкамі? — Яны пакруцілі галовамі. — З кімсьці з вас? З Лапікам? Хтосьці хварэе? — Яны зноў сказалі не. — Што ж, з ўсім астатнім мы зладзімся, — усьміхнулася яна. Вочы на худзенькім твары яскрава зьзялі.

Яны распавялі ёй усё. Як у газэтах зьявіліся паведамленьні аб зьніклых фондах. Як кампанія адмовілася плаціць па сваіх абавязальніцтвах. Як праўдападобна выступіў па тэлевізары Гары Кейн і паабяцаў, што ўкладчыкі ня страцяць свае інвэстыцыі, банк выплаціць кампэнсаваньня, але людзі пакуль баяцца, ніякай зразумеласьці.

Па пашчэнкам Роўз пацяклі сьлёзы. Цыганка Эла нічога не казала ёй аб тым. Яна кляла сябе за давер да варажбіткі. Яна ганьбіла Гары Кейна і яго блізкіх за прагнасьць і злачынства. Ніколі яны ня бачылі яе такой разьюшанай.

— Я ведаў, ня варта табе казаць, — маркотна прамармытаў Гус.

— Не, вядома вы павінны былі мне сказаць. Пакляніцеся, што з гэтага часу будзеце распавядаць мне аба ўсім. Калі вы скажаце мне, што ўсё добра, і падманяце, я пазнаю і я ніколі вам не дарую.

— Я буду паказваць табе кожную старонку газэт, маці.

— А калі ён не пакажа, я пакажу, — паабяцала Мэгі.

— І яшчэ, маці. Нават калі гэта здарыцца. Ты ж ведаеш, мы абавязкова знойдзем іншую працу, і ты ведаеш, Лапік заўсёды будзе з намі.

— Зразумела, яна ведае гэта, — з абурэньнем выгукнула Мэгі.

А праз некалькі дзён яны прынесьлі ёй ліст з банка. З рэзэрвовых фондаў выплачваецца кампэнсаваньне. Іх укладаньня ня зьніклі. Яна найуважлівай выявай учыталася нават у дробны шрыфт, каб нічога не абмінуць.

— Лапік разумее, якія блізкія мы былі да таго, каб усё страціць? — спытала яна.

— Разумее на сваім узроўні, — адказала Мэгі, і з глыбокім палягчэньнем Роўз упэўнілася, што пакідае брата ў надзейных руках.

Яна памерла супакоенай.

Ёй не давялося пазнаць, што жанчына, якая назвалася Сабінай Кэсі, патэлефанавала ў гатэль і папрасіла аб істотных рэінвэстыцыях чынам пакрыцьця атрыманага гатэлем кампэнсаваньня. Спадарычня Кэсі нагадала, што ў акалічнасьцях тага кшталту суполкі з абмежаванай адказнасьцю не выплачваюць укладчыкам кампэнсаваньне. Атрыманыя Нэйламі грошы за іх гатэль паступілі з асабістых сродкаў спадара Кейна, які ў сваім новым распачынаньні патрабуецца ў падтрымцы тых, чый інтэрас ён дапамог захаваць у складаны час.

Дамова суправаджалася элемэнтам таемнасьці, што атрымаў назоў прыватнасьці. Паперы выглядалі надзвычай паважна, але іх не загадалі праводзіць праз справаздачнасьць звычайнай выявай. Ня варта ўблытваць бухгалтэрыю ў джэнтэльмэнскую дамову.

Спачатку азначаная сума была досыць сьціплая, але паступова рабілася ўсё болей. Гэта турбавала Гуса і Мэгі. Але ж іх выцягнулі з агню, калі спусташэньне падавалася непазьбежным. Магчыма, ваганьні і хадня вакол ды каля зьяўляюцца агульнапрынятай практыкай у сучасным бізнэсе. Спадарычня Кэсі распавядала аб сваіх паплечніках у такім стрыманым, паважлівым тоне, быццам гаворка ішла аб людзях, нададзеных неабсяжнай уладай, ісьці насуперак якім можа толькі шаленец.

Гус разумеў, яго маці, будзь яна жывая, не ўхваліла бы ўсё гэта. Таму ўласная наіўнасьць і гатовасьць ісьці на павадку ў спадарычні Кэсі турбавала яго яшчэ больш. Яны нічога не казалі Лапіку. Проста імкнуліся эканоміць. Мусілі абыйсьціся бяз новага бойлеру, у куплі якога даўно насьпела неабходнасьць. У вітальні пакінулі старое дывановае пакрыцьцё, прыхаваўшы абшарпаны кавалак ля ўваходу танным кілімком. Але Лапік адчуваў, нешта кепска, і гэта турбавала яго. Чыньнік крыўся не ў недахопе пастаяльцаў, іх як раз было да халеры. Але Багатыя Ірляндзкія Сьняданкі былі зусім не такія багатыя, як ім належала, і Мэгі сказала, што Лапіку больш ня трэба хадзіць на рынак за сьвежымі кветкамі, яны занадта дарагія. А калі адна са стольніц звольнілася, новую на яе месца ня ўзялі.

Зараз у іх часта бывалі італьянцы і Паола, які гандляваў чыпсамі, зацюкалі перакладамі. — Адзін з вас павінен вывучаць мову, — сказаў ён Гусу. — Усе эўрапейскія мовы падобныя, гэта няцяжка, а ніхто з вас нават не спрабуе.

— Я спадзяваўся, дзяўчынкі выявяць цікавасьць да моў, — апраўдваўся Гус, — але не адбылося.

У гатэлі спыніўся італьянскі бізнэсмэн, яго жонка і два сына. Мужчына ўсе дні скрозь прападаў у кабінэтах міністэрства гандлю. Ягоная жонка ў крамах мацала мяккі ірляндзкі цьвід і вывучала ювэлірныя вырабы. Два сына падлетка нудзіліся і бурчэлі. Лапік прапанаваў узяць іх пагуляць у снукер. Ня ў залі, дзе паляць, п'юць і гуляюць на грошы, а ў каталіцкім клюбе для хлопчыкаў, дзе ім нічога не пагражае. І ён цалкам зьмяніў іх вакацыі.

Паола зрабіў яму сьпіс … tavola da biliardo, sala da biliardo, stecca da biliardo. Хлопчыкі вывучылі адпаведныя ангельскія словы: снукерны стол, кій.

Гэта была заможная сям'я. Жылі яны ў Рыме. Вось усё, што пазнаў аб іх Лапік. Зьяжджаючы, яны сфатаграфаваліся зь ім ля ўваходу ў гатэль. Потым селі ў таксоўку і рушылі да аэрапорту. На ходніку, калі таксоўка ад'ехала, Лапік зазначыў пачак банкнотаў. Ірляндзкіх банкнотаў, шчыгульна перахопленых элястычнай стужкай. Таксоўкі ўжо і сьлед зьнік. Яны ніколі не пазнаюць, дзе ўпусьцілі грошы. І хутчэй за ўсё нават ня хопяцца, пакуль ня вернуцца дахаты. Не занадта вялікая страта для такіх заможных людзей. Гэтая жанчына марнавала цэльнае багацьце штораз, як трапляла на вуліцу Грэфтан.

Не патрэбныя ім тыя грошы.

Іншая справа Мэгі з Гусам, якім трэба гэтулькі ўсяго набыць. Гожыя трымалкі для сьпіса страў, напрыклад. Іх старыя зусім парэпаліся і пашарпаліся. Альбо, дарэчы, новую шыльду на дзьверы. Ён разважаў такім чынам хвіль пяць, потым уздыхнуў, сеў у аўтобус і паехаў у аэрапорт, вяртаць страчаныя грошы.

Ён адшукаў італьянцаў падчас рэгістрацыі ўсяго іх ладнага багажу з дарагой мяккай скуры. На дзель сэкунды сумненьня зноў ахапілі яго, але ён пасьпяшаўся працягнуць сваю буйную руку, імкнучыся ня даць сабе одуму.

Уся італьянская сям'я абдымала яго. Яны крычалі ўсім вакол аб велікадушнасьці і выкшталцоўнасьці ірляндцаў. За ўсё жыцьцё ім не давялося спаткаць такіх файных людзей. Пачак разьнялі і некалькі банкнотаў саўганулі Лапіку ў кішэню. Але тое ня мела значэньня.

— Puo venire alla casa. La casa a Roma. — умольвалі яны яго.

— Яны запрашаюць вас прыехаць у Рым пагасьцяваць у іх, — перавёў чалавек з чаргі, крануты такой увагай да свайго суайчыньніка.

— Ведаю, — у Лапіка зьзялі вочы. — Больш таго, я туды паеду. Мне варажбітка шмат гадоў таму прадказала паездку замежжа, праз мора. — Усьмешка не схадзіла зь яго твару. Італьянцы зноў расцалавалі яго і ён пасьпяшаўся да аўтобуса. Яму карцела падзяліцца сваімі навінамі.

Гус і Мэгі прагаварылі аб тым усю ноч.

— Можа, ён забудзе аб колькі дзён? — выказаў Гус слабую надзею.

— Няўжо яны не маглі проста даць яму гасьцінца? — абуралася Мэгі. Бо Лапік насамрэч мяркуе, быццам тыя людзі запрасілі яго пагасьцяваць да сябе ў Рым, ён будзе рыхтавацца, а потым яго сэрца будзе спляжана.

— Ведаеце, мне трэба атрымаць пашпарт, — сказаў Лапік наступным ранкам.

— Хіба табе ня варта спачатку вывучыць італьянскі? — натхніла Мэгі геніяльная думка.

Калі ім атрымаецца адцягнуць экспэдыцыю на нейкі час, Лапік можа ўсьвядоміць, што падарожжа ў Рым — толькі мара.

Лапік папытаў аб уроках італьянскага ў сваім снукерным клюбе. Знаёмы кіроўца, Джымі Селіван, распавёў аб выдатнай жанчыне, Сыньёры, якая жыве зь імі і зьбіраецца весьці курсы італьянскай мовы ў школе Выгляд-На-Гару.

У той самы вечар Лапік зьезьдзіў у школу і запісаўся. — Я чалавек ня вельмі адукаваны. Лічыце, я здужаю гэтыя заняткі? — спытаў ён у жанчыны па імі Сыньёра, калі плаціў грошы.

— Вох, з тым праблем не паўстане. Было б жаданьне, і вы хуценька загаворыце, — супакоіла яго тая.

— Гэта будзе адымаць у мяне ўсяго па дзьве гадзіны ўвечар у аўторак і ў чацьвер, — выбачаючымся тонам паведаміў ён Гусу і Мэгі.

— Дзеля Бога, Лапік, выкарыстоўвай свой час, як зьлічыш патрэбным. Ты і так працуеш па ста гадзін на тыдзень.

— Ты мела рацыю, няма чаго ехаць туды, ня ведаючы ні словы. Сыньёра абяцала ў момант навучыць мяне гаварыць.

Мэгі прыплюшчыла вочы. Хто толькі яе за язык цягнуў? Сьмешна спадзявацца, што вячэрнія заняткі апынуцца небараку па сілах.

Ён жудасна нэрваваўся ў першы вечар, таму Мэгі паехала зь ім. Усьлед за даволі вялізным натоўпам яны рушылі ў будынак праз маркотны школьны двор. Кляс упрыгожвалі фатаздымкі і плякаты. Там нават стаялі талеркі з сырам і мясам, што ім пазьней мелася пакаштаваць. Настаўніца па меры знаёмства раздавала ўсім вялікія цэтлікі зь іх імёнамі, перакладзенымі на італьянскі.

— Лапік, — сказала яна. — Трэба падумаць. У вас ёсьць нейкае іншае імя?

— Ня думаю, — вінаватым, спалоханым голасам прамармытаў Лапік.

— Усё добра. Давайце падбярэм гожае італьянскае імя з падобным гучаньнем. Як наконт Лярэнца? — Лапік выглядаў няўпэўнена, але Сыньёры імя спадабалася. — Лярэнца, — паўтарала яна зноў і зноў, абкочваючы слова. — На мой погляд, прыдатнае імя. Іншых Лярэнца ў нашым клясе няма.

— Так у Італіі завуць сябе ўсе, каго клічуць Лапік?

Мэгі чакала, прыкусіўшы губу.

— Так, Лярэнца, — адказала жанчына зь незвычайнымі валасамі і выдатнай усьмешкай.

Мэгі вярнулася ў гатэль. — Выкладчыца ў іх цудоўная, — сказала яна Гусу. — Бедны Лапік ня будзе пачувацца там няўтульна. Але больш за тры урока яму ня здужыць.

Гус уздыхнуў. Чаго-чаго, а падстаў для ўздыхаў у іх у гэтыя дні і без таго мелася досыць.

Іх асьцярогі апынуліся цалкам безгрунтоўнымі. Лапіку падабаліся заняткі. Штораз ён вучыў зададзеныя выразы так, нібы ад тага залежала ўсё яго жыцьцё. Італьянцаў, якія прыбывалі у гатэль, ён цяпло вітаў на іх роднай мове, з гонарам дадаючы mi chiamo Lorenzo, быццам цалкам натуральна сустрэць парцье з такім імем у маленькім ірляндзкім гатэлі. Тыдні ішлі, і часьцяком па вечарах, асабліва дажджлівых, яны прымячалі, што Лапіка падвозіць да хаты зіготкая БМВ.

— Ты бы запрасіў сваю сяброўку зайсьці. — Мэгі некалькі раз бачыла профіль прыгажуні-кіроўцы.

— Не, Канстанца сьпяшаецца. Ёй далёка ехаць дахаты.

Канстанца! Як гэта фацэтная настаўніца загіпнатызавала ўвесь кляс сваімі гульнямі. Увогуле нейкі пацукалоў з дудкай. Лапік адмовіўся ад удзелу ў абяцаўшых яму дакладную перамогу спаборніцтвах па снукеру, бо ніяк ня мог прагуляць урок італьянскага. На гэтым тыдні яны ўзялі часткі цела і ім з Франчэскай трэба будзе паказваць клясу ўсякую ўсячыну накшталт гарляку, локцяў і каленаў. Ён усё вывучыў: la gola дакранаўся ён рукой да шыі, i gomiti далоні датыкаліся локцяў, яму прыходзілася нахіліцца, каб дацягнуцца да la caviglia на адной назе, потым на іншай. Франчэска яму ніколі не даруе, калі ён яе падвядзе. Ну не патрапіць ён на гэтыя спаборніцтвы, дык будуць іншыя. А для частак цела іншага дня ня будзе. Асабіста ён жудасна бы раззлаваў, калі б Франчэска не прыйшла з-за нейкіх там спаборніцтваў.

Гус і Мэгі са зьдзіўленьнем пазіралі адно на аднаго. Яны вырашылі, што тое яму на карысьць. Асабліва ім жадалася верыць у гэта зараз, калі ў астатнім справы іх ішлі з рук прэч дрэнна. Гатэль патрабаваў тэрміновых укладаньняў, а яны ніяк не маглі іх здужаць. Ім прыйшлося сказаць Лапіку, што сытуацыя невясёлая, але ён ня выявіў адмысловай турботы. Яны спрабавалі жыць сёньняшнім днём, не зазіраючы ў будучыню. Прынамсі Лапік зараз шчасьлівы. Прынамсі Роўз памерла супакоеная.

Часам новыя словы даваліся Лапіку з напругай. Ён не абвык да тага ў школе, Браты не чакалі ад яго адмысловых посьпехаў у вучобе. Але ў гэтым клясе да яго ставіліся зусім інакш.

У той вечар ён сядзеў, заткнуўшы вушы, на сьцяне школьнага двара і вучыў словы. Імкнуўся ўзгадаць выразы. Dov’e il dolore, гэта трэба мовіць з пытальнай інтанацыяй. З тымі словамі зьвярнуцца да вас, калі вы патрапіце ў лякарню. Калі не жадаеце бездапаможна лыпаць вачыма, замест таго, каб растлумачыць, дзе баліць, запомніце гэтае пытаньне. Dov’e il dolore паўтараў ён раз-пораз.

Спадар А’Брайн, дырэктар усёй школы, падышоў і сеў побач. — Як справы? — спытаў ён.

— Bene, benissimo. — Сыньёра казала ім адказваць на ўсе пытаньні па-італьянскі.

— Выдатна … А заняткі вам падабаюцца? Выбачайце, ня памятаю, як вас клічуць.

— Mi chiamo Lorenzo.

— Аге ж, вядома. Ну як, Лярэнца, варта гэта выдаткаваных грошай?

— Я, сыньёр, ня вельмі ведаю, колькі гэта каштавала. За мяне жонка пляменьніка плаціла.

Гледзячы на тага буйнага, прастадушнага мужчыну, Тоні А’Брайн адчуў камяк у горле. Меў рацыю Эйдан Данн, змагаючыся за вечаровыя клясы. Самыя розныя людзі дашлі сюды за мрояй. Сярод іх і жонка Гары Кейна, і падобны да гангстэра хмурны хлапчук.

Ён гэтулькі распавядаў Граніі, але яна па-ранейшаму лічыць, што ён ва ўгоду ёй паблажліва дазваляе яе бацьку змагацца зь вятракамі. Трэба пазнаць нешта такое, што ўпэўніць Гранію ў яго шчырай зацікаўленасьці.

— Што ў вас сёньня, Лярэнца?

— Ну, увесь гэты тыдзень часткі цела вучым. Калі раптам у Італіі сэрца прыхопіць ці няшчасны выпадак які. Перш за ўсё доктар спытае Dov’e il dolore. Вы разумееце, што гэта?

— Не. Бо я ня ў вашым клясе. Доктар спытае Dov’e il dolore?

— Так, гэта значыць: дзе баліць? І вы яму распаведзяце.

— Dov’e гэта дзе, так?

— Так, мусіць, бо Dov’e il banco; Dov’e l’albergo. Дык вы маеце рацыю, Dov’e мусіць азначаць дзе. — Лапік выглядаў задаволеным сваім адкрыцьцём.

— Вы жанаты, Лярэнца?

— Не, сыньёр. Сястра параіла мне засяродзіцца на снукеру.

— Але можна спалучаць адно зь іншым.

— Яно, вядома, слушна для чалавека разумнага, накшталт вас, які можа кіраваць школай. Але я не магу рабіць зашмат спраў адначасова.

— Я таксама, Лярэнца. — Спадар А’Брайн выглядаў сумным.

— Дык вы не жанаты? Мне падавалася, у вас ужо сталыя дзеці.

— Не, я не жанаты.

— Мусібыць, настаўнікі рэдка жэняцца, — выказаў здагадку Лапік. — Спадар Данн, ён таксама не жанаты.

— Вы ўпэўнены? — Тоні А’Брайна зьбянтэжыла нечаканая навіна.

— Не, але на мой погляд ў яго раман з Сыньёрай! — Лапік азірнуўся вакол, каб упэўніцца, што яго не падслухоўваюць. Якая неразважлівасьць зь яго боку, голасна казаць аб такіх рэчах.

— Нешта мне ня верыцца. — Зьдзіўленьню Тоні А’Брайна не было мяжы.

— Мы ўсе так думаем. Франчэска, Гугліема, Барталамеа і я размаўлялі аб тым. Яны шмат сьмяюцца разам і пасьля клясаў разам сыходзяць дахаты.

— Зразумела.

— Гэта ж было б выдатна для іх, праўда?

— Так, гэта было бы вельмі цікава, — пагадзіўся Тоні А’Брайн. Што бы яму ні карцела пазнаць для Граніі, такога ён ніяк не чакаў. Ён задумаўся над атрыманай інфармацыяй. Усё можа існаваць толькі ва ўяўленьні тага гарапашніка, а можа апынуцца і праўдай. Калі так і ёсьць, ня ўсё страчана. Эйдан Данн ня будзе занадта строгі, калі сам не бязгрэшны. Эйдан ня здолее павучаць і ганіць яго з вышыні сваёй маральнай перавагі. Урэшце, ён, Тоні, усяго толькі самотны мужчына, які залятаецца да адзінай жанчыны. Яго праблемы не ідуць ні ў якое параўнаньне з адносінамі Эйдана і Сыньёры.

Але аб тым ён пакуль Граніі казаць ня стане. Напярэдадні яна была ў яго ў гасьцях, але гутарка атрымалася нацягнутая, абодва імкнуліся трымацца ветліва і ня ўзгадваць аб цяжкім моманце, што сапсаваў іх жыцьцё.

— Застанесься на ноч? — спытаў ён.

— Так, але я не жадаю займацца каханьнем. — Яе словы прагучалі без усялякай манернасьці і штучнасьці.

— Будзем спаць у адным ложку ці мне легчы на канапе?

Яна выглядала жудасна маладой і зьбянтэжанай. Яму карцела ўзяць яе на рукі, закалыхаць, сказаць, што некалі усё ўтрасецца, уладкуецца. Але ён не асьмеліўся.

— Я павінна спаць на канапе, гэта твая хата.

— Ня ведаю, што табе і сказаць, Гранія. Калі я пачну ўмольваць цябе легчы са мной у мой ложак, дык буду выглядаць гадам печаным, які цікавіцца выключна тваім целам. Калі не, атрымаецца, быццам ты мяне не цікавіш. Бачыш, перад якой дылемай ты мяне паставіла?

— Дазволь мне гэтым разам паспаць на канапе, калі ласка, — папрасіла яна.

Ён атуліў яе і пацалаваў у ілоб. Раніцай ён зварыў ёй Коста-Рыканскай кавы. Яна выглядала стомленай, вакол вачэй зьявіліся цёмныя колы.

— Не магла заснуць, — сказала яна. — Пачытала сёе-тое з тваіх кніг. У цябе ёсьць файныя рэчы, ніколі аб такіх не чула.

Ён бачыў Пункт-22 і На шляху ля яе пасьцелі. Гранія ніколі не чытала ні Хэлера, ні Керуака. Магчыма, бездань паміж імі занадта вялікая. Яе зьбянтэжыла яго калекцыя традыцыйнага джаза. Яна зусім шчэ дзіця.

— Я бы жадала зноў павячэраць у цябе, — сказала яна сыходзячы.

— Скажы мне калі, і я прыгатую для цябе нешта смачненькае.

— Як наконт сёньня? Не занадта хутка?

— Не, сёньня выдатна, — пасьпяшаўся ён засьведчыць. — Толькі давай трошкі пазьней, я зьбіраўся зазірнуць у італьянскі кляс. І не сьпяшайся ганьбіць мяне, я іду туды, бо хачу, безадносна да цябе і твайго бацькі.

— Згода, — усьміхнулася яна. Але ў яе вачах мільганула турбота.

Хутка Тоні А’Брайн ужо будзе дома, ўсё падрыхтавана. Курыныя сьцегнячкі замарынаваныя ў джыне зь мёдам. Стол накрыты. На ложку чыстыя прасьціны, на канапе на ўсялякі выпадак плед.

Зь сёньняшняга наведваньня кляса Тоні спадзяваўся выняць штосьці больш прыдатнае за плёткі аб рамане паміж бацькам Граніі і надзвычай дзіўнай на выгляд выкладчыцы італьянскага. Лепей хутчэй пайсьці у гэты чортаў кляс і адшукаць там нейкую лухту, якую можна было б абмеркаваць зь ёй.

— Dove’e il dolore? — спытаў ён на разьвітаньне Лярэнца.

— Il gomito, — выгукнуў Лапік, схапіўшыся за локаць.

— Рыхтык, — хітнуў яму Тоні А’Брайн.

Усё перавярнулася з ног на галаву за нейкую хвілю.

Урок, прысьвечаны часткам цела, апынуўся вельмі фацэтным. Тоні А’Брайн мусіў прыціснуць да твару далонь, каб не разрагатацца, гледзячы як яны тыцкаюць адно у аднаго і крычаць eccola. Але, да яго зьдзіўленьня, у іх выявіўся ладны слоўнікавы запас і цалкам нязмушанае валоданьне ім.

Гэтая жанчына апынулася добрым настаўнікам; яна нечакана вярталася да дзён тыдня ці да замовы ў бары. — Бо мы ня станем бавіць увесь час у лякарні, калі адправімся ў viaggio па Рыме.

Тыя людзі сур'ёзна зьбіраліся выправіцца на экскурсію па Рыме.

Тоні А’Брайн, які выдатна змагаўся зь міністэрствам адукацыі, разнастайнымі настаўніцкімі саюзамі, лютасьцю сьвятароў і манашак, патрабаваньнямі бацькоў, з наркадылерамі і вандаламі, з самымі цяжкімі і некіравальнымі вучнямі, пазбавіўся дарунка прамовы. Ад адной думцы аб гэтай вандроўцы ён адчуў лёгкую млосьць.

Ён як раз зьбіраўся паведаміць Эйдану Данну, што сыходзіць, калі ўбачыў як Эйдан і Сыньёра сьмяюцца ля скрынак, раптам пераўтвораных з бальнічных ложкаў у вагонныя лавы. Яны стаялі так, як могуць стаяць толькі блізкія людзі. Божа літасьцівы, падаецца, гэта праўда!

Тоні захапіў палітон і рушыў да хаты, далей абмяркоўваючы свае пляны на абед, віно і, карцела б спадзявацца, ложак для дачкі Эйдана Данна.

Справы ў гатэлі ішлі так дрэнна, што ў Гуса і Мэгі бракавала сіл на праблемы Лапіка з вучобай. Ягоную галаву апаноўвалі словы, казаў ён ім, і некаторыя зь іх блыталіся.

— Не зьвяртай увагі, Лапік. Вучы, што можаш, — супакойваў яго Гус. Дакладна, як шмат гадоў таму Браты супакойвалі Лапіка, угаворвалі яго не турбаваць сябе.

Але Лапік ня мог пагадзіцца. — Ты не разумееш. Сыньёра казала, на гэтым этапе мы павінны размаўляць упэўнена, ня мямліць і не запінацца. У нас будзе яшчэ адзін урок па частках цела, а я іх зноўку запамятаваў. Калі ласка, паслухай мяне, калі ласачка.

Двое пастаяльцаў адмовіліся сёньня ад сваіх нумароў з-за кепскай якасьці пакояў, адна кабета нават паабяцала паскардзіцца ў кіраваньне па турызьме. Незразумела, ці здолеюць яны наскрэбці грошай на выплату заробка за гэты тыдзень, а тут Лапік просіць паслухаць яго хатняе заданьне.

— З Канстанцыяй я бы адказаў нармалёва, яна мне дапамагае, калі трэба. Але ў нас штораз розныя партнёры. Я магу адказваць з Франчэскай альбо з Глорыяй. А хутчэй за ўсё з Элізабэт, таму давай паўторым, калі ласка.

Мэгі падняла лісток. — Адкуль пачнем? — спытала яна. Тут іх перапынілі. Мясьнік жадаў ведаць, ці аплацяць калісьці яго рахунак. — Лепей я паразмаўляю, Гус, — прапанавала Мэгі.

Гус узяў ліст у рукі. — Гайда, Лапік. Кім я буду, лекарам ці пацыентам?

— Пабудзь і тым і іншым, Гус, а я пакуль папаўтараю за табой. Ці мог бы ты тлумачыць мне словы, якія называеш?

— Вядома. Са мной нешта блага, я прыйшоў у кабінэт, а ты лекар. Што ты ў мяне спытаеш?

— Я спытаю: «Дзе баліць?». Элізабэт будзе пацыенткай, я буду лекарам.

Гусу вечна бракавала цярпеньня. — Dov’e il dolore? — вымаўляў ён, сьцяўшы зубы. — Dov’e le fa male? — І Лапік паўтараў за ім бясконца. — Разумееш, Элізабэт спачатку лындала і не вучылася як сьлед, але Гугліема прымусіў яе ставіцца да справы сур'ёзна і зараз яна таксама робіць хатнія заданьні. — Гусу і Мэгі вучні вечаровага кляса чымсьці нагадвалі ўдзельнікаў пантамімы. Сталыя людзі завуць адно аднаго недарэчнымі імёнамі, паказваюць на свае локці і робяць выгляд, што трымаюць у руках стэтаскопы.

Собіла ж яго запрасіць Канстанцу менавіта ў гэты вечар. Найбольш элегантную жанчыну з усіх, што ім даводзілася бачыць, і з такім зьбянтэжаным тварам. З усіх чортавых вечароў, за ўвесь год, ён вылучыў менавіта гэты. Пасьля таго, як яны правялі тры гадзіны ў заднім пакоі, зноўку і зноўку праглядаючы шэрагі лічбаў, спрабуючы ўпэўніць сябе, што ім ня прыйдзецца прадаваць гатэль. І вось зараз яны вымушаныя падтрымліваць сьвецкую гутарку зь нейкай дзівачкай.

Але гутарка апынулася зусім ня сьвецкай. Гэтулькі разьюшанай асобы яны ў жыцьці ня бачылі. Яна прадставілася жонкай Гары Кейна, чыё імя фігуравала ў іх паперах, кантрактах, дакумэнтах. Яна паведаміла ім, што Сабіна Кэсі яго палюбоўніца.

— Не ўяўляю, як гэта магчыма, — нечакана сказала Мэгі. — Вы значна прыгажэй.

Канстанца сьціпла падзякавала яе і выняла сваю чэкавую кніжку. Яна прадыктавала каардынаты сваіх сяброў, чые паслугі ёй карцела прапанаваць ім для прывядзеньня гатэля ў парадак. Ні на адну хвілю не ўсумніліся яны ў яе шчырасьці. Яна сказала, што бязь іх у яе ніколі не хапіла бы інфармацыі і мужнасьці зрабіць тое, што яна мае намер зрабіць. З гэтага часу жыцьцё пойдзе па-іншаму. Яны павінны быць упэўненыя, што грошы па праве прыналежаць ім і будуць пакрытыя ёй, калі колы пачнуць круціцца.

— Я слушна зрабіў, што распавёў Канстанцы? — Лапік месцы сабе не знаходзіў. Раней ён ніколі нікому не распавядаў аб іх справах. Яны выглядалі не занадта ветліва, калі ён зьявіўся ў дзьвярах са сваёй госьцейкай, і гэта напалохала яго. Але зараз, колькі ён у стане быў зразумець, усё ўладкавалася найлепшай выявай. Куды лепш, як ён мог спадзявацца.

— Так, Лапік, слушна, — супакоіў яго Гус. Сказана гэта было надзвычай спакойна, але Лапік зразумеў, пляменьнік вельмі задаволены ім.

Бадай, ва ўсіх стала лягчэй на сэрцы. Усяго некалькі гадзін таму, калі Гус і Мэгі дапамагалі яму вучыць італьянскія словы, нэрвы ў іх былі нацягнутыя да апошняга. Зараз, у чым бы ні складаўся чыньнік, напруга, падаецца, сышла.

Трэба распавесьці ім, як добра ён адказаў на ўроку. — Усё сёньня прайшло файна. Вы ж ведаеце, я баяўся ня ўспомніць словы, але я ўспомніў, усе да адзінага, — ён прамянеў ад радасьці.

Мэгі кіўнула, не адважваючыся загаварыць. Яе вочы падазрона бліскацелі.

Канстанца вырашыла прыйсьці на дапамогу. — Вы ведаеце, што мы зь Лярэнца сёньня адказвалі разам? Мы выдатна зладзіліся.

— Локці, лыткі ды гарлякі? — усьміхнуўся Гус.

— Вох, ня толькі, яшчэ калены і бароды, — адказала Канстанца.

— Il ginocchio e la barba, — падхапіў Лапік.

— Вам вядома, што Лапік спадзяецца пабачыць гэтую сям'ю ў Рыме? — пачала Мэгі.

— Так, мы ўсе аб тым ведаем. І ўлетку, калі мы ўсе паедзем у Рым, мы іх абавязкова ўбачым. У Сыньёры ўсё пад кантролем.

Канстанца сышла.

Яны селі побач, тры чалавека, якія заўсёды будуць жыць разам. У чым Роўз ніколі не сумнявалася.

ФІЁНА

Фіёна працавала ў кавярні буйнай гарадзкой лякарні.

Яна часта казала, што гэта не лягчэй, як быць мэдсястрой, толькі адсутнічаюць нават такія дадатныя моманты, як магчымасьць дапамагаць людзям. Яна бачыла бледныя, зьбянтэжаныя твары людзей, якія чакаюць прыёму лекара, тых, хто прыйшоў даведацца кагосьці хворага, каму чэзьне, шумных, непаслухмяных дзетак, якія адчуваюць, што нешта ня так, але не разумеюць, у чым справа.

Час ад часу здаралася нешта цудоўнае, напрыклад, аднойчы ўбег мужчына з крыкам: — У мяне няма рака, у мяне няма рака! — І ён цалаваў Фіёну і паціскаў рукі ўсім прысутным. Для яго гэта, вядома, выдатна, і ўсе ўсьміхаліся яму. Адылі ў кагосьці з тых, хто яму ўсьміхаўся, магчыма, рак ёсьць. Але яму тое не ў галаве.

За гарбату, каву, печыва трэба браць плату, але з засмучанага чалавека грошы не заўсёды возьмеш. Чалавека, які выпрабоўвае шок, часам ледзь ня сілам маецца прымушаць выпіць гарачай салодкай гарбаты. Фіёне карцела, каб посуд у іх быў не папяровы. Але немагчыма перамыць такую плойму кубкаў і сподкаў. Гэтулькі людзей кожны дзень праходзіць. Шмат хто ведае яе па імі і заводзіць зь ёй гутарку проста каб адцягнуцца ад уласных думак.

Фіёна заўжды старалася выглядаць радасна і ярка, бо ім гэта патрэбна. Гэтая дзяўчынка-крошка завязвала на гладка зачэсаных валасах вялікі бант і насіла моцныя акуляры, што рабілі яе немалыя вочы яшчэ больш. У прасторным пакоі чаканьня было цёпла і Фіёна на працы хадзіла ў суколцы і кароткай чорнай спаднічцы. Яна набыла суколкі з назвамі дзён тыдня і выявіла, што людзям гэта падабаецца. — Я і ня ведаў, які сёньня дзень тыдня, пакуль не пабачыў Фіёну, — казалі адны. — Добра, што тут не напісана проста студзень, люты, сакавік, — жартавалі іншыя. Фіёна і яе дні тыдня служылі нязьменнай тэмай для гутаркі.

Часам Фіёна марыла, як адзін з гожых лекараў спыніцца, паглядзіць у яе вялізныя вочы і скажа, што яна тая, каго ён шукаў усё сваё жыцьцё.

Але нічога падобнага не здаралася. І Фіёна зразумела, гэта, хутчэй за ўсё, ніколі не адбудзецца. Лекары сустракаліся зь дзеўчынамі свайго кола, іншымі лекарамі, дачкамі лекараў. Яны ня стануць глядзець у вочы дзяўчынкі, што падае ім папяровыя кубачкі з кавай. Годзе марыць, сказала яна сабе.

Да дваццаці год у Фіёны засталося не зашмат ілюзій датычна сустрэч з мужчынамі. Не прыдатна яна для тага. Вось узяць яе сябровак, Гранію і Брыджэт Данн. Варта ім толькі зрабіць крок за дзьверы і яны сустракаюць хлопцаў. Хлопцаў, зь якімі часам застаюцца на ноч. Фіёна ў курсе, бо яе часта просяць забясьпечыць алібі. — Я застаюся ў Фіёны, — лепшае адмаўленьне.

Маці Фіёны нічога аб тым ня ведае. Яна бы не ўхваліла. Маці Фіёны непахісна верыць, што Добрыя Дзяўчынкі Чакаюць Да Вясельля. У Фіёны няма цьвёрдых перакананьняў па гэтым пытаньні. Тэарэтычна, калі кахаеш хлопца, а ён кахае цябе, варта ўступіць зь ім у адпаведныя зносіны. Але выпрабаваць сваю тэорыю на практыцы ёй ні разу не давялося.

Часам яна разглядала сябе ў люстэрка. Яна не пачвара. Магчыма, залішне мініятурная, і, мабыць, акуляры трохі яе псуюць, але людзі кажуць, што ім падабаюцца яе акуляры, яна выглядае ў іх любасна. Адылі як ведаць, раптам яны яе супакойваюць, а выглядае яна пачварна?

Гранія Данн загадала ёй не дурыць, яна выглядае выдатна. Але ў Граніі сёньня ня больш як палова галавы працуе. Яна зусім звар'яцела на гэтым чалавеку, а ён ці ледзь не старэй за яе бацьку. Фіёна ня здольная гэта зразумець. Паклоньнікаў у Граніі хоць шуфлюй, навошта ёй той стары спатрэбіўся?

І Брыджэт кажа, Фіёна выглядае файна, постаць ў яе шыкоўная ў адрозьненьне ад самой Брыджэт, якой варта зьесьці лядачы лусьцік і яна адразу вагу набірае. Чаму ж тады Брыджэт з сваімі пухленькімі сьцёгнамі вечна па спатканьнях гойсае? І зусім ня з тымі хлопцамі, якіх у сваім турыстычным агенцтве сустракае. Брыджэт гаворыць, на працы ні разу не спаткала нікога прыдатнага. Туды ўсякія дзяўчынкі натоўпамі ходзяць, жадаюць вакацыі на сонейку правесьці, пажылыя жанчыны туры замаўляюць, маладыя просяць адшукаць утульны куток. Гранія з Брыджэт зусім не сьпяшаюцца пераспаць з кожным, з кім сустракаюцца. Дык нельга тым растлумачыць іх папулярнасьць сярод мужчын. Для Фіёны ўсё гэта невырашальная таямніца.

Раніца выдалася клапотная і яна літаральна падала з ног. Набралася гэтулькі гарбатных пакуначкаў і пакаваньняў з-пад бісквітаў, што прыйшлося выносіць сьмецьце. Яна пацягнула здаровы плястыкавы мех да дзьвярэй. Вось дабярэцца да бакаў і добра. Нейкі малады чалавек узьняўся і прыняў пакет у яе з рук.

— Дазвольце мне, — сказаў ён. Цёмненькі, даволі прывабны, толькі валасы тырчаць. У адной руцэ матацыклетны шлем. Можна ўявіць, баіцца згубіць яго з вачэй.

Яна прытрымала дзьверы да пляцоўкі са сьмецьцевымі бакамі. — Кідайце ў любы, — параіла яна і ветліва дачакалася яго вяртаньня. — Вельмі любасна з вашага боку.

— Гэта дапамагло мне адцягнуцца ад маіх думак.

Яна паспадзявалася, што зь ім усё добра, ён выглядаў такім маладым і дужым. Любасны добры юнак вярнуўся разам зь ёй у пакой чаканьня.

— Лякарня тут выдатная, — вымавіла Фіёна. Яна паняцьця ня мела, ці так гэта насамрэч, але заўжды казала так, каб пацешыць людзей і ўсяліць у іх надзею.

— Сур'ёзна? — жыва перапытаў ён. — Я дык проста павёз яе ў найбліжэйшую.

— Так, у яе выдатная рэпутацыя. — Фіёне не жадалася спыняць гутарку.

— Giovedi, — паказаў ён на яе суколку.

— Выбачайце?

— Чацьвер па-італьянскі, — растлумачыў ён.

— На самай справе? Вы размаўляеце па-італьянскі?

— Не, але двойчы на тыдзень я хаджу на вячэрнія курсы італьянскай мовы. — У яго голасе прагучалі гонар і запал. Ён ёй пэўна падабаўся.

— Так каго, вы сказалі, вы сюды прывезьлі? — пацікавілася яна. Лепш усё высьветліць зараз. Калі гэта жонка ці сяброўка, няма сэнсу працягваць.

— Мая маці, — яго твар спахмурнеў. — Яна ў рэанімацыі. А я вось тут, чакаю, што скажуць лекары.

— Няшчасны выпадак?

— Накшталт таго. — Яму відавочна не жадалася размаўляць аб тым.

Фіёна вярнулася да ўрокаў італьянскага. — Цяжкія заняткі? Дзе яны праходзяць?

— У вялікай школе непадалёк, Выгляд-На-Гару.

Фіёна ўразілася. — Бач, якое супадзеньне! Бацька маёй лепшай сяброўкі выкладае там. — Ёй здалося, у іх зьявілася нешта агульнае.

— Сьвет такі цесны.

Яна адчула, што надакучыла яму, ды і людзі ля прылаўка чакалі гарбаты і кавы. — Дзякуй за дапамогу, было вельмі любасна з вашага боку.

— Што вы, калі ласка.

— Упэўненая, вашай маці хутка палепшае. Яны тут у рэанімацыі сапраўдныя чараўнікі.

— Безумоўна, — хітнуў ён.

Фіёна абслугоўвала людзей і ўсьміхалася ім усім. Можа, яна вельмі нудны чалавек? Цяжка разабрацца ў такіх рэчах, калі справа кранае цябе самога.

— Я нудная? — запытала яна Брыджэт ўвечар.

— Ты нудная? Ды зь цябе абрагочасься. Табе варта уласным тэлешоў абзавесьціся. — Брыджэт з маркотай разглядала маланку на спадніцы. — Разумееш, яны іх робяць пачварна, не магла я так патаўсьцець, каб яна лопнула. Гэта неймаверна.

— Вядома, гэта немагчыма, — схлусіла Фіёна. І тут зразумела, што Брыджэт, верагодна, таксама маніла ёй. — Я ткі нудота, — вытхнулася небарака, нечакана ўсьвядоміўшы праўду.

— Фіёна, ты худзенькая, чаго яшчэ можна жадаць у гэтым чортавым сьвеце? І заткніся з сваім сумам, пакуль ты не пачынаеш абрыдваць з гэтай сваёй нудотай, ты цалкам нармалёвая. — Сапхнуўшыся зь відавочным сьведчаньнем чарговага набору вагі, Брыджэт з напругай захоўвала цярпеньне пры гэтым тлумачэньні.

— Я сустрэла хлопца, і праз дзьве хвіліны ён пачаў пазяхаць і ўцёк. — Фіёна выглядала цалкам няшчаснай.

Брыджэт зьмякчэла. — Дзе ты яго сустрэла?

— На працы, яго маці ў рэанімацыі.

— Божа літасьцівы, яго маці разьбілася, альбо яшчэ што. Чаго ты чакала, што ён для цябе вечарыну з гутаркамі зладзіць? Ачуйся, Фіёна, сапраўды.

Фіёну яе словы ўпэўнілі толькі часткова. — Ён вывучае італьянскі ў школе твайго бацькі.

— Добра. Дзякаваць Богу, хоць хтосьці яго вывучае. Яны баяліся наогул не набраць вучняў для тага клясу. Бацька ўсё лета на вушах стаяў.

— Вядома, ва ўсім вінаватыя мае бацькі. Яны ніколі ні аб чым не размаўляюць. Якой яшчэ я магу быць? Толькі слотнай. Што цікавага я магу сказаць, пражыўшы ўсе гэтыя гады ў хаце, дзе нічога не абмяркоўваюць?

— Ой, змоўкні, Фіёна, ты ня слотная. І у чыіх бацькоў ёсьць што сказаць? Мае не размаўляюць гадамі. Тата пасьля вячэры ідзе да сабе ў пакой і застаецца там увесь вечар. Дзіўна, што ён яшчэ ня сьпіць там. Сядзіць за сваім маленькім сталом, перабірае кнігі, італьянскія талеркі, фоткі, малюнкі. Калі вечар сонечны, садзіцца на сафу поруч акна і проста глядзіць перад сабою. Як табе тая бздура?

— Што мне яму сказаць, калі я яго зноў пабачу? — спытала Фіёна.

— Майго бацьку?

— Не, тага ўскудлачанага хлопца.

— Божухна, спытаеш, як яго маці. Можа, мне з табой пайсьці і тузаць цябе, як марыянэтку, зараз кажы, зараз ківай?

— А што, неблагая думка … У твайго бацькі італьянскі слоўнік ёсьць?

— Тузіна два знойдзецца. А табе навошта?

— Хачу дні тыдня знайсьці, — Фіёна не магла ўцяміць, навошта тлумачыць відавочныя рэчы.

— Сёньня ўвечары пайду да Даннаў, — папярэдзіла Фіёна дома.

— Выдатна, — адрэагавала яе маці.

— Ты бы ўжо наогул да іх у хату перасялілася, так часта зь імі бачысься, — прабурчэў бацька.

Фіёна не зразумела, куды ён хіліць. Апошні раз яна была там некалькі тыдняў таму. Калі бы толькі яе бацькі ведалі, як часта дзяўчынкі Данны аб'яўляюць, што застаюцца на ноч у іх хаце. Вось тут бы пачалося!

— Як вы лічыце, Брыджэт Данн добра выглядае? — спытала яна.

— Ня ведаю, цяжка сказаць, — засумнявалася маці.

Бацька працягваў чытаць сваю газэту.

— Хіба гэта так складана? Ўяві яе сабе і скажы, ці гожая яна.

— Я аб тым памяркую, — паабяцала Фіёне маці.

Уначы ў ложку Фіёна доўга разважала над гэтым.

Як Граніі і Брыджэт удаецца трымацца так упэўнена, ва ўсім разьбірацца? Яны вырасьлі ў такой самай хаце, хадзілі ў тую школу, што і яна. Гранія наогул адважная, як леў. Круціць раман з жудасна старым мужчынам. Яна зьбіраецца распавесьці аб тым бацьку з маці, скажа, што сустракаецца зь ім і нават зьбіраецца пабрацца зь ім шлюбам.

Самае жахлівае, што ён начальнік спадара Данна. І спадару Данну ён не падабаецца. Гранія ня ведае, ці прыкінуцца ёй, што толькі зараз захапілася ім, каб даць бацьку час прызвычаіцца з гэтым, альбо сказаць шчыра. Гэты тып кажа, што заўжды лепей казаць шчыра, што людзі часта значна мужней, як вы думаеце.

Але Гранія і Брыджэт сумняваюцца.

Брыджэт, ва ўсялякім разе, сумнеўна. Ён такі стары. — Застанесься ўдавой раней часу, — сказала яна сястры.

— Так, заможнай удавой, дзеля таго і ажэнімся. Атрымаю яго пэнсію, — разрагаталася ў адказ Гранія.

— Ты захочаш іншых хлопцаў, пачнеш яму зьмяняць, ён цябе высачыць, знойдзе ў чужым ложку і зьнішчыць вас абодвух. — Брыджэт выкладала тую гожую пэрспэктыўку амаль з запалам.

— Не, да яго я па-сапраўднаму нікога ніколі не жадала. Калі з табой такое здарыцца, ты зразумееш.

Фіёна і Брыджэт толькі ўзнялі вочы да неба. Стомна назіраць сапраўднае каханьне з боку. Хоць Брыджэт не заўжды ўбаку. У яе годзе прапаноў.

Фіёна ляжала ў цемры і думала аб прыемным хлопчыку з ускудлачанымі валасамі, які так цяпло ўсьміхаўся ёй. Як выдатна мелася б быць дзяўчынкай, у якую можа закахацца такі хлопец.

Яна ўбачыла яго зноўку праз тыдзень.

— Як ваша маці? — запытала яго Фіёна.

— Адкуль вы аб ёй ведаеце? — Яе пытаньне раззлавала і занепакоіла яго. Тлусты дзякуй Брыджэт за каштоўную раду.

— Калі вы былі тут на мінулым тыдні, вы дапамаглі мне вынесьці мех са сьмецьцем і распавялі, што ваша маці ў рэанімацыі.

Яго твар праясьнеў. — Так, вядома. Даруйце. Справы ў яе не занадта добрыя. Яна зноў гэта зрабіла.

— Зноў разьбілася?

— Не, прыняла завялікую дозу.

— Ой, мне вельмі, вельмі шкада. — Гэта прагучала надзвычай шчыра.

— Я ведаю.

Яны памаўчалі. Потым яна паказала на сваю суколку і ганарліва сказала: — Venerdi. Вы ж так казалі?

— Так, сапраўды. — Ён вымавіў слова больш на італьянскі манер і яна паўтарыла за ім.

— Мусібыць, вы таксама вывучаеце італьянскі? — спытаў ён зь цікавасьцю.

Фіёна загаварыла не разважаючы: — Не, адмыслова вывучыла дні тыдня на выпадак, калі спаткаю вас зноў. — Яе твар заліўся фарбай і ёй захацелася неадкладна памерці, вось тут, за машынамі для кавы і гарбаты.

— Мяне клічуць Бары, — сказаў ён. — Як наконт схадзіць у кіно сёньня ўвечары?

Бары і Фіёна сустрэліся на вуліцы А’Конал і падзівіліся на чэргі ў кіназалы.

— На што вы жадаеце пайсьці?

— Не, на што вы жадаеце?

— Паняцьця ня маю, шчыра кажучы.

— Я таксама. — Сапраўды па ягонаму твару сьлізгануў цень раздражненьня?

— Можа пойдзем туды, дзе чарга карацей? — прапанавала яна.

— Але там Ваярскія Майстэрствы — запярэчыў ён.

— Ну і выдатна, — здуравала яна.

— Вам падабаюцца Ваярскія Майстэрствы? — ня мог ён даць веры.

— А вам яны падабаюцца? — адказала яна пытаньнем на пытаньне.

Спатканьне прайшло ня лепшай выявай. Яны схадзілі на фільм, што не спадабаўся абодвум. Потым паўстала праблема, што рабіць далей.

— Жадаеце піцу? — прапанаваў ён.

Фіёна пасьпешліва хітнула. — Выдатна.

— Ці лепей пайсьці ў паб?

— Таксама няблага.

— Пойдзем на піцу, — заявіў ён тонам мужчыны, які ўсьведамляе, што рашэньне, якое б ні было, яму прыйдзецца прымаць самому.

Яны сядзелі і глядзелі адно на аднаго. Выбар піцы апынуўся жахам. Фіёна згадзілася і на pizza margherita і на pizza napoletana, таму ўрэшце Бары замовіў quattro stagioni кожнаму. У гэтай піцы чатыры розных накрыпкі, сказаў ён, свая у кожным куту. Так мо паспрабаваць усё і ня трэба вылучаць.

Ён распавёў ёй, што ў італьянскім клясе Сыньёра, настаўніца, прынесла некалькі піцц на адзін з заняткаў. На яго меркаваньне, яна, напэўна, марнуе ўсё, што зарабляе, на такія падарункі для іх. І яны сядзелі на ўроку, елі, услых выкрыквалі назвы розных піцц, гэта было цудоўна. Распавядаючы, ён выглядаў жудасна юным і захопленым. Фіёне захацелася, каб у яе ў вачах і ў сэрцы пасялілася такое ж жывое пачуцьцё. Па дачыненьні абы да чаго.

Ва ўсім, вядома, вінаватыя яе бацькі. Яны цудоўныя, добрыя людзі, але ім няма чаго сказаць. Бацька яе кагадзе заявіў, што пры нараджэньні ўсім на руку неўзабаве будуць ставіць парадкавы нумар, тады людзі спыняць балбатаць усялякую лухту. Вось ён сам рот разявіць і баіцца. А у маці свае заганы. Яна лічыць, што нікуды ня трэба хадзіць. Яна заўсёды казала Фіёне не займацца ірляндзкімі танцамі, ня езьдзіць у адпачынак у Іспанію, нікуды не хадзіць і нічым не захапляцца. Вось чаму ў яе няма ні свайго меркаваньня, ні сваіх поглядаў.

У выніку зь яе атрымаўся чалавек, ня здольны вырашыць, які фільм паглядзець, якую піцу зьесьці, што сказаць далей. Паспрабаваць распытаць яго аб маці? А можа ён вырашыў пайсьці на спатканьне, каб ад тага адцягнуцца? Фіёна нахмурылася сваім думкам.

— Выбачайце, я вам, мусіць, надакучыў сваім італьянскім.

— Вох, Божа барані, не, вядома! — выгукнула яна. — Я нават заслухалася на ваш аповяд. Разумееце, мне б карцела захапіцца чымсьці, як вы. Я зайздрошчу вам і людзям, якія ходзяць у гэты кляс разам з вамі і пачуваюся дурніцай. — Вельмі часта, калі яна менш за усё тага чакала, аказвалася, што яна сказала чалавеку нешта прыемнае.

Бары расплыўся ва ўсьмешцы ад вуха да вуха і папляскаў яе па руцэ. — Не, вы зусім не дурніца, вы вельмі любасная. І вам самой нішто не перашкаджае ў нейкі вечаровы кляс запісацца, так?

— Пэўна, не. А ваш кляс поўны? — Навошта яна тое сказала? Атрымліваецца, яна сама нават вечаровы кляс знайсьці ня здольная. Яна прыкусіла губу, тым часам як ён пакруціў галавой.

— Зараз да нас далучацца ня варта. Занадта позна, мы далёка наперад сышлі, — ганарліва растлумачыў ён. — І потым, разумееце, усе туды прыйшлі па нейкім чыньніку. Ім усім трэба вывучыць італьянскі. Ва ўсякім разе так гэта выглядае.

— А дзеля чаго вам вывучаць італьянскі?

Бары некалькі ашаламіла такое пытаньне. — Ну, гэта таму, што я езьдзіў у Італію на Чэмпіянат Сьвету, — распавёў ён. — Мы паехалі цэльным натоўпам, але там я сустрэў безьліч файных італьянцаў і пачуваўся ёлупнем з-за таго, што ня мог размаўляць на іх мове.

— Але ж Чэмпіянат Сьвету там зноў праходзіць ня будзе?

— Не, але ж італьянцы засталіся на месцы. Мне б карцела паехаць туды і пагаварыць зь імі.

Фіёна прыкінула, ці варта спытаць яго аб маці, але вырашыла не рабіць тага. Сам распавядзе, калі захоча. Мабыць, гэта занадта асабістае. Яна знаходзіла яго вельмі, вельмі любасным і жадала бы сустрэцца зь ім ізноў. Як уладкоўваюць гэта дзяўчыны, якія ўмеюць абыходзіцца з хлопцамі? Кажуць штосьці дасьціпнае? Або нічога ня кажуць? Вось бы ведаць. Фіёне карцела вымавіць нешта такое, каб гэты цудоўны юнак зразумеў, ён ёй падабаецца і яна жадала бы сябраваць зь ім. І нават больш зь цягам часу. Чаму няма як даслаць такі сыгнал?

— Бадай, пара па хатах, — сказаў Бары.

— Так. Вядома. — Ясная справа, ён стаміўся ад яе.

— Праводзіць вас на аўтобус?

— Гэта было бы цудоўна, дзякуй.

— Ці падвезьці вас дахаты на маім матацыкле?

— Вох, было б файна. — Яна зразумела, што дала згоду на абодва варыянта. Ён такі прыме яе за дурніцу. Фіёна вырашыла растлумачыцца. — Я жадаю сказаць, калі вы прапанавалі праводзіць мяне на аўтобус, я ня ведала, што ёсьць магчымасьць пад'ехаць на матацыкле. Насамрэч мне больш падабаецца матацыкл. — Уласная мужнасьць літаральна шакавала яе.

Ён выглядаў задаволеным. — Выдатна. Тады вам прыйдзецца трымацца за мяне як сьлед. Абяцаеце?

— Абяцаю, — усьміхнулася яму Фіёна з-пад сваіх вялікіх акуляраў. Яна папрасіла давезьці яе толькі да пачатку вуліцы, бо ў гэтым ціхім месцы ня часта езьдзяць на матацыклах. Ці захоча ён зноў пабачыць яе?

— Спадзяюся, убачымся? — сказаў Бары.

— Так, было б выдатна. — Хоць бы яе твар не выглядаў занадта зацікаўленым, занадта ўмольным.

— Ну, вы маглі бы знайсьці мяне ў супэрмаркеце.

— Што? Так. Зразумела.

— Або я магу наведацца да вас у лякарню, — прапанаваў ён іншы варыянт.

— Ну так. Так, вядома, калі будзеце там, — сумна кіўнула яна.

— Я туды буду наведвацца кожны дзень. Мая маці ляжыць там. Дзякуй, што не пыталі аб ёй … мне не жадалася гаварыць аб гэтым.

— Не, вядома ж не. — Фіёна ўздыхнула з палягчэньнем. Яе так і падмывала ва ўсіх падрабязнасьцях распавесьці яму аб сваіх сумненьнях у піцэрыі.

— Дабранач, Фіёна.

— Дабранач, Бары.

Яна доўга ляжала ў ложку бяз сну. Яна яму спадабалася. І яго захапіла, што яна ня стала соўгаць нос у яго жыцьцё. Усё добра, яна зрабіла некалькі недарэчных памылак, але ён сказаў, што жадаў бы зноў убачыць яе.

Брыджэт зазірнула ў лякарню перакінуцца зь Фіёнай слоўцам. — Не магла б ты зрабіць нам ласку, заскочыць на пару гадзін сёньня ўвечары?

— Вядома, а навошта?

— Сёньня адбудзецца. Гранія зьбіраецца распавесьці ім аб сваім састарэлым пэнсіянэру. Пух і пёры паляцяць.

— А ад мяне што за карысьць? — усхвалявалася Фіёна.

Яны будуць паводзіць сябе трохі цішэй пры староньнім чалавеку. Магчыма. — Брыджэт відавочна сумнявалася.

— А ён там будзе, гэты стары?

— Ён прыпаркуе машыну паблізу, на выпадак, калі раптам спатрэбіцца.

— Спатрэбіцца? — у голасе Фіёны прагучаў спалох.

— Ну, разумееш, спатрэбіцца прывітаць яго як зяця, або бегчы ратаваць Гранію, калі тата надумае зьбіць яе да страты прытомнасьці.

— Але ж ён тага ня зробіць? — у Фіёны рот акругліўся ад жаху.

— Не, Фіёна, ён на такое ня здольны. Ты да ўсяго ставісься так літаральна. У цябе ўяўленьне ёсьць?

— Ня думаю, — сумна адказала Фіёна.

Днём Фіёна навяла даведкі аб спадарыні Хэлі, маці Бары. Яе прасьвятліла Кіці, адна з мэдсясьцёр гэтай палаты, яе знаёмая. Другі раз прыйшлося павазіцца з прамываньнем страўніка. Яна мусібыць наладжаная давесьці справу да заканчэньня. У Кіці няма на іх часу, хай канчаюць з сабою, калі ім карціць. Навошта марнаваць час і грошы, распавядаючы ім як усе іх любяць і як яны ўсім патрэбныя. Пэўна яны і не патрэбныя. Калі б яны ведалі аб сапраўды хворых людзях, няшчасных людзях, якія не ідуць на такі грэх, яны бы задумаліся.

Кіці не выпрабоўвае сымпатый да няўдалых самагубцаў. Але просіць Фіёну нікому аб тым не распавядаць. Яна не жадае набыць рэпутацыю каменнага сэрца. Яна ж дае гэтай гарапашніцы яе лекі і выяўляе да яе ня менш увагі, як да іншых пацыентаў.

— Як яе клічуць?

— Падаецца, Нэса.

— Якая яна?

— Вой, ня ведаю. Вельмі кволая, трохі ў шоку. Увесь час глядзіць на дзьверы палаты, чакае што муж прыйдзе.

— А ён прыходзіць?

— Пакуль не прыходзіў. Сын заходзіць, але гэта ня тое, што ёй трэба, жадае твар мужа ўбачыць. З-за яго яна гэта зрабіла.

— Адкуль ты ведаеш?

— Ва ўсіх іх адзіны чыньнік, — глыбакадумна зазначыла Кіці.

Яны сядзелі ў Даннаў за кухенным сталом. Да макароны з сырам практычна ніхто не даткнуўся. Спадарыня Данн, як звычайна, уткнулася ў кнігу. Яна выклікала ўражаньне чалавека, які сядзіць у зале чаканьня аэрапорту, а не пасярод уласнай хаты. Брыджэт, як звычай, фармальна нічога ня ела, але скубла кавалачкі з крайку і брала хлеб з маслам заесьці сок. У рэшцы зьядала куды больш, як атрымалася бы ў слушнай порцыі. Гранія выглядала бледнай. Спадар Данн памкнуўся выдаліцца ў свой улюбёны пакой.

— Тат, пачакай хвілінку, — голас Граніі прагучаў ненатуральна глуха. — Мне трэ сёе-тое сказаць. Вам усім.

Маці Граніі зьдзіўлена вызірнула з-за кнігі. Брыджэт ўзняла вочы ад талеркі. Фіёна адчула, што чырванее і выглядае вінаватай. Толькі бацька Граніі падаваўся спакойным.

— Так, вядома. — Ён сеў, амаль радуючыся агульнай гутарцы.

— Я разумею, вам усім цяжка будзе прыняць маю навіну, таму пастараюся растлумачыць усё як мага прасьцей. Я кахаю аднаго чалавека і жадаю выйсьці за яго замуж.

— Ну, гэта выдатна, — сказаў бацька.

— Замуж? — перапытала маці, быццам самай нечаканай рэччу ў сьвеце было тое, што хтосьці кагосьці кахае.

Брыджэт зь Фіёнай нічога не сказалі, толькі выдалі лёгкія гукі зьдзіўленьня і радасьці, каб прадэманстраваць рэакцыю на такую сур'ёзную навіну.

Перш як бацька пасьпеў спытаць, каго яна кахае, Гранія сказала сама. — Спачатку, ты, вядома, будзеш незадаволены, скажаш, што ён занадта стары для мяне, і шмат усяго іншага, але гэта Тоні А’Брайн.

Паўстала маўчаньне, што было горш за усё, чаго чакала Гранія.

— Гэта жарт? — нарэшце пацікавіўся бацька.

— Не, тата.

— Тоні А’Брайн! Жонка Дырэктара, на меншае яна ня згодна, — чмыхнула ад сьмеху маці.

Фіёна ня зьнесла напружаньні. — Я чула, ён вельмі прыемны чалавек.

— І ад каго ж ты гэта чула, Фіёна? — спадар Данн загаварыў, як тыповы настаўнік.

— Ну, так, вакол, — прамармытала Фіёна.

— Ён не такі дрэнны, тата. І яна ж замуж зьбіраецца, — дадала Брыджэт у надзеі неяк дапамагчы.

— Ну, калі ты думаеш, што Тоні А’Брайн ажэніцца на табе, табе прыйдзецца зьмяніць сваё меркаваньне. — Твар Эйдана Данна выцягнуўся ў цьвёрдую, гаркотную рысу.

— Спачатку мы жадалі распавесьці табе, а потым, у наступным месяцы, думалі пабрацца шлюбам. — Гранія імкнулася ня даць голасу затрымцець.

— Гранія, гэты чалавек абяцае ажаніцца ня менш як тром жанчынам на год. Потым прыводзіць іх у свой бардэль і робіць зь імі, што яму заманецца. Але ты, верагодна, і сама ведаеш. Думаю, ты бывала там досыць часта, калі казала нам, што застаесься ў Фіёны.

Фіёна скурчылася пры гэтым выкрыцьці.

— Усё зусім ня так. Гэта ўсё справа мінулая. Я ня бачылася зь ім з таго часу, як ён стаў Дырэктарам, бо лічыла, што ён накшталт як надзьмуў нас абодвух, цябе і мяне. Але ён сказаў, што не рабіў тага, і што ўсё зараз ідзе выдатна.

— Так і сказаў?

— Так. Ён клапоціцца аб табе і захапляецца табой і тваімі вечаровымі клясамі.

— Я знаёмая з хлопцам, які ходзіць туды, ён кажа, там выдатна, — піснула Фіёна. Яна затрымцела пад поглядамі, якія распавялі ёй, што яе ўмяшаньне не прынесла асаблівай карысьці.

— Яму спатрэбілася шмат часу, каб упэўніць мяне, тата. Я была на тваім баку і не жадала мець зь ім ніякіх спраў. А ён растлумачыў мне, што іншай магчымасьці не было … былі аб'ектыўныя чыньнікі…

— Упэўнены, ён мусіў доўга цябе пераконваць. Звычайна яму хапае трох дзён, ён сам выхваляўся. Ён, ці ведаеш, выхваляецца тым, як лёгка зацягвае дзяўчынак да сабе ў ложак. Такі вось чалавек кіруе нашай школай Выгляд-На-Гару.

— Зараз не, тата. Ня зараз. Іду ў заклад, ён тага ня робіць. Скажы шчыра.

— Толькі таму, што зараз ён не бывае ў настаўніцкай, а насяляецца ў сваім маленькім тронным пакойчыку бога ўсемагутнага, у так званым Кабінэце Дырэктара.

— Але тата, хіба гэта не заўсёды быў Кабінэт Дырэктара, нават пры спадару Уолшу?

— Цалкам розныя рэчы. То быў чалавек, годны такой пасады.

— А Тоні нягодны? Хіба ён ня выфарбаваў школу, не ўпарадакаваў яе? Задумаў гэтулькі навін, даў табе грошай на твае джунглі, распачаў італьянскі кляс, прыцягнуў бацькоў да кампаніі па паляпшэньні транспартнага абслугоўваньня школьнікаў…

— Ён цябе нядрэнна апрацаваў.

— Што ты думаеш, маці? — зьвярнулася Гранія да маці.

— Што я думаю? Якое мае значэньне, што я думаю? Ты ўсё роўна зробіш па-свайму.

— Я спадзявалася, вы зразумееце, што яму таксама нялёгка. Ён прагнуў сказаць табе даўно. Яму не падабалася трымаць усё ў таямніцы, але я не была гатовая.

— Вось як, — журботна хітнуў яе бацька.

— Сапраўды, тат. Яму нялёгка было бачыцца з табой, ведаючы, што рана ці позна табе стане вядома, што ён нешта ўтойваў ад цябе.

— Ах, гаротнік, бедная зьбянтэжаная душа. — Ніколі яшчэ іх бацька не размаўляў з такой гаркатой і сарказмам. Пагардлівая ўсьмешка літаральна скрывіла яго твар.

Гранія выпрасталася. — Як сказала маці, я ўжо паўналетняя і магу рабіць, як лічу патрэбным, але я жадала зрабіць гэта з вашага … вашай згоды.

— А дзе ж сам ён, доблесны сэр Галахад, які нават не адважыўся прыйсьці пагаварыць з намі асабіста?

— На вуліцы, тат, у сваёй машыне. Я сказала, што паклічу яго, калі гэта будзе слушна. — Гранія прыкусіла губу. Клікаць яго відавочна ня прыйдзецца.

— Гэта ня слушна. І ведай, Гранія, я ня дам табе блаславеньня альбо згоды, якіх ты просіш. Як сказала твая маці, ты ідзеш сваім уласным шляхам, што мы здольны зрабіць? — Злосны і няшчасны, ён устаў з-за стала і выйшаў. Яны пачулі, як зачыніліся за ім дзьверы ў ягоны пакой.

Гранія паглядзела на маці. Нэл Данн сьцепанула плячыма. — Чаго ты чакала? — спытала яна.

— Тоні кахае мяне.

— Або так ці не. Але ты падумала, што будзе з тваім бацькам? Зь мільярдаў людзей ва ўсім сьвеце ты вылучыла адзінага чалавека, зь якім ён ніколі не зьмірыцца. Ніколі.

— Але ты, ты разумееш? — Гранія сьмяротна патрабавалася ў падтрымцы.

— Я разумею, што ў дадзены момант ён то, чаго ты прагнеш. Вядома. Што тут яшчэ разумець?

Твар Граніі скамянеў. — Дзякуй за дапамогу, — сказала яна. Потым паглядзела на сястру і сяброўку. — І вам, даражэнькія, шчыры тлусты дзякуй за выдатную падтрымку.

— Божухна, што мы маглі зрабіць, зваліцца на калены і заявіць аб нашай дасьведчанасьці ў тваіх сардэчных справах? — абразіла Брыджэт няшчырасьць абвінавачваньняў.

— Я спрабавала сказаць, як добра дя яго ставяцца, — прамармытала няшчасная Фіёна.

— Ты спрабавала, — змрочна пацьвердзіла Гранія. Яна паднялася з-за стала, ні на каго ня гледзячы.

— Куды ты? Не хадзі да таты, ён ня зьменіць рашэньні, — перапалохалася Брыджэт.

— Не, я зьбіраюся сабраць рэчы і рушыць да Тоні.

— Калі ён сапраўды бяз одуму ад цябе, дык і да заўтра нікуды ня зьнікне, — паспрабавала ўмяшацца маці.

— Не жадаю больш тут заставацца, — стомлена вымавіла Гранія. — Яшчэ пяць хвіль назад я тага не разумела, але я ніколі не была тут па-сапраўднаму шчасьлівая.

— Што ёсьць шчасьце? — У словах Нэл Данн гучала гаркота.

Яны моўчкі прыслухваліся да крокаў Граніі на лесьвіцы і ў яе пакою.

Чалавек у машыне намагаўся разглядзець, што адбываецца ў хаце і зразумець, добрым ці благім знакам апынецца рух узад і наперад у бакавой спальні.

Потым ён убачыў Гранію з валізай.

— Я адвязу цябе дахаты, сонейка, — сказаў ён ёй. І яна расплакалася на яго плячы, як плакала, прыціснуўшыся да свайго бацькі, ня так ужо даўно, калі была дзіцем.

Фіёну дапазна не пакідалі думкі аб тым здарэньні. Гранія ўсяго на год старэй за яе. Як яна вырашылася на такую гутарку з бацькамі? Фіёніны праблемы не ідуць ні ў якое параўнаньне з драмай Граніі. Што яна павінна зараз рабіць, так гэта нейкім чынам зблізіцца з Бары, увайсьці ў яго жыцьцё.

Заўтра раніцай, на працы, яна прыдумае як тое зьдзейсьніць.

Калі ты працуеш у лякарні, табе часта ўдаецца набыць пры канцы дня ў квяцярні танны пук, кветкі, што самую дробязь страцілі сьвежасьць. Яна вылучыла невялічкі пучок фрэзіяў і ўклала занатоўку «Хутчэйшага ачуньваньня, Нэса Хэлі». Калі ніхто ня бачыў, пакінула іх на пасту мэдсястры і пасьпяшалася зварот, за прылавак.

Яна ня бачыла Бары два дні, але ён выглядаў весялей, калі прыйшоў. — Ёй значна лепей, да канца тыдня яна будзе дома, — вось першае, што ён сказаў.

— Вой, я радая … праблемы ззаду?

— Разумееш, гэта ўсё мой бацька. Яна думае … ну, думала … увогуле, ён не прыходзіў яе адведаць. Сказаў, што не дазволіць шантажаваць сябе тымі спробамі самагубства. І яе гэта вельмі прыгнятала.

— А зараз?

— Зараз ён, падаецца, саступіў. Даслаў ёй кветкі. Пучок фрэзіяў. Яна зразумела, што ён хвалюецца за яе і зазьбіралася дахаты.

Фіёна адчула халадок у грудзях. — А сам ён не прыходзіў … толькі кветкі перадаў?

— Не, пакінуў іх на пасту і зьнік. Чарговы фокус.

— А што твой тата аб тым кажа? — Голас адмаўляўся падпарадкоўвацца Фіёне.

— А, працягвае настойваць на сваёй недатычнасьці да тых кветак, але гэта цалкам упісваецца ў іх звычайныя адносіны, — растлумачыў ён зь лёгкай турботай.

— Ва ўсіх бацькі з заганамі, мне сяброўка як раз днямі казала. Іх зразумець немагчыма. — Яна і не спрабавала схаваць сваю гарачую спагаду.

— Можа, кудысьці зноў выправімся, калі маці вернецца дахаты?

— З задавальненьнем, — згадзілася Фіёна. Калі ласка, калі ласка Пане, хай ніхто ніколі не пазнае аб тых кветках, хай яны спыняць высьвятляць, ці пасылаў ён іх.

Бары павёў яе на футбольны матч. Па дарозе растлумачыў ёй, якая каманда добрая, якая дрэнная. Растлумачыў правілы і распавёў аб раптоўнай сьлепаце судзьдзі ў некалькіх папярэдніх матчах і аб надзеі на вяртаньне да яго зроку ў цяперашняй гульне.

На стадыёне Бары сустрэў цёмнавалосага каржакаватага хлопца. — Выдатна, Луіджы, я і ня ведаў, што ты заўзятар гэтай каманды.

Луіджы бязьмерна ўзрадаваўся сустрэчы. — Барталамеа, дружа, ды я зь імі са стварэньня сьвету.

Пасьля абодва перайшлі на італьянскі. — Mi piace giocare a calcio. — Гэта зрынула іх у нястрымны рогат, Фіёна сьмяялася разам зь імі.

— Гэта азначае я люблю футбол, — растлумачыў Луіджы.

Фіёна так і меркавала, але намалявала зьдзіўленьне. — У вас, пэўна, выдатны італьянскі?

— Ой, прабач, Луіджы, гэта Фіёна, мая сяброўка, — прадставіў яе Бары.

— Ну ты шчасьліўчык, твая сяброўка пайшла на матч. Сьюзі упадабала застацца дома.

Фіёна засумнявалася, ці трэба ёй тлумачыць гэтаму дзіўнаму чалавеку з дублінскай вымовай і італьянскім імем, што яна Бары не сапраўдная сяброўка, але вырашыла не паглыбляцца ў падрабязнасьці. Цікава, чаму ён заве Бары гэтым дзіўным імем?

— Калі ты сустракаесься са Сьюзі пасьля гульні, можа вып'ем разам недзе? — прапанаваў Бары. Луіджы ўхваліў гэтую лепшую з усіх чутых ім дагэтуль ідэй і яны вылучылі паб.

Падчас матчу Фіёна жудасна імкнулася разабрацца ў гульне, радавацца і хвалявацца ў слушныя моманты. Яе сэрца трымцела пры думцы аб такім посьпеху. Так робяць іншыя дзяўчынкі, ходзяць на матчы з хлопцамі, сустракаюць там іншых хлопцаў і пазьней далучаюцца да іх і іх сябровак. Выдатна.

Зараз яна павінна запомніць, якія камбінацыі прыводзяць да гала або да кутняга, а якія да ўкіданьня. Але значна важней не пытаць Бары аб яго маці, бацьку і загадкавым пуку фрэзіяў.

Сьюзі апынулася файнай. У яе былі рудыя валасы, працавала яна стольніцай у адным з тых шыкоўных мястэчкаў у Тэмпл Бары.

Фіёна распавяла, як падае каву ў лякарні. — Гэта зусім іншая ліга, — няёмка вымавіла яна.

— Гэта значна важней, — цьвёрда адказала Сьюзі. — Ты падаеш каву людзям, якія ў тым патрабуюцца, я проста стаўлю каву перад тымі, хто прагне сябе паказаць, іншых паглядзець.

Мужчын пацешыў такі паварот падзей. Дзяўчынкі захоплена гутарылі і яны, прадстаўленыя самі сабе, маглі абсмактаць матч да апошняй косткі. Потым яны загаварылі аб знакамітай вандроўцы ў Італію.

— Барталамеа таксама дзень і ноч кажа аб viaggio? — жадала ведаць Сьюзі.

— Чаму ты яго так завеш? — шапнула Фіёна.

— Бо так яго клічуць, хіба не? — уразілася Сьюзі.

— Насамрэч яго клічуць Бары.

— Вой. Ну, гэта Сыньёра. Яна незвычайная. Яна жыве ў хаце маёй маці, як кватарантка. Яна ўсім гэтым запраўляе і яна Лу назвала Луіджы. Гэта заразна, я часам сама яго так заву. Але ты зьбіраесься?

— Зьбіраюся куды?

— У Рым, — вымавіла Сьюзі, скругляючы вочы і літару Р.

— Ня ўпэўненая. Я пакуль не занадта добра знаёмая з Бары. Але калі ў нас усё пойдзе добра, можа я і паеду. Цяжка сказаць.

— Пачні адкладаць грошы, там будзе файна. Луіджы прагне ажаніцца там. Альбо, прынамсі, паехаць туды, як у вясельнае падарожжа. — Сьюзі пахістала пальчыкам з цудоўным смарагдавым кляйнодзікам.

— Як гожа.

— Ага, але гэта не сапраўдны камень, адзін прыяцель Лу зьвязаны з гэтым.

— Толькі ўявіць, мядовы месяц у Рыме, — летуценна працягнула Фіёна.

— Адзіны задрот, мядовы месяц мне прыйдзецца правесьці ў кампаніі пяцідзесяці ці шасьцідзесяці чалавек.

— Тады, раз ужо дзень будзе заняты, табе прыйдзецца забаўляць яго толькі ўначы.

— Забаўляць яго? А як наконт мяне? Думаю, ён мяне павінен забаўляць.

Фіёна, як зь ёй часта здаралася, пашкадавала аб сказаным. Вядома, такая дзяўчына, як Сьюзі, павінна разважаць падобнай выявай. Яна не сумняваецца, Луіджы будзе скокаць вакол яе. Ёй і ў галаву ня прыйдзе, як Фіёне, імкнуцца даставіць яму задавальненьне і разьдзірацца боязьзю выклікаць ягонае раздражненьне. Выдатна быць такой ўпэўненай. Калі выглядаеш як Сьюзі, з такой вось капой рудых валасоў, і калі працуеш у такім прэстыжным месцы і, трэба меркаваць, маеш за плячыма немалы сьпіс хлопцаў накшталт Луіджы, якія дораць табе ашаламляльныя кольцы … Фіёна глыбока ўздыхнула.

Сьюзі зірнула на яе з сымпатыяй. — На матчы было вельмі сумна? — пацікавілася яна.

— Не, зусім няблага. Я раней ніколі не хаджала. Неяк я ня вельмі сьцяміла наконт афсайду. Ты ў гэтым разумееш?

— Яшчэ навошта. Не разумею і разумець не жадаю. Варта ў гэта ўглыбіцца і вось ужо тырчыш на марозе сярод тых, хто квапіцца на твае барабанныя перапонкі. Сустракайся зь імі пасьля таго як, вось маё крэда. — У Сьюзі на ўсё мелася ўласнае меркаваньне.

Фіёна разглядала новую знаёмую зь непрыхаваным захапленьнем і зайздрасьцю. — Як табе ўдаецца … ну, паводзіць сябе так, аб усім ведаць? Гэта з-за таго, як добра ты выглядаеш?

Сьюзі кінула на яе вывучаючы погляд. Не, гэтая дзяўчынка з жывым тварам і вялізнымі акулярамі не пад'южвае яе. Яна кажа шчыра. — Паняцьця не маю, як я выглядаю, — шчыра адказала Сьюзі. — Бацька сьцьвярджае, я выглядаю, як самадайка і прасталытка. Маці ліча, я выглядаю трошкі легкадумна. Там, дзе я спрабавала ўладкавацца на працу, сказалі, што я залішне моцна фарбуюся. Хлопцы, якім карцела са мной любіцца, гаварылі, я выглядаю файна. Паспрабуй зразумей, як ты выглядаеш насамрэч.

— Ой, ведаю, ведаю, — пагадзілася Фіёна. Яе маці сьцьвярджала, што яна выглядае дурніцай ў сваіх суколках, людзям у лякарні яны падабаліся. Некаторыя казалі, што акуляры ёй да твару — павялічваюць вочы; іншыя пыталі, чаму яна не карыстаецца кантактнымі лінзамі. Часам яна любавалася сваімі доўгімі валасамі, часам меркавала, што выглядае з-за іх, нібы школьніца-пераростак.

— Урэшце я зразумела, што вырасла і не павінна ні пад каго падладжвацца, — растлумачыла Сьюзі. — І вырашыла рабіць тое, што падабаецца мне самой. У мяне нармалёвыя ногі, таму я апранаю кароткія спадніцы, але я не дурніца і фарбуюся зараз ня так моцна. Больш мяне не хвалюе, як да мяне паставяцца і што аба мне падумаюць.

— Лічыш, мне варта пастрыгчыся? — даверліва прашаптала Фіёна.

— Не, ня думаю. І ня думаю, што табе трэба пакінуць доўгія валасы. Гэта твае валасы і твой твар, і ты павінна рабіць так, як ты лічыш патрэбным, а не пытаць маёй рады, рады Барталамеа ці рады тваёй маці. Інакш ты назаўжды застанесься дзіцем. Такое, ва ўсялякім разе, маё меркаваньне.

Прыгажуні Сьюзі лёгка так разважаць. Фіёна пачувалася мышанём ў акулярах. Даўгахвостым мышанём. Але калі яна пазбавіцца акуляраў і доўгіх валасоў, яна будзе ўсяго толькі сьляпым мышаняткам з фрызурай. Як ёй пасталець, навучыцца прымаць рашэньні? Можа, штосьці адбудзецца, тое, што зробіць яе мацней?

Бары вечар даставіў плойму задавальненьня. Ён павёз Фіёну дахаты на матацыкле і, учапіўшыся за ягоны швэдар, яна разважала, што ёй адказаць, калі ён зноў запросіць яе на гульню. Набрацца мужнасьці і, роўна як Сьюзі, прапанаваць сустрэцца пасьля гульні? Або высьветліць у кагосьці правілы афсайду і пайсьці зь ім? Як лепш? Зразумець бы, чаго яна сама прагне. Але ў адрозьненьне ад Сьюзі яна яшчэ не пасталела, няма ў яе ўласнага меркаваньня.

— Прыемна было пазнаёміцца з тваімі сябрамі, — сказала яна, саскочыўшы з матацыкла ў пачатку сваёй вуліцы.

— У наступны раз зоймемся чымсьці, што ты вылучыш, — прапанаваў ён. — Заўтра зазірну да цябе. Як раз буду маці дахаты забіраць.

— А я думала, яна ўжо дома. — Бары абяцаў запрасіць яе на спатканьне, калі маці вернецца дахаты, вось яна і лічыла, што спадарыня Хэлі выпісалася. Фіёна баялася зьявіцца поруч палаты, раптам у ёй пазнаюць жанчыну, якая пакінула фрэзіі.

— Не. Мы думалі, ёй лепш, але ня тое.

— Вой, шкада.

— Яна ўбіла сабе ў галаву, што тата даслаў ёй кветкі. А ён, вядома, не пасылаў. І калі яна зразумела гэта, пачаўся рэцыдыў.

Фіёну адначасова кінула ў жар і ў холад. — Які жах, — вытхнулася яна. І ледзь чутна спытала: — Чаму яна думала, што ён прыносіў?

Бары змаркатнеў. Ён сьцепануў плячыма. — Хто ведае. Быў пук кветак і картка зь яе імем. Але лекары лічаць, яна сама іх сабе набыла.

— Чаму яны так мяркуюць?

— Таму што ніхто больш ня ведаў, дзе яна, — уздыхнуў Бары.

Яшчэ адну ноч Фіёна правяла не злажыўшы вачэй. Зашмат што адбылося. Матч, правілы, сустрэча з Луіджы і Сьюзі, магчымая вандроўка ў Італію, людзі, якія прынялі яе за сяброўку Бары. Ідэя аб тым, што калі ты сталееш, ты ведаеш, як табе паступаць, думаеш і вырашаеш сам за сябе. А потым жудаснае, жахлівае ўсьведамленьне таго, што падораныя ёю кветкі прычыніліся пагаршэньня стану маці Бары. Ёй карцела даставіць маркотнай жанчыне задавальненьне, падхрабрыць яе. Замест таго яна толькі напсавала. У тысячу разоў горш зрабіла.

На працу Фіёна прыйшла бледная і змучаная. Са скрыні з суколкамі яна ўзяла няслушны дзень тыдня. Здарыўся вялізны канфуз. Адны пыталі, куды дзявалася пятніца, іншыя высьвятлялі, навошта яна апраналася ў цемры. Адна жанчына, убачыўшы на грудзі ў Фіёны панядзелак, не пайшла на прыём да лекара, упэўненая, што памылілася днём. Фіёна замкнулася ў прыбіральні і пераапранула суколку задам наперад. Зараз заставалася толькі ні да каму не паварочвацца сьпіной.

Бары зьявіўся падчас абеду. — Спадарыня Кларк, мэнэджэр, адпусьціла мяне на пару гадзінак, яна файная. Таксама ў італьянскі кляс ходзіць, там я яе заву Франчэскай, а на працы спадарыня Кларк. Фацэтна, так?

Фіёна пачынала думаць, што палова Дубліна хаваецца ў гэтым клясе пад выдуманымі імёнамі. Але яе бянтэжылі больш важныя думкі, як зайздрасьць да людзей, гуляючых у дзіцячыя гульні ў школе Выгляд-На-Гару. Трэба даведацца аб яго маці, не задаючы прамых пытаньняў.

— Усё добра?

— Як табе сказаць. Маці не жадае ехаць дахаты, а стан здароўя не дазваляе далей трымаць яе тут, ім прыйдзецца перавесьці яе ў вар'ятню. — На ім твары не было.

— Як дрэнна, Бары.

— Ды няхай, нешта прыдумаю. Я проста жадаў сказаць, ты ж ведаеш, я абяцаў, што ў наступны раз мы пойдзем, куды ты вылучыш …

Фіёна запалохалася. Толькі выбару ёй зараз бракуе. Тага яна ўжо ня вытрывае.

— Я пакуль ня вырашыла …

— Не, я жадаў сказаць, нам прыйдзецца адкласьці спатканьне, але гэта ня значыць, што я сустракаюся зь іншай або не жадаю цябе бачыць … — палка перапыніў яе Бары.

Фіёна зразумела, яна сапраўды падабаецца яму. Камень ў яе на сэрцы стаў на тры чвэрці лягчэй. — Ой, спыніся, напрамілы Бог, я разумею. Убачымся, калі ўсё ўладкуецца. — Яе твар празьзяў, людзі, якія чакалі гарбату і каву, былі забытыя.

Бары таксама шырока усьміхнуўся і памчаўся.

Фіёна вывучыла правілы, датычныя афсайду, але не магла зразумець, як пераканацца ў наяўнасьці менавіта двух чалавек паміж футбалістам і брамай. Ніхто ня здолеў даць ёй зразумелага адказу.

Яна патэлефанавала сваёй сяброўцы, Брыджэт Данн.

Слухаўку зьняў бацька Брыджэт. — Рады магчымасьці паразмаўляць з табой, Фіёна. Баюся, калі ты ў апошні раз была ў нас, я сябе вёў не занадта пачціва па дачыненьні да цябе. Выбачай калі ласка.

— Усё добра, спадар Данн. Вы былі засмучаны.

— Так, я быў вельмі засмучаны, і засмучаны дагэтуль. Але гэта не апраўдвае недапушчальныя паводзіны па дачыненьні да госьця. Прымі, калі ласка, мае выбачэньні.

— Няма за што. Магчыма, мне проста ня варта было прыходзіць.

— Я паклічу Брыджэт.

Брыджэт мелася ў выдатнай форме. Яна схуднела на кіляграм, абзавялася фантастычным жакетам, у якім выглядала дадатна кашчавай, і памкнулася бясплатна паехаць у Прагу. Ад жудасных, зьедлівых заяў, расплюшчываючых людзям вочы на тое, што яны зь сябе ўяўляюць, і сьледу не засталося.

— Як Гранія пажывае?

— Паняцьця ня маю.

— Жадаеш сказаць, што ня бачылася зь ёй? — шакаваў Фіёну адказ сяброўкі.

— Гэй, выдатная ідэя. Давай наведаем адвячоркам салодкі кубялок, пабачым яе. За адным махам, можа, старэчу сустрэнем.

— Тш-ш, не заві яго так. Твой бацька пачуе.

— Ён сам яго так заве, гэта ягоны выраз, — безапэляцыйна абвесьціла Брыджэт.

Яны ўмовіліся аб месцы сустрэчы. Брыджэт меркавала, візыт апынецца фацэтным. Фіёна жадала ведаць, ці ачуняла Гранія пасьля здарэньня.

Дзьверы адчыніла Гранія, апранутая ў чорныя джынсы і доўгі чорны швэдар, і ўразілася, убачыўшы іх. — Вачам сваім ня веру, — радасна выгукнула яна. — Праходзьце. Тоні, ля нашых дзьвярэй першыя ластаўкі прымірэньня.

Ён выйшаў, усьмешлівы, сымпатычны, але вельмі стары. У Фіёны ў галаве не зьмяшчалася, як магла Гранія зьвязаць свой лёс з гэтым чалавекам.

— Мая сястра Брыджэт і наша сяброўка Фіёна.

— Гасьцінна запрашаемо, вы надзвычай своечасова. Я зьбіраўся раскаркаваць бутэлечку віна, а Гранія сказала, мы зашмат п'ем, то бок я зашмат п'ю… ну а зараз мы яе пачнем. Ён правёў іх у пакой, абстаўлены кнігамі, касэтамі, кружэлкамі. Гучала нейкая грэцкая мэлодыя.

— Гэта танец з Антыгоны? — запытала Фіёна.

— Не, але кампазытар той самы. Вам падабаецца Тэадаракіс? — Яго вочы зазьзялі. Падаецца, знайшоўся чалавек, які любіць музыку яго пакаленьня.

— Хто? — перапытала Фіёна, і ўсьмешка яе суразмоўцы стала сумнай.

— Тутака прышпільна, — Брыджэт аглядалася з зайздросьлівым захапленьнем.

— Сапраўды ж? Тоні заказваў гэтыя паліцы ў таго самага чалавека, які рабіў паліцы для таты. Як ён? — Гранія сапраўды жадала ведаць.

— Ведаеш, гэтак жа, — ня здолела суцешыць яе Брыджэт.

— Па-ранейшаму сыпе громы і маланкі?

— Не, больш енчыць і ўздыхае.

— А маці?

— Ты ж маці ведаеш, па ёй і не прыкметна, што ты сышла.

— Дзякуй, суцешыла.

— Я толькі шчыра табе адказала.

Фіёна падтрымлівала гутарку з пажылым гаспадаром, імкнучыся перашкодзіць яму ўслухоўвацца ў інтымныя падрабязнасьці, датычныя сям'і Даннаў. Але ён, мабыць, усё ўжо ведаў.

Тоні напоўніў віном іх келіхі. — Надзвычай прыемна было ўбачыць вас, дзяўчынкі, але сякія-такія школьныя справы патрабуюць маёй увагі, а вам карціць пабалбатаць, таму дазвольце вас пакінуць.

— Ты не павінен сыходзіць, каханы. — Гранія назвала яго каханым цалкам неўсьвядомлена.

— Ведаю, што не павінен, але сыду. — Ён зьвярнуўся да Брыджэт. — Калі будзеце размаўляць з вашым бацькам, скажыце яму … увогуле … скажыце яму … — Брыджэт чакальна глядзела на яго. Але словы даваліся Тоні А’Брайну з напругай. — Скажыце яму … у яе ўсё добра, — хрыпла вымавіў ён і сышоў.

— Ну, — заявіла Брыджэт, — што ты аб тым скажаш?

— Ён у роспачы, — адказала Гранія. — Тата зь ім не размаўляе ў школе, сыходзіць, калі ён набліжаецца. І яму ад тага вельмі цяжка. І мне цяжка ня мець магчымасьці зайсьці дахаты.

— Ты ня можаш зайсьці дахаты? — перапытала Фіёна.

— Насамрэч не. Зноў будзе сцэна, ён зноў скажа, што я яму не дачка.

— Ня думаю, ён супакоіўся трохі, — выказала сваё меркаваньне Брыджэт. — Першыя некалькі візытаў ён будзе вохкаць і ахкаць, аб потым усё пойдзе нармалёва.

— Ненавіджу, калі ён кепска кажа пра Тоні, — працягвала вагацца Гранія.

— Жадаеш сказаць, выцягвае на сьвет божы яго змрочнае мінулае? — удакладніла Брыджэт.

— Ага. Калі на тое пайшло, у мяне таксама ёсьць сякое-такое мінулае. Будзь мне гэтулькі гадоў, колькі яму, я бы, спадзяюся, абзавялася вельмі самавітым паслужным сьпісам.

— Шчасьліўка ты, у цябе ёсьць мінулае, — пазайздросьціла Фіёна.

— Ой, Фіёна, маўчала бы. Ты худзенькая, нібы дубчык. З твайго мінулага пэўна можна цэльнае войска сабраць, — чмыхнула Брыджэт.

— Я ніколі ні з кім не любілася, не займалася каханьнем, не рабіла нічога такога, — выпаліла Фіёна.

Сёстры Данн паглядзелі на яе са зьдзіўленьнем.

— Ты павінна была, — сказала Брыджэт.

— Што значыць павінна? Можаш даць веры, я б тое памятала. Але я тага не рабіла.

— Чаму? — спытала Гранія.

— Ня ведаю. Ці трапляўся нехта п'яны ці жудасны, ці месца непрыдатнае было альбо занадта позна, час дахаты ісьці. Вы ж мяне ведаеце. — Яе перапаўнялі каяньне і жаль да сабе. Гранія з Брыджэт нават пазбавіліся дарунка прамовы. — Але зараз мне б карцела, — горача скончыла Фіёна.

— Шкада, мы дазволілі сёе-каму сысьці. Ён бы табе зрабіў такую ласку, — Брыджэт хітнула на дзьверы, за якімі схаваўся Тоні А’Брайн.

— Павінна табе паведаміць, я не знаходжу гэта ні на дробку сьмешным, — успыхнула Гранія.

— Я таксама, — неўхваляльна пацьвердзіла Фіёна. — У мяне і ў думках не было займацца тым зь першым стрэчным. Гэта павінен быць чалавек, якога я кахаю.

— Ой, якія мы далікатныя, — сьцепанула плячыма Брыджэт.

Гранія ізноў напоўніла келіхі. — Лепей ня будзем сварыцца, — сказала яна.

— А хто сварыцца? — нявінна залупала вочкамі Брыджэт, пацягваючы віно.

— Памятаеце, нам у школе падабалася вылучаць, шчырасьць ці адвага?

— Ты заўжды выбірала адвагу, — нагадала Фіёна.

— А сёньня прапаную вылучыць шчырасьць. Скажыце мне абедзьве, што я павінна рабіць.

— Ты павінна схадзіць дахаты, пабачыць тату. Ён безь цябе нудзіцца, — пачала Брыджэт.

— Пакуль ён не абвыкне, табе ня варта згадваць пры ім аб … э … Тоні. Ты павінна размаўляць зь ім на іншыя тэмы, аб банку, аб палітыцы, аб вечаровым клясе, якім ён кіруе, — прапанавала Фіёна.

— А маці? Ёй сапраўды ўсё роўна?

— Не, я сказала так, каб цябе раззлаваць. Але ты ж ведаеш, яна на чымсьці зацыклілася, ці то на працы, ці то на мэнапаўзе. Для яе на табе сьвет клінам не сышоўся, як для таты.

— Даволі справядліва, — пагадзілася Гранія. — Зараз чарга Брыджэт.

— Бадай, Брыджэт варта трымаць рот на замку наконт сваёй вагі, — не прымусіла ўпрошваць сябе Фіёна.

— Бо яна зусім ня ўкормленая, яна сэксуальная. Вялікія грудкі і круглыя палавінкі, хіба ня гэта мужчынам падабаецца? — падхапіла Гранія.

— І да таго асіная талія, — дадала Фіёна.

— Але слата-чалавек, калі справа кранае чортавых калорый і зламаных маланак, — разрагаталася Гранія.

— Лёгка казаць, калі сама роўна як кій.

— Нудная і сэксуальная, нечаканае спалучэньне, — абагульніла Гранія.

А Брыджэт зьлёгку ўсьміхнулася, прызнаючы іх шчырасьць. — Годна. Зараз Фіёна.

Сёстры памаўчалі. Джаліць чальцоў сваёй сям'і неяк лягчэй.

— Дайце-ка мне яшчэ трошкі выпіць, трэба памкнуцца з духам, — нечакана папрасіла Фіёна.

— Занадта сарамлівая.

— Залішне ветлівая.

— Няма свайго пункта погляду.

— Ня ў стане прымаць рашэньні.

— Ніяк ня здолее пасталець і зразумець, што жыць трэба сваім розумам.

— Верагодна, зьбіраецца ўсё жыцьцё заставацца дзіцем.

— Ну-ка паўтарыце, — перапыніла іх Фіёна.

Гранія і Брыджэт зьбянтэжыліся. Падаецца, яны зьлёгку ўцягнуліся.

— Проста ты занадта любасная да людзей і ніхто насамрэч ня ведае тваё меркаваньне, — растлумачыла Гранія.

— Або ці ёсьць у цябе сваё меркаваньне, — суха дадала Брыджэт.

— А што значыць заставацца дзіцем?

— Ну, мне падаецца, мы ўсе павінны прымаць рашэньні, бо так? Інакш іншыя людзі прымаюць іх за нас, а гэта і значыць заставацца дзіцем. Вось гэта я мела на ўвазе, — распавяла Гранія. Ёй не жадалася пакрыўдзіць Фіёну.

— Дзіўна. Мне гэта ўжо гаварылі. Тая дзяўчына, Сьюзі, казала тое самае, калі я спытала яе, ці трэба мне пастрыгчыся. Як дзіўна.

— Дык што ты маеш намер рабіць? — спытала Брыджэт.

— З чым?

— Як наконт абзавесьціся ўласным поглядам на рэчы, пераспаць з сваім хлопцам, зрабіць фрызуру, мець сваё меркаваньне?

— А ты спыніш ныцьцё аб калорыях? — з натхненьнем выгукнула Фіёна.

— Ну так, калі гэта так слотна.

— Тады добра.

Гранія прапанавала зьбегаць да кітайцаў, калі Фіёна паабяцае не пакутаваць над выбарам, а Брыджэт не прамовіць ні словы аб перасмажаных стравах. Яны пагадзіліся на яе варункі, калі назаўтра яна пойдзе пабачыцца з бацькам.

Яны адкаркавалі іншую пляшку віна і рагаталі датуль, пакуль не вярнуўся гаспадар хаты і не сказаў, што ў ягоным ўзросьце варта рана класьціся спаць, таму ён змушаны разьвітацца зь імі.

Але судзячы па тым, як ён глядзеў на Гранію, у яго пляны не ўваходзіла тэрміновае спачываньне.

— Ну, гэта была выдатная думка, схадзіць пабачыць іх. — Брыджэт цалкам пераканалася ў сваім аўтарстве гэтай ідэі да таго моманту, калі яны апынуліся ў аўтобусе.

— Яна выглядае вельмі шчасьлівай, — зазначыла Фіёна.

— Хоць ён такі стары, бо так?

— Затое ён той, хто ёй патрэбен, — цьвёрда адказала Фіёна.

Да яе зьдзіўленьню, Брыджэт горача падтрымала яе. — У гэтым сутнасьць. Будзь ён хоць з Марса, з вушамі-антэнамі, гэта не мае значэньня, калі ён той, хто ёй патрэбен. Калі бы ў большасьці людзей хапала мужнасьці паступаць паводле сваіх жаданьняў, сьвет быў бы нядрэнным мястэчкам. — Яна гаварыла вельмі гучна, магчыма, пад уплывам выпітага віна.

Шмат людзей ў аўтобусе пачулі яе і засьмяяліся, некаторыя нават запляскалі ў ладкі. Брыджэт люта бліснула вачыма ў іх бок.

— Гэй, сэксуальная лялечка, падаруй нам усьмешачку, — крыкнуў адзін з хлопцаў.

— Яны назвалі мяне сэксуальнай лялечкай, — з захапленьнем шапнула Брыджэт Фіёне.

— А мы табе што казалі?

Фіёна цьвёрда вырашыла быць іншым чалавекам, калі Бары Хэлі зноў запросіць яе. Бо ён несумнеўна яе запросіць.

Час цягнуўся жудасна марудна, хоць прайшоў ўсяго тыдзень, перш як Бары зьявіўся зноў.

— Дома ўсё добра? — спытала яна.

— Авохці. Мая маці ні да чаго не выяўляе цікавасьці, яна нават варыць есьці спыніла. Раней шточас кухарыла ці адно, ці іншае, і ўсіх ледзь не сілом карміла. Зараз, калі я не куплю гатовую ежу ў супэрмаркеце, яна проста нічога не ясі.

Фіёну захлынала спагада. — Што ты думаеш рабіць? — запытала яна.

— Шчыра кажучы, паняцьця ня маю. Хутка я канчаткова звар'яцею. Паслухай, ты вырашыла, куды мы пойдзем?

І тут Фіёна раптам адважылася. — Мне б карцела пайсьці да цябе дахаты на філіжанку гарбаты.

— Мабыць, не занадта добрая ідэя, — уразіўся ён.

— Ты мяне спытаў, чаго я хачу, я табе адказала. Калі ты скажаш, што прывядзеш на вячэру дзяўчыну, гэта разварушыць тваю маці, ёй прыйдзецца нешта накухарыць да майго прыходу. А я здолею быць любаснай, вясёлай і падтрымаць гутарку.

— Не, Фіёна. Пакуль ня варта.

— Але хіба зараз ня самы прыдатны момант, калі гэта магло бы дапамагчы? Як яна вырашыць, што жыцьцё вярнулася ў нармалёвую каляіну, калі ты нічога дзеля тага ня робіш?

— Спадзяюся, ты ведаеш, аб чым кажаш, — засумняваўся ён. — Тады які сьпіс страў на вечар? — З самымі змрочнымі прадчуваньнямі прызначыў Бары дзень візыту.

Насуперак яго чаканьням Фіёна не зьбянтэжылася і не пачала ўпэўніваць, што ёй усё спадабаецца, і сьпіс страў ня мае значэньня. Як ні дзіўна, яна растлумачыла, наколькі стамляецца пасьля доўгага працоўнага дня, і папрасіла зрабіць штосьці істотнае, накшталт пасты ці, напрыклад, бульбянога смажню зь мясам. Бары уразіўся, але просьбу перадаў.

— Не змагу я зрабіць нічога такога, — адмахнулася маці Бары.

— Вядома зможаш, маці, бо ты выдатна гатуеш.

— Твой бацька так ня думае, — нахмурылася яна і ў Бары зноў пацяжэла на сэрцы. Трэба нешта значна больш сур'ёзнае за прыход Фіёны да вячэры, каб разварушыць яго маці. І чаму ён адзінае дзіця? Добра было бы падзяліць гэта, скажам, з шасьцю братамі і сёстрамі. Вось бы бацька сказаў нарэшце тыя клятыя рэчы, што прагне пачуць ад яго маці. Што ён кахае яе і сэрца яго абягала крывёй ад яе спробы пазбавіць сябе жыцьця. І пакляўся бы ніколі не пакідаць яе дзеля іншай жанчыны. Ды ў рэшцы рэшту бацька яго жудасна стары, яму амаль пяцьдзесят. Вядома, Госпаду, ня кіне ён маці дзеля кагосьці. Каму ён патрэбен для пачатку? І чаму ён так уперся, сьцьвярджаючы, што спробы самазабойства заўжды шантаж і ён на шантаж не паддасца? Па іншых пытаньнях у бацькі цьвёрдага меркаваньня ніколі не стае. Падчас выбараў альбо рэфэрэндуму бацька, замест таго каб выказаць сваё меркаваньне, толькі ўздыхне і ў сваю штодзённую газэту ўзорыцца. Адкуль ў гэты раз такія моцныя эмоцыі? Чаму ён ня можа зрабіць ёй задавальненьне, вымавіць тыя словы, што ёй патрэбныя?

Зразумела. Бліскучая ідэя Фіёны не спрацуе.

— Добра, маці. Паспрабую сам нешта згламэздаць. Я, вядома, ня ўмею, але паспрабую. І выдам гэта за тваю ежу. Урэшце, не жадаю прымушаць яе думаць, што ты ёй ня радая.

— Ды прыгатую я, — ня вытрымала маці. — Ты нават Казарына накарміць ня ў стане. — Іх вялікі, аднавокі кот атрымаў сваё імя ў гонар Тоні Казарына, які гуляў ў футбол за Рэспубліку Ірляндыю. Кот, адылі, асаблівай хуткасьцю не адрозьніваўся.

Фіёна прынесла для маці Бары скрыначку шакалядных цукерак.

— Вох, ня трэба было, я ад іх толькі патаўсьцею, — уздыхнула бледная жанчына са стомленымі вачыма і цьмянымі валасамі, апранутая ў сумную карычневую сукенку.

Але Фіёна паглядзела на яе з захапленьнем. — Не, спадарыня Хэлі, вы не патаўсьцееце. У вас цудоўныя скулы. Па скулах заўсёды можна вызначыць, ці пахілены чалавек да ўкормленасьці.

Бары зазначыў, як яго маці зь недаверам дакранулася да свайго твару. — Сапраўды? — запытала яна.

— Само сабою, вазьміце кіназорак з добрымі скуламі … — Разам, захлёбваючыся, прыняліся яны пералічваць. Одры Хэпберн ніколі не набрала ні фунту, Ава Гарднэр, Мэрыл Стрып. Потым яны абмеркавалі так званых прыгажунь, чые скулы немагчыма разгледзець няўзброеным вокам.

Шмат тыдняў ня бачыў Бары сваю маці такой ажыўленай. Потым ён пачуў, як Фіёна кажа аб Мэрылін Манро, якая, дажыві яна да старасьці, магла ня вытрымаць правяраньне часам. Навошта яна дазваляе гутарцы круціцца вакол людзей, якія скончылі жыцьцё самагубствам?

Яго маці цалкам натуральна ўспрыняла такую тэму. — Пакончыла яна з сабою, зразумела, не з-за скул.

Фарба кінулася Фіёне ў твар, але яна зладзілася. — Не, мяркую, яна зрабіла гэта, вырашыўшы, што яе нядосыць кахаюць. Пане, калі бы мы ўсе так рабілі, сьвет спусьцеў бы раней часу. — Бары затаіў дыханьне. Яна разважала на выбухаванебясьпечны тэмат так лёгка і нязмушана.

Але яго маці нечакана адказала цалкам нармалёвым голасам. — Можа, яна спадзявалася, што яе знойдуць і той, каго яна кахае, пашкадуе?

— На мой погляд, ён пасьля такога толькі больш за ранейшае яе бы брудам паліваў, — радасна абвясьціла Фіёна.

Бары глядзеў на Фіёну з захапленьнем. Сёньня яна перасягнула саму сябе. Цяжка сказаць чаму, але яна больш не вырабляла ўражаньня чалавека, які чакае, пакуль за яго ўсё вырашаць. Як яна мела рацыю, настаяўшы на гэтай вячэры. Уявіць толькі, з усіх людзей менавіта Фіёна сказала яго маці аб яе выдатных скулах. Усё атрымалася зусім ня так жудасна, як ён чакаў. Ён дазволіў сабе трохі паслабіцца і ўявіць, аб чым яны стануць размаўляць далей, абмінуўшы міннае поле самазабойства Мэрылін Манро.

Спроба скласьці сьпіс тэмаў для гутаркі не ўвянчалася посьпехам. Сказаць аб месцы працы Фіёны немагчыма, не нагадаўшы ўсім аб прамываньні страўніку і знаходжаньні ў лякарні. Ні з таго ні з гэтага распачаць гутарку аб італьянскім клясе, аб супэрмаркеце ці яго матацыкле таксама нельга, занадта відавочна будзе яго імкненьне перавесьці гутарку ў іншае рэчышча. Ён памкнуўся была распавесьці маці аб суколках Фіёны, але маці тое можа не спадабаецца, тады ён падвядзе Фіёну, якая апранулася дзеля гэтай сустрэчы ў гожы пільчак і сымпатычную ружовую кашулю.

У гэты момант зьявіўся кот і ўтаропіўся на Фіёну сваім адзіным вокам.

— Дазволь прадставіць табе Казарына. — Ніколі ў жыцьці Бары не выпрабоўваў да тага вялікага, злоснага ката такіх пяшчотных пачуцьцяў. Хай толькі Казарына ня драпае Фіёніну новую спадніцу і не вылізвае сваю паляндвічную частку ва ўсіх на вачах. Але кот паклаў галаву Фіёне на калены і пачаў курняўкаць, быццам шурбалёт, набіраючы абарачэньні.

— Ці ёсьць у цябе ў хаце котка? — спытала маці Бары.

— Не, мне б карцела, але бацька кажа, ад іх акрамя шкоды ніякай карысьці.

— Які жаль. Я знаходжу іх калясальным суцяшэньнем. Бачыць Казарына, магчыма, не зашмат, але для мужчыны ён вельмі разумеючы.

— Ведаю, — пагадзілася зь ёй Фіёна. — Проста дзіўна, да чаго з мужчынамі цяжка. Мне падаецца, насамрэч яны не жадаюць нічога дрэннага, проста яны так ўладкаваны.

— Яны ўладкаваны бессардэчна, — у спадарыні Хэлі падазрона зазьзялі вочы. — Нешта ў іх грудзі б'ецца і перапампоўвае кроў, але тое ня сэрца. Вазьмі бацьку Бары, нават у гэты вечар яго няма, хоць ён і ведае, што Бары запрасіў сяброўку да вячэры. Ён ведае, а яго дагэтуль няма.

Горшага Бары сабе і ўявіць ня мог. Яго маці паглыбілася ў нетры ў першыя ж паўгадзіны.

Але да яго поўнага зьдзіўленьня, Фіёна, падаецца, лёгка зладзілася з наступнай пошасьцю.

— Такія мужчыны. Калі я запрашу Бары да сабе, пазнаёміцца з маёй сям'ёй, мой бацька мяне таксама падвядзе. Не, ён там абавязкова будзе, ён заўсёды там. Але іду ў заклад, у першыя ж пяць хвіль ён распавядзе Бары, як небясьпечна езьдзіць на матацыкле, як небясьпечна вадзіць супэрмаркетаўскі вэн, якая бздура захапляцца футболам. Калі яму атрымаецца прыдумаць штосьці супраць вывучэньня італьянскага, ён і аб тым скажа. Яму ўсё блага, ён ва ўсім бачыць толькі заганы. Гэта вельмі прыгнятае.

— А што аб тым кажа твая маці? — зацікавілася сытуацыяй маці Бары. Яе ўласная атака на мужа быццам адышла на другі плян.

— Ну, думаю, пасьля такой колькасьці разам пражытых гадоў яна пачала згаджацца зь ім. Разумееце, спадарыня Хэлі, яны старыя, значна старэй за вас і бацьку Бары. Я наймалодшая ў вялікай сям'і. Яны ўпэўненыя ў сваёй правасьці, іх ужо не пераробіш. — Яна выглядала такой непасрэднай у сваіх вялікіх акулярах і з ружовым бантам, завязаным на яе цудоўных, бліскучых валасах. Любая маці жадала бы для свайго сына такую спагадліваю дзяўчынку.

Маці пачынае мякчэць, зазначыў Бары.

— Бары, будзь добрым хлопчыкам, пайдзі на кухню, пастаў пірог у духоўку і зрабі ўсё, што там трэба.

Ён пакінуў іх і загрымеў посудам, потым прабраўся да дзьвярэй паслухаць, што адбываецца ў гасьцёўні. Нічога не разабраць, яны размаўляюць занадта ціха. Пане, хай бы Фіёна ня ляснула ніякай дурасьці. І хай бы яго маці не гавэндала аб сваіх фантазіях наконт таты і яго меркаванай жанчыны. Ён уздыхнуў і вярнуўся на кухню, накрываць стол для іх траіх. Яго ахапіла раздражненьне. Чаму бацькі няма ў хаце? Урэшце, гэта спроба нармалізаваць сытуацыю. Ён мог бы прыкласьці хоць нейкія высілкі. Як тата не разумее, бо гэтым ён толькі дае глебу для матуліных падазронаў.

Чаму ён ня можа проста прыйсьці, пасядзець з ўсімі? Маці, да таго ж, зрабіла пірог з куранём і яблычны торт на салодкае. Немалы прагрэс.

Вячэра прайшла лепш, як ён сьмеў спадзявацца. Фіёна зьела ўсё, што ёй паклалі і ледзь ня вылізала сподак. Ёй бы карцела навучыцца пячы, сказала яна, яна дрэнна гатуе. І раптам яе натхніла. — Вось чым я магу заняцца, — пайсьці на курсы, дзе абучаюць кухарыць, — выгукнула яна. — Бары пытаў, чаму я сапраўды прагну навучыцца, і зараз, пабыўшы на такой вячэры, я ведаю, чаго прагну.

— Добрая думка, — Бары быў на сёмым небе ад хвалы ў мамчыну адрэсу.

— У чалавека, які будзе вучыць цябе пячы, павінна быць лёгкая рука, — зазначыла яго маці.

Бары раззлаваў. Вядома, абавязкова трэба знайсьці ў гэтай ідэі заганы.

Але Фіёна, падаецца, не зьвярнула ўвагі. — Так, я ведаю, і потым зараз сярэдзіна сэмэстра і ўсё такое. Паслухайце … не, мне няёмка прасіць … але мабыць … — Яна з надзеяй паглядзела на маці Бары.

— Працягвай, у чым справа?

— Нават не асьмельваюся вымавіць. Не маглі бы вы паказаць мне, разумееце, даць некалькі рад? Па аўторкам і чацьвяргам, калі Бары на сваіх занятках. — Пажылая жанчына маўчала і Фіёна рашуча працягнула. — Выбачайце, так тыпова для мяне разьзявіць мой вялізны рот раней, як паразважыць, што кажу.

— Я з задавальненьнем павучу цябе кухарыць, Фіёна, — перапыніла струмень выбачэньняў маці Бары. — Пачнем у наступны аўторак з хлеба і куханоў.

Брыджэт Данн выпала ў асадак. — Угаварыць яго маці вучыць цябе гатаваць! Найразумнейшы ход, — захапілася яна.

— Ну, усё неяк само атрымалася, я проста вымавіла гэта. — Фіёна дзівілася ўласнай адвазе.

— А казала, ня ўмееш абыходзіцца з мужчынамі. Калі мы ўбачым твайго Бары?

— Зь цягам часу. Не жадаю надакучваць яму сваімі сяброўкамі, асабліва такімі сэксуальнымі і самаўпэўненымі, як ты.

— Ты зьмянілася, Фіёна, — працягнула Брыджэт.

— Гранія? Гэта Фіёна.

— О, выдатна, мне здалося, гэта з галаўнога банка. Як ты? Ужо зрабіла?

— Што зрабіла?

— Сама ведаеш.

— Пакуль не, але хутка. Да таго ідзе. Я проста тэлефаную падзякаваць цябе.

— Завошта?

— Што аблаяла мяне за дурасьць.

— Я ніколі такога не казала, Фіёна, — зьбянтэжылася Гранія.

— Але ты загадала мне дзейнічаць мэтанакіравана, і гэта спрацавала. Сапраўдная мроя. Ён ад мяне бяз одуму. І яго маці. Лепш не бывае.

— Я вельмі радая.

— Яшчэ я тэлефаную спытаць, ці хадзіла ты да бацькі?

— Не. Спрабавала, але ў апошні момант спужалася.

— Гранія! — У голасе Фіёны гучаў папрок.

— Вось толькі тваёй зьвягі мне бракавала.

— Ведаю, але мы паабяцалі адна адной выканаць тое, аб чым казалі ў той вечар.

— Я памятаю.

— І Брыджэт з таго часу маўчыць аб калёрыях, і я паводзіла сябе як леў. Ты б мяне не пазнала.

— Каб яго немач, Фіёна, пайду сёньня, — паабяцала Гранія.

Гранія зрабіла глыбокі ўздых і пагрукала ў дзьверы. Адчыніў бацька. Па ягонаму твару нічога нельга было зразумець.

— У цябе ёсьць ключ, табе ня трэба чакаць, пакуль адчыняць дзьверы, — сказаў ён.

— Не жадаю захадзіць так, быццам па ранейшым жыву тут.

— Табе тут жыць ніхто не забараняе.

— Ведаю, тата. — Яны дагэтуль стаялі ў вітальні. У хаце панавала нязвыклая цішыня. — А дзе ўсе? Яны дома?

— Ня ведаю, — сьцепануў плячыма бацька.

— Ну, тат. Ты павінен ведаць.

— Паняцьця ня маю. Магчыма, твая маці чытае ў кухні, а Брыджэт наверсе. Я быў у сваім пакоі.

— Як ты там уладкоўваесься? — запытала яна, прыгнечаная яго самотай. Не такая ўжо вялікая ў іх хата. Нядосыць вялікая, каб чалавек ня ведаў, ці дома яго жонка і дачка. І ведаць не жадаў.

— Нармалёва.

— Пакажаш мне? — Няўжо зараз размаўляць з бацькам для яе заўсёды будзе ўсё роўна што зубы без наркозу драць, прагнула ведаць Гранія.

— Вядома.

Ён правёў яе ў сваё сховішча і ў яе ад зьдзіўленьня літаральна дыханьне перахапіла. Вечаровае сонца струменем лілося ў вакно. Залатыя і жоўтыя адценьні рэчаў, што атачалі акенца, успыхвалі ў пяшчотных праменях, пурпурныя з золатам фіранкі глядзеліся, нібы тэатральная заслона. Паліцы запаўнялі кнігі і сувэніры, а невялікі стол зьзяў, адпаліраваны да бляску.

— Тат, як гожа. Ніколі ня ведала, што ты можаш зрабіць штосьці падобнае, — сказала Гранія.

— Мы адно аб адным шмат чаго ніколі ня ведалі.

— Калі ласка, татачка, дазволь мне налюбавацца тваім выдатным, выдатным пакоем і разгледзець фрэскі, яны дзівосныя.

— Напрамілы Бог.

— А усе гэтыя колеры, тата. Роўна як мара.

Яе непадробны запал падпаліў яго холад і непахіснасьць. — Кавалачак мары. Але тады выходзіць, я заўжды быў чымсьці накшталт недарэчнага летуценьніка, Гранія.

— Тады я пераняла гэтае ад цябе.

— Не, ня думаю.

— Не такім мастацкім капылам, я і за мільён гадоў ня здолела бы стварыць такі пакой. Але ў мяне ёсьць мае мары, так.

— Гэта хібныя мары, Гранія. Дай веры.

— Я табе вось што скажу, тата. Я ніколі не любіла нікога, акрамя цябе і маці і, калі шчыра, цябе больш. Пачакай, я павінна дамовіць, бо ты можаш не дазволіць мне сказаць гэта зноў. Зараз я ведаю, што такое любіць. Гэта прагнуць самога лепшага для кагосьці яшчэ. Прагнуць, каб ён быў шчасьлівы больш як ты. Хіба не?

— Так, — вымавіў ён нежывым голасам.

— Аднойчы ты адчуў гэта да маці, бо так? І магчыма, адчуваеш дагэтуль.

— Думаю, гэта зьмяняецца, калі становісься старэй.

— Ну, у мяне ў запасе не зашмат часу для тых зьмен. У вас з маці было на гэта амаль чвэрць стагодзьдзя. Тоні праз дваццаць пяць гадоў будзе мёртвы і пахаваны. Ён паліць і п'е, ён непапраўны. Ты ж ведаеш. Калі мне атрымаецца пражыць зь ім хоць дзесяць гадоў, я буду шчасьлівая.

— Гранія, тваё жыцьцё можа скласьціся значна лепш.

— Што можа быць лепш, як быць каханай чалавекам, якога ты кахаеш, тата? Я гэта ведаю, ты гэта ведаеш.

— На яго нельга пакласьціся.

— Я цалкам у ім упэўненая. Я даручу яму сваё жыцьцё.

— Пачакай, пакуль ён кіне цябе зь дзіцем. Тады ўспомніш мае словы.

— Больш за ўсё ў сьвеце мне б карцела мець ад яго дзіця.

— Што ж, наперад. Цябе нішто ня спыніць.

Гранія нахілілася панюхаць кветкі на маленькім стале. — Ты іх сам сабе купляеш, тата?

— Хто ж яшчэ, на твой погляд, можа іх мне купіць?

У яе на вачах зьявіліся сьлёзы. — Я буду купляць табе кветкі, калі ты мне дазволіш. Я буду прыходзіць сюды і сядзець з табой. І калі ў мяне будзе дзіця, я буду прыводзіць да цябе ўнука або ўнучку.

— Ты цяжарная, ты гэта жадаеш сказаць?

— Не. І не зацяжару, пакуль у мяне ня будзе ўпэўненасьці, што ўсе будуць радыя гэтаму дзіцяці.

— На гэта можа спатрэбіцца шмат часу, — сказаў ён. Але гэтым разам яна зазначыла сьлёзы і на яго вачах таксама.

— Татачка, — прашаптала Гранія. Цяжка сказаць, хто першы зрабіў рух насустрач. Яны абняліся і іх сьлёзы зьмяшаліся.

Брыджэт і Фіёна пайшлі ў кіно.

— Ты зь ім ужо пераспала?

— Не, але гэта ня мае значэньня, усё ідзе па пляне.

— Доўгі ў цябе плян нейкі, — прабурчэла Брыджэт.

— Зусім не. Дай веры, я ведаю, што раблю.

— Гэта суцяшае. Я вось зусім не разумею, што ў нашай хаце робіцца. Гранія сядзіць у таты ў пакоі, размаўляе зь ім, як ні ў чым не бывала.

— Хіба гэта не выдатна?

— Так, выдатна, вядома выдатна, але загадкава, — растлумачыла Брыджэт.

— А што аб тым кажа твая маці?

— Нічога. Яшчэ адна таямніца. Я абвыкла ўспрымаць нас, як самую звычайную, сумную сям'ю. Зараз, на мой погляд, я жыву ў вар’ятні. Я абвыкла думаць аб табе, Фіёна, як аб дзіклівым чалавеку. А зараз ты, улюбёнка ўсей хаты, вучысься кухарыць у маці і плянуеш пераспаць з сынам. Як усё гэта здарылася? — Брыджэт ненавідзела загадкі і нечаканыя павароты падзей. Яе раздражненьне выплюхвалася праз бок.

Заняткі па кулінарыі праходзілі зь вялізным посьпехам. Часам пры гэтым прысутнічаў бацька Бары. Высокі, цёмнавалосы і насьцярожаны, ён выглядаў шмат маладзей за сваю жонку, але ён і не забіваў сабе галаву турботамі і хваляваньнямі. Ён працаваў на фэрме зь вялікімі цяпліцамі, развозіў гародніну і кветкі ў дублінскія рэстарацыі і гатэлі. Па дачыненьні да Фіёны паводзіў сябе надзвычай ласкава, але без найменшай цікавасьці. І наогул вырабляў уражаньне чалавека, што не жыве ў хаце, а выпадкова зазірнуў на агеньчык.

Часам Бары, вяртаючыся з італьянскага, дэгуставаў вынікі іх руплівасьці, але Фіёна ўгаворвала яго не сьпяшацца дахаты адмыслова. Для вячэры ўсё роўна запозна, а яму прыемна пабалбатаць з людзьмі пасьля заняткаў. Дахаты яна дабярэцца сама, на аўтобусе. А сустрэцца яны, урэшце, могуць і ў іншы дзень.

Паволі ёй прыйшлося выслухаць гісторыю Вялікай Здрады. Спачатку яна імкнулася ня слухаць. — Спадарыня Хэлі, калі ласка, не распавядайце мне аб тым. Бо вы пашкадуеце аб сказаным, калі паладзіце са спадаром Хэлі.

— Не пашкадую, ты мой сябар. Рэж мяльчэй, Фіёна. Не пакідай бўйных кавалкаў. Ты павінна выслухаць. Павінна ведаць, што зь сябе ўяўляе бацька Бары.

Яшчэ два гады таму усё ішло выдатна. Ну, ты разумееш, выдатна — вобразны выраз. Звышвызначаных у яго заўсёды было шмат, з гэтым яна мірылася. Ці раніцай а палове на пятую выяжджаў, ці цягам ночы працаваў. Але потым у яго быў вольны час. Часам нават па некалькі гадзін у сярэдзіне дня. Яна выдатна памятае часіны, калі яны хадзілі ў кіно на двухгадзінны сэанс, а пасьля фільма пілі гарбату з блянкамі. І ёй зайздросьцілі ўсе суседкі. Ніхто зь іх ніколі не хадзіў у кіно з шлюбнікамі сярод белага дню. Раней ён катэгарычна пярэчыў супраць яе выхаду на працу. Яму падабалася самому забясьпечваць сям'ю. А яна хай займаецца хатай, кухарыць, чакае яго. Так яны і жылі.

Але два года таму ўсё зьмянілася. Ён кагосьці спаткаў. У яго пачаўся раман.

— Вы ня можаце ведаць напэўна, спадарыня Хэлі, — адзначыла Фіёна, адмяраючы разынкі і курагу для фруктовага пірага. — Гэта можа быць зьвязана з абы-чым, вы ж ведаеце, і з дадатковай нагрузкай на працы, і з заторамі на дарогах. Усе губляюць трохі часу на такія рэчы.

— Трохі часу! Ён вяртаецца дахаты а чацьвёртай раніцы, — яе твар спахмурнеў.

— Так можа тыя самыя звышвызначаныя?

— Я правярала ў яго кампаніі. Ён працуе дваццаць восем гадзін на тыдзень. А адсутнічае амаль удвая больш.

— Шлях туды і зварот? — выкарыстала апошні довад Фіёна.

— Да працы яму дзесяць хвілін.

— А калі яму трэба мець трохі абшару?

— З гэтым у яго поўны парадак, ён сьпіць у асобным пакоі.

— Можа, не жадае будзіць вас?

— Можа, не жадае знаходзіцца побач мяне?

— Калі яна існуе, хто яна, як вы лічыце? — перайшла на шэпт Фіёна.

— Ня ведаю. Але высьветлю.

— Нехта з працы?

— Не, іх я ўсіх ведаю. На іх непадобна. Але хутчэй за ўсё ён сустрэў яе, развозячы замовы. А гэта можа быць палова Дубліна.

Жудасна цяжка было слухаць яе. Усё так смутна. А па словах Бары гэта толькі плён яе ўяўленьня.

— Яна размаўляе з табой на тую тэму? — спытаў Фіёну Бары.

Фіёна адчувала патаемнасьць гутарак над бляхай зь цестачкамі і рондалямі зь кіпенем, і за кубачкам кавы пасьля кухарства, калі Фіёна садзілася на канапу, а вялізны аднавокі Казарына курняўкаў у яе на каленах.

— Так, самую дробязь, — схлусіла яна.

Нэса Хэлі лічыць Фіёну сваім сябрам. Ня годна пераказваць іншым гутаркі зь сябрамі.

Бары і Фіёна бавілі разам шмат часу. Хадзілі на футбол і ў кіно, карыстаючыся добрым надвор'ем выпраўляліся на матацыкле ў Ўіклаў і Кілдэр, любаваліся месцамі, у якіх Фіёне перш ня мелася бываць.

Ён ня клікаў яе ў падарожжа ў Рым, viaggio, як яны яго звалі. Фіёна спадзявалася, што неўзабаве пакліча, і на ўсялякі выпадак зьвярнулася за пашпартам.

Часам яны выбіраліся кудысьці учатырох, са Сьюзі і Луіджы, якія запрасілі іх на сваё вясельле. У Дубліне, ў першай палове чэрвеня. Нажаль, ад вясельля ў Рыме прыйшлося адмовіцца. Бацькі Сьюзі сказалі не, бацькі Луіджы запярэчылі, сябры сталі рубам. Замест тага ў Рыме пройдзе мядовы месяц.

— Сама ты зьбіраесься вывучаць італьянскі? — пацікавілася Фіёна.

— Не. Калі яны прагнуць са мной размаўляць, хай гавораць на маёй мове, — адрэзала Сьюзі, упэўненая прыгожая дзяўчына, якая запатрабавала бы, каб эскімосы вучылі яе мову, калі б памкнулася на Паўночны Полюс.

Вызначалася вялікая дабрачынная вечарына. Італьянскі кляс, усе трыццаць вучняў, прынясуць ежу. Выпіўку забясьпечыць супэрмаркет. Хтосьці ведае гурт, гатовы граць бясплатна, калі іх фатаздымак надрукуе мясцовая газэта. Кожны навучэнец запросіць ня менш за пяць чалавек, якія заплацяць па пяці фунтаў за квіткі. Гэта дасьць 750 фунтаў на viaggio. І яшчэ адбудзецца грандыёзная лятарэя. Прызы вялізныя. Дадасца фунтаў 150 ці нават больш. Турыстычнае агенцтва стала зьніжае кошты. У Рыме ўжо забраніраваны месцы ў pensione. Замоўлена вандроўка ва Флярэнцыю з начлегам ў інтэрнаце і заездам у Сіену.

Бары біў у бубны, склікаючы сваіх пяць удзельнікаў вечарыны.

— Прашу цябе пайсьці, тата, — сказаў ён. — Для мяне гэта шмат значыць. Дарэчы, памятаеш, мы з маці заўжды прымалі ўдзел у паездках на пікнікі з тваёй працы.

— Ня ўпэўнены, ці буду я вольны, сынок. Калі здолею, прыйду. Дакладней пакуль сказаць не магу.

З Бары пойдуць Фіёна, яго маці, прыяцель з працы і сусед. Фіёна прагнула запрасіць сваіх сябровак, Гранію і Брыджэт, але яны ўжо ідуць з сваім бацькам. І Сьюзі ідзе з Луіджы. Будзе файны вечар.

Урокі кулінарыі працягваліся. Фіёна і маці Бары вырашылі зрабіць для вечарыны вельмі экзатычны дэсэрт пад назвай cannoli. Цеста начыняецца садавінай, арэхамі, сырам і моцна абсмажваецца.

— Ці гэта ня нешта накшталт пасты, вы ўпэўненыя? — усхваляваўся Бары.

Не, засьведчылі яго жанчыны, то cannelloni. Ён сумняваўся. Яны прапанавалі яму параіцца з Сыньёрай. Сыньёра назвала cannoli alla siciliana адной з найсмачных страў у сьвеце. Нават сьлінкі цякуць і карціць паспрабаваць хутчэй, сказала яна.

Даверныя гутаркі на кухні паміж Фіёнай і Нэсай Хэлі працягваліся. Фіёна распавяла, што Бары ёй сапраўды вельмі падабаецца. Ён велікадушны, добры чалавек. Але яна не жадае прысьпешваць яго. Ёй падаецца, ён пакуль не гатовы абзавесьціся сям'ёй.

А маці Бары распавяла Фіёне, што ня можа адступіцца ад свайго мужа. Быў момант, калі яна магла асьвядоміць, што ён не кахае яе і адпусьціць яго да той, каго ён кахае. Але ня зараз.

— Чаму так? — жадала ведаць Фіёна.

— Калі я гэтым разам ляжала ў лякарні, ведаеш, калі я трохі здуравала, ён прынёс мне кветкі. Мужчына ня будзе тага рабіць, калі яму абыякава. Ён прынёс пук фрэзіяў і пакінуў іх для мяне. Па яго словам, ён тага не рабіў, але я ведаю, рабіў. Хоць ён і шумеў, патрабаваў ня ўцягваць яго ў калектыўнае вар'яцтва, ён турбаваўся, Фіёна. Вось чаму я буду трымацца.

Фіёна апусьцілася на крэсла, вочы за шкельцамі акуляраў вялізныя, рукі ў муцэ. Апошнімі словамі лаяла яна сябе. Уласнымі рукамі пастку збудавала, дурніца няшчасная. Калі прызнавацца, дык прызнавацца трэба менавіта зараз, сей момант. Яна ліхаманкава меркавала.

Але варта было ёй паглядзець у твар Нэсы Хэлі і ўбачыць на ім зьзяньне жыцьця і надзеі, яна сьцяміла, перад якой нягодай апынулася. Як магчыма прызнацца, што яна, дзяўчынка, што прадае каву ў бальнічным холе, прынесла тыя клятыя фрэзіі? Яна, Фіёна, якая быццам паняцьця ня мае аб спробе самагубства. Што б ні распачала зараз Фіёна, спрабуючы выправіць прычыненае ёй злачынства, важна адно, захаваць гэтую надзею і гэтае жыцьцё. Яна знойдзе выйсьце.

Як жа, знойдзе выйсьце, з роспаччу паўтарыла сабе Фіёна. Дні лятуць, а жанчына, якая ў адзін выдатны дзень можа стаць яе сьвякрухай, паўтарае, што каханьне не памірае, калі хтосьці дасылае пук кветак.

Сьюзі бы ведала, што рабіць, але Фіёна ня стане раіцца зь ёй. Ні за якія пернікі. Сьюзі можа сказаць Луіджы, а Луіджы напэўна распавядзе свайму сябруку Барталамеа, як ён упарта заве Бары. Ды да таго ж Сьюзі пачне пагарджаць ёю, а Фіёна тага не жадае.

Ад Брыджэт і Граніі у падобнай сытуацыі ніякай карысьці. Фіёна ў сваім рэпэртуары, скажуць яны, зноў тузаецца па дробязях. Улюбёнае слоўца іх старой школьнай настаўніцы. Ня тузайцеся, дзяўчынкі, крычала яна і яны пхалі кулакі ў рот, імкнучыся заглушыць сьмех. Потым Брыджэт і Гранія палічылі слоўца тузацца найпрыдатным для Фіёны, штосьці сярэдняе паміж мітусіцца, губляцца і турбавацца. Нельга прызнавацца ім, наколькі затузанай, спалоханай і няшчаснай адчувае яна сябе зараз, бо яны ва ўсім абвінавацяць яе саму. І несумнеўна будуць мець рацыю.

— Ты да мяне добра ставісься, Фіёна? — запытала спадарыня Хэлі пасьля таго як яны сьпяклі цытрынавы торт.

— Вельмі добра.

— І адкажаш мне шчыра?

— Ну, так, — піснула Фіёна. Яна зрыхтавалася да зруйнавальнага ўдару. Нейкай выявай кветкі нават прывялі да яе. Можа, яно і лепш.

— Як ты лічыш, варта мне вызначыць мае колеры?

— Вашы колеры?

— Так. Ідзеш да кансультантаў і яны кажуць, якія адценьні табе да твару, а зь якімі твой твар губляе фарбы. Цалкам навуковы падыход.

Фіёна намагалася загаварыць. — І колькі тое каштуе? — нарэшце спытала яна.

— Вох, грошы ў мяне ёсьць, — махнула рукой спадарыня Хэлі.

— Ну, у такіх рэчах я ня вельмі разумею, але ў мяне ёсьць вельмі стыльная сяброўка, я ў яе запытаю. Яна параіць.

— Дзякуй, Фіёна. — Саракапяцігадовая спадарыня Хэлі выглядала на семдзесят пяць і па віне Фіёны не сумнявалася ў каханьні свайго мужа.

Сьюзі прызнала ідэю бліскучай. — Ты вырашылася? — спытала яна.

У Фіёны не хапіла мужнасьці паведаміць, што гаворка ідзе не аб ёй. І так прыйшлося зьвярнуцца да Сьюзі за парадай, годзе зь яе. Але зараз яна на гвалт імкнулася пасталець і навучыцца прымаць рашэньні. І яна цьвёрда адказала так, яна аб тым падумвае.

Нэсу Хэлі узрадавала такая навіна. — Ведаеш, я яшчэ сёе-тое скеміла. Мы павінны пайсьці да дарагога цырульніка-стылісту і цалкам зьмяніцца.

У Фіёны сьцямнела ў вачах. Усе грошы, з такой напругай сабраныя ёю на viaggio, калі яна сапраўды раптам ў яго выправіцца, сыдуць на грандыёзныя паляпшэньні, да якіх яны гатовыя прыступіць.

Ёй пашанцавала, Сьюзі выратавала яе, паведаміўшы аб школе-цырульні.

Спадарыня Хэлі спыніла насіць карычневае, выцягла сьветлыя сукенкі, да якіх апранала гожыя цёмныя шалікі. Яна пафарбавала валасы і з кароткай фрызурай замест сямідзесяці пяці гадоў выглядала зараз на пяцьдзесят.

Фіёна вельмі коратка абстрыгла свае бліскучыя валасы, зрабіла густы прамы чубок і, па ўсеагульным меркаваньні, выглядала файна. Апранала яркае, чырвонае і жоўтае. Двое хірургаў пачалі рабіць ёй камплімэнты, на якія яна адказвала вясёлым сьмехам, замест таго каб пачаць варажыць, ці не зьбіраюцца яны ажаніцца зь ёй, як зрабіла б раней.

Бацька Бары заставаўся зараз у хаце ледзь даўжэй, але не нашмат, і, падаецца, радаваўся прысутнасьці Фіёны.

Новая фрызура і адценьні, падаецца, не маглі зьвярнуць яго жыцьцё назад. Да таго, якім яно было да Рамана, два гады раней.

— Ты гэтулькі зрабіла для маёй маці, — сказаў Бары, — яна выглядае цудоўна.

— А як наконт мяне, я не выглядаю цудоўна?

— Ты цудоўна выглядала заўсёды. Паслухай, ні ў якім разе не кажы ёй, што ведаеш аб самазабойстве. Яна часта просіць мяне не расчыняць табе гэтую таямніцу. Жудасна баіцца страціць тваю павагу, у гэтым уся справа.

Фіёна моўчкі кіўнула. Бары яна таксама ніколі ня скажа. Бо ёсьць людзі, якія жывуць, стала хаваючы нешта. Такое цалкам магчыма. І не такая ўжо гэта істотная хлусьня, нават выпадковасьць, што спарадзіла неапраўданыя надзеі.

Фіёна апынулася суздром непадрыхтаванай да выкрыцьця, што рушыла, калі яны адлучалі жаўткі і ўзьбівалі бялкі для безэ.

— Я дазналася, дзе яна працуе.

— Хто?

— Тая жанчына. Палюбоўніца Дэна, — з глыбокім задавальненьнем паведаміла спадарыня Хэлі, як аб добра зробленай дэтэктыўнай працы.

— І дзе? — Фіёну ахапіла фатыга. Ці не пачынаецца ў небаракі новы нэрвовы зрыў? Не дайшло бы да яшчэ адной спробы самагубства.

— Уяві сабе, у адной зь лепшых дублінскіх рэстарацыяй. У Квеньціне, ні больш, ні менш. Чула аб такой?

— Так, пра яе часьцяком ў газэтах пішуць.

— У найблізкай будучыні ты зноў здолееш прачытаць аб ёй у газэтах, — загадкава паабяцала немаладая жанчына.

Няўжо яна зьбіраецца выправіцца ў Квеньцін і зрабіць там сцэну?

— Адкуль у вас такая ўпэўненасьць? Я вось аб чым, як вы можаце сапраўды ведаць, дзе яна працуе, спадарыня Хэлі?

— Я яго высачыла, — пераможна заявіла яна.

— Вы высачылі яго?

— Мінулай ноччу ён зьехаў на сваім вэне. Па серадах ён часта зьяжджае. Пабыў у хаце, паглядзеў тэлевізар, а пасьля дванаццаці сказаў, што павінен ісьці, начная праца ёсьць. Схлусіў. Я заўсёды ведала, ён маніць аб начной працы па серадах — занадта дбайна апранаецца, чысьціць зубы, чаравікі ваксуе. Шмат чаго.

— Як жа вы прасачылі за ім, спадарыня Хэлі? Хіба ён не на сваім вэне паехаў?

— На вэне. Але мяне таксоўка чакала, са сгаслымі агнямі. Мы за ім на адлегласьці ехалі.

— Увесь час чакала таксоўка? Пакуль ён памкнецца сысьці? — Больш як сам учынак Фіёну ашаламіла яго найпоўная, звар'яцелая экцэнтрычнасьць.

— Не. Я ведала, ён каля паўночы сыдзе, таму таксоўку замовіла на ўсялякі выпадак на бяз чвэрткі дванаццаць. Потым села і паехала за ім.

— Пане міласэрны, спадарыня Хэлі, што падумаў таксіст?

— Ён думаў аб файным рахунку на яго лічыльніку, вось аб чым ён думаў.

— І што адбылося?

— Вэн збочыў і спыніўся ззаду Квеньціна. — Яна зрабіла паўзу. Вельмі засмучанай яна не выглядала. Фіёна часьцяком бачыла спадарыню Хэлі куды больш напружанай і прыгнечанай. Што ж яна магла ўбачыць падчас сваёй экстраардынарнай місіі?

— А пасьля?

— Пасьля мы чакалі. Я маю на ўвазе, ён чакаў, і мы з таксістам чакалі. Выйшла жанчына. Разгледзець я яе ня здолела, зацёмна было. Яна пайшла нацянькі да вэну, быццам ведала, што ён там чакае, і яны зьехалі. Так хутка, што мы іх страцілі.

Фіёна адчула палягчэньне. Але спадарыня Хэлі вярнула яе на зямлю. — У наступную сераду мы іх ня страцім, — рашуча паабяцала яна.

— Гэта ж вар'яцкі дорага. На заплачаныя таксісту грошы вы маглі набыць новую шыкоўную спадніцу, — распачала Фіёна беспасьпяховую спробу ўтрымаць яе ад іншай спробы.

— Я зэканоміла гаспадарчыя грошы і прагну выдаткаваць іх на тое, што дасі мне задавальненьне.

— Але калі ён убачыць вас, выявіць...

— Я нічога благога не раблю. Нікому не забараняецца пракаціцца на таксоўцы.

— Ну ўбачыце вы яе. Што зьменіцца?

— Пазнаю, што яна зь сябе ўяўляе, жанчына, якую ён думае, ён кахае. — У яе голасе гучала найпоўная ўпэўненасьць у пачуцьцях Дэна Хэлі.

— Твая маці ў Квеньціне працуе? — спытала Фіёна ў Брыджэт.

— Уга, а навошта табе?

— Яна ведае, хто там працуе па начах? З маладзенькіх стольніц напрыклад?

— Бадай так, яна там ужо даўнавата. А навошта табе?

— Калі я скажу табе імя, здолееш распытаць яе, не тлумачачы, чаму пытаеш?

— Магу, а навошта?

— Ты калісьці спыніш пытаць навошта?

— Я ніколі нічога не раблю, не спытаўшы навошта, — ухмыльнулася Брыджэт.

— Добра, тады забудзь.

— Я ж не адмаўляюся.

— Забудзь. Забудзь.

— Добра, высьветлю я ў яе ўсё. Гэта твой Бары? У ім справа? Думаеш, у яго шуры-муры з кімсьці з Квеньціна?

— Не зусім.

— Вядома, я яе распытаю.

— Не, ты зашмат пытаньняў задаеш. Толькі ўсё сапсуеш.

— Годзе табе, Фіёна, мы ж сяброўкі. Ты нас выбаўляеш, мы цябе выбаўляем. Давай імя і я маці ціхенька, няўзнак распытаю.

— Паглядзім.

— Дык як яе клічуць?

— Пакуль ня ведаю, але хутка даведаюся, — адказала Фіёна.

— Як нам высьветліць яе імя? — запытала Фіёна спадарыню Хэлі.

— Ня ведаю. Я думала, мы павінны проста застукаць іх.

— Не, калі мы пазнаем яе імя, у нас будзе перавага. Тады, магчыма, яе і застукваць не спатрэбіцца.

— Не ўяўляю, як ільга пазнаць яе імя, — зьбянтэжылася Нэса Хэлі. Яны моўчкі разважалі, седзячы насупраць адна адной.

— Няхай, — пачала Фіёна. — Няхай вы яму паведаміце, што тэлефанавала жанчына з Квеньціна, прасіла ператэлефанаваць, але не назвалася, сказала, ён ведае, хто тэлефанаваў. Тады мы здолеем падслухаць, каго ён пакліча да тэлефона.

— Фіёна, ты дарма губляеш час у сваёй лякарні, — выгукнула маці Бары. — Ты павінна працаваць прыватным шпіком.

Яны правялі апэрацыю ў той самы вечар. Калі Дэн вярнуўся дахаты, жонка пачаставала яго вячэрай, а потым, быццам толькі ўзгадала, перадала паведамленьне з Квеньціна.

Ён пайшоў у вітальню, тэлефанаваць, а Фіёна ўключыла міксэр на поўны моц, тым часам як маці Бары падслухоўвала ля дзьвярэй.

Яны абедзьве важдаліся ля пліты, калі Дэн Хэлі вярнуўся ў кухню. — Ты нічога не пераблытала, тэлефанавалі з Квеньціна?

— Так сказалі.

— Проста я ператэліў ім зараз, яны кажуць, мяне ніхто не шукаў.

Яго жонка сьцепанула плячыма. — Казалі, тэлефануюць па справе. — Ён выглядаў заклапочаным і неўзабаве сышоў наверх.

— Вы чулі, ён прасіў паклікаць кагосьці? — карцела пазнаць Фіёне.

Спадарыня Хэлі хітнула, яе вочы ліхаманкава бліскацелі. — Так, у нас ёсьць імя. Ён да яе зьвяртаўся.

— І хто яна? Як яе клічуць? — Фіёна ад узрушанасьці і небясьпекі ледзь дыхала.

— Менавіта яна і адказала яму, і ён сказаў: «Пане, Нэл, чаму ты тэлефануеш мне дахаты?» — Так ён сказаў. Яе клічуць Нэл.

— ШТО?

— Нэл. Маленькая сучка, эгаістычная, бязглуздая маленькая жаба. Ён яе ўвогуле не кахае, чула б ты, як зласьліва ён зь ёй размаўляў.

— Так, — вымавіла Фіёна.

— Такім чынам, мы ўзброеныя, зараз мы ведаем яе імя.

Фіёна нічога не адказала.

Нэл. Так клічуць маці Брыджэт і Граніі. Нэл Данн працуе ў касе Квеньціна і адказвае на тэлефанаваньня.

Бацька Бары сустракаецца з маці яе сябровак. Не з дурненькай, маладзенькай аматаркай прыемнага бавленьня часу, а з аднагодкай Нэсы Хэлі. Жанчынай, у якой муж і сталыя дочкі. Канец некалі надыдзе усім гэтым жахам?

— Фіёна? Гэта Брыджэт.

— А, так. Слухай, мне не тэлефануюць на працу.

— Галоўнае слушна падысьці да пытаньня і людзі змогуць тэліць табе.

— Адчапіся. Што стрэслася, Брыджэт? У мяне чарга вялізная. — Ніякай чаргі як раз не было, але ёй цяжка было размаўляць зь сяброўкай, ведаючы такую жудасную таямніцу аб яе сям'і.

— Гэтая птушачка з Квеньціна, якой, ты думаеш, захапіўся Бары … ты зьбіралася назваць мне яе імя, каб я даведалася ў маці.

— Не! — голас Фіёны амаль сарваўся на віск.

— Гэй, ты сама мяне прасіла.

— Я раздумалася.

— Ты павінна ведаць, ці ёсьць у яго хтосьці на боку. Людзі павінны ведаць, гэта іх права.

— Павінны ведаць, Брыджэт? Павінны ведаць?

— Вядома. Калі ён табе кажа аб каханьні і ёй гаворыць аб каханьні, дык напрамілы бог …

— Паслухай, гэта не зусім так.

— Ён не казаў, што кахае цябе?

— Казаў. Ня ў тым справы, трасца табе бяры!

— Фіёна?

— Так?

— У цябе сур'ёзна дах едзе. Думаю, ты павінна аб тым ведаць.

— Зразумела, Брыджэт. — Адно суцяшала Фіёну, яе заўжды лічылі аматаркай панэрвавацца.

— Як вам падаецца, яна маладая ці старая? — спытала Фіёна ў маці Бары.

— Нэл? Маладая, інакш навошта яна яму спатрэбілася.

— Мужчын немагчыма зразумець, усе так кажуць. Яна можа апынуцца старой вяхоткай.

Нэса Хэлі захоўвала поўную ціхамірнасьць. — Калі ў яго ёсьць флірт, дык толькі таму, што нейкая маладзіца навязалася яму. Мужчыны ласыя на лісьлівасьць. Але кахае ён мяне. Тое заўжды было ясна. Я табе казала, калі я ў гэты раз ляжала ў лякарні, ён наведаўся , калі я сышла і пакінуў мне кветкі. Якія яшчэ патрэбныя доказы?

Бары прыйшоў дахаты ўсхваляваны. — Гэтулькі ахвяраваньняў сабрана для нашай вечарыны ў чацьвер, вы не ўяўляеце. Нават фантастыка. Magnifico. Спадар Данн сказаў, пры такім посьпеху яны здолеюць абвясьціць на наступны год пачатак суцэльнай новай адукацыйнай праграмы для сталых.

— Спадар Данн? — глуха перапытала Фіёна.

— Ён распачаў гэтыя клясы. Яны з Сыньёрай добрыя сябры. Ты яшчэ распавядала мне аб яго дачках.

— Так, — голас Фіёны гучаў усё гэтак жа цьмяна.

— Ён у захапленьні ад стану спраў. Яго рэпутацыі гэта таксама на карысьць.

— Ён там будзе?

— Гэй, Фіёна, ты сьпіш ці дзе? Хіба ня ты казала мне, што мы ня можам прадаць квіткі яго дачкам, бо яны ідуць зь ім?

— Я так казала? — Напэўна казала, але гэта было так даўно, да таго, як яна пазнала ўсё, што ведае зараз.

— Думаеш, і яго жонка прыйдзе? — спытала яна.

— Магу даручыцца. Любы з нас, у каго ёсьць жонка ці муж, маці або бацька, ўжо ня кажучы аб каханай дзяўчынцы … ну, мы ўпэўненыя, яны прыйдуць.

— І твой бацька прыйдзе?

— Як раз сёньня паабяцаў, — Барталамеа, аматара італьянскай мовы, апаноўвалі радасьць і шчасьце, ён здолеў сабраць добрую каманду.

Вечара festa у школе Выгляд-На-Гару ўсе чакалі зь нецярпеньнем.

Сыньёра зьбіралася набыць новую сукенку, але ў апошні момант вырашыла выдаткаваць грошы на новае каляровае асьвятленьне для школьнага вэстыбюля.

— Ой, выдатна, Сыньёра, — падтрымала яе Сьюзі Селіван. — Я маю файную сукенку, яна вам мабыць падыдзе. Час ім там, у школе, зразумець, што іх старое асьвятленьне нікуды не падыходзіць.

— Мне б карцела, каб гэты вечар запомніўся назаўжды. Прыемнае разнаколернае асьвятленьне зробіць становішча больш рамантычным … Якая карысьць, калі я выдаткую сарок фунтаў на сукенку? Ніхто і не зазначыць.

— Калі я здолею дапамагчы вам з асьвятленьнем, вы купіце новую сукенку? — спытала Сьюзі.

— Ты ж не зьбіраесься прапанаваць Луіджы … — усхвалявалася Сыньёра.

— Не, клянуся, я не дазволю яму зноў зьвязацца з апраметнай. Занадта цяжка было выцягнуць яго адтуль. Насамрэч я ведаю аднаго электрыка, яго клічуць Жак. Мне патрэбен быў хтосьці для рамонту кватэры і Лу спытаў у італьянскім клясе. Лапік параіў чалавека, які выконваў працы ў іх гатэлі. Выдатны адмысловец. Даслаць яго да вас?

— Ну, Сьюзі …

— Калі ён возьме танна, а ён так і зробіць, вы купіце сукенку? — настойвала яна.

— Вядома, Сьюзі, — паабяцала Сыньёра, ня здольная зразумець, чаму людзі надаюць вопратцы такое значэньне.

Жак прыйшоў паглядзець на школьны вэстыбюль. — Ясная справа, сьвіран сьвіранам, — сказаў ён.

— Ведаю, але мне падавалася, калі прымацаваць тры-чатыры шэрагу разнаколерных агнёў, накшталт калядных гірлянд …

— Будзе выглядаць вельмі кранальна.

— У нас ня хопіць грошай набыць нешта іншае, — знэрвавалася Сыньёра.

— А хто вядзе прамову аб набыцьці? Я зраблю тут для вас нармалёвае асьвятленьне. Прынясу патрэбнае абсталяваньне, атрымаецца нібы на дыскатэцы. Увечар усталюю, раніцай забяру.

— Вы ня можаце так зрабіць. Гэта будзе каштаваць цэльнае багацьце. І хтосьці павінен гэтым кіраваць.

— Я пабуду тут і нагледжу, каб нічога не ўзьляцела ў паветра. Паколькі гаворка ідзе ўсяго аб адным вечары, вам гэта нічога каштаваць ня будзе.

— Зь якой нагоды вы павінны рабіць гэта для нас?

— Глядзіце на гэта як на выдатную рэкляму для маёй фірмы, — рот Жака расьцягнуўся ва ўсьмешцы ад вуха да вуха.

— Магу я прапанаваць вам пару квіткоў, на выпадак, калі вы захочаце прыйсьці з кімсьці? — Сыньёры карцела аддзячыць яго за дабрыню.

— Не, Сыньёра. Сёньня я вандрую самотна, — усьміхнуўся Жак. — Але хто ведае, што мяне чакае на вашай вечарынцы. Асьвятленьне зойме ў мяне ня ўвесь час.

Біл Бурк і Лізі Даффі павінны былі запрасіць дзесяць чалавек. Прадаць квіткі ў банку апынулася цяжка, бо Біла апярэдзіла Гранія Данн.

Так ужо здарылася, менавіта ў гэты вечар у Дублін зьбіралася маці Лізі.

— Лічыш, варта? — спытаў Біл. Занадта непрадказальны чалавек спадарыня Даффі. Як бы небясьпека не пераважыла плюсы.

Лізі паставілася да праблемы сур'ёзна. — Чаго самога дрэннага можна ад яе чакаць?

Біл таксама перайшоў на сур'ёзны тон. — Нап'ецца і пачне сьпяваць з гуртом? — зрабіў ён здагадку.

— Не, яна, калі напіваецца, распавядае ўсім, якое быдла мой бацька.

— Будзе грукатаць музыка, яе ніхто не пачуе. Давай запросім яе.

Канстанца магла павыкупляць усе квіткі, не зазначыўшы адмысловых зьмен на сваім банкаўскім рахунку, але гэта было бы зусім ня тое. Запрасіць госьцяў, вось чым яна зьбіралася заняцца.

Вераніка, вядома, пойдзе і прывядзе сяброўку з працы. Цудоўна, калі ў цябе ёсьць дачка. Запрашаючы сына, Рычарда, яна пачувалася куды менш упэўнена. Ці захоча ён прыйсьці з сваёй дзяўчынай? Ён пагадзіўся нечакана ахвотна. Пасьля суду і прысуду дзеці аказалі ёй вялізную падтрымку. Як яна і прадказвала, Гары атрымаў мінімальны тэрмін. Яе чацьвёра дзяцей тэлефанавалі і наведвалі маленькую кватэрку ля мора кожны тыдзень. Мусібыць, яна зрабіла слушна.

— Ты не дасі веры, — патэлефанаваў ёй праз пару дзён Рычард. — Ведаеш, хто зьбіраецца на вашу італьянскую festa у школе Выгляд-На-Гару? Мой бос, спадар Мэлан. Ён мне сёньня казаў.

— Які усё ж цесны сьвет, — зьдзівілася Коні. — Тады я, мабыць, запрашу яго цесьця. Паўль жонку прывядзе?

— Пэўна, — адказаў Рычард. — Пажылыя людзі заўсёды так робяць. — Хто ж зь іх італьянскага кляса мог запрасіць Паўля Мэлана, зьдзіўлялася Коні.

Гус і Мэгі паабяцалі Лапіку у абавязковым парадку прыйсьці на festa. Нягледзячы ні на што. Яны да таго ж запрасілі свайго сябра, уладальніка крамачкі чыпсаў, у падзяку за яго пераклады. А у якасьці прыза для лятарэі прапанавалі некалькі бясплатных абедаў зь віном у іх гатэлі.

У хаце, дзе жыла Сыньёра, Джэры Селіван жадаў ведаць, якая ніжняя ўзроставая мяжа.

— Шаснаццаць, Джэры, я табе ўжо распавядала, — адказвала Сыньёра. Яна ведала, у школе выяўляюць незвычайную цікавасьць да танцаў у вэстыбюлі з дыскатэчнымі агнямі і трункамі.

Спадар А’Брайн, Дырэктар, катэгарычна пярэчыў нават супраць прысутнасьці старшаклясьнікаў у якасьці запрошаных. — Няўжо вы нядосыць часу бавіце ў тым будынку? — бурчэў ён. — Чаму бы вам не пайсьці, як звычайна, у вашы прапаленыя сутарэньні, слухаць музыку, ад якой вушы згортваюцца?

У гэтыя дні Тоні А’Брайн нагадваў д'ябла. Каб дагадзіць Граніі Данн, каханьню ўсяго яго жыцьця, ён кінуў паліць і не знаходзіў сабе месцы. Але дзеля элемэнтарнай справядлівасьці ён павінен вытрымаць. Гранія зьдзейсьніла для яго цуд, наведала свайго бацьку і схіліла яго на іх бок.

Невядома, як яна дамаглася тага, але наступным днём Эйдан Данн прыйшоў у яго кабінэт і прапанаваў сваю руку.

— Я сябе паводзіў як бацька зь Віктарыянскай мэлядрамы, — сказаў ён. — Мая дачка досыць сталая, каб жыць сваім розумам. Калі ты зробіш яе шчасьлівай, усё добра.

Ад такога шоку Тоні ледзь не зваліўся з фатэлю. — Я жыў недарэчным жыцьцём, Эйдан, ты гэта ведаеш. Але слова гонару, Гранія зьявілася для мяне паваротнай кропкай. З тваёй дачкой я пачуваюся лепш, маладзей. Яна дала мне надзею і шчасьце. Я ніколі ня здраджу яе. Калі ты хоць чамусьці верыш, ты павінен верыць гэтаму.

Яны паціснулі адно аднаму рукі з такой сілай, што адчувалі боль яшчэ некалькі дзён.

І ў школе і хаце жыцьцё стала значна прасьцей. Яна перастала прымаць супрацьзачаткавыя пігулкі. Ён разумеў, шмат у чым гэта зьвязана з учынкам Эйдана. Дзіўны чалавек … Ня ведай яго Тоні А’Брайн так добра, можна было бы паверыць, што паміж спадаром латыністам і Сыньёрай нешта ёсьць.

Але гэта неймаверна.

Сябры Сыньёры, Брэнда і Патрык Брэнаны, абодва атрымалі запрашэньне на вечарыну. Ці варта мець посьпех, сказалі яны, калі нельга перадаручыць камусьці свае абавязкі? Існуе памагаты шэф-кухара, існуе другі распарадчык. Ацалее рэстарацыя адзіны вечар бязь іх. Ці яны першапачаткова хібна вядуць справу. І вядома Нэл Данн, касірка, таксама ідзе. Сапраўды, кіраўніцтва Квеньціна пяройдзе да каманды запасных, перасьмейваліся яны.

— Ня ведаю, навошта мы ўсе туды зьбіраемся, мусібыць глуздам крануліся, — вымавіла Нэл Данн.

— Дзеля салідарнасьці і падтрымкі, зразумела. Навошта ж яшчэ? — адказала спадарыня Брэнан, дзіўна паглядзеўшы на Нэл.

Не ўпершыню Нэл адчула, што спадарыня Брэнан ня вельмі яе палюбляе. Урэшце, яна задала слушнае пытаньне. Такія людзі як Брэнаны, ды, калі ўжо на то, і сама яна, Нэл Данн … у сваёй чорнай сукенцы і жоўтым шаліку яна сядзіць у Квеньціне, быццам каралева, яе ведаюць у Дубліне … усе яны павінны цягнуцца ў баракі Выгляд-На-Гару, дзе гэтулькі гадоў мучыцца дурам Эйдан.

Але аб сказаным яна пашкадавала. У Брэнанаў чамусьці іншае меркаваньне.

Добра, можна і схадзіць. Дэн у гэты вечар заняты, кудысьці павінен пайсьці з сваім сынам, і яе дзеці дастануць, калі яна ня прыме удзел ў тым балагане. Нуда будзе сьмяротная, як заўжды ў гэтай школе. Але прынамсі ня прыйдзецца турбавацца аб строі. Пяць фунтаў за кавалак піцы і гурт, што аглушыць цябе італьянскімі сьпевамі. Гасподзь усемагутны, на якія ахвяры мусіш ісьці дзеля сем'і.

Брыджэт і Гранія апраналіся да festa.

— Спадзяюся, усё пройдзе добра, для таты гэта так важна, — Гранія падфарбавала вейкі.

— Тата зладзіцца з чым заўгодна, калі зьмірыўся з тым, што ты сьпіш зь ягоным босам. Зараз яго нішто зь сядла ня выб'е. — Брыджэт начэсвала валасы перад люстэркам у гасьцёўні.

Гранія выйшла зь сябе. — Можа зьменіш кружэлку? Чалавечыя адносіны ложкам не абмяжоўваюцца.

— Ён, мусіць, даўно сьпёкся, вядома, у ягоныя гады, — хіхікнула Брыджэт.

— Калі я пачну распавядаць, ты зьзелянееш ад зайздрасьці, — ужо спакайней адказала Гранія, накладваючы цені. Увайшла іх маці.

— Гэй, маці, варушыся, праз некалькі хвіль выходзім, — прысьпешыла яе Брыджэт.

— Я гатовая.

Яны паглядзелі на маці. Валасы гладка зачэсаныя, ніякай касмэтыкі, паштадзенная сукенка, на плечы накінуты вольны жакет. Сёстры абмяняліся поглядамі і абышліся без камэнтарыяў.

— Добра, — кіўнула Гранія, — хадзем.

Гэта быў першы выхад Нэсы Хэлі пасьля лякарні.

На меркаваньне Бары маці не выглядала так добра ўжо шмат гадоў. Па-за ўсякім сумненьнем, Фіёна цудоўна на яе ўплывае. Ён ламаў галаву, ці варта яму запрасіць Фіёну паехаць зь ім у viaggio. Гэта шмат што азначала, напрыклад, адзін пакой на дваіх, а гэты бок спраў не занадта прасунуўся з моманту іх знаёмства. Ён, вядома, жадаў, але неяк усё не складалася, ці момант непрыдатны, ці месца.

Яго бацька выглядаў зьбянтэжаным. — Што за людзі там будуць, сынок?

— Усе, хто ходзіць у наш кляс і тыя, каго яны здолеюць зацягнуць, як я зацягнуў цябе. Там выдатна будзе, сапраўды.

— Не сумняваюся.

— Тат, спадарыня Кларк дазволіла мне ўзяць вэн, хоць гэта і не па працы паездка. Таму калі табе або маці надакучыць ці стоміцеся, я здолею адвезьці вас дахаты.

Бары гаварыў так горача, з такой падзякай, што бацьку стала сорамна. — Калі гэта Дэн Хэлі сыходзіў зь вечарыны, пакуль трункі на стале ня скончыліся? — запытаў ён сына.

— Фіёна сустрэне нас там? — Спадарыня Хэлі абвыкла да маральнай падтрымкі з боку любаснай маладзенькай дзяўчынкі, да якой яна ўсё больш прывязвалася. Фіёна ўзяла зь яе абяцаньне ўстрымацца ад спроб сустрэцца з Нэл. Толькі на тыдзень. Адзіны тыдзень. Нэса Хэлі нехаця пагадзілася.

— Так, яна вельмі настойвала. Жадала пайсьці туды сама, — сказаў Бары. — Гатовыя, едзем?

Яны зьехалі.

Сыньёра стаяла ў вэстыбюлі.

Перад выхадам яна зазірнула ў люстэрка ў хаце Селіванаў. Яна з напругай пазнавала ў сабе жанчыну, якая прыехала ў Ірляндыю летась. Удава, як яна сябе бачыла, у тузе па мёртвым Марыё. Доўгія валасы прыбраныя ў хвост, доўгая спадніца вісіць мехам. Нясьмелая да бязладзьдзя. Ні працу знайсьці, ні жыльлё. Уласнай сям'і баялася.

Сёньня яна стаіць высокая і элегантная. Яе сукенка кававага і ліловага адценьняў цудоўна спалучаецца зь незвычайным колерам яе валосься. Па меркаваньні Сьюзі такая сукенка павінна каштаваць ня менш як 300 фунтаў. Толькі ўявіць. Ёй прыйшлося дазволіць Сьюзі нафарбаваць яе.

— Хто там на мяне будзе глядзець, — паспрабавала пярэчыць яна.

— Гэта вашая ноч, Сыньёра, — настойвала Пэгі Селіван.

Так і было. Яна стаяла тут, у вэстыбюлі зь зіготкімі разнаколернымі агнямі, абчэпленым фатаздымкамі і плякатамі, пад гукі італьянскіх сьпеваў і музыкі. Да ўрачыстага адкрыцьця прыедзе гурт, а пакуль уключылі магнітафон. Яны вырашылі, што касэты з Nessun Dorma, Volare і Arrivederci Roma трэба ставіць часьцей. Нічога занадта незнаёмага.

Падышоў Эйдан Данн. — Мне ніколі не падавалася выпадку падзякаваць вам, — сказаў ён.

— Гэта я павінна дзякаваць вам, Эйдан. — Ён адзіны з усіх так і не атрымаў італьянскага варыянту свайго імя. Гэта вылучала яго.

— Нэрвуецеся? — спытаў ён.

— Трошкі. Але ж мы акружаныя сябрамі, чаму я павінна хвалявацца? Усе за нас, супраць нас ніхто тут не наладжаны. — Сыньёра ўсьміхнулася. Яна выкінула з галавы той факт, што ніхто зь яе сям'і, яе ўласнай сям'і, ня прыйдзе сёньня ўвечары падтрымаць яе. Яна прасіла іх, але ўмольваць ня стала. Было б так цудоўна хоць аднойчы сказаць людзям — гэта мая сястра, гэта мая маці. Але не.

— Вы выглядаеце файна, Нора. Я хачу сказаць, менавіта вы сама, ня проста ўсё вакол.

Ніколі раней ён ня зваў яе Норай. Яна не пасьпела абмеркаваць гэта, пачалі зьбірацца людзі. У дзьвярах працягвала квіток сяброўка Канстанцы, надзвычай эфэктная жанчына па імі Вера.

У гардэробнай, былой каморцы, юная Кацярына зь італьянскага клясу з сваёй сяброўкай, яркай дзяўчынкай, Хэррыет, выдавалі людзям нумаркі і раілі не губляць іх. Незнаёмыя людзі ўваходзілі, захапляліся ўбачаным. Дырэктару, Тоні А’Брайну, бясконца мелася пераадрасоўваць ухваленьня. — Баюся, я да таго дачыненьня ня маю, усё заслуга спадара Данна, аўтара тага праекту, і Сыньёры.

Яны стаялі тут, прымаючы віншаваньні, быццам жаніх і нявеста.

Фіёна зазначыла як Гранія і Брыджэт уваходзяць разам з маці. У яе перахапіла дыханьне. Яна шмат разоў сустракала спадарыню Данн раней, але сёньня ледзь пазнала яе. Гэтая жанчына выглядала поўнай развалінай. Падаецца, яна нават памыцца загультаілася.

Выдатна, маркотна падумала Фіёна. Жудаснае адчуваньне ў грудзях не давала ёй спакою, быццам яна праглынула нейкі кавалак, што захраснуў на паў шляху. Накшталт вельмі цьвёрдай бульбачкі ці сырых кіяхоў. Яна ведала, гэта спуд. Фіёна, мышанё у акулярах, зьбіралася ўмяшацца ў нечыя жыцьці. Зьбіралася наплесьці людзям плойму хлусьні і напалохаць іх да сьмерці. Ці здолее яна, альбо спатыкнецца і ўсё сапсуе?

Вядома, здолее. Навошта тады той вечар, калі Гранія частавала іх кітайскімі стравамі? Пасьля яго Фіёна стала паводзіць сябе цалкам інакш і, падумаць толькі, як шмат добрага з тага выйшла. Менавіта ёй атрымалася ўгаварыць Нэсу Хэлі падхарашыцца і прыйсьці на гэтую вечарынку. Мышанё у акулярах на тое няздольнае. Раз ужо яна зайшла так далёка, яна абавязаная пераадолець апошнюю перашкоду. Трэба пакласьці канец любоўнай сувязі, катуючай гэтулькі сэрцаў. Зрабіўшы гэта, яна здолее наладзіць уласны лёс, свой уласны раман.

Фіёна азірнулася вакол, імкнучыся замацаваць на твары ўпэўненую ўсьмешку. Трэба зараз трохі пачакаць, пакуль народ разварушыцца.

На гэта спатрэбілася зусім няшмат часу. Вакол загаманілі, зазьвінелі келіхі, прыбыў гурт. Танцы пачаліся з музыкі шасьцідзесятых, што ўладкоўвала ўсіх.

Фіёна падышла да Нэл Данн, якая сядзела ў ганарлівай самоце з пагардлівым выглядам. — Вы мяне памятаеце, спадарыня Данн?

— А, Фіёна? — яна ўзгадала імя зь відавочнай напругай і без адмысловай цікавасьці.

— Вы заўсёды былі такая любасная да мяне, спадарыня Данн, калі я была маленькай, я гэта памятаю.

— Я?

— Так, калі я прыходзіла на гарбату. Мне бы не карцела, каб вам манілі.

— Хто ж мне маніць?

— Вось той чалавек, Дэн.

— ШТО? — Нэл паглядзела туды, куды паказвала Фіёна.

— Разумееце, ён усім вакол распавядае, што яго жонка за сабою ня даглядае, апранаецца пачварна, увесь час спрабуе жыцьцё самагубствам скончыць, як яму ад яе сысьці карціць. Але ў яго цэлая чарга жанчын, і ўсім ён распавядае адну і тую гісторыю.

— Не разумею, аб чым ты кажаш.

— Вы, верагодна … пачакайце… дама серады і яшчэ нейкага дню. Так у яго заведзена.

Нэл Данн паглядзела на элегантную жанчыну, якая радасна сьмяялася разам з Дэнам Хэлі. Гэта ня можа быць ягоная жонка, аб якой ён распавядаў. — З чаго ты ўзяла, што ведаеш аб ім нешта? — спытала яна Фіёну.

— Вельмі проста. Ён і маёй маці галаву закружыў. Прыяжджаў на вэне, сустракаў з працы, вёз. Яна ім трызніла. Жудасны ўспамін.

— Зь якой нагоды ты мне гэта распавядаеш? — Яна перайшла на шэпт і зацкавана паглядзела вакол.

Спадарыня Данн дакладна перапалохалася, зразумела Фіёна. — Ці бачыце, ён прывозіць гародніну і кветкі туды, дзе я працую, і заўжды распавядае аб гэтых жанчынах, нават аб вас, як вы ад яго бяз одуму. Вас ён заве «шыкоўная дама з Квеньціна». Я як зразумела, што ён пра маці Брыджэт і Граніі кажа, рыхтык як з маёй маці было … нават супакой страціла.

— Я ня веру ніводнаму твайму слову. Ты небясьпечная, звар'яцелая дзяўчынка, — спадарыня Данн бліснула сплюшчыўшыміся быццам шчыліны вачыма.

Луіджы захоплена танчыў з Кацярынай з італьянскага клясу. Кацярына і яе сяброўка Хэррыет вызваліліся ад варты ў гардэробе і зараз наганялі выпушчанае.

— Выбачай. — Фіёна выцягнула Луіджы з круга танцуючых.

— Ты чаго? Сьюзі ня супраць, ёй падабаецца, калі я танчу, — абурыўся ён.

— Зрабі мне вялізную ласку, — узмалілася Фіёна. — Толькі не пытай ні аб чым.

— Лёгка, — хітнуў Луіджы.

— Можаш ты падысьці вось да таго цёмнавалосага чалавеку, там, поруч дзьвярэй, і сказаць яму, што калі ён не жадае непрыемнасьцяў, яму трэба пакінуць у супакою даму, зь якой ён сустракаецца па серадах.

— Але … ?

— Ты абяцаў не пытаць, навошта!

— Я і не пытаю, навошта, я толькі пытаю, ці адкалашмацяць мяне ?

— Не, не адкалашмацяць. І яшчэ, Луіджы …

— Так?

— Дзьве рэчы. Можаш ты нічога не казаць аб тым Сьюзі і Барталамеа?

— Не пытаньне.

— І можаш ты паспрабаваць выглядаць трохі разьюшана, калі будзеш размаўляць зь ім?

— Пастараюся, — ганарліва паабяцаў Луіджы. Хто-хто, а ён здолее.

Нэл Данн амаль наблізілася да Дэна. Ён размаўляў з каржакаватай пысай вельмі лютага выгляду. Яна зьбіралася прайсьці побач і не растульвая вуснаў запрасіць яго на пару слоў, хітнуўшы ў бок калідора.

У любым выпадку, чаму ён не сказаў ёй, што ідзе сюды? Такая сакрэтнасьць. Такая ўтоенасьць. Цалкам магчыма, ёсьць шмат што яшчэ, невядомае ёй. Але дакладна перад тым, як яна дабралася да яго, ён падняў вочы і зазначыў яе. Ягоны твар сказіў спуд. Ён рушыў ад яе прочкі. Яна ўбачыла, як ён схапіў за руку жонку і запрасіў яе на танец.

Гурт граў Ciao Ciao Bambino. Ім гэты сьпеў быў брыдкі, але праца ёсьць праца. Заўтра яны зьявяцца ў вечаровай газэце.

Фіёна ўзабралася на крэсла, каб бачыць, што адбываецца. І назаўжды захаваць у памяці. Бары толькі што спытаў яе, ці згодна яна паехаць зь ім у viaggio і яна сказала так. І вось яе будучыя сьвёкар і сьвякруха танчаць адно з адным.

Маці Брыджэт і Граніі штосілы імкнулася адшукаць свой палітон і зьбегчы. Яна прымусіла Кацярыну і Хэррыет адчыніць для яе гардэроб. Толькі Фіёна зазначыла, як яна сыходзіць. Бары наогул не зьвярнуў на яе ўвагі. Дасьць Бог, ён ніколі аб ёй не пазнае, і што яшчэ важней, ніхто ніколі не пазнае аб фрэзіях.

— Патанчыш са мной? — спытаў ён. Гучалі Тры Грошыка ў Фантане. Салодка і сэнтымэнтальна.

Бары дужа прыціснуў яе. — Ti amo, Fiona, carissima Fiona.

— Anch’io, — усьміхнулася яна.

— ШТО? — не паверыў ён сваім вушам.

— Anch’io. Гэта значыць я таксама. Я таксама цябе кахаю. Ti amo da morire.

— Пане, адкуль ты ведаеш? — спытаў ён, зьдзіўлены, як ніколі ў жыцьці.

— Я запытала Сыньёру. І трэніравалася. На ўсялякі выпадак.

— На ўсялякі выпадак?

— На выпадак, калі ты гэта скажаш. Каб здолець адказаць.

Людзі вакол іх танчылі і напявалі словы тага няскладанага сьпеву. У бацькі Брыджэт і Граніі і ў галаве не было адшукваць жонку. Ён размаўляў з Сыньёрай. Яны выглядалі, як людзі, якія могуць пачаць танчыць у любы момант, калі гэта прыйдзе аднаму зь іх у галаву. Бацька Бары не аглядаўся зьбянтэжана, ён размаўляў з сваёй жонкай, быццам яна зноў стала рэальнай асобай. Брыджэт вырашала не зацягвацца ў шчыгульную спадніцу, яна апранула вольную пунсовую сукенку. Яе рукі ўвіналі шыю мужчыны, якому гэта відавочна дастаўляла задавальненьне. Гранія прыхінулася да Тоні. Яны ня танчылі, але яны зьбіраліся ажаніцца. Фіёну запрасілі на вясельле.

Як выдатна нарэшце пасталець, падумала Фіёна. Ня ўсё гэта здарылася дзякуючы ёй, але да вельмі значнай часткі здарэньняў яна дачыненьне мае.

VIAGGIO

— Навошта запрашаць на нашае вясельле спадара Данна? — жадаў ведаць Лу.

— Бо гэта будзе прыемна Сыньёры, у яе больш нікога няма.

— У яе нікога няма? Дзеля Бога, хіба яна не жыве з тваёй сям'ёй?

— Ты выдатна ведаеш, што я маю на ўвазе, — непахісна стаяла на сваім Сьюзі.

— Тады мо мы і яго жонку павінны запрасіць? Сьпіс расьце з кожнай хвіляй. Ты памятаеш? Мы плацім сямнаццаць фунтаў з чалавека, і гэта пакуль яны не прыгубілі трункі.

— Каго мы сапраўды не запросім, так гэта яго жонку. У цябе з галавой усё добра? — На твары Сьюзі мільгануў выраз, што вельмі не спадабаўся Лу. Выраз, што сьведчыў аб яе сумненьні. Ці трэба ёй выходзіць за таго, хто тупы, як корак.

— Зразумела, не яго жонку, — гарачліва вымавіў Лу. — Я, мусіць, трызьню, вось і ўсё.

— Кагосьці з свайго боку жадаеш дадаць? — спытала Сьюзі.

— Не-не. Паміж іншым, яны ж і з майго боку. Хіба яны ня едуць з намі ў вясельнае падарожжа? — павесялеў Лу.

— І разам зь імі яшчэ палова Дубліна, — акругліла вочы Сьюзі.

— У аддзеле рэгістрацыі, колькі я разумею, — вымавіла Нэл Данн, калі Гранія назвала ёй дату.

— Крывадушна брацца шлюбам у цэрквы, калі ні водны з нас туды ня ходзіць. — Нэл сьцепанула плячыма. — Ты ж прыйдзеш, маці, абяцаеш? — занепакоілася Гранія.

— Вядома прыйду, чаму ты пытаеш?

— Ну … проста…

— У чым справа, Гранія? Я ж паабяцала.

— Ну, зь вечарыны ў школе ты сышла ў самы розрух, а для таты гэта была асаблівая ноч. І у Італію ты зь ім ня едзеш.

— У Італію мяне ніхто ня клікаў, — з жалезам у голасе адказала Нэл Данн.

— Усе могуць паехаць у Рым і Флярэнцыю? — запытала Берні Даффі сваю дачку Лізі.

— Не, маці. Шкадую, але паездка разьлічаная толькі на наш кляс, — папрасіла выбачэньня Лізі.

— Няўжо ім ня варта набраць пабольш людзей? — Берні няблага адцягнулася на festa. І меркавала, у viaggio будзе яшчэ лепш.

— Што будзем рабіць? Яна мне ні хвілі супакою не дае, — пазьней паскардзілася Лізі Білу.

— Возьмем яе замест тага ў Галуэй, пабачыцца з тваім бацькам, — нечакана прапанаваў Біл.

— Сьмяесься?

— Чаму? Чым кепская вандроўка? Гэта яе адцягне, прынамсі зойме на нейкі час. Яна ня будзе сябе адчуваць адхіленай ад усяго займальнага, калі апынецца ў эпіцэнтры гэтай драмы.

— Выдатная ідэя, — захапілася Лізі.

— І потым, я ж ўсё роўна павінен сустрэцца зь ім, так?

— Навошта? Ажаніцца мы зьбіраемся толькі ў дваццаць пяць гадоў.

— Я ведаю, але Луіджы жэніцца і дачка спадара Данна выходзіць замуж … можа і нам прысьпешыцца, як табе падаецца?

— Perche non? — твар Лізі асьвятліла шырокая ўсьмешка.

— Я папрасіў Сыньёру напісаць сям'і Гаралдзі ліст для мяне, — абвясьціў Лапік. — Яна сказала, яна ўсё растлумачыць.

Мэгі і Гус пераглянуліся. Сыньёра, несумнеўна, павінна разумець фармальны характар запрашэньня, зробленага ў імпэце падзякі заможнай, дабразычлівай сям'ёй, кранутай сумленнасьцю ірляндзкага парцье. Яны не меркавалі, што ён паставіцца да іх словаў так сур'ёзна, пачне вывучаць італьянскі і нецярпліва чакаць гасьціннага прыёму.

Сыньёра, як любы сталы чалавек, павінна слушна паставіцца да сытуацыі. Хоць у той вечар, на festa, было нешта вельмі дзіцячае ў жанчыне ў кавава-ліловай сукенцы, ахопленай шчырым хваляваньнем ад посьпеху ўрокаў і падтрымкі, атрыманай вечаровым клясам. Такі чалавек не ад сьвету гэтага цалкам можа, як і Лапік, выказаць здагадку, што тыя Гаралдзі з распасьцёртымі абдымкамі чакаюць кагосьці, аб кім яны, мусіць, ужо і ня памятаюць.

Але Гус з Мэгі ні ў якім выпадку ня стануць засмучаць Лапіка. Ён захоўвае пашпарт у гатэльным сэйфе і ўжо памяняў грошы на lire. Гэтае падарожжа зашмат значыць для яго і нічым не павінна быць азмрочанае. Усё будзе выдатна, казалі адно аднаму Гус і Мэгі, і ўсім сэрцам тага прагнулі.

— Толькі ўявіць, ніколі ў жыцьці я не была замежжам, а улетку пабываю двойчы, — распавяла Фрэн Канстанцы.

— Двойчы?

— Так, у дадатак да viaggio Кэці выйграла два квітка ў Амэрыку. Вы не паверыце, але яна брала ўдзел у конкурсе нейкага часопісу, што прынесла ў школу яе сяброўка, Хэррыет. І перамагла. Прыз — два квітка ў Нью-Ёрк, дык мы абедзьве едзем.

— Выдатна. Ці ёсьць у вас дзе спыніцца?

— Так. У мяне ёсьць сябар, хлопец, зь якім я доўга сустракалася, ён зьбіраецца прыехаць сустрэць нас. Гэта больш за чатырыста міль, але яны там не зьвяртаюць увагі на такія рэчы.

— Вы, пэўна, яму па-ранейшаму падабаецеся, калі ён зьбіраецца праехаць такую адлегласьць.

Фрэн усьміхнулася. — Спадзяюся, што так. Мне ён падабаецца як раней. Хіба ня цуд, што Кэці выйграла тыя квіткі?

— Вядома.

— Ведаеце, калі яна сказала, мне зьвярзлося, ёй даў іх яе бацька. Але не, квіткі апынуліся аплачаныя гэтым часопісам, таму поўны парадак.

— Чаму яе бацька павінен быў даць іх і не сказаць вам?

— Ну, я зараз зь ім ня бачуся, а ён жанаты на адной з найбагатых жанчын Ірляндыі. Але я не прыму іх ад яго, мне падачкі не патрэбныя.

— Не, зразумела не. У вас захаваліся пачуцьці да бацькі Кэці?

— Ніякіх, усё гэта было тысячу гадоў таму. Я радая, што ў яго ўсё добра. Ён жанаты на Мар'яне Хайес і валодае чвэрцю Дубліна.

— Барталамеа, як ты думаеш, вы зь Фіёнай зможаце заняць адзін пакой? — запытала Сыньёра.

— Si, grazie, Сыньёра, усё ўладкавалася. — Бары паружавеў, узгадаўшы, як файна ўсё ўладкавалася.

— Божухна, гэта ўсё спрашчае, асобныя пакоі такая праблема.

Сыньёра зьбіралася скаапэравацца з Канстанцай, а Эйдан Данн з Лапікам. Ва ўсіх астатніх таксама меліся кампаньёны.

Турыстычнае агенцтва аб усім цудоўна падбала, гэта была та самая установа, у якой працавала Брыджэт Данн. Яны падалі найлепшыя кошты, калі ўглыбіліся ў сытуацыю. Брыджэт Данн сказала, ёй і самой амаль карціць паехаць.

— Чаму ты ня едзеш з сваім старэчай? — спытала яна Гранію.

Зараз Гранія толькі сьмяялася ў адказ на паддзёўкі сястры. — Мы з Тоні не жадаем дакучаць там таце. Да таго ж занятыя, рыхтуемся да дзядоўскага вясельля стагодзьдзя.

Брыджэт хіхікнула. Гранія такая шчасьлівая, што на яе і пакрыўдзіцца немагчыма.

Ім абедзьвюм падавалася дзіўным, што іх маці ніякай выявай ня ўдзельнічае ў падрыхтоўцы знакамітага viaggio. Але яны не абмяркоўвалі гэты тэмат. Занадта трывіяльна і сур'ёзна было гэта адначасова. Няўжо маці і тата растаюцца? Падобныя рэчы не здараюцца ў такіх сем'ях, як іх.

Фіёна прывяла Бары на вячэру да сабе дахаты амаль напярэдадні viaggio.

— Ты практычна жывеш у маёй хаце, — скардзіўся ён, — а мяне да сабе не пускаеш.

— Не жадаю, каб ты сустрэўся з маімі бацькамі, пакуль ня стала занадта позна.

— Што значыць занадта позна?

— Занадта позна табе ад мяне зьбегчы. Жадаю, каб ты зьнемагаў ад фізычнага запалу да мяне, кахаў мяне і захапляўся мною як асобай.

Бары ня здолеў захаваць абыякавы выраз твару, так сур'ёзна і горача гаварыла Фіёна. — Калі ўся справа ў фізычным запале, тады добра, — сказаў ён. — Неяк перажыву, якімі бы жудаснымі яны ні апынуліся.

Яны ткі апынуліся дастаткова жудаснымі. Маці Фіёны сказала, што лепшага месца для адпачынку, як Ірляндыя, не знайсьці. Тут табе не пагражае сонечны ўдар і па торбах тваіх ніхто шнарыць ня будзе.

— Кішэньнікаў тут ня менш, як паўсюль.

— Але тут яны, прынамсі, размаўляюць па-ангельскі, — умяшаўся яе бацька.

Бары ахвотна паведаміў, што вывучае італьянскі. Ён здолее замовіць абед, зьвязацца з паліцыяй, патлумачыцца ў лякарні і ў транспарце.

— Вось бачыш, — не хаваў задавальненьня ад уласнай слушнасьці бацька Фіёны. — Напэўна гэта вельмі небясьпечнае месца, раз вас вучаць усяму такому.

— Колькі трэба даплачваць за асобны пакой? — спытала яе маці.

— Пяць фунтаў за ноч, — сказала Фіёна.

— Дзевяць фунтаў за ноч, — вымавіў адначасова зь ёй Бары. Яны спалохана пераглянуліся. — Справа ў тым … мм … разумееце, для мужчын даражэй, — у роспачы паспрабаваў выратаваць сытуацыю Бары.

— Чаму? — Бацька Фіёны нешта западозрыў.

— Нейкія італьянскія дзівацтва. Навязваюць мужчынам пакоі пабольш, для іх вопраткі і рэчаў.

— Табе не падаецца, што звычайна больш вопраткі маюць жанчыны? — Зараз падазроны зьявіліся і ў маці Фіёны. Што за паўлін, якому для гардэробу патрэбен вялізны пакой, увінаецца вакол яе дачкі?

— Ведаю, мая маці сказала тое самае … Паміж іншым, яна так чакае спатканьня з вамі, вельмі жадае пазнаёміцца.

— Навошта? — зьдзівілася маці Фіёны.

Бары паняцьця ня меў навошта, таму сказаў: — Ёй гэта падабаецца, яна любіць людзей.

— Шанцуе некаторым, — прабурчэў бацька Фіёны.

— Як будзе па-італьянскі «посьпехаў табе, тата»? — спытала Гранія ў бацькі ўвечары напярэдадні viaggio.

— In bocca al lupo, Papa. — Яна паўтарыла. Яны сядзелі ў яго кабінэце. Ён дастаў з паліц свае мапы і даведнікі. Усё гэта трэба пакласьці ў кайстру і ўзяць з сабою ў ручную паклажу. Ня мае значэньня, сказаў ён, ці страціцца яго вопратка, іншая справа такія каштоўныя рэчы.

— Маці на працы? — няўзнак пацікавілася Гранія.

— Мяркую, так, любачка.

— Да нашага вясельля ты загарыш, нібы нэгар, — пастаралася яна ўтрымаць радасны настрой.

— Так. Ведаеш, мы б жадалі зладзіць яго тут.

— Насамрэч, тат, мы аддаем перавагу пабу.

— Я заўсёды думаў, што тваё вясельле будзе тут і я возьму на сабе ўсе выдаткі.

— Ты заплаціш за вясельны торт і шампанскае, дастаткова?

— Спадзяюся.

— Тага цалкам досыць. Слухай, ты нэрвуесься з-за паездкі?

— Трохі. Раптам усё апынецца ня так добра, як мы абяцаем, спадзяемся і нават памятаем. Людзі так выдатна займаліся, жах, калі напрыканцы ўсё пойдзе ў глум.

— Нямо, татачка. Усё будзе выдатна. Я бы і сама жадала паехаць з вамі.

— Я бы таксама жадаў, каб ты паехала. — Ні адзін зь іх не ўзгадаў ні словам тое, што жонка Эйдана, зь якой ён пражыў дваццаць пяць гадоў, ехаць не жадае. Па яе словах, ёй ніхто і не прапаноўваў.

Джымі Селівану апынулася па дарозе, таму ён падвёз Сыньёру ў аэрапорт.

— Вы прыедзеце залішне рана, — сказаў ён.

— Я занадта хвалююся. Не магу заставацца дома, карціць ўжо рушыць.

— Заедзеце пабачыцца з роднымі мужа ў тую вёску, дзе жылі?

— Не, Джымі, часу ня будзе.

— Крыўдна зрабіць увесь гэты шлях да Італіі і не наведаць іх. Кляс мог бы адпусьціць вас на дзянёк-іншы.

— Гэта занадта далёка, на высьпе Сыцылія, у самім канцы Італіі.

— Так яны і не пазнаюць, што вы там былі?

— Не, яны не пазнаюць.

— Што ж, тады добра. Прынамсі не пакрыўдзяцца.

— Не хвалюйцеся. А мы са Сьюзі па вяртаньні распавядзем вам усё ў падрабязнасьцях.

— Адылі вясельле нічога было, як лічыце, Сыньёра?

— Я атрымала велічэзнае задавальненьне, і ўсе астатнія, колькі я ведаю, таксама.

— Прыйдзецца мне за яго адплачвацца да канца жыцьця.

— Лухта, Джымі, вам тое ў радасьць. У вас толькі адна дачка і гэта было сапраўднае сьвята. Людзі яшчэ шмат гадоў успамінаць будуць.

— Ну, каб працьверазець ім не адзін дзень спатрэбіўся, — празьзяў ён пры думцы аб сваёй легендарнай гасьціннасьці. — Спадзяюся, Сьюзі з Лу здолеюць выбрацца з ложку і не спазьніцца ў аэрапорт.

— Вы ж разумееце, маладыя, — дыпляматычна адказала Сыньёра.

— Яны былі ў тым ложку за шмат месяцаў да таго, як сталі маладымі, — неўхваляльна нахмурыўся Джымі Селіван. Яго заўжды раздражнялі паводзіны Сьюзі у гэтым пляне.

Апынуўшыся ў аэрапорце, Сыньёра адшукала вольнае мястэчка і выняла самаробныя цэтлікі. На кожным Vista del Monta — Выгляд-На-Гару па-італьянскі — і імя чалавека. Так ужо напэўна ніхто не заблукае. Калі ёсьць Бог на сьвеце, ён павінен радавацца, што ўсе гэтыя людзі едуць у Сьвяты Горад, ён не дазволіць ім згубіцца альбо пацярпець ад няшчаснага выпадка. Сорак два чалавека, уключаючы яе саму і Эйдана Данна. Цалкам досыць, каб запоўніць аўтобус, што павінен іх чакаць. Цікава, хто прыйдзе першым? Можа, Лярэнца? Хутчэй за ўсё Эйдан. Ён зьбіраўся дапамагчы ёй раздаваць цэтлікі.

Але гэта апынулася Канстанца. — Мая суседка па пакоі, — радасна павіталася яна і прышпіліла цэтлік.

— Вы ж цалкам маглі дазволіць сабе асобны пакой, Канстанца, — закранула Сыньёра тэмат, што ніколі ня згадваўся раней.

— Так, але з кім бы я тады гутарыла … хіба ня ў тым палова задавальненьня ад вандроўкі?

Перш як Сыньёра пасьпела адказаць, зьявіліся астатнія. Вялікая частка прыехала рэйсавым аўтобусам. Яны падышлі атрымаць свае цэтлікі. Да чаго элегантна гучыць на італьянскім назоў нашай школы, пацешыліся ўсе.

— Ні адна душа ў Італіі не пазнае, якая дзіра Выгляд-На-Гару насамрэч, — скептычна зазначыў Лу.

— Гэй, Луіджы, будзь шчыры, за гэты год яна зьмянілася. — Эйдан меў на ўвазе аздабленьне, афарбоўку, новы падстрэшак для ровараў. Тоні А’Брайн выканаў усе свае абяцаньні.

— Прабач, Эйдан, ня думаў, што ты чуеш, — ухмыльнуўся Лу. На вясельлі Эйдан выдатна падтрымаў кампанію. Сьпяваў La donna e mobile і ведаў усе словы.

Брэнда Брэнан прыехала ў аэрапорт памахаць усім на разьвітаньне. Сыньёра была кранутая да глыбіні сэрца. — Ты такая добрая да мяне, ва ўсіх астатніх ёсьць нармалёвая сям'я.

— Не ва ўсіх. — Брэнда Брэнан кіўнула туды, дзе размаўлялі Эйдан з Луіджы. — У яго няма. Я спытала яго супрацьзачаткаваю жонку, чаму яна ня едзе ў Рым разам з ўсімі. Яна сьцепанула плячыма і паведаміла, што яе ня клікалі, а сама яна навязвацца не жадае, ехаць туды не жадае і наогул лічыць гэта ўсё лухтой. Гэта нармалёва?

— Бедны Эйдан, — паспачувала Сыньёра.

Абвясьцілі іх рэйс.

Сястрычка Гугліема махала ўсім, як звар'яцелая. Для Алівіі сама паездка ў аэрапорт ужо была падзеяй. — Мой брат кіраўнік банку, ён зьбіраецца сустрэцца з Папам, — паўтарала яна незнаёмцам.

— Ну, калі ў яго ёсьць грошы, яму будуць радыя, — адрэагаваў хтосьці з мінакоў. Біл толькі ўсьміхнуўся. Яны зь Лізі махалі Алівіі, пакуль ня страцілі яе з вачэй.

— Сорак два чалавека, кагосьці мы згубім, — адзначыў Эйдан, пералічыўшы ўсю групу поруч выхаду да трапу.

— Вы аптыміст! Мне падаецца, мы згубім іх усіх, — усьміхнулася Сыньёра.

— Але ж павінна спрацаваць сыстэма падліку, — Эйдан імкнуўся выглядаць больш упэўнена, як адчуваў сябе насамрэч. Ён падзяліў іх на чатыры групы па дзесяці чалавек і ў кожнай прызначыў старэйшага. Па кожным прыбыцьці альбо адбыцьці лідэры павінны дакласьці, што ўсе на месцы. Зь дзецьмі гэта працуе, але сталыя могуць і пакрыўдзіцца.

Ніхто не пярэчыў, некаторыя нават віталі такі крок.

— Уявіце, Лу лідэр, — з захапленьнем шапнула Сыньёры Сьюзі.

— Хто ж падыдзе лепш за надзейнага, сямейнага чалавека накшталт Луіджы? — спытала Сыньёра. Вядома, калі шчыра, яны з Эйданам спынілі выбар на ім з-за яго хмурнага, нават лютага выгляду. Ніхто зь яго каманды ня стане затрымлівацца, калі ім прыйдзецца адказваць перад Луіджы.

У салён самалёту ён правёў іх маршам, нібы на бойку. — Падніміце пашпарты, — закамандаваў ён. Усе паслухмяна паднялі. — Зараз, калі ласка, дбайна схавайце і зашпіліце на маланку. І каб да Рыма я іх ня бачыў.

Экіпаж зьвярнуўся да пасажыраў спачатку на ангельскім, потым на італьянскім. Сыньёра на адным з урокаў давала ім гэтую тэму. Калі стуардэса загаварыла, вучні вечаровага кляса прыняліся задаволена ківаць адно аднаму, словы і фразы гучалі знаёмыя. Маладзіца паказала аварыйнае выйсьце справа і зьлева, кляс захлёбваючыся паўтарыў destra, sinistra. Хоць яны ўжо і выслухалі ўсё гэта на ангельскім.

Калі ў адказ на grazie, якім яна скончыла сваю прамову, вечаровы кляс закрычаў prego, Эйдан сустрэўся вачыма з Сыньёрай. Гэта сапраўды здарылася. Яны ляцяць у Рым.

Сыньёра сядзела поруч Лапіка. Усё было для яго новае і ўсё хвалявала яго, ад паса бясьпекі да маленькіх порцый самалётнай ежы.

— Гаралдзі будуць у аэрапорту? — нецярпліва спытаў ён.

— Не, Лярэнца. У першыя некалькі дзён мы будзем знаёміцца з Рымам… зьдзейсьнім экскурсіі, аб якіх размаўлялі, памятаеце?

— Так, але раптам яны жадалі адразу забраць мяне да сабе? — Яго буйны твар азмрочыла турбота.

— Яны ведаюць, што вы прыяжджаеце, я ім пісала. Ведаюць, што мы зьвяжамся зь імі ў чацьвер.

— Giovedi, — сказаў ён.

— Bene, Lorenzo, giovedi.

— Вы свой дэсэрт есьці будзеце, Сыньёра?

— Не, Лярэнца. Вазьміце, калі ласка.

— Проста не люблю, каб прадукты гінулі.

Зараз яна трохі пасьпіць, сказала Сыньёра і заплюшчыла вочы. Хоць бы ўсё мінула добра. Калі ласка, хай усе яны адчуюць магію тага месца. Хай Гаралдзі успомняць Лярэнца і будуць любасныя зь ім. Яна ўклала сэрца ў ліст да іх, адсутнасьць адказу засмучвала яе.

Аўтобус чакаў іх. — Dov’e l’autobus? — спытаў Біл.

— Ды вось ён, перад намі, — паказала Лізі.

— Бачу, але мне карцела пагаварыць аб тым, — растлумачыў Біл.

— Тут ва ўсіх дзеўчын грудкі і сьцёгны вялізныя, — захоплена шапнула Фіёна на вуха Бары, агледзеўшыся па баках.

— Па дзеля мяне, даволі сымпатычна глядзіцца, — натапырыўся Бары. Гэта яго Італія, ён экспэрт па гэтым месцы пасьля сваёй паездкі на Чэмпіянат Сьвету, ён не жадае ніякіх нападкаў і паклёпу.

— Ты не зразумеў, мне падабаецца, — растлумачыла Фіёна. — Проста было бы выдатна, калі б Брыджэт Данн іх бачыла … а то яна вечна бзыкае пра сябе.

— Ты, пэўна, можаш сказаць яе бацьку, ён ёй скажа, — з сумненьнем прапанаваў Бары.

— Відавочна не магу, яна зразумее, што я аб ёй гавэндала. Дарэчы, па яе словам гатэль нядрэнны. Яна абяцала, мы не расчаруемся.

— Я так дакладна не расчаруюся, — Бары абняў Фіёну.

— Я таксама. Я дагэтуль толькі ў адным гатэлі была, на Маёрке. Ніхто з нас там спаць ня мог, так было шумна. Таму мы ўсе ўсталі і пайшлі зварот, на пляж.

— Колькі я ў курсе, нам прапанавалі вельмі нізкія кошты. — Бары катэгарычна не жадаў чуць ніякай крытыкі.

— Я ведаю, кошты нават сьмешныя. Брыджэт мне распавядала, прыходзіла адна вар’ятка, прагнула даведацца, дзе мы спынімся. Мабыць, прасяклі чуткі, што нам прапанавалі добрыя расцэнкі.

— Яна хацела далучыцца да групы?

— Брыджэт сказала, яна ня мела правы. Мы замовілі месцы па гэтых тарыфах кадук яго ведае калі. Але яна патрабавала, каб ёй сказалі назву гатэля.

— Ну, нарэшце, — узрадаваўся Бары, бо яны вышлі на сонейка і пачалася пераклічка. Uno, due, tre. Лідэры груп вельмі сур'ёзна ставіліся да сваіх абавязкаў.

— Ты раней спынялася ў гатэлі, Фрэн? — спытала Кэці у аўтобусе, што рушыў у плыні машын, кіроўцы якіх падаваліся вельмі нецярплівымі.

— Двойчы, сто гадоў таму, — безуважліва адгукнулася Фрэн.

Кэці зацікавілася. — Ты мне ніколі не распавядала.

— Калі табе абавязкова трэба ведаць, гэта было ў Корке, з Кенам.

— Так-так, калі ты казала, што начавала ў школьнай сяброўкі?

— Так. Не хацела даць бацькам падставу думаць, быццам я зьбіраюся падкінуць ім на выхаваньне яшчэ адно дзіця. — Фрэн падміргнула Кэці.

— Але ж ты занадта старая для такіх рэчаў, хіба не?

— Паслухай, калі я зноў буду з Кенам у Амэрыцы, зараз, бо ты выйграла гэтыя квіткі … я, магчыма, нараджу табе маленькага браціка ці сястрычку, каб зьехаць зь ім дахаты.

— Ці нават застацца зь ім там?

— Ёсьць зваротны квіток, памятаеш?

— Дзеці не народзяцца аб ноч, памятаеш?

Яны абедзьве разрагаталіся і прыняліся паказваць адна адной будынак на Віа Гіалецьці, побач якога спыніўся аўтобус.

Сыньёра ўскочыла на ногі і прынялася ўсхвалявана нешта даводзіць кіроўцу.

— Яна кажа яму, што нас трэба адвезьці ў гатэль, а не высаджваць тут, — растлумачыла Сьюзі.

— Адкуль ты ведаеш, ты ж нават не ў вечаровым клясе? — абразіўся Лу.

— Вох, калі працуеш стольніцай, рана ці позна пачнеш разумець усё на сьвеце, — адмахнулася Сьюзі. Потым, зірнуўшы на твар Лу, дадала, — Зноў жа, ты стала размаўляеш у хаце па-італьянскі, вось я і нахапалася слоў. — Такое тлумачэньне мусібыць болей яго задаволіла.

Сьюзі апынулася цалкам права. Аўтобус разьвярнуўся і даставіў іх да Albergo Francobollo.

— Гербавы Гатэль, — пераклаў Біл. — Лёгка запомніць.

— Vorrei un francobollo per l’Irlandia, — разам выгукнулі ўсе і Сыньёра падаравала ім шырокую ўсьмешку. Да Рыма дабраліся без усялякіх здарэньняў, гатэль замоўлены, кляс настроены рашуча. Дарма яна турбавалася. Хутка можна будзе паслабіцца і нацешыцца новым спатканьнем з Італіяй, яе фарбамі, гукамі, паветрам. У яе палягчэла на сэрцы.

Сустрэча ў Albergo Francobollo, далёка ня самым шыкоўным гатэлі Рыма, перасягнула ўсе чаканьні. Сыньёр і сыньёра Buona Sera бясконца захапляліся іх выдатным італьянскім.

— Bene, bene benissimo, — крычалі яны на бягу, сьпяшаючыся ўверх і ўніз па лесьвіцах, у пакоі.

— Мы сапраўды сказалі «Дабрывечар, спадар Дабрывечар»? — спытала Фіёна ў Бары.

— Так, але ўзгадай, якія ў нас бываюць прозьвішчы, дарэчы Кукса. А яшчэ вось у нашым супэрмаркеце ёсьць сталы пакупнік Скарга.

— Але ў нас не сустрэнеш спадарычню Дабранак ці спадара Дабранач, — настойвала Фіёна.

— Затое ў нас ёсьць мястэчка Лох, а там свая футбольная каманда Лох і хор Лох, што сьпявае часам ранішняй імшы … як на гэта павінны рэагаваць прыежджыя?

— Я цябе кахаю, Бары, — нечакана сказала Фіёна. Яны як раз дабраліся да свайго пакоя і апошняя фраза дасягнула вушэй спадарыні Дабрывечар.

— Каханьне. Вельмі, вельмі добра, — усьміхнулася яна і пасьпяшалася ўніз, уладкоўваць астатніх пастаяльцаў у іх пакоях.

Коні дбайна разьвесіла вопратку ў сваёй палове маленечкай шафы. З акенца ёй былі бачныя стрэхі і вокны высокіх камяніц вузкай вулачцы, што вяла да Piazza dei Cinquecento. Коні спаласнулася ў невялікім ракамыйніку ў пакоі. Даўнютка яна не спынялася ў гатэлі бяз ваннай у нумары. Але і з тых часоў, як яна выпраўлялася ў падарожжа з такім лёгкім сэрцам, мінула шмат гадоў. Грошай у яе больш як у іншых, але ёй і ў галаву не прыходзіць з-за тага глядзець пагардліва на сваіх спадарожнікаў. Няма ні найменшай спакусы ўзяць у пракат машыну ці запрасіць іх на абед у пяцізоркавую рэстарацыю. Ёй карціць разам з ўсімі прыступіць да ажыцьцяўленьня плянаў, так дэталёва распрацаваных Сыньёрай і Эйданам Даннам. Як і ўсе астатнія чальцы вечаровага кляса, яна адчувала, іх сяброўства значна глыбей чыста прафэсійнага. Нікога не зьдзівіла адмова жонкі Эйдана далучыцца да групы.

— Signor Dunne, telefone, — паклікала зь лесьвіцы сыньёра Буона Сера.

Эйдан як раз угаворваў Лапіка хоць пару дзён пачакаць і не спрабаваць неадкладна прапанаваць начысьціць медныя накладкі на дзьверы.

— Гэта вашы італьянскія сябры? — жвава зацікавіўся Лапік.

— Не, Лярэнца, у мяне няма сяброў у Італіі.

— Але вы бывалі тут раней.

— Чвэрць стагодзьдзя таму, ні адна душа мяне ня памятае.

— А ў мяне тут сябры, — ганарліва заявіў Лапік. — І у Барталамеа прыяцелі, зь якімі ён пазнаёміўся на Чэмпіянаце Сьвету.

— Цудоўна, — хітнуў Эйдан, — але мне, мабыць, лепш пайсьці высьветліць, хто мне тэлефануе.

— Тата?

— Брыджэт? Усё добра?

— Цалкам. Усе дабраліся?

— Да адзінага чалавека. Вечар шыкоўны, зьбіраемся прашпацыраваць да Piazza Navona, мабыць штосьці вып'ем.

— Выдатна, нават файна.

— Так. Брыджэт, нешта … ?

— Пэўна, гэта бздура, тат, але нейкая кранутая двойчы спрабавала высьветліць, у якім гатэлі вы спыніліся. Хутчэй за ўсё, нічога асаблівага, але мне неяк няёмка. Падаецца, у яе з галавой кепска.

— Яна растлумачыла, навошта?

— Сказала, што пытае проста так, і калі я не адкажу, ёй прыйдзецца мець размову з маім кіраўніцтвам.

— І як ты зрабіла?

— Ну, тат, я падумала, што яна ня мае да вашай групы дачыненьня, і сказала не. Я сказала, мой бацька там, і калі ёй карціць перадаць камусьці паведамленьне, дык можна зрабіць гэта праз мяне.

— Слушна.

— Ня вельмі. Яна пайшла да боса, сказала, ёй тэрмінова трэба зьвязацца са спадарам Даннам з Выгляд-На-Гару. Ён ёй паведаміў назоў гатэлю, а на мяне лаяўся.

— Пэўна, яна мяне ведае, раз ёй вядома маё імя.

— Не, я зазначыла, як яна чытала на цэтліку маё імя, Брыджэт Данн. Паслухай, я проста жадала сказаць …

— Сказаць што, Брыджэт?

— Мабыць яна вар’ятка, будзьце напагатове.

— Дзякуй табе шчыры, Брыджэт, мая дзяўчыначка дарагая, — адказаў ён і зразумеў, што вельмі даўно ня зваў яе так.

Паколькі вечар быў цёплы, яны выправіліся шпацыраваць па Рыме.

Яны прайшлі непадалёк ад Santa Maria Maggiore, але нядосыць блізка, каб спыніцца і зазірнуць унутр.

— Сёньня проста вечар зносін … мы ўсе нешта вып'ем на гожым пляцы. Заўтра агляд культурных і рэлігійных славутасьцяў для жадаючых, а жадаючыя пасядзець папіць каву могуць прысьвяціць свой час гэтаму занятку. — Сыньёры карцела засьведчыць, што ім не пагражае залішняя апека, але яна зразумела па іх вачах, што пакуль іх лепей пасьвіць. — Як думаеце, што мы павінны сказаць, калі ўбачым дзіўны пляц, скрозь ў фантанах і статуях, Piazza Navona? — спытала яна, азірнуўшыся вакол.

І тут, дакладна пасярод вуліцы, яны закрычалі, — In questa piazza ci sono multi belli edicifi!

— Benissimo, — празьзяла Сыньёра. — Avanti, зараз пойдзем і знойдзем яе.

Яны утульна сядзелі, усе сорак два чалавека, і любаваліся на ноч, што ахінала Рым.

Сыньёра апынулася побач з Эйданам. — Ніякіх праблем не паўстала? — спытала яна.

— Не-не, Брыджэт тэлефанавала даведацца, як нам спадабаўся гатэль.

— Яна так дапамагла нам ва ўсім, ёй сапраўды карцела, каб паездка апынулася ўдалай для вас, для нас усіх.

— Так і будзе. — Яны паволі, маленькімі глыточкамі, пілі каву. Сёй-той узяў піва, астатнія grappa. Сыньёра папярэдзіла, кошты тут для турыстаў, і параіла абмежавацца адной замовай, проста для стварэньня атмасфэры. Трэба нешта пакінуць на марнаваньні ў Firenze і Siena. Усе ўсьміхнуліся амаль недаверліва, калі яна згадала тыя назвы. Яны тут, у Італіі, viaggio пачалося. Гэта ўжо ня гутаркі на ўроках дажджлівымі аўторкамі і чацьвяргамі.

— Так, Эйдан, усё пройдзе ўдала, — сказала Сыньёра.

— Брыджэт паведаміла яшчэ сёе-тое. Мабыць ня варта за фатыгу, але нейкая звар'яцелая прыходзіла ў агенцтва, прагнула ведаць, дзе мы спыніліся. Па меркаваньні Брыджэт, ад яе можна чакаць праблем.

Сыньёра сьцепанула плячыма. — У нас тут такога шчасьця і так будзе больш як досыць, але ж мы зладзімся, што б на нас ні звалілася, як вам падаецца?

Невялікія групкі вечаровага кляса пазіравалі адна перад адной побач Фантана Чатырох Рэк.

Ён узяў яе руку ў сваю. — Абавязкова зладзімся.

— Прыехала ваша сяброўка, сыньёр Данн, — паведаміла сыньёра Буона Сера.

— Сяброўка?

— Дама з Ірляндыі. Яна нават удакладняла, ці той гэта гатэль і ці ўся ваша група спынілася тут.

— Яна назвалася? — спытаў Эйдан.

— Не, толькі даведвалася, ці ўсе спыніліся тут. Я ёй распавяла, што заўтрашняй раніцай у вас маецца аўтобусная экскурсія. Слушна?

— Слушна, — задуменна пацьвердзіў Эйдан і на ўсялякі выпадак пацікавіўся: — На кранутую яна не падобная?

— Кранутую, сыньёр Данн?

— Pazza? — прыйшла на дапамогу Сыньёра.

— Не-не, зусім не pazza. — Сыньёру Буона Сера шакавала здагадка, што кранутая жанчына адважылася наводзіць даведкі ў гатэлі Франкабола.

— Ну і добра, — хітнуў Эйдан.

— Ну і добра, — усьміхнулася яму Сыньёра.

Моладзь пасьмяялася бы, пазнаўшы, як шмат значылі для іх тыя некалькі хвіль, што яны праседзелі побач, рука ў руцэ, пад зоркамі, што прачыналіся над Piazza Navona.

Аўтобусная экскурсія задумвалася з мэтай даць ім магчымасьць адчуць Рым, распавяла Сыньёра. Потым усе здолеюць самастойна сплянаваць свой вольны час. Ня кожны захоча правесьці некалькі гадзін у музэі Ватыкана.

Паколькі да сьняданку далі сыр, Сыньёра параіла зрабіць канапкі, каб падсілкавацца днём. А увечары ў рэстарацыі нездалёк ад гатэля адбудзецца вялікая вячэра. Адтуль яны вернуцца пешкі. Зноў жа, ніхто не абавязаны ісьці на вячэру, адзначыла яна. Але сумненьняў не ўзьнікала, пойдуць усе.

Аб жанчыне, якая цікавілася імі, ня згадвалі. Сыньёра і Эйдан Данн былі занадта занятыя абмеркаваньнем маршруту з кіроўцам аўтобуса, каб узгадаць аб тым.

Ці знойдзецца час кінуць па грошыку ў знакаміты фантан Трэві? Ці можна прыпаркаваць аўтобус непадалёк ад Bocca della Verita? Будзе прышпільна пакласьці рукі ў рот вялізнага, шмат бачыўшага каменнага твару, што па паданьні адкусвае пальцы ілгунам. Ён высадзіць іх ля падножкі Іспанскіх Прыступак, каб яны падняліся па іх, альбо наверсе і яны спусьцяцца? Не было ні хвіліны на думкі аб жанчыне, якая шукала іх. Хто б яна ні была.

Калі яны, падаючы з ног, вярнуліся з экскурсіі, да вячэры заставалася дзьве гадзіны. Сыньёра накіравалася ў рэстарацыю, пакінуўшы Коні падрамаць у іх нумары. Ёй карцела ўдакладніць сьпіс страў і ўхіліць магчымыя шэрыя плямы. Усё павінна адпавядаць замове.

На дзьверы вісела аб'ява, драпіраваная чорным мошастам. CHIUSO: morte in famiglia. Сыньёру душыла лютасьць. Чаму чалец сям'і ня мог памерці ў нейкі іншы дзень? Чаму ён памёр дакладна калі сорак два ірляндца павінны прыйсьці на вячэру? Зараз у яе засталося менш за гадзіну на пошукі новага месца. Сыньёра не выпрабоўвала ні найменшай спагады да сямейнай трагедыі, толькі абразу. Чаму яны не патэлефанавалі ў гатэль, як яна прасіла іх зрабіць у выпадку нейкіх цяжкасьцяў?

Яна аббегла ўсе вулачкі ў навакольлях Тэрміні. Маленькія гатэлі, танныя карчмы, у якіх могуць падсілкавацца спазьнелыя на цягнік. І ні намёку на цудоўную рэстарацыю накшталт той, на якую яна разьлічвала. Кусаючы вусны, наблізілася яна да мястэчка пад назвай Катаньні. Павінна мець дачыненьне да Сыцыліі. Ці добры гэта знак? Ці не спудлуе яна, папрасіўшы іх зьлітавацца і за паўтары гадзіны накухарыць для сарака двух ірляндцаў шыкоўную танную вячэру? Можа і спудлуе, але паспрабуе.

— Buona sera, — павіталася яна.

Квадратны цёмнавалосы маладзён узняў вочы. — Signora? — вымавіў ён. Потым недаверліва зірнуў на яе яшчэ раз. — Signora? — паўтарыў ён, зьмяніўшыся ў твары. — Non e possibile, Signora, — ён кінуўся да яе з распасьцёртымі абдымкамі. Па чыстай выпадковасьці яна трапіла ў рэстарацыю Альфрэда, старэйшага сына Марыё і Габрыэлі. Ён расцалаваў яе ў абедзьве шчакі і са словамі: — E un miracolo, — прысунуў ёй крэсла.

Сыньёра села. Галава ў яе ішла колам і яна, каб не зваліцца, схапілася за бок стала.

— Stock Ottanta Quattro, — ён наліў ёй вялікі келіх дужага салодкага італьянскага брэндзі.

— No grazie … — яна зьлёгку прыгубіла духмяны напой. — Гэта твая рэстарацыя, Альфрэда?

— Не, не, Сыньёра, я тут працую, зарабляю грошы …

— Але твая ўласная гасьцініца. Гасьцініца тваёй маці. Чаму ты не працуеш там?

— Мая маці памерла, Сыньёра. Шэсьць месяцаў як памерла. Яе браты, мае дзядзькі, яны спрабавалі ўмешвацца, прымаць рашэньні … яны нічога ня ведаюць. У нас няма выбару. Энрыка тут, але ён яшчэ дзіця. Мой другі брат не зьбіраецца вяртацца з Амэрыкі. Мне прыйшлося паехаць сюды, у Рым, трохі падвучыцца.

— Твая маці памерла? Бедная Габрыэла. Ад чаго яна памерла?

— Ад рака. Вельмі, вельмі хутка. Яна пайшла да лекара ўсяго праз месяц пасьля сьмерці бацькі.

— Мне так шкада, — уздыхнула Сыньёра. — Не магу табе перадаць, наколькі мне шкада. — І раптам усяго тага апынулася для яе зашмат. Сьмерць Габрыэлі зараз, а не шмат гадоў таму, гарачы брэндзі ў яе горле, месца для сёньняшняй вячэры, Марыё ў сваёй магіле поруч Аннунцыяты. Яна плакала і плакала, а сын Марыё гладзіў яе па галаве.

У сваім пакоі, на сваім ложку, Коні ляжала, абвінуўшы ногі ручнікамі, змочанымі зімняй вадой. Чаму яна не ўзяла з сабою бальзам для ног, або тыя мяккія, як пальчаткі, скураныя туфлі для шпацыру? Ёй, верагодна, не жадалася распакоўваць шыкоўную касмэтыку на вачах у абыякавай да мітусьлівых рэчаў Сыньёры. Але хто мог чакаць такога ад мяккіх чаравікаў, што каштавалі гэтулькі, колькі нікому зь яе кампаньёнаў не зарабіць і за тры тыдні? Трэба было прадугледзець, зараз вось прыходзіцца адплачвацца. Заўтра яна высьлізне на Via Veneto і купіць сабе нейкія гожыя італьянскія пантофлі. Ніхто не зьвярне ўвагі, а калі і зазначаць, якога кадука. Тут нікому няма справы да чужых прыбыткаў і розьніцы ва ўзроўні жыцьця. Ні адзін не зацыкляецца на бізнэсе і багацьці. Усе яны не падобныя да Гары Кейна.

Як дзіўна, думкі аб ім больш не выклікалі ў яе ніякіх эмоцый. Напрыканцы года ён выйдзе на волю. Яна чула ад старога спадара Мэрфі, ён мае намер перабрацца ў Англію. Сёй-той зь сяброў нагледзіць за ім. Цікава, Сабіна Кэсі зь ім паедзе? Яна задавала сабе тыя пытаньні, як магла бы разважаць аб малазнаёмых, нецікавых ёй людзях, ці аб героях тэлесэрыялаў. Не, ад кагосьці яна чула, у іх адносінах азначылася відавочнае астуджэньне. Ён адмовіўся ўбачыцца са спадарычняй Кэсі, калі яна прыйшла даведацца яго ў астрог. Верагодна, вінаваціць яе ва ўсіх здарэньнях.

Гэтая навіна не прынесла Коні Кейн асаблівай радасьці. У нейкім пляне куды лягчэй уяўляць яго ў новым жыцьці побач з жанчынай, зь якой ён заўжды быў зьвязаны. Цікава, ці былі яны некалі тут разам, удзьвюх, Сабіна і Гары? Ці адчулі яны дакрананьне тага дзівоснага горада? Ці кахалі яны тады адно аднаго? Гэтага яна ніколі не пазнае, ды насамрэч тое і ня мае значэньня.

Яна пачула мяккі грук у дзьверы. Мусібыць, ужо вярнулася Сыньёра. Але не, гэта апынулася маленькая, пасьпешлівая сыньёра Буона Сера. — Вам ліст, — працягнула яна канвэрт.

Надпіс на непатрабавальнай паштоўцы абвяшчаў: — Вы лёгка можаце патрапіць пад машыну ў Рыме, і ніводны аб вас не засумуе.

Лідэры пералічвалі прысутных перад паходам на вячэру. Усе апынуліся на месцы, за выключэньнем траіх, Коні, Лапіка і Сыньёры. Коні з Сыньёрай хутчэй за ўсё разам і будуць з хвілі на хвілю.

Але дзе Лапік? Эйдан не захадзіў у іх агульны пакой, ён быў заняты праглядам сваіх нататкаў да заўтрашняй экскурсіі па Форуме і Калізэю. Магчыма, Лапік праспаў. Эйдан зьбегаў наверх, але не знайшоў яго там.

У гэты момант зьявілася Сыньёра са зьбялелым тварам і з навінамі. Рэстарацыя зьмянілася, але кошты ранейшыя. Ёй атрымалася замовіць месцы ў Катаньні. Яна выглядала ўсхваляванай і занепакоенай. Эйдану не жадалася распавядаць ёй аб згубах. У гэты момант на лесьвіцы зьявілася Коні і прынялася выбачацца. Яна таксама выглядала залішне бледнай і зьбянтэжанай. Ці не зашмат усяго для гэтых жанчын, сьпякоты, шуму, хваляваньняў, падумаў Эйдан. Але тут жа спыніў сябе. Яго справа — адшукаць Лапіка. Ён возьме адрэсу рэстарацыі і далучыцца да іх пазьней. Сыньёра працягнула яму картку; яе рука трымцела.

— Усё добра, Нора?

— Усё выдатна, Эйдан, — схлусіла яна.

Усе, узрушана гаманя, накіраваліся ўніз па вуліцы, а Эйдан распачаў паляваньне на Лапіка. Сыньёр Буона Сера ведае сыньёра Лярэнца, ён яшчэ прапаноўваў вымыць вакно. Вельмі любасны джэнтэльмэн, у Ірляндыі ён таксама працуе ў гатэлі. Ён быў вельмі рады пачуць, што да яго прыходзіў наведвальнік.

— Наведвальнік?

— Проста хтосьці прыходзіў і пакінуў ліст для чалавека з ірляндзкай групы. Аб тым згадала мая жонка. Сыньёр Лярэнца сказаў, што гэта, несумнеўна, тое самае паведамленьне, якога ён чакаў і быў надзвычай шчасьлівы.

— Але гэта сапраўды было яму? Ён атрымаў паведамленьне?

— Не, сыньёр Данн, мая жонка, яна сказала яму, яна аддала ліст адной з кабет. Але сыньёр Лярэнца сказаў, гэта памылка, гэта для яго. Ніякіх праблем, сказаў ён, ён ведае адрэсу, ён туды пойдзе.

— Гасподзь Усемагутны, — выгукнуў Эйдан Данн. — Я пакінуў яго на нейкіх дваццаць хвілін, разабрацца з запісамі, і ён надумаў, што тая чортава сям'я паслала за ім. Ох, Лапік, я табе яшчэ задам, вось пабачыш.

Спачатку ён пасьпяшаўся ў рэстарацыю, дзе ўсе ўжо селі, але потым падняліся ізноў, каб прыняць папяровыя сьцяжкі з надпісам Benvenuto agli Irlandesi.

— Мне патрэбна адрэса Гаралдзі, — шапнуў ён Сыньёры.

— Ня мог жа ён туды выправіцца?

— Судзячы па ўсім, менавіта туды.

Сыньёра з турботай паглядзела на яго. — Лепш мне пайсьці.

— Не, дазвольце мне. Вы застаняцеся тут і нагледзіце за вячэрай.

— Я пайду, Эйдан. Я размаўляю на іх мове, я ім пісала.

— Тады пойдзем удзьвюх, — прапанаваў ён.

— Каго пакінем за старэйшага? Канстанцу?

— Не, яна чымсьці засмучаная. Давайце паглядзім.

Яны сядзелі паміж Франчэскай і Луіджы.

Папрасілі слова. Сыньёра і спадар Данн выпраўляюцца шукаць Лярэнца, камандаваньне прымаюць два новых чалавека, Франчэска і Луіджы.

— Чаму яны? — прабурчэў хтосьці.

— Мы апынуліся бліжэй за ўсіх, — прымірэнча ўсьміхнулася Фрэн.

— І лепш за усіх, — зь пераможным выглядам дадаў Луіджы.

Яны адшукалі таксоўку і пад'ехалі да самай хаты. — Тут нават шыкоўней, як я думала, — зазначыла Сыньёра.

— Яму ніколі не патрапіць у месца накшталт гэтага. — Эйдана ўразіла мармуровая брама і велічны двор за ёй.

— Vorrei parlare con la famiglia Garaldi, — вымавіла Сыньёра з упэўненасьцю, якой зусім не выпрабоўвала пад нябачучым позіркам убранага ў форму швэйцара. Той высьветліў, хто яна і па якой справе, і Эйдана захапіла, як упэўнена яна адказала і як настойвала на важнасьці свайго пытаньня. Чалавек у шэрым з пунсовым падышоў да тэлефона і рашуча загаварыў у слухаўку. Час цягнуўся бясконца.

— Спадзяюся, у іх там, у рэстарацыі, усё добра, — сказала Сыньёра.

— Па-за ўсякімі сумненьнямі. Як вам атрымалася так хутка адшукаць новае месца? Яны выглядалі вельмі сардэчна.

— Так, гэта было незвычайна. — Яе погляд блукаў у мілях адгэтуль.

— Але тут паўсюль усе такія любасныя да нас, дык нічога дзіўнага.

— Не. Стольнік, я ведала яго бацькоў. Уяўляеце?

— На Сыцыліі?

— Так.

— І яго самога ведалі?

— З самога нараджэньня … я бачыла, як яго несьлі хрысьціць у царкву.

Вярнуўся швэйцар. — Сыньёр Гаралдзі цалкам заблытаўся, ён жадае размаўляць з вамі асабіста.

— Мы павінны ўвайсьці, я не магу тлумачыцца па тэлефоне, — адказала Сыньёра. Эйдан зразумеў і захапіўся яе мужнасьцю. У той самы час яму не давала супакою фіранка, што прыадчынілася над яе сыцылійскім мінулым.

Іх правялі праз двор, пасьля па шырокай лесьвіцы поруч фантана да высокіх дзьвярэй. Будынак мусібыць прыналежаў вельмі заможным людзям. Няўжо Лапік сапраўды пракраўся сюды?

Насустрач ім у вітальню выкаціўся кругленькі злосны чалавечак у парчовым пільчаку і запатрабаваў тлумачэньня. Яго жонка, спрабуючы супакоіць свайго чалавека, не адставала ні на крок. Дзьверы ў пакой засталіся расхінуты, там, у глыбіні, цалкам разгублены і няшчасны Лапік сядзеў на зэдліку для піяніна.

Яго твар празьзяў пры іх зьяўленьні. — Сыньёра, — паклікаў ён. — Спадар Данн. Зараз вы ім усё растлумачыце. Вы не паверыце, я згубіў увесь мой італьянскі. Здолеў толькі пералічыць ім дні тыдня і поры года. Жах нейкі.

— Sta calma, Lorenzo, — сказала Сыньёра.

— Яны думалі, я А’Донах'ю, яны мне гэта на паперцы пісалі. — Ніколі яны ня бачылі яго такім ускудлачаным і зьбянтэжаным.

— Напрамілы Бог, Лапік, я А’Донах'ю, мяне так клічуць, вось чаму яны падумалі, што гэта вы. Так быў падпісаны мой ліст.

— Вы не А’Донах'ю, — расплакаўся Лапік. — Вы Сыньёра.

Эйдан паклаў рукі на плечы Лапіку, і Сыньёра здолела пачаць. Тлумачэньні, а ён практычна ўсё зразумеў, былі сьціплымі і выразнымі. Яна распавяла аб чалавеку, які знайшоў іх грошы ў Ірляндыі год таму, аб чалавеку, які шмат і цяжка працуе, аб парцье, які даў веры іх добрасардэчным словам падзякі і запрашэньню ў Італію. Яна апісала, як старанна ён вывучаў італьянскую мову. Адрэкамендавала сябе і Эйдана як кіраўнікоў вечаровага клясу. Распавяла, як засмуціла іх непаразуменьне, у выніку якога іх сябар Лярэнца прыняў чужое паведамленьне на свой рахунак. Зараз яны ўсе сыдуць, але, магчыма, па дабрыні душэўнай сыньёр Гаралдзі і яго сям'я здолеюць нейкім эфэктным жэстам прадэманстраваць, што памятаюць яго дабрыню і сапраўды дзіўную сумленнасьць, вернуты ім пачак банкнотаў. Большасьць людзей у большасьці гарадоў, у тым ліку і ў Дубліне, ня сталі бы вяртать уладальнікам знойдзеныя пры такіх акалічнасьцях грошы.

Эйдан дужа сьціскаў дрыготкія плечы Лапіка і разважаў аб дзіўных прыхамацях лёсу. Няхай стаў бы ён Дырэктарам Выгляд-На-Гару. Менавіта да тага ён імкнуўся зусім нядаўна. Але ж ясна як божы дзень, ён бы ўжо зьненавідзеў сваю працу. Куды лепшым выбраньнікам апынуўся Тоні А’Брайн. Чалавек, ня д'ябал у целе, як здавалася яму калісьці. Прыроджаны адміністратар, здольны дамагацца азначанай мэты, змарнелы сваёй барацьбой зь нікацінам і ў найблізкай будучыні зяць Эйдана. Ніколі не ляжалі бы ў Эйдана ў кішэні нататкі да лекцыі ў Форуме. Не стаяў бы ён ніколі ў раскошным рымскім палацы, суцяшаючы ўсхваляванага гатэльнага парцье, з гонарам і захапленьнем любуючыся дзіўнай жанчынай, якая заняла найважнае месца ў яго жыцьці. Дзякуючы ёй твар, кагадзе скажоны злосьцю і сарамлівасьцю, выясьнеў. Усё паўстала на свае месцы.

— Лярэнца, — вымавіў сыньёр Гаралдзі і наблізіўся да Лапіка, якога гэтае набліжэньне зрынула ў жах. — Lorenzo, mio amico. — Ён расцалаваў яго ў абедзьве шчакі.

Лапік адразу пазабываў усе крыўды. — Сыньёр Гаралдзі, — схапіў ён яго за плечы. — Mio amico.

З быстрынёй маланкі астатнія чальцы сям'і разабраліся ў здарэньні. Зьявілася віно і маленькія італьянскія цестачкі.

Зараз з твару Лапіка не схадзіла ўсьмешка ад вуха да вуха. — Giovedi, — у зачараваньні паўтараў ён.

— Чаму ён гэта кажа? — Сыньёр Гаралдзі паслухмяна падняў тост за наступны чацьвер, але жадаў ведаць, у чым справа.

— Я абяцала яму зьвязацца з вамі ў гэты дзень, тым самым спадзявалася перашкодзіць яму прыйсьці сюды самастойна. У сваім лісьце я пытала, ці можам мы наведацца да вас у чацьвер хвілін на дзесяць. Вы не атрымлівалі яго?

Кругленькі чалавечак выглядаў прысаромленым. — Павінен прызнацца, я атрымліваю вялізную колькасьць лістоў з просьбамі, і палічыў ваша пасланьне за адно зь іх. У выпадку яго прыходу яму павінны былі даць грошай. Даруйце мяне, я не занадта ўважліва чытаў ліст. Мне так сорамна.

— Ня трэба, калі ласка. Але скажыце, як вы лічыце, ці можна яму зазірнуць у чацьвер? Бо ён так наладзіўся. І, магчыма, я змагла бы сфатаграфаваць яго з вамі, у яго захаваўся бы здымак на памяць.

Сыньёр Гаралдзі і яго жонка абмяняліся поглядамі. — Чаму бы вам усім не наведаць нас у чацьвер, трохі выпіць, адсьвяткаваць спатканьне?

— Нас сарок два чалавека, — зьбянтэжылася Сыньёра.

— Гэтая хата будавалася для прыёмаў падобнага кшталту, — адказаў ён зь лёгкім паклонам.

Выклікалі аўто і неўзабаве яны перасякалі Рым у накірунку Катаньні па вуліцах, па якіх ці ледзь раней праяжджалі машыны накшталт аўтамабілю Гаралдзі. Сыньёра і Эйдан з гонарам пазіралі адно на аднаго, быццам бацькі, якія выратавалі дзіця зь нягоды.

— Вось бы мая сястра магла мяне бачыць, — нечакана вымавіў Лапік.

— Яна бы пацешылася? — мякка спытала Сыньёра.

— Ну, яна ведала, што так здарыцца. Ці бачыце, мы хадзілі да варажбіткі, і тая прадказала ёй замужжа, дзіцятка і раньнюю сьмерць, а мне посьпехі ў спорце і падарожжа праз мора. Дык неспадзеўкай бы гэта для яе не было, але шкада, што яна не дажыла да гэтай хвілі і ня бачыць мяне.

— Магчыма, насамрэч яна зараз бачыць вас, — паспрабаваў суцешыць яго Эйдан.

— Разумееце, спадар Данн, я ня вельмі веру, што на небе ёсьць хтосьці, — адказаў Лапік. За шыбамі машыны мільгацелі вуліцы Рыма, ціха курняўкаў матор.

— На самай справе, Лапік? А я вось з кожным днём усё больш пераконваюся ў зваротным, — усьміхнуўся Эйдан.

У Катаньні ўсе сьпявалі «Ці Малютка з палёў Атэнры». Захопленыя стольнікі згрудзіліся ў залі і віталі канчатак сьпеву громам аплядысмэнтаў. Нават наведвальнікі, якія адважыліся павячэраць у гэты вечар у Катаньні, далучыліся да агульнай весялосьці. Траіх прышлых сустрэлі гучнымі крыкамі.

Альфрэда пабег за поліўкай.

— Brodo, — удакладніў Лапік.

— Калі жадаеце, можам адразу прыступіць да асноўнай стравы, — прапанаваў Эйдан.

— Перапрашаю, спадар Данн. Мяне пакуль ніхто не вызваляў ад абавязкаў кіраўніка, а я распарадзіўся прынесьці Лярэнца яго brodo. — Луіджы выглядаў змрачней звычайнага. Эйдан спасаваў і пасьпяшаўся прызнаць сваю памылку. — Тады добра, парадак, — зьмяніў лютасьць на літасьць Луіджы.

Фрэн паскардзілася Сыньёры на Кэці. Адзін з маладых стольнікаў угаворвае яе пазьней пагуляць зь ім. Не магла бы Сыньёра абвясьціць, што пасьля вячэры ўсе павінны разам вярнуцца ў гатэль?

— Зразумела, Франчэска, — кіўнула Сыньёра. Дзіўна, ні адна душа не спытала іх, што здарылася з Лапікам. Усе ўспрынялі як належнае факт яго выратаваньня ў вялізарным Рыме, раз за справу ўзяліся яна і Эйдан.

— Лярэнца атрымаў для ўсіх нас на чацьвер запрашэньне на вечарыну, — паведаміла яна. — У шыкоўны палац.

— Giovedi, — пацьвердзіў Лапік, на выпадак калі хтосьці пераблытаў дзень. Падаецца, яны і гэта прынялі як належнае. Сыньёра хутка скончыла поліўку і азірнулася вакол у пошуках Канстанцы. Тая выглядала безуважлівай, нават адхіленай, ад яе звычайнага ажыўленьня не засталося і сьледу. Нешта мусібыць здарылася, але яна ніколі ня распавядзе ў чым справа. Сыньёра і сама такі чалавек, ня ёй даймаць гарапашніцу роспытам.

Альфрэда паведаміў аб неспадзяванке, падрыхтаванай для госьцяў з Ірляндыі. Занесьлі торт колераў ірляндзкага сьцягу, што памяталіся італьянцам з Чэмпіянату Сьвету. Хай на доўгія гады захаваецца ў сэрцах прысутных памяць аб гэтым шчасьлівым вечары.

— Я перад табой, Альфрэда, у неаплатнай пазыке за гэты вечар. Ніколі ня здолею цябе аддзячыць.

— Здолееце, Сыньёра. Ці не маглі бы вы заўтра прыйсьці паразмаўляць са мной? Калі ласка?

— Толькі ня заўтра, Альфрэда. Сыньёр Данн будзе распавядаць аб Форуме.

— Вы можаце слухаць сыньёра Данна ў любы час, а ў мяне ўсяго колькі дзён на размову з вамі. Калі ласка, Сыньёра, умольваю вас.

— Магчыма, ён зразумее, — Сыньёра са ўздыхам паглядзела на Эйдана. Яна ня можа падвесьці яго, для яго гэтулькі значыць тая лекцыя. Па ягонай задуме перад вачыма слухачоў паўстане старажытны Рым, Рым тых часоў, калі па ім імчаліся калясьніцы. Але хлопчык такі ўсхваляваны, яму відавочна неабходна гутарка зь ёй. Дзеля мінулага, дзеля ўсіх і ўсяго, яна павінна яго выслухаць.

Сыньёра зь лёгкасьцю зладзіла вяртаньне Кацярыны ў гатэль і выратавала яе з лап стольніка; яна проста папрасіла Альфрэда неадкладна адклікаць юнака. Вялізныя рымскія вочы вымалілі ў Кацярыны згоду на сустрэчу ў іншы вечар. На разьвітаньне ён пацалаваў ёй руку і падараваў чырвоную ружу.

Коні так і не разабралася з загадкавым паведамленьнем. Па словах сыньёры Буона Сера ёй даручылі перадаць канвэрт сыньёры Кейн. Ні яна, ні яе муж ня памятаюць, хто гэта быў, мужчына або жанчына. Гэта назаўжды застанецца таямніцай, сказала сыньёра Буона Сера. Ад турботы Коні Кейн да раніцы не злажыла вачэй. Чаму некаторыя рэчы павінны назаўжды застацца таямніцай? Добра бы падзяліцца з Сыньёрай, але ня варта навязвацца гэтай спакойнай жанчыне.

— Не, вядома, калі ў вас свае справы. Справы, зьвязаныя з Сыцыліяй, — спахмурнеў Эйдан.

— Мне так шкада, Эйдан. Я так чакала тага дню.

— Так, — ён імкліва адвярнуўся, каб прыхаваць расчараваньне і крыўду на сваім твары, але занадта позна. Сыньёра зазначыла.

— Не абавязаныя мы ісьці на гэтую лекцыю, — Лу цягнуў Сьюзі назад у ложак.

— Мне карціць пайсьці, — працівілася яна.

— Лацінскія, рымскія багі, старажытныя храмы … вядома не карціць.

— Спадар Данн рыхтаваўся некалькі тыдняў. І потым, Сыньёра жадала бы, каб мы пайшлі.

— Самой яе там ня будзе, — з выглядам знатака заявіў Лу.

— З чаго ты ўзяў?

— Я чуў, яна яму уначы казала. Ён скрывіўся, як ад цытрыны. Ну і мы ня пойдзем, — Лу скруціўся абаранкам на ложку.

— Не, тым больш мы павінны пайсьці падтрымаць яго, — перш як ён пасьпеў запярэчыць, Сьюзі накінула шляфрок і высьлізнула за дзьверы. Ён здолеў злавіць яе толькі ў калідоры, на паўдарозе да ваннай.

Лізі і Біл старанна рабілі канапкі. — Адылі выдатная ідэя, — ажыўлена выгукнуў Біл у надзеі ўкараніць штосьці падобнае ў іх звычайнае жыцьцё. Лізі і эканомія, аб тым можна толькі маліцца. Хоць у гэтай паездцы яна паводзіла сябе бездакорна, нават не зазіралася на абутковыя крамы. Адзін раз зьвярнула ўвагу на кошт італьянскага марозіва, перавяла ліры ў фунты і адзначыла, што гэта не занадта добрая думка.

— Ой, Біл, не вярзі. Калі мы пачнем купляць вяндліну, яйкі і такія файныя булачкі для канапак, выйдзе куды даражэй за нашу звычайную талерку поліўкі ў пабе.

— Магчыма.

— Але калі ты атрымаеш тут месца ў міжнародным аддзяленьні банку, можна будзе дазволіць сабе такое. Як ты лічыш, мы будзем жыць у гатэлі ці на ўласнай віле?

— На віле, трэба меркаваць, — змрочна выказаў здагадку Біл. Занадта нязбытным і непраўдападобным гэта падавалася.

— Ты ўжо наводзіў даведкі?

— Наконт вілы? — ашаломлена паглядзеў на яе Біл.

— Наконт вакансій у банку. Памятаеш, чаму мы пачалі вывучаць італьянскі? — падціснула вусны Лізі.

— Спачатку, — пагадзіўся Біл, — але зараз я займаюся толькі таму, што мне гэта падабаецца.

— Хочаш сказаць, мы ніколі ня будзем багатыя? — у вялізных блакітных вачах Лізі зьявілася турбота.

— Не-не, я не хачу сказаць нічога такога. Мы будзем багатыя. У першы ж дзень пасьля адпачынку я пастараюся ўсё высьветліць, дай веры.

— Я табе веру. Ну вось, я ўсё зрабіла і загарнула, падсілкуемся пасьля лекцыі. І паштоўкі тады ж адправім.

— Адну адправіш свайму таце, — цьвёрда хіліў сваю лінію Біл Бурк.

— Ты зь ім добра зладзіў, так?

Іх кароткі візыт у Галуэй увянчаўся посьпехам у прымірэньні бацькоў Лізі. Прынамсі яны размаўлялі паміж сабой і дамовіліся аб новай сустрэчы.

— Так, ён мне спадабаўся. Такі фацэтны, — Біл не знайшоў лепшага азначэньня чалавеку, які амаль зьплюшчыў яго руку ў сваёй і заняў у яго дзесяць фунтаў праз дзесяць хвілін пасьля знаёмства.

— Такое палягчэньне, што табе падабаецца мая сям'я, — сказала Лізі.

— А табе мая, — пагадзіўся ён.

Яго ўласныя бацькі сталі ставіцца да Лізі значна цяплей. Яе спадніцы сталі даўжэй, выразы карацей. Яна распытвала яго бацьку аб нарэзцы бэкону, аб розьніцы паміж вэнджаным і вяленым бэконам. Яна бясконца гуляла з Алівіяй у крыжыкі-нулікі, часьцяком паддаючыся ёй, пасьля чаго пакой захлынаў лямант захапленьня. Вясельле ня будзе багата праблемамі, што палохалі яго зусім нядаўна.

— Пойдзем паслухаем аб вясталках, — расплыўся ва ўсьмешцы Біл.

— Аб чым?

— Лізі! Ты не чытала? Бо спадар Данн даў нам аркуш, сказаў, што так мы здолеем больш запомніць.

— Давай хутчэй сюды, — запатрабавала Лізі.

Эйдан Данн зрабіў невялічкі плян, вылучыўшы месцы, якія яны наведаюць, і забясьпечыўшы іх сьціплымі тлумачэньнямі. Яна хуценька праглядзела і вярнула.

— Думаеш, ён сьпіць з Сыньёрай? — у яе загарэліся вочы.

— Калі так, Лярэнца і Канстанца будуць ведаць.

Канстанца і Сыньёра апрануліся і памкнуліся спусьціцца ўніз, пасьнедаць. У паветры адчувалася недаказанасьць.

— Канстанца?

— Si, Signora?

— Магу я папрасіць вас рабіць сёньня нататкі, калі Эйдан будзе распавядаць? Я не магу пайсьці і жудасна засмучаная, ну і, думаю, ён засмучаны. — Сыньёра выглядала сумнай.

— А вы павінны прапусьціць?

— Так, на жаль.

— Упэўненая, ён зразумее. Але я буду слухаць вельмі ўважліва, і, зразумела, усё вам перакажу. — Пасьля невялікай паўзы Коні загаварыла зноў. — М-м, Сыньёра?

— Si, Constanza?

— Проста … вы калісьці чулі каб нехта з групы кепска адклікаўся аба мне? Нейкія крыўды, або, магчыма, хтосьці страціў грошы па віне майго мужа, ці яшчэ нешта?

— Не, ніколі. Я ніколі ні ад каго аб вас нічога не чула. А чаму вы пытаеце?

— Хтосьці перадаў мне даволі жудасную цыдулку. Можа, жадалі пажартаваць, але я знэрвавалася.

— Што за цыдулка? Распавядзіце, калі ласка.

Коні выняла лісток з кішэні і паказала. Вочы Сыньёры напоўніліся сьлязамі. — Калі гэта здарылася?

— Яе пакінулі для мяне ўчора ўвечар, перад выхадам. Невядома хто. Я пытала, але Буона Сера ня ведаюць.

— Гэта ня мог быць ніхто з нашай групы, Канстанца, шчыра вам кажу.

— Але каму яшчэ вядома, што мы ў Рыме?

Сыньёра сёе-тое ўзгадала. — Эйдан распавядаў, у Дубліне нейкая звар'яцелая цікавілася, у якім гатэлі мы ўсе спыніліся. Магчыма такое? Нехта, хто перасьледавае вас?

— З напругай верыцца, ужо вельмі за вушы прыцягнута.

— Але яшчэ цяжэй паверыць, што гэта зрабіў хтосьці з групы.

— Чаму мяне? Зараз? І у Рыме?

— Хтосьці мог затаіць на вас крыўду, як вы лічыце?

— Сотні людзей, улічваючы ўчынкі Гары. Але ён за кратамі.

— Ніякіх вар'ятаў або неўраўнаважаных?

— Не, колькі мне вядома. — Коні рашуча ўзяла сябе ў рукі. Няма чаго марнаваць час на здагадкі і хваляваць Сыньёру. — Я проста пастараюся трымацца далей ад падарожнай часткі і быць уважлівей. І не хвалюйцеся, Сыньёра, я ўсё занатую. Абяцаю, перакажу вам лекцыю да апошняга слова.

— Альфрэда, спадзяюся, гэта важна. Ты паняцьця ня маеш, як засмучае сёе-каго мая адсутнасьць на лекцыі.

— У вас тут шмат лекцый, Сыньёра.

— Гэтая асаблівая. Паўстане мноства праблем. Тым ня менш?

Ён зрабіў ім каву і сеў поруч яе. — Сыньёра, я павінен прасіць вас аб вялізнай ласцы.

У яе стала тужліва на душы. Ён зьбіраецца прасіць у яе грошай. Адкуль яму ведаць, што ў яе нічога няма. Увогуле нічога. Па вяртаньні ў Дублін у яе ня будзе ні пэні. Прыйдзецца прасіць Селіванаў дазволіць ёй жыць у іх у пазыку да верасьня, калі ў школе зноў пачнуць плаціць. Усё да апошняга пэні яна абмяняла на ліры, каб плаціць за сябе ў гэтым viaggio. Як мог хлопчык з простай вёсачкі, які працуе ў заняпалай рымскай рэстарацыі, здагадацца аб тым? Ён бачыў яе на чале сарака чалавек, важнай пэрсонай. Нават магутнай.

— Гэта можа апынуцца нялёгка. Ты шмат чаго ня ведаеш, — пачала яна.

— Я ведаю ўсё, Сыньёра. Я ведаю, мой бацька кахаў вас, і вы кахалі яго. Вы сядзелі ў акна, гафтуючы, пакуль мы расьлі. Я ведаю, як добра вы паступілі па дачыненьні да маёй маці, і хоць вы і не жадалі зьяжджаць, калі яна і мае стрыі сказалі, што надышоў час пакінуць нас, вы зьехалі.

— Ты ўсё гэта ведаеш? — яе голас гучаў ледзь чутна.

— Так, мы ўсе ведалі.

— Як даўно?

— З тых часін, як я сябе памятаю.

— Так цяжка даць веры. Я меркавала… зрэшты, ня мае значэньня, што я меркавала…

— Нам усім было так сумна, калі вы зьехалі.

Яна падняла вочы і ўсьміхнулася. — Вы сумавалі? Шчыра?

— Так, мы ўсе. Вы дапамаглі нам усім. Мы ведаем.

— Як вы пазналі?

— Інакш мой бацька ніколі бы так не паступіў. Вясельле Марыі, кавярня ў Аннунцыяце, ад'езд брата ў Амэрыку … усё. Гэта ўсё вы.

— Не, ня ўсё. Ён любіў вас, прагнуў для вас лепшага. Часам мы размаўлялі. Вось і ўсё.

— Нам карцела адшукаць вас, калі памерла маці. Карцела напісаць і распавесьці вам. Але мы нават ня ведалі вашага імя.

— Дзякуй вам за гэта.

— А зараз, зараз Бог прывёў вас у гэтую рэстарацыю. Вас даслаў Бог, я ўпэўнены. — Яна прамаўчала. — І зараз я магу папрасіць вас аб вялізнай, вялізнай ласцы. — Яе пальцы сьціснуліся ў кулак. Чаму ў яе няма грошай? У большасьці жанчын у яе ўзросьце ёсьць зьберажэньні, хоць невялічкія. Усё жыцьцё яна так бестурботна ставілася да рэчаў. Калі б у яе было хоць нешта, што яна магла бы прадаць для тага хлопчыка, якому, мусіць, жудасна цяжка прасіць яе …

— Мая просьба, Сыньёра …

— Так, Альфрэда.

— Ведаеце, у чым яна?

— Скажы мне, Альфрэда, і калі я здолею, я зраблю.

— Мы жадаем, каб вы вярнуліся. Мы жадаем, каб вы вярнуліся дахаты, Сыньёра. У месца, якому вы прыналежыце.

Замест сьняданку Канстанца выправілася па крамах. Яна купіла жаданыя мяккія туфлі і доўгі ядвабны шалік для Сыньёры. З шаліка зрэзала цэтлік дызайнэру, на выпадак, калі Элізабэт ўбачыць назву і абвесьціць, колькі гэта павінна каштаваць. Потым, набыўшы яшчэ сёе-тое, вярнулася зварот і далучылася да экскурсіі да Форума.

Лекцыя ўсіх прывяла ў захапленьне. Як сказаў Луіджы, гаротныя хрысьціяне, ўцягненыя да Калізэя, літаральна ўставалі перад вачыма. Спадар Данн папярэдзіў, што ён усяго толькі замшэлы, стары настаўнік латыні і абяцае доўга не затрымліваць іх увагу, але па канчатку ўсе білі ў ладкі і патрабавалі працягу. Ён зьдзіўлена ўсьміхнуўся. Пасыпаліся пытаньні. Эйдан адказаў на ўсе, часам паглядаючы на Канстанцу, якая ўвесь час трымала перад ім апарат, але не зрабіла ніводнага здымку.

Для перакусу яны, выцягнуўшы свае канапкі, разьбіліся на дробныя групкі. Коні Кейн назірала за Эйданам Даннам. У яго не было лусьцікаў, ён проста адышоў да сьцяны і сеў там з адсутным выглядам, гледзячы ў нікуды. Ён растлумачыў усім, як дабрацца да гатэлю. Пераканаўся, што Лапік у надзейных руках Барталамеа і яго фацэтнай мініятурнай сяброўкі Фіёны. А потым проста сеў тут, засмучаны. Тая, для якой ён рыхтаваў лекцыю, так і не зьявілася.

Коні не магла вырашыць, ці варта далучыцца да яго. Але ці наўрад яна можа сказаць яму штосьці карыснае. Таму яна выправілася ў рэстарацыю і замовіла сабе грыль-рыбу і віно. Прыемна мець такую магчымасьць. Ледзь прыгубўшы, яна стала варажыць, хто ж мог зьявіцца з Дубліна палохаць яе. Няўжо Гары даслаў кагосьці? Занадта турботна думаць аб тым. Абсурдна спрабаваць растлумачыць нешта італьянскай паліцыі. Цяжка будзе знайсьці нават ірляндзкае дэтэктыўнае агенцтва, што ўспрыме яе сур'ёзна. Ананімныя лісты ў рымскі гатэль? Паставіцца да такога сур'ёзна немагчыма. Але, вяртаючыся ў гатэль, яна трымалася бліжэй да гожых камяніц.

Яна нэрвова паведамілася, ці не было новых пасланьняў.

— Не, сыньёра Кейн, нічога.

Бары і Фіёна памкнуліся ў бар, дзе Бары падчас Чэмпіянату Сьвету сустрэў усіх гэтых цудоўных італьянцаў. Ён захапіў фатаграфіі таго лета, сьцяжкі, вымпелы і кепку Джэка Чарлтона.

— Ты ім пісаў, паведамляў, што прыедзеш? — спытала Фіёна.

— Не, тут зусім іншае, проста прыходзіш, а яны ўсе там.

— Кожны вечар?

— Ну, не кожны … але амаль.

— Няхай бы яны шукалі цябе ў Дубліне. Цалкам маглі не засьпець у пабе. Імёнаў, адрэсаў у цябе няма?

— Імёны ды адрэсы ў такім пытаньні справа дзесятая.

Фіёна паспадзявалася, што ён мае рацыю. Для яго гэтулькі значыла ізноў сустрэцца зь імі са ўсімі, ізноў перажыць тыя файныя дні. Ён будзе вельмі расчараваны, калі нікога не засьпее. Альбо, горш за тое, калі яго забылі.

Гэты вечар усім падавалася правесьці па сваім меркаваньні. Калі бы справы разгортваліся інакш, Коні б з задавальненьнем выправілася пабадзяцца з Фрэн і Кэці, падзівіцца на вітрыны, выпіць па кубачку кавы на вольным паветры. Але Коні пабойвалася выходзіць у цемры, раптам хтосьці сапраўды задумаў пхнуць яе пад колы машын, што імкліва нясуцца па рымскіх вуліцах.

Будзь усё інакш, Сыньёра і Эйдан павячэралі бы разам і сплянавалі заўтрашняе наведваньне Ватыкана. Але ён пакутаваў ад крыўды і самоты, а ёй патрабавалася трошкі супакою, каб абмеркаваць зробленую ёй неверагодную прапанову.

Яны прасілі яе вярнуцца і дапамагчы ім з гасьцініцай, прыцягнуць англамоўных турыстаў, стаць часткай таго жыцьця, за якім яна так доўга назірала з боку. Тады здабудуць сэнс усе тыя гады, цягам якіх яна глядзела і чакала. У яе зьявіцца як будучыня, так і мінулае. Альфрэда ўмольваў яе вярнуцца. Для пачатку нават ў госьці, агледзецца. Яна зразумее, наколькі вялікі яе ўкладаньні, як захапляюцца ёю людзі. І вось Сыньёра ў адзіноце сядзела ў кавярні, спрабуючы асэнсаваць усё гэта.

Праз некалькі вуліц ад яе Эйдан Данн сядзеў за куфлям піва, спрабуючы абмеркаваць усе дадатныя бакі тага падарожжа. Ён зладзіўся з стварэньнем кляса, што ня толькі праіснаваў год, але ўрэшце ў поўным складзе адправіўся ў Рым. Безь яго гэтыя людзі ніколі бы не зрабілі нічога падобнага. Ён падзяліў зь імі сваю любоў да Італіі, сёньня падчас лекцыі ніхто не нудзіўся. Ён ажыцьцявіў усё задуманае. Па сутнасьці, гэта быў год трыюмфу. Але гучаў у яго душы і іншы голас, голас, што адносіў усе тыя заслугі на Норын кошт. Іх запал яе рук справа, зь яе сьмешнымі гульнямі і яе скрынкамі, што ператвараюцца ў лякарню, у вакзал, у рэстарацыю. Гэта Нора дала ім фацэтныя імёны і ўпэўненасьць у тым, што ў адзін выдатны дзень яны выправяцца ў viaggio. А зараз магія Італіі занадта моцна падзейнічала на яе.

Ёй трэба пагаварыць аб справе, сказала яна яму. Якая справа можа ў яе быць з сыцылійскім стольнікам, нават калі яна ведала яго з маленства? Ён, нават не прымячаючы, замовіў сабе трэці куфель. Вакол яго ў сьпякотнай рымскай начы шпацыравалі натоўпы людзей. Ніколі ў жыцьці не адчуваў ён сябе так самотна.

Кэці і Фрэн памкнуліся на шпацыр. Яны сплянавалі маршрут да Piazza Navona, куды хадзілі ў першы вечар. Ці не жадае Лапік скласьці ім кампанію?

Лапік вывучыў маршрут. Ён праходзіў па вуліцы, дзе жылі яго сябры Гаралдзі. — Захадзіць мы ня станем, — сказаў Лапік, — але я здолею паказаць вам камяніцу.

Гледзішча ашаламіла Фрэн і Кэці.

— Не маглі нас запрасіць на вечарыну ў такі палац, — выгукнула Кэці.

— Giovedi, — ганарліва заявіў Лапік. — Вось пабачыце, у чацьвер. Ён захацеў усіх нас, сорак два чалавека. Я сказаў яму quarantadue, але ён сказаў si, si, benissimo.

Адным цудам болей у гэтай вандроўцы.

Коні чакала Сыньёру, каб перадаць ёй інфармацыю і падрыхтаваную неспадзеўку. Але тая не вярнулася да сутоньня. З вакна даносіліся зрыўкі гутарак. Людзі, ідучы па вуліцы, гукалі адно аднаго, зьвінелі нажы ў найблізкай рэстарацыі, шумела вечаровая плынь машын. Коні вырашыла, што не дазволіць таемнаму, брыдкаму аўтару цыдулкі замкнуць яе ў чатырох сьценах. Хто бы то ні быў, ён ня стане забіваць яе ў людным месцы. Нават калі яго даслаў Гары.

— Трасца яго бяры, калі я праседжу тут увесь вечар, ён пераможа, — сказала Коні ўслых. Яна прайшлася да піцэрыі, што разьмясьцілася на маставой на рагу і адшукала там вольны столік. Быццам ніхто не сачыў за ёй ад дзьвярэй гатэлю Франкабола.

Лу і Сьюзі шпацыравалі за ракой, у Траставэры. Яны абышлі разам зь Білам і Лізі маленькі пляц, але, як і папярэджвала Сыньёра, рэстарацыі апынуліся для іх задарагія. Як выдатна, што яны вывучылі ўсё наконт piatto del giorno, і прылаўчыліся лічыць у італьянскіх лірах, замест таго, каб бясконца перакладаць іх на ірляндзкія грошы.

— Трэба было пакінуць некалькі канапак, — сумна ўздыхнула Лізі.

— Гэтыя рэстарацыі нам не па кішэні, — па-філязофскі зазначыла Сьюзі.

— Усё гэта несумленна, — заявіў Лу. — Большасьць гэтых людзей шустрыць, таму яны могуць сабе такое дазволіць. Ужо дайце мне веры.

— Вядома, Лу, але гэта ня мае значэньня. — Сьюзі не жадала варушыць мінулае. Тут і абмяркоўваць няма чаго, і ўсё ж часам Лу з прыкметнай нудой раняў некалькі слоў аб тым, наколькі лягчэй бы ім жылася, ня будзь яна такой сумленнай.

— Маеш на ўвазе крадзеныя крэдытныя карткі? — зацікаўлена спытаў Біл.

— Нічога падобнага, чыста сяброўскія ласкі. Хтосьці робіць ласку і атрымлівае абед, ці вялікую ласку і шмат абедаў альбо машыну. Прасьцей простага.

— Трэба зрабіць безьліч ласак, каб атрымаць машыну, — выказала здагадку Лізі.

— І так, і не. Не абавязкова рабіць шмат, досыць быць надзейным. Бадай, менавіта на гэта разьлічваюць людзі, робячы ўзаемныя ласкі.

Усе кіўнулі, зьбянтэжаныя. Часам Сьюзі пільна разглядала свой вялізны смарагд. Гэтулькі людзей пераконвалі яе ў сапраўднасьці каменя, што яна паволі пачала задумвацца, ці не зьяўляецца ён вынікам вялізнай ласкі, якую Лу аказаў камусьці. Пазнаць яго кошт не складае напругі. Але тады высьветліцца зашмат. Лепш заставацца ў недасьведчанасьці.

— Вось бы нехта папытаў нас аб ласцы, — летуценна працягнула Лізі, зіркаючы на рэстарацыі. Там ад століка да століка крочылі музыкі, прадаўцы кветак прапаноўвалі наведвальнікам ружы на доўгіх сьцеблах.

— Лепей заплюшчы вочы, Элізабэт, — са сьмехам прапанаваў Лу.

У гэты момант за найблізкім да дарогі столікам ускочылі на ногі мужчына і жанчына. Кабета ляснула мужчыну па твары. Мужчына выхапіў у яе торбу і перамахнуў праз невысокі плот.

У адно імгненьне Лу злавіў яго, рэзка заламаў за сьпіну адну руку, іншую, з выкрадзенай торбай, падняў для ўсеагульнага агляду. Потым скрозь натоўп даставіў яго нацянькі да ўладальніцы торбы.

Распачаліся экспансіўныя тлумачэньні на італьянскай мове, у выніку якіх прыбыў вэн з carabinieri, а ўсеагульнае хваляваньне яшчэ ўзрасло. Яны так і не дабралі розуму ў здарэньні. Амэрыканцы непадалёк меркавалі, што жанчына пасварылася з суцянёрам. Нейкія ангельцы сьцьвярджалі, што гэта быў прыяцель жанчыны, які мае патрэбу ў ратаваньні ад прыхільнасьці да наркотыкаў. Француская пара настойвала, што мела месца сварка паміж каханкамі, але мужчыну ткі трэба было выправіць у паліцыю.

Лу з сваімі сябрамі апынуўся героем гадзіны. Жанчына прапанавала яму ўзнагароду. Лу хуценька трансфармаваў яе ў абед на чацьвярых. Гэта цалкам ўсіх задаволіла.

— Con vino, si e possibile? — дадаў Лу. Яны ўпіліся да страты пульсу і змушаныя былі вяртацца на таксоўке.

— Што за чудоўны адвячорак, у жыччі ня бавіла час лепш, — прамармытала Лізі, двойчы зваліўшыся, перш як ёй атрымалася ўзгрувасьціцца ў таксоўку.

— Галоўнае не выпускаць шанец, — адгукнуўся Лу.

Коні разглядала публіку ў піцэрыі. У асноўным моладзь, аднагодкі яе дзяцей. Вясёлыя, жвавыя, перабіваюць адно аднаго, рагочуць. Няхай гэта апынецца апошнім месцам, якое яна ўбачыць. Няхай нават усё праўда і хтосьці, пакінуўшы пужальную цыдулку ў гатэлі, крадзецца за ёй па пятах. Але ня могуць жа яе забіць тут, ва ўсіх на вачах? Гэта немагчыма. А як яшчэ растлумачыць ліст? Ён па-ранейшаму ў яе кішэні. Можа, цыдулку ёй напісалі проста так, прыстрашыць як сьлед? Пасланьне можа быць ад Гары, або ад аднаго зь яго паплечнікаў, як ён іх заўсёды зваў. Ён звар'яцеў? Або жадае яе зьвесьці з глузду? Коні бачыла такі фільм. Нельга паддавацца.

На столік зваліўся цень і яна падняла галаву, чакаючы ўбачыць стольніка або жадаючага запазычыць пару вольных крэслаў. Але яе вочы сустрэліся з вачамі Сабіны Кэсі, шматгадовай палюбоўніцы яе мужа. Жанчыны, якая дапамагла Гары пракруціць афёру з грашыма, нават не адзін раз, а двойчы.

Яе твар зараз падаваўся зусім іншым, пастарэлым, стомленым. Зьявіліся маршчыны, якіх не было раней. Вочы гарэлі нейкім дзікім агнём. Раптам Коні адчула сапраўдны жах. Голас зьмяніў ёй. Яна не магла вымавіць ні словы.

— А ты ўсё самотная, — твар Сабіны скрывіўся ў пагардлівай усьмешцы. Коні дагэтуль не магла размаўляць. — Ня мае значэньня, у якім ты горадзе і колькі ёлупняў падарожнічае з табой, кампанію табе, як заўжды, скласьці няма каму. — Яна выдала хрыплы, рохкаючы сьмяшок.

Коні прымусіла сябе захоўваць спакой, на яе твары не павінна зьявіцца і ценю страху. Ёй на дапамогу дашлі гады змушанага прытворства. Яна абвыкла рабіць выгляд, што ўсё нармалёва. — Ва ўсялякім разе зараз я не адна, — яна высунула крэсла для Сабіны.

Твар Сабіны яшчэ змрачнеў. — Як заўсёды важная лэдзі, у якой нічога за душой. Нічога. — Сабіна гаварыла гучна і злосна. Людзі пачалі абарачвацца на іх у прадчуваньні непрыемнай сцэны.

Коні адказала наўмысна ціха. — Ці ледзь гэтае месца падыходзіць важнай лэдзі. — Яна спадзявалася, яе голас не дрыжыць.

— Не, гэта частка дабрачыннай праграмы герцагіні ў трушчобах. Сапраўдных сяброў у цябе няма, вось ты і апекуеш статак лайдакоў, выправілася зь імі ў танную вандроўку, і нават тут яны цябе не жадаюць. Ты заўсёды будзеш адна, табе варта парыхтавацца.

Коні стала колькі лягчэй дыхаць. Магчыма, Сабіна Кэсі ня мае намеру забіваць яе. Яна бы ня стала казаць аб самотнай, пустой будучыні, зьбіраючыся нанесьці сьмяротны ўдар. Гэта надало Коні трошку мужнасьці. — Я гатовая. Хіба я не была адна доўгія гады?

Сабіна паглядзела на яе са зьдзіўленьнем. — Ты цалкам спакойная, дакладна?

— Не сказала бы.

— Ты ведала, што ліст ад мяне? — спытала Сабіна. Яна сапраўды расчараваная, ці яна радая, што выклікала такі жах? У вачах яе па-ранейшаму мігціць утрапёнасьць. Як жа лепей адрэагаваць? Пацьвердзіць, што паняцьця ня мела, або разумней зрабіць выгляд, што адразу падазравала Сабіну? Нейкі кашмар, вось зразумей, які шлях дакладны.

— Падазравала, але не была ўпэўненая. — Коні ўразіла, наколькі роўна прагучаў яе ўласны голас.

— Чаму мяне?

— Ты адзіная, каго гэтулькі турбуе Гары, каб напісаць такое.

Сабіна моўчкі стаяла, абапіраючыся на сьпінку крэсла. Вакол іх па-ранейшаму гаманіў і сьмяяўся натоўп. Дзьве іншаземкі ня ўчэпяцца адна адной ў валасы, а падобна было на тое. Нічога цікавага не прадбачыцца. Коні ня стала запрашаць яе сесьці. Ня стала рабіць выгляд, што яны могуць пасядзець разам, як звычайныя людзі. Сабіна Кэсі пагражала забіць яе, яна не ў сваім розуме.

— Ён ніколі не кахаў цябе, ведаеш? — абвесьціла Сабіна.

— Насамрэч, магчыма, кахаў, у самым пачатку, да таго як пазнаў, што сэкс не дае мне асалоды.

— Асалода! — чмыхнула Сабіна. — Па яго словам, ты ўяўляла сабою мізэрнае гледзішча, ляжала заціснутая, перапуджаная, хлюпаючы носам. Ён спажыў менавіта гэты выраз. Мізэрнае гледзішча.

Вочы Коні павузіліся. Гэта ўжо падступства вышэйшай спробы. Гары выдатна ведаў, як яна рупілася, як імкнулася да блізкасьці зь ім. Вельмі сіберна было распавесьці Сабіне ўсе падрабязнасьці. — Ведаеш, я імкнулася, спрабавала нешта зьмяніць.

— На самай справе?

— Так. Гэта было пакутліва, прычыніла сум, боль і ўрэшце не прывяло ні да чаго добрага.

— Яны сказалі, што ты бярвеньне, так? — Сабіна пераможна, пагардліва хітала галавой, яе прамыя доўгія валасы падалі ў твар. Ад эфэктнай спадарычні Кэсі былых часін не засталося і сьледу.

— Не, ня так.

— Тады што ж яны сказалі? — Сабіна, падаецца, зацікавілася насуперак уласнаму жаданьню.

— Яны сказалі, я не магу давяраць мужчынам, бо мой бацька спусьціў усе нашы грошы.

— Трызьненьне сівой кабылы.

— Вось і я так адказала. Трохі ветлівей, але сутнасьць тая самая, — на твары Коні зьявілася прывіднае падабенства ўсьмешкі.

Нечакана Сабіна прысунула крэсла і села. Зараз, зблізку, Коні ўбачыла, якое разбуральнае дзеяньне аказалі на Сабіну апошнія месяцы. Кашуля ў плямах, спадніца вісіць, пазногці брудныя і абламаныя. Ніякай касмэтыкі, твар безупынна тузаецца. Яна на пару гадоў маладзей за мяне, падумала Коні, а выглядае куды старэй.

Гары насамрэч сказаў, што пакончыў зь ёй? Мусіць, гэта яе падкасіла. Коні зазначыла, як яна схапіла нож зь відэльцам і пачала перабіраць іх, перакладаць з рукі ў руку. Яна цалкам не ў сабе. Ім пакуль не атрымалася вылучыцца з гушчару.

— Калі аглядаесься назад, жыцьцё падаецца пражытым марна. Ён павінен быў ажаніцца на табе, — сказала Коні.

— У мяне бракавала стылю, яму патрэбна была не такая гаспадыня.

— Гэта складала толькі малую, цалкам малаважную частку яго жыцьця. Ён практычна жыў з табой. — Коні спадзявалася, тая тактыка спрацуе. Усьцешыць Сабіну, прадставіць яе цэнтрам жыцьця Гары. Не дазваляць ёй нэрвавацца і ўспамінаць, што ўсё скончана.

— Ясная справа, у хаце ён быў пазбаўлены каханьня, прыходзілася кудысьці ісьці. — Сабіна сербанула Кьянці з келіху Коні.

Поглядам і рухам пальца Коні дала стольніку ведаць, што ім патрэбны яшчэ віно і другі келіх. Нешта ў яе абліччы прымусіла яго проста пакінуць на стале келіх і пляшку і адысьці без прынятага тут лагоднага прывітаньня.

— Я доўгі час кахала яго.

— Выдатны спосаб давесьці гэта — здаць яго і замкнуць за краты.

— На той час каханьне ўжо сышло.

— Я ніколі не спыняла яго кахаць.

— Ведаю. І за ўсё гэта ты можаш ненавідзець мяне, але я да цябе нянавісьці не выпрабоўваю.

— Няўжо?

— Не. Ты заўжды была патрэбна яму, думаю, патрэбна і па гэты дзень.

— Ужо не, па тваёй літасьці. Ён зьбіраецца перабрацца ў Англію, калі выйдзе. Гэта ўсё твая віна. Ты зрабіла для яго жыцьцё ва ўласнай краіне немагчымым. - У Сабіны твар пайшоў плямамі.

— Мяркую, ты паедзеш зь ім.

— Памыляесься. — Пагардлівая ўсьмешка ізноў скрывіла яе вусны і погляд стаў вельмі, вельмі разьюшаны.

Патрабавалася тэрмінова выпраўляць сытуацыю. — Я раўнавала да цябе, але не ненавідзела. Ты дала яму ўсё, каханьне, сэкс, ляяльнасьць, поўнае разуменьне ў працы. Ён бавіў з табой вялізную частку свайго часу. Як, дзеля Бога, было мне не раўнаваць? — Ёй атрымалася вярнуць увагу Сабіны. Таму яна працягнула. — Але я не выпрабоўвала да цябе нянавісьці, дай веры.

Сабіна глядзела на яе зь цікавасьцю. — Мяркую, цябе больш уладкоўвала, каб у яго была толькі я, як сьціжма жанчын, так?

Коні разумела, тут варта быць вельмі асьцярожнай. Ад тага можа залежыць усё. Яна паглядзела на руіны, што засталіся ад твару Сабіны Кэсі, якая заўсёды кахала Гары Кейна і працягвала яго кахаць. Няўжо Сабіна, такая блізкая зь ім, ня ведала аб стуардэсе, аб гаспадыні гатэлю ў Галуэйе, аб жонцы аднаго з фундатараў? Яна кінула яшчэ адзін вывучаючы погляд на гэты твар. Колькі магчыма судзіць, Сабіна Кэсі непарушна верыць у тое, што была адзінай жанчынай у жыцьці Гары Кейна.

Коні задуменна загаварыла. — Мяркую, ты права. Зьневажальна было бы ўсьведамляць, што ён бегае за кожнай спадніцай … адылі хоць мне гэта і не падабалася … я разумела, у вас асаблівыя адносіны. Як я ўжо сказала, ён павінен быў з самога пачатку ажаніцца на табе.

Сабіна выслухала. І абмеркавала. Калі яна нарэшце сфармулявала пытаньне, яе вочы былі вузкія і цалкам вар'яцкія. — А калі ты зразумела, што я зьявілася сюды за табой і напісала тую цыдулку, чаму ты не спалохалася?

Коні дагэтуль выпрабоўвала жах. — Мяркую, мне падавалася, ты разумееш, якія бы цяжкасьці ні існавалі, або нават існуюць, ты адзіная нешта значыш у жыцьці Гары. — Сабіна досыць уважліва слухала. Коні працягнула. — І, зразумела, я пакінула свайго кшталту страхоўку, таму табе сухой з вады ня выйсьці, калі я пацярплю.

— Што ты?

— Даслала ліст свайму адвакату, загадаўшы адчыніць у выпадку маёй раптоўнай сьмерці ў Рыме або яшчэ недзе. Прыклала копію тваёй цыдулкі і паведаміла, што ў мяне ёсьць падставы падазраваць, што пагроза зыходзіць ад цябе.

Сабіна кіўнула амаль захоплена. Уцешна ўсьведамляць, што яе уражваюць слушныя доказы. Але гэтая жанчына ўсё яшчэ занадта неўраўнаважаная. Ня самы прыдатны час тлумачыць ёй, як жанчына жанчыне, што трэба прывесьці сябе ў парадак, заняцца сваёй зьнешнасьцю і ў чаканьні яго вызваленьня ўладкаваць яму кубялок ў Англіі. Пэўна ад дэтэктываў высьлізнулі немалыя грошы. Але Коні не зьбіралася ўладкоўваць асабістае жыцьцё Сабіны. У яе самой ужо ногі падкошваліся. Ёй атрымалася захаваць вытрымку і спакой перад тварам сьмяротнай небясьпекі, але невядома, на колькі яшчэ яе хопіць. Хутчэй бы ў гатэль Франкабола, адчуць сябе ў бясьпецы.

— Я не зраблю табе шкоды, — рахмана паабяцала Сабіна.

— Добра, а то табе было бы крыўдна ўвайсьці ў адны дзьверы вязьніцы дакладна калі Гары будзе выходзіць зь іншых, — зазначыла Коні так нязмушана, быццам яны абмяркоўвалі набыцьцё сувэніраў.

— Як ты прымудраесься заставацца такой нязмушанай? — уразілася Сабіна.

— Гады, чортавы гады адзіноты. — Коні змахнула няпрошаную сьлязу жалю да сабе і рашуча накіравалася да стольніка. Яна разьлічылася па рахунку і не забылася на гасьцінец.

— Grazie, tante grazie, Signora, — падзякаваў ён.

Сыньёра! Яна, мусіць, вярнулася, а ў Коні для яе неспадзеўка. Усё гэта падавалася ёй куды больш рэальным, як сумная жанчына, што сядзіць у гэтай піцэрыі. Жанчына, якая вялікую частку свайго жыцьця была палюбоўніцай яе мужа, якая прыехала ў Рым, каб забіць яе. Коні кінула на Сабіну Кэсі кароткі погляд, але ня стала разьвітвацца. Ёй больш няма чаго было сказаць.

У пабе, куды Бары і Фіёна прыйшлі шукаць сяброў па Чэмпіянаце Сьвету, стаяў страшэнны гоман.

— Мы сядзелі вось у гэтым куту, — паказаў Бары.

Натоўп маладзёнаў згрудзіўся поруч прыстойнага узвышэньня з тэлевізарам. Перадавалі матч. Усе хварэлі супраць Ювэнтасу. Ня мела значэньня, за каго яны, Ювэнтас быў агульным ворагам. Гульня ўжо пачалася, і Бары на час адклаў свае пошукі. Фіёна глядзела зь ня меншай цікавасьцю і разам з ўсімі закрычала, абурыўшыся няслушным рашэньнем судзьдзі.

— Любіш футбол? — зьвярнуўся да яе нейкі хлопец.

Бары неадкладна абняў яе за плечы. — Трохі разьбіраецца, а я быў тут, у гэтым самым пабе, падчас Чэмпіянату Сьвету. Ірляндыя.

— Ірляндыя! — прыйшоў у захапленьне хлопец. Бары выцягнуў фатаграфіі, на якіх радасна екатаў такі ж натоўп, як зараз, толькі больш размалёваны. — Джына, — прадставіўся суразмоўца, і паказаў фатаздымкі сябрам. Тыя падышлі і прыняліся пляскаць Бары па сьпіне. Паўль Макграт, Чезарына, Хоугтан, Чарлтан назваліся яны. Выдатныя хлопцы. Піва палілося ракой.

Фіёна страціла нітку гутаркі. Пачынала балець галава. — Бары, каханы, адпусьці мяне ў гатэль. Тут ісьці ўвесь час напрамкі ўздоўж Віа Джіаваньні, і я памятаю, дзе збочыць налева.

— Ня ведаю …

— Калі ласка, Бары, прашу цябе.

— Бары, Бары, — прысьпешвалі яго сябры.

— Добра ўжо, — пагадзіўся ён.

— Я пакіну дзьверы адчыненыя, — паабяцала яна, і даслала яму паветраны пацалунак.

На гэтых вуліцах яна пачувалася гэтак жа ўпэўнена, як у сваім раёне Дубліна. Радуючыся, што Бары адшукаў сваіх сяброў, Фіёна марудліва крочыла ў бок гатэлю. Іх вялікае ўзьяднаньне выглядала даволі дзіўным, спачатку яны нават імёнаў адно аднаго ня ўзгадалі. Але, магчыма, для мужчын гэта нармалёвая зьява. Фіёна загледзелася на скрыні з гераньню і бягоніямі пад вокнамі, рассаджанымі па збанках. Яны выглядалі значна ярчэй за хатнія. Уся справа, зразумела, у надвор'і. Пад такім сонцам што заўгодна расьці будзе.

Праходзячы паблізу карчмы яна ўбачыла спадара Данна, які самотна сядзеў над куфлем піва, яго вочы за тысячу міль адгэтуль. Падпарадкаўшыся раптоўнаму парыву, Фіёна пхнула дзьверы і падышла да яго. — Дабрывечар, спадар Данн … і вы і я сёньня прадстаўленыя самі сабе.

— Фіёна! — ён зь відавочнай напругай вярнуўся да рэчаіснасьці. — А дзе Барталамеа?

— З сваімі футбольнымі сябрамі. У мяне разбалелася галава, таму ён адпусьціў мяне дахаты.

— А, ён адшукаў іх. Як выдатна! — Спадар Данн стомлена, ласкава ўсьміхнуўся.

— Так, і ён на сёмым небе. Вы задаволеныя ўсім гэтым, спадар Данн?

— Так, вельмі. — Але ягоны голас гучаў не занадта шчыра.

— Вы не павінны сядзець тут самотна, вы зладзілі гэта разам з Сыньёрай. Дарэчы, дзе яна?

— Сустракаецца зь нейкім сябрам з Сыцыліі. Ці бачыш, яна там раней жыла, — з гаркатой растлумачыў ён.

— Вох, цудоўна.

— Цудоўна для яе, яна вечаруе зь імі.

— Усяго адзін вечар, спадар Данн.

— Колькі нам вядома. — Ён нахмурыўся, нібы дванаццацігадовы хлапчук.

Фіёна глядзела на яго, ня ведаючы на што вырашыцца. Ёй гэтулькі вядома. Напрыклад, яна ведае ўсё аб Нэл, жонцы спадара Данна, якая круціла раман з бацькам Бары. Зараз усё ззаду, але пэрыядычна мігацяць зьдзіўленыя лісты і тэлефанаваньня спадарыні Данн, якая паняцьця ня мае, што Фіёна мае рашучы намер з тым пакончыць. Ад Граніі і Брыджэт Данн Фіёне вядома, што іх бацька нешчасьлівы, ён штодзень зачыняецца ў сваім уласным італьянскім пакойчыку і амаль не выходзіць адтуль. Яна ведае, як ведаюць усе ў viaggio, што ў яго з Сыньёрай каханьне. Развод зараз магчымы нават у Ірляндыі.

Яна ўсьведамляла, што былая Фіёна, Фіёна-баязьліўка, пакінула бы ўсё як яно ёсьць, не палезла бы не ў сваю справу. Але новая Фіёна, шчасьлівая вэрсія, рушыла ў барацьбу. Яна ўдыхнула глыбей. — Сыньёра казала мне надоечы, што дзякуючы вам ажыцьцявілася мроя яе жыцьця. Па яе словах, яна ніколі не пачувалася такім значным чалавекам, пакуль вы не далі ёй гэтую працу.

Спадар Данн адрэагаваў стрымана. Не на такі адказ яна спадзявалася. — Гэта было да яе сустрэчы з гэтымі сыцылійцамі.

— Сёньня яна паўтарыла гэта, — схлусіла Фіёна.

— Сапраўды? — цалкам па-дзіцячаму перапытаў ён.

— Спадар Данн, магу я размаўляць з вамі шчыра? Толькі ўсё павінна застацца паміж намі.

— Вядома можаш, Фіёна.

— І вы ніколі не распавядзеце нікому то, аб чым я скажу, асабліва Граніі з Брыджэт?

— Абяцаю.

Фіёна адчула млосьць. — Пэўна, мне трэба выпіць.

— Кава, шклянка вады?

— Бадай, брэндзі.

— Калі справы такія кепскія, мне таксама не пашкодзіць брэндзі, — вымавіў Эйдан Данн. Стольнік спраўна выканаў іх замову.

— Спадар Данн, вы ведаеце, спадарыні Данн няма тут з вамі.

— Я зазначыў.

— Тут, як бы вам сказаць, мелі месца не занадта прыстойныя паводзіны. Ці бачыце, яна сябруе, дакладней кажучы, значна больш як сябруе, з бацькам Бары. А маці Бары, яна кепска гэта ўспрыняла. Ну, вельмі кепска. Яна спрабавала скончыць жыцьцё самагубствам з-за ўсяго тага.

— Што? — Эйдана Данна патрэсла пачутае.

— Як бы то ні было, зараз усё ззаду, усё скончылася ў вечар festa у Выгляд-На-Гару. Калі памятаеце, спадарыня Данн сышла дахаты трохі пасьпешна, і зараз маці Бары суцешылася, а яго бацька больш не падтрымлівае, скажам так, нясьціплага сяброўства са спадарыняй Данн.

— Фіёна, гэта ўсё хлусьня.

— Гэта ўсё насамрэч так, спадар Данн, але вы пакляліся і паабяцалі не гаварыць нікому.

— Трызна нейкая.

— Не, ня трызна, шчырая праўда. Можаце спытаць вашу жонку, калі вернецеся дахаты. Яна адзіны чалавек, з кім вы можаце аб тым гаварыць. Але можа лепш наогул не чапаць тую тэму. Бары ні аб чым ня ведае, Гранія і Брыджэт таксама, які сэнс хваляваць усіх гэтым. — Яна выглядала такой шчырай у сваіх вялізных акулярах, што адблісквалі усімі агнямі карчмы, што Эйдан канчаткова даў ёй веры.

— Так чаму ж ты распавяла мне, калі ніхто ня ведае і нікога ня трэба тым хваляваць?

— Таму што … думаю, таму што мне жадаецца, каб вы і Сыньёра былі шчасьлівыя. Не хачу, каб вы думалі, быццам вы зрабілі першы крок да разрыву з вашай жонкай. Мабыць, я жадала сказаць, што з вамі гулялі несумленна і што сэзон адчынены ... — Фіёна абарвала сябе на паўслове.

— Ты дзіўнае дзіцё, — сказаў Эйдан. Ён заплаціў па рахунку і яны рушылі да гатэлю Франкабола ў поўным маўчаньні. У холе ён афіцыйна паціснуў ёй руку. — Дзіўнае дзіцё, — паўтарыў ён на разьвітаньне і падняўся па лесьвіцы ў пакой, дзе Лапік расклаў усе прадметы, што зьбіраўся заўтра несьці сьвянціць да Папы. Папская аўдыенцыя ля Сьвятога Пятра. Эйдан схапіўся рукамі за галаву. Ён аб тым і думаць забыў. Лапік падрыхтаваў шэсьць штук малітоўных ружанцаў, каб блаславіць у Папы і зараз перабіраў іх, седзячы ў маленечкім пярэднім пакоі. Ён начысьціў абутак для Buona Seras, якія ўжо ня ведалі, што яшчэ яму даручыць. — Domani mercoledi noi vedremo Il Papa, — шчасьце перапаўняла яго.

Наверсе Лу паўтараў Сьюзі, што горача жадае яе, але ня ўпэўнены, што выкананьне апынецца адэкватна жаданьню. — Ледзь-ледзь зашмат выпіў, — урачыста тлумачыў ён.

— Нічога страшнага, сілы нам спатрэбяцца для заўтрашняй сустрэчы з Папам, — суцешыла яго Сьюзі.

— Аб Пане, зусім з галавы прэч тага чортава Папу, — прамармытаў Лу і адключыўся.

Біл Бурк і Лізі заснулі нават ў вопратцы, не расьсьцілаючы ложак. А пятай раніцы іх абудзіў холад.

— Можа, хоць сёньня выдасца спакойны дзянёк? — спытаў Біл.

— Пасьля аўдыенцыі Папы мусібыць. — Лізі пакутавала ад жахлівага галаўнога болю.

Бары перакуліў крэсла, і Фіёна спалохана прыскокнула. — Я забыў, дзе мы жывем, — сказаў ён.

— Вой, Бары, ад пабу нацянькі, потым збочыць лева.

— Ды не, у гатэлі. Я чужыя дзьверы адчыніў.

— Ты такі п'яны, — Фіёна спачувальна пагладзіла яго па галаве. — Добра вечар прайшоў?

— Ага, толькі няўвязка тут нейкая.

— Вядома. Папей вадзіцы.

— А потым усю ноч у прыбіральню шыбаваць.

— Пасьля ўсяго тага піва так і так прыйдзецца.

— Як ты дахаты дабралася? — раптам спытаў ён.

— Як і казала, адтуль прамы шлях.

— З кімсьці размаўляла?

— Толькі са спадарам Даннам, сустрэла яго па дарозе.

— Ён у ложку з Сыньёрай, — ганарліва даклаў Бары.

— Ня можа быць. Адкуль ты ведаеш?

— Я іх гутарку чуў, калі дзьвярамі памыліўся.

— Што ён казаў?

— Нешта аб храмах.

— Як у лекцыі?

— Адно у адно. Мусіць, ён зноўку ёй лекцыю чытаў.

— Пане, проста цуды нейкія.

— Я табе распавяду аб яшчэ больш вялікіх цудах. Усе тыя хлопцы ў бары, яны зусім не адгэтуль, яны зусім зь іншага месца …

— Што ты маеш на ўвазе?

— Яны зь нейкай Мэссагны, у самым канцы Італіі, непадалёк ад Брындызі, дзе караблі ходзяць. Там шмат фігаў і аліваў, яны казалі. — Бары відавочна быў не ў сваёй талерцы.

— Што тут дрэннага? Усе мы аднекуль. — Фіёна дала яму яшчэ вады.

— Гэта іх першая вандроўка ў Рым. Я ня мог іх бачыць, калі быў тут мінулым разам.

— Але вы так па-сяброўскі сустрэліся, — засмуцілася Фіёна.

— Ведаю.

— Скажы шчыра, гэта ня мог быць іншы бар?

— Паняцьця ня маю. — Ён змрочна ўтаропіўся ў падлогу.

— Можа яны былі ў Рыме, ды забылі?

— Такое нялёгка забыць, табе не падаецца?

— Але яны ўспомнілі цябе.

— І мне падавалася, я іх успомніў.

— Добра, пойдзем спаць. Трэба выспацца перад сустрэчай з Папам.

— А Госпаду, Папа, — уздыхнуў Бары.

У нумары Коні нарэшце ўручыла Сыньёры сваю неспадзеўку. Поўны магнітафонны запіс прамовы Эйдана. Яна набыла дыктафон і запісала кожнае слова.

Сыньёра расчулілася да сьлёз. — Я буду слухаць пад коўдрай, каб не замінаць вам, — сказала яна, пасьля таго як яны паспрабавалі ўставіць касэту.

— Ні ў якім разе, я з задавальненьнем паслухаю яшчэ раз.

Сыньёра ўважліва паглядзела на Коні. Гэтую любасную жанчыну відавочна перапаўнялі эмоцыі, вочы бліскацелі. — Усё добра, Канстанца?

— Што? Вох, так, Сыньёра, цалкам.

Яны сядзелі ў сваім пакоі пасьля вечара, што мог суздром зьмяніць жыцьцё кожнай зь іх. Ці пагражала Коні Кейн рэальная небясьпека ад згубіўшай глузд Сабіны? Ці вернецца Сыньёра ў маленькае сыцылійскае мястэчка, што дваццаць тры года складала сэнс яе жыцьця? Хоць яны трохі і даверыліся адна адной, занадта моцная была ў абедзьвюх звычка трымаць пры сабе свае складанасьці. Коні цікавіла, што прымусіла Сыньёру сысьці зь лекцыі Эйдана і так позна вярнуцца ў гатэль. Сыньёры так і карцела спытаць Канстанцу, ці не даваў болей ведаць аб сабе чалавек, які напісаў той прыкры ліст.

Ужо ў ложках яны абмеркавалі, на якую гадзіну ставіць будзільнік.

— Заўтра аўдыенцыя Папы, — нечакана ўзгадала Сыньёра.

— Божачка, я і забыла, — вохнула Коні.

— Я таксама, сорам які, — разрагаталася Сыньёра.

Яны з задавальненьнем паглядзелі на Папу. Той падаваўся трохі кволым, але бадзёрым. Усім падалося, ён глядзеў непасрэдна на іх. Сотні людзей схлупіліся на пляцы сьвятога Пятра, але ж уражаньне засталося вельмі асабістае.

— Аўдыенцыя сам-насам была бы горш, — заявіў Лапік, як аб чымсьці цалкам магчымым. — Такая вялікая неяк больш прыемная. Адразу відаць, рэлігія не памерла. І думаць, што яму сказаць, ня трэба.

Лу і Біл Бурк прыхапілі з сабою тры зімніх піва і Бары неадкладна далучыўся да іх. Сьюзі і Лізі здужалі па два захалодных марозіва. Усе зрабілі фатаздымкі. Надышоў час сьнедаць, але запасьліся ежай далёка ня ўсе. Захапіць з раніцы канапкі перашкодзілі каму засмучаныя пачуцьці, каму пахмельле.

— Спадзяюся, да заўтрашняй вечарыны ў сыньёра Гаралдзі яны ўсе будуць у лепшым стане, — неўхваляльна прабурчэў Лапік, зьвяртаючыся да Кэці і Фрэн.

Ягоныя словы не засталіся незаўважанымі. — Гасподзь усемагутны, вечарына, — схапіўся за галаву Лу.

— Сыньёра? — зьвярнуўся да яе Эйдан пасьля абеду.

— Чаму так афіцыйна, Эйдан? Звычайна вы клічаце мяне Норай.

— Добра.

— Што добра?

— Як ваша ўчорашнее спатканьне, Нора?

Яна трохі памарудзіла. — Было цікава, і не пазіраючы на факт яго адбыцьця ў рэстарацыі, я прымудрылася застацца цьвярозай, у адрозьненьне ад большасьці нашай групы. Дзіўна, як гэта пары алкаголю ад нашай хеўры не прымусілі Сьвятога Айца прыскокнуць з фатэля.

Ён усьміхнуўся. — Я хадзіў у карчму, спрабаваў утапіць свае смуткі.

— Якія такія смуткі, дазвольце пазнаць?

Ён пастараўся адказаць нязмушана. — Ну, галоўны складаўся ў тым, што вас не было на маёй лекцыі.

Яе твар зазьзяў і яна адкрыла сваю вялікую торбу. — Але я была. Паглядзіце, што зрабіла для мяне Канстанца. Я чула абсалютна ўсё. Гэта было цудоўна, Эйдан, і яны так апладзіравалі ў канцы, ім так спадабалася. Усё было так цікава і зразумела, я нават бачыла ўсё быццам увачавідкі. Паміж іншым, калі ў нас будзе трохі вольнага часу, я зьбіраюся пайсьці туды і паставіць сабе касэту. У мяне будзе адмысловая экскурсія для мяне адной.

— Вы ж ведаеце, я паўтару яе для вас. — Яго вочы напоўніліся цеплынёй, ён пацягнуўся да яе рукі, але яна адсунулася.

— Не, Эйдан, не, калі ласка ня трэба, гэта ня шчыра. Даваць мне падставу думаць так, як мне думаць ня варта, накшталт таго, што вы … увогуле, што вас хвалюю я і мая будучыня.

— Адылі, Божухна, Нора, вы ведаеце, гэта так.

— Так, ужо год, як мы неабыякавыя адно да аднаго, але гэта немагчыма. Вы жывяце з вашай жонкай і сям'ёй.

— Гэта ненадоўга, — сказаў ён.

— А, так, Гранія выходзіць замуж, але больш нічога не зьмяняецца.

— Зьмяняецца. Шмат што зьмянілася.

— Я не магу слухаць вас, Эйдан. Мне трэба абдумаць адну важную рэч.

— Яны просяць вас вярнуцца на Сыцылію, бо так? — У яго стала цяжка на сэрцы, твар скамянеў.

— Так, так.

— Я ніколі не пытаў, чаму вы зьехалі.

— Не.

— І чаму вы так доўга заставаліся там.

— Я вас таксама не пытала. Я не задавала пытаньняў, на якія мне карцела ведаць адказы.

— Я адкажу на іх, абяцаю, і я нічога не ўтаю.

— Лепей пачакаем. У Рыме занадта цяплічныя ўмовы, каб задаваць адно аднаму пытаньні і адказваць на іх.

— Але калі мы тага ня зробім, вы можаце зьехаць жыць на Сыцылію, і тады…

— І што тады? — У яе голасе гучала пяшчота.

— І тады маё жыцьцё страціць сэнс. — Яго вочы напоўніліся сьлязамі.

У чацьвер, а пятай гадзіне, у рэзыдэнцыю Гаралдзі прыбыла сарок два госьця. Яны апранулі свае лепшыя шаты і прыхапілі фотаапараты. Прасякла чутка, што ім маецца наведаць хату накшталт тых, што можна ўбачыць у часопісе Хэллоў!. Яны прагнулі гэта ўвасобіць.

— Як вы думаеце, Лярэнца, мы здолеем зрабіць некалькі фатаграфій? — спытала Кэці Кларк.

Лапік зьяўляўся галоўным аўтарытэтам па ўсіх аспэктах візыту. Ён задумаўся. — Там напэўна будзе афіцыйны групавы фатаздымак, каб засьведчыць падзею, і гэтулькі здымкаў знадворку, колькі нам заманецца. Але ў мяне такое пачуцьцё, што іх валоданьня нам фатаграфаваць ня варта, раптам некалі потым здымкі убачаць і выкрадуць.

Іх упэўнілі яго аргумэнты. Лапік усе добра растлумачыў. Калі яны ўбачылі будынак, яны спыніліся, зьдзіўленыя. Нават Коні Кейн, якая звыкнулася наведваць заможныя хаты, была ашаломленая.

— Нас сюды ня ўпусьцяць, — шапнуў Лу Сьюзі, саслабляючы гальштук, што пачаў душыць яго.

— Заткніся, Лу, — сыкнула на яго Сьюзі. — Як мы здолеем прабіцца ў гэтым сьвеце, калі трошкі грошай і стылю зрыньваюць цябе ў паніку?

— Менавіта дзеля такога жыцьця я народжаная, — паведаміла Лізі Даффі, грацыёзна хітнуўшы швэйцару і паднімаючыся па прыступках.

— Ня будзь сьмешнай, Лізі, — зьбянтэжыўся Біл Бурк. Ён ня вывучыў ні воднай сапраўды годнай фразы аб міжнароднай банкаўскай справе, што магла бы пасадзейнічаць яго кар'еры. Ён ведаў, яна ў ім расчаруецца.

Сям'я Гаралдзі прысутнічала ў поўным складзе, да таго ж яны запрасілі ўласных фатографаў. Ніхто не пярэчыць, калі яны зробяць фатаздымкі, якія перад сыходам будуць раздадзеныя гасьцям? Вырашана? Перш сфатаграфаваліся Лярэнца і сыньёр Гаралдзі. Потым Лярэнца і ўся сям'я Гаралдзі. Потым гэтая група з Сыньёрай і Эйданам. І нарэшце ўсе сабраліся на лесьвіцы.

Двое замкнёных сыноў тага сямейства, якіх Лапік у Дубліне вадзіў у снукерную залю, радаваліся больш ад усіх і адразу пацягнулі Лапіка глядзець іх уласны гульнявы пакой.

Прынесьлі падносы зь віном і ахаладжальнымі напоямі. Падалі піва ў высокіх, элегантных куфлях і талеркі з лусьцікамі, цесткамі і тарталеткамі.

— Можна мне сфатаграфаваць ежу? — запытала Фіёна.

— Калі ласка, калі ласка. — Жонка сыньёра Гаралдзі выглядала ўсьцешанай.

— Мая будучая сьвякруха, яна вучыць мяне кухарыць. Карцела б паказаць ёй такі выдатны стол.

— Яна добрая, la suocera … сьвякруха? — зацікавілася сыньёра Гаралдзі.

— Так, вельмі добрая. У яе былі праблемы, яна, ці разумееце, спрабавала атруціцца з-за рамана яе мужа з жонкай тага чалавека. Але зараз усё ззаду. Па сутнасьці, я паклала таму канец. Я асабіста! — Вочы Фіёны бліскацелі ад хваляваньня і віна.

— Dio mio, — Сыньёра Гаралдзі прыціснула далонь да вуснаў. Усё гэта ў Сьвятой Каталіцкай Ірляндыі!

— Я сустрэла яе пасьля спробы самагубства, — працягвала Фіёна. — Яе прывезьлі ў маю лякарню. Можна сказаць, я выцягнула яе і яна вельмі мне ўдзячная, таму яна вучыць мяне файна гатаваць.

— Файна, — прамармытала сыньёра Гаралдзі.

Падышла Лізі з пашыранымі ад захапленьня вачыма. — Che bella casa, — адзначыла яна.

— Parla bene Italiano, — добразычліва адгукнулася сыньёра Гаралдзі.

— Так, ён мне спатрэбіцца, калі Гугліема атрымае пост у міжнародным філіяле банка, цалкам магчыма, у Рыме.

— Яго сапраўды могуць паслаць у Рым?

— Мы можам вылучыць Рым, ці іншае месца, куды ён захоча, але гэта такі гожы горад, — ласкава ўхваліла Лізі.

Вызначылася прамова, усіх паклікалі да стала, Лапіка з гульнявага пакоя, Коні з маляўнічай галерэі, Бары ад машын і матацыклаў у падземным гаражы.

Пакуль яны зьбіраліся, Сыньёра кранула Эйдана за локаць. — Вы не ўяўляеце, якое ўражаньне склалі аб нас Гаралдзі. Я чула, жонка тлумачыла, што хтосьці з групы працуе ў міжнароднай мэдыцынскай службе па выратаваньні жыцьця, а Элізабэт сказала, што Гугліема вядомы банкір, які плянуе атабарыцца ў Рыме.

Эйдан усьміхнуўся. — І яны далі веры?

— Сумняваюся. Пачнем з таго, што Гугліема тройчы пытаў, ці можа ён абнаявіць чэк і які сёньня абменны курс. Гэта не магло выклікаць вялікага даверу, — усьміхнулася яна яму ў адказ. Усё што яны казалі адно аднаму, падавалася выкананым цеплыні, усьмешкі і разуменьня.

— Нора? — шапнуў ён.

— Ня зараз … Давайце паслухаем гаспадара.

Прамова апынулася надзвычай сардэчнай. Нідзе Гаралдзі не сустракалі такой ветласьці, як у Ірляндыі, нідзе ня бачылі такой сумленнасьці, шляхетнасьці ды прыязнасьці. Сёньняшні вечар дадатковы таму прыклад. Людзі прыйшлі ў гэтую хату як незнаёмцы, а пакідаюць яе як сябры. — Amici, — раздаўся хор галасоў у адказ на слова сябры.

— Amici sempre, — падхапіў сыньёр Гаралдзі.

Рука Лапіка ўскінулася ў паветра. Ён заўсёды гатовы прыяжджаць у гэтую хату. Ім зноў будуць радыя ў гатэлі яго пляменьніка.

— Мы зможам зладзіць вечарыну для вас, калі вы наведаецеся ў Дублін, — сказала Коні Кейн і ўсе задаволена заківалі, пацьвярджаючы абяцаньне. Прынесьлі фатаздымкі. Цудоўныя вялізныя фатаздымкі на элегантных прыступках, вядучых да камяніцы. Сярод тысяч кадраў, зробленых у гэтым viaggio, здымкаў людзей, якія жмурыліся пад сонцам, гэтыя зоймуць ганаровае месца ў іх, такіх розных, дублінскіх хатах.

Рушыла ўсьлед мноства ciaos, arrivedercis і grazies, і вечаровы кляс з Выгляд-На-Гару ізноў апынуўся на вуліцах Рыма. Зараз, а дванаццатай гадзіне, разьбіўшыся на кампаніі, усе прыгатаваліся пусьціцца ў маленькія passegiata, вечаровыя шпацыры. Нікому не карцела дахаты; усе занадта пераўзбудзіліся.

— Я зьбіраюся вярнуцца ў гатэль. Захапіць нечыя фатаграфіі? — зьнянацку спытаў Эйдан. Ён чакальна абвёў усіх поглядам.

Сыньёра, памарудзіўшы, дадала. — Я таксама, мы можам падбаць аб вашых здымках, дык калі вы зноў нап’яцеся, вы іх ня страціце.

Усе абмяняліся разумеючымі усьмешкамі. Справа ішла да таго, аб чым яны падазравалі ўвесь мінулы год.

Паволі, узяўшыся за рукі, ішлі яны, пакуль ім не сустрэлася рэстарацыя на вольным паветры з цудоўнымі музыкамі. — Вы перасьцерагалі нас супраць такіх, — сказаў Эйдан.

— Я толькі казала, што там дорага, але не адмаўляла, што там цудоўна, — запярэчыла Нора А’Донах'ю.

Яны селі. Яна распавяла яму аб Марыё і Габрыэле, і аб тым, як доўга і шчасьліва жыла яна ў іх ценю.

Ён распавёў ёй аб Нэл, аб тым, як не зазначыў, калі і чаму іх шлюб згубіў пачуцьці. Але так здарылася. Зараз яны жывуць пад адным дахам нібы незнаёмцы.

Яна распавяла, як спачатку памёр Марыё, пасьля Габрыэла, як іх дзеці папрасілі яе вярнуцца і дапамагчы ім з гасьцініцай. Да болю кранулі яе словы Альфрэда, які сказаў, што заўсёды яны ставіліся да яе, як да маці.

Ён распавёў ёй, што ведае зараз, Нэл яму зьмяняла. Гэта не шакавала і не пакрыўдзіла яго, толькі зьдзівіла. Чыста мужчынская рэакцыя, як яму падаецца. Мужы, у сілу некаторай саманадзейнасьці і поўнай няўважлівасьці, ніколі нічога не прымячаюць.

Яна сказала, што павінна яшчэ раз сустрэцца і паразмаўляць з Альфрэда. Пакуль яна ня ведае, як адмовіць яму.

Ён сказаў ёй, што па вяртаньні дахаты скажа Нэл, што яны прадаюць хату і аддасьць ёй палову грошай. Пакуль ён ня ведае, дзе будзе жыць.

Яны спакваля рушылі зварот, да гатэлю Франкабола. Яны былі занадта старыя для юнацкай праблемы куды-нам-падацца. Адылі перад імі стаяла менавіта тая праблема. Яны ня могуць на ноч выставіць Лапіка зь яго пакоя. Або Канстанцу. Яны паглядзелі адно на аднаго.

— Buona Sera, Signor Buona Sera, — пачала Нора А’Донах'ю. — C’e un piccolo problema …

Праблема апынулася не праблемай. Сыньёр Буона Сера быў чалавекам дасьведчаным, бязь лішніх пытаньняў і правалок ён знайшоў ім пакой.

Дні ў Рыме мінулі неўзаметку. Заставаўся толькі кароткі шлях да Тэрміні, на цягнік да Флярэнцыі.

— Firenze, — хорам выгукнулі яны, пабачыўшы на вакзальным табло назоў канчатковай станцыі. Іх не засмучаў ад'езд, бо яны ведалі, яны вернуцца зварот. Дарма яны, ці што, пакінулі манэты ў фантане Трэві? Да таго ж гэтулькі яшчэ маецца убачыць.

Яны асталяваліся ў цягніку, распакавалі харчы. Буона Сера забясьпечылі іх на дарогу ладнай колькасьцю правіянту. Гэтая група не даставіла аніякага фатыгу. І ўявіце, нечаканы раман паміж кіраўнікамі! Застарыя яны для тага, вядома. І шляхі іх, натуральна, разыдуцца па вяртаньні да шлюбнікаў. Гэта ўсё ўтрапёнасьць адпачынкаў.

У viaggio наступнага года яны рушаць не да поўначы, а да поўдня ад Рыма. Сыньёра сказала, яны павінны ўбачыць Нэапаль, а пасьля выправіцца на Сыцылію, у гасьцініцу, вядомую ёй з таго часу, як яна жыла там. Яна і Эйдан Данн абяцалі Альфрэда. Яшчэ яны дамовіліся зь ім, што дачка Эйдана, Брыджэт, альбо хтосьці зь яе калегаў прыедуць высьветліць, ці могуць яны накіроўваць турыстаў у гэтую гасьцініцу.

Па патрабаваньні Сыньёры Эйдан патэлефанаваў дахаты. Гутарка з Нэл апынулася значна лягчэй і карацей, як ён мог ўявіць.

— Ты павінен быў некалі пазнаць, — адрывіста кінула Нэл.

— Калі я вярнуся, выставім хату на продаж, грошы за яе падзелім.

— Добра.

— Табе абыякава, Нэл? Усе гэтыя гады для цябе нічога ня значаць?

— Яны прайшлі, хіба не аб тым ты сказаў?

— Я сказаў, нам трэба абмеркаваць той факт, што яны скончацца.

— Што тут абмяркоўваць, Эйдан?

— Проста мне не жадалася, каб ты рыхтавалася да майго прыезду, нешта рабіла … а тут такое, як гром сярод яснага неба. — Ён усьведамляў, ён заўжды быў залішне ветлівы і, магчыма, залішне эгацэнтрычны.

— Не жадаю засмучаць цябе, але, шчыра кажучы, я нават ня ведаю, калі ты вяртаесься.

У цягніку яны селі асобна ад астатніх, Эйдан Данн і Сыньёра, пагружаныя ва ўласны сьвет плянаў на будучыню.

— У нас будзе не зашмат грошай, — папярэдзіў ён.

— У мяне наогул ніколі не было грошай, аб якіх варта было б згадваць, мяне гэта мала хвалюе. — Сыньёра казала ад чыстага сэрца.

— Рэчы з італьянскага пакою я забяру з сабою. Пісьмовы стол, кнігі, фіранкі, сафу.

— Так, для продажу лепей вярнуць туды абедзенны стол, можна нават на час запазычыць у кагосьці, — выявіла практычнасьць Сыньёра.

— Упэўнены, мы, як толькі вернемся, адразу здолеем знайсьці маленькую кватэрку. — Яму карцела паказаць, што ёй ня прыйдзецца шкадаваць аб адмове вярнуцца на Сыцылію, у яе адзіны сапраўдны дом.

— Нас задаволіць пакой.

— Не-не, мы павінны абзавесьціся больш, як пакоем, — запярэчыў ён.

— Я цябе кахаю, Эйдан, — прашаптала Сыньёра.

Па нейкім чыньніку ўсе астатнія заціхлі, і цягнік не выдаваў свайго звычайнага грукату, таму ўсе пачулі яе словы. Імгненьне яны абменьваліся поглядамі. Але рашэньне было прынятае. Да кадука разважлівасьць і прыстойнасьці. Павіншаваць важней. Іншым пасажырам цягніка ніколі не пазнаць, чаму сорак чалавек з цэтлікамі Vista del Monte радаваліся, весяліліся і сьпявалі розныя ангельскія сьпевы, уключаючы “Гэтае дзень нашага каханьня” а ў выніку скончылі не занадта мілагучнай вэрсіяй “Arrivederci Roma”.

І ім ніколі не зразумець, чаму шмат хто зь іх употай выціраў сьлёзы.

Ад перакладчыка

Некалі ў мяне зьявілася імкненьне хоць трошкі авалодаць ангельскай мовай. Паволі высьветлілася, што адзіны слушны для мяне шлях да гэтай мэты — чытаньне цікавых ангельскіх кніжак. Дзякуючы таму ў чыкагскай кнігарне адбылося маё першае спатканьне з творамі цудоўнай ірляндзкай пісьменьніцы Мэйв Бінчы. Мудрасьць і цеплыня яе простых слоў захапілі мяне. І калі ўзьнікла жаданьне пачаць вывучаць беларускую мову, найбольш натуральным падалося зьвярнуцца да старой звычкі.

Мабыць гэта той першы блін, што варта аддаць сабаку, але спадзяюся, мне не атрымалася суздром сапсаваць улюбёны аповяд.

Сапраўднай крыніцай ведаў і натхненьня стаў для меня ў гэтай працы падручнік спадарычні Надзеі Старавойтавай “Беларуская мова. Гісторыя і сучаснасьць.”.

Вольга Васілёнак

P.S. Мяне заўжды зьдзіўлялі падзякі, што сустракаюцца ў кніжках, але так здарылася, бяз колькіх чыньнікаў мой пераклад не існаваў бы вогуле.

Нязмушанае, гожае валоданьне мовай і любоў да яе, дасьведчаннасьць у гісторыі і культуры Беларусі і Менску і шчыры імпэт зацікавіць тым іншых — дзякуй за тое Аляксандру Знаку. Памятаеце, ад вас я ўпершыню пачула словы клясічны правапіс.

Бяспрэчная падтрымка ўсіх маіх пачынаньняў, цікавасьць, патоля, паблажлівасьць, ахвотнасьць чытаць усё мной напісанае — дзякуй, мая сястрычка.

Захапленьне мовай і музыкай, дойлідствам і мастацтвам роднай краіны ды трывучае імкненьне дзяліць яго са мной, здольнасьць бясконца выправляць мае памылкі — дачушка, любая, дзякуй.

Ну і асобны дзякуй пацукам.

P.P.S. На ўсялякі выпадак дадаю сьпіс слоў, што даліся мне цяжэй за астатнія:

Аблямаваць — оторочить, окаймить

Абрыс — очертание

Авохці — увы

Адбітак — отпечаток, оттиск, отражение

Адозва — воззвание

Адпярэзаць — снять (ремень, пояс)

Адрына — сеновал

Адылі — однако

Ад’яда — зараза

Аздоба — украшение

Аздобны — отделочный

Азначэньне — указание, определение

Азызлы — обрюзглый, отёчный, одутловатый

Альтанка — беседка

Амбарас — беспокойство

Апантаны — неистовый, одержимый, бешеный

Аркуш — ліст

Асадка — ручка

Асьвядоміць — признать

Ахайны — опрятный

Ачмурэць — обалдеть, одуреть

Бадай — пожалуй

Бадзяцца — бродить, скитаться, шататься

Бажаны — желанный

Бахур — бутуз

Безвач — вслепую

Бздура — фигня

Бірулька — брелок, бирюлька

Бляха — противень, жесть

Бяз одуму — без ума; одум — раздумье

Валіза — чемодан

Варункі — условие

Весьнічкі — калитка, воротца

Вечка — крышка

Відэлец — вилка

Вісус — лоботряс, сорванец

Вуечны — двоюродный со стороны отца

Вуй — дядька по отцовской линии

Вэрхал — кавардак, бедлам, тарарам

Выгукнуць — воскликнуть, возгласить, вскричать, выкрикнуть

Вылюдак — изверг, изувер

Вярзьці лухту — плести, нести, городить чушь

Вяхотка — мочалка

Гавэндаць — сплетничать, болтать, чесать языками, разглагольствовать

Гадзіць — 1-угождать, 2-нанимать

Гальмар — тупица, тормоз

Гаматны — плотный, грубый, толстый

Гарапашнік — горемыка

Гаротны — горестный, горемычный, обездоленный

Гасьцінны — гостеприимный, радушный, хлебосольный

Гатоўка — наличка

Гаўбец — балкон

Гафт, гафтаваць — вышивка, вышивать

Гзымс — карниз

Глум — напрасная трата, порча

Гмах — высотка, громада, махина

Годзе — хватит, довольно, кончено, полно, будет

Годна — достойно

Годнасьць — достоинство

Дадатны — положительный

Даўбешка — неисправимый тупица

Досьціп — острота, остроумие

Доўбень, доўбня — балда (молот), обалдуй

Дбайна — усердно, заботливо, тщательно

Джвагнуць — садануть

Дзяга — ремень

Дзяўбці — долбить

Дыхтаваць — готовить, создавать

Ёкат — вопль, визг

Енчыць — жалобно стонать

Жалезнага бобу зьесьці — иметь железные нервы

Жмут — клок, ком (земли)

Журботны — грустный, печальный, скорбный

Завіхацца — спешить, усердствовать, хлопотать

Загана — порок, изъян, недостаток

Закеўзацца — замусолиться, замараться

Залева — ливень

Заматляцца — затрепыхаться, заболтаться, задергаться

Замуляцца — натереть, нажать, перен. замяться

Заўзятары — болельщики

Зацкавана — затравленно

Зацыраваць — заштопать

Звычка — привычка, обыкновение, навык

Згламэздаць — сварганить

Зграбный — стройный, грациозный, изящный

Згрызота — ссора, грызня, перен. душевные муки

Здатны — годный, способный

Зіготкі — сияющий, сверкающий

Злузаць — снять, счистить, содрать

Зьвяга — тявканье, перен. назойливое напоминание

Зэдлік — комнатная скамеечка

Імпэтны — порывистый, стремительный, перен. пылкий

Інтэрас — деловая надобность, занятие торговлей, магазин, бизнес

Кагадзе — когда-то, недавно, только что

Каганец — светильник

Кадук — шайтан, леший

Кайстра — заплечная сумка

Канапа — диван

Канапка — диванчик, сандвич

Капелюш — шляпа

Капец — насыпанный холмик

Карак — шея, загривок

Каўнер — воротник

Квапіцца — покушаться, зариться, посягать

Кволы — слабый, хилый, болезненный, деликатный, нежный

Кідацца — метаться

Кілім — ковёр ручной работы

Клыпаць — ковылять

Кляйнодзік — кольцо с камнем

Кныр — хряк

Конаўка — металическая кружка

Кубак — кружка

Кубялок — гнёздышко

Кугакаць — плакать

Кукса — культя, культяпка

Курняўкаць — мурлыкать

Лагодна — добродушно, кротко, мирно

Лапік — заплатка, кусочек (земли)

Латашыць — рвать без разбору, уничтожать, перен. бить, колотить

Луста — ломтик хлеба

Лусьцік — бутерброд

Лыткі — щиколотки

Лядачы — утлый, тщедушный, никчемный, одряхлевший

Лямант — вопль, крик

Лятучка — электричка

Мадзець — перебиваться кое-как, прозябать

Манерка — круглая жестяная коробка

Мантача — транжира

Маркотны — унылый, скучный, печальный

Мармоль — нелюдим, бирюк

Матуз — веревка

Мусібыць — очевидно

Набрыдзь — сброд, сволочь

Надоечы — давеча, намедни

Надта — очень, весьма, чрезмерно, шибко

Налецьце — лето следующего года

Напаткать — встретить, перн. постичь, постигнуть

Наход — месячные

На свой капыл — на свой манер; капыл — колодка

Наўпрост, нацянькі — прямиком

Неставаць — недоставать

Неўзабаве — вскоре

Ніштаваты — неплохой, сносный

Нішчымны — постный, порожний, пустой

Нэндза — нужда, нищета, тоска, нытик

Нявыкрутка — тяжёлое, безвыходное положение

Нягода — невзгода, горесть, тягота, лишение

Няпэўна — ненадёжно, недостоверно, неопределенно, нетвёрдо, неуверенно

Няўзнак — невзначай

Няўрымслівы — нетерпеливый, неугомонный, непоседливый

Опсь — зьдзіўленьне — упс

Паважны — солидный

Пагадніцца — согласиться, примириться

Пагатоў — тем более, подавно

Падабед — ленч

Падаткі — налоги

Падмурак — основание, фундамент

Падступства — коварство, вероломство

Падтакваць — вторить

Пакунак — свёрток, пакет

Палетак — поле

Памяркоўны — терпимый, сговорчивый, умеренный, уступчивый

Пантофлі — сандалии, тапочки

Парахнёй рассыпацца — перен. терять время

Парахнець — истлевать, трухляветь

Парафія — приход

Парцаляна — фарфор

Пасак — ремень

Патоля — сочувствие, удовлетворение, успокоение, потворство

Патыхаць — нест, пованивать

Патэльня — сковорода

Пачвара — кикимора, урод, уродина, перен. изувер, чудовище

Пашчэнкі — щёки

Пацеркі — бусины

Пер’е скубці — рвать на себе волосы

Пляшка — бутылка

Поліўка — суп, похлебка

Порсткі — вспыльчивый

Постаць — фигура, стан

Поўха — пощечина

Пошасьць — напасть, поветрие

Правіць малебны — читать нотации

Прагнасьць — алчность, жадность, ненасытность

Прайманы — пронизываемый

Праляскать — прощёлкать

Праньне — стирка, праць — стирать

Праўнік — юрист

Пруг — кромка

Прыгнечаны — подавленный

Прызба — завалинка

Прыкры — неприятный, досадный

Прынамсі — по крайней мере

Пуня — сарай

Пырхаць — порхать, упархивать, фыркать

Пер’е скубці — рвать на себе волосы

Разьюшваць — разьярять, приводить в ярость, злить

Рахманы — кроткий, покладистый, добродушный

Родныя па мячы — родственники по отцу

Рондаль — кастрюля

Роўнядзь — водная гладь

Рохкаць — хрюкать

Рупіцца — заботиться, беспокоиться, радеть, хотеться

Рыдлёўка — лопата, заступ

Рыпаць — скрипеть

Рыхтык — правильно, точно, как раз

Сабетнік — эгоист

Самавіты — солидный

Сіберна — жестоко

Скалануць — встряхнуть, передёрнуть

Скіба — ломоть хлеба

Скроня — висок

Скрылік — ломтик (сыра, колбасы)

Слота — слякоть, перен. зануда

Слушнасьць — дельность, резонность, основательность

Спагада — сострадание, сочувствие

Спадніца — юбка

Спляжыць — уничтожить, истоптать, измять, загрязнить

Сподак — блюдце

Спудлаваць — промазать, промахнуться, перен. ошибиться

Строй — наряд

Стрый — дядька по материнской линии

Стрыечны — двоюродный со стороны матери

Стуліць — сжать, сомкнуть губы

Сугней — угрюмый нелюдим

Суздром — совсем, целиком, вчистую

Сукенка — платье

Суколка — майка, футболка

Сутоньне — сумерки

Суцэль — вполне

Сутарэньне — подвал

Схамянуцца — встрепенуться, спохватиться, опомниться

Схібіць — сплоховать, оплошать, остопроволоситься

Схлупіцца — столпиться

Сьціжма — уйма, тьма

Тандэт — дешёвка

Таргануць — дёрнуть (резким движением потянуть)

Таўкач — някемлівы чалавек

Тлумны — шумный, одуряющий

Торба — сумка

Трунак — алкогольный напиток

Туляга — скиталец

Тынкоўшчык — штукатур, тынкаваць — штукатурить

Тэчка — папка

Увішны — проворный, ловкий, вёрткий

Укормлены — упитанный

Уцінак — отрезок

Узорыцца — впялить глаза

Усцешаны — обрадованный, польщённый

Ухвала, ухваленьне — одобрение

Фатыга — хлопоты

Фацэтны — комичный, смешной, забавный

Філіжанка — чашка

Фіранка — занавеска

Фрызура — стрижка

Фундатары — вкладчики, спонсоры

Хадзіць на вагары — прогуливать

Хаўтуры — похороны

Хіба — изъян, порок, промах, пробел, упущение, погрешность

Хібна — ошибочно, неправильно

Хцівец — жадина, стяжатель, жадюга

Хмулаты — грубый

Хоць шуфлюй — много — хоть сгребай

Цалкам — вполне, полностью, всецело, целиком, совершенно

Цаля — дюйм

Чаўпці — говорить ерунду, нести чушь

Цвінтар — погост, паперть

Цёхкаць — щебетать

Ціхамірны — безмятежный

Ціхмяны — тихий, кроткий, смирный

Чорт лазаты — чёрт полосатый

Цэстачка — пирожное

Цяжар — тягость, бремя, тяжесть

Шаленец — безумец, сумасшедший, сумасброд

Шандал — подсвечник

Шаты — пышные одежды, вечерние или свадебные

Шахі — шахматы

Швэдар — свитер

Шкадоба — жалость

Шляк — кайма, обвод,кружевная оборка

Шляфрок — халат

Шляхетнасьць — благородство

Шмінка — помада

Шмуляць — вытирать

Шнар — шрам

Штабнаваць — строчить, прошивать

Штодзень — ежедневно

Штосілы — изо всей силы, изо всех сил, что есть мочи

Штучнасьць — искусственность, деланность

Шуляк — коршун

Шуфляваць — сгребать

Шчадравць — праздновать канун Нового Года

Шчадрэц — канун Нового Года

Шыба — оконное стекло

Шыбаваць — быстро, стремительно идти

Шыдэлак — крючок для вязания

Ятка — мясная лавка

Ятроўка — невестка, жена брата мужа

Content

Мэйв Бінчы
Вечаровы кляс

ЭЙДАН

СЫНЬЁРА

БІЛ

КЭЦІ

ЛУ

КОНІ

ЛАПІК

VIAGGIO

Ад перакладчыка