Уладзімір Ягоўдзік

Аповесць пра князёўну Рагнеду

«НА ДЗВІНЕ СЕЛІ ПАЛАЧАНЕ...»

Было гэта вельмі даўно — больш за тысячу гадоў назад. З таго далёкага, амаль казачнага часу шмат адбылося змен і падзей на нашай зямлі. Нязменным, бадай, засталося хіба вечнае. Як і цяпер, сонечныя дні тады чаргаваліся з пахмурнымі. Уночы карагодзілі зоркі, за імі цікаваў месяц. На змену восені віхурыла зіма, а вясна абдымалася з летам. А яшчэ дзесяць стагоддзяў таму ў нас, на Беларусі, паўсюдна гаманілі з ветрам непраходныя пушчы, багатыя зверам і птушкай. Праз нетры лясныя, на захад і поўдзень, цяклі хуткаплынныя рэкі, якія ажно кішэлі рыбаю.

Не дзіўна, што тут здаўна пасяліліся людзі. I сёння відаць сляды іх жыцця — маўклівыя курганы-валатоўкі ды гарадзішчы.

Шанавалі нашы далёкія продкі і пісьмовае слова. Сведчаць пра тое надзвычай цікавыя летапісы, што зберагліся да сённяшніх дзён. У самым даўнім летапісе, складзеным манахам Нестарам і названым «Аповесцю мінулых гадоў», расказваецца:

«Славяне прыйшлі і селі на Дняпры. I назваліся яны палянамі, а тыя, што сярод лясоў сталі жыць, драўлянамі. Славяне, якія рассяліліся паміж Прыпяццю і Дзвіною, завуцца дрыгавічамі. На Дзвіне селі палачане, а назваліся яны так па рэчцы Палаце, што ўпадае ў Дзвіну...»

З ВАРАГАЎ У ГРЭКІ

Дарог у той час яшчэ было мала. Людзі падарожнічалі часцей за ўсё па рэках, у чаўнах ці ладдзях. А зімою ездзілі ў санях, па закаваных лёдам рэчышчах.

На полацкай зямлі малыя і вялікія рэкі, быццам да роднай матулі, спяшаюцца ў абдымкі прыгажуні Заходняй Дзвіны. Міналі гады, і ў сутоках Палаты і Дзвіны паўстаў драўляны горад. Першыя жыхары назвалі яго Полацкам. У бойкім, выгодным месцы заснавалі сталіцу сваю палачане. Па магутнай Дзвіне, што ўпадае ў Варажскае мора (так у старажытнасці звалася Балтыйскае мора), ішоў адзін з напрамкаў славутага гандлёвага шляху «з варагаў у грэкі». Ён вёў са скандынаўскіх, а па-тагачаснаму варажскіх, краін у Візантыю — краіну грэкаў.

Чужаземцы падымаліся на вёслах ці пад ветразямі ўверх па Дзвіне, гандлявалі ў Полацку. Потым плылі далей, часам заварочвалі ў Лучосу. Вытокі гэтай ракі пачынаюцца паблізу Дняпра. Тут ладдзі цягнулі па зямлі на драўляных колах, як тады казалі, волакам, або наймалі новыя. I па вірлівай дняпроўскай вадзе, калі шчасціла адолець шматлікія перашкоды і небяспекі, спускаліся да цёплага Понт-мора (так у старажытнасці звалася Чорнае мора). Адсюль рукой падаць да Царгорада — сталіцы Візантыі. Не спалі ў шапку і полацкія купцы. Хадзілі ў абодва бакі: і да варагаў, і да грэкаў. Гандлявалі з размахам, добрым прыбыткам. Таму з кожным годам багацеў, разбудоўваўся Полацк, збіраючы пад сваю ўладу суседнія дробныя княствы.

РАГВАЛОД I ТУР

Далёка ў свеце ведалі полацкіх купцоў, а яшчэ далей — дружыну полацкую. Разам з кіеўскім князем Ігарам хадзілі ваяры-палачане вайною на Царгорад і бралі з грэкаў даніну. Нездарма ў мірнай дамове з Візантыяй, падпісанай у 945 годзе, упамінаецца полацкая княгіня Прадслава. Муж яе, пэўна, загінуў у нялёгкім баявым паходзе. А калі памерла і сама Прадслава, бацькоўскі пасад занялі яе сыны — Рагвалод і Тур.

У міры і згодзе жылі паміж сабою браты. Але двум арлам у адным гняздзе цесна. Параіліся княжычы, сабралі дружыну, прынеслі ахвяраванні богу вайны Перуну і выправіліся на баявых караблях — насадах — уніз па Дняпры, каб заснаваць новы горад.

Праз тыдзень вандроўкі спыніліся ў мясціне, дзе ў Дняпро ўпадае паўнаводная Прыпяць. Далей не выпадала плыць: зусім недалёка засталося да Кіева.

Калі прычалілі да берага, Рагвалод спытаўся ў жыхароў невялікага паселішча:

— Каму даніну плаціце? Адказалі яму жыхары:

— Кіеўскаму князю Святаславу, сыну Ігара. А Тур паглядзеў на неўтаймоўную прыпяцкую плынь і раптам спытаўся:

— Чаму завецца Прыпяццю гэтая рака? I пачуў ад сівога старэйшыны:

— Бо тры разы па пяць рэк упадае ў сястру Дняпра.

Спадабаўся такі адказ князю Туру. Падумаў ён і сказаў Рагвалоду:

— Пабудую свой горад на прыпяцкім беразе. Абняліся браты і развіталіся. Тур з маладымі воямі пайшоў да вытокаў Прыпяці, а Рагвалод з астатняй дружынай застаўся стаяць у прыпяцкім вусці, каб на брата знянацку не напала кіеўская раць.

Цэлае лета нёс варту Рагвалод у сутоках Прыпяці і Дняпра, пакуль не дачакаўся ганца. Добрую вестку ён прынёс палачанам: Тур збудаваў дзядзінец, заклаў новы горад і даў яму назву — Тураў.

«ДЗЕ КАЗА РОГАМ....»

Восенню, пакуль не замерзлі рэкі, Рагвалод вярнуўся ў Полацк. З радасцю сустрэла князя маладая жонка. Пяшчотна прыхінулася да мужа і сказала, што хутка ў іх народзіцца дзіцятка.

Мінула яшчэ два месяцы. Насталі Каляды — бадай, самае вясёлае зімовае свята. Сонца перастала паміраць, зноў павярнула на вясну. Пад маленькімі акенцамі полацкіх рамеснікаў і купцоў спыняліся хлопцы і дзяўчаты, спявалі калядныя песні, збіралі пачастункі. Не абмінулі яны і княскія харомы. Нават прывялі з сабой рагатую казу — апякунку будучага шчодрага ўраджаю. Праўда, саму казу напярэдадні свята прынеслі ў ахвяру богу жывёлы Вялесу, а замест яе па святліцы тупаў з маскаю на твары і ў вывернутым кажуху хлопец-зух. Ён смешна бадаўся з княскай прыслугай, пачціва кланяўся полацкаму ўладару і яго жонцы. А тым часам павадыры казы пад дуду-самаграйку спявалі:

Дзе каза ходзіць,

Там жыта родзіць,

Дзе каза хвастом,

Там жыта кустом,

Дзе каза нагой,

Там жыта капой,

Дзе каза рогам,

Там жыта стогам...

Шчодра адарыў Рагвалод каляднікаў: поўны мех загадаў насыпаць прысмакаў, каб механоша ледзь падняў пачастункі. Князь ганарыўся і ніколі не забываўся, што імя яго — Рагвалод — азначае валадар рога. Рога дзівоснага, багатага, пэўна, якраз такога, пра які расказваецца ў казцы «З рога ўсяго многа».

Пайшлі далей шчаслівыя каляднікі, а ўночы княгіня нарадзіла дзяўчынку. I па дзедаўскім звычаі полацкі князь даў маленькай дачцы частку свайго імя і назваў яе — Рагнедай.

ВЯНКІ

«Нашто лепшы клад, калі ў дзецях лад», — кажа народная прымаўка.

Цешыцца полацкі ўладар, гледзячы на сваіх спадчыннікаў. А іх ужо трое: пасля дачушкі княгіня нарадзіла Рагвалоду двух сыноў — Усяслава і Брачыслава. Асілкамі растуць малыя княжычы. Зусім нядаўна, леташняй вясною, бегалі глядзець на крыгаход, пускалі да Дзвіны драўляныя караблікі. Вунь яны, плывуць па рэчцы Палаце насустрач вірам і злосным хвалям. Ды не абы-куды кіруюць — у мора аж Варажскае!

То было летась...

А сёлета ездзяць абодва княжычы вярхом на конях і просяць патрымацца за дзіду ці меч.

«Добрыя заменяць нас ваяры, — усміхаюцца бывалыя дружыннікі-настаўнікі, — не застанецца слаўная полацкая зямліца без абаронцаў!»

Гэтыя словы быццам мёд былі на Рагвалодаву душу.

Не засмучала бацьку і любімая дачка Рагнеда. Усяго ў яе хапала: і цацак дзівосных, і завушніц-бранзалетаў заморскіх, і тканых залатою ніткай убораў. Але князёўне не сядзіцца пад наглядам нянек у святліцы. Любіць яна выбегчы насустрач сонцу, ластаўкай зляцець са стромкага насыпу дзядзінца і назбіраць букет вясновых кветак, каб потым з іх сплесці сабе вянок на галаву.

Ну, а самае чаканае свята ўлетку — безумоўна, Купалле. Вогнішчы на пагорках, песні і скокі да самай заранкі, пошукі дзівоснай папараць-кветкі ў гушчары... А яшчэ полацкія хлопцы і дзяўчаты пускалі на рачныя хвалі сплеценыя з летніх красак прыгожыя вянкі. Сустрэнецца вянок хлапчыны з вянком дзяўчыны — значыць, быць вяселлю!

Толькі Рагнедзін вянок чамусьці ўсё прыбівае да берага... Трынаццаць гадкоў князёўне. Яшчэ ўчора яна была дзяўчынкай, а сёння распусцілася нявестай-кветкай. Русакосая, вочы — як валошкі ў жыце, а постаццю зграбная, нібыта чарацінка. Уздыхаюць ды сохнуць па ёй маладыя дружыннікі.

ТРЫ БРАТЫ — ТРЫ ДАРОГІ

Кіеўскі князь Святаслаў, сын Ігараў, пасля перамогі над грэкамі вяртаўся з малою дружынай у Кіеў. Ён плыў на ладдзях па Дняпры. I ў гэты час напаў знянацку на кіян печанежскі князь Кура. Здарылася гэта вясной 972 года. Забіў жорсткі печанег Святаслава, зрабіў з яго чэрапа кубак і потым, святкуючы перамогу, піў віно з таго кубка.

Засталіся ўладарыць сыны Святаслава. Старэйшы сын Яраполк — у Кіеве, сярэдні Уладзімір — у Ноўгарадзе, а малодшы Алег — у драўлянскай зямлі. Яраполк і Алег былі ад адной маці. Уладзіміра ж нарадзіла паланянка Малуша, якая была служанкай у Святаслававай маці — княгіні Вольгі.

Праз некалькі гадоў пасля бацькавай смерці сталі браты паміж сабой варагаваць. Яраполк паверыў злым дарадцам і пайшоў вайной на Алега. Ратуючыся ўцёкамі, Алег упаў з моста ў глыбокі роў і загінуў. Пачуўшы пра братаву смерць, Уладзімір уцёк з Ноўгарада да варагаў. Сабраў там дружыну і разам з дзядзькам сваім Дабрынем зноў здабыў сабе Ноўгарад, забіў там Яраполкавых пасаднікаў.

Яшчэ больш знелюбілі адзін аднаго браты, сталі збіраць сабе новыя раці з марамі пра перамогу.

Дачуўся Яраполк, што ў полацкага князя Рагвалода вырасла дачка, нібыта кветка. I ўжо — на выданні. А за ёй стаіць сіла вялікая: полацкая і тураўская дружыны, здатныя адолець любога ворага.

Адчалілі ад кіеўскага берага Яраполкавы ладдзі. Кірунак — уверх па Дняпры, да слаўнага Полацка.

ПЕРШЫЯ СВАТЫ

Шмат прывезлі дарункаў у Полацк кіеўскія пасланцы. I золата, і срэбра, і посуд тонкай работы з салодкім пітвом заморскім. Але палачанаў не здзівіш багаццем — яны таксама не з бедных, ведаюць сабе цану.

Вядуць шаноўных гасцей у княскія харомы. Сустракае іх сам Рагвалод, гасцінна запрашае ў святліцу, дзе ад ежы і пітва аж ломяцца дубовыя сталы. Няспешна расказваюць вандроўнікі, што бачылі і чулі па дарозе. А потым Яраполкаў ваявода такі заводзіць сказ:

— Доўга мы хадзілі, доўга блукалі, пакуль на куніцын след напалі. Гналіся, гналіся за куніцай, у слаўны Полацк упусцілі і тут яе след згубілі. Сталі шукаці — аж след вядзе к вашай хаце. Распыталі ў людзей — памаглі ў бядзе. То не звер быў, не куніца, а красная дзявіца!

Кіўнуў барадаты сват Варажка сваім спадарожнікам, і тыя прынеслі ў святліцу вялікія, з пукатымі векамі куфры, паўнюткія ўсякіх падарункаў.

Заўсміхаўся полацкі ўладар, папрасіў пазваць на бяседу Рагнеду. I як толькі яна ступіла ў святліцу — падхапіліся з лаваў госці, бо такой прыгажуні ім не даводзілася яшчэ бачыць.

Сказаў Рагвалод дачцы:

— Вось прыехалі кіеўскія сваты. Ці пойдзеш за Яраполка? Гэтыя ўсе падарункі ён табе прыслаў.

Схіліла галаву маладая князёўна. Боязна пакінуць родны Полацк, любае сэрцу бацькоўскае гняздо!

Тады пакланіўся Рагнедзе ваявода Варажка:

— А яшчэ мой князь прасіў перадаць табе самае каштоўнае, што ў яго ёсць... — і падаў дзяўчыне маленькі пярсцёнак залаты, аздоблены блакітным каменьчыкам.

— Пайду за Яраполка! — паціху сказала са слязінкамі на вейках полацкая князёўна.

«НЕ ХАЧУ РАЗУЦІ РАБЫНІЧА...»

Дамовіліся Рагвалод з Варажкам, калі адбудзецца вяселле, і ваявода-сват, як на крылах, з радаснаю весткаю конна паімчаў у Кіеў.

А палачане, не адкладаючы, узяліся рыхтавацца да вялікага свята.

Аж тут, праз два тыдні, як ад'ехалі кіяне, новыя сваты завіталі ў Полацк. Гэтым разам — з Ноўгарада. Сярод іх быў сам Дабрыня — дзядзька князя Уладзіміра, родны брат яго матулі, ключніцы Малушы. Наўгародцы таксама не з пустымі рукамі заявіліся, нават больш прывезлі падарункаў, чым Яраполкавы сваты.

Быццам самых дарагіх гасцей, прыняў іх Рагвалод. Балюе, седзячы побач з полацкім князем, Дабрыня, як гарохам, ліслівымі слоўцамі сыпле, а вочы ў самога калючыя, хітрыя... Просіць нарэшце паклікаць Рагнеду.

Ступіла маладая князёўна ў святліцу. Нічога ў яе не спытаўся Дабрыня, а раіць, ледзь не загадвае, жонкаю стаць Уладзіміру.

Ды гордыя палачанкі не з тых, хто ад слоў сваіх адмаўляецца, з лёгкасцю забываецца пра абяцанае.

— Не хачу разуці рабыніча! — голасна, каб усе пачулі, адказала Дабрыню Рагнеда.

У даўніну існаваў такі звычай: калі дзяўчына ішла замуж, у знак пакорлівасці і згоды яна разувала жаніха.

Але полацкая князёўна не проста адмовіла сватам-наўгародцам, а назвала іх князя рабынічам, бо Малуша, ягоная маці, сапраўды прыслужвала княгіні Вользе — Уладзіміравай бабулі.

Заціхла музыка ў харомах полацкага ўладара. Счарнеў на галавешку твар Дабрыні. Ён даводзіўся Малушы родным братам і сам нядаўна хадзіў паднявольным.

Моўчкі ўсталі з лаваў наўгародцы і, не развітаўшыся, пакінулі святліцу.

ЖАХЛІВАЯ ПОМСТА

Уладзімір даведаўся ад дзядзькі Дабрыні, што сказала сватам Рагнеда, і страшэнна раз'юшыўся. Адразу пачаў збіраць вялікае войска, абяцаючы па грыўні срэбра за кожную спаленую полацкую страху. Як груганы, зляцеліся ў Ноўгарад драпежныя найміты. З надзеяй на блізкую здабычу першыя прыбеглі лучнікі плямёнаў весі, меры і чудзі. Потым з-за мора прывёў дзве тысячы варагаў ярл-ваявода Фуліер. I калі з-пад лёду адкрыліся рэкі, добра падсохла зямля, вясною 980 года Уладзімір знянацку напаў на полацкі край.

Позна даведаўся пра страшную небяспеку князь Рагвалод. Нават не паспеў паклікаць на дапамогу дружалюбных тураўцаў. Заставалася адно — хутчэй уцякаць. Але куды? Мо ў Кіеў, да будучага зяця Яраполка? Не, з такою ганьбаю лепей не жыць! Не ўмее Рагвалод паказваць спіну ворагу. Не ў яго натуры аддаваць на здзек і гвалт безабаронны рамесніцкі люд.

Выйшла насустрач злой навале полацкая дружына. Цэлы дзень кіпела зацятая сеча, але сілы былі няроўныя. Вымушаны быў Рагвалод адступіць за ўмацаваныя гарадскія сцены. Цэлы месяц стаяў аблогаю князь Уладзімір. Падцягнуў каменямётныя машыны — парокі, зрабіў у драўляных сценах праломы і ўсё-такі здабыў непакорны Полацк. Заліў крывёю вуліцы і завулкі, дабраўся па мёртвых палачанах да княскіх харомаў. Паланіў Рагвалода і яго сям'ю. Затым на вачах у Рагнеды загадаў забіць і бацьку яе, і маці, і двух братоў малалетніх, а самой адрэзаў касу. I назваў сваёю жонкай.

А Полацк — дымам пусціў. Нават ніводнай страхі не пакінуў.

Яшчэ праз некалькі дзён баявыя трубы наймітаў, ап'янелых ад людской крыві і нарабаванага дабра, зараўлі з новай сілай: «На Кіеў!..»

Зламаную нясплаканым горам Рагнеду служкі Уладзіміравы сілком пасадзілі ў ладдзю. Азіраючы зларадна чорныя папялішчы, Дабрыня махнуў паліцай-шастапёрам, і войска рушыла.

БЛУДАВА ЗДРАДА

Пра далейшыя падзеі падаюцца такія звесткі ў «Аповесці мінулых гадоў».

Прыйшоў Уладзімір з войскам да Кіева. I не было ў Яраполка сілы, каб выступіць супраць ворагаў. Зачыніўся ён за добра ўмацаванымі сценамі разам з ваяводам Блудам. Наўгародцы ж і шматлікія найміты акапаліся паміж Дарагожычам і Капічам. Затым Уладзімір паслаў патаемна ганцоў да Блуда з такімі словамі:

— Будзь мне сябрам! Калі заб'ю Яраполка, стану цябе шанаваць, як бацьку. I шмат дабра ты будзеш мець ад мяне. Бо не я, а Яраполк першы ўзняў руку на брата...

Адказаў Блуд пасланцам Уладзіміравым:

— Хачу з табой жыць у міры і згодзе! Сядзеў Блуд у Кіеве разам з Яраполкам, а сам прасіў наўгародцаў хутчэй ісці прыступам на горад, каб у гэты час загубіць свайго ўладара. Інакш ён забіць Яраполка не мог — баяўся дружыннікаў. Потым пусціўся Блуд на хітрыкі — сказаў Яраполку:

— Кіяне хочуць нам здрадзіць і просяць патаемна Уладзіміра хутчэй ісці прыступам. Трэба ўцякаць нам з горада!

Паверыў Яраполк ваяводу, уцёк з непрыступнага Кіева. I зачыніўся ў горадзе Радне, што ў вусці ракі Росі. Здабыўшы Кіеў, Уладзімір аблажыў Яраполка ў Радне. Пачаўся там страшны голад, бо аж да нашых дзён збераглася прымаўка: «Голадна, як у Радне».

Сказаў хітры Блуд Яраполку:

— Не выстаяць нам у Радне. Лепш памірыся з братам сваім Уладзімірам.

Пагадзіўся кіеўскі князь:

— Няхай будзе так!

Паслаў Блуд ганцоў да Уладзіміра:

— Збылося тваё пажаданне — прывяду Яраполка. Рыхтуйся яго забіць.

Засеў Уладзімір з дружынай у харомах бацькі свайго Святаслава. А Блуд тым часам раіў далей Яраполку:

— Пайдзі да брата і скажы яму: «Прыму ад цябе ўсё, што мне дасі».

Сабраўся ісці Яраполк, а ваявода Варажка, які сватам ездзіў у Полацк, сказаў:

— Не хадзі, княжа, да Уладзіміра, бо ён цябе заб'е. Уцякайма лепш да печанегаў і прывядзём адтуль моцнае войска.

Не паслухаў Яраполк Варажку, прыйшоў да Уладзіміра. I калі ён заходзіў у церам, узнялі на яго мячы два варагі. А паганы Блуд зачыніў дзверы і не пусціў на дапамогу свайму князю верных воінаў. Так загінуў Яраполк.

Убачыўшы, што князя забілі, ваявода Варажка ўцёк да печанегаў і потым шмат ваяваў з Уладзімірам.

ГАРЫСЛАВА

Па старадаўнім звычаі, калі дзяўчыну бралі замуж, ёй давалі новае імя. Уладзімір назваў Рагнеду Гарыславай, што азначала — славутая, пазначаная славай. Аднак пасяліў ён гордую палачанку не ў кіеўскіх харомах, а паблізу ад сталіцы, на беразе ціхай рэчкі Лыбедзі. Пазней гэтае паселішча людзі ў гонар Рагнедзінай дачкі Прадславы назавуць — Прадславіна. Ну, а першага з дзетак полацкая князёўна нарадзіла сына Ізяслава. Потым на свет з'явіліся сыны Яраслаў, Мсціслаў, Усевалад і акрамя згаданай ужо намі Прадславы дачушка Мсціслава. Не забылася, памятала Рагнеда-Гарыслава пра свой высечаны пад корань полацкі род. Нездарма назвала так дачок: першую — у гонар бабулі Прадславы, матулі князя Рагвалода, а другую — у знак таго, што адпомсціцца полацкая слава, знішчаная бязлітаснай Уладзіміравай рукой.

Сам пераможац не часта наведваўся ў Прадславіна. Цяпер яму хапала клопатаў, бо ён уладарыў і ў Кіеве, і ў Ноўгарадзе, і ў заваяваным Полацку. Часцей за ўсё Уладзімір весяліўся з дружынай, меў некалькі новых жонак, бо хадзіў тады яшчэ язычнікам, пакланяўся драўляным ідалам, якіх паставіў на дняпроўскім беразе. А калі зрэдку і завітваў паглядзець, як гадуюцца сыны і дочкі, дык адводзіў убок вочы ад Рагнедзінага дакорлівага позірку. Адчуваў Уладзімір: не даравала яму сілаю ўзятая жонка за смерць сваёй сям'і, за полацкія папялішчы. Не скарылася перад ім Гарыслава, па-ранейшаму яна — мужная князёўна Рагнеда.

Пабыўшы дзень-другі з дзецьмі, кіеўскі князь спяшаўся пакінуць ціхае Прадславіна, дзе нібыта ў палоне жыла Рагвалодава дачка.

«ТЫ — НЕ АДЗІН ТУТ!..»

Адна ў Гарыславы ўцеха — гэта дзеці. Дачушкі-шчабятушкі і сыночкі, як грыбочкі, — так ласкава называла іх сама княгіня. Хапае нянек у харомах. Але яна адна выхоўвае сваіх крывінак. Кожны дзень расказвае ім казкі ці паданні пра сівую мінуўшчыну, літары пісьмовыя паказвае, што для славян прыдумалі браты Кірыла і Мяфодзій. Вельмі часта ходзяць яны і на бераг Лыбедзі. Усе разам, нават Яраслава бяруць з сабою, хоць ён ад нараджэння хворы на ногі і зусім не можа хадзіць. Дзеці гуляюць, а Гарыслава глядзіць на рачную нястрымную плынь і ўсё пра штосьці думае. Доўга, нібы скамянелая, стаіць і не варушыцца, пакуль да яе не прытуліцца першынец Ізяслаў: «Мама, раскажы яшчэ пра Полацк!..»

Восем гадкоў стукнула княжычу. Статны расце вой. Толькі надта ўжо ціхмяны і задумлівы. Праўда, як зірне блакітнымі вачыма, быццам пырсне прыгаршчамі вадзіцы дзвінскай. Зашчыміць на сэрцы ў Гарыславы: якраз такія вочы былі і ў яго дзеда Рагвалода...

Міналі дні. Паміж прыслугаю пайшлі чуткі, что князь Уладзімір зноў надумаўся жаніцца. Гэтым разам з грэцкаю прынцэсай Ганнай. Доўга не заяўляўся ён у ціхае Прадславіна. I вось аднойчы, вяртаючыся са звярыных ловаў, заскочыў, каб пагалубіць сваіх дзетак. Прыехаў з гасцінцамі ды падарункамі, а яны чамусьці не спяшаюцца ў бацькавы абдоймы, туляцца палахлівымі птушанятамі да маці.

Добра пасля здабычлівых ловаў пасядзець у цёплай святліцы, выпіць віна ці мёду, адпачыць на мяккім ложы. Застаўся князь у жончыных пакоях начаваць. Хмельнаму ды стомленаму, соладка яму спіцца. А ў Гарыславы сэрца аж дрыжыць ад болю і пякучай крыўды. Прад вачыма, як наяве, паўсталі родныя твары забітых бацькі, маці, братоў малых... Забойца ж іхні — побач з ёю, Гарыславай. Даўно наспеў час адплаціць яму за здзекі!

Княгіня ціхутка ўстала з пасцелі, дастала з мужавага пояса нож і нахілілася над Уладзімірам...

I якраз у гэтае імгненне князь прачнуўся. Убачыўшы нож, схапіўся за жончыну руку. Сказала яму Гарыслава:

— Ты бацьку майго забіў, зямлю яго паланіў, а цяпер не любіш мяне разам з дзецьмі!..

Князь загадаў Гарыславе апрануцца так, нібы да шлюбу, сесці на белай пасцелі і чакаць, калі ён прыйдзе яе забіць.

Гарыслава зрабіла ўсё, як ён загадаў. Потым пабудзіла старэйшага сына Ізяслава, дала яму ў рукі аголены меч і папрасіла:

— Калі прыйдзе бацька, ступі яму насустрач: «Бацька, ты — не адзін тут!» Ізяслаў так і зрабіў. Уладзімір, калі ўбачыў у сынавай руцэ меч, сказаў:

— А хто ведаў, што ты тут? I апусціў свой меч.

ВЫГНАННІКІ

Назаўтра Уладзімір склікаў баяр і ваяводаў, расказаў ім, што здарылася ўночы. I папрасіў рады, што рабіць з Гарыславай. Здзівіліся баяры-ваяводы адвазе малога княжыча. I так парадзілі свайму князю: «Не забівай яе дзеля гэтага дзіцяці. Аднаві лепей бацькаўшчыну ёй і пашлі туды разам з сынам ».

Спадабаліся Уладзіміру такія словы. Загадаў ён забраць у Гарыславы дзяцей, акрамя старэйшага сына, Ізяслава. Пасля паслаў майстроў, каб яны збудавалі ў глухой мясціне на Полаччыне гарадок. Майстры аблюбавалі мясціну ў вярхоўях ракі Свіслачы. Цэлае лета звінелі там пілы і гахалі сякеры, а нявольнікі насыпалі абарончыя валы. Да зімы на выспе сярод балоцістага абшару вырасла паселішча. Кіеўскі князь назваў яго Ізяслаўлем. У гонар старэйшага сына. I калі як след усталявалася зіма, замерзлі рэкі, Уладзімір даў знаць, што Ізяславу і Гарыславе трэба пакінуць Прадславіна.

Слугі пагрузілі на сані скарб, яшчэ на адны сані пасадзілі маці з сынам і, не даўшы ім развітацца з астатнімі дзецьмі, рушылі ў няблізкую дарогу. З маўклівага шэрага неба церусіўся снег. Сняжынкі падалі і раставалі на шчоках у Гарыславы.

— Мама, ты плачаш? — раптам спытаўся дрыготкім голасам Ізяслаў і моцна-моцна прытуліўся да матулі.

— Не, сынок, — адказала яму Гарыслава, — то не слёзы, а расталыя сняжынкі...

I адвярнула ад сына твар.

Стары дружыннік з сівой барадою горасна ўздыхаў і з усёй сілы цягнуў да сябе лейцы, стрымліваючы коней. Сані імкліва несліся з гары да бялюткага рэчышча Дняпра.

АНАСТАСІЯ

Заснаваны па загаду князя Уладзіміра і названы так у гонар старэйшага сына, Ізяслаўль быў памежным вайсковым умацаваннем. Пабудавалі яго на даволі высокай гары каля балоцістай рэчкі, што ўпадае ў раку Свіслач. Непадалёку пачыналася зямля непадуладных кіеўскаму князю балцкіх плямёнаў. Каб бараніцца ад іх набегаў, у крэпасці неслі варту дружыннікі. З часам пачалі сяліцца тут і рамеснікі.

Гарыслава з сынам жылі пад пільным наглядам. Праўда, яны спадзяваліся, што пра іх забудуцца ў Кіеве. Але аднойчы, восенню 988 года, у іхні глухі куток нечакана завітаў сам Дабрыня. Разам з ім быў апрануты ў чорную сутану святар з крыжам на грудзях.

Шчодра адарыўшы княжыча і яго маці, Дабрыня сказаў:

— Князь Уладзімір прыняў новую веру, загадаў пасекчы і кінуць у Дняпро ўсіх драўляных куміраў, якіх раней шанаваў за багоў. А яшчэ князь пабраўся з грэцкай прынцэсай Ганнай. Цяпер у яго толькі адна жонка. Ты ж, Гарыслава, таксама вольная пайсці за новага мужа. Ён прыехаў сюды, вось, стаіць побач са мною...

I Дабрыня паказаў на зухаватага плячыстага баярына, які, нахабна пасміхваючыся, пазіраў на нявольніцу-княгіню, хоць сам быў невядомага ці, як даўней казалі, худога роду.

— Уладаркай я была, уладаркай і застануся. I нічыёй рабыняй не буду, — адказала Гарыслава Дабрыню і ўкленчыла перад святаром: — Ахрысці мяне, ойча, і накрый галаву маю хусткай. Хачу прысвяціць жыццё адзінаму і ўсявышняму Богу...

Дабрыню аж перакрывіла ад злосці: зноў непакорная палачанка паказала нораў. Адрынуты прылюдна кіеўскі жаніх стаяў, як апушчаны ў ваду, не ведаючы, куды хаваць ад сораму вочы.

Таго ж дня святар ахрысціў Гарыславу і пастрыг у чарніцы — так называлі тады манашак.

Рагвалодава дачка за сваё нядоўгае жыццё атрымала трэцяе імя, на гэты раз царкоўнае — Анастасія.

У той самы дзень, як запішуць потым летапісцы, па Божай волі сын княгіні Яраслаў, які з-за хворых ног не мог ступіць і кроку, пачаў зноў хадзіць.

РАГВАЛОДАВІЧ

Як і загадаў Дабрыня, дружыннікі за пару тыдняў склалі пасярод гарадзішча драўляную царкву. Невялічкую, цесную, адно як павярнуцца. Але сасновы жоўты крыж над стрэшкай бажніцы ўсё роўна ўзняўся вышэй за астатнія хаціны. Крыж нават відаць быў з-за драўляных абарончых сцен і пакуль нязвыкла кідаўся ў вочы мясцовым людзям.

Усе гэтыя дні чарніца Анастасія моўчкі, з гатоўнасцю прыслужвала цеслярам. Сама гатавала і падавала ім ежу, хадзіла да рэчкі мыць драўляны і гліняны посуд. Шмат хто з простых дружыннікаў пачуваў сябе ніякавата, ведаючы, што ім прыслужвае полацкая княжна, нядаўняя Уладзімірава жонка.

Між тым наперадзе Анастасію чакала яшчэ адно нялёгкае выпрабаванне.

На наступны дзень, як прывезены святар асвяціў новую царкву, шэрым дажджлівым ранкам Дабрыня загадаў паклікаць да сябе чарніцу.

— Я забіраю Ізяслава ў Полацк, — сказаў ваявода, — бо яму не тут месца, а на княскім стальцы. Такая воля бацькі яго — кіеўскага князя...

Анастасія нават не зварухнулася. Ніводным словам не абмовілася, толькі яшчэ ніжэй схіліла галаву ў чорнай хустцы.

I нечакана для самога сябе жорсткі Дабрыня адпусціўся, зжаліўся:

— Паклічце сюды княжыча... Няхай развітаюцца...

Неўзабаве Анастасія ўбачыла спалатнелы сынаў твар, затуманеныя слязьмі родныя вачаняты. Але не стала суцяшаць Ізяслава. Прытулілася вуснамі да яго халоднага лба і шапнула, каб толькі адзін ён пачуў:

— Помні, сыне, што мы — Рагвалодавічы, — і ўся здрыганулася, таропка сябе паправіла: — Ты — Рагвалодавіч...

Больш у жыцці маці і сын не бачыліся.

ЧАРНІЦА I КНЯГІНЬКА

Чарніца Анастасія засталася жыць у Ізяслаўлі. Яна была першаю манашкай на нашай зямлі, шчыра служыла Богу і простаму люду. Адкрыла пры царкве школу, вучыла рамесніцкіх дзяцей грамаце і Божаму слову. Дзякуючы ёй ізяслаўцы без прынукі, самахоць, прынялі хрысціянскую веру. Паступова драўляныя ідалы, якім яны пакланяліся, спарахнелі і згнілі. Праўда, аж да сённяшняга часу засталіся сляды старадаўніх звычаяў. Успомнім Каляды і Купалле — цудоўныя народныя святы, якія любяць і дзеці, і дарослыя.

Ізяслаў заняў дзедаўскі сталец, але не забыўся пра сваю матулю. Ён клікаў яе ў нанова адбудаваны Полацк. Мудрая ж чарніца, ведаючы помслівасць і жорсткасць былога мужа, не спяшалася на радзіму, на любыя сэрцу берагі Палаты і Дзвіны. Так і жыла ў адзіноце з ласкі сына, ягоных ахвяраванняў на маленькую царкву ў глухім памежным гарадку.

Асабліва клапацілася Анастасія пра малых сірот. Сама недаядаючы, ратавала іх ад голаду. Дзеці таксама гарнуліся да чарніцы, памагалі ёй прыбіраць у царкве, каб там было заўсёды чыста і прыгожа.

Паблізу ад Ізяслаўля ў Свіслач упадалі дзве невялікія рэчкі. Адна цякла каля абарончага вала, а другая — трошкі далей. З блізкай рэчкі Анастасія насіла ваду, а да рачулкі, што бруілася ўбаку ад гарадка, любіла хадзіць вясною і летам разам з дзецьмі па лугавыя краскі. З часам людзі прыдумалі назвы абедзвюм рэчкам. Першую, каля гарадка, назвалі Чарніцай, а другую — Княгінькай.

I ў нашы дні яны цякуць праз гарадок Заслаўе — гэтак цяпер завецца старажытны Ізяслаўль. Тут Рагвалодава дачка і скончыла свой жыццёвы шлях. Памерла яна ў 1000 годзе ад нараджэння Хрыстовага.

«НЕ МЕЧ, А КНІГА...»

Нібыта ўстрывожаны вулей, гудзе народнае веча. Вольныя рамеснікі крычаць ад абурэння, заклікаюць да неадкладнай помсты. Тыдзень назад ладдзі полацкіх купцоў з узнятымі вятрыламі пайшлі ўверх па Дзвіне. Наперадзе ляжала няблізкая дарога — аж да самага Понт-мора. На ладдзях было шмат усялякіх вырабаў майстравітых палачан: бондараў, ганчароў, гарбароў, замочнікаў, меднікаў... Усе яны чакалі прыбытку ад сваёй працы, а найперш солі, якую прывозілі з Понт-мора. Але іх спадзяванні не спраўдзіліся. Калі купцы з таварамі падышлі ў вярхоўях Дзвіны да дняпроўскіх волакаў, іх запынілі наўгародцы. I наклалі такую вялікую перавозную мыту, што нічога не заставалася, як павярнуць назад.

— Гэта спрадвеку былі нашы волакі! — не сціхаюць на вечы гнеўныя галасы. — Пашлем да Ізяслава! Няхай абразуміць свайго ненасытнага бацьку і яго наўгародскіх пасаднікаў...

У святліцу нячутна зайшоў дружыннік:

— Купцы да вас, княжа!

Ізяслаў адклаў убок прыгожа спісаны пергамент:

— Няхай зойдуць...

Малады князь ведаў: адбудзецца нялёгкая размова. Даўно ў полацкіх мужоў гараць вочы на дняпроўскія волакі, на гарады Усвяты і Віцебск. Хутка забыліся яны, что ўчыніў Уладзімір з Полацкам дваццаць гадоў назад. I хоць пасля хрышчэння кіеўскі князь жыве, быццам набожны дабрадзей, лепш не трапляць яму пад руку...

Ізяслаў наперад ведаў, што не саступіць баярам. Таму адразу ім сказаў:

— Не час варагаваць нам з Кіевам!

Аднак лепшага часу Рагнедзін старэйшы сын не дачакаўся. Ён ненамнога перажыў маці: памёр у 1001 годзе, маючы ад нараджэння ўсяго 25 вёснаў. У старадаўнім летапісе пра Ізяслава сказана:

«Быў гэты князь ціхі і лагодны, і смірны, і міласцівы, і вельмі любіў і шанаваў свяшчэнны чын манашаскі, і быў прылежны ў чытанні Святога Пісання...»

Ізяслаў невыпадкова названы летапісцам кніжнікам, адукаваным чалавекам, які дбаў пра душу сваю, спасцігаў мудрасць і праз напісанае слова. Не дзіўна, што ён заснаваў у горадзе над Заходняй Дзвіною школы, загадаў стварыць Полацкі летапіс, які, на жаль, не збярогся. Затое засталася пячатка з імем князя Ізяслава — самы даўні помнік нашага беларускага пісьменства. I яна яскрава сведчыць, што ўжо тысячу гадоў назад палачане былі пісьменнымі людзьмі, а Полацкае княства — краем з высокай культурай.

Пасля сябе Ізяслаў пакінуў двух малалетніх сыноў — Усяслава і Брачыслава. Усяслаў неўзабаве памёр. I на бацькоўскі сталец сеў Рагнедзін унук — Брачыслаў.

РАГВАЛОДАВЫ ЎНУКІ

У Кіеве, Ноўгарадзе і па іншых усходнеславянскіх землях уладарылі Рурыкавічы — нашчадкі варажскага ваяводы Рурыка, якога паклікалі на княжанне з-за мора. I толькі Полацкі край быў непадуладны чужынцам. Тут спрадвеку сядзеў на пасадзе Рагвалодаў род. Калі ж Уладзімір забіў Рагвалода, двух яго сыноў, а дачку Рагнеду сілаю ўзяў за жонку, кіеўскія і наўгародскія баяры спадзяваліся, што заўсёды будуць браць даніну з Полацка. Але гордыя, адважныя палачане думалі зусім інакш.

У 1015 годзе памёр вялікі князь Уладзімір. Кіеўскі сталец заняў яго сын Яраслаў, названы потым Мудрым. Ён усюды пасадзіў па гарадах сваіх спадчыннікаў. Адзін Брачыслаў Ізяславіч, унук князёўны Рагнеды, Рагвалодаў праўнук, яму не падначаліўся. Полацкае княства зноў стала незалежнай краінай — першай самастойнай дзяржавай на нашай беларускай зямлі. Ажно цэлае стагоддзе Брачыслаў Ізяславіч і яго сын славуты князь-чарадзей Усяслаў Брачыславіч кіравалі Полацкай дзяржавай. За палымяную любоў да сваёй радзімы скупыя на пахвалу летапісцы з павагай назавуць іх Рагвалодавымі ўнукамі.

Content

Уладзімір Ягоўдзік
Аповесць пра князёўну Рагнеду

«НА ДЗВІНЕ СЕЛІ ПАЛАЧАНЕ...»

З ВАРАГАЎ У ГРЭКІ

РАГВАЛОД I ТУР

«ДЗЕ КАЗА РОГАМ....»

ВЯНКІ

ТРЫ БРАТЫ — ТРЫ ДАРОГІ

ПЕРШЫЯ СВАТЫ

«НЕ ХАЧУ РАЗУЦІ РАБЫНІЧА...»

ЖАХЛІВАЯ ПОМСТА

БЛУДАВА ЗДРАДА

ГАРЫСЛАВА

«ТЫ — НЕ АДЗІН ТУТ!..»

ВЫГНАННІКІ

АНАСТАСІЯ

РАГВАЛОДАВІЧ

ЧАРНІЦА I КНЯГІНЬКА

«НЕ МЕЧ, А КНІГА...»

РАГВАЛОДАВЫ ЎНУКІ