Зуёнак Васіль

Вызначэнне

Васіль Зуёнак

ВЫЗНАЧЭННЕ

Падрыхтаванае на падставе: Васіль Зуёнак, Вызначэнне: Вершы, — Мінск: Мастацкая літаратура, 1987. — 167 с.

Рэцэнзент: Уладзімір Гніламёдаў

Copyright © 2015 by Kamunikat.org

* * *

Пaкуль хаджу па гэтай зямлі —

Нішто мне шляхоў не зачэрніць:

Ёсць вехі і знакі, што лёс мой вялі,—

Сутнасці вызначэнне.

Любая бяда для мяне паўбяды,

Во дваццаць другога чэрвеня

Стаіць двайніком за плячыма заўжды —

Пакут i слёз вызначэнне.

Прайшло праз дзяцінства ваенных дарог

Вогненнае перасячэнне.

Са мной— найвялікшая з Перамог —

Мужнасці вызначэнне.

І так, і гэтак дратуюць гады.

І свет наш — не з мёдам пчэльнік,—

За праўду стой, не муці вады —

Нязломнасці вызначэнне.

То сонцам адорыць, то градам паб'е

Ніву маю пад карэнне,—

Жыццё, я за ўсё удзячны табе —

Песні маёй вызначэнне.

Хоць поўдзень высока, ды ўжо на страсе

Мільгнуў мой прамень вячэрні:

Жніўё для парасткаў новых засей —

Няспыннасці вызначэнне.

Ад слова і памяці роднай зямлі

Мяне не грызло адрачэнне,—

І продкі са мной і нашчадкі былі —

Веры маёй вызначэнне.

І сыну бацькоўскі мой запавет,

Апошні наказ, даручэнне:

З імем Радзімы выходзіць у свет —

Будучыні вызначэнне.

ГНЯЗДО НА ЎЗМЕЖКУ

НАША ПЕРАМОГА

Калі з вайны вярнуўся мой парод,

Загойваў раны і падлічваў страты,—

Было адно ў нас: сорак пяты год

І наша Перамога ў сорак пятым.

Што сёння ў нас? Заводаў карпусы —

Хай пазайздросціць самы Форд багаты:

БелАЗ i МАЗ — эпохі галасы

І наша Перамога ў сорак пятым.

Вяселлямі зямля мая гудзе:

Па караваю i па сонцу ў хату.

Як бацька, полем жніўны дзень ідзе

I наша Перамога ў сорак пятым.

Касмічныя арбіты па плячы,

Вітае свет братоў маіх крылатых.

На мове зорнай — БЕЛАРУСЬ — гучыць

I паша Перамога ў сорак пятым.

Якая вышыня! — глядзі, мой сын,

З яе — шляхоў нязведаных пачатак,

Над ёй — чырвоны сцяг: на ўсе часы,

Як наша Перамога ў сорак пятым.

ПОЛЕ

Поле — не толькі зямля,

Гэта і неба, і ветрык,

І васілёк, што здаля

Свеціць душою прыветнай.

Гэта і жаўранка спеў —

Першынца хмаркі вясёлай,

Гэта надзеі пасеў,

Мудрасці жніўная школа.

Гэта i дождж, што ідзе,

Каб з ярыной паяднацца,

Гэта бяссонне людзей

І хлебадайная праца.

Поле — не поле без нас.

І перапёлкаю ў жыце

Кліча:

— У першы свой клас,

Дзеці, у поле бяжыце!

* * *

Як ад лесу, ад хат не ўцячы:

Хоць крыж-накрыж на вокнах дошкі,

Хоць здзічэла брыдзе па начы

Да астылае печы кошка,

Хоць заплёў над дзвярыма павук

Свае сеці для мух няцямкіх,

Хоць без цёплых дзіцячых рук

Іржавеюць астылыя клямкі,

Хоць Адамамі ў гарады —

Нібы ў райскі сад — з пяцісценак

Мы бяжым — прагрэсу плады

Атрасаць па спакуслівых цэнах,

Хоць па клетках глухіх камяніц

Ладзім новага лёсу пачатак,

Нібы пальцы, што з рукавіц

Паразбегліся ў норы пальчатак,

Хоць часамі носім раба

У душы i як сябру верым,

Хоць i знаем: эпохі сяўба

Зерне кідае толькі наперад,

І хоць будучыню за грош

Не збываем нікому,—

ды ўсё ж —

Пасля стрэсаў i рэвалюцый

Мы да хат яшчэ мусім вярнуцца...

ТАК I ЗАСТАЕШСЯ ЧАЛАВЕКАМ

Калі пачынаеш прыкідваць,

Колькі яшчэ не адкрыў на зямлі

Таямніц і загадан —

У кожнай расінцы,

У макулінцы кожнай,

У кожнай слязінцы...

А яшчэ дадасі, колькі там іх, сакрэтаў,

Дзе ты думкай і то не сягаў,

Бо нельга пра тое падумаць,

Чаго ты не знаў і не знаеш...

Калі ўсё гэта разам складзеш —

Хочацца богам зрабіцца,

Зразумела, міфічным,

Тым, якога няма

І з якога смяёмся,

Ды якому вядома і ўсё зразумела

На свеце...

Але тут жа згадаеш:

А колькі яшчэ застаецца

Аблогі,

Не ўзнятай нарогам,

Колькі трэба засеяць,

А потым пажаць, змалаціць...

А тут яшчэ ўчуеш:

Карова мычьщь,

Свінні рохкаюць,

Куры сакочуць,—

Трэба ўсіх накарміць, напаіць,

Бо інакш яны знацца з табой не захочуць..

Калі ўсё гэта ўспомніш —

За шапку хапаешся,

Кажушок ці куфайку —

Словам, тое, што ёсць пры даробку тваім

Ускінеш на плечы

І, адклаўшы да свята наступнага

Боскія тыя замашкі,

Неадкладную працу абрупіць бяжыш,

Бо, выходзіць, не толькі богам —

Трэба крышку пабыць чалавекам...

Так штодня, так штодня

Застаешся ім назаўсёды.

* * *

Перад судом галоўным,

Перад вялікаю стратай

Не называю віноўных,

Бо знаю: я вінаваты.

Я — вінаваты самы,

Самы пагубца галоўны,

Перад табою, хата,

Што засталася бясслоўнай.

Перад табою, мова,

Перад табою, мама,

Я не збярог ваша слова,

Я — вінаваты самы.

Я не пачуў на радзінах,

Я не спыніў па хаўтурах,

Я не сагрэў — адзінае,—

Што ад смярцей ратуе.

Я не знайшоў такое,

Каб страшным судом судзіла,

Каб не давала спакою

Адступнікам i за магілай.

ПЕСНЯ ВЕЧНАГА АРАТАГА

I кожны поле сваё ўзарэ,

Перш чым пайсці да зор...

З ненапісанага верша

Двое пас і два цені —

Полем крочым і крочым...

Дзень усё карацее,

І даўжэе шнурочак.

Конь спацелы натужна

Галавою хітае...

Век загонамі кружым —

І не знаем вяртання...

Прад зямлёй за паслугі

Я ўгінаюся крукам,

Зросся ўчэпіста з плугам —

Не разняць нашы рукі.

Баразной — грак панылы,

Нібы лес мой — з падлётам:

Неба ўзняў бы на крылах,

Ды не мае ахвоты...

Так і скача надозір

Па разорах суглею...

А ўжо ноч на парозе —

Хутка сонца датлее...

Поўня дзень мой надточыць,

Каб адолець аблогу...

Ары, ары, мой канёчак,

Да апошняга ўпрогу...

* * *

Табý супрацьлегласці — «ёсць i няма»,

«Усё ў сваёй скуры адвечнай» —

Нікому яшчэ не ўдалося зламаць,

І, зрэшты, ламаць недарэчна.

Адзіны міністр неразгаданых спраў

Дае ў невядомасць візу —

Мой розум, мой козыр між дрэў i траў...

Ды ёсць яшчэ тэлевізар.

Блакітны экран, блакітны каран —

Дзівіся i моўчкі маліся:

Кузюрка наўзе, i аэраплан

Ламае бар'еры ў высях.

Упобачкі ходзяць, ядуць i п'юць,

З жыццём гуляюць у фанты,

Нібыта ношку адну нясуць,

Крывавы Дантэс i Дантэ.

Касметыка з космасам, мітрапаліт

З метрапалітэнам зжыліся,

Як быццам яднае ix не дынаміт,

Як быццам яны сябры ўсе.

Шукаю гармонію —

нельга забыць:

Я — Розум, Адзіны, Вялікі,

Шукаю гармонію —

нельга завыць:

Я — Музыка, хоць не музыка.

«Усё ў сваёй скуры...»

Спытаю: чаму

Натура мая не збегла

У лясы? —

І палец шматзначна ўзніму...

Пачую адно: супрацьлегласць.

Спытаю: чаму адступае снег

І сонца ломіцца ў грудзі?

Пачую: вясна,—

не вялікі грэх:

Было так і, пэўна, будзе.

Хвала супрацьлегласці! Па крылу

Да палюсоў прыбіта...

Здабудзеш славу, бяссмерця імглу —

Ды зорак не зрушыш з арбіты.

НАША ПРАЎДА

Я верую, и мне не так больно...

Чэхаўская Ліка з кінафільма

«Сюжет для небольшого рассказа»

Праўда наша была сярмяжная,

Па-дзіцячы была сарамяжная,

Праўда наша — як птушка весняя:

Толькі воляю, толькі песняю,

Праўда шчырая i зычлівая,—

Гэтым праўда наша шчаслівая.

Праўда наша была бясспрэчная:

Toe ісціннае, што чалавечнае,

З праўдай мы, нібы корань з кронаю,

Кругавою жывём абаронаю,

Праўда крэўная i адзіная,—

Гэтым праўда наша праўдзівая.

Праўда наша была суровая.

Мы за праўду — на плаху галовамі,

У пятлі з Каліноўскім гінем мы,

Плацім Дальвамі і Хатынямі,

Праўда мужная і нязломная,—

Гэтым праўда і векапомная.

Векапомная і суровая,

Наша мужная і нязломная,—

Не была ты ніколі бяздомнаю.

Беларуская, ды не вузкая —

Чалавечная і праўдзівая,—

Не была ты ніколі шкадліваю.

Сарамяжная, і зычлівая,

І шчаслівая, і сярмяжная,—

Не была наша праўда прадажнаю.

ЖАЎРАНКІ

Амаль балада

Той шнур у полі быў як на пацеху:

Па ярыне — агрэх каля агрэха.

Смяяліся з Данілы нават дзеці:

То плеш, то грыва на зялёнай шчэці.

Як быццам не саха ішла загонам,

А вепрукі ўзаралі шнур ягоны.

Ды не зважаў на кепікі Даніла:

А што — калі з ім неба гаманіла?

І што — хіба не любіць ён парадак?

Зусім, брат, не,— тут проста быў выпадак...

Выпадак,— хоць зусім не выпадковы:

Нарог жытло аб'ехаў жаўрукова.

Гняздзечка з яйкамі пашкадаваў Даніла.

А цераз год такое прываліла,

Што хоць на поле не выходзь з сахою:

Ад жаўранкаў аж не было адбою.

Усе Данілаў шнур аблюбавалі

I гнёзды — ад праталін зладзьбавалі.

«Агрэх — не грэх,— зноў разважаў араты,—

Няхай смяюцца — я не вінаваты...»

I зерне ў глебу кідаў ля наседак...

А песня — напярэймы, песня — следам,

А песня — побач, з-пад мяжы, i з неба...

«Ат, i было б там з гэтых латак хлеба...» —

I пасміхаўся: слухаюць суседзі,

Хоць кожны з кпінамі агрэхі ўжо агледзеў..

Стаяў пад небам прадзед мой Даніла —

І за спіною прарасталі крылы.

І цешыўся: «Не пад'ясі ніколі,—

А песня во для ўсіх, над цэлым полем!»

АБ МАЗАЛЯХ

Век машынны пачаў забывацца,—

Век машынны, напомніць дазволь:

Што такое мазольная праца,

Што такое, урэшце, мазоль...

Колькі іх — вадзяністых, крывавых —

Распухірваецца на далані,

Аж пакуль не наб'ецца каравы,

Той, сухі, што нібыта з брані.

Той шчырун і штодзённы руплівец

Напаказ пухіром не тырчыць,

Не вылазіць з-пад скуры слівай,

Аб заслугах сваіх не крычыць.

Знаць не знаецца з пазалотай

І не дасць ён жартаўніку

Пасмяяцца: гультай за работу,

А мазоль — тут як тут — за руку.

Вось пра гэты — ходзіць пагудка,

Ад яго і прыслоўі ўсе,

Аб мазольнай нядолі чутку

Ён якраз на ўвесь свет і нясе.

Ён якраз і мазоліць вочы,

І садзіцца па доўгі язык,

Ці на пятку абновай ускочыць,

Як абношваеш чаравік.

Ды яшчэ ёсць «мазоль працоўны» —

Праз рамень перавіслы жывот,—

Гэта самы, кажуць, галоўны,

Што расце i расце з году ў год

А на той руцэ, спрацаванай

Не шукай мазалёу дарма,—

На прасмоленай, адшліфанавай

Не было іх раней i няма!

І таму прашу: век машынны,

З той рукайся заўжды даланёй,

Што ніколі мазольным аршынам

Не вымервала долі сваёй.

Бо на ёй — не таўро, не пракляцце

І зусім, брат, не мазалі,—

Гэта працы вузлы, багацце

Найчаснейшае на зямлі.

ДЗЕД

Стаптаўся кіёк дарожны,

Расплясканаю лапай ступае.

Hi стукнуць, ні грукнуць не можа,

Нячутна ідзе — як памяць.

Перасцярожна i слепа

Пыл узбівае пухлы.

Блуканняў i выраяў злепак —

Дарога — нібыта аглухла.

Не вабіць больш i не кліча

Далей загуменных прысадаў...

Хаваюцца ціха абліччы

У ракаўкі дзедавых згадак.

То прамільгне дзяўчына,

То ён — зухаваты хлопец...

Сплывае дзед аблачынай.

І ракаўкі час затопіць...

ПРЫПАР

Балада неперспектыўнай вёскі

Што ж гэта вы,

Дзядзькі і цёткі,

Дзяды і бабкі,

Прадзеды і прабабкі,—

Хіба не бачыце,

Як зарастае ў поле дарога,

Як зарастае поле сурэпкай,

Як пражэрлівы «каларадчык»

На вусах з хларафосным смуродам

(Гэты яд яму — нібы цыгарка)

На бульбоўнік выводзіць плойму —

Як і сам — жукоў паласатых,—

Іх бы трэба сабраць у вёдры

Ды спаліць, абліўшы саляркай...

Дзядзька Восіп,

Хіба не бачыш,

Як на печы, дзе грэў ты косці,

Лапушыцца, буяе крапіва,

А насенне з бярозы магільнай

Прарасло на парозе хаты...

Дзядзька Хведар,

А ты не заўважыў,

Як паехалі з селішча сцены

І газетныя моклі шпалеры,

Ад якіх ты шматкі адрываў,

Каб начную зрабіць самакрутку?

Кажуць, хаце тваёй пашэнціла:

Будзе ўжо амаль гараджанкай —

На садова-дачным участку

Будзе трускалкі есці ад пуза

І на градках лічыць гуркі...

Дзед Захар і прапрадзед Аўлас,

Ці вы бачыце, як журавель

Пахіліўся над студняй запалай,

Што капалі вы на падвор'і,

Каб нашчадкаў стагоддзі паіла?..

І паіла. А зараз не можа,

Бо вада застаялася ў зрубе,

Загнілася — няма каму піць...

Бабка Хіма, пяюха,

Ты чуеш:

Песень жніўных няма.

Толькі дружна

І натужна

Грукочуць маторы,—

Што жалезу да голасу нашага?!.

Вось таму камбайнёр і маўчыць,

Калі вечарам з поля вяртаецца,—

Знае цвёрда: не перакрычыш.

А прыедзеш дадому — якая

Будзе песня

Без поля і неба?

Песня там засталася — на полі,

Не спяваная i глухая.

Зімаваць на іржышчы будзе...

Ну а што як не перазімуе?..

Калыханкі таксама знікаюць:

На ўсю вёску — адзін унук,

Ды і той падкінуты з горада...

Вось дарога і зарастае...

А пажаць, пакасіць усё трэба,

Пакапаць усё трэба і выбраць...

Што ж вы гэта,

Дзядзькі і цёткі,

Што ж вы гэта,

Дзяды і бабкі,

Што ж вы,

Прадзеды і прабабкі,—

Што ж вы, мёртвыя —

Сорам у прыпар

На тым свеце ляжаць i лайдачыць.

Уставайце хутчэй!..

А потым —

Мы яшчэ раз па вас пагалосім.

TAKI БЬІЎ ЗНАК…

Гербы кавалі шляхта i князі,

Каб дрэва радаслоўнае адзначыць,—

Тады і слава будзе на мазі,

І справа будзе абяцаць удачу!

Пад ix аховай зборышча гуло

На сейміках ад пыхі засцянковай,

На гетмана якраз акрас было

У захудалым гербе шляхцюковым.

Не трапіў у гербоўнік гэты знак,

І на шчытах не красаваўся слынных,

І роду ён не знатнага — аднак:

Стаўляў яго першадрукар Скарына.

Гравюру тонкую выводзіла рука —

Глядзі, люд паспаліты, i кумекай:

У промнях сонца — рог маладзіка:

Як фас i профіль твару чалавека.

Адны казалі: «Гэта ноч i дзень,

Святло i цемра...»

Іншыя: «Францыску

Карцела перадаць зацьмення цень

У год, калі сустрэўся ён з калыскай...»

Мабыць, i так... Але хутчэй за ўсё

Быў маладзік хвіліны думнай знакам,

Што па начах бяссонна мы нясём

Пад спаконвечным кругам Задыяка.

А сонца — сімвал светлы пачуцця

І прамяністы поўдзень летуценняу.

Аблічча двухадзінае жыцця —

Развагі холад i агонь натхнення.

Прыгледзьцеся — заўсёды на мяжы,

Дзе сонечныя вусны, месяц ззяе:

Найперш падумай, а пасля скажы,—

І вучыць ён i перасцерагае.

Затое вочы ў сонца — нібы крык,

Яны ляцяць, як гукі роднай мовы.

І здаўся ўрэшце месяц-маладзік,

І адхінуўся, каб лунала слова!

На той выяве герб — аўтапартрэт:

Друкар Скарына ў сонечным абліччы

Дыктуе веку новы запавет,

Парушыўшы біблейскі строгі звычай.

Такі быў знак. Ён з Полацкай зямлі

Пайшоў у свет, зламаў маўчання крыгі.

Цябе мы — як надзею — збераглі,

Скарынінскае сонца, наша кніга!

КУПАЛА

Раздарыла сыноў сваіх...

Дастаеўскі, Міцкевіч, Біруля...

З імі голас, i зрок, i слых

Аддавала ў людзі матуля...

Раскідала зярняты свае...

Слыў чылійцам вучоным Дамейка...

Дзе, якая гнёзды віе

Аж за трыдзевяць мораў зямелька?.

Нібы крык — авансцэны абрыў...

І каб маці ўтрапёна маўчала —

Гэтак голасна ў свет гаварыў

Шверубовіч з Вільні — Качалаў...

Хтосьці зблізку забыў... Хто здалёк.

І аднойчы маці сказала:

— Ты збяры, прысаром ix, сынок,—

I тады ў людзі выйшаў Купала.

* * *

Якое малое зярнятка, а ў ім

Трывожна і чуйна космас,

Няспраўджаны, спіць, покуль воляю зім

Снуюцца завейныя кроены.

А дайце надзею вясны i цяпла —

Сузор'е выбухне раптам:

Травінка малая — правобраз крыла,

Крыло — прадчуванне галактык.

Якія мільярды ад зор да Зямлі:

Гады светлавыя — імгненнем.

Пылінкай касмічнай ляцяць караблі:

Няма — i ці будзе — збліжэнне...

A толькі скраніце арбіту Зямлі

На нейкую долю мінуты —

I хопіць, каб мігам агонь спапяліў

Ці холад планету ахутаў...

Якую ж нам тайну касмічную знаць

I мудрасць якую мець трэба,

Каб нашу Зямлю на далонях трымаць

I несці пад сонечным небам...

ПЫТАННЕ БОГУ

— Жывём — i дзякуй,

сэнк'ю,

мерсі,—

І нечага бога гнявіць:

Было б што паесці, было б што папіць —

І большага не прасі...

— А можа, той бог

сёння хоць бы ўявіць,

Што такое

мільён Хірасім?

І раптам бог адказаў: «Шкада,

Што бога няма. І вас

Здзівіць не магу. І адкрыць, як братам,

Што ядзерны ваш выбуховы запас —

Мільён Хірасім.

А гэта якраз

Амаль буду я:

нішто, пустата...»

ПІСЬМЫ

Як думы на фронт вадзілі

Салдаткі — дум камандзіры?

А так, як і пісьмы хадзілі —

Туды, у чорны агонь.

Спачатку ў цёплых руках,

Што абнімалі салдата,

Ці ў тых, маленькіх, якія

Ён браў калісьці ў далонь

І дыхаў, як на птушанятак...

За пазухай ці ў кішэні,

У сумцы ці ў торбе кужэльнай —

Дзе пешкі ішлі,

Дзе конна да станцыі дабіраліся.

Пасля цягнікамі ехалі,

Бывала, што i разміналіся

Дарогай з салдатам параненым...

А там, дзе ўжо дыхала фронтам,

Садзіліся на трохтонку.

А потым — крывавымі сцежкамі

Кароткімі перабежкамі.

Нібы патроны ў падсумку,

Паўзлі пад агнём па-пластунску.

I недзе на кропцы грымотнай,

Перад вышынёй няўзятай,

На крок ад удачы смяротнай

Траплялі ў рукі салдата...

На момант цішэлі траншэі,

На момант франты змаўкалі

Пісьмы, як птушкі, сядалі

І нешта на вуха шапталі,

І светла салдат усміхаўся,—

Вядома ж, не смерці сваёй...

СУСТРЭЧА

...умирая,

воплотиться

в пароходы,

в строчки

и в другие долгие дела.

Ул. Маякоўскі

На папялішчах i руінах Роўна

Яшчэ і напамінку не было

Taго праспекта, вуліцы галоўнай,

Яшчэ блакадай дыхала з балот.

Яшчэ ўрываўся па начах свінцова

Шал аўтаматаў у людскія сны,

Хадзіла рэха крокаў Кузняцова,

Разведчыка зняволенай вясны...—

Яна прыйшла сюды ў сорак дзевятым,

Дачка пакутнай віцебскай зямлі —

Той, што ў зямлянцы марыла пра хату,

Калі вятры завейныя гулі.

Яна прыйшла сюды — на рыштаваннях

Узняць крылата гмахі камяніц.

Праз дваццаць год ix роўна дваццаць стане —

Бяры любы аздобаю сталіц.

Змагалася Дазорцавай брыгада,—

I ў наступ з будаўніцамі ішла

Блакада сонца, радасці блакада,

Блакада ix дзявочага святла.

...Мяне сустрэў начны праспект шырокі.

Як роўны сон, над Роўна цішыня...

Ды я адчуў: я свой — не госць далёкі,—

Мяне сустрэў праспект яе імя.

I добры бог той позняе сустрэчы —

Пад ціхі шум замроеных прысад —

Тлумачыў мне тады Іван Бунечка:

— А тут во — беларускі далягляд:

Дазорцавай дамы, зямлячкі вашай,—

Ix два дзесяткі...

Раніцы святло

Мяне вяло не намяццю ўчарашняй —

Яе бяссмерце ў вокнах тых жыло.

І я паверыў — пэўна, бачыць Роўна:

Па вуліцы свайго імя што дня

Дазорцава ідзе — Любоў Пятроўна —

Туды, дзе рыштаванняў вышыня.

КВЕТКІ 41-ГА ГОДА

З выстаўкі карцін украінскай

мастачкі-самавучкі Кацярыны Бедакур,

галоўны матыў творчасці якой складалі кветкі

Чэрвень вусны соладка палыніў,

Колас мроіў прагай спарышоў.

Сорак першы год быў Кацярыне,

Сорак першы па зямлі ішоў.

Сорак першы — дата пад карцінай,

Hi грымот яшчэ, ні злых завей.

«Палявыя кветкі» — Кацярына

Гэты цуд нябесны назаве.

Вышыня, акрыленая сінькай,

Ловіць гукі таямнічых струн

З пэўнасцю, што кожная квяцінка

Мае ў небе зорную сястру.

Шлях Чумацкі, Млечны Шлях на ўзмежку

Красаваннем гоні апавіў,

Дзе пакуль што палявую сцежку

Сорак першы год не апаліў.

Неба i зямля ў адно зліліся —

Толькі не ад выбухаў яшчэ.

I палёў — яшчэ не мінных — высеў

Цішынёй — яшчэ жывой — цячэ.

Каб дыханнем кветкі-жіартаўніцы

Не сарвалі з галавы вянец,

На краёчку поля затуліцца

Мусіў незачэна-дзьмухавец.

Чыстацел, суніцы, канюшына,—

Што ні краска — да нябёсаў крон,

І нарэшце — пробліскам вышынным,

Рэхам сфер блакітных — васілёк.

А ў зеніце поля — там, на небе,—

Знак на ўсе касмічныя часы:

Два схілёных, два ў паклоне хлебным

Жытні i пшанічны — каласы.

Не ракетны, а шматкветны веер —

На вякі яе аўтапартрэт...

Сорак першы год. Пялёсткі веек.

І дрыжыць на кожнай вейцы свет.

ДАРОГАЮ МАКЕДОНІІ

Нібы козы, вінаградныя лозы

З пругкім выменем дыбяцца на падпоркі...

Вязáнкі лісця на сушылках —

У зáценьку, нібы гірлянды...

З падстрэшшаў — струкі

Ледзяшамі гарачымі...

Гармонія светлая гронак...

Філасофія тытуню...

Перцу чырвоны крык

з жоўтымі падгалоскамі...

А паміж небам i паміж зямлёй,

Як паміж сном i рэальнасцю,—

Горы

З абвалам каменнай памяці:

У алкаголь забойства,

У дым папялішчаў,

У маўчанне чырвонай крыві.

* * *

Хто ў век боегаловак і ракет

Схіляць галовы ўздумае бяздумна

Перад Зямлёй, калі ўжо ўвесь сусвет

Паўстаў на нашым скрыжаванні тлумным...

Змірыліся — зямляне, землякі,

Што трэба пакідаць сваю калыску.

Адно не знаем: застануцца з кім

Магілы мацярок i абеліскі.

Хто выйдзе ў поле з першай баразной,

Каб жаўрука шчаслівага паслухаць,

Каму ён скажа, як былой вясной

Было хоць зябка трохі, ды не глуха...

Бяры, Зямля, усё бяры ў запас —

I жніўны спеў, i сонечныя промні,—

Бо хто сагрэе, як не будзе нас,

Хто пра такія дробязі успомніць!..

Глядзіць глабальна час ракетны наш,

Хрыбет ламае звычкам непакорным.

І мы не людзі ўжо — мы экіпаж,

Што пралятае ў холадзе міжзорным.

І месіянскі ход календара

Штодня вяшчуе новага Месію,

Каб росчыркам ракетнага пяра

І раны ўсе i слёзы ўсе асіліць.

Стары-стары, наіўны белы свет,

Няўжо не пакідаеш ты надзеі

На крылах абяскрыленых газет

Зляцець туды, дзе зноў памаладзееш?..

Не трэба так, не пакідай Зямлі,

Давай, брат, разам завіхацца будзем,

Каб не ўцякаць, каб нашы караблі

Ляцелі расказаць, як добра людзям,

Як мы змаглі адолець чорны час,

Пасеяць праўды i свабоды зерне

На ўсёй Зямлі. I з гэтых зорных трас

Яе ніколі i ніхто не зверне.

* * *

Між прозвішчаў на плітах мемарыяльнага

комплексу «Прарыў» ва Ушацкім раёне

я прачытаў: «Зузёнак»...

Як гэта блізка ад мяне

І прозвішчам i сутнасцю...

Ляціць, ляціць — i не міне

Мяне той гук адсутнасцю.

Хрысціў адзін свінцовы знак

Тады Ушачу з Начаю,

Ды тое «з» было, аднак,

Мне лёсам не пазначана.

І свіст ягоны кулявы —

Як быў — навекі з Вамі ён.

Той зычны гук забралі Вы

З усіх маіх экзаменаў.

Стаю, схіліўшы галаву,

Перад каменнай кнігаю:

У гэтым прозвішчы — жывуць,

Майго дзяцінства дні гараць.

Адзіны гук... Ён не кране

Мяне сваёй астудаю.

Ён Вам — апошні — празвінеў,

I ўратаваны буду я.

Адзіны гук... I я хаджу

Над сонцам тымі сцежкамі,

Дзе Вы ўсміхаліся дажджу,

Калі ўраджаем цешыў ён.

Адзіны гук... Мне колькі жыць

Ён даў на свеце права —

Не знаю... Толькі даражыць

Мне вечна Вашай славай.

Калі ж трывога ўскалыхне

I ўстануць зноў брыгады —

Адно ў запасе i ў мяне

Ёсць «з» на той выпадак.

* * *

З веку ў век так было, з веку ў век:

Смерць шукала крывавае месіва,

Нараджала сірот i калек

То прашчой, то сякірай, то «месерам».

З веку ў век так было, з веку ў век:

Чалавек не здаваўся смерці,

Выплываў з акрываўленых рэк,

Каб кашчавую ў порах сцерці.

У агнях крыжавых, нажавых

Бараніліся людзі кагортамі:

Як жывыя супраць жывых —

Супраць мёртвых стаялі мёртвыя.

З веку ў век так было, з веку ў век:

Перамогу шукаў чалавек,

А душу i сілы бярог

Для галоўнейшай з перамог.

З веку ў век так было, з веку ў век:

Чалавек заставаўся сабою,

Перамогу шукаў чалавек

Над насіллем i над разбоем.

* * *

У часе сваім ляціш —

Не вернешся i не пакінеш.

У часе сваім сядзіш,

Як птушанё ў шкарлупіне.

Мільгаюць: май, лістапад —

Язда ў нерухомым вагоне.

Няма вяртання назад,

I будучыню не дагоніш...

* * *

Як дзіўна ўсё

I нечакана ў гэтым свеце!

Жывеш, жывеш — i раптам адкрываеш:

Кол і калона —

А яно ж,бадай,

А дно і тое...

Так — амаль адно,

Калі зірнуць у корань

І калі...

(Не-не, я тут зусім не са свайго запечка —

Но той выпадак, дзе паэт смяяўся,

Што Апалон славуты з Бельведэра

Здаецца горшым за пячны гаршчок...)

...вось проста так — па сутнасці — паставіць:

Кол i калона... Крэўныя...

I ўсё ж,

Усё ж — неверагодна!

Кол, на якім трымаецца пляцень,

І каланада, скажам, Калізея...

Мачулішча і Рым,

Пляцень і Калізей...

Неверагодна!..

РАЗВІТАННЕ КАЛІНОЎСКАГА

Хто адгадае і хто адкажа,—

Пакуль маўчыць народ,

Якая праўда на сэрца ляжа

Мне праз тысячу год?

Адно толькі знаю: бог нас накінуў.

Страшней пятлі і турмы,

Калі мы ўсё яшчэ не краіна:

То край, то ўскраіна мы.

Адно толькі знаю: паўстаць за волю —

Сваю — павінен народ.

Іначай вольным не быць ніколі.

Рэкі ўзрываюць лёд.

Шляхі не купляюць за няць капеек —

Бяруць іх жыццём сваім.

Бунт не на плошчы — у сэрцы спее

І памірае ў ім.

Пакуль застаецца з нашага стану

Хоць бы адзін жывы,

То не лічыце справу прайгранай.

Народ прад'явіць правы.

* * *

Зязюля, сівая «зегзіца»

Дагістарычных эпох,

І сёння табой ганарыцца

Расчулена можа сам бог.

Яшчэ не была ты «кукушкай»

У нашай славянскай радні,

А ўжо аб'явілася птушкай,

Што людзям адлічвае дні.

Hi нашаю, ні ўкраінкай,

Hi рускай яшчэ не была —

«Зегзіцай» раняла слязінкі,

Як шэрае пер'е з крыла.

Куваннем сваім прарочым

Ужо i тады, як з нябёс,

Ты нам адкрывала вочы

На час, на вечнасць i лес.

I верылі мы штолета

Тваім гаротным слязам,

Хоць ведалі: песню гэту

Не самка складае, а сам...

А ты, маладая «зегзіца»,

Падкідвала яйка ў гняздо

Чужое, нібы парадніцца

Хацела з чарнявым драздом,

Ці з нейкім салоўкам, ці з сойкай...

I кожны тваё насланнё

Карміў i на вылет «з-сабойку»

Апошнім даваў птушанём...

Зязюля, сівая «зегзіца» —

Жаночыя слёзы мужчын...

Паслухаеш — i праслязіцца

Сам знойдзеш паўтузін прычын.

«Ку-ку» ды «ку-ку» — адгукнецца

I памяць, i прышласці міг...

I слухаем. I здаецца:

Вяшчуеш ты долю на ўсіх.

І гэтак з налецця ў налецце

Па-беларуску з імшар:

«Ку-ку» ды «ку-ку»... І здаецца:

Зямны адгукаецца шар.

І верым, зусім па-дзіцячы,—

Такі ўжо, выходзіць, народ:

Аднойчы з намі паплачаш,

А мы будзем верыць сто год...

НА ТВАЁ, ЖЫЦЦЁ, НЕЗБАВЕННЕ...

Іх імёны — слава народная,

Іх імёны — боль на стагоддзі.

Перад вечнасцю i свабодаю:

Авакум, Пушкін, Лермантаў, Гогаль..

Больш не будзем згадваць нікога:

Хопіць іх, покуль сонца ходзіць.

Хопіць іх на тваё сумленне,

На тваё, жыццё, незбавенне.

ГОЛАС

Агнявы мой рубеж, пераправа

Ў небыццё, у бясконцы час.

Ды за мной застаецца права

Іншы раз прыходзіць да вас.

Я іду — як трава — нячутна,

Я іду — як зоры ўначы.

Ваша памяць i ваша сутнасць —

Зноў іду я: перамагчы.

Паглядзець — у сэрцы i ў вочы,

Паглядзець у душы жывых.

I калі хто адстаў ці збочыў —

Я пачую. Раней за ўсіх.

ПАСТУЛАТ ВЕРЫ КАНЦА XX СТАГОДДЗЯ

Апакáліпсіс новы адкрыты:

Пасля атакі ядзернай

Ноч цемраю першабытнай

На планету нашу асядзе.

Антарктыда атамнай эры

Ў сэрцы Азіі i Амерык.

Фракі клеркаў — чорнае з белым

Як пінгвіны заледзянелыя.

І над нашым апошнім маем

Б'ецца сонца птушкаю шэрай...

Замярзае мой шэпт, замярзае

І крычыць: «Не веру, не веру!»

Што з-пад ядзернага парасона

Не вырвуцца ўсмешкі нашы

І наўздагонку сонцу

Лісцём затрымцяць апаўшым,

З-пад веек — завейных карункаў

Вочы зірнуць папрашайна,

I празвіняць пацалункі

Стылым! ледзяшамі...

Веру — хоць формула вецер

I холад касмічны вяшчуе,—

Веру: мяне на свеце

Вусны твае адчуюць.

АДНОЙЧЫ

Любіў калісьці ў неба я глядзець —

На песеннага жаўранка ў зеніце,

Што кропачкай высвечваўся ледзь-ледзь

На промні сонца, выспелата ў жыце.

Любіў калісьці ў неба я глядзець —

На вырай развітальны i няўлоўны,—

І пачынаў паціху сам ляцець,

І сам рабіўся птушкаю бяздомнай.

І так на сэрцы горасна было,

Як быццам ты ў той песні адлятала.

І рэха з неба голасна плыло

І за лясамі глуха ападала..

Яго шукаў, знаходзіў i губеляў...

І раптам скалыхнуўся свет аднойчы,

І паплыла за выраем зямля.

І я стаяў прад ноччу. Вочы ў вочы.

І покліч жураўлінае трубы,

І той жа лес — на даляглядзе грэбень,

І той агонь пакутны ў гуках быў,

Ды толькі не было цябе ў тым небе...

* * *

Крыўды я не лічыў —

Не такога талану.

Ціха раны лячыў

Тым, што быў пастаянны:

І табе, і сабе,

І агульнаму лесу —

Як жніву і сяўбе,

Як зямлі і нябёсам...

Пастаянства — мой шчыт —

Называеш бяскрыллем...

Пастаянства граніт

Стаў цяжэй надмагілля...

* * *

A гара з гарой —

Не бяда з бядой...

Горы бачацца —

Ды не сыходзяцца,

Беды сослепу —

Гуртам водзяцца.

Горы хмурацца

Адлучоныя,

Беды журацца

Незлічоныя.

Горы хмурацца

Перад кручамі,

Беды журацца —

Неразлучный...

Дум расстайных рой

Як гара з гарой,

А бяду з бядой —

Не разліць вадой...

* * *

Ля якіх сталіц,

Дзе — сустрэча тая:

На шляху стаіш —

А дарожку пытаеш...

Не вялікі падман,

Ды была б зачэпка...

...Пераймае туман,

Дзе воду мне чэрпаў...

Ля мурожных стагоў

Глуха стынуць ночы,

Як адсутнасць таго,

Хто глядзіць у вочы.

СТУДЭНЦКАЙ ВУЛІЦЫ

Для іншых ты Студэнцкаю не станеш —

Даўно ў цябе ўжо новае імя.

А для яго — трывожна i расстайна

Твае масткі драўляныя грымяць.

Як што забыў i ўспомніць дужа хоча,

Як што згубіў — не знае толькі дзе,—

Але сюды шукаць ідзе штоночы

І ўспамінаць — адно сюды — ідзе.

Калі ў дварах аглухне брэх сабачы

І гарадок з-за аканіц-павек

Не гляне нават,— ты скажы — ці бачыш

Сутулена праходзіць чалавек.

Спыняецца — няма ў каго спытаць,

Ідзе — пытанні вырастаюць роем.

І незнарок ягоная вярста

Ca мною сустракаецца парою.

Не-не, прабач, я знаць яго не знаю,

Я толькі знаю, што яго вядзе.

Той — малады, прыгожы — заклінаю:

Сагрэй яго, не пакідай нідзе.

Гукай яго. Каб сэрцам не заснуў,

Каб не панік на сцежках адмірання —

Няхай успомніць пра сваю вясну,

Няхай успомніць пра сваё каханне.

ЗАЗІМНАЕ

Ой, пайду, прайду

полем чыстым я,

Хмарку выведу,

снягі высцелю.

Дзе па выбаях

восень бегала,

Снягі выбелю

бялей белага.

Снягі выбелю,

дружка выберу —

Пакахаю раз,

а сем выверу.

Клікну раненька

па гулянейка:

— Быць з табой нам лес,

малады Мароз!

* * *

Усё — як жыццё — выключаецца:

Сонца, вясна, квітненне...

Толькі дождж... Ідзе, не канчаецца

І ні хвіліны збавення.

І ты ўсё ідзеш. У «ніколі».

У дождж адыходзіш, як вечнасць

У стылую ноч, за якою

Hi будучыні, ні сустрэчы.

* * *

Не, пакуль на касмічным падворку,

На квадраты атак падзеленым,

Хоць адна застанецца зорка —

Застаецца мая надзея.

Столькі знаю я, столькі мне трэба

Перадаць вам, браты невядомыя,

Што тварылася ў нас, пад небам,

Што зрабіла Зямлю бяздомнаю...

І калі ў гэтым свеце горкім

Штосьці вам сказаць не паспею,

За мяне дагавораць зоркі —

Чалавека яны разумеюць.

* * *

Мой анёл-ахоўнік,

Няма такіх трывог,

Каб ix табе грахоўна

Перадаверыць мог.

Лічы сабе як хочаш,

Ды толькі мне відней:

Ты шэпчаш: «Збочыў, збочыў...»,

А я — ішоў прамей.

Наўслед маёй няўдачы

Не хмурся з-за пляча —

Няўдачу перайначу,

Перамагу адчай.

I не шапчы на вуха,

Не перасцерагай,

I скруху-векавуху

Прыспаць не памагай.

Не пералічвай крокі

I сэрца рытм i лад,

Не выдавай па крохах

Жыццё мне на пракат.

Усё бяру на плечы,

На ўласную душу,

Аб лёсе чалавечым

Апекі не прашу.

Тут, мой анёл-ахоўнік,

Абачлівасць мая,—

Тут буду я вярхоўны,

Галоўны — буду я!

* * *

Люблю той подых лета нясмелы,

Той позірк пралескавы з-за куста,

Калі асіна паружавела,

Калі бяроза на паўліста,

Калі да венікаў вунь як далёка,

Як да замуства ў шаснаццаць год,

Калі вярба, набрынялая сокам,

Скручвае дудку — вадзіць карагод,

Калі над лотаццю рогат i войкат

Жабы спраўляюць, як сто маладзіц,

I чарнакніжніцай грэшная вольха

Азы пісьмёнаў вясновых цвярдзіць,—

Люблю цябе, майскае перасяленне

Бога вайны ў перуноў чараду,

Люблю цябе, крэўнае зазямленне

Касмічных дум i касмічных душ.

* * *

Здаецца, што ўсё напачатку:

Шляхі i жыцця далягляд,

Ды час прыпляснуў пячатку:

Вяртання няма назад.

Наперад, наперад, наперад —

Да рысы, таемнай для ўсіх,

Якой ні травінцы, ні зверу,

Hi зоркам не перадасі.

Якую ты мусіш адолець,

Каб з юнымі ўсё падзяліць —

I волю, i гэту няволю

Ў свой час каляіну ўступіць...

* * *

Сыну Сярожу

У жніўні, як свята палоска,

З усходу істужка святла —

Жывая, а не пагалоска —

У куток мой паўночны прыйшла,—

Не той, што «на поўначы дзікай»,

А проста на поўнач акно,—

I сонца тут клікай не клікай —

Нічога не чуе яно...

І вось табе — шчасце якое —

Звініць на пахмурнай сцяне:

З акна — цераз два пакоі —

Прарвалася да мяне.

Ты сёння адкрыў свае дзверы,

А я не закрыў свае,—

Палоска, ды поўнаю мерай

Мне сонца сёння стае.

Палоска — вясны адгалоскам,

Усмешкаю, хітрай, тайком,

На беразе сенакосным

З русявых валос касніком —

Мабыць, на хвіліну, не болей,

Раптоўна, праз двое дзвярэй —

Злілося з ацішаным болем:

«Прыйдзі, абнадзей, абагрэй...»

ЗОРНАЯ ПРОСЬБА

Наш век да лірыкі не схільны:

Што ў небе мройным калясіць,

Дзе поўня бурбалкаю мыльнай

Загадак страчаных вісіць?

Усё там ясна, зразумела,

I ўжо да зор падаць рукой,—

Хто ж будзе іх лічыць нясмела,

Блукаючы па-пад ракой?..

Планеты вогнішчаў начлежных,

Смех сенакосных буданоў,—

Ля тэлевізараў улежна

І ўежна дрэмле ўсё даўно...

Ляцім, як мухі на скарынку,

З-пад неба зорнага дамоў:

Нашто спяваць — ад пуза «скрынка»

Дае i песень i прамоў...

Ці паскарэнне, ці старэнне?

Хутчэй ідзём ці ўсё цішэй? —

Ды ёсць пагроза стаць стварэннем,

Што зор не бачыць з-за вушэй,

I хрукнуць: «Атамы, не болей,

У тэрмаядзерным катле...»

...І зоркам не заззяць ніколі,

А толькі так вучона тлець?..

Хай неадольны час імчыцца,—

Каго — не знаю, а прашу:

Вярніце небу таямніцу,

А закаханым — іх душу.

* * *

При народе, в хороводе

Парень девушку обнял,

А девчонке стыдно стало,

Стала плакать и рыдать...

З рускай народнай песні

Цяпер усе, як паэты:

Пачуццяў сваіх не хаваюць.

Дзяўчат перад белым светам

І ціскаюць, і абнімаюць.

Вісус вусаты вісне,

Як хмель на тыніне тонкай,—

Стыдаешся, то адвярніся

І дэфеліруй з жонкай...

Абранніцы пры народзе

Рукамі хлапцоў аплятаюць...

І позіркі людзі адводзяць:

Паэзія... ды не тая...

ДЗЕТДОМАЎЦЫ

Чародкай вераб'інай

Дзяўчынкі, хлапчукі.

Палонілі машыну —

Аўтобус гарадскі.

А людзі не ўсміхаліся,

Як водзіцца заўжды,—

Маўчалі ці шапталіся,

Як ля чужой бяды...

Гарэзліва-няўтомныя,

Каленкі ў сіняках —

Сучасныя дзетдомаўцы,

Сіроты пры бацьках,—

Якія вы ўсе розныя

І як падобны ўсе...

Настаўніца пагрозліва

Вачыма гурт пасе.

Паправіць — то каўнерык,

То банцік-матылёк...

А я — вачам не веру,

А я — гляджу здалёк:

Я помню вас, дзетдомаўцы —

З агню, з-пад куль, з вайны,—

Вядомых, невядомых

Бацькоў сваіх сыны.

Вы імі ганарыліся,

Хоць i не зналі ix...

Стаіць хлапчук, жывы ліс.ток

Бацькоў сваіх чужых...

Чупрыну непакорную

Пакінуў белы госць...

I жоўтыя, i чорныя

Таксама трохі ёсць...

Хто ён? Баксёр плячысты?

Піжонскі элемент?

З машной тугою выстар?

Курсант альбо студэнт?..

Адна душа сказала б...

Ды не пачуеш ты:

Душа стаіць вакзалам,

I тлумным, i пустым.

Тут ад цябе запорамі

Замкнёны дзверы ўсе...

І маладосць заворваюць

Маршчыны пакрысе.

Каханне разбасячана,

І хто бярэ віну,

Што ў нас дамы дзіцячыя

Растуць, як у вайну?..

Прыпынак. Без прынукі

Спяшаюцца яны —

Дзетдомаўцы-унукі,

Дзетдомаўцы-сыны.

Шчабечуць, нібы птушкі,

Ажно зямля пяе —

Дзетдомаўкі-дачушкі

І ўнучкі... А чые?..

Ці злога, ці наіўнага

Кахання

гурт ідзе...

І мама калектыўная

Той ланцужок вядзе.

ДВА ПОЗІРКІ

Болей сонца не засвеціць,

Як вясной было i летам.

Хто сагрэе, хто прывеціць?

За акном — сканчэнне свету:

Ён ідзе, а я гляджу...

Замятае след завея,

І зіма — абдымкі насцеж,

Стыне сэрца і нямее...

Ах, вярнуць бы тое шчасце:

Я іду, а ёй — глядзіць...

* * *

Заснежаная леснічоўка,

На пяць вянцоў — ледзяшы.

Ні гуку... І раптам шчоўкнуў

Хтосьці ў напятай цішы.

І раз, і другі, і трэці...

Я позіркам да вершалін

Бяроз перабраў усё вецце,

Абшарыў лапы ялін.

Магчыма, злуе вавёрка,

Што ў царства яе зайшоў?

Ці клёст завіхаецца вёрткі,

Кормячы малышоў?..

А праз хвіліну якую

Я сам з сябе рагачу:

Ды гэта ж я кроплі цікую

І пульс капяжа лічу!..

Праверыў: як мой — дакладна

Ў мінуту — семдзесят пяць.

Стаю — абвяснелы і рады,

А кроплі — на снег ляцяць.

І хоць над вечар марозік

Вяртаўся ў куток лясны,

Я знаў: вясна на парозе,

Здаровы пульс у вясны!

Хай снег таўчэ ў сваёй ступе,

Пяклуецца хай зіма,

Аднак — што вясна наступіць,

Сумненняў ніякіх няма!

НА ДАРОГАХ ВЯСНЫ

Хоць яшчэ на лютаўскім замку

Сонцам назапашаная клець —

А пагорак стылую шчаку

Падстаўляе весела пагрэць.

Сочацца з-пад снегу ручайкі,

І ад вераб'інай гаманы

Зазвінеў лядзяш — марозны кій

На дарогах маладой вясны.

* * *

У віхурным покруце дзён

Па астрагале ўверх дзярэшся,

Ставіш борці, a ўсё не відзён

Рой жаданы з твайго паднябесся.

У бары ад сасны да сасны

Ходзіш з лесвіцай той сукаватай...

Сняцца борцям мядовыя сны,

Мне — гасцямі поўная хата.

І частую ўсіх весела я —

Па калейцы й гуртом — без прымусу.

Кожны госць — гэта песня мая...

Заклікаем сяброўскім хаўрусам:

Сонца, сонца,

Хадзі пад аконца:

І табе ёсць мёду

Поўная калода!..

Адлятаюць мядовыя сны,

Hi кавалачка сонца ў аконцах...

Пачакаем новай вясны —

Мёд салодкі самы на донцы.

* * *

Спрачацца аб славе не будзем —

Гісторыя дасць адказ.

Адно толькі: добрым людзям

Насцеж i дзверы i час.

НА ВЯСНУ

Вось i люты-лабагрэй

Зарыпеў ля весніц.

Кот грабецца да дзвярэй,

Стала іншай песня.

Хай пакуль i думаць грэх

Пра юрлівы марац,

А ўжо ён, абраннік стрэх,

Ходзіць з ласым тварам.

Не да печы, не да сну —

Ловіць пахі носік,

Хвост — трубою, на вясну,

Як жазло, узносіць.

Вільчык мроіцца ў цішы,

Просіць адгукнуцца,

І ўжо кошкі на душы

Кожны дзень шкрабуцца...

ПРAЗ ПЕСНЮ САЛАЎІНУЮ

Ноч радарам-поўняй

Кожны куст абмацвае:

— Хто ён, хто віноўны

За ўцечку інфармацыі?

Хто знайшоўся гэткі,

Выкрадальнік тайны,

І з якой разведкі? —

Цішыню пытае.

Закаханым вестку

Хто разнёс маланкай,

Што бягуць да ўзлеску

Ўсе на пагулянку?

Што танок заводзяць

І вясну вітаюць,

Хлопцаў карагодзяць

І ў зіму вяртаюць —

Каб зазнайкі зналі:

Ля каханых сцежак

Ходзіць побач з маем

І завейны снежань...

Хто аб веснім свяце

Ўсім шапнуў на сэрца?..

Хопіць, ночка, траціць

Клёк у паняверцы!

Стань лепш той — адзінаю,

Не чытай натацыі:

Праз песню салаўіную

Уцечка інфармацыі.

* * *

Як хочацца падпільнаваць імгненне,

Калі з пупышак выпырхнуць пялёсткі,

Ды не ўцікуеш:

ёсць прадквецця геній,

І ён не любіць лішняй агалоскі.

Ёсць геній таямніцы, і жыве ён

Пад гэтай непрыгляднаю лушчынкай,

Што знікне ўраз — і дрэва руя?авее

І над зямлёй шугае аблачынна.

Тады — усе любуйцеся! І верце

У знак наканаванасці прыроды,

У гэту квецень і ў сваё бяссмерце,

Якое тут — цяпер і назаўсёды.

ЛІПНЁВАЕ

Дзень пчэльны, сонцам поўненькі,

Звініць на цэлы свет.

Крамяныя бульбоўнікі

Аздобіў сіні цвет.

Рыпіць над полем вáгамi

Паўдзённая сухмень.

Вусы — піўцо з прысмагаю —

Пагладжвае ячмень.

Зязюля аблінялая

Задыхана ляціць:

«Дзяцей не гадавала я,—

То хто ж падасць мне піць?..»

Бусліха трызніць Афрыкай,

А бусел-целяпень

Навіны тэлеграфныя

Збірае на слупе...

Дзяжурыць ён па графіку

Ў тым, ля дратоў, гняздзе:

«Сюды б мне, кажа, Афрыку,

Як сівер загудзе...»

Папаскаю агульнаю —

З каровамі шпакі:

На лузе панагульвалі

Тугія валлякі.

Да выраю далёкага

Драчы здаюць свой крос.

Спявае i галёкае

Ліпнёвы сенакос.

Дажджы ў хмурынкі рэдзенькай

Сплываюць на хвасце.

I дзеці, як мядзведзікі,

Ў малінавым кусце.

* * *

Апошняя ў лагеры змена —

Як верасня блізкі сігнал.

І певень будзільнік свой генны

На восеньскі час перагнаў.

Распаляць касцёр піянеры,

А ты налюбуйся здаля,

Падумай, якія ёсць меры,

Каб гэтак не бегла зямля...

І выйдзеш да мудрай высновы,

І зноўку адкрыеш закон,

Што вырас той стрыжань сасновы

Для хаты тваёй без акон...

І тут не аб'явіш «вета»:

Хоць зорак вяселіцца рой,

З нябёс ападае ветах

У сэрца паўночнай парой.

Апошняе ў песні калена:

Блукае з драчом басанож...

І лета прайшло. Несумненна.

Прайшло... А не верыцца ўсё ж...

* * *

Надзея, хісткі човен мой,

Круг ратавальны,

Над бессмяротнаю турмой

Мой знак астральны.

На галактычным рубяжы,

На тым прадонні,

Дзе «жыць» выходзіць «анты-жыць»,

«Ніколі» — «сёння».

У перакуленых вірах —

Сухія смерчы,

У зрэнках зорных — зорны страх

Перад бяссмерцем.

На пералётах незямных,

На вечных трасах,

На тых спатканнях ледзяных

З сабой сам-насам,—

Адна апора тут мая:

Надзею маю,

Што сам сябе сустрэну я —

І не пазнаю.

* * *

Апошнія верасня ласкі,

Як загадзя дар за імглу.

Асеннія ціхія краскі

Цярпліва чакаюць пчалу.

Рабіну дразды асядлалі,

Галдзяць i жыруюць усмак,

Як быццам ім дальнія далі,

Разлукі i страты не ў знак.

Гукаецца ўзлессе грыбное,

А рэха ляціць яшчэ ў май.

І раптам сустрэча з вясною

Рэальнаю здасца амаль...

«Ці будзе зіма? — я пытаю.—

Ці ўжо яна даўняя быль?..»

І з кветкі: «Не знаю, не знаю...» —

Плячыма паціскаў матыль.

НАЧНОЕ ВОГНІШЧА

Калі пажніўная бярэцца

Ноч на асенні халадок,

Якім жаданым ён здаецца —

Таемны сонечны грудок.

Якім далёкім i трывожным,—

Глядзіш, як з іншае зямлі...

Мужуюць людзі — i на кожным

Даспехі-водбліскі былін.

На міг шырэе паднябессе,

Калі падкіне хто галля.

А потым вусцішна на ўзлессі

Ізноўку звузіцца зямля.

Іскрынкі ападуць шматкроп'ем,

Як пыл з касмічнага пляча...

Аб чым яны ў той светлай кроплі

Гамоняць, слухаюць, маўчаць?..

І што за людзі? Ці патрапіш

На добры час, на добры лад?

Ці раптам вылезеш нахрапам

І будзеш лішнім акурат?..

І вабіць вогнішча, i выйсці

Не дазваляе нейкі страх —

Той, першабытны, што калісьці

Згараў падушна ў злых кастрах...

Стаіш, няпэўнасцю схаваны,

Ля заімшэлага камля.

І ўсё я? — ісці наканавана:

Не грэе вогнішча здаля.

А выйдзеш з цемры — i сустрэнеш

І цеплыню, i дабрыню.

І станеш моўчкі на калені:

Паклон — людзям, паклон — агню...

Гарыць касцёр на ўзмежку лета,

Гарыць на ўзлессі, у палях —

Маленькай зоркаю сусвету

I сэнс падказвае, i шлях:

Вось так адкрыцца на дасвецці,

Так добрым словам памагчы,

Паклікаць, абагрэць, прывеціць —

Як тое вогнішча ўначы.

ШЛЯХІ

Хоць прароцтваў мы шмат налузалі

І не верыцца ў прадказанні,—

Ды жыццё павівальнымі гімнамі

Вызначала шляхоў адценні:

На дуэлях паэты гінулі,

А празаікі вар'яцелі...

* * *

«Як вершы пішуцца? — пытаюць.—

Агонь з вачэй i дым з вушэй?..»

Я ўсёй маёй не знаю тайны.

А вершы — пішуцца цішэй.

Прыходзіць верш безабаронна.

Адзін. Ні продкаў, ні радні...

Яны пасля — хістаюць троны.

Пасля пакутнай цішыні.

* * *

Настаўнікаў i прарокаў

Нямала было, ды сплыло —

І ў стылі «ампір» i «барока»,

І ў стыле «вампір» i «сіло».

Вучылі яшчэ да Скарыны,

Вучылі пазней i смялей,

У імя айца i сына

Вучылі... i гэтак далей.

Як мовы сваёй пазбыцца,

Як песню сваю забыць.

Ішоў беларус па сталіцах

I словы хаваў, як гарбы.

Бо кожнае з ix яшчэ змалку

Было ў зубаскала ў цане,—

Як кажуць, тваёю палкай

Самому ж табе па спіне.

Па д'ябальскаму тарыфу —

«Прашу, а не то задушу» —

Духоўным плацілі мы тыфам

За светлую нашу душу.

Гудзеў пахавальны форум

Сваіх брахуноў i чужых,

Сумленне забыўшы i сорам,

Не хлеб нам давалі, а жмых.

Было — ды пайшло ўсё прахам,

Засечкаю на ілбе

Усім, хто й па сёння прагне

У слова сядзець на гарбе.

Зазналі — і злых, і нахабных,

І хітруноў, і крыўляк...

«Вучыць бы»,— іх сверб неаслабны.

Вучыць бы,— вось толькі як?

Наеліся ісцін удосыць,

Наслухаліся мудрацоў.

Патрэбен слову філосаф

Сарамлівы. Як Міша Стральцоў.

* * *

Час — ён забаўнік па натуры,

Вузел такі адмысловы сплёў:

Феменізацыя літаратуры

І хімізацыя палёў...

* * *

Феномен прыроды? Генетыкі вось? —

Hi з коз, ні з аслоў, ні з кароў,

Hi з кошак — ніхто i ніколі,

а вось

Сабакі — падобны на гаспадароў.

ДЗЯЦІНСТВА БОР

Дзяцінства бор шуміць мне днём асеннім,

Вясной — смалістай песняю гудзе,

Адтуль, дзе мліва Дзед Мароз прасейваў,

Заснежанымі соснамі ідзе.

І на спатканне кліча безупынку.

На голас той і еду, і лячу...

Дзяцінства бор, прысядзем на хвілінку,

З табою на дарогу памаўчу —

Аб тым, што ўжо не вернецца ніколі:

Дзяцінства бор — прыходзіць толькі ў сне.

Бяскрыла спачувае наваколле

Апошняй старадрэвіне-сасно.

Лясіна не даклічацца лясіны,

І воды адышлі ад каранёў,

На салаўя сарока вучыць сына,

І шастае па гнёздах вараннё...

АМЯЛА

Тут яе не бачна, як няма —

На бярозе, што шуміць лісцём.

Тут бяроза без яе — сама —

Славіць лета, сонца i жыццё.

І не сніць бярозавы народ —

Белыя прысады бальшакоў,

Што спявае з ім у сто сукоў,-—

Цягне ў сто смыкоў — нахабны рот.

Пыжыцца зацята амяла,

Тайныя франты яе — тылы:

Не відно, як смокчуць са ствала

Сок чужы прысоскі амялы.

I чаканне тоіцца: вятры

Ў кронах лістабойна загудуць,—

Вось тады ўжо нечага хітрыць:

Выстаўляй на людзі бараду!

Вось тады, як трасяне мароз

І закрыюць шлях снягоў валы,—

Закрычаць з аголеных бяроз,

Бачныя — высока лес узнёс! —

Чорныя бароды амялы.

УДАЧА

Дым смуродны, дым смяротны

Па шнуры змяёй паўзе.

Што дрыжыш, рыбак залётны,

Прытаіўшыся ў лазе?

Зараз, зараз гупне выбух,

Глуха ўздыбіцца рака,

Густа вывернецца рыба

На змярцвелых плаўніках —

Лінь, уздуты, нібы мячык,

І з кляшнёй зламанай рак,

І жаданы дар удачы,

Бог віроў — стары шчупак.

Плёс, нібыта ў пене, белы

Ад аглухшай драбязы,

Гляне зрэнкамі здранцвела

Без надзеі i слязы.

Што твае адкажуць вочы?

Ці ты помніш, як вайной

Лёс галодны, лес сірочы

Трызніў рыбкай залатой? —

Што накорміць поўнай меркай

І дзяцей і ўсіх матуль,—

Толькі б выжыць, не памерці —

Голад быў страшней за куль.

Як мы бедкаліся зранку,

Слёзы елі, як гарох,

Як начамі снілі манку,

Што з нябёс не сыпаў бог.

У аерыстых канавах

Бузаваў дзіцячы лес,

I сяголеткаў-малявак,

Як удачу, кожны нёс...

Ды ці ўспомніш ты!.. Бязменам

Загайдалася рука —

«З пуд пацягне!.. Як палена»,—

Важыць хіжа шчупака.

Вуды ў груды — ані ценю

У вачах. «Глушы ды еш»,

Сам з аглушаным сумленнем

Да машыны «ўлоў» нясеш.

Што ж, трымай за жабры ўдачу

Хай падзівіцца сяло.

Я ж сваю ўсё — тую — бачу:

Пэўна, большай не было.

* * *

Гэтыя словы нашаптаў узорна-паказальны

палетак тэтраплоіднага жыта Белта

(з падвоенай колькасцю храмасомаў)

«Кіслыя азёры»

Плён дажджоў сярністых:

Ходзяць мёртва зоры

Ноччу ў хвалях чыстых.

Выбіта i ў зёлак

З-пад карэнняў глеба:

Авіяпраполак

Шлейф змяіцца з неба.

Вы i хларафосамі,

Вы i гербецыдамі,

Каб з гектара поснага

Лішні цэнтнер выдаіць.

І плыве ў крыніцы

З перуновым рыкам

Не вада-жывіца,

А вада-«арыйка»:

З чысцінёй стэрыльнай,

З чысцінёй смяротнай,—

Вы яе стварылі

Не ў жыцці гаротным...

Вы яе стварылі

У імя багацця —

Ціха прыдушылі

Рыбу ў роднай хаце:

У вірах завойных,

На вясёлых плёсах

Марсіянскіх войнаў

Ходзіць адгалосак...

Быццам той цаною

Рай зямны адведзены,

Быццам вышынёю

Стане кавал з'едзены...

Вам — і зерня сутнасць,

І мае ўраджаі ўсе,

Толькі быць атрутным

Я не пагаджаюся...

Радавыя поля,

Генералы хіміі,

Як мяне «палолі»,

Дзесьці вы не схібілі?..

МАЛЕНЬКАЕ ДАПАЎНЕННЕ ДА ТАБЛІЦЬІ МЕНДЗЯЛЕЕВА

Натварыла цудаў шмат

Хітрая прырода:

Іншым разам брата брат

Не прызнае з ходу.

Вось, напрыклад, вуглярод —

«С» — вядомы свету:

Напладзіў такіх парод —

Як герой шматдзетны.

Ёсць алмаз, i ёсць графіт,

Ёсць, нарэшце, вугаль,

А яшчэ — канцылярыт

Ходзіць гэтым кругам.

Незвычайны мінерал,

Пробы самай чыстай:

У пяхоце —

генерал,

У марфлоце —

адмірал,

А ўжо ў нас —

міністр.

Падабраў канцылярыт

Якасці алмаза:

Цвёрды, войстры.

І, як гід,

Знае ўсё, зараза.

Разане, нібы па шкле,

Адграфіць алоўкам,

Па якой табе шкале

Жыць на свеце лоўка.

На параграфы сваё

Сэрца выкладае,

Ростам з добрае цаўё

Грыфелі глытае.

Мінерал-чынадрал,

Мінерал-загадчык:

Піша, піша — як аўрал

Па пісьму назначыў.

Не жыве, a толькі ход

Задае паперам,

Як Гамер-наадварот

Нашай новай эры.

Папярыт-канцылярыт —

Горш якой хімеры —

Папяровы апетыт

Мае безразмерны.

Цыркуляры — о-го-го! —

Выдае бязбожна

Бюрапенны бог з багоў,

Бог пустапарожні.

...Вось i ўсё, што я дадаў

Ці дадаць павінны

Да табліцы, што складаў

Мендзялееў слынны.

Можа, веры не дасцё,

Але ўсё ж, дарэчы,

Папрашу на адкрыццё

Мне дыплом засведчыць.

Каб вось гэты мінерал,

Быль ці небыліцу,—

Хай лепш будзе там прагал

Выкінуць з табліцы.

З ПАДСІТКА «МІНІ-МІНЫ»…

...У прыёмнай камісіі

І не грыз ён навуку,

І бацькі не дацэнты:

Па мячы добра стукаў —

І прайшоў у студэнты.

Хоць дэкан і ўпіраўся,

Хоць кагосьці і лаяў,

Ды, нарэшце, паддаўся:

— Ах, любоў,— яна злая! —

Асабліва такая —

Да славутага спорту:

Тут сам бог не ўтрывае —

Тут залічыш і чорта!..

...На семінары па абмену вопытам

Ці то сход, ці то бяседа —

У кантору зазірні:

П'е суседка да суседа —

Старшыня да старшыні.

Брыгадзір ідзе ўпрысядку,

Выбівае з ботаў дух.

Навакол даяркі гладкай

Вывіваецца пастух...

I адзін — як цень, вядома,—

Галоўбух глядзіць на свет:

Па артыкуле якому

Пройдзе сённяшні банкет?..

Запявае гэты клопат

Песняй зычнаю свінар...

...Так над назвай «Новы вопыт»

Закрываўся семінар.

З ПАДСІТКА «МІНІ-МУЗЫ»...

...У творчай камандзіроўцы, альбо канспект нарыса пра леснікоў

Аб'ездзіўшы аб'езд,

Абшарыўшы абшары,

Каб зняць сталічны стрэс,

Да леснічоўкі шпарым.

«Сталічнай» — ні на зуб

Не суліць леснічоўка:

Аб'ездчык — сам, як дуб —

Нясе на стол «кустоўку».

А побач — шась пад гляк

Кіндзюк, прапахлы хвояй,

Кумпяк, як той смаляк —

Аж высмяг пад страхою.

Каўбаска ў пяць кругоў

З патэльні прэ аблогай.

А булак, пірагоў!

А ягад, а грыбнога!..

— Дзе ёсць ён,— я крычу,—

Рай, лепшы ад ляснога?!

Такога, брат, харчу

Не ўбачыш ты i ў бога.

Як бог, аб'ездчык лье,

Я п'ю, як бог, вядома.

I ўсе мне тут свае,

Я ў лесе — нібы дома!...

Аб'ездчык — з берагоў,

Мяне ж — не валіць змога.

А жонка — i таго,

I гэтага, i тога...

Смяецца: «Муж нядуж...»

А я, брат, не шманаю:

Цягну свой творчы гуж —

Я «матар'ял» збіраю!

НА ЮБІЛЕЙНЫМ ПАРОЗЕ

Вось і ты, нібы кліент

У цырульні слова:

Юбілейны рэцэнзент

Навастрыў аловак.

Ходзіць ззаду i вакол,

Злёгку бровы хмурыць:

Да якіх бы гэта школ

«Падагнаць натуру»?

Так паголіць, падстрыжэ

Кудзер пакручасценькі —

За Гамера даражэй

Станет для сучаснікаў!

Шыпне шыпрам раз i два,

Падшмальцуе хібы —

І ўжо там, дзе галава,

Грыўка свеціць німбам.

Намякне, што і медаль

Быў бы да аблічча —

Тут і ў класікі амаль

Сам сябе залічыш.

А пасля і на банкет

Прыйдзе першай скрыпкай,

Будзе ўзносіць твой абед

З тостамі ў прысыпку.

Тут i чорт но давядзе,

Хто ў якой выгодзе:

Ён — як рыбіна ў вадзе,

Ты — як муха ў мёдзе…

НА ДЗЕНЬ АД'ЕЗДУ

Я ў лес на развітанне не пайшоў:

Хор адгавораў ледзьве не ахрып,

Дый сам надоены пытаўся ў мурашоў:

«Чаму пад шыгаллем там засядзеўся грыб?..»

Я но пайшоў... А ўчора дожджык быў,

Няхай сабе і кволенькі зусім,—

Мабыць, на дзень ад'езду мне грыбы

Па родных баравінах церусіў...

Я не пайшоў. А з раніцы ўваччу:

Чырвона падасінавік гарыць,

Як светафор — спыніцца і адчуць:

«Куды ты едзеш, дурань, без пары...»

Вунь з-пад лісця лісічак ланцужок

Гатовы напярэймы сігануць,

А ў верасовы глянеш беражок —

Таўстушкі там — на зайздрасць сагану.

З імхоў вылазяць на паўгалавы,

Ільсняцца, нібы тыя кумпякі,

Правэнджаныя духам баравым,

Чарнявыя, як смоль, баравікі...

Я ў лес на развітанне не найшоў —

З надзеяй, што ўзрасце ён у цане:

Няхай сваёй удачы не знайшоў —

Грыбная казка застанецца мне.

ПАД ЦЕНЕМ КАМЕННАГА ЛЕСУ

Лісткі з амерыканскага блакноту

ШТО ЎЗЯЦЬ

Што мне запомніцца на гэтым двары?

У калодцы бярозавай два тапары.

Церабілі на пару, цясалі на пару —

Вянцы смалістыя ім да твару.

Жменька зярнят — прынада нясушкам,

Ля іх — верабей, праныра-зладзюяжа:

Схопіць, ускочыць на градку дроў —

Бы кроплю глыне:

— Будзь здароў!

— Будзь здароў!..

Багі чысціні: рукамыйнік стары

Ды венік... Здаецца, i ўсё на двары.

А што мне ўзяць

з двара гэтага ў свет?

На жоўтым пясочку мамін след.

У НОЧ УРАГАНУ ПА IMEHI ГЛОРЫЯ

Мяне разбудзіць вецер незямны,

Прадказаны, паказаны, фатальны,—

Taм — што ўвысь шыбуюць валуны,

Так! — што дождж сячэ гарызантальна.

За тыдзень каментатары крычаць —

Ахрып дынамік, змогся тэлевізар:

З кватэры не вылазь, хоць i смяльчак,

I не хадзі, крый божа, па карнізе.

Мяне ўначы разбудзіць ураган,

Што па-жаночы — Глорыяй — завецца,

I ў нейкі чорны, нібы смерць, прагал

Мой светлы сон раптоўна абарвецца.

A ў гэтым сне быў Дзмітрый Кавалёў,

Паэт з душой крынічнай. I спаткацца

Нам выпала вось так — між каралёў

I між міністраў самых розных нацый —

Вось гэтых, Аб'яднаных, што ў хаўрус

З'яднаць i нам, паэтам, не ўдалося.

З-пад нашай Веткі — рускі беларус —

Ён прыклад даць хацеў уласным лёсам...

I хоць пагрозы раздзіраюць свет,

Ды сёння ў кволым i наіўным свеце,

Як гаварыў яшчэ адзін паэт,

Пануе стылы цар — пануе вецер.

Вось ён ідзе, віхурыцца, ляціць —

За кожную секунду сорак метраў...

А я не сплю — мне іншы смерч карціць,

Што выбухнуць імкнецца з іншых нетраў.

І пестуюць яго, i па суду

Ён не праходзіць між забойцаў брудных,

Падкормку ў яслі з долараў кладуць —

Па дваццаць пяць мільёнаў у секунду...

Амерыка, ты Глорыю ўсур'ёз

На трагедыйны п'едэстал узносіш.

А ты не бачыла нявыплаканых слёз

Тых мацярок, што ў полымі галосяць?

Ты лічыш за трагедыю, што ток

Не паступае сёння ў халадзільнік,

Што вецер збіў страху i знёс флагшток,—

А ты па мінным полі не хадзіла?..

Тады пакінь крычаць пра валуны,

Пра дождж,

што ўтульнасць патрывожыў тлумам,

Б'юць у Хатыні памяці званы —

Дык памаўчы. Тут лепш адно — падумаць.

АБ CIMBAЛAX

A. Е. Гурыновічу

Ёсць сімвалаў шмат у будынку ААН.

Галоўны (зямлі суцяшэнне) —

Сячэ паралелі мерыдыян,

Нібыта кругі мішэні.

Нібыта хтосьці ўзяў пад прыцэл

Усе кантыненты агулам...

Ды міру галінка ў добрай руцэ

Абдымкамі свет агарнула.

На гэты сімвал, планета, глядзі

Ды нішчы ваенныя базы...

А побач — сімвал яшчэ адзін,—

Яго не раскусіш адразу.

Трохколерна пляма паўзе па сцяне —

Бела, чырвона i чорна...

А як гэта ўсё пагражае вайне?

Пакутам людскім незлічоным?..

Адзін дыпламат перагледзеў тамы

I знак напалову разважыў:

Белыя — захад, чырвоныя — мы...

А плямы, што свецяцца сажай?..

Не змог адказаць ён... А як тады мне

Расчомацца з гэтай акрасай?

Ці то катаклізму, пароль па сцяне,

Ці то — чалавецтва расы?..

Такі, выходзіць, і сімвал, як свет,—

Расплывісты і размыты.

Хаосам назваў гэту з'яву паэт

I плюралізмам — палітык.

Вось ён — з чарговай прамовай ідзе —

Славесных баёў гладыятар,

Рыбку лавіць у мутнай вадзе

Спец i вялікі аматар.

Знешне трыбун, а знутры блюдаліз,—

Ён сімвала гэтага варты:

Яму i патрэбен якраз плюралізм —

Бясформнасць ідэй і партый.

Такія ў аддзяку за харч і пітво

Хто ў хоры цягне, хто сола.

Машну набіваюць — і што ім твой

Свет недакладны і кволы?

Пішчыць у вушах тым, хто ўкраў парасё

І ён — як «Лавіце зладзея!..» —

Крычыць:

«Плюралізм!» — і плюе на ўсё

Спраўляючы баль Асмадзея.

Метал i працэнты — вось вера, i бог,

І сімвал, i просьба на твары:

Прадасца да цэнта — купіце яго,

Не грэбуйце танным таварам!

Купляюць усё i ўсё прадаюць,

Каб лад зберагчы заляжалы,—

Ракеты над светам злавесна ўстаюць,

І сыкаюць вострыя джалы.

Ды грозна ўзнімае планета кулак,

І пад імжой плюралізму

Сонца ўзыходзіць — адзінства знак

Міру і сацыялізму!

І сімвал савецкі

народам шляхі

На пляцы ААН вызначае:

«Перакуём на лемяхі

Мячы!» —

I пакончым з мячамі!

НЬЮ-ЙОРКУ З ПРЫЧЫНЫ ЗНАЁМСТВА

Стаіш на далані каменнай,

Сам, як спічастая скала.

Звісае смог, равуць сірэны,

Нябёс — хаця б на паўкрыла...

Яны з паштовак, небаскробы,

Ляцяць узнёсла, лёгка так...

А я пачуўся з імі побач,

Як той распляснуты пятак...

Ты ганарышся Уол-стрытам —

Што значыць: вуліца-сцяна,—

А ты скажы: людзям адкрыта

У вочы ці глядзіць яна?

Не чуў я штосьці... Толькі знаю:

Яе нутро — як чортаў вір,—

Kaго закруціць, хто ўсплывае,

І ўсіх гняце адзін кумір.

Імя яму — вялікі бізнес.

І ў ім вялікіх не зашмат,—

Да ix, уверх, паўзі, грабіся...

А хто каму тут родны брат?

Перагрызуць гарляк, як моркву,

Загоняць у банкруцкі хлеў,—

Не быў бы, містэр, ты Ньо-Йоркам,

Калі б характар іншы меў.

І людны ты, i адзінокі,

Змяшаў народ, ды не з'яднаў.

Хто ты i дзе твае вытокі? —

Душа не знае ні адна.

Якога племені i роду? —

Hi міфаў, ні былін, ні саг.

Ёсць, кажуць, статуя Свабоды,

Ды ў факеле агонь зачах...

БЯРОЗКІ НА ЧАЦВЁРТАЙ АВЕНЮ

Бярозкі на Чацвёртай авеню,

З якога вы павыбеглі агню?

Адкуль уратаваліся і ўсе,

Бяздомныя, паселі на страсе?..

І чую, як бярозкі з вышыні

Мне шэпчуць: «Ты на пас, браток, зірні

Ад гáры мы ўжо дыхаем ледзь-ледзь,

Не тое каб шумець ды зелянець...

Лісцінкі — як на пальцах палічыць,

Сціскаюць стан бетонныя лычы.

Каб не яны, даўно б цераз карніз

Зляцелі ад жыцця такога ўніз...»

Хто ж домаўласнік той ці домаўпраў,

Што вас зняволіў i да рук прыбраў?

«А вось ён, у басэйне, як мядзведзь,

А мы над ім павінны тут шумець,—

Зацеяў на страсе дамашні рай

І зацягнуў з пяці бярозак гай...»

Што ж, ясна мне: машэннік альбо туз

З прыродаю наладжвае саюз,

Здароўе папраўляе, што ад спраў

І чорных махінацый падарваў...

Эх, каб не чортаў суверэнітэт,

Цябе я спёр бы з неба, прайдзісвет!..

Шкада, што не магу... Таму крычу

Бярозкам: «Плюньце ў твар свайму хрычу,

Злязайце да мяне! Змяцём брыду —

Я вас у гай над Начай завяду.

Там з вамі я перазнаёмлю ўсіх —

Ад мурашоў да зайцаў i ласіх.

А з дрэвамі вы самі ў добры час

Шаптаць пачнеце — зразумеюць вас.

Грыбы і ягады пачнеце гадаваць,

Каб і мяне калі пачаставаць...»

...Ідуць за мной бярозкі — след у след...

Калі паедзем? Тэта наш сакрэт.

Заставы ўсе, таможні абагнём...

Сюды ж — i фота нават не прышлём!

ПТУШКІ І БОМБЫ

Сёння на кожнага жыхара планеты

прыходзіцца ўсяго толькі 25 птушак

i ажно 3 тоны выбуховых рэчываў

(у трацілавым эквіваленце).

З газет

«Хопіць, напартызанілі,

Кубы, В'етнамы, Танзаніі!» —

Раскашуйся, планета, у зацені:

Ракетнымі засадзілі лясамі,

Паясамі нейтроннымі падперазалі —

«Ёсць рэчы важнейшыя за мір»,— сказалі

Атамныя дызайнеры,

Дыназаўры цывілізацыі.

Ёсць, зразумела, важнейшыя —

Для вас, для сейфа з мільярдамі...

І што вам да нейкай

Вясенне-клейкай

Гаркавай алешыны,

На якой гняздуецца салавейка,

Што вам песня яго, калі з пагардаю

Мроіце: свет да крыла вашага

Мегатоннаю бомбай падвешаны...

Дваццаць пяць птушак?

І мала?!

На кожнага абарыгена?

Сантымент едзе на сантыменце!

Сумненняў рой умомант патушым,

Дзікунскія выправім гены,—

Радуйцеся і трыумфуйце, душы:

Ёсць на кожную з вас

Выбуховы трохтонны запас

У трацілавым эквіваленце!

Во гэта — музыка,

Гэта рот,

Калі грымне ў касмічным ашчэры!

Хай потап, хай сусветны пераварот

І хаос дажыццёвай эры,—

Толькі б рабскае племя,

Быдлячы род

Адпрэчыць

Ад камуністычнай веры!

— Спыніцеся, паны! —

Крылу я.—

Гісторыю не павернеш:

Не кабыла каўбойская,

Каб зацугляць i прышпорваць...

І зямля за мной:

— Хоць маўчу —

Я —

адзіная ў вас,

І няма таго зерня,

Каб пасеяць і зноў я вырасла

На палетках міжзорных.

Мы згаджаемся з ёй:

Ёсць і ў нас найваяшейшыя рэчы,

Толькі мір перад імі — не пятак на размен.

І не бомбай пазначаны лес чалавечы.

«Мір, свабода i роўнасць!» —

Палымнее на нашых сцягах.

Не ступені крылатых ракет —

Салаўіныя песні на дванаццаць кален

Абуджаюць нам вольны шлях.

Птушка ў сэрцы

І сонца ў руках!

ПІРОГІ І «ПІРАГÍ»

Гісторьіка-геаграфічная антыбалада

Плыў бяздомны Калумб Хрыстафор,

Плыў — атожылак Іудзеі,

Плыў, бо чуў начамі ад зор:

Ёсць зямля — Хрыстафора надзея.

Распіналі вяхры на крыжах,

Нібы ветразь па мачце, Калумба.

Плыў i плыў — праз голад і жах,

Плыў — да мэты сваёй паглумнай.

Плыў i плыў, каб адкрыць неўспадзеў

«Новы свет» на дарозе індыйскай.

І адзначылі інкі той дзень

Чорнай плямай на сонечным дыску.

Але ўсё ж да «крылатых пірог»

Выплывалі індзейцаў пірогі

І наіўна верылі: бог

Пасылае гасцей да пapoгa...

Плыў Калумб, удачы Хрыстос,

Хрыстафор, новай эры Месія,—

Каб i ўпоперак i наўпрост

«Новы свет» стагоддзі мясілі —

Капытамі разбояў i змоў,

Вераломства, крывавых пагромаў,

Таўкачамі замоў i прамоў,

Каркаломнага віскі i рому.

Так мясілі, каб цеста ў дзяжы,

Што Амерыкай сёння завецца,

Падышло да тае мяжы,

Дзе ўжо рэйхману[1] недзе падзецца.

І пухірыцца ён, i пукчыць,

І булькоча з акцёрскім акцэнтам,

І расце — i радзіцца крычыць! —

На дражджах, як бы на працэнтах.

Сам вылазіць — аж клёпкі трашчаць! —

На лапату ды ў печ з той дзежкі:

Вось пірог вам — «рэйхманам» зваць,

І пампушачкі — рэйхманешкі.

Ешце ўсмак над ваяцкі спіч

І цыгаркай «Паларыс» дыміце,

А сумленне — няхай паспіць

Парсюком пры поўным карыце.

Не падняць ад абжорства зады,

Падыхае душа пакрыёма...

Быццам новае печыва —

ды

Патыхае дужа знаёма.

Як закройшчык адзін гаварыў,

Моду гэтак мяняюць: у бочку

Усе кідай, а праз год — дагары

Стаў — i модныя возьмеш сарочкі.

Ці не тое ж i з гэтым агнём,

На якім выпякаецца «рэйхман»:

Мода сталася рэтра-днём,

Новы стыль — перавернутым рэйхам...

Гэй, Калумб Хрыстафор,

Чым глядзець,

Як твой свет безнадзейна старэе,

Я б на месцы тваім — за тапор

Ды шчапаць, ды крышыць свае рэі!

Хай бы інкам была Зямля:

Нам пірогі плылі б напярэймы.

Не шукаў бы Амерыку я,

Каб у ёй нараджаўся рэйхман.

ЖАНОЧЫ ПАРТРЭТ У РАМЦЫ ДЗВЯРЭЙ

America the first! (Альбо: «Americans the first!») —

вокліч ці не caмага лепшага тону ў Амерыцы,—

пры пасадцы на параход альбо ў самалёт —

ніякай чаргі i ніякай увагі да іншых,

нават пры выкананні гімнаў пры сустрэчы гасцей:

«Амерыка першая!» («Амерыканцы першыя!»)

Маленькая радасць: «Тhаnк you»[2],—

Што значыць адно толькі «Дзякуй»,—

За простую цеплыню:

«Праходзьце»,— паказваю знакам.

Спыніўся за мною паток,

Што ў дзверы лез дзелавіта,—

Не ўрок, a ўвагі шматок

Да светам забытай, забітай.

Амерыка, пачакай —

Хай пройдзе гэта жанчына,

Няхай пранясе свой адчай,

Як гэты мяшок за плячыма.

У ім — яе дом, i пасцель,

І калыханкі, i доля,

І шчэбет яе дзяцей,

Якіх не будзе ніколі.

Bag-woman[3], жанчына-мяшок...—

Амерыка, як ты часта

І трапна, пад сыты смяшок,

Умееш зняважыць няшчасных...

Я чую: «Жыццё — не калач,

Затое свабода: як хочаш

Жыві i смейся...»

Прабач,—

Амерыка, глянь ёй у вочы...

Не можаш?.. «Не хочаш глядзець?»

Во гэта да ісціны бліжай,

І мне лягчэй зразумець,

Дзе твой, Амерыка, стрыжань...

Па вуліцах-стрытах не раз

З табой мы ішлі, i ні трошкі

Не лгаў я, што ў Мінску ў нас

Пабачыш страйнейшыя ножкі.

З усмешкай тлумачыла ты

Адсутнасць ножак прыгожых:

«Яны ў башмачках залатых,

I пешкі хадзіць ім няможна:

З такімі — нясуць на руках,

З такімі — вязуць у машынах...»

...Я ўсё прачытаў у вачах

Бяздомнай, пакутнай жанчыны.

І як ж а тут з ёю, скажы,

Нам быць — з незнаёмкаю нашай,

Што ў парку ноч праляжыць

І дзень праблукае нашча?..

«Тhank you»,— прашаптала яна,

Не верачы ў знак увагі...

Людзей шуганула сцяна,

А мы з ёй — стаім, як бадзягі...

Сляды былой пекнаты

Зарылі крутыя маршчыны...

Амерыка, ці не ты

У вобліку гэтай жанчыны?

* * *

Амерыка спяшаецца,

Стаеннікі равуць —

Бензінныя, бляшаныя —

Наперагонкі пруць.

З нутра — клубамі пошасць,

Як стануць газаваць...

Машына не раскоша,

А сродак выжываць.

На ўсе чатыры колы —

Ажно асфальт кіпіць,—

Каб не застацца голым —

Паспець, перахапіць!..

То маркі знакамітыя —

І «Кадзілак», i «Форд»,

То гнутыя, разбітыя,

Як старасці рэкорд...

А ўзбоч, у дымнай гары,

Амаль не без штаноў

Спацелым цугам шпараць

Натоўпы бегуноў.

Гарцуе мільянерша,

Бяжыць на службу клерк —

Няхай сабе но першы,

Ды вырваўся з калек.

Жывыя механізмы

Нa спінах з рэчмяшком:

Інфаркт не лепшы бізнес,

Таму — шуруй трушком.

Мільгаюць ногі-спіцы,

Ідзе зацяты крос:

Усім патрэбен біцэпс —

Біць канкурэнту ў нос.

Амерыка ў хандрозе

Ад бізнесных бацыл:

Не ўпасці б на дарозе

І не аддаць канцы...

Нутро з прыскокам грэе

I дужа хоча жыць,—

Амерыка старэе,

Амерыка бяжыць...

ГАЛАСЫ

Колькі ix — Эй-бі-сі, Сі-бі-эс, Бі-бі-сі —

He злічыць галасоў, падгалоскаў.

A ў кожнага на языку не адна,

а нібы дзесяткі Расій,

I ўсе чырвоныя, да апоніняй палоскі...

Галасы — распінаюцца: кожны прарок i зух —

Схаваўшыся за ракетны штыкетнік:

Хвалі эфіру шавеляцца i паўзуць

Чарвямі па целе планеты.

А яно яшчэ цёплае, i б'юцца ў скронь

Блакітныя рэкі,

І раўніны зялёную падстаўляюць далонь

Пад ліўні, як пад жоўтую дробязь калекі...

І яшчэ не выбіта планеты імя

На камені надмагільным:

«Год нулявы — год апошні. ЗЯМЛЯ».

І сонца яшчэ ўзнімаецца гімнам.

Узыдзе яно, як здарыцца, i тады,

Над мёртвымі раўнінамі i лясамі.

І не будзе каму аплакаць людскія сляды,—

Галасы, галасіце самі...

Галасы... Эй-бі-сі, Сі-бі-эс, Бі-бі-сі,

Дайце хвіліну маўчання —

Не тую, каб вечную памяць прасіць,

Не жалобную ў час развітання,—

Дайце, дайце тую хвіліну,

Што маўчаннем ударыць:

— Людзі!

Я — апошняя.

А загіну —

Іншай не будзе.

Д'ЯБАЛЬСКІ МАТЫЎ

Будзе, будзе апошні падман —

Здрыганецца юдоль зямная:

Я такі напішу раман,

Што ніхто сам сябе не пазнае.

Будзе змей абаронцам людзей,

А герой — у вярыгах разбойных.

Будзе слёзы ліць ліхадзей

На палях забойстваў i войнаў.

Будзе маці сына люляць,

Што расце да крытычнай масы.

Будзе першынца Першынцам зваць,

Будзе гулькаць ён атамным басам.

Будзе воўк бараніць ваўка

За сталом Раз'яднаных Нацый,

Будзе «за» залатая рука

Паслухмяна, як штык, узнімацца.

Будзе задам наперад хадзіць

Скамарох з галівудскім рэхам,

Да варот будзе з бомбай рабіць,

Як у рэгбі з мячыкам, рэйды...

Кажуць, хоча зямля быць святой,—

Дык не будзе — не будзе ніколі!..

Буду я ў містэрыі той

Раздаваць, як рахункі, ролі.

Будзе ўсё там з майго пляча,

А пашыта — па вашай фігуры.

Будзе свет у пустыні крычаць

І смяяцца на ўласных хаўтурах.

ПЛЮС 32 ПА ФАРЭНГЕЙТУ

Стала ўжо збітым стэрэатыпам

амерыканская «флэш-смайл» —

усмешка-«ўспышка»...

Заўважце, як бадзёрацца

Перш чым у вір скакаць,

Ці з кім дужэйшым борацца,

Ці ноччу здань гукаць,

Ці ў лузе заарканіць

Брыклівага каня...

Смяшок-амерыканец

Бравадзе той —радня.

То сам сабе галёкне,

То сябру рагатне:

Пабачце ўсе, як лёгка

I як не страшна мне.

Смяяцца тут умеюць

I трэніруюць твар,

Каб ззяў, як на Брадвеі

Рэкламаю тавар.

Усмешка не даецца

Па долару за цэнт,

Усмешка прадаецца,

Каб вырасці ў працэнт.

Смяюцца канкурэнты —

Інакш зляціш за борт,

Смяюцца прэзідэнты,

Смяюцца бог i чорт:

«Як бізнесна ў кішэні!»

«О'кеу»[4] i «Very much»![5]

Хоць душыць галашэнне —

Высільвайся, не плач!

Бо хто табе gаверыць,

Як пусціш слёзы тут? —

Яно не для Амерык,

Каб выбаўляць з пакут.

Тут не да спачуванняў —

Тут барышы спярша.

На кропцы замярзання

Тутэйшая душа...

А ўсмешкі — як агенты

З-пад хворага крыла,

Калі па Фарэнгейту

«Плюс трыццаць два» цяпла —

Што значыць: «Нуль па Цэльсію.

I свет — больш не лакей...»

Амерыка, не смейся...—

Ці ўсё ў цябе «о'кеу»,

Калі наўкол народы

Скідаюць гнёту груз,

Плаціць не хочуць подаць —

Працэнт за твой «саюз»,

З якога ела булкі,

Тлусцела ты даўно...

Не спіцца? Штосьці мулка?..

Вось тое i яно...

Як рагатнеш нервова —

Спытацца мне карціць:

Ці ўсё ў цябе здарова —

У целе i ў касці?..

СУСТРЭЧА З ПЕЎНЕМ

У цэнтры Нью-Йорка з музейнай цішы

Ён выскачыў раптам насустрач:

Як дзве журавінкі, вачэй спарышы,

Гарласты, задзірысты, шустры,

Чырвоныя грудкі, грабеньчык гарыць,

Як полымя лямпы-газнічкі...

А толькі ж учора мы з ім на двары

Зярнят пералічвалі знічкі:

З Мачулішча ўсіх пасклікаў ён курэй,

Я сыпаў за жменяю жменю...

I тут бы сыпнуў, ды, браток, зразумей:

Не маю ў Нью-Йорку ячменю...

Глядзіць на мяне...

— Ну, здарова, стрыгун!

А ён плечукамі паціскаў:

— Прабач, ды па-вашаму я — ні гу-гу,

Дакладней: як ты па-англійску...

Скажу, што не дужа ў ёй моцны i я,

Каб доўгі разводзіць дыспут...

Стаю тут, a ў джунглях далёкіх — сям'я,—

Вунь, бачыш, Маркізскія выспы?..

Зірнуў я на карту: ляжыць акіян —

Блакітны, Вялікі i Ціхі,

А ў цэнтры яго — астраўкоў каляя,

Закінутых нейкім ліхам...

Як быццам на двор акіянскі зярнят

Сыпнуў хто курам са ступы...

— Ды як жа адтуль ты сюды акурат

Даплыў, даляцеў ці датупаў?

— Ды, кажуць, калісьці і хтосьці мяне

На дыспут вучоны засватаў.

А быў я, напэўна, у добрай цане —

Пакінулі тут — экспанатам...

Вось так і стаю за шкляною сцяной

З муляжнаю зграяй у згодзе...

— Дык што ж ты тут пылішся?!

Пойдзем са мной:

І ў нас акадэмію знойдзем!

Пры голасе гэткім i гэткім хвасце

Меў тэму б і вёў бы палеміку.

У нас бы ў вучоных даўно ўжо тлусцеў —

Членкорам, а то й акадэмікам!..

Збірайся хутчэй — не сумуй, як цямнік

За тоўстай сцяною астрожнай.

— Дык я ж экспанат, цвёрда ўзяты на ўлік,

Ды плюс нежывы,— мне няможна...

— Ну што ж, разумею,— служыць можна й тут

Вучонай справе цвярозай,

Адно, каб, пакінуўшы Галівуд,

Палітыкі мелі розум...

Давай з-за вітрыны ўзляцім па страху

І не кукарэкнем — а грымнем

Аб тым, што мудрэйшымі быць крыху

І прэзідэнты павінны!..

«MIC НЬО-ЙОРК»

Вывозіць — іх прызванне —

Адкіды з гарадоў.

Іх «Міс Нью-Йорк» назвалі

Сказаў пасол Шэльдоў.

Машыны-смеццявозы,

Індустрыя хлам'я,—

Раве матор з пагрозай:

«Што — як заглухну я?

Ці раптам забастоўка:

«Міс» будуць не ў страі?

Тут — а ж казаць нялоўка —

Пагрузніце ў гнаі...»

Я слухаў гэты голас,

Што вуліцу гайдаў,

І думаў невясёла:

«Каб толькі ў тым бяда...»

Вам, «міс», за ўсе старанні

Пасад між гордых муз!..

А хто вывозіць стане

З грамадства бруд і друз?

Як з прагнаю нажывай,

Глынуць гатовай свет

І вырваць з бедных жылы

Пад перазвон манет?..

Тут статуя Свабоды —

Пагаслы ваш маяк —

Што высветліць народу?..

А з беспрацоўем як?..

Духоўныя трушчобы

Хто будзе вымятаць,

Дзе хіжыя мікробы

Прывыклі кроў смактаць?..

Каб вычысціць завалы

Мазгоў i чорных душ —

Тут «Міс Нью-Йорк» замала,

Сусветны трэба душ!..

Не-не, я не назола,

Но падбухторшчык я:

Свая ў вас кока-кола

I галава свая,

Свае сцягі i плошчы,

Багі,

Канфуцыі...—

Шапну пад часу пошчак:

Нішто так не палошча,

Як

Рэ-ва-лю-цы-я.

ПЯШКОМ ДА ЗОРАК, АЛЬБО МАРШ МІРУ

Нашто ж на зямлі

Сваркі i звадкі, боль i горыч,

Калі ўсе мы разам ляцім

Да зор?

М. Багдановіч

Дарога надзею грэе,

Ідзём — аж іскрыцца жвір.

Дарога — як латарэя...

Ды пройгрыш — не наш кумір.

А дзе адкрыецца мэта,

За даляглядам якім —

Мы скажам сытаму свету

І сёння, і праз вякі:

На сто Еўроп i Амерык —

Мы люстра вашай віны,

Мы вашы петыцыянеры

Перад вачыма вайны.

Мы ёй над зямлёю праносім

Петыцыю нашу — праклён.

Мы ў нелюдзяў міру не просім,

Ды сам не прыходзіць ён.

Дарозе служым ахвярна —

Ахвярнікі цёмных згрызот:

Каб грыб не вырас пачварны,

Трымаем зорны паход.

Нас толькі жменька — не многа,

Каб зрушыць мільярды людзей,

Ды зорная наша дарога

Да зорнага міру вядзе —

І людзі аднойчы пачуюць!..

Мы свету ўсяму відны:

Для Бруклінаў i для Мачулішч —

І сонца, і зоркі адны...

Ад зорных войнаў залогам

Сэрцы свае мы кладзём.

Як Млечным Шляхам — дарогай

Да зорак пяшком ідзём.

ХЭЛОЎ, БІЗНЕС!

Дзяды і прадзеды казалі «Добры дзень»,

Дабра жадаючы на добрую сустрэчу.

«Паклон» і «Прывітанне!..» — У людзей

Заўсёды ўсё было па-чалавечы.

«Здарова, браце!» — бацька мой гукаў,

Каб на здароўе быў сусед багаты.

А хто знаёмства з Езусам шукаў —

Яшчэ казаў і «Пахвалёны ў хату»,..

Нямала зычных воклічаў i тут,

Яны такія ж, як i ў нас прыблізна.

Але праз тлумны прывітанняў гуд

Мне чуецца адно: «А як твой бізнес?»

Калі ты ў сіле і ідзеш у рост:

Працэнты наганяеш на працэнты —

Усе ляцяць з вітаннямі наўпрост,

Каб ветліва абставіць канкурэнтаў.

Той за руку трасе, як цягне трос:

Аж на нагах не ўстоіш — захістае,

Калі ж жанчына ты i спраўны бос —

Дык чмокне ў шчочку i сваю падставіць.

Той коціцца — абдымкі наразлёт:

Здаецца, задушыць гатоў, бамбіза...

A заўтра будзе ўсё наадварот:

На языку i на абліччы — лёд,

Бо ты ўжо труп, бо прагарэў твой бізнес...

Вітаюцца — як запускаюць трал,

Каб выцягнуць улоў за пацалунак,—

Такі аднакалейны рытуал,

Такі адналінейны накірунак...

«Хэлоў! — Як бізнес?», тое ж i «Здароў!» —

Амерыканскі афарызм крылаты.

І перад ім — ні блізкіх, ні сяброў,

І «Добры дзень» — як «Бізнес вам у хату».

КРОПЛЯ

Упала кропелька чырвоная на дол —

I ножык, бог кухонны, не заўважыў,

I нават палец заўтра не адкажа:

То быў парэз ці гэта быў укол,—

I нехта пройдзе за святочны стол,

Пакіне шумна след свой нехлямяжы,

I ў бруд затопча кроплю, i наляжа

На закусь пад размовы пра футбол...

Бязгучна ўпала кропелька крыві

I не сказала: «Тайну но гняві...»

Яна маўчала, як маўчыць сусвет,

A ў ёй крычала будучыня наша:

Мільён галактык, сонцаў i планет

Упала ў небыццё з крывавай чашы...

З НЕАДАСЛАНАГА ПІСЬМА

Жыву ў цяпле, табе пакінуў восень,

Але і тут, на гэты бок зямлі,

Усё ў табе злілося, як у лесе,

Гукаюць родны бераг караблі.

Юнацтва май, і жнівень мацярынства,

І снежань крыўд,— усё, усё з табой,

Мая і супрацьлегласць, i адзінства,

Мой радасны і мой пакутны боль,

Мая свабода i мая няволя,

Мой жаўранак над свежаю раллёй,

Маіх дарог расстайная таполя

I поле гравітацыі маёй.

* * *

Я на гэтым сусветным базары,

Як у сівер на золкім юры,

I апора адзіная зараз —

Голас твой,— гавары, гавары...

Цераз моры i кантыненты

Ён ляціць — як надзеі птах,—

Што міністры i што прэзідэнты,

Што яму гэты блазенскі жах

Перад чынам i перад кар'ерай,

Перад шанцам плюхнуцца ўніз,—

У яго ёсць свае намеры:

Прыляцеў i сеў на карніз,

Потым скокнуў i крыльцамі ў шыбу

Пазваніў i пачаў шчабятаць,—

I якія граніцы маглі быць,

Каб стрымаць яго i пераняць?! —

Калі ён так спяшаўся, так верыў,

Што пачую, вазьму на руку:

— Гаварунчык, разбойнічак шэры,

Пашапчы i дыхні на шчаку...

Затрапечацца сэрца, заные:

Дзе там песні блукаюць мае?

Як там займішчы нашы грыбныя?

Што там шпак на бярозе пяе?..

Адляцеў? Ах, прабач, што забыўся

Там жа час адлятаць, сапраўды...

Я прашу: паспяшайся, не збіся

І на сэрцы развей халады.

Вось табе спадарожнік адданы —

Голас мой...

І пайшлі стрымгалоў,

І ляцяць над сівым акіянам

Два крылатыя птахі дамоў...

* * *

Асенняе шматкроп'е журавоў

Злятае ў вечнасць са старонак неба,

Пакінуўшы шматзначна без правоў

Пражыты дзень, як парастак без глебы.

А заўтрашні? Як прачытаць яго?

Хто разгадае тайныя пісьмёны,

Што праступаюць з дальніх берагоў,

Тым развітальным крыкам заімглёных?

Мінулае рукі не падае,

А будучае дзесьці за вякамі.

Апошні клін у небе растае,

Жыццё маё смяротна рассякае...

* * *

І грэх, здаецца, не такі вялікі —

Ці гэткае ўчыняе белы свет,—

А ўсё ўваччу празаікі-заікі

І гаманкі — да прыкрага — паэт...

Вакацыі ўлівалі нам вакцыну

Бадзёрасці, i не было тугі.

І песеньку «Чатыры капуцыны»

Спявалі самадзейнасці багі.

І што з ix возьмеш?! — Здадзены залікі —

I едуць — паглядзець ды пахадзіць,

I кожны гэткі юны i вялікі —

Ім «несть числа»... A геній быў адзін.

Ён i сказаў: «А мне пляваць»...— I плюнуў,

Калі з разгону ў ветравое шкло

Стараніў верабей. А ён чыгунна

Сказаў «Пляваць...», насупіўніы чало.

I ўсе маўчалі, бо па нейкай мерцы

Ён нрава меў... Адно не ўцяміў я:

Ці ён пра смерць, ці пра сваё бяссмерце,

Ці гэта ён сказаў пра вераб'я?..

А потым узарвалася маўчанне,

Як быццам i нічога не было,—

Стараліся, наперабой крычалі:

Два раманісты — пра рэцэпты чаю,

Паэт — пра рыфмы звонкае крыло...

Даўно ўжо тое адшумела лета.

Далека ўсё — за перавалам гор...

A геній наш? А ён плюе дагэтуль.

I мы — жывём... А хтосьці ж ТАМ памёр?..

* * *

Мы — багі, несмяротныя мы

У вачах матылькоў-аднадзёнак,

І наш смех — землятрусаў грамы,

А дыханне — віхур мільёны.

Пыл світальны змахне матылёк

З крыльцаў кволых — і круг замкнецца.

Як у новы сусвет кожны крок,

Кожны рух наш яму здаецца...

А «багі» шукаюць багоў —

Для сябе, бо ўпэўніцца хочуць:

Як жа свет гэты — без берагоў?

Як жа час — без дня i без ночы?

Нехта ж ёсць, каб адмерваць усё?

Нехта ж столькі загадак пакінуў?..

Ix пакутны цяжар мы нясём,—

Пачакай, матылёк, хвіліну...

РЫХТУЮЧЫСЯ ДА ВЫСТУПЛЕННЯ У ААН

Калісьці тата з дзядзькам Якімам

Любілі вечарам над газетай

Памазгаваць: шляхамі якімі

Пакутная нойдзе наша планета.

Склады складалі, як сена пласцілі,

І ў стог скідалі мудрыя словы,

І ў Асамблею, як пожняй, хадзілі

Рабіць сусветныя высновы.

І што на форуме тым Вышынскі

У вочы рэзаў панам буржуям,

Чыталі, бы смакавалі шынку,

Казалі: «Здорава ёи ix свяжуе!..»

Яшчэ казалі мудроную фразу:

«Ён дыпламат без падрыхтоўкі.—

I паяснялі: — Прамову адразу

Любую скажа — i ў цэль, i з толкам...»

I самі тут жа свой суд вяршылі

Над бомбай атамнай, над разбоем:

«На нас палезуць — зламаюць шыю

I галаву не захопяць з сабою...»

Даўно мачулінскія дыпламаты

Спяць пад бярозай, пад шум зялёны...

I раптам чую з той вечнай хаты:

«Васіль, паксціся: які Зуёнак?.-.»

«Што ж я — аглух тут?!

Сказаў — i хопіць..

«Ды дзе ты бачыў,— не разумею,

Каб аж з Мачулішча трапіў хлопец

На генеральскую асамблею...»

I тата дзядзьку паправіў шчыра:

«На Генеральную»...

I замоўклі...

Не маюць веры, што з ix кумірам

Магу зраўняцца без падрыхтоўкі...

I я не веру ў свой дыпламацкі,

Як бы сказаць тут, узлёт ці геній,

Хоць стос паперак гартаю хвацка,

Цытаты поўнаю сею жменяй...

Не так і проста вузлы развязваць

Намёкаў хітрых i тайных формул...

А мне б з мачулінскай нашай базы

Ударыць праўдай — прамой, адборнай...

Не вераць тата i дзядзька паперкам.

I ix маўчанне я разумею:

«З імі, відаць, не адкрыеш Амерыку,

Хоць i патрапіў на Асамблею...»

СЛОВА Ў АДКАЗ АНГЛІЙСКАМУ ДЫПЛАМАТУ НА ДЫСКУСІІ АБ ФАЛКЛЕНДСКІХ АСТРАВАХ

Помню расфарбоўку школьнай карты:

Быў Англа-Егіпецкі Судан

Паласаты, нібы ў арыштанта

Світку ўзяў, каб ахінуць свой стан.

Паласа зялёная жагнала

Жоўтую пустыню наўскасы:

Паўзямлі за кратамі трымала

Англія ў нядаўнія часы.

Ды патрэслі вольныя віхуры

Самы дальні, што ні ёсць, куток:

Збеглася шагрэневахо скурай

Вялікабрытанія ў шматок.

Ні калоній, ні дамініёнаў,

Ні былой імперыі марской,

Што заакіянскія мільёны

Вудзіла — аж бліскалі луской.

Ёсць Судан на карце і Егіпет —

І прысоскі «англа...» больш няма...

Сэр, ці ўсё смакуеш пірагі ты,

Што пякла калонія-турма?..

Пэўна ж так, бо колькі маеш спрыту,

Круціш словам, як падробкай маг,

Па апошнім валаску нібыта,

Плачаш па Фалклендскіх астравах.

Нібы за саломінку ўхапіўся,

За друзок заморскае зямлі.

Хопіць, сэр, кажу табе: змірыся,

Аддавай,— не столькі аддалі!..

Не ў твой бок глядзіць граніца тая.

Просіць гаспадар — ідзі дамоў.

Сэр, прарэхі ўсе не залатаеш

Латкамі Фалклендскіх астравоў...

Кроплю адміральскую з нагоды

Выпі рому ды кладзіся спаць.

Зразумей: надзею на свабоду

I ў малой зямлі не адабраць.

«БАЦЬКІ» I «ДЗЕЦІ»

Корпус прэсы цісне, як пад прэсам,

Інтэрв'ю ў газетную калонку,

Адгалоскі хронікі пярэстай

З прэс-рэлізаў злізвае ўдагонку.

Ход падзей i думак барануе,

Бараноў сенсацыяй частуе,

Потым набіваецца ў піўную,

Цэдзіць брагу сонечна-густую

I талкуе пра пустыя рэчы:

Хто каму i як наставіў рожкі,

Пра недааголеныя плечы,

Пра паходку i пра ножкі трошкі...

Змахвае навінаў павуціну,

Што са свету знесены па нітцы,—

Сапраўды ж: хоць раз бацькі павінны

На дзяцей-няўдаліцаў забыцца...

ЦАРКОЎНЫ БАЛЬ У НЬЮ-ДЖЭРСІ

У царкве святой

Круглы год — застой:

Ці спявай псалмы,

Ці шыбай грамы,—

Як аглух прыход:

Не ідзе народ.

Не ідзе — хоць плач,

Хоць пускайся ўскач...

Тут і ўздумаў поп:

«Ну а што было б?..

Ну а што — калі б?..

З чортам — мы змаглі б

I каб статак мець,

Каб звінела медзь,

Каб не звёўся чмур,

Поп адкрыў карчму.

Пры царкве прыдзел

Пеклам загудзеў...

Я ў царкве той быў.

Хоць не чорт рабы

І не д'ябал я —

Слыў за салаўя:

Горла песняй драў,

Піў настоі траў,

Калі б быў з чарцей —

Браў бы што й мацней...

Валам паства прэ —

Поп усіх бярэ:

Хрысціянін ёсць,

Мусульманін ёсць,

Ёсць i іудзей,—

Словам, шмат людзей...

А за карчмара

Выбраў ліхвяра —

Чорта, што ў Гудзон

Выкінуў амвон,

Сам жа — у царкве,

Быццам бог, жыве.

Водзіць скокаў рэй

Ля святых дзвярэй.

Старыя i малыя

У шэйку круцяць шыі.

Гандляр кладзецца лістам

З гандляркай чэша твіста.

Дзе чарка — там i вэрхал:

Аж крыж трасецца зверху

І дзве рукі ўзнімае:

«Што ж мне но наліваюць?

Весяліцца чорт,

Б'е ў піцці рэкорд,—

Хай жыве карчмар

І яго тавар!..

МАГЧЫМАСЦІ

Пагляд на праблему вачыма з беспрацоўнай чаргі

Ёсць баечка, як босам

Зрабіцца хтосьці змог:

Хадзіў спачатку босы,

А зараз — цар i бог.

Маўляў, у нас дзяржава

Магчымасцей для ўсіх,

На ўсё ты маеш права —

Адно лаві свой міг.

Вось так i ладзіш «ловы»,

Пакуль туман сплыве

I прарасце выснова

Аднойчы ў галаве:

— Сядзіш не ў тым трамваі,

Пустая галава:

Магчымасці ты маеш,

Ды дзе яны, не знаеш,—

І ёсць, але — няма...

Нібы ў кішэні кукіш,

Магчымасці твае:

І поліўкі не купіш,

Як цэнта не стае....

Заўсёды той таўсцее,

Каму зганяць бы тлушч,

А той, хто быў не ў целе,

Той сохне, нібы хрушч...

Магчымасці — пароўну,

А грошы — хто сабе:

І клерк, i Сэм галоўны

У сваю кішэнь грабе...

Такая панацэя,

Такая тут дзяльба:

Багаты багацее,

А беднаму — труба...

ШУКАЮ БОГШУ

Амерыка ўлюбёная ў музеі,—

Я гэту схільнасць сведчу і хвалю:

Ідуць — сустрэцца з ценем Калізея,

Ці моўчкі пазайздросціць каралю —

Людовіку якому альбо Карлу,

Ці зазірнуць у экзатычны кут...

Хаджу i я. Але шукаю маржа

Вачыма негра ці індзейца тут...

Няма. I не ідуць сюды ніколі...

Няўжо не вабіць экспанатны рай?

Ды тут жа ix жыццё, былая воля:

То Афрыка, то інкаў даўні край...

Бязродныя, сумуюць экспанаты,

Hi крэўных твараў тут, ні гаманы...

Затое белых — аж ці не занадта.

Miж« ix i я — б'ю ў памяці званы...

I ўсё карціць: а раптам побач з Босхам,

Альбо з Радэнам, ці яшчэ там з кім

Славуты майстар — палачанін Богша —

Гукне па дапамогу праз вякі...

Украдзены рукою заграбастай,

Ніхто не знае, дзе з вайны асеў

Крыж Ефрасінні Полацкай, што майстар

Адштукаваў — як гімн самой красе.

Фашыст-зладзей зрабіў яго трафеем,—

I кажуць, крыж сюды закінуў лес...

Магчыма ўсё... Во — паглядзі: Ракфелер

Паў-Афрыкі, напэўна, перавёз...

Шукаю Богшу i гукаю Богшу...

Малюся Апалону:

— Блаславі

I абысці дапамажы мне, божа,

Музей — твой храм на поце i крыві...

СТРОФЫ НА ДУБОВЫХ ЛICTAX

Амерыка смяецца: «Сантымент!..»

Амерыка не любіць сантыментаў...

Ды кепікам цана — ламаны цэнт:

Я з іншых, як гавораць, кантынентаў...

Дубовая галінка на стале:

Тры жалуды i тры лісты разныя...

Ад скрухі тут бы азалеў, але —

Гляджу на ix, калі душа заные,

I грэюся, як ля цяпельца, я,

Што ўзяў з сабой i што дамоў вяртае...

Тры жалуды i тры лісты, сям'я,—

Як наша тройца, хоць i не святая:

Айцец, i сын, i дух наш добры — ты,—

Не раз'яднаць ні дням, ні далячыням...

Шумяць дубровай нашай тры лісты,

Тры жалуды звіняць мне аб Айчыне.

МАЎЧАННЕ

Калі гняце маўчання хмара,

Я толькі голас твой хачу —

Хоць рэха даўняе — пачуць,—

I ты вяртаешся, як мара.

Няма адказу на пытанне —

Яшчэ надзея грэе нас.

Няма пытання на адказ —

Лічы, згарэла ўсё, дазвання...

ДВА ЗАПІСЫ З ГАЛЕРЭІ МАСТАЦТВА Ў ВАШЫНГТОНЕ

1.

Я хацеў бы прыйсці з табой, Валя,

У гэтыя бязлюдныя залы,

Дзе, сустрэўшыся, душы з жалем

Глядзяць праз вякоў перавалы.

Глядзяць маўкліва, нібыта

З нейкай забытай сцэны.

Нібыта цвікі, забіты

Позіркі іх у сцены.

Пакутна прыгадваюць штосьці

І — незнаёмцы-суседзі —

Як іншапланетныя госці,

Збіраюць нектар агледзін,

Уздыхаў i захапленняў,

Наіўных, часцей — прытворных,—

Пакуль не ўпадзе на калені

Жывая душа перад зорнай.

І тады незнаёмка гэта

Зрывае аковы часу,

Ідзе — да жывой — з партрэта,

Дзе векавала сам-насам.

І ўзносіць пачуццяў прыбоі

Цераз вякоў перавалы...

...Я хацеў бы прыйсці з табою

У гэты шматлюдныя залы.

2. Адрачэнне

Не веру слову. Слова — толькі гук.

А ісціна — бязгучная, як памяць.

Глядзіць тварэнне геніяльных рук,

Глядзіць Мадонна— i Хатынню наліць...

КОТ ВАСЬКА

Клікалі Васькам-катом,—

Дражнілка гадоў дзіцячых...

Нарэшце, жыву з хвастом

(І дзве хвасціхі ў прыдачу!)...

Хвост — ён так сабе, хлюст:

Ні мух адагнаць, ні прыкрыцца

Хвасціхі ж — някепскі густ

У амерыканскай сталіцы!..

Так і віюцца за мной

Па галерэі мастацтва.

Глянеш — дык о-ё-ёй! —

Ці драпнуць? Ці прывітацца?..

Падумаеш грэшна не раз:

Быццам сышлі з карціны...

Мадонны! Які багам аз

Вас у музей падкінуў?..

Кажаце, ЦРУ?

Маэстра іменем бога?..

Ад сораму ледзь не гару:

Не знаў мастака такога...

Ну што ж, папоўнім крыху

Запас, як гавораць, культурны..

I ўсё ж — далей ад граху,

Далей ад красы агентурнай...

Цікуюць дзяўчаты сляды,

Ды так i не вызнаць, здаецца,

Навошта прыйшоў я сюды,

З кім патаемна сустрэцца...

Чаму да карцін сігануў,

Якое маю задание?..

Нязлосна я падмігнуў

Хвасдіхам на развітанне...

Але ж: прыгажуні... З такой

Прайсці б беражком Патамака.

Палюбавацца ракой

I вершам лірычна паплакаць...

Ды іншы ў дзяўчат інтарэс,

І трэба збірацца паціху,—

Не ў тыя настроі палез...

Дзякуй за хвост, хвасціхі!..

Вы заставайцеся тут,

А я засумую горка,

Хоць ёсць яшчэ хвост на маршрут:

Ён давядзе да Нью-Йорка.

Машына бярэ разгон,—

Гэй, расступіцеся, Штаты,

Дарогу дай, Вашынгтон:

Кот Васька едзе хвастаты!

ЖАРТ ПРА ЧАСОВАГА ДЫПЛАМАТА

Канцэнтрат — i друг і брат

Мне ў дарозе дальняй:

Суп кіпіць — i дыпламат

У найлепшым стане!

А заварыш чабарку

З роднага залесся —

З прапагандай пад руку,

Ворагі, не лезьце!

Хоць сухі закон у нас,

Ды чабор ускружыць

Галаву, калі за раз

Вып'еш тузін кружак.

Кожны дзень грамы прамоў

Выдаём буржуям...

Ды ўжо час: пара дамоў,—

Праца там сумуе...

Сувеніры ўсім знайшоў —

Грэе суцяшэнне...

Едзеш — з лёгкаю душой,

З чыстаю кішэняй.

НАД АКІЯНАМ

Ляцім — сусвет пад бокам.

І недзе блізка ён —

Сам бог. Глядзіць — ні ў воку:

Закон для ўсіх закон.

Стараецца трымацца:

А як жа — дух святы...

«А можа, без авацый,

А проста так — на ты?..»

І бог — зусім не п'яны —

Сказаў — хоць і буржуй:

— Не грэх над акіянам...

І я: «Не грэх»,— кажу.

Згадзіліся на гэтым,

Бо трэба ж праясніць:

Ляцім над белым светам,

А дзе i як тут жыць?..

— Тут іншыя законы,—

Сказаў паважна бог —

I сам наліў па поўнай...

Адмовіць я не мог.

— За кошт аэрафлота

Ды па маёй цане —

Глыні. I ўся турбота.

Адказнасць — на мяне...

Глынуў, навокал глянуў —

I ўсім глынуць памог...

Ляцім над акіянам.

Над намі — толькі бог.

РАЗВІТАЛЬНАЕ

Я з неба гляджу, як анёл,

На грэшных віроў тваіх заверці...

І добрае, і насланнё —

Не тоне бязгучна ў памяці.

Не раз, пэўна, буду і я

Ісці да цябе напамінам:

Ёсць людзі, i ёсць зямля,

I выжыць яны павінны.

Усё зразумей, Нью-Йорк,—

Для гэтага і сустракаліся,

Хоць дзень мой чаканнем прагорк

І дома — мяне зачакаліся.

У дружбе сардэчнай з табой

На ростані мы не кляліся.

Жыві, Нью-Йорк, сам сабой.

А я — уразаюся ў высі.

I слёз развітальных няма.

Хоць можна было б i расчуліцца...

Бывай — i руку трымай.

А мне ўжо — відно Мачулішча!

* * *

Змые ўсё навальнічнай паводкай

Час — і думы, і кнігі, і мары.

Прашумяць ля дарогі кароткай

Першацветных палян пажары.

Ні вясны, ні зімы, ні лета.

Нават восень прыйсці не захоча...

Застанецца адно — над сусветам

Мацярок нашых ціхія вочы...

Заўвагі

1

Рэйхман — ад слоў: «рэйх» (уласна, нямецкамоўны корань нясе паняцце «дзяржава», аднак назва гэтая стала злавеснай i чорнай у час панавання фашысцкага рэжыму) i «май» (чалавек),— што разам можа азначаць «чалавек рэйха», «чалавек, схільны да фашысцкай ідэалогіі».

2

Thank you (сэнк'ю) — англ.: Дзякуй.

3

Bag-woman: (бэг вумэн) — англ., даслоўна: Мяшок-жанчына.

4

О'кеу — ад крыптаніма О. К. [‘оu 'кеу] — усё ў парадку. Між іншым, ёсць версія, што і крыптанім, і слова ўзніклі дзякуючы рэзалюцыі, накладзенай адным з прэзідэнтаў ЗША: замест патрэбнага А. С. (што павінна было б азначаць: all correct [ол карэкт] — усё правільна) ён, пры скарачэнні, падаў пачаткі слоў па прынцыпу «як чуецца, так i пішацца». Каб не «западозрыць» свайго прэзідэнта ў непісьменнасці, амерыканцы падалі гэтаму «ўтварэнно» статус самастойнай моўнай адзінкі,— словам: «о'кеу!..» .

5

Very much'[вэры мач] — англ.: Вельмі многа.

Content

Зуёнак Васіль Вызначэнне

Васіль Зуёнак ВЫЗНАЧЭННЕ

ГНЯЗДО НА ЎЗМЕЖКУ

ПАД ЦЕНЕМ КАМЕННАГА ЛЕСУ Лісткі з амерыканскага блакноту

Заўвагі