Мэдыі ў посткамуністычных грамадзтвах: аб’ектыўная інфармацыя супраць ідэалягічных скажэньняў

Мэдыі ў посткамуністычных грамадзтвах: аб’ектыўная інфармацыя супраць ідэалягічных скажэньняў

Матэрыялы міжнароднай канфэрэнцыі, Менск, 18-19 кастрычніка 2002 г.

kamunikat.org

Кніга па беларуску

Прывітальныя выступы

Жанна Літвіна, Прэзыдэнт Беларускай асацыяцыі журналістаў

Шаноўныя сябры й калегі!

Аксіёмай ёсьць цьверджаньне, што толькі свабода СМІ й доступ да ўсебаковай і праўдзівай інфармацыі забясьпечваюць прыняцьцё грамадзтвам асэнсаваных і найбольш аптымальных рашэньняў. А яе свабоднае абарачэньне дазваляе ўладзе й самым розным сацыяльным групам ладзіць дыялёг, які вядзе да паразуменьня й супольнае стваральнае працы.

На вялікі жаль, нашаму грамадзтву, абцяжаранаму савецкім ідэалягічным досьведам, у спадчыну дастаўся толькі шанец дамагчыся свабоды. Мы ня маем традыцыі свабоды слова. Беларусам па-ранейшаму навязваюць ідэалягізаваную міталёгію й прапаганду.

Адметнасьць нашай сытуацыі ў тым, што паміж уладамі й прэсаю ўтварылася своеасаблівая “пустка”, вакуум — ні закон, ні структуры грамадзянскай супольнасьці ня стрымліваюць іх у жаданьні падпарадкаваць мас-мэдыі. Таму ім і ўдаецца падмяняць свабоду слова свабодаю прапаганды.

“Неінфармаванасьць і бяздумнасьць — самыя вялікія беды нашага грамадзтва” — пісаў у разьвітальным слове Генадзь Бураўкін, пакідаючы “Беларускі час” на знак нязгоды з рэдакцыйнай палітыкай, навязанай уладамі газэце. “Неінфармаванасьць і бяздумнасьць” — якраз і ёсьць вынікамі прапагандысцкай працы СМІ й “працы” ўладаў з мас-мэдыямі. “СМІ — электронныя ці друкаваныя — заўсёды былі й застаюцца ня толькі інструмэнтам перадачы інфармацыі, але й магутным сродкам ідэалягічнага ўзьдзеяньня...” — заявіў кіраўнік краіны, камэнтуючы палітыку дзяржавы ў галіне СМІ.

Сытуацыя з нашымі мас-мэдыямі ўражвае ня толькі беларускіх, але й замежных журналістаў. “Такой шалёнай прапананды я ня бачыў нават у СССР” — прызнаўся журналіст брытанскай карпарацыі ВВС Цім Гіуэл, які ў часы “ халоднай вайны” працаваў у Маскве.

На вялікі жаль, незалежная прэса краіны ня ў стане напоўніцу супрацьстаяць гэтай машыне прапаганды, адноўленай за апошнія гады. Прычыны відавочныя — перасьлед і эканамічная дыскрымінацыя.

Фраймут Дувэ — прадстаўнік АБСЭ ў пытаньнях свабоды СМІ — аднойчы параўнаў беларускую прэсу з птушкаю, якая ляціць у зону маўчаньня, бо ў яе адно крыло доўгае, а другое — кароткае. Птушка з такімі крыламі можа толькі кружляць на адным месцы, дый тое не бясконца…

Няма сумневу ў тым, што “зоны маўчаньня” будуць некалі зьліквідаваны. Ня будзе й таго ідэалягічнага ціску на грамадзтва, які мы трываем сёньня; але й самі беларускія журналісты павінны захацець стацца іншымі. Ад нас залежыць, ці здолеем мы прымусіць паважаць нашае права на прафэсію, зьмяніць навязаныя мэтады кіраваньня, зьліквідаваць манаполію ўлады на інфармацыю, стаць запатрабаванымі грамадзтвам.

Шаноўныя сябры, я спадзяюся, што нашая канфэрэнцыя станецца працаю ў кірунку вырашэньня гэтых ды іншых праблем. Я спадзяюся таксама, што гэта будзе праца па крытычным асэнсаваньні нашай сёньняшняй сытуацыі, чаго ад нас вымагае становішча і беларускага грамадзтва, і нашай прэсы.

Ад імя БАЖ вітаю ўсіх удзельнікаў канфэрэнцыі й выказваю шчырую падзяку Нарвэскаму Хэльсынскаму камітэту, Нарвэскаму ПЭНу за падрымку ідэі канфэрэнцыі, а таксама — Беларускаму ПЭН-цэнтру за ўдзел у арганізацыі канфэрэнцыі.

Валянцін Тарас Віцэ-прэзыдэнт Беларускага ПЭН-цэнтру

Шаноўныя калегі!

Час ад часу, асабліва перад якімі-небудзь выбарамі ўсур’ёз, з глыбакадумнай мінай уладнікі задаюцца пытаньнем: можна ці нельга дапускаць апазыцыю, наагул іншадумцаў, на старонкі дзяржаўных газэт, на дзяржаўнае радыё й тэлебачаньне? Якія правілы пры гэтым трэба абумовіць? І не прыходзіць нікому зь іх у галаву, што такая пастаноўка пытаньня абсурдная.

Калі ўлада штодня клянецца ў сваёй прыхільнасьці да дэмакратыі, у сваёй павазе да правоў чалавека, то чаму законнае, на падставе Канстытуцыі, права кожнага грамадзяніна на свабодны доступ да радыёмікрафону, у тэлевізійную студыю, на старонкі газэты не паўсюднае? Чаму дзяржаўныя сродкі масавай інфармацыі — выключэньне, і трэба кланяцца, прасіць, каб табе дазволілі тваё права зьдзейсьніць? А калі людзі ня хочуць кланяцца, ня хочуць прасіць, а патрабуюць гэтага, іх зьвінавачваюць за непамерныя прэтэнзіі, за цёмныя патаемныя намеры, дзеля якіх яны й спрабуюць прарвацца ў “дзяржаўны заказьнік свабоды слова, каб злоўжываць гэтай свабодай!”.

Ці трэба даводзіць нармальным людзям, што тут якраз улада злоўжывае ўладай, дэманструе беспрынцыповую сілу. Ды, дзякуй Богу, наш прынцып, заснаваны на гуманістычных каштоўнасьцях цывілізаванага сьвету, на Ўсеагульнай дэклярацыі правоў чалавека ня так ужо сёньня й бяссільны. У яго ёсьць свая трыбуна — незалежныя дэмакратычныя мэдыі, шматлікія інстытуты незалежнай грамадзкай думкі. Склаўся, згуртаваўся й загартаваўся корпус незалежных журналістаў, трывалыя карані пусьцілі незалежніцкія культурніцкія цэнтры, цэнтры паліталёгіі, сацыялёгіі, праваабарончыя арганізацыі.

І хоць аўтарытарны, з агрэсіўнай тэндэнцыяй перарасьці ў татальную дыктатуру рэжым Лукашэнкі зрабіўся апошнім часам яшчэ больш жорсткім, яшчэ больш антыдэмакратычным, асабліва ў параўнаньні з далукашэнкаўскім пэрыядам існаваньня Беларусі як сувэрэннай дзяржавы, нашыя незалежныя СМІ з гонарам адстойваюць прынцыпы дэмакратыі, даводзяць да грамадзтва сумленную, аб’ектыўную інфармацыю. І, відаць, няблага гэта робяць, калі рэжым вымушаны ня толькі наступаць, але й абараняцца — вядома ж, зброяй хлусьні.

У дзяржаўных газэтах, дзяржаўным радыё- й тэлевізійным эфіры беспардонна скажаецца, акарыкатурваецца, высьмейваецца пазыцыя ўсіх тых, хто мае сваю думку, адметную ад афіцыйнай ідэалёгіі й палітыкі. Ня дзіўна, калі сам кіраўнік дзяржавы падбухторвае на гэта, заяўляючы, як тое было нядаўна, вясною, што “ўся наша апазыцыя — дурная”. А паколькі ў сёньняшняй Беларусі ў апазыцыянэры залічваюць кожнага, хто хоць у дробязі — ня тое каб у фундамэнтальных пытаньнях — ня згодзен з “бацькам”, то атрымліваецца, што ўсе мы, тут прысутныя, у кожным разе, беларусы — дурні!..

Ну, што ж, якія тут сабраліся дурні, можна будзе пераканацца на працягу двох дзён у гэтай залі.

Ад імя Беларускага ПЭН-цэнтру сардэчна вітаю ўдзельнікаў канфэрэнцыі, ейных гасьцей, усіх вас. Дазвольце пажадаць вам творчага настрою, багатага плёну — трэба спадзявацца, што гэты плён паспрыяе набліжэньню таго часу, калі Беларусь стане нармальнай, цывілізаванай, дэмакратычнай краінай.

Інфармацыйная прастора ў посткамуністычных краінах

Александр ТКАЧЕНКО, Генеральный директор Российского ПЕН-клуба. НАПёРСТОЧНИКИ

С тех пор, как в обиходе нашего сознания, а это всего лишь два года назад, появилась доктрина информационной безопасности, перемены в отношениях власти и СМИ в России наступили разительные. Доктрина, вышедшая из недр сознания бывшего секретаря СовБеза Сергея Иванова, поставила откровенную задачу — взять под контроль независимую прессу, а вместе с ней и независимых журналистов, издателей и т.д. Результат — мы потеряли старое НТВ, новый 6-ой канал и многое другое. Но самое главное: мы потеряли веру в то, что России нужны сильные, независимые личности, которые будут обладать капиталами, независимыми СМИ, а потому и собственными независимыми мнениями. Пожалуйста, опровергайте!

Больше или меньше стало свободы слова в России после ухода Ельцина? Очевидно, что меньше. Все-таки первый президент России, хотя и не лег под поезд, как обещал после гайдаровских реформ, но на защиту свободы слова вставал всей грудью. Мол, святое не трожь! Сейчас же один из Кремлевских руководителей, Ястржембский, заявляет открыто и неоднозначно: “С вакханалией свободы слова в России наконец-то покончено”. СМИ оказались зажатыми в тиски государственной незримой политики и откровенного, зачастую просто физического, давления со стороны губернаторов, мэров, мафиозных структур, различных групп и группировок. К этому добавилась самоцензура, а также использование свободы слова в корыстных целях в качестве дезинформации, введения в заблуждение и откровенной лжи самих журналистов, и особенно тележурналистов государственных каналов. Лгут и даже не улыбаются.

Я думаю, что у нас в России нет свободы слова в настоящем понимании, а есть только степени свободы. И то, что происходит в Москве,— это совсем не то, что проистекает в губерниях. Убийства журналистов в Тольяти, Смоленске, Ростове-на-Дону, совсем недавняя расправа над журналистами пензенской газеты в борьбе за влияние над ней губернатора и мэра говорят о цене слова и как за него борются, с одной стороны, журналисты, а с другой — те, которые боятся слова, боятся гласности.

Десятки случаев преследования за попытку сказать правду — Сергей Золовкин (Сочи, “Новая газета”), Герман Галкин (“Вечерний Челябинск”), Марина Попова (Владивосток, МК), Анна Политковская (“Новая газета”) и многое-многое другое. Когда власть сама ведет себя распущенно, а порой преступно, то у народа развязываются руки. Пример тому из истории: убийство царя и правительственный террор советской власти. И простые люди поняли, что уж если можно царя убить, что уж если можно и генералов казнить без суда и следствия, то что уж с нами, смертными, можно делать. Аки муху, смахнут со стола.

Чеченская война, вторая кампания, введение военной цензуры, опять же негласной, вообще поставили российское общество в сложное положение. Общество полностью приняло правительственную версию войны и с псевдопатриотическими чувствами, введенными в ранг почти полунацистского отношения к другим национальностям, встало на путь внутреннего геноцида. Евреи, грузины, азербайджанцы… Российские демократы тоже, кстати, стали ненавистной национальностью. Такого на Руси давно не было. Зона. Пахан. Наперсточники. Власть играет с нами в колпачки.

Допустим, она говорит нам: нужно очищать русский язык. Глупо. Язык сам себя очистит, а больше, чем политик и государственный чиновник, его никто не загрязняет. Но мы поднимаем колпачок и видим, что защищают не язык, а зачищают писателей, литераторов, которые не так, как все, видят мир. Появились первые литературные диссиденты — Владимир Сорокин, Баян Ширянов. Эстеты, никакой политики. Но вспомните Андрея Синявского: что он сказал на суде в 68-м году: “У меня с властью расхождения чисто эстетические”. Вот и приехали.

Власть нам говорит: Григорий Пасько — шпион — и с шумом и грохотом сажает его в лагерь строгого режима. Опять колпачки и наперстки. Потому что в это время под шумовой завесой заканчивается расследование гибели подлодки “Курск”, и из-под суда уводят истинных военных преступников — адмиралов от наказания: кого — в Совет Федерации, кого — на другой флот. Вот вам и наперсточники. Вот вам и колпачки. Вот вам и система информационной безопасности. Главное, все время ссылаются на суды. Мол, идите в суды, они вас и рассудят. Но за последние годы ни один суд в России не встал на сторону незаконно обиженного, незаконно оскорбленного. И никакой гарант Конституции даже не думает помогать, а наоборот, тихо говорит: “Вы у меня наглотаетесь пыли по судам”. Вот и наступает наказание без преступления.

Я только что вернулся из Владивостока и Уссурийска, проведывал Григория Пасько. Уже почти и без всякой цели. Потому что дело они свое сделали. Проведывал просто так — поддержать, теперь уже как друга. 21-ый век. А место назначения для интеллигента всё то же — тюрьма. Короче, места не столь отдалённые. Вот вам и система информационной безопасности.

Альмантас САМАЛЯВІЧУС, Прэзыдэнт Літоўскага ПЭН-клюбу. ЦЯЖАР СВАБОДЫ, АЛЬБО ЛІТОЎСКІЯ МЭДЫІ Ў ПЕРАХОДНЫ ПЭРЫЯД

Тэрмін “посткамунізм” падчас публічных дыскусіяў у Літве ўжываецца толькі прыпадкова, і амаль заўсёды ненаўмысна. Магчыма, гэта адбываецца зь некалькіх прычынаў: з аднаго боку, ужываньне гэтага тэрміну адразу ж нагадвае пра непрыемнае мінулае, якое многія людзі зьведалі за Саветамі, і цяпер хацелі б забыцца на яго, а з другога боку, у сучасным палітычным і культурніцкім дыскурсах перавага аддаецца такім паняткам, як “рынкавая эканоміка”, “заможная дзяржава”, “дэмакратыя”, “лібэральныя традыцыі” й г.д. Насамрэч усе гэтыя паняткі адсылаюць нас не да існай рэчаснасьці, а толькі паказваюць на нешта праектаванае й пажаданае, што яшчэ мусіць паўстаць у найбліжэйшай будучыні.

Акрамя таго, гэтыя словавыя фантомы дапамагаюць стварыць уражаньне, што посткамуністычныя варункі ўжо дарэшты пераадолены, і мы пераможна рушым у абяцаную зямлю Эўрапейскага Зьвязу, а сёньняшнія сацыяльныя рэаліі — толькі часовыя нязручнасьці, якія вось-вось зьнікнуць, пасьля чаго пачнецца бум няспыннага росту дабрабыту. Зьвяртаючы ўвагу на тое, што гэтыя паняткі азначаюць нешта іншае, я не хачу сказаць: маўляў, літоўскае грамадзтва пакутуе на адсутнасьць дэмакратыі. Хутчэй,— трэба сказаць — яно пакутуе ад няздольнасьці скарыстаць з таго, што дае яму дэмакратыя.

Пасьля дзесяцігодзьдзя незалежнага існаваньня літоўскія мэдыі маюць больш праблем, чым яны мелі раней. Нават павярхоўнае параўнаньне таго, што пісалі штодзённыя літоўскія газэты дзесяць год таму й што яны кажуць сваім чытачом сёньня, паказвае: шмат у якіх адносінах гэтыя газэты ёсьць толькі слабым ценем сьмелых і шматабяцальных праектаў, паўсталых падчас змаганьня супраць цэнзуры й улады ў памкненьні Літвы да незалежнасьці.

Агляд літоўскай прэсы за першыя пяць год ейнага незалежнага існаваньня паказвае, што былы абаронца свабоды слова адмовіўся ад сваіх былых амбіцыяў, а журналісцкія расьсьледаваньні й аналітычныя публікацыі саступілі месца павярхоўным забаўляльным матэрыялам, адлюстраваньню спакусьлівага ладу жыцьця новарышаў, дэманструючы журналістыку нізкапробнага кшталту. Падаецца, што яна, журналістыка, ня вытрымала іспыту незалежнага існаваньня, да якога так імкнулася ў часе апошніх дзён перабудовы. І, што яшчэ больш небясьпечна, галоўныя штодзённыя выданьні аказаліся моцна зьвязанымі з уладнымі структурамі.

Найбуйнейшая незалежная нацыянальная газэта “Ліетувос рытас”, якая цягам некалькіх гадоў мела рэнамэ найбольш аб’ектыўнага выданьня й якую ўхвалялі за ейнае змаганьне супраць карумпаваных палітычных дзеячоў, два гады таму аказалася ў цэнтры вялікага скандалу, калі выявілася, што ейны галоўны рэдактар і прэм’ер-міністар праводзілі разам ўікэнды за мяжой, і, прытым, абодва зацята адмаўлялі гэты факт да таго моманту, пакуль не зьявіліся дакумэнтаваныя пацьверджаньні.

Многія чытачы газэты ўрэшце рэшт зразумелі, што адмаўленьне існаваньня блізкіх стасункаў паміж габінэтам прэм’ер-міністра й штодзённай газэтай ёсьць ні чым іншым, як спробай маніпуляваньня чытачамі — ні чым іншым, як спосабам завуяляваць некаторыя надрукаваныя ў газэце артыкулы-расьсьледаваньні, якія аніяк не супадалі з мэтамі кіроўнай улады. Канечне, пазьней адбываліся й шмат якія іншыя скандалы, зьвязаныя з мэдыямі, аднак я абраў менавіта гэты з прычыны ягонае сымбалічнасьці.

Даведаўшыся пра прыхаваныя сувязі паміж галоўнай нацыянальнай газэтай і галавой дзяржаўнай улады, многія людзі, якія раней шчыра верылі ў аб’ектыўную й праўдзівую журналістыку, змушаны былі пазбыцца спадзеву на тое, быццам нешта накшталт “аб’ектыўнасьці” й “праўдзівасьці” мажліва ў посткамуністычным грамадзтве, якое яшчэ раз прадэманстравала, што яно нясьпелае, непасьлядоўнае й карумпаванае. Было б, аднак, вялікай памылкай перабольшваць уплыў гэтай гісторыі на мэнтальнасьць літоўскага грамадзтва. Шмат якія ранейшыя альбо пазьнейшыя публічныя адкрыцьці падобнага кшталту не прывялі да ўзмацненьня посткамуністычнай сьвядомасьці, як і сур’ёзна не паспрыялі адмаўленьню ад мэнтальнасьці, базаванай на папулярных мітах і вераваньнях, да ўзмацненьня якіх спрычыніліся мэдыі. Як і ў іншых пераходных грамадзтвах, дзе адсутнічае працяглы досьвед дэмакратыі, літоўская публіка хутка даравала выданьню, якое — выявілася — падманвала чытачоў. І пасьля выбуху грамадзкага абурэньня чытачы зноў вярнуліся ў абдымкі сваёй любімай газэты.

Мэтай майго выступу ня ёсьць дэталёва распавядаць пра той ці іншы скандал, зьвязаны з публікацыямі. Нашмат больш важна абмеркаваць агульны стан прэсы й іншых мэдыяў у краіне, якая, як падаецца, пачынае ўваходзіць у прастору супольнай Эўропы з адносна большай хуткасьцю, чым некаторыя найбліжэйшыя ейныя суседзі. Ёсьць шмат фактаў, зьвязаных зь дзейнасьцю мэдыяў, якія патрабуюць далейшага абмеркаваньня. І гэтыя факты, безумоўна, ня могуць быць абмеркаваны ў межах толькі аднаго выступу. Некаторыя тэндэнцыі, аднак, мусяць быць больш уважліва прааналізаваны.

Відавочным і неаспрэчным фактам зьяўляецца тое, што сёньняшнія літоўскія штодзённыя газэты ахопліваюць значна меншую чытацкую аўдыторыю, чым пяць ці дзесяць гадоў таму. У красавіку сярэдні наклад “Ліетувос рытас” — газэты, якая мае найбольшую колькасьць чытачоў, складаў 42.000—43.000 асобнікаў. Ейны найбліжэйшы канкурэнт — “Рэспубліка” — мела наклад 36.000—37.000 асобнікаў. А трэцяя па велічыні нацыянальная газэта “Ліетувос айдас”, некалі заснаваная правымі палітычнымі сіламі, нават не падае інфармацыі пра свой наклад, імкнучыся, найверагодней, схаваць факт нікчэмнага распаўсюду.

Дзесяць гадоў таму першыя два выданьні штодзённа прадавалі па 100.000 асобнікаў — кожная. Калі мы параўнаем гэтыя лічбы з тымі, што ёсьць у заходніх краінах, дык робіцца відавочна: нават гэтая тэндэнцыя памяншэньня накладаў шмат што кажа пра стан літоўскіх мэдыяў. Хоць некаторыя аналітыкі й думаюць, што за гэткімі нізкімі лічбамі палягаюць эканамічныя прычыны, я ўсё ж такі паставіў бы такую аргумэнтацыю пад сумнеў. Найбольш верагодным тлумачэньнем зьяўляецца паступовае зьніжэньне якасьці друкаваных матэрыялаў у гэтых газэтах.

Хоць у краіне й маецца вялікая разнастайнасьць бульварных выданьняў, галоўныя нацыянальныя газэты апошнім часам імкнуцца імітаваць іхную стылістыку — замест таго, каб распрацоўваць уласныя стратэгіі заваёвы публічнай увагі. Адсутнасьць журналісцкіх матэрыялаў, якія можна было б назваць аналітычнымі, заснаванымі на шырокай інфармаванасьці, ці нават проста добра напісанымі, сьведчыць пра інтэлектуальны заняпад гэтых выданьняў. Няздольнасьць “дайсьці” да аўдыторыі, якую складае сярэдняя кляса, кампэнсуецца арыентацыяй на гістэрычную публіку ніжэйшай клясы, падатную да маніпуляваньняў.

Відавочнымі сталіся таксама структурныя зьмены ў падачы матэрыялу. Колькі год таму агульнай практыкай амаль усіх нацыянальных газэт было прапаноўваць месца аглядальнікам. Штодзённыя газэты давалі магчымасьць выступаць на сваіх старонках дзейным палітыкам, былым дзяржаўным асобам, нарэшце, пісьменьнікам. Насёньня большасьць калёнак зьнікла. Засталіся толькі тыя, што вядуць штатныя журналісты штодзённых газэт. Больш прафэсійныя экспэртныя камэнтары замянілі на простыя й, часьцей за ўсё, павярхоўныя выклады пункту гледжаньня таго ці іншага журналіста.

Скарачэньне прасторы, якую раней займалі спэцыялізаваныя агляды, аналітычныя артыкулы й журналісцкія расьсьледаваньні, паказвае на існаваньне шырэйшай праблемы — а менавіта: большасьць агульна-нацыянальных газэт, раней меўшых рэпутацыю сур’ёзных мэдыяў, апошнім часам ператварыліся ў забаўляльныя выданьні. Усе яны маюць цяпер дадаткі, прысьвечаныя розным стылям жыцьця, спорту, вольнаму часу, дадаткі кшталту тэлевізійных шляхаводнікаў і г.д. Большасьць зь іх заклапочана асьвятленьнем уяўных падзеяў, што адбываюцца ў “высокіх сфэрах” грамадзтва, займаецца распаўсюдам чутак пра прыватнае ды інтымнае жыцьцё вядомых публічных асобаў. Яны пасьпешліва-безнадзейна імкнуцца стварыць віртуальны сьвет, у якім спакусьлівы стыль жыцьця квазі-элітаў, што часткова ёсьць ні чым іншым, як прадуктам іхнага ўласнага ўяўленьня, выштурхоўвае са сьвядомасьці рэальныя сацыяльныя праблемы.

Другая тэндэнцыя, прысутная ў літоўскіх мэдыях, таксама відавочная: буйная прэса дэманструе сёньня абыякавае стаўленьне, а часам і адкрытае непрыняцьцё культуры. Адрозна ад паўночных краінаў, дзе дадаткі, прысьвечаныя культуры, зьяўляюцца штодня ў газэтах, а падчас уікэнду іхны аб’ём павялічваецца ўдвая, літоўскія штодзённыя газэты маюць культурніцкія рубрыкі, у найлепшым выпадку, толькі раз на тыдзень. А матэрыялы, што друкуюцца ў іх, сталіся вельмі кароткімі й толькі ў фрагмэнтарна-кліпавым стылі паведамляюць пра падзеі культуры, не адлюстроўваючы рэальнага культурніцкага жыцьця.

У паведамленьнях пра культурніцкія падзеі найчасьцей акцэнтуецца ўвага на нязначных фактах, якія трапляюць у мэдыі ў тым разе, калі ўтрымліваюць у сабе элемэнты мажлівага скандалу. У астатніх выпадках рэпартэры наведваюць культурніцкія імпрэзы, каб зафіксаваць, колькі ежы й напояў было на банкеце… Пяць гадоў таму можна было знайсьці як мінімум чатыры альбо пяць рэцэнзіяў на кнігі ў культурніцкім разьдзеле штодзённай газэты; сёньня толькі “Ліетувос рытас” час ад часу друкуе адну-дзьве рэцэнзіі на кнігі. Іншыя газэты цалкам адмовіліся ад гэткіх публікацыяў.

Я ўжо некалі адзначаў, што літоўскія штодзённыя газэты ўзгадваюць пра інтэлектуалаў і артыстаў толькі з нагоды штогадовай нацыянальнай цырымоніі ўручэньня прэміяў (што асьвятляецца як “падзея”), альбо ў разе нейкіх здарэньняў ці праблем у іхным прыватным інтымным жыцьці. Дзіўна, але больш інфармацыі пра кнігі альбо асобаў культуры можна знайсьці сёньня ў жаночых часопісах, якія, нягледзячы на іхную павярхоўнасьць, усё ж спрабуюць прыцягваць увагу чытачоў да ня надта папулярных тэмаў.

Тым часам варта адзначыць, што тэндэнцыя замоўчваць культурніцкае й інтэлектуальнае жыцьцё неяк кампэнсуецца прафэсіяналізацыяй і колькасным ростам культурніцкіх часопісаў і штотыднёвікаў. Каля тузіну падобных выданьняў ня толькі здолелі выжыць за часы незалежнасьці, але некаторыя зь іх могуць нават канкураваць з эўрапейскімі культурніцкімі часопісамі. Дыскусіі на гэтую тэму, што вядуцца ў мэдыях, звычайна знаходзяць водгук у некалькіх тысяч чытачоў. І ўсё ж яны ствараюць публічную прастору для крытычнага сацыяльнага й культурніцкага дыскурсу, які, нязважна на малую аўдыторыю, застаецца ўплывовым і стымулявальным голасам інтэлектуальнага непрыняцьця сытуацыі. Прынамсі, крытычныя дыскусіі ў культурніцкіх інтэлектуальных выданьнях былі ў некаторых выпадках дастаткова дзейснымі, каб паўплываць на ўладныя структуры й спыніць некаторыя разбуральныя праекты. Хоць буйныя нацыянальныя газэты й дэманструюць абыякавасьць да думкі інтэлектуалаў, культурніцкія выданьні ўсё ж застаюцца адносна дзейснымі інструмэнтамі ўплыву на публічную апінію пасродкам сацыяльнай крытыкі, папросту неабходнай посткамуністычнаму грамадзтву.

І яшчэ адна рэмарка: хоць штодзённыя газэты ў сваім сучасным выглядзе й нельга назваць скалечанымі, аднак пэўныя знакі большай патэнцыі жыцьця й скіраванасьці ў будучынь прасьцей знайсьці ў некаторых штотыднёвіках (напр., “Вейдас” ці “Весло Жыніос”), разьлічаных на больш шырокую аўдыторыю, якія надаюць увагу асьвятленьню разнастайных праблем і тэмаў — улучна з акадэмічна-навуковымі й культурніцкімі. Да гэтага моманту я спасылаўся выключна на друкаваныя мэдыі, паколькі яны лепш дэманструюць усе хібы прэсы пераходнага грамадзтва: перадусім, няздольнасьць стацца крыніцай сапраўды надзейнай інфармацыі й кваліфікаванага сацыяльнага камэнтару.

У некаторых адносінах тэлебачаньне больш інфармацыйны, сэлектыўны й прафэсійны сродак інфармацыі — асабліва, калі гаворка ідзе пра праграмы навінаў. І хоць усе тры камэрцыйныя нацыянальныя тэлеканалы, як і іншыя мэдыі, зацыкліліся на забаўляльных прадуктах, іхныя праграмы навінаў зьяўляюцца важным інструмэнтам публічнага інфармаваньня. А публічны тэлевізійны канал, які субсыдуецца дзяржавай,— найбольш важны ў справе інфармаваньня й адлюстраваньня грамадзкай апініі.

Нягледзячы на шматлікія праблемы, зьвязаныя з узмацненьнем канкурэнцыі паміж мэдыя-гігантамі й недахопам сродкаў, з чаго відавочная адсутнасьць добрага маркетынгу, прафэсійных камандаў і высокай якасьці перадач, публічны канал, тым ня менш, дастаткова пасьпяховы ў канструяваньні прасторы для публічных дыскусіяў, прысьвечаных найбольш істотным сацыяльным праблемам. Ня дзіва, што гэты СМІ стаўся нядаўна аб’ектам нападак з боку канкурэнтаў, якія, скарыстоўваючы сваіх лябістаў у парляманце, распачалі кампанію, маючы за мэту спыніць рэкляму на публічным нацыянальным тэлеканале. Калі іхныя патрабаваньні будуць задаволены, гэта будзе азначаць, што адзіны публічны канал у Літве пазбавіцца важнай крыніцы фінансаваньня, і ўвесь цяжар яго фінансаваньня ляжа на дзяржаўны бюджэт і падаткаплатнікаў.

Гэтая падступная кампанія, якую з найбольшым імпэтам падтрымлівае сёньняшні старшыня парляманцкага Камітэту па культуры й навуцы, а таксама, што дастаткова дзіўна, некаторыя інтэлектуальныя колы,— адзін са шматлікіх прыкладаў, які паказвае, што свабода прэсы ў посткамуністычным грамадзтве, як і незалежнасьць іншых сацыяльных інстытутаў, ёсьць ілюзіяй. Гэтая свабода заўсёды знаходзіцца пад пагрозай, і таму яе неабходна пільнаваць і бараніць. Далейшае разьвіцьцё гэтай кампаніі пакажа, ці літоўскае грамадзтва за прамінулыя дванаццаць гадоў незалежнага існаваньня дасьпела да свабоды, ці яно па-ранейшаму знаходзіцца ў палоне маніпуляванай сэрвільнай мэнтальнасьці, сфармаванай за часы папярэдняга бясслаўнага рэжыму.

Шмат якія супярэчнасьці, што выявіліся ў посткамуністычным літоўскім грамадзтве, дагэтуль паказваюць, што пераходны пэрыяд ад залежнасьці да заходняй лібэральнай дэмакратыі далёка не завершаны, і гэта, нягледзячы на шмат якія інстытуцыйныя й структурныя зьмены й працэсы, што адбыліся на шляху да эўрапейскай інтэграцыі, якая, у сваю чаргу, стварае аснову для пажаданых зьменаў у сфэры мас-мэдыяў.

Савецкі таталітарызм даў нам шмат урокаў. Мы засвоілі некаторыя зь іх. Перадусім, мы дайшлі да разуменьня таго, што адбываецца, калі дзяржава й партыйная ўлада кантралююць патокі інфармацыі, калі яны маніпулююць грамадзкай апініяй. Свабода дае нам іншыя урокі — якім чынам мэдыі мусяць бараніцца ад ціску рынку. Гэтыя ўрокі нам яшчэ належыць засвоіць.

Масавая аўдыторыя й ідэалягічны ўплыў: беларускі варыянт

Валянцін АКУДОВІЧ, Беларуская асацыяцыя журналістаў, “Беларускі калегіюм”. СМІ ЯК ФАБРЫКА МІФАЎ, АЛЬБО ДОСЛЕД АДНОЙ ЭСТЭТЫЧНАЙ ПАРАЗЫ

У пракаветную пару міф быў адзіным сродкам інфармацыі, прынамсі, што да прэзентацыі агульнай карціны свету. З тае пары прамінулі тысячагоддзі, якія ў згаданай схеме ўсё радыкальна перайначылі: сёння ўжо сама Інфармацыя зрабілася дамінантным міфам сучаснасці, а сродкі масавай камунікацыі выконваюць ролю асноўнага стваральніка, кадыфікатара і абярога безлічы самых разнастайных міфаў — ад глабальных да рэгіянальных. Гэтак атрымалася з таго, што ў сітуацыі камунікатыўнага выбуху менавіта СМІ, а не традыцыйныя інстытуты міфатворчасці (перадусім, рэлігія, культура, ідэалогія) сталіся найлепш прыдатнымі для гуртавання шызоідна разбэрсанай падзейнасці свету ў нешта паранаідальна цэлае, інакш — у міф. Таму я адважуся сцвярджаць, што сёння галоўнай роляй СМІ ёсць не прадукаванне і атабарванне інфармацыі, а менавіта міфатворчасць. І калі такім чынам сфармуляваная версія насамрэч слушная, то мы мусім улічваць гэтую падставовую ролю СМІ ва ўсялякай канкрэтнай аналітыцы іхнай дзейнасці. Тое натуральна і для агляду дзейнасці сродкаў масавай інфармацыі на Беларусі ў пост-камуністычны перыяд. Бо калі мы забудземся, што ў гэтую пару ўсе нашыя СМІ, перадусім, былі хоцькі-няхоцькі ўцягнутыя ў інтэнсіўны працэс па стварэнні аднаго вялікага міфа з эклектычнай назвай “Беларусь”, то нашыя спробы разрознівання ідэалагічных скажэнняў і аб’ектыўнай інфармацыі застануцца “рэччу ў сабе” й хутчэй заблытаюць агульную сітуацыю што да стану беларускіх мас-медыяў, чым прасветляць яе.

Больш за тое, абмяжоўваючы праблематыку СМІ палітыка-прававымі аспектамі (нават пры тым, што яны сёння надзвычай актуальныя і балючыя для ўсіх нас), мы неабачліва засланяем тое пакліканне, якім былі сакральна абцяжараныя айчынныя мас-медыі пасля таго, як беларуская літаратура (парадзіха нацыі) вычарпала свой міфатворчы патэнцыял.

Як мы ўсе добра ведаем, працэс афармлення паўнавартаснага міфа Беларусі яшчэ далёка не завершаны. Прынамсі, у адрозненне, скажам, ад палякаў, прыбалтаў ці расейцаў, мы нават самі не надта выразна ўяўляем ягоныя абрысы, не кажучы ўжо пра замежнікаў, якім даводзіцца сутыкацца з намі ў рэальнай ці віртуальнай прасторах. Прычына такога стану навідавоку. Раўнуючы з тымі ж палякамі, прыбалтамі ці расейцамі, якія патрапілі ў камуністычную імперыю з ужо сфармаванымі міфамі пра саміх сябе і якім пасля распаду гэтай імперыі трэба было толькі атрэсціся ад камуністычнага хлуду, беларусы, не маючы раней прыдбанай апранахі міфа, у 1991 годзе апынуліся ў стане голай незалежнасці.

Калі добра ўдумацца, то гэта была страшная сітуацыя. Яе, бадай, можна параўнаць з сітуацыяй чалавека, які раптам заўважыў, што ў яго няма ценю. Як быццам усё ў яго, як у людзей, але ценю няма, і таму ён не дае веры свайму жытву.

Карацей, незалежнай краіне тэрмінова спатрэбіўся агульнанацыянальны міф. І беларускія СМІ пачалі спехам фастрыгаваць яго на розныя меркі ды фасоны, хаця відавочна, што на тую пару найбольш моднымі аказаліся нацыянальныя строі. Але спакваля мода на нацыянальнае прамінула, дарэчы, як і мода на камуністычнае, ліберальнае ці якое там яшчэ. І мы надоўга патрапілі ў сітуацыю, калі цягам шматгоддзя барацьбу за сваю візію беларускага міфа вялі (на такой няўцямнай падставе, як голай вады супраціў) усяго дзве медыйныя групоўкі — дзяржаўная і апазіцыйная. (Апошнюю больш карэктна было б назваць проста “не-дзяржаўнай”, але ў варунках сучаснай Беларусі не толькі прэса, а і ўвогуле ўсё недзяржаўнае аўтаматычна набывае чын апазіцыйнага.)

Калі намаляваць схему гэтых спаборных міфаў, што спрабуюць сёння інфармацыйна прэзентаваць прастору аднаго і таго ж геапалітычнага прэцэдэнта, то мы атрымаем класічную бінарную апазіцыю: святло—цемра, цнота—гвалт, дабрабыт—галеча, ёсць—няма... і да т.п. Інакш кажучы, міфатворчасць дзяржаўных СМІ цалкам палеглася на пазітыў: гераічны народ, эканамічныя поспехі, палітычная стабільнасць, выдатныя дарогі, бліскучыя спартоўцы, высокі ўзровень адукацыі, бясплатная медыцына, новабудоўлі, фестывалі, пенсіі...

А вось апазіцыйныя СМІ зладзілі сваю стратэгію міфатворчасці выключна на негатыве: дыктатура, таталітарызм, Курапаты, эканамічны разрух, здрада нацыянальным інтарэсам, эскадроны смерці, карупцыя, савок, калгас, бесперспектыўнасць... і гэтак да бясконцасці.

Тут мы цалкам абмінаем увагай палітычны фермент, які якраз і ўзножыў тую і другую міфалагемы, а менавіта: свайму росквіту Беларусь абавязаная выключна Аляксандру Лукашэнку (варыянт дзяржаўных медыяў), свайму заняпаду Беларусь абавязаная таму ж Аляксандру Лукашэнку (варыянт апазіцыйных медыяў). Палітычная праблематыка тут унікаецца зусім не таму, што насамрэч яе не існуе, а таму, што для агульнанацыянальнага Міфа зусім не істотна, на якіх палітычных падвалінах ён паўстае, бо хоць які канцэптуальны міф — падзея не палітычная і нават не ідэалагічная, а інфармацыйна-эстэтычная.

Падкрэслім: менавіта інфармацыйна-эстэтычная. Апошняе аднолькава тычыцца як біблейнага міфа пра стварэнне свету, так і кожнага сучаснага міфа — будзе гэта Чарнобыль ці Microsoft. Але калі з інфармацыйнай складовай міфа ўсё больш-менш зразумела, (адзначым толькі, што інфармацыя тут мусіць быць, як кажуць, знакавай), то эстэтычную канстанту міфа фармалізаваць больш складана.

Ясна ўсведамляю, што нашая канферэнцыя прысвечана зусім не эстэтычным праблемам, але паколькі неўзабаве я наважуся сцвердзіць, што беларускія апазіцыйныя СМІ ў вайне за сваю візію агульнанацыянальнага міфа прайгралі дзяржаўным (а яны ўжо даўно прайгралі) не палітычна, не ідэалагічна і нават не з прычыны перманентнага адміністратыўна-прававога гвалту ўладаў, а — эстэтычна, то далей мне не абысціся без некалькіх словаў пра ўласна эстэтычнае.

Якой бы інфармацыйна важкай падзея ні была, яна станецца міфам адно ў тым выпадку, калі будзе зафіксавана ў эстэтычна вабных і запамінальных формах. Аднак тут важна ўсведамляць, што эстэтычнае — гэта зусім не абавязкова ўласна прыгожае. Яшчэ Кант сфармуляваў наяўнасць “эстэтыкі пачварнага”, якой і абумоўлена магчымасць такіх міфаў, як Апакаліпсіс, Дракула ці Хатынь. Але ў кожным разе, па-за сваёй падзейна-інфармацыйнай складовай, міф — гэта калі не веліч прыгажосці, то прыгажосць велічы — хай сабе жахлівай ці пачварнай.

Летась, 11 верасня, амерыканскія СМІ стварылі менавіта адзін з такіх міфаў, калі на нашых вачах абрынулі два хмарачосы на Манхеттэне. Гэта быў кашмар, але які прыгожы кашмар. І таму ён адразу стаўся адным з самых яркіх міфаў новага стагоддзя. Між іншым, я не абмыліўся, сказаўшы “СМІ... абрынулі”, бо хаця вежы ўзарвалі тэрарысты, “прыгожы кашмар” стварылі мас-медыі. Стварылі свядома, абмінуўшы і прыхаваўшы ўласна кашмар з гор расшкуматанай чалавечыны, бо насамрэч спажыўца інфармацыі зусім не цікавіць праўда жыцця — яго цікавяць прыгожыя міфы, і тым лепей, калі яны яшчэ і жахлівыя.

Дык вось, вяртаючыся да супрацьстаяння дзяржаўных і апазіцыйных СМІ ў Беларусі, даводзіцца канстатаваць: параза апошніх была перадвызначана наперад, паколькі яны фармавалі сваю візію агульнацыянальнага міфа на тым, што прынцыпова не эстэтызуецца — а значыць і не падлягае міфалагізацыі: гіблы край, нішчымнае грамадства, запалоханы народ, нягеглая апазіцыя, дурнотнае кіраўніцтва... Здаецца, адзіная ўдача апазіцыйных мас-медыяў у кантэксце стварэння міфалагемы Беларусі — гэта дэманізацыя Лукашэнкі на подзе эстэтыкі пачварнага (Лукашэнка яшчэ не Дракула, але ўжо і не “звычайны прэзідэнт” — апошняе, натуральна, алюзія на вядомы фільм Юрыя Хашчавацкага).

І паколькі тут высілкі дзяржаўных мас-медыяў (са знакам плюс) і апазіцыйных (са знакам мінус) супалі, то мы і атрымалі выключна эфектны і адначасова эфектыўны вынік, дзякуючы якому, у сітуацыі недааформленасці агульнанацыянальнага міфа, персанальны міф Аляксандра Лукашэнкі пакуль паасобку прэзентуе Беларусь як міжнароднай супольнасці, так — дзіва дзіўнае — і ўласна беларусам.

Але ва ўсім астатнім апазіцыйныя СМІ (што да абранай намі праблематыкі) выявіліся цалкам дэарыентаванымі — іх адно хапала на панылы скептыцызм хоць да якіх міфатворчых захадаў дзяржаўных СМІ: “Славянскі базар” — прафанацыя, “Дажынкі” — дурноцце, Чыгуначны вакзал — гігантаманія, Нацыянальная бібліятэка — паказуха, алімпійскі чэмпіён — халява...

Магчыма, і насамрэч халява, магчыма крытычныя аналітыкі супраціўных уладзе медыяў былі бездакорныя ў сваёй фактаграфічнай ды лагічнай выверанасці. Толькі ўсё гэта не выратавала іх ад астракізму спажыўца інфармацыі. Але ці магло быць інакш? Каму была патрэбная, каго магла зацікавіць тая панылая, занядбаная Беларусь, якую з дня ў дзень на старонках сваіх выданняў шэрымі фарбамі малявала апазіцыйная прэса? І масавы чытач, які ў сваім калектыўным падсвядомым ужо ж, напэўна, прагнуў і прагне прыгожага ды яркага міфа пра самога сябе і сваю краіну, меў рацыю, збегшы з гэтай няўтульнай папяровай чужыны ў больш лагодныя для яго інфармацыйныя прасторы.

Не ведаю, ці праз столькі гадоў апазіцыйныя СМІ ўрэшце пачынаюць усведамляць сваю канцэптуальную памылку, ці так атрымліваецца таму, што інакш і быць не можа, але падобна на тое, што шэраг базавых апазіцыйных выданняў (яшчэ, на шчасце, пакуль не зрэпрэсаваных уладай), не адмаўляючыся ад крытыкі рэжыму, асцярожна пачынаюць шукаць сябе ў кірунку, які можа быць досыць дакладна ахарактарызаваны формулай “Ад апазіцыйнай да агульнанацыянальнай прэсы”, а гэта ў нашым перыфразе будзе гучаць наступным чынам: “Ад сумы апазіцыйных адзін аднаму — да агульнанацыянальнага міфа”.

І хаця пакуль Лукашэнка застаецца пры ўладзе, бальшыня недзяржаўных медыяў ужо ж, напэўна, будзе інфармацыйна падтрымліваць супраціў паноўнаму рэжыму. Але хочацца верыць, што надалей ім хопіць розуму, каб аўтаматычна не пераносіць яго на супраціў той краіне, таму грамадству, што абцяжараныя гэтай уладай.

І апошняе. На жаль, айчынныя СМІ ўсё яшчэ не надта ўсведамляюць, што лёс Беларусі ў ХХI стагоддзі ўжо залежыць не ад палітыкаў, эканамістаў ці пана Бога, а толькі ад іх — медыямагнатаў і медыяшарагоўцаў. Рэч у тым, што мы цяпер жывём у свеце, дзе рэальнае існаванне народа, краіны (каго заўгодна) забяспечана не ўласна існаваннем, а толькі наяўнасцю яго праекцыі ў інфармацыйнай прасторы. Без гэтай устойлівай праекцыі ўжо ніхто і ніколі не паверыць у сапраўднасць чаго б там ні было. Як не верыць сабе чалавек, які не мае свайго ценю.

Лявон БАРШЧЭЎСКІ, Беларускі ПЭН-цэнтар. Рэцыдывы мінуўшчыны, альбо постсавецкая медыякратыя

У даступнай цяпер па-беларуску кнізе “L’explosion de la communication” (“Выбух камунікацыі”) аўтары Філіп Брэтон (Philippe Breton) і Серж Пру (Serge Proulx) пішуць: “Легітымнасць улады ў нашым ліберальным грамадстве забяспечваецца цяпер красамоўнасцю сродкаў масавай інфармацыі: здольнасць выкарыстоўваць сродкі масавай інфармацыі робіцца абавязковай умовай поспеху ў палітыцы. Значэнне, якое набылі апытанні грамадскай думкі і рэклама пры фармаванні вобразу грамадскага дзеяча, вядзе да ўзрастання каштоўнасці факта камунікацыі супраць яе зместу. Урэшце, неістотна, што скажа кандыдат падчас выбарчай кампаніі,— важна, каб яго ўспрымалі як чалавека, які хоча нешта сказаць, і пажадана, каб гэта мела выгляд сяброўскага дыялогу. Палітычная рэклама ў дадзеным выпадку відавочна забяспечвае пашырэнне ў грамадстве дамінуючай ідэалогіі камунікацыі” (Брэтон Ф., Пру С. Выбух камунікацыі // Пер. з французск. —Мн.,1995. —С. 134—135).

Вось жа, у працы аўтараў, якія жывуць у дэмакратычным грамадстве, мы бачым фактычнае прызнанне таго, што насамрэч гэтае грамадства ужо не дэмакратычнае, а ў значнай ступені медыякратычнае — г.зн. характар улады і спосабы ажыццяўлення ёю сваёй функцыі, па сутнасці, вызначаюцца ўсемагутнымі сёння сродкамі масавай інфармацыі. Можна сказаць і гэтак: фармальна ўлада абіраецца грамадзянскай супольнасцю, але ў рэальнасці гэты выбар прадвызначаны працай СМІ. Пры гэтым усё сказанае датычыць грамадства, якое сфармавалася эвалюцыйна, на падмурку дэмакратычнай тэндэнцыі развіцця. На палітычны выбар чальца гэткага грамадства яшчэ значны ўплыў мае традыцыя,— доўгатрываласць палітычных густаў малых супольнасцяў (прыкладам, сям’і), знаходжанне сярэднім абываталем часу для чытання палітычных раздзелаў газет, а найперш, вера ў тое, што ад ягонага, канкрэтнага грамадзяніна, выбару залежыць ягонае ж далейшае канкрэтнае штодзённае жыццё.

Ці прысутнічаюць названыя чыннікі ў свядомасці звычайнага чалавека — прадстаўніка постсавецкага грамадства? Даследаванні, што праводзіліся палітолагам і палітпсіхолагам Уладзімірам Падголам з нашым пэўным удзелам (гл., напрыклад: Падгол Ул. Асновы палітычнай псіхалогіі // Матэрыялы для слухачоў Народнага універсітэта. —Мн., 1999), дазваляюць весці гаворку пра асаблівы таталітарны менталітэт беларуса — чалавека, які, нечакана для сябе, апынуўся ў постсавецкай эпосе.

МЕНТАЛІТЭТ — як вядома, паняцце, якое адлюстроўвае спалучэнне складаных матывацыйных комплексаў і рэальных дзеянняў чалавека. Глыбіннаю асноваю любога менталітэту ёсць наяўнасць псіхалагічных структураў і арыентацый, якія далёка не заўсёды ўсведамляюцца. Грунтоўна яны прааналізаваны, да прыкладу, у творах Э.Фрома (гл. Fromm, E. Escape From Freedom. —New York, 1941, або: Фромм Э. Человек для себя. —Мн., 1992).

Ідэалагічна ўплываючы на асобу, талітарная сістэма дамагаецца ўтварыць з людзей садамазахістаў, якія атрымліваюць задавальненне ад стану падпарадкаванасці сістэме ці ад валодання лёсамі сваіх падначаленых. Яна iмкнецца падначалiць сабе чалавека цалкам. Дзеля гэтага сістэма разбурае культуру, адчужае ад яе чалавека — і ўтварае замест яе таталітарную субкультуру. У душах падпарадкаваных яна фармуе агрэсіўнае стаўленьне і дэструктыўную арыентацыю да ўсіх непадобных.

Вынішчэнне нацыянальнай культуры як метамовы нацыі і проста мовы разам з яе субкультурным гіпнатычным слоем (прымаўкі, мудраслоўі, вітанні, праклёны, пракляцці, адкляцці, жарты, кпіны) можна параўнаць з вынішчэннем гумуса, які, як вядома, назапашваецца мільёны гадоў. Калі гумус утрымлівае неабходныя для раслін элементы, дык гіпнатычны слой нацыянальнай субкультуры спрыяе сацыялізацыі індывіда, ператварэнню яго ў асобу. Без гэтага слоя вырастаюць манкурты, якія пасля адпаведнай ідэалагемна-ідэалагічнай апрацоўкі робяцца “салдатамі імперыі”.

Кожная гістарычная эпоха і кожнае грамадства фармуюць сваю структуру менталітэту. Аб асноватворных элементах менталітэту беларусаў Вялікага Княства Літоўскага можна, да прыкладу, меркаваць па выказваннях філосафа-публіцыста А.Воляна: “З усіх рэчаў людскіх найпякнейшая ёсць вольнасць. Няволя ж — горшая нават за смерць” (Цытуецца паводле: Саверчанка І. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Мінск, 1998., С. 60.). Волян даваў прыклады, калі “людзі добраахвотна ішлі на смерць, абы не трапіць у палон” (тамсама). Сэнс паняцця “воля” Волян абумоўліваў “правам”: “Там, дзе няма месца праву, там няма волі” (тамсама).

З таго часу шмат войнаў пракацілася па Беларусі. Мяняліся ўлада, ідэалогіі, якія даволі часта, аднак, аказваліся чужымі і захопніцкімі. За некалькі апошніх стагоддзяў беларуская нацыя сталася аб’ектам разбуральнага ўздзеяння чатырох ментальна чужых сістэмаў:

1. Рускі царызм, што праводзіў генацыд падчас захопніцкіх войнаў, у якіх загінуў кожны другі беларус; а пасля захопу і падзелу Вялікага Княства Літоўскага распачалося вынішчэнне беларускасці — ад дзяржаўных чыннікаў да культурніцкіх.

2. Міжваенная Польшча — палітыка апалячвання і выціранне з памяці людзей беларушчыны.

3. Гітлераўская Германія — генацыд.

4. Савецкая Расія — генацыд народу і, перш-наперш, вынішчэнне нацыянальнай інтэлігенцыі і культуры з татальнай трансфармацыяй менталітэту ў накірунку ўтварэння “новой общности людей — советского народа”.

З 1986 г. — ізноў генацыд: апраменьванне дзяцей пад час першамайскай дэманстрацыі пасля аварыі на ЧАЭС, асаджэнне на Магілёўшчыну радыяактыўных аблокаў, што рухаліся на Маскву. У выніку фізічнае і духоўнае існаванне беларусаў аказалася пад пагрозай.

Сёння можна гаварыць таксама і пра гіпнатычныя інфармацыйныя тэхналогіі, пры дапамозе якіх нацыі навязваюцца пэўныя структуры свядомасці і падсвядомасці. Звычайна гэта — двухбаковы працэс. Па-першае, вынішчаецца нацыянальная субкультура з ейнымі традыцыйна сфармаванымі і своеасаблівымі для кожнага этнаса гіпнатычнымі элементамі, а, па-другое, людзям унушаюцца якасці характару, быццам бы спрадвеку ім уласцівыя (памяркоўнасць, рахманасць і г.д.). Сродкамі гіпнатычнага ўздзеяння на менталітэт нацыі з’яўляюцца ідэалагемы, ідэалагемныя ўтварэньні (палі), сацыяльныя ідалы.

Сучасным беларусам уласцівыя шмат якія элементы таталітарнага і пост-таталітарнага менталітэту, які сфармаваўся пад уздзеяннем сістэмы падвоенага таталітарызму. Гэта нацыянальны таталітарызм усходніх суседзяў, які імкнецца вынішчыць беларускую культуру і субкультуру, давесці беларусам, што насамрэч яны тое ж самае, што і рускія, і каланіяльны таталітарызм, функцыя якога — далучыць Беларусь як дзяржаву да імперскай Расіі. Адсюль такое зацятае змаганне таталітарнай сістэмы супраць адраджэння беларускай мовы і культуры. Разам з тым, існуюць і сапраўдныя рысы менталітэту беларусаў, што захоўваюцца ў глыбінях свядомасці і ў генетычнай памяці носьбітаў нацыянальнай культуры.

Да асноўных характарыстык менталітэту вялікай часткі нашых суродзічаў належаць: абсалютнае дамінаванне ірацыянальнай веры — найперш у палітычныя цуды; страх страціць — у выніку ўдзелу ў палітычным жыцці — дабрабыт (хоць бы і мінімальны), здароўе, нават жыццё; адчуванне сябе безабаронным перад дзяржаўнай машынай; адсутнасць волі і імкнення ўзяць удзел у дзеяннях, што могуць змяніць становішча; нявер’е ў свае сілы; замкнёнасць у свеце сваіх індывідуальных праблем; варожае стаўленне да спробаў самаарганізацыі іншых чальцоў грамадства; агрэсіўнасць, скіраваная найперш на людзей, якія не баяцца і не робяць “так, як большасць” і г.д.

Вялікая памылка шмат каго з нашых дзейных апазіцыйных палітыкаў і публіцыстаў палягае, на наш погляд, у неразуменні і ігнараванні ў практычнай дзейнасці вышэйзгаданых рысаў менталітэту постсавецкага беларуса, ці рамантызацыі ягонага вобраза. Відаць, пад уплывам гуманістычнай літаратуры, якую мы чыталі ў сярэдняй школе, ВНУ і пасля іх заканчэння, у нас трывала сфармавалася думка пра тое, што вялікая частка нашых суайчыннікаў можа выйсці за межы звычайнага прагматызму, прасякнуцца ідэалізмам — у станоўчым значэнні гэтага паняцця. Між тым, палітпсіхолагі даволі пераканаўча паказалі, што ідэалагемныя рысы менталітэту маюць надзвычай трывалы характар, і іх не так проста змяніць.

Тут, відаць, і трэба шукаць адказы на пытанні з нашай недалёкай палітычнай мінуўшчыны і сучаснасці. Узгадайма некаторыя з іх. Да прыкладу, чаму жорсткае збіццё дэпутатаў ад БНФ у будынку парламента 12 красавіка 1995 г. не толькі не выклікала спачування да апошніх у большай часткі нашых суграмадзян, а, наадварот, прадстаўнікі гэтай арганізацыі на выбарах у Вярхоўны Савет, што адбыліся праз месяц пасля згаданых падзеяў, атрымалі значна меншую падтрымку? Альбо: чаму зноў-такі не знайшла падтрымкі ў выразнай большасці грамадства гуманістычная пазіцыя кандыдата ў прэзідэнты Уладзіміра Ганчарыка (2001 г.), які выявіў асаблівую заклапочанасць лёсам вядомых у Беларусі зніклых палітыкаў? Урэшце: чаму наклады апазіцыйных газет, якім, паводле апытанняў, насельніцтва давярае ніяк не менш, чым газетам рэжыму, усё ж такі няўхільна зніжаюцца, а наклады дзяржаўных выданняў якраз досыць стабільныя; калі ж браць пад увагу мясцовую прыўладную прэсу, дык яны маюць тэндэнцыю росту?

Паспрабую адказаць на гэтыя пытанні ў самым агульным выглядзе, і менавіта зыходзячы з тых ідэалагемных рысаў менталітэту вялікай часткі беларусаў, якія, як падаецца, з’яўляюцца істотнымі для значнай часткі нашых суграмадзян. Для іх стаўленне да любой улады — гэта, перадусім, стаўленне да яе, як да інструменту ўціску і гвалту чалавека. Яны ірацыянальна не вераць у тое, што ўлада з сваёй ініцыятывы захоча рабіць для іх нешта добрае, карыснае. Любая ўлада прыроўніваецца імі да акупацыйнай, якую смяротна небяспечна зачапіць, прымусіць звярнуць на цябе нейкую асаблівую ўвагу; адначасова яе не сорамна падмануць, абхітрыць і да т.п. Вельмі добра таксама апынуцца пры ёй — зноў-такі, каб развязаць нейкія свае прыватныя праблемы, альбо хаця б праз сваю далучанасць да яе нейтралізаваць частку пагрозаў, што гэтая ўлада нясе.

Пры гэтым любы іншы, не звязаны з табой альбо тваімі сваякамі, чалавек, калі патрапляе ў склад гэтай улады, аўтаматычна робіцца тваім канкурэнтам, бо займае месца, якое — хоць бы і тэарытычна — мог бы заняць ты сам, альбо твае знаёмыя/сваякі. Таму збіццё дэпутатаў і гвалтоўнае выкіданне іх з будынка Вярхоўнага Савета, знікненне Ганчара ці Захаранкі ўспрымаецца гэтай часткай нашага грамадства як рэч натуральная, бо ў барацьбе за ўладу, паводле меркавання такіх людзей, выйграе толькі мацнейшы, брутальнейшы і хітрэйшы.

Гэтыя людзі чытаюць “Советскую Белоруссию” альбо які-небудзь “Голас Лёзненшчыны” і не чытаюць “Народную волю” або “Брестский курьер”, бо газета ім патрэбная для таго, каб спрагназаваць (паводле першакрыніцы!), чаго ім можна чакаць ад уладаў, як запабегнуць небяспекі, звязанай з іхнай дзейнасцю. У “Народнай волі” ці ў “БДГ” яны гэткай патрэбнай ім практычнай інфармацыі не знойдуць, а ў тым, каб чытаць абстрактныя рэчы пра “антынародны рэжым” альбо “неабходнасць абароны беларускай дзяржаўнасці”, у іх няма патрэбы — а значыць і жадання.

Далей хацеў бы звярнуць вашу ўвагу на прынцыповыя адрозненні ў разуменні медыякратыі, што існуе ў свабодных грамадствах, і таталітарнай медыякратыі, якая пакуль што ўпэўнена пачуваецца ў Беларусі і шэрагу іншых постсавецкіх краін Усходняй Еўропы, Закаўказзя ды Сярэдняй Азіі. Заходняя медыякратыя хоць і мае пэўныя абмежаванні, аднак дае шанец альтэрнатыўным палітычным сілам, альтэрнатыўнай палітычнай думцы ўплываць на грамадства. Дасягаецца тое праз адсутнасць манапалізацыі СМІ і функцыянаванне — найперш, на заканадаўчым узроўні — механізмаў, што гэткай манапалізацыі запабягаюць. У той самы час дзеянні выканаўчай улады ў Беларусі ніколі ў гісторыі не былі скіраваны на тое, каб дапусціць рэальнае развіццё свабоднага рынку СМІ — перадусім, электронных — а наадварот, мелі супрацьлеглы вектар.

Пры гэткай хадзе падзеяў не магло быць і гаворкі пра дэмакратычную перспектыву развіцця краіны, і прыход рэваншысцкіх таталітарных сілаў да ўлады ў 1994 г. быў прадвызначаны. Натуральна, што свабодны рынак СМІ не быў створаны і з тае прычыны, што патрэбу ў яго стварэнні адчувала на той час толькі меншасць беларускага грамадства (на жаль, і сёння сітуацыя наўрад ці больш аптымістычная). Альтэрнатыўныя думкі, выказаныя па тэлебачанні, радыё, у друкаваных выданнях, не ўпісваліся ў міфалагізаваную свядомасць вялікай колькасці нашых суграмадзян. Альтэрнатыўны погляд на рэчы прымушаў думаць таго, хто прывык толькі верыць (альбо не верыць) — і гэта толькі раздражняла. Вядома, што савецкі чалавек больш за што іншае баяўся апынуцца перад выбарам быць адказным за ўжо зроблены выбар. Наяўнасць жа альтэрнатыўных СМІ не толькі дэманстравала яму гэты выбар, але і змушала — насуперак ягонай волі — браць на сябе адказнасць.

Чаму ж улады і да сёння дазваляюць існаванне некаторых апазіцыйных друкаваных СМІ ў Беларусі, хоць і чыняць ім усялякія перашкоды? Памыляецца той, хто думае, што гэта выклікана нейкімі гуманістычнымі меркаваннямі, ці бояззю ўладаў парушыць нейкія міжнародна прызнаныя стандарты. Адказ на гэтае пытанне, між тым, відавочны. Сённяшнія друкаваныя СМІ, усе разам узятыя, не могуць скласці аніякай канкурэнцыі СМІ электронным.

Цяперашняя таталітарная медыякратыя — гэта медыякратыя, перадусім, “электронная”. А таму пакуль у пэўнага вузкага кола людзей, што рэальна ажыццяўляе ўладу, ёсць магчымасць кантраляваць тэлевізійны “гузік”, пра дэмакратычныя змены ў беларускім грамадстве не можа быць і гаворкі. Выраз “барацьба з недэмакратычным рэжымам” у праграмных канстатацыях палітычных сілаў мусіць быць зменены на выраз “ліквідацыя таталітарнай электроннай медыякратыі”. Пры сённяшнім тэхнічным патэнцыяле СМІ гэтае пытанне не выглядае невырашальным. На практыцы яно патрабуе ўкладання велізарнай колькасці сродкаў, больш істотнага, чым дагэтуль, задзейнічання інтэлектуальнага патэнцыялу нашай грамадзянскай супольнасці. Зрабіць гэта неймаверна цяжка, але іншага выйсця для беларусаў, калі яны хочуць убачыць святло ў канцы тунэля, проста няма.

У звязку з гэтым паўстаюць пытанні і іншага кшталту. Напрыклад: ці міфалагізаваная свядомасць вялікай часткі нашых суайчыннікаў будзе ў хуткім часе зменена? Ці адзіным шляхам наладжвання камунікацыі з гэтай часткай грамадства з’яўляецца стварэнне і распаўсюджванне новых, “гуманістычных”, міфаў? Альбо гэтай частцы трэба гаварыць “толькі праўду — якой бы горкаю яна ні была”? Адказы на гэтыя пытанні могуць быць розныя, але, на маё разуменне, ніводзін з гэтых варыянтаў у найбліжэйшым часе не можа быць зрэалізаваны ў прынцыпе, і менавіта з тае прычыны, што ў Беларусі існуе таталітарная электронная медыякратыя, на падтрымку якой сённяшні палітычны рэжым выдаткоўвае велізарныя матэрыяльныя сродкі.

Уладзімер КОЛАС, Беларуская асацыяцыя журналістаў. ТАНЦЫ НА ГРАБЛЯХ З ДОСВЕДУ ВЫКАРЫСТАННЯ САВЕЦКАЙ МЕНТАЛЬНАСЦІ Ў ПОСТСАВЕЦКАЙ БЕЛАРУСІ

Думаю, у гэтай аўдыторыі няма патрэбы характарызаваць сённяшнюю сітуацыю ў Беларусі. Аднак, як гэта часта бывае, даўно сфармуляваныя і ўжо звыклыя ацэнкі пэўнай з’явы часам захінаюць некаторыя дадатковыя нюансы і акалічнасці, якія могуць больш поўна раскрыць і патлумачыць ейную сутнасць. Таму дарэчы будзе прааналізаваць гэту сітуацыю, маючы на ўвазе тую ролю, якую адыгрывалі і працягваюць адыгрываць у ёй сродкі масавай інфармацыі.

Дзеля разумення важнасці гэтай ролі адзначым, што менавіта СМІ, у прыватнасці, тэлебачанню, мы абавязаны тым, што ўлада знаходзіцца сёння ў руках нашага цяперашняга кіраўніцтва. Менавіта прамыя і поўныя трансляцыі сесій Вярхоўнага Савета ў рамантычныя часы перабудовы і галоснасці паслужылі прыдатнай трыбунай для энэргічнага і здольнага палітыка-папуліста, дазволілі без асаблівых намаганняў і без звычайна неабходнага ў такіх выпадках марнавання фінансавых сродкаў, энэргіі і часу, увайсці ў кожную кватэру, у кожную вясковую хату — і там ужо наўпрост “закантачыць” з тым, што прынята называць масавай постсавецкай свядомасцю.

Паколькі гэтая свядомасць уяўляла з сябе далёка не цнатлівую tabula rasа, а з’яўлялася прадуктам доўгай і руплівай працы савецкіх органаў масавай прапаганды і агітацыі, насенне папулізму трапіла ў добра ўгноеную глебу і дало магутныя парасткі, якія сёння буйна квітнеюць і даюць плады, а зерні праўды і здаровага сэнсу, наадварот, прыжываюцца на гэтай глебе вельмі цяжка, і дагэтуль не могуць выпрастацца, захіленыя развесістымі лапухамі агрэсіўнай і цынічнай прапаганды. І адбывалася гэта якраз у часы трыумфу галоснасці, калі дэмакратычная інтэлігенцыя ў Беларусі, як і ў іншых рэспубліках былога СССР, знаходзілася ў стане эйфарыі ад неабмежаванай свабоды слова.

Так, стартавая сітуацыя напачатку перабудовы была аднолькавая як для Беларусі, так і для ўсіх іншых рэспублік СССР — у тым ліку і Расіі. Агульным быў і ўзровень свядомасці электаральнай большасці. Але чаму менавіта ў Беларусі сітуацыя набыла такое своеасаблівае развіццё? Чаму менавіта тут свабода слова прывяла да ўлады сілы, якія ператварылі свабоду слова ў ейную процілегласць?

Каб адказаць на гэтыя пытанні, згадаем спачатку пра розніцу, што існавала ў Савецкім Саюзе паміж сродкамі масавай інфармацыі ў цэнтры, у Маскве, і на перыферыі, у саюзных і аўтаномных рэспубліках. Згадаем, што менавіта цэнтральным газетам, тэлебачанню і радыёстанцыям належала быць самымі цікавымі, самымі змястоўнымі, яркімі і таленавітымі. Гэта свядомая ўстаноўка савецкіх ідэалагічных службаў, прычыну якой, думаю, можна асабліва не тлумачыць, выконвалася з бездакорнай дакладнасцю. Цэнтральныя мас-медыі мелі не толькі значна больш высокі ўзровень фінансавага і матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння, але і якасна іншыя ўмовы працы.

Перадусім, “кадрам” цэнтральных органаў інфармацыі ў Савецкім Саюзе быў дазволены іншы ўзровень свабоды думак і трактоўкі падзей. Таму найбольш здольныя і палітычна прасунутыя журналісты, якія на перыферыі рабіліся аб’ектам нападак і пераследу за незалежную пазіцыю і вострыя матэрыялы, імкнуліся “шукаць праўду” ў Маскве, дзе іх аблашчвалі і прытулялі (а часам і прыкормлівалі). Магчымасць “прабіцца ў Маскву”, надрукавацца ў “Правде” ці “Известиях” гарантавала апальнаму правінцыйнаму вальнадумцу індульгенцыю на мясцовым узроўні, ахіляла яго арэолам недатыкальнасці, легалізоўвала перад мясцовымі ўладамі ідэі і праекты, якія да гэтага выглядалі ў іхных вачах адыёзнымі і варожымі. Дзякуючы гэтаму няхітраму механізму і такой селекцыі, айчынныя сродкі масавай інфармацыі надта часта падаваліся шэрымі, сумнымі і незмястоўнымі, у іх рэдка можна было сустрэць сапраўды высокапрафесійныя яскравыя матэрыялы. Гэткая сітуацыя і саслужыла адпаведную службу ў той лёсавызначальны час, калі народ Беларусі нечакана атрымаў магчымасць свабоднага выбару свайго кіраўніцтва.

Захапіўшыся не вельмі актуальным змаганнем са старой партнаменклатурай, якая задоўга да часоў перабудовы сама акрэслілася наконт бесперспектыўнасці камуністычнай мадэлі і распачала рынкавыя рэформы, незалежная прэса, як і ўся дэмакратычная грамадскасць, не надала належнай увагі сапраўднай небяспецы, якая ўздымалася і набірала моц, дзякуючы менавіта паўсталым падчас перабудовы дэмакратычным свабодам.

Падобная сітуацыя мела месца і ў Расіі, дзе на першых дэмакратычных выбарах у Думу, насуперак агульным чаканням і перакананням, найбольшую колькасць галасоў набралі не дэмакраты, а партыя адкрытага папуліста Жырыноўскага, які таксама ўмела спекуляваў на ідэалагічных стэрэатыпах, закладзеных у масавую свядомасць у савецкія часы.

Але адрознымі былі дзеянні сродкаў масавай інфармацыі. Высокапрафесійныя аналітыкі маскоўскіх мас-медыяў пры падтрымцы ўладных эліт, якія ўжо адчулі смак прыватнай уласнасці, і таму зусім не жадалі вяртацца да казарменнай эканомікі, імгненна распачалі бескампраміснае змаганне з папулізмам Жырыноўскага і паступова “апусцілі” гэтага палітыка да ролі блазна. Яму і дагэтуль дазваляецца фармуляваць і агучваць ірацыянальныя настроі і памкненні ніжэйшых слаёў грамадства, найбольш прыдатных для папулісцскага маніпулявання. Але дазваляецца толькі дзеля таго, каб потым было зручней іх разбураць, дапамагаючы расійскай электаральнай большасці пазбаўляцца рудыментаў савецкай ментальнасці.

У Беларусі ж, з названых вышэй прычын, сапраўднай незалежнай журналісцкай аналітыкі проста не існавала. Да таго ж, незадоўга да галоўных інфармацыйна-палітычных баталіяў у ганаровую высылку быў адпраўлены смелы і прафесійны кіраўнік Белдзяржтэлерадыё Генадзь Бураўкін, пры якім айчынныя радыё і тэлебачанне знаходзіліся на ўздыме. Надалей на гэтай пасадзе адзін безаблічны выканаўца змяняў другога, і ў выніку найбольш уплывовыя беларускія мас-медыі аказаліся не толькі не ў стане кансалідаваць грамадства, садзейнічаць пошуку і вызначэнню перспектываў і шляхоў развіцця краіны, але ж і аб’ектыўна асьвятляць падзеі, грамадскія працэсы і праблемы.

Такім чынам, дзякуючы спалучэнню шэрагу фактараў і адзначаных прычын, улада ўпала ў рукі асобе, якая не прайшла неабходнага для палітыка і кіраўніка такога ўзроўню шляху, не мела дзеля гэтага адпаведнага досведу, а паўстала як своеасаблівая матэрыялізацыя ірацыянальных перакананняў і стэрэатыпаў электаральнай большасці, сфармаваных савецкай прапагандай. Для прыхільнікаў здаровага сэнсу, якія наіўна меркавалі, што дзеля поспеху ў палітыцы дастаткова заўсёды казаць толькі праўду, гэта была нечаканая і паказальная перамога.

На вялікі жаль, тая бянтэжна лёгкая перамога і дагэтуль запабягае асэнсаваць цяперашняму беларускаму кіраўніцтву ўсю бесперспектыўнасць і небяспеку абранай ім эканамічнай, сацыяльнай і культурніцкай палітыкі, скіраванай у “светлае” мінулае. Становішча, у якім яно апынулася і якое надалей будзе толькі пагаршацца, зусім незайздроснае. Для беларускага грамадства было б, вядома, істотна, каб наступствы гэтага незайздроснага становішча тычыліся яго найменей; аднак разлічваць на тое ўжо не выпадае. І тут варта зноў звярнуць увагу на стан айчынных мас-медыяў і іх адпаведнасць ролі, якую яны павінны адыгрываць у справе кансалідацыі грамадства і вызначэння перспектываў ягонага развіцця.

Думаю, няма сэнсу падрабязна разглядаць тут працу афіцыйных СМІ, чыя дзейнасць вельмі рэдка выходзіць за межы звыклага ідэалагічнага і прапагандысцкага абслугоўвання любой дзейнай улады.

Што тычыцца незалежных мас-медыяў, то пры ўсёй павазе да іх, неабходна адзначыць, што пра вынікі іхнай дзейнасці можна ў пэўнай ступені меркаваць па тым становішчы, у якім яны цяпер апынуліся разам з усім нашым грамадствам. Беручы пад увагу такія агульнавядомыя рэчы, як адміністратыўны ціск, эканамічныя праблемы, судовы пераслед журналістаў і г.д., трэба згадаць, аднак, і пра іншае. І ў гэтай сувязі зноў звернемся да спадчыны савецкіх часоў, пазбавіцца ад якой, як паказвае практыка, не так ужо і проста.

На вялікі жаль, знікненне з геаграфічнай карты савецкай імперыі не выдаліла ейнае праекцыі з нашага розуму і нашай падсвядомасці. Надта часта, чытаючы шматлікія матэрыялы беларускай незалежнай, у асноўным расейскамоўнай, прэсы, задаеш сабе пытанне: а з якой геапалітычнай прасторай атаясамлівае аўтар краіну, у якой ён жыве і пра якую піша? Чаму так часта выносяцца на першыя палосы і падаюцца як самыя галоўныя для Беларусі падзеі, якія адбываюцца не ў нас, а з таго боку нашай усходняй мяжы? Чаму марнуюцца такія вялікія плошчы газетных палос на інтэрв’ю з рознымі вядомымі асобамі з Расіі, чытаючы якія робіцца ясна, што мэтай інтэрв’ю было не пачуць адказы на банальныя, ужо не раз задаваныя гэтым зоркам пытанні, а проста спатоліць прагу правінцыяла — пастаяць побач з вядомай сталічнай асобай, пасвяціцца ў прамянях ейнай славы, паказаць сваё дачыненне да “сталічнага” асяроддзя. І гэтым выявіць сябе на фоне “правінцыйнага” атачэння.

Стогны чэхаўскіх трох сясцёр, якімі некаторыя вядомыя незалежныя журналісты, а часам і цэлыя выданні, рэагуюць на падзеі беларускай рэчаіснасці, аднаўленне і пастаяннае падсілкаванне на газетных палосах віртуальнай культурнай прасторы ўжо не існуючай імперыі, у прынцыпе, таксама ёсць рудыментам савецкай ментальнасці, але не толькі — ёсьць адначасова і рудыментам былой каланіяльна-культурніцкай залежнасці. А гэта вядзе да таго, што нават у свядомасці людзей, арыентаваных на незалежнасць і суверэнітэт краіны, не кажучы ўжо пра тых, хто знаходзіць сябе толькі ў расейскай інфармацыйнай прасторы, ад чытання расейскамоўнай незалежнай беларускай прэсы застаецца даволі цьмянае і блытанае ўяўленне пра некаторыя істотныя для беларуса паняцці.

Традыцыйныя адносіны айчыннай і маскоўскай прэсы як “правінцыйнай і цэнтральнай” значна ўплываюць і на якасць працы беларускіх журналістаў. Выкарыстанне гатовых, спрадукаваных маскоўскімі мас-медыямі, моўных і сэнсавых клішэ дазваляе надаваць матэрыялам моднае “сталічнае” гучанне, але разам з тым атрафіруе здольнасць самастойна аналізаваць падзеі, прадукаваць арыгінальныя думкі, акрэсліваць сваю пазіцыю. А гэта, у сваю чаргу, спараджае павярхоўна-высакамернае стаўленне да падзей, якія адбываюцца ў краіне, стаўленне да іх, як да нечага не істотнага ў параўнанні з тым, што адбываецца ў віртуальным “цэнтры”, размешчаным пакуль яшчэ за нашай усходняй мяжой.

Правінцыйная хвароба нашай незалежнай прэсы выяўляецца і ў нежаданні, а, магчыма, і няздольнасці, пошуку і “раскруткі” айчынных лідэраў. Невыпадкова ўвагу незалежнай прэсы часцей за ўсё маюць шанец прыцягнуць толькі тыя прадстаўнікі беларускай эліты, каго ўлада звольніла з працы, збіла ці кінула ў турму. У іншых выпадках пра іх згадваюць пераважна ў сувязі з нейкімі скандаламі, і вельмі рэдка — з нагоды якіх-кольвек важных грамадскіх і культурных падзей.

Такім чынам, за беларускімі элітамі замацоўваецца шлейф суцэльнага лузерства, а ў астатняй часткі насельніцтва мацуюцца і без таго пануючыя ў іхнай свядомасці адчуванні апатыі і немагчымасці самастойна ўплываць на развіццё сітуацыі ў краіне.

Такая пазіцыя парадаксальным чынам перагукаецца з пазіцыяй галоўнага апанента незалежнай прэсы — афіцыйнай улады — з яе памкненнямі да стварэння адзінай беларуска-расейскай дзяржавы. Да таго ж, гэткім чынам прамоўленая і засведчаная пазіцыя часткі незалежнай беларускай прэсы падмацоўвае ілюзорныя перакананні расійскай грамадскасці адносна будучыні нашай краіны, якая традыцыйна бачыць Беларусь часткай Расійскай імперыі і ставіцца да нашага суверэнітэту, як да чагосьці недарэчнага.

Эфект імперскіх граблей, пакінутых пад нашымі нагамі з часоў існавання СССР, спрацаваў і на нядаўніх прэзідэнцкіх выбарах, калі беларусы чарговы раз мелі магчымасць змяніць сітуацыю ў краіне. Тое, што апошнія прэзідэнцкія выбары прайшлі на такой ганебна безальтэрнатыўнай аснове,— “заслуга” не толькі апазіцыі, якая не здолела высунуць лідэра нацыянальнага маштабу, але і незалежных СМІ, якія аказаліся не ў стане паўнавартасна прааналізаваць падзеі, што адбываліся ў краіне, спрыяючы гэтым аналізам фармаванню грамадскай думкі і вылучэнню асобы, здольнай кансалідаваць грамадства дзеля ажыццяўлення дэмакратычных пераменаў.

Захаванне такой сітуацыі небяспечнае новымі недарэчнымі памылкамі ў будучых лёсавызначальных сітуацыях.

Мой выступ носіць палемічны характар, ён не прэтэндуе на поўны і ўсебаковы аналіз працы айчынных мас-медыяў. Таму, дзеля прыцягнення ўвагі да праблемы, фарбы крыху згушчаныя. Карыстаючыся нагодай, хачу засведчыць сваю глыбокую павагу да нашых незалежных мас-медыяў і да журналістаў, якія займаюцца гэтай нялёгкай і небяспечнай справай, а таксама выказаць падзяку за падтрымку, якую яны ў цяжкія часы заўсёды аказвалі і, спадзяюся, будуць аказваць Беларускаму ліцэю, якім я кірую.

Безумоўна, я не заклікаю да самаізаляцыі і “зацыклівання” выключна на беларускай рэчаіснасці. Але даўно надышоў час перагледзець прыярытэты ўвагі да падзеяў, што адбываюцца ў Беларусі і па-за ейнымі межамі, і засяродзіцца, перадусім, на асэнсаванні нашых, беларускіх, праблем. За нас гэтага не зробіць ніхто.

Прапагандысцкая практыка: прэса й улада

Жанна ЛІТВІНА, Прэзыдэнт Беларускай асацыяцыі журналістаў. “Ідэалягічная праца”, АЛЬБО кантраляванАя ПРЭСА

Калегі з суседняй дзяржавы часам кажуць: “пры Ельцыне ўсе абмежаваньні свабоды выказваньняў зводзіліся да таго, што, калі на экране зьяўляўся Дарэнка, то Барыс Мікалаевіч выключаў тэлевізар”, “лепшых часоў для прэсы, чым пры Гарбачове, не было”. Беларускім журналістам асабліва няма з чым параўноўваць. Нам больш падыходзіць выслоўе: “Ніколі не бывае так дрэнна, каб не магло быць яшчэ горш”.

У палеміцы пра свабоду слова ў Беларусі чыноўнікі яшчэ некалькі гадоў таму скарыстоўвалі традыцыйны набор аргумэнтаў: у краіне не зачынена ніводная газэта, журналістаў не забіваюць, і яны не сядзяць у турме, апазыцыйную газэту “ Свабода” можна набыць нават у шапіку Адміністрацыі прэзыдэнта. Часы зьмяніліся. І ў чыноўнікаў застаўся толькі адзін аргумэнт: калі ў грамадзтве гавораць пра свабоду слова — значыць яна ёсьць...

Цягам 2002 году ў краіне сапраўды шмат гаварылі й пісалі (дарэчы, толькі ў незалежнай прэсе!) пра замах улады на саму ідэю свабоды слова, пра наступ і ціск на газэты, пра судовыя працэсы. Зьвінавачаньні за скажэньне інфармацыі (дэфамацыі) і паклёп сталі падставаю для крымінальнага перасьледу журналістаў, для бескампраміснага й жорсткага абвастрэньня адносінаў паміж уладамі й прэсаю.

Мікалай Маркевіч і Павал Мажэйка — журналісты газэты “Пагоня” — зьвінавачаныя за паклёп на прэзыдэнта й засуджаныя да абмежаваньня волі на 1,5 і 1 год, адбываюць пакараньне ў выпраўленчых установах адкрытага тыпу. Прысуд вынесла судзьдзя Тацяна Клімава.

Два гады абмежаваньня волі з абавязковым прыцягненьнем да працы — такі прысуд галоўнаму рэдактару газэты “Рабочы” Віктару Івашкевічу вынес Першамайскі суд г.Менску. Як замах на паклёп і абразу прэзыдэнта расцаніў судзьдзя Ўладзімер Кобышаў артыкул “Злодзей павінен сядзець у турме”, зьмешчаны ў спэцвыпуску газэты, наклад якога ў часе прэзыдэнцкай кампаніі быў цалкам сканфіскаваны яшчэ ў друкарні.

Сёлета ўпершыню да журналістаў ужытыя артыкулы Крымінальнага Кодэксу РБ “Паклёп у дачыненьні Прэзыдэнта РБ” (арт. 367), “Абраза Прэзыдэнта РБ” (арт. 368).

Калі кіраўніцтва нашай дзяржавы жадае быць прынятым у эўрапейскіх структурах, то й з журналістамі ў краіне трэба абыходзіцца ў адпаведнасьці з эўрапейскімі стандартамі. Гэта аксіёма. У заканадаўстве шмат якіх эўрапейскіх краінаў пытаньні дэфамацыі й паклёпу ў друку разглядаюцца ў межах грамадзянскага кодэксу. Прынцыпова важным ёсьць наяўнасьць незалежнай прававой сыстэмы, якая гарантуе немагчымасьць злоўжываньня свабоды слова. Таму там не існуе неверагодна вялікіх штрафаў на карысьць “пакрыўджаных чыноўнікаў”, а практыка эўрапейскіх судоў сьведчыць, што ні турэмнае зьняволеньне, ні абмежаваньне волі ня могуць ужывацца ў дачыненьні да журналістаў, якія выконваюць свой прафэсійны абавязак. У нашай краіне менавіта пракуратура й судовая ўлада выкарыстоўваюцца для запалохваньня й пакараньня журналістаў. Тым, хто выносіць сёньня прысуды (як правіла, пры зачыненых дзвярох), “клімавым”, “кобышавым”, “савічам” ды інш., хачу нагадаць, што зусім нядаўна ўрад Сэрбіі прыцягнуў да адказнасьці й зволіў 21 судзьдзю за ўдзел у перасьледзе незалежных сэрбскіх СМІ.

У жніўні судзьдзя Анатоль Савіч задаволіў зыск старшыні Камітэту дзяржкантролю Анатоля Тозіка “аб абароне гонару, годнасьці й справавай рэпутацыі” да Паўла Жука (рэдактара газэты “Наша свабода”) і журналіста гэтага выданьня Міхаіла Падаляка. Іх абавязалі выплаціць штраф памеру каля USD 60 тыс. Пасьля вынясеньня прысуду газэта перастала існаваць.

У другой палове жніўня з загаду міністра інфармацыі Міхаіла Падгайнага спынілася друкаваньне газэты “Свободные новости”. Па сутнасьці было зьдзейсьнена наўпростае ўмяшаньне ў прыватны канфлікт заснавальнікаў газэты. У інтарэсах аднаго з сузаснавальнікаў былі праігнараваныя інтарэсы 36 тысяч чытачоў выданьня.

Крымінальная справа аб паклёпе заведзена па факце публікацыі Ірыны Халіп у газэце “Для служебного пользования” (дадатак да “БДГ”). Пасьля зьяўленьня артыкулу “Афганские борзые” палічылі сябе абражанымі кіраўнікі пракуратуры й сьледчая група ў справе былога кіраўніка канцэрну “Белдзяржхарчпрам”.

Улетку пракуратура адкрыла яшчэ адну крымінальную справу па факце распаўсюду паклёпу на прэзыдэнта. Падставаю стаў матэрыял беларускай службы радыё “Свабода”, перадрукаваны газэтаю “Народная воля”.

Гэта толькі самыя гучныя справы, якія ілюструюць стаўленьне ўладаў да прэсы. Незалежныя мэдыі, якім яшчэ ўчора была ўласьціва здольнасьць крытычна мысьліць і, няхай ускосна, але ўплываць на дзеяньні ўладаў, сёньня запалоханыя пэрспэктываю быць зьнішчанымі.

Улады ня толькі імкнуцца кантраляваць усе сфэры жыцьця, але й самі намагаюцца выйсьці з-пад кантролю, стаць “недатыкальнымі”. У эўрапейскіх краінах чыноўнікі, якія рэпрэзэнтуюць дзяржаўныя структуры, ёсьць крыніцаю інфармацыі для мэдыяў, а іхныя рашэньні й учынкі становяцца тэмай публічнага абмеркаваньня ў СМІ. У нас, паводле маніторынгу Беларускай асацыяцыі журналістаў, у ранг дзяржаўнай таямніцы ўзводзіцца інфармацыя пра разьмеркаваньне жытла, заробкі кіраўнікоў, забясьпечанасьць прадпрыемстваў палівам і нават колькасьць тапельцаў.

У рэгіёнах журналіст і наагул прэса становяцца закладнікамі мясцовага “вертыкальшчыка” й ягонага разуменьня прынцыпаў свабоды слова.

Амаль два гады спрабуе Анатоль Макушын узгадніць месца разьмяшчэньня сваёй газэты “Новый век”. За гэты час ён падаў у Гарадзенскі гарвыканкам зь дзясятак запытаў. Нават абласны гаспадарчы суд прызнаў незаконнымі адмовы Гарадзенскага гарвыканкаму, але неабходны дакумэнт аб узгадненьні так і ня выдадзены.

Смаргонскі райвыканкам тройчы адмаўляў Рамуальду Ўлану ва ўзгадненьні юрыдычнага адрасу двох новых выданьняў — “Новой газеты Островца” і “Новой газеты Ошмян”. Сёньня райвыканкам падаў зыск аб спыненьні дзейнасьці прадпрымальніка Р.Улана. Усё гэта выглядае помстаю за пазыцыю, якую займае сп. Улан як выдавец і журналіст “Новой газеты Сморгони”.

Старшыня Горацкага райвыканкаму Ўладзімер Далжанкоў без тлумачэньняў загадаў пазбавіць афіцыйнай акрэдытацыі пры райвыканкаме журналістаў рэдакцыі мясцовай незалежнай газэты “Региональные новости”.

Актыўнасьць і рашучасьць уладаў узрастае ў часе падрыхтоўкі й правядзеньня выбарчых кампаніяў. Альтэрнатыўныя крыніцы інфармацыі выцясьняюцца дзеля стварэньня “спрыяльнай атмасфэры” на карысьць афіцыйнай прапаганды. Агульнаю практыкай стала вынясеньне папярэджаньняў і абмежаваньне дзейнасьці рэдакцыяў і саміх журналістаў. У гэтаю дзейнасьць уцягнуты цэлыя дзяржаўныя структуры — ад мясцовых выканкамаў да міністэрстваў. Да нядаўняга часу ў 51 дзяржаўным камітэце й міністэрстве намесьнікі першых асобаў займаліся пытаньнямі ідэалягічнай прапагандысцкай работы. На кожным дзяржаўным прадпрыемстве, у кожнай установе, дзе працавала больш за 300 асобаў, была ўведзеная пасада намесьніка кіраўніка па ідэалёгіі. А ў студзені сёлета было апублікавана распараджэньне прэзыдэнта ”Аб стварэньні й дзейнасьці інфармацыйна-кансультацыйных групаў”. Стварылі іх ажно 7, а ўзначаліць даверылі высокім службовым асобам: сьпікеру парлямэнту, віцэ-прэм’еру, старшыні Камітэту дзяржкантролю, дзяржсакратару Рады бясьпекі...

“Аднаўленьне сыстэмы ідэалягічнай работы як агульнадзяржаўнай сыстэмы фармаваньня грамадзкай сьвядомасьці зьдзяйсьняецца з асабістай ініцыятывы прэзыдэнта” — выказаўся ў інтэрвію газэце “Звязда” Іван Карэнда, начальнік Галоўнага ідэалягічнага ўпраўленьня Адміністрацыі прэзыдэнта. Дарэчы, сп. Карэнда, які лічыць сябе літаратарам, зусім нядаўна займаў пасаду намесьніка старшыні Дзяржкамдруку. І ў тыя часы яму яшчэ былі ўласьцівы вальнадумныя выказваньні пра свабоду прэсы, пра ганебнасьць цэнзуры. Можа, і ня варта зьдзіўляцца... Чыніў жа ў часе прэзыдэнцкай выбарчай кампаніі забароненую Канстытуцыяй цэнзуру ў прыватнай друкарні “Мэджык” першы намесьнік старшыні Дзяржкамдруку Ўладзімер Глушакоў, які таксама называе сябе пісьменьнікам. Выяўляючы й забараняючы “сумнеўныя” матэрыялы, ён аднавіў традыцыю “белых плямаў”, што зьяўляліся на старонках “Предпринимательской газеты”, “Беларускай маладзёжнай” і “Народнай волі”.

“Ісьціна засталася з намі” — шчыра прызнаўся сп.Глушакоў у сваім артыкуле ў “Народнай газэце”. Цяжка зразумець людзей, якія абвесьцілі манаполію на ісьціну.

Не зразумеў “ беларускай спэцыфікі” й амэрыканскі кангрэсмэн Курт Уэлдан, які назваў працу прэсавай службы Адміністрацыі прэзыдэнта “палітыкай нізкага гатунку”. Паводле вынікаў візыту дэлегацыі амэрыканскіх кангрэсмэнаў быў падрыхтаваны прэсавы рэліз Адміністрацыі, у якім кангрэсмэну прыпісваліся словы, што “...прэзыдэнт Беларусі абраны годным і дэмакратычным шляхам і надаў новы подых разьвіцьцю нашай краіны”. “Мяне бянтэжыць, як мог быць зроблены такі бессаромны крок і агучана такая абуральная хлусьня” — заявіў кангрэсмэн Уэлдан. Ігнараваньне прафэсійных стандартаў працы з інфармацыяй завершылася гэтым разам міжнародным скандалам, але, мяркуючы па тлумачэньнях і ўпэўненых паводзінах на экране БТ прэсавага сакратара прэзыдэнта Натальлі Пяткевіч, ейная праца, верагодна, была ўхвалена кіраўніком дзяржавы. Скандал, між тым, ня выклікаў адэкватнай рэакцыі ні ў дзяржаўных СМІ, ні ў беларускім грамадзтве. Затое ён быў падхоплены расейскімі СМІ, якія небясьпечна дамінуюць у беларускай інфармацыйнай прасторы.

Улады не ўпільнавалі экспансіі расейскіх СМІ й працягваюць абмяркоўваць пэрспэктыву стварэньня адзінай беларуска-расейскай інфармацыйнай прасторы. Паводле сацыялягічных апытаньняў, у першую пяцёрку найбольш рэйтынгавых СМІ трапілі толькі два беларускія выданьні — “Советская Белоруссия” й “Белорусская деловая газета”. Амаль 80% рэспандэнтаў адказалі, што на іхную пазыцыю найперш уплываюць расейскія тэлеканалы. Навідавоку сытуацыя, калі сьветаўспрыманьне грамадзян незалежнай краіны фармуецца пад магутным уплывам палітыкаў і журналістаў суседняй краіны, праз прызму ейных інтарэсаў. Да таго ж, расейскія выданьні прыйшлі на Беларусь пераважна як бізнэс-праекты, таму яны маюць ня столькі інфармацыйны, колькі камэрцыйна-забаўляльны характар. Ува ўмовах жорсткага кантролю прэсы з боку ўладаў Беларусі, расейскія мэдыі не зацікаўлены ў праўдзівым асьвятленьні жыцьця беларускага грамадзтва, а таму іхная інтэрпрэтацыя падзеяў у Беларусі вылучаецца бесканфліктнасьцю й апалітычнасьцю.

Нацыянальную прэсу ўжо сёньня трэба бараніць, бо толькі яна ў стане займацца ўнутрыдзяржаўнымі, унутрынацыянальнымі праблемамі. Кіраўніцтва краіны даўно сфармулявала сваё бачаньне месца СМІ: яно проста зрабіла іх часткаю дзяржаўнай прагандысцкай сыстэмы. Літаральна праз 20 дзён пасьля выбараў на новастворанае Міністэрства інфармацыі была ўскладзена адпаведная задача — ажыцьцяўляць “дзяржаўнае рэгуляваньне ў галіне перадачы й распаўсюду інфармацыі”. Цяпер Міністэрства інфармацыі зьбірае на нарады кіраўнікоў FM-станцыяў, выклікае для запалохваньня рэдактараў газэт і г.д. Да прыкладу, так было пасьля зьяўленьня ў незалежнай прэсе інфармацыі пра забарону на ўезд у 14 краінаў Эўразьвязу Аляксандра Лукашэнкі й сямі высокіх службоўцаў. “Дзяржава будуе свае стасункі са СМІ ў строгай адпаведнасьці з Канстытуцыяй” — дэкляруе ў адным са сваіх інтэрвію міністар інфармацыі Міхаіл Падгайны...

У выніку ў сьвядомасьць беларусаў, з аднаго боку, лёгка ўкараніліся навязаныя афіцыйнай прапагандаю стэрэатыпы кшталту “на Захадзе нас ніхто не чакае”, “без Расеі нам ня жыць”, “хто, калі не Лукашэнка”, а зь іншага — гэтая сьвядомасьць аказалася заблякаванаю для ўспрыманьня грамадзка значнай, вострай інфармацыі. Паводле сацыёлягаў, каля 50% грамадзян краіны нічога ня чулі пра зьніклых. На шэраг іншых тэмаў таксама накладаецца табу, альбо інфармацыя падаецца адцэнзураванаю. “Гэта не цэнзура, а ўзгадненьне пазыцыяў” — заявіў адзін з кіраўнікоў дяржаўнага радыё Ўладзімер Мартынаў, адказваючы на пытаньне, ці існуе цэнзура на радыё. Пладамі “ўзгодненай” пазыцыі можна назваць шэраг “агітак”, якія штодня мільгацяць на старонках дзяржаўнага друку. “Беларускі суд стаў больш дэмакратычным, гуманным і аператыўным” (загаловак газэты “Звязда”), “Выбарчы кодэкс — плод згоды ўсяго беларускага народу” (былы дарадца прэзыдэнта Сяргей Посахаў, газэта “Советская Белоруссия”), “Беларусь займае дастойнае месца ў міжнароднай супольнасьці” (газэта “Рэспубліка”)...

Неадцэнзураваная інфармацыя змушае людзей думаць — а значыць рэагаваць і прымаць рашэньні, рабіць сьвядомы выбар. Таму, відаць, чыноўнікі маюць непераадольнае жаданьне быць разьмеркавальнікамі інфармацыі. Для грамадзтва гэта азначае, у лепшым выпадку, проста застой, а ў горшым — дэградацыю й скажонае ўспрыманьне рэчаіснасьці.

“Беларускае тэлебачаньне — менавіта тое люстэрка, у якое глядзіцца нацыя” — прамовіў аднойчы вядомы прапагандыст Аляксандар Зімоўскі. Варта нагадаць, што люстэрка, якім бы чароўным яно ні было, варта час ад часу праціраць, бо з кожным днём усе больш відавочнай робіцца дыстанцыя паміж рэальным жыцьцём і бадзёрымі “карцінкамі” пра наш дабрабыт, посьпехі й дасягненьні. Яшчэ крышачку — і ўлада ў гэтым люстэрку будзе выглядаць, як у пакоі сьмеху.

Дзяржаўныя СМІ й не заўважылі таго моманту, калі ператварыліся ў статыстаў улады. Пагадзіўшыся на гэтую ролю, яны ўжо ня здольныя супрацьстаяць свавольству людзей, якія імі кіруюць. “Дзяржаўным інтарэсам” тлумачыцца, напрыклад, кампанія масавых звальненьняў на Белтэлерадыёкампаніі, што доўжыцца больш за год. Да гэтага ж трэба дадаць гвалтоўную зьмену кіраўніцтва літаратурных часопісаў і аб’яднаньне іх у холдынг, патрабаваньне скарачэньня рэдакцыйных калектываў на 20%, а таксама скарачэньне бюджэтнага фінансаваньня гэтых выданьняў. Гэтая сытуацыя не выклікае пярэчаньня ў паднявольных людзей, стаўленьне да якіх вядомае. Дзяржаўныя СМІ атрымліваюць бюджэтныя датацыі, прычым, роўна столькі, колькі палічыць неабходным даць ім дзяржаўны чыноўнік. Аднак усе разумеюць, што гэта ня можа цягнуцца бясконца.

Паралельна дзяржава праводзіць палітыку эканамічнай дыскрымінацыі недзяржаўных мэдыяў. У выніку гэтай палітыкі толькі сёлета былі вымушаны прыпыніць выхад газэты “День”, “Рабочы”, “Салідарнасьць”, “Голас Пружан”, “Куцейна”, “Тыднёвік Магілеўскі”. Інструмэнтам рэалізацыі дыскрымінацыйнай палітыкі сталі дзяржаўныя прадпрыемствы-манапалісты, якія займаюцца распаўсюдам і друкаваньнем выданьняў. Гэтак, паслугі “Белпошты” па дастаўцы падпіснога накладу з пачатку году ўзрасьлі для недзяржаўных газэт больш як на 60%, а кошты друкарскіх паслугаў павышаны на 40%. Паводле прэзыдэнцкага Ўказу № 495, арэндная плата для недзяржаўных СМІ ў 10 разоў вышэйшая за тарыфы для дзяржаўных.

Нябясьпеку незалежным СМІ нясе ня толькі дыскрымінацыйная эканамічная палітыка, але й інфармацыя, якая наўмысна “скідаецца” асобным выданьням. Складаецца ўражаньне, што для гэтага зацікаўленыя асобы адмыслова выбіраюць журналістаў і наўмысна вядуць іх у патрэбным камусьці кірунку. Неразборлівасьць і пасьпешлівасьць у працы з такога кшталту інфармацыяй сканчаецца звычайна судовымі працэсамі, на якіх журналіст становіцца закладнікам маніпулятараў. Газэта “Наша свабода”, як выглядае, сталася ахвяраю менавіта такой камбінацыйнай гульні.

У недзяржаўнай прэсы за дзесяць гадоў існаваньня так і не зьявілася сапраўдных саюзьнікаў й паплечнікаў. Знайсьці іх нялёгка: палітычныя партыі перажываюць далёка ня лепшыя часы, бізнэсоўцы асьцярожнічаюць, эліта нескансалідаваная. Часам падаецца, што праблемы журналістаў датычаць выключна іх саміх і не закранаюць пачуцьцяў атрымальнікаў інфармацыі. Нам застаецца толькі захапляцца тым, як бароняць прэсу й інтарэсы журналістаў у суседняй дзяржаве — Украіне. Супраць украінскага прэзыдэнта Леаніда Кучмы заведзена крымінальная справа па 11 артыкулах Крымінальнага Кодэксу. Сярод абвінавачаньняў за раскраданьне дзяржаўных сродкаў, атрыманьне хабару — перасьлед апазыцыйных журналістаў. Пасьля зьнікненьня Георгія Гангадзэ на вуліцы Кіева выйшлі тысячы людзей, а ў парлямэнце пачаліся слуханьні й загучалі патрабаваньні імпічмэнту.

“Не — рэпрэсіўным законам!” Пад такім лёзунгам Беларуская асацыяцыя журналістаў распачала акцыю збору подпісаў пад патрабаваньнем адмяніць артыкулы Крымінальнага Кодэксу, па якіх засуджаны Мікола Маркевіч, Павал Мажэйка й Віктар Івашкевіч. Сабрана ўжо каля 10 тысяч подпісаў, але гэта ня тая колькасьць, якая сьведчыла б пра тое, што праблемы журналістаў й свабоды слова ў Беларусі сталі зразумелымі й блізкімі грамадзтву. Тым больш такая колькасьць сабраных подпісаў ня сьведчыць і пра журналісцкую скансалідаванасьць: ні адна дзяржаўная газэта нават не ўзгадала пра крымінальны перасьлед сваіх калегаў, пра судовыя працэсы над незалежнымі выданьнямі. Ніводзін журналіст на апошняй трохгадзіннай прэсавай канфэрэнцыі Аляксандра Лукашэнкі не задаў пытаньня пра стан СМІ.

Сытуацыя можа зьмяніцца толькі тады, калі мэдыйная прастора ператворыцца ў мэдыя-рынак: рынак — галоўны чыньнік свабоды слова. Спачатку прэсу трэба адпусьціць на свабоду. Толькі пасьля гэтага пачнуць працаваць рынкавыя мэханізмы.

“Ад тактыкі выжываньня да стратэгіі інфармацыйнага лідэрства й эканамічнай стабільнасьці” — такую назву мае праграма, распрацаваная Беларускай асацыяцыяй журналістаў. Выкананьне яе прадугледжвае некалькі этапаў. Найперш — стварэньне канцэпцыі дэманапалізацыі й разьдзяржаўленьня мэдыяў; стварэньне праекту праграмы прыватызацыі; удасканаленьне заканадаўства; вывучэньне досьведу прыцягненьня ўнутранага й вонкавага інвэстараў. Беларускія выданьні павінны навучыцца мэнэджмэнту, распрацаваць прывабныя бізнэс-пляны й г.д. Усё, што патрабуецца ад улады,— забясьпечыць мэдыям юрыдычныя, эканамічныя й палітычныя гарантыі іхнае дзейнасьці.

Васіль Быкаў назваў беларусаў “нацыяй, якая спазьнілася”. І калі мы сапраўды спазьніліся, то цяпер мы проста абавязаныя вывучыць досьвед краінаў-суседзяў, якія пачалі ўжо прытрымлівацца стандартаў разьвітых дэмакратыяў. Калі гэтага ня зробім, то кружыць нам на адным месцы, як той птушцы з рознымі крыламі, жыць пад цяжарам страху й марыць пра тое, каб заўтра ня стала яшчэ горш, чым было ўчора.

Максим ЖБАНКОВ, Беларуская асацыяцыя журналістаў, “Беларускі Калегіюм”. Война мифологий: пропагандистская лексика белорусских масс-медиа

Как известно, одна из самых распространенных болезней современности — информационная зависимость. Ее типичные проявления очевидны: острая потребность в регулярном потреблении информационных пакетов.

Информационная зависимость, на первый взгляд, безусловно позитивна. Масс-медиа ориентируют нас в сложном мире, снабжая сведениями о ключевых событиях и ведущих тенденциях жизни нашей страны и мирового сообщества. Но есть и другая сторона: привычка к потреблению конкретного инфо-продукта программирует наш взгляд на вещи. Мы начинаем видеть мир в характерном для нашей любимой газеты или телеканала ракурсе.

Как в средние века, мы сегодня принимаем на веру фантастические истории о том, что происходит за гранью нашего повседневного опыта. Медиа не столько объясняют, сколько сакрализуют этот мир. Причем, каждый на свой лад.

В мозаичном обществе постиндустриального типа медиа-среда конкурентна, т.е. “информационные мифы” на равных борются за внимание потребителя. Это конкуренция не идеологий, а аттракционов в луна-парке. Индивид выбирает не глобальную “сказку о главном”, а одноразовое развлечение, главное достоинство которого — яркость и ненавязчивость. Общество постсоветского типа, которому по наследству от рухнувшей империи досталась тотальная политизированность, строит медиа-ландшафт абсолютно противоположным образом. Для него главной задачей остается идеологическое противостояние. Так сказать, “борьба за командные высоты”. Здесь играют по-крупному и на “утешительные призы” никак не согласны. Это игра на выживание, и победа означает конец соперника. Такая медиа-среда не конкурентна, а предельно конфликтна.

При этом конфликт разворачивается на общем поле массовых настроений, а призом является достижение контроля над подсознанием общества. Идеологически ангажированные медиа противоположной ориентации (условно разделим их на государственные и негосударственные) преследуют, таким образом, сходные цели: формирование установок и управление настроениями. В определенном смысле, это игроки одной лиги, хотя и разных клубов. Главное различие — в содержании message и наборе ключевых стилистических фигур. Анализ пропагандистской лексики белорусских масс-медиа, проведенный в таком ключе, позволяет придти к достаточно интересным заключениям.

В своих дальнейших рассуждениях мы будем опираться на анализ фронтальной выборки текстов государственных изданий (“Советская Белоруссия”, “Народная газета”, “Республика”, “Звязда”) и негосударственной прессы (“Народная воля”, “Наша ніва”, “Свободные новости плюс”, “Белорусская деловая газета”) в период с 7 по 15 октября 2002 года. Основное внимание будет обращено на разбор текстов “Советской Белоруссии” (далее СБ) и “Народной воли” (НВ). По нашему мнению, именно эти издания наиболее активно работают с так называемым “средним человеком” — обыкновенным обывателем, не склонным к интеллектуальным усилиям и занятым монотонным наемным трудом. Такой “человек массы” -- идеальный объект идеологической работы. Поэтому тексты “СБ” и “НВ”, как изданий декларативно “народных”, ярко воплощают суть актуальной “войны мифологий” в белорусском медиа-пространстве.

Мир по “СБ”. Белорусские государственные масс-медиа традиционно ориентированы на демонстрацию социальной стабильности в стране и бесспорной компетентности верховной власти. Стабильность при этом понимается как абсолютная управляемость всех процессов в обществе. Иллюзию такой управляемости обеспечивают следующие элементы медиа-дискурса:

1. Показ полной подконтрольности всех сфер социальной активности аппарату чиновников. “Республика” от 10 октября (с. 2) публикует блиц-интервью ряда министров. Все они, включая министров культуры и спорта, рапортуют об освоенных средствах и распределении фондов. Главными успехами культурной политики закономерно оказываются “кансалідацыя матэрыяльных, арганізацыйных і фінансавых рэсурсаў”, введение системы персональных надбавок деятелям культуры и затяжной ремонт в театре им. М.Горького.

2. Постоянно действующая система публичных отчетов перед высшими органами власти, которые демонстративно недовольны действиями чиновников. Последних демонстративно наказывают и столь же показательно отпускают “исправлять ошибки”. Характерный пример -- статья в том же номере “Республики”, посвященная работе премьер-министра Геннадия Новицкого. Здесь все показательно: эпический зачин — “Многим, наверняка, запомнились те знаменитые десять пунктов, которыми глава государства охарактеризовал личные и деловые качества Геннадия Васильевича…”, ссылки на трудности и масштабность задач — “пришлось реформировать всю систему органов государственного управления”, неизбежные вызовы “на ковер” — “достаточно вспомнить хотя бы два последних отчета перед главой государства, когда, получив самую суровую оценку своей работы…” и оптимистический финал: “Нынешний день календаря — всего лишь дата в биографии нынешнего правительства, но отнюдь не веха и тем более не этап. В ближайшие недели ему предстоит очередной отчет перед главой государства…”

3. “Хозяйская” защита чиновных вотчин от любых форм “неправильной” (посторонней) социальной активности — от борьбы с “ларечниками” и “лоточниками” до запрета митингов и шествий. Так, на забастовку частных предпринимателей “СБ” от 10 октября отозвалась комментарием под названием “Бизнес или базар?”, замечательным по общей развязности тона: “Индивидуальный предприниматель честных правил заставил общество говорить о себе… Протестные настроения на любом базарчике страны иссякают к субботе… Это не соль ситуации, всего лишь гримаса… Вот свежий фактик на фоне нынешнего рыночного возбуждения” и т.д.

Общее послание подобных медиа-текстов обывателю может быть сформулировано так: “Не суетитесь, начальники вам все сделают!” Социальная ситуация целенаправленно “разряжается” и “нейтрализуется”. Лозунг текущего момента: “Не мешайте, мы работаем!”

Вот пример из текста “СБ” от 11 октября, посвященного разбору… повестки дня очередной сессии Палаты представителей: “Сейчас мы наблюдаем процесс эволюционного нормотворчества... Кто “посетил сей мир в его минуты роковые”, кто в сознательном возрасте пережил этот крутой поворот, тот, наверное, эмоционально одобряет повестку дня 5-й сессии…” Аппарат власти предстает в таком медиа-зеркале как хлопотливые “отцы народа”, а политическая оппозиция — как хитрые и капризные “дети”.

Так, в статье “Лучше поздно, чем никогда” (тот же номер “СБ”, с. 2) обсуждаются грядущие выборы в местные органы власти. Читаем: “Можно смело прогнозировать, что реформаторский зуд одолеет весьма немногих, а предложения ломать три года тому назад созданное не увлекут широкую общественность”. Там же: “Оппозиция собирается участвовать в мартовских выборах… Пришло понимание, что властью вправе наделить только народ и никто со стороны, и никак иначе — ни давлением, ни уличными акциями, ни PR-технологиями. На постижение этой простой истины понадобилось четыре года”. Обывателю в этом раскладе предлагается роль “хорошего ребенка”, послушно выполняющего очередной “гражданский долг”: “Массовый избиратель, верный менталитету рассудительного и здравомыслящего гражданина, к урнам пошел и волю свою благополучно изъявил” (Там же.) В следующий раз людей попросят, например, срочно построить библиотеку. И внести таким образом очередной вклад во всеобщую гармонию и стабильность. Единственная предлагаемая форма обратной связи типично советская: жалобы и доносы.

Вот президент посещает съемочную площадку фильма “Анастасия Слуцкая”. “СБ” в номере от 11 октября (с. 1) сообщает, что финансирование фильма взято главой государства под личный контроль. И поясняет: “Для творческой группы это не “ущемление” свободы творчества, а надежная гарантия того, что сроки работы над картиной не будут сорваны”. Других гарантий, как видно, не нашлось. Впрочем, это не помешало режиссеру Юрию Елхову тут же пожаловаться на недостаток средств. И вот результат: “Президент принял решение о выделении дополнительных средств — 400 млн. рублей” (Там же.) Но это не конец истории. Из информации “БДГ” от 15 октября выяснилось, что члены съемочной группы также обратились к президенту с жалобой — о том, что у них вычитают из суточных стоимость обедов (с. 3).

Мир по “НВ”. Белорусские негосударственные масс-медиа идеологически неоднородны. Однако в целом они решают прямо противоположную установкам официальной прессы пропагандистскую задачу. Речь идет о показе некомпетентности властей, демонстрации проблемных зон жизни общества и критических комментариях оппозиционных политиков и аналитиков. Происходит общая драматизация ситуации с целью “разбудить” соотечественников (крики о фашизме спикера Шарецкого образца 1996 года или пафосный заголовок “Народной воли” от 10 октября “Іх лёс хвалюе Беларусь!” над портретами пропавших). С этой целью также используется набор специальных средств:

1. Нервные и полные пафосной риторики призывы лидеров оппозиции и представителей “сознательной” интеллигенции”. Характерные заголовки: “Самоизоляция”, “На обочину!”, “Саюз пісьменнікаў: дзеля чаго ён патрэбен?” “Будем пропадать на равных”, “Стена”.

2. Саркастические комментарии на злобу дня (Семен Букчин, Александр Козлович, Валерий Карбалевич), нередко “бьющие по своим”. Так, в своем материале “Будем пропадать на равных” (“НВ” от 10 октября, с. 2) С.Букчин одинаково саркастично оценивает активность властной “палатки” и съезда писателей. О “палатке”: “Национальное собрание Беларуси, презрительно именуемое нашей негосударственной прессой “палаткой”, то ли смелеет, то ли наглеет на глазах”. О писателях: “Старые больные люди с измятыми лицами и откормленные сорокалетние функционеры… первые секретари СП и прочая отодвинутая от жирного пирога номенклатурная шелупень”. Реальный (и, очевидно, не запланированный автором) результат для рядового читателя: рост ощущения глобального кризиса и растущего хаоса.

3. Подчеркнутое внимание к репрессивным функциям власти. Последний пример — задержание немецкими властями Натальи Шевко (Судлянковой), бывшей владелицы компании “Фико”. Материал “Нашай Нівы” (№ 38 от 11 октября) размещен на первой странице — как главная новость. Оценка ситуации вполне однозначна: это политическое дело, и правозащитные организации уже включились в борьбу. Однако Шевко белорусской стороной инкриминируются экономические нарушения и, судя хотя бы по материалам в “БДГ” (№ 153 от 15 октября), здесь далеко не все ясно. Это, в общем, не важно: “правильный” импульс читателю уже послан. Еще один штрих: свою статью “Самоизоляция” (“НВ” от 9 октября) Анатолий Лебедько предваряет сообщением, что дискета с ее текстом была изъята таможенниками в минском аэропорту. Не менее показателен и постоянно печатающийся в “Нашай Ніве” список “пацярпелых за Беларусь”. Невольно внимание фиксируется не на мужестве, а на факте мученичества. Складывается, соответственно, новый культ мучеников и (про)павших героев.

Обобщенное послание таких медиа-текстов может звучать так: “Власть бессмысленна и бездарна, жить можно лишь в постоянном противоборстве с системой”. Оппозиционный пропагандистский дискурс делает обывателя “сиротой”, обозначая его наличное состояние как пребывание в “дисциплинарном санатории”. Позитив официоза — в настоящем; оппозиционный дискурс романтичен и мечтателен. Гармония мира здесь — лишь в проекте. “Сироту” обещают вернуть в родной дом и подобрать ему “правильных” родителей. Интересно, что, при очевидной противоположности базовых установок, и “официальный”, и “неофициальный” дискурс имеют ряд общих черт:

1. Устойчивый набор ключевых персонажей и героизация их деятельности.

2. Преувеличенно-эмоциональная оценка наличного положения дел.

3. Опора на авторитет: ссылка на мнения “своих” экспертов и “дружественных” медиа-фигур.

4. Нравоучительность и дидактичность. А.Лебедько в “НВ” (9 октября): “Нужны дела и поступки… Необходима политическая воля… Пора обеспечить… Надо извлечь уроки…”. А вот информация о заседании Президиума Совета Министров в “Республике” (9 октября): “Соответствующие министерства не выработали четкого и ясного представления. …Нет четкого видения стратегических направлений… Работа ведется растопыренными пальцами, без конкретной, точечной проработки...”.

5. Критическое восприятие “чужих”. Вот заголовки дайджестов международных новостей “СБ” и “НВ”. “СБ”: “Жизнь на грани шока”, “Ракетный аргумент”, “Все под газом”, “Грабят всех. Невзирая на лица”. А вот темы “НВ”: “Москва готовит реакцию на вступление Грузии в NАТО”, “Пылесосом очистили витрину ювелирного магазина”, “В Англию прилетел ветеран-камикадзе”, “В Нью-Йорке открылся музей секса”.

6. Сходные черты “фирменного” стиля: сплав административного “канцелярита” и просторечья -- более безликий и “замыленный” у официальной прессы, более индивидуализированный и “ершистый” у негосударственных изданий.

7. Магическое восприятие мира в “рациональной” оболочке: указания и отчеты (вспомним классическое “Ты просил дождь? —Я дал тебе дождь!”), перегруженные цифрами и туманными рассуждениями расчеты экономистов. В нашей выборке это объемные тексты декана экономического факультета БГУ Михаила Ковалева в “Звязде” от 9 октября и директора БелНИИ картофелеводства Сергея Банадысева в “НВ” от 11 октября. Пример: “Заводы находят выход в снижении цены на сырьевой картофель до такого уровня, при котором нельзя даже и думать о выращивании высококрахмального сырья” (“НВ”, с. 2). Это хорошо или плохо? Надо ли Беларуси торговать крахмалом? И что это может значить лично для меня? Неясно. Звучит, как заговор или заклинание.

В этот ряд вписываются и обязательные для “народных” изданий гороскопы.

Такое сходство идеологически конфликтных дискурсов весьма показательно. В обоих случаях мы имеем дело с искусственно созданными моделями реальности. Это не игра воображения, а скорее движение маркера главного редактора, размашисто “правящего” поток фактов, отсеивающего “неформат” и выносящего “нужные” факты на первую страницу. Пропаганда растит “жителей информационного мифа”.

Для обывателя масс-медиа — это ключи к реальности. Для интеллектуала, автора — это работа. Миф здесь — отчужденный продукт. Правильный набор активных знаков, языковая игра: “Я его творец, а не его служитель”.

Почему в наших условиях для журналиста возможно совмещение работы в официальных и негосударственных медиа? Или еще лучше: в российских и белорусских? Почему возможны перемещения авторов из неофициальных в официальные издания? Эмоциональные реплики о “перебежчиках” и “ренегатах” в сочетании со спокойными комментариями самих “предателей” ничего не объясняют. Скорее, наоборот. Нам видится более рациональное объяснение: смена “прописки” возможна, потому что это не затрагивает личности автора. Он меняет не убеждения, а рабочее место на фабрике мифов.

Аргументация и риторика политических текстов с обеих сторон неизменна который год. “Война мифологий” фактически превратилась в позиционное противостояние. Каждая из сторон уже “накрыла” свой читательский контингент и, по существу, не имеет ресурса для расширения аудитории. Набор дополнительных аттракционов до скуки банален. “Советская Белоруссия” обновляется, превращаясь в “Беларусь сегодня”. Читателю обещаны новации: кроссворд, детектив и программа ТВ. Меняется “Белорусская газета”. Что нового? Рекламные вкладки и программа ТВ. Развивается “Наша Ніва”. И… тоже размещает телепрограмму.

Прежнее идеологическое противоборство на страницах прессы потеряло динамику. Все сказано, новых речевок нет. Настоящая мексиканская дуэль из фильмов Тарантино: каждый целится в лоб другому и не стреляет. Привычный спарринг, вялая борьба двух вчерашних героев. А публика заскучала и пошла на пиво.

Да, “молчаливое большинство” существует “без нас”, по точному и жесткому замечанию Валентина Акудовича. Но не надо иллюзий: оно точно также обходится и “без них”. Белорусские пропагандистские медиа-мифы — это идеологии без неофитов. Своих приверженцев они давно завоевали, а прочим они не нужны. Недавние сдвиги рейтинга нашего главного медиа-героя даже самый убежденный оптимист-“демократ” вряд ли сможет объяснить успехами информационной тактики “нячэсных” СМИ. Лучший “оппозиционный” аргумент для обывателя — падающий уровень жизни. Миф власти разрушается сегодня не мифом оппозиции, а эмоциональным раздраем рядовых граждан.

Однако наивно предполагать, что недовольные обыватели автоматически пополнят ряды “системной оппозиции”. Оппозиция в ее наличной форме имеет смысл и значимость только в жесткой связке со своим идеологическим оппонентом. В этом — причина ее нынешнего кризиса. Она “стареет” вместе с дряхлеющей властью. И точно так же становится неинтересной широкой публике. Можно сказать, что сегодня значительная часть белорусского общества в принципе не воспринимает пропагандистский дискурс, независимо от его направленности. Свою “жажду мифа” обыватель теперь удовлетворяет в других форматах — от кино до рыцарских турниров и экстремального спорта.

Как быть в этой ситуации? Лихорадочно искать новую национальную идею? Выращивать очередного харизматического лидера? Срочно объединяться под еще неизвестным знаменем? Дружно записываться в “информационные партизаны”? Все это — вопросы вчерашнего дня, эпохи идеологических штыковых атак.

Подлинная альтернатива тоталитарному мифу — не очередная “идеологическая мобилизация” и не монолит “исправленной и улучшенной” государственной идеологии. Подлинно демократичное общество предлагает своим гражданам “мифы на выбор” — широкий ассортимент информационных субкультур в соответствии с индивидуальной потребностью и организацией твоей частной жизни.

Мифы власти и народа уступают место мифологии личного успеха, достойной жизни и творческой самореализации. Хотим перемен? Надо уже сейчас строить нелинейный (т.е. посттоталитарный и постидеологический) медиа-ландшафт. Отказаться от привычного “партизанства” и вечных претензий к жизни, власти и стране. Формировать образ многомерного мышления, основы нового общества и будущего белорусского “среднего класса”, который будет искать себе “сказку по выбору” — и сможет за нее достойно заплатить.

Свабодныя мас-мэдыі, альбо інфармацыйнае забесьпячэньне функцыянаваньня дэмакратычнага грамадзтва

К’ель Улаф ЕНСЭН, Прэзыдэнт Нарвэскага ПЭН-клюбу. АДКАЗНАСЬЦЬ СВАБОДНАЙ ПРЭСЫ

Шмат дзе скандынаўскія краіны разглядаюць як прыклад дэмакратыі й захаваньня правоў чалавека. Да некаторай ступені такі погляд правільны. Мы жывём у шчасьлівым кутку сьвету — шчасьлівым часткова таму, што вялікія краіны ня надта цікавяцца тым, што адбываецца ў малых грамадзтвах, а часткова, магчыма, з таго, што няшмат чаго насамрэч адбываецца ў гэтых грамадзтвах. У справаздачы ААН за гэты год Нарвэгія фігуруе як краіна, дзе ўмовы жыцьця — найлепшыя ў сьвеце. За ёй ідуць Канада, Швэцыя, Данія й ЗША.

І ўсё ж нейкі час таму наш народ мусіў засвоіць, што палітычная свабода, свабода слова й іншыя правы чалавека зьяўляюцца тым, за што трэба змагацца. Гэта, аднак, было 60 гадоў таму, і тычылася пакаленьня маіх бацькоў. Сёньня, напэўна, да нейкай ступені гэта забытыя веды. Мы шчасьлівыя. А таму пра што й навошта клапаціцца?

Відавочны адказ на пытаньне “пра што й навошта клапаціцца?” сфармуляваў фінскі паэт 19 стагодзьдзя Рунэбэрг у вершы пад назвай “Пааво, селянін”. Пааво — бедны селянін, ува ўладаньні якога лапік засеянай жытам зямлі, што згубіўся недзе пасярод фінскіх лясоў. Аднаго разу жыта дужа добра ўрадзіла, але перад тым, як надышла пара зьбіраць ураджай, наляцеў моцны вецер з градам і пабіў жыта. І кажа Пааво жонцы: “Намялі сасновай кары, будзем дадаваць напалову ў муку, каб не памерці ўзімку з голаду”.

І так паўтаралася з году ў год. Збожжа добра радзіла, але штораз ці то мароз, ці то моцны вецер, ці то дождж зь ветрам зьнішчалі яго. І казаў Пааво жонцы намалоць кары й дадаваць у хлеб.

Адзін год выдаўся ўсё ж такі добры, і Пааво сабраў вялікі ўраджай жыта. “Вось, нарэшце, зможам мець сапраўдную муку” — кажа Паавава жонка. “Не, рабі тое ж самае, бо, глядзі: у нашага суседа жыта вымерзла, і яму спатрэбіцца хлеб, каб узімку выжыць” — адказвае Пааво.

Другі адказ на пытаньне “пра што й навошта клапаціцца?”; калі вы жывяцё ў ідылічным грамадзтве, вы — меней альтруістычны й, напэўна, больш рэалістычны. Калі мы пастаянна не змагаемся за права выказвацца свабодна, яно, гэтае права, будзе ў нас адабрана. Свабода, да якой мы кожнага разу не апэлюем, будзе страчана. Сымбалічным прыкладам зьяўляецца знакаміты лютаранскі сьвятар часоў нацыскай Нямеччыны Марцін Ніемёлер і ягоныя развагі. Ён казаў так: “Спачатку яны арыштоўвалі камуністаў, і я не пратэставаў, бо я не камуніст. Затым пачалі чыніць гвалт з габраяў, і я нічога не казаў, бо не габрай. Потым прыйшлі арыштоўваць каталікоў, але што мне з таго: я ж не каталік. А калі яны прыйшлі да мяне, дык вось жа нікога й не засталося, каб заступіцца за мяне”.

Колькі гадоў таму нарвэскі ўрад заснаваў камісію, якую ачоліў былы прэзыдэнт Камітэту па Нобэлеўскіх прэміях, прафэсар гісторыі Фрэнсіс Сэйерштэд. Перад камісіяй стаяла задача перафармуляваць артыкул 100 нарвэскай Канстытуцыі, які гарантуе права на свабоду слова. Дарэчы, гэтай Канстытуцыі амаль 200 год. Перадусім, камісія мусіла высьветліць, ці ёсьць якая прычына, каб зьмяніць фармулёўку артыкулу. Урэшце яна прыйшла да высновы, якая, паводле майго разуменьня, зьяўляецца небясьпечна памылковай: пакінуць усё як яно ёсьць, а менавіта — права на свабоду слова мусіць гарантаваць парлямант, паколькі яно істотнае для функцыянаваньня свабоднага грамадзтва.

Аднак, калі гэта так, то аднойчы парлямант можа вырашыць, што права на свабоду слова больш не зьяўляецца істотным для існаваньня свабоднага грамадзтва. І тады, калі ісьці далей у гэтай лёгіцы, дык Канстытуцыя мусіць надаць парляманту паўнамоцтвы скасоўваць права на свабоду слова. Калі ж права на свабоду слова замацавана канстытуцыйна на падставе таго, што яно карыснае для грамадзтва, а не вызначаецца якім-небудзь натуральным правам накшталт Дэклярацыі правоў чалавека й грамадзяніна часоў францускай рэвалюцыі, ці нават якім небудзь Боскім законам, тады любы парлямант ня змог бы яго скасаваць.

Нарвэская камісія па свабодзе слова — менавіта так яна была названа — зьвярнула ўвагу на важнасьць працягу дэбатаў у “шырокай публічнай прасторы”, калі мы ўсё ж хочам захаваць дэмакратыю й наша права на свабоду слова. У дыскусіі мае права й абавязак удзельнічаць усё насельніцтва краіны. Падтрымліваецца, кіруецца й вызначаецца гэтая прастора, ці гэты пастаянны форум, галоўным чынам праз тое, што мы, зьлёгку непачціва, называем мас-мэдыямі. На іх, на друкаваныя мэдыі, а таксама на радыё й тэлебачаньне, ускладаецца надзвычай цяжкая адказнасьць. (Магчыма, яна ўскладаецца й на карыстальнікаў інтэрнэту, аднак паколькі інтэрнэт ніхто не рэдагуе й не выдае — у тым сэнсе, у якім гэта тычыцца друкаваных выданьняў,— адказнасьць у гэтым выпадку зьяўляецца толькі індывідуальнай.)

Да гэтага пункту, як падаецца, усё зьяўляецца лягічным і не выклікае асаблівых пытаньняў. І тым ня менш, калі мы паглядзім на мас-мэдыі ў нашым грамадзтве больш пільна, мы адразу ж адчуем: штосьці зусім ня так.

Я вяртаюся зь Міжнароднай кніжнай выставы ў Франкфурце, дзе, як заўсёды, на працягу тыдня й у розных месцах выставы адбываліся цікавыя й важныя дэбаты — у тым ліку і адносна свабоды слова, і таго, як захаваць свабоднае грамадзтва. Аднак мала з таго, што гаварылася там, было адлюстравана ў нашых нарвэскіх мэдыях, і галоўным чынам, гэта тычыцца малых газэт і часопісаў, а таксама ранішніх і вечаровых праграм на радыё. Адна з нашых найбуйнейшых газэт, якая ганарыцца тым, што зьяўляецца культурніцкім выданьнем і клапоціцца пра свабоду слова, дзякуючы якой яна, дарэчы, існуе, мела трох журналістаў на Франкфурцкай выставе. Проста пэрфэктна. Аднак гэтыя тры журналісты правялі там тры дні, суправаджаючы паўсюль аднаго нарвэскага выдаўца й робячы матэрыялы пра ўсе ягоныя перамовы й кантракты.

Прычына асаблівай цікавасьці журналістаў да толькі аднаго малога выдаўца палягала ў тым, што той толькі што выдаў кніжку, напісаную дачкой Нарвэскага караля, прынцэсай Нарвэгіі, у якой яе каралеўская вялікасьць апісала цырымонію ейнага шлюбу, што меў месца напачатку гэтага году. У свой час гэтую падзею ў самых розных падрабязнасьцях асьвятлялі нарвэскія мэдыі. І гэтую падзею ўспрымалі як самую важную на кніжнай выставе.

Колькі гадоў таму Осла наведаў Марыс Фархі. Некаторыя з вас мусяць ведаць яго: Фархі — вельмі цікавы навэліст і эсэіст. У той час ён быў таксама на чале Міжнароднага ПЭНаўскага камітэту “Пісьменьнікі ў няволі”. Ён габрай, які нарадзіўся ў Турцыі, напалову грэк, сямейныя карані якога ў Эгіпце й Лібане. Цяпер жыве ў Лёндане й мае брытанскае грамадзянства. Карацей кажучы, міжнародная фігура, надзвычай цікавая для “шырокай публічнай прасторы”. Мы зарганізавалі інтэрвію зь некалькімі зацікаўленымі журналістамі. Аднак у адной з галоўных нарвэскіх газэт мы сутыкнуліся з праблемай. Так, рэдактары разумелі важнасьць асобы й тое, што яны мусяць зацікавіцца ёю, але праблема палягала ў тым, што ў той жа самы час у Осла знаходзілася Моніка Левінскі, якая займалася прамоцыяй сваёй кнігі пра ейныя эвэнтуальныя сувязі з прэзыдэнтам Білам Клінтанам. І ўсе газэтныя журналісты насіліся за ёй, асобай нашмат больш цікавай, чым бедны Марыс Фархі. Гэтак жа адрэагавала й тэлевізія — як публічная, гэтак і прыватная.

Усё гэта нагадвае грамадзтва, апісанае Олдэсам Хаксьлі ў ягоным знакамітым рамане “Гэты новы адважны сьвет” (1934). У грамадзтве Хаксьлі няма патрэбы ў рэпрэсіях, бо кожны думае, што існае грамадзтва — цудоўнае. Кожны перакананы, што ён надзвычай шчасьлівы, і што становішча, якое мае, найлепшае. Усе клясыкі літаратуры, разам з Шэксьпірам як найбольш выбітным, забаронены: “Нас такія рэчы не цікавяць”. Затое жыхары новага сьвету гуляюць у глупотныя гульні зь мячом і напіхаюць сябе наркотыкамі.

Амэрыканскі прафэсар Нэйл Постман закрануў тую ж самую праблему колькі гадоў таму ў сваёй кнізе “Мы бавімся ажно каб памерці”. Постман, між іншага, адзначаў, што студэнты амэрыканскіх унівэрсытэтаў ня здольныя канцэнтраваць сваю ўвагу болей за 20 хвілінаў. Гэта прыкладна той час, што на амэрыканскіх тэлевізійных каналах адмяжоўвае адну забаўляльную праграму ад другой.

У грамадзтве Хаксьлі людзі карыстаюцца выразамі, якія ня маюць аніякага сур’ёзнага сэнсу. Вось і паўстае пытаньне: а што тады ў такім грамадзтве можа азначаць свабода слова, калі самыя розныя словазлучэньні — амаль бессэнсоўныя, калі ўсе сэнсоўныя выразы непатрэбныя, бо яны ж ня сьмешныя й недастаткова “крутыя”?

Гэта тое становішча, да якога можа прывесьці нас дзейнасьць шмат якіх буйных заходніях мэдыяў сёньня. Гэта — тое, што можа здарыцца, калі мэдыі ня будуць усьведамляць сваёй ролі й адказнасьці ў свабодным грамадзтве, а менавіта — ролі вартавога сабакі. Гэта можа здарыцца, калі яны ня будуць уважліва ўглядацца ў жыцьцё грамадзтва, калі, як казаў дацкі літаратурны крытык Георг Брандэс больш за сто гадоў таму, яны ня будуць пастаянна абмяркоўваць ягоныя праблемы й стан. Вы, якія жывяцё ў посткамуністычных грамадзтвах, са свайго ўласнага досьведу ведаеце, як выглядае оруэлава грамадзтва, апісанае ў рамане “1984 год”. І мы мусім засьцерагчы сёньня нашыя мэдыі ад небясьпекі патрапіць у хаксьліеву пастку забавак, што вядуць да сьмерці.

Ці памятаеце вы эпізод пра Сцылу й Харыбду з гамэраўскай “Адысэі”?

Александр ПОТУПА, Белорусский ПЕН-центр, “Центр исследований будущего”. МАСС-МЕДИА И КОНТРОЛЬНО-КОРРЕКТИРОВОЧНЫЕ МЕХАНИЗМЫ ОБЩЕСТВА

Любой социальный организм может рассчитывать на успешную эволюцию лишь при наличии мощного контрольно-корректировочного механизма. Иначе говоря, ошибки надо вовремя распознавать, исправлять и оперативно корректировать поведение, минимизируя их последствия. Разумеется, огромную роль в формировании и функционировании контрольно-корректировочного механизма в обществе играют традиционные ветви власти. Знаменитая система взаимных сдержек и противовесов между парламентом, правительством и судами — важный элемент этого механизма, обеспечивающий не только жизнеспособность демократий, но и их высокую эффективность на фоне всех остальных, более жестких моделей государственного устройства. Однако в высокоразвитых, и потому сложно организованных, обществах значительно усиливается и упомянутый механизм, а его концентрация в государственной сфере порождает величайший соблазн создания своеобразного пояса безопасности вокруг власти предержащих.

Государство, использующее контрольно-корректировочные рычаги и не подпускающее к ним больше никого, рискует из сервисной подсистемы общества превратиться в нечто самоценное, что, конечно же, открывает путь к разнообразным диктаторским сценариям. Надо подчеркнуть, что на протяжении XX столетия с этой проблемой столкнулись все страны ныне процветающей демократии, а некоторые из них были даже вынуждены пережить все последствия краха тоталитарных диктатур.

Современная западная цивилизация нашла блестящий выход из этого положения за счет своеобразного разгосударствления некоторых контрольных функций, фактической передачи значительной их части негосударственным структурам. И это выдающееся, на мой взгляд, открытие второй половины прошлого века позволило одновременно интенсифицировать прогрессивную эволюцию и усилить либерально-демократические тенденции. Можно сказать и возвышенней — вывело демократию на качественно новый виток. Именно этот процесс наряду с массовым внедрением электронных информационных систем позволил СМИ стать тем, что они есть, и устремиться к своему глобальному будущему.

Важно, однако, представлять себе некоторые существенные структурообразующие моменты этой новой ситуации.

Во-первых, масс-медиа — это главным образом посредник-усилитель, используемый различными социальными группами. В этом плане, например, четвертая власть реализуется в тесном взаимодействии с пятой — аналитиками. Последнее обстоятельство играет особую роль. Резкое усиление современных масс-медиа связано с электронными системами передачи и приема информации. Если в эпоху печатных СМИ человек мог получать из дальних мест новости вчерашнего и позавчерашнего дня, то радио, и особенно телевидение, позволили обеспечить эффект присутствия — как бы далеко ни происходило то или иное событие.

СМИ пришли из прошлого в настоящее и существуют в режиме реального времени, а интенсивное взаимодействие с аналитиками позволило СМИ как бы внедриться в будущее. Зрителю и читателю, конечно же, интересно знать, что происходило раньше и происходит теперь. Но его любопытство стократно возрастает, если появляется возможность заглянуть в завтрашний день — тут срабатывает своеобразная доминанта в наших социокультурных генах, позволяющая оперативно моделировать сценарии будущего, фактически наше главное видовое преимущество, со временем превратившее homo sapiens в “царя природы”. И сейчас, в эпоху “высокого давления выбора”, именно это умение позволяет сориентироваться в принятии решений в ситуации резко усложнившегося общественного устройства.

Со СМИ взаимодействуют партийные и профсоюзные лидеры, ученые разных специальностей и представители финансово-промышленных групп, правозащитники и религиозные деятели. В общем, все те, кто намерен внести свой вклад в осуществление контрольно-корректировочных функций и заодно повысить свой рейтинг на политическом, научном или ином рынке. Разумеется, каждое конкретное СМИ может стремиться к известной самодостаточности, вводя, скажем, в свою структуру серьезные аналитические группы и (или) постоянно отражая взгляды определенной партии. Более того (многие полагают: хуже того!),— предельно прозрачно отражать взгляды собственных учредителей и (или) постоянных спонсоров. Однако в наш плюралистический век это — особенно последнее — наверняка сужает аудиторию. Примитивно сконструированные машины внушения очень быстро теряют мыслящего потребителя.

С этим тесно связана проблема независимости СМИ. Строго говоря, речь идёт о независимости журналистов, а она может иметь место лишь в достаточно развитой рыночной ситуации на фоне большого числа конкурирующих средств массовой информации. В подобной ситуации спрос на хороших профессионалов окажется всегда выше, чем спрос на продукцию прямолинейных и назойливых владельцев СМИ. Понятно, что при полной государственной монополии, скажем, советского образца, независимость просто несовместима с легальной профессиональной деятельностью. Однако и в немонопольной ситуации государственные СМИ, на мой взгляд,— атавизм. Существует он пока и в ряде высокоразвитых стран, прежде всего в форме государственных теле- и радиоканалов, но тут дело в специфической оценке электронных СМИ как информационного оружия, о чем речь пойдет немного ниже.

К сожалению, вопрос о государственных СМИ нередко “склеивается” у нас с проблемой государственной поддержки, в первую очередь — финансовой. Считается едва ли не самоочевидным, что правительство, оказывающее помощь тому или иному СМИ, должно явно или неявно иметь хотя бы некоторые права учредителя и решающим образом влиять на политику главного редактора. Но это не что иное как типичное заблуждение необольшевиков, искренне считающих себя спонсорами не только угодных им СМИ, но и всего народа. В цивилизованном смысле финансовая помощь СМИ — это статья бюджета, оформленная законом, и правильной выглядит такая ситуация, когда распределение этой помощи контролируется авторитетной общественной комиссией, а чиновники играют лишь положенные им техническо-бухгалтерские роли.

Наконец, важно отчетливо представлять опасности, исходящие от СМИ, попросту говоря, понимать, что по ряду общих соображений должны существовать правила обращения с оружием, в том числе и информационным. Вселенная устроена таким образом, что вещественно-энергетические параметры дубины в качестве орудия труда и боевого оружия едины. Одна и та же по своей конструкции ракета-носитель способна доставить на орбиту спутник-ретранслятор и мегатонную ядерную боеголовку на соседний континент.

СМИ — мощнейший и уже глобальный по масштабам суггестивный генератор. Психологическая защита человека от внушения (так сказать, антисуггестивный иммунитет) не рассчитана на энергетическое воздействие такого уровня. Что же касается темпов необходимой адаптации, то вопрос этот пока слабо изучен. В то же время очевиден факт психологического воздействия на человека определенным образом организованной информации. Специально выстроенная композиция видеоряда новостей может, например, заметно влиять на настроение зрителя и даже на состояние его здоровья.

Гораздо менее известна роль футурогенного программирования — воздействия на зрительскую (и читательскую тоже!) аудиторию хорошо подготовленных сценариев развития тех или иных событий. Набивший оскомину пример — рекламная проповедь (кто верит в мои слова — спасется и пребудет в раю, кто усомнится — обречен на страшный суд с последующим вечным адом и т.п.), до сих пор притягательная для огромного круга людей, жертвующих религиозно-коммерческим мошенникам свое имущество и вверяющим им свои судьбы.

Существуют определенные проблемы и с современной продукцией фабрик мысли. Широкая аудитория, разумеется, не всегда готова к восприятию концентрированных системных сценариев — грубо говоря, в том же смысле, как, скажем, далеко не всякий человек может и готов справиться с влиянием на него мощного энергетического источника. Если учесть, что с увеличением темпа развития цивилизации роль фабрик мысли и генерируемых ими прогнозов стремительно возрастает, а масс-медиа все активней будут демонстрировать модели завтрашнего мироустройства, то можно представить, что именно в футурогенном программировании заключен один из самых серьезных вызовов XXI века.

В весьма узкой своей проекции проблема информационного оружия связана с достаточно болезненной темой свободы слова в сфере персональной или групповой критики, если угодно — свободой критического слова. В принципе, здесь можно было бы пользоваться хорошо зарекомендовавшим себя общим правилом: “ваша свобода кончается на расстоянии пяти дюймов от кончика моего носа”. Беда, однако, в том, что при вульгарном применении этого правила СМИ вообще не способны были бы осуществлять полезные для общества контрольно-корректировочные функции.

Здесь следует четко различать критические выпады в отношении субъекта как физического лица и субъекта как институциализированной персоны. В последней роли выступают государственные и общественные деятели, известные писатели, певцы и т.п. То есть те, кто вполне сознательно принял на себя некую общественную миссию и в значительной мере отождествляется с тем или иным общественным институтом. Вот эта мера и составляет серьезнейшую проблему. Формально любая критика способна негативно влиять на имидж человека, снижать его рейтинг, попросту — оскорблять честь и достоинство. Но отсутствие критики еще более опасно, и чем выше персона — тем опасней. Персона вынуждена жертвовать и частью личной жизни — такова плата за возгонку по иерархической шкале. Но вопрос — какой частью? Как провести оптимальную границу, за которой начинается нечто сугубо личное и абсолютно неприкосновенное?

Эта проблема еще долго будет мучить юристов, и ее решение лежит пока в поле моральной компетентности каждого конкретного журналиста. Хорошо бы просто обратиться к глубокой христианской идее: не делай ближнему того, чего бы не хотел для самого себя. Но моделировать далеко отстоящую персону очень сложно, всегда проще посчитать ее агрессивным инопланетянином и поступить по отношению к ней в соответствии с реакцией желез и размером гонорара. Разумеется, мало кто и из наших VIPов (очень важных персон) способен не использовать в целях якобы необходимой обороны весь арсенал своих средств, включая сюда и собственные властные полномочия.

Большинство представленных выше позиций предполагает существование цивилизованной ситуации демократического общества с его обустроенным и прогрессирующим политико-правовым пространством. При ином сценарии развития общества, когда происходит откат, своего рода обратный фазовый переход к тоталитаризму, многие позиции меняют свой смысл. Государство наступает по всем направлениям — островки независимости уходят под воду. Государственные СМИ совместно с государевыми аналитиками в открытую используются в качестве однонаправленного информационного оружия. Они просто превращаются в придатки реальной власти, от которой вместо ветвей остается что-то вроде обтесанного ствола, весьма удобного для “украшения” колючей проволокой и решетками. Общество превращается в безгласную и бесправную обслугу государства. И соответствующие СМИ — это уже средства массовой идиотизации, а их аналитические партнеры под водительством бойцов идеологического фронта (уже, в сущности, и не аналитиков) становятся крематориями будущего…

Конкретный пример — Беларусь, страна, демонстрирующая, практически с лабораторной точностью, реставрацию многих элементов тоталитарного общества. Накопленный опыт может служить основой учебного пособия по роли масс-медиа в арьергардных боях за сохранение контрольно-корректировочных механизмов. По сути — за сколь-нибудь цивилизованное будущее страны.

Означенные механизмы в государственной системе Беларуси были аккуратно демонтированы к концу 1996 года, когда президент оказался вне какого-либо контроля со стороны законодательной и судебной властей. Оппозиционные партии были вытеснены из властных структур вместе с преобразованным Верховным Советом в никого не представляющее Национальное Собрание (оставшиеся депутаты соответствовали менее 40 процентам избирательных участков). Контрольно-корректировочные функции попытались взять на себя структуры третьего сектора — негосударственные СМИ и стоящие за ними Белорусская ассоциация журналистов, Белорусский ПЕН-центр, правозащитные и предпринимательские организации и фабрики мысли.

Эти четыре группы, наряду с фактически оказавшимися в третьем секторе оппозиционными политическими партиями и независимыми профсоюзами, составили ядро активного сопротивления. Независимые СМИ как посредник-усилитель, работающий на все указанные группы, оказались в особо опасном положении. Причём, не только в связи с прямым давлением властей, включая принудительное закрытие ряда изданий, судебные преследования отдельных журналистов и т.п. Их положение постоянно усугублялось экономическими проблемами. За последние годы монотонно падала как внутренняя, так и — что особо любопытно!— внешняя финансовая поддержка. Какая-то странная логика деятельности ряда солидных фондов вела к тому, что многие влиятельные негосударственные СМИ постоянно оказывались в состоянии “между жизнью и смертью”, и работа их редакций в течение значительных периодов превращалась в подвиг во имя высших целей.

Впрочем, логика не сталь уж удивительная, если учесть, что в процессе обучения демократии в Беларуси удельный вес фуршетологии всегда заметно превышал серьезное моделирование местной ситуации. И за отсутствием серьезного моделирования (и даже заказа на него) учителя зачастую успешно пользовались крайне безответственными и малокомпетентными консультациями особо доверенных лиц, либо тем “белым шумом”, который создавался на многочисленных якобы экспертных “круглых столах”.

Между тем, именно независимые СМИ в силу своей роли должны аккумулировать достаточную внутреннюю и внешнюю поддержку. Их ослабление ведет к коллапсу всей внутренней системы распределения контрольно-корректировочных механизмов. А в более глобальном плане — к разрушению той демаркационной линии мирового демократического сообщества, которую пока удерживают структуры белорусского гражданского общества.

Мэдыі — форум публічных дыскусіяў і беларускія рэаліі

Валер БУЛГАКАЎ, Галоўны рэдактар “ARCHE”, БАЖ, “Беларускі Калегіюм”. БЕЛАРУСКА-РАСЕЙСКАЯ ІНТЭГРАЦЫЯ. АСЬВЯТЛЕНЬНЕ ТЭМЫ Ў БЕЛАРУСКІХ СМІ

Важным момантам для раскрыцьця тэмы ёсьць адказ на пытаньне, што такое “беларуска-расейская інтэграцыя” й зь якога моманту яна вядзе адлік. Першаму беларускаму прэзыдэнту Аляксандру Лукашэнку несправядліва будзе прыпісваць годнасьць “першага беларуска-расейскага інтэгратара”, бо інтэграцыйныя ініцытыявы зь беларускага боку агучваліся ў СМІ задоўга да лета 1994 г. Пры гэтым паказальна, што сама інтэграцыйная рыторыка за 10 зь лішнім гадоў не перажыла вялікіх зьменаў.

У беларускіх дзяржаўных СМІ фактычна з моманту здабыцьця Беларусяй незалежнасьці тэма інтэграцыі “раскручваецца” як пытаньне першачарговай важнасьці для выжываньня беларускай эканомікі й наагул беларускай дзяржавы. Гэта на ўсякі лад падкрэсьліваецца ў інтэрвію, дадзеным тагачасным прэм’ер-міністрам Рэспублікі Беларусі. Ужо ў ліпені 1992 г. падчас візыту ў Маскву тагачасны беларускі прэм’ер ня выключыў магчымасьці стварэньня канфэдэрацыі Беларусі й Расеі, калі гэткай формы збліжэньня запатрабуюць гаспадарчыя ўзаемадачыненьні паміж абедзьвюма краінамі. Далейшая інтэграцыйная гульня Кебіча й характар ягонай палітычнай рыторыкі былі досыць прадказальнымі: у сакавіку 1993 г., выступаючы перад кіраўнікамі выканкамаў гарадзкіх і раённых Саветаў народных дэпутатаў, ён заклікаў да стварэньня эканамічнага саюзу ў рамках СНД.

Адначасна ўрад Кебіча выказваўся за прылучэньне Беларусі да сыстэмы калектыўнай бясьпекі СНД, створанай у 1992 г., на той падставе, што гэта дазволіць беларускаму ВПК працаваць на расейскі вайсковы рынак. А ўвосень 1993 г. ужо агучваецца ініцыятыва стварэньня адзінай рублёвай зоны з Расеяй.

Чым якасна адрозьнівалася сытуацыя да лета 1994 г. ад насталай пазьней у зьвязку з прыходам Лукашэнкі да ўлады, дык гэта адсутнасьцю кансэнсусу ў пытаньні беларуска-расейскай інтэграцыі. Найбольш пасьлядоўным апанэнтам Кебіча быў тагачасны старшыня Прэзыдыюму ВС Станіслаў Шушкевіч. Дарэчы, у адным з інтэрвію (“Звязда”, 1993, 19 лістапада) патрэбу збліжэньня з Расеяй ён матываваў тым, што гэта, магчыма, падштурхне беларускі ўрад да правядзеньня рэформаў.

Як вынікае з паведамленьня тагачасных беларускіх СМІ, С.Шушкевіч ставіў пад сумнеў патрэбу ў супрацы з Расеяй у вайсковай сфэры, асуджаў Кебічаву ініцыятыву далучэньня краіны да сыстэмы калектыўнай бясьпекі СНД. Вялікі скепсыс выклікала ў Шушкевіча й ідэя эканамічнага саюзу з Расеяй, асаблівае ж непрыняцьцё — ідэя стварэньня адзінай рублёвай зоны.

Правядзеньне ўласнай палітычнай лініі скончылася для С.Шушкевіча непамысна — адстаўкай з пасады кіраўніка парляманту. Гэтага нельга сказаць пра характар ягонай палітычнай рыторыкі наконт беларуска-расейскай інтэграцыі. Лінію Шушкевіча падхопяць палітыкі дэмакратычнай арыентацыі, і тыпалягічна падобныя выказваньні будуць тыражавацца ўжо недзяржаўнымі СМІ. Адразу ж пасьля адстаўкі Шушкевіча В.Кебіч распачне сваю прэзыдэнцкую кампанію, у якой тэме беларуска-расейскай інтэграцыі будзе адведзена першачарговая роля.

Кебічавы выказваньні той пары амаль нічым ня розьняцца ад пазьнейшых Лукашэнкавых. Напярэдадні прэзыдэнцкіх выбараў 1994 г. Кебіч дае прарасейска афарбаваныя інтэрвію газэце “Правда”. Крах выбарчай кампаніі Кебіча й прыход да ўлады Лукашэнкі прыводзяць да сытуацыі, калі прадстаўнікі афіцыйных уладаў надоўга, фактычна да 2002 г., накладаюць табу на любую крытыку беларуска-расейскай інтэграцыі ў дзяржаўных СМІ. Адначасна ў дычыненьні да гэтай тэмы крытычную пазыцыю займаюць недзяржаўныя СМІ дэмакратычнай арыентацыі.

Адразу пасьля сваёй перамогі А.Лукашэнка ў інтэрвію “Народнай газеце” заявіў: “Я за суверэнітэт роднай Беларусі, але без граніц і мытняў, з добрымі суседзямі, і перш за ўсё з Украінай і Расіяй” (“Народная газета”, 1994, 18—20 чэрвеня). І сапраўды, у некаторых пытаньнях Лукашэнка быў значна больш прагматычным за Кебіча. Напрыклад, пасьля свайго абраньня на пасаду прэзыдэнта ён адмовіўся ад ідэі адзінай рублёвай зоны з Расеяй. Разам з тым, ужо ў кастрычніку 1994 г. дзяржаўныя СМІ распаўсюдзілі Лукашэнкаву заяву аб тым, што Беларусь не павінна мець з Расеяй “адносінаў такога ж узроўню, як у яе будуць з краінамі далёкага замежжа”. У сакавіцкім інтэрвію “Народнай газеце” ён адзначае: “Умацаванне нашых сувязяў з Расіяй... ёсьць асноватворным фактарам выхаду з крызісу і стабілізацыі шмат якіх аспектаў унутранага жыцця рэспублікі. Я маю на ўвазе палітычна-эканамічны, сацыяльны, гістарычна-маральны аспект, непасрэдна звязаны з святкаваннем 50-годзьдзя Вялікай Перамогі і аднаўленнем гістарычнай супольнасці славянскіх народаў. Адмаўляць глыбокае сэнсавае значэнне гэтай дамовы азначае непавагу да той гістарычнай мінуўшчыны і цяпершчыны, чым жылі, жывуць і будуць жыць братнія беларускі і расійскі народы” (“Народная газета”, 1995, 23 сакавіка).

Прынцыпова новы акцэнт у асьвятленьні беларускімі дзяржаўнымі СМІ тэмы беларуска-расейскай інтэграцыі зьяўляецца ўвесну 1996 г.: падкрэсьліваецца, што будучы саюз мусіць грунтавацца на раўнапраўных асновах. Пра гэта гаворыць Лукашэнкаў выступ, апублікаваны ў “Народнай газеце” (“Народная газета”, 1996, 29 сакавіка).

Увесь гэты час, як і за Кебічам, рэпэртуар інтэграцыйнай рыторыкі застаецца традыцыйным: сьцьвярджаецца, што “Дружба з Расіяй — гэта гарантыя суверэннага існавання нашай дзяржавы”. Некаторай навізной адзначалася датаванае другой паловай 1996 г. выказваньне Лукашэнкі наконт таго, што ў Беларусі “рускамоўнае насельніцтва адчувае сябе, як у былым Савецкім Саюзе” (“Народная газета”, 1996, 15 лістапада).

Тэза аб раўнапраўнасьці Расеі й Беларусі ў новым саюзным утварэньні служыла тагачаснай беларускай прапагандзе дзеля таго, каб дэзавуяваць нават саму магчымасьць уваходжаньня Беларусі ў склад Расеі ў якасьці ейнае асобнае губэрні. Як пісала на пачатку 1997 г. газэта “Звязда”, Лукашэнка на сустрэчы з дэлегатамі III Кангрэсу народаў СССР заявіў пра гэта на ўвесь голас.

Нейкі час у дзяржаўных СМІ назіраецца балянс паміж прагапандай “поўнай інтэграцыі” й прапагандай “поўнай незалежнасьці”. Гэтая крохкая раўнавага была парушана ў ліпені 1999 г., калі А.Лукашэнка ў рэзкіх тэрмінах зьвінаваціў расейцаў за сабатаж інтэграцыйных пастановаў: “Мы... зрабілі капітальную памылку, прадэкляраваўшы шматвектарнасць вонкавай палітыкі, але на самой справе зрабіўшы дзікі крэн на Ўсход. І ў выніку надта і надта шмат можам страціць у перспектыве”(“Белорусский рынок”, 1999, № 26, С. 4.). У інтэграцыйнай тэме зьяўляецца новая падтэма: беларускі рэжым хоча інтэгравацца ня толькі з Расеяй, але й з Украінай. Тагачасны міністар замежных справаў Рэспублікі Беларусі Ў.Латыпаў увесну 1999 г. у інтэрвію “Беларускай думцы” заявіў, што Беларусі лепей яднацца з Расеяй разам з Украінай.

Якасна новая сытуацыя ў беларуска-расейскай інтэграцыі паўстала пасьля абраньня расейскім прэзыдэнтам Уладзіміра Пуціна. Новая крамлёўская Адміністрацыя зрабіла стаўку на эканамічнае дамінаваньне Расеі ў краінах СНД і экспансію ў гэтыя краіны расейскага прыватнага капіталу. Разгараецца патроху канфлікт паміж беларускімі й расейскімі эканамічнымі элітамі, выкліканы імкненьнем расейскага капіталу дасягчы кантролю над стратэгічнымі сэктарамі беларускай прамысловасьці. У маі 2000 г. на чарговай сэсіі Парляманцкага сходу Саюзу Беларусі й Расеі Лукашэнка заявіў, што рэальная карысьць ад беларуска-расейскай інтэграцыі “амаль што нябачная”. Туман ахутвае таксама пытаньне аб увядзеньні расейскага рубля на тэрыторыі Беларусі ў якасьці адзінага плацёжнага сродку. Ужо ў сьнежні 2000 г. Лукашэнка на старонках газэты “Рэспубліка” намякае, што пытаньне гэтае далёка ня вырашана.

Са значна большым запалам інтэграцыйная карта пачала разыгрывацца ў дзяржаўных СМІ падчас апошніх прэзыдэнцкіх выбараў. Лукашэнка актыўна зьвярнуўся да яе ўжо ў маі 2001 г. у сваім выступе на ІІ Усебеларускім сходзе.

Але адразу пасьля выбараў характар інтэграцыйнай рыторыкі ў дзяржаўных СМІ рэзка мяняецца. У сьнежні праз цэнтральныя СМІ Лукашэнка заяўляе, што Беларусь гатовая інтэгравацца з Расеяй настолькі, наколькі на гэта гатовая Расея. У 2002 г. раней вынайдзеная формула “поўная інтэграцыя пры поўнай незалежнасьці” ў асяродзьдзі беларускіх элітаў перажывае яўны крызыс і фактычна сыходзіць на нішто. У асяродзьдзі ўрадоўцаў становіцца модна прызнавацца ў сваёй адданасьці незалежнасьці Беларусі й неабходнасьці перагляду ранейшай палітыкі што да Саюзу Беларусі й Расеі.

Міхась ТЫЧЫНА, Беларускі ПЭН-цэнтар. СТЫЛЬ ЖУРНАЛІСЦКАЙ ПУБЛІЦЫСТЫКІ ЯК ПАДСТАВА ДЛЯ СУДОВЫХ ПЕРАСЬЛЕДАЎ

Мабыць, дзіўна рэфлексаваць з нагоды такіх маргінальных зьяваў, як стыль журналісцкай публіцыстыкі, тады, калі палітычная сытуацыя дыктуе свае правілы гульні й не прымае ў разьлік прыватнасьцяў. Незацікаўлены, “чысты” погляд у такіх абставінах — заўсёды ілюзія, забыцьцё, альбо выцясьненьне ўмоваў яго ўзьнікненьня.

Аднак сучасная журналісцкая практыка штораз нагадвае пра тое, што ціск “вялікага” палітычнага поля ўрэшце натыкаецца на мяжу, за якой усё залежыць ад законаў натуральнага, аўтаномнага існаваньня сучаснага інтэлектуала. Асоба зь ейным зацікаўленьнем падзеямі, прагай незалежнасьці, імкненьнем да рызыкі, адчуваньнем пэрспэктыўнасьці “агульнай справы” была й застаецца апошнім бастыёнам свабоды. Аўтаномнае існаваньне інтэлектуала (журналіста, літаратара, навукоўца), якое прадугледжвае арыентацыю на ўнутраныя крытэры, на адчуваньне самадастатковасьці, набывае статус эфэктыўнай зброі змаганьня з сацыяльным ліхам. Асоба журналіста выяўляе сябе ў індывідуальным стылі. Вось чаму ўлада, якая імкнецца ўсё кантраляваць, урэшце наважваецца й на вайну з мовай.

Але гаворка пакуль што не пра мову наагул, а пра стыль журналісцкай публіцыстыкі й тыя выпадкі, калі менавіта стыль паўстае падставай для судовага перасьледу, і ўзьнікае патрэба літаратурна-лінгвістычнай экспэртызы. Зьяўляецца новая прафэсія — літаратурны экспэрт, які мае справу не з традыцыйнай мастацкай літаратурай, адсунутай пераважна на задворкі грамадзкага зацікаўленьня, а з такім фэномэнам сучаснага культурнага жыцьця, як новая журналістыка. Новая журналістыка нарадзіла новую мову апісаньня падзей, якая, у сваю чаргу, прыкметна зьмяніла нашу рэчаіснасьць. Працэс гэты не завершаны, ідзе цяжка, але мадэль віртуальнай Беларусі пакрысе набывае свой відарыс. Улада, якая бачыць у незалежных журналістах сваіх галоўных ворагаў, ахвотна карыстаецца праблемамі росту й узросту новага маўленьня дзеля самасьцьвярджэньня.

Мая асабістая практыка спэца-экспэрта сьведчыць, што ў станаўленьні журналізму мы прайшлі тры этапы, якія можна назваць “залатым”, “срэбраным” і “бронзавым”. Калі, зразумела, не забывацца пры гэтым на пачуцьцё гумару. Да “жалезнага веку” беларускай журналістыкі, калі ўсе СМІ будуць браць за ўзор БТ і СБ, як у савецкія часы праграму “Время” й газэту “Правда”, мы досыць шпарка набліжаемся.

Першы (“залаты”) век (1989—1996) пазначаны бурным (і сумбурным) росквітам СМІ, зьяўленьнем дзясяткаў таленавітых людзей, супярэчлівымі працэсамі адштурхоўваньня ад ранейшага навамоўя й нараджэньня сучаснай мовы. Улада, генэтычна зьвязаная з савецкімі часамі, натуральна ўгледзела патэнцыйных ворагаў у пісьменьніках. Менавіта тады быў справакаваны судовы працэс супраць С.Алексіевіч — аўтаркі дакумэнтальнай кнігі “Цынкавыя хлопчыкі”. Спатрэбілася дапамога літаратурных экспэртаў, якім (не аднаму мне) давялося займацца, па сутнасьці, “лікбэзам” у галіне мастацкай літаратуры, дзе амаль кожны нядаўні савецкі грамадзянін звыкла лічыў сябе спэцыялістам і не зважаў на тое, што мова вобразаў разьлічана на дасьведчанага чытача.

У прыватнасьці, трэба было даводзіць элемэнтарныя ісьціны: 1) што “дакумэнтальная проза” — “мастацкая проза”; 2) што аўтар-дакумэнталіст мае права на мастацкую выдумку (сьвядомы адбор фактаў, канцэптуальную збудову тэксту й інш.); 3) што літаральнае ўзнаўленьне вусных аповедаў герояў немагчымае на паперы; 4) і што наагул судовы перасьлед пісьменьніка за ягоныя творы — з рэпэртуару “тэатра абсурду”.

Справа С.Адамовіча паказала, што ўлада ўрэшце намацала слабое зьвяно ў літаратурных шэрагах і знайшла спосаб паставіць пісьменьнікаў на месца. Праўда, яна пры гэтым не ўлічыла рэакцыі міжнароднай літаратурнай грамадзкасьці й ролі такога выразьніка ейных настрояў, як Міжнародны ПЭН-клюб. Аднак вырашальны судовы працэс, пасьля якога паэт-вязень, адседзеўшы 10 месяцаў, быў вызвалены, праводзіўся паказальна. Літаратуразнаўцаў-экспэртаў, якіх тэрмінова панізілі да рангу сьведак, дапытвалі падчас суду, як кажуць, “прыстрасна”. Усяго толькі пра верш гаварылі 2 зь нечым гадзіны. Пракурор так зацікавіўся праблемамі літаратурнай навукі, што, акрамя ўжо звыклых пытаньняў, ці мае падсудны тэкст дачыненьне да мастацтва, пытаў пра тое, якімі паэтычнымі тропамі карыстаўся аўтар сумназнакамітага верша.

Зразумела было, што гэты спосаб ціску на свабодную прэсу прывёў да тупіку. Спроба нейкага Школьнікава адсудзіць у сп.Пітэра Бэрна, дырэктара Беларускага Фонду Сораса, ажно мільён даляраў за нібыта абразу зыскоўца скончылася амаль весела. Экспэрты з аднаго й другога бакоў спаборнічалі ў разгадцы стылістычнага нюанса тройчы паўторанага адказчыкам падчас тэлеперадачы слова “вот” (“вот... вот... вот...”), што азначала толькі адно: прамоўца ня дужа добра валодаў рускай мовай і шукаў дакладнае вызначэньне. Насамрэч было сказана наступнае: “...мне ўсё роўна, альбо Фонду ўсё роўна, хто зьвернецца ў Фонд па гранты. Магла б зьвярнуцца Камуністычная партыя... мог бы зьвярнуцца п.Школьнікаў альбо нехта іншы. Палітычныя погляды тут ня маюць значэньня”. Такія вось стылявыя канатацыі, якія вырашалі, будзе п.Ш. мільянэрам, ці не.

Другі (“срэбраны”) век (1996—2001) пазначаны тым, што “новая журналістыка” перажывала ня лепшы свой час. Гэта выявілася ў спробе сутыкнуць на прававым полі прадстаўнікоў урадавых і незалежных СМІ. Адны зь іх, адчуўшы, што робяцца пасьмешышчам у вачох грамадзкасьці, своечасова адмовіліся ад судовага вышуку, іншыя мусілі бараніць свой гонар і годнасьць да канца. Гэтыя, больш гучныя й менш гучныя, справы досыць падрабязна асьвятляліся ў пэрыёдыцы й былі на слыху ў журналістаў. Таму я не называю іх. Заўважу толькі, што й у такім разе не абышлося безь літаратурна-лінгвістычных экспэртызаў. Даводзілася, скажам, тлумачыць зыскоўцу, што выраз “На меня два дня давили” не зьмяшчае ў сабе намеру абразіць, і што ён схільны да перабольшаньня ўласнай ролі ў публічным абмеркаваньні вынікаў рэфэрэндуму 1996 году.

У атмасфэры ажыятажу, калі грамадзтва раскалолася на дзьве часткі, звычайныя ў гутарковай мове выразы ўспрымаліся бакамі неадэкватна, размова з асобы суразмоўцы-дыспутанта пераводзілася ў сфэру палітычных зьвінавачаньняў, рознага роду інсынуацый, асабістых абраз, імкненьня дэманізаваць супэрніка (супэрніцу) як галоўнага віноўніка ўсіх бедаў краіны, выносілася прапанова “кампэтэнтным органам” “охладить очернительные страсти имярек и ей подобных”. Карацей, актыўна выкарыстоўваўся стэрэатыпны набор знаёмых з часоў эсэсэсэрыі сродкаў дыскрэдытацыі незалежных журналістаў як асобаў і прафэсіяналаў.

У гэты час апрабоўваліся навобмацак і іншыя сродкі палітычнага, эканамічнага й маральнага ціску, а менавіта — тыя ці іншыя артыкулы КК. Хоць рэфэрэндум адбыўся, але пачалася паласа перасьледу ўсіх, хто актыўна заяўляў сваю пазыцыю ў пэрыяд агітацыі “за” й “супраць”. Так, напрыклад, зьмест публіцыстычнага артыкулу А.Старыкевіча “Эвангельле ад лукавага” (“Свабода”, 17.09.96) праз паўгоду пасьля абнародаваньня быў расцэнены як “заклік да распальваньня сацыяльнай нецярпімасьці альбо варожасьці”. Адсутнасьць прыймальных дзеля юрыдычнай практыкі крытэраў гэтакіх паняткаў, як “сацыяльная нецярпімасьць” і “варожасьць”, запатрабавала літаратурна-лінгвістычнага аналізу артыкулу. Выявілася, што ў тэксьце адсутнічае які-небудзь напамін пра сацыяльныя супольнасьці альбо групы ў дакладным разуменьні гэтых тэрмінаў і што да названых супольнасьцяў і групаў нельга аднесьці выказваньні накшталт “социальный пласт — потомственные рабы”, “политическая шпана, дорвавшаяся до власти”, “наиболее выслужившиеся”, “пособники”, “левые и правые” — а значыцца няма падставаў для зьвінавачаньня журналіста. Гаворка вялася пра супольнасьці, аб’яднаныя паводле этычных, маральных, “нравственных” прыкметаў, паміж якімі магчымая напружанасьць, але не канфрантацыя. Журналіст зьвяртаўся да сумленьня кожнага выбаршчыка й ягонага пачуцьця адказнасьці: “В сложившейся ситуации каждому придется делать личный выбор... Это как раз тот редкий случай, когда чаши весов могут склонить в ту или иную сторону действия буквально одного—двух—трех человек”. Мэтад “запаволенага чытаньня” (Р.Барт) даў свой плён.

Абражанымі асабіста ў незалежнай прэсе (чамусьці гэта пачуцьцё абразы нагадала пра сябе праз паўгоду) адчуліся цэлыя грамадзкія структуры. Маю на ўвазе зьвінавачаньне, якое выставіў ГУУС Мінгарвыканкаму да газэты “БДГ” (артыкулы “Кто накажет бандитов в милицейской форме?”, “Молчание белорусских ягнят”). Гэтак за савецкімі часамі лічылі сябе абражанымі й закідалі рэдакцыі калектыўнымі лістамі “вэтэраны”, “генэралы”, “пажарнікі”, “спартсмэны”, сустракаючы ў друку імя героя-калегі, які праштрафіўся. Нарэшце “прарвала” — і абараняць міліцыянтаў толькі таму, што яны міліцыянты, а значыць — недатыкальныя, бо пэрсаніфікуюць самую дзяржаву, стала немагчыма. У экспэртным заключэньні давялося разважаць і пра адсутнасьць канкрэтнага адрасата, і пра неадназначнасьць ужываньня ў кантэксьце артыкулу слова “бандыт”, якое выказвала маральнае асуджэньне канкрэтных дзеяў людзей “у міліцэйскай форме” й улучала ацэнку падзеі, накіраваную на паляпшэньне духоўнага стану грамады. Абражанымі адчувалі сябе ў такой сытуацыі мы ўсе.

У азначаны пэрыяд магчымасьцямі экспэртызы зацікавіліся й шараговыя грамадзяне, якія спрабавалі такім спосабам вырашыць свае матэрыяльныя ці маральныя праблемы. Нейкаму сп.Судзілоўскаму мроілася абраза, і ён міжволі перабольшваў ступень вінаватасьці аўтара артыкулу “Пракурор быў п’яны...” Адказчык, выказваючы сваё асуджэньне ўладатрымцаў, ужыў дзеясловы цяперашняга часу (“возмущает”, “ведут себя власти”, “пытаются успеть “наложить лапу”), у той час як зыскоўца займаў пасаду ў “прэзыдэнцкай вертыкалі” ў мінулым часе. Так дзеяслоў, нэўтральная часьціна мовы, уратаваў журналіста.

Ужо тады ўсё часьцей пачалі згадваць артыкулы КК, якія абараняюць гонар і годнасьць першай асобы ў краіне, і ўжываць іх у судовай практыцы. Пачалася эпоха, якую я называю “бронзавай”.

Абразаю па першым часе лічылася нават простае цытаваньне асобных парадаксальных выказваньняў А.Лукашэнкі, узятых па-за кантэкстам, якія гаварылі самі за сябе, без усякіх камэнтароў. Некаторыя ж малюнкі-калажы (у газэце “Имя”, у кніжцы А.Сурава “У Пагоню”) выклікалі ў чытачоў з фантазіяй сьмех. Цяпер судовыя працэсы гэтай катэгорыі занялі першае месца па сваёй частаце й выніковасьці. Урэшце ўладаю быў адшуканы “балявы пункт” у грамадзкай сьвядомасьці, які з парогу адпрэчваў розначытаньні, уласьцівыя стылю журналісцкай публіцыстыкі, і не дапускаў іншых ухілаў, апроч зьвінаваўчага. Прайграныя суды над “Пагоняй” і “Рабочым”. Літаратурная экспэртыза як апошняя інстанцыя ісьціны ў спрэчцы бакоў папросту ўжо не прымалася да ўвагі, хоць і фігуравала ў адзначаных судовых працэсах. Таму падам урывак з экспэртнага заключэньня, які датычыцца верша “Абяшчал! Абяшчаю! Буду абяшчаць!” (зноўку мы маем справу з мастацкай творчасьцю).

“Верш “Абяшчал! Абяшчаю! Буду абяшчаць!” (“Пагоня”, № 37) па сваім зьмесьце й форме — тыповая вершаваная пародыя, і ўспрымаецца як літаратурны твор (мастацкі ўзровень патрабуе асобнай гаворкі). Пародыя звычайна будуецца на знарочыстым несупадзеньні тэматычнага й стылявога плянаў: у дадзеным выпадку гэта высокі прадмет (выбары), выкладзены нізкім стылем (“трасянка”). Асьмяяньне можа канцэнтравацца як на тэматыцы, калі парадыруюцца штампы вуснай і пісьмовай мовы (“харошая зарплата”, “пралетарыят”, “мафія”, “вярнуць уклады”, “раждаямасьць”, “дзяржаць цэны”), так і на стылі (каснаязыкасьць, няскладнасьць, аднастайнасьць).

Па характары камізму дадзеная пародыя можа быць аднесена да сатырычнага, з асобнымі пераходамі да гумарыстычнага, жанру. Асноўны літаратурны прыём — іранічнае перайманьне асьмяянага ўзору, шаржаваньне асобных ягоных уласцівасьцяў, давядзеньне да абсурду, у выніку чаго дасягаецца камічны эфэкт. Пародыя ў гэтым разе ўспрымаецца як сродак перадвыбарнай барацьбы. Асьмяяньне адбываецца з гледзішча палітычнай апазыцыі, якая, зразумела, супрацьстаіць афіцыйнай пазыцыі й імкнецца ўлавіць слабыя бакі апошняй. Талент прамоўцы, які ўмее пераконваць слухача (якімі сродкамі — гэта іншая гаворка), тут супрацьстаіць таленту безыменнага парадыста (зноў жа асобная праблема — мастацкі ўзровень). Зварот менавіта да пародыі — асаблівасьць пэрыяду вострай палітычнай барацьбы, калі асабліва цэніцца актуальнасьць, дасьціпнасьць, вынаходлівасьць і інш. Аўтар не называе ў самім тэксьце верша імя прадмета парадыраваньня, аднак указвае яго ў зарыфмаваным эпіграфе. Твор успрымаецца як сродак стварэньня вобраза “любімага кандыдата” ад народу, які, да ўсяго, прамаўляе вершам: А.Лукашэнка, як вядома, не гаворыць вершамі. (Хоць і чытае, як стала вядома, вершы (“стихи”) В.Быкава.)

У вершы-пародыі “Абяшчал! Абяшчаю! Буду абяшчаць!” ствараецца мастацкі вобраз, у якім чытач можа пазнаваць, а можа й не пазнаваць, у адпаведнасьці з сваімі палітычнымі сымпатыямі або мастацкім густам, канкрэтных “кандыдатаў”, што ў час перадвыбарнай барацьбы выкарыстоўваюць апрабаваны прыём абяцаньняў і выказваюцца на спэцыфічнай мове, зьвернутай адразу да самых розных адрасатаў (народ, пралетарыят, дырэктарат, мафія, жанчыны, палатнікі-дэпутаты, “нищыя”, журналісты).

Да сказанага я мог бы дадаць, што адзінае, за што варта было папракнуць журналістаў (у экспэртызе я гэтага, зь вядомых прычынаў, не рабіў), дык гэта за недавер да чытача, да ягонае здагадлівасьці. Адсюль ператрымкі, зразумелыя ў варунках перадвыбарнай вайны, нагнятаньне жарсьцяў, эпіграф, у якім названы адрасат, і г.д. Гэта ўрэшце папрок нам усім, хто авалодвае новай мовай журналістыкі й, ствараючы яе, стварае будучае грамадзтва, у якім, трэба спадзявацца, зьявіцца першая папраўка да білю аб праве на свабоду слова — і ўжо не спатрэбяцца літаратурныя экспэрты й літаратуразнаўчыя экспэртызы.

Семён БУКЧИН, Белорусский ПЕН-центр. Проблемы культурного уровня белорусской прессы

Ясное дело: при нашей нынешней общественно-политической ситуации проще и, вероятно, важнее обсуждать не столько вопросы газетно-журналистской культуры, сколько возможности самого выживания негосударственной прессы. Я же намерен остановиться, прежде всего, на проблемах культурного уровня, и именно негосударственной прессы, поскольку суть нашей государственной печати — это, говоря словами Щедрина, нечто, освещающее “своим распространяющим чад факелом путь распри, умственной смуты и лжи”.

Но не будем обольщаться и на счет негосударственной печати. Возьмите негосударственные газеты первой половины 90-х годов. Они намного интереснее, и, что особенно важно, их культурный уровень выше сегодняшнего. Конечно, время было другое, ситуация была другой и авторы были другие. Нынешний авторитарный застой погубил не только общественные надежды — он привел к деградации и выражавшую их негосударственную прессу. Кто делает сегодня независимую газету? Десяток нанятых издателем журналистов, лучше или хуже усвоивших западную медиа-традицию, отделяющую факт от комментария. Блюдется ли при этом читательский интерес? Вроде так: есть факт — есть и комментарий.

Но штука в том, что наш читатель — это не представитель среднего класса на Западе, утром за стаканом молока пробегающий газетные столбцы с таблицами биржевых сводок. Это еще по всему своему строю советский читатель, ищущий в печатном слове некоего “направления мысли”, сопереживания, понимания, контакта. Но где взять издателю авторов, способных удовлетворить этот читательский спрос на неравнодушное слово? Сам принцип выживания нашей независимой газеты построен на четкой эксплуатации десятка наемных сотрудников. Это в условиях западной демократии и рынка издатель, помимо насыщенных фактами и комментариями страниц, предлагает читателю целые полосы, на которых резвится вольное перо публициста, притягивающего того не только ходом рассуждений, но и блеском стиля.

А у нас, конечно, не до жиру... Вроде бы разгорелась на страницах “Нашай Нівы” существеннейшая полемика о взаимоотношениях оппозиции и власти, о судьбах национальной культуры в условиях обнажившегося конфликта между Лукашенко и Путиным. И что в итоге? Вместо того чтобы вывести эту полемику на действительно широкий общественный простор, редакция свела дело к перебранке. А ведь ситуация и впрямь переломная. Очевидный кризис идеологии у националистов: разочарованность в возможности демократического реформирования страны заставляет их стыдливо искать способов сотрудничества с властью во имя неких высших целей, обозначенных Алесем Аркушем как сохранение “беларушчыны”, которая по своему значению выше “разборок режима с Лебедько либо проблем белорусской социал-демократии”.

Политика и культура, политика и мораль... Проблемы неновые в истории. А уж в белорусской — тем более. Стоит вспомнить последнюю войну, когда во имя той же “беларушчыны” активисты из белорусских национальных организаций принимали активное участие в осуществлении нацистской расовой политики. Если не забывать, что спадар Аркуш призывает сотрудничать с режимом, глава которого открыто признался в своих симпатиях к Гитлеру, то волей-неволей видишь определенную историческую преемственность у некоторых болеющих за судьбу национальной культуры. Разумеется, деятели культуры, частью которой являются литература и журналистика, не обязаны идти на баррикады. Но есть мера брезгливости и отстраненности от вершащей “злые дела” власти, которой, видимо, и следует руководствоваться.

Между тем, в обществе очевидно разнообразие ориентаций — от примитивно-националистических до просвещенно-национальных и космополитических, либеральных. Показать этот спектр, выявить то, что может хотя бы частично сблизить его составляющие,— важнейшее дело независимой прессы. Ибо другой площадки для обмена мнениями у нас нет. Но как это сделать, если даже как будто вполне терпимый и демократический редактор Андрей Дынько, помещая отклик Анатоля Сидаревича на статью Сергея Дубавца, призвавшего к поиску путей взаимодействия с властью, спешит оговориться, что первому вообще не стоило бы давать слова, если бы его взгляды не разделяла достаточно многочисленная часть мыслящих граждан страны. Более того, он тут же, вполне в духе советских идеологических проработок, наклеивает ярлык — “марксист Сидаревич”. Редактор по пунктам, со слабо скрываемой яростью опровергает “марксиста”, считающего невозможным сотрудничество с нынешним режимом, не понимая, что негоже руководителю газеты брать слово в самом начале обмена мнениями, нарушая тем самым необходимую в данном случае объективность. Газета, безусловно, вправе высказаться, показать свою позицию, но сделайте это в конце разговора, в итоговом комментарии, не навязывайте читателю свою солидарность с одной из спорящих сторон сразу. Тем более в столь бестактной и даже грубой форме.

И это безусловный показатель нашего газетного бескультурья. Хотя будем благодарны “Нашай Ніве” и за то, что она все-таки дает высказаться разным сторонам.

Значение свободной прессы сегодня неизмеримо возрастает, если иметь в виду, что в обществе утратила свою ведущую, хотя и в немалой степени искусственно раздувавшуюся, духовную роль литература. Уход литературы с общественной авансцены произошел по ряду причин, основной из которых видится натуральное ее возвращение на одну из площадок в системе культурных ценностей, и пока не на самую значительную. Немало бывших “творцов”, однако, все еще почитает себя “властителями дум” и “наставниками нации”, и потому упрямо требует от государства возврата былых привилегий. Между тем, учительная роль литературы в Российской империи была очевидна только во второй половине ХIХ—начале ХХ веков. С середины 20-х годов минувшего столетия власть использовала эту роль в своих целях и надела на литературу идеологический хомут, придав не свойственный ей общественный статус, сделавший писателей каким-то особым привилегированным сословием, с утратой чего многим и поныне тяжко смириться.

Распад Союза выявил фальшивость этого статуса. Естественным в этом процессе был выход на первые роли масс-медиа — как электронных, так и печатных. Следовательно, можно говорить об определенной замене литературы прессой. Замена состоялась, но в ее ходе читателю подсунули немало гнилого, второсортного товара. И не потому, что писатели массово не пошли в журналисты, а потому, что журналисты утратили ту связь с литературой, которая позволяла даже в советские времена держать определенный уровень.

Рассказывая в приложении к БДГ “Для служебного пользования” о прессинге со стороны властей, которому Алесь Адамович и Василь Быков подвергались в застойные и даже в перестроечные годы, Сергей Шапран почему-то использует лишь черно-белые цвета. Однако ситуация была более многоцветной на самом деле. И если образы гонителей не подлежат особому усложнению, то и фигуры борцов и самого времени в действительности более многослойны. Можно, конечно, сказать, что газетный материал — это не диссертация, что газета как раз и требует остроты и понятности, сенсационности и одновременно некоего упрощения. Все так... Если бы за этим упрощением не возникал образ упрощенного, а, стало быть, и искаженного времени. А нужно ли это читателю?

И что ему вообще нужно, нынешнему читателю? Считается, что он стихийно тяготеет к свободе. Но вот один российский литератор заявил не так давно в “Литературной газете”: “как это ни неожиданно прозвучит, в культуре, в литературе, как и вообще в жизни человека, есть вещи поважнее свободы. Когда разрушена страна, когда поколеблена почва под ногами, когда отброшены цели (пусть и призрачные, мифические), когда каждому и всем приходится думать о выживании в собственном смысле этого слова, когда, наконец, нет ни времени, ни средств позволить себе “немного лишнего”, а духовные ценности человека, его духовная жизнь, культура, литература... легко попадают в категорию “лишнего”, свобода лишается своего абсолютного значения, животворящей силы, она в какой-то мере также становится “лишней” для большинства, игрушкой для меньшинства...”

Если согласиться с этим небезосновательным тезисом, а к понятию “культура” подключить и журналистику, то получается, что и она в какой-то степени “лишняя” для большинства, “игрушка” для меньшинства, подтверждением чего являются мизерные тиражи большинства изданий, а также стремление заманить читателя “клубничкой” и разного оттенка желтизной, очевидное на страницах распространяемой и у нас “Комсомольской правды”. Целые полосы, отводимые в этом популярном издании пространным рассуждениям о размерах мужских достоинств, свидетельствуют не столько о победе над общественным ханжеством и отсутствии запретных тем, сколько, говоря словами Василия Розанова, о “торжестве низа в человеке”. В свою очередь, это “торжество низа” способствует снижению культурной планки. Разумеется, с молодым читателем можно и следует говорить обо всем. Но когда интервью с покойным Виктором Астафьевым соседствует с “сексуальной полоской”, я не могу не думать о сознательной или бессознательной инфляции астафьевского слова.

На страницах той же “Комсомолки” и, естественно, ее белорусского вкладыша мы наблюдаем неуклюжее стремление потрафить разным читательским предпочтениям. Еще сохраняемые в штате редакции благородные окаменелости вроде Инны Руденко и Ольги Кучкиной пытаются беседовать с Юрием Любимовым и Марком Захаровым, но их успешно теснят молодые, сексуально просвещенные коллеги. Происходит своего рода совпадение личностей журналиста и читателя, знаковым выражением которого является молодежный сленг, обязательная ирония на грани цинизма, взаимное подмигивание и утрата того, что называется элементарным тактом. Последнее со всей очевидностью выявилось в описании трагедии киногруппы Сергея Бодрова.

Что бы в мире ни случилось — самолеты врезаются в башни на Манхеттене, гибнет подводная лодка,— все это только повод для бойкого пера утвердить свою способность из всего “сделать конфетку”. А уж инфаркты и инсульты у известных актеров — это просто специализация “Комсомолки”, с трудом прячущей болезненную страсть к чужому несчастью в сочетании с фальшиво-сюсюкающей интонацией “уполномоченного” выразителя всенародной любви к попавшим в беду знаменитостям.

Мне самому не чужда в моих писаниях ирония. Но не могу не согласиться с “одним из последних печальников по уходящей Европе” (выражение Сьюзен Зонтаг) Эмилем Чораном, утверждающим, что “ирония — привилегия уязвленных. Любой вызывающий ее повод говорит о тайном надломе”.

Впрочем, только ли общественный надлом вызвал к жизни именно такую журналистику — кривляющуюся, шутовскую, безграмотную, антикультурную? Очевидны мощные тектонические сдвиги в новейшей истории, под влиянием которых классические культурные ценности сдвигаются в некое гетто, существующее под видом сада эстетических прогулок. Постмодернистским вырождением на наших глазах заканчивается трехсотлетняя история литературы. И мировая журналистика как ее несомненная, хотя и своеобразная, часть, проходит свою школу деградации. В Беларуси ее проявления особенно уродливы. Уже приобрело, так сказать, права гражданства, безграмотное выражение “две большие разницы”, употребляемое авторами, испытывающими нужду в изображении какого-то серьезного контраста. Уже газетные “профи” не видят отличий между отрицательной частицей “не” и утвердительной частицей “ни”. Один из них так и пишет: у человека украли “ни больше, ни меньше...”

И это не проблемы орфографии, грамотности и культуры. В нашу журналистику “попер” малокультурный, малограмотный мещанин со своими непритязательными вкусами и мелкими, дешевыми интересами. Его явление — это симптом времени.

Сяргей ЗАКОННІКАЎ, Беларускі ПЭН-цэнтар. ДЗЕЛЯ ЧАГО БЕЛАРУСКІЯ ЎЛАДЫ СТВАРАЛІ ЧАСОПІСНА-ГАЗЕТНЫ ХОЛДЫНГ?

У кароткім выступленні немагчыма даць поўны аналіз дзейнасці СМІ ў беларускай інфармацыйнай прасторы і ўсебакова вызначыць іхны уплыў на тутэйшае грамадства. Я спынюся толькі на некаторых паказальных момантах.

Для пачатку мушу канстатаваць: беларускае грамадства, калі ацэньваць яго па мерках цывілізаванага свету, вельмі хворае. Найпершы паказчык хваробы — гэта тое, што яно аказалася негатовым прыняць і абараніць незалежнасць сваёй дзяржавы, адназначна сцвердзіць сваю палітычную волю. Яно ўсё яшчэ вагаецца. Прычына такога вагання відавочная. На працягу больш чым трохсот гадоў у нашым краі праводзіліся то татальная русіфікацыя, то паланізацыя, то зноў русіфікацыя, то саветызацыя, то суперінтэрнацыяналізацыя. У выніку гэтага для вялікай часткі жыхароў нашай зямлі (і ўжо не ў адным пакаленні) Беларусь застаецца толькі геаграфічным паняццем, месцам прапіскі, дзе яны жывуць, працуюць, зарабляюць грошы, гадуюць дзяцей, унукаў і праўнукаў — і не больш за тое. Яны не адчуваюць сябе сынамі і дочкамі, крэўнымі часцінкамі беларускага народа ў канкрэтным і ў высокім сэнсах гэтага паняцця. Ім і ў галаву не прыходзіць, што прыналежнасць да народа, які быў прыгнечаным цягам стагоддзяў, які пастаянна ўціскалі з двух бакоў Расія і Польшча, але які пакуль што, дзякуй Богу, існы, якраз і вымагае сёння — у час лёгка набытай незалежнасці — ад кожнага беларуса найактыўнейшага выяўлення патрыятызму, адказнасці за свой лёс, за сваю будучыню.

І справа тут не толькі ў роднай мове, якая сапраўды з’яўляецца душою і грунтам нацыясцвярджэння. Да драматычнай моўнай сітуацыі, што адмоўна паўплывала на сённяшні стан грамадства, дадаецца і яшчэ шмат чаго негатыўнага. Змяніліся сам характар, паводзіны людзей: паболела агрэсіўнасці, хамства, хлуслівасці, разумовай і фізічнай ляноты, абыякавасці, утрыманскага настрою, п’янства і алкагалізму.

Мая мама, якая надзвычай балюча ўспрымала ўсе выродлівыя працэсы, негатыўныя змены ў народзе, часта, горка ўздыхаючы, казала: “Жывём, як на варварскай вуліцы!”. У маленстве я не мог яшчэ зразумець: што, які сэнс яна ўкладае ў гэтае азначэнне? А потым мне стала ясна, што мама мела на ўвазе самую галоўную нашу бяду — дачасніцтва, нестабільнасць, няпэўнасць у лёсе.

Беларусы жывуць і паводзяць сябе так, нібыта знаходзяцца не на сваёй зямлі, дзе яны — гаспадары, а на нейкім вакзале. Яны ўвесь час тузаюцца ў чаканні ратавальнага цягніка, які калісьці прыбудзе і павязе іх нарэшце некуды ў стабільнае і заможнае жыццё. А на вакзале — у мітусні, пад шумок — можна беспакарана ўкрасці, падмануць, аблаяць, збіць некага на горкі яблык і г.д. Цягнік прыйдзе, ты сеў у яго — і канцы ў ваду, шукай ветру ў полі! Вакзальны настрой, адчуванне няпэўнасці паглыбляе ў нашым народзе і цяперашняя палітычная мітусня, валтузня і балбатня вакол планаванага аб’яднання Беларусі з Расіяй.

Узняцца на поўны рост, паверыць у свае сілы беларусам не дазваляе нязбытны, не пераможаны да гэтага часу таталітарызм, аснова якога — страх. Сталін выкарыстаў гэтую чалавечую слабасць на ўсе сто працэнтаў. І дамогся свайго: на дзесяцігоддзі “апусціў”, “згвалціў” мільёны канкрэтных людзей і цэлыя народы. Сталін яшчэ і сёння кіруе нашым жыццём адтуль — з магільнае цемры, бо ягоны вопыт бяруць на ўзбраенне цяперашнія “местачковыя дыктатары” на ўсёй постсавецкай прасторы, бо страх, як і фізічныя хваробы, перадаецца з пакалення ў пакаленне. І разумны, сумленны, вольналюбівы чалавек у цісках таталітарызму губляецца. Ён баіцца не толькі і не столькі за сябе, колькі за сваіх родных, блізкіх, за тую справу, якую распачаў і якая стала сэнсам ягонага жыцця. Я ўжо не кажу пра славуты электарат. Палітычна, сацыяльна і культурна неадукаваная, замбаваная большасць у таталітарным грамадстве можа быць намнога небяспечней і дэспатычней, чым сам дыктатар, тыран. Вось на такое, сапраўды вельмі хворае, беларускае грамадства і разлічана трайное ўздзеянне сродкаў масавай інфармацыі. Чаму трайное? А таму што ў беларускай інфармацыйнай прасторы сёння дзейнічаюць тры плыні: афіцыйны прапагандысцкі рупар рэжыму А.Лукашэнкі, незалежны друк і расійскія сродкі масавай інфармацыі.

Рэаліі беларускага жыцця яскрава сведчаць, што, пры ўсёй сваёй прымітыўнасці ў метадах і спосабах —беспардонная хлусня, папулізм,— прапагандысцкая машына, якая абслугоўвае рэжым, уплывае на даволі вялікую частку нашага грамадства і ўтрымлівае яе ў замбаваным стане. Рэжым бярэ сваё колькасцю, масіраванасцю, бо ў ягоных руках знаходзяцца ўсе каналы тэлебачання, радыё, цэнтральныя шматтыражныя газеты і мясцовыя СМІ. Але за апошні час стала ясна, што і гэтага яму мала. Таталітарызм не церпіць ніякага іншадумства. Разабраўшыся з найбольш значнымі апазіцыйнымі палітыкамі, з непаслухмяным дырэктарскім корпусам, рэжым узяў курс на татальную зачыстку ўсёй ідэалагічнай і інфармацыйнай прасторы, на безагаворачнае падпарадкаванне свайму дыктату грамадскіх інстытутаў і арганізацый, прафсаюзаў і г.д. Гэтая зачыстка закранула практычна ўсё: Акадэмію навук, ВНУ, тэхнікумы, каледжы, ліцэі, гімназіі, школы. Звольнены з пасадаў “ненадзейныя” кадры. Асабліва жорсткая атака скіроўваецца на незалежны друк.

Не засталіся без пільнага нагляду і літаратурныя выданні. З парушэннем заканадаўства, юрыдычных і маральна-этычных нормаў на месцы самастойных творчых рэдакцый быў утвораны “холдынг-калгас” — “Рэдакцыйна-выдавецкая ўстанова “Літаратура і мастацтва”. Многіх людзей гэта здзівіла: “Якая ўжо можа зыходзіць пагроза рэжыму са старонак літаратурных выданняў?”. Ды дарма яны так думаюць. Таталітарная бюракратыя распачала змаганне з беларускай літаратурай не сёння, але адразу пасля свайго прыходу да ўлады. Варта толькі ўспомніць масіраваныя нападкі на лепшых, вядомых і ў Беларусі, і далёка за ейнымі межамі пісьменнікаў, якія не спыняюцца ў дзяржаўных сродках масавай інфармацыі шмат гадоў. І гэта не выпадкова. Традыцыйна беларуская літаратура, якая ва ўсе часы змагалася за нацыянальную годнасць, за стварэнне беларускай дзяржавы, адстойвала ідэі гуманізму, праўды і справядлівасці, карыстаецца ўвагай і павагай у нашым грамадстве. Нават цяпер, калі рэжым залічыў зноў, як і ў трыццатыя гады мінулага стагоддзя, пісьменнікаў у “ворагі народа”, да слова літаратараў прыслухоўваюцца. А таму ўладзе трэба забраць у іх магчымасць выказваць свае думкі.

Са стварэннем холдынга літаратура зноў трапіла ў ціскі цэнзуры. Сумленныя, прынцыповыя рэдакцыйныя супрацоўнікі ў знак пратэсту супраць гвалту пакінулі літаратурныя выданні, многія літаратары забралі свае рукапісы і спынілі супрацоўніцтва з падцэнзурнымі рэдакцыямі. Але рэжым разлічвае на “прыручэнне” пісьменнікаў, яму важна паказаць грамадству, што нават гэтыя вальнадумцы скарыліся. Канечне, як і ў любым асяроддзі, сярод літаратараў знайшліся калабаранты і прадажнікі. Аднак вельмі паказальна, што яны не вызначаюць асновы беларускай пісьменніцкай арганізацыі. Нечарговы XIV з’езд Саюза беларускіх пісьменнікаў яскрава прадэманстраваў згуртаванасць і прынцыповасць літаратараў, іхную непахісную грамадзянскую, патрыятычную пазіцыю ў абароне незалежнасці і суверэнітэту нашай дзяржавы, роднай мовы, культуры, прыняў важную рэзалюцыю, стаў адной з самых значных падзей у грамадскім жыцці дзяржавы за апошнія гады. Пісьменнікі белага сцягу не вывесілі, і так будзе і надалей.

А цяпер звернемся да незалежных сродкаў масавай інфармацыі. У вельмі цяжкіх палітычных і эканамічных умовах, у пастаянным змаганні з рэжымам за выжыванне яны робяць многае не толькі ў плане забеспячэння людзей праўдзівай інфармацыяй, фармавання грамадскай думкі, але і ў сферах палітычнай, сацыяльнай, прававой, юрыдычнай адукацыі насельніцтва. Ролю незалежных СМІ ў дэмакратызацыі беларускага грамадства цяжка пераацаніць.

Але мне думаецца, што якраз на гэтай канферэнцыі варта ўзняць адну вельмі важную для незалежнай беларускай журналістыкі праблему — стану ейнай нацыянальнай самабытнасці і нацыянальнай свядомасці. Разумею, што такая тэма, якую раней толкам не закраналі, вельмі складаная і далікатная, і ў мяне знойдзецца шмат апанентаў. І ўсё ж рызыкну.

Тэзіс пра тое, што журналістыка заўсёды мае інтэрнацыянальны характар, выконвае агульнапрынятую місію — даносіць да людзей праўдзівую інфармацыю — уяўляецца недасканалым і няпоўным, таму што не ўлічвае важнай ролі журналістыкі ў фармаванні нацыі, у сцвярджэнні нацыянальнай самастойнасці, у будаўніцтве дзяржаўнасці. Ад гэтага нікуды не падзенешся. Вось і наша журналістыка пастаянна натыкаецца на спецыфічныя нацыянальныя, гістарычныя, палітычныя, сацыяльныя, культурныя і духоўныя рэаліі, якія патрэбна ведаць і асэнсоўваць, а яна часта стараецца іх абыходзіць і не заўважаць.

Возьмем для прыкладу моўны фактар. Наша дзяржава носіць назву — Рэспубліка Беларусь. Карэннае і самае шматлікае насельніцтва яе — беларусы (78 працэнтаў). Па выніках апошняга перапісу насельніцтва больш за 80 працэнтаў людзей назвалі роднай моваю беларускую. Вядома, назваць — гэта яшчэ не азначае добра валодаць ёю. Але гэты нацыянальны зрух у грамадстве, які выяўляецца нават на падсвядомым узроўні, на добры розум, трэба было б замацоўваць і развіваць. Аднак амаль уся незалежная прэса — рускамоўная. Можна спаслацца на тое, што многія публікацыі ўсё ж вызначаюцца нацыянальнымі рысамі, якія выяўляюцца і ў матывах, і ў падыходзе да тэмаў, і ў лексічнай спецыфіцы. Усё гэта так, ды хто можа аспрэчыць неаспрэчнае — рускамоўная стыхія непазбежна накладае свой адбітак на самую сутнасць журналістыкі. Некаторыя беларускія журналісты паводзяць сябе так, нібыта яны расійскія місіянеры або ўласныя карэспандэнты Расіі ў Беларусі. Усё ў іх расійскае: і мова, і мысленне, і ацэнкі.

Шмат увагі незалежная журналістыка надае пустым падзеям, нікчэмным асобам, грашыць бульваршчынай, пошласцю. Няўжо так важна, напрыклад, як пачувае сябе, з якой нагі ўстаў кот Казанова Элеаноры Язерскай, каб пастаянна засьмечваць старонкі газет ягоным жыццяпісам?

Журналістыка не можа кіравацца аднымі толькі катэгорыямі куплі-продажу. Газетна-часопісна-кніжны рынак — гэта не журналістыка і не літаратура. Рынак, безумоўна, падтрымлівае матэрыяльнае існаванне творцаў, забяспечвае рух пэўных інфармацыйных і духоўных каштоўнасцей. Рынак ператварае гэтыя каштоўнасці ў абменны тавар, але ён не стварае іх. Сапраўдная журналістыка ствараецца пошукам людзей, якія надзелены здольнасцямі, талентам, якія могуць пранікаць у гісторыю, традыцыі, характар свайго народа, у сённяшні будзень, у глыбінную сутнасць і важныя праблемы грамадскага жыцця. Чытаючы некаторыя выданні, задумваешся: “А чыя гэта журналістыка? Кім яна створана, для каго і для чаго?” Многія публікацыі пакідаюць уражанне, што напісаны яны не жывымі людзьмі, якія нарадзіліся і выраслі на гэтай зямлі, а робатамі, якім нічога не баліць, якія не бачаць цяперашняга трагічнага стану нацыі.

Хацеў бы закрануць і этычны бок журналісцкага рамяства. Апошнім часам заўважная маральная дэградацыя ў творчасці асобных журналістаў, літаратараў. Прычым, тут сыходзяцца і тыя, хто друкуецца ў афіцыйнай прэсе, і аўтары незалежных выданняў. Каб пераканацца ў гэтым, дастаткова звярнуцца да публікацый Эдуарда Скобелева або Сямёна Букчына.

Што тычыцца расійскіх сродкаў масавай інфармацыі, то апрацоўка беларускага грамадства ў сувязі з пытаннем пра аб’яднанне Беларусі з Расіяй узнялася на новы віток непрыкрытай уседазволенасці, нахабства, хамства і цынізму. Часта на тэлеэкране, у радыёэфіры, на старонках газет расійскія палітыкі, дэпутаты, аналітыкі і журналісты паводзяць сябе так, як вальяжныя купцы на рынку рабоў, дзе выстаўлены жывы тавар — беларускі народ.

І вельмі шкада, што наша незалежная прэса сваёй глухатою да нацыянальных праблем часта змыкаецца з беларускім афіцыёзам, які праводзіць антынацыянальную палітыку, і з расійскімі выданнямі, якія прапагандуюць імперскія міфы пра “единую нацию и единый язык”.

Усёй нашай журналістыцы варта задумацца над тым, якое месца яна павінна займаць у нацыясцвярджэнні, у будаўніцтве незалежнай Беларусі. Нельга ні наўпрост, ні ўскосна выступаць супраць сваёй гісторыі, мовы, культуры, размываць нацыянальны падмурак і нашу дзяржаўнасць, нельга займацца самаедствам.

Калі і надалей мы будзем жыць, як на вакзале, то нічога добрага не атрымаецца. Не ўратуе нас і далучэнне да Расіі. Пройдзе час, але поўнай асіміляцыі беларусаў не адбудзецца, нацыянальная ідэя будаўніцтва сваёй незалежнай дзяржавы застанецца жывой і актуальнай. І, як гэта было ўжо неаднаразова ў гісторыі іншых народаў, якіх паглыналі імперыі, нашым нашчадкам давядзецца выпраўляць вялікую, трагічную памылку сваіх зацыкленых на палітычных гульнях, замбаваных, знявераных, неразумных прадзедаў, дзядоў і бацькоў. На гэта спатрэбіцца шмат часу і намаганняў. Ці не лепш зрабіць усё неабходнае для ўмацавання дзяржаўнасці, для самасцвярджэння нацыі, для нашага далейшага стабільнага і прыстойнага жыцця цяпер, своечасова, без ахвяраў і крыві?

Украіна, Літва і нават маленькая Эстонія могуць жыць самастойна, незалежна, а мы — не? Як жа трэба не разумець свайго народу, не спачуваць яму, не верыць у ягоныя духоўныя, творчыя сілы і магчымасці, каб весці яго ў небыццё?!

Кніга па англійску

Welcome addresses

Zhanna LITVINA President, Belarusian Association of Journalists

Esteemed friends and colleagues!

It goes without saying that only the freedom of the media and access to diverse and truthful information allows the society to make informed decisions, which would suit it the best. A free circulation of information makes it possible for the power and different social groups to engage in a dialogue for the sake of mutual understanding and cooperative creative work.

To my great regret, our society, burdened with the Soviet ideological experience, has inherited only the chance to achieve freedom. We do not have a tradition of the free speech. Ideological myths and propaganda are still being imposed on Belarusians. The situation in Belarus is distinctive, as there is a kind of hole — the vacuum — formed between the power and the press. Neither laws nor civil society are able to restrain the authorities from their desire to override the media. Therefore, the power succeeds in substituting the freedom of speech with the freedom of propaganda.

“The lack of awareness and thoughtlessness are the greatest misfortunes of our society”, wrote in his farewell editorial Genadz Buraūkin when resigning from Belaruski Chas newspaper in a matter of protest against the government interference with the newspaper’s independence. “The lack of awareness and thoughtlessness” are exactly the result of the media propaganda and the “work” of the authorities with the media. “The mass media — electronic or broadcast — always were and will remain to be not only the tool for disseminating the information, but also a powerful means of ideological influence…”, said the head of the state when commenting on the government policy in the media field.

Both Belarusian and foreign journalists get impressed with the media situation in this country. “I have not seen such a wild propaganda even in the Soviet Union,” confessed Tim Guewell, a BBC correspondent, who worked in Moscow during the Cold War.

Unfortunately, the independent press in Belarus is unable to withstand successfully this propaganda machinery, restored over the past several years. The causes are obvious: harassment of and the economic discrimination against the non-state media.

Freimut Duve, the OSCE Representative for the Freedom of Media, once compared the Belarusian press with a bird, flying into a silence zone, with one long and one short wing. A bird with such wings can only hover around one spot, and not even indefinitely…

No doubt, the “silence zones” will be gone one day. There will be no such ideological pressure on the society, which we are facing today. However, Belarusian journalists themselves should want to change, too. It is up to us whether we will be able to make authorities respect our right to profession, change the imposed management methods, abolish the government monopoly over information, and be in demand by the society.

Esteemed friends, I do hope that this conference will be yet another contribution to solving the problems, I touched upon above. I also hope that we will focus on critical analysis of our current situation, something that both the state of Belarusian society and the conditions of our press require us to do.

On behalf of Belarusian Association of Journalists, I would like to welcome all the participants and guests. I would also like to express sincere thanks to the Norwegian Helsinki Committee, the Norwegian P.E.N. and Belarusian P.E.N. Center for their support and collaboration in organizing this important event.

Valiantsin TARAS, Vice President, Belarusian P.E.N.-Center

Esteemed colleagues!

From time to time, especially in advance of elections, people representing authorities ask themselves with profundity on their faces: can the opposition and the dissent in general be allowed to have access to the pages of state-owned newspapers, radio and television? It does not even get to them, that the question is in fact absurd. If authorities daily vow their adherence to democracy and respect for human rights, why the legitimate and constitutional right of every citizen to the free access to a radio microphone, a television studio and newspapers is not general? Why are the state-owned media an exception? Why does one need to bow and ask permission for your right to be observed? And, when people do not want to bow and do not want to beg, but demand their rights, they are accused of exorbitant pretensions and of plotting dark intentions, which they want to accomplish by breaking through to “the government’s speech freedom reserve in order to abuse this freedom!”

Does one need to explain to sane people that in this case it is the authority that abuses power and demonstrates its unprincipled force? Thanks God, our principle, based on humanistic values of the civilized world and the Universal Declaration of Human Rights, is actually not at all that forceless. Our principle has a forum — independent pro-democracy media and numerous institutes of independent thought. The corps of independent journalists has taken shape and got tempered. Independent cultural centers, think tanks and human rights organizations have taken roots. Although the authoritarian Lukashenka’s regime, which has an aggressive tendency of becoming a total dictatorship, has recently grown even more hard-line and anti-democratic, especially compared to the pre-Lukashenka independent Belarus, our independent media have defended with honor the principles of democracy and brought fair and objective information to the public. Apparently, they are doing their job well, since the regime not only has to attack, but get on the offensive by the weapons of lies as well.

The state newspapers, radio and television has routinely and tactlessly distorted and mocked at the views of those dissent from the official ideology and policy. It is not surprising that the head of the state himself encourages this mockery by stating, as it was, for instance, last spring, that “all our opposition is stupid”. Since everyone, who disagrees with the “father” not even on fundamental issues, but in details, is labeled as an oppositionist in the modern Belarus, it appears that we all present here, at least Belarusians, are fools!

Well, we will see in the course of the next two days what fools have gathered here in this auditorium.

On behalf of Belarusian P.E.N. Center, let me welcome cordially all the conference participants, our guests, all of you. Please allow me to wish you a creative mood and a good benefit. Let us hope that this benefit will contribute to nearing the time when Belarus becomes a normal, civilized and democratic country.

Information space in post-communist countries: features and trends

Alexander TKACHENKO, General Director, Russian P.E.N.

Confidants

The relations between the power and the media in Russia have strikingly changed since only two years back when the information security doctrine emerged. The doctrine, proposed by former Russian National Security Council Chairman, Sergei Ivanov, tasked the government to take control of the independent press along with the independent journalists, publishers, etc. As a result, we lost the old NTV, the new Channel 6 and many others. But, what important is that we lost our confidence that Russia needs strong independent personalities, which could posses capital, independent media, and, therefore, their own independent views.

Has there been more or less freedom of speech in Russia after Yeltsin’s departure? Apparently, less. Although, the first Russian president did not rushed to lie under the train as he had promised after the Gaidar reforms, he would nevertheless stand up firm for the freedom of speech — say, it is sacred; do not touch it! Yastrzhembsky, one of the Kremlin leaders, openly and ambiguously declares today: “ We have finally put an end to the bacchanalia of the freedom of speech”. The media have found themselves gripped in a vice of the invisible government policy and the open, often physical, pressure from governors, mayors, the mob and different groups. Self-censorship, the abuse of the freedom of speech for the purpose of misinformation and undisguised lies by the journalists themselves, especially, the journalists from the state television channels should be added to this list, too. They are telling lies without a smile.

I think that in a true sense of the word, there is no freedom of speech in Russia. There are only the degrees of freedom. What happens in Moscow is not something what is taking place in the provinces. The murders of journalists in Tolliatti, Smolensk, Rostov-on-Don, the recent reprisals against the journalists from a local newspaper in Penza, which was the center of conflict between the governor and the mayor for the controls over the outlet, demonstrate the price of the word and how the journalists on the side and those who are afraid of the free word and glasnost are fighting for it.

There are dozens of cases, when journalists were harassed for having attempted to tell the truth: Sergei Zolovkin (Novaya Gazeta, Sochi). German Galkin (Vecherniy Chelyabinsk), Marina Popova (MK, Vladivostok), Anna Politkovskaya (Novaya Gazeta) and many others. When authorities themselves behave dissolutely and sometimes criminally, people start having their hands loosened. The killing of the Czar and the state-sponsored terror of the Soviet authorities are instructive historic examples. The simple folks realized that if the czar could be killed and generals could be executed without a trial, they could do everything with more mortals.

The second war campaign in Chechnya, the introduction of the implicit military censorship have placed the Russian society in a difficult situation. The society has totally accepted the government’s version of the war and embarked on internal genocide, supported with pseudo-patriotic sentiment, promoted to the level of almost semi-Nazi attitude towards other nationalities. Jews, Georgians, Azeris… By the way, Russian democrats have become the hated nationality, too. This has not happened in Russia long ago. Zone. Godfather. Confidants. Authorities play a confidant game with us.

For instance, the authorities tell us: we need to clean up the Russian language. Stupid. The language will clean up itself, anyway. Nobody but politicians and bureaucrats pollute the language the most. But, when we lift a cup in the confidant game, we can see that they are not defending the language. Rather, they are cleaning up literary people, who see the world in a different way. The first literary dissidents — Vladimir Sorokin, Bayan Shiryanov — have emerged. Aesthetes, no politics involved. But, let us recall Andrei Siniavsky, who said at a trial in 1968: “I have purely aesthetic divergences with the authorities.” Here we go.

The authorities tell us: Grigory Pasko is a spy, and put him into a high-security camp. Cups and thimbles, again. Because, right at the same time, they are using that noise cover to finish investigation into the Kursk submarine tragedy and save the true war criminals — admirals — from prosecution to either the Council of Federation [upper chamber of the Russian parliament] or another fleet. This is what the system of information security is all about. Most importantly, they always refer to courts. They say, go to courts and they will judge you. However, over the past several years, not a single court has taken side of those illegally offended or insulted. And, the guarantor of the Constitution is not even thinking about helping them. On the contrary, he calmly says: you are going to have your mouth full of court dust. Here comes the punishment without the crime.

I have just returned from Vladivostok and Ussuriysk where I visited Grigoriy Pasko. At this time, I was visiting him with almost no purpose. Because, they have already got their business done. I was visiting him simply to support him as a friend. It is twenty-first century now, but the destination for an intellectual is the same: jail.

Almantas SAMALAVIČIUS, President, Lithuanian P.E.N. THE BURDEN OF FREEDOM: LITHUANIAN MEDIA DURING TRANSITION

The term “post-communism” is used in Lithuanian public dictionaries only occasionally and almost always unwillingly, perhaps for several reasons: on the one hand it immediately brings memories of a rather shameful past that many people who experienced the Soviet way of life now would like to forget it, on the other hand, political and cultural discourses these days rather prefer words like “market economy”, “welfare state”, “democracy”, “traditions of liberalism” and the like. In fact, these categories almost never refer to the reality of the present, but always contain a dimension of something projected to a desirable and always near future. Besides, these verbal phantoms help to create an impression that problems of post-communist condition are overcome and we are victoriously reaching the promised land of European Union, while the harsh social realities of today are temporary inconveniences, which will disappear in the upcoming boom of everlasting welfare. By remarking that these terms stand for something else, I don’t mean to say that Lithuanian society suffers from the lack of democracy, it would be much more just to conclude that it suffers from inability to profit from what democracy offers. After a dozen of years of independent being, Lithuanian media face more problems than ever. Even a superficial comparison of what daily papers wrote ten years ago and what they offer today indicates that in many aspects they are just a bleak shadows of promising and brave projects that matured in the attacks against censorship and the power, while they supported Lithuania’s strife for independence. An overview of Lithuanian press during its first five years of independent being suggests that former champions of a free speech, investigative journalism and analytical publications gave up their previous ambitions and became play-grounds of superficial entertainment, mirrors of glamorous ways of life of the newly rich and containers for production of pulp fiction type of journalism. They seem to have failed to pass the exam of independent existence to which they so effectively strived during the last days of perestroika. What is perhaps even more frightening — the leading daily publications have turned out to be strongly associated with power structures. The biggest independent national daily — Lietuvos rytas, which for several years had been labeled as the most objective publication and praised for its regular attacks on seemingly corrupt political figures, a couple of years ago was subjected to a huge national scandal, when it was found out that its editor-in- chief and the prime minister were spending their holidays abroad together, though both of them fiercely denied the fact until sufficient documentation finally surfaced. Many readers of this paper eventually realised that denial of close relationship between prime minister’s office and daily paper was nothing more than an attempt to manipulate the readers and mask the origins of some of the investigative articles published in the paper, that by no means served the goals of the ruling power. Of course, there have been much more media scandals lately, however I choose this particular one because of its symbolic meaning. Having learned about secret ties between the leading national newspaper and the head of state power, many people who formerly cherished belief in objective and truthful journalism had to give up their hopes that anything like “objective” or “truthful” is possible in a post-communist society that once more proved to be vulnerable, inconsistent and corrupted. It would be, however, a gross mistake to overrate the impact of this story on the mentality of Lithuanian society. Many previous or later public revelations of this kind did not develop into a consistent exorcism of post-communist consciousness, neither it contributed significantly to giving up mentality based on popular myths and beliefs and reinforced by the media. Like other transitional societies that had no long experience of democracy, Lithuanian public soon forgave the newspaper, which proved to be lying to its readers, and after an outburst of public indignation readers felt back to arms of their favorite paper.

It is not the aim of this report to get into the details of one or another media scandal. Much more important is to discuss the general state of press and other media sources in a society, which seems to be entering the space of common Europe with a relatively higher speed of success than some of its close neighbours. There are many facts related to the media that need further discussion and elaboration goying beyond, of course, the scope this paper provides. But some of the obvious tendencies of Lithuanian media should be brought to closer scrutiny. The undeniable fact is that the audience that Lithuanian daily papers are reaching has grown sufficiently smaller than it had been ten or even five years ago. In April the average circulation of Lietuvos rytas, a daily that boasts of the largest number of readers was as low as 42000—43000 copies, while its closest rival Respublika was circulated in 36000—37000 copies. The third national daily paper Lietuvos aidas, once established by the right-wing political structures did not even give this information publicly, most probably trying to keep to itself facts about its miserable sales. Ten years ago the first two publications were selling over 100000 copies each per issue. If we compare these figures to those in Western countries, it becomes obvious that the decline of even such quantitative tendency as circulation says a lot about the state of Lithuanian media. Though some analysts think that it is the economic factor that accounts for such low sales figures, I would doubt the validity of such arguments. What seems much more plausible as an explanation is the gradual decline of the quality of reading that these papers offer. Though there is a variety of openly gutter press in the country, the leading Lithuanian national publications are lately trying to imitate their style, instead of working out their own strategies of appealing to the public. The lack of journalist materials that might be termed as analytic, based on large information or even well-written has become a sign of their intellectual poverty. Inability to reach out for middle-class audience is compensated by orientation towards hysterical, manipulative lower-class public.

Structural changes in presentation of information have also become visible. A few years ago a general practice pursued by almost all national papers was to provide space for regular columnists. Daily papers offered columns for a numbers of political activists, former statesmen and, last but not the least, for writers. Today most of the regular columns have vanished, except a few run by the staff members of dailies. More professional, expertized commentaries were substituted by mere and most often rather superficial journalist viewpoints. The shrinking space previously provided for specialized columns and analytical investigative journalism signifies a larger problem — most of the national publications that boasted of a reputation of serious press lately gave themselves up to entertainment. They all adopted supplements dedicated to “ways of life”, “sports”, “leisure”, “TV guides” and the like. Most of them are especially keen on reporting about imagined “high society” events, disseminating gossips about private or intimate life of renowned public figures. They make hasty and almost desperate attempts to create virtual worlds, in which social problems give way to the glamorous style of life of quazi-elites that also partly belong to their own imagination.

Another tendency in Lithuanian media has also become apparent: the big press today demonstrates indifference and, occasionally, an open aversion for culture. Unlike in Nordic countries where cultural supplements of daily papers appear each day and have a double space on week-ends, their Lithuanian counterparts provide one weekly section at best. And even those modest presentations have become short and fragmentary clippings about cultural events hardly representing and overviewing the real cultural life. Reports on cultural events most often focus on insignificant facts. They become the focus of media attention only on those occasions that contain a potential for scandal. Otherwise, reporters visit cultural performances to notify how much food or drinks were consumed during this or that event… Five years ago one could find at least three or four book reviews averagely in an a cultural section of a daily paper, today only Lietuvos rytas occasionally reviews a couple of books, other papers gave up reviewing literary works completely. As I have noted elsewhere, Lithuanian dailies remember intellectuals or artists only on the occasion of annual National awards ceremony (reviewed as an “event”) or otherwise feeding on misfortunes or problems of their private/intimate lives. Strange as it might be, more information about books or personae of cultural sphere can be found these days in women journals, publications that despite of their shallowness still show attempts to popularize seemingly unpopular subjects.

It should be noted though, that the tendency to give up culture or intellectual life in daily papers is in a way compensated by profesionalization and quality growth of cultural journals and weeklys. About a dozen of publications of this type did not only managed to survive during the years of independence, but some of them in shape and contents can rival any normal European cultural journal. Discussions going on in this kind of media though usually reaching up to several thousand readers of each publication make up a public space for normal discourse of social and cultural criticism, that despite of limited audience still remains influential and in a certain way, stimulating voice of intellectual dissent. There had been lately at least several occasions when critical discussions going on in cultural/intellectual press were instrumental enough to influence power structures so as to stop a few devastating projects. Though big national media is rather indifferent to the opinions of intellectuals, cultural publications still remain relatively powerful strongholds of public opinion and social criticism that post-communist society needs. One more remark should be added: though the daily papers in their present shape are by no means defective, some signs of life and potential for future is to be found among a few weeklies (for e.g. Veidas or Verslo ˇinios) that aim for broader audience and focus on a large number of issues, including academic and cultural ones.

So far I have been referring to the printed media exclusively because they indicate all the ill-habits of transitional society’s press: first and foremost, the inability to become a source of truly reliable information and qualified social commentary. In some respects TV media are much more informative, selective and professional as far as news programs are concerned. Though all three privately owned commercial national TV channels like all other media are hooked on entertainment, their news programs remain an important flow of public information. And the public national TV channel, subsidized by the state, is the most important instrument and mirror of public opinion. Despite of many problems, associated with the growth of competition between media giants, lack of sufficient funding and as an outcome — good marketing, professional staff and impressive broadcasts, it constructs a certain space for public debates and discussion of the most urgent social issues. No wonder that this vulnerable institution has recently been subjected to the attacks of its rivals, who, using their lobbyists in the parliament initiated an ongoing campaign, the goal of which is to stop broadcasting advertisements on the public national TV. If these requirements are institutionalized, it means that the only public TV channel in Lithuania will be deprived of an important source of income and the burden of it will pass on the state budget and tax payers. This infamous campaign, most fiercely conducted by the present chairman of parliamentary committee on culture and science and surprisingly enough, supported by some circles of intellectuals is one of many examples demonstrating that freedom of media in a post-communist society is an illusion like independence of other social institutes. It is constantly threatened and thus, should be carefully watched over and protected when needed. The future developments of this campaign will indicate whether Lithuanian society has really matured during these twelve years of independent being, or it still remains imprisoned by the mentality of manipulated serfs, shaped during the infamous regime. So far, many controversies that broke out in the post-communist Lithuania prove that the transitional period marking our road from dependence to Western liberal democracy is far from being over, despite many institutional and structural changed or processes of European integration that in their own way, provide the basis for desired changes in the sphere of media.

Soviet totalitarianism has taught us many lessons. We learned some. First and foremost we learned to understand what happens when state and party power controls the free-flow of information, when it manipulates public opinion. Freedom is giving us lessons how media have to defend themselves against the pressure of the forces of the market. These lessons are still to be learned.

Mass audience and ideological impact: Belarus case

Valiantsin AKUDOVICH, Belarusian Association of Journalists, Belarusian Collegium. MEDIA AS A MYTHS FACTORY OR THE STUDY OF ONE AESTHETIC DEFEAT

In the earliest times, myth was the only information medium to present the whole world picture. Thousands years have passed since then, bringing about drastic changes in this scheme. The Information itself has now become a dominant myth of the modern times, with the mass media performing a function of the principle creator, codifier and a safeguard of diverse myths, both global and regional. This happened because the media — (not the traditional myth-making institutes like religion, culture and ideology) — appeared to be the most capable of integrating the insanely scattered work of the world into the paranoiac whole, or a myth, in the situation of the communication outburst. Therefore, I will dare say this morning that today’s main role of the media is not the production and sale of information, but, namely, the production of myths. And, if the so-formulated version indeed makes sense, we should take into account this fundamental role of the media when carrying out a concrete analysis of their operation. Naturally, this also relates to the overview of the media workings in the post-Communist Belarus. For, if we forget that all our media have been in this way or another involved in creating the single Big Myth, eclectically named “Belarus”, all our attempts to differentiate ideological distortions and the objective information will remain “the thing in itself” and will rather confuse the general media situation, than help clear it up. Furthermore, by playing down the media problems to simply political and legal aspects (even if they are extremely painful and topical for us), we unwisely overshadow the mission, with which our media were sacrally pregnant after the Belarusian literature (the progenitor of nation) had exhausted its myth-creating potential.

As we know very well, the process of shaping a full-fledged Belarusian myth is yet to be completed. By the way, unlike the Poles, the Balts or Russians, we do not have a very clear understanding of what it looked like, not to mention the foreigners, which come across us in either real or virtual spaces. The reason for that is obvious. In contrast to the Poles, the Balts or the Russians, who had gotten into the Communist empire with already shaped myths about themselves and who needed only to shake off the Communist peelings after the collapse of the empire, Belarusans, who had not had the previously obtained myth wear, faced the bare independence in 1991.

If we reflect on this very carefully, we will understand that that was a dreadful situation. One could compare it with the situation of a person, who has suddenly noticed that he did not have a shadow. He seemed to be just like anybody else, but without a shadow; therefore, he had no trust in his own life.

To make a story short, the newly independent country was in desperate need for a national myth. And, Belarusian media rushed to try different measures and fashion styles on it, although the nationally oriented dress was obviously the trendiest back then. Actually, however, the fashion for national dress passed shortly, just like the one for the Communist and liberal or any other wear for the national myth. And we got stuck in a situation, when during many years only two media groupings — the state-sponsored and opposition press — fought for their vision of the Belarusian myth on the basis of pure opposition to each other. It would be more correct to call the opposition press the non-state press, but in the situation of the today’s Belarus, not only the media, but also everything, not associated with the state, becomes opposition.

If we draw a scheme of those competing myths, which are trying today to portray the space of the one and the same geopolitical precedent, we will get a classical binary position: light-darkness, innocence-violence, wellbeing-poverty, etc… In other words, the myth-making of the state media completely focused on the positive images: heroic nation, economic achievements, political stability, excellent roads, brilliant sportsmen, high level of education, free health care, housing construction projects, festivals, songs…

The opposition media based their myth-making strategy on the negative images: dictatorship, totalitarianism, Kurapaty graves, economic collapse, betrayal of national interest, death squads, corruption, Soviet mentality and reality, kolkhoz, no prospects…and ad infinitum.

We completely avoid here the political ferment, which restored the both myths, namely: Belarus should be obliged exclusively to Alexander Lukashenka for the rise of the country, according to the state media; Belarus should be obliged to the same Alexander Lukashenka for its decay, according to the opposition media. The political problems do not mater much here. Not because they hardly exist. Rather, it is absolutely not essential for the national Myth on what political basement it arises, because any conceptual myth is neither the political nor even an ideological event. This event is informational and aesthetic.

I will underline: informational and aesthetic. The latter equally concerns both the biblical myth about the creation of the world and every modern myth, be it Chernobyl or Microsoft. But, if it is more or less clear with the informational component of the myth — information here should be significant, the aesthetic component of the myth is more difficult to formalize.

I realize clearly that our conference is not devoted to aesthetic issues, But, since I am going to say soon that the opposition media in Belarus has lost the fight for their vision of the national myth to the state-run media (which had lost their fight long before) not politically, ideologically or due to the permanent administrative and legal pressure by the authorities, but aesthetically, I cannot do without a few words about the aesthetic component itself.

Whatever newsy the event might be, it would become a myth only on condition of being fixed in attractive and sticking-to-the-memory forms. However, it is impossible to realize here that being aesthetic does not necessarily mean being beautiful. Kant formulated long ago the presence of the “aesthetics of the sinister”, which makes possible such myths as Apocalypses, Dracula or Khatyn and beside its informational component. Myth is maybe not the greatness of beauty, but the beauty of the greatness, although horrible and sinister, for sure. (On 9/11 last year, American media created one of such myths, when they collapsed WTC twin towers before our very eyes. This was a nightmare, yet what a beautiful nightmare. Since it was beautiful, it immediately became one of the brightest myths of the new millenium. By the way, I was not mistaken when I said: “Media…collapsed…” Because, although the terrorists attacked the towers, it was the media which created a “beautiful nightmare”. They created it deliberately, avoiding or hiding the nightmare of human debris, as consumers were indeed not interested in the truth of the life. They were interested in beautiful myths; the more horrible they were, the better.)

Getting back to the opposition between the state-run and opposition media in Belarus, one should state that the defeat of the latter was preconditioned, as they had been basing their vision of the national myth on something which cannot be perceived as aesthetic and thus cannot be a myth: rotten country, miserable society, cowed people, clumsy opposition, stupid leadership… It seems that the only success of the opposition media in the context of creating a Belarusian myth is the demonization of Lukashenka in the framework of the aesthetics of the ugly: Lukashenka is not the Dracula yet, but he is no longer “the ordinary president”, either. (Allusion to the documentary by Belarus film director Yury Khashchevatsky). Since the efforts by the state media (with the plus sign) and the opposition media (with the minus sign) matched, we eventually gained an exclusively efficient and effective result, owing to which the personal myth of Alexander Lukashenka alone has continued to represent Belarus both internationally and — what is more surprising — to Belarusans themselves.

In all other respects, the opposition media turned out to be completely disoriented. They were only able to display a sad skepticism towards at least some myth-making efforts by the state-run media: “Slavic Bazaar (music festival) is a profanation; Dazhynki (harvest festival) is a stupidity; the new railway terminal is gigantism, the National Library is a show-off, the Olympic champion is an easy win…

Perhaps, it is indeed an easy win; perhaps, critical analysts from the opposition media were irreproachable in terms of factual logical accuracy. Yet, it did not prevent them from getting estranged by information consumers. Could it be different? Who needs, who could be interested in that dismal Belarus, which the opposition press painted in gray colors day after day? And a mass reader, which had already longed in his collective subconsciousness for a beautiful and bright myth about himself and his country, had a point when he decided to escape from that uncomfortable paper foreign land to the more attractive information spaces.

I do not know whether the opposition media have finally begun to understand their conceptual mistake, but it seems that the key opposition publications (the ones which have not yet been closed down by the authorities) have started to search carefully, yet not refusing from criticism against the authorities, for themselves in the direction, which can be quite accurately described by the formula “From the opposition to the national press”. If we paraphrase this slogan to fit our context, it will sound as follows: “From a sum of the opposition between one another towards the national myth”.

Although the majority of non-state media is surely to continue supporting resistance to the current regime, while Lukashenka remains at power, I still want to believe that they will have enough wit not to project automatically this resistance against the country and the society which are burdened with this regime.

Finally, Belarusian media have not yet learned to realize that the fate of Belarus in the twenty first century depends not on politicians, economists or God, but on the media magnates and media employees. We live in a world where the real existence of a nation, a country or whoever is not ensured by a personal existence. It is ensured by the presence of its projection in the information space. Without this sustainable projection, nobody will ever believe in the authenticity of anything. Just like the man without his shadow does not believe himself.

Liavon BARSZCZEŰSKI, Belarusian P.E.N.-Center. THE RECURRENCES OF THE PAST OR THE POST-SOVIET MEDIA-CRACY

In the book “L’explosion de la communication” (The Explosion of Communication”), now also available in Belarusian, authors Philippe Breton and Serge Proulx wrote:

“The legitimacy of the power in our liberal society is now ensured by the eloquence of mass media: the ability to use the mass media is becoming a necessary precondition for success in politics. The significance, which public opinion polls and advertising have attained while shaping an image of a public figure, leads to the growing value of a fact of communication against its content. After all, it is not important what a candidate talks about during an electoral campaign. It is important, though, that he/she is perceived as a person who wants to tell something, ideally, in a form of a friendly dialogue. Political advertising in this case obviously ensures an expansion of the dominant communication ideology in the society”. (Breton Ph., Proulx S. The Explosion of Communication // Translated from French. —Minsk, 1995, —p. 135—134).

In this work by authors, who live in a democratic society, we can see the actual recognition of the fact that this society is no longer democratic, but, to a very large extent, is a mediacratic one. It means that the currently all-powerful media determine the nature of the power as well as the methods of realizing its function. One can put it differently: the power is formally elected by a civil society, yet in reality, this choice is pre-determined by the work of the media. Let us not forget that we are talking about a society, shaped evolutionary and based on a democratic development trend. Tradition — the sustainability of political tastes of smaller communities (e.g. family); finding time by an average man to read politics sections in a newspaper; and first of all, the trust that his choice matters for his concrete daily life in the future — also puts a significant influence on the political choice of a member of such a society.

Are the described factors present in the consciousness of an average man in a post-Soviet society? The research, conducted by political scientist and political psychologist Uladzimir Padhol with our modest participation (in: Padhol U. Political Psychology Basics. Materials for People’s University students. —Minsk, 1999), allows us to talk about a special totalitarian mentality of a Belarusian — a person who unexpectedly found itself in the post-Soviet epoch.

MENTALITY is a notion, which reflects a combination of complicated motivational complexes and actual actions of a human being. The presence of psychological structures and orientations, which people are not always aware of, is the deep-laid basis of any mentality. Such structures and orientations are thoroughly analyzed in the works of E. Fromm (e.g. in: Fromm E. Escape from Freedom. —New York, 1941 or in: Fromm E. A Man for Himself. —Minsk, 1992).

By influencing on a person ideologically, totalitarian system aims to turn people into sadomasochists, who get pleasure from obeying the system or from holding the fates of their subordinates. The system aims to override a human being completely. To do so, it destroys culture and estranges a human being from it, creating a totalitarian subculture instead. The system shapes in the souls of those subdued an aggressive attitude and a destructive orientation towards the dissent.

The eradication of national culture as a meta-language and the language itself along with its sub-cultural hypnotic layer (sayings, greetings, curses, jokes) can be compared with eradication of humus, which, as it is known, has built up for millions of years. While humus contains all the elements necessary for plants, hypnotic layer of the national sub-culture fosters the socialization of an individual and its transformation into a personality. Without this layer, only mankurts grow, becoming “the soldiers of the empire” after being exposed to a proper ideological brainwashing.

Every historic epoch and every society shape their mentality structure. One can judge about the fundamental elements of the mentality of Belarusians in the Great Duchy of Litva from the statements by philosopher and publicist A.Volian: “Freedom is the most beautiful people’s thing. Slavery is even worse than death” (A quote from: Saverchanka I. Book and Writing Culture of Belarus. —Minsk, 1998, —p. 60). Volian gave examples when “people voluntarily opted for death in order not to get into captivity”. And he connected the notion of “freedom” with “law”: “There is no freedom where there is no law”.

Many wars have since swept across Belarus. The authority and ideologies, which, however, often turned out to be alien and aggressive, changed. Over the past several centuries, the Belarusian nation has become an object of destroying influence from four mentally foreign systems:

1. Russian tsarism, which carried out genocide during aggressive wars, in which every second Belarusian perished; after the occupation and partition of the Great Duchy of Litva, they also started eradicating the Belarusian identity at both state and cultural level. 2. Interwar Poland. The policy of Polonization and erasing Belarusian identity from people’s memory. 3. Germany under Hitler. Genocide. 4. Soviet Russia. Genocide and eradication of ethnic intelligentsia and culture followed by a total transformation of the mentality towards creating “a new community of people — the Soviet people”.

In 1986 we observed genocide again, with children sent to a May Day demonstration under the Chernobyl X-rays, with Moscow-bound radioactive clouds downed on Mahileu province. As a result, physical and spiritual existence of Belarusians has been placed under threat.

Today we can also talk about hypnotic information technologies, with the help of which specific consciousness and sub-consciousness structures are being imposed on the nation. Normally, it is a two-way process. First, national sub-culture with its traditionally formed and peculiar hypnotic elements is eradicated. Secondly, people are imposed the qualities, which they have allegedly possessed since the very dawn of the nation (tolerance, gentleness, etc.). Ideological myths and social idols are the means of hypnotic influence on the nation’s mentality.

It is natural for modern Belarusians to have many elements of totalitarian and post-totalitarian mentality, which has taken shape under the influence of the double totalitarian system. This includes the national totalitarism of eastern neighbors, which aims to destroy the Belarusian culture and sub-culture, and convince Belarusians that they, in fact, are the same as Russians, and the colonial totalitarism, the function of which is to annex Belarus as a state to the imperial Russia. That is where a stubborn struggle of the totalitarian system against the rebirth of the Belarusian language and culture comes from. At the same time, authentic features of Belarusian mentality, which are still preserved deep in the consciousness and genetic memory of national culture bearers do exist.

The main characteristic features of the mentality of a large part of our compatriots include:

• an absolute domination of irrational belief, first of all, in political miracles; • the fear of losing — as a result of participation in the political life — their prosperity (although, minimal), health, even life; • feeling themselves unprotected from the state machinery; • the lack of will and action, which can change the situation; • the lack of trust in their own forces; • isolation in the world of their personal problems; • hostile attitude to the attempts of other members of the society to organize themselves; • aggressiveness directed in the first place at the people who do not fear and who do not follow the majority, etc.

Many opposition politicians and publicists are committing a serious mistake by misunderstanding and ignoring in their actions the above-mentioned features of the mentality of a post-Soviet Belarusian, or in romanticizing its image. It appears that under the influence of humanistic literature, which we read in a high school, a university and upon graduation, we tend to think that a large part of our compatriots can go beyond a usual pragmatism and be filled with idealism in a positive sense of the word. However, political psychologists have quite convincingly exhibited that ideological myths in the mentality are of an extremely solid nature, and it is not easy to change them.

Apparently, here should we seek answers to the questions from our recent political past and reality. Let us recall some of them. For instance, why did not the 12 April 1995 severe beating of Belarusian Popular Front (BPF) deputies in the parliament building cause a public outcry from our citizens? On the contrary, BPF politicians gained less support in the parliamentary elections, which took place one month after the beating. I also wonder why the majority of population did not support a humanistic program of Uladzimir Hancharyk, the opposition single candidate who based his campaign on the disappearances of high-profile opposition figures. Finally, why do the circulation of opposition papers, which polls suggest people trust not less than the regime’s newspapers, keep going down, while the circulation of state-sponsored publications remain quite stable?

I will try to answer these questions generally, on the assumption of those ideological myths common for the mentality of a large portion of Belarusian population. Belarusian citizens treat any power as an instrument of pressure and violence over a human being. They irrationally do not believe that the authority would take an initiative of doing something good and useful for them. They treat any authority as being an occupational one, which is mortally dangerous to touch upon or to make it pay special attention to you. At the same time, it is not shameful to deceive or fool it. It is also good to be close to the power, again in order to solve your private problems or at least neutralize part of threats, which such an authority bears. Furthermore, any other person, not connected to you or your relatives, automatically becomes your competitor when he gets into the power system, because he is taking your place, which, at least theoretically, you or your relatives could occupy. That is why the beating of deputies and their forceful eviction from the parliament building or the disappearances of Viktar Hanchar or Yury Zakharanka, is perceived by this part of the population as something natural. For, in their opinion, only the strongest, most brutal and most cunning get a win in their fight for power. The population I am describing now opt to read presidential daily Sovietskaya Belorussia or a Golas Liozninshchyna. And it does NOT read independent Narodnaya Volya or Brest Courier, since the only reason for them to read a newspaper is to forecast (according to the primary source) what they could expect from the authorities and how to avoid potential danger. They cannot find such practical information in Narodnaya Volya or Belaruskaya Delovaya Gazeta. They simply have neither need nor desire to read about abstract things like “anti-popular regime” or “the need for defending the Belarusian statehood”.

I would also like to draw your attention to basic differences in understanding of a free-society media-cracy and a totalitarian media-cracy, which still looks ahead with confidence in Belarus and several other post-Soviet countries in East Europe, the Caucasus and Central Asia. Though having certain limitations, a western media-cracy still gives a chance to alternative political forces, an alternative political thought to influence on the society. This is achieved thanks to the absence of media monopolization and owing to the functioning of mechanisms (chiefly, at legislative level), which prevent such a monopolization. At the same time, the workings of executive power in Belarus have never aimed at allowing a real development of the free media (especially, electronic) market. On the contrary, they have always aimed at an opposite direction. With this course of events, a democratic perspective of this country’s development has been out of the question. In this regard, coming to power by the revenge totalitarian forces in 1994 was pre-determined. Naturally, a free media market was not created also because only the minority part of Belarusian society had had a need for that back then. Unfortunately, the current situation is hardly more optimistic. Alternative thoughts, expressed on television, radio or in print media have not fitted into the mythologized consciousness of a large portion of our citizens. Those who used to believe (or disbelieve) only, were forced to think by the alternative view on things, and they found it irritating. It is well known that a Soviet person feared the most to face a choice and be responsible for the choice already made. At the same time, the alternative media not only demonstrated this choice, but also forced to take up responsibility against his will.

Why do authorities today allow the existence of some opposition print media, although putting obstacles in their way? Mistaken are those, who think that the authorities are influenced by some humanistic views or by their fear to violate internationally recognized standards. The answer to this question is, by the way, obvious. The print media all together cannot form a serious competition to the state-controlled electronic media.

The current totalitarian media-cracy is primarily an electronic one. Therefore, as long as a narrow circle of the people at power has a possibility of keeping a television “button” under their control, democratic changes in the Belarusian society remain out of the question. The statement — “the struggle with the undemocratic regime” — should be replaced in program proclamations of political forces with the expression — “the liquidation of totalitarian electronic media-cracy”. With the today’s technical potential of the media, this question does not look unresolved. In practice, it requires a huge investment of funds and a more serious engagement of the intellectual potential of our civil society. It is extremely difficult to do, but Belarusians have no other way out, if they really want to see the light in the end of the tunnel.

In this regard, other questions arise. For instance, is the mythologized consciousness of a large portion of our compatriots going to change in the near future? Is creation and dissemination of the new “humanistic” myths the only way of restoring communication with this part of the society? Or, should one “tell the truth and only the truth whatever bitter it is” to this part of the population? Answers to these questions may differ. However, in my understanding, none of the options can be realized in the near future in principle, especially because the totalitarian electronic media-cracy, supported with huge material injections by the current political regime, continues to exist in the country.

Uladzimir KOLAS, Belarusian Association of Journalists. DANCES ON THE RAKE FROM EXPERIENCE OF USING THE SOVIET MENTALITY IN THE POST-SOVIET BELARUS

I believe this audience does not expect me to characterize the current situation in Belarus. However, as it often happens, the long since formulated and already customary assessments of a certain phenomenon sometimes push into the background some additional unnoted nuances and circumstances, which could expose more fully and explain its essence. Therefore, it would make sense to analyze this situation in terms of the role, which media played and continue to play today.

To understand the importance of this role, let us note that it is the media, in particular, television, what helped the current head of state get the power into his hands. It is the live and complete televised transmissions of Supreme Soviet (Belarus Parliament) sessions in the romantic times of perestroika and glasnost that served as a suitable tribune for an energetic and capable populist politician, and allowed, with no especial effort or waste of money, energy or time, to enter every apartment, every household and get in contact there with what is called as the mass post-Soviet consciousness.

Since this consciousness was not really a virginal tabula rasa, but was the product of a long and thorough work of the Soviet mass propaganda machinery, the seeds of populism got into a well-fertilized soil and gave birth to strong off-springs, which have been flourishing and giving fruits today. The grains of truth and common sense, on the contrary, have had hard times to get used to this soil and have not until now straightened up, being covered by spreading burdocks of aggressive and cynical propaganda. This was happening right in the times of glasnost triumph, when democratic intelligentsia both in Belarus and other republics of the former Soviet Union, were in the state of euphoria from the unlimited freedom of speech.

So, in the beginning of Perestroika the start-up situation in Belarus was similar to those in all the other Soviet republics, including Russia. The level of consciousness of electoral majority was common for all, too. But, why did the situation develop in such a peculiar way as it did in Belarus? Why in Belarus did the freedom of speech give power to the forces, which later turned the freedom of speech to the opposite?

To answer these questions, let us recall the difference, which existed in the Soviet Union between the central, Moscow-based, media and those in the provinces, Soviet republics. Let us recall that central newspapers, television and radio were expected to be the most interesting, rich in content, bright and talented. This deliberate directive of the Soviet ideological services was carried out with immaculate accuracy. The central mass media had both a much higher level of financial and logistical support and working conditions of a better quality. Besides, the staff of Soviet central information organs was allowed to have the other level of the freedom of opinions and interpretation of events. Therefore, the most capable and politically advanced journalists, who would become outcasts for their independent position and critical materials in the provinces, tended to “seek the truth” in Moscow, where they would get affectionate treatment and shelter (or often get tamed). The opportunity of getting through to Moscow and getting publicized in Pravda or Izvestia would guarantee a disgraced provincial freedom-seeker an indulgence at the local level and surround him with the areola of inviolability. It would also legitimize his/her ideas and projects in the eyes of local authorities, who had earlier regarded them as odious and hostile. Owing to this simple mechanism and selection, the mass media often seemed to be gray, dull and poor in the content. One could very seldom come across a truly professional and bright material in them. Such situation served a bad service in that crucial time when the people of Belarus unexpectedly received the opportunity of choosing their leaders freely.

Busy with an out-dated fight against the old (Communist) party nomenclature, who had long before seen no future in the Communist model and begun market reforms, the independent press, just like the whole pro-democracy community, did not pay a necessary attention to the danger. And that danger was growing strong thanks to the perestroika-times democratic freedoms.

Similar situation also occurred in Russia, where contrary to general expectations and convictions, democrats did not gain the majority in the first democratic elections to the Duma (Russian Lower House of parliament). Openly populist politician, Vladimir Zhirinovsky, smartly speculated on ideological stereotypes from the Soviet times to win the majority of votes. However, the media acted differently. With the support from power elite, which had already tasted private property and, thus, had not wanted to return to a planned economy, the highly-professional analysts from the Moscow-based media immediately started a hard-edged fight with Zhirinovsky’s populism and lowered him gradually down to the role of a clown. He has still been allowed to shape and voice irrational attitudes and aspirations of the lower class in the society, yet only in order to destroy them more easily, helping the Russian electoral majority get rid of the Soviet mentality rudiments.

In Belarus, the truly independent journalistic analysis did not exist. Furthermore, not long before the main information and political battles were taking place, Genadz Buraūkin, a brave and professional director of Belarusian State Television and Radio, under whose management the television and radio was on the rise, had been sent to an honorary exile. He was replaced by a series of impersonal executives. As a result, the Belarus’ most influential media turned out to be unable to either consolidate the society and assist in searching for and identifying the prospects for the country’s development or cover events, social processes and problems objectively.

Thus, due to a combination of several factors and the above-described causes, power fell into the single man’s hands. This person had had neither political career, relevant for a country’s leader, nor sufficient experience. This figure emerged as a certain materialization of irrational beliefs and stereotypes of electoral majority, shaped by the Soviet propaganda. For those who adhered to the common sense and naively thought that simply telling the truth would be sufficient for success in politics, it was an unexpected and instructive victory.

To my great regret, that surprisingly easy victory has until now prevented the Belarus’ current leadership from realizing that their pattern of economic social and cultural policy, which looks back into the “happy” past, is hopeless and dangerous. The situation, in which they have found themselves and which will continue to deteriorate, is not at all enviable. Clearly, it would be important for the Belarusian society to avoid as mush as possible the consequences of such an unenviable situation. However, it is rather unlikely. It is worth noting here the state of Belarusian media and their conformity with the role, which they must play in the cause of consolidation of the society and defining prospects for its development.

I think there is no point in reflecting in detail on the work of the official mass media, which very seldom go beyond the boundaries of a usual ideological and propaganda service to any regime.

Concerning the independent media and with all my respect to what they are doing, it is worth noting that the results of their workings can to some extent be judged by the situation, in which they have found themselves along with the whole society. Taking into consideration all those objective problems like administrative pressure, economic discrimination, criminal prosecution of journalists, one should mention something different. In this regard, let us look at the Soviet heritage, which is not very easy to get rid of, as the practice shows.

Unfortunately, the disappearance of the Soviet Empire from geographical maps has not deleted its projections from our mind and our consciousness. Very often, when reading numerous materials in the Belarusian independent, mainly Russian-language, press, I am asking myself with what geopolitical area the author associates the country, in which he/she lives and writes about? Why do events that take place across the eastern border, often get into first page headlines and covered as being important for Belarus? Why do newspapers waste their pages on huge interviews with different Russian star figures? When reading those interviews, you clearly understand that the aim of the interview was not to hear answers to banal and beaten-off questions. Rather, they aimed to satisfy a provincial thirst: to stand by a famous capital-based figure under his glory rays and display your membership in the “central” environment, thus, standing out of a provincial one.

The Chekhov’s three-sisters-style moaning, with which some well-known independent journalists and sometimes the whole newspapers respond to the developments of Belarusian reality; restoration and permanent strengthening on newspaper pages of the virtual cultural space of the empire that no longer exists also are the rudiments of the Soviet mentality, but not only. These are also the rudiments of the former colonial cultural dependence. This leads to the situation when even pro-independence people, not to mention those who associate themselves with the Russian information space, have a quite confused perception of these notions after reading the Russian-language independent press.

Traditional relations between the Belarusian and Moscow-based press as “provincial and central” produce a significant influence on the professional quality of Belarusian journalists. The use of ready-made language and notion clichés, produced by the Moscow-based media, provides for a trendy, “capital-style” wording of newspaper materials. However, it also destroys the ability of analyzing events independently and producing original thoughts and making your own point.

This, in return, gives birth to a perfunctory and arrogant attitude to the events, which are taking place in the country. Events are perceived as something unimportant compared to the developments taking place in the virtual “center”, still located across our eastern border.

The provincial disease of our independent press also is expressed by the unwillingness and, possibly, inability of searching for and off-spinning of the local leaders. It is not accidental that only those representatives of the Belarusian elite, who were fired, beaten or imprisoned by the authorities, can enjoy attention of the independent press. In other events, they are recalled only in connection with some scandals. They are very seldom mentioned in connection with some more or less significant social or cultural events.

Thus, the image of Belarusian elite as complete losers is getting strengthened, while the vast majority of the population remains to be ruled by apathy and the feeling of being unable to change the situation in the country.

This position matches paradoxically with that of the independent press’ chief opponent — the authorities, which aim to create a unified Belarus-Russian state. Furthermore, such position voiced by a part of independent Belarusian press strengthens illusory convictions of the Russian public about the future of our country, which traditionally sees Belarus as a part of the Russian Empire and regards our sovereignty as something unnatural.

The effect of imperial rake, left in front of our feet since the Soviet times, also worked at the recent presidential elections, when Belarusians once again had an opportunity of changing the situation in the country. The election took place on such a shamefully no-alternative basis not only thanks to the opposition, which failed to propose a national-scale leader, but also owing to the independent media, which turned out to be unable to analyze developments in the country and contribute to the public opinion shaping and singling out of a leader who could consolidate the society for a democratic change.

If this situation maintains, new mistakes in future crucial moments are likely to repeat.

My intervention today is polemical, it does not pretend to present a comprehensive analysis of the workings of the Belarusian media. Therefore, in order to draw attention to the issue, I have a little bit exaggerated the colors.

I would like to take this opportunity to express my deep respect for the independent media and journalists, who do this difficult and dangerous work. I would also like to express my appreciation for support, which they always rendered in difficult times and, I hope, will continue to render to the Belarusian Lyceum, which I head.

I do not call to self-isolate and get focused on the Belarusian reality exclusively. But, the time has long since come to revise priorities of attention to the events, which take place in Belarus and abroad, and concentrate, in the first place, on understanding our own Belarusian problems. Nobody will do it for us.

Propaganda techniques: implementation practice

Zhanna LITVINA, President, Belarusian Association of Journalists. Ideology vs. Media: Grip Tightens

The colleagues from the neighboring country often proclaim: “…under the first Russian President Yeltsin, all the restrictions on the freedom of expression boiled down to Boris Nikolaevich turning his TV set off, when he saw Dorenko on the screen”; “…There was no better times for the press than under Gorbachev”.

Belarusian journalists do not have much to compare with. Our situation can best be described by an old saying — “It is bad, but can get even worse”.

In respond to concerns over the deteriorating media freedom record in Belarus, officials some years ago would utilize the traditional set of arguments: none of the newspapers were closed down; journalists were neither killed nor imprisoned; the opposition newspaper Svaboda could be purchased from a newsstand at the presidential administration. The times have changed, and officials have only one argument handy: since there is a debate about the freedom of speech in the society, it means the freedom of speech does exist…

Throughout the year 2002, there was indeed a lot of talk and concern (by the way only in the independent press) about the government’s attacks on the idea of the freedom of speech itself, about the pressure on newspapers and legal actions against them. The authorities used defamation charges to subject journalists to criminal prosecution, thus escalating the relations between the power and the press into a straight-out and harsh opposition.

Mikola Markevich and Paval Mazheika, the journalists from the Hrodna-based newspaper Pahonia (Pursuit) were charged with slandering the president and sentenced to 1,5 and 1 years of “restricted freedom” (internal exile). Judge Tatsiana Klimava handed down the verdict.

Viktar Ivashkevich, chief editor of the Minsk-based trade union newspaper Rabochy (Worker) was sentenced to 2 years of restricted freedom and forced labor for attempted slander of the president. The charges stemmed from the article titled “The Thief Must Sit in Jail” published in the special edition ahead of the 2001 presidential elections, implicating the president and his entourage in serious economic crimes. The issue never reached readers, as police at the printing plant seized it.

In 2002 the authorities applied for the first time ever the provisions in the Criminal Code — Slander of the Belarus President (A367), “Insult of the Belarus President (A368) — against the critical journalists.

If our authorities want to be accepted into the European organizations, they should start treating journalists in accordance with European standards. This is an axiom. Most European nations deal with defamation in the framework of civil law only. The presence of independent judiciary there, which ensures protection of the freedom of speech standards, should be especially stressed. Therefore, there are almost no exorbitant fines in favor of “insulted officials’. Furthermore, the practice of European courts proves that neither imprisonment nor restriction of freedom can be applied against journalists, who carry out their professional duty. In this country, it is the prosecutor offices and courts, which are used by the authorities to intimidate and punish journalists. I would like to remind all those — “klimaus”, kobyshaus”, “savichaus” and others — who hand down guilty verdicts today (normally behind the closed doors), that the government in Serbia have recently brought to justice and dismissed 21 judges for their role in harassing the independent media there.

In August 2002, Judge Anatol Savich upheld the libel lawsuit filed by Belarus State Control Committee Chairman Anatol Tozik against Paval Zhuk, chief editor of Pahonia newspaper, and Mikhail Padaliak, his staff reporter. The two were ordered to pay out up to $60,000 in fines for degrading the honor, dignity and business reputation of a public official. The newspaper ceased to exist after the trial.

In late August 2002, the Minsk-based private newspaper Svobodnye Novosti had to stop operation after Belarus Information Minister Mikhail Paghainy interfered into a private economic dispute between the founders. The Minister took the side of one of the founders, ignoring the interests of 36,000 subscribers.

Prosecutors also opened a criminal case in connection with the publication of the article “The Afghan Greyhounds” by Iryna Khalip in the investigative supplement to Belaruskaya Delovaya Gazeta. Top prosecutor officers and investigators felt insulted by the journalist, who had investigated corruption in the state catering monopoly, Beladziarzhkharchprom.

In the summer of 2002, prosecutor’s office opened yet another criminal case on charges of slandering the president in connection with the publication in Narodnaya Volya newspaper, which reprinted a Radio Liberty broadcast.

These are only the most high-profile cases, which illustrate how authorities treat the press. Independent media, which until recently were able to think critically and influence on the workings of the government at least indirectly, have today found themselves cowed with the prospect of being destroyed.

The power not only tends to control all the public sectors; it also wishes to avoid any public control whatsoever, trying to become the “untouchable”. In European countries, civil servants are themselves the sources of information for the media, while their decisions and actions are subject to public scrutiny through the media. In this country, as the monitoring service of Belarusian Association of Journalists reports, the government classifies the information about the distribution of state-sponsored housing, salaries of top government officials, and even the number of the drowned.

Down in the provinces, journalists and the press in general become hostages of a local government chief as well as of his vision of the principles of the freedom of speech and legal standards.

Anatol Makushyn has been trying for 2 years already to obtain approval from the local authorities for the location of his youth newspaper Novy Viek (New Century). He has filed a dozen of requests to the Hrodna city authorities. Even the local commercial court ruled that the denials by the officials had been unjustified. However, he has not yet received an approval for the location of his outlet.

Authorities in the town of Smargon (Hrodna province) have denied for three times requests from the local successful private publisher Ramuald Ulan for the approval of the location of the two new publications — Novaya Gazeta Ostrovtsa and Novaya Gazeta Oshmian — he wanted to launch. As of the time of writing, the local executive committee lodged a lawsuit seeking to revoke a commercial license from Mr. Ulan. This appears to have come as a revenge of the authorities for the critical position of Mr. Ulan, who publishes his successful Novaya Gazeta Smargoni.

In the town of Gorky (eastern Belarus), the chairman of the local executive committee Uladzimir Dalzhankoū ordered to bar journalists from the local independent newspaper Regionalnye Novosti from attending the official news briefings of the local authorities.

Authorities in Belarus routinely mount pressure on the independent press at times ahead of electoral campaigns. Alternative sources of information are forced out in order to create a “favorable environment” for propaganda. The reprimanding of journalists along with the creating of obstacles for the operation of editorial offices has become a common practice elsewhere in Belarus. The government uses all levels of the vertikal, a top-down command system, including local chiefs and ministries to harass the critical press. Until recently, in 51 ministries and state agencies the top officials had their deputies to promote what they call the ideological and propaganda work of the state. The special post of advisers on ideological affairs was introduced at every state-owned enterprise with over 300 employees. In January 2002 the state newspapers disseminated the presidential edict, which ordered the establishment of seven “information and consultative groups”, head by high-level Belarusian leadership, including the speaker and vice speaker of the parliament, the chairman of the State Control Agency and the Secretary General for National Security Council…

“The restoration of the system of ideological work as a nation-wide system of shaping the public opinion is carried out in accordance with the personal initiative of the president”, Ivan Karenda, a top ideology official in the Lukashenka administration, admitted in an interview with newspaper Zviazda. By the way, Mr.Karenda, who considers himself a writer, had until recently worked as the deputy chair of the State Committee for the Press (currently, the Ministry of Information). Back then, he could sometimes afford to speak out about the freedom of press and denounce censorship. Perhaps, we should not be surprised… As we all remember, during the last year presidential campaign, Uladzimir Glushakou (also calls himself a writer), the then first deputy chair of the State Committee for the Press, was installed to actually censor independent newspapers at the only private printing plant in Minsk. Acting in breach of Belarus Constitution, Glushakou restored the notorious tradition of “blanc spots”, which appeared in Predprinimatelskaya Gazeta, Belaruskaya Maladzyozhnaya and Narodnaya Volya.

“The truth has remained with us”, Glushakoū open-heartedly admitted in his interview to the government-sponsored newspaper Narodnaya Gazeta. It is hard to understand those who have declared the monopoly on truth.

US Congressman Curt Weldon also “misunderstood” the Belarusian specifics, when describing the work of the Belarus President Administration’s press service as “the lowest form of politics”. On the results of the visit to Belarus of a US Congress delegation, Belarus President’s press service put out a press release ascribing to Congressman Weldon the words that “…Belarus President was elected in a fair and democratic election and brought a new momentum for the development of this country”. “I am appalled that anyone would take such blatant action and put out such outrageous lies”, Mr.Weldon stated. The presidential press service simply ignored the professional standards of news reporting, winding up in the center of an international scandal. But, judging by explanations and the assured behavior of the president’s spokeswoman Natalia Petkevich on Belarus television screens, she was apparently praised by the head of the state for her work. Meanwhile, the scandal did not provoke an adequate reaction from either the state media or the Belarusian society. Instead, it was picked up by the Russian media, which have an alarming dominance in Belarus.

The Belarusian authorities have overlooked the expansion of the Russian media, yet have continued to discuss the prospects of creating a single Belarus-Russian information field. The recent polls suggest that only two Belarusian outlets — presidential daily Sovietskaya Belorussia and independent Belaruskaya Delovaya Gazeta have made the list of the top five most popular media in Belarus. Almost 80% of the respondents said their views were most influenced by the Russian television channels. Obviously, we are facing a situation when citizens of the independent country perceive the world through the prism of the neighbor’s national interests promoted and influenced of by a huge number of Russian politicians and journalists. Furthermore, the Russian newspapers have come to Belarus as purely business projects, focusing largely on entertainment and avoiding sensitive political and social topics.

The Belarusian national press should be protected immediately, because this is the only media capable of dealing with internal national issues. The power has long since formulated its vision of the place of the media in the society. It simply made it part of the state propaganda machinery. Twenty days after the presidential elections, the newly established Information Ministry was tasked to carry out “the state regulation in the field of transmission and dissemination of information”. Information Ministry now gathers FM radio managers for meetings and summons state newspaper editors to warn and instruct. For instance, this was the case right after the independent press reported about the EU travel ban for President Lukashenka and his seven top officials. “The state builds its relations with the media in a strict accordance with the Constitution”, Information Minister Mikhail Padhainy stated in one of his interviews…

As a result, on the one hand, the propaganda-imposed stereotypes like “nobody is waiting for us in the West”, “we cannot survive without Russia”, “who else if not Lukashenka”… easily were rooted deep in the consciousness of Belarusians. On the other hand, this consciousness was blocked for the reception of topical and socially important information. Some pollsters suggest that up to 50% of Belarusian citizens have not heard anything about the disappearances of opposition politicians. Other high-profile topics are either tabooed or censored. “This is not a censorship; this is the coordination of views”, Belarus State Radio Chairman Uladzimir Martynaū stated, when asked whether the radio was censored or not. The routine propaganda article in the daily state newspapers should also be called “the coordinated view”. “The Belarusian court has become more democratic, human and operative (a headline in newspaper Zviazda), “Electoral Code is the result of accord of the whole Belarusian nation” (Siarhei Posahau, former aide to the president wrote in Sovietskaya Belorussia), “Belarus takes a decent place amongst the international community” (Respublika)…

Uncensored information makes people think, react, take decisions and make choices. Therefore, officials cannot overcome their desire to distribute information the way they want. For the society, the best-case scenario means simply a stagnation. In the worst-case scenario, it means degradation and the distorted perception of the reality.

“Belarusian television is a mirror, in which the Belarusian nation looks at itself”, the notorious propaganda specialist Alexander Zimoūsky once said. It is worth reminding that one should wipe the mirror from time to time, whatever magnificent it could be. Because, the gap between the reality and cheerful pictures and TV reports about our prosperity has grown day after day. The power is likely soon to look in this mirror just like in a laughter room.

The state media have overlooked the moment when they turned into a supplement to the power. Having accepted this role, they are not capable any longer of resisting the arbitrariness of those who control them. The massive lay-off of staff at the Belarusian Television and Radio Company is explained by “state interest”. The forced change of the management of state-sponsored literary magazines and their transformation into a holding company, the orders to cut their editorial staff by 20% as well as the cuts in funding for those publications apparently should also be regarded as part of the “state interest”. This situation does not evoke protests from the subdued, the attitude is known without saying. The state media receive budget subsidies to the amount a state official decides to give them. However, everybody understands that this cannot last forever.

Parallel to that, the state pursues the policy of economic discrimination against the non-state media, forcing several newspapers (Dien, Rabochy, Salidarnosc, Golas Pruzhan, Kucejna, Tydniowik Mahileiski) to go out of business. The state-owned delivery and printing monopolies are the instruments of this policy. The Belarus Post has raised by over 60 % its delivery fees for the non-state newspapers, while state-owned printers raised their tariff 40% up since early 2002. Under the Presidential Decree ¹ 495, the office spaces rental fee is ten times higher for the non-state outlets than for their state-sponsored competitors.

Apart from economic discrimination, the information deliberately leaked to certain journalists poses yet another threat. You get an impression, that someone deliberately picks up certain journalists and guide them into the needed direction. The lack of accuracy and the hurry in the journalistic work with this kind of information normally take journalists to court, where they often feel themselves defenseless. Newspaper Nasha Svaboda appears to have become victim of a similar combination.

Over the ten years, the independent press has failed to gain true allies and proponents. They are difficult to find. Political parties are going though difficult times. Businesses are over-cautious. Elites have not consolidated. Sometimes it seems that the problems of journalists are only their own problems and do not touch on those who receive information. We are impressed how the press and journalists are defended in the neighboring Ukraine. President Leanid Kuchma has been charged under 11 articles in the Criminal Code. Apart from embezzlement and graft, he is charged with prosecuting the opposition journalists. After Gregory Gongadze disappeared, thousands of people poured out on the streets in the capital Kiev, while lawmakers opened hearings and pushed for the impeachment of the president.

“No to Repressive Laws!” is the slogan of the action, which the Belarusian Association of Journalists launched to collect signatures demanding the repeal of criminal defamation provisions which were used to sentence Mikola Markevich, Paval Mazheika and Viktar Ivashkevich. We have collected nearly 10000 signatures, yet the figure does not prove that the problems of journalists and the freedom of speech have become understandable and important to the Belarusian society. Furthermore, it does not display the solidarity of journalists. Not a single state newspaper has even mentioned the criminal prosecution of their colleagues and other trials of independent papers. Not a single journalist at the three-hour long press conference of Alexander Lukashenka has asked the president about the state of affairs in the media field in Belarus.

The situation can change only when market laws will start working in the media market in this country. Market is the chief factor of the freedom of speech. The press first should be freed. Only thereafter, economic mechanisms would work.

“From survival tactics towards the strategy of leadership and economic viability” is the name of the program, which BAJ has developed. The program aims to promote the development of the concept of de-monopolization and denationalization of the state media, to develop a program of privatization of the state media, to improve laws, to study investment experiences in other countries. The Belarusian publications must learn management and develop attractive business plans. All that the authorities are expected to do is to ensure legal, economic and political guarantees for the operation of the media.

Vasil Bykaū described the Belarusians as a “retarded nation”. Since we have in fact run late, we must learn now the experience of neighbors who had begun to stick to the standards of developed democracies. If we do not do it, we will hover over one spot just like that bird with different wings, will live under burden of fear and dream only so that tomorrow would not be worse than yesterday.

Maxim ZHBANKOŪ, Belarusian Association of Journalists, Belarusian Collegium. THE WAR OF MYTHOLOGIES: THE PROPAGANDIST VOCABULARY OF BELARUSIAN MASS MEDIA

The dependence on information is known as one of the most widespread addictions in the modern world. This obvious disease is displayed by an acute need for a regular consumption of information packages.

At the first glance, the informational dependence is certainly positive. The mass media guide us in this complex world by providing information about the top events and major tendencies both in this country and around the globe. But, there also is another side: addiction to the consumption of a specific information product programs our view on the things. We begin perceiving the world through the prism of our favorite newspaper or a television channel. Just like in the Middle Ages, today we take on trust the fantastic stories about what is happening beyond our day-to-day experience. The media do not really explain the world. Rather, they make it sacral in their own way.

In a post-industrial mosaic society, media environment is competitive, i.e. “informational myths” compete on equal conditions for consumer’s attention. This is not a competition of the ideologies. This is the competition of attractions in an amusement park. Individuals opt for an one-time entertainment, not the global “fairytale about the essentials”, brightness and unobtrusiveness being the chief advantage of the former. A post-Soviet society, which has inherited the total polarization from the collapsed empire, is building a media landscape in an absolutely opposite way. For such a society, the ideological opposition — so to say, “the fight for commanding heights” — becomes its main task. This is a big game, with no one willing to accept “a consolatory prize”. This is the game of survival, and the victory means the end to the competitor. Such media landscape is not competitive. Rather, it is a landscape of extreme conflict.

Furthermore, the conflict unfolds at the common field of popular sentiment, while gaining controls over the sub-consciousness of the society is the prize. The opposed to each other ideologically biased media — we can symbolically separate them into two categories: the state-controlled and the non-state — thus pursue similar objectives: shaping the attitudes and managing the sentiment. In a certain sense, these are the players from the same league, yet from different clubs. Their basic difference lies in the content of the message and in the set of key stylistic figures. When based on this approach, the analysis of propagandist vocabulary of the Belarusian mass media allows us to come to quite interesting conclusions.

I will base my further discourse today on the analysis of the sampling of the first-page texts from both the state-run newspapers (Sovietskaya Belorussia, Narodnaya Gazeta, Respublika, Zviazda) and the non-state publications (Narodnaya Volya, Nasha Niva, Svbobodnye Novosti plus, Belaruskaya Delovaya Gazeta), which appeared in the period from 7 through 15 October 2002. I will pay a special attention to the analysis of the texts in Sovietskaya Belarusia (SB) and Narodnaya Volya (NV). In our opinion, these two newspapers are the most active in working with the so-called “ordinary man”: a man in the street busy with a monotonous job and having no inclination for intellectual efforts. Such “a man from the mass” is an ideal object for the ideological work. That is why the texts in SB and NV, both being pretentiously “popular”, represent the bottom-line of the actual “war of mythologies” on the Belarusian media landscape.

The world according to SB. The Belarusian state-run media are traditionally aimed at demonstrating a social stability in the country and displaying the undoubted competence of the authorities. Stability is understood as an absolute control over all the processes in the society. The illusion of such controllability is ensured by the following elements of media discourse:

1. Demonstration of the total subordination of any social activity to the government apparatus. The 10 October Respubika (page 2.) carries a blitz interview with several ministers. All of them, including Culture and Sports Ministers, report about the implemented projects and the disbursed funds. It appears that the “consolidation of material, organizational and financial resources”; the introduction of the system of personal rise in wages to cultural figures and the protracted reconstruction of the Gorky Theater are the chief successes of the country’s cultural policy.

2. The permanent practice of overt reports to the supreme power leadership, which are demonstratively discontent with the workings of the lower civil servants. The latter are both punished in a pointed manner and let go to correct their failures. In this regard, an article in the same Respublika, devoted to the working of Prime Minister Genadz Navitsky, is very instructive. It contains everything: the epic beginning — “Many had surely remembered those ten famous features, which the head of the state used to describe the personal and business qualities of Gennady Vasilievich [Navitsky]…”; a note on the difficulties and the scale of the tasks — “[he] had to reform the whole system of state administration bodies”; the inevitable criticism by the president — “suffice it to recall at least two recent reports to the head of the states, [in which the president] gave the most severe assessment of [prime minister’s] work…”; and an optimistic ending — “This day in the calendar is only a date in the biography of the current government, but not at all a landmark. In the coming weeks, the government is to face another report to the head of the state…”

3. Protection of bureaucracy from any forms of “incorrect” social activity by means ranging from fighting the small-size vendors to banning the rallies. The 10 October SB responded to the strike of private entrepreneurs with a commentary titled “The Business or Bazaar?”, remarkable for the undue familiarity of its tone: “The decent entrepreneur has made the society to talk about itself…The protest sentiment at any small market place across the country fades away by Saturday. This is not the gist of the situation; this is just a grimace…” etc.

The common message of such media texts to the average man can be generally described as follows: “Do not fuss around. The bosses will do everything for you!” The social tension is deliberately “discharged” and “neutralized”. The current slogan in use is: “Do not stand in the way, we are working!”

And, now is the example from the 11 October SB’s material on the agenda of a sitting of the House of Representatives. It reads: “We have currently been observing the process of evolutionary lawmaking… Those who have visited this world in its crucial minutes and who have outlived this steep turn are likely to support emotionally the agenda of the 5th [parliament] session…” The power apparatus appears in such a media mirror as the careful “fathers of the nation”, while the political opposition resembles the cunning and capricious “children”.

In the same issue (page 2.), the article titled “It is better late than never” focuses on the upcoming local elections. It reads: “One can surely forecast that very few will be seized by the reformist itch, and that suggestions to break what was created three years ago will not carry the public away”. The same article carries on: “The opposition is going to take part in the March 2003 [local] elections…Apparently, they have come to understand that only the people can vest power in you, not anybody else and in no way by pressure, street actions or PR-techniques. It took them four years to realize this simple truth”.

In this scheme, the simple man is given the role of “a good child”, who obediently carries out yet another “civil duty”: “A voter, faithful to the mentality of a sober-minded and reasonable citizen, came to polling boxes and reasonably expressed its will” (Same article). Next time, the people will be asked to construct a library urgently in order to make another contribution to the universal harmony and stability. The only feedback mechanism proposed is typically Soviet: complaining and denouncing.

In another example, the president visited the site, where the government-funded historical blockbuster “Anastasia Slutskaya” was being shot. The 11 October SB reported that the funding for the movie was under the personal control of the president. It further explained: “It is not the infringement on the creative freedom. Rather, it is a reliable guarantee that the movie would be finished on time”. Apparently, there was no other guarantee handy. None the less, this did not prevent film-director Yury Elkhov from voicing an immediate complaint that they had in fact been short of funds. And here is the result. “The President made a decision to allocate additional 400 million rubels ($ 200,000)” (Same article). This is not the end. According to the 15 October Belaruskaya Delovaya Gazeta, the movie production team also complained to the president that the cost of lunches had been deducted from their daily allowances (p.3)

The world according to NV. Ideologically, the Belarusian non-state media outlets are not homogenous. On the whole, however, the propagandist task they are trying to accomplish is completely opposite to the one of the state-run media. I am talking about the display of incompetence of the authorities, the demonstration of problems within the society, and the critical commentaries by opposition politicians and analysts. What happens is a general dramatization of the situation in order to “waken up” the compatriots: (the outcry against fascism by speaker Sharetsky back in 1996 or a zealous headline “Belarus cares about their fate!” under the pictures of the disappeared politicians in the 10 October NV). With that aim in view, NV also makes use of special techniques:

1. Nervous and filled-with-zeal statements by the opposition leaders and representatives of “conscientious intelligentsia”. Typical headlines: “Self-isolation”, “Off The Road!”, “Writers’ Union: What Is It Needed For?”, “We Will Perish Equally”, “The Wall”.

2. Sarcastic topical commentaries (by Semyon Bukchyn, Anatoly Kozlovich, Valery Karbalevich), which often “fire at friendly troops”. In his article titled “We Will Perish Equally” in the 10 October NV (p.2), Mr. Bukchyn offers an equally sarcastic assessment of the activity of the pro-presidential “stall” [of representatives] and the congress of the writers’ union. On the “stall”: “The National Assembly of Belarus, disdainfully labeled by the non-state press as “stall”, is either growing bolder or becoming insolent before our very eyes.” On the writers: “The old and ailing people with baggy faces and fattened functionaries in their forties… the first secretaries of the Writers’ Union and other nomenclature scum, moved away from the rich pie”. The real — and obviously not planned by the author — result for an average reader is simple: the growing feeling of a global crisis and chaos.

3. The emphasized attention to the repressive functions of the power. The latest example: detention of Natalia Shevko, former owner of the Minsk-based Fico company, by German police authorities. The story in the 11 October issue of Nasha Niva newspaper was placed on the first page under the top headline. The situation is assessed simply: this is a political case, and human writes activists immediately got down to business. However, Belarus authorities accuse Shevko of economic crimes. And, according to materials in Belaruskaya Delovaya Gazeta (№ 153, 15 October), the whole story is far from being completely clear. Actually, it does not really matter, as the “right” impulse has already been sent over to readers. Yet another touch. A Belarus opposition leader Anatoly Lebedzko wrote in the lead to his article “Self-isolation” in the 9 October Narodnaya Volya that the disc with his text had been seized by customs officials at the Minsk airport. Not less instructive is the list of “those who suffered for Belarus”, regularly published in Nasha Niva. Somehow, attention focuses not on the courage, but on the fact of suffering. Naturally, a new cult of martyrs and disappeared heroes is being formed.

The message of such media texts can in general be described as follows: “The authorities are senseless and untalented. One could only live on [being] in a permanent opposition to the system”. The opposition propagandist discourse makes an orphan out of the average man, describing his conditions as being in a “disciplinary sanatorium”. The positive of the official propaganda lies in the present; the opposition discourse is romantic and dreamy. The harmony of the world here is prospective only. They promise the orphan that they will return him back home and will get “correct” parents for him.

It is interesting that with the obvious confrontation between the basic ideological aims, both the “official” and “unofficial” discourses have several features in common.

1. A stable set of key actors and the “heroization” of their activities.

2. Exaggerated and emotional assessment of the current state of affairs.

3. Relying on authoritative “friendly” experts and media figures.

4. Didactic tone. Lebedzko wrote in the 9 October Narodnaya Volya: “Deeds and actions are needed… We need a political will…It is time to ensure…” And here is the information about the sitting of the Presidium of the Council of Ministers in the 9 October Respublika: “The relevant ministries have not developed a precise and clear understanding…There is a lack of clear vision of the strategic directions…The work is being done by the spread apart fingers, without the concrete and targeted preparations…”

5. Critical perception of the “aliens”. Here are some headlines of the international news digests in SB and NV. SB: “The Live on the Edge of Shock”, “Missile Argument”, “All Under Gas”, They Rob Everybody…Regardless of Faces”. NV: “Moscow Is Preparing Respond to Georgia’s joining NATO”, “Jewelry Store Counter Cleared By Vacuum Cleaner”, “Veteran Kamikaze Lands in England”, “Sex Museum Opens in New York”.

6. Similar features of the “firm” style: a combination of the administrative bureaucratic language and the language of the people. It is more faceless and beaten off at the official press. Non-state outlets have a more individualized and obstinate style.

7. Magic perception of the world in a rational cover: instructions and reports (let’s recall the classical expression “You asked for rain? I gave you the rain!”) and economic pundits’ calculations, overloaded with digits and vague discourses. In this regard, we can pick up the huge texts by the dean of Belarus State University’s economic faculty, Mikhail Kovaliov, in the 9 October Zviazda, and by Sergej Bandysev, director of Belarusian Potato Research Institute in the 11 October Narodnaya Volya. Example: “Enterprises find the way out by reducing the price for feed potato down to the level where one cannot even think about raising a high-starch feed” (p.2). Is it good or bad? Should Belarus trade the starch? What would that mean personally to me? It is unclear. It sounds like either a plot or a spell.

Horoscopes, compulsory for the “people’s” publications, fit in very well. This similarity between the ideologically conflicting discourses is extremely instructive. In the both cases, we are dealing with the artificially created reality models. This is not a game of imagination. Rather, this is a movement of chief editor’s marker, who edits the flow of facts with a bold hand and filters “non-format” materials and promotes “needed” facts onto the first page. Propaganda raises “the inhabitants of information myth”.

Average people treat the media as the key to reality. For an intellectual or an author, it is his job. Myth here is an estranged product. Correct selection of active symbols, a language simulation. “I am his creator, not his servant”.

Why in our conditions is it possible for journalists to combine their work both in the state-run and non-state media, or even both in Russian and Belarusian media? Why can authors move from the non-state to the official publications? Emotional remarks about “defectors” and “turncoats” in combination with calm commentaries by “traitors” themselves do not explain anything. We see a more rational explanation: the change of “residence” is possible because it does not touch on the author’s personality. He does not change his views. He changes a working place at the myth factory.

The argumentation and rhetoric of political texts by the both sides has remained unchanged for years. The “war of mythologies” has practically turned into the positional confrontation. Each side has already “covered” its readership, and does not actually have a resource for growing the audience. The set of additional attractions is boringly hackneyed. Sovietskaya Belorussia attempts to renew itself by changing the name to Belarus Segodnya (Belarus Today) and introducing innovations: crosswords, detective stories and a TV program. Belaruskaya Gazeta is also changing. What new? Ad insertions and a TV program. In a matter of development, Nasha Niva… places a TV program, too.

The previous ideological competition on the pages of newspapers has lost its momentum. Everything is said; there are no new slogans. It resembles a truly Mexican duel from Tarantino’s movies: two heroes level their guns at each other’s forehead, but do not shoot off. The ordinary sparring, the nerveless fight between the two yesterday’s heroes. And, the public gets bored and goes out to bars.

Of course, “the silent majority” does exist “without us”, as Valiantsin Akudovich precisely and rigidly put it. Let us have no illusions: the “silent” majority surely does without them, too. The Belarusian propagandist media myths are the ideologies without neophytes. They conquered their supporters long ago, but they are not needed to others. Even the most convinced optimistic democrat can hardly explain the recent fall of the rating of our number one media hero by the successful informational tactics of the “dishonest” media. The deterioration of living conditions is the opposition’s best argument for the simple man. The myth of the power is being destroyed today not by the myth of the opposition, but the emotional perplexity of ordinary citizens.

However, it is naive to assume that a discontented man in the street automatically joins the ranks of the “system opposition”. The opposition in its current form makes sense only in a tight connection with its ideological opponent. This is what the current crisis is based on. The opposition is being “aging” along with the decrepit authorities, and becoming similarly uninteresting to the public. One could say that today the significant portion of the Belarusian society in principle does not accept a propagandist discourse, regardless of its orientation. A simple man now satisfies his thirst for myths in the other formats, ranging from cinema through knight tournaments to the extreme sports.

What could be done in this situation? To search feverishly for a new national idea? To raise yet another charismatic leader? To get united immediately around the unknown name? To join the ranks of “informational partisans”? All these questions come from yesterday, the epoch of ideological bayonet attacks.

The true alternative to the totalitarian myth is neither a new “ideological mobilization” nor the monolith of “corrected and improved” state ideology. A truly democratic society offers a “choice of myths” to its citizens, meaning a diverse range of informational sub-cultures in accordance with the individual demand and the organization of your private life.

The myths of the power and the people make way for the mythology of personal success, decent life and creative self-realization. Do we want changes? We need already now to begin constructing a nonlinear (i.e. post-totalitarian and post-ideological) media landscape, to refuse from habitual “partisanship” and eternal claims on life, authorities and the country. We need to shape the image of a multidimensional thinking and lay out the basis of a new society and a future Belarusian “middle class”, which will search for its own “choice of fairytales” and will be able to pay for it decently.

Mass media: a mechanism for maintaining and ensuring a democratic society

Kjell Olaf JENSEN, President, Norwegian P.E.N. The responsibility of a free press

In many parts of the world, the Scandinavian countries are looked upon as models of democracy and human rights.

To a certain degree, this picture is correct: We are a happy corner of the world, maybe partly because no major powers seem to be very interested in what is going on in our small societies, maybe also because not very much is really going on. And on this year’s survey made by the UN, Norway figures as the one country in the world where living conditions are the best, followed by Canada, Sweden, Denmark and the USA.

Still, even our people did learn, some time ago, that political freedom, freedom of expression and other human rights were something one had to fight for. But this was 60 years ago, and it concerned my parents’ generation. Today, this seems to a certain degree to be forgotten knowledge. We are happy, so why care? The obvious answer to this question, “Why care?”, is formulated by the Finnish 19th century poet Runeberg, in a beautiful poem entitled “Paavo, the Peasant”. Paavo is a poor peasant with only a small field of rye somewhere in the Finnish forests. One year, the rye seems to yield a beautiful crop; but just before harvesting time, there comes a hailstorm destroying most of the corn. And Paavo tells his wife: Grind 50 % pine rind into the bread flour, so that we shall survive the coming winter. Every year, this scenario is repeated. Each year, the crop looks great, but then some calamity occurs — frost, hurricane, thunderstorm, destroying the rye; and every year, Paavo tells his wife to grind 50 % pine rind into the bread flour, in order to survive the coming winter.

But finally, one year, everything goes well, and Paavo is able to make a magnificent rye harvest. Now at last, we can make real rye flour for our bread, says his wife. No, says Paavo, you just grind 50% pine rind into the flour, for behold: Our neighbour’s field lies there, frozen, and he needs bread to survive the coming winter.

The second answer to the question “Why care?” when you live in an idyllic society, is less altruistic and maybe more realistic. If we do not maintain a continuous fight for our right to freedom of expression, it will die; a freedom, which is not used continually, will get lost. An emblematic illustration for this is the famous Lutheran priest Martin Niemöller from Nazi Germany and his laconic remarks: “First, they took the communists,” said Niemöller, “and I did not protest, since I am not a communist. Then, they abducted the Jews, but I did not say anything, for I am not a Jew. Afterwards, they arrested the catholics, but why should I bother, I am not a catholic? And when they came to get hold of me, there was, strangely enough, nobody left to protest”.

The Norwegian government established some years ago a commission under the leadership of the former President of the Nobel Peace Prize Committee, history professor Francis Sejersted, whose task it should be to reformulate the constitutional article guaranteeing the right to freedom of expression, which is article 100 in Norway’s almost 200 years old Constitution. The commission should find out whether or not there was any reason to change the wording of Article 100. They arrived at a conclusion which was dangerously erroneous according to my view, namely to leave unchanged the old idea that the right to freedom of expression should be granted by the Parliament since it is essential for the maintenance of a free society. But if this is the case, the Parliament may also, any time, decide that the right to freedom of expression is no longer essential for a free society and abolish it. Meanwhile, if this right is defined constitutionally by what is useful for society and not by some sort of divine or natural law like the French Revolution’s Déclaration des Droits de l’Homme et du Citoyen, it would not be possible for any given Parliament to abolish it.

The Norwegian Commission for the Freedom of Expression, as this commission was called, also stressed the importance of having a continuous debate. The debate, if we want to keep our right to freedom of expression and a real democracy, is viewed to go on in what the commission called “the vast public space”, in which the whole population has a right — and a duty — to participate. This space, or this permanent forum of debate, is defined, managed and governed mostly by what we, a little derogatively, call the mass media, which puts an extremely heavy responsibility on these media, both on the written press and on radio and television. (Maybe on the Internet users as well, but since Internet is neither edited nor published by anyone, the responsibility in this case falls on every individual user of the medium.)

So far, everything seems quite logical and without problems. And yet, when we take a closer look at the media in our free society, we immediately feel that something is very wrong.

I come more or less directly from the International Book Fair in Frankfurt, where there were, as always, interesting and essential debates all over the place for a week, also concerning the right to freedom of expression and how to conserve a free society. Little of all this was reflected in our Norwegian media, and mainly in the smaller newspapers, magazines and early morning and late night programs on the radio. One of our largest newspapers, priding itself of being a cultural paper caring for the right to freedom of expression on which it lives, had three journalists at the Frankfurt Book Fair. Excellent. But these journalists spent three days on following one Norwegian publisher around everywhere, reporting on all his doings. The reason for this peculiar interest in a small publisher was that he had just published a book written by the Norwegian King’s young daughter, the Princess of Norway. Her Royal Highness described in this book her marriage ceremony — an event that had already been most plentifully covered by the media at the time. This was seen as more important than all other events going on at the Book Fair.

Some years ago, Moris Farhi visited Oslo. Some of you have to know Moris Farhi — he is a very interesting novelist and essayist. And at that time he also was the Chairman of International PEN’s Writers in Prison Committee. He is a Jew, born in Turkey, half Greek, with family roots in Egypt and Lebanon, living in London as a British citizen. Briefly speaking, an international figure of the highest interest for “the vast public space”. We arranged interviews by several interested journalists. But in some of the main Norwegian newspapers we met a problem. Yes, the editors saw the point and understood why they ought to be interested in. The problem was, however, that Monica Lewinsky was visiting Oslo at the same time, promoting the book about her eventual relationship with then president Bill Clinton. So, all the journalists were busy with a person much more interesting and important than poor Moris Farhi. Television, both public and private: same thing.

This begins to resemble the society described by Aldous Huxley in his famous novel from 1934: Brave New World. In Huxley’s society, no repression is necessary, because everybody is conditioned to think that the existing society is wonderful, and that they all are extremely lucky to live in just this society and to have just this position in this society. All literary classics, with Shakespeare as the foremost example, are banished: “We are not interested in such things”. Instead, citizens play stupid ball games and drug themselves. The American professor Neil Postman approached the same question several years ago, by calling his most well-known book We Are Amusing Ourselves to Death. In this book professor states, among other things, that American university students today are not able to concentrate their attention for more than 20 minutes at a time, this being the average time between two publicity spots in most American television channels.

In Aldous Huxley’s society, there are no expressions worthy of the name. And what does the right to freedom of expression mean, in a society where there are no real expressions because all meaningful expressions are deemed to be “unnecessary” or not to be funny or “cool” enough?

This is where the activities of many of the larger media in the West may be bringing us today. This is what may happen when the media do not know their responsibility in a free society, namely to be a watchdog for the society. This may happen, if they do not scrutinise the society continually and put it under continuous debate, as the Danish literary critic Georg Brandes said more than 100 years ago. In the post-communist societies, you know from personal experience what George Orwell’s society from his novel 1984 would look like. Today, we have to guard our media against the danger of falling into Aldous Huxley’s trap, amusing ourselves to death.

Do you remember Homer’s episode about Scylla and Carybdis, from the Odyssee?

Alexander PATUPA, Belarusian P.E.N.-Center, Center for Studies of the Future. Mass Media and Controlling Mechanisms

A social organism can count on a successful evolution only on condition of being exposed to a powerful controlling and correcting mechanism. In other words, one needs to detect errors on time and correct the behavior promptly in order to scale down their consequences. Obviously, the traditional branches of power play a huge role in shaping and functioning of the controlling mechanism within the society. The famous system of checks and balances between the parliament, the government and the judiciary is an important element of this mechanism, which ensures not only the viability of democracies, but also their high efficiency at the background of all the other, more rigid, state system models. However, in highly-developed yet complexly-organized societies, the above mentioned mechanism is being considerably strengthened, while its concentration in the field of the state gives rise to temptation of creating a security belt around those at power. A state, which uses controlling and correcting levers and prevents everybody else from having access to them, risks to turn from the society’s steward sub-system into something self-valuable, which, of course, clears up the way for different dictatorial scenarios. It is worth stressing that in the span of the twentieth century, all the countries with now-flourishing democracies faced this problem. Some of the countries even had to live through all the consequences of the collapses of totalitarian dictatorships.

The modern western civilization found a brilliant way out of this situation through a certain denationalization of some controlling functions. They, in fact, passed a considerable part of those functions to non-governmental structures. This, in my opinion, outstanding discovery of the second half of the twentieth century provided for both the intensification of progressive evolution and the strengthening of liberal and democratic tendencies. One can say even more pathetically: it brought democracy to a new quality level. It was this very process which, along with the massive introduction of electronic information systems, allowed the media to become what they currently are, and to head to their global future. It is important, however, to understand several essential aspects of this new situation.

Firstly, media are chiefly an intermediary amplifier, used by different social groups. In this regard, for instance the fourth estate is realized in close interaction with the fifth power: analysts. The latter circumstance plays a special role. A sharp strengthening of the modern mass media is connected with electronic systems of relaying and receiving information. In the epoch of print media, people could receive only the yesterday’s or the-day-before-yesterday’s news from foreign lands. Radio and especially television allowed them to feel themselves present at the site of events however faraway they are developing. Media have come from the past into the future and have existed in the real-time mode. Intensive interaction with analysts allowed the media to penetrate into the future. Viewers and readers are of course interested to know what happened earlier and what is happening now. But, their curiosity grow a hundred times stronger, if there appears a possibility of looking into tomorrow. What starts to work here is a certain dominant in our social and cultural genes, which allow us to design prompt scenarios of the future. This is our major specific advantage that turned Homo sapiens into “the king of nature”. And now, in the “choice pressure” epoch, this very skill helps us in our decision-making in the situation, when the social system has sharply become more complex.

Media engage with party and union leaders, scholars from different fields, business interests, human rights activists and religious figures. In other words, all those who want to make their contribution to the implementation of the controlling functions and to raise at the same time their rating in the political, scientific or any other market. Every concrete medium, of course, may head towards a certain self-sufficiency by including, say, serious analytical groups into their structure and/or reflecting constantly the views of a certain party. And what is more (many believe what is worse!), they head towards reflecting extremely transparently the views of their founders and/or permanent donors. However, the latter is especially likely to narrow the audience in our pluralistic century. The primitively designed suggestive machines lose a thinking consumer very quickly.

The problem of independence of the media is closely connected with the latter. Strictly speaking, I am talking about the independence of journalists, which can emerge only in a sufficiently developed market situation with a great number of competing mass media in place. In such situation the demand for good professionals appears to be higher than the one for the product by straightforward and importunate media owners. It is understandable that under the total state monopoly of, say, the Soviet type, independence is simply incompatible with the legal professional work. However, even in a non-monopoly situation, the state-owned media are, in my opinion, the atavism, which still exists in a number of highly developed countries in the form of state-owned television and radio channels. But, the problem here lies in the specific assessment of electronic media as an informational weapon, which I will touch upon in a greater detail below.

Unfortunately, the issue of state-owned media is often linked in this country with the problem of state financial support. It is assumed to be a common knowledge that when supporting this or another mass medium, the government is expected to have directly or indirectly at least some of the founder’s rights and influence decisively on the chief editor’s policy. However, this is nothing but a typical delusion of neo-Bolsheviks, who sincerely consider themselves as sponsors of not only the loyal media, but the whole nation, in general. In a civilized sense of the word, financial support to the media is a budget line in the framework of the law. Such situation looks justified, when an authoritative public commission, with bureaucrats playing only their assigned technical and bookkeeping roles, controls distribution of such financial support.

Finally, it is important to realize distinctly the dangers coming from the media. Simply speaking, it is important to understand that there should be general rules of how to handle weapons, including the informational one. The universe is organized in such a way that substance and energy parameters of the cudgel as the instrument of labor and as the combat arm are the same. One and the same carrier rocket is able to deliver a communication satellite on the orbit and a megaton-strong nuclear warhead onto the neighboring continent.

Media are the most powerful and already global suggestive generator. The human being’s psychological defense from suggestion (so to say, the anti-suggestive immunity) is not designed to endure such a powerful energy of influence. As for the pace of necessary adaptation, this question is poorly studied yet.

At the same time, the fact of psychological influence on human beings by information organized in a certain way is obvious. A deliberately composed news video row, for instance, can produce a remarkable influence on the mood and even health conditions of viewers.

The role of future-oriented programming — the influence on television audience (readership, too!) by well-prepared scenarios of developments of given events — is studied considerably less. The beaten-off example — an advertising sermon (all who believe in my words will be saved in paradise, yet those who doubt them will be doomed to judgment and eternal hell, etc.) — has still been attractive to a huge number of people, who sacrifice their property and put their faiths to religious commercial cheaters. There are certain problems with the modern products of think tanks, too. The mass audience is naturally not always prepared to perceive concentrated system scenarios. Roughly speaking, similarly not every human being can and is ready to cope with the influence from a powerful energy source. If we take into account, that with the increased pace of civilization development, the role of think tanks and the forecasts generated by them is swiftly increasing, while the media will demonstrate more and more actively the models of tomorrow’s world system, one can imagine that future-oriented programming represents one of the most serious challenges of the twenty-first century.

In its extremely narrow projection, the problem of informational weapon is linked with a quite sensitive topic of the freedom of speech in the field of personal or group criticism, or, if you wish, the freedom of critical word. In principle, one could use here a popular rule: “your freedom ends five inches off my nose’s tip”. However, the problem is that with the vulgar application of this rule, the media would not be possible at all to carry out its controlling and correcting functions, which are useful for the society. One should clearly distinguish here the critical statements against a subject as a physical entity and a subject as an institutionalized person. State and public figures, renowned writers, singers, etc. have the role of the latter in this case. In other words, they are those who have deliberately taken up a special social mission and who are associated, to a large extent, with a certain social institution. This measure represents the most serious problem. Formally, any criticism can produce a negative influence on personal image and lower its rating. Simply speaking, it can defame its honor and dignity. But, the lack of criticism is even more dangerous. And, the higher status a person has, the greater danger exists. The person also is expected to sacrifice a part of its private life. Such is the payment for being able to rise up the hierarchical scale. But, the question emerges: what part? How can one draw an optimal border, beyond which something completely private and absolutely untouchable begins. This problem will continue to keep lawyers busy for a long period of time, and the solution to this problem yet lies in the field of moral competence of each concrete journalist. It could be good to simply turn to the deep Christian idea: do not do anything to your neighbor what you would not want for yourself. But, it is very difficult to design a person, which stands far away from us. It is always easier to consider it to be an aggressive alien and deal with it in accordance with the reaction of glands and the sum of the fee. Of course, very few VIPs here are able not to use their whole arsenal of measures, including their own powers, for the purpose of allegedly necessary defense.

The majority of the views presented above presuppose the existence of a civilized situation of a democratic society with its shaped and progressing political and legal space.

Under another scenario of the societal development, when a setback or a backward phase transition to totalitarism takes place, many positions change their sense. The state is advancing, and the islands of independence are going under water.

The state-owned media along with the state’s analysts are openly used as a one-target informational weapon. They are simply being turned into a supplement to the real power, which can be described as something like a squared trunk instead of branches, very convenient for being “decorated” with barbed wire and bars. Society is being turned into a voiceless servant of the government, deprived of any rights. And, the corresponding media become the means of mass idiotization, while their analytical partners under the guidance of ideological front soldiers (not any longer the analysts) become the crematories of the future…

Belarus is a concrete example. This is the country, which demonstrates with nearly a laboratory accuracy the restoration of many elements of a totalitarian society. The accumulated experience may serve as the basis for a manual about the role of mass media in the fight for preserving the controlling and correcting mechanisms, or basically, for a civilized future of the country.

The above mentioned mechanisms had been thoroughly dismantled in the state system of Belarus by late 1996, when the president found himself free from any control by the legislature and the judiciary. Opposition parties were forced out from the power structures together with the transformed Supreme Soviet into the National Assembly, which represented nobody. The remaining deputies represented less than 40% of constituencies. The third-sector structures — the non-state media led by the Belarusian Association of Journalists, the Belarusian P.E.N., human rights and entrepreneur groups, and think tanks — attempted to take up the controlling functions. These four groups along with the opposition parties and independent trade unions, which also found themselves within the third sector, made up the nucleus of active resistance. The independent media, being a intermediary amplifier, which worked for all mentioned groups, found themselves in an extremely dangerous situation, not only in connection with the direct pressure from the authorities, including the forced closure of several publications, criminal prosecution of journalists, etc. Over the past several years, both the internal and — what is especially curious! — foreign financial support have been monotonously decreasing. A strange logic of several solid donating foundations led to the situation, when many influential non-state media permanently found themselves in the situation “between life and death”. The operation of their editorial offices in the course of considerable periods of time turned into a heroic deed for the sake of supreme aims.

Well, the logic is not that surprising, if we take into account that in the process of democracy teaching in Belarus, the specific gravity of fourchetology always remarkably outweighed a serious analysis of the local situation. Due to the lack of serious model-building (and even an order for it), teachers would often successfully take use of extremely irresponsible and incompetent consultations by either their trustees or the “white noise”, which was produced during numerous allegedly expertise-based roundtable meetings.

Meanwhile, owing to their special role the independent media should accumulate the sufficient internal and external support. The weakening of the independent media leads to the collapse of the whole inner system of distribution of the controlling mechanisms. In a more global sense, it leads to the destruction of the demarcation line of the world democratic community, which the structures of civil society in Belarus have yet managed to maintain.

Mass media: a forum for public debates and belarusian reality

Valer BULHAKAŪ, Chief editor of “ARCHE” journal, Belarusian Association of Journalists, Belarusian Collegium. BELARUSIAN MEDIA COVERAGE OF BELARUS—RUSSIAN INTEGRATION

To explore this topic, it is important to answer the question: what “Belarus—Russian integration” means and when it started to count off. It would not be right to impute the honor of “the first Belarus—Russian integrator” to the first ever Belarusian president Aliaksandr Lukashenka, as integration initiatives were first voiced by the Belarusian side in the media long before the summer of 1994. At the same time, it is worth noting that the integration rethoric itself has not changed a lot over the past 10 years.

Immediately after Belarus gained independence, the Belarusian state-owned media began to spin off the topic of integration, portraying it as a matter of paramaount importance for the survival of the Belarusian economy and Belarusian state, in general. This idea is stressed very much in the interview given by the then Belarus Prime Minister (Viachaslaū Kebich). Already during a visit to Moscow in July 1992, Belarus premier did not rule out a possibility of creating a confederation between Belarus and Russia, had such a form be required by economic relations between the two countries. Mr.Kebich’s further integration game as well as the nature of his political rhetoric was sufficiently predictable. In a March 1993 speech to the heads of executive committees of municipal and distgrict Soviets of People’s Deputies, he was callling to create an economic union in the framework of the Commonwealth of Independent States (CIS).

Simultaneously, the Kebich government spoke out in favor of Belarus joinining the CIS Collective Security Pact, a security grouping of former Soviet republics, founded in 1992. Kebich backed the idea, arguing that it would allow the Belarusian military complex to work for the Russian military market. In the autumn of 1993, he also voiced the idea of creating a single currency zone together with Russia.

The only considerable difference between the pre-summer 1994 situation from the situation after Lukashenka came to power was the lack of consensus on the question of Belarus—Russian integration. The most consistent opposition to Kebich on this issue came from the then speaker of Belarus parliament, Stanislau Shuskevich. By the way, in an interview to the 19 November 1993 Zviazda daily, he reasoned the need for rapprochement with Russia by hopes that it would push the Belarusian government towards reforms.

According to Belarusian media reports, Shuskevich doubted the need for cooperation with Russia in the military field and was condemning Kebich’s initiative of Belarus joining the CIS collective security grouping. Shushkevich also was very doubtful about the idea of economic union with Russia, especially the part that dealt with creating a single (Russian) currency zone.

The pursuing of his own political course ended disgracefully: Shushkevich was ousted from the post of parliament speaker. This, however, cannot be said about the nature of his political rhetoric regarding the Belarus—Russian integration. The pro-democracy politicians would later pick up Shushkevich’s rhetoric, and the independent media started to circulate the typologically similar views. Right after Sushkevich’s resignation, Kebich started out his presidential campaign, highlighting the topic of Belarus—Russian integration as a priority. Kebich’s statements of that time almost match the later rhetoric of Lukashenka. On the eve of the 1994 presidential elections, Kebich gave a pro-Russian interview to newspaper Pravda. The crash of Kebich’s election campaign and Lukashenka’s victory led to the situation when representatives of the official authorities tabooed any criticism against the Belarus—Russian integration in the state-controlled media. The taboo has lasted almost until 2002. Simultaneously, the pro-democracy independent media took a critical stance on this topic.

Shortly after his victory, Lukashenka said in an interview with Narodnaya Gazeta: “I am for the sovereignty of beloved Belarus, but without borders or custom controls with good neighbors, Ukraine and Russia, in the first place” (Narodnaya Gazeta, 1994, 18—20 June). Lukashenka was, indeed, more pragmatic than Kebich in some issues. For instance, after his election, Lukashenka refused from the idea of the single ruble zone with Russia. At the same time, already in October 1994 the state media disseminated his statement saying that Belarus should not have “relations (with Russia) of the same level as it was going to have with the countries of the far abroad”. In a March interview to Narodnaya Gazeta, he noted: “The strengthening of our ties with Russia is the fundamental factor of pulling the country out of crisis and stabilizing many other aspects of the republic’s domestic life. I mean the politico-economic, social, historical and moral aspect, which is directly connected with the 50the anniversary of the Great Victory (of the Soviet Union in WW II) and the restoration of the historic community of Slavic nations. To refuse a deep notional significance of this agreement means disrespect for that historical past and the present, with which brotherly Belarusian and Russian peoples lived live and will continue to live” (Narodnaya Gazeta, 1995, 23 March).

Both under Lukashenka and Kebich, the repertoire of integration rhetoric has remained traditional: it is stated, that “friendship with Russia is a guarantee of our country’s sovereignty”. Lukashenka a little bit updated his integration rhetoric in the second half of 1996, when he said that in Belarus “the Russian-speaking population feels itself like in the former Soviet Union” (Narodnaya Gazeta, 1996, 15 November).

The thesis about the equality of Russia and Belarus in a new union was part of the then Belarusian propaganda in order to play down even the possibility of Belarus’ incorporation into Russia as a separate province. As Zviazda wrote in early 1997, Lukasenka stated about it at the top of his voice during a meeting with the delegates to the Minsk-hosted 3rd Congress of the Peoples of USSR.

For some time, one could observe a balance in the state media between the full-steam-ahead integration propaganda and the full-steam-ahead independence propaganda. That fragile balance was destroyed in July 1999, when Lukashenka emotionally accused the Russians of sabotaging integration decisions: “We…have made a great mistake, having declared the multi-vector approach of our foreign policy, yet making an extreme heel eastward. As a result, we can lose a lot in the long-term perspective” (Belarusky Rynok, 1999, ¹ 26, p.4). A new sub-topic emerged in the integration topic: the Belarusian regime wants to integrate not only with Russia, but with Ukraine as well. In the autumn of 1999 the then Belarus Foreign Minister Ural Latypaū told Belaruskaya Dumka that it would be better for Belarus to unite with Russia together with Ukraine.

Developments around the Belarus—Russian integration attained a new quality after Vladimir Putin was elected the Russian president. The new Kremlin administration staked on the Russian economic dominance in the former Soviet countries and at the expansion of the Russian private capital into those countries. Belarusian and Russian economic elites got into a conflict, caused by the Russian capital’s plans to put under their control the strategic industries in Belarus. In May 2002 Lukashenka stated at a session of the Parliamentary Assembly of Belarus—Russian Union that the real use from Belarus—Russian integration was “almost invisible”. The question of introducing the Russian ruble on the territory of Belarus remained very foggy, too. Already in December 2000, Lukashenka hinted in Respublika that this question was far from being resolved.

The state-sponsored media played the integration card with a far greater enthusiasm during the last year’s presidential elections. Lukashenka actively turned to this topic already in May 2001 in his speech at the 2nd All-Belarusian Congress.

But, right after the elections, the nature of integration rhetoric in the state-sponsored media drastically changed. In December Lukashenka stated through the central media that Belarus was prepared to integrate with Russia as far as Russia was ready. In 2002 the previously designed formula — “full integration and full independence” is living through a crisis and nearly collapses amongst the Belarusian elites. It even has become trendy among the government officials to confess their adherence to Belarusian independence as well as their understanding of the need to revise the previous policy towards Belarus—Russian union.

Mikhas TYCHYNA, Belarusian P.E.N.-Center. THE STYLE OF JOURNALISTIC PUBLICISM AS A BASIS FOR PROSECUTION IN COURT

It is perhaps surprising to reflect on such marginal phenomena as the style of journalistic publicism at the time when political situation is dictating its game rules and is not taking into account the details. The disinterested, “pure” opinion in such circumstances is always an illusion, an escape from a real situation or even the exclusion of the conditions for such an opinion.

However, modern journalistic practice once and again reminds us that the pressure of the “grand” political field has its limits. Eventually this pressure encounters the border, beyond which everything depends on the natural, autonomous existence rules of a modern intellectual, who has interest in events, strives for independence and has the feeling that “the common case” is feasible. The autonomous existence of an intellectual (journalist, writer, scholar), which envisages orientation to inner criteria, gains a status of the efficient weaponry in the fight with the social evil. That is why the authorities, which tend to control everything, eventually dared to declare war against the language.

But, I am not yet talking about the language in general. What I am talking about now is the style of journalistic publicism as well as the cases when style serves as grounds for prosecution in court, requiring a literary and linguistic expertise. There emerges a new profession of literary expert, which does not deal with the traditional fiction, pushed at the background of public interest. Rather, it has to deal with such a phenomenon of the contemporary cultural life as a new journalism. The new journalism gave birth to a new language of describing events, which in return has remarkably changed our reality. This process is not complete yet; it is moving hard, but the model of virtual Belarus is gradually attaining its image. Authorities, which regard independent journalists as their main enemy, readily take use of the problems of growth and age of the new wording for the sake of self-assertion.

Based on my practical experience as an expert, I think that we have gone through three stages in the making of journalism, which can be labeled as golden, silver and bronze stages. Of course, on condition that we keep our sense of humor in place. I think we are quickly approaching the Iron Age of Belarusian journalism, when all the media will be following Belarusian Television (BT) and presidential daily Sovietskaya Belarussia (SB) as a role model, just like copying news program Vremya and newspaper Pravda in the Soviet times.

The first (“golden”) age (1989—1996) was marked with impetuous (and chaotic) heyday of the media, with dozens of talented people emerging and the controversial processes of pushing away from the previous new language and the birth of the modern language. The power, genetically linked with the Soviet times, naturally recognized writers as potential enemies. It was at that very moment when they set up a trial of Svetlana Alexievich, the author of the documentary book titled “The Zinc Boys”. During the proceedings, the court invited literary experts, myself included. The experts had to start again a campaign against illiteracy in the field of fiction, as almost every recent Soviet citizen routinely considered itself a literary expert and did not assume that the language of fancies was intended for an advanced reader. Particularly, we had to explain the basic truth: 1) that the “documentary prose” is the “fiction prose”; 2) that a documentary author has the right to literary fiction (deliberate selection of facts, a conceptual text construction, etc.); 3) that the literal restoration of an oral narration by heroes is impossible on paper; 4) and finally, that trying a writer for her works resembles the repertoire from the absurdity theater.

Another case, that of Slavamir Adamovich, displayed that the authorities had finally detected a weak link amongst the literary ranks and found the way to show writers their place. However, they did not take into account the reaction of the international literary community and the role of International P.E.N. Nevertheless, the decisive trial, after which an imprisoned poet was released having spent 10 months in jail, was carried out instructively. Literary experts, who were immediately downgraded to the rank of witnesses, were questioned with partiality during the trial. We were talking only about the poem for maybe over two hours. The prosecutor got so interested in the problems of literature, that apart from routine questions like whether the text in question had anything to do with art, he was asking about what poetical tropes the author of the notorious poem used.

It was quite clear that this method of putting pressure on the free press led to a deadlock. Attempts by a Shkolnikaū to claim $1 million from Peter Byrne, director of Belarusian Soros Foundation, for alleged libel, ended funnily enough. Experts from the both sides competed with each other trying to figure out the stylistic nuances of the word “vot” (“well” in English), repeated three times (“vot… vot… vot…) by the defendant during a television program. In fact, that meant one thing only: that the speaker did not speak the Russian language quite well and was searching for a correct word. In reality, he said the following: “…It does not matter to me or to the Foundation, who will apply to the Foundation for grants. The Communist Party or Mr. Shkolnikaū or anybody else might do it, too… Political views do not matter in this case”. Well, these were the stylistic connotations, which were solving the question of whether Mr. Shkolnikaū would be a millionaire or not.

In the second (“silver”) age (1996—2001), “new journalism” did not go through their best times, either. It is characterized by the attempts to knock the state-employed and non-state journalists together on the legal field. The former, feeling that they were becoming a laughing-stock in the eyes of the public, opportunely refused from probes in court, while the latter had to defend their honor and dignity to the very end. Those cases were widely covered in the periodic press and remained topical for quite a while, so I am not mentioning them today. I will only note that literary and linguistic expertise was required in those cases, too. For instance, I had to explain to the plaintiff that the expression “I was under pressure for two days” does not contain any intention to degrade anybody, and that he was exaggerating his personal role in the public discussion about the results of the 1996 referendum.

In the stirred atmosphere, when society was split into two parts, the sides inadequately perceived the usually routine expressions in the spoken language. Debates between personalities were easily transferred on the field of political accusations, insinuations and personal insults, and attempts to demonize a competitor as the chief culprit of all the country’s problems. There were also suggestions heard calling on the “competent bodies” to “chill down the libelous passion” of journalists. In short, they actively used the beaten off set of methods, familiar from the Soviet times, in order to discredit independent journalists both as individuals and professionals.

At the time, authorities tested other means of political, economic and moral pressure, namely, the different provisions in Penal Code. Although the referendum had already taken place, authorities started harassing all those who had openly voiced their position during the pre-vote campaign. For example, six months after coming out, the publicist article “The Gospel from Lukavogo (the Evil) by Alexander Starykevich in the 17 September 1996 Svaboda newspaper was considered as “the call to instigate social intolerance or hostility”. The lack of acceptable legal practice and criteria as regards the notions “social intolerance” and “hostility” again required a literary and linguistic analysis of the article. It turned out that the text did not even hint on any social communities or groups in the strict sense of those notions. And the named “groups” could be referred to with the expressions like “social stratum — hereditary slaves”, “political carpet-baggers, who seized on power”, “the most served out”, “accomplices”, “the leftwing and rightwing”. It means that there were no grounds for charging a journalist. In the article, the talk was about the communities, united on the basis of ethical and moral principles, between which tension, not the confrontation, is possible. In his article, the journalist was addressing every voter and his responsibility: “In this situation, everyone will have to make a personal choice…This is exactly the case when the scales can be pushed this way or another by the actions of literally a couple of persons”. The “slow-down reading” method (R.Bart) brought about its results.

Entire organizations felt degraded by the independent press. Somehow they got this feeling only six months after the publication came out. I am talking about the charges put out by the Minsk City Police Department against Belaruskaya Delovaya Gazeta (BDG) over the articles “Who Will Punish Uniformed Bandits?” and “The Silence of Belarusian Lambs”. Similarly, in the Soviet times “veterans”, “generals”, “firefighters”, “sportsmen” would pump the editorial offices with collective letters if they came across the name of a fellow hero who was at fault. Finally, policemen burst out defending themselves because they were policemen and that’s why untouchable. While preparing an expert evaluation, I reflected on the absence of a concrete object, the ambiguity of using the word “bandit” in the context of the article. The use of the word was actually caused by moral condemnation of concrete actions by “people in police uniform” and aimed to give assessment of the event in order to improve the spiritual state of the society. We all felt degraded in that situation.

In the silver age, ordinary citizens found an interest in the possibilities of the literary expertise, too. They thus tried to solve their own material or moral problems. It seemed to Mr. Sudziloūsky that he was defamed, so he unwillingly exaggerated the extent of the journalist’s guilt in the article “Prosecutor was drunk”. Expressing his condemnation of those in power, the defendant used the verbs in the present tense form (“the authorities are behaving”, “are trying to make sure to put a hand on…”). At the same time, the plaintiff took a post at the presidential power “vertical” in the past. Thus, the predicate — a neutral part of speech — saved the journalist.

Back at those times already, they started mentioning more and more often the provisions in Penal Code, which protect the country’s number-one person, and applying them in court. The new epoch — which I call “the bronze age” — began.

Simply citing some Lukashenka’s paradoxical statements, which did not require comment even if taken out of context, were considered to be an insult. The famous collages (in newspaper Imya and A.Suraū’s book “U Pahoniu” (Pursuit) made readers laugh. The trials of this category could be rated as the most popular in terms of their frequency and efficiency. Finally, the authorities found a “painful spot” in the public consciousness, which rejected differences in interpretations, common for the style of publicism, and prevented any other incline than the accusatory one. Pahonia and Rabochy newspapers lost their cases. Despite being kept in the trial records, literary expertise as the last truth was simply ignored in the dispute between the sides. I will quote a chapter from the experts’ conclusion regarding the poem “Promised! Still Promising! Will Be Promising!” By the way, we again are dealing with the work of art.

By its content and the form, this poem in the ¹ 37 Pahonia issue is a typical parody, expressed in verse and perceived as a literary work piece. (The artistic level of the poem is another story). Parody is usually based on the deliberate lack of convergence between the theme and the style. In the given case, we are dealing with the high object (elections), expressed with the low style (“trasianka”). Deriding may be concentrated on both the topic (when stock phrases from the oral and written language are parodied: “good pay”, “proletariat”, “Mafia”, “to return deposits”, “birthrate”, “to maintain prices”) and style (tongue-tie, incoherence, the lack of diversity). By the nature of comicality, this parody can be attributed to the satirical genre with a certain transition into humorous genre. The main literary technique used here is the ironic imitation of the ridiculed object, caricaturing and exaggerating tits features o the extent of absurdity in order to achieve the comic effect. In this case, parody is perceived as a means of election campaign. Mimicry takes place on behalf of the political opposition, which, naturally, stands against the official position and works to use the weak spots of the latter. The talent of speaker, who is able to convince a listener (by what means is another story), is opposed here to the talent of unnamed satirist (artistic level is again a separate story). The usage of parody is explained by the intense political struggle, when the topicality and resourcefulness are valued the most. In the text, the author does not mention the name of the parody object, yet indicates it in the rhymed epigraph. The work is perceived as a means for creating the image of the “beloved candidate”, who can among other things also recite poems. Lukashenka is known not to speak in verses, though he reads the poems by Vasil Bykaū, as we have learned.

In the versed parody “Promised! I am promising! I will be promising!”, the author creates an artistic image, in which readers can recognize, or maybe not recognize, concrete candidates, who give out election promises and speak a specific language, aimed at various recipients (folks, proletariat, Mafia, women, lawmakers, the poor, journalists).

I would add to the above that the only thing it is worth reproaching the journalists for (surely, I did not do that in my literary expert evaluation) is their distrust in readers and their shrewdness. This is the reason for overexposure, understandable in conditions of election war, mounting the heat and using the epigraph, which mentions the object, etc. In fact, I level my reproach to all of us, who are learning the new language of journalism, and by creating it, create the future society, where, let us hope, the First Amendment will be passed here and there will be no need for literary experts in courts.

Semyon BUKCHYN, Belarusian P.E.N.-Center. THE PROBLEMS OF CULTURAL LEVEL OF THE BELARUSIAN PRESS

In the current social and political situation in Belarus, it is obviously easier, and probably, more important to discuss not the questions of journalistic culture, but the ways of survival of the non-state press. Yet, I am going to focus on the problems of cultural level of the non-state press, in the first place, since the essence of our state-owned publications is — I will quote Russian writer Shchedrin — something which lightens up “the road of faction, mental disquiet and lies with a fume-emitting torch”.

However, let us not flatter ourselves as regards the non-state press. Look at non-state newspapers in the first half of 1990s. They were far more interesting, and — what is especially important — their cultural level was higher than the one of today. Of course, the time was different, the situation was different and authors were different. The current authoritarian regime has not only destroyed public aspirations. It has also brought the non-state press, which expressed those aspirations, to degradation. Who is making an independent newspaper today? A dozen of hired journalists, who have learned well or maybe not very well the Western media tradition, which separates facts from commentaries. Does it meet the readers’ interest? Allegedly, yes. There is a fact; there is a commentary.

However, the problem is that our reader is not a Western middle class representative, who scans through stock reports over a glass of morning milk. Our reader is still very much a Soviet-style reader, who seeks a “mind direction”, sympathy, understanding, and a contact. But, where would a publisher get authors capable of meeting this readers’ demand for a compassionate word? The principle of survival of an independent newspaper itself is based on clear exploitation of a dozen of employees.

Apart from diverse facts and commentaries, publisher in a Western market democracy offers readers the whole pages, where publicist can brush up his frolic and free pen, attracting readers with both the train of thought and magnificence of style.

Well, we have other problems, of course… Nasha Niva opened the most significant debate on relations between the opposition and the power, on the fates of national culture at the background of uncovered conflict between Belarus President Lukashenka and Russian President Putin. But, what is the result? Instead of taking these polemics out on a truly wide societal expanse, the editorial office resorted to squabble. However, the situation is crucial. The obvious ideology crisis along with the disappointment with the possibility of democratic reforms in the country have forced nationalists to seek bashfully the ways of cooperation with the power for the sake of some supreme aims. Those aims are described by Ales Arkush as preserving Belarusian identity, which he says is more important than Lukashenka’s “regime’s clashes with Belarus liberal opposition leader Anatoly Lebedko or the problems of Belarusian social democracy”.

Politics and culture, politics and morale… These problems are not new in history. They are not at all new to the Belarusian history. Let us recall the World War II, when activists from Belarusian national organizations took an active part in implementing the Nazis’ race policy for the sake of that Belarusian identity idea. If we do not forget that Mr.Arkush is calling to collaborate with the regime, the head of which openly spoke out his sympathy for Hitler, you cannot but observe a certain historical continuity in the actions of those worried about the fate of national culture. Clearly, cultural workers, who are part of literature and journalism, do not have to go to barricades. However, there is a degree of disgust, which keeps you away from the “sinister” authority, and this criterion should guide us all.

Meanwhile, there is a clear diversity of orientations ranging from those primitive nationalistic ones to enlightened national, and cosmopolitan and liberal ones. To display this spectrum, to identify what could bring at least partially all its components together, is the most important work of independent press. For, we have no other forum available for the exchange of opinions. But, how could we do it, if allegedly tolerant and pro-democracy Nasha Niva’s chief editor, Andrei Dynko rushes to make a reservation, when placing a response by Anatol Sidarevich to an article by Siarhei Dubavets, who had called to seek ways of interaction with the authorities? And, perhaps, he did not given the floor to the former, if his views were not shared by a significant part of intellectuals.

Furthermore, Dynko immediately pinned a label on “Marxist Sidarevich” very much in the spirit of the Soviet ideological brainwashing. The chief editor did not bother to disguise his frenzy denouncing the “Marxist”, who considered it impossible to cooperate with the current regime. Apparently, Dynko did not understand that it was inappropriate for a chief editor to take the floor in the very beginning of exchange of opinions, thus, violating a necessary objectivity. Newspaper, no doubt, has the right to speak out and voice its position. But, please do it in the end of a conversation, in a wrapping-up commentary, and do not thrust your solidarity with one of the sides in dispute on readers, especially in such a tactless and even coarse manner.

This is a definite indicator of our lack of newspaper culture. Although, let us be grateful to Nasha Niva at least for letting different sides speak out.

The importance of free press today is growing immeasurably, if we take into account that literature has lost its leading, yet to some degree artificially overstated, spiritual role in the society. The departure of literature from public scene occurred due to a number of reasons, its natural return to one of insignificant grounds in the system of cultural values seeming to be a major one. However, quite a few former authors still regard themselves as “the lords of thoughts” or “nation’s mentors”, and, therefore, stubbornly urge the state to return their privileges. By the way, the mentoring role of literature in the Russian Empire became obvious only in the second half of nineteenth — early twentieth century. Beginning from mid-20s of the twentieth century, the power has used that role for its own purposes and has put an ideological yoke on the literature by giving it an unusual societal status, which turned writers into a special privileged class. Many still find it difficult to put up with the loss of those privileges.

The break-up of the Soviet Union uncovered the falseness of this status. It was natural for both the electronic and print media to come out in the foreground. Therefore, one can say about a certain replacement of literature by the press. The replacement took place, yet readers were palmed off with many rotten and second-grade products at the same time, not only because writers have failed to become journalists on a massive scale. Journalists have also lost a link with the literature, which used to allow maintaining a certain quality level even during the Soviet times.

While writing in Dlya Sluzhebnogo Polzovania (a supplement to Belaruskaya Delovaya Gazeta) about the pressure of the authorities on Ales Adamovich and Vasil Bykov in the Soviet stagnation and even perestroika times, Sergei Shapran used for some reason black-and-white colors only. However, the situation was far more multicolored indeed. Therefore, if the images of oppressors are not subject to a particular complication, then the figures of fighters and the time itself in reality are more diverse. One can, of course, say, that newspaper material is not a dissertation; that newspaper requires acuteness and intelligibility, sensation and, at the same time, a certain simplification. It is so, however, under condition this simplification did not create an image of simplified, and, therefore, distorted time. Does a reader need that?

What, in general, does a modern reader need? Reader is assumed to have a spontaneous bent for freedom. But, a Russian literary figure has recently stated in Literaturnaya Gazeta: “however unexpected it may sound, culture, literature and a human life, in general, have more important things than freedom. When a country is destroyed, and the ground slips away from under your feet; when aims (even though illusory and mythical) are given up, and everyone and all have to think about survival in a literary sense of the word; when there is neither time nor money for allowing yourself “a little extra” [spiritual values of a human being, its spiritual life, culture, literature easily get into the category of “a little extra”], then freedom loses its absolute meaning and vivifying force. It somehow becomes “unwanted” by the majority; it becomes a toy for the minority…”

If we agree with this not unfounded thesis and include journalism in the notion of “culture”, it turns out that journalism, too, is “unwanted” by the majority and a toy for the minority. The proof is scanty circulations of most of the newspapers as well as their desire to lure readers with risqué content and different kinds of yellowness, which is obvious on the pages of Komsomolskaya Pravda v Belarusi. The whole pages, devoted in this popular newspaper to lengthy discussions about the size of man’s pride, testify not so much to the victory over public sanctimony and the absence of forbidden topics as to “the triumph of meanness in a human being”, as Vasily Rozanov put it. In its turn, this “triumph of meanness” contributes to the lowering of cultural level. It is clear that one can and should talk with a young reader about everything. But, when an interview with the departed Viktor Astafyev neighbors with an “erotic” strip, I cannot but think about either deliberate or unintentional inflation of Astafuev’s word.

On the pages of the same Komsomolskaya Pravda v Belarusi we again observe a clumsy attempt to meet different reader preferences. Still preserved in the editorial office, the noble petrifactions like Inna Rudenko and Olga Kuchkina, still try to converse with Yury Lubimov and Mark Zakharov. But, they are successfully pressed aside by young sexually enlightened colleagues. There has been a sort of consensus of personalities between a journalist and a reader, with youth’s slang, a mandatory irony on the verge of cynicism and the loss of a common tact being a characteristic of the latter.

Whatever happens in the world — planes crash into the Manhattan Towers or a submarine sinks — this is just an occasion for a quick pen to brush up turning everything into a masterpiece, let alone heart attacks and infarcts, which have become a specialization of Komsomolskaya Pravda. The newspaper apparently finds it very difficult to conceal a sick passion for misfortunes of the others in combination with a fake intonation of “empowered’ spokesman of the people’s love to the distressed fame.

I am not a stranger to irony in my writings, either. But, I cannot but agree with “one of the last grievers for the outgoing Europe” (a quote from Susan Zontag) Emil Choran, who said that “irony is a privilege of those hurt. Every reason causing the irony speaks about a covert break-down”.

Nevertheless, was it only a societal breakdown, which called into being such journalism: grimacing, motley, illiterate and anti-cultural? There are obvious tectonic shifts in the modern history, under influence of which classical cultural values are drifting to some kind of a ghetto, which exists under the mask of a garden for aesthetic strolls. The three-century old history of literature is ending before our very eyes with a post-modernistic degeneration.

These are not the problems of spelling, literacy and culture. A semiliterate culture-lacking man from the street with all his cheap interests has rushed into our journalism. His appearance is a symptom of the time.

Siarhei ZAKONNIKAŪ, Belarusian P.E.N.-Center. X-RAYING THE INFORMATIONAL SPACE OR WHY BELARUS AUTHORITIES CREATED A LITERARY HOLDING

It is impossible in a short presentation to give a complete analysis of the operation of the media in Belarus and define comprehensively their influence on this society. I will stop at only some instructive moments.

First of all, I must admit that the Belarusian society, if assessed by the civilized world standards, is very ill. The first indicator of the illness is that it has turned out to be unprepared to accept and defend its independence and voice firmly its political will. It is still hesitating.

The reason for hesitation is obvious. For over more than three hundred years, our land was exposed to either a total Russification or Polonization, and then again to Russification, Sovietization and superinternationalization. As a result, for a huge part of our population (in several generations), Belarus remains as only a geographical expression, a place of registration, where they live, work, earn money, raise children grandchildren and grand grandchildren, and nothing more. They do not feel themselves Belarus’ sons and daughters or blood elements of the Belarusian nation both in the concrete and supreme sense of this notion. It does not even get home to them, that their belonging to the nation, which was suppressed for several centuries by Russia and Poland, yet which, thank God, has continued to exist, requires today — the times of easily gained independence — that every Belarusian express most actively their patriotism, responsibility for their fate and their future.

The talk here is not only about the native language, which, indeed, is the soul and the soil of national self-assertion. Many other negative things add up to the dramatic language situation, which also made a negative input to the current situation within the society. People’s character and behavior have changed. We observe increasing aggressiveness, boorishness, lies, intellectual and physical laziness, indifference, alcoholism.

My mother, who perceived extremely painfully all the ugly processes and negative changes within the nation, would often say with a bitter sigh: “We are living like in the Barbarian street!” While a child, I could not yet understand what sense she was putting in her description. Later, it became clear to me that the mother meant our main trouble: immaturity, instability, and uncertainty about the fate.

Belarusians live and behave themselves as if they are not on their land, where they are masters, but as if they are at a railway station. They are all the time busy waiting for a rescue train, which will arrive one day and take them somewhere into a stable and wealthy being. At a railway station, with all that fuss and noise around, one can steal, deceive, curse or beat someone heavily, knowing there will be no punishment. The train will come, you board it and that’s it — none will be the wiser! The current political fuss around the planned unification of Belarus and Russia deepens the railway-station mood, the feeling of uncertainty among our people.

Totalitarianism, unforgotten and still undefeated because primarily based on fear, prevents Belarusians from rising to their feet and believing in their own forces. Stalin used this human weakness fully and achieved what he wanted. He abused and “raped” millions of concrete people and the whole nations. Stalin still continues to rule our life from his grave’s darkness, as the current “local dictators” are copying his experience on the whole post-Soviet space. For, fear, just like physical diseases, is passed from generation to generation. An intelligent, honest and freedom-loving person gets lost under totalitarian pressure. He fears not really for himself, but for his loved ones, for the cause he began and what has become the meaning of his life. Let alone the notorious electorate. In a totalitarian society, the brainwashed and politically culturally and socially uneducated majority can be far more dangerous and despotic than a dictator itself.

The sick Belarusian society is exposed to a triple influence of the mass media. Why triple? Because, there are three currents in today’s informational space: Lukashenka regime’s propaganda mouthpiece, independent press and the Russian media.

The realities of the Belarusian life prove very explicitly that with all its primitivism in methods — blatant lies and populism, the regime-serving propaganda machinery affects a quite huge part of our society, keeping it stoned. The regime takes by its quality and massiveness, for it has all television and radio channels and both the central and local newspapers in its hands. But, it has recently become clear that this is not enough. Totalitarism stands no dissent. Having taken care of the most significant opposition politicians and factory directors, the regime is now heading towards a total cleanup of the whole ideological and informational space. It is aiming to place civil institutes, trade unions and others under its unconditional dictate. The cleanup has touched on almost everything: Academy of Sciences, universities, colleges, lyceums, gymnasiums, and schools. “Unreliable” specialists are fired from their posts. The independent press has faced an especially severe attack.

Literary publications have not remained without attention, either. In breach of the legislation and ethical standards, a “holding kolkhoz” named “Editing and publishing agency “Literatura i Mastactva” (Literature and Art) was created in place of literary magazines? Many people were surprised: “What kind of threat to the regime can literary magazines pose?” But, they should not have thought that way. The totalitarian bureaucracy began fighting with the Belarusian literature not today, but right after getting to power. It is worth recalling the massive attacks on the prominent writers, known both in Belarus and internationally, have not stopped in the state media for years. It is not accidental. Traditionally, the Belarusian literature, which at all times fought for the national dignity, for the creation of the Belarusian state and defended the ideas of humanism, truth and justice, enjoys attention and respect in our society. Even now, that just like in 1930s, the regime considers writers as “public enemies”. Meantime people tend to listen to the literary people’s word. That’s why, the authorities need to deprive them of the possibility to express their thoughts.

After the creation of the holding, literature has again found itself in the grip of censorship. Honest people resigned from their magazines in a manner of protest. Many writers took back their manuscripts and halted cooperation with the censored magazines. But, the regime counts on “taming” the writers. For the regime, it is important to display to the society that even the dissent have given up. Of course, just like in any other environment, there have been collaborators and traitors amongst writers, too. However, it is very instructive that they do not represent the basis of the Belarusian writers organization. The extraordinary 15th Congress of the Union of Belarusian Writers brilliantly demonstrated the unity of literary community, their unbound civil and patriotic position in defense of independence and sovereignty of Belarus, our language and culture. The congress also passed an important resolution and has become one of the most significant events in the society over the past several years. The writers have not put out the white flag, and will continue to take a firm stand in the future.

And now let’s talk about the independent media. Being under permanent pressure from the authorities and fighting for survival in this difficult economic and political situation, independent media have worked a lot, not only bringing objective information to people and shaping the public opinion, but also in the field of political, social, legal education of the population. The role of independent media in democratizing the Belarusian society can hardly be overestimated.

But, however it may be, I should take this opportunity to raise a very important for the independent journalism problem: the state of its national identity. I understand that this topic, never seriously touched before, is very complex and sensitive. I know I will face a lot of criticism, yet I will a take a risk.

The thesis that journalism always has an international nature and carries out a universally common mission — to bring objective information to the public — seems to be incomplete and lacking accuracy, because it does not take into account the important role, which journalism plays in shaping a nation and promoting national identity and constructing a statehood. You simply cannot do without it. Our journalism permanently run across specific national, historical, political, social, cultural and spiritual realities, which one should know and comprehend. Yet, our journalism often tends to avoid or disregard them.

I will take the language factor as an example. Our country is called the Republic of Belarus. Belarusians as the indigenous population make up the majority, or 78%. Under the latest census returns, over 80% of population called the Belarusian language as their mother tongue. Of course, calling it a mother tongue does not necessarily implies having a good command of it. But, this national progress within the society, which reveals itself even at the level of sub-consciousness, should seem to be strengthened and developed. However, nearly all the independent press is Russian-language. One can refer to the fact that many publications are determined by national features, which are expressed in the motives and topical approaches, and lexical specifics. Well, that’s true, but who can deny the indisputable: the Russian-language environment will inevitably leave its trace on the very essence of journalism. Some Belarusian journalists behave as if they are Russian missionaries or Russian correspondents in Belarus. Their language, thinking and assessments are all only Russian.

Independent journalism pays a lot of attention to empty events and good-for-nothing people, often sounding like a gutter press, filled with platitude. Is it really so important, for instance, how Eleanora Ezerskaya’s pet-cat Kazanova is feeling today? Otherwise, why are newspaper pages filled with the descriptions of his biography?

Journalist cannot be guided by the buy-and-sell categories only. The newspaper magazine and book market is neither journalism nor literature. The market, of course, keeps up the material existence of creators and ensures the movement of certain informational and spiritual values. The market converts those values into commodity, yet it does not create them. A true journalism is created by searching people, who are gifted and who are able to penetrate into the history, traditions, the character of their nation and into everyday routine, to the bottom-line of acute social problems. When reading some publications, I think it to myself: “Whose journalism is it? Who has created it, for whom and for what?” Many publications leave an impression that they were written not by real people, born and raised on this land, but by robots, which do not get hurt and do not see the current tragic state of the nation.

I would also like to touch upon the ethical part of journalistic trade. Since recently, one can observe a moral degradation in the work of some journalists and literary people. Furthermore, both those who write in the official press and those who contribute to independent newspapers match one another. To be certain of this, it is only sufficient to refer to the publications by Eduard Skobelev or Semyon Bukchyn.

As for the Russian media, the brainwashing of Belarusian society over the unification of Belarus and Russia has risen on a new level of barefaced impudence, boorishness and cynicism. On TV, radio or in newspapers, Russian politicians, lawmakers, analysts and journalists, often behave like arrogant merchants at a slaves market, where the Belarusian people are on sale.

I regret very much that with its deafness to national problems, our independent press often unifies with the Belarusian establishment, which pursues an anti-national policy, and with Russian newspapers, which promote imperial myths about the “single nation and the single language”.

All our journalists should think about what place they need to take in our national self-assertion and formation of the independent Belarus. One should not step forth both directly or indirectly against our own history, language, culture, and erode our national foundation and our statehood.

If we continue to live like at a railway-station, nothing good will turn out. Joining Russia will not save us, either. Time will pass, but there will be no complete assimilation of Belarusians, and the national idea of constructing our own independent state will be alive and topical. Like it happened in the history of other nations, which had been swallowed by empires, our children will have to correct a great and tragic error of their grand grandfathers, grandfathers and fathers, who were either brainwashed or busy playing political games. They will need a lot of time and effort for that. Isn’t it better to do everything necessary now, on time and without victims and blood-shedding in order to strengthen statehood and assert the nation for the sake of a stable and decent living in the future?

Ukraine, Lithuania and even the tiny Estonia can live independently; why don’t we? To what extent one cannot understand its people, does not sympathize with them and does not believe in their creative force and capacity, by leading them into non-existence!

Content

Мэдыі ў посткамуністычных грамадзтвах: аб’ектыўная інфармацыя супраць ідэалягічных скажэньняў

Мэдыі ў посткамуністычных грамадзтвах: аб’ектыўная інфармацыя супраць ідэалягічных скажэньняў Матэрыялы міжнароднай канфэрэнцыі, Менск, 18-19 кастрычніка 2002 г.

Кніга па беларуску

Прывітальныя выступы

Інфармацыйная прастора ў посткамуністычных краінах

Масавая аўдыторыя й ідэалягічны ўплыў: беларускі варыянт

Прапагандысцкая практыка: прэса й улада

Свабодныя мас-мэдыі, альбо інфармацыйнае забесьпячэньне функцыянаваньня дэмакратычнага грамадзтва

Мэдыі — форум публічных дыскусіяў і беларускія рэаліі

Кніга па англійску

Welcome addresses

Information space in post-communist countries: features and trends

Mass audience and ideological impact: Belarus case

Propaganda techniques: implementation practice

Mass media: a mechanism for maintaining and ensuring a democratic society

Mass media: a forum for public debates and belarusian reality