Паліталёгія. Асноўны курс

Прадмова ўкладальнiкаў

Гэтая кнiга задуманая як альтэрнатыва да традыцыйных уводзiнаў у палiталёгiю. Яе задача палягае перадусiм у крытычным i заангажаваным разглядзе цэнтральных праблемаў i асаблiвасьцяў пастаноўкi пытаньняў у палiталёгii, таксама як i тэорыяў, тэмай якiх выступаюць гэтыя праблемы, ды мэтадаў, пры дапамозе якiх яны дасьледуюцца. Выходным пунктам пры гэтым можна лічыць як вялiкiя палiтычныя пытаньнi i праблемы сучаснасьцi, у той меры, у якой яны зрабiлiся прадметам палiталёгii, так i цэнтральныя палi дзейнасьцi гэтай навукi. Расколiна памiж палiтыкай i палiталёгiяй, часам даволi глыбокая, такiм чынам павiнна быць калi i не зьлiквiдаваная зусiм, дык, прынамсi, пераадоленая.

У адпаведнасьцi з гэтым «Палiталёгiя» не прэтэндуе таксама i на поўны агляд мэтадаў, тэорый i дасягненьняў дысцыплiны. З часу свайго другога нараджэньня ў ФРН пасьля другой сусьветнай вайны палiталёгія сутыкаецца з iстотнымi цяжкасьцямi пры вызначэньнi свайго цэнтральнага прадмету і мэтадаў яго дасьледаваньня (гл. «Уводзiны», с. 13 i наступныя). Гэтай праблеме аддаюць належнае якія-любя ўводзiны ў палiталёгiю. Прапанаваная чытачам кнiга робiць гэта, iнтэрпрэтуючы тое, што, з аднаго боку, можа разглядацца як загана палiтычнай навукi — уласьцiвую ёй бесьперапынную дыскусiю аб тым, што ж, урэшце, можа лiчыцца істаю / паняцьцем палiтычнага: улада цi лад, ды часам заблытаную i супярэчлiвую шматстайнасьць нарматыўных i навуковых мэтадаў, якiя ў ёй ужываюцца, — з другога боку, як перавагу, якую нельга недаацэньваць, як адкрытасьць дысцыплiны, шматстайнасць дыскусiй у яе межах, плюралiзм падыходаў i вынiкаў. У гэтым палягае выходны пункт кнiгi: у якасьцi тэмаў бяруцца вялiкiя палiтычныя пытаньнi сучаснасьцi, каб тым самым увесьцi ў дыскусію дысцыплiны, якія часам ідуць паралельнымі шляхамі, а напару таксама i такiмі, што сьпярша разыходзяцца, каб пасьля зноў перакрыжавацца.

Гэта можна паказаць на наступным прыкладзе: Герфрыд Мюнклер у сваім разьдзеле пра мiждзяржаўныя i ўнутрыдзяржаўныя канфлiкты i шляхі вырашэньня канфліктаў выбраў вайну i мiр, дзьве палiтычна-юрыдычныя катэгорыi, у якасьцi вядучых паняцьцяў свайго дасьледаваньня. Дан Дынэр працягвае дасьледаваньне таго ж самага абсягу, але бярэ ўнiвэрсалiзм, iмпэрыялiзм i гегемонiю ў якасьцi галоўных паняцьцяў, каб дасьледаваць суадносiны палiтыкi i эканомiкi ў міжнароднай супольнасьці. Дзеля гэтага адна i тая ж падзея, напрыклад, вайна паміж дзяржавамі або вызваленчая вайна, трапляе ў поле зроку аналізу ў зьвязку з рознымi катэгорыямi і комплекснымі падыходамі — i атрымлiвае часам падобныя, часам адрозныя ацэнкі. Больш за тое: у выніку наявы розных катэгарыяльных узроўняў пры адным падыходзе тэматызуюцца такiя аспэкты праблемы, якiя пры іншым падыходзе на аснове тых жа самых катэгорыяў увогуле не былі б выяўленыя, — i наадварот. Гэта тычыцца амаль усiх разьдзелаў, зьбертых у гэтай кнiзе, што, натуральна, трэба разумець i як заклік у абарону плюралiзму мэтадаў у палiталёгii. Вызначэньне тэмаў i пытаньняў набывае найбольш выразныя контуры тады, калi да iх падыходзяць з розных бакоў пры дапамозе разнастайных мэтадаў у стараннай i адначасова крэатыўнай упарадкаванасьці.

Палiталёгiя, у адрозьненьне ад шмат якiх iншых навук, асаблiва ад прыродазнаўчых, значна больш дасканалых у пляне мэтадаў, — гэта навука, якая толькi часткова аўтаномная ў выбары сваiх тэмаў у тым сэнсе, што яна сама генэруе свае прадметы i праблемы пры дапамозе навуковых мэтадаў. Палiталёгiя ў шмат якiх дачыненьнях гетэраномная: тое, што стаецца ейнай тэмай, вызначаецца ня толькi ў экспэрымэнтальных лябараторыях. Палiтычныя i сацыяльныя працэсы стаўляюць новыя пытаньнi i прыводзяць да бясьсьледнага зьнікненьня старых праблем, вырашыць якiя палiталёгiя спрабавала доўгi час — i напару зусiм пасьпяхова. Наша кнiга iмкнецца ўлiчваць таксама i гэта: побач з такой хутчэй «традыцыйнай» тэмай, як гiсторыя палiтычных iдэй, падаецца ўзглядна «маладая» тэма — дасьледаваньне палiтычнай культуры ў межах палiталёгii, побач з пытаньнем пра стасункі дзяржавы i рынку — пытаньне пра стасункі эканомiкi i экалёгii i г.д.

Укладальнiкi аддаюць гэтую кнiгу на суд чытачоў, спадзеючыся, што ў ёй былі закрануты цэнтральныя тэмы сучаснай палiталёгii без прэтэнзіі на дасканалае цi вычарпальнае асьвятленьне гэтых тэмаў. Таму пасьля амаль кожнага разьдзелу чытач можа знайсьцi ёмiстыя сьпiсы лiтаратурных крыніц, у якіх якоесь толькі мімаходзь узьнятае пытаньне разглядаецца глыбей. У той жа час кожны разьдзел уяўляе сабой закончаны твор, якi павiнен дапамагчы зацікаўленаму чытачу сфармаваць паглыбленае разуменьне палiтычных праграмаў, паняцьцяў i пазыцыяў[1].

Франкфурт, лiпень 1985

Паліталёгія

1. Палiталёгiя ў Нямеччыне

Палiталёгiя пасьля 1945 году

Сёньня, калi палiтычная навука (цi палiталёгiя) трывала замацавалася сярод унiвэрсытэцкiх дысцыплiнаў, здаецца неверагодным, што палiталёгiя ў вузейшым сэнсе слова ў Нямеччыне iснуе толькi каля сарака гадоў. Першыя катадры палiталёгii былi створаны ў заходненямецкiх унiвэрсытэтах у той час, калi пасьля новага разьдзяленьня на землi пачалася фаза стварэньня Фэдэратыўнай Рэспублiкi Нямеччыны (параўн. Maier 1967, S. 192 ff). Тады гэтую дысцыплiну ўдалося ўвесьцi толькi праз значны палiтычны цiск, пераадольваючы супрацiў унiвэрсытэтаў. Шмат якiя факультэты бачылi ўва ўвядзеньнi новага прадмету бесцырымоннае ўварваньне ў iх спрадвечныя ўладаньнi: у канон навуковых дысцыплiн увайшоў прадмет, якi, вызначаючы свае тэмы, межаваўся i перакрываўся зь юрыдычнай навукай, гiсторыяй, сацыялёгiяй, часткова таксама з эканомiкай i фiлязофiяй, i які дагэтуль ня меў свайго ўласнага, спэцыфiчнага для яго мэтаду. Старыя факультэты пярэчылi, быццам усiмi пытаньнямi i праблемамi, якiя б маглi стаць прадметам палiталёгii, ужо займалiся названыя дысцыплiны. Тым, што ёй, нягледзячы на такі значны супрацiў, удалося ўтрывалiцца ў заходненямецкіх унiвэрсытэтах, палiталёгiя заўдзячваецца сваёй пачатковай назьве «навука дэмакратыi», г.зн. сваёй прыдатнасьцi да праграмы «reeducation» заходнiх хаўрусьнiкаў, перадусім амэрыканцаў, якiя спадзявалiся, што гэтая дысцыплiна будзе спрыяць фармаваньню дэмакратычнай кiруючай элiты ў Нямеччыне.

З абвастрэньнем канфлiкту памiж Усходам i Захадам i «халоднай вайной» да фронту палiталёгii, якi выкрываў нацыянал-сацыялiзм, дадаўся антыкамунiстычны фронт. Тэорыя таталiтарызму (сярод апошніх дасьледаваньняў гл. Bracher 1984, S. 34 ff), параўнаньні нацыянал-сацыялiзму i камунiзму зрабiлiся клясычным прыкладам пастаноўкi пытаньняў i праблем у пасьляваеннай заходненямецкай палiталёгii. Выставiўшы прэтэнзiю на крытычны разбор разнастайных праяваў таталiтарызму i вызначыўшы, зь iншага боку, асноўныя прынцыпы лiбэральна-плюралiстычных дэмакратыяў паводле заходняга ўзору, палiталёгiя дзякуючы яе культываваньню на акадэмiчным узроўні забясьпечыла прынцыповае ўхваленьне ўнiвэрсытэтамi новай нямецкай дэмакратыi (гл. Kastendiek 1977, паўсюль; ён жа, у: Blanke u.a. 1975, bd. I, S. 52 i наступныя). Галоўным навуковым прадметам палiталёгii ў адпаведнасьцi з гэтым стала перадача дэмакратычных ведаў i выхаваньне дэмакратыi — арыентацыя, якая яшчэ больш узмацнiлася, калi ў пяцьдзясятых гадох у школах былi ўведзеныя новыя прадметы — краязнаўства i вучэньне аб дзяржаве, — i палiталёгiя атрымала задачу рыхтаваць неабходных для выкладаньня гэтых прадметаў настаўнiкаў.

Праблемы, што спадарожнiчалi ўвядзеньню палiталёгii ўва ўнiвэрсытэты ФРН, яе — нягледзячы на яе акадэмiчнае прызнаньне, што прыйшло ў пачатку шэсьцьдзясятых гадоў — перасьледавалі яшчэ доўга: спачатку яна мела моцна выражаную пэдагагiчна-дыдактычную арыентацыю i ня мела цэнтральнага прадмету свайго дасьледаваньня, г.зн. яна дзялiла ледзь ня ўсе свае тэмы зь iншымi дысцыплiнамi. Апрача гэтага, нямецкая палiталёгiя спачатку была арыентаваная амаль выключна на нарматыўныя i iнстытуцыянальныя пытаньнi, у той час яе эмпiрычныя канцэпты заставалiся недастаткова высьветленымi: сацыяльная i палiтычная рэальнасьць згодна з палiтычнай пастаноўкай задач у пэрыяд стварэньня дысцыплiны разглядалася скрозь прызму канстытуцыйнага iдэалу, і пры iнтэнсіўнай распрацоўцы сыстэмы кiраваньня мала ўвагi надавалася грамадзкай сыстэме. Такое становiшча зьмянiлася ў шэсьцьдзясятыя гады, калi ўсё большая патрэба дзяржавы ў плянаваньнi сфармавала штосьцi накшталт адмысловага прадмету вывучэньня палiталёгii i адначасова дзякуючы разьвіцьцю мiждысцыплінарных дасьледаваньняў ранейшая бяда палiталёгii, неабходнасць дзялiць тэмы зь iншымi дысцыплiнамi, ператварылася ў яе перавагу. Яшчэ да пачатку студэнцкага руху напрыканцы шэсьцьдзясятых гадоў палiталёгiя пачала пазбаўляцца свайго агульнасьцьвярджальнага характару i стала больш адкрытай для крытычных у дачыненьні да грамадзтва пытаньняў i досьледных падыходаў, у якiх iдэал дэмакратыi супрацьстаўляўся палiтычнай i грамадзкай рэальнасьцi (параўн. Schäfer / Nedelmann 1967). У сярэдзiне семдзясятых гадоў дагэтуль бурнае разьвiцьцё дысцыплiны запаволiлася. Перадусім актыўнасьць студэнтаў у выніку пагаршэньня будучых прафэсiйных пэрспэктываў пачала спадаць, а шэраг працоўных месцаў i ўстановаў з увагі на нястачу фiнансавых сродкаў i дзеля «меркаваньняў эканоміі» зноў быў скасаваны або больш не даваў працоўных вакансіяў. Так палiталёгiя ўступiла ў другую фазу сваёй кансалiдацыi.

Традыцыi палiтычнай навукi ў Нямеччыне

Аднак толькi палiталёгiя ў вузейшым сэнсе была ўведзена ў Нямеччыне пасьля 1945 у якасьцi зусiм «новай» навуковай дысцыплiны; палiтычная навука ў больш шырокiм сэнсе мае ў Нямеччыне доўгую, няхай i шмат разоў перарываную, традыцыю. З часоў утварэньня нямецкiх тэрытарыяльных дзяржаваў на пачатку Новага часу i да канца XVIII стагодзьдзя ў Нямеччыне iснавала палiтычная навука – або адасобленая ў якасьцi палiцыйнай навукi, напрыклад, камэралiстыкi, або ўключаная, поруч з эканомiкай i этыкай, у якасьцi палiтыкi ў трыяду навук практычнай фiлязофii паводле арыстотэлеўскага ўзору (параўн. Hennis 1967, S. 122 ff, Maier 1967, S. 202 ff, ён жа 1985, паўсюль).

Працэс навукова-гiстарычнага i палiтычнага разьвiцьця ёсьць прычынай пераваротаў i зломаў традыцыі, якiя зазнала палiтычная навука ў Нямеччыне — у адрозьненьне, напрыклад, ад англасаксонскiх краiн. З пашырэньнем пазытывісцкіх установішчаў сярод асобных навук у пачатку XIX стагодзьдзя адзiнства практычнай фiлязофii, што ахоплівала этыку, эканомiку i палiтыку, было падарвана раз i назаўсёды. У гэты час нацыянальная эканомiка i сацыялёгiя, гiстарыяграфiя i геаграфiя вылучылiся як дысцыплiны з уласнымi прадметамi i ўласнымi мэтадамi. Палiтычная навука, што ўваходзiла ў агрэгатную масу практычнай фiлязофii, была — не зважаючы на нешматлiкiя выняткі — у якасьцi агульнага дзяржавазнаўства перададзеная на балянс правазнаўства, дзе яно марнела як дапаможная навука дзяржаўнага права пры навучаньнi юрыстаў i дзяржаўных урадоўцаў.

Ведама, пакручасты лёс палiтычнай навукi ў Нямеччыне ёсьць вынiкам ня толькi дыфэрэнцыяцыі ўнутры навукі i пашырэньня ў ёй пазытывісцкіх установішчаў; яго глыбейшая прычына ляжыць у палiтычнай гiсторыi: пасьля ружовых мараў дасакавіцкага пэрыяду i рэвалюцыi 48-га году станаўкая перамога бюракратычнай дзяржавы ў Нямеччыне заразом з заснаваньнем iмпэрыi Бiсмарка ператварыла грамадзянiна ў падданага. Пад свабодай нямецкая буржуазiя (у параўнаньні з шляхтай, якая ў значнай ступенi была iнтэграваная ў бюракратычную дзяржаву ў якасьцi афiцэрскага корпусу, i пакуль яшчэ слабой, незьяднанай працоўнай клясай, яна была адзінай клясай, рэальна здольнай да ажыцьцяўленьня палітычнай улады) ужо больш не разумела палiтычнае прадстаўніцтва як гарантыю дабрабыту грамадзтва i сваёй нутраной i вонкавай свабоды; за свабоду цяпер уважалася разгарненьне дзяржаўнай улады навонкi («блiскучая абарона»), бясьпека жыцьця i собскасьцi ўсярэдзiне дзяржавы («праўная дзяржаўнасьць, «непадкупныя ўрадоўцы»), а таксама магчымасьць свабоднай (у сэнсе адсутнасьці перашкодаў) эканамiчнай дзейнасьцi («нямецкая дбайнасьць»). У гэтых абставiнах палiтычная навука як акадэмiчны прадмет ужо не карысталася попытам. Скіраваная навонкi сілавая дзяржава — як пры навуковых праблемах, так i ў пытаньнях славалюбнага самавыяўленьня — падпадала пад кампэтэнцыю гiстарыяграфii (параўн. Iggers 1971, S. 86 ff; Mommsen 1967, S. 291 ff), скіраваная ўсярэдзiну праўная дзяржава — у кампэтэнцыю юрыспрудэнцыi, а эканамiчная рэпрадукцыя грамадзтва — нацыянальнай эканомiі. Памiж палiтычнай паняверкай i абыякавасьцю, непалiтычным абагаўленьнем улады i гаспадарчай прадпрымальнасьцю немцаў адбываўся заняпад палiтычнай навукі. На працягу XIX стагодзьдзя палiталёгiя ў Нямеччыне перастала iснаваць. Пасьля паразы нямецкай дзяржавы ў першай сусьветнай вайне, уцёкаў кайзэра і ўзьнікненьня Ваймарскай рэспублiкi ў 1918–1919 гадох у Нямеччыне адбылося адраджэньне акадэмiчнага палiтычнага аналiзу, які знайшоў сваё першае выражэньне ў заснаваньні Нямецкай вышэйшай палiтычнай школы (НВПШ) у Бэрлiне. Праўда, НВПШ не была ператворана ўва ўнiвэрсытэт, а служыла перадусiм павышэньню квалiфiкацыi i дадатковай адукацыi партыйных функцыянэраў. З гэтай прычыны навучаньне, якое яна прапанавала, было ў значнай ступенi прыстасавана да патрэбаў парлямэнтарызму i партыяў, і гаворка ішла найперш пра тое, якiм чынам можна вярнуць страчаную палiтычную стабiльнасьць. Тым часам унiвэрсытэты захоўвалi сваю ўспадкаваную структуру — пад уражаньнем паразы Нямеччыны яны ўсё больш арыентавалiся на пытаньнi сілавой дзяржавы, чымся прававой. На працягу ўсяго iснаваньня Ваймарскай рэспублiкi палiталёгiя заставалася аўтсайдэрам у акадэмiчным асяродзьдзі. Пасьля прыходу да ўлады нацыянал-сацыялiстаў шмат якiя навукоўцы НВПШ апыніліся на чужыне, у той час як тыя, хто застаўся, прыстасавалiся да патрабаваньняў рэжыму i пiсалi навуковыя артыкулы на тэмы дасягненьня расава абгрунтаванага нямецкага сусьветнага панаваньня.

Прадмет палiталёгii

Палiтычная навука, якая пасьля другой сусьветнай вайны ўвайшла ў кола акадэмiчных дысцыплiн, пры вызначэньнi сваiх заданьняў i свайго самаразуменьня абапіралася далёка не на беспасярэднюю, і да таго ж даўно перарваную традыцыю, i ёй давялося паспрабаваць злучыць гэтую традыцыю з дасягненьнямі прадметна арыентаванай, мэтадычна вытрыманай унівэрсальнай навукі. Эрнст Фрэнкель i Арнольд Бэргштрэсэр улiчылi гэта, вызначаючы палiтычную навуку як «iнтэграцыйную навуку» (Fraenkel 1967) або «сынаптычную навуку» (Bergstraesser 1961). Згодна з плюралістычным разуменьнем мэтадаў, яна павiнна зьбiраць, клясыфiкаваць i ацэньваць паасобныя эмпiрычныя факты i ў адпаведнасьці з нарматыўнымi тэорыямi выкарыстоўваць iх з мэтай умацаваньня стабільнасьці палiтычнай супольнасьцi.

Такая дэфiнiцыя палiталёгii перастала быць дастатковай з таго часу, як дысцыплiна — не ў апошнюю чаргу ў вынiку яе акадэмiчнай iнстытуцыялiзацыi — разьбілася на мноства адасобленых дасьледчых і праблемных кiрункаў. Найлепшы паказьнік гэтага разьвiцьця — распачатая напрыканцы шэсьцьдзясятых спэцыялiзацыя катадраў, iнстытутаў i часопiсаў. Сёньня нiводзiн палiтоляг больш ня можа спаважна прэтэндаваць на поўнае валоданьне ўсёй сукупнасьцю дысцыплiны цi нават хаця б яе галоўных аспэктаў. Дзеля гэтага прэтэнзiя на iнтэграцыю цi на сынаптычнасьць, вiдавочна, адступiла на заднi плян.

Аднак ужо тады, калi дэфiнiцыя палiталёгii як «iнтэграцыйнай» або «сынаптычнай» навукi яшчэ магла прэтэндаваць на пэўную ўнiвэрсальасьць, пытаньне аб прадмеце палiталёгii — шмат у чым iдэнтычнае з пытаньнем аб ісьце цi паняцьці палiтыкі — не было разьвязанае. Дольф Штэрнбэргер (1978) адрозьнівае тры падваліны палiтыкi: «палiталёгiка» (S. 87 ff), якую ён непарыўна зьвязваў з творам Арыстотэля, «дэманалёгiка» (S. 159 ff) , якую ён зылюстраваў прыкладамi з твораў Макiявэлi, i «эсхаталёгiка» (S. 309 ff), заснавальнiкам якой ён называе Аўгустына. Палiтычным для Арыстотэля ёсьць спосаб, якiм вольныя грамадзяне як палiтычна (не сацыяльна) роўныя арганiзоўваюць сваё сужыцьцё, не адмаўляючыся ад сваёй свабоды; для Мак’явэлi (паводле Штэрнбэргера) «палiтыка» тоесная (рэпрэсiўнай) тэхнiцы ўлады, якую ажыцьцяўляюць дэманiчныя сiлы, тым часам як у Аўгустына ў якасьці «палiтычнага» пазначаецца дасягненьне такога стану, у якiм для адных, «выратаваных», сканчаюцца ўсе злыбеды і мукі, тым часам як iншыя, «праклятыя», будуць цярпець вечныя пакуты ў пекле. Для Штэрнбэргера Арыстотэль уяўляе сабой падмурак заходняй прававой дзяржавы, тым часам як абодва iншыя палiтыкi далі тэарэтычнае абгрунтаваньне прыгнёту i нявольніцтва.

Не абавязкова падзяляць Штэрнбэргерава меркаваньне пра Арыстотэля, Мак’явэлi i Аўгустына (апошняе разраблялася, паклікаючыся на Карла Лёвiца), каб увогуле прыняць ягонае вылучэньне трох падвалінаў палiтычнага для апісальнай характарыстыкі прадметных абсягаў палiталёгii. Тым самым зьявіцца магчымасьць адасобіць адзін ад аднаго чатыры абсягі, якiя ў сваёй сукупнасьцi складаюць шматгранны прадмет палiталёгii. Гэта (1) пытаньне пра ўладу, яе здабыцьцё i ажыцьцяўленьне (уладна-аналiтычны аспэкт), (2) пытаньне пра мэханiзмы i функцыi існага палiтычнага ладу ды пра яго іманэнтны патэнцыял стабiльнасьцi i трансфармацыі (iнстытуцыянальны ды палiтычна-сацыялягiчны аспэкт), (3) зьвязанае з папярэднiм, аднак выходзячае вонкі вучэньня аб iнстытуцыях i палiтычнай сацыялёгii пытаньне пра фiлязафічна абумоўлены сэнс палiтычных iнстытуцый (палiтычна-тэлеалягiчны аспэкт), i наапошку (4) пытаньне пра рэалiзацыю палiтычных праектаў, якiя прэтэндуюць на дасягненьне свабоды i шчасьця людзей пры аснаватворным зьмяненьнi існага палітычнага ладу (эманцыпацыйна-ўтапічны аспэкт). Другое i трэцяе пытаньнi, на першы погляд, знаходзяцца міжсобку ў пэўнай блiзіні, тым часам як першае i чацьвертае пытаньнi, здаецца, уяўляюць сабой гранічныя адзнакі палiтычнага спэктру. Аднак насамрэч усе прыведзеныя тут аспэкты палiтычнага могуць спалучацца міжсобку і ўзаемадапаўняць адзiн аднаго без усякiх супярэчнасьцяў.

У адпаведнасьцi з гэтым прадмет палiталёгii (паняцьце палiтыкі) можа быць вызначаны (1) як змаганьне за ўладу — як, напрыклад, у Фукiдыда і Мак’явэлi (ня толькі, але ў тым ліку) і да Макса Вэбэра i Карла Шмiта; ён можа (2) быць эмпiрычна вызначаны як існы палiтычны лад улучна зь ягонымі iнстытуцыямi i сацыяльнымi рухамi (напрыклад, як у Tаквіля), а таксама (3) больш нарматыўна як ажыцьцяўленьне арыентаванага на ўсеагульны дабрабыт «добрага ладу», напрыклад, як у Арыстотэля і да Яахiма Рытэра i Леа Штраўса; інакш яго можна вызначыць як вялiкую гiстарычную мэту ўлучна з усiмi неабходнымi для яе дасягненьня тактычнымi крокамi i стратэгiчным плянаваньнем, як, напрыклад, у выпадку Маркса i Энгельса ды iхных вучняў i пасьлядоўнiкаў.

Падсумоўваючы гэтыя адрозныя пытаньнi i падыходы, палiталёгiю нельга назваць нi чыста нарматыўнай, нi чыста эмпiрычнай навукай, бо яна немінуча спалучае абодва моманты — няхай i ў рознай прапорцыi. У вынiку рознага акцэнтаваньня гэтых абодвух момантаў пасьля ўвядзеньня палiталёгii ў Фэдэрацыйнай Рэспубліцы Нямеччыне ўтварылiся розныя — палiталягiчна i сацыялягiчна накiраваныя — «школы». Для ўводзiнаў у структуру дысцыплiны неабходна сьпярша апiсаць розныя палiталягiчныя «школы», тады тры аснаватворныя тэарэтычныя канцэпцыi i на заканчэньне некалькi мэтадычных падыходаў.

2. Школы, тэорыi i дасьледчыя падыходы

Чатыры палiталягiчныя школы

Школы, якiя ўзьніклі і пачалі разьвiвацца ці адначасова, ці з дыстанцыяй у часе, у пэўным сэнсе прадстаўляюць парадыгму палiтыкі, прычым пад парадыгмай тут разумеецца ў сэнсе Томаса Куна — у пляне зьместу і мэтаду — унівэрсальнае і фундамэнтальнае ўяўленьне аб тым, што складае істу палiтыкі i чым абгрунтоўваецца прэтэнзiя на навуковасьць пры дасьледаваньнi пэўнай зьявы, зразуметай як палiтычнай. У вынiку адсутнасьцi ў дысцыплiне кансэнсусу наконт таго, што складае істу цi паняцьце палiтыкі ў апошняй інстанцыі, — скажам, каб толькi прывесьці прыклад, цi палiтычныя структуры вызначаюцца эканамiчнымi дачыненьнямі альбо «палiтычнае» ёсьць аўтаномным абсягам — iснуе, натуральна, разыходжаньне ў поглядах на тое, якiя мэтады найбольш прыдатныя, каб навукова сфармуляваць гэтую істу цi гэтае паняцьце палiтыкі. Наколькі ўжыткоўным паняцьце парадыгмы было для дыфэрэнцыяцыі палiталягiчных школаў, настолькі ж большую цi меншую ўвагу, якую гэтыя школы прыцягвалi да сябе ў розныя часы, нельга растлумачыць Кунавым паняцьцем парадыгмальных зьменаў, бо, гаворачы пра палiталягiчную веду, мы толькi часткова (i да таго ж нават у гэтай частцы толькі ўмоўна) гаворым у строгiм сэнсе пра навукова назапашваную веду і, апрача таго, розныя школы толькi ў абмежаваным маштабе канкуруюць за тое, каб даць найлепшае цi найбольш вытанчанае выясьненьне цi разуменьне пэўнай супольнай для ўсiх iх праблемы пры дапамозе iхных адрозных падыходаў (пра адрозьненьне памiж «выясьненьнем » i «разуменьнем» гл. von Wright 1974, S. 122 ff). Перадумовай для гэтага быў бы ў строгiм сэнсе адзiны прадметны абсяг, чаго, аднак, дысцыпліна з вышэйназваных прычынаў ня мае i ня можа мець. Навуковая канкурэнцыя памiж школамi палягае ня столькi ў тым, каб прапанаваць «найбольш вытанчаныя» ў фармальна-эстэтычным аспэкце, «найбольш усеабсяжныя» з гледзішча свайго інтэрпрэтацыйнага патэнцыялу або «найглыбшыя» ў сваiм разуменьнi праблемы падыходы (гэткая канкурэнцыя таксама ёсьць, але яна адбываецца хутчэй усярэдзiне школаў, чымся памiж iмi), колькi датычыць перадусім пытаньня аб тым, чым жа ў існасьці ёсьць палiтыка: барацьбой за ўладу, зьдзяйсьненьнем маральна добрага ладу, умацаваньнем мiру i г.д.

Так, напрыклад, заснаваная Арнольдам Бэргштрэсэрам Фрайбурская школа, насьлядуючы Арыстотэлю, вызначае вывучэньне палiтыкi як хутчэй практычную i ў меншай ступені сыстэматычную навуку. Палiталёгiя пры гэтым разуменьні мае хутчэй маральна-фiлязафічную накiраванасьць i ў меншай ступенi разумеецца як дысцыплiна, што займаецца навуковым дасьледаваньнем грамадзтва. Апошняе, паводле гэтай візіі, хутчэй справа сацыялёгii. Гэтаму супрацьстаiць Мангаймская школа, якую вызначае моцна сцыентысцкая арыентацыя пры недастаткова вялікай увазе да нарматыўных элемэнтаў. Трэба ўлiчваць, што якраз у абсягу эмпiрычнага дасьледаваньня — не зважаючы на рэцэпцыю англасаксонскай political science, якая зьдзеялася перадусiм у Мангаймскай школе — палiталёгiя атрымлівала моцныя iмпульсы ад сацыялёгii, якая ўжо валодала дыфэрэнцыяванымі падыходамі i разробленымі мэтадамі квантытатыўнага характару. Анталягiчна-нарматыўная палiталёгiя, наадварот, арыентавалася перадусім на фiлязофiю, упаасобку на плятанічна-арыстотэлеўскую традыцыю мысьленьня.

Мэтадалягічнае першынство сацыялёгiі перад палiталёгiяй выяўляецца таксама i на прыкладзе трэцяй згаданай тут, Франкфурцкай школы, якая дзякуючы сваёй крытыцы традыцыйных i сцыентысцкіх канцэпцый у сацыялёгii i дзякуючы сваёй мэтадычнай рэфлексiі над сукупнасьцю грамадзкiх дачыненьняў (параўн. Adorno u.a. 1969) рабiла i робiць вялiкi ўплыў на палiталёгiю — пераважна ў сваёй палiталягiчна рэлевантнай крытыцы сацыяльных i палiтычных дачыненьняў з пэрспэктывы iдэалаў, якiя легiтымізуюць гэтыя дачыненьні.

Ад яе на падставе ейнай больш пасьлядоўнай сувязi з практыкай, ейнай прафсаюзнай арыентацыi i мацнейшай адданасьці артадаксальна марксiсцкiм тэарэмам трэба адрозьнiваць прадстаўленую перадусiм Вольфгангам Абэндротам i Вэрнэрам Гофманам Марбурскую школу — у адваротнасьць ад Франкфурцкай школы, гэта строга палiталягiчная школа, якая, аднак, пры палiтычным раскладзе пяцьдзясятых i шэсьцьдзясятых гадоў прыцягвала да сябе далёка ня гэтулькі ўвагi, як, напрыклад, Фрайбурская школа, а калi палiтычная сытуацыя пачала спрыяць больш актыўнай рэцэпцыі ейных падыходаў, лучыла ў цень Франкфурцкай школы.

Ведама, ня кажны палiтоляг можа быць беззасьцярожна залiчаны да адной з прадстаўленых тут палiталягiчных або ўплывовых для палiталёгiі школаў. Элемэнты розных школаў часта злучаюцца ў собскую больш цi менш арыгiнальную пазыцыю. З шырокамаштабным укараненьнем паліталёгіі ў Фэдэрацыйнай Рэспубліцы «школы» таксама страцiлi свой адасоблены характар. На парадку дня зьявіліся спалучэньнi больш цi менш розных падыходаў i традыцыяў. Таму бадай што можна гаварыць пра тэндэнцыю канструяваньня iдэальных тыпаў у духу Макса Вэбэра, калі сёньня заходзіць гаворка пра школы ў апісаным вышэй сэнсе.

Тры тыпы палiталягiчных тэорыяў

Вiдавочна, больш плённай, чымся вывучэньне школаў, для ўводзiнаў у структуру палiталёгiі будзе арыентацыя на тыпы сацыялягiчных тэорыяў, якiя могуць быць апiсаныя больш канцэптуальна, чымся гэта магчыма ў выпадку пэўнай навуковай школы. Таму пры гэтым падыходзе і ў выпадку пераходу да актуальнага стану палiталягiчнай тэорыі і дасьледаваньняў не выпадае здавальняцца канстатацыяй таго, што сёньня бальшыня палiтолягаў у строгiм сэнсе ня можа быць прылiчана да якойсьці школы. Вольф-Дытэр Нар (1972) i Кляўс фон Бэймэ (1980) вылучылi тры тыпы сацыялягiчных тэорыяў, якія былі здэфініяваныя настолькі падрабязна i мелі адначасова такiя выразна акрэсьленыя межы, што бальшыню палiтолягаў можна прылiчыць да аднаго — i толькi да аднаго — з гэтых тэарэтычных тыпаў (параўн. таксама Lenk 1975, S. 49 ff, якi ў дадатак да гэтага кажа яшчэ пра тэарэтычны i тып «наiўнага эмпiрызму»). Першы тэарэтычны тып, якi Нар (1972, S. 27 f) называе ідэйнагiстарычна-эсэнцыялiсцкім, фон Бэймэ (1980) — анталягiчна-нарматыўным, вызначае — гэтаксама як i Фрайбурская школа, якую трэба прылiчыць да яго — пры спасылцы на Плятона i Арыстотэля палiтыку як вучэньне пра добрае i справядлiвае жыцьцё i падкрэсьлiвае iснаваньне пазачасавых, пераважна анталягiчна абгрунтаваных вартасьцяў i нормаў, якiя рэглямэнтуюць існаваньне абавязковых арыенцiраў па-за кантэкстам якіх-любя канкрэтных гiстарычных абставiнаў i адначасна павiнны ўяўляць сабой вядучую мэту якой-любя палiтычнай дзейнасьці. Дзеля гэтага палiталёгiя ня здольная прадукаваць навуковую веду ў вузейшым сэнсе (epistéme ў клясыфiкацыйнай мадэлi Арыстотэля); у ейным выпадку йдзецца баржджэй пра тапiчны працэс, пры якiм з дапамогай разважнага, маральна арыентаванага аналізу (phrуnesis) дасьледуюцца i ацэньваюцца розныя погляды (tуpoi) на пэўную тэму. Назавем некалькі імёнаў палiтолягаў, якiх трэба прылiчыць да гэтага тэарэтычнага тыпу: Арнольд Бэргштрэсэр i Эрык Фёгелiн, Ганна Арэнт i Iсая Бэрлiн, Леа Штраўс i Майкл Оўкшат.

Навукова-тэарэтычнай асновай другога тэарэтычнага тыпу ёсьць эпiстэмалягiчны фалібілізм[2] Карла Попэра i прымыкаючыя да яго канцэпцыі, перакананьне ў тым, што гiпотэзы нельга вэрыфікаваць, а можна толькі сфальсыфікаваць, i таму яны — пры ўмове, што яны падлягаюць фальсыфікацыі, г.зн. зьмяшчаюць умову магчымасьцi iхнага зьняпраўджаньня i не выпрацоўваюць да яго iмунiтэту — павiнны да сваёй фальсыфікацыі лiчыцца сапраўднымi (Popper 1971). Попэр прызнае навуковы статус толькi за тымі выказваньнямi, якія падлягаюць фальсыфікацыі. Тэарэтычны тып, заснаваны на гэтым, Нар (1972, S. 28 ff) назваў дэдукцыйна-эмпiрычным, фон Бэймэ (1980, S. 32 ff) — эмпiрычна-аналiтычным. Фалібілісцкі падыход Попэра прыводзіць да прынцыповага антыдагматызму, паколькі ніводнае выказваньне (апрача ўласна фалібілісцкіх фундамэнтальных гіпотэзаў) ня можа прэтэндаваць на тое, каб канчальна, раз і назаўсёды, быць праўдзівым. Сацыялёгiя гэткага тыпу наблiжаецца да таго, што мы ўяўляем пад прыродазнаўчай навукай. Колькасная вымяральнасьць, бесстароннасьць i мэтадычная пераправяральнасьць — вось iдэал сацыёлягаў i палiтолягаў, аддадзеных гэтаму тыпу. З усiх сацыялягічных тэорыяў апiсаная тут валодае найбольшай здольнасьцю прадукаваць навукова назапашваную веду. У шырэйшым сэнсе сюды ж можна прылiчыць усе бiхевiярысцкія тэорыi, а таксама сыстэмна-тэарэтычныя, функцыяналiсцкія i структуралiсцкія мадэлi. Робэрт К. Мэртан, Толкат Парсанс і Нікляс Люман, Карл В. Дойч i Дэвід Істан — найбольш ведамыя прадстаўнiкi гэтага тэарэтычнага тыпу, якi ў Нямеччыне, няма сумлеву, шырэй прадстаўлены ў сацыялёгii, чымся ў палiталёгii. Трэцi тэарэтычны тып, пры якiм у цэнтар тэарэтычных пабудоваў разам з гiстарычнасьцю сацыяльных i палiтычных фармацыяў лучае таксама i iх зьмяняльнасьць, Нар (1972, S. 30 f) называе дыялектычна-гiстарычным, фон Бэймэ (1980, S. 50) — дыялектычна-крытычным. Выхады на эканомiку (марксiзм) i на псыхааналiз (фрайдызм), бадай, найзырчэй падкрэсьлiваюць яго адрознасьць ад першага тэарэтычнага тыпу. Так, напрыклад, палiтычныя iдэi тут дасьледуюцца не з увагі на нязьменны парадак, а разумеюцца як выражэньне пэўных гiстарычных дачыненьняў, зь якiмi яны знаходзяцца ў прыхільных цi крытычных стасунках. Характарыстыкамi гэтага тыпу выступаюць — у розных прапорцыях — гермэнэўтыка i крытыка iдэалёгiі, а таксама акцэнтаваньне гiстарычнасьці i татальнасьці структураў. Д’ёрдзь Лукач i Эрнст Блёх, Жан-Поль Сартр i Гербэрт Maркузэ, Тэадор В. Адорна, Макс Горкгаймэр i Юрген Габэрмас — задзіночаныя Пэры Андэрсанам (1978) пад зборным паняцьцем «заходнi марксiзм» — прадстаўляюць гэты трэцi тэарэтычны тып.

Пры аглядзе трох тэарэтычных тыпаў, а таксама пры апiсаньнi школаў кiдаецца на вочы — прынамсі, у Нямеччыне — моцная навукова-тэарэтычная i мэтадалягiчная залежнасьць палiталёгii ад iншых дысцыплiн, — у першую чаргу ад сацыялёгii, але таксама i ад фiлязофii ды гiсторыі. Прычыны гэтага трэба шукаць перадусiм у апiсанай вышэй гiсторыi дысцыпліны ў Нямеччыне, а таксама i ў асновасяжных праблемах пры вызначэньнi прадметнага абсягу палiталёгii. У вынiку адну групу палiтолягаў прылiчаюць да культуралягiчна-ідыяграфічнай, другую, у адрозьненьне ад гэтага, — да прыродазнаўча-номатэтычнай традыцыi ў гiсторыi навукi. Вiльгельм Вiндэльбанд, якi ўвёў гэтыя паняцьцi, тым самым адрозьнiў навукi, якiя шукаюць абагульняючыя заканамернасьцi, ад навук, якiя iмкнуцца да спасьціжэньня паасобных фактаў. Палiталёгiя, якая хутчэй прыналежыць да гiсторыi, паводле Вiндэльбанда мае быць больш ідыяграфічнай, тым часам як палiталёгiя з моцнай сацыялягiчнай дамінантай хутчэй адносіцца да номатэтычных навук. Сюды ў якасьці трэцяй трэба дадаць паліталёгію, арыентаваную на клясычную практычную фiлязофiю, — яна ў якасьцi нарматыўнай навукi займае асаблiвае становішча. Прынамсi мэтадычна палiталёгiя знаходзiцца памiж усiх гэтых франтоў. Адно ажыцьцявіўшы нарыс мэтадычных падыходаў палiталёгii, мы ўвідавочнім яе собскі навуковы профiль.

Пяць дасьледчых падыходаў

Адштурхоўваючыся ад Кляўса фон Бэймэ (1980, S. 73 ff) тут варта прасачыць пяць падыходаў, якія ўжываюцца пры палiталягiчных досьледах. У фазе арганiзацыi дысцыпліны ў Нямеччыне пасьля 1945 г., калi пераход ад гiсторыі да палiталёгіі быў яшчэ вельмі расплывісты (на кагадзе заснаваныя катадры палiталёгii часта запрашалiся гiсторыкi), дамiнаваў (побач з iнстытуцыянальным) гiстарычны падыход: палiтычныя iнстытуцыi i канфлiкты, сацыяльныя рухi i структуры разглядалiся пры дапамозе мэтадаў i працэдураў, свомых гiстарычнай навуцы, г.зн. пераважна з гледзішча iхнага паходжаньня i іхнай гiсторыi. Аднак з прыняцьцём палiталёгiяй генэралізуюча-сцыентысцкіх мэтадаў i ўзрастаючай арыентацыі дысцыпліны на бiхевiярысцкія канцэпты i сыстэмна-тэарэтычныя мадэлi палiтычная i гiстарычная навука паступова пачалi разьвiвацца ў розных кiрунках, праўда, не губляючы кантакту да канца. Фундамэнтальная мэтадычная праблема, вызначальная ў стасунках абедзьвюх дысцыплін міжсобку, якая, да таго ж, выконвае пэўную ролю таксама i для кажнай з абедзьвюх дысцыплін як такіх, выкрышталізавалася ў адносінах памiж функцыяй цi структурай i храналёгiяй, а таксама ў спалучэньні iндывiдуалiзуючага i генэралізуючага / структуруючага аналізу і апiсаньня (параўн. апiсанае вышэй адрозьненьне Вiндэльбандам ідыяграфічных і номатэтычных навук), прычым дагэтуль нi гiстарычнай, нi палiтычнай цi сацыяльнай навукай не выстаўляюцца прэтэнзiі на выключнасьць. Дарма што сёньня палiталёгiя толькi часткова паслугуецца гiстарычным падыходам, няма сумлеву, што яна не абыдзецца бяз гэтага падыходу i ў будучынi — акалiчнасьць, зь якой выразна вынікае неабходнасьць разглядаць пытаньні гiстарычнай навукi разам з сацыялягiчнымі пытаньнямі (параўн. Wehler 1973, Faber / Meier 1978), як гэта робіць упаасобку француская школа «Аналаў» (параўн. Bloch u.a. 1977).

Уласна палiталягiчным мэтадам можа лiчыцца iнстытуцыянальны падыход, клясычнае вучэньне пра кiраваньне, якое было прадстаўлена такiмі палiтолягамi, як Эрнэст Баркер, Гаральд Ласкi i Карл Яахiм Фрыдрых. У цэнтры ўвагi тут апынаюцца палiтычныя iнстытуцыi, фармалiзаваныя працэсы прыняцьця рашэньняў, а таксама iх узаемадзеяньне. Аднак зь цягам часу месца хутчэй статычнага паняцьця iнстытуцыі ў палiталягiчных дэбатах пачалі інтэнсіўна займаць такiя паняцьцi, як структура, функцыя цi роля. Гэтае ўвядзеньне структуралiсцкіх, функцыяналiсцкіх ролева-тэарэтычных канцэптаў прывяло да дынамiзацыi традыцыйнага вучэньня пра iнстытуцыi. Адначасова яно было дапоўнена дасьледаваньнем групаў уплыву (decision making), якое разглядае фармаваньне палiтычных рашэньняў таксама і за кулісамі афiцыйных каналаў i працэдураў. У гэтым сэнсе клясычны інстытуцыянальны падыход, якi па-ранейшаму выконвае важную ролю ў палiталёгii, быў дапоўнены i пашыраны палiтычна-сацыялягічным падыходам (параўн. Stammer 1967, S. 330 ff).

На выясьненьне i прагназаваньне палiтычных паводзiнаў як асобных людзей, так i групаў накіраваны бiхевiярысцкі падыход, якi ў ЗША, напрыклад, прадстаўляюць Джордж Олманд, Рональд Даль i Дэвiд Iстан. Ведама, пры пазначэньні «бiхевiярысцкі» гаворка йдзе перадусім пра зборнае паняцьце, пад якiм аб’яднаныя розныя мэтадычныя прыхваткі. Супольным для ўсiх iх ёсьць сыстэматычны аналiз, абмежаваньне поля досьледу выяўна назiранымі фэномэнамi, патрабаваньне бесстароннасьцi i поўнай даказальнасьцi выказваньняў, а таксама колькаснай вымяральнасьці дадзеных. Бiхевiярысцкі падыход знаходзiцца ў выразнай апазыцыi да ўсiх нарматыўных тэорыяў, а таксама захоўвае пэўную дыстанцыю i да iнстытуцыянальнага падыходу, паколькі ягонае фундамэнтальнае мэтадычнае перакананьне ўзглядам iнстытуцыяў як такое не ўкладаецца ў рамкі строгай навуковай фармулёўкі, а можа падлягаць аналізу толькi з увагі на рэальныя паводзiны iндывiдаў. Гэты падыход, моцным месцам якога можа лiчыцца дасьледаваньне як паводзiнаў выбарцаў, так i элiтаў, — у мэтадычным стасунку найбольш разьвiты палiталягiчны падыход. Аднак дзеля свайго мэтадычнага рыгарызму, напрыклад, арыентацыі на колькасную вымяральнасьць, ён выключае з поля дасьледаваньня шэраг праблемаў, значэньне якіх у палітыцы цяжка пераацаніць.

Функцыянальна-структурны падыход мацней укаранiўся ў сацыялёгii (а таксама ў этналёгii, як, напрыклад, у Малiноўскага цi Левi-Строса), чымся ў палiталёгii; ён дасьлядуе як палiтычныя паводзiны, так і палiтычныя iнстытуцыi ў аспэкце iх узьдзеяньня на (мэханiстычна цi арганiстычна, кiбэрнэтычна цi бiялягiчна абумоўленую) звышсыстэму, прычым яе функцыянальная эфэктыўнасьць i бесьперабойнае ўзаемадзеяньне ейных частак стаецца нарматыўным складнікам у тэорыi сыстэмы: месца анталягiчных тут заступiлi функцыяналiсцкія цi сыстэмныя iмпэратывы, якiя ў выніку сваёй вылучнай арыентацыі на стабільнасьць сыстэмы напару — ува ўсякiм разе, з нарматыўнага пункту гледжаньня — уключаюць цынiчную стратэгiю сваёй легiтымацыі. Галоўнай тэарэтычнай (а таксама i практычнай, як ужо паказалi экалягiчныя дэбаты) праблемай гэтага падыходу ёсьць адрозьніваньне «сыстэмы» i «асяродзьдзя» цi, інакш кажучы, пытаньне аб тым, да якога зь іх варта залічаць iнстытуцыi i рэсурсы. Нарэшце, хутчэй спэцыфiчным для палiталягiчнага дасьледаваньня можа быць названы кампаратыўны падыход, пры якiм прыраўнаньне палiтычных структураў, iнстытуцыяў i рашэньняў выконвае функцыю субстытуту немагчымага ў палітыцы навукова кантраляванага экспэрымэнту. Пры гэтым кампаратыўны мэтад ні ў якім разе не выключае прадстаўленых уперад падыходаў і выступае, як правiла, у розных зь iмi камбiнацыях. Галоўнай праблемай кампаратыўнага падыходу ёсьць вызначэньне цi выбар прыраўноўваных міжсобку адзiнак. Гэта могуць быць палiтычна зададзеныя велiчынi, напрыклад, дзяржавы, цi геаграфiчна яўна вызначаныя рэгiёны з собскай гiсторыяй i культурай; аднак прыраўноўвацца міжсобку могуць таксама i такiя велiчынi, якiя самi сьпярша былi сканструяваныя пры дапамозе навуковых мэтадаў, — напрыклад, вылучаная на падставе пэўных сацыялягiчна рэлевантных прыкмет група насельнiцтва ў Фэдэрацыйнай Рэспубліцы Нямеччыне, Францыi, Вялiкабрытанii i ў Злучаных Штатах Амэрыкi, прычым можа вымярацца i прыраўноўвацца ейнае стаўленьне, напрыклад, да гонкі ўзбраеньняў, голаду ў Трэцiм сьвеце i г.д.

Працы, зьбертыя ў гэтай кнiзе, таксама паказваюць, што пурызм у мэтадах, якія выкарыстоўваюцца ў палiталёгii, сустракаецца вельмі рэдка (яшчэ адна прычына ўзьнікненьня шматлікіх «школаў» пасьля ўвядзеньня дысцыпліны), больш таго, пры разрабленьні пэўнай праблемы, як правiла, розныя мэтадычныя падыходы спалучаюцца міжсобку, прычым гэта зусiм не абавязкова абяртаецца мэтадычным эклектызмам, адвольнай камбiнацыяй мэтадаў згодна з адпаведнымi патрэбамi дасьледніка. Калi навуку можна вызначыць як мэтадычна праводжаную вытворчасьць ведаў пра аб’ектыўна абмежаваныя пытаньнi, то палiталёгiя, пэўна, належыць да тых навук, якiм патрабуецца незьлiчонае мноства мэтадаў, таму што межы яе прадмету зьменлiвыя i расплывiстыя.

Літаратурныя жаролы [3]

Выкарыстаная літаратура

Adorno, Theodor W. u.a. 1969: Der Positivismusstreit in der deutschen Soziologie, Neuwied/Berlin.

Anderson, Perry 1978: Über den westlichen Marxismus (aus d. Engl. v. R. Kaiser), Frankfurt/M.

Bergstraesser, Arnold 1961: Politik in Wissenschaft und Bildung, Freiburg (2. erw. Aufl. 1966).

Beyme, Klaus von 1980: Die politischen Theorien der Gegenwart. Eine Einführung, München (4. überarb. u. erg. Auflage).

Blanke, Bernhard u. a. 1975: Kritik der Politischen Wissenschaft, 2 Bde, Frankfurt / New York.

Bloch, Marc / Braudel, Fernand / Febvre, Lucien u.a. 1977: Schrift und Materie der Geschichte. Vorschlage zur systematischen Aneignung historischer Prozesse, hrsg. von C. Honegger, Frankfurt/M.

Bracher, Karl Dietrich 1984: Zeitgeschichtliche Kontroversen um Faschismus, Totalitarismus, Demokratie, München (5. veränd. und erw. Ausg.).

Faber, Karl-Georg / Meier, Christian (Hrsg.) 1978: Historische Prozesse (Beiträge zur Historik, Bd. 2), München.

Fraenkel, Ernst 1967: Die Wissenschaft von der Politik und die Gesellschaft; in: H. Schneider (Hrsg.): Aufgabe und Selbstverständnis der Politischen Wissenschaft, Darmstadt (zuerst in: Gesellschaft — Staat — Erziehung, 8. Jg., 1963).

Hennis, Wilhelm 1967: Bemerkungen zur wissenschaftsgeschichtlichen Situation der Politischen Wissenschaften; in: H. Schneider (Hrsg.): Aufgabe und Selbstverständnis der Politischen Wissenschaft, Darmstadt (zuerst in: Gesellschaft — Staat — Erziehung, 5. Jg., 1960, Heft 5).

Iggers, Georg G. 1971: Deutsche Geschichtswissenschaft, München.

Kastendiek, Hans 1977: Die Entwicklung der westdeutschen Politikwissenschaft, Frankfurt/M.

Kuhn, Thomas S. 1973: Die Struktur wissenschaftlicher Revolutionen, Frankfurt/M.

Lenk, Kurt 1975: Politische Wissenschaft. Ein Grundriss, Stuttgart.

Löwith, Karl 1953: Weltgeschichte und Heilsgeschehen. Die theologischen Voraussetzungen der Geschichtsphilosophie, Stuttgart.

Maier, Hans 1967: Zur Lage der politischen Wissenschaft in Deutschland; in: H. Schneider (Hrsg.): Aufgabe und Selbstverständnis der Politischen Wissenschaft, Darmstadt (zuerst in: Vierteljahreshefte für Zeitgeschichte, 10 Jg., 1962).

Maier, Hans 1985: Politische Wissenschaft in Deutschland. Lehre und Wirkung, München (erw. Neuausg.).

Mommsen, Hans 1967: Zum Verhältnis von Politischer Wissenschaft und Geschichtswissenschaft in Deutschland; in: H. Schneider (Hrsg.): Aufgabe und Selbstverständnis der Politischen Wissenschaft, Darmstadt (zuerst in: Vierteljahreshefte für Zeitgeschichte, 10 Jg. 1962).

Narr, Wolf-Dieter 1972: Logik der Politikwissenschaft — eine propädeutische Skizze; in: Politikwissenschaft. Eine Einführung in ihre Probleme, hrsg. von Gisela Kress und Dieter Senghaas, Frankfurt/M.

Popper, Karl R. 1971: Logik der Forschung, Tübingen (4. verb. Aufl.).

Schäfer, Gert / Nedelmann, Claus (Hrsg.) 1967: Der CDU-Staat. Analysen zur Verfassungswirklichkeit der Bundesrepublik, Frankfurt/M.

Stammer, Otto 1967: Herrschaftsordnung und Gesellschaftsstruktur. Erkenntnisobjekt und Aufgaben der politischen Soziologie; in: H. Schneider (Hrsg.): Aufgabe und Selbstverständnis der Politischen Wissenschaft, Darmstadt (zuerst in: Schmollers Jahrbuch, 71. Jg., 1951)

Stemberger, Dolf 1978: Drei Wurzeln der Politik, 2 Bde. (= Schriften II), Frankfurt/M.

Wehler, Hans-Ulrich 1973: Geschichte als Historische Sozialwissenschaft, Frankfurt/M.

Windelband, Wilhelm 1894: Geschichte und Naturwissenschaft; wiederabgedruckt in: ders.: Präludium, Tübingen 1907 (3. Aufl.).

Wright, Georg Henrik von 1974: Erklären und Verstehen, Frankfurt/M.

Карысная літаратура

Buchstein, Hubertus / Göhler, Gerhard 1986: In der Kontinuität einer < braunen > Politikwissenschaft?; in: Politische Vierteljahresschrift (PVS), 27. Jg., S. 330 ff.

Eisfeld, Rainer 1990: «Nationale» Politikwissenschaft von der Weimarer Republik zum Dritten Reich; in: PVS, 31. Jg., S. 238—264.

Günther, Klaus 1985: Politisch-soziale Analysen im Schatten von Weimar, Frankfurt/M. u.a.

Hartwich, Hans-Hermann (Hrsg.) 1987: Politikwissenschaftliche Lehre und Studium zwischen Professionalisierung und Wissenschaftsimmanenz, Opladen.

Lehnert, Detlef 1989: «Politik als Wissenschaft»: Beiträge zur Institutionalisierung einer Fachdisziplin in Forschung und Lehre der Deutschen Hochschule für Politik (1920-1933); in: PVS, 30. Jg., S. 443—465.

Lenk, Kurt 1986: Über die Geburt der «Politikwissenschaft» aus dem Geiste des Wilhelm Heinrich Riehl; in: PVS, 27. Jg., S. 252 ff.

Münkler, Herfried 1990: Von der Praxisnähe zur Praxisferne und wieder zurück: Politikwissenschaft in Frankfurt; in: Die (mindestens) zwei Sozialwissenschaften in Frankfurt und ihre Geschichte, hrsg. von Heinz Steinert, Frankfurt/M. 1990, S. 175—193.

Weyer, Johannes 1985: Politikwissenschaft im Faschismus (1933—1945): Die vergessenen zwölf Jahre; in: PVS, 26. Jg., S. 423 ff.

1. Палітычная культура і палітычныя ідэі

Палітычныя ідэі ў навейшай гісторыі

1. Уводзiны

Палiтычныя iдэi i перакананьнi пачынаюць выконваць вырашальную ролю ў фармаваньнi i разьвiцьцi палiтычных iнстытуцый з таго часу, як права на ўдзел у фармаваньнi iнстытуцыяў атрымлiвае бальшыня (дарослага) насельнiцтва. Хаця папярэднiя дэмакратыi палiтычныя адносiны i абапiралiся на iдэальныя перакананьнi i рытуалы, аднак як такiя яны наўрад цi ўсьведамлялiся бальшынёй насельнiцтва i паядноўвалiся з супольнымі рэлiгiйнымi i маральнымi ўяўленьнямi i спадзяваньнямi. Станавае грамадзтва, што папярэднiчала дэмакратыi — да таго часу, як паўстала буржуазiя, а самасьвядомы iндывiд пазбавiўся повязi са сваiм станам, прафэсiяй, родам — успрымалася ў якасьцi «натуральнага». Адлюстраваньне гiерархii станаў у шматступенных нябёсах каталiцызму хаця i можа разглядацца як пацьверджаньне такога «натуральнага ладу», але наўрад цi можа ўважацца за «палiтычную iдэалёгiю». Узаемаадносiны абароны i падпарадкаваньня, што рэгулююць стасункi фэадалаў i прыгонных сялян, як i, увогуле, сюзэрэнаў i васалаў, уважаюцца за натуральныя i неабходныя, не патрабуючыя нiякай складанай iдэальнай легiтымiзацыi. Разнастайныя позьнесхалястычныя «Сумы» толькi падагульняюць i фiксуюць тое, што на працягу стагодзьдзяў было ў дачыненьнях памiж станамi вядомай рэччу. Каб не дапусьціць спыненьня дзеяньня маральных абавязаньняў, якiя для «вярхоў» вынiкалi зь iх прывiлеяванага становiшча, іх неабходна было фiксаваць пiсьмова.

Зварот да дабуржуазных часоў выкліканы толькі неабходнасьцю і мэтазгоднасьцю разьмежаваньня для разуменьня ролi палiтычных iдэяў (i iдэалёгiяў) у мадэрным сьвеце. «Дзяржава» як канцэнтрацыя палiтычнай улады ў грамадзтве i носьбiт «манаполii легiтымнага гвалту» ўзьнiкае толькi пасьля распаду фэадалiзму, складаныя ўзаемадачыненьнi i супярэчныя, перакрыжаваныя залежнасьцi якога здавалiся асьвечанаму буржуазнаму розуму хаатычнымi i неспасьцігальнымі.

У фэадальным сьвеце ўсе стасункi памiж iндывiдамi былі аднолькава «палiтычнымi». Кажная ўласнасьць мела роўным чынам i палiтычнае, i прававое значэньне. «Няма зямлi без гаспадара», — так можна сфармуляваць лёзунг фэадальнай эпохi, якi можа быць прачытаны i наадварот: «Няма гаспадара безь зямлi». Царква i фэадалы, каралi ды звычайная шляхта ўсе яны валодалi зямлёй i на гэтай падставе людзьмi, якiя былi злучаныя зь зямлёй як зь неад’емным сродкам вытворчасьцi. Гiльдыі i цэхi ў гарадох як карпарацыi валодалi правам вырабляць, а таксама весьцi гандаль, i дзякуючы гэтаму — аналягiчна зямельнай уласнасьцi — ускосна распараджалiся i людзьмi: той, хто заўсёды хацеў працаваць рамесьнiкам цi весьцi гандаль у якасьцi купца, меў магчымасьць рабiць гэта толькi праз сваё ўступленьне ў цэх або гiльдыю. Якое-небудзь «прыватнае жыцьцё» незалежнай асобы было ў тым часе невядомым. Усiх, ад караля да мясцовага пана, тычыўся прынцып: «Кароль памёр — няхай жыве кароль!», асобы былi толькi носьбiтамi «вечных» праграмаў, шчыльна зьвязаных зь iх фэадальным рангам цi ўласнасьцю. Яшчэ ў раманах Фантанэ з часоў заняпаду абшарнiкаў паноў называюць «баярамi», як i тых старых баяраў, што былi iх дзядамi i прадзедамi, безь якога-небудзь адрозьненьня. Сярэднявечныя мастакi не падпiсвалi сваіх карцiнаў, бо разумелі сябе чальцамі вытворчага калектыву. Дойлiды, што ўзводзiлi саборы, належалi да «цэху муляроў», а аўтарства фрэсак можна вызначыць толькi па самiх творах.

«Уздым буржуазii» стаўся працэсам, якi доўжыўся стагодзьдзi i адбываўся ў Эўропе надзвычай неадначасова: найбольш рана ў паўночнаiтальянскiх гарадох-дзяржавах, дзе простыя мяшчане, дзякуючы эканамiчнаму посьпеху, уздымалiся да «вялiкiх паноў», каб пасьля парадаксальным чынам зноў абярнуцца ў фэадальную гiерархiю; крыху пазьней у «вольных iмпэрскiх гарадох» Нiдэрляндаў i Англii. «Зьнiтаванасьць» узьнiклай буржуазii са «старым грамадзтвам» трывае яшчэ доўгi час. У Англii, дзе палiтычная рэвалюцыя буржуазii дазваляе — прынамсi, звонку — iснаваць фэадальным формам, адбываецца «абуржуазьніваньне» шляхцiца-земляўласьнiка i «фэадалiзацыя» буржуа; найбольш жорстка сутыкненьне «старога» i «новага» грамадзтваў праходзiць у Францыi. У iншых краiнах пераход ажыцьцяўляецца ў выглядзе рэформаў, якiя часта дазваляюць захаваць дастаткова рэшткаў фэадалiзму. Прыкладна так гэта складваецца ў Нямеччыне, дзе буржуазнае грамадзтва зь ягонай уласьнiцкай сыстэмай вартасьцяў устанаўляецца вельмi павольна: шляхам штайн-гардэнбэрскiх рэформаў (пасьля 1807 г.)*, няўдалай рэвалюцыi 1848–49 гг., «падараванай» буржуазii Бiсмаркам імпэрыi, учыненай «сацыял-дэмакратыяй» для буржуазii дэмакратычнай рэвалюцыi 1918 г. i, нарэшце, устаноўленай саюзнымi пераможцамi i прынятай нямецкім насельнiцтвам у 1945–49 гг. дэмакратыi.

Утварэньне буржуазнай сыстэмы вартасьцяў i дэмакратычных iнстытуцыяў было настолькi комплексным працэсам, што палiтычныя iдэi i iдэалёгii, якiя вызначаюць гiсторыю палітычных сутыкненьняў у XIX i XX стст., па-ранейшаму зьяўляюцца «неадначасовымi». Калi ў далейшым я буду характарызаваць дэмакратыю, лiбэралiзм, сацыялiзм, кансэрватызм i нацыяналiзм, ужо нават пытаньне, у якой чарговасьцi неабходна падаваць гэтыя iдэi i iдэалёгii, будзе складаць сабою праблему. Кансэрватызм — як пераканаўча засьведчыў Карл Мангайм (1984) — ёсьць рэакцыяй на выклiк традыцыйным вартасьцям i адносiнам, зроблены буржуазна-дэмакратычнымi рэвалюцыямi. Таму ён, на добры лад, ня можа стаяць на пачатку. Лiбэралiзм, наадварот, быў сфармуляваны — прынамсi ў той частцы, што тычыцца ягоных цэнтральных эканамiчных кампанэнтаў — «клясыкам» палiтычнай эканомii Адамам Смiтам ужо ў 1776 г., гэта значыць, яшчэ да Францускай рэвалюцыi. Накiды да ягонага прынцыпу «свабоды эканамiчных дзеяньняў» ад якога-любя ўцiску ўраду можна знайсьцi ўжо ў фiзiякратаў i Цюрго (параўн. Weulersse 1959). З другога боку, раньнiя фармулёўкi дэмакратычнай канцэпцыі зьяўляюцца ў рэвалюцыйных групоўках Англii ў XVI ст., а яшчэ раней, за часоў Рэфармацыi i Рэнэсансу, — у iтальянскiх думаньнікаў ды папярэднiкаў сацыялiзму (Томас Мюнцэр, Томас Мор, Кампанэла, левэлеры** i г.д.; параўн. Macpherson 1962).

2. Дэмакратыя

Кантынэнтальная дэмакратыя Новага часу ў сваiх раньнiх формах, якiя распрацоўвалi Русо, Дыдро, Маблi ды iншыя (параўн. Fetscher 1975), знаходзiлася пад вялiкiм уплывам антычных узораў, але адрозьнiвалася ад усiх папярэднiх тым, што выходзiла не з прывiлеяванай клясы рабаўласьнiкаў, якiя маюць даволi вольнага часу, каб прысьвяцiць усiх сябе жыцьцю для грамадзтва, але з гаспадарча самастойных грамадзян. У Англii буржуазная дэмакратыя ўзьнiкае на шляху паступовага ўмацаваньня ўлады Гасподы грамадаў, дзе засядаюць абраныя прадстаўнiкi гарадоў (гэта значыць, буржуазii) i зямель, а таксама праз пасьлядоўнае распаўсюджаньне выбарчага права. З органу, якi меў права адно разглядаць «скаргi», i грашовыя асыгнаваньнi на ўтрыманьне якога ўзрасталі вельмi павольна, парлямэнт стаецца ўрэшце рэальнай палiтычнай сiлай, i пры гэтым не лiквiдуюцца iншыя iнстытуцыi: каралеўская ўлада i Гаспода лордаў (параўн. Fetscher 1978).

Буржуазна-парлямэнцкая дэмакратыя Лока

Чым абгрунтоўвае буржуазную дэмакратыю «клясык» ангельскай буржуазii Джон Лок (параўн. Euchner 1969)? У той час, калi абароньнік традыцыйнай зьверхнасьцi каралеўскай улады сэр Робэрт Фiлмэр выводзiў права на панаваньне караля ад «патрыярхальнага ўладаньня» бацькi (у канцавым вынiку ад Адама i ягоных нашчадкаў), Лок, як i многiя iншыя буржуазныя мысьлiцелi ягонай эпохi, выстаўляе iдэю «прыроднага стану», якi папярэднiчае ўтварэньню дзяржавы. У iм жылi свабодныя людзi, якiя валодалi правам набываць уласнасьць шляхам «урабленьня». Маўляў, ад самой прыроды яны атрымалi ўва ўласнасьць толькi цела; але ўрабляючы пэўную частку «вонкавай прыроды» i надаючы ёй гэтым «iншую форму», яны прысвойвалi яе. Пакуль было дастаткова месца, нiхто не прысвойваў уласнасьцi больш, чымся гэта было патрэбна чалавеку i ягонай сям’i, людзi жылi ў мiры i ня мелi неабходнасьцi ў нейкай дзяржаўнай уладзе. Калi ж з «адкрыцьцём» грошай стала магчымым назапашваньне багацьцяў без парушэньня натуральнага права, якое забавязвае нас «не даваць прапасьцi анiчому», паўстала сацыяльная рознасьць памiж беднымi i багатымi, што прывяло да сацыяльных канфлiктаў, мiрнага ўрэгуляваньня якiх мусiць дамагацца «вышэйшая ўлада». Калi права кажнага парушаецца, неабходна «шукаць права са зброяй у руках». Але рацыянальна зразумелым i прымальным чынам гэта можа адбывацца толькi праз дамову, якая «даручае» (давярае, перадае ў «trust») асобе (або органу) забесьпячэньне мiрнага сужыцьця пры дапамозе закону i суду. Узьнiклая такiм чынам супольнасьць адначасова мае патрэбу як у вонкавай абароне, так i ў законах, якiх бы мелi трымацца службовыя асобы. На падставе гэтага грамадзяне выбiраюць парлямэнт, які валодае правам зацьвярджаць усе важныя законы i абкладаньне падаткамi, парлямэнту ж становiцца падсправаздачным (прынамсі, у пэрспэктыве) урад, якi прымае вонкавапалiтычныя рашэньнi i сочыць за выкананьнем законаў. Незалежным ад гэтага зьяўляецца судаводзтва, што мусiць быць даверана самастойным (незьмяняльным) судзьдзям.

Абгрунтаваньне Локам буржуазна-дэмакратычнай дзяржавы выходзiць з таго, што выбiраць дэпутатаў ( i быць дэпутатамi) маюць права толькi ўласьнiкi, якiя могуць самi сябе ўтрымлiваць дзякуючы сваёй маёмасьцi. Выключэньне безмаёмных падаецца Локу i ягоным пасьлядоўнiкам да XIX ст. настолькi вiдавочным, што ён ня лiчыць патрэбным гэта доўга даводзіць. Асобы без маёмасьцi ў якасьцi наёмных рабочых, як правiла, залежаць ад сваiх «гаспадароў» або «паноў», i загэтым ня здольныя быць самастойнымi палiтычнымi суб’ектамi. Паколькi доўгi час не iснавала таемнага галасаваньня, трэба было таксама асьцерагацца таго (або пагаджацца з гэтым), што гэтыя наймiты абавязкова будуць галасаваць толькi так, як iх цяперашнiя гаспадары. Калi б наймiтам было нададзенае права голасу, гэта б неадэкватна ўмацавала палiтычную вагу тых уласьнiкаў, якiя валодалi асаблiва вялiкай колькасьцю наймiтаў. Паколькi на той час — у XVII ст. — багата слугаў i лёкаяў мелi пры сабе перадусiм земляўласьнiкi са старых шляхецкiх радоў, то iх палiтычная вага (надзвычай непажаданая для ўзьнікаючай буржуазii) беспасярэдне б павышалася праз пашырэньне выбарчага права на безмаёмных асобаў.

Яшчэ менш пажаданым быў удзел у галасаваньнi тых, хто мог разьлiчваць на адкрытую падтрымку (праз парафіяльную грамаду). Iх вялiкая колькасьць магла б, напэўна, прывесьцi да значных фiнансавых выдаткаў парлямэнту. Распараджэньне ж грашыма было сапраўдным ключом да ўлады. Ангельскі кароль, якi ў XVII ст. валодаў адно невялiкiм «апаратам» кiраваньня i спагнаньня падаткаў, мог, па сутнасьцi, разьлiчваць на гатоўнасьць парлямэнту даць згоду на спагнаньне ягоных падаткаў ды iншых збораў. Такiм чынам — на думку Лока i ягоных сучасьнiкаў — быў дастаткова ўмацаваны кантроль над адмiнiстрацыяй караля, так што падсправаздачны парлямэнту ўрад iм яшчэ не разглядаўся як неабходны. Сыстэма адказных перад парлямэнтам мiнiстэрстваў (з прэм’ер-мiнiстрам de facto) утвараецца адно на працягу XVIII ст. Фармальна, аднак, на чале ўраду па-ранейшаму стаялi (i стаяць) кароль цi каралева. Ён (яна), тым ня менш, абавязаны кiраваць пры актыўным супрацоўнiцтве з кабiнэтам мiнiстраў. Так, напрыклад, i па сёньняшнi дзень тронная прамова пры адкрыцьцi паседжаньняў парлямэнту зачытваецца венцаношам, але складаецца прэм’ер-мiнiстрам. Такiм чынам можна захаваць i архаiчную формулу «the King can do no wrong», «кароль ня можа быць несправядлiвым», ня чынячы гэтым шкоды. За памылкi «каралеўскага ўраду» нясе адказнасьць яго першы дараднік — прэм’ер-мiнiстар са сваiм кабiнэтам. Бальшынёй парлямэнту ён у кажны момант можа быць адхiлены.

Буржуазна-парлямэнцкая дэмакратыя, якую мы ахарактарызавалi на прыкладзе канцэпцыi дэмакратыi Лока, у разнастайных варыянтах устаноўленая таксама i на кантынэнце. Доўгi час для яе было ўласьцiва разьмежаваньне актыўных i пасіўных носьбiтаў выбарчага права (права выбiраць i быць абраным) на падставе ўладаньня сродкамi вытворчасьцi. Часта такое абмежаваньне вызначалася пэўным узроўнем гадавога даходу або пэўнай падатковай стаўкай. Адно паступова (у Англii ў 1918 i 1928 гг.) уводзiлася «ўсеагульнае i роўнае» выбарчае права для ўсiх дарослых, пры гэтым у апошнюю чаргу яго атрымлiвалi наёмныя рабочыя i жанчыны. Наступкi пашырэньня выбарчага права асаблiва яскрава паказвае прыклад Англii: першапачатна новыя выбарцы былi досыць кансэрватыўнымi ў сваiм выбары, i працэнт выкарыстаньня iмi свайго права голасу быў значна нiжэйшым, чымся ў «старых» уладальнiкаў права голасу. На гэтай падставе, дарэчы, вядучы тэарэтык ангельскага (сацыяльнага) лiбэралiзму XIX ст. Дж.С.Мiль лiчыў, што неабходна пашыраць выбарчае права, забясьпечыўшы праз усеагульнае школьнае навучаньне адпаведны ўзровень адукацыi (Mill 1971). Бо неасьвечаныя, запалоханыя парабкi i служкi — так гучыць яго цалкам абгрунтаваны тэзыс — кiруюцца толькi выбарчымi прыхiльнасьцямi сваiх цяперашнiх гаспадароў. Падобным чынам падыходзiў да разгляду справы ў Нямеччыне i кансэрватыўны палiтык Ота фон Бiсмарк, якi — каб «асадзiць» лiбэралаў — дазволiў увесьцi «ўсеагульнае i роўнае права» на выбарах у Райхстаг. Прынамсi на пачатку захады Бiсмарка — як i ангельскiх лiбэралаў — не маглi не апраўдацца. Толькi хуткi ўзрост галасоў за сацыялiстаў на пазьнейшых выбарах у Райхстаг зьнiшчыў эфэкт усеагульнага выбарчага права, якога жадаў i на якi спадзяваўся Бiсмарк. Разам з тым у вынiку iндустрыялiзацыi i неабходнага для яе абавязковага школьнага навучаньня ўзьняўся таксама i адукацыйны ўзровень новых выбарцаў.

Да перакананых прыхiльнiкаў прадстаўнiчай дэмакратыi ў Нямеччыне належыць Iмануэль Кант. Дарма што — пасьля пакараньня яго прускiм каралём — Кант мусiў быць вельмi абачлiвым у рэлiгiйных i палiтычных пытаньнях, якiя ён закранаў у сваiх папулярных творах; аднак прынамсi «ў iдэале» ён патрабаваў прадстаўнiчай канстытуцыi, якая б надзяляла ўсiх уласьнiкаў правам выбару (i правам быць выбранымi), не скасоўваючы пры гэтым манархii. Апраўданьне Кантам выключэньня зь лiку выбарцаў безмаёмных асобаў зьяўляецца асаблiва паказальным. А менавiта, ён лiчыў, што прыняты ў натуральным праве (як i ў хрысьцiянстве) прынцып аднолькавага абыходжаньня ня тычыцца ўсiх людзей, паколькi (i пакуль) кажны мае права дабiцца незалежнага гаспадарчага iснаваньня праз дбайнасьць i ашчаднасьць. Для бальшынi сялянскага насельнiцтва на шляху такога ходу падзеяў стаяла, рэч ясная, памешчыцкая ўласнасьць, тым больш што, згодна з законам, не дазваляўся нi падзел такой маёмасьцi, нi яе продаж буржуазii. Кант усё ж выразна не ўхваляе iснаваньня такой маёмасьцi i iранiчна заўважае, што немагчыма ўявiць сабе, як шляхетныя продкi маглi здабыць гэтую ўласнасьць «собскаю працаю». Калi ўлiчваць асаблiвы статус буржуазii ў Нямеччыне, то абсалютна апраўдана, што Кант не рабiў выключэньня з выбарчага права для дзяржаўных службоўцаў (а менавiта для чыноўнiцтва, да якога належыць i прафэсура). Яны як бы залежныя не ад нейкiх «iндывiдаў», але ад грамадзтва як гэткага.

Дробнабуржуазна-эгалiтарная дэмакратыя Русо i Фiхтэ

Знакамiты абароньнік дэмакратыi на кантынэнце, Жан-Жак Русо, таксама абмяжоўвае кола выбарцаў уласьнiкамi. Аднак ён выказвае пажаданьне, каб у законапаслухмяным грамадзтве ўсе людзi па магчымасьцi валодалi дастатковай уласнасьцю на сродкi вытворчасьцi i каб абавязкам ураду было забесьпячэньне як мага шырэйшай (калi ня поўнай) роўнасьцi ў валоданьнi ўласнасьцю (Rousseau 1976). «Карысьць прыносяць толькi тыя законы, якiх няшмат». Яны выконваюцца паўсюдна толькi тады, калi нiхто ня мае гэтак шмат уласнасьцi, каб магчы «купляць» iншых людзей. Там, дзе такое магчыма, рэспублiка (дэмакратычнае грамадзтва) губляе ў «моцы» роўна столькi, колькi могуць урваць сабе багатыя iндывiды. Памiж вельмi багатымi i безмаёмнымi iдзе «распродаж свабоды». З гэтай прычыны цалкавітае зраўнаваньне ўласнасьцi, паводле Русо, становiць неадменную перадумову захаваньня i дзеяздольнасьцi дэмакратыi. Яшчэ адзiн крок далей зрабiў Ёган Готлiб Фiхтэ, якi патрабаваў ад ураду дэмакратычнага грамадзтва «прызначыць кажнаму ягоную ўласнасьць», бо толькi ў гэтым выпадку можна патрабаваць ад яго падпарадкаваньня. Гэтай мэты Фiхтэ (1800) хацеў дасягчы праз цалкам рэглямэнтаваную плянавую гаспадарку, якую ён апiсаў у сваёй «закрытай гандлёвай дзяржаве».

На прыкладзе Русо i Фiхтэ мы азнаёмiлiся з тыповымi раньнiмi прадстаўнiкамi эгалiтарна-буржуазнай дэмакратыi. Iх канцэпцыя дэмакратыi зьвязана, як правiла, зь «беспасярэднім заканадаўствам» ад імя народу, якое, аднак, у дзяржавах зь вялiкай тэрыторыяй можа быць рэалiзаванае толькi абыходным шляхам. Француская канстытуцыя 1793 г., нiколi ня спраўджаная на практыцы, прадугледжвала, напрыклад, што зацьверджаныя Нацыянальным сходам законы могуць быць уведзеныя ў моц толькi тады, калi на працягу пэўнага тэрмiну ў пэўнай колькасьцi дэпартамэнтаў мясцовыя выбарцы яўна ня выступiлi супраць iх. Беспасярэдняя дэмакратыя паўставала тут у выглядзе плебiсцытарнага кантролю або цэнзуры над заканадаўцамi ў парлямэнце.

Прадстаўнiчая i беспасярэдняя дэмакратыя

Абароньнікі прадстаўнiчай дэмакратыi выстаўлялi i выстаўляюць супраць розных формаў беспасярэдняй дэмакратыi наступныя аргумэнты:

1. Падчас пасяджэньняў у парлямэнце вырашаюцца настолькi розныя пытаньнi — ня толькi заканадаўчыя, але i кантролю над ўладай, агульныя пытаньнi нутраной i вонкавай палiтыкi — што ўсё насельнiцтва папросту ня здольнае да квалiфiкаванага вырашэньня гэтых пытаньняў. Калi ж вырашальныя пры дапамозе дэмакратычных працэдураў пытаньнi абмежаваць да невялiкай колькасьцi, тым самым узмоцніцца непадсправаздачная i некантраляваная выканаўчая ўлада. Першы аргумэнт, такiм чынам, гучыць так: брак кампэтэнтнасьцi грамадзянiна i празьмернасьць ягоных запатрабаваньняў як колькаснага, так i якаснага кшталту (швайцарскi грамадзянiн «даводзiць» гэта сваiм простым удзелам у рэфэрэндумах).

2. Толькi ў парлямэнце праблемы могуць высьвятляцца шляхам прадметных дэбатаў. Маса грамадзян-выбарцаў ня можа праводзiць такiя дыскусii памiж сабой. Аргумэнт губляе сваю пераканаўчую сiлу з таго часу, як толькi на зьмену дэбатам — або выдатным парлямэнцкiм прамовам — прыходзіць працэдура галасаваньня. Гэты аргумэнт можа сёньня апэляваць бадай што да дэбатаў i слуханьняў (hearings) у камiсiях, якiя па-ранейшаму iстотным чынам спрыяюць фармаваньню меркаваньняў парлямэнту i кантролю над урадам.

3. Народныя iнiцыятывы, усенародныя плебісцыты i г.д. заўсёды вядуць да ўсплёску эмоцыяў у спрэчных пытаньнях, што перашкаджае аб’ектыўнасьцi рашэньняў i прыводзiць да ўзмацненьня экстрэмiсцкiх пазыцыяў. У плюралiстычным жа грамадзтве, дзе iснуюць шматлiкiя адрозьненьнi ў сацыяльных iнтарэсах i перакананьнях, палiтыка можа зьдзяйсьняцца толькi на шляху кампрамiсу, а плебiсцыты, якiя распаляюць жарсьці, робяць кампрамiсы немагчымымi, разбуральна ўзьдзейнiчаюць на плюралiстычныя (лiбэральныя) дэмакратыi i на гэтай падставе мусяць быць адхiленыя або абмежаваныя некаторымі партыйна-палiтычнымi «бяскрыўднымі» пытаньнямi. Да iх, прыкладам, належаць галасаваньнi аб зьмене межаў фэдэральный зямлі, дазволенай Асноўным законам Фэдэратыўнай рэспублiкi. Як доказ небясьпечнай эмацыйнасьцi плебiсцытаў звычайна прыводзiцца рэфэрэндум аб экспрапрыяцыi каралеўскай маёмасьцi (1926), якi, зрэшты, давёў вялiкадушнасьць народу ў дачыненьнi да сваiх былых уладароў, але перадусiм праклаў дарогу да супрацоўнiцтва паміж старымі кансэрватарамі i нацыстамі (пасьля чаго нацысты выказалiся супраць экспрапрыяцыi, якую першапачатна падтрымлiвалi).

Эгалiтарная, дробнабуржуазная i беспасярэдняя дэмакратыя супрацьстаiць прадстаўнiчай, плюралiстычнай i лiбэральнай. Лiбэралiзм i дэмакратыя не абавязкова бываюць узаемазьвязаныя памiж сабою. Вялiкiя сучасныя дэмакратыi ў ЗША, Англii, Францыi i Фэдэратыўнай Рэспублiцы, тым ня менш, дэманструюць усе без вынятку рысы плюралiстычна-лiбэральных дэмакратый. Гэта азначае, што яны пагаджаюцца з сацыяльнай дыфэрэнцыяцыяй там, дзе былi зробленыя захады па зьмякчэньнi сацыяльных кантрастаў шляхам дазаванага карэктаваньня «дзяржавы ўсеагульнага дабрабыту». Сёньня больш не выпадае з вытворча-тэхнiчных прычын весьцi размову і пра дробнабуржуазна-эгалiтарную дэмакратыю, хiба што толькі пра «сацыялiстычную дэмакратыю», да якой мы яшчэ зьвернемся.

Плюралiстычная i лiбэральная дэмакратыя дапускае, што ў разьвiтым клясавым грамадзтве, нягледзячы на значныя маёмасныя адрозьненьнi i супярэчнасьць iнтарэсаў, iснуе дастаткова «супольнага», каб здолець прыняць i падтрымаць дэмакратычныя ўстановы, прававую дзяржаву, партыйны плюралiзм, легiтымнасьць апазыцыi, сьветапоглядную нэўтральнасьць дзяржавы i г.д. Для гэткага прыняцьця iстотнай зьяўляецца магчымасьць легальнай зьмены ўлады, пачынаючы ад ураду i парлямэнту.

Эканамiчная тэорыя дэмакратыi Шумпэтэра i Даўнса

Тэорыя дэмакратыi, распрацаваная адно ў XX ст. Ёзэфам Шумпэтэрам (1980) i ў асноўных рысах абмаляваная Энтанi Даўнсам (1968), пасьлядоўна рэдукуе яе да «iнстытуцыйнага мэханiзму», якi праз вольную i сумленную барацьбу памiж дзьвюма (цi больш) групоўкамi палiтыкаў забясьпечвае выбарцам улiк iх пажаданьняў i патрабаваньняў. Гэтая «эканамiчная тэорыя дэмакратыi» разглядае рашэньнi выбарцаў па аналёгii з актамi куплi, а канкурэнцыю памiж палiтычнымi партыямi цi «групоўкамi палiтыкаў» — як канкурэнцыю «прапаноўцаў палiтычнага тавару». Стратэгiя партыяў тут пасьлядоўна скiраваная — як у вытворцаў тавараў — на ўзвышэньне над рынкавай кан'юнктурай (якая вызначаецца шляхам дэмаскапii). Гэта мае асаблiвае значэньне для перадвыбарнай агiтацыi, падчас якой, зрэшты, нярэдка выкарыстоўваюць тых самых агентаў, што зазвычай рэклямуюць мыйныя сродкi або зубную пасту.

Такому прыпадабненьню палiтычных выбараў да рынкавых адносiн можна, безумоўна, запярэчыць як з эканамiчнага, так i з палiтычна-этычнага гледзiшча (Bachrach 1966). Але найперш трэба прызнаць, што гэтая новая тэорыя вельмi трапна характарызуе сёньняшнюю рэальнасьць масавай дэмакратыi. З дапамогаю гэтай тэорыi можна прагназаваць стратэгiю выбарчай барацьбы малых (трэцiх) партыяў, пры гэтым здабыткi эканамiчнай навукi аказваюцца прыдатнымi на подзiў вымоўным чынам. Эканамiст, якi мысьлiць рынкавымi катэгорыямi, запярэчыць, аднак, што тут мы маем справу з вузкапалiтычнай перакручанай канкурэнцыяй. Далей ён вылучыць сур’ёзныя падставы супраць таго, што выбарцы/спажыўцы змушаныя купляць надзвычай розныя «палiтычныя пакеты»: яны, быццам бы, мусяць разам са сваёй маркай бэнзыны закупляць i сваё мыла, сваю зелянiну i сваю мэблю — як i пэўную вонкавую, навуковую, сацыяльную, культурную, абарончую палiтыку i г.д. Iм супрацьстаяць не канкуруючыя прапаноўцы разнастайных прадуктаў, а, так бы мовiць, два або тры гандлёвыя дамы, якiя прапануюць «усё». Калi ж абодва гэтыя гандлёвыя дамы яшчэ i праводзяць аднолькавую (або дасягаючую аднолькавых вынiкаў) дэмаскапiю, то iх рэклямныя прапановы i тавары робяцца ўсё больш i больш падобнымi, i выбар цяпер вызначаецца такiмi неiстотнымi акалiчнасьцямi, як здаровы колер валасоў вядучых кандыдатаў альбо iх паходжаньне з пэўнай мясцовасьцi i г.д.

Вышэй мы закранулi палiтычна-этычнае пярэчаньне, якое гучыць так: стаўленьне да грамадзянiна/выбарца як да спажыўца абмяжоўвае значэньне i вартасьць акту выбару i прынiжае ролю грамадзянiна. У Асноўным законе значыцца: «Партыi садзейнiчаюць палітычнаму волевыяўленьню насельнiцтва». Паводле эканамiчнай тэорыi дэмакратыi, было б больш карэктна выказацца так: «Партыi садзейнiчаюць рынкавым рашэньням выбарцаў/спажыўцоў пры дапамозе агульнапрынятых для такога ўзьдзеяньня мэтадаў». Гэта значыць, што на месца палітычнага волевыяўленьня, якое ўсё ж поўнасьцю вынiкала з сутнаснай аргумэнтацыi, выясьненьняў, iнфармацыi, дыскусiяў, прыходзiць узьдзеяньне выбарчай матывацыі, якая грунтуецца на несьвядомых, iрацыянальных «настроях» i не надае вялiкага значэньня сьвядомым учынкам. Такая пазыцыя не становiць нiчагусенькі новага. Усё гэта (яшчэ ў знакамiтым антычным полiсе) — выкарыстаньне для сукрытых палiтычных мэтаў эмоцыяў i крыўдаў — ажыцьцяўляла дэмагогiя; аднак новым зьяўляецца зьвядзеньне дэмакратыi да эканамiчна матываванай канкурэнцыi дзьвюх (цi больш) палiтычных груповак, прычым своекарысьлiвыя мэты скiроўваюцца нiбыта «нябачнаю рукою» (рынку) на задавальненьне (як мага большай колькасьцi або хаця б некаторых) рэальных пажаданьняў выбарцаў. Падзел на палiтыкаў-прафэсiяналаў (якiя з гэткiм жа посьпехам маглi б прапаноўваць таксама мыла або каўбаскi) i недасьведчаных грамадзян/выбарцаў дасягае ў гэтай тэорыi сваёй закончанасьцi. Самi партыi маюць значна больш патрэбы ў прафэсiйных памочнiках (дэмаскапiстах, арганiзатарах рэклямнай кампанii i г.д.), чымся ў актыўных чальцах, якiя жадаюць браць удзел у дыскусiях i вызначаць палiтычныя стандарты. Патрабаваньне арыентацыі на «дэмакратычны базыс» да сваіх дэпутатаў, якое выстаўляецца «зялёнымi», становiць сабой зразумелую рэакцыю, накiраваную на захаваньне як базысу, так i членства ў партыi. У кажным выпадку, гэтая партыя новага тыпу інакш ня хоча дзейнічаць.

Плебiсцытна-эгалiтарная i лiбэральна-плюралiстычная дэмакратыя

У якасьцi iдэальных тыпаў можна зафiксаваць дзьве розныя дэмакратычныя тэндэнцыi: першая, выходзячы з клясычнай полiснай дэмакратыi, iмкнецца абаперцiся на даволi эгалiтарны дробнабуржуазны i дробнасялянскi базыс i вылучае як аптымальную мэту адзінагалоснасьць i поўны кансэнсус; другая, арыентуючыся больш на ангельскую мадэль i пагаджаючыся з гетэрагеннасьцю насельнiцтва, клясавымi адрозьненьнямi i супярэчнасьцямi, з дапамогаю свабоднай канкурэнцыi палiтычных партыяў ды непазьбежнага кампрамiсу памiж iмi iмкнецца спрыяць несупыннаму задавальненьню пажаданьняў насельнiцтва. У сапраўднасьцi, ведама, два гэтыя «iдэальныя тыпы» выступаюць хутчэй у зьмяшаным выглядзе, як памiж сабой, так i з iдэалягiчнымi дамешкамi iншага кшталту. Прыхiльнiкi захаваньня status quo, напрыклад, клапоцяцца пра тое, каб, нягледзячы на сацыяльныя адрозьненьнi i супярэчнасьцi, пры дапамозе «iдэалягiчнага адзінства» вытварыць нешта накшталт штучнай гамагеннасьцi насельнiцтва. Найбольш ведамы тут выпадак становiць нацысцкая iдэалёгiя, што пры дапамозе тэзысу аб «народнай супольнасьцi» сьцьвярджала гармонiю памiж усiмi немцамi, пры якой быццам бы гублялi сваю значнасьць усе клясавыя супярэчнасьцi (параўн. Neumann 1977). За дэмакратычнае выяўленьне «волi» гэтай народнай супольнасьцi выдавалася засьведчаная плебiсцытам (натуральна, пры сумнеўных у прававых адносiнах умовах) «воля фюрэра». Але i не такія адыёзныя партыi ахвотна выкарыстоўвалi «нацыянальны кансэнсус» як сродак пераадоленьня або зьмякчэньня клясавых супярэчнасьцяў. Выходзячы з гэтага, падаецца не выпадковым, што нацыяналiзм паўставаў або набываў значэньне ў вынiку дэмакратычных рэвалюцыяў (i рэформаў). Першыя нацыяналiстычныя войны разгарнулiся адразу ж пасьля Францускай рэвалюцыi. Пры гэтым Францыя праз свае (напалеонаўскiя) войскi пашырала ў Эўропе ўнiвэрсальныя iдэi Свабоды, Роўнасьцi i Братэрства як найвышэйшыя нацыянальныя цноты. Раньнiя мысьлiцелi «вызвольнага руху» ў Нямеччыне прыпiсвалi падобную прагрэсiўную мiсiю ў агульнаэўрапейскiм маштабе нямецкаму народу, i Карл Маркс у 1844 г. яшчэ чакаў ад фiлязофскага нямецкага народу ўсеагульнай рэвалюцыi, якая адным махам агорне ўсе нацыі (Marx 1953 ff, Bd.1). Ведама, праз гэтае паяднаньне спадзеву на сусьветную рэвалюцыю i нацыянальнага паклiканьня Маркс нi ў якiм разе не хацеў затушаваць сацыяльных адрозьненьняў, наадварот, шляхам лiквiдацыi клясавага грамадзтва немцы павiнны былi адразу пераступiць межы буржуазнай дэмакратыi ды стварыць сапраўды свабодную i першую ў роўнасьцi супольнасьць.

Пасьля эксцэсаў таталiтарнай псэўдадэмакратыi нацызму (як i фашызму ўвогуле) i вiдавочнага крышу сацыялiстычнай утопii ў Савецкiм Саюзе бальшынi эўрапейцаў i паўночнаамэрыканцаў «лiбэральная дэмакратыя» ў 1945 г. падавалася ўсё яшчэ найлепшай (найменш благой) палiтычнай формай сужыцьця людзей у плюралiстычным (клясавым) грамадзтве. Як сацыял-дэмакратычныя, так лiбэральныя i кансэрватыўныя партыi маглi пагадзiцца з гэтай канстытуцыйнай формай i яе асноватворнай iдэяй. Сёньня — i ўжо даволi доўгi час — лiбэральная дэмакратыя як канстытуцыйны лад i сацыяльны плюралiзм як грамадзкi стан прымаюцца i бальшынёй лiдэраў iтальянскай камунiстычнай партыi. Абедзьве даўнейшыя праграмы дэмакратыi на базе гамагеннага грамадзтва дробных уласьнiкаў, каапэратараў альбо распараднікаў калектыўнай уласнасьці ў разьвiтых грамадзтвах сур’ёзна падтрымлiваюць толькi нязначныя палiтычныя сiлы. Iдэя «дэмакратычнай роўнасьцi» амаль цалкам абмежаваная статусам палiтычнага грамадзянiна, «роўныя шансы» якога ўзьдзейнiчаць на фармаваньне грамадзкага жыцьця зьяўляюцца, бадай што, вiдавочнай фiкцыяй. З гэтых прычын у так званых «дзяржавах усеагульнага дабрабыту» спрабуюць ня толькi зьменшыць для iндывiдаў цяжар эканамiчных крызысаў (працяглае беспрацоўе) i асабiстых нягодаў (хвароба, iнвалiднасьць, раньняя сьмерць кармiльца), але i да пэўнай ступенi зраўнаваць iх стартавыя магчымасьці (абавязковае навучаньне аж да вышэйшай адукацыi, стыпэндыi i г.д.).

I тым ня менш, фактычна магчымасьцi суўдзелу ў палiтычным волевыяўленьні і тым самым у фармаваньні грамадзкага жыцьця застаюцца няроўнымi. Вышэйшы маёмасны стан, большыя крыніцы даходаў і абумоўленая гэтым лепшая адукацыя ўсё яшчэ адкрываюць больш шанцаў зрэалiзаваць у заканадаўстве i ўрадавых рашэньнях уласныя iнтарэсы.

У XIX ст. як абароньнікі, так i працiўнiкi ўсеагульнага i роўнага выбарчага права доўгi час былi перакананыя ў тым, што яго ўвядзеньне хутка забясьпечыць бальшынi насельнiцтва пераразьмеркаваньне маёмасьцi ў кiрунку ўсёабсяжнай эканамiчнай роўнасьцi. Ангельскiя «чартысты» верылi, што шляхам увядзеньня ўсеагульнага выбарчага права будуць вырашаны таксама i «сацыяльныя пытаньнi». І абароньнікі, i працiўнiкi ўсеагульнага выбарчага права памылялiся. На гэты працэс зрабiлi свой уплыў формы палiтычнай арганiзацыi партыяў, а таксама нацыяналiстычныя i лiбэральныя iдэалёгii. Гэтыя iдэалёгii шырока выкарыстоўвалi сучасныя сродкi iнфармацыi, у першую чаргу прэсу, пазьней радыё i тэлебачаньне, каб прадухiлiць узьнiкненьне радыкальных памкненьняў да зьмены iснуючага стану разьмеркаваньня ўласнасьцi. Тое, што ўсё ж сталася магчымым узьнiкненьне масавых сацыялiстычных партыяў, не выклiкае зьдзiўленьня з увагi на цыклiчнае наступленьне крызысаў i адчуваную бальшынёй вясковага i рамесьнiцкага насельнiцтва разгубленасьць, выклiканую стратай апiрышча пры паскораным працэсе iндустрыялiзацыi.

3. Лiбэралiзм

Лiбэралiзм становiць сабой уласна буржуазную сацыяльную i палiтычную iдэалёгiю (параўн. Freund 1965). Ягоныя каранi сягаюць Асьветнiцтва i рацыяналiсцкага iндывiдуалiзму i часткова супадаюць з каранямі натуральнага права (улучна з абгрунтаваньнем дэмакратыi ў натуральным праве). Тым ня менш, з гледзішча гiсторыi iдэй дэмакратыя i лiбэралiзм рэзка разышлiся, каб пасьлей нанова злучыцца памiж сабою.

Чалавек як iндывiдуальны павелiчальнiк прыбытку

«Кажны сам куе сваё шчасьце», «вольную дарогу дзелавым людзям!» — так гучаць лёзунгi скiраванай на змаганьне з старым станавым грамадзтвам i ягонымі прывiлеямі раньнебуржуазнай iндывiдуалiсцкай думкi. Iдэальны прадстаўнiк фэадальнага станавага грамадзтва поўнасьцю раскрывае сябе ў сваiм стане, iдэальны сябра iдэнтыфiкуе сябе з iнтарэсамi сваiх сяброў, iдэальны буржуа, наадварот, стаiць сам за сябе. Ён усiм абавязаны сабе самому i патрабуе толькi таго, каб яму не перашкаджалi ў ягоных намаганьнях «пры свабодзе розуму наладзiць» сваё жыцьцё. Апраўданьне гэткай поўнай эманцыпацыi iндывiда ад гнятлiвых iдэалёгiяў i ўплывовых iнстытуцыяў раньнi лiбэралiзм знаходзiць, па-першае, у сьцьвярджэньнi рацыянальнай прыроды кажнага асобнага чалавека, па-другое, у эканамiчнай тэорыi Адама Смiта. Але найперш, ведама, праўдзівы сэнс iснаваньня iндывiдаў у грамадзтве трэба бачыць у iхным iндывiдуальным павелічэньні прыбытку, у дасягненьнi «як мага большага дабрабыту народу» (як мага большага шчасьця для як найбольшай колькасьцi людзей). «Добрае жыцьцё», якое, згодна з антычнай традыцыяй, яшчэ дробнабуржуазныя мысьлiцелi бачылi ў «маральным» i салiдарным жыцьцi грамадзян, ператвараецца ў жыцьцё эканамiчна пасьпяховае i, па магчымасцi, выгоднае для ўсiх. Адам Смiт выстаўляе ў 1776 г. тэзыс, што калi б усе мелi свабоду вырабляць i абменьваць свае прадукты — без анiякага ўмяшальнiцтва зьверху — то «нябачная рука» («рука рынку») забясьпечыць, каб вынiк атрымаўся з найбольшай для ўсiх карысьцю. Гэтай падставовай iдэi эканамiчнага лiбэралiзму прыхiльнiкi буржуазнага лiбэралiзму трымаюцца i па сёньняшнi дзень. Пры гэтым часта не заўважаюць, што Смiт выдатна бачыў i ценевы бок падзелу працы, што ўзьнiкае ў вынiку свабоднага разгортваньня гаспадараньня ўва ўмовах канкурэнцыi, i патрабаваў ад ураду пэўных карэктураў, праўда, нязначных. Так, ён сьцьвярджаў, што ў вынiку пажыцьцёвых заняткаў бездухоўнай i аднабаковай працай людзi так моцна iнтэлектуальна i эмацыйна спусташаюцца, што яны ня толькi робяцца неадчувальнымi да ўсiх вышэйшых формаў людзкiх уцехаў, але i няздатнымi, прыкладам, да вайсковай службы. Каб пазьбегчы такiх — непажаданых для дзяржавы i таму для ўсiх грамадзян — вынiкаў альбо скарэктаваць iх, Смiт лiчыць неабходным мiж iншым уводжаньне ўсеагульнага школьнага навучаньня, нават калi для «народнай масы» яно нiколi ня будзе такiм шырокiм, як для «вярхоў».

Падзел уладаў

У цэнтры ўсiх — ня толькi эканамiчных — лiбэральных канцэпцыяў стаiць свабода iндывiда ў сэнсе яго незалежнасьцi. Для дэмакратаў велiзарнае значэньне мае ўдзел асобы ў фармаваньнi грамадзкiх адносiн, для лiбэралаў — незалежнасьць iндывiда як у праводжаньнi сваiх гаспадарчых мэтаў, так i ў фармаваньнi сваiх маральных, рэлiгiйных i палiтычных поглядаў. Вядучай палiтычнай iдэяй лiбэралiзму загэтым ёсьць пабудова ансамблю палiтычных iнстытуцыяў, якiя празь дзяржаву гарантуюць iндывiдам усеабсяжную незалежнасьць (i незачэпнасьць). Цэнтральную ролю пры гэтым выконвае выстаўленая Мантэск’ё (1748) i вылучаная з iдэалiзаванага апiсаньня ангельскай канстытуцыi дактрына ўзаемаабмежаваньня i збалянсаванасьцi ўладаў. Калi для ангельскiх лiбэралаў абсалютная заканадаўчая кампэтэнцыя парлямэнту, пачынаючы ад «Glorios Revolution» (1688), не падлягае сумневу, на кантынэнце лiчаць за неабходнае абмежаваньне такога права праз канстытуцыю i прававы кодэкс, а пры пэўных умовах – i праз суд (як у Нямеччыне сёньня — праз фэдэральны канстытуцыйны суд). Найбольш значны тэарэтык лiбэралiзму, Джон Ст’юарт Мiль, зазначаў, што абраныя бальшынёй парлямэнты i залежныя ад парлямэнтаў урады могуць прыцiскаць частку насельнiцтва i што, зрэшты, сама гэтая бальшыня часта становiць сабой зусiм не «фактычную» бальшыню, а толькi групы, «якiя дамаглiся таго, каб iх прызналi за бальшыню» (Мill 1859). На падставе гэтага абмежаваньне ўладных паўнамоцтваў неабходнае ўсiм — у тым лiку i дэмакратычным — установам. Тымчасам як урад кантралюецца парлямэнтам або парлямэнцкай апазыцыяй, заканадаўчая дзейнасьць парлямэнту падлягае кантролю з боку суду (а ў XVIII ст. яшчэ i каралеўскага права вэта). Самi ж судовыя органы павiнны быць падсправаздачныя толькi закону i заставацца цалкам незалежнымi, дзякуючы чаму яны не павiнны стаць iнструмэнтам прыцiсканьня грамадзян парлямэнтам цi ўрадам.

Вядучыя iдэi культурнай, прававой i сацыяльнай палiтыкi

У абсягу культурнай палiтыкi лiбэралiзм выступае за аддзяленьне царквы ад дзяржавы i поўную свабоду сумленьня i меркаваньняў. Рэлiгiя становiць для яго (як i пазьней для рабочых партый) «асабiстую справу». У абсягу культуры павiнна адбывацца «вольнае спаборнiцтва» i кажны павiнен мець магчымасьць разьвiваць свае iдэальныя ўяўленьнi i праекты. Дзяржава не павiнна мяшацца ў справы рэлiгii, маралi, сьветапогляду, мастацкага густу. Iтальянскi лiбэралiзм гаворыць пра «stato neutro e agnostico», нэўтральную ўзглядам вартасьцяў i рэлiгiйных перакананьняў дзяржаву.

У рэчышчы прававой палiтыкi лiбэралы таксама распрацоўваюць уласныя канцэпцыi, што маюць сёньня вызначальны ўплыў амаль ува ўсiх заходнiх дзяржавах. Пакараньне пагражае толькi крымiнальным учынкам, а ня поглядам асобы. Крымiнальнае права прадугледжвае пакараньне толькi за пэўныя дзеяньнi, якiя прыносяць шкоду жыцьцю, здароўю або ўласнасьцi асобы (установы). Забароны дзеяньняў, якiя нiкому беспасярэдне ня шкодзяць, такiя, як абраза годнасьцi цi парнаграфiя, уважаюцца за нелiбэральныя. Дарослы грамадзянiн мусiць быць здольны вырашаць сам, што для яго добра. Дзяржава нi ў якiм разе ня можа выступаць у ролi апекуна маралi цi сьветапогляду. «Нiякая цэнзура ня можа мець месца», — так значыцца ў нямецкай канстытуцыi. Адпаведна гэтаму, выходзячы з аптымiстычнага ў сутнасьцi вобразу чалавека ў лiбэралiзьме, злачынец павiнен разглядацца ў першую чаргу як чалавек, якi кiраваўся ў сваiх сацыяльна шкодных дзеяньнях iлжывымi меркаваньнямi або перакананьнямi. Задача пакараньня на падставе гэтага палягае ў рэсацыялiзацыі. Прынцып расплаты, якi па сёньняшнi дзень iзноў i iзноў (адкрыта цi сукрыта) адстойваецца кансэрватарамi, непрыймальны для лiбэралiзму. Сацыял-лiбэралы (накшталт камунiстаў i дэмакратычных сацыялiстаў), апрача гэтага, лiчаць, што злачынствы, як правiла, вынiкаюць зь неспрыяльнасьцi сацыяльнага асяродзьдзя, i адзiна правiльнае i да канца пасьлядоўнае папярэджаньне злачынстваў палягае ў лiквiдацыi азначаных сацыяльных перадумоваў. У пэўных выпадках прымаюцца пад увагу таксама i хваравiтыя схiльнасьцi адпаведнага злачынцы. Але нi ў якiм разе нельга заяўляць пра беспасярэднюю «вiну». Большая частка лiбэралаў, ведама, не заходзiць так далёка. Бо з прызнаньнем свабоды iндывiда абавязкова спалучана i дапушчэньне ягонай адказнасьцi.

У яўным кантрасьце з сацыялiзмам большая частка лiбэралаў прызнае, што людзi «розныя па сваёй прыродзе» i iх разнароднасьць прыводзiць да розных жыцьцёвых посьпехаў, якiя, такiм чынам, у пэўнай ступенi зьяўляюцца справядлiвымi («заслужанымi»). Гэтым эканамiчныя лiбэралы апраўдваюць iснаваньне ў грамадзтве розьнiцы ўва ўласнасьцi i даходах. Праўда, iснуюць цiкавыя адхiленьнi ад гэткай канцэпцыi, перадусiм адносна спадчыннай уласнасьцi. Адзiн амэрыканскi мiльярдэр неяк прапанаваў, каб нажытая маёмасьць адыходзiла не сям’i, а перадавалася — пажыцьцёва — найлепшым на гэты час мэнэджэрам, для таго, каб яна найлепшым чынам слугавала нацыянальнай эканомiцы. Хаця падобныя перадачы маёмасьцi сёньня ў капiталiстычным сьвеце нiдзе не сустракаюцца, аднак найчасьцей якраз кампэтэнтныя мэнэджэры — замест мала ў чым абазнаных спадкаемцаў — аказваюцца на чале буйных прадпрыемстваў, многiя зь якiх да таго ж больш не знаходзяцца ў чыста сямейным уладаньнi. Аднак з прыняцьцём «прыроднай адрознасьцi» людзей i апраўдванай гэтым адрознасьцяй у лёсах можна апраўдаць таксама i пакараньне як дзяржаўны гвалт. Той, хто «па сваёй прыродзе» не валодае неабходнай здольнасьцю не выходзiць за рамкi аднолькавых для ўсiх законаў, мусiць быць для гэтага прымусова «сацыялiзаваны».

Лiбэралiзм i нацыяналiзм

Нацыяналiзм не знаходзiцца ў беспасярэдняй сувязi зь лiбэралiзмам. Эканамiчны лiбэралiзм зьяўляецца па сваёй прыродзе iнтэрнацыянальным. Ён арыентуецца на сусьветны рынак, што прапаноўвае аптымальныя на сёньняшнi дзень iнвэстыцыйныя i гандлёвыя магчымасьцi. Аднак пры пэўных вонкавых умовах iзноў i iзноў узьнiкае азначаная — ненатуральная — сувязь. Так было ў нямецкай дзяржаве, калi шляхам «рэвалюцыi зьверху» Бiсмарк «падараваў» немцам адзiную дзяржаву i праз гэта — вялiзны i адметны раўнапраўнасьцю i свабодай перамяшчэньня абшар для гаспадарчага разьвiцьця. З увагі на адносную індустрыйную адсталасьць нямецкай прамысловасьці гэта было неабходна дзеля разьвiцьця нацыянальных апякунскіх мытаў; буйная селавая гаспадарка на ўсход ад Эльбы таксама знаходзiлася ў падобным становішчы. Пазьней цяжкая прамысловасьць атрымала дзяржаўныя заказы (у галiне ўзбраеньняў), што паспрыяла ўзросту нацыяналiстычных амбiцыяў улучна да калянiяльнай палiтыкi. Калi даўнейшы лiбэралiзм пачуваўся зьвязаным хутчэй з дэмакратамi, нацыянал-лiбэралы, што адкалолiся ад iх, рушылi кансэрватыўным i нацыяналiстычным курсам ураду Бiсмарка (i ягоных наступнiкаў). Больш таго, паўстаў узрастаючы ляк перад рабочым рухам, посьпехi на выбарах якога падалiся для лiбэральнай буржуазii небясьпечнымi.

Падвядзем вынiкi: лiбэралiзм ёсьць iдэалёгiяй паўстаючай буржуазii. У палiтычным абсягу ён выяўляецца праз iдэал «minimal state», дзяржаўнай улады, якой «checks and balances», абмежаваньнi i супрацьвагi, не дазваляюць мяшацца ў жыцьцё iндывiдаў больш актыўна, чымся гэта сапраўды неабходна. Такая дзяржава, зрэшты, асуджаная на пасьлядоўны нэўтралiтэт у рэлiгiйнай, этычнай i сьветапогляднай сфэры. У эканамiчнай палiтыцы лiбэралiзм выступае ў прынцыпе за неабмежаваную гандлёвую свабоду i вольнае прадпрымальнiцтва. Месца дзяржаўнай рэглямэнтацыi, безумоўна, можа заняць добраахвотная самарэгуляцыя асобных галiнаў эканомiкi, дарма што ўперад да гэтага ставiлiся скептычна. З «свабоднай гульнi сiлаў» — так гучыць гэты тэзыс — аўтаматычна вынiкае ўсеагульны дабрабыт. Кажны iмкнецца да iндывiдуальнай максымальнай выгады i — ускосным чынам — прыносiць яе таксама сваiм суседзям i суайчыньнiкам. Гэтае патрабаваньне ўлучае ў сябе карціна чалавека ў рацыяналiзьме ды iндывiдуалiзьме. Зь цягам часу гэта прыводзiць — ня толькi ў нямецкай дзяржаве — да «ненатуральнага» самога па сабе злучэньня лiбэралiзму i нацыяналiзму, у першую чаргу на грунце iнтарэсаў абароны айчыннай iндустрыi i селавой гаспадаркi ад замежнай канкурэнцыi i ваенна-палiтычнай экспансii самой дзяржавы, якая проста i ўскосна павiнна прыносiць карысьць эканомiцы. «Пацыфiзм тэорыi свабоднага гандлю» абяртаецца пасьля ў калянiялiзм i iмпэрыялiзм Сэсiла Родса ды iншых (параўн. Marcuse 1934). Тэорыя «няроўнасьцi людзей» служыць «духоўным мастком» ад iндывiдуалiсцкага i рацыяналiсцкага лiбэралiзму да iмпэрыялiстычнай iдэалёгii. Калi для лiбэралiзму «неаднароднымi» i дзеля гэтага «нераўнацэннымi» зьяўляюцца iндывiды, то такiмi могуць быць таксама народы i расы. Калi iндывiдуальная канкурэнцыя ёсьць «справядлiваю» i вядзе да аптымалiзацыi грамадзтва, то адсюль вынiкае iмплiцытны тэзыс, што карысным i дазволеным зьяўляецца таксама i міжнароднае супернiцтва (што i праводзiцца вайсковымi, а не эканамiчнымi сродкамi). У мiжнароднай канкурэнцыi, як i ў iндывiдуальнай, мусiць «перамагчы найлепшы». Для Сэсiла Родса iм быў «белы чалавек», перадусiм брытанец.

Накiды такога пераходу ад лiбэралiзму да нацыяналiзму нi ў якiм разе не павiнны азначаць, што такое разьвiцьцё было непазьбежным або няўхiльным. Але стаецца зразумелым, што як дэмакратычныя, так i лiбэральныя тэндэнцыi пры пэўных умовах могуць спалучацца з нацыяналiстычнымi. У выпадку лiбэралiзму такi пераход далёка не «вiдавочны» i не «натуральны», бо ён пярэчыць у сутнасьцi падставовым прынцыпам рацыяналiзму i iндывiдуалiзму. Дужа ўплывовыя ў XX ст. «бiялягiзатарскiя» кампанэнты iмпэрыялiзму (расiзм) несумяшчальныя нi з дэмакратычнымi тэорыямi, нi зь лiбэралiзмам.

Пэрспэктывы

Сацыяльнымі носьбiтамі лiбэралiзму ў капiталiстычным грамадзтве былі i ёсьць у першую чаргу эканамiчна самастойныя асобы або тыя, хто спадзяецца (мае магчымасьць) зрабiцца такiмi. Гэты слой колькасна моцна скарачаецца ў ходзе iндывiдуальнага разьвiцьця i дужа прайграе ў сваiм эканамiчным значэньнi буйным акцыянэрным таварыствам, загэтым «лiбэральныя» партыi зноў i iзноў спрабуюць схiлiць да сябе i iншыя сацыяльныя слаi. Хаця частка эканамiчна несамастойнага насельнiцтва i дагэтуль яшчэ натхняецца спадзяваньнямi на незалежнасьць у будучым, але гэтага яўна недастаткова для ўмацаваньня пазыцыяў лiбэральных партыяў. Многiя лiбэралы заклапочаныя тым, каб прыцягчы да сябе традыцыйна кансэрватыўна настроенае сялянства, iншыя разглядаюць шанцы на прыцягненьне службоўцаў шляхам выкарыстаньня iдэяў як «сацыяльнай дзяржавы», так i, найперш, тых, што бароняць прававую дзяржаву. Пры гэтым у якасьцi цэнтральнага арыенцiру ў цэлым застаецца апэляцыя выключна да як мага большай iндывiдуальнай свабоды. Паколькi гэтая свабода ў нашым стагодзьдзi неаднаразова стаўлялася пад пагрозу як кансэрватыўнымi i рэакцыйнымi рэжымамi, так i тымi, што кiруюцца iдэяй «прагрэсу», па-ранейшаму iснуе прынамсi iдэалягiчная неабходнасьць у лiбэральнай арыентацыi i абароне права свабоды iндывiда.

Аднак у меру таго як iншыя партыi — напрыклад, дэмакратычна-сацыялiстычныя — таксама пачынаюць баранiць iндывiдуальнае права на свабоду, уплыў палiтычна арганiзаванага лiбэралiзму пры гэтым падае, i яго прадстаўнiкi спрабуюць забясьпечыць i пашырыць свой асабiсты ўплыў праз зблiжэньне з кансэрватыўнымi i нацыяналiстычнымi рухамі. Сёньня роля палiтычнай iдэi больш не падаецца такой адназначнай. Этыкетцы «лiбэральны» пагражае небясьпека ператварыцца ў чыста «фiрмавы знак», пад якiм крыецца зусім iншае.

4. Сацыялiзм

Вызначэньне: абагуленьне сродкаў вытворчасьцi i/або ўстанаўленьне сацыяльнай роўнасьцi

Як i ў выпадку лiбэралiзму, у цэнтры iдэалёгii сацыялiзму (Rosenberg 1971) знаходзяцца сацыяльна-эканамiчныя пытаньні. У першым выпадку iснавала перакананьне ў перавазе «свабоднай рынкавай эканомiкi», «свабоднай канкурэнцыi» пры найменшай дзяржаўнай чыннасьцi ў эканамiчнай галiне, у другім мы маем справу з патрабаваньнем «лiквiдацыi прыватнай уласнасьцi на сродкi вытворчасьцi» i з плянавым кiраваньнем эканомiкай з боку дзяржавы цi ўпаўнаважаных ёю. Калi выходзiць з вызначанай такiм чынам канцэпцыi сацыялiзму, то да яго ня мае дачыненьня цэлы шэраг аўтараў, якiх звычайна залiчваюць да «раньнiх сацыялiстаў». Нi Маблi зь Фiхтэ, нi Бабёф з Прудонам не былi «сацыялiстамi» ў сьцiслым сэнсе, бо яны выступалi толькi за роўнае разьмеркаваньне ўласнасьцi, а не за дзяржаўную ўласнасьць i плянавае вядзеньне гаспадаркi. Але ў менш сьцiслым разуменьнi гэтыя аўтары яўна ўспрымаюцца ў якасьцi групы, што iмкнулася надаць дэмакратыi салiдны падмурак i ўсеагульнае значэньне шляхам устанаўленьня (i/або захаваньня) сацыяльнай роўнасьцi. Праз раўнапраўнасьць у сэнсе фармальнай юрыдычнай роўнасьцi ўва ўсёй дзяржаве яны намагалiся дасягчы ўсеабсяжнай роўнасьцi жыцьцёвага палажэньня ўсiх чальцоў грамадзтва. Тым часам як лiбэралы абсалютызуюць патрабаваньне буржуазiяй свабоды, гэтыя аўтары абсалютызуюць i абагульняюць патрабаваньне роўнасьцi. Калi пры гэтым яшчэ Бабёфу i Фiхтэ «наданьне сродкаў вытворчасьцi ўсiм» здаецца сэнсоўнай перадумовай, то пазьнейшыя мысьлiцелi, такiя як Фур’е i перадусiм Маркс, iмкнуцца да ўводжаньня грамадзкай формы ўласнасьцi. Таму можна разрозьнiваць «эгалiтарыстаў» у шырокiм сэнсе i «сацыялiстаў» — у больш сьцiслым. Фiхтэ, Бабёф, Сэн-Сымон, Фур’е, Маркс — усе яны эгалiтарысты, але ня ўсе зь iх ёсьць сацыялiстамi, прыхiльнiкамi грамадзкай уласнасьцi на сродкi вытворчасьцi. Ведама, i права прыватнай уласнасьцi абмяжоўвалася некаторымi мысьлiцелямi, якiя не прымалi грамадзкай уласнасьцi, угрунтоўваючы гэта тым, напрыклад, што дзяржаве (цi ўраду) надавалася б права цi нават абавязак «уводзiць кажнага айца сям’i ў валоданьне ўласнасьцю», што мела б сваiм вынiкам сытуацыю, калі б уласнасьцi пазбаўлялiся нежанатыя i бязьдзетныя асобы. Аднак такое ўмяшальнiцтва ў правы прыватных уласьнiкаў (упаасобку абмежаваньне дазволу на выпуск прадукцыi) яшчэ не становiць сабой «сацыялiзму».

Сацыялiстычныя i эгалiтарныя памкненьнi масава ўзьнiкаюць у асяродзьдзi малазямельных сялянаў i, найперш, наёмных рабочых на працягу XIX стагодзьдзя. Аднак першымi значнымi тэарэтыкамi дэмакратычнага эгалiтарызму былi буржуазныя iнтэлектуалы. Яны разглядалi эгалiтарызм як неабходны наступак дэмакратыi, у чым, дарэчы, цалкам ядналiся з кансэрватыўнымi працiўнiкамi дэмакратыi. Калi сучасная дзяржава ёсьць iнструмэнтам абароны ўласьнiкаў ад пазбаўленых уласнасьцi, што адкрыта прызнаваў i Адам Смiт у «Багацьцi нацыяў», то «законапаслухмянасьць» безмаёмных грунтуецца выключна толькi на прымусе, а iх маральная «забавязанасьць» ня зможа замацавацца належным чынам. У кажным выпадку так лiчылi многiя з дробнабуржуазных дэмакратаў, пачынаючы ад Русо i Маблi.

Разьвiцьцё iндустрыяльнага капiталiзму, якое вядзе да ўсё большага пашырэньня вытворчасьцi, робiць дужа ўтапiчным устанаўленьне эгалiтарных маёмасных дачыненьняў, г.зн. стварэньне грамадзтва незалежных таваравытворцаў. Найбольш ясна гэта зразумеў Карл Маркс i таму прадказваў у будучым лiквiдацыю адносiн уласнасьцi старога тыпу, заснаваных на прыватным валоданьнi ўласнасьцю на сродкi вытворчасьцi. Тым часам як прадукцыйныя сiлы даўно набылi «грамадзкi характар», вытворчыя адносiны ўступаюць у супярэчнасьць зь iмi з прычыны свайго «прыватнага» характару.

Прадукцыйныя сiлы зьяўляюцца «грамадзкiмi», бо: 1) уключаюць створаныя вялiкай колькасьцю асобаў машыны i прылады: iнжынэр, заводзкi майстар, спэцыялiст i неквалiфiкаваны рабочы мусяць дзейнiчаць супольна, каб вытварыць гэтыя машыны i iнструмэнты; 2) для ўводу ў дзеяньне гэтых машынаў iзноў патрабуецца грамада задзiночаных i здольных да арганiзаванага супрацоўнiцтва асобаў. Калi падчас даўнейшага рамесьнiцкага тыпу вытворчасьцi як прылады, так i апрацаваная сыравiна i самi вырабы заставалiся ўва ўласнасьцi вытворцы, што мог па заканчэньнi працы прадаць гэтыя вырабы на рынку (цi то паставiць iх клiенту, якi iх заказаў), сёньня разам працуе маса безмаёмных асобаў, якiм не належаць нi прылады (машыны), нi сыравiна, нi энэргiя i гатовая прадукцыя. Гэтыя наймiты прадаюць не прадукты працы, а сваю ўласную працоўную сiлу. «Вартасьць» iхнай працы, якой больш цi менш дакладна адпавядае iхны заробак, абавязкова залежыць ад вартасьцi, якую яны з дапамогаю машынаў шляхам супольнай, арганiзаванай працы дадаюць выходнаму матэрыялу. З гэтай розьнiцы ўвогуле i ўзьнiкае як прырост капiталу, так i падатак ды зямельная рэнта, якiмi ён абкладаецца. Паводле Маркса, супярэчнасьць памiж «грамадзкiм характарам» прадукцыйных сiлаў i прыватным (iндывiдуальным) характарам дачыненьняў уласнасьцi (вытворчых адносiнаў) зьяўляецца прычынай як цыклiчных крызысаў капiталiстычнага спосабу вытворчасьцi, так i «згаленьня пралетарыяту». Паняцьце згаленьня зьяўляецца прадметам спрэчак у марксiсцкай i крытычнай лiтаратуры. Пра «абсалютнае» згаленьне кажуць, калi зь цягам часу пагаршаецца матэрыяльны стандарт жыцьця наёмных рабочых. Пры гэтым падлiкi ўскладняюцца дзеля ўключэньня ў статыстыку беспрацоўных (дачасных iнвалiдаў i г.д.). Пра «адноснае» згаленьне можна казаць тады, калi паляпшэньне матэрыяльнага забесьпячэньня залежнага ад працы па найме насельнiцтва адстае ад павелiчэньня назапашваньня капiталу i ўзросту спажываньня сярод уласьнiкаў сродкаў вытворчасьцi. Але падлічыць гэта надзвычай цяжка, упаасобку тады, калі справа тычыцца спажываньня сярод уласьнікаў (і топмэнэджэраў).

Той факт, што ўласьнiкi, цi iх упаўнаважаныя распараджаюцца iнвэстыцыямi (на якiя трацiцца большая частка прыбытку), таксама азначае — паводле Маркса — зьмяншэньне ня толькi правоў, але i ўплывовасьцi вытворцаў, якiя робяць свой унёсак ува ўсе прыбыткi. З боку сацыяльнай дактрыны каталiцызму (Nell-Breuning 1978) робяцца спробы пераадолець гэткую несправядлiвасьць праз стварэньне «вытворчай маёмасьцi ў руках наёмных рабочых». Сацыялiстычная канцэпцыя, наадварот, iмкнецца да ўтварэньня каапэратыўных прадпрыемстваў, што належаць усiм вытворцам, такiх, дзе яны самi маюць магчымасьць супольна (або праз выбраныя i адклiкваныя органы) распараджацца капiталаўкладаньнямi. Малы ўдзел у вытворчых рэсурсах не адкрывае перад рабочымi такой магчымасьцi, эмацыянальна i эканамiчна яны яшчэ больш прывязваюцца да прадпрыемства — i таму iм iзноў не ўдаецца выкарыстаць iстотную перавагу рынкавай эканомiкi!

У ходзе дыскусiяў стала ясна, што ў сваiх патрабаваньнях лiквiдацыi прыватнай уласнасьцi на сродкi вытворчасьцi сацыялiсты кiравалiся ня толькi i ня столькi жаданьнем палепшыць матэрыяльныя ўмовы жыцьця наёмных рабочых, але i воляй да стварэньня магчымасьцi дэмакратычна распараджацца iнвэстыцыямi. У меру таго, як матэрыяльная нястача рабочых — у працэсе iндустрыяльнага разьвiцьця — памяншаецца, набывае значэньне воля да дэмакратычнага распараджэньня iнвэстыцыямі. Дэмакратычныя сацыялiсты не пагаджаюцца з тым, што лёс цэлага калектыву, а часта i цэлай галiны вытворчасьцi, дзе гаспадарча дамiнуе буйное прадпрыемства, залежыць ад iндывiдуальнага рашэньня ўласьнiка або ад волi прадстаўнiкоў ананiмных акцыянэраў, тым часам як самi вытворцы на гэтым прадпрыемстве i iх асноўныя пастаўшчыкi не валодаюць правам удзелу ў яго кiраваньнi.

Стратэгii сацыяльных пераўтварэньняў: рэфармiзм, рэвалюцыянiзм, артадоксiя

На працягу гiсторыi сацыялiстычнага рабочага руху ўяўленьнi пра «рэвалюцыйнае пераўтварэньне грамадзкага ладу» i пра вобраз пасьлярэвалюцыйнага (сацыялiстычнага) грамадзтва істотна зьмяніліся. Сьпярша радыкальныя дэмакраты лiчылi — як ужо згадвалася — што пры ўстанаўленьнi ўсеагульнага i роўнага выбарчага права эгалiтарныя i сацыялiстычныя патрабаваньнi насельнiцтва абавязкова спраўдзяцца. Проста немагчыма сабе ўявiць, каб надзеленыя выбарчым правам безмаёмныя не прыклалi б усiх намаганьняў дзеля лiквiдацыi прывiлеяў уладальнiкаў сродкаў вытворчасьцi.

Такое спадзяванне было гiстарычна зьняпраўджана перамогай на выбарах Напалеона III. Гэта паказала, што iдэалягiчныя ўплывы традыцыйных фармавальнікаў грамадзкай думкi (царква, школа, войска) значна мацнейшыя, чымся дагэтуль меркавалi дэмакраты i сацыялiсты. Маркс тлумачыў паводзiны бальшынi дробнабуржуазных францускiх выбарцаў iх культурнай адсталасьцю (уплыў царквы) i iзаляванасьцю (брак агульнадзяржаўнай арганiзацыi). Звыш таго, канкурэнцыя памiж кансэрватарамi ды лiбэраламi i дыскутаваныя падчас выбарчай кампанii праблемы адцягнулi ўвагу ад пытаньняў уласнасьцi. Зьмена грамадзкага ладу не стаяла ў парадку дня для пераважнай бальшынi насельнiцтва. Уявiць яе значэньне для адзiнак бальшыня проста не магла. Пэрсаналiзацыя выбарчай барацьбы — перадусiм у ЗША i Вялiкабрытанii — паспрыяла далейшаму адцясьненьню патрабаваньняў абагуленьня на задні плян.

Зважаючы на абмежаваныя памеры палiтычнай палемiкi вакол пытаньняў, што стаяць «па гэты бок» пераўтварэньня грамадзкага ладу, некаторыя сацыялiсты (напрыклад, Прудон i пазьней сындыкалiсты) выступалi за байкатаваньне рабочымі выбараў, бо ўдзел у іх вядзе быццам бы толькi да iлюзiяў наконт значэньня партыйнай канкурэнцыi i прадстаўнiцтва народу. Праўдзiвая палiтычная ўлада знаходзiцца ў руках буйных уласьнiкаў iндустрыi, зямлi i фiнансаў, якія, будучы сапраўднымi заправiламi, стаяць за кулiсамi палiтычнай сцэны. Сындыкалiсты, чыiм найбольш ведамым, хаця i ня самым уплывовым iдэолягам быў Жорж Сарэль, прапагандавалi ў якасьцi «сродку барацьбы» не ўхiленьне ад выбараў i «заваёвы палiтычнай улады», а ўсеагульны страйк, якi рабiў бы немагчымым для ўласьнікаў распараджацца сваiмi сродкамi вытворчасьцi i адным махам аддаваў кiраваньне эканомікай у рукi прафсаюзаў (сындыкатаў). Сарэль гаварыў пра неабходны «мiт», якi б накiроўваў масы на барацьбу i сьмелае ажыцьцяўленьне якога падавалася яму ня менш «паўнавартым у маральным сэнсе», як пагоня за галасамі выбарцаў i «кааліцыйныя махлярствы» (Sorel 1981). Маральны эстэтызм Жоржа Сарэля ня мог не перакінуць iдэалягiчных масткоў, якiя пазьней дазволiлi яму адначасова ўслаўляць Ленiна i Мусалiнi, хаця за гэтую iдэалягiчную падтрымку, рэч ясная, быў удзячны толькi iтальянскi фашыст.

Унутры рабочага руху, на які наймацней паўплываў Маркс з Энгельсам, а таксама нямецкая сацыял-дэмакратыя, у 90-я гады XIX стагодзьдзя разгарнуўся канфлiкт памiж левым рэвалюцыянiзмам i правым рэвiзiянiзмам-рэфармізмам. Для зарыентаваных на лiтару марксiзму рэвалюцыйных iдэалёгiяў этапы на шляху да сацыялiзму былi ясна i дакладна вызначаныя: неабходна захапiць уладу (пры гэтым выбары абавязкова выконваюць важную ролю паказьніка ўласнай сiлы, аднак урэшце паўстаньне i грамадзянская вайна стаюцца немiнучымi), каб пасьля на падставе захопленай улады ўстанавiць «дыктатуру пралетарыяту» i абагулiць — настолькi, наколькi падказвае бягучы момант — сродкi вытворчасьцi. Абагуленьне можа таксама азначаць i каапэрацыю, але цяпер найвышэйшай формай абагуленьня ўвогуле ёсьць нацыяналiзацыя. На працягу свайго далейшага разьвiцьця дзяржава паступова адамрэ, бо нiводная кляса больш ня будзе прыцiскаць iншых. Перадумовай такога «раскладу» — у спрошчанай вульгарна-марксiсцкай канцэпцыі — была, ведама, узрастаючая пралетарызацыя грамадзтва i абсалютнае цi, прынамсi, адноснае згаленьне пралетарыяту. У вынiку канцэнтрацыi капiталу («адзiн капiталiст забiвае другіх») малой колькасьцi «магнатаў капiталу» будзе ўрэшце супрацьстаўленая велiзарная колькасьць безмаёмных. Аднак у вынiку «тэндэнцыi зьмяншэньня нормы прыбытку», што павiнна прыводзiць да стагнацыi эканамiчнага ўзросту, i ў вынiку цыклiчных крызысаў зь іх масавым беспрацоўем i нэгатыўным уплывам на рэальную заработную плату адбываецца яшчэ большае зьбядненьне. Абодва прагнозы разглядаюцца рэфармiстамi (Геарг фон Фольмар, Эдуард Бэрнштайн i iншыя) як маларэалістычныя. На iх думку, не зафiксаваўшы абсалютнай (i працэнтнай) колькасьцi эканамiчна самастойных суб’ектаў, нельга гаварыць пра зьнiжэньне рэальнай заработнай платы.

Роза Люксэмбург (1899) аспрэчвала гэтыя статыстычна падмацаваныя факты: нягледзячы на тое, што колькасьць эканамiчна самастойных суб’ектаў нiбыта застаецца стабільнай, «працягласьць жыцьця» гэтых самастойных прадпрыемстваў усё больш падае. Сапраўды, iзноў i iзноў засноўваюцца новыя фiрмы, што прабiваюцца на рынак з iнавацыйнымi прадуктамi; аднак, як толькi новы прадукт (або новая тэхнiка вытворчасьці) становiцца на канвэер, малыя прадпрыемствы iзноў выцясьняюцца з рынку буйнымi капiталiстычнымi карпарацыямi. Фрыц Штэрнбэрг (1926) вытлумачваў факт павышэньня рэальнай заработнай платы ў многiх нямецкiх рабочых тым, што яны быццам бы атрымлiваюць своеасаблівы «магарыч» дзякуючы звышпрыбыткам iндустрыялiзаванай Нямеччыны ў гандлi з маларазьвiтымi краiнамi. У.I.Ленiн (1906) у сваю чаргу зазначаў, што ў iндустрыяльных дзяржавах зьнiжэньне рэальнай заработнай платы (як i абсалютнае згаленьне) не закранае быццам бы толькi прывiлеяваную частку рабочай клясы, так званую «рабочую арыстакратыю», якая зьяўляецца сацыяльнай базай рэфармiзму i рэвiзiянiзму.

Пад рэфармiзмам разумеюць узьведзеную да адзiнай стратэгii рэфармiсцкую тактыку ў рабочым руху. На практыцы рабочыя партыi — нават калi яны перасьледуюць рэвалюцыйныя мэты — разам з тым усьцяж клапоцяцца пра рэформы, празь якiя могуць быць палепшаныя матэрыяльныя ўмовы рабочых. Так, яны выступаюць за скарачэньне працоўнага тыдня, i (пасьля пачатковай няўвагi) за страхаваньне ад беспрацоўя, хваробаў i iнвалiднасьцi, а таксама за пэнсiйнае страхаваньне. Хаця ўсе гэтыя мерапрыемствы i не лiквiдуюць залежнага становiшча рабочых, яны ўсё ж робяць яго — у выпадку неабходнасьці i падчас крызысаў — троху лепшым. Сацыялiсты-рэвалюцыянэры пры гэтым надаюць вялiкую ўвагу таму, каб рэформы гэткага кшталту разглядалiся не як мэта, а толькi як сродак. Дасягнутыя шляхам барацьбы (такой, як палiтычны страйк) рэформы павiнны ў першую чаргу павышаць самасьвядомасьць рабочага руху i праз гэта павялiчваць магчымасьць пазьнейшай рэвалюцыi. Радыкальныя рэвалюцыянэры (i анархасацыялiсты) заклапочаны тым, каб рэфармiсцкае паляпшэньне жыцьцёвага становiшча працоўных не прыпынiла iх рэвалюцыйнага разгону. Зь iх асяродзьдзя паходзiць — часам таксама прыпiсванае расiйскiм сацыялiстам — выслоўе: «Чым горш — тым лепш». Гэта азначае наступнае: чым горшае становiшча рабочай клясы, тым лепшыя пэрспэктывы рэвалюцыi. Сэнтэнцыя, якую досьвед адназначна зьняпраўджвае.

У супрацьлегласьць гэтаму рэфармiсты перакананыя, што сацыялiстычная рэвалюцыя, прынамсi, у найблiжэйшай будучынi ня можа стаяць на парадку дня i было б безразважнасьцю ня выкарыстаць магчымасьцi радыкальных рэформаў. Магчымасьцi такога роду адкрываюцца, паводле iх перакананьня, найперш там, дзе дэпутаты рабочых партыяў гатовыя да супрацоўнiцтва з дэпутатамi партыяў лiбэральнай буржуазii. З-за пастаяннай гатоўнасьцi да такога супрацоўнiцтва рэфармiзм адкiдаецца артадоксамi (марксiстамi) у нямецкай i iншых рабочых партыях.

Пад рэвiзiянiзмам разумеюць тэарэтычнае ўгрунтаваньне рэфармiзму, якое — упершыню i грунтоўна — было зьдзейсьнена Эдуардам Бэрнштайнам. Бэрнштайн — як ужо згадвалася — крытыкуе найперш вульгарна-марксiсцкiя прагнозы аб зьбядненьнi i палярызацыi грамадзтва i зьняпраўджвае iх з дапамогай статыстыкi. Выходзячы з гэтага, у пашырэньнi акцыянэрных таварыстваў i канцэрнаў ён бачыць паступовы пераход ад анархiчнага рынкавага капiталiзму да пэўнай «плянавай» гаспадарчай сыстэмы, якая ў стане пазьбегчы цяжкiх крызысаў. Нарэшце посьпехi рэформаў, патрабаваных таксама сацыял-дэмакратыяй, красамоўна даводзяць, што паступовае павышэньне стандарту жыцьця працоўных у межах iснуючага грамадзкага ладу — i дэмакратычнымi сродкамi — зьяўляецца магчымым. Iншымi словамi, Эдуард Бэрнштайн лiчыць магчымым i праўдападобным паступовы, павольны пераход ад капiталiзму да ўсё больш i больш сацыялiстычнага (цi, больш правiльна, да сацыяльна справядлiвага) грамадзкага ладу. Калi сацыялiзм, пачынаючы ад Маркса, прэтэндуе на тое, каб быць «навуковым», то ён — такi яго аргумэнт — мусiць абапiрацца на свабодны ад перадсудаў ды цьвярозы разгляд фактаў, а таксама не засяроджвацца на тых выказваньнях Маркса i Энгельса, што зьняпраўджаныя практыкай.

Спрэчка памiж артадоксiяй i рэвiзiянiзмам прывяла да барацьбы паміж плынямі амаль ува ўсiх эўрапейскiх рабочых партыях. У Францыi ўзьнiкае канфлiкт памiж радыкальна-дэмакратычным курсам Жана Жарэса i «чыстым» марксiзмам, а таксама памiж аб’яднанай сацыялiстычнай партыяй i палiтыкай Мiльерана , якi ў якасьцi мiнiстра працы ўвайшоў у буржуазны кабiнэт мiнiстраў (за што i быў выключаны з сацыялiстычнай партыi). Гатоўнасьць да ўступленьня ў каалiцыю з таго часу крытыкавалася i асуджалася як «мiльеранiзм» або «згодніцтва». Падобную пазыцыю сёньня займае ў ФРН партыя «зялёных». У абодвух выпадках адыграў сваю ролю страх перад стратай партыяй «рэвалюцыйнай iдэнтычнасьцi».

Прыблiзна з 1910 году ў нямецкай сацыял-дэмакратыi ўтвараюцца тры кiрункi. Побач з узьнiклым ужо ў 1896 годзе расколам на рэфармiстаў-рэвiзiянiстаў i артадоксаў цяпер адбываецца разыходжаньне памiж левымi i цэнтрыстамi. Артадоксы, так бы мовiць, другакроць падзяляюцца на сфармаваны Каўцкiм i ягонымi прыхiльнiкамi «цэнтар», што спалучаў рэвалюцыйную iдэалёгiю з гатоўнасьцю да рэфармiсцкай практыкi, i левае крыло (Роза Люксэмбург, Карл Лiбкнэхт, Франц Мэрынг ды iнш.), якое на практыцы строга датрымвалася рэвалюцыйна-марксiсцкіх установішчаў. Цэнтру, які знаходзіўся паміж гэтымі крыламі, датрымвалася бальшыня на партыйных зьездах. Тым часам як Бэрнштайн гаварыў, што «канцавая мэта ёсьць нiчым, рух ёсьць усiм», цэнтрысты ўсьцяж выказвалiся пра «канцавую мэту» (рэвалюцыю), аднак адмаўлялiся ад прапаганды канкрэтных крокаў у кiрунку да гэтай мэты. Ведамым стала выслоўе Карла Каўцкага: «Сацыял-дэмакратыя становiць сабой рэвалюцыйную, але ня робячую рэвалюцыi партыю». Гэтым Каўцкi хацеў зазначыць, што, маўляў, рэвалюцыйная сытуацыя ўзьнiкне толькi ў вынiку разьвiцьця капiталiстычнага спосабу вытворчасьцi. «Вялiкі абвал» (Бэбэль), «крах капiталiстычнай сыстэмы» паставiць на чале грамадзтва кiраваную сацыял-дэмакратыяй рабочую клясу. Каўцкi лiчыў таксама, што гэты час наступiць ня так хутка, i таму рабочая кляса i яго партыя павінны быць належна падрыхтаваныя да задачаў, што iх чакаюць.

У адрозьненьне ад цэнтрыстаў, левыя былi перакананыя ў тым, што партыя павiнна iсьцi наперадзе рабочай клясы i весьцi яе за сабою. Роза Люксэмбург, ведама, — у супрацьлегласьць Ленiну — выступала за добраахвотную форму прышчапленьня рэвалюцыйнай сьвядомасьцi масам i супраць аўтарытарнага кiраваньня i ўрадаваньня. Для добраахвотнага фармаваньня сьвядомасьцi — паводле яе перакананьня — вырашальным зьяўляецца практычны досьвед рабочых у клясавай барацьбе (атрыманы, напрыклад, падчас страйку, якi зь першапачатных эканамiчных прычын набывае нарэшце палiтычны вымер) або ў масавых дэманстрацыях. Сама параза ў масавай барацьбе такога кшталту навучае рабочых больш, чымся намовы нiбыта «неабмыльнага Цэнтральнага камiтэту», як гэта прапагандаваў Ленiн (Luxemburg 1918).

Ленiнская канцэпцыя партыi авангарду

Ленiн угрунтаваў сваю цэнтралiсцкую i эгалiтарную канцэпцыю «партыi новага тыпу» наступным чынам: на падставе свайго жыцьцёвага становiшча рабочыя «спантанна» дасягаюць толькi «трэйд-юнiянiсцкай» сьвядомасьцi, гэта значыць, сьвядомасьцi сваiх беспасярэдніх матэрыяльных iнтарэсаў, якiя выяўляюцца ў тым лiку i прафсаюзамi. Каб узьняць iх на вышэйшую ступень сьвядомасьцi, патрабуюцца сыстэматычныя намаганьнi, якiя могуць ажыцьцяўляцца толькi кадравай партыяй «новага тыпу». Сьпярша ў гэтую партыю ўвойдуць прадстаўнiкi буржуазнай iнтэлiгенцыi, што мелi магчымасьць — праз сваю адукацыю — авалодаць ведамi i поглядамi, неабходнымi для дасягненьня «палiтычнай клясавай сьвядомасьцi», гэта значыць, для ўсьведамленьня неабходнасьцi сацыялiстычнай рэвалюцыi. Аднак вельмi хутка ў гэтую партыю павiнны ўцягнуцца асобныя рабочыя, што набылi неабходныя веды i ўменьні ў вынiку навучаньня i вызваленьня ад беспасярэдняга вытворчага працэсу. Яны стануць — як i колiшнiя буржуазныя iнтэлектуалы — «прафэсiйнымi рэвалюцыянэрамi».

Псыхалягiчная рэфлексія Ленiна выходзіць з таго, што рабочыя будуць прыўносiць у партыю неабходную дысцыплiну (прышчэпленую iм на фабрыках), а (уперад буржуазныя) iнтэлектуалы — патрэбныя веды i iнтэлектуальныя здольнасьцi. Iнтэлектуалам бракуе дысцыплiны (Ленiн пагарджаў iнтэлектуальнай багемай старой Расii), рабочым — ведаў. Партыя новага тыпу кампэнсуе абодва дэфiцыты.

Супраць ленiнскай тэорыi партыi вельмi рана выступiла Роза Люксэмбург (1903). Разважаньням Ленiна пра (вiдавочна дадатнае) «дысцыплiнуючае ўзьдзеяньне» фабрычнай працы яна супрацьставiла тэзыс аб неправамоцнасьцi атаесамленьня добраахвотнай дысцыплiны рэвалюцыйнай рабочай партыi з прымусовай, нявольнiцкай дысцыплiнай фабрыкi i казармы. Пры гэтым Ленiн упускае фундамэнтальнае адрозьненьне памiж буржуазнай рэвалюцыяй i якабiнствам, з аднаго боку, i пралетарскай рэвалюцыяй, з другога. Тым часам як ажыцьцяўленьне чыста палiтычных мэтаў узьнікаючай буржуазii сапраўды магло праводзiцца меншынёй заангажаваных рэвалюцыянэраў, гэта супярэчыць усеахопным мэтам сацыялiстычнай рэвалюцыi (якая iмкнецца да перавароту ўсяго грамадзтва). Такiя мэты могуць быць дасягнутыя толькi пры суўдзеле ўсёй клясы, i гэты суўдзел мусiць быць дэмакратычна арганiзаваным i сьвядомым.

Праўдападобна, без уліку яснага разуменьня гэтага, у ленiнскую тэорыю партыi i рэвалюцыi быў закладзены пастулят аб адсталым характары расiйскага грамадзтва. У краiне без буйнога прамысловага пралетарыяту, з надзвычай адсталым сялянскiм насельнiцтвам нельга было i думаць пра рэвалюцыйны рух, што палягаў бы на шырокiм дэмакратычным базысе. Тут перамога рэвалюцыi была магчымая толькi шляхам сьвядомага, плянамернага i дысцыплiнаванага фармаваньня гiерархiчна пабудаванай кадравай партыi, якая магла б манiпуляваць масамi ў iнтарэсах сваёй перамогi. У 1917 годзе Ленiн з тактычных прычын вымагаў ад сваёй марксiсцкай партыi прыняцьця двух найважнейшых рашэньняў, якiя былi мала сумяшчальныя з «чыстым марксiсцкiм вучэньнем». Хаця i з ваганьнямi, дысцыплiнаваная партыя падпарадкавалася свайму «настаўнiку i правадыру».

Гэтыя рашэньнi палягалi ў наступным: неадкладны мiр з (дагэтуль шальмаваным за рэакцыйнасьць) Нямецкай i Аўстра-Вугорскай iмпэрыямi i перадача зямлi малазямельным сялянам. Другое рашэньне таксама пярэчыла прынцыповай пазыцыi марксiстаў у пытаньнi вышэйшай прадукцыйнасьцi буйных аграрных прадпрыемстваў i палiтычна пажаданага абагуленьня аграрных сродкаў вытворчасьцi. Згодна з марксiсцкiм перакананьнем, якое было сфармуляванае Розай Люксэмбург у крытыцы расiйскай рэвалюцыi, адно падзел зямлi ўтварае масавы базыс буржуазнай i дробнабуржуазнай сьвядомасьцi, якая будзе стаяць на шляху сацыялiстычнай рэвалюцыi. Фактычна толькi дзякуючы гэтым абодвум — найбольш папулярным — рашэньням, партыя Ленiна змагла атрымаць верх у кастрычнiку 1917 году i наступнай грамадзянскай вайне. Перамогi можна было дасягчы толькi з дапамогаю тактычнай гнуткасьцi гэткага кшталту. Але такая гнуткасьць вымагала як мага вышэйшай ступенi ўнутрыпартыйнай дысцыплiны i пакорлiвасьцi ў дачыненьнi да кiраўнiцтва. Дэмакратычнае волевыяўленьне, якое прыводзіць да прыняцьця падобных рашэньняў, было б занадта павольным i небясьпечным працэсам.

Калi — на працягу кароткага тэрмiну — Ленiн i сапраўды захоўваў сваю гнуткую тактыку i сваю аўтарытарную партыйную структуру, у больш працяглым часе асьцярогi Розы Люксэмбург i iншых давялі сваю апраўданасьць. З аўтарытарна кiраванай бюракратызаванай кадравай партыяй можна зрынуць i так ужо аслаблены рэжым, але немагчыма выбудаваць цалкам новае (i справядлiвае) грамадзтва. Таму вельмi хутка Ленiн быў змушаны да «тактычнага адступленьня» — «новай эканамiчнай палiтыкi» са шматлiкiмi канцэсiямi для дробных уласьнiкаў, а таксама для айчынных i замежных капiталiстаў. Пазьней Сталiну, дзякуючы адсутнасьцi актыўнай дэмакратычнай апазыцыi ў межах партыi, удалося ажыцьцявiць сваю фатальную «аграрную рэвалюцыю зьверху» (паскораную прымусовую калектывiзацыю селавой гаспадаркi), што прывяла да найцяжэйшых стратаў у савецкай гаспадарцы i нязьмерных пакутаў як вясковага, гэтак i гарадзкога насельнiцтва (Solschenizyn 1974—1976).

Сацыялiзм i нацыяналiзм

Калi лiдэр нямецкiх рабочых Фэрдынанд Ласаль (параўн. Na’aman 1970) — знаходзячыся пад узьдзеяньнем левага гегельянства — разрабляў праект «нямецкага сацыялiзму», якi павiнен быў зьдзейсьнiць «праўдзiвую дзяржаву» Гегеля на грунце пралетарскай дэмакратыi, то марксiсцкi сацыялiзм ад самага пачатку быў «iнтэрнацыяналiсцкім». Маркс выходзiў з таго, што буржуазiя ўжо праз стварэньне сусьветнага рынку ўстанавiла аб’ектыўную iнтэрнацыянальную ўзаемасувязь, якой, безумоўна, пярэчыць нацыяналiстычная iдэалёгiя. Афiцыйны нацыяналiзм буржуазii мае вартасьць для яе толькi як пробны сродак для ўстанаўленьня штучнай «клясавай гармонii». Вядучыя буржуазныя прадпрымальнiкi ў сумнеўных выпадках датрымваюцца не нацыянальных, а сваiх першачарговых клясавых iнтарэсаў. Для Маркса выразным прыкладам гэтага была падтрымка Бiсмаркам буржуазнага францускага ўраду ў ягонай барацьбе супраць Парыскай камуны ў 1871 годзе. Бiсмарк, у прыватнасьцi, прадставiў у распараджэньне вэрсальскага ўраду дачасна вызваленых францускiх ваеннапалонных i адкрыў iм уваход у горад, абложаны нямецкiмi войскамi. Салiдарнасьць пануючых клясаў у барацьбе супраць «нутранога ворага» (рэвалюцыйных масаў) была мацнейшая, чымся — нават яшчэ ня скончаная — нацыянальная вайна!

З увагі на iлюзорны i iлжывы характар буржуазнага нацыяналiзму i фактычнай еднасьцi лёсу працоўных розных нацыяў арыентацыя рабочага руху магла быць толькi iнтэрнацыянальнай. На практыцы неабходнасьць iнтэрнацыянальнага аб’яднаньня такога кшталту робiцца заўважнай у выпадках страйкаў. Напрыклад, францускiя рабочыя мелi магчымасьць змагацца супраць таго, каб штрэйкбрэхеры не былi перапраўленыя ў Англiю. Ангельскiя тэкстыльшчыкi падчас амэрыканскай грамадзянскай вайны падтрымлiвалi Паўночныя Штаты супраць рабаўладальнiкаў, нягледзячы на тое, што iх беспасярэднія iнтарэсы (iнтарэсы iмпарту бавоўны, неабходнай для брытанскай тэкстыльнай iндустрыi) знаходзiлiся на iншым баку. Тым самым яны — паводле Маркса — зрабілі значны ўнёсак у перамогу Паўночных Штатаў (i «Саюзу»).

У некаторых сваiх тэарэтычных канструкцыях Маркс i Энгельс iшлi яшчэ далей: яны вылучылi тэзыс аб тым, што пралетарская рэвалюцыя, якая праводзiць у жыцьцё сацыялiзм, можа адбывацца толькi ў выглядзе «мiжнароднай рэвалюцыi» (цi «сусьветнай рэвалюцыi», як пачалi гаварыць пазьней). Пры гэтым меркавалася, што яна мусiць перамагчы адначасова «прынамсi ў разьвiтых дзяржавах» сьвету. Маркс неаднаразова вылучаў на ролю перадавога змагара за сусьветную рэвалюцыю ангельскую рабочую клясу, «клясу, грамадзтва якога пануе на сусьветным рынку».

Да 1917 году нiхто i ня думаў пра перамогу сацыялiзму «ў адной асобна ўзятай краiне» (калi ня браць пад увагу баварскага рэфармiста Геарга фон Фольмара, якi ўжываў гэтую формулу, але ня быў нiкiм падтрыманы). Ня толькі мэта — «свабодная асацыяцыя вытворцаў», але таксама шлях да мэты — «сусьветная рэвалюцыя» — былі ў сваёй сутнасьцi «iнтэрнацыянальнымі». Нацыяналiзм, iдэалёгiя, з дапамогай якой буржуазiя iмкнулася затушаваць клясавы антаганiзм унутры грамадзтва, быў — як i любая iншая «рэакцыйная iдэалёгiя» — ворагам усiх марксiстаў з часоў Другога Iнтэрнацыяналу (ад 1883 да 1914 гг.) (Kautsky 1907).

У такiх шматнацыянальных дзяржавах, як Аўстра-Вугоршчына i Расiя, нацыяналiзм станавiў сабой з 1914 году асаблiвую праблему. Тут нацыяналiзм «пануючых» нацыяў: немцаў i вугорцаў, а таксама расiйцаў супрацьстаяў нацыяналiзму прыгнечаных нацыяў. У Аўстра-Вугоршчыне Ота Баўэр (1906 год) распрацоўваў тэорыю, якая намагалася адпавядаць усiм культурным асаблiвасьцям i ўласьцiвасьцям нацыяў i дапасаваць шматнацыянальную дзяржаву да сацыялiстычнага iнтэрнацыяналiзму. Ленiн (1914 год) бачыў у нацыяналiзьме бальшынi малых, прыгнечаных вялiкарусамi нацыяў царскай «турмы народаў» патэнцыяльнага саюзьнiка пралетарскай рэвалюцыi. Ён таксама распрацаваў фэдэрацыйную канстытуцыю пасьлярэвалюцыйнага грамадзтва, у якой выразна прадугледжвалася нават «права нацыi на аддзяленьне» ад супольнай дзяржавы. Разумеючы нацыяналiзм як патрабаваньне культурнай аўтаномii для малых народаў Ленiн, безумоўна, выступаў з жорсткай крытыкай «вялiкарускага нацыяналiзму» i шавiнiзму. Рашучае адмаўленьне панславiнiзму, якi ў яго вачах зьяўляўся iнструмэнтам улады рэакцыйнага царскага рэжыму, Ленiн, рэч ясная, пераняў у Маркса (Marx 1874—75).

У адпаведнасьцi з марксiсцкiм тэзысам пра iнтэрнацыянальны характар пострэвалюцыйнага грамадзтва, новая дзяржава атрымала назву «Саюз савецкiх сацыялiстычных рэспублiк». Нiводная асобная нацыя ня згадвалася ў назьве гэтай шматнацыянальнай дзяржавы. Першапачатна з упэўненасьцю думалі пра тое, што — пасьля пашырэньня сацыялiзму ў iншых краiнах — iншыя гаспадарствы будуць далучаныя да гэтага саюзу як новыя фэдэральныя дзяржавы. Досьвед другой сусьветнай вайны (1939—1945) i разьвiцьцё краiн, што перайшлi да сацыялiзму пасьля 1945 году, абапiраючыся на прысутнасьць Чырвонай Армii, прывялi да iншых вырашэньняў. Паўсюль, у Польшчы, Вугоршчыне, Чэхаславаччыне, Румынii i Баўгарыi (таксама — у Манголii i Паўночнай Карэi) узьнiклi палiтычна самастойныя «сацыялiстычныя дзяржавы», якiя хаця фактычна i былi моцна зьвязаныя з Савецкiм Саюзам, найперш з прычыны яго вайскова-iндустрыяльнай перавагi, аднак зь вялiкай настойлiвасьцю трымалiся свайго дзяржаўнага сувэрэнiтэту. Падчас другой сусьветнай вайны Сталiн прыйшоў да высновы, што «любосьць да бацькаўшчыны» (так званы савецкi патрыятызм) i нават «расiйскi нацыяналiзм» (пра якi заявiў Сталiн, узьняўшы ў 1945 годзе свой знакамiты крамлёўскi тост за «пераможны расiйскi народ») мабiлiзуе для абароны мацнейшыя, чымся сацыялiзм, iдэалягiчныя матывы. Другая сусьветная вайна таму афiцыйна была абвешчана «Вялiкай Айчыннай вайной», а не вайной супраць фашызму — ворага ўсяго чалавецтва, як яго падаюць у марксiсцкiх падручнiках.

Калi партыйнае кiраўнiцтва краiн «рэальнага сацыялiзму» i было здольнае здабыць пэўную ступень папулярнасьцi сярод свайго насельнiцтва, гэта адбывалася толькi дзякуючы нацыянальным лёзунгам i пэўнаму адасабленьню ад суседзяў — упаасобку ад Савецкага Саюзу.

Найбольш выразна гэта выявiлася ў Румынii. Аднак праявы падобных працэсаў можна назіраць найперш у Польшчы i ў раньнiм часе iснаваньня НДР, дзе адкрыцьцё «значэньня нацыянальнай спадчыны» прывяло да рэабiлiтацыi партыяй Прусii, Фрыдрыха Вялiкага i нават Бiсмарка. З нагоды юбілею Лютэра пачынае пазытыўна разглядацца i сам Марцiн Лютэр, нібыта гэта было «традыцыйна» прынята ў сацыялiстычнай гістарыяграфіі, нягледзячы на ягонае стаўленьне да Сялянскай вайны i Томаса Мюнцэра.

Як мы бачым, ня толькi дэмакратычныя тэорыi, але i лiбэралiзм i нават сацыялiзм уваходзiлi i ўваходзяць у разнастайныя паяднаньнi з нацыяналiзмам. Паводле раньняга Маркса, сацыялiстычна-пралетарская рэвалюцыя ў Нямеччыне паклiкана служыць таму, каб узьвесьцi адсталую нацыю на вяршыню эўрапейскай цывiлiзацыi, а ў палiтычна-iдэалягiчным аспэкце «дагнаць i перагнаць» Францыю. Нечага падобнага да 1917 году датрымваліся i многiя расiйскiя сацыялiсты i анархiсты, хаця сам Ленiн заставаўся тэарэтычна перакананым iнтэрнацыяналiстам. У праведзенай Мао Цзэ-дунам кiтайскай рэвалюцыi вялiкую ролю грала — гэта можна лёгка давесьцi, вывучаючы ягоныя прамовы i артыкулы — iдэя «дагнаць i перагнаць» разьвiтыя краiны сьвету (найперш Савецкi Саюз). Калi Савецкi Саюз вызначыўся ў iндустрыяльна-тэхнiчным пляне сваiм «спутнiкам», Мао Цзэ-дун заклiкаў да «вялiкага скачка наперад» i заснаваў «народныя камуны», што аказалася безумоўнай няўдачай, за якую народ дорага заплацiў. Таксама i сталiнскi (як да яго i ленiнскi) лёзунг, што вымагаў дагнаць i перагнаць «разьвiтыя капiталiстычныя дзяржавы па вытворчасьцi i прадукцыйнасьцi», зьмяшчаў нацыянальныя, аж да нацыяналiстычных, акцэнты, нават калi фармальна яго задача бачылася ў тым, каб давесьцi на практыцы перавагу сацыялiстычнага спосабу вытворчасьцi (што, пэўна, не ўдалося i па сёньняшнi дзень).

Такiм чынам, з усiх палiтычных iдэалёгiяў нацыяналiзм, якi найменш здатны да тэарэтычнага ўгрунтаваньня, аказваецца найбольш жыцьцяздольнай i пасьпяховай ідэалёгіяй. Мы ўбачым, што ён можа знаходзiцца ў цеснай сувязi i з кансэрватызмам.

5. Кансэрватызм

Рэактыўнае фундамэнтальнае ўстановішча кансэрватызму

Як ведама, кансэрватыўныя iдэi (i iдэалёгii) узьнiклi дзякуючы адно выклiку буржуазнай рэвалюцыi i распачатай буржуазiяй «пераацэнцы вартасьцяў». Як дэмакратычная свабода (прылучэньне ўсiх людзей да фармаваньня палiтычных адносiн), так i лiбэральны рэлятывiзм i пагатоў пастаноўка пад пытаньне эгалiтарыстамi i сацыялiстамi традыцыйнага маёмаснага ладу пагражалi прывiлеям «вышэйшых станаў» — духавенства i шляхты. Як зазначыў Карл Мангайм (1984), кансэрватыўны сьветапогляд i iдэалёгiя паўсталi з больш цi менш неўсьвядомленых традыцыяналiсцкiх перакананьняў сьпярша як адказы на дэмакратычны i лiбэральны выклiкі. Я некалi прапанаваў разглядаць надзвычай разнастайныя кансэрватыўныя iдэалёгii як шматлiкiя «рэакцыi» на выклiк, што на працягу стагодзьдзяў зьдзяйсьняе працэс дэмакратызацыi (да дэмакратычнага сацыялiзму ўлучна) (Fetscher 1983). Адрозьненьнi памiж антыдэмакратычным i антылiбэральным (такiм чынам, антыкапiталiстычным) даўнейшым кансэрватызмам, «клясычным папулiсцкiм кансэрватызмам» XIX стагодзьдзя i сёньняшнiм нэакансэрватызмам тлумачацца паступовымi зьменамi ў сацыяльнай базе гэтай iдэалёгii i зьменамi палiтычнага, сацыякультурнага i эканамiчнага парадку, якiм i чыняць супрацiў кансэрватары. Можна таксама гаварыць пра паступовае прыняцьцё кансэрватарамi пэўных «дасягненьняў» сучаснага грамадзтва: калі на пачатку яны змагалiся з дэмакратыяй i лiбэралiзмам, то пазьней імі была — змушана — прынятая дэмакратыя, i ўрэшце кансэрватары пачынаюць iдэнтыфiкаваць сябе з капiталiстычным гаспадарчым ладам i — прынамсi тады, калі ім гэта выгадна — зь лiбэралiзмам. Хаця адзнакi крайняга кансэрватызму назiраюцца таксама i ў «рэальным сацыялiзьме», аднак гэтыя апалягеты бюракратычных прывiлеяў прыкладаюць вялiкiя намаганьнi для таго, каб лiчыцца «прагрэсiўнымi», i энэргiчна адмаўляюцца ад вызначэньня iх у якасьцi «кансэрватыўных». Толькi ў сымпатыi iншых кансэрватараў з капiталiстычных краiн да гэных бюракратаў i ў стылі кiраваньня можна спасьцерагчы духоўную свайню мiж кансэрватарамi дэ факта там i многiмi намiнальнымi кансэрватарамi тут.

Аналiз сацыяльных пераўтварэньняў i палiтычных стратэгiяў

У сваiм iмкненьнi абаранiцца ад «новаўвядзеньняў» дэмакратычнай i капiталiстычнай эпохі кансэрватары — такiя, як Адам Мюлер i Франц фон Баадэр — яшчэ раней за сацыялiстаў пачалі апісваць нэгатыўныя сымптомы неўкаранёнасьцi, iзаляванасьцi i духоўнага зьбядненьня людзей, якiх дынамiка новага спосабу гаспадараньня вырывае зь iх традыцыйнага жыцьцёвага ўкладу. Франц фон Баадэр адным зь першых пачаў гаварыць пра «галечу пралетарыяту». Кансэрватыўныя рамантыкi, не прымаючы «бездухоўнасьцi» фабрычнай працы i распаўсюджванай «дзелавiтасьцi», услаўлялi даўнейшае станавае грамадзтва зь яго «пачуцьцём абароненасьцi» як iндывiда, так i традыцыйнай сям’i, якая ўва ўмовах раньняга капiталiзму ўсё больш аддалялася на заднi плян. У сваiм вылучэньні i апiсаньнi нэгатыўных аспэктаў грамадзтва гэтыя даўнейшыя кансэрватары, безумоўна, мелi рацыю. Ведама, iх тэрапэўтычныя прапановы зводзiлiся, як правiла, да рэанiмацыi даўнейшых дачыненьняў i вартасьцяў, што былi разбураныя i скасаваныя акурат дынамiчным разьвiцьцём эканомiкi i грамадзтва. Ужо рэфармацыя адабрала ў царквы яе шматлiкiя дабрачынныя ўстановы, прызначаныя для дапамогi хворым, старым i бедным. Лiбэралiзм, у сваю чаргу, лiквiдуе цэхавую сыстэму i тым самым пазбаўляе рамесьнiкаў важнага сродку самапомачы. Свабода прадпрымальнiцтва пацягнула за сабой ня толькi вытворча-тэхнiчны прагрэс, але i зьбядненьне часткi рамесьнiцкага насельнiцтва. Распрыгоньваньне сялян хаця i зьнiшчыла прыгонную залежнасьць, аднак разам з гэтым «распрыгоненыя сяляне» адчулі на сабе бязьлiтасную эканамiчную канкурэнцыю. Старая залежнасьць ад асобы (памешчыка) зьнiкла, залежнасьць ад ананiмнай стыхii рынку вымагала большай энэргii i прыводзіла да павышэньня ўраджайнасьцi глебы (i ўрэшце да iндустрыялiзацыi селавой гаспадаркi), яна ж, аднак, усё больш спрыяла расьсяляньваньню сялянства i пазбаўляла апiрышча сялянскi традыцыяналiзм.

Баронячыся ад гэтых тэндэнцыяў, даўнейшы кансэрватызм выкарыстоўваў iдэi традыцыйных вартасьцяў i сацыяльных дачыненьняў дабуржуазнага грамадзтва. У сваiх намаганьнях схiлiць да кансэрватыўных перакананьняў прынамсi частку буржуазii многiя, як, напрыклад, Эдмунд Бёрк (Edmund Burke 1790/1967) у Англii, спасылалiся на тое, што зь лiквiдацыяй на ўзор францускай рэвалюцыi шляхецкiх прывiлеяў будзе створаны прэцэдэнт для скасаваньня права ўласнасьцi ўвогуле. Калi пэўнага права (што таксама можа складаць своеасаблівую «ўласнасьць») пазбаўляецца цэлы стан, гэта i надалей будзе складаць усё большую небясьпеку для ўласнасьцi грамадзян. Iншымi словамi: дэмакратыяй (дэмакратычнай роўнасьцю) яна пачынаецца, а сацыялiзмам (сацыялiстычнай «ураўнілаўкай») канчаецца. У меру таго як — у Францыi i Нямеччыне, напрыклад — раньнi рабочы рух i ягоныя тэарэтыкi пачалi ўздымаць патрабаваньне абагуленьня сродкаў вытворчасьцi, частка буржуазii была вымушаная прыхінуцца да кансэрватызму, носьбітам якога дагэтуль была шляхта. Як звужэньне выбарчага права да меншынi ўласьнiкаў, так i канстытуцыi з усеагульным правам голасу станавiлi спробу прадухiлiць «небясьпеку» сацыялiзму.

У краiнах, дзе (як у Англii) выбарчае права ўводзiлася паступова, кансэрватыўныя палiтыкi тыпу Бэнджамiна Дызраэлi — у iнтарэсах здабыцьця максымальнай колькасьцi галасоў выбарцаў — выдавалi сябе за абароньнікаў iнтарэсаў рабочых. У адрозьненьне ад навамодных лiбэральных фабрыкантаў яны выглядалi як патрыярхальныя заступнiкi рабочых i такiм чынам сапраўды здыбывалi прыхiльнiкаў у пралетарскiх масах. «Ворагi нашых ворагаў — нашыя прыяцелi i саюзьнiкi», — так гучаў iхны лёзунг. Гэтыя першыя «папулiсцкiя» кансэрватары — як раней лiбэралы — дабiвалiся нават пашырэньня выбарчага права на неасьвечаныя слаі насельнiцтва, якое лёгка схiлялася ў бок кансэрватыўных палiтыкаў дзякуючы прэстыжу старых iмёнаў i нiмбаў кароны i герба.

Тымчасам як на кантынэнце кансэрватыўныя партыi, як правiла, скептычна i нават крытычна ставiлiся да парлямэнцкай дэмакратыi, ангельскiя кансэрватары ўзумелі прыйсьцi да згоды зь ёю. На працягу XIX стагодзьдзя партыйна-палiтычныя змаганьнi памiж кансэрватарамi i лiбэраламi вызначалi вобраз брытанскай палiтыкi. Пры гэтым кансэрватарамi былi прадстаўнiкi iнтарэсаў шляхты, што абапiралiся — як ужо згадвалася — на частку вясковага i гарадзкога пралетарыяту. У пляне эканамiчнай палiтыкi яны былi, як правiла, прыхiльнiкамi пратэкцыянiзму, тымчасам як лiбэралы (як правiла) выступалi за свабодны гандаль.

У апошнiя перад першай сусьветнай вайной гады брытанскiя лiбэралы займалi сацыял-рэфармiсцкiя пазыцыi (Лойд-Джордж), каб у барацьбе з кансэрватарамi за галасы рабочых ня страцiць сваго ўплыву на апошнiх. Са свайго боку, кансэрватызм усё болей пазбаўляўся засьцярогаў узглядам iндустрыяльнага капiталiзму, чаму iстотна паспрыяў факт, што ў Англii дзецi з шляхецкіх сем’яў, каб «замажнець», часта ступалi на шлях прадпрымальнiцтва. Заснаваная ў 1900 годзе партыя лейбарыстаў (Labour-Party) магла — згодна з брытанскай мажарытарнай выбарчай сыстэмай — увайсьцi ў парлямэнт на пачатку толькi пры падтрымцы лiбэральных дэпутатаў. Такiя «лiбэральна-лейбарысцкiя» дэпутаты былi першымi прадстаўнiкамi рабочай клясы ў Гасподзе грамадаў.

Пасьля першай сусьветнай вайны маладая лейбарысцкая партыя пацясьнiла лiбэралаў зь іх пазыцыi другой партыі. Апошнiя канчаткова страцiлi сваю значнасьць, асаблiва калi лейбарысты пачалі атрымліваць на выбарах 20 працэнтаў галасоў. Сёньня кансэрватары амаль без выняткаў перанялi прынцыпы эканамiчнага лiбэралiзму. З шляхецкага i папулiсцкага кансэрватызм ператварыўся ў капiталiстычны. У гэтым важную ролю адыграў таксама i нацыяналiзм. У якасьцi прадстаўнiкоў «нацыянальных брытанскiх iнтарэсаў» i сымпатыкаў «Empire» (а пазьней «Commonwealth») брытанскiя кансэрватары маглі i могуць па-ранейшаму выклiкаць да сябе прыхiльнасьць вялiкай часткi народных масаў. «Лякальная вайна» за адваёву Фалклэндзкiх выспаў прынесла дробнабуржуазнаму лiдэру кансэрватараў, Маргарэт Тэтчэр, нечуваны посьпех.

Трансфармацыя кансэрватызму

Сёньня да iндустрыяльнага капiталiзму больш ня маюць анiякiх засьцярогаў i на кантынэнце. Сацыяльнай базай кансэрватыўных партыяў (якiя большай часткай маюць iншы назоў: у Iталii i ФРН — «хрысьцiянскай», у Аўстрыi — «Народнай партыi») зьяўляюцца цяпер эканамiчна заможныя i незалежныя слаi, упаасобку фiнансавы сьвет, гандаль i прамысловасьць. Таму ў якасьцi сацыяльнай базы невялiкiх лібэральных партый застаецца сярэдняя кляса, рамесьнiцтва i новыя прадпрымальнiкi, а таксама частка зацiкаўленага ў сваёй кар’еры чыноўнiцтва. Для дасягненьня падтрымкі кансэрватыўных партыяў з боку бальшынi насельнiцтва выкарыстоўваюцца ня толькi такiя iдэалёгii, як нацыяналiзм, але i прапаганда аптымiстычнай эканамiчнай пэрспэктывы. Кансэрватыўныя партыі выкарыстоўваюць i ляк насельнiцтва перад камунiзмам, анархiстамi (i тэрарыстамi), а таксама робяць акцэнт на адмаўленьні ад «дзяржаўнай апекi», у культываваньні якой абвінавачваюць сацыялiстаў. Сёньня, як правiла, кансэрватары выступаюць i як абароньнікі свабоды вытворчасьці. Разам з тым кансэрватары, рэч ясная, прапагандуюць «традыцыйныя вартасьцi» — такiя, як «руплiвасьць», «ашчаднасьць», «спагаду», «надзейнасьць», «сумленнасьць», не здаючы сабе справы з таго, чаму гэтыя вартасьцi ўсё болей занепадаюць у сучасным iндустрыяльным грамадзтве зь ягонай канкурэнцыяй памiж iзаляванымi iндывiдамi, якiя павiнны «функцыянаваць» як працоўная сiла i спажыўцы (параўн. Fetscher 1983). На шляху добрасумленнага ажыцьцяўленьня названых вартасьцяў адкрыта стаiць iндывiдуальны карысьлівы разьлiк як кiруючы прынцып, як спосаб дзеяньняў, запатрабаваны эканамiчнай сыстэмай i лiбэральнай тэорыяй гаспадараньня ў якасьцi адзiна «рацыянальнага».

З увагi на цяжкасьцi фiнансаваньня сучаснай «дзяржавы ўсеагульнага дабрабыту», якую кансэрватары ў Англii (i ў Фэдэратыўнай Рэспубліцы) доўгi час прымалi за апрабаваны сродак зьмяншэньня сацыяльнага напружаньня (хаця сваiм вынаходам ён абавязаны больш лейбарыстам i сацыял-дэмакратам, чымся кансэрватарам i дэмахрысьцiянам), «нэакансэрватары» пасуляюць адно рэанiмацыю даўнейшых лiбэральных дачыненьняў i традыцыйных маральных вартасьцяў. Кажны iзноў павiнен пачаць несьцi адказнасьць за сябе. Сацыялiстычная падтрымка эканамiчна слабых дэвальвуецца да разнавiду апекаваньня недзеяздольнымі. «Калектыўная самапомач» ўсё больш стаецца пустым гукам. Калi ўрады кансэрватыўнага кшталту сутыкаюцца зь неабходнасьцю скарачаць расходы, яны пачынаюць пераважна з сацыяльнай сфэры. Брытанская i амэрыканская сацыяльна-эканамiчная палiтыка нэакансэрватараў сёньня выходзiць з таго, што эканамiчны застой можа быць пераадолены толькi шляхам паляпшэньня iнвэстыцыйнага клімату для прадпрымальнiкаў — прыкладам, празь зьнiжэньне гранiчнай падаткавай стаўкi. Прыток iнвэстыцыяў — у будучынi — створыць яшчэ больш працоўных месцаў. Амэрыканскiя кансэрватары крытыкуюць сацыяльную палiтыку ФРН за занадта «цяплічныя» ўмовы для рабочых i залiшне высокiя выдаткi на заработную плату. Павiнны быць урэзаны гарантыi абароны ад неабгрунтаванага звальненьня рабочых i службоўцаў, а таксама сацыяльныя выдаткi, што створыць больш (праўда, часовых i маладаходных) працоўных месцаў.

Сказанага дастаткова, каб паказаць, што сёньняшнi кансэрватызм, як гэта вынiкае зь яго эканамiчных прынцыпаў, больш не адрозьнiваецца ад лiбэралiзму. З гэтай прычыны архiлiбэральны эканамiст Людвiг Эргард вельмi пасьлядоўна ўваходзіў у Хрысьціянска-дэмакратычны зьвяз (ХДЗ), а не ў Свабодную Дэмакратычную партыю (СДП), як ён мерыўся першапачатна. У кансэрватыўнай партыi ў яго было больш шанцаў ажыцьцявiць свае эканамiчныя погляды. «Сацыяльна зарыентаваная рынкавая эканомiка», пра якую ён некалi гаварыў Гаеку, зьяўляецца толькi новым тэрмiнам для рынкавай гаспадаркi sans phrase. Рынкавая гаспадарка ўжо сама па сабе сацыяльная. Гэтым ён, праўда, уваходзiў у супярэчнасьць з сацыяльнай дактрынай каталiцызму, якой датрымвалiся сацыяльная камiсiя ХДЗ. Паводле папскiх энцыклiк «Rerum Novarum», «Quadragesimo Anno» i «Progressio Populorum», свабодная рынкавая эканомiка «сама па сабе» нi ў якiм разе не гарантуе сацыяльна справядлiвага оптымуму. Наадварот, яна дапускае, як у грамадзтвах з рынкавай эканомiкай, так i ў маштабе ўсяго сьвету, нязносна вялiкую ступень галечы, зь якой трэба сьвядома змагацца. Наiўнае спадзяваньне Адама Смiта, якi ў 1776 годзе меркаваў, што вiдавочная эканамiчная розьніца памiж становiшчам iндыйскага i брытанскага насельнiцтва будзе хутка згладжаная ў вынiку свабоднага таваразвароту, было гэткiм жа памылковым, як i прагноз Карла Маркса, якi ў 50-х гадох мiнулага стагодзьдзя прадказваў паскораную iндустрыялiзацыю Iндыi, выходзячы з будаўнiцтва там першай чыгуначнай лiнii. Нiводная краiна пасьля Англii — нi ЗША, нi Нямеччына — не змагла правесьцi iндустрыялiзацыю без забесьпячэньня высокiх мытных збораў. Палiтычная i эканамiчная моц сёньняшнiх iндустрыяльных мэтраполiяў ускладнiла выбудову такiх мытных бар’ераў у бальшынi краiн «трэцяга сьвету». I ў iндустрыяльных дзяржавах крайняя нястача не зьнiкае аўтаматычна. У ЗША колькасьць сем’яў, што жывуць па-за «рысай беднасьцi» (poverty line), значна ўзрасла, нягледзячы на эканамiчны ўздым апошнiх гадоў.

Сёньняшняя трансфармацыя вартасьцяў: «структурна» i «вартасна» кансэрватыўнае перад абліччам крызысу iндустрыялісцкага аптымiзму, зьвязанага зь верай у «прагрэс»

Усе палiтычныя iдэалёгii, разгледжаныя намi дагэтуль, натхнялiся чаканьнем кантынуальнага гiстарычнага прагрэсу. Лiбэралы спадзявалiся на вызваленьне эканомiкi ад традыцыйных прававых, рэлiгiйных, маральных i палiтычных бар’ераў падчас iмклiвага ўзросту вытворчасьцi i на выкліканы гэтым радыкальны ўздым усеагульнага дабрабыту. Паколькi павышэньне дабрабыту цалкам атаесамлялася iмi з «прагрэсам» i iх спадзяваньнi сапраўды збывалiся — прынамсi ў эўрапейскiх дзяржавах i разьвiтых краiнах — лiбэралы верылi, што iх пагляды спраўдзяцца ў найблiжэйшым часе. Сацыялiсты, тым часам, успрымалi эканамiчны прагрэс капiталiстычнага спосабу вытворчасьцi адно як перадумову яшчэ не зрэалiзаванага вырашальнага прагрэсу, якi стане магчымым толькi пры сацыялiзьме. Яны таксама вельмi ясна ўяўлялi тыя выдаткi, што паўстаюць на шляху да прагрэсiўнага капiталiстычнага сусьветнага рынку з-за бязьлітаснай эксплюатацыi здароўя людзей, прыгнечваньня i вынiшчэньня цэлых частак насельнiцтва. Уласна, i дэмакраты, што першапачатна марылi толькi аб аднаўленьнi «антычнай парадыгмы свабоды», былi ў сутнасьцi прыхiльнiкамi iдэi прагрэсу.

Эўрапейска-паўночнаамэрыканская цывiлiзацыя разглядалася iмi як «прагрэсiўная» ў параўнаньнi з «адсталымi» даўнейшымi цывiлiзацыямi Азii, Афрыкi i Лацiнскай Амэрыкi. Калi, тым ня менш, кiнуць больш шырокі позiрк на гiсторыю iдэi прагрэсу, выявiцца, што заўсёды былi прыгнечаныя i iх ахвочыя да ўлады абароньнікі. У Францыi розьнiца ў поглядах на прагрэс у апошняй трэцi XVII стагодзьдзя выявiлася ў спрэчцы паміж «старымі» i «сучаснымі». Пры гэтым «сучасныя» сьцьвярджалi, што сучасная iм абсалютысцкая француская манархiя ў сваiх культурных здабытках нiбыта пераўзыходзiць клясычную антычнасьць. Праявы пакланеньня Людовiку XIV — «каралю-сонцу» — дасяглi свайго апагею ўва ўслаўленьнi яго як валадара, што высака ўздымаецца над паўсюдна шанаванымi ў тыя часы антычнымi ўзорамi. Працiўнiкi «сучасных» — прадстаўнiкi буйной i дробнай буржуазii i, напэўна, пры гэтым таемныя прыхiльнiкi дэмакратычнай рэспублiкi — настойвалi, насуперак гэтаму, на неперасягальнасьцi антычнай мадэлi. Таксама некаторыя прадстаўнiкi дробнабуржуазнай дэмакратыi падчас Францускай рэвалюцыi i тыя iдэалiстычныя шанавальнiкi антычнага полiсу ў Нямеччыне, што спадзявалiся нейкiм чынам вярнуцца да клясычнай Грэцыi (такiя, як Гёльдэрлiн i малады Гегель), не зьяўлялiся прыхiльнiкамi прагрэсу, але выступалi за «аднаўленьне» мiнулага як лепшага, iдэальнага стану (параўн. раньнiя творы Гегеля i iдэал Грэцыi, вызнаваны Гёльдэрлiнам).

Дынамiка дэмакратычнай рэвалюцыi, як яе апiсаў Алексыс дэ Таквiль, разам з капiталiстычным спосабам вытворчасьцi, безумоўна, прасякала перакананьне аб усеагульным прагрэсе ў сьвядомасьці яго сучасьнiкаў. Складанае паняцьце прагрэсу ўключала ў тым часе паляпшэньне матэрыяльных умоваў жыцьця i, перадусiм, культурнае i маральнае разьвiцьцё ў кiрунку да справядлiвых узаемінаў. Эканомiка i тэхнiка былi пастаўлены на службу вытворчасьцi ў мэтах палягчэньня працы i жыцьця. Зьмяншэньне кошту друку дазволiла пашыраць адукацыю, што ўрэшце прывяло да вымаганьня ад дзяржавы ўсеагульнага i абавязковага навучаньня. Мэдыцына дабiвалася перамогi за перамогай у сваёй барацьбе супраць эпiдэмiяў i захворваньняў насельнiцтва. Узрастала (хаця i нераўнамерна для розных сацыяльных клясаў) працягласьць жыцьця.

Напісаная ў 1861 годзе кніга Чарльза Дарвiна «Паходжаньне вiдаў», што хутка набыла папулярнасьць, стала наступным — пасьля разьбiцьця геацэнтрычнай карцiны сьвету Капэрнiкам, Кеплерам i Галiлеем — прынiжэньнем для чалавека i таму выклiкала трывогу ў многiх сучасьнiкаў. Аднак некаторымi, напрыклад, Эрнстам Гекелем (Ernst Haeckel 1890/1984) гэта ўважалася за чарговае сьведчаньне iдэi прагрэсу. Хiба мы дасягнулi ўсяго на шляху ад малпы да homo sapiens! Што можа перашкодзiць нам пасунуцца ў будучым яшчэ далей? Прыблізна так гучалi ягоныя разважаньнi.

Натуральна, многiя кансэрватары здаўна выказвалi што да такога «прагрэсу» свае крытычныя заўвагi. Яны, у сваю чаргу, баранiлi старыя сацыякультурныя i палiтычныя адносiны i не маглi замiрыцца з разбурэньнем традыцыйных нораваў, звычаяў, правоў i стасункаў; яны вельмi рана зьвярнулi ўвагу на зьнішчэньне прыроды прадпрыемствамi буйной прамысловасьцi, на раскладаньне сваяцкiх адносiн у вынiку ўцiску мабiльнасьцi спэцыялiзаванага i хутказьменнага грамадзтва, на страту рэлiгiйных перакананьняў у ананiмным асяродзьдзi вялiкiх гарадоў i г.д. Аднак у меру таго, як палiтычна арганiзаваныя кансэрватары зблiжалiся з буржуазнымi лiбэраламi i ўрэшце перанялi iх iдэалёгiю, яны адмаўлялiся ад сваёй крытыкi i «супрацiву прагрэсу», якi i бяз гэтага было немагчыма стрымаць. Доўгi час — да другой сусьветнай вайны – абароньнікі прыроды i краязнаўцы былi хутчэй недарэчнымi кансэрватыўнымi аўтсайдэрамi, чымся сур’ёзна ўспрыманымi крытыкамi iндустрыяльнага прагрэсу (параўн. Sieferle 1984).

Адно ў апошнiя дзесяць гадоў паступова атрымлiвае распаўсюджаньне скептыцызм адносна значнасьцi iндустрыяльнага прагрэсу для якасьцi жыцьця насельнiцтва iндустрыяльна разьвiтых дзяржаваў. Аўтары розных палiтычных i сьветапоглядных арыентацыяў сьцьвярджаюць, што страты, якiя iндустрыяльная сыстэма прычыняе прыродзе, часта больш разбуральныя, чымся карысьць, што прыносіцца ёю. Адыходы прамысловасцi, выкіды транспартных сродкаў i г.д. прычыняюць шкоду паветру, вадзе, зямлi i вядуць да гiбелi лясоў i закiсьленьня глебы. Залiшне бяздумнае ўжываньне iнсэкцыдаў, гербiцыдаў i штучных угнаеньняў аказвае адмоўны ўплыў на ўрадлiвасьць глебы. З-за лiквiдацыi — з мэтай выкарыстаньня сельскагаспадарчых камбайнаў — межаў i абгародак памiж палямi разбураюцца гняздоўi птушак i схованкі вусянёў. Экасыстэма, што ўстанаўлялася стагодзьдзямi ў пераўтворванай чалавекам прыродзе, паступова расхiстваецца. Пры гэтым здавён ведама, што ўжо i старажытныя культуры ажыцьцяўлялi фатальную эксплюатацыю прыроды i атрымалi за гэта пакараньне ў выглядзе заняпаду культурных ляндшафтаў: у Паўночнай Афрыцы, Мэсапатамii, Грэцыi i частцы Iталii яшчэ ў антычнасьцi ў вынiку несупыннага высяканьня лясоў зьнiзiлася ўрадлiвасьць глебы. Мясцовасьць, што была калiсьцi «жытнiцай», ператварылася ў пустыню. Тым ня менш, разбуральныя магчымасьцi сучаснай iндустрыi i буйной аграрнай прамысловасьцi сягаюць значна далей, чымся антычныя прыклады. Уiльям Кэп i ягоная жонка (1958) яшчэ ў трыццатыя гады адсачылi i эканамiчна вытлумачылi згубныя наступкi аграрнай iндустрыi ў ЗША. Прагненьне кароткатэрмiновай выгады прыводзiць асобных прадпрымальнiкаў да таго, што выдаткi, зьвязаныя з псаваньнем навакольнага асяродзьдзя (забруджаньне паветра, эрозiя глебы, пераўгнойваньне, атручваньне вады), немагчыма «падлiчыць», паколькi страты такога кшталту не зьяўляюцца заканамернымi, але абцяжарваюць грамадзтва. Тое, што падавалася аптымальным для прамысловасьцi, часта было згубным для ўсёй народнай гаспадаркi.

Крыху пазьней брытанскi эканамiст i сацыёляг Фрэд Хёрш (Fred Hirsch 1980) зрабіў «адкрыцьцё», што iндустрыяльнаму ўзросту сучасных спажывецкiх грамадзтваў таксама ўстаноўленыя «сацыяльныя гранiцы». Выпрацаваны гэтым грамадзтвам прынцып: кажны ў будучым атрымае ўсё больш «пазыцыйных дабротаў» i будзе забясьпечаны так, як сёньня толькi некаторыя высокааплатныя работнiкi, зьяўляецца ўнутрана супярэчным i таму няспраўджвальным. Так званыя пазыцыйныя даброты — гэта бальшыня тавараў i паслуг, колькасьць якiх наагул можа яшчэ павялiчвацца ў iндустрыяльным грамадзтве. Пад гэтым Хёрш мае на ўвазе такiя даброты, вартасьць якiх для спажыўцоў палягае ў першую чаргу ў тым, што празь iх здабываецца вышэйшы прэстыж i ўсьведамленьне сябе «больш значным, чымся iншыя». Раскошныя аўтамабiлi, замежныя падарожжы, пражываньне за горадам цi то ў прыгарадзе — «тавары» i «паслугi» гэткага кшталту ня могуць, аднак, памнажацца бязьмежна: iх вартасьць зьнiжаецца ў меру таго, як «дэмакратызуецца» доступ да iх. У выпадку з адпачынкам за мяжой, напрыклад, якраз тое, што гэта шмат хто сабе можа дазволiць, ператварае яго з прэстыжнага падарожжа ў масавы прадукт. Аднак такая жаданая даброта, як, прыкладам, пражываньне за горадам цi ў прыгарадзе, больш не зьяўляецца агульнадаступнай. Само ажыцьцяўленьне гэтых такіх жаданых мэтаў часта спрыяе зьмяншэньню iх вартасьцi. Так, «загарадныя жыхары» вымушаныя ўважаць на ўсё даўжэйшую дарогу да рабочых месцаў, i праз «былыя цiхiя прадмесьцi» пракладаецца ўсё больш шляхоў, неабходных для злучэньня цэнтру гораду з жылымi кварталамi. Аднак якраз гэтыя невычарпальныя i ўсё больш невыканальныя спадзяваньнi спрыяюць захаваньню дынамiкi гаспадарчай сыстэмы. Калi ж, у адваротным выпадку, гэтая дынамiка будзе абмяжоўвацца iнтарэсамi захаваньня прыроднага асяродзьдзя (лясоў i палёў, паветра i вады), падобныя (у тым лiку i iлюзорныя) спадзяваньнi больш ужо не паўстануць. Калi чалавецтва хоча пазьбегчы бяды, задаволеньне людзей шляхам узросту спажываньня (i чаканьне такога ўзросту) мусiць быць замененае iншымi мадэлямi задаволеньня.

У гэтай сытуацыi Эргард Эплер зрабiў прапанову адрозьнiваць два кшталты кансэрватызму: вартасны кансэрватызм, якi зьдзяйсьняе адыход ад запраграмаванай на бесьперапынны якасны ўзрост эканомiкi ў iмя чалавечай будучынi, салiдарнасьцi людзей, беражлівага стаўленьня да прыроды i ўвагi да iнтарэсаў выжываньня будучых пакаленьняў i людзей у трэцiм свеце, i структурны кансэрватызм, што — у iнтарэсах захаваньня iснуючых сацыяльна-эканамiчных структур — як i ўперад пагаджаецца з iндустрыяльным узростам за любы кошт, але вымушаны дбаць пра выпраўленьне прынесеных iм стратаў, пры гэтым, згодна зь ім, такое выпраўленьне з свайго боку «фармальна» садзейнiчае гаспадарчаму ўзросту.

Праведзенае Эплерам канцэптуальнае вырозьненьне прымаецца ня ўсiмi. Многiя прагрэсiсты адчуваюць пэўную няёмкасьць, калi iм даводзiцца супрацоўнiчаць сёньня з «вартаснымi кансэрватарамi», што — як крытычныя экасацыялiсты — iмкнуцца да зьмяненьня ладу жыцьця ў iнтарэсах захаваньня (i паляпшэньня) экасфэры. Да нядаўняга дня кансэрватары — палiтычна i сацыяльна — усьцяж былi прадстаўнiкамi прывiлеяваных мяншыняў. У кажным выпадку, такiя асобы стаялi на чале кансэрватыўных партыяў: старая земляўласьнiцкая шляхта, прадпрымальнiкi зь цяжкой прамысловасьцi i прадстаўнікі вышэйшых фiнансавых колаў. Побач зь iмi знаходзiлiся кансэрватыўна настроеныя мала- i сярэднезаможныя сяляне, рамесьнiкi i гандляры. Раней яны хінуліся да рэакцыйных палiтычных арыентацыяў. Пры гэтым часта назiралася, што многiя кансэрватыўныя тэарэтыкi вельмi рана паставiлi цалкам справядлiвы дыягназ аб разбуральным узьдзеяньнi iндустрыялiзму. Кансэрватыўныя сьветагляды i iдэалёгii зьмяшчаюць у сабе долю праўды. У меру таго, як палiтычны кансэрватызм дасягае сваёй апартунiстычнай прыстасаванасьцi да працэсу разьвiцьця, у яго губляецца гэтая доля «легiтымнай» вартасна кансэрватыўнай абачлiвасьцi.

На падставе гэтага ў апошнiя гады — ня толькi, але найперш у Фэдэрацыйнай Рэспубліцы — адбываецца вартая подзiву трансфармацыя вартасьцяў. Iдэi вартаснага кансэрватызму знаходзяць падтрымку сярод моладзi i людзей, што раней былi прыхiльнiкамi «левых», тым часам як бальшыня палiтычных кансэрватараў некрытычна ператвараецца ў «структурных кансэрватараў». Перасьцярогi эколягаў пра пагрозу гiбелi лясоў, зьнiжэньня ўрадлiвасьцi глебы, небясьпеку атручваньня водаў i г.д. паступова атрымлiваюць такую вялiкую падтрымку, што i прадстаўнiкi структурна кансэрватыўных партыяў, не жадаючы трацiць галасоў выбарцаў, мусяць выступаць прынамсi словам i шляхам асобных мерапрыемстваў за «абарону навакольнага асяродзьдзя» i адраджэньне прыроднага асяродзьдзя. Крытэр, з дапамогай якога можна ўстанавiць адрозьненьне памiж вартасна кансэрватыўнымi прыхiльнiкамi «карэкцыі курсу» i структурна кансэрватыўнымi заўзятарамi (вымушанай) абароны асяродзьдзя, складае гатоўнасьць адмовiцца ад iдэалёгii ўзросту. Для структурных кансэрватараў такi ўзрост, вiдавочна, немiнучы.

На разьлеглых i слаба заселеных абшарах Савецкага Саюзу экалягiчныя межы ўзросту вiдавочныя i адчувальныя ня так паўсюдна i выразна, як у Сярэдняй Эўропе, аднак i тут — найперш у «прыгожым» пiсьменстве — выяўляюцца зьмены пазыцыi адносна прыроды. Такiя пiсьменьнiкi, як Валянцiн Распуцiн i Вiктар Астаф’еў у сваiх «вясковых раманах» паказваюць людзей даўнейшага пакаленьня, якiя адчуваюць увесь боль разбурэньня ляндшафтаў i традыцыйнага ладу жыцьця i заклiкаюць да сумленьня сваiх дзяцей i ўнукаў, каб урэшце спынiць драпежную эксплюатацыю прыроды i, такiм чынам, свайго жыцьця. У трэцiм томе «Капiталу» (1894, S. 784) Маркс, хаця i мiмаходзь, зазначае:

«З пункту гледжаньня эканамiчна вышэйшай грамадзкай фармацыi прыватная ўласнасьць асобных iндывiдаў на земную апуку падаецца такой жа недарэчнай, як i прыватная ўласнасьць адных людзей над iншымi. Нi грамадзтва, нi народ, нi нават усе сучасныя грамадзтвы разам не зьяўляюцца ўласьнiкамi зямлi. Толькi ўсе яны зьяўляюцца яе ўладальнiкамi i яе карыстальнiкамi, i яны як boni patres familias павiнны ў палепшаным выглядзе пакiнуць яе пасьля сябе наступным пакаленьням».

З увагi на пагрозу экалягiчнай катастрофы, сёньня гаворка больш ня йдзе, вядома, пра магчымасьць перадачы ў спадчыну ў палепшаным выглядзе, але i ўвогуле пра захаваньне магчымасьцi жыць у натуральным асяродзьдзі. Савецкi лiтаратурны крытык Юры Селязьнеў (1977) у дыскусii пра раманы Распуцiна зрабiў спробу нават рэабiлiтаваць паняцьце «кансэрватыўнага»:

«Невыпадкова iдэя зьберажэньня... становiць сабой цэнтральную iдэю творчасьцi многiх нашых пiсьменьнiкаў. У гэтым ёсьць глыбокi сэнс. У нас ёсьць тое, што трэба зьберагчы, мы ўсьвядомiлi неабходнасьць гэтай iдэi. I мы абавязаны разам зь iншымi вартасьцямi захаваць духоўныя i маральныя прынцыпы, увасобленыя ў такiх спрадвечных, «кансэрватыўных» паняцьцях, як Мацi, Дом, Зямля».

У краiнах, дзе афiцыйнай iдэалёгiяй стаўся iдал прагрэсу, задача выпраўленьня курсу ў сэнсе «зьберажэньня» прыпадае выключна лiтаратуры. Аднак i ў Савецкiм Саюзе адчуваньне таго, што мы больш ня маем права гэтак жа безразважна, як i ў мiнуўшчыне, мяшацца ў прыродныя працэсы, робiцца такiм моцным i распаўсюджаным, што лiтаратурныя творы такога кшталту трапляюць пад прэвэнтыўную цэнзуру. «Трансфармацыя вартасьцяў» не cпыняецца перад межамi «сацыялiстычнага лягеру».

Літаратурныя жаролы

Выкарыстаная літаратура

Baader, F. v. 1925: Schriften zur Gesellschaftsphilosophie (geschr. 1801 ff), hrsg. v. J. Sauter, Jena.

Bachrach, P. 1966: The Theory of Democratic Elitism, Boston. Bauer, O.1906: Die Nationalitätenfrage und die Sozialdemokratie, in: Marx-Studien 2 (später Wien 1924).

Burke, E. 1967: Betrachtungen über die Französische Revolution (1790), Frankfurt/M.

Downs, A. 1968: Ökonomische Theorie der Demokratie, hrsg. v. R. Wildenmann, Tübingen.

Euchner, W. 1969: Naturrecht und Politik bei John Locke, Frankfurt / M. (2/979).

Fetscher, I. 1975: Rousseaus politische Philosophie. Zur Geschichte des demokratischen Freiheitsbegriffs, Frankfurt/M.

— 1976: Herrschaft und Emanzipation. Zur Philosophie des Bürgertums (darin: Kants bürgerlicher Reformismus), München.

— 1978: Großbritannien: Gesellschaft — Politik — Wirtschaft, Königstein / Ts.

— (Hrsg.) 1983: Neokonservative und «Neue Rechte», München.

— 1985: Überlebensbedingungen der Menschheit. Ist der Fortschritt noch zu retten?, München.

Fichte, J. G. 1800: Der geschlossene Handelsstaat; jetzt auch in: Z. Batscha / R. Saage: J. G. Fichte, Ausgewählte Schriften, Frankfurt/M. 1977.

Freund, M. (Hrsg.) 1965: Der Liberalismus, in ausgewählten Texten dargestellt und eingeleitet, Stuttgart.

Grebing, H. 1974: Aktuelle Theorien über Faschismus und Konservatismus, Stuttgart.

Haeckel, E. 1984: Die Welträtsel mit einer Einleitung von I. Fetscher, Stuttgart (Erstauflage 1890).

Hirsch, F. 1980: Soziale Grenzen des Wachstums. Eine ökonomische Analyse der Wachstumskrise, Reinbek bei Hamburg.

Kapp, K. W. 1958: Volkswirtschaftliche Kosten der Privatwirtschaft, Tübingen.

Kautsky, K. 1907: Patriotismus und Sozialdemokratie, Leipzig.

Lenin, W.I. 1906: Marxismus und Revisionismus, (Neudruck) Berlin 1948 u. ö.

1914: Über das Selbstbestimmungsrecht der Nationen, in: Werke, Bd. XX,4. Aufl.

Luxemburg, R. 1899: Sozialreform oder Revolution, in: Gesammelte Werke, Bd. l, Berlin 1970.

— 1918: Zur russischen Revolution, in: Gesammelte Werke, Bd. 4, Berlin 1974.

Macpherson, C.B. 1962: The Political Theory of Possessive Individualism, Hobbes to Locke, Oxford; dt.: Die politische Theorie des Besitzindividualismus, Frankfurt/M. 1974.

Mannheim, K. 1984: Konservatismus. Ein Beitrag zur Soziologie des Wissens, Frankfurt/M.

Marcuse, H. 1934: Der Kampf gegen den Liberalismus in der totalitären Staatsauffassung, in: Zeitschrift für Sozialgeschichte, Bd. II, Paris, S. 161—195.

Marx, K. 1844: Zur Kritik der Hegelschen Rechtsphilosophie, Einleitung, in: MEW, Bd. I (Berlin 1953 ff).

— 1871: Der Bürgerkrieg in Frankreich, Adresse des Generalrats der Internationalen Arbeiter-Association, in: MEW, Bd. 17, Berlin 1962.

— 1874 / 75: Konspekt über Bakunins «Staatlichkeit und Anarchie», in: MEW, Bd. 17, Berlin 1971.

Mill, J.S. 1859: On Liberty; dt.: Über die Freiheit, Stuttgart.

— 1971: Betrachtungen über die repräsentative Demokratie, hrsg. von K.L.Shell, Paderborn.

Montesquieu 1748: De l’Esprit des Lois, in: Śuvres Complčtes, Bd. 2, Paris; dt.: Vom Geist der Gesetze, Stuttgart 1951.

Müller, A.H. 1922: Elemente der Staatskunst (1809), Jena.

Na’aman, S. 1970: Lassalle, Hannover.

Nell-Breuning, O. v. 1978: Soziallehre der Kirche. Erläuterungen der lehramtlichen Dokumente, 2. Auflage, Wien.

Neumann, F. 1977: Behemoth. Struktur und Praxis des Nationalsozialismus 1933—44, hrsg. v. G. Schäfer, Frankfurt/M.

Rasputin, V. 1977: Abschied von Matjora, München.

Rosenberg, A. 1971: Demokratie und Sozialismus, Frankfurt/M.

Rousseau, J. J. 1765: Projet de Constitution pour la Corse, in: Śuvres Complčtes, Bd.3 (Paris 1964).

Schumpeter, J. 1980: Kapitalismus, Sozialismus und Demokratie, 5. Aufl., Bern.

Selznew, J. 1977: Die Prosa Valentin Rasputins, Rundtischgespräch der Redaktion «Voprosy Literatury», in: Kunst und Literatur 10 (1977), S. 1045 f.

Sieferle, R. P. 1984: Fortschrittsfeinde? Opposition gegen Technik und Industrie von der Romantik bis zur Gegenwart, München.

Smith, A. 1776: An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations; dt.: Der Wohlstand der Nationen, eine Untersuchung seiner Natur und seiner Ursachen, München 1978.

Solschenizyn, A. 1974—1976: Der Archipel Gulag I—III, Köln.

Sorel, G. 1981: Über die Gewalt, Frankfurt/M.

Stalin, J. W. 1913: Marxismus und nationale Frage (Berlin 1952 u.ö. bis 1955).

Sternberger, F. 1926: Der Imperialismus, Berlin.

Weulersse, G. 1959: La Physiocratie ŕ la fin du rčgne de Louis XV. 1770—1774, Paris.

Карысная літаратура

Alter, P. 1985: Nationalismus, Frankfurt/M.

Anderson, B. 1988: Die Erfindung der Nation, Frankfurt/M.

Buck, Ph.W. (Hrsg.) 1975: How Conservatives Think, Harmondsworth.

Fetscher, I. 1985: Karl Marx und der Marxismus. Von der Ökonomiekritik zur Weltanschauung, München.

Finley, M.J. 1980: Antike und moderne Demokratie, Stuttgart.

Gall, L. (Hrsg.) 1980: Liberalismus (2. erw. Aufl.), Königstein / Ts.

Grebing, H. 1966: Geschichte der deutschen Arbeiterbewegung, München.

Greiffenhagen, M. 1977: Das Dilemma des Konservatismus in Deutschland, München.

Kohn, H. 1962: Die Idee des Nationalismus, Frankfurt/M.

Lemberg, E. 1964: Nationalismus I. Psychologie und Geschichte; II. Soziologie und politische Pädagogik, Reinbek bei Hamburg.

Lenk, K. 1989: Deutscher Konservatismus, Frankfurt/M.

Lönne, K.-E. 1986: Politischer Katholizismus im 19. und 20. Jahrhundert, Frankfurt/M.

Moore, B. 1982: Ungerechtigkeit. Die sozialen Ursachen von Unterordnung und Widerstand, Frankfurt/M.

Pipers Handbuch der politischen Ideen, hrsg. von I. Fetscher und H. Münkler, Bd. 3, München 1985; Bd. 4, München 1986.

Schumann, H. G. (Hrsg.) 1974: Konservatismus, Köln.

Valjavec, F. 1978: Die Entstehung der politischen Strömungen in Deutschland (unveränderter Nachdruck der Erstausgabe von 1951), Kronberg / Ts.

Этыка і палітыка — нарыс фізыкі нораваў

1. Уводзіны: Апорыі і аксыёмы

«Давайце вымавім яго, гэтае новае патрабаваньне: нам патрэбная крытыка маральных вартасьцяў, самую вартасьць гэтых вартасьцяў трэба паставіць пад пытаньне — а для гэтага неабходнае веданьне ўмоваў і абставінаў, зь якіх яны вырасьлі, у якіх яны разьвіваліся і адмяняліся (мараль як наступства, як сымптом, як маска, як ханжаства, як хвароба, як непаразуменьне; але адначасна мараль як прычына, як лекавы сродак, як стымулятар, як гамаваньне, як атрута) — гэтага веданьня дагэтуль не было, і яго ня прагнулі... Трэба выправіцца ў вандроўку па таямнічай, далёкай і так сукрытай краіне маралі — насамрэч былой маралі, маралі, якою насамрэч жылі — пры дапамозе вылучна новых пытаньняў і гледзячы гэтаксама новымі вачыма: і ці ня значыць гэта амаль тое самае, што і ўпершыню адкрыць гэтую краіну? ...Дык жа зусім відавочна, што для генэоляга маралі мусіць быць у сто разоў важнейшым за блакітныя мары: наймя шэрыя будні, я хачу сказаць, дакумэнтальнае, тое, што можна насамрэч занатаваць, што сапраўды адбывалася, карацей, доўгія, цяжка чытэльныя гіерагліфічныя пісьмёны мінуўшчыны людзкой маралі...» (Nietzsche, Bd. 5, S. 252—255).

Пра цяжкасьць размовы аб этыцы

Чалавек, якому «даводзіцца» гаварыць пра этыку, адчувае разгубленасьць. Не аднойчы ці некалькі разоў, амаль несупынна. Калі толькі гаварыць пра этыку ці мараль значыць нешта большае, чымся манерна варушыць вуснамі. (Выразы этыка і мараль, часткова таксама ўзвычаеньні і норавы (Sittlichkeit), скрозь ужываюцца як сынанімічныя.) Ты павінен... ты не павінен... Сапраўды, выклікае толькі неўразуменьне і непрыемна кідаецца ў вочы, калі нехта становіцца ў позу і пры гэтым крытычна-патрабавальна паказвае пальцам на хібы ці ўяўна неабходныя добрыя ўчынкі. На запаветы, забароны, правілы паводзінаў: можна, нельга... Нават Сакрат, гэты тонкі й іранічны мараліст, часам стамляўся гуляць ролю атэнскага камара. Дык хто ж захацеў бы сёньня як і ён пайсьці на безнадзейную рызыку са сьмяротным зыходам. І перадусім, што б дало гэтаму камусьці ці мне права пастуляваць і ўдаваць, надзімаючы шчокі, зэкінгенскага, рымскага ці бэрлінскага трубача маралі?

На што можна было б спаслацца? Якраз у справе падвалінаў сёньняшняй маралі пануе суцэльная блытаніна. Каталёг цнотаў — слова гучыць як у кепскай краме, ува ўсякім разе, прыўносіць адчуваньне неабавязковасьці. Яшчэ за часоў Сакрата справа была дрэнь што да «сутнасных нораваў», і агулам што да працінаючай поліс Атэнаў моцна ўгрунтаванай маралі, як бы яшчэ да яе ні апэлявалі, як бы яшчэ ні жывілася ёй рытуальная драма, антычная трагедыя. Іначай Сакрат у раньніх плятонаўскіх дыялёгах наўрад ці разбурыў бы суцэльную афіцыйную сафістычную мараль адным толькі зьедлівым пытаньнем: што значаць твае словы, калі ты гаворыш пра сьмеласьць ці справядлівасьць ці ... ? (ti estin?). Іначай сталы і позьні Плятон не шчыраваў бы так у сваёй дзяржаўнай утопіі, «Палітэі», і ў сваім «бліжэйшым да рэчаіснасьці» позьнім творы, «Законы», каб як мага мацней зьвязаць усе сілы, што маглі б падарваць цэльны і рупліва сканструяваны палітычны лад, ажно да вынаходніцтва квазі-міталягічных фікцыяў. Сёньня пагатоў ёсьць тузіны і тузіны меркаваньняў, але ніводнае ня мае фундамэнту, які б мог прэтэндаваць на ўсеагульную ўнівэрсальнасьць. У процівагу буржуазнай маралі, якая была прызнаная дваістай, у процівагу ейнай прэтэнзіі на ўнівэрсальнасьць і ейнай супярэчлівасьці, затхласьці, нават жорсткасьці пад коўдрай сёньня выступае — а ў рамках законаў прадугледжваецца — распуста. Дапушчаецца амаль усё. Толькі асабістыя справы ёсьць мусовымі і як такія — немусовымі: ува ўсякім разе, няма прынцыпаў, якія б падзяляліся ўсімі. Спрачацца пра мараль, як здаецца, — гэтаксама марна, як пра густы.

Але ўсе этычныя патрабаваньні адзначаюцца невялікай дзейснасьцю. З гісторыі этыкі яшчэ больш, чымся з гісторыі ўвогуле, выяўляецца іхны крыш. Прынамсі ў тых выпадках, калі маральныя патрабаваньні супрацьстаялі іншым магутным інтарэсам. Займацца этыкай з больш чымся анатамічнай цікавасьцю значыць амаль тое самае, што браць у якасьці аб’екта вывучэньня чорны гумар: сьвядомую няўдачу. Альбэрт Швайцэр (1923) меў рацыю: той, хто займаецца этыкай, мусіць прайсьці праз паняверку — «паняверка — гэта заля, празь якую мы ўваходзім да этыкі». Вальтэр Шульц (1974, S. 633) тлумачыць: «Гэтая паняверка мае дваісты сэнс. Па-першае: этыку ў гэтым сьвеце немагчыма абгрунтаваць нейкай абсалютнай падставай. Усе захады, якія рабіліся дзеля гэтага, праваліліся, прычым конча. Чалавек, які дзейнічае этычна, ня мае прыкрыцьця са сьпіны. Ён мусіць убачыць фактычны стан рэчаў: «Сьвет — гэта жорсткая драма разладу волі да жыцьця з самой сабой. Быцьцё прабіваецца за кошт іншага, яно разбурае іншае».

Пра непазьбежнасьць этыкі

Але этыка заразом і непазьбежная. Пагарджаць ёю можна толькі за кошт падману сябе і іншых, ідэалёгіі. Адылі шмат якія віды маралі, са свайго боку, выдатна прыдаюцца да ідэалягізацыі, чытай, да маскаваньня рэчаіснасьці і ўласнай чыннасьці.

Усе цэнтральныя пытаньні сучаснасьці адкідаюць этычны цень. Дастаткова згадаць новыя тэхналёгіі, генную інжынэрыю, ейнае разьвіцьцё і ўкараненьне, ці далейшую гонку ўзбраеньняў атамнай, біялягічнай, хімічнай «прыроды». Адказы на іх, часткова даўна дадзеныя ўладамі і штодня абнаўляныя, часткова яшчэ ня вызначаныя, маюць маральнае абгрунтаваньне, дарма што зьнітаваныя зь імі праблемы, вядома, нельга разьвязаць толькі пры дапамозе маралі. Але кірунак іхнага разьвязаньня вызначаецца мараляй і мае наступствы для маралі.

Пры пільным разглядзе відаць, што этычныя меркаваньні прысутныя, сьвядома ці несьвядома, ня толькі пры разьвязаньні цэнтральных пытаньняў. Этыка ёсьць часткаю сацыяльнай дзейнасьці; можна сфармуляваць іначай і яшчэ больш агульна: усе сацыяльныя ўчынкі маюць больш ці менш моцны маральны фэрмэнт. Гэта ёсьць праяваю conditio humana, адметнасьці людзкога жыцьця. Калі толькі ўчынкі ня ёсьць выкананьнем гетэраномна выстаўленых неабходнасьцяў, натуральных прымусаў усіх відаў, прычым выкананьнем адназначным і безь ніякай прасторы для гульні, калі толькі ўчынкам уласьцівая пэўная ступень свабоды, г.зн. калі іх можна рабіць рознымі спосабамі, яны этычна рэлевантныя. Да гэтага далучаецца ўласьцівасьць чалавека ўкладаць у собскія ўчынкі, здарэньні, культурныя ці прыродныя падзеі наўкола сябе нейкі сэнс і, паводле выразу Вэбэра, «дзейнічаць асэнсавана». Зь ёю зьнітаваная здольнасьць да стварэньня нормаў. На мове Канта (Bd. IV, S. 39) гэта гучыць так: «Кажная рэч у прыродзе дзейнічае паводле законаў. Толькі разумная істота мае здольнасьць дзейнічаць паводле ўяўленьня пра законы, г.зн. прынцыпаў, альбо волі».

Але гэта ўжо ёсьць канстатацыяй таго, што этыка і палітыка — пара блізьнятаў. Кажны панятак, прыдатны для палітыкі, пагатоў ёсьць паняткам этыкі (нават у сэнсе багатай наступствамі нэгацыі). Якім бы чынам не апісвалася тое, што разумеюць пад палітыкай, да яго належаць наступныя прыкметы:

— палітыка — гэта тое, што робіць пэўную групу, грамадзтва групай, грамадзтвам: стваральны пачатак групы, грамадзтва, карацей, спосаб сынтэзу;

— сюды належаць матар’яльныя і нематар’яльныя формы вытворчасьці гэтага сынтэзу, спосабы волевыяўленьня, сымбалічная рэпрэзэнтацыя сьвету (міталёгія, рэлігія і да т.п.), грамадзкі падзел працы;

— узаемаперапляценьне нормаў, іхнага зьместу і іхнай формы, а таксама адпаведны яму санкцыйны апарат, стаюцца цэнтральнай прыкметай актуальнай у канкрэтным выпадку палітычнай практыкі;

— урэшце, тое, што ўтрымліваецца ўжо ў другой прыкмеце і што вылучана з трэцяй, — формы прыняцьця рашэньняў і іхнага ажыцьцяўленьня.

Як істота, якая заўсёды жыла ў групе, як сацыяльная істота, як zoon politicon, чалавек пры зьмяненьні гістарычных варункаў і фармальным зьмяненьні заўсёды застаецца animal morale, істотай, што творыць сэнс, надае сэнс і робіць адпаведныя рэгуляцыі. Калі толькі ёсьць нешта, што трэба вырашыць, і пакуль будзе, што вырашаць, этычныя крытэры непазьбежна будуць браць удзел у гульні.

Пра этычную сутнасьць пазнаньня і прыпамінаньня

Этыка як непазьбежны factum humanum — гэтае назіраньне заходзіць яшчэ на адну лапату глыбей. Ня толькі ўсе працэсы прыняцьця рашэньня маюць маральны фэрмэнт, мараль удзельнічае таксама і ў фармаваньні спосабу, якім мы разумеем нас самых і «сьвет» вакол нас. Пазнаньне ў пэўным сэнсе ёсьць маральным. У гэтым бліскучая сутнасьць старазапаветнага міту пра грэхападзеньне. Мы ніколі не пазнаем рэчаіснасьці як такой ці нават нас самых такімі, якімі мы ёсьць. Мы глядзім з пэўнага гледзішча. Мы выбіраем, мы ацэньваем, гледзячы, і залежна ад таго, як мы глядзім. Нават калі мы лічым, што толькі апісваем нешта, мы ўжо ацэньваем. Пачынаецца гэта тады, калі мы зь бясконцай процьмы падзеяў, з усяго, што ўтварае адпаведны выпадак, выбіраем асобныя элемэнты. Пасьля іх мы пачынаем уважаць за безумоўна «сапраўдныя». Але тое, што стварае нашу пэрспэктыву, нашае самаразуменьне, ёсьць проста-такі мазаікай маральных актаў, хутчэй да-сьвядомых, калі ня ўвогуле несьвядомых нам. Калі мы спрабуем разабрацца ў іх, напрыклад, выпраўляючыся, як Крыста Вольф (1981), у дасьледчае падарожжа, каб знайсьці малюнкі собскага маленства, тады мы заўважаем, што памяць можа быць зразуметая толькі як «паўторны маральны акт», гэтаксама як мараль, са свайго боку, жывіцца калектыўнай і індывідуальнай памяцьцю. Тое самае ў адваротнай форме датычыць усіх нашых праектаў будучыні, карані якіх знаходзяцца ў глебе нашай памяці ці на раўніне нашага бяспамяцтва.

Тое, што рэчаіснасьць ня ёсьць відочнаю як такая, а апрацоўваецца намі ў працэсе пазнаньня, што яна не гермэтычна замкнёная, а ўтрымлівае патэнцыі для разьвіцьця (наяўнасьць таго, што называюць кантынгенцыяй[4], што гэтая рэчаіснасьць асвойваецца намі толькі тады, калі мы, дзейнічаючы і пазнаючы адначасна, «дапытваем» яе, уплываем на яе, зьмяняем яе і робімся гістарычнымі істотамі адпаведна таму, якім чынам і ў якой ступені мы самыя робім нашую гісторыю — усе гэтыя ўмовы нашага быцьця непазьбежна кваліфікуюць яго як маральна адметнае. Сацыяльная «штучнасьць» ці, наадварот, мастацкі, вытворны характар сацыяльнага, ад якога пачынаецца поле магчымасьцяў да дзеяньня, умагчымляе розныя мэты і формы гэтага дзеяньня. Сэнс не вынікае беспасярэдне. Сэнс укладаецца ў апошнюю чаргу. «Сьвет» асэнсавана апрацоўваецца. Зьяўляецца магчымасьць зьдзейсьніць і ня зьдзейсьніць сэнс. Людзі ў пэўнай ступені атрымліваюць здольнасьць гуляць ролю «лёсу» што да сябе і да іншых.

Яны робяцца падобнымі да самога Бога; зноў варта прыпомніць міт пра грэхападзеньне. Яны здольныя ня толькі адрозьніваць «добрае» і «дрэннае». Яны ў стане ствараць «добрае» і «дрэннае». Напрыклад, справядлівае грамадзтва — з узглядна невялікай колькасьцю крывавых канфліктаў, нягодаў ці вынішчэньняў, канцэнтрацыйных лягераў, катаваньняў, генацыду. Трэба пагадзіцца з Вальтэрам Шульцам у тым, што нельга адмовіцца ад адрозьненьня «добрага» і «дрэннага» як катэгорыяў рэфлексіі людзкіх учынкаў, людзкіх справаў, як надзвычай гістарычных катэгорыяў. Адно неабсяжнасьць і яе ўсебаковая магчымасьць фармулюе ў канцавым выглядзе пытаньне пра мараль, больш таго, прымушае ўсьцяж шукаць новага адказу на яго.

Маральнае патрабаваньне і навуковы аргумэнт

Я не датрымваюся, як той казаў, чыстага адрозьненьня ўзроўняў аргумэнтацыі. У першым разьдзеле я так падыходзіў да праблемаў, быццам я (ці «хтосьці») быў у ролі мараліста, сыходзячы, нібы Майсей, з гары Сінай зь іншымі дошкамі законаў у руцэ, зьмест якіх адкрыўся мне прарочым ці якім іншым чынам. У другім і трэцім разьдзелах я засяродзіўся хутчэй на дэскрыпцыйна-аналітычных характарыстыках спосабу быцьця чалавека і грамадзтва. Калі маралісту можа пасаваць вэрдыкт «добра» ці «дрэнна», дык для сьцьвярджэньняў пра адметныя рысы грамадзтва дзейнічае іншая кваліфікацыя. Яны «праўдзівыя» ці «ілжывыя», «слушныя», г.зн. адпавядаюць рэчаіснасьці, ці «няслушныя». На гэтым разьдзяленьні грунтуецца сучасная навука. Але насамрэч абодва спосабы ацэнкі перакрыжоўваюцца. Зусім магчыма, што спроба іхнага разьмежаваньня мэтазгодная ў канкрэтных выпадках, але было б няправільна дзеяць так, быццам іх можна аддзяліць адзін ад аднога загадзя і адназначна. Нашыя маральныя пагляды ўдзельнічаюць у вызначэньні нашага разуменьня таго, што і зь якіх прычынаў мы ўважаем за сапраўднае. З рознай сілай. Але абсалютнага разьмежаваньня не было ніколі, нават у дасьледаваньні прыродазнаўчых узаемасувязяў. Nota bene: прыродазнаўчых сувязяў, а не вылучна прыродных. Той спосаб, на які мы, навукова-тэхнічныя суб’екты, абыходзімся з пэўнымі сэгмэнтамі «гэтай» рэчаіснасьці («der» Wirklichkeit), якія мы зрабілі аб’ектамі прыроды, можна назваць якім хочаш, толькі не нэўтральным. Нядаўныя экалягічныя дэбаты і іншае абыходжаньне з «аб’ектамі» «такой» прыроды («der» Natur) і намі самымі «як прыродай» паступова зацямняюць гэты маральны стан усіх станаў «рэчаў». Непараўнальна больш відавочным чынам перакрыжаваньне ацэнак дзеецца ў той сфэры, што звычайна разумеецца як палітычная: ці можна пры дапамозе атамнай зброі забясьпечыць тое, што ў гэтай сфэры маецца на ўвазе пад бясьпекай; якім чынам мэта бясьпекі залежыць ад сродкаў, што ўжываюцца для яе дасягненьня, накшталт таго, ці не спрычыняецца спосаб, якім хочуць дасягчы «бясьпекі», да самога ўзьнікненьня гэтай праблемы бясьпекі і г.д. Усе галоўныя грамадзка-палітычныя паняткі глыбака акунутыя ў маральны атрамант, так што заўжды цяжка высьветліць, што ж яны азначаюць «у сапраўднасьці». Паразуменьне з гэтае прычыны даецца зусім ня лёгка, хіба што нейкая мараль пануе настолькі бязьмежна, што яна ўжо непазнавальная як такая. Структурная мараль, так бы мовіць, — гэта такая мараль, якая неўпрыкмет прасьлізнула ў структуру пэўнага грамадзтва, ад якой больш ужо не адмахнуцца.

Акурат з гэтай прычыны этычная рэфлексія патрабуе максымальнай мэтадычнай добрасумленнасьці (гэта таксама цалкам маральны панятак. Але, пішучы пра мараль, непазьбежна выкарыстоўваеш маральную аргумэнтацыю. Такім чынам, як часта здараецца ў актах пазнаньня, ідзецца пра замкнёнае кола. Ягонага зацямняльнага ўзьдзеяньня можна пазьбегчы толькі як мага больш празрыстым фармуляваньнем, і нельга рабіць тае памылкі, калі, заміж таго каб раскрываць стан рэчаў, робяць толькі рэжысэрскія заўвагі пра тое, якім чынам належыць да іх падыходзіць, якім чынам гэта рабіў бы аўтар, калі б ён усё-ткі наважыўся зрабіць гэта). Гэтай добрасумленнасьці сёньня ўжо нельга дасягчы (хіба што як-небудзь выхітраваць), сыстэматычна выкарыстоўваючы дэдукцыйныя пабудовы — калі з найвышэйшых вызначэньняў адно вынікае зь іншага, і пасьля трэба толькі распрацаваць нарматыўныя для адпаведнай сытуацыі правілы ўжываньня, настоеную на сыстэматыцы казуістыку. Гэткае «сыстэмы» «такой» маралі («der» Moral) не існуе. Распрацаваць ці, правільней, сканструяваць яе магчыма, толькі загнаўшы ўсе заблытаныя праблемы ў абсяг не падлягаючых дыскусіі перадумоваў, а таксама вартых замоўчваньня дэструкцыйных варункаў. Захапляльны прыклад гэтага прапануе Кант. У заўвазе да сваёй «Мэтафізыкі нораваў» (г.зн. «адстароненай ад усяго эмпірычнага разумовай веды»), ён спасылаецца на ліст ад Ёгана Геарга Зульцэра, «у якім ён пытаецца ў мяне, — падагульняе Кант, — што ж можа быць прычынай таго, што навучаньне цнотаў, якімі б пераканаўчымі для розуму яны ні былі, дае так мала». Кантаў адказ: «Адзінай прычынай ёсьць ня што іншае, як тое, што настаўнікі самі не праясьнілі свае паняткі, і, хочучы паправіць гэта, яны ўсяляк нагрувашчваюць пабуджальныя прычыны для маральна добрых паводзінаў, каб зрабіць свой лек дастаткова моцным, але гэтым толькі псуюць яго». Маўляў, якраз выстаўленьне эмпірычна чыстых, г.зн. абсалютных маральных патрабаваньняў, абавязкаў як такіх, матывуе і стварае жаданьне датрымвацца іх. Якая б ні была псыхалёгія матывацыі маральных учынкаў — а прэзэнтаваныя ў якасьці абсалютных патрабаваньні маральнага (рэлігійнага) кшталту, як вядома, зноў і зноў аказваюцца нечакана прывабнымі, — шлях навуковай дыягностыкі маралі (і гэта таксама modus moralis) ня можа йсьці ў кірунку ад абстрактна-чыстага і агульнага да прыватнага. Разгляд маралі набывае пэўную вагу толькі тады, калі ён адбываецца з улікам эмпірычна-гістарычных варункаў. Толькі тады рэфлексію можна павярнуць у адваротны кірунак, выйсьці за прынятыя абстракцыі. Праўда, патрабаваньне выказвацца ясна і дакладна робіцца ўсё больш актуальным.

Я хачу пачаць рознабаковы разгляд, у духу маральнай навукі як «навукі пра рэчаіснасьць». Найперш трэба асьвятліць некаторыя важныя аспэкты таго, што ж такое мараль, а гэта перадусім значыць: як яна будуецца і якой мэце яна служыць. Мараль як няведамае тут разглядаецца ў якасьці палітычнай зьявы, г.зн. як фэномэн, які робіцца зразумелым толькі ў якасьці палітычнай велічыні. Калі мараль такога кшталту дэмістыфікуецца і пры гэтым дамінуе пэрспэктыва сучаснасьці, варта абмеркаваць, як падысьці да пытаньня аб тым, якое значэньне прыпадае палітычнай маралі, альбо, кажучы больш асьцярожна, можа прыпадаць. Акцэнт маёй собскай пазыцыі, якую я не хаваю, крыху зрушваецца ў другой частцы ў параўнаньні зь першай. Калі ў першай частцы я збольшага прэзэнтую вынікі аналізу, ня могучы, як належыць у дадзеным выпадку, прадставіць ход аналізу, у другой частцы мараліст больш выразна выяўляе ўласныя контуры. Але ў абедзьвюх частках на пярэднім пляне знаходзіцца ацэнка сучаснай рэчаіснасьці. Пра яе гаворыцца, што яна неабыякая і не суб’ектыўна-адвольная. Таксама і маральныя пастуляты прэтэндуюць на тое, што яны ёсьць нечым большым, чымся летуценьні «прыгожай», убранай у харошыя прыборы душы. Маральныя пазыцыі нельга проста займаць і адстойваць. З аднаго боку, яны абумоўленыя гісторыяй і сучаснасьцю грамадзтва, да якога чалавек належыць паводле нараджэньня, узгадаваньня і/ці жыцьця; апроч таго, мараль мае собскія характэрныя рысы. Зь іншага боку, мараль маралі вымагае, каб дасьледнік здаваў справу з таго, зь якіх прыпушчэньняў ён выходзіць, якія крытэры выкарыстоўвае і на якіх высновах угрунтаваны яго собскі падыход.

2. Пра палітычнае ў этыцы

Мараль і інтарэс

Мараль ня ёсьць нечым самім сабой зразумелым. Можна пакінуць нявысьветленым пытаньне аб тым, ці існавала калі-небудзь тая клясычная грэцкая, дакладней, атэнская «сутнасная маральнасьць», наяву якой прыпушчае Гегель. Пытальнікі дарэчныя і там, дзе, без сумневу, было больш цэльнае стаўленьне да сьвету, якое лучыла ўсіх чальцоў пэўнага грамадзтва — захоўваючыся ў мітах, увесь час выяўляючыся ў рытуальнай драме (параўн. Diamond 1976). Зьвесткі пра канфлікты дайшлі да нас з усіх грамадзтваў. Аднак тып гэтых канфліктаў і спосаб іхнага разьвязаньня якасна адрозьніваўся ад агульнапрынятага сёньня. Тым ня менш, насоўваецца падазрэньне, што зьвернутае назад, у мінуўшчыну ўзьвелічэньне сутнаснай маральнасьці (незалежна ад часоў, бо ледзь ня ўсё разумелася само па сабе, таму што амаль не было разьдзяляльных лініяў і клясаў) мае служыць узьвелічэньню ў будучыні ці цяпершчыне Гегелевай «сутнаснай маральнасьці», якую ён рэкамэндаваў дзяржаве як злучальнае вязьмо для расколатага на прыватныя інтарэсы грамадзтва.

Нават з таго, чым ёсьць мараль, нельга выходзіць як з самазразумелай веды. «Мараль, гэта, — так павучае капітан свайго слугу Войцэка[5], калі той голіць яго, — мараль, гэта, калі чалавек маральны, дык ён разумее. Гэта добрае слова». І адразу пасьля таўталягічна-здрадніцкай «дэфініцыі» ён вытрасае зьмест зь меху сучасных яму традыцый (ці, уласна кажучы, маралі): «У яго дзіця без бласлаўленьня царквы; як кажа наш глыбакашаноўны гарнізонны сьвятар, — без бласлаўленьня царквы яно не ад мяне». Войцэк жа, які ў ходзе драмы, мадэрнай трагедыі, двойчы стаецца ахвярай пануючае маралі, яшчэ ў размове з капітанам падчас галеньня зазначае яе клясавы характар: «Мусіць, гэта нешта цудоўнае — цнота, пане капітане. Але ж я толькі бедны хлопец!» Бедны хлопец, які — аб’ект сучаснай мэдыцыны, псыхіятрыі (і ў пэўным сэнсе яе ахвяра) — зарэжа сваю ўласную каханую, прыгожую, з бліскучымі вачыма, Марыю, а пасьля патоне сам разам зь ёю, і ўсё ад рэўнасьці — ці гэта адно рэўнасьць? — да маёра-барабаншчыка, які заляцаўся да паслухмянай Марыі.

Гэты клясавы, ці, фармулюючы шырэй, уладавы характар маралі, а таксама яе залежнасьць ад можнаўладцаў, ахвярай чаго робіцца сам Войцэк, — якраз ён выяўляецца для бальшыні там, дзе яго найменш чакаюць: у гісторыі сучасных правоў чалавека як правоў, «ад прыроды» роўна і свабодна прыналежных усім людзям. З дапамогаю гэтых правоў і спадарожнага ім хрысьціянства індзейцы і чорныя, жаўтаскурыя і жанчыны сыстэматычна пазбаўляліся сваёй годнасьці, сваёй «душы» (свайго міту) і, у залежнасьці ад варункаў, вынішчаліся ці заганяліся ў рабства. У імя прагрэсу, што вызнаваў правы чалавека, увесь населены сьвет «засеялі» гэтымі правамі. Якраз гэтая навейшая гісторыя правоў чалавека, абцятых згодна з пэўнымі інтарэсамі і надзеленых з самога моманту іхнага абвяшчэньня іншымі функцыямі, будзь гэта Virginia Bill of Rights, пазьнейшая канстытуцыя Злучаных Штатаў Амэрыкі ці Француская рэвалюцыя зь ейным прыўкрасным трохузроўневым лёзунгам «свабода, роўнасьць, братэрства», якраз гэтая гісторыя правоў чалавека ажно да самых глыбіняў самога панятку гэтых правоў паказвае адну рэч так ясна, што немагчыма ня ўбачыць: гэтая мараль, ды ўвогуле мараль, ёсьць палітычнай, сацыяльнай дзеяй. І наадварот. Адбываная на нашых вачох палітыка мае маральную шырму, якая зрастаецца зь ёй да нераспазнавальнасьці. Адпаведна гэтаму крытычна неабходныя пытаньні гучаць наступным чынам: як сябе разумее пэўнае грамадзтва; як яно кіруе сабою; якія прадугледжваюцца санкцыі і ў якой адмысловай форме яны інстытуцыялізуюцца; якімі рэсурсамі валодаюць розныя групы? Гэтыя пытаньні няма патрэбы ставіць толькі там, дзе ўжо існуюць азначаныя спосабы прыняцьця рашэньняў грамадзтвам.

Нават ажыцьцявіўшы гістарычнае стаўляньне пытаньняў — чыім «духам», чытай, чыімі інтарэсамі дыхаюць пэўныя правілы і якім функцыям яны служаць — нельга сказаць, што тым самым былі вычарпаныя дадзеныя нормы. Гісторыя панаваньня натуральнага права даводзіць, што сфармуляваныя ў агульным выглядзе правы часьцяком супярэчылі таму спосабу, якім ажыцьцяўлялася ўлада, і ставаліся магчымасьцямі крышталізацыі супраціву. Зь іхнай дапамогай людзі былі здольныя разважаць, насуперак канвэнцыям грамадзтва, на актуальныя тэмы і маглі пераймаць ягоныя ўнівэрсальныя фармулёўкі, дабіваючыся такім чынам нечага накшталт сваёй собскай легітымнасьці. Тым ня менш, аналіз інтарэсаў і функцыяў пэўнай маралі ўмагчымляе клясыфікацыю грамадзтваў паводле іхнай рознай якасьці. Тыпы ўзаемасувязі паміж мараляй і інтарэсам зьнітаваныя з тандэмам пазнаньне і інтарэс. Адылі ход тут ня йдзе пра нешта, што можна было б разумець як выточна валюнтарысцкае. Інтарэсы ў такой жа малой ступені, як і мараль, фармуюцца перадусім з актаў выбару. І першыя, і другая абумоўленыя кантэкстам, г.зн. гістарычныя. З гэтага гледзішча, этычныя пазыцыі былі б зразуметыя няправільна, калі б іх разумелі перадусім як суб’ектыўна-асабістыя якасьці. Чалавек мае мараль або ня мае яе. Тое, што лічыцца маральным, таксама не выпадковае. Імкненьне прысабечыць яе больш ня ёсьць сьвядомым працэсам. Гісторыя маралі — тут Ніцшэ, як гэта часта бывае, дзеля сваёй рафінаванасьці важны ў якасьці крытычнага памачніка і адначасна як настаўніка ў школе недаверу — прымушае скептычна паставіцца да амаль вылучна суб’ектывісцкай канцэпцыі маралі, якая ўвайшла ў моду сама пазьней ад Канта (і, зрэшты, замацавалася таксама і ў праве). Небясьпекі філязофскіх этык дагэтуль праглядаюцца ў абстрактным што да грамадзтва і ўвадначас прывязаным беспасярэдне да асобы панятку маралі. (Маральная асоба пры гэтым зноў абстрагуецца ад той, якая складаецца зь цела і крыві і «ёсьць» «сапраўднай».) Быццам сам суб’ект можна разумець як асобу саму па сабе. Быццам адказнасьць становіць сабой спантаннае рашэньне, хай нават толькі ў прынцыповай (ці катэгарыяльнай) канцэпцыі. Мараль у такой філязофіі некалькіх «быццам» робіцца абстрактнай велічынёй. У лепшым выпадку зорным небам і праектам «маральнай сьвядомасьці» глыбака ўсярэдзіне. Адначасова мараль каціцца па нахіленай плоскасьці ідэалягічнай, калі ўвогуле не тэрарыстычнай утылітарнасьці.

Толькі калі ўсьвядоміць, што ня толькі «ein Erdenrest zu tragen peinlich ist»[6], але і што мараль ёсьць толькі ў той меры, наколькі яна ўкарэнена ў гісторыі і грамадзтве, будучы зямной паўсюль і наскрозь, як факт і адначасна фатум, тады толькі можна тэматызаваць асабістыя адносіны. Ад іх, вядома, нельга адмовіцца, як немагчыма, нельга ў гісторыі новага часу пераскочыць праз эпоху асьветніцтва. (Напрыклад, гаворачы толькі пра «сыстэмы», мэдыі, лічбы, сярэднестатыстычныя паказьнікі, лічбы.) З гэтай прычыны асоба і яе здольнасьць да прыняцьця рашэньняў, маўленьня, мысьленьня і дзеяньня застаецца перадумовай і апошняй інстанцыяй усіх этычных развагаў. Толькі трэба ўлічваць адно: гэтую асобу як зьвязаную з адпаведнымі гістарычнымі варункамі трэба якраз у імя маральнай крытыкі і пазыцыі разумець у зьвязку з адпаведнымі інстытуцыямі, структурнымі дадзенасьцямі пэўнага грамадзтва. А гэта заразом значыць: калі хочуць даведацца, як стаіць справа са станам маральнай рэчаіснасьці ў пэўным грамадзтве, зь яго генэалёгіяй, то трэба аналізаваць ягоныя матар’яльныя варункі, трэба вызначыць іх лякалізацыю ў прасторы і функцыі. Зноў жа, таксама дзеіць адваротная сувязь: калі хочуць даведацца, чаму матар’яльныя варункі робяць такі ўплыў, які яны робяць, на чым яны трымаюцца «ў сваім нутры», то трэба прасачыць іхнае маральнае значэньне, трэба пазнаць, якія існуюць матар’яльна-нематар’яльныя адносіны пры вытворчасьці і яе ўзнаўленьні. Капіталістычнае грамадзтва і ягоная несупынная вытворчасьць уласьніцка-індывідуалісцкіх спосабаў паводзінаў ёсьць выбітным прыкладам гэтага. «Жаданьне валодаць і панаваць», якое Кант і яшчэ да яго Гобс, Лок ды інш. разумелі як антрапалягічную ўмову, індывідуалісцкую канкурэнцыю асобных людзей, — гэта рухавік грамадзтва і ягонай «прагі да даданай вартасьці» і ягонай заўсёднай прагі да маёмасьці, але яна ствараецца, нават навязваецца якраз адносінамі матар’яльнай вытворчасьці. Уяўна незалежная ад грамадзтва эканоміка як навука, якая ў плятанічнай мадэлі фармулюе тое, што прадукуецца і прыўлашчваецца на капіталістычнай практыцы, не выпадкова поўніцца вульгарна-псыхалягічнымі, гэта адначасна значыць, вульгарна-этычнымі прыпушчэньнямі што да таго, чым, «у ісьце», ёсьць людзкія інтарэсы і спосабы паводзінаў.

Вытворчыя адносіны маралі — мараль улады не як асаблівы, а як звычайны выпадак

Вытворчыя адносіны маралі — гэта гучыць як аксюмаран, як чорны сьнег ці белая варона. Але мараль, і адпаведную канкрэтнай сытуацыі мараль, нельга памацаць рукамі. Яна падобная да духу. Яна мусіць зрабіцца целам. Яна вымагае рознай, залежна ад адметнасьці выпадку, колькасьці перадумоваў. Ёй патрэбная ўласная маральная экалёгія. Для яе за закон (nomos), за своеасаблівы канон правілаў уважаецца адсутнасьць законаў (anomie), г.зн. паводзіны насуперак правілам. Калі людзі завязваюць свае дачыненьні ці нешта ім супрацьлеглае пры дапамозе гвалту, яны робяць гэта ня ў выніку пэўнай прыроджанай ці загадкавым чынам засвоенай індывідамі «злачыннай энэргіі». Яны парушаюць правілы, таму што гэтаму спрыяюць экалёгія іх сацыяльнага асяродзьдзя. Пануючыя правілы і разьмеркаваньне магчымасьцяў, жыць згодна зь імі ці выпрацаваць уласную самасьвядомасьць і здольнасьць да дзеяньня — гэта складае кантэкст, які калі не прадукуе анамальных ці нават гвалтоўных паводзінаў, пачынаючы ад дыскрымінацыі іншых у форме забабонаў, дык, прынамсі, робіць іх імавернымі. Прымаўка «Зручны выпадак робіць злодзеяў» слушная ў нашмат больш асновасяжным сэнсе. Ня ў тым сэнсе, маўляў, дзеля таго што тавары раскладзеныя так, што іх можна свабодна ўзяць, а побач няма паліцыянта, і адбываюцца крадзяжы ў масавым маштабе. Калі ўсё скіравана на спажываньне і ўласнасьць, не стае іншых формаў набыцьця ўпэўненасьці ў сабе, і структурнае разьмеркаваньне рэсурсаў няроўнае, то крадзеж стаецца звычайнай рэчай. Ловяць і абвінавачваюць у сувязях са злачыннасьцю тых, хто не валодае маёмасьцю і ня мае сувязяў з уладай. Магчымасьць красьці таксама разьмеркаваная няроўна. Калі кіравацца гэтымі прыпушчэньнямі, што пацьвярджаюцца гнятучай статыстыкай, цяжка не пераняцца банальнай тэорыяй асяродзьдзя, якая абвяшчае людзкія паводзіны велічынёй, наўпрост залежнай ад адпаведных варункаў, і толькі ад іх. Аднак шматлікія варыяцыі паводзінаў тады былі б незразумелымі. Сацыяльныя варункі людзі асвойваюць па-рознаму, «пасыл», які яны перадаюць чалавеку, адчужаецца ў рознай форме. І розныя формы паводзінаў ацэньваюцца, перасьлядуюцца, церпяцца ці падтрымліваюцца наяўнымі ў адпаведнай сытуацыі грамадзкімі кодэксамі паводзінаў і іхнымі вартаўнікамі паводле розных крытэраў. Ці міністар, які сваімі выказваньнямі і дзейнасьцю проста-такі сыстэматычна дыскрымінуе замежнікаў, дзейнічае меней гвалтоўна, чым выкідала, які жорстка зьбівае замежніка ў бары, у выніку чаго той памірае ад ускладненьняў?

Якраз калі ў цэнтры ўвагі стаяць маральнае разьвіцьцё дзіцяці і адпаведныя паводзіны дарослых, якраз калі «сумленьню» (паводле фармулёўкі Рызмана: нутраной матывацыі), майстэрству адэкватнага сузіраньня, супрацьстаяньня, собскай падкантрольнасьці надаецца так вялікая вартасьць, трэба найперш зважаць на матар’яльныя, эканамічныя і палітычныя вытворчыя адносіны. Таму шматлікія дасьледаваньні маральнага разьвіцьця дзяцей, якое б багацьце ідэяў яны ні ўтрымлівалі (ад П’яжэ да Колбэрга), застаюцца надзіва пустымі і неканкрэтнымі. Але мараль палягае не ў агульным, а ў прыватным. Матар’яльна-арганізацыйныя фактары, якія надаюць выяве асаблівы выгляд, маральным паглядам — іхную адвольную афарбоўку, удзельнічаюць у вытворчасьці ажно да ўмоваў магчымасьці суб’ектыўна маральных паводзінаў: ці выкрышталізавалася ўвогуле, паводле выразу Фройда, з дынамікі поцягаў асоба, здольная здаваць сабе справу з сваіх учынкаў.

Ад таго часу, калі сфармавалася ўлада ў сёньняшнім сэнсе слова ці, моваю сацыёлягаў «дыхатамія ўладавых роляў», г.зн. у сутнасьці ад «нараджэньня» сучаснай дзяржавы, кажнае дасьледаваньне грамадзкае маралі пачынаецца ад пануючай маралі, маралі ўлады. Раньнім прыкладам такога дасьледаваньня, створанага ў якасьці ўтопіі яшчэ да разьвіцьця сучаснай дзяржавы, ёсьць Плятонава «Палітэя». Палітыка і этыка становяць раўнаньне, дэтэрмінаванае палітычна. Палітыка, бесьпярэчна, складае першы член. Але жаданьне панаваць, якое працінае ўсе грамадзкія сфэры, — гэта поўная ідэнтыфікацыя (як вынік — ідэнтыфікаванасьць ці таксама ідэнтычнасьць). Уся сьвядомасьць і паводзіны ўдзельнікаў грамадзтва ці «дзяржавы» (абедзьве рэчы, са свайго боку, кангруэнтныя), усё тое, што кепска ляжыць, трэба лякалізаваць у прасторы. Кажны павінен дзеля супольнага дабра, якое вызначаецца філёзафамі-царамі, датрымлівацца сваіх задачаў, чытай, выконваць сваю, прызначаную яму функцыю. І нічога апроч гэтага. Усё шматзначнае, усё, што ўтрымлівае супярэчнасьці, усё, што нельга адразу прывесьці да агульнага назоўніка, падлягае цэнзураваньню й каналізаваньню. Тэатар зь ягонай зьменлівай на розных узроўнях рэчаіснасьці своеасаблівасьцю, музыку, узьдзеяньні якой не падлягаюць адназначнаму вымярэньню, трэба забараніць. Калі параўнаць мараль улады ў «Палітэі» Плятона, якую ён яшчэ спрабуе ўгрунтаваць антрапалягічным мітам пра гатункі людзей з рознымі ад нараджэньня здольнасьцямі й маральнасьцю, з патрабаваньнямі да ўлады, якія стаўляе сучасная дзяржава, дык падаецца, што няма шырэйшай і глыбейшай бездані. Бо сучасная дзяржава пасьля свайго ўсталяваньня жыве якраз падзелам на грамадзкую і прыватную (= якую дзяржава пакінула ў спакоі) сфэру, разьмежаваньнем «сьветаў» унутры грамадзтва, на якое Кант зьвярнуў увагу шляхам дыфэрэнцыяцыі законнасьці, чытай: навязаных вонкавых правілаў, і маральнасьці як паводзінаў, што спараджаюцца собскай воляй. Тое самае можна знайсьці ўжо ў Гобса (што Карл Шміт пазьней закінуў яму як ледзьве не адзіную памылку). Грамадзянін павінен праяўляць да ўсіх дзяржаўных патрабаваньняў неабмежаваную паслухмянасьць. Але што грамадзянін думае «самому сабе» — гэта ягоная асабістая справа. Тут ужо вымалёўваецца вобраз асьветніцкага прагрэсу (параўн. Beccaria). У крымінальных справах мае значэньне толькі ўчынак, а злачынца і ягоныя намеры, ягоныя асаблівасьці не падлягаюць пакараньню.

Якая выяўная розьніца паміж Плятонавым сьветам і Гобсавым сьветам, а ў гэтым сэнсе таксама і нашым. Якое распружаньне ў сьвятле сучаснага дуалізму: дзяржава — грамадзтва, публічная сфэра — прыватная сфэра, законнасьць — маральнасьць! Калі б спыніліся на гэтай канстатацыі адрозьненьняў, дык гэта пайшло б на карысьць сыстэматычнаму, вельмі падступнаму падману з боку ўлады. Калі яго выкрыць, робіцца ясна, чаму з поўным правам сёньня гаворка йдзе найперш пра мараль улады, дарма што ад Плятонавай утопіі захоўваецца значная дыстанцыя. Тым ня менш: якраз з гледзішча ідэнтыфікацыйнай прыкметы любой улады, вечна ўласьцівага ўладзе «страху перад хаосам» (Шумахер), тое, што немагчыма каналізаваць, агаляе плятанічныя рысы ў фізіягноміцы сучаснай улады.

(a) Насамперш прывядзем слушны аргумэнт Норбэрта Эліяса: агульнаму разьвіцьцю дзяржаўнай манаполіі на гвалт спадарожнічае разьвіцьцё псыхічнай дрэсіроўкі паводзінаў. Калі не ўтварэньне, дык прынамсі своеасаблівае разьмяшчэньне і напаўненьне адкрытай псыхааналізам трыяды ўнутрыпсыхічных (уладавых) канфліктаў неўтаймаванага Поцягу-да-Яго, рэгулятара рэальнасьці Я і маральнага спонсара Звыш-Я знаходзіцца ў шчыльнай сувязі з утварэньнем дзяржавы. Больш за тое: дзяржава як вонкавы дысцыплінарны апарат дамінуе над адпаведнай (аналягічнай) дысцыплінарнай апаратурай законапаслухмянага чальца грамадзтва. Вонкавая паліцыя і нутраны паліцыянт пазіраюць адзін на аднаго. Дарма што ўласныя дасьледаваньні Эліяса, за выняткам часткі ягоных дасьледаваньняў прыдворнай публікі, якраз ня ўтрымліваюць гістарычна-эмпірычнага адлюстраваньня сувязяў паміж вонкавай і нутранай манаполіяй, дарма што дыялектычны рух паміж імі абедзьвюма дзіўным чынам застаецца непазнаным, ягонае цэнтральнае адкрыцьцё слушнае. Мішэль Фуко і іншыя разьвілі яго і выявілі ягоную «мікрафізыку»: разьвіцьцё грамадзкіх рэгуляцыйных і санкцыйных формаў і іх псыхічнага адпаведніка. Тое, што «вонках», стаецца тым, што «ўнутры», а «нутраное» прадукуе «вонкавае». І гэта слушна якраз у сьвятле пачуцьцёвых схільнасьцяў і правілаў паводзінаў, якія праяўляюцца надзвычай індывідуальна. Сучасная фэнамэналёгія суб’ектыўнасьці ўтрымлівае лёгіку, структура якой надзвычай блізкая да структуры ўлады. Ужо Макс Вэбэр зьвярнуў увагу на дачыненьне адэкватнасьці паміж псыхічнымі і грамадзкімі схільнасьцямі, у ягоным выпадку капіталістычнымі функцыянальнымі патрабаваньнямі. Ягонае дасьледаваньне пратэстанцкай этыкі, уплыў якой на паводзіны людзей мімаволі працуе на карысьць «капіталістычнага духу», вылучаецца таксама і тым, што ён ясна тлумачыць, як, не зважаючы на першапачатны генэзыс пэўных псыхічных нормаў, аднойчы ўсталяваныя грамадзкія, тут: эканамічныя функцыянальныя патрабаваньні, са свайго боку, прадукуюць адпаведныя псыхічныя схільнасьці. Такім чынам, ужо даўно няма патрэбы ў пратэстанцкіх сэктах і іхным абумоўленым рэлігіяй узгадаваньні паводзінаў, каб у неабходнай ступені забясьпечыць працоўную дысцыпліну. Маральна абгрунтаваныя ўмовы працы на прадпрыемчтвах, фармулёўкі працоўнага права і г.д. робяцца спадкаемцам адмерлай, як пупавіна, пратэстанцкай этыкі і новым спадкадаўцам (правільныя ў цэлым развагі Вэбэра, на маю думку, ня ставяцца пад пытаньне таму, што ягоная тэза зьмястоўна-эмпірычна слушная ў дэталях. Зрэшты, узаемаперапляценьні дамінуючай у дадзенай сытуацыі рэлігіі, улады і пабытовай этыкі закранаюцца тут толькі нахапка).

(б) Манапольнае дамінаваньне працягваецца ў дамінаваньні законнасьці. І тут чыстае разьмежаваньне «звонку»/«усярэдзіне», вядома, ужо не падаецца сацыялягічна наіўным, якім яно было ад самага пачатку. Законнасьць, насуперак Кантавай канструкцыі законнасьці як вонкавага прымусу, напоўненая маральлю, яна проста-такі сьцякае мараляй. Варта прыгледзецца да мовы крымінальных законаў, абвінавачваньняў і судовых прысудаў. Нават калі б паспрабаваць скінуць ідэалягічны баляст, якім было напоўненае ўпаасобку нямецкае крымінальнае права — за часоў нацыянал-сацыялізму яно атрымала яшчэ адзін імпульс, ад якога пасьля так ужо і не адмовілася, — то такая маральная чыстка не ўдалася б. Хіба што за кошт крымінальнага права. Але яшчэ больш істотнае тое, што законнасьць увогуле навязвае рамкі паводзінаў, пазытыўныя і нэгатыўныя санкцыі, і што добрая частка гэтых паводзінных умоваў засвойваецца на ўзроўні псыхікі. Памежныя знакі, якія ўсталёўваюцца ў грамадзтве правам і, калі трэба, зацьвярджаюцца прымусам манаполіі, робяцца межамі мысьленьня, адчуваньня і жаданьняў. Але кантыянская апазыцыя законнасьці і маральнасьці пакутуе ня толькі на нерэальную з сацыялягічнага гледзішча канструкцыю законнасьці. Яна спараджаецца перадусім абстрактна-агульнай і адначасна чыста нутраной канцэпцыяй маралі. Яна праўляецца ўжо у славутым першым сказе першага разьдзелу «Мэтафізыкі нораваў»: «У цэлым сьвеце, ды нават і за яго межамі, нельга памысьліць увогуле нічога, што без абмежаваньняў можна было б уважаць за добрае, апроч адно добрай волі». Пазбыты перадумоваў і незалежны ад бягучых інтэрасаў валюнтарызм гэтай маралі, ейныя чыстыя перакананьні, ейная неспадзяваная апрыёрнасьць практычнага розуму не становяць сабой супрацьлегласьці ўлады. Яны суадносяцца зь ёй. Гэтая адназначна перагружаная мараль, якая і не дасягла ўнівэрсальнасьці, і бязьлітасная законнасьць, якая не цікавіцца ні інтарэсамі людзей, ні ўладай, суадносяцца міжсобку. Яны адначасова магчымыя і нават патрэбныя. Адылі інтэрпрэтацыя, угрунтаваная на Кантавай этыцы, павінна ісьці далей. Мы толькі пазначым кірунак: у ейнай адпаведнай асьветнаму канструктывізму прэтэнзіі на ўнівэрсальнасьць, як яна выяўляецца ў панятку абавязку і ў катэгарычным імпэратыве — «дзейнічай толькі паводле той максымы, якая заразом дазваляе табе жадаць, каб яна стала ўсеагульным законам» — зьмяшчаюцца элемэнты, што падрываюць любую сыстэму ўлады, і іх нельга ня бачыць. Але маральнае вяршэнства законнасьці, што распаўсюджваецца на асабістую мараль, якую яна ўтрымлівае ў сабе ці, прынамсі, дазваляе ёй існаваць у якасьці маргінальнага, пабочна-нерэлевантнага перакананьня, цягам далейшага працэсу адзяржаўленьня і абагуленьня якасна ўзмацнілася. Рэчаіснасьць абсалютысцкай дзяржавы за Кантавых часоў усё яшчэ была наладжаная такім чынам, што рэгуляцыйныя захады дзяржавы былі ня больш, чымся «тонкім вэлюмам», накінутым на інакш структураванае фэадальна-станавае грамадзтва, як гэта выявіў Курт фон Раўмэр. Сёньня, насуперак гэтаму, ужо амаль няма не абнятай правам прасторы, хіба што швы паміж шматлікімі палажэньнямі законаў, што насоўваюцца ды наслойваюцца адзін на адзін. Ужо закранутыя вышэй, аснаватворныя для свабоды аспэкты падзелу законнасьці, якая абстрактна канструюецца дзяржавай, і маральнасьці як правілаў цывілізаваных зносінаў, нельга ані не заўважаць, ані, тым ня менш, пераацэньваць іхную гістарычную дзейснасьць. Сям’я, сфэра асабістых дачыненьняў, якой бы спрэчнай і спэцыфічнай для розных клясаў яна ні была, служыла ў якасьці своеасаблівага балянсыру. Яна павінна была, і дагэтуль павінна, выконваць работу, зь якой ня можа даць сабе рады, таму што ёй даводзіцца, так бы мовіць, сваімі сіламі арганізоўваць, даваць людзям магчымасьць ствараць у цеснай прасторы таварыскасьць і «чуласьць», не дазволеныя капіталістычнай дзяржавай, нават разбураныя ёю (параўн. Brückner 1981). Але яна была няздатная да гэтага нават у сваім спэцыфічным абсягу ўжо з прычыны дамінаваньня дзяржавы ў сфэры законнасьці і ўзьнікаючага нацыяналізму. Вышэйшая мараль распаўсюджвалася, асабліва ў раздробленых нямецкіх землях, на дзяржаву, ейнае войска, кар’еру ў дзяржаўным апараце і да т.п. — у англасаксаў тут былі пэўныя адметнасьці, але патрэбы ўжываць прынцыпова адрозную аргумэнтацыю няма: тут маральны сыгнэт перахапіла капіталістычная дынаміка. І санкцыянаваны дзяржаваю фэномэн падвойнай маралі, які дзеяў ува ўсім абсягу сэксуальнасьці і дачыненьняў паміж жанчынай і мужчынам, са свайго боку, таксама наўрад ці ўзмацняў «маральную аўтаномію» асобы. Увогуле, зьдзіўляе і адначасна засмучае тое, наколькі буржуазная «ідэнтычнасьць», буржуазная самасьвядомасьць і паводзіны вызначаліся ці вызначаюцца адпаведнай дзяржаўнай «ідэнтычнасьцю» і рэпрэзэнтаванымі ёй эканамічнымі інтарэсамі і арганізацыйнымі формамі.

(в) Але якраз там, дзе дзяржава спрыяе прыватнаму жыцьцю, гэта дзеецца ў форме адмовы дзяржаўных установаў ад палітычных прэтэнзіяў мяшацца ў асабістыя справы грамадзян на карысьць спажываньню, якое спрыяе эканамічнаму росту. Пад лёзунгам «паўналецьця грамадзяніна», угрунтаваным на ўласнасьці і маёмасьці, вызваляюцца цэнтрабежныя сілы дэпалітызацыі і эканамізацыі. Маральнасьць тут інсцэнуецца паводле старога, зноў і зноў выкарыстоўванага лібэральнага перакананьня ў тым, што пазбытая навязьлівага кантролю прага да дзеяньня і прага да валоданьня ў індывідаў, канкурэнцыя паміж імі служаць супольнаму інтарэсу (фармулёўка Мандэвіла: private vices public benefits). Сёньня гэтая маральная кандыцыя найлепей назіраецца ў жыльлёвай і сацыяльнай палітыцы. Адылі аўтаномія прыватных асобаў, падбухторваных у якасьці буржуа (bourgeois) і ўтаймоўваных у якасьці грамадзянаў (citoyen), узмацняецца толькі ўмоўна. Бо іхная залежнасьць расьце, чым больш яны, набываючы ўласнасьць і маёмасьць, трапляюць у залежнасьць ад хваляў кан'юнктуры, перадусім грашовага рынку і працэнтнай дынамікі. Іхная самасьвядомасьць, арэчаўленая ўва ўласнасьці, дзеля гэтага стаецца толькі больш рызыкоўнай і неспакойнай. Адпаведным чынам расьце бездапаможнасьць і, залежна ад сытуацыі, схільнасьць да забабонаў. Гэтая прыватная сфэра і ейная мараль да найменшых дробязяў залежаць ад дзяржаўнай палітыкі і дынамікі сусьветнага рынку, якая ня мае нічога супольнага зь якой-любя прыватнай маральлю.

Вонкавае вызначэньне нутраной буржуазнай сутнасьці, якое ня мае ўласнай пажыўнай глебы, хіба што марнеючыя пласты гумусу, можна сфармуляваць на прыкладзе сучаснага прамысловага прадпрыемства ці нават дзяржаўнай адміністрацыі. Прамысловага прадпрыемства, зразуметага як «маральная ўстанова», чытай, установа, якая абумоўлівае, нават кіруе сьвядомасьцю і паводзінамі ў абсягу, які выходзіць далёка за межы прадпрыемства. У тэйларысцкай[7] арганізацыі, а таксама ў тым, што называюць нэатэйларызмам ці нэафардызмам (параўн. Dochse і інш. 1985).

(г) Процістаўленьні кшталту законнасьць/маральнасьць, дзяржава на гэтым баку, індывід на тым — занадта простыя. Паміж абодвума бакамі (таксама і паміж капіталістычнымі прадпрыемствамі і працаўнікамі) укліньваецца шэраг інстытуцыяў, якія калі і не прадукуюць маралі, дык прынамсі ўзмацняюць яе і гарантуюць захаваньне пануючай маралі. Варта згадаць даўнейшыя станавыя і клясавыя паводзінныя этыкі, якія давалі вельмі разнастайныя сумесі. Барон фон Інштэтэн у «Эфі Брыст» Фантанэ паказвае, наколькі моцна звычаі, у бальшыні выпадкаў зь дзяржаўнай згоды ці падтрымкі, навязвалі пэўныя паводзіны («...але гэтае, калі хочаце, тыранізуючае нас грамадзкае нешта не зважае ні на шарм, ні на каханьне, ні на тэрмін даўніны. Я ня маю выбару. Я мушу». Біцца на дуэлі з экс-каханкам сваёй жонкі, у гэтым выпадку).

Разнастайныя прафэсійныя кодэксы паводзінаў, якія дагэтуль слушна называюць станавымі этыкамі мэдыкаў, юрыстаў, урадоўцаў у дзяржаўным дысцыплінарным праве наагул і фармальна-нефармальныя ўзьдзеяньні шматстайных аб’яднаньняў, якія часта ствараюць свае аддзелы на месцах, бяз больш падрабязнага дасьледаваньня цяжка ацаніць, але цяжка і пераацаніць іх у іх сукупнасьці. Гэтыя прамежкавыя зьвёны і прамежкавыя носьбіты маралі пераважна падпарадкоўваюцца пануючай, уладавай маралі, якою яны, часткова, арганізуюцца, якою яны ліцэнзуюцца, якою яны, ува ўсякім выпадку, талеруюцца.

Пра маральную неспасьцігальнасьць сучаснай улады

На маю думку, сёньня гэта проста цэнтральная праблема. Яна азначае дагэтуль непераадоленую мяжу сацыялягічнай тэорыі. Апошняя імкнецца дасягчы мэты пры дапамозе неспасьцігальнай, са свайго боку, г.зн. у строгім сэнсе хутчэй непаняцьцёвай сыстэмнай паняцьцёвацьці схемаў дыхатамічнай клясыфікацыі: «сыстэма» і «навакольнае асяродзьдзе» ці, іначай, «сыстэма» і «жыцьцявы сьвет». Паводле аналёгіі зь бездапаможнасьцю, якая адбіваецца ажно ў надаваньні іменьняў, то бок паводле аналёгіі з усімі «пост»-азначэньнямі, гэтую праблему можна было б назваць праблемай пасьлямаральных структураў. Пануючыя падзеі, працэсы, дынамікі рэпрэзэнтуюцца інстытуцыямі, якія можна назваць, у якіх зьдзяйсьняюцца агромністыя і важкія інтарэсы. І тым ня менш: сацыялягічна іх нельга «пераплавіць» у дзеяньні, нават калі яны згуслыя ў выглядзе інстытуцыяў. Можна здагадвацца пра працэсы і дынамікі ў іхнай злучнасьці, але нельга спасьцігнуць іх ува ўласным сэнсе слова. Ува ўсякім выпадку, калі мне дазволяць ужыць тут множны лік, мы, сацыёлягі, ні ў якім разе не спасьціглі іх. Ужо ўзяты ў двукосьсе, цалкам адвольны ці традыцыйна зьвязваны зь дзяржавай ды іншымі наяўнымі інстытуцыямі панятак сыстэмы таксама не дапамагае прасунуцца наперад, а хутчэй азначае разгубленасьць, калі не адсутнасьць думак, як ужываны яшчэ часьцей панятак «структуры», безь якога наш слоўнік ужо нельга памысьліць. Што дакладна ён значыць у канкрэтных выпадках? Хіба гэта ўжо не махлярства, калі, дурачы галаву яснымі контурамі — дык жа панятак структуры мусіць мець структуру?! — шэптам зьвяртаюць увагу на неразблытаныя жмуты цёмных паасобку фактараў?

У Марксавым панятку капіталу ці ў Вэбэравым панятку бюракратыі і ў лібэральнай канцэпцыі рынку — наіўным прыпушчэньні гармоніі — ужо фармулюецца тое, што я маю наўвеце. Працэсы, як і Гегелевая падступнасьць розуму, адбываюцца «за сьпінаю» актораў. Чым больш падаецца, што гісторыю робяць людзі, тым мацнейшым робіцца ўражаньне, што сацыяльна сканструяваныя «другасныя лёсы» пераймаюць ролю антычнага фатуму. І гэтыя сацыяльныя ўстановы, «вынайдзеныя» для інструмэнтальных мэтаў, у якасьці інстытуцыяў атрымліваюць, як гэта пазытыўна абгрунтоўваецца дасьледнікамі ад Гобса да Гелена, Шэльскага і Люмана, вызначальную моц. Сучасная дзяржава азначае першую такую ўстанову. Вэбэр у сваёй характарыстыцы бюракратыі, якую ён у якасьці формы грамадзкай вытворчасьці і разьмеркаваньня ўважаў за непазьбежную ў масавых грамадзтвах сёньняшняга маштабу і роўню разьвіцьця, якраз гэтую ўласную дынаміку, гэтую вызначальную моц, што зьмяшчаецца ў бюракратыі як у форме, вылучаў як непазьбежны аб’ектыўны прымус. Нездарма ён спрабаваў у якасьці своеасаблівага апошняга лібэрала «выратаваць» палітычную індывідуальнасьць, вялікага палітыка, што прымае лёсавызначальныя рашэньні. Бездапаможнаму, бясьсільнаму ў пошуках асноваў для існаваньня такога роду палітыкаў, плебісцыт падаўся яму створаным для таго, каб харызматычна канстытуяваць вялікіх палітычных асобаў, якраз з тае прычыны, што ў кантэксьце бюракратызацыі ўся палітыка падавалася яму адарванай ад рэальнага жыцьця. Але не зважаючы на Вэбэраў рэдукаваны панятак палітыкі, у цэлым ягоны аналіз бюракратыі, што апярэдзіў сваю гістарычную эпоху і ня мае абмылак у дэталях, цяжка зьняпраўдзіць. Падвойная эфэктыўнасьць гэтай бюракратыі (у фармальна грамадзкім і ў фармальна прыватным сэктары адначасна): яна дэтэрмінуе формы паводзінаў тых, хто да яе належыць. Апошнія робяцца выканаўцамі роляў, маючы невялікае маркіраванае поле дзейнасьці. Ролевая сацыялёгія некрытычна апісала тое, што тут маецца наўвеце. Але бюракратыя, апроч гэтага, накладае свой адбітак на свае паслугі і выклікае дэградацыю тых, каму патрэбныя ейныя паслугі, да ўзроўню кліентаў, што чакаюць перад дзьвярыма. Поўная дэмакратыя немагчымая таксама, як і працэс разьвязаньня праблемы, абыходжаньня з грамадзкімі інтарэсамі паводле «лёгікі» адпаведнай праблемы (асобы), а не паводле бюра- і тэхналёгікі бюракратыі.

Ганна Арэнт у сваім аналізе асобы Адольфа Айхмана[8] дала слова эксцэсу бюракратыі — эксцэсу, nota bene, бюракратычнай нармальнасьці, а не якой-небудзь нацыянал-сацыялістычнай вычварнасьці ці асаблівай актыўнасьці Айхмана ў абсягу канцлягераў і масавых забойстваў. Айхман як абумоўленая бюракратыяй не-асоба ёсьць праяваю «банальнасьці зла». Гэта «дзеецца» ў выніку нармальнасьці такіх структураў. Гэта «здараецца». Уласныя словы Айхмана, пераказаныя Кіпгартам (1983, S. 124), тлумачаць ягоны, толькі часткова стылізаваны, «вобраз ахвяры»: «Пакуль праблема супольнага жыцьця людзей ня мае глябальнага разьвязаньня, загад і паслухмянасьць застаюцца падвалінамі кажнага дзяржаўнага ладу. Каб яшчэ больш упэўніцца ў іх, гэты лад выкарыстоўвае абавязковую прысягу. Калі кіраўніцтва дзяржавы добрае, выканаўцу загадаў шчасьціць, калі яно кепскае, яму ня шчасьціць. Мне не пашчасьціла».

Фактары маральнае (і, што яшчэ горш, увадначас аналітычнае) неспасьцігальнасьці ўзмацніліся пасьля сьмерці Вэбэрава, пасьля аналізаў Арэнт. Некаторыя зь іх, у адпаведнасьці з Вэбэрам, пералічаныя ніжэй па пунктах:

— колькасьць сацыяльнай групы; колькасьць людзей у адпаведных грамадзтвах і ў наяўным толькі нэгатыўна сусьветным грамадзтве; абыймо неабходнай таварнай вытворчасьці і памер неабходных штодзень разьмеркавальных працэсаў;

— экстэнсіўнасьць сацыяльнай арганізацыі. Нацыянальныя дзяржавы, часта агромністыя, цяпер ёсьць толькі моцнымі прамежкавымі носьбітамі. Сусьветны рынак і інтарэсы забесьпячэньня сусьветнага дамінаваньня, шчыльна пераплятаючыся, уладарна прасякаюць і арганізуюць міжнародныя стасункі, ажно да наяўнасьці працоўных месцаў і іхнага кшталту, да адсоткаў, якія трэба плаціць пры куплі дому напавер. Соцыяэканамічная і палітычная прастора расьцягваецца ў сваёй абстракцыі. Яна губляе форму, мараль ужо ня можа абняць яе. «Этыка за далёкім гарызонтам», — з поўным правам падкрэсьлівае Вальтэр Шульц. Толькі дзе ж контуры гэтага гарызонту, як «я» магу ўпэўніцца ў іх, калі няма месца, адкуль іх відаць як на далоні? І якім чынам гэтая «этыка за гарызонтам») мусіць быць арганізаваная, калі яна павінна стаць нечым большым за голую прэтэнзію, што вымагае незьдзяйсьняльнай «выпрастанасьці духу» (Геарг Зімэль)?

— бюракратычная, тэхнічная, нават тэхналягічная абумоўленасьць усіх грамадзкіх стасункаў, зь якімі амаль непазьбежна зьвязаная ізаляцыя, суб’ектывацыя, пазбаўленая ўласнага сацыяльнага фундамэнту, і адчужэньне. Пры пасярэдніцтве інфармацыйных тэхналёгіяў і перадачы візуальная інфармацыі яна разрастаецца да эксцэсу. Своеасаблівыя асацыяльныя формы арганізацыі (бюракратыя) і тэхнікі/тэхналёгіі ўсталёўваюць сацыяльны кантэкст, які ўжо не складаецца з індывідуальных дзеяньняў ці дзеяньняў, характэрных для пэўных групаў.

У сьвятле гэтай дынамікі, гэтай звыш-абстракцыі, на фоне якой абсалютысцкі дыскурс улады стаецца мілым пэрсаналісцкім эксцэсам, развагі над маральлю ў палітыцы вядуць у нікуды. Якім чынам яны могуць здабыць неабходны для сябе інстытуцыянальны статус, рэлевантны мэтад? Калі пастукаць па панятку адказнасьці, які вымаўляецца з такім смакаваньнем, які становіць сабой ядро прынцыпу рэпрэзэнтацыі, будзе чуваць, што ўсярэдзіне пуста. Голая паказная прэтэнзія. Натуральна, таксама і ў гэтым выпадку суіснуюць процілеглыя дынамікі. Тое, на што быў звышкароткі намёк, валодае амбівалентнасьцю. Дэлякалізацыі сацыяльных стасункаў ці прынамсі частковай пагрозе гэтага спрыяе магчымасьць хутка пакідаць і мяняць месцы. Амаль усеагульная даступнасьць інфармацыі, ці, асьцярожней кажучы, шматкоў падзеяў, робіць часткова непатрэбнымі лякальныя і арганізацыйныя структуры і ўмагчымляе досьвед новага стылю. Але як можна прыняць увесь сьвет у экранна-сканцэнтраваным выглядзе, не выходзячы з уласнага пакою, а калі хочаш, назапашваць урыўкамі, ды яшчэ выклікаць адкуль-небудзь зь іншага месца, з аднаго са шматлікіх награмаджальнікаў? Пры дапамозе электроннага тэксту.

Адылі цэнтрабежнай сіле звышабстракцыі немагчыма зашкодзіць ці сацыяльна спыніць яе пры дапамозе хутчэйшых ці таньнейшых ува ўжытку самалётаў або магчымых неўзабаве касьмічных зносінаў. Змарненьне і зьнікненьне сацыяльных стасункаў новая рэчаіснасьць сродкаў масавай інфармацыі запыніць ня ў сілах. Трансфармацыю зьместу і формы палітыкі, абсалютна няўлоўную на «хатнім», мясцовым, рэгіянальным узроўні, цяжка пераацаніць, гэтаксама як і безасабовую лёгіку ўлады, што стаіць за ёю, якой у буржуазным грамадзтве адпавядаюць паводзіны праектыўнай ідэнтыфікацыі. Сёньня гэта відаць перадусім з усеагульных выбараў. Гарызонты ня могуць пашырацца абы-як, пазыцыі не размножваюцца абы-як, хіба што за кошт сацыяльнай актыўнасьці, якая яшчэ мае адпраўніка і адрасата, карацей, якая сапраўды можа быць зьдзейсьнена з адказнасьцю.

3. Аспэкты этыкі ў палітычным

Паліталёгія і нэўтралізацыя палітычнага і этычнага ўзапар

Этычным рэфлексіям у межах паліталёгіі — кажучы больш агульна, сацыяльнай рэфлексіі ў цэлым — сёньня няма месца, хіба што дзе збоку, у пэўнай нішы. Пануюць блізкароднасныя тыпы падыходаў, да якіх можна было б прычапіць этыкеткі з імёнамі Опэнгаймэра[9] і Вэбэра. У цягу дня чалавек выконвае сваю навуковую і/ці палітычную працу, а ўвечары робіцца маральнай асобай. Маральныя «перакананьні» ёсьць нечым для хатняга ўжытку. Палітыка — гэта абсяг «этыкі адказнасьці»; згодна з гэтым, навукоўца, поўны разуменьня, разважае аб тым, што папярэдне зрабіў палітык, поўны адказнасьці. Паліталёгія новага часу пачыналася з антысхалястычнага, антытэалягічнага вызваленьня палітыкі ад друзу навукі, якую належала разумець паводле аналёгіі з прыродазнаўствам, нават як прыродазнаўчую навуку: у гэтым рэчышчы выказваліся разьдзеленыя больш як стагодзьдзем Мак’явэлі і Гобс, дарма што іхныя выказваньні розьніліся ў драбніцах. Вырашальнае значэньне для іх мела высьвятленьне таго, што ёсьць, а не што павінна быць. Трэба было абняць рэальнасьць поўнага канфліктаў сьвету. «Няўзброеныя прарокі» не дапускаліся на палітычную сцэну. Але гэтая рэчаіснасьць, паводле цьвярозай канстатацыі, прадвызначалася ўнівэрсальнымі законамі. Толькі тыя палітыкі, якія, усьведамляючы гэтыя ўнівэрсальныя законы, умелі спрытна паслугоўвацца імі, мелі шанцы на посьпех. Даваць тэхнічныя парады па наперад ведамых пытаньнях, фармальна адпавядаючы літары закону, было, такім чынам, адзіным, што заставалася палітычным тэарэтыкам падчас бушаваньня канфліктаў. Цьвярозыя, узважаныя, дасьведчаныя пагляды гэтых тэарэтыкаў ужо на пачатку сучаснае дзяржавы, нашмат раней за ўсякую прафэсіяналізацыю, спрыялі ўзьнікненьню крытычнай да ідэалёгіі палітычнай навукі, што выходзіла з ідэяў асьветніцтва. Перш за ўсё іншае неабходна зразумець «гэткую» рэчаіснасьць («die» Wirklichkeit) і тое, «на чым яна трымаецца» — вось што яны вылучалі першай умовай кажнай плённай тэорыі. Якраз вялікія тэарэтыкі XX стагодзьдзя, Маркс, Фройд або Вэбэр, вызначаюцца тым, што пазіраюць «на рэаліі жыцьця з выпрацаванай бязьлітаснасьцю пагляду» (Вэбэр) і, ня ў дрэнным сэнсе слова, займаюцца абстрактнай і ідэалістычнай маралізацыяй. Таму яны і выявілі сыстэматычныя ўзаемасувязі эканамічнага, палітычнага, псыхічнага кшталту, падштурхоўваныя палымянай палемікай з рэчаіснасьцю, такой, якой яны яе бачылі, ня згладжваючы загадзя ейных няроўнасьцяў выбарам мэтадаў і матар’ялу, як прынята ў традыцыйных дысцыплінах.

Праўда, ніводны з гэтых тэарэтыкаў не працаваў без маральнай пазыцыі, хоць бы яны самі і аспрэчвалі гэта — з рознай ступеняй зацятасьці. Тое, што яны паступалі так, не супярэчыць патасу цьвярозасьці, які вызначаў іх, намеру як мага больш неперадузята ўспрымаць нагрувашчаньні рэчаіснасьці. Калі б гэтая пазыцыя была больш усьвядомленай або калі б яны больш выразна прызналіся сабе ў яе існаваньні, яны былі б больш асьцярожнымі што да сваіх паняткаў у сваіх агульных выказваньнях. Іхная крытыка была б яшчэ больш дакладнаю, але і падпала б пад параўнальную рэлятывізацыю — маральная канцэпцыя ад Гобса, напрыклад, да Фройда, праточваючыся скрозь іхныя антрапалягічныя пагляды, іхнае прыпушчэньне індывідуалісцкага ўнівэрсалізму (асацыяльнасьць як выточны пункт), іхны сукрыты гістарычна-філязофскі тон і да т.п., пакінула свой адбітак на іхных дасьледаваньнях і панятках.

Сёньняшняя паліталёгія (ці іншыя разьдзелы падзеленых на сэгмэнты грамадзкіх навук, непаняцьцёвых саміх па сабе), зрабіўшыся прафэсіяй, можа спасылацца на патас цьвярозасьці, на выяўнасьць сувязі з рэальнасьцю раньніх тэарэтыкаў толькі часткова. Нельга сказаць і так: яна толькі стаіць на плячах гэтых гігантаў. Палітыка была выдзеленая ў асобны сэгмэнт. Больш за тое, палітыка была ўцэнтраваная на дзяржаву. Таму ўсё яшчэ застаецца слушным і нават часткова ўзмацніла сваю слушнасьць цьверджаньне Шатшнайдэра: гэтая навука падобная да гары, што кружляе вакол незразуметага цэнтру, а наймя заўсёды ўжо абумоўленага панятку палітыкі і ўлады. У выніку гэтага ён традыцыйна перадаецца ад пакаленьня да пакаленьня. Паліталёгія, зрабіўшыся прафэсіяй з магчымасьцю хуткага кар’ернага росту, тэматызуе спэцыяльныя праблемы ўнутры дзяржавы ці таго, што бясколерна называецца «палітычнай сыстэмай». Яна адразу згубіла, парушаючы межы мэтадаў, грамадзкі характар, якому раньнія тэарэтыкі аддавалі даніну павагі, пры ўсіх іхных іншых хібах, ажно да другой палавіны XIX стагодзьдзя. Паліталёгія — гэта адначасна наіўная навука пра мараль, паколькі яна робіць існуючую ў дадзены момант палітычную сыстэму сваім выточным пунктам. У гэтым сэнсе яна падобная да юрыспрудэнцыі, своеасаблівай сэкулярызаванай тэалёгіі. Асабліва відочным гэта робіцца ў моцнай галіне гэтай навукі, што ў якасьці Policy Science бярэ сабе за мэту даваць агульныя і тэхнічныя парады па так званым разьвязаньні праблемаў. Зь іншага боку, гэта можа прыводзіць да неапраўданага ўзвышэньня «эмпірычнага». Эмпірычным лічыцца толькі тое, што, згодна са статыстычнай рацыянальнасьцю, дазваляе рабіць агульныя выказваньні, дакладней, пра што здаецца, што яно іх дазваляе рабіць. Адпаведна, дамінуюць тэхнічныя спосабы зьбіраньня і апрацоўкі інфармацыі. Бюракратычная аблямоўка гэтай навукі якраз дзеля «эмпірычнасьці» цалкам зразумелая. Аналягічна бюракратыі яе цікавяць адцягненыя ад кантэксту, ізаляваныя і прыдатныя да маніпуляваньня зьвесткі, зь якіх празь іхную зваротную праекцыю можна стварыць рэчаіснасьць.

Зь іншага боку, паліталягічныя кансультацыі ўсякі раз сутыкаюцца з ужо прадвызначанымі ўладай абмежавальнымі рамкамі замоўцы, якія ставяць пад сумнеў навуковы аналіз: ці то трэба высьветліць, чаму грамадзяне ня хочуць мірыцца з атамнымі электрастанцыямі і якім чынам іх можна схіліць да «згоды» з загадзя падрыхтаванымі рашэньнямі (інакш кажучы, «легітымацыя праз тэхналёгію»); ці то трэба спрагназаваць ход выбараў, ці то выявіць пры дапамозе апытаньняў, ці задаволеныя немцы працай або іх працінае «страх», ці то, урэшце, распрацаваць мэтадычныя парады аб прадухіленьні (у міжасабовых адносінах) гвалту... усё адно. Гарызонт сучаснасьці заўжды загадзя вызначаны, усё адбываецца заўсёды ў загадзя ўсталяваных межах.

Такім палемічна скарочаным, але ў сутнасьці карэктна прадстаўленым чынам, які быў бы прыдатны для дасьледаваньня палітычнай дамінанты ў самой паліталёгіі, праблема этыкі ў палітычным распадаецца на тры складовыя часткі:

— Узьвялічаны дзеля сваёй навуковасьці і сувязі з «рэчаіснасьцю», але пляскаты панятак эмпірычнасьці замінае радыкальнаму асэнсаваньню грамадзкага (палітычнага) базы дадзеных, якія апрацоўваюцца і выкарыстоўваюцца з тэхнічнымі мэтамі. Нягледзячы на тое, што ў першую чаргу для эмпірычных сацыяльных дасьледаваньняў зьбіраюцца так званыя суб’ектныя дадзеныя, то бок сабраныя пры дапамозе апытаньняў, бо іх лягчэй за ўсё атрымаць у вялікай колькасьці, якраз на суб’ектаў ад самага пачатку не зьвяртаецца ўвага. У сучаснай рэчаіснасьці ўтрымліваюцца важкія падставы для таго, каб дзеля памянёнага абагульненьня ў эмпірычным сацыяльным дасьледаваньні ўжываць людзей як «носьбітаў прыкмет» (аналягічна робіць бюракратыя). Аднак тады як навуковае minimum morale было б мэтазгодна абвясьціць адпаведна крытычную клясыфікацыю выказваньняў гэтых псэўдасуб’ектаў — носьбітаў прыкмет, а не выкарыстоўваць іх у навуковых і палітычных мэтах агулам, нібыта якоесьці апытаньне сапраўды выявіла меркаваньні самасьвядомых суб’ектаў, напрыклад, бальшыні грамадзянаў ФРН. Калі б акцэнт рабіўся на якасьці зьвестак, а не на маніпуляваньне рэчаіснасьцю, дык трэба было б, прынамсі, спытацца, ці здольныя апытваныя асобы ўвогуле мець меркаваньне, і калі так, якога кшталту. «Паўналецьце» гэтых асобаў прыпісваецца ім ідэалёгіяй з мэтай абстрактна-асабовай ідэнтыфікацыі. Тое, што трэба было б высьветліць насамперш, палітычная і маральная сьпеласьць грамадзянаў, падтасоўваецца, каб атрымаць магчымасьць абгрунтаваць тым самым існы стан рэчаў.

— Улада ў прынцыпе ўспрымаецца такой, якой яна ёсьць. Ці адпавядае форма сучаснай дзяржавы наяўным праблемам, якія сыстэматычныя выдаткі яна выклікае і да т.п. пытаньні нават блізка не ўваходзяць у абсяг увагі «нармальнай» навукі. Паняцьцёвы дэфіцыт мае проста-такі забойчыя наступствы для навукі. Пэўна, акурат тут адкрываецца бездань страху, якую мэтадычна спрабуюць абысьці, дарма што толькі ўсьвядомлены, узяты пад разумовы кантроль страх умагчыміў мэтад у сэнсе ўспрыманьня рэчаіснасьці такой, «якой яна ёсьць», а таксама аб’ектыўнасьці. Дэвэрэ праілюстраваў гэтую зьяву на прыкладзе этналёгіі. У палітычнай навуцы страх у сытуацыі з моцнай уладай непазьбежна ўзьнікае ў выніку таго, што гэтай навуцы выпадае ўзяць быка ўлады за рогі, каб адпавядаць сваёй навуковай этыцы, але якраз гэты бык становіць для яе пагрозу, калі і не як для інстытуцыі, дык прынамсі для ейных прадстаўнікоў, іхных пазыцыяў ды бюджэту дасьледаваньняў. Гэтая рызыка «выгнаньня», рызыка, якая ў асаблівых выпадках, напрыклад, у ФРН у ходзе дэбатаў вакол тэрарызму 70-ых гадоў, выяўлялася асабліва настойліва, кранаючы за жывое, у «стагодзьдзе зрады» (M.Бавэры) успрымаецца як забарона мысьленьня.

— У выніку недастатковай радыкальнасьці, якая прадвызначаецца сваімі гранічнымі пунктамі, галоўная небясьпека сучаснасьці, што палягае ў зьнікненьні палітыкі (а разам зь ёй таксама і этыкі), не стаецца цэнтральнай тэмай. Гэтую небясьпеку можна паказаць на прыкладзе ролі мовы, што рана зацеміла Ганна Арэнт, і яе замене інфармацыйнымі тэхналёгіямі мас-мэдыяў; або на прыкладзе закранутай вышэй праблемы цяжкасьці з арганізацыяй палітычнага руху як сацыяльнага працэсу, бо ён падмяняецца абстрагаванай ад часу і прасторы бюракратыяй і тэхналёгіяй.

Але проста-такі экстатычны канвэнцыяналізм сацыёлягаў і іх разьдзяленьне рэчаіснасьці на сэгмэнты, якія ўзаемна ідэатызуюцца, прымушае ўва ўсякім разе ў абстракцыі апытаньня прыняць да ведама такія фундамэнтальныя палітычныя і этычныя праблемы, як «зьмену вартасьцяў». Няма дзіва, што палітычна-маральныя пазыцыі гэтых навукоўцаў аказваюцца адвольнымі і залежнымі ад моды, гэтаксама як пазыцыі іхнага «прадмету» дасьледаваньня: і палітыкаў, і грамадзянаў.

Выйсьцем з гэтай далікатнай сытуацыі ня будзе і той шлях, які абвяшчае пэрспэктыўным вяртаньне да паліталёгіі ў сэнсе «практычнай філязофіі». Такі шлях, як ён прапаноўваўся ў заходненямецкай паліталёгіі перадусім у ейныя першыя дзесяцігодзьдзі, гэтае паўтарэньне літаратуры дамадэрнай пары зь яе амбіцыяй быць люстэркам цноты ў форме павучаньняў аб кіраваньні і заклікаў да ўрадаў, уводзіць у аблуду зь некалькіх прычынаў. Яму бракуе аналізу яшчэ больш, чымся біхевіярысцкаму падыходу ў грамадзкіх навуках. Яго абцяжвае перадусім адсутнасьць крытыкі, якая б выходзіла за межы нутраных праблемаў у абсягу кіраваньня. Ён вызначаецца хапатлівымі пошукамі «пазытыўнага» пры дапамозе неспадзяванага і прасякнутага ідэалізмам звароту да аднабакова зразуметага Арыстотэля, калі не да Плятона. Але тое, у чым існуе патрэба, мае іншы кшталт:

— Палітычны панятак паліталёгіі (а таксама, nota bene, іншых неабыякавых да палітыкі грамадзкіх навукаў), які вылучае праблему «страху і мэтаду» ды фармальных ператварэньняў у сучаснай палітыцы. Гэта вымагае вынікненьня крытычнага ўзглядам улады падыходу, які прайшоў скрозь «крытычную тэорыю».

— Структура, абгрунтаваньне і тым самым эксплікацыя крытэраў крытыкі, якія падкрэсьліваюць сваю арыентацыю на прадвызначаную «пазытыўнасьць», «утопію» іначай і выразьней, чымся прадстаўнікі «крытычнай тэорыі» зь іхнай няўвагай да «палітычнага аспэкту пазытыўнасьці».

— Канцэпцыя палітычнай маральнасьці, якая ўпаасобку дбае пра матар’яльныя, арганізацыйныя варункі.

Псэўдаразьвязаньне Макса Вэбэра: этыка адказнасьці проці этыкі перакананьняў

Падпарадкаванасьць уладзе ўсякай палітыкі часта падкрэсьлівалася якраз у нямецкай традыцыі — «Палітыка — гэта ўлада, улада і яшчэ раз улада» (Г. фон Трайчке). Веліч аднабакова ўспрынятага Мак’явэлі бачылі якраз у тым, што ён падкрэсьліў сілавы характар усякай палітыкі (параўн. F. Meinecke або G. Ritter). Згодна з гэтым, палітыка ўважалася за нешта несувымернае з маральлю: пазамаральнай ці ўвогуле звышмаральнай. «Вялікія сілы» змагаліся адна з адной. Дэманстрацыя сілы набыла проста-такі сакральнае значэньне. На яе аўтар можна і нават трэба было складаць якія-любя ахвяры. Асобным прадстаўнікам палітыкі, «дзяржаўным дзеячам», прыпісвалася веліч і, калі яны цярпелі няўдачу, «трагізм». У прыцягальнасьці «чыстакроўнага палітыка», чый вобраз становіць сабой сумесь палітычнай «бэстыі» і прамяністай няўрымсьлівасьці, гэты панятак палітыкі атрымвае закончаны выгляд.

Адмежаваньне палітычнага ад маральнага (якое было вылучана як уласьцівасьць асабістых стасункаў) выклікала фатальныя наступствы. Мараль засталася па-за палітыкай, дапалітычнай прыстойнасьцю ў сяброўскім коле. Колькі ліха зазнаў сьвет праз гэты падзел на дзьве часткі — нічым не зьвязаную палітыку і абмежаваную асабістымі стасункамі маральнасьць — можна паказаць на прыкладзе ўсёй гісторыі буржуазнага грамадзтва, якое заўсёды адчувала і дагэтуль адчувае моцную повязь зь дзяржавай. Лёс «Таварыства сустрэчаў у сераду» («Mittwochsgesellschaft»), якое здабыла ўсеагульную пашану, можна ўважаць за тыповы ўзор менавіта таму, што ў гэтым таварыстве, невялікім сяброўскім гуртку вучоных, буйных урадоўцаў, мастакоў, высокіх вайскоўцаў і да т.п. сустракаліся надзвычай адукаваныя людзі, ад тэоляга Ліцмана да фізыка Гайзэнбэрга, ад амбасадара фон Гасэля да генэрал-палкоўніка Бэка. Людзі з гэтага кола пазьней далучыліся да руху Супраціву і былі пакараныя сьмерцю ці перасьледаваліся ў зьвязку з падзеямі 20 ліпеня 1944 году. І тым ня менш: які доўгі час спатрэбіўся, каб гэтыя людзі прыйшлі да свайго няпростага рашэньня, як доўга яны моўчкі цярпелі «гэткую» палітыку («der» Politik), новых прадстаўнікоў якой яны вельмі не любілі ад самага пачатку. Палітыка, для якой культ дзяржавы і нацыі ад самага пачатку складаў найвялікшую перашкоду, у якой зусім не адсутнічала асабістая адвага, — палітыка спрагалася паводле іншага «тыпу спражэньня». Паводле спражэньня моцных «дзеясловаў», для якога дзейнічалі прынцыпова іншыя правілы.

Макс Вэбэр крытыкаваў вызваленьне палітыкі ад маралі, але па-свойму працягнуў і ўзмацніў яго. Палітыкі і палітолягі дагэтуль не стамляюцца спасылацца на яго якраз у гэтай справе. Дзеля таго што ў яго праблема схоплена нагэтулькі ясна, я хачу коратка зьвярнуцца да Вэбэра. Патас Вэбэра, да якога падмешваюцца ніцшэанскія ноткі, сёньня не выклікае спачуваньня. І ўсё-ткі цяжка ўнікнуць ягонага ўплыву. Так можа фармуляваць толькі вялікі мараліст, як бы ні ацэньваць маральныя пагляды гэтага двараніна да мазгоў касьцей і адначасна нацыянальнага шавініста. Праўда, у напоўненая мараляй мове Вэбэра дзіўным чынам адсутнічаюць крытэры. У іншых выпадках якраз ён вылучаў ясныя крытэры. Шмат якія фармулёўкі выглядаюць як звычайныя павучаньні этычнага арыстакрата — трымаць сябе годна, мужна, не зважаючы на якія-любя навалы. Заканчэньне вялікай прамовы «Палітыка як пакліканьне» характэрнае ў гэтым сэнсе: «Толькі хто пэўны, што не зламаецца, калі сьвет, зь ягонага гледзішча, будзе занадта дурны ці нікчэмны для таго, што ён хоча яму прапанаваць, хто пэўны, што здолее сказаць на ўсё гэта «няхай», толькі той мае «пакліканьне» да палітыкі».

Ува ўжо цытаванай прамове, датаванай 1919 годам, Вэбэр выказваецца — адчуваецца, што прамова пісалася на фоне напаўрэвалюцыйнай сытуацыі — супраць размоваў пра ўладу як такіх (гэтак сама, як усё сваё жыцьцё ён быў гарачым праціўнікам схільнага да самавыхваленьня вільгельмінізму).

«Палітык, што выступае з пазыцыі сілы» ў чыстым выглядзе, якога ён павінен дасягчы згодна з культам, які старанна практыкуецца таксама і ў нас, можа падацца моцным, але насамрэч яго дзейнасьць ідзе на глум. У гэтым крытыкі «палітыкі сілы» маюць поўную рацыю… Цалкам праўдзівы і… аснаватворны факт усёй гісторыі палягае ў тым, што канцавы вынік палітычнага чыну часта, не: нават рэгулярна знаходзіцца ў цалкам неадэкватным, часта проста-такі парадаксальным дачыненьні да свайго першапачатнага сэнсу. Але ж гэта не падстава для таго, каб гэты сэнс: служэньне на карысьць справе, адсутнічаў, іначай кажучы, чын павінен мець нутраное ядро. Як павінна выглядаць справа, дзеля якой палітык дамагаецца ўлады і ўжывае ўладу — гэта пытаньне веры… Заўсёды павінна быць у наяўнасьці якая-небудзь вера. Іначай нават на найбольш пераканаўчых з выгляду палітычных посьпехаў насамрэч… будзе ляжаць праклён мізэрнай нікчэмнасьці».

Не зважаючы на характэрнае для Вэбэра апраўданьне выбару вартасьцяў як заўсёды ірацыянальнага акту веры, ягонае разьмежаваньне этыкі перакананьняў і этыкі адказнасьці аказалася плённым. Праўда, пры канцы сваіх сэнтэнцыяў Вэбэр саступае надзвычайнай актуальнасьці развагаў пра палітычную этыку і робіць выснову, якая амаль скасоўвае ягоныя папярэднія выказваньні: маўляў, гэтыя этычныя пазыцыі — не «абсалютныя супрацьлегласьці», а «ўзаемадапаўняюць» адна адну. Адылі перад гэтым ён пастулюе іхную радыкальную адрознасьць:

«У гэтым і ўся рэч. Мы мусім усьвядоміць, што любы этычна арыентаваны ўчынак можа стаяць перад адной зь дзьвюх у корані адрозных, незамірэнча супрацьлеглых максымаў: ён можа арыентавацца на «этыку перакананьняў» альбо на «этыку адказнасьці». Гэта ня значыць, што этыка перакананьняў ідэнтычная безадказнасьці, а этыка адказнасьці — беспрынцыповасьці… Але ёсьць бяздонна глыбокая супрацьлегласьць, калі паступаюць выходзячы з максымы этыкі перакананьняў — на мове рэлігіі: «Хрысьціянін дзеіць правільна і аддае сябе празорнасьці Бога» — альбо выходзячы з максымы этыкі адказнасьці: трэба плаціць за наступствы (якія можна прадбачыць) свайго ўчынку».

Этыка перакананьняў характарызуецца як спосаб дзеяньняў, які эксклюзіўна арыентуецца на пэўны прынцып, не пазірае ні направа, ні налева, не зважае ні на ахвяры, ні на посьпехі, не задумваецца ні над сродкамі, ні над шляхамі, ні над наступствамі. Асацыяльны абсалютызм перакананьняў. Этыка адказнасьці, насуперак, улічвае своеасаблівасьць якой-любя палітыкі. «Спэцыфічны сродак легітымнага гвалту як такі ў руках чалавечых супольнасьцяў — гэта тое, што абумоўлівае адметнасьць усіх этычных праблемаў палітыкі». Таму этык адказнасьці павінен зважаць на адпаведныя варункі; ён павінен усё ўзважыць; яму даводзіцца выбіраць паміж некалькімі рызыкамі; ён ня можа заставацца пурыстам перакананьняў, ён абавязаны датрымвацца прынцыпу рэальнасьці як чалавек, які можа паспрабаваць унікнуць большай віны толькі гатовасьцью, асэнсаваўшы мэты і сродкі, узяць на сябе меншую.

Выразнасьць процістаўленьня абедзьвюх этычных пазыцыяў, якое Вэбэр ужывае не як процістаўленьне ідэальных тыпаў, а разумее беспасярэдне як рэальныя тыпы, ня можа не захапляць. Як і ўсе дыхатамічныя паняцьцёвыя ўтварэньні, на першы погляд яно здаецца пракладаньнем прасекі скрозь нетразі маральна-палітычнай блытаніны. Вэбэр прапануе шэраг вартых увагі аргумэнтаў: узглядам «этыкі перакананьняў» ён дае адчуць, свабодна выкарыстоўваючы там, дзе трэба, сучасныя яму прыклады, небясьпеку своеасаблівай маніі перасьледаваньня абстрактных перакананьняў. «Цнота, — слушна кажа бюхнэраўскі Рабэсп’ер[10], — мусіць панаваць праз жах». Узглядам «этыкі адказнасьці» падкрэсьліваецца заўжды казытлівая сувязь мэтаў і сродкаў — дух (палітык і ягоная праграма), які стала хоча зла і стала робіць дабро, і наадварот. Але Вэбэрава прасека сягае яшчэ глыбей. Праблеме зла не як пытаньню тэадыцэі (як можа ўсемагутны і ўсяведны Бог дазваляць так шмат гора і катастрофаў, прычым, пра што сьведчыць ужо кніга Ёва, ніякай іскры справядлівасьці не відаць?), а хутчэй як выкліку ўсякай палітыцы і этыцы надаюцца выразныя абрысы проста-такі прарочымі словамі: «Старавечныя хрысьціяне таксама зусім пэўна ведалі, што сьветам кіруюць дэманы і што той, хто зьвязваецца з палітыкай, г.зн. з уладай і гвалтам як сродкамі, уваходзіць у хаўрус зь сіламі д’ябла, і што зь ягоных учынкаў не вынікае: з добрага можа выйсьці толькі добрае, зь ліхога толькі ліхое, а часта наадварот. Той, хто гэтага ня бачыць, насамрэч дзіцё ў палітыцы».

Яснасьць Вэбэра, узмоцненая ападыктычна-эмфатычнай моўнай жэстыкуляцыяй, якая, натуральна, у параўнаньні зь нівэляванай навуковай мовай падыхае сьвежасьцю, прымушае прыслухацца, хутка затуманьваецца, зацямняецца, калі чытач патрапляе вызваліцца з-пад моцнага, адчувальнага ўжо падчас чытаньня ўражаньня, якое пакідае гэтая прамова. Дыхатамія Вэбэра, як гэта ў бальшыні выпадкаў уласьціва дыхатаміям, мае надзвычай шмат перадумоваў і тым ня менш перакручаная:

(a) Вэбэр паслугуецца занадта абмежаваным паняткам палітыкі. Ён зводзіць гэты панятак да таго, што ён вылучыў у якасьці спэцыфікі дзяржаўнае ўлады, упаасобку што да сучаснае дзяржавы. Быццам для азначэньня палітычнага дастаткова спыніцца на адной асаблівай прыкмеце, а форму, у якой яна выяўляецца, належыць разглядаць толькі ў другую чаргу. Апроч таго, ён практыкуе своеасаблівы абсалютызм сродкаў у вызначэньні палітыкі, бо мэты ён пакідае вечнай мітусьні змаганьня, не ўстанаўляючы сувязі такіх мэтаў упаасобку з сродкам «легітымнага гвалту» і абранай для гэтага сродку формай. У выніку гэты сродак набывае характар першапачатнай, наяўнай паўсюль, дзе ёсьць палітыка, энэргіі, якую трэба ўтаймоўваць зноў а зноў; няясным, пазагістарычным чынам гэта стаецца праблемай «дэманіі ўлады» (Рытэр).

(б) Мэты і сродкі надзіва свабодна лучацца міжсобку. Быццам на злосьць усім выняткам, усім няпэўнасьцям няма параўнальна строгай залежнасьці. У сваіх мэтадалягічных працах Вэбэр не стамляецца падкрэсьліваць, што грамадазнаўцы хоць і ня могуць памагчы сфармуляваць мэты, але здольныя вылучыць рацыянальную ўзаемазалежнасьць мэтаў і сродкаў. Іхная задача, маўляў, палягае ў тым, каб зьвяртаць увагу на тое, што пэўныя мэты вымагаюць пэўных сродкаў, ці што ўжываньне сродку X стаўляе пад пагрозу дасягненьне мэты Y. Мэтам і сродкам прыпісваецца своеасаблівае дачыненьне адэкватнасьці (зрэшты, таксама і ў собскай навуковай дзейнасьці). Засяроджанасьць на сродках, ці, больш правільна, засяроджанасьць на «палітычнай энэргіі ўлады» не дае этыцы адказнасьці жаднага апірышча. Яна правальваецца ў пустату. Вэбэр прывязвае яе адно да вонкавых адзнакаў палітыкаў, «вытрываласьці», іхнай здольнасьці «вытрымаць». Этыка адказнасьці стаецца пустой усярэдзіне і ўяўнай велічынёй.

(в) Адказнасьць, такім чынам, застаецца безь ніякай сувязі зь зьместам, больш таго, яна ўяўляе сабой асацыяльную велічыню. Няўлоўнае перакананьне ў душы палітыка. «Этыка адказнасьці, такім чынам, для Вэбэра найперш значыць ня браць на сябе адказнасьці за іншых, г.зн. быць прадбачлівым; паводле Вэбэра, адказнасьць датычыць стаўленьня вялікай асобы да сябе самой: этык адказнасьці гатовы адказваць за ўсе наступствы» (Schulz, S. 716).

(г) Як вынікае з гэтага, чытай, адпаведна дэфініцыі, абапёртай толькі на вонкавых адзнаках асобы, дарэмна шукаць спосаб паставіць адказнасьць пад варту якіх-кольвек інстытуцыяў. (Зрэшты, гэта таксама датычыць славутай Вэбэравай тыпалёгіі законнасьці ў рамках сацыялёгіі ўлады.) Этыка адказнасьці ёсьць маральна асвоеным уяўленьнем, аналягічным паводле формы з этыкай перакананьняў.

(д) Тое, што Вэбэр разумее пад этыкай перакананьняў, падаецца «па-экстрэмісцку» перабольшаным. Этыка перакананьняў мае незямныя, ува ўсякім разе, нерэальныя рысы. Гэта нешта для фанатыкаў. У ёй адчуваецца празьмерны ўплыў Кантавай непалітычнай нутраной этыкі: чыстая воля, бязмэтная, безуважная да выдаткаў, абыякавая да посьпеху. Апроч таго, пад гэтым паняткам падсумоўваюцца вельмі гетэрагенныя і гетэраномныя выпадкі. (Сучасныя Вэбэру абставіны і антыпатыі менавіта ў яго непаняцьцёвым значэньні этыкі перакананьняў асабліва адчувальныя. Ня трэба было б «націскаць» на гэтую акалічнасьць, калі б гэтае Вэбэрава адрозьніваньне, у адмену ад шмат якіх іншых ягоных вельмі важкіх адкрыцьцяў, не зрабіла такую сымптаматычную кар’еру.)

(е) Вэбэрава дыхатамічнае вучэньне аб этыцы выпускае з-пад увагі палітыку (параўн. супольную лютэранска-пратэстанцкую пазыцыю). Этыка перакананьняў у рэдакцыі Вэбэра не належыць да гэтага сьвету, ня можа належаць да гэтага сьвету (варта згадаць пракаветную і вечна бушуючую дыскусію аб тым, ці прароцтвы нагорнай казані ўтрымлівалі правілы паводзінаў для жыцьця тут і цяпер, ці яны станавілі адно далекасяжную мэту, ідэальныя патрабаваньні для рэлігійна-асабістага, але не для палітычна-практычнага ўжытку). Адказнасьці ў палітыцы ад часу да часу надаецца трагічнае адценьне; але пры асацыяльнасьці гэтага сучаснага трагізму гэта не прыводзіць да якіх-колечы наступстваў. Мэты абмяркоўваюцца гэтак жа мала, як і ўзаемазалежнасьць мэтаў і сродкаў, адрознасьць высноваў з мэтаў і сродкаў ці іх неаднолькавая прыдатнасьць у розных гістарычных варунках. Палітыка пры ўжо прадвызначанай (і, такім чынам, прынятай) уладзе заўсёды стаецца адно пытаньнем асобаў. Ім даводзіцца «ў сваёй душы» даваць свой собскі адказ. Але дзеля гэтага ім сыстэматычна даводзіцца не даваць сабе рады. Адказнасьць стаецца поўнай рашучасьці позай палітыкаў, якія зусім (больш) ня ў стане акінуць вокам вынікі свайго чыну, ім нават зацяжка разумець свой чын, калі яшчэ пра такі чын, ня лічачы стэрыльнай усхваляванасьці і інтэнсіўных падарожжаў ды канфэрэнцыяў, можа быць ход. Вэбэр у сваім аналізе бюракратыі паказаў, што такім палітыкам, якіх ён яшчэ аднаго разу «ажывіў» пры дапамозе сваёй этыкі адказнасьці, няма ўжо месца. Пры бюракратычным абагуленьні зьнікае прастора гульні для «свабоднага» рашэньня (але не рашэньня наагул), і сканструяваная гэтак адказнасьць ідзе ў пясок. Выснова з гэтага можа быць дваістай: сфармаваць палітычнае разуменьне самой бюракратыі і, адпаведна, зьмяніць яе ўладкаваньне, зрабіць яго празрыстым для грамадзкасьці. Альбо ўцяць, абмежаваць, заціснуць бюракратычныя формы абагуленьня. Першага Вэбэр, засяроджаны найперш на бюракратыі як эфэктыўнай машыне, ня здолеў заўважыць, хоць гэта і было закладзена ў ягонай канцэпцыі бюракратыі. Другая магчымасьць не зьявілася на ягоным гарызонце, бо, датрымваючыся абсалютызму формы, ён лічыў, што бюракратызацыя як наканаваньне не падлягае нават мадыфікацыі. «Абалонка падпарадкаванасьці» была амаль ужо гатовая. Такім чынам, заставаўся толькі трагічны жэст і зварот да этыкі адказнасьці сярод глухіх. Моваю Вэбэра: сёньня толькі «фаты» могуць яшчэ спасылацца на гэта.

Што значыць прынцып адказнасьці?

Вальтэр Шульц апошнюю частку сваёй аб’ёмістай «Філязофіі ў зьменлівым сьвеце» назваў «Адказнасьць». Да яе зводзіцца ўся этычная аргумэнтацыя, якую ён перасыпае гістарычна-філязофскімі разважаньнямі. Ганс Ёнас даў сваёй «Спробе этыкі для тэхналягічнай цывілізацыі» загаловак «Прынцып адказнасьці». Рэпрэзэнтацыйная дэмакратыя, напрыклад, у рэдакцыі [нямецкага] Асноўнага закону 1949, жывіцца «прынцыпам адказнасьці», каб не сканаць ад бяскроўнасьці. Няма сумневу, калі ёсьць нешта накшталт палітычнай этыкі, якая выходзіць з таго, што ўсе людзі здольныя да самасьвядомасьці і дзеяздольнасьці, для якой цэльнасьць чалавека як такая стаецца нарматыўным паказьнікам, то ў цэнтры стаіць адказнасьць. Адказнасьць значыць: здаваць справу (у такім выглядзе яна зьяўляецца ў «Едэрману» Гофманшталя[11]); адказваць — гэта даваць ацаніць сябе за тое, што ўзяў на сябе, ручацца за сябе і за іншага. Таму асабістая адказнасьць ёсьць асноўнай умовай усіх сацыяльных дачыненьняў. Толькі «на полі», г.зн. там, дзе людзі ваююць адзін з адным і скасавалі ўсякую палітыку, яны мусяць разьлічваць толькі на саміх сябе — «толькі на аднаго сябе... ты цалкам пакладайся» (як гаворыцца ў песьні жаўнераў у «Лягеры Валенштайна»). І нават там гэта не адпавядае праўдзе. Тое, наколькі важная для собскіх дзеяньняў чалавека група, зь якой ён сябе ідэнтыфікуе, стала ведама акурат з дасьледаваньняў паводзінаў жаўнераў падчас другой сусьветнай вайны. Такім чынам, адказваць — значыць абавязкова паводзіць сябе ў сацыяльным кантэксьце. Гэтыя абавязковыя паводзіны там, дзе «я» дзею — не зважаючы, на падставе якіх дэлегацыйных і легітымацыйных працэсаў — у якасьці заступніка іншых, дзе я рэ-прэзэнтую іншых, чытай, абараняю іхныя інтэрасы, кіруючыся сваім уяўленьнем аб іх, набываюць асаблівае значэньне. Але якраз гэта адбываецца ў палітыцы. Гэта і «ёсьць» палітыка.

Існуе, такім чынам, залежнасьць ад таго, як гэтая адказнасьць плянуецца і якім чынам яна ажыцьцяўляецца. Патрабуюцца правілы тлумачэньня і перакладу, прынамсі, адразу пасьля таго, як яна стаецца палітычнай, г.зн. калі адказнасьць ці безадказнасьць закранае іншых людзей. Адказнасьць не павінна вызначацца як наперад дадзеная велічыня, яна вымагае, дарма што гэта сьпярша гучыць парадаксальна, стварэньня адпаведных інстытуцыяў. Супярэчлівай на першы погляд гэтая фармулёўка падаецца таму, што адказваць заўжды могуць толькі асобы. Здольнасьць адказваць уяўляе сабой адну з сама спрадвечных людзкіх якасьцяў. Яе немагчыма замяніць кантрольнымі лямпачкамі і складанымі, тэхнічна забясьпечанымі працэсамі зваротнай сувязі. Але гэтая асабістая здольнасьць не самадастатковая. Яна вымагае, як амаль усё людзкое, грамадзкага падтрыманьня, грамадзкага апірышча. Тое-сеё пра гэта мы знойдзем у названых аўтараў ці ў канцэпцыі рэпрэзэнтацыйнай, г.зн. адказнай дэмакратыі, якая ўтрымліваецца ў Асноўным законе (я абмяжоўваюся толькі гэтымі трыма жароламі і нават зь іх сіляю надта асьцярожна, адно кончыкамі пальцаў, а ня поўнай даланёй). Вальтэр Шульц адрозьнівае этыку «блізкага» і «далёкага гарызонту». Апошняя, палітычная, апынаецца ў цэнтры ягонай увагі (этыка «блізкага гарызонту», што датычыць узаемінаў дзьвюх асобаў і малых, лякальных групаў, разглядаецца ім на дзіва «аўтаномна», нібыта яе не абумоўліваюць у значнай ступені, ажно да pianissimo прыватных пачуцьцяў, працэсы на «далёкім гарызонце»). Ейнымі інстанцыямі ён называе этычныя спосабы паводзінаў абедзьвюх велічыняў: розум і спачуваньне. Ён разглядае ейныя крытэры, насьлядуючы Альбэрту Швайцэру, перадусім «павагу да жыцьця». Ён нічога не выпускае з поля зроку, паказвае ейныя праблемы з розных бакоў, асабліва цэнтральную праблему мэтаў і сродкаў. Пытаньне, пастаўленае ў духу Mэрлё-Панці: у якой меры ў пэўнай гістарычнай сытуацыі тэрор дзеля гуманізму неабходны ці, прынамсі, падпадае пад адказнасьць?

Урэшце, робіцца зразумелым, чаму этычныя арыентацыі ў палітычнай прасторы могуць быць дзейснымі «толькі» як рэгуляцыйныя, а не як канстытутыўныя прынцыпы. Такое разьмежаваньне робіць іх тым больш абавязковымі, але і ўвадначас паказвае, што палітыка складаецца яшчэ і зь іншых матар’ялаў, што этыка — ды як жа яшчэ магло быць — несамадастатковая і ейныя прынцыпы ці «ідэі» можна ажыцьцяўляць толькі прыблізна, толькі на пэўны час і заўсёды зь вялікай рызыкай.

Ганс Ёнас разгортвае «прынцып адказнасьці» ў сьвятле новых тэхналёгіяў, нечуваную якасьць і грувасткасьць якіх у дачыненьні да ўсіх формаў этыкі і разьвязаньня канфліктаў тэматызуе таксама і Шульц. Пачынаючы славутым хоравым сьпевам з сафоклаўскай «Антыгоны» — «Нечуванага шмат, і няма нічога нечуванейшага за чалавека. Бо ён плыве праз шэрае мора пры штормавым паўднёвым ветры, прабіваючыся між хваляў, што бушуюць наўкола…», — Ёнас вылучае якасныя скачкі, што пралягаюць паміж «старой» традыцыйнай тэхнікай яшчэ першай «індустрыяльнай рэвалюцыі» і новай тэхналёгіяй. Вызначаюцца іхныя адрозныя часавыя і прасторавыя якасьці, распрацоўваецца іхны сынтэтычна-камбінаторны характар, які ўжо не дазваляе выкарыстоўваць іх як тэхніку, ізалявана і мэтанакіравана. «Адасобленая блізіня і сынхроннасьць больш не існуюць, зьнесеныя прасторавым пашырэньнем і часавай працягласьцю каўзальных шэрагаў, якія запускае ў дзеяньне тэхнічная практыка, нават калі гэта прадпрымаецца для найбліжшых мэтаў» (S. 27). З новай якасьці тэхнікі высноўваецца і даступна вытлумачваецца патрэба ў дадатковай якасьці этыкі, коратка кажучы: абыходжаньня з гэтай тэхнікай. Этыка, са свайго боку, вымагае іншага, адпаведнага тэхніцы часавага і прасторавага гарызонту. Яна не павінна зьвязвацца перадусім з асобнымі ўчынкамі асобных людзей на «блізкім гарызонце», як гэта амаль заўсёды ўласьціва Кантавай этыцы і ейным пасьлядоўніцам. Палітыка сама мусіць зрабіць якасны скачок. Перад абліччам атамнай зброі і ейнай «абсалютнай» якасьці гэта на розныя лады і па-свойму падкрэсьлівалася Карлам Яспэрсам, Гюнтэрам Андэрсам і наапошку каталіцкімі біскупамі ЗША, але ў адзін голас было сфармулявана як надпіс на муры сучаснасьці, які жыцьцёва неабходна расшыфраваць. «Калі сфэра вытворчасьці ўварвалася ў прастору лёсавызначальных учынкаў, то маральнасьць мусіць уварвацца ў сфэру вытворчасьці, ад якой яна раней трымалася ўбаку, і яна мусіць зрабіць гэта ў форме публічнай палітыкі. Ніколі раней публічнай палітыцы не даводзілася займацца пытаньнямі гэткага шырокага абыйма і гэткага глыбокага праектыўнага абсягу. Сапраўды, зьмененая сутнасьць людзкіх учынкаў зьмяняе аснаватворную сутнасьць палітыкі» (S. 32).

Шульц і яшчэ ў большай ступені Ёнас настойваюць на неабходнасьці новай якасьці палітыкі (і этыкі ўзапар), і Ёнас фармулюе, што «сумневы ў дастатковасьці рэпрэзэнтатыўнага кіраваньня» (S. 55), прынамсі, абгрунтаваныя. Але абодва яны, разглядаючы «прынцып адказнасьці», дзіўным чынам абмяжоўваюцца індывідуальным і асабістым. Крытэры, якія яны называюць, выходзяць далёка за гэтыя межы. Але адказнасьць ня мае костак, свайго інстытуцыянальнага карсэту. Нідзе нічога ня згадваецца пра неабходны ёй спосаб дзеяньняў. Гэтаксама дарэмна рабіць стаўку на крытыку пануючых інстытуцыяў, перадумову любога новага палітычнага падыходу. Ёнас і Шульц дзеля гэтага не выходзяць за межы няпэўнай агульнасьці і недаравальнай суб’ектыўнасьці, як і бальшыня іншых развагаў на гэты конт. У канцавым выніку ўсё залежыць ад асобнага лекара (Jens 1984), ці прыняць рашэньне можа толькі асобны навукоўца на сваю асабістую адказнасьць (параўн. Weizsäcker 1984). Але сыстэма аховы здароўя, сыстэма навукі — яны застаюцца па-за межамі ўсякай крытыкі. Ведама, адказнасьць бяз жорсткай прывязкі да асобы як апошняй інстанцыі — гэта не адказнасьць, натуральна, прывязкі да асобаў, якія не разумеюцца як рабінзоны. «Але адказнасьць заўсёды выходзіць вонкі прасторы індывідуальнай суб’ектыўнасьці, як з асабістага, так і з аб’ектыўнага гледзішча. Як адказнасьць перад іншымі і за іншых людзей, яна ўлучае індывіда ў ім абумоўленыя ўнівэрсальныя кантэксты» (Schulz, S. 705). Адказнасьць увесь час утвараецца зь пераменных суб’ектна-аб’ектных і аб’ектна-суб’ектных дачыненьняў. У канцавым выніку яе можна разумець адно як «этычны рэфлексійны акт» (Schulz, S. 663). Але калі спыніцца на гэтым, то ейная канцэпцыя, нават калі яна сфармуляваная паводле вельмі правільных і ў сваёй сутнасьці дакладных крытэраў, набывае дзіўны, адарваны ад жыцьця сэнс. «Адказнасьць — гэта прызнаны абавязковым клопат пра іншае жыцьцё, які пры ўзьнікаючай для яго пагрозе ператвараецца ў “заклапочанасьць”» (Jonas, S. 391). Зноў жа, ведама: удар этычнага пульсу завецца перакананьнем. А пераканаць, зразумела, можна толькі асобаў. Тое, у чым іх трэба пераканаць, ім даводзіцца прапусьціць скрозь сябе і высваіць. Але перакананьне не лунае ў беспаветранай прасторы. Акурат перакананьне ў новых этычных вымогах, нават калі іх можна з поўным правам сьцьвярджаць як дасканала адпаведныя «паняцьцям» чалавека, павінна адваяваць сабе месца ў інакш уладкаваным грамадзтве. І само перакананьне вымагае свайго адмысловага сродку; яму патрэбная належная актыўнасьць. Калі б яна ў дастатковай ступені была наяўная ў канстытуцыйнай рэчаіснасьці, напрыклад, рэпрэзэнтацыйнай дэмакратыі ФРН, можна было б здаволіцца цытаванымі аўтарамі, якім я ў іншых выпадках у вялікай ступені насьлядую. Аднак якраз гэтага і няма. Разнастайныя мэханізмы і вагары, якія прадугледжваюцца ў канстытуцыі пры рэпрэзэнтацыйнай дэмакратыі, ужо не счапляюцца, альбо яны счапляюцца недастаткова моцна: выбары як пэрыядычная зваротная сувязь прадстаўнікоў з прадстаўлянымі; законныя абавязкі адміністрацыі і магчымасьць абскарджваць адміністрацыйныя акты, свабода сумленьня і сходаў грамадзян і шмат інш.

Рэпрэзэнтацыйная сыстэма ня толькі ўтварае вузкі калідор і пакідае структуру прыватнага сэктару (прыкладам, эканомікі) у значнай ступені звонку. Нават «Патройнае ўзаемадзеяньне асноўных правоў»[12] у значнай ступені адскоквае ад брані прыватных аб’яднаньняў і ініцыятываў. Рэпрэзэнтацыйная сыстэма, перапоўненая адміністрацыйна-бюракратычным рэсурсам і надзеленая празьмернай уладай, функцыянуе ў прасторы падвойнай абстракцыі. У выніку нарматыўнымі ўрэшце стаюцца толькі праектыўныя ідэнтыфікацыі (акты выбару грамадзянаў) і вонкава адказны спосаб дзеяньняў народных абраньнікаў. Падвойная абстракцыя значыць: працэдуры рашэньня і бюракратычнай трансьляцыі рашэньняў (на жаргоне: правядзеньня ў жыцьцё) у цэнтральных палітычных абсягах адбываюцца па-над грамадзтвам. Яны ня маюць зваротнай сувязі ці, наадварот, папярэдняй сувязі, зьнізу ўверх. «Паўнапраўны грамадзянін» стаецца сымбалічна-прапагандысцка збалянсаваным канструктам. Адначасна рэальныя носьбіты ўлады ўзглядам палітыкі заклапочаны толькі тым, як у яе, прыватызаваную пэўнымі сіламі, абумоўленую публічнай бюракратыяй і падкантрольную кан’юнктуры сусьветнага рынку і сусьветнай геапалітыкі, прыўнесьці элемэнт безадказнасьці. Таму тады, калі настойліва пастулюецца новы «прынцып адказнасьці», пакліканы служыць «росквіту чалавека ў незаплямленай чалавечнасьці» (Jonas, S. 393), трэба абавязкова прыгледзецца, крытычна-канцэптуальна сфармуляваць і прааналізваць наступную сэквэнцыю: асабістая адказнасьць і ейная сувязь з існуючымі формамі паводзінаў і іх кантролю. Бо адказнасьць дапаўняецца паняткам кантролю; мерай рэгуляванага ўдзелу; асаблівасьцямі правілаў (і працэдураў) прыняцьця рашэньняў і ўрэшце спосабам, якім рашэньні ўвасабляюцца ў жыцьцё. Хто ўдзельнічае ў гэтым працэсе, як фармуюцца тыя малыя рашэньні і робяцца малыя ўчынкі, якія ствараюць падмурак для вялікіх пытаньняў сучаснасьці? Падобна да таго, як праблемы, што неабходна разьвязаць, напрыклад, новыя тэхналёгіі, пачынаючы з ваенных тэхналёгіяў і канчаючы геннымі маніпуляцыямі, не зьяўляюцца загадкавым чынам, а зьвязаныя з пэўнымі грамадзкімі інтарэсамі, так і абраныя формы разьвязаньня праблем зусім не выпадковыя, інакш кажучы, існуючыя формы сьпярша зусім не былі адэкватнымі ці адзіна магчымымі. Больш таго, яны ў значнай ступені спрычыніліся да самога стварэньня праблемаў.

Тым ня менш, формы разьвязаньня (спосабы арганізацыі і прыняцьця рашэньняў улучна зь іхным выкананьнем) выпадае акрэсьліваць адно тады, калі ўжо высьветлена, для якіх мэтаў патрабуецца разьвязаньне. Пра тое, якія мэты — калі пакінуць глябальныя і актуальныя для ўсяго чалавецтва вызначэньні мэтаў накшталт «выжываньня» ў баку — ёсьць слушнымі і якім чынам да іх трэба падыходзіць, дапасоўваць да цяпершчыны, карацей, пра сацыяльна адпаведнае аблічча мэтаў мы ведаем надзіва мала. На панятку «кунегі» Кант растлумачыў, чаму гэткая недакладнасьць палягае ў самой адметнасьці мэты, да якой усе імкнуцца: «Прычына гэтага замыкаецца ў тым, што ўсе элемэнты, якія належаць да панятку кунегі, у сукупнасьці ёсьць эмпірычнымі, то бок мусяць пазычацца з досьведу…». Гэтым самым назначаецца і неперасягальная перашкода для ўсіх акцыяў, накіраваных на выяўленьне «асноўнай патрэбы». Пакуль яе называюць абстрактна-агульна, нельга выйсьці значна далей за рэдакцыю Шылера «а гэта памкненьні, голад, сіла і каханьне…». Але як толькі іх — і ў гэтым уся штука — даводзіцца апісваць у іхнай своеасаблівай рэдакцыі падчас пэўнай сытуацыі, губляецца іхная прэтэнзія на ўнівэрсальнасьць. Аднак тады адрозьненьні паміж рознымі формамі каханьня ў розных сытуацыях — Адорна мае рацыю — гэта адрозьненьні, паміж якімі пралягае цэлая продня.

Тым ня менш, было б памылкай спыняцца на гэтай часткова аснавасяжнай, часткова матываванай слабымі месцамі сучаснай навукі апорыі. Дыскусія пра мэты і ўвага да іх дакладнага фармуляваньня і ступені дакладнасьці, якой яны дасягаюць, што не ў апошнюю чаргу відаць па іх моўнай форме, — усё гэта неабходна. У мэтах утрымліваюцца сродкі і мэтады, якія пры дапамозе аналізу трэба абудзіць ад стогадовага казачнага сну, дакладней, ад сну ўлады і злоўжываньня ёю. Калі сродкі нельга знайсьці ў мэтах, калі яны застаюцца адвольнымі, мэты зьнікаюць у рэальна ўжываных сродках, якія, будучы другаснымі пры сыстэматычным падыходзе, фактычна стаюцца першаснымі. Таму сродкі і мэтады трэба зноў і зноў правяраць, каб выявіць, наколькі яны адпавядаюць заяўленым мэтам і/ці наколькі яны спрычыняюцца да зьдзяйсьненьня іншых мэтаў. Такім чынам, існуе залежнасьць ад «principia media» (Kaрл Мангайм). Дыскусія пра мэты-сродкі ці сродкі-мэты заўсёды павінна ўвадначас закранаць наступствы, якія можна ўявіць ці спрагназаваць, альбо ўжо атрыманыя вынікі. Добрай волі і намераў не дастаткова. Яны, калі і не ірэлевантныя, дык прынамсі ўяўляюць сабой крытэр этычнага ўчынку. Этычная дыскусія і, такім чынам, адказнасьць нараджаецца адно тады, калі мы скіроўваем свой пільны позірк, грэцкае syneidesis (= сумленьне) на такія аб’екты, як воля, мэтад і наступства. Іначай яны застаюцца пустапарожнімі; іначай яны стаюцца аб’ектам злоўжываньня ў якасьці своеасаблівага этычнага ўнівэрсальнага клею, прынагоднай казуістыкі, «канкрэтнай спэкуляцыі на тэму парадку» (К.Шміт). Альбо яны стаюцца зацяганымі абстракцыямі, якія, на думку Гегеля, былі ўпершыню выяўленыя пры разглядзе Францускай рэвалюцыі, калі ён выказаўся, што ход тут ідзе пра ўвасабленьне на практыцы Канта: катэгарычны імпэратыў, найбольш чалавечны, як тэрор — найбольш нечалавечны. Радыкальнасьць, недыскрымінуючае імкненьне да ўнівэрсальнасьці і ўвадначас сумленнасьці — вось што патрэбна. Празрыстасьць крытэраў і асьцярожнае абыходжаньне з гістарычнымі фактамі, увага да драбніцаў — вось што спрыяе выкананьню гэтых вымогаў. Наколькі мала шанцаў застацца «чыстым» таму, хто ажыцьцяўляе якую-любя дзейнасьць (гэта датычыць ня толькі так званай прасторы асабістых адносінаў, але і нэгатыўнай формы дзейнасьці, бязьдзейнасьці), наколькі непазьбежна даводзіцца хадзіць з «бруднымі рукамі» (Сартр), нагэтулькі ж існуе вялікая залежнасьць ад ступені «бруду» і ад ахайнасьці, зь якою, стаўляючы за мэту мець чыстыя рукі, варта абыходзіцца з «брудам». І першае, і другое можна наглядна паказаць на прыкладзе так званага пытаньня гвалту, якое несупынна стаўляецца і якое неабходна стаўляць. На маю думку, у прынцыпе неабходнасьць унікаць гвалту (спынімся, упаасобку, на фізычным гвалце) выясьняецца мэтай культываваньня маральнай чысьціні ўсіх людзей. Але ўвадначас існуе прынагодная, наяўная ў пэўных варунках неабходнасьць ужываць гвалт ці апраўдваць яго, альбо, прынамсі, акцэптаваць без супраціву.

Ад адназначнай і па-ранейшаму актуальнай мэты «свабоды ад гвалту» нельга адмаўляцца пры канкрэтных акалічнасьцях, якраз тады, калі ўжываньне гвалту ўсяляк апраўдваецца. Гэтае ўжываньне гвалту тлумачыцца ў бальшыні выпадкаў як апраўданае канкрэтным выпадкам, узаконьванае штодня дзеяньне: як вынятак, які пацьвярджае правіла. На прыкладзе гвалту, гэтага каменя сутыкненьня ўсёй палітычнай этыкі, таксама можна прадэманстраваць судачыненьне мэтаў і сродкаў і небясьпеку іх скрыўленьня. Славутую фармулёўку з Новага Закону: «Хто за меч хопіцца, ад мяча і сканае» — можна зразумець правільна адно тады, калі мець на ўвазе перамяненьне, якое зазнае ўжывальнік мяча, ужываючы яго. Ён стаецца часткай мяча. Ён бачыць рэчаіснасьць вачыма мяча. Супраціў, іншыя інтарэсы ў выпадку неабходнасьці разьбіваюцца мячом. Ён набывае, так бы мовіць, псыхічную форму мяча. Разгледжанае на прыкладзе абыходжаньня з гвалтам судачыненьне мэты і сродку і небясьпека іх адкрытага ці сукрытага скрыўленьня былі б, аднак, зразуметыя памылкова, калі іх зразумелі б як праблему асобных людзей. Зьнішчэньне, якімі б вонкава- ці ўнутранапалітычнымі інтарэсамі яно не прыкрывалася, сыстэматычна прысутнічае ў палітыцы, якая, нягледзячы на ўсё, заплюшчвае на гэта вочы, калі ўвогуле ня робіць сваёй праграмай. Гэта і складае сутнасьць праблемы, якую ўтварае таксама і сучасная дзяржава зь ейнай манаполіяй на легітымны фізычны гвалт. Таму вырашальнае значэньне маюць формы і функцыі гэтай манаполіі на гвалт.

«Людзкая праца, дзеяньне, скіраванае на ператварэньне сьвету, адбываецца ў тры этапы. Гэта, па-першае, вялікая ідэя; па-другое: (адпаведныя вялікай ідэі) індывідуальныя ўяўленьні, інакш кажучы, рэдукцыя вялікай ідэі, яе раскладаньне на малыя ідэі, ідэі індывідаў. І па-трэцяе: індывідуальныя дзеяньні (адпаведныя індывідуальным ідэям). Коратка кажучы: вялікая ідэя, малыя ідэі, малыя ўчынкі». Людвіг Голь, якога тут цытуе Макс Фрыш, працягвае: «І на жаль, бальшыня людзей заўжды спыняецца на першым з гэтых трох этапаў; спыняюцца на вялікай ідэі ці на якімсьці яе своеасаблівым замяняльніку; тады справа набывае колер і абрысы «ідэалізму», марнай фантазіі. Такім чынам, вышэйшымі за вялікую ідэю ёсьць малыя ідэі, паўсталыя зь вялікай ідэі; і яшчэ вышэйшымі ёсьць малыя ўчынкі, паўсталыя з малых ідэяў, пры ўмове, што апошнія, са свайго боку, паўсталі зь вялікай ідэі» (Frisch, S.13).

Канкрэтна ўнівэрсальнае: правы чалавека і дэмакратыя (нарыс пра нарыс)

Такім чынам, адказнасьць вымагае пэўнай нарматыўнай падпоркі, гістарычна-антрапалягічнай канцэпцыі; ёй патрабуюцца рамачныя крытэры дасканала распрацаванай канцэпцыі, і яна залежыць ад адпаведнай апорнай арганізацыі, у шырэйшым сэнсе, апорнай групы. Гэтыя патрабаваньні да маральных паводзінаў таксама справядлівыя для этыкі як на блізкім, так на далёкім гарызонце (параўн. правільную візію ў Luhmann 1984, S. 323). Іх адрознасьць, якую нам упаасобку даводзіцца распрацоўваць, не павінна аспрэчвацца альбо адмаўляцца з прычыны генэтычнай і функцыянальнай узаемасувязі абедзьвюх «мараляў» і іхнай аналёгіі. Увадначас я выходжу, як вынікае з вышэйсказанага, з таго, што грамадзтва заўсёды ёсьць і маральным фактам.

У праніклівых развагах пра мараль у кантэксьце «Нарысу ўнівэрсальнай тэорыі», які тут не выпадае крытычна разглядаць, Люман (згодна са сваёй сэгмэнтуючай і дыфэрэнцуючай сыстэмнай лёгікай) сьцьвярджае (1984, S. 318 і наступн.): «Грамадзтва, на шчасьце, ня ёсьць маральным фактам», каб затым назваць маральлю «пэўнай сацыяльнай сыстэмы» «сукупнасьць умоваў», «паводле якіх у гэтай сыстэме вызначаецца пашана ці пагарда». Гэтае цьверджаньне і далейшае зьвядзеньне грамадзкай маралі да ўмоваў, у якіх праяўляецца «пашана» ці «пагарда», якія б важныя моманты гэта ні закранала, я ўважаю за памылковае ў аспэкце яе перадумоваў і наступстваў. Больш за тое, гэтае цьверджаньне, паколькі бо яно, так бы мовіць, ажыцьцяўляе маральную эманцыпацыю сацыяльных сыстэмаў і адпаведных ім «навакольных асяродзьдзяў» (эманцыпацыя, якая адбываецца на ўзроўні асобы і грамадзтва, тым самым зь неабходнасьцю стаецца бессэнсоўным паняткам, параўн. Luhmann 1971) — фатальнае, дарма што з гледзішча навукі і рэальнага стану грамадзтва, безумоўна, надзвычай эфэктнае. Каб адказаць на слыннае пытаньне Зімэля — «Якім чынам грамадзтва магчымае?» — нельга не разгледзець мараль у шырокім разуменьні як канстытутыўны прынцып і як сталы рэгулятыў. Натуральна, да гэтага дадаюцца яшчэ фізычныя пабуджальныя матывы, рэчы, інстынкт выжываньня і, эвэнтуальна, цяжар праблем, зьвязаны з адпаведным навакольным асяродзьдзем. Але ў грамадзтве цела (Physis) неаддзельнае ад душы (Psyche) (і наадварот). Выжываньне ніколі ня значыць толькі грубае Што, але заўсёды таксама і Як. Апроч таго, яно дзеецца на неабсяжным гарызонце спасьціжэньня сьвету. Грамадзкія працэсы і інстытуцыі могуць ставацца нагэтулькі абстрактнымі, што іх маральныя шнары і рубцы як бы ўжо нельга заўважыць — менавіта гэткі стан рэчаў ад Ганны Арэнт да Ганса Ёнаса з поўным правам называлі выклікам новай палітычнай этыцы. Ніжэй я назаву некаторыя вызначальныя этапы палітычнай этыкі, якія я пункцірам зьвяжу з дэмакратыяй і правамі чалавека, адзіным падыходам, які падаецца мне гуманным і адэкватным сучаснасьці. Якія б ні назіраліся адхіленьні ад гэтага — а ў сапраўднасьці такія адхіленьні назіраюцца ў бальшыні выпадкаў — усім прынамсі фармальна даводзіцца датрымвацца гэтых этапаў, каб прадухіліць ператварэньне сваіх маральных канцэпцыяў у голыя ідэалягемы.

(a) Базавая праблема: падыход Альбэрта Швайцэра падаецца мне па-ранейшаму слушным, дарма што ягоная мова выглядае састарэлай. На сфармуляванае ім пытаньне — «Як мая воля да жыцьця, калі яе агарнуць думкай, ставіцца да сябе самой, да сьвету?» — ён адказвае: «Дзеля нутранога прымусу, каб быць вернай самой сабе і заставацца згоднай з самой сабой, наша воля ўступае з жыцьцём, з нашым собскім бытам і з усімі пастановамі волі да жыцьця, якія яго абкружаюць, у дачыненьні, прадвызначаныя пачуцьцём глыбокай пашаны да жыцьця» (Schweizer, S. XVII).

Такія палажэньні, якім у Асноўным законе адпавядае артыкул 2, які адно абгрунтоўвае артыкул 1 (людзкая годнасьць), зусім не адвольныя. Яны грунтуюцца на гістарычна абагульненым досьведзе. Дзякуючы закладзенай у іх надзвычайнай эфэктыўнасьці яны знаходзяць пацьверджаньне ў штодзённых паводзінах і меркаваньнях. Ведама, доказу more geometrico не існуе. У рэшце рэшт яны застаюцца «толькі» патрабаваньнямі, якія можна не выконваць, якія нават не накладаюць ніякай адказнасьці. Альбэрт Айнштайн аднойчы з поўным правам зазначыў, што выканаўцам масавых забойстваў, якія не падзяляюць маральнага перакананьня, паводле якога собскае жыцьцё заўжды залежыць і ад жыцьця іншых, немагчыма давесьці, што яны ня маюць рацыі. Моваю Гётэ, вока ўжо мусіць быць адчувальным да сонца, каб змагчы ўбачыць сонца. Бяз пэўнай адпаведнасьці паміж крытыкай і тым, што крытыкуецца, паміж тым, хто патрабуе, і тым, ад каго патрабуюць, няма маралі. Яна развальваецца паўсюль, дзе разбураецца сацыяльны кантэкст і на парадку дня застаецца толькі калатнеча, сьмерць і вайна. Тым ня менш, можна паказаць, што згаданы выканаўца масавых забойстваў зусім не «натуральны». Ён не прадстаўнік «натуральнага стану» і таму павінен быць змушаны да культуры ў турме. Ён — прадукт культуры. Магчымасьць забойства як такая — у кім яе няма! З гэтай прычыны Гайнар Кіпгарт мае рацыю, пішучы пра «брата Айхмана». З гэтай прычыны, не ўваходзячы ў дэталёвы аналіз, мае рацыю Фройд, калі ў ліставаньні з Айнштайнам заканчвае ліст пра магчымасьці прадухіленьня вайны своеасаблівым заклікам: культура, культура і яшчэ раз культура (такая, натуральна, што выключае вайну як выхад агрэсіі).

(б) Праблема крыніцаў і абгрунтаваньняў: грамадзкія правілы ня толькі не адвольныя, але ўвадначас гістарычныя, чытай, у іх своеасабліва адбіліся адпаведныя формы дачыненьняў на звышаасобавым узроўні, своеасаблівасьць фізычнай рэпрадукцыі ў падвойным сэнсе: дзяцей і еміны (параўн. Meillassoux 1983). Але якім чынам, даючы ім унівэрсальнае абгрунтаваньне, унікнуць балбатні кшталту «чалавек — гэта ...», прыгожай, але нічога ня вартай унівэрсальнасьці, якая ня здольная ні на што, апроч праклямацыяў?

На маю думку, мы можам, павінны, мусім паспрабаваць зрабіць гэта пры дапамозе супярэчлівай рэканструкцыі гістарычных унівэрсаліяў. Што гэта значыць? Гістарычна ўнівэрсальныя выказваньні магчымыя і ўвадначас патрэбныя, таму што ёсьць людзкія патрэбы, уласьцівыя ўсім людзям у мінуўшчыне, цяпершчыне, будучыні, аднак як пазытыўна, з гледзішча спосабу іхнага здавальненьня, так і нэгатыўна, з гледзішча спосабу іхнага нездавальненьня, магчымае багацьце гістарычных варыяцыяў. Шмат якія з гэтых патрэбаў могуць у вялікай ступені не здавальняцца, нават не заўважацца і блякавацца, але людзі адно ад гэтага ня гінуць, ні паасобку, ні калектыўна. Шмат якія патрэбы, у залежнасьці ад гістарычных варункаў, могуць набываць формы, якія абумоўліваюць розныя ступені шчасьця. Да ўмовы патрэбаў, якія падзяляюцца ўсімі, належыць, такім чынам, у якасьці дадатковых умоваў, па-першае, тое, што гэтыя патрэбы не азначаюць адназначных рэгуляцыяў, і па-другое, што людзі ёсьць гістарычнымі істотамі, і ад гэтай якасьці залежыць колькасьць і своеасаблівасьць патрэбаў. Каб знайсьці гэтыя «ўзглядныя ўнівэрсаліі», трэба прывесьці іх апісальнае азначэньне. Наступныя крыніцы падаюцца мне асабліва плённымі (параўн. упаасобку Narr / Vack 1983):

— гісторыя сродкаў улады, адначасна як гісторыя своеасаблівасьці канфліктаў. Пры дапамозе сродкаў улады (напрыклад, кшталт і ўладкаваньне манаполіі на гвалт, наяўнасьць манаполіі на гвалт увогуле) можна схарактарызаваць ня толькі ўладу, але і тое, што ўладзе даводзіцца прыціскаць і каналізоўваць, каб захоўваць сваю «стабільнасьць»;

— гісторыя пакутаў людзей, наколькі яна да нас дайшла, накшталт гісторыі псыхіятрыі і ведамых ёй выпадкаў. Зноў жа, гісторыю нельга апісваць як псыхіятрыю, выходзячы зь лёгікі яе вытанчанага кантролю (Фуко). Гісторыя ведамых ёй выпадкаў хутчэй павінна патлумачыць, на што і чаму пакутавалі людзі, чаго ім бракавала. Трэба падсумаваць досьвед сацыялізацыі;

— гісторыя вызвольных рухаў; супраціў групаў; індывідаў. Што артыкулявалася гэтымі групамі; якія патрабаваньні яны выстаўлялі; што падштурхоўвала іх да супраціву і да т.п.

З такіх разнастайных крыніцаў і гісторыяў вынікае, што «пахіленае [чалавечым высілкам] дрэва і простая хада» (Гольвіцэр) былі для людзей адначаснымі зьявамі ў шмат якіх стасунках. З гэтага таксама вынікае, што своеасаблівы маральны плюралізм існуе як па вэртыкалі, так і па гарызанталі. Сучасная прэтэнзія на тое, каб у эканоміцы, тэхніцы, палітыцы разумець пад «прагрэсам» толькі тое, што адбывалася прыблізна ад XVIII стагодзьдзя, і на гэтай падставе з чыстым сумленьнем разбураць іншыя жыцьцявыя формы — бо ім жа нясуць «прагрэс» — цалкам недапушчальная. Яна азначала і азначае генацыд таксама і ў культурным сэнсе. (Індзейцы, як казаў Джэфэрсан, вялікі прыхільнік правоў чалавека і дэмакратычны палітык, без сумневу, людзі, у прынцыпе нават роўныя белым; ён аддаваў ім перавагу перад чорнымі; адылі ім трэба адмовіцца ад свайго аджылага культу продкаў і, тым самым, «адкрыцца» для прагрэсу.)

Але побач з шматстайнасьцю, наколькі я здолеў зацеміць, можна адзначыць неспадзяваную, больш таго, пераканаўчую аднастайнасьць. Кажучы ў духу часу, вымогі/патрэбы роўнасьці, незачэпнасьці і свабоды зноў і зноў выступаюць на пярэдні плян; выяўляецца неабходнасьць таварыскай, братэрскай грамадзейскасьці. Адпаведная міталёгія пакуль нябытуе. Адно мова бурліць жвава бы жаролца, дарма што этымалягічна-абстрактныя пошукі ў яе нутры даюць менш а менш.

(в) Праблема прытарнаваньня: гэтая праблема наяўная ў розных формах. Насамперш трэба зважаць на адпаведны кантэкст. Найбольшая цяжкасьць, у тым ліку для выяўленьня іншых магчымасьцяў, палягае ў тым, што пры любым раскладзе існуюць уладавыя дачыненьні, у межах якіх павінны ажыцьцяўляцца новыя ці іншыя палітычна-этычныя формы. У бальшыні выпадкаў насуперак ім. Але як трэба ці можна выбавіцца ад улады без улады? Ці не існуе баржджэй пазначаная Гегелем і Парэтам[13] небясьпека, што такім чынам, якім пераадольваецца ўлада, калі да гэтага наагул дойдзе, змагары толькі працягнуць гэтую «старую» ўладу «новымі» асобамі? І зноў на першы плян выходзіць праблема гвалту. Для яе застаецца слушным — не зважаючы на ўсе засталыя дылемы — тое, што казалася на гэтую тэму вышэй. Ні ў якім выпадку ня можа быць, агулам кажучы, палітычна-этычна (вызвольна) эфэктыўнага забойства бацькі, чытай, калянізатара, як гэта праграмна апісаў Франц Фэнан[14] і абстрактна ўславіў Сартр — нідзе абмежаванасьць агістарычнай экзыстэнцыйнай філязофіі гэтага філёзафа-гуманіста не выяўляецца так выразна.

Пры разглядзе вызначэньня і зьдзяйсьненьня этычна-палітычных мэтаў немагчыма абмінуць пытаньне формы. Якім чынам неабходна ажыцьцяўляць правы чалавека, сфармуляваныя па-новаму, а ня проста перанятыя гістарычна-некрытычным чынам, каб яны ўнікнулі ўсіх небясьпек зацяганай абстракцыі? Ужо каб пераканаць у іх, патрэбны мэтад, які ня можа разьлічваць на наяўнасьць заканадаўца ў духу Русо. Так бы мовіць, найперш дыктатура ўзгадаваньня і адно пасьля дэмакратыя на практыцы. (Падобным чынам пабудаваныя шмат якія з так званых тэорый мадэрнізацыі зь іхнымі імпэрыялістычнымі эфэктамі.) Формай ажыцьцяўленьня такой мэты, як правы чалавека, можа быць толькі дэмакратычная, як мага больш дэцэнтралізаваная актыўнасьць. Пры гэтым немагчыма пазьбегчы напяцьця, нават канфлікту паміж патрабаваньнямі, якія вынікаюць зь дзейнасьці, і мэтамі. Трэба ўпорыста, настойліва датрымлівацца правоў чалавека як канкрэтна ўнівэрсальнага. Адной актыўнасьці, нават фармальна дэмакратычнай, недастаткова. Натуральна, правы чалавека не дапускаюць ніякай іншай формы, апроч дэмакратычнай. Можна прыпусьціць, што канфлікты будуць трываць і ў далейшым, і з гэтай прычыны неабходна ўсталяваць формы разьвязаньня, урэгуляваньня канфліктаў, якія б адзначаліся высокай здольнасьцю да дасягненьня кансэнсусу і забесьпячэньня правоў мяншыняў (параўн. Guggenberger / Offe 1984; Komitee für Grundrechte und Demokratie 1985). Але ўпаасобку трэба зважаць на менш ці больш вытанчаныя формы санкцыяў, якія адно і дазваляюць зразумець сучасныя бюракратычныя арганізацыйныя формы. Ня толькі спосабу матэрыяльнай санкцыі (што і на якой падставе караецца), але і спосабу зацьверджаньня санкцыяў трэба надаваць найбольшую ўвагу. Там, дзе правы чалавека і дэмакратыя стаюцца палітычна-этычным поклічам, дзяржаўная манаполія на гвалт ува ўсіх сваіх праявах, ад войска, крымінальнага права і да турмы, ня можа заставацца ў цэласьці і захаванасьці. (Узорам спэцыфічнага значэньня «канкрэтна ўнівэрсальнага: правоў чалавека і дэмакратыі» ёсьць генная тэхналёгія і пытаньне аб тым, як яе належыць абладзіць у адпаведнасьці зь іх патрабаваньнямі. Часткова я зноў спасылаюся на Ёнаса; некаторыя крытэры можна знайсьці таксама ў Narr 1985.)

Палітыка і этыка — пара блізьнятаў, аднаяйкавых ды ўсё-ткі розных. Той, хто хоча этычнага ўчынку, у кажным разе мусіць найперш парупіцца аб палітычна-матэрыяльных умовах, іначай ён стаецца маралізуючым пустасловам. Той, хто хоча паступаць этычна, у кажным разе мусіць паступаць і палітычна. Чыста асабістай маралі няма. Але палітыка, якая перад абліччам праблемаў сучаснасьці і затулянай імі будучыні не разумее, што патрэбныя, неабходныя новыя зьместы і новыя формы, г.зн. прынцып адказнасьці, вязьне ў багне псэўдапалітыкі. Такія паводзіны фатальныя ня толькі для тых, хто выконвае ролю палітыкаў, і таму ня толькі для іхнай прафэсіі. Палітыка — прафэсія ўсіх нас, якраз з прычыны ейнага зьнікненьня.

Літаратурныя жаролы

Выкарыстаная літаратура

Arendt, Hannah 1964: Eichmann in Jerusalem, ein Bericht von der Banalität des Bösen, München.

— 1960: Vita activa oder vom tätigen Leben, Stuttgart.

Boveri, Margaret 1956 / 57: Der Verrat im XX. Jahrhundert, 4 Bde., Hamburg.

— 1965: Wir lügen alle. Eine Hauptstadtzeitung unter Hitler, Freiburg i. Br.

Brückner, Peter 1981: Zur Sozialpsychologie des Kapitalismus, Reinbek bei Hamburg.

Devereux, Georges 1967: Angst und Methode in den Verhaltenswissenschaften, München.

Diamond, Stanley 1976: Auf der Suche nach dem Primitiven, Frankfurt/New York.

Dohse, Knut / Jürgens, Ulrich / Maisch, Thomas 1985: Dezentrale Selbstregulierung oder zentrale Kontrolle — Konzernstrategien im Restrukturierungsprozeß der Automobilindustrie, in: Naschold, Fieder (Hrsg.): Arbeit und Politik. Gesellschaftliche Regulierung der Arbeit und der sozialen Sicherung, Frankfurt / New York.

Elias, Norbert 1976: Über den Prozeß der Zivilisation, 2 Bde., Frankfurt/M.

Foucault, Michel 1976: Mikrophysik der Macht. Über Strafjustiz, Psychiatrie und Medizin, Berlin.

Frisch, Max 1983: Forderungen des Tages. Porträts, Skizzen, Reden 1943—1982, Frankfurt/M.

Gollwitzer, Helmut 1970: Krummes Holz, aufrechter Gang. Zur Frage nach dem Sinn des Lebens, München.

Guggenberger, Bernd / Offe, Claus (Hrsg.) 1984: An den Grenzen der Mehrheitsdemokratie. Politik und Soziologie der Mehrheitsregel, Opladen.

Jens, Walter 1984: Wo bleibt der Codex? Anmerkungen zur Frage nach der wissenschaftlichen Ethik, in: Die Zeit, Nr. 20 und 21 vom 11. und 18. Mai.

Jonas, Hans 1979: Das Prinzip Verantwortung. Versuch einer Ethik für die technologische Zivilisation, Frankfurt/M.

Kant, Immanuel 1956: Grundlegung zur Metaphysik der Sitten, in: ders.: Schriften zur Ethik und Religionsphilosophie (Kant: Werke in sechs Bänden, Bd. IV, hrsg. von Wilhelm Weischedel), Darmstadt.

Kipphardt, Heinar 1983: Bruder Eichmann, Reinbek bei Hamburg.

Komitee für Grundrechte und Demokratie: Verfassungsreform in demokratischer

Absicht, in: dass.: Jahrbuch 1984, S. 230—239.

Luhmann, Niklas 1984: Soziale Systeme. Grundriß einer allgemeinen Theorie, Frankfurt/M.

— 1971: Moderne Systemtheorie als Form gesamtgesellschaftlicher Analyse, in: Habermas, Jürgen / Luhmann, Niklas: Theorie der Gesellschaft oder Sozialtechnologie, Frankfurt/M.

Meillassoux, Claude 1983: «Die wilden Früchte der Frau» — über häusliche Produktion und kapitalistische Wirtschaft, Frankfurt/M.

Narr, W.-D./Vack, Klaus 1983: Menschenrechte wofür? Entwurf einer menschlichen Praxis, in: Freiheit und Gleichheit (hrsg. vom Komitee für Grundrechte und Demokratie), H. 4, Januar 1983, S. 93—130.

Narr, W.-D. 1985: Politische Theorie, in: Röhrich, Wilfried (Hrsg.): Einführung in die Politikwissenschaft, Opladen.

Nietzsche, Friedrich 1980: Zur Genealogie der Moral, in: Nietzsche: Sämtliche Werke. Kritische Studienausgabe in 15 Bänden, hrsg. von Giorgio Colli und Mazzino Montinari, Bd. 5, München.

Schattschneider, Elmar E. 1969: Two Hundred Million Americans in Search of A Government, New York.

Schulz, Walter 1974: Philosophie in der veränderten Welt, 2. Aufl., Pfullingen.

Schumacher, Ernst E. 1936: Die Angst vor dem Chaos, Frankfurt/M.

Schweitzer, Albert 1923: Kultur und Ethik. Kulturphilosophie. Zweiter Teil, 3. Aufl., München.

Simmel, Georg 1923: Soziologie. Untersuchungen über die Form der Vergesellschaftung, Berlin.

Weber, Max 1958: Gesammelte Politische Schriften, hrsg. von Johannes Winckelmann, 2. Aufl., Tübingen.

— 1920: Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus, in: ders.: Gesammelte Aufsätze zur Religionssoziologie Nd. I, Tübingen.

Weizsäcker, Carl Friedrich von 1984: zitiert bei Malte Buschbeck: Kein neuer Eid am Tegernsee. Zu einem Symposion der Max-Planck-Gesellschaft über «Verantwortung und Ethik in der Wissenschaft», in: Süddeutsche Zeitung Nr. 127 vom 2. Juni 1984.

Wolf, Christa 1979: Kindheitsmuster, Neuwied.

Палітычная культура ў Нямеччыне

1. Легiтымнасьць i iдэнтычнасьць

На чым трымаецца грамадзтва i што ратуе яго ад заняпаду? На чым заснаваная стабiльнасьць ягонага ладу і што выклiкае ягоную нестабiльнасьць? Урэшце, што прыводзiць яго да зьменаў альбо да разбурэньня?

Значэньне прыгнёту, прымусу ці аўтарытэту або яго адсутнасьці зьяўляецца вiдавочным для тлумачэньня сужыцьця людзей у iх дагэтулешняй гiсторыi. Iх узаемныя стасункi заўсёды вызначалiся падпарадкаваньнем i падначаленасьцю. Заўсёды існавалi прыгнечаныя i прыгнятальнiкi. Грамадзтва як дачыненьне прымусу: у iм колькасьць тых, хто пануе, увесь час была меншай, чымся тых, над кiм пануюць, а матэрыяльнае становiшча залежных — як правiла, значна горшым, чымся незалежных.

Выдатная гiстарычная роля прымусу i аўтарытэту для ўзьнiкненьня i разьвiцьця грамадзкага ладу палягае акурат у тым, што грамадзтва зноў i зноў зьмяняла i ўдасканальвала свае праявы, а не свае функцыi. Натуральна, чысты прымус i непрыхаваны гвалт iснаваў i працягвае iснаваць у працэсах грамадзкай iнтэграцыi мноства людзей i каардынацыi iх дзейнасьцi. Увогуле, аўтарытэт усё ж такі сьцьвярджаў сябе толькi тады, калi ён узьнікаў хутчэй як раптоўная, псыхiчная сiла, калi ён выклiкаў хутчэй ляк i жах, пажадана на даўжэйшы час (Мoore 1982, S. 35 ff). Пры гэтым адбывалася сацыяльная дыфэрэнцыяцыя i культурнае ўдасканаленьне ажыцьцяўленьня ўлады (падзел улады, разьвiцьцё прававой дзяржавы i г.д.), а таксама людзi спасьцiглi неабходнасьць улады i навучылiся такiм чынам ухваляць аўтарытэт. «Умацаваньне веры ў вечнае iснаваньне вярхоў i нiзоў i неабходнасьць паслушэнства належыць... да найважнейшых функцыяў... дагэтулешняй культуры», — пiша Горкгаймэр ува ўводзiнах да «Дасьледзінаў аўтарытэту i сям’i» (1936).

Прыняцьцё ўлады i, такiм чынам, ейная легiтымнасьць вызначаецца загэтым як уласьцiвасьць i здольнасьць палiтычнай сыстэмы фармаваць i забесьпячаць веру ў тое, што iснуючыя iнстытуты зьяўляюцца найбольш адпаведнымi грамадзтву (Lipset 1960, S. 77). Легiтымнасьць зьмяшчае ў сабе два бакi. Улада перш-наперш мусiць легiтымаваць саму сябе, цi то праз пэўны спосаб (аўтарытарны, дэмакратычны i г.д.) ажыцьцяўленьня ўлады, цi то праз выкананьне пэўных, раней ускладзеных абавязаньняў (прыкладам, нутраная i вонкавая бясьпека, гарантыi свабоды, разьмеркаваньне маёмасьцi, павелiчэньне дабрабыту, ахова прыроды i г.д).

Больш таго, улада патрабуе, увогуле, i згоды тых, над кiм пануюць, пры гэтым адрозьнiваюць дыфузную i спэцыфiчную падтрымку (Easton 1975). Апошняя заўсёды мае месца толькі ad hoc, найчасьцей пастфактум, тым часам як першая становiць сабой своеасаблівы зародак легiтымнасьцi. Пры пэўных умовах, тлумачэньне якiх найчасьцей палягае ў паводзінах элiты, улада можа здавальняцца масавай апатыяй. Такiм чынам, легiтымнасьць не складае нi сталай, нi гарантаванай на пэўны тэрмiн уласьцiвасьцi ўлады. Яе хутчэй трэба разумець як пэрманэнтны працэс набыцьця легiтымнасьцi ў зьменлiвых эканамiчных, палiтычных i культурных умовах. У гэтым сэнсе легiтымнасьць зьяўляецца сацыяльна-псыхалягiчнаю праблемаю i, як гэткая, тэмаю культурна-палiтычных дасьледаваньняў.

Легітымнасьць выклiкае пытаньне пра аснаватворныя вартасныя арыентацыi iндывiдаў, iх пачуцьцi, веды i меркаваньнi, iх гатоўнасьць да дзеяньня i канкрэтнае стаўленьне да палiтычных сымбаляў i iнстытутаў, да палiтычнай элiты, рашэньняў i падзеяў. Таму яе эмпiрычным прадметам трэба прызнаць найперш палiтычную сьвядомасьць індывідаў. Аднак у нашым выпадку, прынамсi, з пэрспэктывы даўжэйшага часу i вялiкшых сацыяльных аб’яднаньняў, палiтычная сьвядомасьць не зьяўляецца нi iнварыянтнай, нi гамагеннай. Падлягаючы хутчэй сацыяльным пераўтварэньням i адлюстроўваючы ў iх больш цi менш дыфэрэнцыяваную сацыяльную структуру комплексных грамадзтваў, яна тым самым выяўляе iх клясавае расслаеньне i культурныя канфлiкты. Але гэта ўздымае далейшае пытаньне пра культурна-палiтычнае адзiнства грамадзкай сыстэмы, пра самаўсьведамленьне асобных iндывiдаў i, адпаведна, разнастайных сацыяльных калектываў у іх нацыянальнай прыналежнасьці. Дасьледаваньне палiтычнай культуры, такiм чынам, апрача пытаньня пра легiтымнасьць палiтычнай сыстэмы, павiнна закранаць цесна зьвязаную зь першай, але больш абсяжную праблему iдэнтычнасьцi грамадзтва, ягонага ўяўленьня пра сябе i — зь мiжнароднага гледзiшча — уяўленьня пра яго ў вачах іншых.

Увогуле, палiтычны лад у цэлым тым раней будзе прызнаны за легiтымны, чым больш непашкоджанымi застануцца найважнейшыя палiтычныя iнстытуты аўтахтоннага паходжаньня, палiтычныя традыцыi i чым лепш яны захоўваюць у сучаснасьцi iдэнтычнасьць. Такiм чынам, iдэнтычнасьць пэўнага (нацыянальнага) грамадзтва моцна залежыць ад яго палiтычнай гiсторыi. Сёньня нiводная нацыя ня ў стане захаваць у сваёй калектыўнай памяцi ўласную палiтычную гiсторыю ўва ўсёй яе сукупнасьці. Вырашальным пры гэтым стаецца наступнае: цi знойдзе нацыя адпаведную сёньняшнiм патрабаваньням iдэнтычнасьцi палiтычную традыцыю, якой яна будзе i як яна будзе суадносіцца зь iншымi. Паўстае пытаньне пра значнасьць гiстарычнай сьвядомасьцi народу i, такiм чынам, пра тое, каб шляхам праніклівага ўзiраньня ў мiнуўшчыну здабыць трывалую арыентацыю для цяперашнiх i будучых часоў. Наколькі лёгка гэта давалася Трэцяму Райху — зь ягоным, безумоўна, перакручаным разуменьнем архаiчных мiтаў, нямецкасьцi, прускага мiлiтарызму i iмпэрскай вялiкадзяржаўнасьцi — і наколькі ж цяжка гэта зрабiць у сёньняшнiх пошуках Фэдэратыўнай Рэспублiкай прыдатных i надзейных варыянтаў iдэнтычнасьцi. Для таго, каб падзеленая на дзьве часткі дзяржава магла засяродзiцца i засяроджвалася надалей у пошуках сваёй iдэнтычнасьцi, для таго, каб яна магла даць, няхай у найлепшым выпадку няпэўныя, адказы на тое, чым, уласна, зьяўляюцца «Заходняя» i «Ўсходняя» Нямеччына, неабходна ў сутнасьцi асэнсаваць шматлiкiя зломы нямецкай палiтычнай гiсторыi i пераважаючыя ў ёй аўтарытарныя (антыдэмакратычныя) традыцыi.

Аднак перш як канкрэтна выявіць палiтычную культуру на прыкладзе нямецкай палiтычнай гiсторыi, належыцца найперш вызначыцца зь яе паняцьцем.

2. Паняцьце «палiтычнай культуры»

Палiталягiчны тэрмiн «палiтычная культура» досыць хутка, дарма што адно ў 70-я гады, атрымаў распаўсюджаньне ў нашых штодзённых размовах пра палiтыку. Яго зрабiлi папулярным рух пратэсту i зьмена тэндэнцыяў. Калi ў Заходняй Нямеччыне «левыя» скардзяцца — што моўна недасканала — на «брак палiтычнай культуры» (Brüggemann 1978), маючы на ўвазе якраз брак дэмакратыi, i абвiнавачваюць у гэтым — у гiстарычным i актуальным пляне — «правых», то апошнiя, у сваю чаргу, атакуюць «левых», закiдаючы iм разбурэньне нямецкай палiтычнай культуры. «Палiтычная культура» няўзнак ператварылася ў гэткае ж шматзначнае банальнае паняцьце, як i шмат дзе ўжыванае паняцьце барацьбы. Тэрмiналягiчныя клопаты, якiмi зь нядаўнага часу ахоплены навуковыя дыскусii ў ФРН, будуць i надалей заставацца безвынiковымi, перадусiм з увагi на пераважна маралiзатарскую рыторыку палiтыкаў. Аднак ня толькi з-за гэтага.

Тут мы маем справу з тэрмiналягiчнай няяснасьцю i рэальнай гiстарычнай дэфармацыяй дачыненьняў памiж культурай i палiтыкай. Перанесены з англасаксонскага сьвету выраз «палiтычная культура» спалучае тое, што ў Нямеччыне блага сумяшчаецца. У Нямеччыне традыцыйна iснуюць антаганiстычныя стасункi памiж палiтыкай i культурай, уладай i духам. Але мы сутыкаемся i з сэмантычнай нявызначанасьцю паняцьця «культура», якое адлюстроўвае сацыяльна-гiстарычную ўзаемасувязь: «культура» ў Нямеччыне традыцыйна адмяжоўваецца ад «цывiлiзацыi». Яшчэ на пачатку гэтага стагодзьдзя нешта падобнае было сфармулявана ў энцыкляпэдыi Брокгаўза і Эфрона: «Цывiлiзацыя» ёсьць такой прыступкай разьвiцьця «чалавечага грамадзтва, на якой яно пераадолела стан барбарства i падышло да пэўнага ўпарадкаванага грамадзянскага сужыцьця; цывiлiзацыя, такiм чынам, зьяўляецца перадумоваю кажнай вышэйшай культуры». Перадумоваю для нечага iншага, вышэйшага, але ня больш за тое.

Культура супраць цывiлiзацыi i палiтыкі: нямецкая традыцыя

Норбэрт Элiяс пачынае сваё фундамэнтальнае дасьледаваньне «Аб працэсе цывiлiзацыi» (1977/1936) з паказальнага для нашай тэмы разгляду супрацьстаўленьня «культуры» i «цывiлiзацыi» ў Нямеччыне. Паняцьце цывiлiзацыi, шчыльна зьвязанае з эканамiчным, сацыяльна-культурным i палiтычным волевыяўленьнем буржуазii, яскрава дэманструе самасьвядомасьць новаўтвораных эўрапейскiх нацыянальных дзяржаваў. Яно ахоплiвае ўсё тое, што іх своеасаблівасьць i пачуцьцё ўласнай годнасьці супрацьстаўляе народам, разгляданым у якасьцi прымiтыўных цi нецывiлiзаваных: iх тэхнiчныя здольнасьцi i дасягненьнi, манеры паводзiн i формы грамадзкiх зносiн, iх навуковыя веды i сьветапогляды i г.д. Аднак, прыкладам, у Англii або Францыi «цывiлiзацыя» азначае троху iншае, чымся ў Нямеччыне. Тут «цывiлiзацыi» супрацьстаўляецца «культура» як iдэал разьвiцьця, духоўнай i душэўнай канстытуцыi: цывiлiзацыя звонку супраць культуры ўнутры. У гiсторыi нямецкага грамадзтва i нямецкай мовы «цывiлiзацыя» ў найлепшым выпадку зьяўляецца «нечым надта карысным, але ўсё ж вартасьцю другога гатунку, а наймя тым, што закранае толькi вонкавы бок людзей, толькi паверхню чалавечага iснаваньня (Elias 1977 / 1936, S. 2 u. 307 f).

У супрацьлегласьць гэтаму ў ангельскай i францускай мовах «цывiлiзацыя» тычыцца ўсiх галiн грамадзкага жыцьця i дзейнасьцi людзей; яна ў роўнай ступенi ўключае iх набыткi, iх сьвядомасьць i стасункi памiж iмi. Больш таго: паняцьце цывiлiзацыi зьяўляецца шматфункцыянальным i iнтэрнацыянальным. Яно найперш падкрэсьлiвае тое, што ёсьць або мусiць быць супольнага памiж людзьмi. Пры гэтым робiцца вiдавочнаю экспансiўная самасьвядомасьць народаў, нацыянальнае фармаваньне якiх дасягнула посьпеху нагэтулькі рана, што яны атрымалі магчымасьць несьцi сваю цывiлiзацыю ў сьвет калянiяльным шляхам.

Выразьнiм, у адваротнасьць ад гэтага, нямецкае паняцьце культуры; яно падкрэсьлiвае разьдзяленьне, адрозьненьнi, будзь яны — сьпярша — памiж сацыяльнымі групамi, будзь яны — нарэшце — памiж нацыямi. У адрозьненьне ад заходнiх краiн, у Нямеччыне доўгi час iснаваў падзел памiж нямецкамоўнай буржуазна-разначыннай iнтэлiгенцыяй: дзяржаўнымi ўрадоўцамi, сьвятарамi i выкладчыкамі — i пераважна франкамоўнай прыдворнай арыстакратыяй. Дэнацыяналiзаванаму прыдворнаму сьвету супрацьстаяць дом пастара i ўнiвэрсытэт як культурныя антыподы. Тут паўстае тая самая разначынная культура зь яе апалiтычным ладам думак i жыцьця, зарыентаваным на лютэранскае «самасузіраньне», на «чыстую духоўнасьць», на iндывiдуальныя iдэалы i культурныя здабыткi. Тут раскрываецца ведамы, беспасярэдне зьвязаны зь Лютэрам («свабода хрысьцiянiна»), дуалiзм нутраной свабоды i падпарадкаваньня вонкаваму аўтарытэту, асобы i пасады, маралi i палiтыкi або перакананьня i адказнасьцi. Тут сацыяльнае палажэньне абумовiла тую пратэстанцкую мэнтальнасьць пакаленьняў сьвятароў, настаўнiкаў i ўрадоўцаў, пра якую раньнi Маркс сказаў: «Лютэр, безумоўна, перамог прыгнёт з пакоры, паставiўшы на яго месца прыгнёт зь перакананьня. Ён разбурыў веру ў аўтарытэт, рэстаўраваўшы аўтарытэт веры... Ён вызвалiў чалавека ад вонкавай рэлiгiйнасьцi, перанёсшы рэлiгiйнасьць усярэдзiну» (1966, Bd. I, S. 24 f).

Пратэстанцка-разначынная iнтэлiгенцыя XVII i XVIII стагодзьдзяў жыла ў раздроблена-абсалютысцкай Нямеччыне, якая ў вынiку Трыццацiгадовай вайны пакутавала на абязьлюджанасьць i гаспадарчае спусташэньне. Жывучы ў параўнаўча сьцiплых матэрыяльных умовах, адкiнутая да местачковага ладу i досьведу жыцьця, інтэлігенцыя ўсюды была выключаная з грамадзкiх справаў i палiтычнай дзейнасьцi. Сваё пачуцьцё ўласнай годнасьцi, сваю досыць павольна ўзрастаючую самасьвядомасьць яна сіляла найперш з духоўных, навуковых i мастацкiх здабыткаў: «Буржуазныя элемэнты... прынамсi, мелi права самастойна «думаць i ўяўляць», але ня мелi права самастойна дзейнiчаць» (Elias 1977 / 1936, S. 21).

На зломе XVIII i XIX стагодзьдзяў утварэньне нацыяў у Заходняй Эўропе, па сутнасьцi, завяршылася, тым часам як у Нямеччыне гэты працэс пачаўся значна пазьней. У Англii i Галяндыi рана паўсталая, заможная буржуазiя дамаглася камэрцыйнага i палiтычнага посьпеху або зьлiлася з традыцыйнай элiтай. У Францыi закарузлыя станавыя структуры Ancien régime былi ў вадначасьсе разбураныя ў 1789 годзе. Рэвалюцыйная i iмпэратарская Францыя разбудоўвалася найперш як сучасная нацыя, пры гэтым пераўтварэньнi ў даўнейшых сацыяльных структурах адбывалiся цяжка i марудна. Нямеччына ў гэтым часе перажывала пэрыяды «Саюзу Гаю»[15], «Буры i нацiску», клясыкi. Тут перадусiм дзякуючы Клёпштаку, Лесынгу, Шылеру, Гётэ i Гердэру ўзьнiкае лiтаратурны рух; але не ўзьнiкае палiтычнага руху, прынамсi такога, якi быў бы здольны прывесьці да задзiночаньня нацыi.

Тое, што распачынаецца падзелам на нутраное i вонкавае, культуру i цывiлiзацыю, мараль i палiтыку, асобу i пасаду, а таксама звужэньне паняцьця палiтыкi абсягам дзяржавы i ўраду, узмацняецца i пашыраецца пад уплывам Ваймарскай клясыкi. Закладзеная ўжо ў дуалiзьме культуры i палiтыкi дэвальвацыя палiтычнага рэзка праявiлася там, дзе палiтыка была найцясьней зьяднаная зь беспасьпяховым станаўленьнем нацыi i дэмакратызацыяй Нямеччыны (параўн. Sellin 1978, S. 831 ff). Палiтычнаму як больш высокая вартасьць супрацьстаўлялася непалiтычнае. Так гэта гучыць у супольна ўкладзеных Гётэ i Шылерам «Ксэнiях»: «Марна спадзеяцеся вы, немцы, ператварыцца ў нацыю; ператварыцеся перш, вы гэта можаце, у свабодных людзей». Прынамсi назначаная тут ацэнка, што супрацьстаўляе палiтычную i непалiтычную Нямеччыну, яшчэ больш выразна выступае ў вершаваным фрагмэнце Шылера «Нямецкая велiч»: «Немец грунтуецца на ўласнай вартасьцi, асобнай ад палiтыкi... калi хiстаецца палiтычная ўлада, утвараецца ўсё больш моцны i дасканалы дух» (859). Гэтае меркаваньне iснавала ажно да нашага стагодзьдзя, насуперак усёй лiбэральнай i сацыял-дэмакратычнай крытыцы.

З уздымам буржуазii ў якасьцi носьбiта нямецкай нацыянальнай сьвядомасьцi зьмянiлася, рэч ясная, i функцыя дуалiзму культуры ды цывiлiзацыi (палiтыкi). Увогуле, паколькi адукаваная буржуазiя вызначала ўяўленьне аб немцах як аб культурнай нацыi, яна зь «пераважна сацыяльнай антытэзы зрабiла пераважна нацыянальную» (Elias 1977 / 1936, S. 38). Зьвязанае з гэтым цьверджаньне, што з такога расслоенага сацыяльнага характару разьвiлася нешта накшталт «нацыянальнага характару» немцаў, ёсьць, без сумневу, спрашчэньнем. Аднак гэты аргумэнт мае сваю эўрыстычную вартасьць, бо дазваляе зьвярнуцца да той палiтычнай субкультуры, якая, наклаўшы адбiтак на саюз буржуазнай i дабуржуазнай элiты, мела асаблiвае значэньне для гiсторыi Нямеччыны першай паловы XX стагодзьдзя.

Пагарда духу да ўлады, а культуры — да палiтыкi дасягнула сваёй кульмiнацыi ў «Разважаньнях апалiтычнага чалавека» Томаса Мана (1918). Ён рэзка выступiў супраць увядзеньня ў абсяг грамадзкага жыцьця, асаблiва ў мастацтва i культуру, палiтычных вартасьцяў i мерак. Гэта — на яго думку — было чыстым «палiтыканствам», чыстай «палiтызацыяй» або «дэмакратызацыяй усiх сэрцаў i галоваў». Усё гэта выклiкае адно «здурненьне немцаў да ўзроўню сацыяльнай i палiтычнай жывёлiны», як, абыгрываючы Арыстотэля, пiсаў Ман. «Палiтыка робiць жорсткiмi, вульгарнымi i тупымi. Зайздрасьць, нахабства, пажадлiвасьць — вось усё, чаго яна вучыць... Я не хачу парлямэнцкага i партыйнага ладу, якi выклiкае атручаньне палiтыкай усяго нацыянальнага жыцьця... Я не хачу палiтыкi. Я хачу спраўнасьцi, парадку i прыстойнасьцi» (цыт. паводле Sellin 1978, S. 860). Нават калi той самы Томас Ман пазьней у сваёй вялiкай прамове «Аб нямецкай рэспублiцы» адышоў ад сваёй iдэi, гэта, натуральна, не азначала пераадоленьня традыцыйна напружаных адносiн «культуры» i «палiтыкi».

Многiя i дагэтуль разглядаюць «культуру» як увасабленьне мастацка-духоўных вартасьцяў i практыкаў. Гэтае паняцьце нi ў якiм разе ня страцiла сваёй элiтарнай афарбоўкi. I ў нашым паняцьцi палiтыкi таксама працягваюць жыць элемэнты даўнейшага значэньня. Больш таго, нязьменным застаецца i яго момант традыцыйнай дэвальвацыі: ад палiтычных трэба заўсёды адрозьнiваць сумленныя рашэньнi.

Так, словазлучэньне «культурная палiтыка» можа раскрывацца для нас як дзяржаўнае фiнансаваньне прыгожых, але дарагiх мастацтваў. А што з палiтычнай культурай? Сёньня рэальная несумяшчальнасьць рэчаў пераносiцца на паняцьце. Пра тое, што яно ўвайшло ў мову нямецкай палiтыкі толькi нядаўна i быццам англасаксонскi iмпарт, нагадваюць нам ня толькi лякуны ў навуковым кругаглядзе, але i сама «крытычная сытуацыя з палiтычнай культурай у Нямеччыне» (О.Нэгт).

Палiтычная культура як «грамадзянская культура»: англасаксонская традыцыя

Англа-амэрыканскае паходжаньне гэтага тэрмiну, натуральна, не азначае, што палiтычная культура ў ЗША i Вялiкабрытанii зьяўляецца беспраблемнаю, хаця такое ўражаньне i ўзьнiкае часам на шляху iдэалiзацыi на ўзроўні тэарэтычных мадэляў. З другога боку, невыпадкова, што гэтае паняцьце аформiлася акурат тут, дзе яно не дало характэрнага для нямецкага прыкладу парушэньня адносiн памiж цывiлiзацыяй (палiтыкай) i культурай.

У адрозьненьне ад Прусii-Нямеччыны, iндустрыялiзацыя грамадзтва ў Вялiкабрытанii папярэднiчала яго бюракратызацыi. Памешчыкi-арыстакраты рана пачалi камэрцыялiзаваць сельскую гаспадарку, тым часам як сялянства зганялася зь зямлi i вынiшчалася. Такiм шляхам дробная зямельная шляхта (gentry) i вышэйшыя клясы сьцьвярджалi сваю эканамiчную незалежнасьць i палiтычную ciлу, адначасова, дзякуючы адзінству iнтарэсаў з гарадзкой гандлёвай i прамысловай буржуазiяй, усё болей прыпадабняючыся да апошняй. У саюзе супраць каралеўскай улады, якi стаяў на шляху разьвiцьця абсалютысцкай манархii i бюракратыi, iмклiва ўзрастаючая буржуазiя хутка ператварылася ў дамiнуючага партнэра арыстакратыi. Таму на пачатку iндустрыяльнай эпохi ўжо амаль не iснавала рэакцыйнага, варожага мадэрнiзацыi патэнцыялу, уздым буржуазii станавiўся паўсюдным працэсам, а да старога палiтычнага ладу даўно быў прышчэплены парлямэнтарызм. Гэтыя перадумовы, як i спрыяльнае геапалiтычнае становiшча, рабiлi цалкам непатрэбнай палiтыку цэнтралiзацыi i зьяднаньня. У кажным разе, Вялiкабрытанiя пачала свой шлях у мадэрнасьць як «не-дзяржаўнае грамадзтва» (Дайсан) i захавала гэты характар у вялiкай ступенi дагэтуль (параўн.: Rohe 1982 u. 1984). Дзякуючы гэтаму, аднак, сучаснае ангельскае iндустрыяльнае грамадзтва зьмяшчае ў сабе даўнейшыя формы палiтычнай сьвядомасьцi i дзейнасьцi, што iстотным чынам паўплывала на фармаваньне палiтычнай культуры, у шмат чым не падобнай да кантынэнтальна-эўрапейскай традыцыi.

Такiм чынам, пэрсаналiсцкая арыентацыя супрацьдзейнiчала як выцясьненьню з грамадзтва палiтычна-дзяржаўнай сфэры, так i ўзьнiкненьню натуральнай для кантынэнтальна-эўрапейскай дзяржаўнай культуры самадастатковай адмiнiстрацыйнай i чыноўнiцкай сыстэмы. Другой прычынай гэтага зьяўляецца ўкарэненая ў асаблiвых рэлiгiйных адносiнах маральна-палiтычная своеасаблівасьць, што глыбока паўплывала на палiтычную культуру «common man». Практычныя ўяўленьнi аб сумленнасьцi i справядлiвасьцi гралi тут традыцыйна значна большую ролю, чымся тлумачэньнi тэарэтычных праўдаў i iдэалягiчных канструкцыяў.

Напэўна, найважнейшыя элемэнты ангельскай палiтычнай культуры — гэта «civility» (палiтычная памяркоўнасьць) i «deference» (давер да ўстановаў i элiт). У якасьцi вядучых канстытуцыйна-палiтычных палажэньняў iм адпавядаюць «trusteeship» (урад як iнстытут апекаваньня) i «limited government» (што падкрэсьлiвае свабоду i абарону правоў чалавека). Гэтая «грамадзянская культура» — як Карл Роэ перакладае прапанаванае Элмандам i Вэрбам паняцьце «civic culture» — ведама, ня ёсьць апрыёры дэмакратычнай, як супрацьлеглыя ёй «дзяржаўныя культуры» — непазьбежна недэмакратычнымi. Яны арыентуюцца найперш на эфэктыўнасьць палiтычна-адмiнiстрацыйнай сыстэмы. Гэтаму спадарожнiчае акурат «тэхнiчнае» разуменьне палiтыкi, якое падкрэсьлiвае аспэкты кiраваньня i палiтычнай «вытворчасьцi» («output»), тым часам як у «не-дзяржаўных» культурах палiтыка азначае найперш грамадзкае вырашэньне праблем i разумеецца хутчэй як штодзённы, практычны лад жыцьця. Таму няма нiчога дзiўнага ў тым, што «грамадзянская культура», якой у англа-амэрыканскiм сьвеце прыпiсваецца збольшага заслуга высокай стабiльнасьцi палiтычнай сыстэмы, разглядаецца ў якасьцi асноўнай мадэлi заходняй палiтычнай культуры.

Аднак пад узьдзеяньнем «брытанскага крызысу» гэтая культура ўсё ж такi страцiла свой блiск. У сьвятле навейшых эмпiрычных дадзеных i iнтэрпрэтацыяў сёньня яе ацэньваюць значна больш дыфэрэнцыявана i крытычна (Kavanagh 1980; Rohe 1984). Навейшыя «Досьледы пяцёх краiн» (што ўключалi i Вялiкабрытанiю), прысьвечаныя палiтычным адносiнам, адзначаюць як найбольш важны вынiк тое, што ў заходнiх краiнах, дзе заўважаецца ўзрастаючая гатоўнасьць да неканвэнцыйных формаў палiтычнай актыўнасьцi, адбываюцца фундамэнтальныя палiтычна-культурныя зьмены, адрозьненьнi памiж якiмi ў параўнаных нацыях не зьяўляюцца прынцыповымi.

З другога боку, можна спаслацца на тое, што падкрэсьлена пэрсаналiсцкая палiтычная культура Вялiкабрытанii ўскладняе сацыяльна-эканамiчную мадэрнiзацыю i палiтычныя iнавацыi. «Запозьненыя» нацыi i дэмакратыi, кантынэнтальна-эўрапейскiя «дзяржаўныя» культуры зь iх арыентаваным пераважна на дзяржаву, «тэхнiчным» або «сыстэмным» разуменьнем палiтыкi становяць сабой, здаецца, значна больш рэпрэзэнтацыйны тып сучаснай палiтычнай культуры. Такая пазыцыя засноўваецца на прапанаваных Гантынгтанам (Huntington 1966) развагах наконт таго, чаму англасаксонскiя краiны патрапляюць задавальняцца параўнаўча традыцыйнай палiтычнай сыстэмай. Гэта адбылося таму, што перад пачаткам iндустрыялiзацыi ў гэтых краiнах ужо шырока праводзiлася мадэрнiзацыя сацыяльнай структуры, тым часам як кантынэнтальныя дзяржавы, асаблiва так званыя «запозьненыя» нацыi, такiя, як Нямеччына i Iталiя, на пачатку сваёй iндустрыялiзацыi знаходзiлiся пад непараўнальна большым цiскам праблем. Яны сутыкнулiся зь пiльнай патрэбай павышэньня здольнасьцi палiтычнай сыстэмы да кiраваньня, як у нутраным, так i ў вонкавым абсягу. Неадначасовасьць iндустрыялiзацыi i дэмакратызацыi можна выясьніць, такiм чынам, «ня толькi як беспасярэдні вынiк спачатнай адсталасьцi грамадзтва, але i як наступак тэндэнцыйна i тэхнiчна зразуметых культурных навацыяў. Характэрная такiм культурам арыентацыя на палiтыку (Policy-Orientierung), акцэнт, якi палягае тут на ўдзеле ў карыстаньнi aгульнадаступнымi дабротамi, пры пэўных умовах адкрывае магчымасьць часова вызвалiць ад актыўнай палiтычнай вытворчасьцi, так бы мовiць, «спажывецкi» бок палiтыкi. Гэта была магчымасьць, якой не валодалi грамадзтвы з палiтычнай культурай, арыентаванай на парадыгму штодзённага жыцьця, бо тут у прынцыпе не iснуе функцыянальнага эквiваленту патрабаваньню ўдзельнічаць у палiтыцы» (Rohe 1982, S. 591).

Такiм чынам, «тэхнiчныя» дзяржаўныя культуры сутыкалiся з праблемамi сацыяльнай iнтэграцыi, культурнай арыентацыі і iдэнтыфiкацыi, а перад «пэрсаналiсцкімі» не-дзяржаўнымі культурамі стаялі праблемы палiтычнай эфэктыўнасьці i кiраваньня, што паўставалi цалкам незалежна ад пытаньняў дэмакратыi i дасягнутай на той час ступенi сацыяльнай дэмакратызацыi. Аднак усё ж не выпадкова, што сучаснае дасьледаваньне нацыянальных палiтычных культур, зробленае з пазыцыі кампаратыўнай сацыялёгiі, пачалося ў ЗША i Вялiкабрытанii i арыентавалася ў сваiх мадэлях i нарматыўных перадумовах на ўзьнiклыя ў спэцыфiчных гiстарычных умовах палiтычныя культуры (Almond / Verba 1963; Pye / Verba 1965). З аднаго боку, аўтары гэтых раньнiх дасьледаваньняў разглядалi сябе ў якасьцi спадкаемцаў пэўнай палiтычна-iнтэлектуальнай традыцыi, якая была абумоўленая досьведам таго, што дэмакратыя змагла ў мiжваенны пэрыяд зацьвердзiцца ў ЗША i Вялiкабрытанii i была, аднак, зьнiшчаная ў Iталii i Нямеччыне пад нацiскам моцнага фашысцкага руху. З другога боку, падчас эры «халоднай вайны» — з памяркоўнай або падкрэсьлена антыкамунiстычнай пэрспэктывы — пытаньне пра прычыны палiтычнай стабiльнасьцi ператвараецца, асаблiва ў новапаўсталых краiнах Трэцяга сьвету, у першачарговую палiтычную i, як вынiк, у палiталягiчную праблему, узмоцненую звышмагутнасьцю ЗША. Аднак наўрад цi можна было агораць крызыс i працяглую палiтычную нестабiльнасьць у гэтых рэгiёнах пры дапамозе традыцыйнай канцэпцыi палiталёгii, арыентаваную на палiтычныя iнстытуты, прававыя сыстэмы i канстытуцыйны лад.

«Палiтычная культура» сёньня: рэцэпцыя i вызначэньне складанага паняцьця

На гэтым фоне варта зьвярнуцца да разгляду паняцьця «палiтычная культура», прапанаванага некалi Элмандам. «Палiтычная культура» першапачатна была ня больш як зборным паняцьцем для азначэньня палiтычных вартасных арыентацыяў, установак, iдэалёгiяў або палiтычнай сьвядомасьцi. Пры гэтым тое, што яно не супадае нi з паняцьцем агульнай культуры, нi з паняцьцем палiтычнай сыстэмы, расцэньвалася i расцэньваецца дагэтуль як яго найважнейшая аналiтычная перавага. «Палiтычная культура» iмкнецца затуліць галу памiж iндывiдам i палiтычнай сыстэмай. Гэтае паняцьце раскрывае адваротны бок улады пры разнастайных формах абагуленьня i працэсах сацыялiзацыi, што не ахапляюцца псыхалёгiяй асобы i не закранаюцца палiталягiчным макрааналiзам. «Палiтычная культура» iмкнецца ахапiць суб’ектыўную атмасфэру сыстэмы ўлады, яе абумоўленасьць пэўным гiстарычна зьменлiвым кантэкстам нацыянальных, рэгiянальных, клясавых, узроставых арыентацыяў.

Калi пры сацыялягiчна-эмпiрычным дасьледаваньні да гэтага часу і зьвярталіся да гэтага паняцьця, то найчасьцей гэта адбывалася на ўзор сталых ужо «клясычнымi», насуперак або дзякуючы ўсёй крытыцы, «Досьледаў грамадзянскай культуры» (Civic Culture-Studie, Almond / Verba 1963). Праўда, найважнейшыя параўнаўчыя аналізы досьледаў установак i ўдзелу ў палiтыцы апошнiх гадоў не ўключалi ў сябе гэтага паняцьця (параўн., напрыклад, Inglehart 1977; Verba / Nie / Kim 1978; Barnes / Kaase 1979). Яно эксплiцытна не прадстаўлена i ў «Handbook of Political Science» (8 Bde., 1975).

У «Досьледах грамадзянскай культуры» палiтычная культура вывучалася ў пэўнай ступенi з гледзiшча сыстэмнай пэрспэктывы. Такiм чынам, у гэтай працы ня быў закрануты сацыяльны базыс — асобныя iндывiды, iх патрэбы i iнтарэсы. У iх гаворка iдзе хутчэй аб функцыянальна неабходных для «выжываньня» палiтычнай сыстэмы ўстаноўках i спосабах паводзiн, а таксама i аб тых iнстытутах сацыялiзацыi i мэханiзмах трансьляцыi, празь якiя iндывiды навучаюцца «ўласным», г.зн. адэкватным палiтычнай сыстэме «грамадзянскiм ролям». Загэтым вырашальнае значэньне для стабiльнасьцi сыстэмы мае дакладнае разьмеркаваньне палiтычных арыентацыяў. Гэтыя арыентацыi адрозьнiваюцца памiж сабой, па-першае, паводле розных аб’ектных абсягаў (палiтычная сыстэма ўвогуле, яе вытворчасьць (output), прамежкавыя структуры (input) i ўласныя ролi ўдзельнiкаў палiтычнага працэсу), па-другое, паводле вiдаў самых арыентацыяў (веды, афэктыўныя сувязi, ацэнкi). Паводле ступенi iх iнтэнсiўнасьцi i складанасьцi вызначаюцца розныя тыпы палiтычнай сыстэмы. Фармаваньне тыпаў залежыць ад крытэру ўзрастаючай рацыянальнасьцi палiтычнай сьвядомасьцi i ўдзелу ў палiтыцы. Рамкi гэтага працэсу ўстанаўляюцца трыма «чыстымi» тыпамi культур: культура парафii, падданства i ўдзелу. Памiж iмi разьмяшчаююцца так званыя зьмешаныя тыпы, што спалучаюць у сабе элемэнты «чыстых». Найбольш важным са зьмешаных тыпаў аўтары лiчаць якраз «civic culture», што часта перакладаецца як «цывiльная культура», але, больш правiльна, «грамадзянская культура». Суадносiны навацыi i традыцыi тут павiнны выраўнацца, што ў пэўнай ступенi дазволiць зьмякчыць праблему «неадначаснасьцi» (Bloch 1962).

Палiтычная актыўнасьць, рацыянальнасьць i ангажаванасьць, з аднаго боку, i арыентацыя на няўдзел, пасіўнасьць i традыцыяналiзм, з другога, збалянсаваныя тут даволi тыповым чынам, чым вылучаюцца перадусiм англасаксонскiя дэмакратыi — у кажным разе, на думку аўтараў гэтых досьледаў.

Гэтай тыпалёгii i заснаваным на ёй двухмерным паняцьцi палiтычнай культуры можна закiнуць нястачу дыфэрэнцыяванасьцi i дакладнасьцi, што iстотна перашкаджае дасягненьню пажаданага прагрэсу ў назапашаньнi ведаў пры параўнаўчым дасьледаваньнi палiтычнай культуры. Далейшую канкрэтызацыю i дыфэрэнцыяцыю схемы аналiзу ня так даўно прапанаваў Каазэ (1983, S. 144 ff), пры гэтым у якасьцi прагматычнага кампрамiсу ён разглядае наступныя рэкамэндацыi:

а) арыентацыi (у сэнсе згоды, сымбалiчнай iдэнтыфiкацыi) адносна палiтычнай сыстэмы:

— палiтычная супольнасьць (нацыя),

— палiтычныя iнстытуты,

— палiтычныя элiты;

б) арыентацыi адносна структур «спажываньня»:

— палiтычныя веды i iнтарэсы,

— уключанасьць у структуры грамадзкай камунiкацыi,

— эмацыйная прывязанасьць / iдэалягiчная блiзiня да палiтычных арганiзацыяў,

— ацэнка магчымасьцяў уласнага ўплыву,

— структура сыстэмы палiтычных перакананьняў;

в) арыентацыi адносна структур «вытворчасьцi»:

— прыпiсваньне адказнасьцi за палiтычныя рашэньнi (заканадаўства, узнагароджваньне i г.д.) у разнастайных галiнах палiтыкi пэўным нацыянальным, наднацыянальным або лякальным, рэгiянальным фiгурам — веды аб працэсах прыняцьця i правядзеньня рашэньняў,

— ацэнка iнтэнсiўнасьцi гэтых працэсаў,

— вызначэньне якасьцi палiтычнай дзейнасьцi па цэнтральных палiтычных фiгурах (у парлямэнце, урадзе, адмiнiстрацыi, судовай сыстэме);

г) арыентацыi адносна ўласнай асобы:

— пачуцьцё ўласнай вартасьцi,

— давер у дачыненьнi да трэцiх асобаў («грамадзкi давер»),

— палiтычная кампэтэнцыя.

Думаецца, што разам са стаўленьнем да вартасных арыентацыяў i ўстановак, якiя характарызуюцца ў дасьледаваньнях палiтычнай культуры ў вузейшым сэнсе, можна вылучыць стаўленьне да формаў удзелу ў палiтыцы. Рацыянальныя стасункі iснуюць у такiх далёкіх палёх дзейнасьцi, як палiтычная камунiкацыя, галоснасьць, грамадзкая думка або палiтычная сымболiка (параўн.: Dittmer 1977 і 1981), а таксама, не ў апошнюю чаргу, сярод спэцыфiчных групаў носьбiтаў палiтычных субкультур. Ведама, усе датрымваюцца такiх стаўленьняў, якiя падаюцца сэнсоўнымi датуль, пакуль яны сыстэматычна могуць быць угрунтаваныя. Не прэтэндуючы на паўніню, наступная схема клясыфiкацыі прадметнага вымеру палiтычнай культуры можа разглядацца як дапаможная арыентацыя:

а) структуры палiтычнай сьвядомасьцi:

— страх, адчужанасьць / анамiя, перадузятасьць, фрустрацыя,

— мараль, рэлiгiйнасьць, (нон-)камфармiзм, ляяльнасьць,

— гiстарычная сьвядомасьць, разуменьне традыцыi, уяўленьне пра сябе / уяўленьне пра чужых,

— сындромы палiтычных установак: аўтарытарызм, этнацэнтрызм, антысэмiтызм, нацыяналiзм, мiлiтарызм, правы (левы) экстрэмiзм, антыкапiталiзм, антыкамунiзм, пацыфiзм ды iнш. (таксама: «аўтарытарны» альбо «дэмакратычны» тып асобы),

— палiтычныя iдэалёгii (у сэнсе сыстэмаў вартасьцяў, сьветапоглядаў): лiбэралiзм, кансэрватызм, сацыялiзм ды iнш.,

— актуальныя палiтычныя ўстаноўкi, веды, iнтарэсы, меркаваньнi, сувязi (параўн. вышэйзгаданую схему Каазэ);

б) формы палiтычнай дзейнасьцi:

— апатыя, пасіўнасьць,

— палiтычнае вучэньне, палiтычная сацыялiзацыя,

— канвэнцыйныя (легальныя i пазытыўна легiтымізаваныя) палiтычныя дзеяньнi (напрыклад, такiя акцыi пратэсту, як дэманстрацыi, байкоты, захопы памяшканьняў ды iнш.),

— узброены супрацiў, фiзычны гвалт, тэрарызм;

в) групы носьбiтаў:

— масы («рэпрэзэнтацыйны зрэз грамадзкай думкi»), элiты,

— вялiкiя групы з вызначанай сацыяльнай структурай (напрыклад, арыстакратыя, старая або новая сярэдняя кляса, рабочыя; каталiкi або пратэстанты; жанчыны ды iнш.),

— узроставыя групы (напрыклад, моладзь; «ваеннае пакаленьне» ды iнш.);

г) абсягi дзейнасьцi:

— побыт, жыцьцявы сьвет,

— сям’я, школа, царква, прадпрыемства, войска ды iншыя агенты сацыялiзацыi,

— партыi, грамадзянскiя iнiцыятывы, сацыяльныя рухi, мяншынi, маргiнальныя групы,

— грамадзкая думка/публічная сфэра, палiтычная камунiкацыя,

— палiтычная сымболiка,

— урад, парлямэнт, бюракратыя, правасудзьдзе.

У Нямеччыне інтарэс да вывучэньня палiтычнай культуры на пачатку меў моцныя iдэалягiчныя матывацыі. Нарматыўна-палiтычныя аспэкты разглядалiся ў якасьцi эмпiрычна-аналiтычных праблем, што натуральна для запозна здэмакратызаванага грамадзтва; аднак гэта прыводзiла да пэўных выдаткаў у эмпiрычных дасьледаваньнях. Першыя спробы ўвесьці ўва ўжытак паняцьце палiтычнай культуры былi зробленыя больш за 15 год таму. Яны выпалi на часы, што праходзiлi пад знакам зломаў i надрываў. З канцом эры Адэнаўэра i пераходнага этапу станаўленьня на палiтычнай арэне «Вялiкай каалiцыi»[16] паўстаюць палiтычныя лёзунгi «iмкненьня да большай дэмакратыi» i «лiбэральных сацыяльных рэформаў» — гэта часы, калi другое i трэцяе пакаленьнi палiтолягаў прыкладалi вялiкiя намаганьнi, каб далучыцца да мiжнародных навуковых кантактаў i адначасова адшукаць сваю ўласную iдэнтычнасьць. Аднак ня толькi палiталягiчнае дасьледаваньне канцэпцыі палiтычнай культуры не давала вынікаў. Таксама i само яе паняцьце сьпярша не фігуравала ў нашай штодзённай палiтычнай мове.

Толькi канец семдзясятых гадоў прынёс пэўныя зьмены. «Палiтычная культура» хутка робiцца папулярнай у якасьцi гутарковага выразу — i часта стаецца мiшэньню для крытыкi. Дэмакратызацыя грамадзтва, спадзяваньнi на якую не ў апошнюю чаргу несла зьмена пакаленьняў у канцы шэсьцьдзясятых гадоў, прыпынiлася, часамi пагражаючы нават абярнуцца ў сваю супрацьлегласьць. Прынамсi, «новыя левыя» разглядалi падкрэсьлена антыкамунiстычныя радыкальныя «забароны на прафэсiю», гiстэрычна афарбаваную барацьбу з тэрарызмам, складанасьцi ў асэнсаваньнi нацыянал-сацыялiстычнага мiнулага i ператварэньне новых сацыяльных рухаў пратэсту ў экстрэмiсцкiя i крымiнальныя ў якасьцi гiстарычна ўгрунтаванай нястачы крытычнай публічнасьці, лiбэральнасьці, дэмакратычнай культуры ў палiтыцы. Прыхiльнiкi iншых пазыцыяў, наадварот, папярэджвалi аб небясьпечнасьцi палiтычнай культуры. Яны малявалi вобраз «неўбясьпечанай рэспублiкi» i раскрывалi перадусiм тры месцы злому сыстэмы асноўных вартасьцяў: выцясьненьне лiбэральнай i прадстаўнiчай дэмакратыi плебiсцытарнымi i радыкальнымi iдэямi, пагроза свабодзе з боку нахілу да геданiзму, i, нарэшце, зрух мяжы памiж легітымным i нелегітымным гвалтам (Sontheimer 1979, S. 119 ff).

I ўсё ж навейшыя эмпiрычныя дасьледаваньнi сьведчаць пра тое, што стабiльнасьць палiтычнай культуры ў Нямеччыне раўнавартая з заходнiмi ўзорамi, калi ўвогуле не пераўзыходзiць iх (параўн. асаблiва: Conradt 1980). Супярэчлiвасьць iнтэрпрэтацыяў у першую чаргу робiць вiдавочным тое, што «палiтычная культура» — як i iншыя асноўныя паняцьцi нашай грамадзка-палiтычнай мовы — зьяўляецца дыскусiйным паняцьцем, нягледзячы на ўсе навуковыя вызначэньнi i ўдакладненьнi. Сёньня непрыстойна выглядае той, хто стане шкадаваць або аспрэчваць, што ў спрэчцы аб палiтычных паняцьцях таксама праяўляецца палiтыка. Няцяжка зразумець, чаму кар’ера паняцьця палiтычнай культуры пачалася толькi ў сярэдзiне семдзясятых гадоў разам з унутрыпалiтычнай актуалiзацыяй праблемы дэмакратыi, яе крытычным аналiзам i супярэчнымi ацэнкамi. Пры гэтым штодзённая папулярызацыя гэтага тэрмiну адбывалася без увагi на традыцыйнае, хаця i аслабленае напружаньне памiж «палiтыкай» i «культурай». Дэбаты, што ня так даўно вялiся палiтолягамi наконт «сэнсу i бессэнсоўнасьцi» паняцьця палiтычнай культуры, паказалi, што, па сутнасьцi, мы маем справу з двума спрэчнымi пытаньнямi: пытаньнем пра нарматыўныя падставы i пра аналiз складовых частак гэтага паняцьця.

Бясспрэчна тое, што грамадзкiя нормы i палiтычныя вартасныя арыентацыі таксама становяць сабой прадмет дасьледаваньняў палiтычнай культуры. Аднак, не такiм бясспрэчным падаецца тое, што нормы самога навукоўца граюць пэўную ролю ў працэсе дасьледаваньня i таму, адпаведна, заслугоўваюць увагi (параўн.: Gessenharter 1978). Наўрад цi можна ўсё ж аспрэчваць, што любы гiстарычны аналiз палiтычнай культуры сам адбываецца ў рамках такой, вызначанай i зададзенай, культуры. Калi ў ФРН выходным пунктам у апiсаньнях нямецкай палiтычнай культуры сталiся дэмакратычныя нормы i прынцыпы накшталт самакiраваньня або ўдзелу ў прыняцьцi рашэньняў, то i гэта не выпадкова i ня дзiўна, асаблiва зважаючы на балючы досьвед нашай ранейшай гiсторыi. Адначасова ў дачыненьнi да арыентаванага на пазытывiсцкiя навуковыя iдэалы апытаньня — найважнейшага iнструмэнту ў любым эмпiрычным дасьледаваньнi палiтычнай культуры — дапускаецца, каб яно было завязанае на дэмакратычным прынцыпе роўнасьцi, на зборным мэханiзьме «one man one vote», i, такiм чынам, на пэўных нарматыўных перадумовах. Калi ж нiводная культуралягiчная канцэпцыя ня можа быць пазбаўленая вартасных канатацыяў, то неабходна, як справядлiва канстатаваў Бэрман (у: PVS-Symposium 1982, S. 5), ня проста зьмешваць спрэчку аб адвольна ўзятых вартасных канатацыях са спрэчкай аб аналiтычнай прыдатнасьцi самога паняцьця, але найперш шукаць магчымасьцi i формы для «нарматыўнага дыялёгу» (Гесэнгартэр).

Што тычыцца пытаньня аб аналiтычнай складанасьцi паняцьця, то яно, па сутнасьцi, можа разглядацца ў двух аспэктах. З аднаго боку, iснуе папярэдне вызначанае вузейшае паняцьце, якое ўсходзiць да сваiх першапачатных пратаганiстаў, прывязвае палiтычную культуру толькi да (агрэгатных) палiтычных арыентацыяў iндывiдаў i цiкавiцца яе праявамi i рэалiзацыямi ў пэўным грамадзтве. Гэтаму супрацьстаiць больш шырокае паняцьце палiтычнай культуры, якое, бясспрэчна, валодае нязначнай выбіральнасьцю i, ведама, таксама занаходзiцца пад пагрозай стаць безаблiчным «catch-all»-тэрмiнам, што, зь iншага боку, абумовiла б яго большую блiзiню да сапраўднасьцi. Палiтычныя арыентацыi — гэта не лунаючыя ў бязважкасьцi фэномэны, яны знаходзяцца ў пэўным гiстарычна зьменлiвым кантэксьце, утвораным сацыяльнымi структурамi, iнстытуцыйнымi, сытуацыйнымi i сацыялiзацыйнымi ўмовамi; яны ўплываюць на палiтычныя адносiны, калi не эксклюзіўна, то ў сувязi зь iншымi ўперад названымi фактарамi. Хаця гэта i дазваляе адчуць аналiтычнае адрозьненьне памiж палiтычнай сьвядомасьцю i палiтычнай дзейнасьцю, аднак не выклiкае адмаўленьня ад такога вымеру палiтычнай культуры ўвогуле.

У сувязi з гэтым падаецца сэнсоўнай далейшая дыфэрэнцыяцыя палiтычных арыентацыяў i ў iншых, яшчэ не названых (вiды i аб’ектныя абсягi) аспэктах, а таксама вызначэньне адрозьненьняў памiж канкрэтнымi, актуальнымi i таксама часовымі ўстаноўкамi/меркаваньнямi, зьвязанымi з палiтычнымi падзеямi i дзеячамi, а таксама ўсеагульнымi, аснаватворнымi, больш працяглымi i абавязковымi палітычнымі вартаснымi сыстэмамi / iдэалёгiямi. Гэтае разважаньне кiруецца ня толькi даўно прынятым у выбарачных эмпiрычных дасьледаваньнях разрозьненьнем структурна-гiстарычных i кан'юнктурна-сытуацыйных фактараў (Pappi / Laumann 1974; Кааse 1977), але i разьвiвае тыя iдэi, што былi распрацаваныя пры крытычным разглядзе (асаблiва: Wacker 1979) даўнейшых, арыентаваных наўперад на псыхалёгiю асобы, дасьледаваньняў фашызму i аўтарытарызму (Fromm 1980; Adorno 1969). Нягледзячы на ўзьнiкаючыя ў працэсе дасьледаваньня цяжкасьцi i складанасьцi, што прыносiць з сабою «гнуткае», або «адкрытае» паняцьце палiтычнай культуры, iснуюць сур’ёзныя падставы для таго, каб спынiцца на iм. Яно дазваляе акрэсьлiць межы, у якiх поруч, але часта i iзалявана адзiн ад аднаго разьвiваюцца адмысловыя кiрункi дасьледаваньняў гiстарычнага мэнталiтэту, палiтычнай псыхалёгii, палiтычных дачыненьняў i сацыялiзацыi. Аднак найперш гэтае паняцьце аказваецца прыдатным для таго, каб сьвядомасьць успрыняла ўсю складанасьць i ўсёабсяжнасьць палiтычнай культуры. Такiм чынам, пад палiтычнай культурай у гэтых рамках варта разумець структуры палiтычнай сьвядомасьцi i ўзоры палiтычных адносiн, характэрных для пэўнага грамадзтва ў цэлым або для буйных сацыяльных групаў у пэўным часе або рэгiёне. З аднаго боку, яны спалучаныя з iндывiдуальнымi, зьвязанымi ў групы, арганiзацыi i г.д. жыцьцявымі гісторыямі i працэсамi сацыялiзацыi. Зь iншага боку, на iх уплываюць палiтычныя падзеi, канкрэтныя сытуацыi i жыцьцявыя ўмовы.

Палiтычная культура як структураванае ў сабе цэлае можа, у адпаведнасьцi з задачамі i iнтарэсамi дасьледаваньня, выступаць у выглядзе як залежнай, так i незалежнай пераменнай. Яна становiць незалежную пераменную, калi — як у прыкладзе з Элмандам i Вэрбам — iнтарэс дасьледнікаў найперш скiраваны на захаваньне палiтычнага ладу або на кантраляваныя палiтычныя пераўтварэньнi. Палiтычная культура ўспрымаецца як дадзенасьць i зьмяшчае ў сабе якасьцi i формы нечага накшталт «рэзэрвы стабiльнасьцi» для сыстэмы ўлады. Пры гэтым умовы ўзьнiкненьня i зьнікненьня, дынамiка, напружаньне памiж кантынуальнасьцю i зьменлiвасьцю палiтычнай культуры збольшага застаюцца ўбаку. Там, дзе палiтычная культура робiцца тэмаю дасьледаваньня, яна захоўвае статус залежнай пераменнай. У гэтым выпадку яна зьяўляецца ўжо не (частковым) вытлумачэньнем прычын развалу або стабiльнасьцi пэўных палiтычных сыстэмаў, але складае сам прадмет апiсаньня i аналiзу. У асяродку ўвагi пры гэтым знаходзіцца вывучэньне як фармальных, так i нефармальных працэсаў навучаньня палітыцы і палiтычнай сацыялiзацыi, а таксама структур сьвядомасьцi, утвораных iмi.

3. Унівэрсальныя тэмы канфлiктаў i іх структурныя прыкметы

Паняцьце палiтычнай культуры, як бы шырока яно не выкарыстоўвалася ў мiждысцыплiнарнай сфэры з iнтэграцыйнай мэтай, набывае аблiчча падставы палiталёгii толькi пры сваім дачыненьні да «палiтычнага» i праз свае канстытуцыйныя элемэнты: канфлiкты i ўзоры iх вырашэньня ў барацьбе за ўладу i «справядлiвы парадак». Дасьледаваньне палiтычнай культуры павiнна мець навiдавоку як гэтую пэрспэктыву, так i тое, што яго задача палягае ў прыраўнаньнi палiтычных сыстэмаў. Пры гэтым ужо даўно была даведзена мэтазгоднасьць вывучэньня мiкра- альбо субкультурных адрозьненьняў ня толькi ў межах пэўнага грамадзтва, але i ў кантэксьце прыраўнаньня культураў. Ня мае сэнсу абмяжоўваць дасьледаваньнi палiтычнай культуры дадзенымi нацыянальна рэпрэзэнтацыйных зрэзаў грамадзкай думкi. Гэта толькi б iмплiцытна падоўжыла жыцьцё архаiчнай фiкцыi — «нацыянальнага характару». Параўнаўчае дасьледаваньне палiтычнай культуры падрывае i пераступае нацыянальныя межы, стаўляючы пытаньне аб адрозных i супольных момантах у палiтычных (суб-) культурах розных дзяржаваў.

З гэтай пэрспэктывай зьвязаная гiпотэза аб тым, што ўнівэрсальныя структурныя прыкметы палiтычнай культуры i яе тэмы канфлiктаў, якiя стварылi падставы для гiстарычнага разьвiцьця, асаблiва ў буржуазным грамадзтве, i захавалi актуальнасьць у сваiх наступках, не залежаць наўпрост ад прасторава-клiматычных, дэмаграфiчных, сацыяльна-эканамiчных i сацыяльна-культурных адметнасьцяў. Праяўляючыся розным чынам, яны, аднак, паўсюль набылi большую або меншую значнасьць. Наступны абеглы агляд фундамэнтальных тэмаў канфлiктаў не прэтэндуе на завершанасьць, а яго пасьлядоўнасьць не зьяўляецца прынцыповаю.

Канфэсiялiзацыя палiтыкi

У агульным, але дакладным сэнсе рэлiгiя — гэта пераадоленьне чалавекам канцовага характару свайго жыцьця шляхам вытлумачэньня сябе самога і сьвету. Праявы рэлiгiйнасьцi выступаюць як культурна ўсёабсяжным, так i гiстарычна разнастайным выражэньнем «самасьцьвярджэньня сьвядомасьцi ў сьвеце ашаламляльных празераньняў i дазнаньняў» (Schmidtchen 1979, S. 20). Разам з iнстытуцыялiзацыяй рэлiгii адбываецца фармаваньне пэўнай канфэсiйнай культуры, г.зн. пэўнай сыстэмы канфэсiйнай сацыялiзацыi i камунiкацыi. Узаемадачыненьнi канфэсii i культуры, такiм чынам, не вычэрпваюцца праблемай палiтызацыi рэлiгiйных i канфэсійных пытаньняў — пошасьцю, што паўстае з канцом сярэднявечнага сьвету i разьбiцьцём хрысьцiянскага адзiнства.

Разуменьнем таго, што рэлiгiйная сацыялiзацыя ажыцьцяўляе ўзьдзеяньне на палітыку і грамадзтва, мы ў вялiкай ступенi абавязаныя дасьледаваньню Макса Вэбэра «Пратэстанцкая этыка» (1965). Вэбэр убачыў узаемасувязь памiж новай («рэфармаванай») рэлiгiйнай матывацыяй, новым ладам жыцьця i духоўна-псыхалягiчнымi запатрабаваньнямi людзей паўстаючай iндустрыяльнай эпохi. У цалкам заглыбленага ў рэальнасьць «пазбытага чараў сьвету» пратэстанта зьнiкае ўпэўненасьць у сваёй сьвятасьцi. Усё яшчэ вызначальнае — прынамсi, у эпоху Рэфармацыi — пытаньне пра вечную кунегу ён мусiў вырашаць абсалютна самастойна, выходзячы з крайняй завостранасьцi кальвiнiсцкага вучэньня аб «наканаваньнi». Тут выяўляецца «цьвярозы i пэсымiстычна афарбаваны iндывiдуалiзм» (Weber 1965, S. 12), якому не былi чужыя антыаўтарытарныя рысы.

Ён пакiнуў свой адбiтак у па-кальвiнiсцку настроеным англасаксонскiм сьвеце, аднак яго амаль немагчыма было адшукаць у буржуазнай культуры лютэранскага пратэстантызму. На месца «пакорнага грэшнiка» (Лютэр) у кальвiнiзьме прыходзiць «самасьвядомы сьвяты». Iндывiд мае толькi дзьве магчымасьцi калi не прадухiлiць, то хаця б паменшыць няпэўнасьць уласнага збавеньня — «быць судзінаю альбо прыладаю Бога». Першая адбiваецца ў «мiстычнай пачуцьцёвай культуры» зь яе пасіўнасьцю i сузiральнасьцю, якімі падкрэсьлiваецца зьвернутасьць да свайго нутранога сьвету, другая — у «аскетычным учынку». Вэбэр паказвае гэта вельмi наглядна:

«Бог кальвiнiзму патрабуе ад сваiх вернiкаў не асобных «добрых справаў», але ўзьнятай да сыстэмы чыннай сьвятасьцi. Няма i гаворкi пра каталiцкiя, чыста чалавечыя хiстаньнi памiж грахамi, каятамі, пакараньнямi, водпустамi, новымi грахамi або пра адкуплены часовымi карамi, пагашаны ласкаю царквы рахунак усяго жыцьця. Этычны досьвед чалавечага побыту пазбаўляецца неўпарадкаванасьцi ды бессыстэмнасьцi i ператвараецца ў пасьлядоўны мэтад усяго ладу жыцьця» (1965, S. 134).

Сярэднявечная аскеза ўцякала ад сьвету ў самотнасьць кляштару; пратэстанцкая аскеза зачыняла за сабою дзьверы кляштару i намагалася насыцiць сваёй мэтодыкай штодзённае сьвецкае жыцьцё» (Weber 1965, S. 165).

Гэта было вырашальнаю перадумоваю ўзьнікненьня буржуазна-капiталiстычнага сьвету. Такая ўнутрысьвецкая аскеза мела амбiвалентныя i немалаважныя наступкi ў далейшым. У бальшынi сваіх дасьледаваньняў па сацыялёгii культуры i рэлiгii Шмiтхен (1979) акрэсьлiваў пратэстанта як «тып сучаснага чалавека». Рацыяналiзацыя веры i зьнiкненьне iнстытуцыялiзаванай рэлiгiйнасьцi, з аднаго боку, вызвалiлi яго ад усёабсяжнага прымусу, аднак, з другога боку, адабралi ягоную абароненасьць i бясьпеку. Ён падобны да «вечнага вандроўнiка», шукальнiка праўды, вынаходлiвага i разам з тым непрадказальнага, да народжанага сёньняшняй эпохай «пачынальнiка тэндэнцыi» зь ягонай «эмпiрычна, без сумневу, моцнай цягай да структурызацыi». Усё гэта, тым ня менш, зьмяшчае ў сабе небясьпечны патэнцыял, нябачаны раней i разам з гэтым вельмi значны. «Страта трансцэндэнцыі», што прывяла пратэстантаў да «ўсьведамленьня татальнай iманэнтнасьцi сьвету», адначасова зрабiла iх падатнымi да праграмаў, на якiя яны маглi б — у гiстарычна абумоўленых умовах – праектаваць разнастайныя «сацыяльныя мроi аб дасканаласьцi i збавеньнi».

Аднак з усьведамленьнем iманэнтнасьцi сьвету дзеецца ня толькi дэвальвацыя тагабочнага сьвету, але і падвышэньне вартасьці грамадзтва. Цяпер палiтычная дзейнасьць у шырокім сэнсе стаецца адказнай перад грамадзтвам. У першапачатным i вузейшым сэнсе пры гэтым iдзе гаворка пра пытаньне легітымізацыі царкоўнага аўтарытэту. Яно становiцца паўсюднай сацыяльнай праблемай там, дзе з-за распаду царкоўных i грамадзкiх сыстэм вартасьцяў узьнiкаюць крызысы даверу, якiя разам зь iншымi (як у пытаньнi лiбэралiзацыi полавых адносінаў) акцыямi рэлiгiйнага пратэсту пачынаюць аказваць уцiск на палiтычны працэс. У шырокiм сэнсе, рэлiгiйныя, як i ўвогуле сацыяльныя рухi можна разглядаць у якасьцi праявы крызысу iнстытуцыяў i арыентацыяў. Паводле Шмiтхена, назiраныя ўжо больш за дзесяцiгодзьдзе (як найменш) у палiтычнай культуры Захаду «паўзучыя» крызысы законнасьцi выточна зьяўляюцца палiтычна-псыхалягiчнымi трансфармацыямi рэлiгiйнага прагненьня апраўданьня.

Бюракратызацыя палiтыкi

Гэта працэс гiстарычна зьвязаны з адносінамі памiж дзяржавай i грамадзтвам, на якi iстотна паўплываў спосаб пераходу ад фэадалiзму зь яго аграрным грамадзтвам да капiталiзму зь яго iндустрыяльным грамадзтвам. У XVI i XVII стагодзьдзях на эўрапейскiм кантынэнце, за невялiкiм выняткам (Швайцарыя, Нiдэрлянды), устанавiўся манархiчны абсалютызм. Iнакшы прыклад падае Англiя, дзе яшчэ напачатку iндустрыяльнай i дэмакратычнай эпохi стварэньне пастаяннага войска i сталай дзяржаўнай адмiнiстрацыi прывяло да ўзмацненьня здольнасьцi дзяржавы да мадэрнiзацыi («рэвалюцыя зьверху»). Гэта раней цi пазьней уплыло на бюракратызацыю палiтыкi, а разам з тым — на ўзьнiкненьне i замацаваньне ў культуры найперш тэхнiчна-рацыянальнага разуменьня палiтыкi. Дактрына дзяржавы XVIII стагодзьдзя, што абмяжоўвала функцыi бюракратыi нэўтральным выкананьнем парлямэнцкай праграмы, нi ў якiм разе не разбурала, але, хутчэй, умацоўвала гэтую тэндэнцыю. Актуальнае i па сёньняшнi дзень адрозьненьне «парлямэнцкай палiтыкi» i «апалiтычнай адмiнiстрацыi» зусiм не абясцэнiла бюракратычнага погляду на палiтыку. Якраз наадварот. Паводле пашыранай дзякуючы Максу Вэбэру iдэi рацыяналiзацыi, бюракратыя, на падставе строга фармалiзаванай «рацыянальнасьцi мэты i сродкаў» i дакумэнталiзаванага кiраваньня, ператвараецца ў найбольш рацыянальную форму выкананьня ўлады ўвогуле. Калi Англiю, вiдавочна, можна разглядаць як найважнейшы прыклад «запозьненай бюракратызацыі», наступкi якой у палiтычнай культуры гэтага «не-дзяржаўнага» грамадзтва вiдавочныя i па сёньня, то параўнаўча рана бюракратызаваная Прусiя-Нямеччына ўважаецца ў значнай ступенi за ўвасабленьне «запозьненай дэмакратыi». Побач i ў сувязi з выключным значэньнем армii i спалучанай зь ёй мiлiтарызацыi дзяржавы, адмiнiстрацыя ператвараецца ў «другое апiрышча прускай дзяржавы» (Грайфэнгаген). Абодва фактары аказалi вялiкае ўзьдзеяньне на палiтычную культуру Нямеччыны i адбiлiся на яе амбiвалентным характары. Гэта досыць выразна праяўляецца ў так званых «другасных цнотах» буржуазii, што i па сёньня складаюць вельмi прыкметныя элемэнты ў крытычным i разам карыкатурным вобразе Прусii i Нямеччыны.

Пры гэтым амбiвалентнасьць такiх «другасных цнотаў», як пакора, дбайнасьць, дысцыплiна, руплiвасьць, пунктуальнасьць, упарадкаванасьць, ашчаднасьць i г.д., трэба бачыць якраз у тым, што яны, маючы пэўны сэнс у войску i адмiнiстрацыi як падставы гiерархiчных i тэхнiчна-функцыянальных арганiзацыйных структураў, па-за межамi гэтых установаў робяцца апраўданымi толькi ў сувязi са сваiмi першапачатнымi мэтамi (параўн.: Greiffenhagen 1984; Münch 1984; Schlenke 1981).

Iдэалягiзацыя палiтыкi

З надыходам мадэрнай эпохі iдэалягiзацыя палiтыкi i грамадзтва, як паказвае гiсторыя i паходжаньне тэрмiну, ператвараецца ў праблему. Абвешчаныя буржуазным Асьветнiцтвам i Францускай рэвалюцыяй унiвэрсальныя iдэалы чалавечнасьцi i ўсеагульныя правы чалавека i грамадзянiна праклалi дарогу як iдэi самавызначэньня дзяржаўных нацыяў, так i iдэi права iндывiда на свабоду i ўдзел у дзяржаўным жыцьцi. Аднак разам з гэтым яны выклiкалi таксама контрарэвалюцыйны i кансэрватыўны рух супрацiву. Нараджэньне сучаснага нацыяналiзму, узьнiкненьне лiбэральных, дэмакратычных, сацыялiстычных i кансэрватыўных iдэяў i прынцыпаў сутыкнулася ў палiтычнай практыцы з такiмi сьветапогляднымi праграмамi i абстрактнымi iдэямi, як свабода, роўнасьць, братэрства, прагрэс i г.д. Акурат тут палягаюць крынiцы структурных зьменаў у разьвiцьцi палiтычных партыяў, якiя пачаткова былi толькі заснаванымі на адзінстве ідэалёгіі і сьветапогляду згуртаваньнямi аднадумцаў, хаця ў палітычных дыскусіях i заваявалі статус прадстаўнікоў усяго грамадзтва і супольных інтарэсаў. Як справядлiва зазначае Нойман у сваiх клясычных досьледах партыяў у Ваймарскай рэспублiцы: «Уступiць у партыю — значыць назаўсёды далучыцца да нейкай пэўнай групы i дыстанцыявацца ад нейкай iншай» (1977, S. 15). Пры гэтым гаворка iдзе ня толькi аб складаных дачыненьнях партыяў i грамадзян, але i аб аснаватворным i ўнiвэрсальным значэньнi iдэалёгii для палiтычных дыскусiяў i для фармаваньня палiтычнай культуры ў буржуазным грамадзтве ў цэлым. Разам з iдэалягiзацыяй палiтыкi паўстае той палiтычна арыентаваны «лева-правы» кантынуум, што акрэсьлiвае як расстаноўку сiлаў у парлямэнце, так i нашае, непазьбежна спрошчанае, успрыняцьце палiтыкi, асаблiва ў высокаарганiзаваных супольнасьцях. Дасьледаваньне эмпiрычных установак, мiж iншым, паказвае, што сымбалі палiтычных арыентацыяў выкарыстоўваюцца вялiкай часткай насельнiцтва заходнiх краiн для клясыфiкацыi i ацэнкi палiтычных рашэньняў, падзеяў i г.д. (Inglehart / Klingemann 1976). Аб палiтычных культурах мяркуюць выходзячы з таго, у якой ступенi яны дапускаюць, пераносяць і вытрымлiваюць зьвязаную з iнтарэсамi i абгрунтаваную iдэалягiчна палярызацыю палiтыкi.

Iдэалёгiя – гэта ня толькi найважнейшы гiстарычна-эмпiрычны аб’ект дасьледаваньня палiтычнай культуры, але i яе цэнтральнае аналiтычнае паняцьце. Яно заслугоўвае асаблiвай увагi i таму, што спараджала спрэчкi ад пачатку свайго ўзьнiкненьня (параўн.: Dierse 1982, S. 131 ff). Пад уплывам францускiх «iдэолягаў» i пад знакам новых навуковых iдэалаў — матэматычнай дакладнасьцi i эмпiрычнай даказальнасьцi — «iдэалёгiю» разумелі найперш як безацэначнае псыхалягiчнае вучэньне аб пачуцьцёвым успрыняцьцi. Але ўжо дзякуючы Напалеону, якi iмкнуўся супрацьстаяць нерэлiгiйным i лiбэральным iдэям «iдэолягаў» i прадухiлiць iх iнтэлектуальны ўплыў на сваю палiтыку, яе характар зьмяняецца. З навуковага паняцьце ператвараецца ў крытычна-палемiчнае. Гэткi стан захаваўся па сёньняшнi дзень. Адасобiўшыся ад рэчаў, якiя яно першапачаткова азначала, разгляданае намi паняцьце патроху ператваралася ў этыкетку, аднолькава прыдатную для шальмаваньня ўсiх нiбыта далёкiх ад рэальнасьцi тэорыяў i праграмаў. Паняцьце iдэалёгii так доўга захоўвала сваю нэгатыўную вартасную афарбоўку, што прыдавалася адно для таго, каб дыскрымiнаваць iдэi палiтычных працiўнiкаў.

Не зьмянiлi сытуацыi i Маркс з Энгельсам, хаця яны i надалi паняцьцю спэцыфiчны кiрунак i аналiтычнае значэньне. Яны называлi «iдэалягiчнаю» толькi такую сьвядомасьць, згодна зь якой iдэi падпарадкоўваюць сабе матэрыяльную сапраўднасьць i яе гiстарычнае разьвiцьцё, будучы незалежнымi ад iх. Такiм чынам, у Маркса i Энгельса iшла размова аб пэўнай тэорыi iдэалёгii, аб крытыцы пэўнага «спосабу разуменьня сьвядомасных фэномэнаў, але не аб самых гэтых фэномэнах» (Fetsche 1976, S. 68). Яны iмкнулiся вытлумачыць, як i чаму сьвядомасьць (Bewusstsein) ня можа быць нічым iншым, як сьвядомым бытам (bewusstes Sein), i таму «iдэалёгiя» (буржуазная) ёсьць «перакручанай сьвядомасьцю». Дыскусiя пра «няўвагу да зваротнага ўзьдзеяньня надбудовы на базыс» (Энгельс) прывяла да пашырэньня значэньня паняцьця. Для пазьнейшага разьвiцьця немарксiсцкай сацыялёгii «вырашальнае пераасэнсаваньне паняцьця iдэалёгii, iдэнтыфiкацыя «iдэалёгii i «надбудовы» адбывалася ў сувязi з дыскусіяй аб рэвiзiянiзьме дзевяцьдзясятых гадоў мінулага стагодзьдзя, што зрабiла магчымым нэўтральнае ў далейшым ужываньне «iдэалёгii» для азначэньня любых формаў тэорыi, сьвядомасьцi і г.д. I ўсё ж захоўваецца тая традыцыя, што ўспрымае паняцьце iдэалёгii хутчэй у зьмястоўна-вартасным сэнсе як адэкватнае або неадэкватнае часу мысьленьне або як затойваньне i апраўданьне сукрытых iнтарэсаў. Гэтая традыцыя па сёньняшнi дзень адлюстроўвае паўсядзённае разуменьне iдэалёгii.

У адрозьненьне ад гэтага, праводжаныя сацыяльнай псыхалёгіяй эмпiрычныя дасьледаваньнi паводзінаў і iдэалёгii выходзяць з раней фармальна вызначанага паняцьця iдэалёгii. Яно вызначае iдэалёгiю як сыстэму вартасьцяў або перакананьняў, для якой могуць быць дастасаваныя наступныя, адпаведным чынам абагульненыя, крытэры: «сыстэмны» характар або адзінства ці, інакш кажучы, узаемазалежнасьць i кагерэнтнасьць вартасных арыентацыяў; «радыюс дзеяньня» ў сэнсе ўсёабсяжнасьці i сьветапогляду; «строгая абавязковасьць» для паводзінаў iндывiда; «часавая стабiльнасьць» у адрозьненьне ад часовых установак i меркаваньняў; «групавы характар», як ён праяўляецца ў палiтычных партыях i сацыяльных рухах — «супольнасьцях, заснаваных на аднолькавых вартасьцях»; нарэшце, «рэальнае зьмесьцiва» iдэалёгii, што, як паказвае разгляд гiсторыi самога паняцьця, пастаянна складала праблему (Кlingemann 1983, S. 326 f).

Пры гэткай аналiтычнай пэрспэктыве ўвага надаецца найперш функцыi «iдэалягiчных сыстэмаў». Яна праглядаецца ў мабiлiзацыi i легiтымізацыi iндывiдуальнай цi калектыўнай палiтычнай дзейнасьцi. Пры гэтым, як вынiкае з названых крытэраў, «iдэолягам» трэба прыпiсаць ня толькi выразна арыентаваную на вартасьці сьвядомасьць i вялiкi аб’ём перапрацоўкi ды назапашаньня iнфармацыi, але таксама i здольнасьць спасьцiгаць узаемасувязі, рэдукаваць (i захоўваць) комплекснасьць i ўрэшце сутнасна ацэньваць палітыку (Lane 1962). Тым самым, аднак, мы ня толькi адмаўляемся ад крытычнага падыходу, але i вяртаемся да таго пазытывiсцкага разуменьня iдэалёгiі, аб якiм мы згадвалi на пачатку разгляду гэтага паняцьця.

Дэмакратызацыя палiтыкi

Калi разглядаць гiсторыю больш як сацыяльную, чымся нацыянальную гiсторыю, гэта дазволiць апiсаць разнастайныя заблытаныя i супярэчныя зьявы i працэсы буржуазнай ды рэвалюцыйнай эпохi — «эпохi эманцыпацыi» словамi Гайнэ — выходзячы найперш з базавых структурна-генэтычных паняцьцяў iндустрыялiзацыi i дэмакратызацыi. Калi iндустрыялiзацыя — гэта «ядро працэсу комплекснай мадэрнiзацыi» (Ландэс), пачаткам якога зьяўляецца iндустрыяльная рэвалюцыя ў Англii, то «дэмакратызацыя» дзякуючы Францускай рэвалюцыi робiцца знакам i вядучым паняцьцем для тых (не)адначасных сацыяльных, палiтычных i культурных ператварэньняў, працэс якiх, скалануўшы XIX i XX стагодзьдзi, працягваецца i па сёньняшнi дзень.

Спачатна, як ведама, слова «дэмакрат» было чыста зьневажальным антонiмам «арыстакрата». Яно знаходзiла ўжытак перадусiм у якасьцi лаянкi ў асяродзьдзі працiўнiкаў рэвалюцыi. Нават якабiнцы не iмкнулiся атаясамлiваць сябе з «дэмакратамi». Тым ня менш, наконадні рэвалюцыі 1848 году ў Нямеччыне паняцьце дэмакратыi было адаптаванае ўсiмi «прагрэсiўнымi» рухамi, што вяло да пашырэньня ягонага значэньня. Тым часам як лiбэральны канстытуцыялiзм высоўвае iдэi прадстаўнiцтва інтарэсаў, асноўных правоў, прававой дзяржаўнасьцi, падзелу ўладаў i абароны мяншыняў, радыкалы i сацыялiсты робяць нацiск на сацыяльнай роўнасьцi i самакiраваньнi (або суўдзеле ў кiраваньнi) як на перадумове эгалiтарнай дэмакратыi.

Эра рэстаўрацыi i контрарэвалюцыi, што пачалася з паражэньнем рэвалюцыi 1848 году, ня толькi падарвала веру ў лiбэральныя i дэмакратычныя iдэi, але i аслабiла дэмакратычны рух, здушыўшы або замарудзiўшы распачатыя працэсы дэмакратызацыi. Да таго моманту, калi лiбэральная буржуазiя ў Францыi i Прусii-Нямеччыне стала рэальнай грамадзкай сілай, яна цi адмаўлялася стаўляць пытаньне аб уладзе палiтычнай, цi была ня ў стане вырашыць яго на сваю карысьць.

Новая сiла, што, здавалася, была здольная паскорыць i завяршыць гэты працэс, паўстала ўзапар з рабочым рухам. Спантанны ўзрост насельнiцтва i выкліканая iндустрыяльнай рэвалюцыяй патрэба ў рабочай сiле стварылi зь безьзямельнай беднаты i найперш з кiраваных адукаванай лiбэральнай буржуазiяй працоўных-рамесьнiкаў новую клясу эўрапейскага грамадзтва: прамысловы пралетарыят. Лёзунг узьнятага пры гэтым «сацыяльнага пытаньня» стаецца цэнтральнай грамадзкай праблемай у дзяржавах, якiя раней або пазьней распачалi iндустрыялiзацыю i, павольна або iмклiва, рухалiся наперад. Паўсюднае фармаваньне рабочага руху зьвязала гэтае пытаньне, у спалучэньнi зь лiбэральнымi i дэмакратычнымi iдэямi, з патрабаваньнем сацыяльнай эманцыпацыi i палiтычнай раўнапраўнасьцi.

З прычыны таго, што прыватна-капіталістычныя сыстэмы мелі адно абмежаваную здольнасьць да разьвязаньня праблемаў, спалучаных з дэзынтэграцыйнымі тэндэнцыямі ў грамадзтве і сацыяльнымі канфліктамі, паўстала неабходнасьць умяшаньня дзяржавы, скіраванага на прадухіленьне крызысаў і зьмякчэньне канфліктаў. Такім чынам быў адкрыты шлях таму працэсу, вынікам якога стала мадэрная сацыяльная дзяржава зь ейным клопатам пра калектыўнае існаваньне і плянамерным разьмеркаваньнем сацыяльнага прадукту. Дзякуючы ўзьнікненьню прафсаюзаў, заснаваньню партыяў і аб’яднаньняў, паступальнаму пашырэньню выбарчага права і парлямэнтарызацыі дэмакратызацыя палітыкі, якая распачалася ўжо на мяжы XVIII і XIX стагодзьдзяў праз буржуазныя рухі, урэшце набыла шырэйшую базу, хоць і ні ў якім разе не непахісную, што драматычным чынам засьведчылі «крызыс лібэральнай сыстэмы і фашысцкія рухі» (Нольтэ) у першай палове XX стагодзьдзя.

Для дасьледаваньня палітычнай культуры і праблема дэмакратызацыі, зноў жа, разам з праблемай гістарычнага разьвіцьця, выклікае інтарэс з аналітычнага пункту гледжаньня, бо дасьледаваньню падлягаюць ня толькі гістарычныя працэсы дэмакратызацыі, іхныя скрыўленьні і запозьненыя наступствы, але таксама і ўнівэрсальныя, але спэцыфічныя ўстаноўкі паводзінаў і трывалыя якасьці «дэмакратычнай асобы». Адылі вельмі цяжка вызначыць гэты ідэальны тып такім чынам, каб унікнуць нарматыўна-аднабаковых абагульненьняў, каб дэфініцыя была дакладнай і тым ня менш эмпірычна зьмястоўнай. Гэтыя цяжкасьці праяўляюцца ўжо ў тым, што адпаведныя апэрацыяналізацыі[17] арыентуюцца, як правіла, на «аўтарытарную асобу», аднак «дэмакратычная асоба» ні ў якім разе не становіць ейнай пазытыўнай супрацьлегласьці. Фром (1980) і Адорна ды інш. (1950) ужо даўно паказалі больш ці менш значнае разыходжаньне паміж выяўнымі палітычнымі пазыцыямі і сукрытымі характэрнымі структурамі. Схільнасьць да аўтарытарных паводзінаў была выяўлена ня толькі сярод індывідаў, якія трымаюцца «правай» палітычнай пазыцыі і антыдэмакратычных паглядаў, але таксама і ў асобаў «левай» палітычнай арыентацыі (сяброў СПН і КПН).

Пад уплывам раньніх дасьледаваньняў з сацыяльнай псыхалёгіі антысэмітызму, аўтарытарызму і фашызму, Лясвэл у сваёй спробе дэфініцыі назваў чатыры прыкметы, якія павінны характарызаваць «дэмакратычную асобу»: (а) «адкрытае» эга; (б) плюралістычная сыстэма вартасьцяў; (в) давер да грамадзтва; (г) ураўнаважаная псыхічная структура (параўн. Berg-Schlosser 1981). Гэтыя элемэнты, аднак, пакуль застаюцца параўнальна агульнымі, прынамсі, іх нельга проста так выкарыстоўваць у эмпірычных дасьледаваньнях палітычных установак. Такія дасьледаваньні сутыкаюцца яшчэ і з праблемай таго, што апытаньні ў бальшыні выпадкаў не выходзяць за кагнітыўныя пазыцыі індывідаў. Аднак акурат для імаверных паводзінаў у экстрэмальных грамадзка-палітычных сытуацыях большае значэньне маюць, праўдападобна, глыбейшыя ўстаноўкі паводзінаў і мэнтальныя свомасьці характару. Ува ўсякім разе аказалася, што абстрактныя дэмакратычныя вартасьці здабываюць шырокае прызнаньне, але ў канкрэтнай сытуацыі хутка яго губляюць. Ведама, пазытыўнай ацэнкі заслугоўвае тое, што прыхільнасьць да дэмакратычных вартасьцяў павялічваецца разам з падвышэньнем фармальнай адукаванасьці, і ў маладзейшых узроставых групах яна больш выяўная, чымся ў старэйшых. Зь іншага боку, пра «дэмакратычную асобу» ў параўнаньні з моцна «аўтарытарнай» мы ведаем значна менш. Магчыма, гэта мае перадусім мэтадалягічныя прычыны, але, бадай, гэта паказвае таксама і на праблемы грамадзкай рэчаіснасьці і на маштаб ейнай дэмакратызацыі, як матэрыяльнай, так і сьвядомаснай.

Фашызацыя палiтыкi

Фашысцкiя рухi i рэжымы мiжваеннага часу наўрад цi можна вытлумачыць нейкай адной прычынай, але ў самым агульным сэнсе яны вынiкаюць з крызысу лiбэральнае сыстэмы i яе сацыяльна-клясавых адносінаў.

З узьнiкненьнем рабочага руху завастрыўся антаганiзм памiж iнтарэсамi капiталiстаў i рабочых. Участых на яго накладалася старая, даiндустрыяльная супярэчнасьць памiж кансэрватыўна-аграрнымi элiтамi i буржуазна-лiбэральнымi сiламi, прыхаваная іх сацыякультурным партнэрствам i палiтычным саюзам. Абодва гэтыя нявырашаныя клясавыя канфлiкты XIX стагодзьдзя сталiся цяжкай спадчынай для першай паловы XX стагодзьдзя, пагатоў, што непераадолены антаганiзм памiж iмпэрыялiстычнымi дзяржаўнымі сыстэмамі ўцягнуў Эўропу ў першую сусьветную вайну. Зь яе ўзьнiк ня толькi новы, але гэтым разам яшчэ i нецярпімы нацыяналiзм. Як рэакцыя на расiйскую кастрычнiцкую рэвалюцыю і радыкальныя лёзунгі сацыялiстаў i сацыял-дэмакратаў, шмат дзе, асабліва ў сярэднiх слаёх, пашырыўся ваяўнiчы антысацыялiзм i антыкамунiзм. Гэтыя клясы адчувалi пагрозу свайму iснаваньню адначасна з боку сучаснага індустрыяльнага капiталiзму, ягоных магутных арганiзацыяў, іх імкліва ўзрастаючай канцэнтрацыі і рацыяналізацыі. Матэрыяльныя i сацыяльна-псыхалягiчныя наступствы зацяжных грамадзка-эканамiчных крызысаў прыводзiлi таксама да агрэсiўна-антыкапiталiстычнай рэакцыi i выклікалі «панiку ў сярэдняй клясе» (Т.Гайгер), якая мела цяжкiя палiтычныя вынiкi.

Хаця фашызм i ўзьнік на глебе буржуазна-капiталiстычнай, лiбэральна-дэмакратычнай дзяржавы, уласнымi сiламi ў гэтых рамачных умовах ён ня змог бы заваяваць палiтычнай улады нiдзе ў Эўропе. Фашысцкiя рухi, што спачатна абапіраліся на мабiлiзаваныя i радыкалiзаваныя сындромам страху i пратэсту сялянскiя i дробнабуржуазныя масы, дасяглі посьпеху адно тады, калi здабылі больш цi менш адкрытую падтрымку нацыяналiстычных, кансэрватыўных, вайсковых i клерыкальных колаў. Ведама, гэтаму посьпеху iстотна паспрыяла палітычная аслабленасьць і паралюш рабочага руху, які доўгi час быў расколаты i ня здольны нi да нацыянальных, нi да iнтэрнацыянальных акцыяў салiдарнасьцi. Адно цяпер у розных частках Эўропы былi створаныя перадумовы для фашызацыi палiтыкi.

Гэты працэс у рамках гістарычнага і сыстэматычнага аналізу палітычных культураў выклікае інтарэс, зноў жа, ня толькі як праблема, зьвязаная з гістарычным разьвіцьцём ды спэцыфікай эпохі. Апроч гэтага, размова пра фашызацыю палітыкі паказвае на сукрытую небясьпеку падатлівых да фашызму, права-экстрэмісцкіх і аўтарытарных схільнасьцяў і мэнтальных структураў шырокіх, праўда, са зьменлівай сацыяльнай структурай, слаёў насельніцтва. На падставе рэакцыйнай, расісцкай ці элітарнай карціны чалавека, пачуцьця пагрозы калектыўнай і індывідуальнай ідэнтычнасьці, таксама перабольшанай пашаны да сям’і, народу і бацькаўшчыны галоўныя складнікі фашысцкай ці права-экстрэмісцкай арыентацыі складаюць перадусім антыплюралізм, аўтарытарызм, крытыка цывілізацыі, нацыяналізм і варожасьць да замежнікаў. Найбольш уплывовую да сёньня спробу выявіць «патэнцыйна антыдэмакратычны характар» пры дапамозе стандартызаванай шкалы (шкала фашызму) становіць сабой клясычнае дасьледаваньне Адорна і інш. (1950). Яго крытыкавалі з мэтадалягічнага гледзішча, а таксама знаходзілі хібы ў тэарэтычных перадумовах гэтага дасьледчага падыходу. Крытыкавалі перадусім тое, што адно псыхааналітычнай паводле сваёй сутнасьці тэорыі асобы, скіраванай на сацыялізацыю ў рамках сям’і ды аўтарытарную дэфармацыю структуры асобы ў раньнім маленстве, не стае для тлумачэньня сацыяльна рэлевантнай, сытуацыйна абумоўленай і залежнай ад кантэксту дзейнасьці (Roghmann 1966). Тое, што падчас аналізу ўмоваў «гатовасьці да прыняцьця фашызму» неабходна адрозьніваць і вылучаць сыстэматычныя сувязі паміж здабытым шляхам сацыялізацыі «стаўленьнем да мінуўшчыны» (сацыяльны і індывідуальны характар), сытуацыйным «стаўленьнем да сучаснасьці» (прыналежнасьць да групы; сацыяэканамічнае становішча) і сытуацыйна тлумачальным «стаўленьнем да будучыні» (спадзяваньні, магчымасьці выбару дзеяньня), падкрэсьліваў упаасобку Алі Вакер (1979, S.105 ff). З падобнай інтэнцыяй Гесэнгартэр (1983, S. 39 ff) выступаў за тое, каб зрабіць прадметам эмпірычна-параўнальнага дасьледаваньня аўтарытарызму розныя ўзроўні аналізу (мікраструктуру індывідуальнай сыстэмы асобы, палітычную сыстэму і грамадзкую макраструктуру) і ўзаемазалежнасьці паміж імі.

Гэтыя ўнівэрсальныя тэмы канфліктаў палітычнай культуры і яе структурныя прыкметы збольшага не належаць да дэмаскапічна ўлоўных фактараў, пры дапамозе якіх фармуецца грамадзкая думка. Паўстаўшы з кантэксту гісторыі і досьведу заходне-хрысьціянскага сьвету, яны сталі канстытуцыйнымі для індывідуальнага разуменьня палітыкі, грамадзтва, права, дзяржавы і ўласна асобы. З прычыны таго, што гэтым структурам успрыняцьця, ацэнкі і матывацыі палітыкі ўласьцівая большая ці меншая ступень унівэрсальнасьці, яны становяць сабой своеасаблівы найніжэйшы ўзровень у палітычнай культуры сфармаваных пад уплывам яе разьвіцьця народаў. Зрэшты, вызначальны ўплыў на фармаваньне канкрэтнага аблічча пэўнай нацыянальнай палітычнай культуры (культураў) робяць ня толькі прасторава-кліматычныя, дэмаграфічныя і сацыяэканамічныя варункі. Немалое значэньне мае яшчэ і тая акалічнасьць, калі і якім чынам узьнікалі і апрацоўваліся ў палітычным працэсе гэтыя тэмы канфліктаў. Зьмешчаны ніжэй нарыс разьвіцьця палітычнай культуры ў Нямеччыне можа патлумачыць гэта і ўвадначас зрабіць панятак больш навочным.

4. Палітычная культура ў Нямеччыне

Індустрыялізацыя без дэмакратызацыі: палітычная культура кайзэраўскай імпэрыі

Нямеччына на сваім шляху да мадэрнасьці менш як за сто гадоў спарадзіла чатыры такія супрацьлежныя сыстэмы ўлады, як імпэрыю кайзэра Вільгельма, Ваймарскую рэспубліку, нацыянал-сацыялістычны рэжым і Фэдэратыўную Рэспубліку. Для разуменьня сёньняшняй нямецкай палітычнай культуры гэтая акалічнасьць мае значэньне прынамсі зь дзьвюх прычынаў: Фэдэратыўная Рэспубліка не магла ці не схацела ідэнтыфікаваць сябе зь ніводнай з палітычных сыстэмаў, якія ёй папярэднічалі, тым больш што кажная зь іх паўставала зь перакрышу іншай. У той жа час галоўная рыса сыстэмы, аўтарытарна-антыдэмакратычная, пры ўсіх палітычных забурэньнях ды пераменах аказвалася дамінуючай, і яна працягвае ўплываць на палітычную культуру Фэдэратыўнай Рэспублікі; дэмакратычныя ініцыятывы, ад сялянскіх войнаў праз райнскіх якабінцаў, дарэвалюцыйны пэрыяд і рэвалюцыю 1848 году да лістападаўскай рэвалюцыі 1918—19 і рухаў супраціву ў Трэцім Райху ня здолелі запачаткаваць традыцыі.

Падчас узьнікненьня кайзэраўскай імпэрыі індустрыялізацыя йшла поўным ходам, і пры канцы гэтай эпохі Нямеччына зьдзейсьніла пераход ад аграрнай да індустрыйнай дзяржавы, але не перайшла да буржуазнай дэмакратыі. Насуперак гэтаму, у пруска-нямецкім грамадзтве зацьвердзіліся і панавалі да XX стагодзьдзя ўлучна даіндустрыйныя эліты і дадэмакратычныя вартасьці. Праўда, шпаркая індустрыялізацыя разбурыла за колькі дзесяцігодзьдзяў лад жыцьця і структуры сьвядомасьці, якія трывалі на працягу стагодзьдзяў. Аднак пачуцьцё разгубленасьці і неабароненасьці знайшло выйсьце перадусім у антыдэмакратычных рэакцыях, у мілітарызьме, нацыяналізьме, сацыялімпэрыялізьме[18], антысацыялізьме і антысэмітызьме, калі называць толькі найважнейшыя ідэалягічныя плыні таго часу.

Буржуазія была значна аслабленая палітычна ўжо ў 1848—1849 гадох, калі правалілася спроба дабіцца адначасова грамадзянскіх свабод і нацыянальнага адзінства, а ў прускім канстытуцыйным канфлікце 1862—1866 гадоў яна зазнала яшчэ адну цяжкую паразу. У віхуры захапленьня пераможнымі Бісмаркавымі войнамі з мэтай заснаваньня адзінай дзяржавы нацыянальна-лібэральнай буржуазіі падалося, што зьдзяйсьняюцца яе нацыянальна-палітычныя спадзяваньні. Кампраміс з манархіяй, хаўрус зь Бісмаркам яна разумела не як капітуляцыю, а як новы падмурак для сьцьвярджэньня сваіх інтарэсаў.

Але тое, што імпэрыя ўжо неўзабаве па гэткім бліскучым звонку заснаваньні зазнала доўгія эканамічныя крызысы, якія запачаткавалі эканамічную палітыку пратэкцыянізму, выклікала недавер да лібэралізму і ягоных уяўленьняў пра эканамічны лад і ўмагчыміла ўхваленьне нацыянал-лібэраламі закону супраць сацыялістаў, надзвычайнага закону. Гэта было падвойнай капітуляцыяй лібэралізму: перад уладай Бісмарка і перад прынцыпамі лібэральнай прававой дзяржавы. Тут замацаваўся той антыдэмакратычны сындром, які ўмагчыміў трывалы хаўрус паміж значнай часткай заможнай і адукаванай буржуазіі і даіндустрыйнымі элітамі.

У асноўным гэты сындром антыдэмакратычных установак можна схарактарызаваць пры дапамозе наступных азначэньняў:

1. Нацыяналізм. Ужо на пачатку існаваньня кайзэраўскай імпэрыі ён ператварыўся зь першапачатна «левай» у «правую», нецярпімую ідэалёгію, уласьцівую нацыянальна-лібэральнай буржуазіі. Разам з «фэадалізацыяй капіталістычнага грамадзтва ў Нямеччыне» (Кер) нацыяналізм стаўся інструмэнтам у руках элітаў для апраўданьня агрэсіі супраць вонкавых і нутраных «варагоў». Прайшоўшы праз сацыял-імпэрыялізм вільгельмаўскай эры, нацыяналізм, сацыяльнай базай якога выступае перадусім сярэдняя кляса, па першай сусьветнай вайне і Вэрсалю зазнае ўрэшце скрайнюю радыкалізацыю. На працягу гэтага часу ён убірае ў сябе антысэміцкія, культур-пэсымістычныя[19] і пангерманісцкія плыні і робіцца ядром «Нацыянальнай апазыцыі»[20], якая мае за мэту ўсталяваньне аўтарытарнай фюрэрскай дзяржавы шляхам правай рэвалюцыі.

2. Арыентацыя на «моцную» дзяржаву, вера ўва ўсемагутнасьць і нэўтральнасьць палітыкаў, якія кіруюць дзяржавай. Перадумовы для такога ўстановішча былі закладзеныя яшчэ лютэранскім разуменьнем веры і прафэсіі, а пратэстанцкая царква толькі ўзмацніла яго. Прыстасаванства і канфармізм былі пануючым узорам паглядаў і паводзінаў. У гэтым грамадзтве буржуазных падданьнікаў палітычны нонканфармізм, грамадзянская сьмеласьць, крытыка, пярэчаньне і канфлікт, калі яны ўвогуле і мелі месца, ніколі не ўважаліся за нешта натуральнае. Сутыкненьні і супярэчнасьці — абавязковыя і непазьбежныя ў індустрыйным грамадзтве на шляху мадэрнізацыі — альбо ігнараваліся і згладжваліся, альбо палітычных праціўнікаў і нязручныя мяншыні ганьбілі і выкрывалі як варагоў дзяржавы. Гэта давялося зазнаць палякам, каталіком падчас «культурнай барацьбы»[21], сацыял-дэмакратам і не ў апошнюю чаргу жыдом.

3. Пратэкцыянісцкая вычакальная пазыцыя. Сярэднія слаі грамадзтва бачылі ў разьвіцьці ў кірунку «арганізаванага капіталізму» такую ж самую пагрозу для сябе, як і ўва ўладзе картэлю буйных земляўласьнікаў і фабрыкантаў. Яны ўважалі, што ў якасьці «прадстаўнікоў і кіраўнікоў нармальнай маралі грамадзтва» (Лепсіюс) яны ў асаблівай ступені маюць права на дзяржаўную абарону і сацыяльна-пратэкцыянісцкія захады, і тым самым былі зацікаўленыя перадусім у палітычнай магутнасьці і разьмеркаваньні дабротаў.

4. Традыцыйны прускі мілітарызм. У выніку «гераічных» падзеяў войнаў у імя заснаваньня адзінай дзяржавы і без таго высокі грамадзкі прэстыж войска, ягоныя вартасьці ды жыцьцявыя формы зноў падняліся ў цане, упаасобку дзякуючы інстытуту афіцэраў запасу, які абяцаў буржуазным слаям сацыяльны ўздым і грамадзкі прэстыж. Дысцыпліна, камандаваньне і паслухмянасьць, гонар і адвага, парадак і гіерархія сталі пануючымі грамадзкімі нормамі, спаміж якіх наўрад ці маглі разьвіцца буржуазнае свабодалюбства, патрабаваньне сацыяльнай роўнасьці, гатовасьць да крытыкі і скепсыс узглядам аўтарытэтаў, здольнасьць ісьці на канфлікт і гатовасьць да кампрамісаў.

5. Антыасьветніцкія, антызаходнія, антымадэрнісцкія ўстаноўкі. Яны былі выразам глыбокай разгубленасьці ў галовах, экзыстэнцыйнага страху, пашыранага перадусім у сярэдніх і дробнабуржуазных слаях, і няпэўнай ідэнтычнасьці. У зьвязку зь вялікім крызысам буржуазнага капіталізму на пачатку трыццатых гадоў яны праявіліся напоўніцу. Сюды належыць часта апісванае заглыбленьне ў нутраны сьвет, у асабіста-непалітычную сфэру, «канстытуцыйная непрадвызначанасьць дачыненьняў надзейна абароненага нутранога і абумоўленага холадам ды абыякавасьцю вонкавага пачатку» (O.Нэгт). Аднак сюды ж належыць і так пранікліва раскрыты Эрнстам Блёхам (1962) фэномэн «неадначасовасьці».

6. У беспасярэдняй сувязі з гэтым стаіць крызысная ідэалёгія антысэмітызму, пра якую з прычыны ейнага асаблівага характару і беспрэцэдэнтных наступстваў абавязкова трэба сказаць колькі словаў. З шматстагодняй хрысьціянска-рэлігійнай варожасьці да жыдоў і ў зьвязку зь неразьвязанай дылемай, якая палягала ў прававой эманцыпацыі жыдоў і адначасна ў патрабаваньні іх самавырачэньня праз асыміляцыю, у апошняй траціне XIX стагодзьдзя ўзьнікла нацыяналістычная ідэалёгія. Крызыс буржуазнага лібэралізму, выкліканыя індустрыялізацыяй сацыяльныя зьмены ды разгубленасьць у галовах і, не ў апошнюю чаргу, псэўданатуразнаўчыя, сацыяльна-дарвінісцкія і расісцкія «вучэньні» спадарожнічалі і спрыялі гэтаму працэсу. Пасьля паразы ў першай сусьветнай вайне і перакрышу манархіі сярэдняя кляса і дробная буржуазія бачылі для сябе дзьве роўныя пагрозы — з боку буйнога капіталу і пралетарыяту. Антысэмітызм у гэты час выконваў ролю тэорыі пра казла адкупленьня, якая звальвала злыбеды часу на лібэралізм і капіталізм, сацыялізм і камунізм.

7. Антысацыялізм і антыкамунізм. Гэтая ня менш ваяўнічая ідэалёгія была скіраваная супраць рабочага руху, расколатага раней на розныя палітычныя кірункі, а падчас першай сусьветнай вайны разьяднанага і тым самым аслабленага арганізацыйна. Сацыял-дэмакраты ў кайзэраўскай імпэрыі нават пасьля скасаваньня закону супраць сацыялістаў уважаліся за «бязродных касмапалітаў» — за выняткам першай сусьветнай вайны, калі яны сьпярша былі патрэбныя бацькаўшчыне для ваенных дзеяньняў, а пры канцы яе існаваньня — каб дзякуючы «легендзе пра ўдар нажом у сьпіну»[22] зваліць на іх палітычную адказнасьць за ваенную паразу.

Гэтыя арыентацыі перадаваліся і кантраляваліся грамадзтвам празь сетку сацыялізацыйных інстытуцыяў, якія шчыльна ўзаемадзейнічалі ў адным і тым жа кірунку: сям’я, царква, народная школа, гімназія, унівэрсытэт, студэнцкія карпарацыі, вайсковая служба і прадпрыемства. У гэтым была закарэнена тая мэнтальнасьць «агрэсіўнай пакорлівасьці» (A.Miчэрліх), якая пазьней атрымала такі фатальны працяг. Гэтая палітычная культура знаходзіла сваё апірышча ў «альянсе трона й аўтарá», то бок у падтрымванай дзяржавай пратэстанцкай царкве, а таксама ў хаўрусе арыстакратычных і буржуазных элітаў, у «альянсе рыцарскай сядзібы і доменнай печы».

Гэтаму хаўрусу супрацьстаялі работнікі. Уздым сацыял-дэмакратыі, які ганьбілі і якога яшчэ задоўга да рэвалюцыі 1848 году баяліся як «чырвонага прывіда», дзякуючы закону супраць сацыялістаў быў хутчэй паскораны, чымся спынены. Ён увесь час будзіў у арыстакратыі і буржуазіі страх перад рэвалюцыяй. Зь іхнага гледзішча сацыял-дэмакраты заставаліся «ворагамі дзяржавы». Будучы ў першую чаргу аб’ектам рэпрэсіўных захадаў, яны, аднак, выкарысталі ў сваіх мэтах распачатую дзяржавай сацыяльную палітыку і ўзрост дабрабыту, пакуль яшчэ вельмі сьціплага; разам з тым пакупніцкая здольнасьць і ўзровень жыцьця нямецкіх работнікаў у кайзэраўскай Нямеччыне падвысіліся.

Рабочы рух палітычна і культурна быў менш ці больш чужы гэтаму грамадзтву і, тым ня менш, зросься зь ім. Г.Рот выкарыстаў для гэтага фэномэну трапны выраз «нэгатыўная інтэграцыя». Гэтая сытуацыя адлюстравалася ў своеасаблівай амбівалентнасьці паводзінаў рабочага руху, у якога рэвалюцыйныя спадзяваньні, скіраваныя на пераварот ці зьнішчэньне наяўнага парадку, спалучаліся з радыкалізмам на словах і палітычнай вычакальнай пазыцыяй. Кіраўнікі рабочага руху, якія нярэдка паходзілі з буржуазіі, уважалі сябе за «спадкаемцаў» буржуазнай дэмакратыі, што нагадваюць сталай цяпер рэакцыйнай буржуазіі пра ейныя былыя ідэалы асьветніцтва, гуманізму і лібэралізму. Нягледзячы на пэрманэнтнае выпаданьне з буржуазнага грамадзтва ці якраз дзякуючы яму прадстаўнікі рабочага руху прагнулі прызнаньня з боку грамадзтва: яны аніяк не хацелі «атрымаць таўро прыналежнасьці да «ніжэйшай» клясы без выхаваньня і адукацыі; таму яны сутаргава і часьцей несьвядома спрабавалі адхрысьціцца, прынамсі, ад найбольш відавочных прыкметаў клясавых адрозьненьняў, г.зн. па магчымасьці паводзілі сябе гэтак жа сама, як і іншыя… усё тыя ж маёмныя клясы, зь якімі вялася эканамічная і палітычная барацьба, у культурным стасунку прызнаваліся носьбітамі такога ладу жыцьця, які варта было пераймаць» (De Man 1926, S. 36).

У выніку таго, што сапраўднага канфлікту з культурай буржуазнага грамадзтва не адбывалася і што рабочы рух у вялікай ступені быў вымкнуты з гэтага грамадзтва, «канкурэнтная барацьба за буржуазныя «культурныя вартасьці» (Эміг) не дала вынікаў таксама (ці нават у першую чаргу) для дэмакратызацыі ўсяго грамадзтва. З узаемазалежнасьці рабочай партыі і рабочага культурнага руху паўстала палітычна-сацыяльная супольнасьць перакананьняў і ладу жыцьця, скіраваная перадусім усярэдзіну і заснаваная на адзінстве і салідарнасьці. Пры гэтым нутраны бок гэтага сацыяльнага асяродзьдзя, самазадаволеная абмежаванасьць арганізацыі рабочага руху, быў у аднолькавай ступені як умовай ягонай высокай і доўгатрывалай стабільнасьці, так і выразам ягонай грамадзкай ізаляцыі. Вонкавы ж бок гэтага асяродзьдзя, легальна-рэфармісцкая практыка сацыял-дэмакратычных прадстаўнічых органаў і абумоўлены ёю палітычны каляпс пазьнейшых гадоў, сьведчыць пра рост палітычна-культурнага ўплыву сыстэмы на рабочых: гэта быў дэмакратычна-сацыялістычны, у яго традыцыйным разуменьні, рух пратэсту; але напярэдадні першай сусьветнай вайны ягоная рэвалюцыйная сьвядомасьць была падарваная нацыяналізмам сацыялізацыяй у «вернападданьніцкім» духу, а ягоная субкультурная клясавая сьвядомасьць — верай у абарончую народную вайну.

Памiж Ваймарам i Бонам: ад радыкалiзацыi антыдэмакратычных настрояў да інавацыйных трансфармацыяў без дэмакратычнай традыцыi

Калі разьвіцьцё кайзэраўскай імпэрыі можна выразіць у фармулёўцы: індустрыялізацыя без дэмакратызацыі, дык Ваймарская рэспубліка месьціцца паміж палюсамі рэвалюцыі і контрарэвалюцыі. Кляўс Мэгерле і Пэтэр Штайнбах (1982, S. 12) апошнія па часе зьвярнулі ўвагу на тое, што «[Ваймарскую] рэспубліку ні ў якім выпадку нельга ацэньваць як загадзя вырачаную на перакрыш, з прычыны таго, што гэты экспэрымэнт ня быў прыняты масамі». Ува ўсякім разе, на карысьць гэтага сьведчыць той факт, што на выбарах у Ваймарскі нацыянальны сход у студзені 1919 г. партыі так званай Ваймарскай кааліцыі, СПН, НДП і Цэнтар, што выступалі за парлямэнцка-дэмакратычны канстытуцыйны лад, атрымалі 75% галасоў грамадзянаў, якія прыйшлі на выбары, што ўсё ж адпавядала прыкладна двум трацінам 36 мільёнаў выбарцаў. Але тады толькі завастараецца пытаньне аб тым, чаму ўжо праз 17 месяцаў, на выбарах у першы Райхстаг у чэрвені 1920 году, толькі адна траціна выбарцаў прагаласавала за партыі Ваймарскай кааліцыі. Рэспубліка страціла сваю бальшыню і ўжо не патрапіла здабыць бальшыню ізноў.

Ключавыя прыроджаныя дэфэкты Ваймарскай рэспублікі палягаюць у ейнай перадгісторыі, у працяканьні і наступствах рэвалюцыі. Цэнтральны клясавы канфлікт кайзэраўскай імпэрыі ў Ваймарскай рэспубліцы ня толькі захаваўся, ён стаў яшчэ вастрэйшым. З рэвалюцыяй, якая павінна была б стварыць новай рэспубліцы сацыяльную базу і ідэнтычнасьць, урэшце ніхто не схацеў і дагэтуль ня хоча сябе ідэнтыфікаваць. Для камуністаў і сацыялістаў яна зайшла недастаткова далёка, для правых жа, натуральна, задалёка, і нават СПН, стаўшы фактычна новай партыяй улады, у крытычных сытуацыях лічыла за лепшае вярнуцца да блізкай ёй з кайзэраўскай імпэрыі ролі апазыцыі. Парадаксальны зьбег акалічнасьцяў зь цяжкімі наступствамі: калі тыя, хто стварыў у форме Ваймарскай рэспублікі «сваю» дзяржаву, усё менш і менш былі здольныя ёй кіраваць, але і быць апазыцыяй насамрэч не хацелі, што ў канцавым выніку вылілася ў сумнеўную палітыку ўседазволенасьці, дык тых, хто ставіўся да «сыстэмы» варожа ці адстаронена, усё часьцей можна было ўбачыць на адказных пазыцыях.

Якімі б малымі ці вялікімі не прызнаваліся аб’ектыўныя і суб’ектыўныя магчымасьці дзейнічаць, якімі валодалі кіраўнікі рэвалюцыі 1918—1920 гадоў, з прычыны ейных згубных для рэспублікі наступстваў трэба прызнаць, што яна загрузла на палове шляху (Koльб). Бо хоць яна і зьмяніла палітычныя структуры, яна практычна не зьмяніла суадносінаў сілаў у грамадзтве вільгельмаўскай Нямеччыны. Памылковыя ацэнкі і недагляды з боку MSPD[23], яе адмова аслабіць уплыў OHL[24], правесьці вайскова-палітычныя рэформы і перадаць выканаўчую ўладу адказнаму перад парлямэнтам ураду, экспрапрыяваць буйныя зямельныя ўладаньні на ўсход ад Эльбы і райнскую цяжкую індустрыю, ня кажучы ўжо пра адмову ад палітычнай чысткі юстыцыі і міністэрскай бюракратыі — усё гэта разам выклікала фатальныя наступствы (Winkler 1969; Mommsen 1978).

Ува ўсякім разе, гэта зрабіла немалы ўнёсак у кантынуальнасьць антыдэмакратычнай палітычнай культуры кайзэраўскай імпэрыі і ў хуткі перакрыш «рэспублікі без рэспубліканцаў». Бо тое, што вораг рэспублікі перадусім палягае справа, як палымяна крычаў Вірт у Райхстагу пасьля забойства Эрцбэргера[25] і Ратэнаў[26], выступаючы супраць Гельфэрыха і нямецкіх нацыяналістаў, прадэманстравалі ўжо раньнія контрарэвалюцыйныя акцыі, путчы Капа-Лютвіца[27] і Гітлера, у пазыцыі войска і юстыцыі і не ў апошнюю чаргу ў паводзінах выбарцаў.

Калі вялікая частка рабочых з прычыны расчараваньня ў рэвалюцыі пераарыентавалася налева, да НСПН (Незалежная сацыял-дэмакратычная партыя Нямеччыны) альбо, пазьней, да КПН, сялянскія і буржуазныя сярэднія слаі больш і больш ссоўваліся направа, каб урэшце ў часе абвастрэньня крызысу стаць сацыяльнай базай нацыянал-сацыялістычнага руху пратэсту. Гэты працэс дэзынтэграцыі грамадзтва і палітычна-ідэалягічнай палярызацыі прымушае скіраваць позірк на палітычную арыентацыю і палітычныя паводзіны трох найважнейшых для стабільнасьці Ваймарскай рэспублікі групаў: рабочых, сярэдняй клясы і сялян.

Калі разгледзець сьпярша сацыяэканамічнае становішча гэтых трох групаў і магчымыя наступствы эканамічнага ўзьдзеяньня на іх, дык выйдзе наступны абраз (параўн. Bergmann / Megerle 1982, S. 376 ff): усе тры групы цяжка пацярпелі ад наступстваў вайны, інфляцыі і сусьветнага эканамічнага крызысу. Адылі, насуперак вельмі пашыранаму меркаваньню, галоўны цяжар ні ў якім разе ня выпаў разначынцам зь сярэдняй клясы, бо найбольшыя выпрабаваньні леглі на плечы рабочых. Але яшчэ ў горшым становішчы апыніліся сяляне, даходы якіх адставалі ад іншых групаў яшчэ перад першай сусьветнай вайной.

Параўнаньне вынікаў выбараў дазваляе вызначыць, як рана пачалася палітычная радыкалізацыя сялянскіх і буржуазных сярэдніх слаёў. Калі ў 1919 годзе вясковыя выбарцы ў старых цытадэлях кансэрватараў у значнай ступені адвярнуліся ад НННП (Нямецкай нацыянальнай народнай партыі) і далучыліся да СПН і НДП, дык ужо ў 1924 годзе кансэрватарам удалося вярнуць сабе сваіх былых выбарцаў, каб пасьля 1928 зноў згубіць іх. З пункту гледжаньня доўгатэрміновай пэрспэктывы і наяўнага стану рэчаў, НННП у якасьці кансэрватыўнай кааліцыйнай партыі не магла задаволіць прадстаўнікоў шматстайных групаў сялян, сярэдняй клясы, буйных аграраў і буйных прамыслоўцаў, а таксама іх інтарэсы. Разам з пачаткам аграрнага крызысу абвастрыліся ня толькі ўнутрыарганізацыйныя канфлікты, але таксама і прафэсійна-станавыя, рамантычна-кансэрватыўныя і нацыянальныя ідэалёгіі зазналі радыкалізацыю. Гэта пайшло на карысьць НСНРП (Нацыянал-сацыялістычнай нямецкай рабочай партыі) як «новай аграрнай партыі». Пасьля выбараў 1928 году яна зьмяніла стратэгію сваёй прапаганды і мабілізацыі выбарцаў і ў 1929-1930 гадох дасягнула вялікіх посьпехаў на вёсцы і ў мястэчках пратэстанцкай паўночнай, сярэдняй і ўсходняй Нямеччыны.

Але ў чым палягаюць матывы і прычыны росту незадаволенасьці і праваэкстрэмісцкай радыкалізацыі вялікай часткі сялянскага насельніцтва? – Найперш, безумоўна, ува ўзглядным згаленьні, зразуметым як выразная неадпаведнасьць паміж тым, што чалавеку належыць паводле ягонай самаацэнкі, і тым, чым ён фактычна валодае ў пэўнай сытуацыі ці чаго можа дасягчы. Гэта ўзмацняецца доўгатэрміновым фактарам палітычнай культуры, традыцыяналісцкай арыентацыяй усяго палітычнага аграрнага руху. Даіндустрыйныя традыцыі, прафэсійна-станавыя арыентацыі, антыпарлямэнцкія афэкты і прэтэнзія на дзяржаўную пратэкцыю пасьля 1918 году сутыкнуліся са зьмененымі грамадзкімі варункамі. Бэргман / Мэгерле нагадваюць аб тым, што пасьля зьнікненьня манархічнай дзяржавы, якая спрыяла інтэграцыі і ідэнтыфікацыі, калі сацыял-дэмакраты, якія заўсёды ўспрымаліся як пагроза, занялі вядучыя палітычныя пазыцыі і дзяржаўныя пасады, сяляне страцілі свой непрапарцыйны палітычны ўплыў.

Адылі спантаннасьць і радыкальнасьць базысных рэгіянальных сялянскіх рухаў, накіраваная ў канцавым выніку супраць арганізацыяў, якія абаранялі іхныя собскія інтарэсы, зробіцца цалкам зразумелай толькі тады, калі разгледзець сьледам за Лепсіўсам аснаватворную праблему інтэграцыі аграрнага сэктару ў сучаснае індустрыйнае грамадзтва. Жыцьцёва неабходная, на думку сялянства, прэтэнзія, паводле Лепсіюса, заўсёды палягала ў «захаваньні ягонай традыцыі і рэпрэзэнтацыі ягонай прэтэнзіі на значнасьць» (1966, S. 21) на нацыянальным узроўні. Адно дзеля гэтага ад канца 20-х гадоў эканамічныя тэндэнцыі ўспрымаліся сялянамі як прынцыповая пагроза для сялянскай субкультуры, і такое ўспрыняцьцё перарасло ў пачуцьцё, што іх выцясьняюць на ўзбочыну грамадзтва ці выцясьняюць зь яго ўвогуле: страх перад будучыняй, выйсьце зь якога, здавалася, прапанавала адно нацысцкая ідэалёгія адзінства нацыянальнага лёсу. Яна абяцала сялянскаму стану вяртаньне на адно зь вядучых месцаў.

Падобная эрозія падтачыла таксама і рамесны стан (параўн. Bergmann / Megerle 1982). Тое, што пачыналася эканамічнай незадаволенасьцю, падчас сусьветнага эканамічнага крызысу прывяло з сацыяльна-псыхалягічнага гледзішча да «панікі» (Т.Гайгер), а з палітычнага — да радыкалізацыі. Для поўнай карціны не стае толькі эканамічных прычынаў. Таксама ўзглядам усёй сярэдняй клясы як у даўнейшых, так і ў навейшых дасьледаваньнях зазначаецца роля доўгатэрміновага фактару палітычнай культуры, даіндустрыйнай і дадэмакратычнай арыентацыі вартасьцяў, якая налягала на тое, што аўтарытарная дзяржава — гарант захаваньня маёмасьці і сацыяльнага статусу. Апроч таго, працэс канцэнтрацыі вытворчасьці, які распачаўся пры канцы XIX стагодзьдзя, пасьля 1918 году атрымаў працяг і прывёў да драматычнага ўзросту асьцярогаў наконт выцясьненьня і зьнішчэньня якраз у дробнарамесным сярэднім стане, да таго ж яшчэ буржуазна-арыстакратычнае клясавае першынство, ужо перад сусьветнай вайной сумнеўнае, але заўсёды падтрымванае манархічнай дзяржавай, небясьпечна захісталася. Сацыял-дэмакраты, якіх баяліся як сьмяротнага ворага, ня толькі ўвайшлі ўва ўрад, яны нават дамовіліся да пэўнага супрацоўніцтва з часткай буржуазіі. Але дзеля гэтага сярэднія слаі пачуваліся заціснутымі паміж пралетарыятам, які набываў большае палітычнае і грамадзкае значэньне, з аднаго боку, і буржуазіяй, зь іншага боку. Нацыянальнае прыніжэньне ад паразы ў вайне і Вэрсальскай дамовы абвастрыла тэндэнцыі радыкалізацыі і антыдэмакратычную арыентацыю ня толькі старога, але таксама і новага сярэдняга стану, у самасьвядомасьць якога як бы быў убудаваны нацыяналізм як традыцыйнае апірышча дзяржавы (Лепсіюс).

Таксама і для тлумачэньня паводзінаў рабочых спроба простай эканамічнай інтэрпрэтацыі дае няшмат, бо беспасярэдняй узаемазалежнасьці паміж масавым беспрацоўем і ўзростам нацыянал-сацыялістычнага руху няма. Спасярод буйных грамадзкіх групаў не было параўнальна больш адпорнай да нацыянал-сацыялізму групы, як рабочыя. Хоць СПН як партыя, апазыцыйная кайзэраўскай імпэрыі, проста мусіла быць вядучай сілай і апорай рэспублікі, стаўленьне рабочых да Ваймарскай рэспублікі заставалася хутчэй амбівалентным, пагатоў пасьля путчу Капа, што паспрыяў іх нутраному дыстанцыяваньню ад рэспублікі, якую цяпер пачалі называць «буржуазнай».

Але тое, што бальшыня рабочых, якія пацярпелі ад эканамічных крызысаў у такой жа меры, як сярэдняя кляса і сяляне, зрадыкалізавалася вельмі нязначна, трэба тлумачыць цалкам іншай роляю палітычных арганізацыяў рабочага руху. Яны не заахвочвалі да антыдэмакратычных афэктаў і, звыш таго, здолелі прывярнуць сабе значную частку рабочых, якія ў пэрыяд рэвалюцыі схінуліся ўлева. Апроч таго, традыцыйныя арганізацыі станавіліся для рабочых, якія ніколі не адмаўляліся ад лучнасьці са сваім сацыяльным асяродзьдзем, спэцыфічнай для іх клясы сыстэмай каардынатаў. Лепсіюс абгрунтаваў гэта тым, што прадстаўнічыя арганізацыі рабочых былі беспасярэдне зьвязаныя зь іхнай субкультурай, з багатымі на традыцыі сацыяльнымі, адпачынковымі і асьветнымі ўстановамі іхнага сацыяльнага асяродзьдзя і што ў іхным выпадку спэцыфічная для асяродзьдзя ці для клясы арыентацыя была нашмат мацней інстытуцыялізаваная, чымся, напрыклад, у сярэдніх слаёў. Як і каталіцкае асяродзьдзе, сацыял-дэмакратычнае і сацыялістычнае асяродзьдзе тым самым атрымала пэўную аўтаномію ў рамках усяго грамадзтва.

Традыцыйныя схільнасьці, сацыялізацыйна-гістарычны досьвед і самаацэнка сацыяльнага становішча, прайшоўшы праз вострыя крызысы, згусьціліся ў сындром выяўных узораў арыентацыяў і паводзінаў, які проста-такі прадвызначыў ператварэньне вялікай часткі сялянскіх і буржуазных сярэдніх слаёў у базу права-экстрэмісцкага руху пратэсту. Адпавядае праўдзе цьверджаньне, што НСНРП абавязана сваім канчатковым посьпехам ня толькі гэтай базе, але, бадай, акурат яна забясьпечыла ўздым нацыянал-сацыялістаў. Бо тым часам як рабочыя, перадусім сталага веку, яшчэ заставаліся вернымі сваёй клясавай сьвядомасьці, калі карычневы тэрор ужо працяў Нямеччыну, дык студэнты, настаўнікі, унівэрсытэцкія выкладнікі, урадоўцы, службоўцы, крамнікі, рамесьнікі і сяляне вялізным грудам рушылі за свастыкай.

Каб унікнуць непаразуменьня: тут не прэзэнтуецца меркаваньне, што перамогу фашызму ў Нямеччыне трэба разумець адно як вынік раптоўнага масавага псыхозу ці лятэнтна ўласьцівага вялікай частцы насельніцтва «аўтарытарнага» або «садамазахісцкага характару», які Райх, Фром, Адорна ды інш. аналізавалі і апісвалі як прадукт ненармальнага разьвіцьця ў раньнім маленстве. Гэтаму сацыяльна-псыхалягічнаму падыходу не стае ня толькі сувязі з сучаснай сытуацыяй, але таксама і сувязі з будучыняй, празь якую тлумачыцца сытуацыя. Калі б не найбуйнейшы дагэтуль крызыс капіталізму, калі б ня ўвага і падтрымка з боку буйной індустрыі, войска і буйных земляўласьнікаў, Гітлер не завалодаў бы палітычнай уладай, аднак ён таксама не завалодаў бы ёю, каб ня слабасьць рабочага руху, расколатага ідэалягічнымі разыходжаньнямі, рознымі інтарэсамі і арыентацыямі, а таксама надзвычай памылковымі ацэнкамі стану рэчаў.

Што адбылося пасьля 1945? Ці адбылася пасьля ваеннай паразы нямецкага фашызму перамена, паступовае абнаўленьне, г.зн. дэмакратызацыя нашай палітычнай культуры? Эмпірычнае дасьледаваньне палітычнай культуры — спасылаючыся перадусім на апытаньні насельніцтва — пераважна ўспрымае гэта як адбыты факт (Conradt 1980). Але сумневы ўсё-такі прысутнічаюць. Ува ўсякім разе, у палітычных працэсах семдзясятых і восемдзясятых гадоў яны знаходзяць дастаткова шмат пацьверджаньняў.

Бадай, бліжэй да гістарычнай праўды было б выходзіць з таго, што пасьля 1945 году арыентацыі і паводзіны насельніцтва сьпярша ня дужа адрозьніваліся ад таго, чаго яно вучылася і што яно рабіла дагэтуль. У непалітычнай сфэры асабістых дачыненьняў, вяртаньне да якое адбывалася паскоранымі тэмпамі, штодзённае жыцьцё ішло пад знакам працы і адбудовы, спажываньня і рэляксацыі. Але ўсё гэта — і гэтая адстароненая ад дзяржавы і палітыкі ды нібыта вольная ад ідэалёгіі сфэра, і прышчэплены з ваймараўскіх часоў амэрыканізм, які моцна ўплываў на штодзённае жыцьцё і масавую культуру — было ўжо ў нацысцкай Нямеччыне, перадусім у трыццатыя гады, як гэта нядаўна паказаў Ганс-Дытэр Шэфэр (1982).

Адбудова пасьля 1945 году магла знайсьці апірышча, прынамсі, у непадарванай арыентацыі на эфэктыўную працу і спажываньне: «Made in Germany» заступіла месца «Тысячагадовага Райху». Парахункі зь мінуўшчынай, адбудова і новы эканамічны ўздым, паўторнае ўзбраеньне і інтэграцыя ў заходнія хаўрусьніцкія сыстэмы ёсьць знакамі дэідэалягізаванай, у значнай меры непалітычнай эры. Кантынуальнасьці амэрыканізму адпавядала ўзмоцненая існаваньнем НДР кантынуальнасьць антыкамунізму. І першая, і другая ў грамадзтве эфэктыўнай працы і спажываньня мелі і маюць свой стабільны фундамэнт, угрунтаваны пераважна на матэрыяльных вартасьцях.

Пэрспэктывы: рэспубліка на шляху пераменаў?

Калі першыя два дзесяцігодзьдзі пасьля 1945 году былі часам матэрыяльнай адбудовы, палітычнай стабільнасьці, выцясьненьня нацысцкай спадчыны і новай самазадаволенасьці, дык пэрыяд каля 1968 году вызначаецца зьменай пакаленьняў і палітычна-культурным пераломам. Вялікая кааліцыя і законы пра надзвычайнае становішча, студэнцкі рух і пазапарлямэнцкая апазыцыя на пэўны час зрабілі праблему дэмакратызацыі палітыкі і грамадзтва галоўнай тэмай заходненямецкай нутраной палітыкі. «Разьвітаньне з аўтарытарнай дэмакратыяй» падавалася неабходным і магчымым; лёзунг заклікаў: «Больш дэмакратыі!». Пытаньні палітычнай ідэнтычнасьці Фэдэратыўнай Рэспублікі, легітымнасьці ейнага палітычнага ладу і паходжаньня ейных палітычных традыцыяў упершыню зьявіліся на парадку дня. І тут выяўляецца, што «прававы і палітычны шок» (Мац) у выніку крышу або вызваленьня ад нацыянал-сацыялізму падчас зьмены пакаленьняў меў падвойныя наступствы. Насельніцтва Фэдэратыўнай Рэспублікі спачатку мела толькі слабое афэктыўнае дачыненьне да палітычнай сыстэмы, выяўна схіляючыся да палітычнай апатыі. Палітычны лад Фэдэратыўнай Рэспублікі толькі дзякуючы студэнцкаму руху ўпершыню сутыкнуўся з тым, што да яго выстаўляюць высокія маральныя патрабаваньні (Matz / Schmidtchen 1983, S. 63 ff). Праўда, гэты парыў, накіраваны на рэформу палітычнай сыстэмы, неўзабаве скончыўся нічым. Але новыя тэндэнцыі, успрынятыя як небясьпечная для жыцьця пагроза, «межы ўзросту», разбурэньне навакольнага асяродзьдзя, якое зайшло надта далёка, і неўтаймаваная эскаляцыя гонкі ўзбраеньняў трымалі грамадзтва ў руху і рабілі палітычна-грамадзкую сьвядомасьць вялікай часткі насельніцтва, перадусім маладзейшай генэрацыі, больш адчувальнай да структурных крызысаў і прававых праблемаў.

Калі на гэтым фоне ставіцца пытаньне, ці засьведчылі вынікі дасьледаваньняў грамадзкай думкі магчымасьць дэмакратызацыі заходненямецкага насельніцтва, што ў першыя пасьляваенныя гады ацэньвалася хутчэй скептычна, і калі засьведчылі, дык у якой ступені, выйдзе наступны спрошчаны абраз (да гэтай тэмы параўн. асабліва Conradt 1980; Greiffenhagen 1979 i 1984; Matz / Schmidtchen 1983; Klages / Herbert 1983; Baker ды інш. 1981; IFD-Untersuchung 1979): пры канцы семдзясятых гадоў дзевяноста адсоткаў апытаных увогуле былі задаволеныя дэмакратыяй, прычым у стаўленьні да дэмакратыі не існавала істотных адрозьненьняў паміж рознымі сацыяэканамічнымі (паводле прафэсіі, адукацыі), дэмаграфічнымі (паводле веку, полу) і палітычнымі (паводле партыі, якой аддаюць перавагу) групамі. Згодна з гэтым, у пытаньні асноваў палітычнага ладу і палітычнай сыстэмы ў Фэдэратыўнай Рэспубліцы пануе трывалая згода. Апытаньні грамадзкай думкі, такім чынам, адно пацьвердзілі тое, што мы, здаецца, ведалі і бязь іх: Бон — гэта ня Ваймар. Але наколькі моцна такая сыстэма палітычнай улады ўкаранілася ў грамадзтве, у якім семдзесят адсоткаў, праўда, уважаюць, што гэтая дзяржаўная форма для іх краіны найлепшая, аднак амаль адна пятая ня можа вызначыцца і адзінаццаць адсоткаў усё-ткі думае, што ёсьць і лепшыя? У абсалютным пераліку на дарослае насельніцтва гэта амаль пяць мільёнаў, якія складаюцца збольшага з маладых, фармальна лепей адукаваных, схільных хутчэй да левых, чымся да правых паглядаў: ці становяць яны небясьпеку для наяўнай сыстэмы, ці яны ёсьць неабходнымі дрожджамі для працэсу разьвіцьця грамадзтва і ягоных інстытуцыяў, для будучыні?

Што да найважнейшых задачаў на будучыню, тры чвэрці апытаных выказваюць давер здольнасьці нашай палітычнай сыстэмы да разьвязаньня праблемаў. Калі падчас крызысу цэнаў на нафту, застою кан'юнктуры, пры канцы канцлерства Вілі Бранта каля пятай часткі апытаных грамадзянаў яшчэ выказваліся за аднапартыйную сыстэму з моцным урадам, дык пры канцы семдзясятых колькасьць такіх ужо зьменшылася ўдвая. Фрагмэнтацыя палітычнай супольнасьці на ізаляваныя лягеры, кажнаму зь якіх уласьцівае сваё сацыякультурнае асяродзьдзе, стала нашмат меней выразнай. Перамены адбыліся таксама і што да ўдзелу альбо гатовасьці да ўдзелу ў палітыцы. Доля немцаў, якія цікавяцца палітыкай, у апошнія гады бесьперапынна падвышалася. Адылі цікавасьць да палітыкі ў параўнаньні зь іншымі жыцьцявымі пытаньнямі (сям’я, прафэсія, вольны час і да т.п.) зусім не выходзіць на першы плян. У Фэдэратыўнай Рэспубліцы, як прынята меркаваць, ёсьць каля дзесяцёх адсоткаў ангажаваных, добра інфармаваных, актыўных грамадзянаў альбо стваральнікаў грамадзкай думкі, якім супрацьстаіць прыкладна такая самая колькасьць асобаў, якія не цікавяцца палітыкай, якія кепска інфармаваныя і палітычна хутчэй абыякавыя; найбольшая частка грамадзянаў ФРН, нашмат большая за іншыя дзьве, знаходзіцца паміж гэтымі двума полюсамі.

Пры гэтым выяўляецца, што падвышэньне цікавасьці да палітыкі наўпрост суадносіцца з узмацненьнем падтрымкі найважнейшых вартасьцяў і палітычных інстытуцыяў. Палітычная актыўнасьць, якая ў Нямеччыне калісьці была паказьнікам антысыстэмнай пазыцыі, цяпер увогуле становіць працэс, які ўзмацняе палітычную сыстэму. Адстаўка Адэнаўэра, Вялікая кааліцыя, Пазапарлямэнцкая апазыцыя, зьмена ўлады ў 1969, палітычныя новаўвядзеньні сацыяльна-лібэральнай кааліцыі, вотум недаверу ў Бундэстагу, моцны грамадзкі ўдзел у перадвыбарнай барацьбе 1972 і 1976 гадоў і не ў апошнюю чаргу ўзьнікненьне грамадзкіх ініцыятываў і новых сацыяльных рухаў становяць сабой вонкавыя прыкметы большай цікавасьці насельніцтва да палітыкі і пашырэньня палітычнай камунікацыі, альбо памяншэньня палітычнага недаверу да трэціх асобаў. Так ці йнакш, доля тых, хто мяркуе, што можна свабодна выказваць сваю думку, ад пяцьдзесяцёх зь нечым адсоткаў на пачатку 1950-х гадоў за трыццаць гадоў падвысілася да восемдзесяцёх з добрым гакам адсоткаў.

Адылі ўсярэдзіне 1970-х гадоў гэтая крывая мае значны злом, што тлумачыцца ўпаасобку рэакцыяй маладзейшых людзей зь лепшай школьнай адукацыяй на пагаршэньне палітычнага клімату праз пастанову пра радыкалаў[28], забарону на прафэсію і барацьбу з тэрарыстамі. Гэты выклік для дэмакратыі паказаў, што ўвогуле ад сьвядомасьці свабоднай і прававой дзяржавы ў Фэдэратыўнай Рэспубліцы магчымы адкат. На думку апытаных, не пастанова пра радыкалаў, а паводзіны паліцыі падчас дэманстрацыяў ці крымінальны перасьлед на падставе падазрэньняў у палітычных сымпатыях абмежавалі свабоду індывіда. Прынамсі пры тагачасных унутрыпалітычных варунках занепакоенасьць магчымым пагаршэньнем узроўню жыцьця і страх перад грамадзкімі хваляваньнямі ды бракам дзяржаўнага парадку былі мацнейшыя, чымся занепакоенасьць і страх, якія будзіла пагроза асноўным дэмакратычным правам. Санкцыянаванае канстытуцыйным судом увядзеньне новага палітычнага панятку — «вораг канстытуцыі» — працягнула сумнеўную традыцыю, карані якой паўз «ворага народу» сягаюць да «ворага райху».

Нельга не адзначыць таксама і перамены ў формах і інтэнсіўнасьці ўдзелу ў палітыцы. Пры гэтым адначасова адбывалася зьмяненьне на карысьць усё больш пазытыўнага стаўленьня да розных формаў удзелу ў палітыцы і зьяўленьне новых формаў удзелу ў палітыцы, упаасобку ўзьнікненьне грамадзянскіх ініцыятываў. Калі ў 1973 годзе ўжо трэцяя частка дарослага насельніцтва была гатовая далучыцца да якой-небудзь грамадзянскай ініцыятывы, дык у канцы семдзясятых гэтая лічба дасягла прыкладна сарака адсоткаў. Мяркуюць, што на той момант у 3000 грамадзянскіх ініцыятываў былі прыцягнутыя больш як два мільёны людзей.

Спэцыялісты па эмпірычных сацыяльных дасьледаваньнях тлумачаць якасную і колькасную стабілізацыю заходненямецкай дэмакратыі, выражаную ў гэтых тэндэнцыях і настроях грамадзкай думкі, перадусім наступнымі чатырма фактарамі:

1) дасягненьні палітычнай сыстэмы, асабліва эканамічны дабрабыт;

2) зьмененая сацыяльная структура;

3) сацыялізацыя пасьляваеннага пакаленьня;

4) адсутнасьць імавернай палітычнай альтэрнатывы лібэральна-капіталістычнай сыстэме.

Адылі гэткі балянс усё ж ня можа затушаваць слабіну нямецкай палітычнай культуры. Сутыкненьне, спрэчка, канфлікт ды іншадумства ў Нямеччыне да сёньня надта часта няправільна трактуюцца, дыскрымінуюцца і часам нават паддаюцца крымінальнаму перасьледу як перашкода, калі ўвогуле не патэнцыйна разбуральная небясьпека для палітыкі і грамадзтва. Марцін Грайфэнгаген (1984, S. 65 ff) зазначыў, што гэтыя зьявы сьведчаць пра «палітычна-гістарычную спадчыну моцнага імкненьня да палітычнай аднастайнасьці». Ёй спадарожнічае недастаткова разьвітая «цярпімасьць да неаднароднасьці», няздольнасьць трываць і прымаць канфліктныя сытуацыі і супярэчнасьці як элемэнт якой-любя палітыкі. Гэтая выснова заслугоўвае на ўвагу якраз у зьвязку з патэнцыялам права-экстрэмісцкай арыентацыі, які быў дасьледаваны ў рамках праекту SINUS (каля 13 адсоткаў заходненямецкіх выбарцаў), бо да цэнтральных элемэнтаў сындрому права-экстрэмісцкай арыентацыі разам з нацыяналізмам і ксэнафобіяй належыць пагарда да перамоваў ды кампрамісаў, «пашана да прамога дзеяньня», «патрабаваньне дысцыпліны і цьвёрдасьці». Ува ўсякім разе, нельга легкадумна прыніжаць значэньне правага экстрэмізму ў Фэдэратыўнай Рэспубліцы як «нармальнай паталёгіі свабодных індустрыйных грамадзтваў» (Шоўх), пагатоў не выпадае гэтага рабіць на фоне найноўшай нямецкай гісторыі.

Дык як стаяць сёньня справы ў Фэдэратыўнай Рэспубліцы? Ці вызначае іх адбытая перамена, пасьпяховая дэмакратызацыя нашай палітычнай культуры? Ці іх вызначае «паварот» зь ягонымі нэакансэрватыўнымі і правымі нападамі на сацыяльную дзяржаву, лібэральную дэмакратыю і новыя сацыяльныя рухі (параўн. Fetscher 1983)? Высновы дваістыя, іхная ацэнка — супярэчлівая. Калі кансэрватыўныя сацыёлягі кажуць пра небясьпеку зарадыкальнага рэфармізму і замоцнай грамадзянскай актыўнасьці, зь якімі дэмакратыя ў рэшце рэшт можа ня даць сабе рады, то іхныя больш прагрэсіўныя калегі ўважаюць ціск актыўных грамадзянскіх рухаў з мэтай умацаваньня дэмакратычных асноваў грамадзтва за патрэбны і карысны (Greiffenhagen 1984, S. 72).

Ацэнкі супярэчлівыя настолькі, наколькі супярэчлівай падаецца рэчаіснасьць. Паводле сваіх собскіх выказваньняў, немцы сёньня маюцца так добра, як ніколі раней. Зь іншага боку, узрастае разгубленасьць і страх перад будучыняй. Адзін сымптом — тое, што людзі адварочваюцца ад дзяржавы, ад палітыкі ўвогуле, іншы сымптом — тое, што яны паварочваюцца да зялёных і шматлікіх рухаў пратэсту. Тым ня менш, так званыя старыя партыі (O.Шылі), здаецца, яшчэ зусім ня вычарпалі свайго патэнцыялу; гнуткасьць, інтэграцыйная сіла і здольнасьць да інавацыяў палітычнай сыстэмы і ейнай палітычнай культуры падаюцца збалянсаванымі і дзеяздольнымі. Пачаткаў дэмакратызацыі грамадзтва нельга не заўважыць, але, праўдападобна, галоўнае выпрабаваньне дэмакратыі яшчэ чакае нас наперадзе. Ува ўсякім разе, лібэральнасьць і здольнасьць вырашаць канфлікты ў заходніх немцаў пакуль яшчэ не зазнавалі выпрабаваньня, пасьля якога мы маглі сьцьвярджаць наяўнасьць у іх гэтых якасьцяў у поўным аб’ёме.

Літаратурныя жаролы

Adorno, Th. W. et al. 1969 (1950): Der autoritäre Charakter. Studien über Autorität und Vorurteil, 2 Bde., Amsterdam.

Almond, G. A. / Verba, S. 1963: The Civic Culture. Political Attitudes and Democracy in Five Nations, Princeton.

Baker, K. L. et al. 1981: Germany transformed. Political Culture and the New Politics, Cambridge / Mass.

Barnes, S. H. / Kaase, M. et al. 1979: Political Action. Mass Participation in Five Western Democracies, Beverly Hills.

Bergmann, J. / Megerle, K. 1982: Gesellschaftliche Mobilisierung und negative Partizipation. Zur Analyse der politischen Orientierung und Aktivitäten von Arbeitern, Bauern und gewerblichem Mittelstand in der Weimarer Republik; in: P. Steinbach (Hrsg.): Probleme politischer Partizipation im Modernisierungsprozeß, Stuttgart, S. 376—437.

Berg-Schlosser, D. 1981: Demokratische Persönlichkeit; in: M. Greiffenhagen et al. (Hrsg.): Handwörterbuch zur politischen Kultur der Bundesrepublik Deutschland, Opladen, S. 123—130.

Bloch, E. 1962: Erbschaft dieser Zeit, Frankfurt/M.

Brüggemann, H. et al. 1978: Über den Mangel an politischer Kultur in Deutschland, Berlin.

Conradt, D. 1980: Changing German Political Culture; in: G. A. Almond / S. Verba (eds.): The Civic Culture Revisited, Boston, S. 212—72.

Conze, W. u.a. 1972: Demokratie; in: O. Brunner / W. Conze / R. Koselleck (Hrsg.): Geschichtliche Grundbegriffe. Historisches Lexikon zur politisch-sozialen Sprache in Deutschland, Bd. l, Stuttgart, bes. S. 873 ff.

De Man, H. 1926: Der Sozialismus als Kulturbewegung, Berlin.

Dierse, U. 1982: Ideologie, in: O. Brunner / W. Conze / R. Koselleck (Hrsg.): Geschichtliche Grundbegriffe. Historisches Lexikon zur politisch-sozialen Sprache in Deutschland, Bd. 3, Stuttgart, S. 131—169.

Dittmer, L. 1981: The Comparative Analysis of Political Culture; in: ZENAF (ed.): Political Culture in the United States in the Seventies: Continuity and Change, Frankfurt/M.

1977: Political Culture and Political Symbolism. Toward a Theoretical Synthesis, in: Worid Politics, vol. 29, S. 552—583.

Dyson, K. H. 1980 a: The State Tradition in Western Europe. A Study of an Idea and Institution, Oxford.

— 1980 b: Die Ideen des Staates und der Demokratie. Ein Vergleich «staatlich verfaßtem und «nicht staatlich verfaßtem Gesellschaften; in: Der Staat, Bd. 19, S. 485—515.

Easton, D. 1975: A Re-assessment of the Concept of Political Support, in: British Journal of Pol. Sc., vol. 5, S. 435—457.

Elias, N. 1977 (1936): Über den Prozeß der Zivilisation. Soziogenetische und psychogenetische Untersuchungen, 2 Bde., Frankfurt/M.

Emig, B. 1980: Die Veredelung des Arbeiters. Die Sozialdemokratie als Kulturbewegung, Frankfurt/M.

Fenner, Chr. 1983: Politische Kultur; in: M. G. Schmidt (Hrsg.): Westliche Industriegesellschaften. Pipers Wörterbuch zur Politik, Bd. 2, München.

Fetscher, I. (Hrsg.) 1983: Neokonservatismus und «Neue Rechte». Der Angriff gegen Sozialstaat und liberale Demokratie in den Vereinigten Staaten, Westeuropa und der Bundesrepublik, München.

— (Hrsg.) 1976: Grundbegriffe des Marxismus. Eine lexikalische Einführung, Hamburg.

Fromm, E. 1980: Arbeiter und Angestellte am Vorabend des Dritten Reiches. Eine sozialpsychologische Untersuchung, Stuttgart.

Gessenharter, W. 1983: Autoritarismus; in: E. Lippert / R. Wakenhut (Hrsg.): Handwörterbuch der Politischen Psychologie, Opladen, S. 39—48.

— et al. 1978: Rechtsextremismus als normativ-praktisches Forschungsproblem, Weinheim.

Greiffenhagen, M. 1984: Vom Obrigkeitsstaat zur Demokratie: Die politische Kultur in der Bundesrepublik Deutschland; in: P. Reichel (Hrsg.): Politische Kultur in Westeuropa, Frankfurt/Bonn, S. 52—76.

— 1981: Die Aktualität Preußens. Fragen an die Bundesrepublik, Frankfurt/M.

— u. S. 1979: Ein schwieriges Vaterland. Zur politischen Kultur Deutschlands, München.

Horkheimer, M. 1936: Studien über Autorität und Familie. Forschungsberichte aus dem Institut für Sozialforschung, Paris.

Huntington, S. 1966: Political Modernization: America vs. Europe; in: Worid Politics, vol. 18, S. 378—414.

UFD-Untersuchung 1979: Demokratie-Verankerung in der Bundesrepublik Deutschland, Allensbach.

Inglehart, R. 1977: The Silent Revolution. Changing Values and Political Styles Among Western Publics, Princeton.

Klingemann, H. D. 1976: Party Identification, Ideological Preference, and the Left-Right-Dimension Among Western Mass Publics; in: I. Budge / I. Crewe / D. Farlie (eds.): Party Identification and Beyond, London.

Kaase, M. (Hrsg.) 1977: Wahlsoziologie heute. Analysen aus Anlaß der Bundestagswahl 1976, PVS Sonderh. 18.

— 1983: Sinn und Unsinn des Konzepts Politische Kultur für die vergleichende Politikforschung; in: M. Kaase / H. D. Klingemann (Hrsg.): Wahlen und politisches System: Analysen aus Anlaß der Bundestagswahl 1980, Opladen.

Kavanagh, D. 1980: Political Culture in Britain: The Decline of the Civic Culture; in: G. A. Almond / S. Verba (eds.): The Civic Culture Revisited, Boston.

Kehr, E. 1970: Der Primat der Innenpolitik, Berlin.

Klages, H. / Herbert, W. 1983: Wertorientierung und Staatsbezug. Untersuchungen zur politischen Kultur in der Bundesrepublik Deutschland, Frankfurt/M.

Klingemann, H.D. 1983: Politische Ideologie; in: M. G. Schmidt (Hrsg.): Westliche Industriegesellschaften. Pipers Wörterbuch, Bd. 2, München, S. 326—33.

Kolb, E. 1984: Die Weimarer Republik, München / Wien.

Lane, R.E. 1962: Political Ideology, New York.

Lepsius, R.M. 1966: Extremer Nationalismus, Strukturbedingungen vor der nationalsozialistischen Machtergreifung, Stuttgart.

Lipset, S. M. 1960: Political man: the social bases of politics, Garden City / New York.

Marx-Engels-Studienausgabe 1966. Hrsg. von I. Fetscher, Frankfurt/M.

Matz, U. / Schmidtchen G. 1983: Gewalt und Legitimität (Analysen zum Terrorismus, Bd. 4/1), Opladen.

Megerle, K./Steinbach P. 1982: Politische Kultur in der Krise. Neuere Beiträge zur Bestimmung der politischen Kultur in der Weimarer Republik; in: PVS-Literatur, 22. Jg., S. 123—157; 23. Jg., S. 6—26.

Mommsen, W.J. 1978: Die deutsche Revolution 1918—1920. Politische Revolution und soziale Protestbewegung, in: Geschichte und Gesellschaft, 4. Jg., S. 362—391.

Moore, B. 1982: Ungerechtigkeit. Die sozialen Ursachen von Unterordnung und Widerstand, Frankfurt/M.

Münch, P. 1984: Ordnung. Fleiß und Sparsamkeit. Texte und Dokumente zur Entstehung der «bürgerlichen Tugenden», München.

Neumann, S. 1977 (1932): Die Parteien der Weimarer Republik, Stuttgart.

Pappi, F. U. / Laumann, E.O.1974: Gesellschaftliche Wertorientierungen und politisches Verhalten; in: Zs. f. Soziologie, 3. Jg., S. 158—88.

Politische Vierteljahresschrift (Hrsg.) 1982: Dokumentation der Tagungspapiere zum Symposium Politische Kultur in Tutzing, Duisburg.

Pye, L.W. / Verba, S. (eds.) 1965: Political Culture and Political Development, Princeton.

Reichet, P. 1981: Politische Kultur der Bundesrepublik, Opladen.

(Hrsg.) 1984: Politische Kultur in Westeuropa. Bürger und Staaten in der Europäischen Gemeinschaft, Bonn / Frankfurt.

Roghmann, K. 1966: Dogmatismus und Autoritarismus, Meisenheim.

Rohe, K. 1982: Zur Typologie politischer Kulturen in westlichen Demokratien. Überlegungen am Beispiel Großbritanniens und Deutschlands; in: H. Dollinger u.a. (Hrsg.): Weltpolitik, Europagedanke, Regionalismus. Festschr. H. Gollwitzer, Münster.

— 1984: Großbritannien: Krise einer Zivilkultur?; in: P. Reichel (Hrsg.): Politische Kultur in Westeuropa. Bürger und Staaten in der Europäischen Gemeinschaft, Bonn / Frankfurt, S. 167—193.

Schäfer, H. D. 1982: Das gespaltene Bewußtsein, Frankfurt / Berlin / Wien.

Schlenke, M. 1981: Preußen. Beiträge zu einer politischen Kultur. (Preußen-Versuch einer Bilanz, atalog in fünf Bänden, Bd. 2), Reinbek bei Hamburg.

Schmidtchen, G. 1979: Was den Deutschen heilig ist. Religiöse und politische Strömungen in der Bundesrepublik Deutschland, München.

Sellin, V. 1978: Politik; in: O. Brunner / W. Conze / R. Koselleck (Hrsg.): Geschichtliche Grundbegriffe. Historisches Lexikon zur politisch-sozialen Sprache in Deutschland, Bd. IV, Stuttgart, S. 789—874.

Sontheimer, K. 1979: Die verunsicherte Republik. Die Bundesrepublik nach 30 Jähren, München.

Verba, S. / Nie, N. H. / Kim, J. 1978: Participation and Political Equality. A Seven-Nadon Comparison, Cambridge.

Wacker, A. 1979: Zur Aktualität und Relevanz klassischer psychologischer Faschismustheorien — Ein Diskussionsbeitrag; in: G. Paul/B. Schoßig (Hrsg.): Jugend und Neofaschismus. Provokation oder Identifikation? Frankfurt/M. Weber, M. 1965: Die protestantische Ethik, München/Hamburg.

Wehler, H.U. 1977: Das Deutsche Kaiserreich 1871—1918, 3. Aufl., Göttingen.

Winkler, H.J. 1969: Die Sozialdemokratie und die Revolution von 1918—19, Berlin.

Палітычныя сымбалі

1. Татэм i табу: паходжаньне сымбаляў

Чалавек — iстота сымбалiчная, i якраз гэта робiць яго небясьпечным. Ён можа i, звыш таго, павiнен зважаць на тое, што: «У параўнаньнi з жывёлай, якая заўжды кажа «так» праўдзiваму iснаваньню, нават i тады, калi яна гiдзiцца i ўцякае, — чалавек зьяўляецца тым, «хто можа сказаць не», «аскетам жыцьця», вечным пратэстантам супраць любой сапраўднасьцi» (Scheler 1947, S. 51). Таму ягоная мова абстрагуецца ад прывязаных да сытуацыi выгукаў жывёл; яна ператварае рэчы, уяўленьнi i пачуцьцi ў вобразы, дае iм назоў i захоўвае тое, што ўжо адбылося або, магчыма, можа адбыцца. Наноў ператвараецца слова і ў далейшым стаецца сымбалем, якi пазначае рэчы, жывёлаў, людзей, звышчалавечыя сiлы, згадкi i чаканьнi, спадзяваньнi i пострахi. Такiя сымбалі, высечаныя ў каменi, вымаляваныя ў пячорах, ёсьць найдаўнейшымі сьведчаньнямі жыцьця чалавека.

Распаўсюджанай, калi ўвогуле не ўнiвэрсальнай сымбалiчнай зьявай лiчыцца татэмiзм: людзi атаесамляюць сябе з фантастычнымi сiламi пэўнай жывёлы — мядзьведзя, лява, арла. Ператвараючы гэтую жывёлу ў знак, вобраз, яны пераапранаюцца ў жывёлу, увасабляюць яе ў танцах, яны «робяцца» мядзьведзямi, лявамi, арламi. Такое пераўвасабленьне мае вырашальнае значэньне для ўтварэньня групы i разьвiцьця пэўнай «мы»-сьвядомасьцi. Загэтым падобная татэмная жывёла стаецца табу, недатыкальнаю: яе нельга ўпаляваць, забiць, есьцi. Пры гэтым табу пераносiцца на тых, хто, як я, як мы, гэтаксама мядзьведзi. Адначасова паўстае строга акрэсьленае адмежаваньне: мы, мядзьведзi, адрозьнiваемся ад немядзьведзяў, лявоў або арлоў. Таму стаецца ясна, што меў на ўвазе Арнольд Гелен (1956, S. 229), гаворачы пра татэмiзм: «Навочнае пераапрананьне альбо яўнае атаесамленьне сябе з пэўнай жывёлай... падчас перадгiстарычнай стадыi адно ўзьнікаючай самасьвядомасьцi было адзiнай магчымасьцю для стварэньня — i ўмацаваньня — сьвядомасьцi вузка вызначанай, аднабаковай групавой прыналежнасьцi».

Нам можа падавацца, што мы даўно ўжо ўзьнялiся над гэткага кшталту «прымiтывiзмам», аднак трэба захоўваць перасьцярогу. Як быць, уласна кажучы, з маладзёжнымi вулiчнымi бандамi ў джунглях вялiкага гораду, якiя, адпаведна пазначыўшыся, называюць сябе «тыграмi», «лявамi» або «пякельнымi анёламi», альбо з апранутымi ў сымбалі «свайго» клюбу групоўкамi фанатаў на футбольным стадыёне, якiя ў вострыя моманты пачынаюць выгукваць свае ваяўнiчыя песьнi i ўчыняць бойкi з «варожымi» групоўкамi (да якiх, скажам, належаць «быкi»)? Ведама, у бальшыні выпадкаў размова iдзе толькi пра яшчэ адну «ролю» сярод iншых; суботнi фанат-баявік на працягу астатняга тыдня застаецца непрыкметным «цывiлiзаваным» чалавекам. I ўсё ж паралелi зь першабытнымi часамi тут яўныя.

Усё гэта слушна i для прасторы палiтыкі. Сярэднявечныя радавiтыя фамiлii, а таксама сучасныя дзяржавы i нацыi, што паходзяць наўпрост са старавечнасьцi, маюць на гербах жывёл: ведамыя брытанскi леў, гальскi певень, расiйскi мядзьведзь; на фасадзе Бундэстагу адбiты арол. Толькi на вышэйшую ступень абстракцыi, не дазнаючы якасных зьменаў, паклiкаюцца iншыя сымбалі: нацыянальныя колеры i сьцягi, кукарды i крыжы, гiмны. Зь няўведаных глыбіняў усплываюць эмоцыi; антыамэрыканскiя дэманстранты спальваюць ня толькi зорны штандар, але i пудзiла цяперашняга прэзыдэнта; габрэйскiя надгробкi ўночы ўгнюшваюцца свастыкамi; у XX стагодзьдзі ў сэрцы Эўропы людзей як недачалавекаў пазначаюць зоркай Давiда. З гледзiшча сусьветнай гiсторыі яшчэ зусiм нядаўна i пад знакам крыжа перасьледавалi, выганялi, палiлi людзей i зьнiшчалi цэлыя культуры.

Выснова насоўваецца сама сабою, i можна разглядаць як поступ, як навуку з горкага дасьведчаньня тое, што перакосы, зломы i расколiны навейшай нямецкай гiсторыi падаравалi немцам, як i бальшынi iншых народаў, дыстанцыяванае стаўленьне да нацыянальных i, увогуле, да палiтычных сымбаляў. Але адначасова насоўваецца i пытаньне: цi не давядзецца нам iншага разу пашкадаваць аб страчаным? Цi не знаходзяцца беспасьпяховыя, бесьперапынныя (ratlose, rastlose) пошукi страчанай «iдэнтычнасьцi», наўрад цi магчымай у такой форме ў Францыi, Нiдэрляндах або Польшчы, у сувязi з закалотамi нямецкай гiсторыi?

2. Канфлiкт i кансэнсус: пазытыўнае значэньне палiтычных сымбаляў

Дадатнае значэньне палiтычных сымбаляў робiцца вiдавочным найперш у крызысных сытуацыях. Два прыклады могуць наглядна пацьвердзiць гэта.

У 1940 г., пасьля перамогi Нямеччыны над Францыяй, для Швайцарыi, здавалася, наступiў выключна крытычны момант, тагачасны швайцарскi галоўнакамандуючы генэрал Гізан сабраў вайсковых камандзiраў у Рутлi[29], каб тут, у сьвятарным месцы, супольна злажыць урачыстую прысягу: у выпадку нямецкага ўварваньня не капiтуляваць, але, не зважаючы нi на што, баранiць альпiйскую цьвярдыню. Гэта была падзея вялiкай сымбалiчнай сiлы: кажны салдат — i кажны грамадзянiн — не пытаючыся, разумеў, што мелася на ўвазе.

Падобны сэнс мае i другi прыклад: шараговы нiдэрляндзец, якi ад 1940 да 1945 году цярпеў ад нямецкай акупацыi, наўрад цi здолеў бы з пэўнасьцю сказаць, хто ўваходзiў у перабываючы на той час у Лёндане нiдэрляндзкi ўрад у выгнаньнi. I гэта цалкам зразумела: урад, якi наўрад цi кiраваў нечым, дзейнiчаў ня вельмi прыкметна. Аднак кажны прыгадваў сабе каралеву ў выгнаньнi i яе прамовы па радыё, таму што каралева ўвасабляла сабою аранскую дынастыю, а аранская дынастыя — надзею на перамогу ў, на першы пагляд, безнадзейнай барацьбе супраць панаваньня i прыгнёту захопнiкаў.

Абодва прыклады невыпадкова зьмяшчаюць паралелi са старавечнасьцю. Бо падобна да татэмнай жывёлы, прырачэньне ў Рутлi i аранская дынастыя сымбалiзуюць мiтычны першапачатак: паходжаньне нацыi, «мы»-сьвядомасьць жыхароў Швайцарыi i Нiдэрляндаў у выглядзе акту яе ініцыяваньня. Акурат у гэтым карэнiцца палiтычная тоеснасьць. Пацьвярджэньне гэтаму — яе рэтраспэктыўны агляд.

Натуральна, паўстае пытаньне, цi ня стане тое, што магло мець сваё значэньне падчас надзвычайнага становішча, падчас бедзтваў, войнаў i канфлiктаў, нядзейным i бессэнсоўным у нармальнай сытуацыi цывiлiзаванага i мiрнага сужыцьця. Хiба сучасная дзяржава не імкнецца да ўстанаўленьня i захаваньня мiру, або, калi выказвацца больш асьцярожна: хiба яна ня мусiць быць такою? I, пагатоў, хiба ня гэта ўважаюць за адкрытае грамадзтва i свабодны палiтычны лад?

Безумоўна! Аднак якраз адкрытае грамадзтва i свабодны лад уключаюць канфлiкт як жыцьцявы элемэнт. Тут заўжды iснуе безьлiч разнастайных, часта супярэчлiвых паглядаў i iнтарэсаў, якiя падчас змаганьня за сваё пашырэньне арганiзуюцца ў грамадзкiя рухi, саюзы i партыi. Пры дэмакратыi канфлiктам зьяўляецца барацьба за бальшыню [выбарцаў] i, у вынiку, за права фармаваньня ўраду. Але ўлада заўсёды бярэцца на час: нiхто, у тым лiку i ўрад, ня мае права выстаўляць манапольных прэтэнзiяў на iсьцiну i супольнае дабро, бо толькi пры гэтай умове можна захаваць легiтымную канкурэнцыю на палiтычнай арэне i ў будучынi.

Для мiрнага вырашэньня канфлiкту, аднак, яму мусiць папярэднiчаць i пастаянна яго суправаджаць кансэнсус у сэнсе першапачатнага, сьцьверджанага супольнасьцю ўсьведамленьня адзiнства: аднадушнасьцi ў тым, што неабходна захоўваць пэўныя «правiлы гульнi» i сыстэмы працэдураў, бо iх прадпiсваюць канстытуцыя i дзяржаўнае права. Выкладнік дзяржаўнага права Ганс Кельзэн (1922) называў гэта «гiпотэзай паходжаньня» — так бы мовiць, татэмнай жывёлай у крайняй ступенi абстракцыi. Аднак абстракцыя можа не адпавядаць сапраўднасьцi; нават такое тэарэтычна пераканаўчае меркаваньне, што пры невыкананьнi правiлаў гульнi канфлiкт перарасьце ў фазу вайны, можа аказацца беспадстаўным. Патрабуецца тое, што даецца зь цяжкасьцю, напрыклад, мiнiмум даверу: «iншыя», нават калi самi маюць ня толькi ўладу, але i бальшыню галасоў, будуць датрымвацца правiлаў i ня стануць руйнаваць iх з мэтай устанаўленьня на працяглы час манаполii. Там, дзе бракуе такога даверу, застаецца па сутнасьцi толькi зацятая барацьба за манаполiю на ўладу лiтаральна любымi сродкамi. Гэта ўзьнiкае паўсюль, дзе гарызонт досьведу вызначаецца гвалтам, а палiтычная культура абумоўлена сваiм паходжаньнем, як, напрыклад, у Лацiнскай Амэрыцы (гл. Кrockow 1974).

Значэньне папярэдняга кансэнсусу для мiрнага вырашэньня канфлiкту i, такiм чынам, значэньне адзiнства i першапачатнага даверу можна рэканструяваць гіпатэтычна. Але чалавек ёсьць i будзе iстотай сымбалiчнай. Таму ня менш важным падаецца сымбалiчнае адлюстраваньне, свайго роду ўсьцяж узнаўляная ў сваiм увасабленьнi «пера-страхоўка» першапачатнага. Яна мае пэўнае або беспасярэдняе значэньне ў сучасных умовах адкрытага грамадзтва i свабоднага ладу.

Гэтая акалічнасьць дазваляе на прыкладах выявiць у навейшай гiсторыi ролю манархii. Яшчэ на пачатку нашага стагодзьдзя Эўропа, за выняткам Швайцарыi i Францыi, была кантынэнтам каралеўстваў. Бальшыня iх сёньня зьнiшчаная — а наймя там, дзе, як у Нямеччыне, Аўстра-Вугоршчыне i Расii, яны былi выразна аўтарытарнымі iнстытуцыямi. Гэта пасьлядоўны працэс, бо заўсёды там, дзе ажыцьцяўляецца ўлада, узьнiкае пагроза страты ўлады ў барацьбе за яе або ў вынiку ломкi ўладных адносiн. Любая манархiя, што ўвасабляла ўладу, у нашым часе немiнуча робiцца партыяй сярод iншых партыяў — альбо шыльдаю для пэўнай палiтычнай кан'юнктуры, зьмяненьне якой асуджае на распад i самую манархiю.

На поўначы i паўночным захадзе Эўропы некаторыя манархii, аднак, не дазналi сур’ёзных перамен. Усе падобныя выпадкi адназначна даводзяць, што вынiкам працяглага працэсу, якi ў сваiх пачатках сягае даўнiны (у Англii, прынамсi, — «Славутай рэвалюцыi» 1688 году), стала адхiленьне манархii ад улады i зьвядзеньне яе да нязначнай маргiнальнай ролi: манархiя ператварылася ў сымбалiчны iнстытут. Яна ўвасабляе паходжаньне i адзiнства нацыi безадносна да ўлады i барацьбы за яе.

Больш як стагодзьдзе таму ў сваiм ужо даўно сталым клясычным дасьледаваньнi «The English Constitution» (1867) Уолтэр Бэйджгот упершыню зрабіў адрозьненьне паміж канстытуцыйнымі элемэнтамі i iнстытуцыямі або, паводле ягоных слоў, dignified i efficient, адносiнамі годнасьцi i кiраваньня; у вольным перакладзе можна гаварыць пра iнстытуты даверу i iнстытуты ўлады. Яшчэ больш трапным, напэўна, было б праводжаньне адрозьненьня памiж iнстытутамi кансэнсусу i канфлiкту.

Было б вельмi паказальна прааналiзаваць навейшую гiсторыю i пераход ад дадэмакратычных да дэмакратычных адносiн толькi з пункту гледжаньня ўдалага або няўдалага ў сваiм часе падзелу функцыяў памiж iнстытутамі канфлiкту i кансэнсусу. У краiнах, дзе такi падзел удаўся i пры гэтым манархiя засталася ў якасьцi сымбалiчнага iнстытуту, пераход адбываўся параўнаўча гладка, без сур’ёзных стратаў або нават катастрофаў, у процiлегласьць тым краiнам, у якiх падзелу функцыяў ажыцьцявiць не ўдалося.

Натуральна, дарэмнымi будуць спэкуляцыi аб тым, як магла б працякаць навейшая нямецкая гiсторыя пры ўмове своечасова распачатага падзелу функцыяў. Тым больш выразна нямецкi прыклад выяўляе наступкi няўдачы. Чым мацней традыцыйна пануючыя, згрупаваныя вакол манархii сiлы ператваралi яе фактычна ў партыю сярод iншых партыяў, тым больш актыўна яны мусiлi займацца стварэньнем сваiх «баек пра надпартыйнасьць» — i не дапускаць да нацыянальнага кансэнсусу такiя апазыцыйныя партыi, як каталiцкi «Цэнтар» або сацыял-дэмакратаў з азначэньнямi «варагоў iмпэрыi» цi «бязродных касмапалітаў». У Ваймарскім дзяржаўным уладкаваньні падзел функцыяў таксама яшчэ ня быў праведзены. Пасадзе прэзыдэнта, як нейкаму заменьнiку кайзэра, былi нададзеныя велiзарныя ўладныя паўнамоцтвы, i зусiм заканамерна, што немцы на наступных жа выбарах абралi як заменьнiка кайзэра кайзэраўскага фэльдмаршала Паўля фон Гiндэнбурга. Нарэшце, падчас нацыянал-сацыялiзму быў пакладзены канец адпаведнаму падзелу функцыяў; «прынцып фюрэра» патрабаваў адзiнства татальнага даверу i татальнай улады.

Падзел функцыяў быў праведзены толькi Бонскай канстытуцыяй; фэдэральны прэзыдэнт — аж да нязначных рэшткаў паўнамоцтваў — вызваляецца ад пытаньняў улады i ўзводзiцца ў сымбаль, у прадстаўнiка адзiнства i кансэнсусу. Ведама, дзеля сваёй нэгатыўнай рэакцыi на канец Ваймарскай рэспублiкi аўтары канстытуцыi дапусьцiлi памылку: тэрмiн абавязкаў прэзыдэнта быў скарочаны да пяцёх гадоў. Гэта выклiкае пэўную складанасьць: як правiла, прэзыдэнт абiраецца як чалец партыi i кандыдат бальшынi пры партыйнай барацьбе; таму дзеля належнага выкананьня сваiх функцыяў ён мусiць у значнай ступенi забыцца на тое, адкуль ён прыйшоў. Капiтал даверу — прыхiльнасьць грамадзян — можа быць набыты толькi на працягу пэўнага часу, аднак вельмi хутка ўзьнiкае пытаньне перавыбараў або новых выбараў у парлямэнт.

Дарэчы будзе запытаць, як далёка сягае ўзьдзеяньне цяжару гiстарычнай спадчыны. Хiба ўсё яшчэ не застаецца моцнай спакусаю для гэтай «дэмакратычная супольнасьцi», пра якую так шмат гавораць, выключэньне з палiтычнага кансэнсусу апазыцыйных асобаў i груповак? I хiба перад абліччам злоўжываньняў i карупцыi ў сытуацыi наяўнай слабасьцi капiталу даверу ня ўздымецца нанова пасьпешлiвае «сыстэмнае пытаньне»?

3. Комплексная iдэнтычнасьць

У вынiкаючай з адмысловай праблемы немцаў пэрспэктыве першачарговым абавязкова будзе пытаньне, як такой сымбалiчнай iстоце, як чалавек, удаецца, з аднаго боку, разьвiваць «iдэнтычнасьць», акрэсьлены вобраз i трывалую сьвядомасьць сваёй прыналежнасьцi, ды, з другога боку, пазьбягаць яе, спакушаючыся забойчымi канструкцыямi «свой-чужы», у якіх сыгналы «iншабыту» ўжо актывiзавалi схiльнасьць да рэпрэсiяў i перасьледаў. Усяму гэтаму ў выключнай ступенi садзейнiчае разьвiцьцё комплекснай iдэнтычнасьцi. Тое, што маецца на ўвазе пад гэтым, мы паспрабуем цяпер акрэсьлiць.

Пры дамадэрных грамадзкiх умовах кажнаму індывіду, як правiла, надавалася выразна абмежаваная ў сацыяльным пляне iдэнтычнасьць, якая пазначалася адпаведна выяўнымі сымбалямi. Пачаткi гэтага палягаюць збольшага ўжо ў дазволах на нашэньне адпаведным чынам прадпiсанай вопраткi: насiць зброю мае права толькi шляхцiц, футра — толькi вяльможа сярэднявечнага места i г д. Пры мадэрных дачыненьнях гранiцы сьцiраюцца, бо разнастайнасьць прыналежнасьцяў робiцца тыповаю, а самі яны часта стаюцца вельмi мала або ўвогуле ня злучанымi мiжсобку. Мы ствараем сям’ю, маем — цалкам незалежна ад яе — пэўную прафэсiю, пэўнае кола сяброў, зьяўляемся жыхарамi вёскі, места, належым да пэўнай царквы, партыi, саюзу, адчуваем сябе ганзэйцамi або баварцамi, грамадзянамi дзяржавы, немцамi, эўрапейцамi, праўдападобна, яшчэ шмат кiм iншым, i ўсё гэта побач i разам адно з адным. Кажная такая прыналежнасьць паслугоўваецца спэцыфiчнымi сымбалямi, стварае ўмовы, патрабуе адданасьцi, складае частковую iдэнтычнасьць. Але нiводная не становiць для нас цэлага. Мноства частковых iдэнтычнасьцяў зь iх нярэдка адрознымi i досыць супярэчнымi нормамi, на апiсаньне якiх у нас не стае часу, павiнна збалянсаваць спэцыфічную i цяжкую задачу вытварыць зь бiяграфii характар i ўнiвэрсальную iдэнтычнасьць.

Цяжкасьць з фармаваньнем комплекснай iдэнтычнасьці адначасова становiць i яе вялiкую перавагу; яна ў дваякiм сэнсе адбiвае веру ў жыцьцё. Бо, з аднаго боку, дом нашага жыцьця хаця i псуецца, але не разбураецца, калi часам абвальваецца толькi адна з шматлiкiх падпорак, якiя яго падтрымлiваюць. З другога боку, множнасьць прыналежнасьцяў, iх сымбалiчных i нарматыўных комплексаў шляхам узаемнай рэлятывацыi забясьпечвае абарону ад таталiтарнай спакусы. У адным вымеры гэта стварае варожасьць, аднак адначасова ў другiм — пачуцьцё супольнасьцi. Ужо «нават» сымбалiчна супольная чыннасьць — будзь гэта спажываньне ежы, размова, гульня або спартовае спаборнiцтва — зьяўляецца важнай. Толькi тады, калi ўся разнастайнасьць пераплаўляецца ў адзiны стасунак «свой-чужы» — рэлiгiйны, нацыянальны, расавы, клясавы цi якi заўгодна яшчэ, — паўстае забойчае ўсілства зь яго абсалютнай iзаляцыяй.

Бясспрэчна: цi то ў дамадэрных, цi то ў мадэрных умовах чалавек усё яшчэ застаецца як пагражальнай (gefährdet), так i безабароннай перад пагрозай (gefährlich) сымбалiчнай iстотай. Ён павiнен знайсьцi крохкую раўнавагу памiж адмежаваньнем i пераадольваньнем межаў. Гэта навiдавоку ўжо ў рытуале: плямёны першабытнай культуры адначасова адведваюць, «запрыязьнiваюцца» i «залагоджваюць» адно аднаго: мужчыны выконваюць танец вайны i патрэсваюць сваiмi дзiдамi, але паперадзе iх танцуюць жанчыны i дзецi з пальмавымi галiнкамi ў руках (параўн. Eibl-Eibesfeldt 1984, S. 29 f). Калi мы назiраем такое на собскія вочы, здаецца, што за тысячагодзьдзе мала што зьмянiлася: дзяржаўнага госьця, якi з рэактыўнага самалёта ступае на чырвоны дыванок, сустракаюць грукат кананады, гром бубнаў i ганаровая варта, якая стаіць «на зважай». Пасьля, размахваючы сьцяжкамi, на дарожцы зьяўляюцца школьнiкi. I дзiця ўручае кветкi.

Літаратурныя жаролы

Выкарыстаная літаратура

Bagehot, Walter 1867: The English Constitution; dt: Die englische Verfassung, Neuwied / Beriin 1971.

Eibl-Eibesfeldt, Irenäus 1984: Krieg und Frieden aus der Sicht der Verhaltensforschung, München (überarbeitete Neuausgabe).

Gehlen, Arnold 1956: Urmensch und Spätkultur, Bonn.

Kelsen, Hans 1922: Der soziologische und der juristische Staatsbegriff, Tübingen.

Krockow, Christian Graf von 1974: Mexiko — Wirtschaft, Politik, Gesellschaft, Kultur, München.

Scheler, Max 1947: Die Stellung des Menschen im Kosmos, München.

Карысная літаратура

Forstner, Dorothea OSB 41982: Die Welt der christlichen Symbole, Innsbruck u.a.

Freud, Sigmund 1956: Totem und Tabu, Frankfurt/M.

Hartmann, Jürgen 1988: Staatszeremoniell, Köln.

Hattenhauer, Hans 1984: Deutsche Nationalsymbole. Zeichen und Bedeutung, München u.a.

Lüsebrink, Hans-Jürgen / Reichardt, Rolf 1990: Die «Bastille». Zur Symbolgeschichte von Herrschaft und Freiheit, Frankfurt/M.

Pross, Harry 1974: Politische Symbolik, Stuttgart.

Symbolen, Jahrbuch für Symbolforschung, Basel / Köln.

2. Эканоміка і палітыка

Сусьветная эканоміка

1. Навошта патрэбны сусьветны гандаль?

«Чым вялiкшы рынак, тым больш дыфэрэнцыяваны падзел працы i тым вышэйшы прыбытак ад задзейнiчаных прадукцыйных сiлаў», — яшчэ Адам Смiт (1723—1790) сфармуляваў гэты пастулят, якi ў прынцыпе дагэтуль застаецца бясспрэчным. Гэта аднолькава датычыць як «капiталiстычных краiн», так i краiн «рэальнага сацыялiзму». Калi выходзiць з гэтага правіла i патрабаваць эканамiчна-рацыянальнага прытарнаваньня абмежаваных сродкаў вытворчасьцi, то неабходна працягваць падзел працы датуль, пакуль ён урэшце не ахопiць усяго сьвету. Кажная вытворчая адзiнка зможа тады спэцыялiзавацца на такiх таварах, пры вырабе якiх яна будзе мець адносныя — або, iнакш кажучы, «параўнальныя» — перавагi над iншымi вытворцамi, i адмовiцца ад вырабу тых тавараў, вытворчасьць якiх прыносiць ёй выдаткi параўнальна зь iншымi вытворцамi. Спэцыялiзацыя такога роду вядзе да мiжнароднага гандлю, якi нiвэлюе адпаведную перавытворчасьць або недавытворчасьць у асобных краiнах.

Такiм чынам, мы атрымалi першы адказ на пытаньне: «Навошта патрэбны сусьветны гандаль?» Ён робiць магчымым сусьветны падзел працы ў адпаведнасьцi з параўнальнымi перавагамi, у вынiку чаго кажная краiна мае магчымасьць выкарыстаць свае вытворчыя фактары ў найбольш выгадным кiрунку. Такi гандаль не зьяўляецца беспраблемным. Але перш як прыступiць да аналiзу зьвязаных зь iм праблем, мы павiнны яшчэ крыху падрабязьней разгледзець яго перавагi.

Акрамя выкарыстаньня пераваг спэцыялiзацыi, ёсьць яшчэ адна прычына, каб аддаць перавагу мiжнародным гандлёвым адносiнам: праз такi гандаль кажная краiна можа забясьпечыць сябе таварам, якi ў межах краiны можа ўвогуле не вырабляцца. Наглядным прыкладам гэтага зьяўляецца сыравiна. Не выклiкае сумненьня той факт, што ўзровень дабрабыту ў многiх краiнах сьвету адчувальна зьнiзiцца, калi ня будзе такога «дадатковага» гандлю. (Маецца на ўвазе гандаль таварамi, якiя ня могуць быць выраблены абодвума гандлёвымi партнэрамi; у супрацьлегласьць гэтаму як «субстытутыўны» пазначаецца гандаль такiмi таварамi, якiя ў прынцыпе могуць вырабляцца абодвума гандлёвымi партнэрамi.)

Вонкавы гандаль забясьпечвае паступленьне ў краiну i такiх тавараў, вытворчасьць якiх унутры краiны пакуль немагчымая, але можа быць наладжаная пасьля заканчэньня пэўнага падрыхтоўчага пэрыяду. Гэта трэцяя перавага сусьветнага гандлю. Досьвед Японii дэманструе асаблiва наглядна, пра што тут iдзе ход. Гэта краiна гадамi iмпартавала заходнiя прамысловыя вырабы i ў сябе дапрацоўвала iх. Такiм чынам можна было зэканомiць значныя сродкi, неабходныя для разьвiцьця эканомiкi, краiне ня трэба, напрыклад, самой вынаходзiць дызэльны рухавiк, бо ён прапаноўваецца на сусьветным рынку. Разьвiваючыся па тэхналягiчным стандарце пастаўляных вырабаў, краiна паступова можа ствараць уласныя асяродкi вытворчасьцi. Сёньня Японiя экспартуе тавары, якiя яна раней iмпартавала.

Чацьверты довад за мiжнародныя гандлёвыя адносiны гучыць так: мiжнароднае спаборнiцтва робiць даступным грамадзянам кажнай краiны значна шырэйшы спэктар тавараў, якi быў бы немагчымы без такога гандлю. Немцы, напрыклад, могуць пiць грэцкае вiно, насiць пэруанскiя вязаныя жакеты, езьдзiць на малалiтражных францускiх аўтамабiлях, павесiць у сваiх гасподах мараканскiя дываны. Вядома, можна было купiць аналягiчныя нямецкiя тавары, якiя, магчыма, не былi б даражэйшыя. Але патрэбы людзей такiя ж разнастайныя, як i самi людзi, i, такiм чынам, той шырокi асартымэнт тавараў, якi ўмагчымляецца сусьветным гандлем, можа лепш задаволiць дыфэрэнцыяваныя патрэбы людзей, чымся адсутнасьць такога гандлю. Акрамя таго, гандаль выклiкае новыя патрэбы людзей i пашырае затым шанцы кажнай краiны збыць свой тавар.

Гэта абумоўлiвае пятую перавагу мiжнародных таварных адносiн: паколькi кажнаму вытворчаму асяродку сусьветны гандаль адкрывае найбольшыя магчымасьцi збыту, стаецца магчымым значнае зьнiжэньне кошту кажнай адзiнкi тавару. Калi б, напрыклад, нямецкая фабрыка па вырабе турбiн была арыентавана толькi на забесьпячэньне нутранога рынку, яна не змагла б падрыхтаваць высокаквалiфiкаваныя кадры i набыць спэцыяльнае абсталяваньне. Недастатковы аб’ём заказаў не дазволiў бы разьвiць такую спэцыялiзацыю. Адпаведна, значна вышэйшым быў бы i кошт кажнай зь невялiкай колькасьцi турбiн, якiя б збывалiся толькi на нутраным рынку. Калi ж гэтаму прадпрыемству адкрыты сусьветны рынак, яно можа разьлiчваць на большы аб’ём заказаў, што дазволiць правесьцi зьнiжаючую выдаткi спэцыялiзацыю рабочай сiлы i машыннага парку.

Гэта — якраз тыя прычыны, якiя пабуджаюць як прамыслова разьвiтыя краiны, так i тыя краiны, што сталi на шлях разьвiцьця, як «капiталiстычныя», так i «сацыялiстычныя», да ўдзелу ў мiжнародных таварных адносiнах. Якiя памеры ўдзелу краiн у тавараабмене, паказана на графiку (наступная старонка). Напачатку 80-х гадоў крыху больш за 40 % усяго аб’ёму сусьветнага гандлю прыпадала на тавараабмен заходнiх iндустрыяльных краiн памiж сабою. Тут маюць месца ў асноўным «субстытутыўныя» гандлёвыя ўзаемаадносiны: у бальшыні выпадкаў увозяцца такiя тавары, якiя краiны-iмпартэры маглi б вырабляць i самi. Калi яны адмаўляюцца ад уласнай вытворчасьцi гэтых тавараў, дык гэта робiцца таму i толькi таму, што за кошт спэцыялiзацыi па iншых таварах даходы ад выкарыстоўваных вытворчых фактараў павышаюцца, а расходы памяншаюцца, да таго ж, дзякуючы iмпарту можна лепш задаволiць разнастайныя жаданьнi насельнiцтва сваёй краiны. Пры тавараабмене памiж краiнамi-экспартэрамi нафты, што сталi на шлях разьвiцьця, i заходнiмi iндустрыяльнымi краiнамi пераважаюць «дадатковыя» ўзаемаадносiны. Толькi дзесяць працэнтаў сусьветнага гандлю прыпадае на пастаўкi нафтаэкспартуючых краiн у заходнiя iндустрыяльныя дзяржавы i каля шасьцёх працэнтаў на зваротную таварную плынь.

У тавараабмене iншых краiн, што сталi на шлях разьвiцьця, з заходнiмi iндустрыяльнымi краiнамi маюць месца як субстытутыўныя, так i камплемэнтарныя (дадатковыя) узаемаадносiны. Многiя краiны, што сталi на шлях разьвiцьця, экспартуюць сёньня вырабы, якiя iмi яшчэ некалькi гадоў таму iмпартавалiся з прычыны адсутнасьцi магчымасьцi вырабляць iх унутры краiны. Паўднёвая Карэя, напрыклад, экспартуе морскiя судны, Бразылiя — станкi, Iндыя — сельскагаспадарчыя прылады, Вэнэсуэла — сталь. Графiк наглядна паказвае, што найважнейшымi гандлёвымi партнэрамi краiн, што сталi на шлях разьвiцьця, зьяўляюцца заходнiя iндустрыяльныя краiны. На гандаль памiж самiмi краiнамi, што сталi на шлях разьвiцьця, прыпадае толькi каля 3 % сусьветнага гандлю. Не на шмат вышэйшым (5,4 %) зьяўляецца паказьнік «нутранога гандлю» памiж сацыялiстычнымi «краiнамi дзяржаўнага гандлю», хоць вытворчы патэнцыял гэтай групы дзяржаваў значна вышэйшы, чым краiн, што сталi на шлях разьвiцьця. Агульны кошт сусьветнага гандлю склаў у 1982 годзе амаль 1800 млрд. даляраў ЗША, што амаль у тры разы болей за валавы нацыянальны прадукт ФРН у тым жа годзе.

За перасягаючым любыя межы рухам тавараў усё часьцей ідзе аказаньне паслугаў: арганiзацыя перавозак, страхаваньне, тэхнічнае абслугоўваньне, банкаўскiя апэрацыi. Бяз гэтага «няяўнага» гандлю немагчымы «яўны» рух тавараў. Часта ў краiнах, якiя больш iмпартуюць тавараў, чым экспартуюць, назiраецца дэфiцыт у iх «балянсе аказаньня паслугаў». Прыкладам гэтага зьяўляюцца многiя краiны, што сталi на шлях разьвiцьця. Але ёсьць выпадкi, калi лiшак у экспарце паслуг можа выкарыстоўвацца для таго, каб зьнiвэляваць дэфiцыт у тавараабмене. (Прыкладам могуць служыць Швайцарыя, Аўстрыя, Iталiя.)

Гадавы кошт плынi тавараў i паслуг за мяжу (улучна зь безнаяўнымі плацяжамі) знаходзiць сваё выражэньне ў так званым балянсе бягучых апэрацыяў краiны. Ён знаходзiць сваё адлюстраваньне ў балянсе руху мiжнароднага капiталу. Краiна, якая iмпартуе тавараў i паслугаў больш, чымся экспартуе, i чые валютныя даходы ад безнаяўных плацяжоў не пакрываюць гэтага дэфiцыту, залежыць ад крэдытаў на фiнансаваньне дэфiцыту бюджэту; такiм чынам, яна мусiць «iмпартаваць капiтал». Калi ж агульны экспарт перавышае агульны iмпарт, то стаецца магчымым прадстаўленьне крэдытаў («экспарт капiталу») iншым краiнам. З графiку вынiкае, што, напрыклад, нафтаэкспартуючыя краiны, што сталi на шлях разьвiцьця, у пачатку 80-х гадоў знаходзiлiся ў становiшчы экспартуючых капiтал. Дзякуючы экспарту нафты яны атрымлiвалi значна больш замежных грашовых паступленьняў, чымся выкарыстоўвалi на закупку замежных тавараў. Iншыя краiны, што сталi на шлях разьвiцьця, наадварот, залежалi ад iмпарту капiталу для фiнансаваньня бюджэтнага дэфiцыту. Без выкарыстаньня агульнапрызнаных плацежных сродкаў i бяз руху мiжнароднага капiталу дасягненьне сёньняшняга высокага ўзроўню сусьветнага гандлю было б немагчымым.

2. Праблемы мiжнародных эканамiчных адносiн

Перавагi мiжнародных эканамiчных адносiн могуць рэалiзавацца толькi пры ўмове, калi ўсе краiны датрымваюцца пэўных правiлаў. Кажная краiна павiнна, па-першае, узяць на сябе забавязаньне адкрыць свой нутраны рынак для канкурэнцыi з замежнымi пастаўшчыкамi. Толькi ў такiм выпадку iншаземцы будуць мець магчымасьць забясьпечваць таварамi нутраны рынак, атрымваючы за iх плацежныя сродкi гэтай краiны, i набываць за гэтыя сродкi на нутраным рынку тавары дадзенай краiны для экспарту. «Лiбэральная» гандлёвая палiтыка ўсiх краiн зьяўляецца перадумовай для таго, каб кажная краiна магла экспартаваць i спэцыялiзавацца на вырабе тых тавараў, якiя, у параўнаньнi зь iншымi, зьяўляюцца найбольш канкурэнтаздольнымi. Па-другое, кажная краiна павiнна ўзяць на сябе абавязак дбаць аб бесьперашкоднай канвэртаванасьцi ўласнай валюты ў замежную i рабiць усё магчымае, каб плацежныя сродкi, якiя выкарыстоўваюцца ў мiжнародным гандлi, ня страчвалi сваёй вартасьці. Пры выкананьнi гэтых правiлаў могуць узьнiкнуць шматлiкiя праблемы. Разгледзiм спачатку праблемы, якiя могуць узьнiкнуць у вынiку правядзеньня «лiбэральнай» гандлёвай палiтыкi.

«Лiбэральная» гандлёвая палiтыка i пратэкцыянiзм

Адкрыцьцё нутранога рынку для замежных пастаўшчыкоў, якое, з аднаго боку, азначае патэнцыйную выйгранку для народнай гаспадаркi ў цэлым, як правiла, патрабуе, з другога боку, перабудовы нутранога рынку, што можа быць зьвязана са значнымi цяжкасьцямi. Выяўленьне новых магчымасьцяў выкарыстаньня нутраных вытворчых фактараў iдзе ня так хутка. Значна хутчэй пад нацiскам iмпарту трацяцца ранейшыя магчымасьцi забясьпечыць занятасьць. У гэтым пераканалiся цяпер «старыя» iндустрыяльныя краiны Эўропы i Паўночнай Амэрыкi. Многiя зь iх традыцыйных прамысловых сэктараў цяпер пачалi барацьбу з таварамi, якiя iмпартуюцца з новых iндустрыяльных краiн (Паўднёвай Карэi, Тайваню, Ганконгу, Сынгапуру) i з краiн, якiя сталi на шлях разьвiцьця (Бразылii, Мэксыкi, Югаславii, Турцыi, Аргентыны i г.д.). Гэтыя краiны маюць параўнальныя перавагi ў вытворчасьцi такiх працаёмiстых вырабаў, як вопратка, цацкi, тавары для падарожжаў. «Старыя» прамысловыя краiны страцiлi свае перавагi ў затратах у гэтых галiнах вытворчасьцi не ў апошнюю чаргу дзякуючы высокаму ўзроўню заработнай платы, што прыводзiць да падаражэньня працаёмiстых вырабаў. Спажыўцы ў гэтых краiнах атрымалi б выгаду ад неабмежаванага ўвозу названых вырабаў, i народная гаспадарка, як адзiнае цэлае, выйграла б настолькi, наколькi б удалося вызвалiць у вынiку скарачэньня вытворчасьцi ў гэтых галiнах рабочую сiлу, сыравiну i капiтал ды выкарыстаць iх у iншых галiнах, дзе магчыма атрыманьне найбольшага прыбытку. Але гэта патрабуе дынамiчнасьцi ад прадпрымальнiкаў i мабiльнасьцi рабочай сiлы для разьвiцьця новых кiрункаў вытворчасьцi. Там, дзе гэтага не ўдаецца зрабiць адразу, узьнiкае беспрацоўе, абумоўленае неабходнасьцю прыстасаваньня да новых умоваў.

Гэтая праблема стаiць амаль перад усiмi заходнiмi iндустрыяльнымi краiнамi. Нiводная зь iх не гатовая на цяперашнi момант з гэтым замiрыцца. Таму заходнiя iндустрыяльныя краiны спрабуюць упарадкаваць i падпарадкаваць плынь iмпарту як з краiн, што сталi на шлях разьвiцьця, ды «новых» iндустрыяльных краiн, так i са «старых» iндустрыяльных краiн. Знаходлiвасьцi палiтыкаў i дзяржаўных ураднiкаў, здаецца, няма межаў. Ужо даўно ўведзены мыты як тарыфныя гандлёвыя перашкоды, а таксама вялiкая колькасьць усялякiх нетарыфных перашкодаў для гандлю. Францускi ўрад, напрыклад, патрабуе, каб мытныя апэрацыi па ўвозе пэўных вiдаў электроннай тэхнiкi праводзiлiся ў адным зь мястэчкаў паўднёвай Францыi, якi знаходзiцца далёка ад узьбярэжжа. Мытня ў гэтым гарадку малая, што стварае чэргi i вымушае пастаўшчыкоў плацiць значныя сумы за захоўваньне абкладзеных мытам тавараў на складах. Усё гэта стварае вельмi пажаданы для ўладаў эфэкт зьнеахвочваньня замежных iмпартэраў. У швальнай i абутковай прамысловасьцi, сталевытворчасьцi, выпуску грузавiкоў i iншых вырабаў многiя краiны выказалi гатоўнасьць да «добраахвотных» экспартных абмежаваньняў, каб папярэдзiць аднабакова ўведзеныя абмежаваньнi на iмпарт краiн-экспартэраў.

Агульнавядомыя вынiкi такой палiтыкi палягаюць у тым, што спажыўцом у краiнах-iмпартэрах нявыгадныя занадта высокiя цэны на ўвезеныя тавары. Краiны-iмпартэры могуць захаваць — прынамсi, на кароткi тэрмiн — традыцыйныя рабочыя месцы i адначасова прадухiлiць стварэньне ў краiнах-экспартэрах новых рабочых месцаў. Захаваныя такiм чынам рабочыя месцы на «багатай Поўначы» сусьветнага гандлю часта прыводзяць да абвастрэньня праблем занятасьцi на «бедным Поўднi». Менш вiдавочныя вынiкi такой палiтыкi палягаюць у тым, што парушаюцца правiлы мiжнароднага гандлю, у вынiку чаго пагаршаюцца ўмовы для разьвiцьця мiжнароднага падзелу працы. Трацiцца магчымасьць захаваць на працяглы тэрмiн больш прадуктыўныя рабочыя месцы з-за кароткатэрмiновай выйгранкі ў асобных краiнах.

Ад вышэйназваных выпадкаў трэба адрозьнiваць такiя, дзе ўжытыя захады што да абмежаваньня гандлю ствараюць кароткатэрмiновыя перашкоды разьвiцьцю мiжнароднага падзелу працы, але ў пэрспэктыве садзейнiчаюць яму. Гэта — як мы ўжо казалі — можа адбывацца тады, калі пэўная краіна ўжывае часовыя абарончыя захады ад больш магутнай замежнай прамысловасьці, каб пабудаваць уласную вытворчасьць, якая пасьля пэўнага падрыхтоўчага пэрыяду здолее пасьпяхова канкураваць на сусьветным рынку. Ужо Джон Ст’юарт Міль (1806—1873) адзначаў гэтую магчымасьць: «Перавага краіны ў пэўнай галіне прамысловасьці часта вынікае толькі з таго, што калісьці даўней пра гэтую галіну пачалі дбаць...». Далей ён кажа, што іншыя краіны зусім маглі б нагнаць перавагу першай краіны, і ён мяркуе, што абмежаваная ў часе палітыка заахвочвальнага мыта можа спрыяць дасягненьню гэтай мэты (Bd.2, S. 648—650).

Такім чынам, ужо адзін з клясыкаў палітэканоміі сфармуляваў аргумэнт, які некаторыя сучасныя крытыкі выкарыстоўваюць супраць яе клясычнай тэорыі. Фрыдрых Ліст працягнуў думку Джона Ст’юарта Міля. Ён падкрэсьлівае неабходнасьць часовай абароны маладой прамысловасьці ад больш магутнай замежнай канкурэнцыі, бо толькі такім спосабам можна разгарнуць «прадукцыйныя сілы» краіны, якія дазволяць нагнаць перавагу замежжа.

Гэты аргумэнт заахвочвальнага мыта адыграў вялікую ролю ня толькі ў акадэмічнай дыскусіі, але і ў практыцы эканамічнай палітыкі. Амаль усе краіны, якія калісьці адставалі ў працэсе індустрыялізацыі, абаранялі айчынную прамысловасьць, спасылаючыся на гэты аргумэнт. Так было ў дзевятнаццатым стагодзьдзі ў Нямеччыне, пасьля таго як Фрыдрых Ліст распрацаваў сваю «тэорыю прадукцыйных сілаў», і гэта ж адбывалася ў ЗША, якія праводзілі палітыку заахвочвальнага мыта пад уплывам Аляксандра Гамільтана[30]. Сёньня заходнія індустрыйна разьвітыя краіны наўрад ці могуць скарыстаць з аргумэнту заахвочвальнага мыта для абгрунтаваньня сваёй пратэкцыянісцкай гандлёвай палітыкі. Тут ідзецца ў большай ступені пра абарону «слабасьці старой прамысловасьці», чымся пра падтрымку «маладой прамысловасьці». Большае значэньне аргумэнт Ліста мае сёньня для краін, што сталі на шлях разьвіцьця. Мы яшчэ вернемся да гэтага.

Побач з праблемамi структурнага прыстасаваньня, якiя ўзьнiкаюць пры ажыцьцяўленьнi лiбэральнай палiтыкi вонкавага гандлю, паўстае i iншая праблема: залежнасьць адной краiны ад засталых. Яна ўзьнiкае як пры выкарыстаньнi iснуючых вытворчых магутнасьцяў, гэтак i пры забесьпячэньнi дабрабыту ўласнага насельнiцтва. Гэта зразумела. Калi краiна паддаецца спэцыялiзацыi ў рамках сусьветнай эканомiкi, яе вытворчыя магутнасьцi трацяць дакладную прыстасаванасьць для задавальненьня патрэбнасьцяў нутранога рынку. Цi будуць гэтыя магчымасьцi поўнасьцю задзейнічаныя, залежыць ад попыту замежжа на тавары, якiя вырабляюцца ў дадзенай краiне на экспарт. Нутраны попыт таксама ня можа быць задаволены без удзелу замежных пастаўшчыкоў. Такiм чынам, кажная краiна залежыць ад гатоўнасьцi iншых краiн набываць у яе тавары i пастаўляць свае.

Гэтая залежнасьць зьяўляецца адносна беспраблемнай, калi базуецца на ўзаемаразуменьнi i калi гандлёвыя адносiны мала палiтызаваныя. Калi нутраныя вытворцы ў адной краiне могуць прапанаваць свой прадукт больш выгадна, як iх замежныя канкурэнты, i калi патэнцыйныя пакупнiкi могуць без палiтычнага цiску выбiраць найбольш выгадныя крынiцы паставак, тады ўжо самi прыватныя iнтарэсы замежных спажыўцоў будуць спрыяць заказам у гэтай краiне. Гэта датычыцца таксама i iмпарту. Якi замежны пастаўшчык адмовiцца пастаўляць тавар у гэтую краiну, калi гэта прынясе яму прыбытак! Калi ўзаемаадносiны ўнутры краiны i за мяжой памiж удзельнiкамi рынку больш-менш ураўнаважаныя, гэта прыводзiць да «карэктнага» цэнаўтварэньня ў сусьветным гандлi. У iншых выпадках узьнiкаючыя прыватныя дзелавыя ўзаемаадносiны памiж краiнамi прыводзяць да перапляценьня iнтарэсаў, якое знаходзiць выражэньне i на палiтычным узроўнi. Чым цясьнейшае спляценьне iнтарэсаў, тым больш ствараецца магчымасьцяў палагодзiць палiтычныя канфлiкты. «Мiр праз гандаль» — так можна тэзысна выразiць сутнасьць справы.

Залежнасьць ад замежжа стаецца праблематычнай у тым выпадку, калi яна аднабаковая i/альбо калi гандлёвыя адносiны памiж краiнамi занадта палiтызаваныя. Гэта тыя выпадкi, якiя прадугледжвае тэорыя залежнасьцi. Зьвязаныя з гэтым праблемы падрабязна разгледжаныя ў разьдзеле «Трэцi сьвет...», які напісаў Франц Нушэлер. У сувязi з гэтым трэба адзначыць наступнае. Можна паспрабаваць пераадолець залежнасьць разьвiваных краiн ува ўзаемаадносiнах зь iншымi за кошт розных спосабаў: празь зьмяненьнi ў арганiзацыi сусьветнай эканомiкi, праз каапэрацыю i ўзмоцненыя намаганьнi самiх разьвiваных краiн. Многiя разьвiваныя краiны найчасьцей патрабуюць ад iндустрыяльна разьвітых дзяржаваў першага шляху; аб правамернасьцi i праблематыцы гэтых патрабаваньняў будзе сказана нiжэй. Другую магчымасьць — шлях рэгiянальнай каапэрацыi — спрабавалi выкарыстаць многiя разьвiваныя краiны, але дасягнутыя на сёньняшнi дзень вынікі не зьяўляюцца пераконлiвымi. Трэцяя магчымасьць можа мець вырашальнае значэньне. Усе разьвiваныя краiны павiнны непазьбежна ступiць на шлях структурнай перабудовы вытворчасьцi i дзякуючы ўласнаму разьвiцьцю тэхналёгiяў пераадолець iснуючыя залежнасьцi экзагеннага i структурнага характару ды дзякуючы гэтаму стварыць перадумовы для дзейснага ўдзелу ў сусьветным гандлi. У сувязi з гэтым можа быць мэтазгодным часовае недапушчэньне ў асобныя сэктары вытворчасьцi сусьветнай канкурэнцыi.

Канвэртаванасьць i стабільнасьць валюты

Апрача правiла не парушаць праз інтэрвэнцыю дзяржавы канкурэнцыю сярод прыватных вытворцаў з мэтай авалоданьня найлепшымi рынкамi збыту i заказамi, iснуе яшчэ адно правiла захаваньня дзеяздольнасьцi сусьветнай эканомiкi: гандлюючыя краiны павiнны дбаць аб канвэртаванасьцi сваiх валют i спрыяць таму, каб у ходзе мiжнароднага эканамiчнага супрацоўнiцтва плацежныя сродкi ня трацiлi сваёй вартасьці. Пад канвэртаванасьцю валюты трэба разумець тое, што гэтая валюта можа свабодна абменьвацца на валюты iншых краiн, прычым адрозьнiваюць «канвэртаванасьць для iншаземцаў» i «канвэртаванасьць для сваiх грамадзян». У першым выпадку гаворка iдзе аб праве замежных грамадзян патрабаваць ад эмiсiйнага банку абмену нутраной i замежнай валюты, у другiм выпадку маецца на ўвазе адпаведнае права айчынных грамадзян.

Наколькi важнай зьяўляецца канвэртаванасьць для разьвiцьця мiжнароднага гандлю, зразумела без тлумачэньня. Бяз права замежнага экспартэра абмяніць замежную валюту, атрыманую ў працэсе гандлю, на валюту сваёй краiны, экспартныя апэрацыi трацяць значную частку сваёй прывабнасьцi, бо выдаткi на выпуск экспартнага тавару яму даводзiцца аплочваць у валюце сваёй краiны. Гэта ж самае датычыць i айчыннага экспартэра. Згэтуль вынiкае, што пры страчваньнi канвэртаванасьцi аб’ём вонкавага гандлю адчувальна скарачаецца. Замежны экспартэр будзе ў такiм выпадку атаварваць пакупнiкоў пэўнай краiны толькi тады, калi яму ў абмен будуць прапанаваныя задавальняючыя яго тавары, якiя маюць адпаведны кошт. Без магчымасьцi такой «кампэнсацыйнай апэрацыi» яго экспартная выручка ня будзе нiчога каштаваць, i яму няма сэнсу iсьцi на такую ўгоду. Такiя выпадкi здараюцца часта.

Ня меншае значэньне для канвэртаванасьцi валюты мае стабільнасьць плацежных сродкаў, якiя выкарыстоўваюцца ў мiжнародным гандлi. Функцыi такiх плацежных сродкаў бяруць на сябе сёньня валюты найбольш iндустрыяльна разьвiтых краiн, а таксама — у пэўным сэнсе — спэцыяльныя крэдытныя лiнii Мiжнароднага валютнага фонду. Калi гэтыя краiны праводзяць у сябе iнфляцыйную палiтыку i аб’ём спэцыяльных крэдытных лiнiяў нязьмерна расшыраецца, мiжнародныя плацежныя сяродкi трацяць сваю вартасьць, што можа прывесьцi да значнага функцыянальнага разьмежаваньня ў мiжнародным эканамiчным узаемадзеяньнi. «Вядучыя валютныя краiны», чые валюты граюць цэнтральную ролю ў сусьветным гандлi (упаасобку ЗША), нясуць вялiкую адказнасьць за правядзеньне такой эканамiчнай палiтыкi, якая б нэўтралізавала iнфляцыю.

Выкананьне гэтых правiл валютнай палiтыкi можа залежаць ад нутраных эканамiчных праблемаў. Напрыклад: пры неабмежаванай канвэртаванасьцi грамадзяне могуць у любы час пераводзiць свой капiтал у замежныя краiны. Яны паспрабуюць зрабiць гэта тым хутчэй, чым вышэйшы ўзровень iнфляцыi i чым нiжэйшы, адпаведна, кошт уласнай валюты. З-за вывазу капiталу за мяжу памяншаюцца валютныя запасы, якiмi можа аплочвацца iмпарт. Дэвальвацыя ўласнай валюты, якая прадугледжваецца ў гэтай сытуацыi, робiць набыцьцё замежнай валюты даражэйшым i запавольвае адток валюты, але дае пры гэтым дадатковы iнфляцыйны iмпульс. Калi ж для ўраўнаважваньня вывезеных грошай за мяжой бяруцца валютныя крэдыты, краiна трапляе ў залежнасьць ад сваiх замежных крэдытораў. Такiм чынам, са свабоднай канвэртаванасьцю валют могуць быць зьвязаныя шматлiкiя праблемы.

Розныя кiрункi эканамiчнай палiтыкi асобных краiн пры жорсткiм абменным курсе i свабоднай канвэртаванасьцi валют могуць выклiкаць наступную праблему: распаўсюджваньне iнфляцыйнага ўзросту цэнаў, адбыванага ў адной краiне, на iншыя краiны. Калi з-за неабдуманай грашовай i падатковай палiтыкi павышаецца тэмп узросту цэнаў у краiне, узрастае попыт на iмпарт, бо ў вынiку адноснай стабiльнасьцi кошту грошай за мяжой замежныя тавары стаюцца больш «таннымi», як айчынныя. Узрост попыту на iмпарт прыводзiць у экспартуючых краiнах да павышэньня цэнаў. Краiна з высокiм узроўнем iнфляцыi «экспартуе» такiм чынам сваю iнфляцыю ў iншыя краiны i «iмпартуе» зь iх «стабiльнасьць цэнаў» дзякуючы ўзрастаючаму аб’ёму iмпарту па адносна нiзкiх цэнах. Гэта прыводзiць да выроўнiваньня тэмпу ўзросту цэнаў i да тэндэнцыi зьнiжэньня кошту плацежных сродкаў у мiжнародным руху тавараў. Пры цьвёрдых абменных курсах усе краiны, асаблiва самыя магутныя ў гандлёвых адносiнах, нясуць такiм чынам адказнасьць за падтрыманьне стабiльнасьцi мiжнародных плацежных сродкаў.

Пры гнуткiм абменным курсе небясьпека сусьветнай iнфляцыi не такая вялiкая. Узрастаючы попыт на iмпарт у краiне з высокiм узроўнем iнфляцыi выклiкае ўзрост цэнаў на замежную валюту i, адпаведна, зьнiжэньне цэнаў на валюту сваёй краiны («дэвальвацыю»), што стрымлiвае попыт на iмпарт. Краiна з высокiм узроўнем iнфляцыi вымушана ў такiм выпадку самастойна змагацца з наступствамі сваёй iнфляцыi; яна ня можа разьлiчваць на тое, што разам з таннымi iмпартнымi таварамi (у выпадку нязьменнага абменнага курсу) яна дасягне «стабiльнасьцi цэнаў». Калi ж «вядучая валютная краiна» праводзiць iнфляцыйную палiтыку, тады — як ужо было сказана — зьнiжэньне кошту яе валюты прыводзiць да мiжнароднага валютна-палiтычнага крызысу даверу, што можа дужа пашкодзiць сусьветнаму гандлю.

На гэтым мы канчаем апiсаньне праблемаў, якiя могуць узьнiкнуць пры ўжыцьцi правiлаў мiжнароднага гандлю. Усе гэтыя праблемы нiчога не мяняюць у самой сутнасьцi справы, што мiжнародны падзел працы можа прынесьцi перавагi ўсiм удзельнiкам: абмежаваныя рэсурсы можна будзе скарыстаць там, дзе яны прынясуць найбольшы даход (г.зн. авалодаць параўнальнымi перавагамi); мiжнародная канкурэнцыя адкрывае кажнай краiне выгадныя рынкi збыту i крынiцы паставак, гэтая ж канкурэнцыя вымагае распаўсюджваньня тэхнiчных ведаў i стымулюе канкурэнцыю ўнутры кажнай краiны. Але зразумела, што гэтыя перавагi зьяўляюцца толькi тады, калi гандлюючыя краiны датрымваюцца пэўных правiлаў. У асобных выпадках гэта праблематычна: узьнiкаюць праблемы структурнай перабудовы, абмяжоўваецца свабода нутранога гандлю, што можа прывесьцi да адчувальнай залежнасьцi ад замежжа. Гэта цана за нацыянальную спэцыялiзацыю ў рамках сусьветнага гандлю.

Кажная краiна спрабуе зьвесьцi да мiнiмуму гэтую цану за кошт парушэньня правiлаў мiжнароднага падзелу працы, ці шляхам стварэньня перашкодаў iмпарту або экспарту, цi праз абмежаваньне канвэртаванасьцi. Калi гэта чынiць асобная, малая краiна, шкода ад гэтага нязначная. Гэтая краiна можа карыстацца перавагамi адладжанага сусьветнага гандлю, ня плацячы за гэта поўнай цаны. Але калi ўсё большая i большая колькасьць краiнаў парушае гэтыя правiлы, то такiмi сваiмi паводзiнамi яны падрываюць арганiзацыйныя асновы мiжнароднага падзелу гандлю i шкодзяць адна адной. Некаторыя краiны стаяць перад дылемай арыштаванага. (Гэтая фiгура ўзята з прававой практыкi Злучаных Штатаў. Адзiн з арыштаваных можа купiць сабе свабоду, зраджваючы арыштаваных супольнiкаў. Але калi кажны арыштаваны паспрабуе гэта зрабiць, то ўсе зрадзяць адзiн аднаго i ўсе без вынятку будуць асуджаныя.) У мiжнародным гандлi асобная краiна можа стварыць сабе перавагi, парушыўшы агульнапрынятыя правiлы. Але калi гэтаму благому прыкладу будуць насьледаваць засталыя, то ня выйграе нiхто, а прайграюць усе, бо перастануць дзейнiчаць правiлы, дзякуючы якiм можа iснаваць мiжнародны падзел працы i ўзрастаюць даходы. Цi здарыцца такое ў мiжнародным гандлi i наколькi далёка яно зможа зайсьцi, залежыць ад ступенi ляяльнасьцi гандлюючых краiн да сыстэмы правiлаў мiжнароднага гандлю, а таксама гатоўнасьцi гэтых краiн адмовiцца ад кароткатэрмiновых нацыянальных перавагаў у асобных выпадках у iмя доўгатэрмiновых агульных перавагаў дзеяздольнага сусьветнага гандлю.

3. Уладкаваньне сусьветнага гандлю

Гандлёвыя i валютна-палiтычныя правiлы, без выкананьня якiх немагчымая дзейсная сусьветная вытворчасьць, былі пераведзеныя пасьля 1945 году на абсалютна новую аснову. Галоўную ролю ў гэтым адыгралі палiтычныя пераўтварэньнi ўва ўсім сьвеце, якiя наступiлi ў вынiку другой сусьветнай вайны. Злучаныя Штаты i Савецкi Саюз сталi вызначаць сусьветную палiтыку. Вельмi хутка высьветлiлася, што глыбокiя iдэалягiчныя рознагалосьсi памiж iмi робяць немагчымым сумеснае парадкаваньне мiжнароднага падзелу працы. А для гэтага iснавалi перадумовы: на канфэрэнцыi па сусьветным гандлi, якая адбылася ў 1948 годзе ў Гаване, бралi ўдзел i ўсходне-эўрапейскiя дзяржавы, Савецкi Саюз удзельнiчаў у перамовах аб стварэньнi адзiнай мiжнароднай валютнай сыстэмы. Але да валютнага пагадненьня ў Брэтан Вудзе Савецкi Саюз не далучыўся, i далейшыя намаганьнi што да парадкаваньня сусьветнага гандлю адбывалiся без CCCР. Разьдзяленьне на «Ўсход» i «Захад» паўплывала i на пераразьмеркаваньне сусьветнага гандлю.

У далейшым эканомiку «першага сьвету» — заходнiх iндустрыяльна разьвітых краiн — i «другога сьвету» — усходнiх iндустрыяльна разьвітых краiн — нам давядзецца разглядаць асобна. Асобны разьдзел будзе прысьвечаны ўключэньню ў мiжнародны падзел працы «трэцяга сьвету». Разглядаючы заходнiя iндустрыяльна разьвітыя дзяржавы, а таксама разьвiваныя дзяржавы, можна заўважыць яшчэ адно адрозьненьне памiж рэгiянальным i мiжнародным падзелам працы. У першым выпадку гаворка iдзе аб эканамiчнай каапэрацыi абмежаванай колькасьцi краiн, якiя належаць да аднаго рэгiёну, у другiм выпадку — аб мiжрэгiянальным супрацоўнiцтве. Як неўзабаве высьветлiцца, узаемаадносiны памiж гэтымi дзьвюма формамi каапэрацыi нi ў якiм разе не бесканфлiктныя.

Заходняя «сусьветная» эканомiка пасьля 1945 году

Само сабой зразумела, што пры аднаўленьні заходняй «сусьветнай» эканомiкi вырашальную ролю гралi ўяўленьнi Злучаных Штатаў аб яе арганiзацыi. Гэта краiна датрымвалася iдэi шматбаковага рынкавага падзелу працы ў эканомiцы i была супраць усялякай рэгiяналiзацыi i ўтварэньня блёкаў у сусьветным гандлi. Вялiкабрытанiя як другая важная сiла Захаду тады была яшчэ занадта заклапочана захаваньнем Брытанскай імпэрыі (Commоnwealth) i наогул займалася вырашэньнем уласных эканамiчных праблемаў, каб прэтэндаваць на вядучую ролю ў парадкаваньнi шматбаковых эканамiчных адносiн, а Францыя ня мела ярка выражанай традыцыi шматбаковага, рынкава-эканамiчнага складу мысьленьня. Зрэшты, палiтычная залежнасьць Заходняй Эўропы ад свайго амэрыканскага хаўрусьнiка, што яшчэ больш узмацнiлася падчас «халоднай вайны», не дазволiла ёй пратэставаць супраць правiлаў, уведзеных амэрыканскiм кiраўнiцтвам, i змусiла, такiм чынам, з пэўнай ляяльнасьцю паставiцца да гэтых правiлаў, безь якiх аднаўленьне мiжнароднага падзелу працы было б папросту немагчымым. Калi пазьней, пад знакам палiтыкi распружаньня i ўтварэньня шматполюснай структуры ўлады, амэрыканская «cold war hegemony over the non-communist portion of bipolar world» (Нойман-Уітмэн) аслабла, парушэньнi сыстэмы ўведзеных правiлаў памножылiся.

Як выглядалi гэтыя правiлы? У абсягу гандлёвай палiтыкi яны знайшлi сваё адлюстраваньне ў «Генэральным пагадненьнi аб тарыфах i гандлi» (ГАТТ, «General Agreement on Tariffs and Trade»). Гэтае пагадненьне, якое па сутнасьцi ўяўляла сабой разьдзел аб гандлёвай палiтыцы «Хартыi сусьветнага гандлю», прынятай у Гаване ў 1948 годзе, прадпiсвала ўсiм краiнам, што падпiсалi яе, прынцыпова адмовiцца ад нетарыфных перашкодаў для гандлю i паступова зьлiквiдаваць iснуючыя тарыфныя бар’еры (мыты). ГАТТ абавязвае ўсе краiны-ўдзельнiцы праводзiць лiбэральную гандлёвую палiтыку, якая паклiкана зрабiць перавагi свабоднага сусьветнага гандлю даступнымi для ўсiх. Але зьмест пагадненьня часткова ня мае прававых наступстваў, бо краiны-заснавальнiцы дбаюць аб тым, каб iх гандлёва-палiтычны сувэрэнiтэт быў як мага менш абмежаваны. У якой ступенi ўдзельнікі пагадненьня павiнны датрымвацца прадпiсаных правiлаў у канфлiктнай сытуацыi, выклiканай выкананьнем правiлаў ГАТТу i задавальненьнем нацыянальных iнтарэсаў, дазволена вырашаць самiм дзяржавам. Дамова, якая прадугледжвала б большую ўзаемаўзгодненасьць у гэтых адносiнах (напрыклад, мэханiзмы мiжнародных санкцыяў), ужо падчас стварэньня ГАТТ не знайшла б падтрымкi бальшыні. У цяперашнi час на гэта можна разьлiчваць яшчэ менш.

Параўнальна неабавязковы характар ГАТТу добра вiдаць зь няпэўнасьцi найважнейшага палажэньня: «рэжым найбольшага спрыяньня». Там сказана: «Усе перавагi, правы, iльготы i палёгкi», якiя прадастаўляюцца тавару, што вывозiцца з адной краiны-ўдзельнiцы дамовы альбо ўвозiцца ў яе, павiнны «няўхiльна i безумоўна прадастаўляцца для ўсiх аналягiчных тавараў, якiя выпускаюцца iншымi краiнамi-ўдзельнiцамi дамовы». Дыскрымiнацыя гандлёвымi партнэрамi адзiн аднаго цалкам выключаецца. Такiм чынам папярэджвалася паўтарэньне палярызацыi i рэгiяналiзацыi сусьветнага гандлю, што было характэрна для эканомiкi 30-х гадоў. Але дзеяньне вышэйназванага палажэньня абмежавана тым, што яно дазваляе стварэньне мытных саюзаў i зонаў свабоднага гандлю. Найперш Вялiкабрытанiя, якая была зацiкаўлена ў захаваньнi Брытанскай імпэрыі, ускладала спадзяваньнi на гэты вынятак з правiла. Ён дазваляе абмежаванай колькасьцi краiн гандляваць зь ёю без ажыцьцяўленьня мытных апэрацыяў, але гэта не распаўсюджваецца аўтаматычна на iншыя краiны. Пры стварэньнi ГАТТ усе спадзявалiся, што колькасьць такiх выняткаў будзе невялiкая. Як памылiлiся ў гэтым заснавальнiкi дамовы, паказала стварэньне Эўрапейскага Эканамiчнага Саюзу, Эўрапейскай зоны свабоднага гандлю i вялiкай колькасьцi iншых рэгiянальных сыстэмаў супрацоўнiцтва на Захадзе. «Raison d’ętre» усiх гэтых формаў iнтэграцыi азначае неаднолькавае стаўленьне да «чальцоў» i «нечальцоў», i, такiм чынам, парушэньне рэжыму найбольшага спрыяньня ГАТТ.

Краiны-ўдзельнiцы ГАТТу зьвязалi сябе пэўнымi ўзаемнымi забавязаньнямi, калi яны выразiлi згоду не касаваць мытных iльготаў, якiя былi выпрацаваныя i зацьверджаныя як складовая частка дамовы. Але i гэтае пагадненьне таксама зьяўлялася абмежаваным, асаблiва ў частцы так званага палажэньня аб ахоўных захадах. Калi, у прыватнасьцi, высьвятляецца, што ў вынiку зьнiжэньня мытных збораў альбо «непрадбачанага разьвiцьця» ўвоз пэўных тавараў узрастае настолькi значна, што нутраным вытворцам такiх самых альбо канкуруючых зь iмi тавараў «можа быць прынесена значная шкода альбо ўзьнiкае пагроза такой шкоды», то магчыма часовае скасаваньне панiжэньня мытных тарыфаў, праўда, пры папярэдняй кансультацыi з краiнамi-партнэрамi, iнтарэсы якiх гэтым закранаюцца. Такiм чынам, ад краiн не патрабуецца iсьцi на «падрыў рынку» з-за ляяльнага выкананьня правiлаў гульнi мiжнароднай эфэктыўнай канкурэнцыi. Але дакладнае тлумачэньне таго, што трэба разумець пад «падрывам рынку», у дамове адсутнiчае. Хутка высьветлiлася, што гэта вялiкая загана, бо такая агульная фармулёўка палажэньняў аб ахове можа выкарыстоўвацца краiнамi-ўдзельнiцамi дамовы для апраўданьня сумнеўных «ахоўных захадаў».

Нягледзячы на неабавязковасьць, якая ўласьцiва многiм палажэньням ГАТТу, апошняе адыграла дадатную ролю ў зьмяншэньнi тарыфных гандлёвых перашкодаў. Пасьля першага этапу зьнiжэньня мытных тарыфаў у Жэнэве ў 1947 годзе было заключана багата iншых шматбаковых пагадненьняў аб зьнiжэньнi мытных тарыфаў, якiя прывялi да адчувальнага зьмяншэньня сярэдняга ўзроўню мытных тарыфаў для краiн-партнэраў. Гэта прывяло таксама да частковага выраўнаньня розных ставак мытных тарыфаў i на нацыянальным узроўнi. Дзякуючы гэтаму ў 1945—1947 гадох ГАТТ унёс iстотны ўклад у ажваўленьне сусьветнага гандлю i садзейнiчаў узросту вытворчасьцi ў краiнах, якiя зьяўлялiся яго ўдзельнiцамi.

Вялiкай, дагэтуль нявырашанай праблемай ГАТТу зьяўляецца выкарыстаньне нетарыфных гандлёвых перашкодаў, якiя адыгрываюць вялiкую ролю ў практыцы гандлёвых узаемаадносiнаў краiн-удзельнiц дамовы. Далейшыя намаганьнi ГАТТу лiбэралiзаваць сусьветны гандаль павiнны сканцэнтравацца на лiквiдацыi гэтых перашкодаў.

Падобную нястачу абавязковасьцi, што iснавала ў гандлёва-палiтычных правiлах, можна паказаць i разглядаючы валютна-палiтычныя правiлы, увядзеньнем якiх у 1945 годзе была распачата спроба перабудовы заходняй эканомiкi. У асноўным гэтыя правiлы былi зацьверджаны ў 1944 годзе падчас пагадненьня ў Брэтан-Вудзе[31].

Гэтым пагадненьнем упершыню ў гiсторыi валютныя ўзаемаадносiны былi пастаўлены на дамоўную аснову. У адрозьненьне ад намаганьняў упарадкаваць сусьветны гандаль, пры гэтым тут былi створаны мультынацыянальныя арганiзацыi: Мiжнародны валютны фонд (МВФ) i Мiжнародны банк рэканструкцыi i разьвiцьця (МБРР), часам называны Сусьветным банкам. Мiжнародны валютны фонд узяў на сябе забавязаньне сачыць за выкананьнем пагадненьня ў Брэтан-Вудзе. Сусьветнаму банку была пастаўлена задача шляхам гнуткiх перамяшчэньняў капiталу паляпшаць стартавыя пазыцыi краiн, якiя ўдзельнiчаюць у мiжнароднай эфэктыўнай канкурэнцыi.

Заключэньне дамовы ў Брэтан-Вудзе было выклiкана намаганьнямi прадухiлiць паўтарэньне валютна-палiтычных забурэньняў 30-х гадоў. У той час узрост дэвальвацыi i выбарачныя абмежаваньнi канвэртаванасьцi ў значнай ступенi садзейнiчалi развалу сусьветнай эканомiкi. Таму новыя валютныя правiлы павiнны былi трымаць прынцыпова цьвёрды курс валют i гарантаваць неабмежаваную канвэртаванасьць для ўсiх бягучых фiнансавых апэрацыяў. «Прынцыпова цьвёрды» азначае, што абменны курс любой валюты на даляр ЗША альбо золата павiнен вагацца ў межах аднаго працэнту. У тым выпадку, калi выяўляецца, што з-за фундамэнтальнай неўраўнаважанасьцi ў плацежным балянсе краiны яе цьвёрда вызначаны валютны курс стаецца нерэальным, пасьля папярэдняга ўзгадненьня з МВФ можа быць распачата павелiчэньне альбо панiжэньне валютнага курсу. Такiм чынам, гаворка iдзе аб сыстэме «рухомых цьвёрдых курсаў» («adjustable peg»). Зьмяненьнi гэтых цьвёрдых курсаў дапускаюцца толькi ў выключных выпадках.

Такую сыстэму прынцыпова цьвёрдых абменных курсаў магчыма захаваць толькi тады, калi краiны-ўдзельнiцы абавязваюцца накiроўваць сваю нацыянальна-эканамiчную палiтыку ў першую чаргу на дасягненьне мiжнароднай эканамiчнай раўнавагi. У выпадку ўзьнiкненьня дэфiцыту балянсу па бягучых апэрацыях на нутраным рынку краiны трэба праводзiць такую палiтыку, якая прыводзiла б да панiжэньня макраэканамiчнага попыту, у тым лiку i на iмпарт, для таго, каб можна было зьлiквiдаваць гэты дэфiцыт без дэвальвацыi валюты. Такую палiтыку трэба ажыцьцяўляць i ў тым выпадку, калi — як у выпадку нутранога эканамiчнага спаду — неабходна стымуляваць попыт на нутраным рынку. У выпадку лiшку плацежнага балянсу на нутраным рынку неабходна праводзiць экспансiўную палiтыку, якая павышае попыт на iмпарт i стрымлiвае экспартную дзейнасьць. Гэткiя захады будуць дзейснымi i тады, калi краiна прымушана праводзiць палiтыку кан'юнктурнага стрымліваньня, напрыклад, для панiжэньня ўзроўню iнфляцыi. Унутрана-эканамiчныя мэты павiнны ўсьцяж падпарадкоўвацца задачам захаваньня вонкава-эканамiчнай раўнавагi. Але якраз гэтага i не хацелi краiны, якiя падпiсалi пагадненьне ў Брэтан-Вудзе. Дамова абяцала перавагi цьвёрдага валютнага курсу, не патрабуючы за гэта адпаведнай платы, а iменна — абмежаваньня нацыянальнай эканамiчна-палiтычнай гандлёвай свабоды цi, дакладней, прыярытэту задач падтрыманьня вонкаваэканамiчнай раўнавагi. Пагадненьне з большай рэглямэнтаванасьцю правiлаў у галiне валютнай палiтыкi папросту не знайшло б падтрымкi ў бальшыні.

Спачатку слабыя месцы дамовы не былi вiдавочныя. Краiны-ўдзельнiцы пачалi паэтапна ўстанаўляць канвэртаванасьць сваiх валют, i гэтым яны стварылi перадумовы для ўздыму сусьветнага гандлю ў 50—60-я гг. Гэтаму посьпеху спрыяла таксама магчымасьць шляхам выкарыстаньня правоў на атрыманьне крэдытаў пераадолець часовы дэфiцыт валюты. Пры сыстэме, запачаткаванай у Брэтан-Вудзе, кажная краiна валодае магчымасьцю, у залежнасьцi ад працэнту ўласнага ўнёску ў «фонд» (квоты МВФ), карыстацца валютай iншых краiн-удзельнiц дамовы. Першапачаткова гэтыя правы на крэдыт абмяжоўвалiся 200 працэнтамі ўласнай квоты, далей яна паступова павышалася. Дзякуючы гэтым крэдытам краiна мае магчымасьць пакрываць дэфiцыт плацежнага балянсу без абмежаваньня iмпарту i канвэртаванасьцi альбо дэвальвацыi валюты. Крэдыты ў суме да 25 % уласнай квоты (першапачаткова званыя «Goldtranche», калi 25 працэнтаў уласнай квоты неабходна было ўносiць у золаце) можна было атрымаць без працэнтаў. Калi ж бралiся большыя крэдыты, трэба было плацiць пэўныя працэнты, якiя былi тым вышэйшыя, чым больш памер сродкаў, узятых у крэдыт, пераўзыходзiў уласную квоту. Гэтыя працэнты былi паклiканыя перашкодзiць таму, каб дэфiцыт плацежнага балянсу працяглы час пакрываўся коштам сродкаў фонду, а дакладней — крэдытамi iншых краiн-удзельнiц. У iншым выпадку адбывалася б злоўжываньне салiдарнасьцю краiн-удзельнiц: краiны з хранiчным дэфiцытам атрымалi б магчымасьць без праблемаў выкарыстоўваць пэўную частку сукупнага нацыянальнага прадукту краiн-донараў шляхам несупыннага павелiчэньня аб’ёму iмпарту (якраз з гэтай экспартаванай часткi).

Абавязкi Мiжнароднага валютнага фонду ў выпадку, калi ў якой-небудзь краiне, што бярэ крэдыты, узьнiкае працяглы дэфiцыт плацежнага балянсу, як правiла, палягаюць у дэвальвацыi валюты гэтай краiны, памяншэньнi яе бюджэтнага дэфiцыту i карэкцыi яе палiтыкi «танных грошай». Пры гэтым стаўляецца дыягназ, што дэфiцыт плацежнага балянсу ўзьнiкае ў вынiку непрадуманай грашовай i фiскальнай палiтыкi, якая прыводзiць да высокага нутранога ўзроўню iнфляцыi i выклiкае вялiкi попыт на замежныя тавары. Захады, якiя ажыцьцяўляе ў такiм выпадку Мiжнародны валютны фонд, часта крытыкуюцца, бо ўнутры краiны яны могуць балюча ўдарыць па той частцы насельнiцтва, якая да гэтага часу атрымлівала прыбыткi ад вялiкiх дзяржаўных расходаў i спрыяльнай грашовай палiтыкi (напрыклад, атрымальнікі датацыяў i карыстальнікі дзяржаўных камунальных паслугаў, прадпрыемствы i iх супрацоўнiкi). У прынцыпе такiя ахвяры часта нельга прадухiлiць, але трэба задацца пытаньнем, наколькi рацыянальна банк выбраў захады ўзьдзеяньня i цi правiльна ён вызначыў тэрмiны яе ажыцьцяўленьня.

Побач з захадамі што да забесьпячэньня канвэртаванасьцi нацыянальных валют мiжнародная валютная сыстэма павiнна ажыцьцяўляць неабходныя захады перасьцярогi для падтрыманьня вартасьцi мiжнародных плацежных сродкаў. У тэксьце дамовы ў Брэтан-Вудзе засталося адкрытым пытаньне, якая валюта павiнна выкарыстоўвацца ў якасьцi мiжнароднага плацежнага сродку. На практыцы ў разьлiк прымаюцца толькi даляры ЗША. Пасьля 1945 году толькi амэрыканская валюта канвэртавалася ў золата, i толькi ёй быў аказаны давер выконваць функцыю мiжнароднага плацежнага сродку.

Але пры прыняцьцi фактычнага рашэньня аб выкарыстаньнi даляраў ЗША ў якасьцi мiжнароднай разьлiковай адзiнкi ды плацежнага сродку перад валютнай сыстэмай паўстала дылема: лепшае заспасабленьне сусьветнай эканомiкi такiм сродкам абмену, якi б карыстаўся ўсеагульнай павагай, магчыма толькi ў тым выпадку, калi ў амэрыканскiм плацежным балянсе ўтворыцца дэфiцыт (такiм чынам можна было б забясьпечыць сьвет далярамi); але адначасова такi дэфiцыт крые ў сабе небясьпеку, што давер да стабiльнасьцi амэрыканскай валюты будзе падарваны, i яна страцiць свае функцыi мiжнароднага плацежнага сродку.

Дылема памiж умовамi, неабходнымi для iснаваньня найважнейшага мiжнароднага плацежнага сродку, i пагрозай яму з-за стварэньня дэфiцыту плацежнага балянсу не адразу стала вiдавочнай; для пасьляваенных часоў была характэрная нястача даляраў, якую многiя лiчылi ў той час непераадольнай. Але зь цягам часу нястача даляраў перарасла ў iх наплыў. У плацежным балянсе ЗША ўтварыўся дэфiцыт, i краiна не выяўляла асаблiвага жаданьня шляхам абмежавальнай грашовай i фiскальнай палiтыкi зьменшыць гэты дэфiцыт i тым самым засьведчыць сваю адказнасьць за падтрыманьне стабiльнай вартасьцi найважнейшага мiжнароднага плацежнага сродку. Нястача канструктыўнага пачатку пагадненьня ў Брэтан-Вудзе праявiлася з усёй сваёй вiдавочнасьцю: паколькi эканамiчная палiтыка ЗША ў першую чаргу была зарыентавана на ўнутранаэканамiчныя мэты, а не на дасягненьне вонкавай раўнавагi, асновы стабiльнага курсу даляра былi падарваныя. У вынiку напрыканцы 60-х гадоў хвалi спэкуляцыяў сталi нагэтулькi вялiкiмi, што выклiкалi моцныя ўзрушэньнi на мiжнародным рынку капiталу i цалкам парушылi структуру абменнага курсу. Валютна-палiтычная нестабiльнасьць гэтых гадоў вельмi ўскладнiла далейшае разьвiцьцё сусьветнага гандлю. Урэшце сыстэма цьвёрдых абменных курсаў моцна заняпала, пакрыцьцё даляра залотам было ў 1971 годзе фармальна скасавана, i ў так званым Smithsonian agreement[32] былi вызначаныя новыя абменныя курсы, якiя iмплiкавалi дэвальвацыю даляра.

З таго часу рабiлiся шматлiкiя спробы рэфармаваньня мiжнароднай валютнай сыстэмы. У зьмяненьнях, унесеных у брэтан-вудзкае пагадненьне, было скасавана забавязаньне аб цьвёрдым валютным курсе, i кажнай краiне-ўдзельнiцы было прадастаўлена права самой свабодна вызначаць абменны курс сваёй валюты. З таго часу валютныя курсы многiх краiн сталi рухомымi. Пасьля гэтых зьменаў была зьвернута ўвага на тую акалiчнасьць, што краiны-ўдзельнiцы фонду наўрад цi ў стане пастаянна накiроўваць сваю ўнутранаэканамiчную палiтыку на выраўнаньне плацежнага балянсу i такiм чынам ствараць фундамэнт для сыстэмы стабiльных абменных курсаў. Апрача таго, ажыцьцяўлялiся спробы паставiць забесьпячэньне сусьветнай эканомiкi «грашыма» на новую аснову. З гэтай мэтай у 1969—1970 гадох быў створаны новы мiжнародны плацежны сродак — так званыя адумысловыя правы на пазычаньне (АПП). Яны былi зацьверджаныя бальшынёй у 85 % галасоў краiн-удзельнiц фонду. Кажная краiна атрымала гэтыя правы ў аб’ёме, адпаведным яе квоце. Кажная краiна магла абмяняць свае адумысловыя правы на пазычаньне на даляры альбо iншую нацыянальную валюту. Але ўвядзеньне гэтых правоў практычна не пахiснула дамiнуючай ролі даляра. У дадзены момант, як i раней, гэтая валюта зьяўляецца найважнейшым мiжнародным плацежным сродкам, якi паступова дапаўняецца iенай, швайцарскiм франкам i нямецкай маркай. Але гэта прынцыпова ня вырашыла той вышэйадзначанай дылемы мiжнароднага парадку, якi прадугледжвае наданьне нацыянальнай валюце функцыi мiжнароднага плацежнага сродку.

Як было ўжо сказана, Мiжнародны банк рэканструкцыi i разьвiцьця быў другой побач зь Мiжнародным валютным фондам (МВФ) арганiзацыяй, якая была паклiкана да жыцьця ў вынiку падпiсаньня пагадненьня ў Брэтан-Вудзе. Першапачаткова банк займаўся пераважна фiнансаваньнем аднаўленьня разбураных у гады вайны краiн Заходняй Эўропы. З 60-х гадоў яго крэдыты выдавалiся толькi разьвiваным краiнам. Сродкi для гэтага банк здабывае на мiжнародных рынках капiталу. Гэта азначае, што працэнты на выдаваныя крэдыты адпавядаюць у цэлым працэнтам на сусьветным рынку. Такiм чынам, банк не зьяўляецца дабрачыннай арганiзацыяй. Ён абавязкова павiнен зважаць на тое, каб ня страцiць давер багатых на капiтал краiн, i ня можа дазволiць сабе канфрантацыю з эмiсiйнымi банкамi i ўрадамi ЗША, Японii, Швайцарыi, ФРН або Савудаўскай Арабii. Гэта можна азначыць як «залежнасьць» банку, але трэба рэалiстычна глядзець на рэчы i разумець, што iншы стыль паводзiнаў проста немагчымы. Банк, якi трацiць давер сваiх укладчыкаў, ня мае шанцаў на далейшае iснаваньне.

Даччынай арганiзацыяй МБРР зьяўляецца «Агенцыя міжнароднага разьвіцьця» (АМР) (International Development Agency, IDA), якая разам зь Міжнароднай фінансавай карпарацыяй (МФК) (International Financial Corporation, IFC) i ўласна Сусьветным банкам (МБРР) уваходзiць у Сусьветную групу банкаў. АМР фiнансуецца зь бюджэтных сродкаў заходнiх прамыслова разьвiтых краiн-удзельнiц, асаблiва зь дзяржаўных сродкаў, выдзеленых на дапамогу разьвiваным краiнам. Крэдыты АМР iдуць на падтрымку найбольш слабаразьвiтых краiн i выдаюцца практычна ў якасьцi «падарунку» (працэнтная стаўка (збор за абслугоўваньне) складае 0,75 %, дзесяць год без пагашэньня, тэрмiн выплаты — 50 год). У гэтым выпадку, улiчваючы канкрэтныя ўмовы, можна з поўным правам гаварыць аб «дапамозе», аб’ём якой у iстотнай меры залежыць ад таго, якое значэньне надаецца аказаньню шматбаковай дапамогi разьвiцьцю iншых краiн парлямэнтамi заходнiх iндустрыяльна разьвiтых краiн i iх выбарцамі.

Разважаньнi аб заходняй сусьветнай эканомiцы пасьля 1945 году на гэтым можна скончыць. Ясна, што правiлы гульнi ў мiжнародным падзеле працы, прынятыя ў ГАТТ’е i ў Брэтан-Вудзе, былi ня вельмi дакладныя i часта парушалiся. У гэтых правiлах не былi закладзены мэханiзмы вырашэньня шэрагу iстотных пытаньняў, напрыклад, шмат няпэўнасьцяў iснуе ў палажэньні аб абмежаваньні прыватнай канкурэнцыi ў мiжнародным гандлi, якое, у сувязi з узрастаючым уплывам транснацыянальных карпарацыяў, стала сапраўднай праблемай. Заганы створанай пасьля 1945 году сыстэмы правiл прывялi ў 70-х гадох да неабходнасьцi распрацоўкi «новага парадку сусьветнай эканомiкi». Гэтае патрабаваньне выставiлi разьвіваныя краiны, якiя мелi аб гэтым пытаньнi ўяўленьнi, абсалютна адрозныя ад тых, што былi пакладзены ў аснову гандлёвага i валютнага парадку 40-х гадоў. Да гэтага пытаньня мы яшчэ вернемся. А спачатку трэба ня менш уважлiва разгледзець усходнi варыянт «сусьветнай» эканомiкi.

Усходняя «сусьветная» эканомiка пасьля 1945 году

Усходнеэўрапейскiя дзяржавы «рэальнага сацыялiзму» ня менш як «капiталiстычныя» краiны iмкнулiся да iнтэнсіфiкацыi мiждзяржаўнага падзелу працы. Яны маглi спасылацца пры гэтым на Карла Маркса, якi, як i Адам Смiт, выходзiў з таго, што iснуе шчыльная ўзаемасувязь памiж маштабам падзелу працы i разьвiцьцём прадукцыйных сiлаў.

Але мэтады, якiя выкарыстоўвалiся для дасягненьня гэтай мэты, былi прынцыпова iншымi. З марксiсцкага пункту гледжаньня, рынак зьяўляецца «анархiчным», а вытворчасьць, якая рэгулюецца прыватным iмкненьнем да нажывы, ідзе ўразрэз з «праўдзiвымі» патрэбамі чалавека. Таму перавага была аддадзена плянаваму рэгуляваньню вытворчасьцi, якое — ува ўмовах «рэальнага сацыялiзму» — павiнна ажыцьцяўляцца дзяржаўнымi органамі як абароньнікамi iнтарэсаў працоўных. Пры гэтых умовах i мiжнародны падзел працы быў магчымы толькi на плянавай аснове. Таму магчымасьцi каапэрацыi з заходнiмі прадпрыемствамi былi абмежаваныя.

Гiстарычныя ўмовы, якiя прывялi да пачатку мiжнароднага падзелу працы пад знакам сацыялiзму, былi падобныя да тых, пры якiх пасьля 1945 году ўзьнiкла заходняя «сусьветная» эканомiка. Iснавала дамiнуючая сiла, СССР, якая зьiнiцыявала ўзмоцненую каапэрацыю i склiкала канфэрэнцыю, вынiкам якой было заснаваньне 25.01.1949 у Маскве Рады эканамiчнай узаемадапамогi (РЭУ) (на Захадзе гэтая назва часта фігуруе ў скароце Comecon ад ангельскага азначэньня «Council for Mutual Economic Assistance»). Краiнамi-заснавальнiцамi былi, апрача Савецкага Саюзу, пяць усходнеэўрапейскiх дзяржаваў, якiя ў iдэалягiчных, вонкавапалiтычных i ўнутранапалiтычных адносiнах больш альбо менш залежалi ад СССР (Баўгарыя, Польшча, Румынiя, ЧССР i Вугоршчына). Пазьней да РЭУ далучылiся iншыя краiны (НДР, Мангольская Народная Рэспублiка, Куба i г.д.). Зь Югаславiяй былi ўстаноўлены асацыяваныя ўзаемаадносiны, з цэлым шэрагам разьвiваных краiн былi заключаныя спэцыяльныя пагадненьнi аб каапэрацыi.

Спачатку намаганьні разьвiваць узмоцненае эканамiчнае супрацоўнiцтва давалі малы плён. У цэлым гэта тлумачыцца тым, што меншыя краiны-ўдзельнiцы ўбачылi ў савецкай прапанове аб каапэрацыi спробу мацней прывязаць iх эканомiку да эканомiкi Савецкага Саюзу i зрэагавалi на гэта падкрэсьлiваньнем сваёй эканамiчнай незалежнасьцi. Пры тым яны маглi спаслацца на тэкст Статуту РЭУ, якi ў 1 артыкуле абвяшчаў «поўную раўнапраўнасьць» усiх краiн-удзельніц, прынцып «братняй узаемадапамогi» i «павагі да сувэрэнiтэту i нацыянальных iнтарэсаў». Пасьля 1954 году рабiлiся шматлiкiя спробы перапынiць аўтаномную дзейнасьць краiн-партнэраў i праводзiць у жыцьцё супольнае плянаваньне эканомiкi. З гэтай мэтай зь цягам часу былi створаны шматлiкiя арганiзацыi. Гэта, наўперад, так званыя Пастаянныя камiсii, якiя адказвалi за каардынаванае плянаваньне народнай гаспадаркi. Камiсii такога ж тыпу былi ўтвораны для каардынаваньня ўсiх найважнейшых галiн эканомiкi (цяжкая прамысловасьць, машынабудаваньне, лёгкая прамысловасьць, сельская гаспадарка, будаўнiцтва i г.д.), а таксама для ажыцьцяўленьня макраэканамiчных задач, такiх, як, напрыклад, стандартызацыя прадуктаў вытворчасьцi, карэкцыя статыстычнай iнфармацыi i ўрэгуляваньне валютных i фiнансавых пытаньняў. Гэтыя камiсii ў межах iх дакладна акрэсьленых паўнамоцтваў мелi права дзейнiчаць самастойна i прымаць рашэньнi, за якiя яны трымалi адказ перад Радай. Аб палiтычнай вазе гэтых Пастаянных камiсiяў сьведчыць той факт, што ў iх былi прадстаўлены мiнiстры адпаведных галiн прамысловасьцi краiн-удзельнiц РЭУ.

Да ўстановаў, якiя павiнны былi выконваць абмежаваныя каардынуючыя задачы, належалi так званыя Спэцыяльныя арганiзацыi. Яны былi створаны ў 1962 годзе рашэньнем нарады кiраўнiкоў партыяў i ўрадаў — найважнейшым органам у практычнай дзейнасьцi РЭУ. Гэтыя арганiзацыi ўяўлялi сабой нешта прынцыпова новае, бо iм быў нададзены мiжнародны статус юрыдычнай асобы. Iх задача палягала ў беспасярэднім узгадненьнi вытворчых плянаў i каардынацыi гандлёвай дзейнасьцi. Яны мелi права прымаць рашэньнi, якiя не патрабавалi зацьвярджэньня iншымi органамi РЭУ.

Для пашырэньня магчымасьцяў супрацоўнiцтва ў рамках РЭУ даволi важнае значэньне мелі зьмены статуту, зацьверджаныя ў 1967 годзе. Асноўным прынцыпам дзейнасьцi РЭУ ад таго часу стаў прынцып «зацiкаўленасьцi», якiм быў абумоўлены прынцып адзінагалоснасьцi ўва ўсiх рашэньнях i права «вэта» кажнай краiны-ўдзельнiцы. Адзінагалоснасьць патрабавалася толькi ад тых краiн-удзельнiц, якiя абвяшчалi сябе «зацiкаўленымi» ў вырашэньнi разгляданага пытаньня. Калi ж краiна заяўляла аб сваёй «незацiкаўленасьцi», то прынятыя рашэньнi альбо рэкамэндацыi яе не закраналi, але яна i ня мела права «вэта» на iх прадухiленьне. Шляхам гэтых зьмяненьняў была зроблена спроба вырашыць тую праблему, што краiны-ўдзельнiцы яўна не былi гатовыя да абмежаваньняў, якiх вымагаў ад iх плянавы дыктат. Краiны-ўдзельнiцы пастаянна блякавалi падобныя рашэньнi. Найбольш адстойвала сваё права на самастойную стратэгiю разьвiцьця Румынiя, бо асьцерагалася, што можа забавіцца разьвiцьцё яе навукаёмiстых галiн вытворчасьцi з найбольш высокай прадукцыйнасьцю працы. Такiя ж засьцярогi мелi i iншыя краiны-ўдзельнiцы з адносна нiзкiм узроўнем разьвiцьця.

Пры распрацоўцы сыстэмы iнтэнсіфiкацыi мiжнароднага падзелу працы РЭУ давялося пераканацца ў наступным: перавагi, да якiх яна iмкнецца, могуць быць дасягнутыя толькi тады, калi краiны-ўдзельнiцы будуць гатовыя да абмежаваньня сваёй свабоды дзяньняў у галіне эканамiчнай палiтыкі. У гэтым пляне няма прынцыповых адрозьненьняў памiж сыстэмай «рэальнага сацыялiзму» i «капiталiзмам». Аснавасяжнае адрозьненьне палягае ў тым, што плянава-эканамiчнае рэгуляваньне вытворчасьцi, якое практыкуецца на Ўсходзе, адмаўляе ўсякую нацыянальную спэцыялiзацыю без шырокага палiтычнага задзiночаньня, тым часам як пры рынкава-эканамiчным кiраваньнi вытворчасьцяй якраз гэта i зьяўляецца правiлам. Там, дзе прыватнае прадпрымальнiцтва мае ўсеабсяжную аўтаномiю, яго спэцыялiзацыя можа ажыцьцяўляцца i без каардынуючай дзейнасьцi на ўрадавым узроўнi, якая зьвязаная зь вялікімі выдаткамі. Гэта азначае, што пры наяўнасьцi супрацiву нацыянальных дзяржаваў абмежаваньню поля iх палiтычнай дзейнасьцi ў сыстэме рынкавых узаемаадносiнаў мiжнародны падзел працы больш эфэктыўны, чымся пры плянава-эканамiчнай сыстэме.

Нацыянальны эгаiзм i высокая ступень неабходнасьцi палiтычнай каардынацыi зьяўляюцца першай прычынай таго, што ўзровень падзелу працы памiж краiнамi-ўдзельнiцамi РЭУ доўгi час ня быў такi высокi, як у заходнiх iндустрыяльна разьвiтых краiнах. Другая прычына бачыцца ў розных узроўнях разьвiцьця краiн-партнэраў. Падзел працы памiж краiнамi з высокiм i нiзкiм узроўнем разьвiцьця зьвязаны з пастаяннымi праблемамi, бо слабаразьвiтыя краiны дабiваюцца лiквiдацыi свайго адставаньня i з гэтай мэтай патрабуюць аднабаковых саступак ад высокаразьвiтых краiн. Пры заходнiм варыянце падзелу працы гэта, напрыклад, можа азначаць патрабаваньне аднабаковых мытных саступак; ува ўсходняй сыстэме, дзе мыты маюць другараднае значэньне, такiмi саступкамi могуць быць спэцыяльныя iнвэстыцыі, выгандляваныя на дзяржаўным узроўнi, iльготныя цэны i iншыя формы пазытыўнай дыскрымiнацыi. Гэтае прадастаўленьне пераваг азначае для больш разьвiтых краiн адмаўленьне на пэўны час ад дастатку. Досьвед сьведчыць, што разьвiтыя краiны-ўдзельнiцы РЭУ вельмi нерашуча iшлi на такiя саступкi менш разьвiтым краiнам. А апошнiя, у сваю чаргу, асьцерагалiся «вызыску» з боку iншых краiн. Асаблiва румынскiя аўтары выказвалi такiя перасьцярогi, пераносячы пры гэтым марксiсцкi тэзыс аб так званым няроўным абмене на эканамiчныя ўзаемаадносiны памiж краiнамi сацыялiстычнага лягеру. РЭУ не ўдалося вырашыць тых спэцыфiчных праблемаў, што стаяць на шляху стварэньня падзелу працы памiж краiнамi з розным узроўнем разьвiцьця, i гэтыя праблемы перашкодзiлi разьвiцьцю гэтага падзелу працы.

Трэцяя прычына параўнальна нязначных посьпехаў у iнтэнсіфiкацыi мiждзяржаўнага гандлю закладзена ў самой плянавай сыстэме. Нават у асобнай краiне вельмi цяжка сплянаваць вытворчасьць так, каб не ўзьнiкала як дэфiцыту пэўных паставак, так i перапаставак тавараў. Сплянаваць адначасова ў многiх краiнах вытворчасьць так, каб пазьбегчы гэтай праблемы, практычна немагчыма. Такiм чынам, спроба плянава-эканамiчнай iнтэграцыi шэрагу народных гаспадарак натыкаецца на непераадольныя практычныя цяжкасьцi.

Аб гэтым сьведчыць, напрыклад, праблема цэнаўтварэньня ў мiжнародных эканамiчных узаемаадносiнах. Краiны-ўдзельнiцы РЭУ не валодаюць мiжнароднай сыстэмай ацэнкі, якая магла б правiльна вызначыць рэальныя эканамiчныя затраты на вытворчасьць тавараў. Таму ў гандлёвых узаемаадносiнах памiж дзяржавамi-ўдзельнiцамi РЭУ на многiя тавары ўстанаўлялiся адпаведныя цэны «капiталiстычнага» сусьветнага рынку, пры тым бралiся сярэднiя паказьнікі канкрэтных цэнаў за многiя гады. Такiм чынам нутраныя рынкi краiн-сяброў РЭУ былi iзаляваныя ад замежнагандлёвых, бо ў абодвух выпадках выкарыстоўвалiся розныя сыстэмы цэнаўтварэньня. Гэта азначае, што ў шматлiкiх выпадках не iснуе крытэраў, з дапамогай якiх можна было б больш-менш аб’ектыўна вызначыць, наколькi значнымi зьяўляюцца перавагi альбо заганы пэўнай вытворчай спэцыялiзацыi. Адсутнасьць крытэраў для ацэнкi гэтых фактараў прыводзiць да таго, што ў кажнай краiны ўзьнiкае сукрыты падазрон, што яна можа быць падманутая ў вынiку падзелу працы, як толькi яна паведамiць свае аб’ектыўныя дадзеныя. Гэта таксама стрымлівае iмклiвае разьвiцьцё плянава-эканамiчнага падзелу працы.

Чацьвертай прычынай параўнальна нiзкага ўзроўню мiждзяржаўнага падзелу працы зьяўляецца тое, што да гэтага часу не ўдалося дасягчы поўнай узаемнай канвэртаванасьцi валют краiн-удзельнiц РЭУ. Немагчыма пастаянна пакрываць узьнiкаючы дэфiцыт у гандлёвых адносiнах з пэўнай краiнай за кошт лiшкаў, якiя ствараюцца ў працэсе гандлю зь iншымi краiнамi. Вынiкам гэтага зьяўляецца тое, што гандаль абмяжоўваецца ў асноўным двухбаковымi ўзаемаадносiнамi.

Названыя прычыны тлумачаць той факт, што доля замежнага гандлю на душу насельнiцтва ўва ўсходняй «сусьветнай» эканомiцы значна нiжэйшая, чымся ў заходняй (гл.таблiцу). Гэта аднолькава тычыцца як «вялiкiх» краiнаў — СССР i ЗША, так i кажнай з малых краiн абедзьвюх эканамiчных сыстэмаў.

Доля замежнага гандлю на душу насельнiцтва (кошт экспарту i iмпарту вызначаецца ў далярах ЗША на 1982 год) - табліца толькі ў друкаванай кніжцы

Крынiца: Сусьветны банк, спавешчаньне аб сусьветным разьвiцьцi за 1984 год (уласныя разьлiкi).

З гэтага можна зрабiць вывад, што патэнцыял мiждзяржаўнага падзелу працы ўва ўсходняй «сусьветнай» эканомiцы да гэтага часу выкарыстоўваўся толькi ў нязначным аб’ёме. Мэта РЭУ палягае ў тым, каб у наступныя гады перайсьцi да шматбаковай сыстэмы разьлiкаў i iнтэнсіфiкаваць далейшае разьвiцьцё сумеснага эфэктыўнага плянаваньня замежнага гандлю.

Сыстэмы рэгiянальнага падзелу працы

Як мы пераканалiся, перавагаў, зьвязаных з замежнагандлёвай спэцыялiзацыяй, нельга атрымаць, не заплацiўшы пэўнай цаны: нутраная структура вытворчасьцi павiнна прыстасавацца да зьмяненьняў сусьветнай эканамiчнай кан’юнктуры, эканамiчная палітыка кажнай асобнай нацыянальнай дзяржавы падлегчы абмежаваньню, а нутраны рынак будзе залежаць ад вонкавага. Гэтыя праблемы можна пераадолець тым лягчэй, чым раней зацiкаўленым у гэтым краiнам удасца дасягчы ўзгодненасьцi сваiх пазыцыяў. З абмежаваньнем уласнага поля эканамічнай дзейнасьцi павышаецца магчымасьць уплыву на поле дзейнасьцi iншых краiн. Нутраныя структурныя пераўтварэньнi, выклiканыя адкрыцьцём межаў, будуць палегчаны дзякуючы магчымаму экспарту, якi паступiць у вынiку адкрыцьця межаў iншых краiн, i «залежнасьць» ператворыцца ў вонкаваэканамічную «ўзаемазалежнасьць». Такая ўзгодненасьць будзе дасягнута тым раней, чым больш гамагеннымi акажуцца краiны-ўдзельнiцы i чым больш абмежаванай акажацца iх колькасьць: гэта агульная ўмова для стварэньня рэгiянальных iнтэграцыйных сыстэмаў. У iдэальным выпадку яны будуць крокам у кiрунку да сусьветнай iнтэграцыi; у асобных краiнаў узьнiкне, такiм чынам, магчымасьць супольна зь невялiкiм лiкам краiн-партнэраў выпускаць канкурэнтаздольныя тавары i падрыхтавацца да сусьветнай канкурэнцыi. Аднак на практыцы мiжнародныя рэгiянальныя сыстэмы часта стаюцца перашкодамi для шматбаковага падзелу працы.

Найважнейшай рэгiянальнай iнтэграцыйнай сыстэмай зьяўляецца сёньня Эўрапейская Супольнасьць (ЭС), якая ўяўляе сабой арганiзацыйнае абагульненьне Эўрапейскай эканамiчнай супольнасьцi (ЭЭС), Эўрапейскай супольнасьцi вугалю i сталi (ЭСВС) i Эўрапейскай атамнай супольнасьцi (ЭAС, скарочана Эўраатам). Пагадненьнi аб стварэньнi гэтых супольнасьцяў сьпярша падпiсалi шэсьць краiн: Бэльгiя, ФРН, Францыя, Нiдэрлянды, Iталiя, Люксэмбург; пасьля далучылiся яшчэ чатыры краiны: Данiя, Iрляндыя, Аб’яднанае Каралеўства з 1.1.1973 году i Грэцыя з 1.1.1981 году. Гішпанiя i Партугалiя павiнны ўступiць у супольнасьць 1.1.1986 году.

Побач з ужо названымi агульнымi прычынамi стварэньня рэгiянальнай iнтэграцыйнай сыстэмы важную ролю ў стварэньнi Эўрапейскай Супольнасьцi адыгралi пэўныя палiтычныя матывы. Нямецкая цяжкая прамысловасьць у Руры пасьля другой сусьветнай вайны была «iнтэрнацыялiзаваная» спэцыяльным «Рурскiм» статутам. Пасьля стварэньня ФРН трэба было шукаць iншага рашэньня, якое, з аднаго боку, адпавядала б «вымаганьням бясьпечнасьцi» заходнеэўрапейскiх краiн-суседзяў i, з другога боку, спалучалася б з сувэрэнiтэтам новай дзяржавы. Рашэньне, прынятае на аснове пляну Шумана[33] ў 1951 годзе, палягала ў тым, што для гэтага мэталюргiчнага рэгiёну была створана сумесная арганiзацыя, у склад якой увайшлi шэсьць заходнеэўрапейскiх краiн (ЭСВС), якiя надалi ФРН права рэгуляваць сваю цяжкую прамысловасьць у такой ступенi, у якой бы яны лiчылi патрэбным. ЭСВС стала зародкам для ЭЭС i для ЭAС, пагадненьнi аб стварэньнi якiх былi падпiсаныя шасьцьма гадамi пазьней.

Рашэньне, эпахальнае для ўсёй Эўропы, прынятае на прапанову Вялiкабрытанii i iншых эўрапейскiх дзяржаваў, правалiлася таму, што гэтыя краiны не былi гатовыя да падобнага роду далекасяжнага аб’яднаньня ў такой ступенi, у якой ад iх патрабавалi краiны ЭС пад палiтычным кiраўнiцтвам Францыi. На аснове мытнага аб’яднаньня, якое прадугледжвала скасаваньне ўсiх мытняў памiж краiнамi-чальцамі ЭС i стварэньне супольных вонкавых мытняў, на прасторы ЭС ствараўся «супольны рынак», якi забясьпечваў свабодны рух тавараў, паслуг i капiталу. Падпiсанае ў Рыме пагадненьне аб стварэньнi ЭЭС утрымлiвае яшчэ адно ўзаемнае забавязаньне краiн-удзельнiц, а менавіта наданьне ўсiм наёмным рабочым права асёласьцi ў межах ЭЭС без усялякiх абмежаваньняў. Такiх далекасяжных мэтаў нельга дасягчы бяз пэўнай уніфікацыі заканадаўства i эканамiчнай палiтыкi краiн-удзельнiц. Таму пагадненьне аб заснаваньнi ЭЭС абавязвае краiны-ўдзельнiцы ўнiфiкаваць унутрыдзяржаўныя прававыя палажэньнi i скаардынаваць iх эканамiчную палiтыку; упаасобку кан'юнктурная палiтыка павiнна разглядацца як прадмет усеагульнай зацiкаўленасьцi. Апрача таго, дамова ў Рыме абвяшчае пэўныя кiрункi палiтыкi сфэрай кампэтэнцыi супольнасьцi i выключае iх з кампэтэнцыi нацыянальных дзяржаваў (гандлёвая, аграрная, транспартная палiтыка; палiтыка ў сфэры канкурэнцыi).

Шэраг мэтаў ЭС быў дасягнуты за надзвычай кароткi час. Гэта асаблiва тычыцца лiбэралiзацыi руху тавараў. Яе мэтай было палягчэньне функцыянальнай iнтэграцыi, якая палягае ў аб’яднаньнi нутраных рынкаў праз аўтаномны гандаль паміж прыватнымі эканамiчнымі суб’ектамі. Згодна з пагадненьнем аб утварэньнi ЭЭС неабходна было паступова, да 31.12.1969, скасаваць нутраныя мыты на вытворчую прадукцыю. Гэта задача была выканана на 18 месяцаў раней. Колькасныя абмежаваньнi на ўвоз краiнамi-заснавальнiцамi таксама ўдалося скасаваць адносна хутка, да 31.12.1961 году. Было зьлiквiдавана шмат абмежаваньняў, зьвязаных з правам асёласьцi рабочай сiлы i рухам капiталу. Дзякучы гэтым захадам што да стварэньня адзiнага рынку тавараў, працы i капiталу эканамiчны падзел працы ў межах супольнасьцi атрымаў моцны iмпульс. Гэта прывяло да структурных пераўтварэньняў, дзякуючы якiм вытворчыя фактары перагрупоўвалiся зь менш эфэктыўных у больш эфэктыўныя галiны вытворчасьцi; выклiканыя ў вынiку гэтага спрыяльныя гандлю эфэкты пасьля шматлiкiх эмпiрычных дасьледаваньняў набылi значны маштаб. Яшчэ важнейшымi зьяўляюцца дынамiчныя iнтэграцыйныя эфэкты, якiя палягаюць у ажыўленьнi канкурэнцыi, стымуляцыi тэхнiчнага прагрэсу i атрыманьнi дадатковых пераваг ад масавай вытворчасьцi, якiя ўзьнiкаюць пры расшырэньнi рынкаў.

Ведама, гаварыць аб поўнай свабодзе руху тавараў i капiталу ў межах супольнасьцi яшчэ рана. Усё яшчэ iснуюць нетарыфныя гандлёвыя абмежаваньнi, якiя грунтуюцца на разнастайных тэхнiчных i адмiнiстрацыйных рэгуляцыях. Аказалася, што лiквiдацыя гэтых перашкодаў патрабуе значна больш часу, чымся лiквiдацыя мытняў, таму што ў гэтым выпадку неабходна ўзгадняць адмiнiстрацыйную i падаткавую практыку краiн-удзельнiц.

Не на ўсiх нутраных рынках былi скасаваныя гандлёвыя абмежаваньнi ў iмя «функцыянальнай iнтэграцыi» i тым самым не былi створаныя падставы, неабходныя для стымулюючага iнтэграцыю працэсу канкурэнцыi. На некаторых рынках Заходняй Эўропы таксама пераважала дзяржаўнае рэгуляваньне, так што адзiнай магчымасьцю стварэньня арганiзацыйнай iнтэграцыi была перадача ўнутрыдзяржаўных кампэтэнцыяў кiруючым органам супольнасьцi. Паколькi палiтыка гэтых органаў што да краiн-удзельнiц накiравана на яшчэ больш шчыльную iнтэграцыю, паўстаюць арганiзацыйныя перадумовы для стварэньня (рэгуляванага) супольнага рынку.

Найважнейшым прыкладам такога вiду iнтэграцыi зьяўляецца агульнаэўрапейскi рынак прадуктаў селавой гаспадаркі. У гэтым абсягу краiны-ўдзельнiцы выкарысталi разнастайны адмiнiстрацыйны iнструмэнтар, большая частка якога была ведамая яшчэ да заснаваньня ЭС. Канфлiкты памiж краiнамi-ўдзельнiцамi ў сфэры аграрнай палiтыкi, якiя не спыняюцца i дагэтуль, усё часьцей вырашалiся за кошт спажыўцоў, а таксама пастаўшчыкоў у краiны трэцяга сьвету. Найважнейшым iнструмэнтам супольнай аграрнай палiтыкi зьяўляецца, у прыватнасьцi, павышэньне рэкамэндаваных i прамацыйных цэнаў на прадукты селавой гаспадаркі, якое доўгi час праводзiлася бяз колькаснага абмежаваньня прамацыйных забавязаньняў. Дзякуючы гэтаму павышаўся ўзровень цэнаў на нутраным рынку ня толькi для вытворцаў сельскагаспадарчай прадукцыi (пажаданы эфэкт павышэньня даходаў), але адначасова i для спажыўцоў (для iх яўнае памяншэньне даходаў), аб’ём вытворчасьцi ў гэты час пастаянна ўзрастаў i ўрэшце перавысiў аб’ём патрэбаў супольнасьцi. Высокi ўзровень цэнаў на супольным рынку падтрымваўся сыстэмай квотаў на ўвоз, мытамi i падаткамi на сельскагаспадарчую прадукцыю, якая ўвозiцца зь iншых краiн, i таму пастаўшчыкi больш таннай прадукцыi з трэцiх краiн мелi ўсё менш магчымасьцяў рэалiзаваць яе на рынках краiн супольнасьцi. Урэшце iм давялося канкураваць з субсыдаваным ЭС экспартам.

У аграрнай вытворчасьцi дамiнуюць так званыя гандлёва зарыентаваныя эфэкты заходнеэўрапейскай iнтэграцыi, г.зн. арыентацыя гандлёвай плынi зь месца вытворчасьцi, што патрабуе меншых коштаў, у месцы вытворчасьцi, што патрабуюць большых коштаў. У гэтым абсягу iнтэнсіфiкацыя эўрапейскага гандлю знаходзiцца ў вiдавочнай супярэчнасьцi з мэтай паляпшэньня сусьветнага падзелу працы. Таму ня дзiўна, што аграрная палiтыка ЭС iзноў i iзноў стаецца прадметам спрэчак аб гандлёвай палітыцы: пачынаючы ад «пеўнiкавай вайны» 60-х гадоў (на абмежаваньні iмпарту амэрыканскай птушыны, уведзеныя ЭС, Злучаныя Штаты адказалi абмежаваньнямi на iмпарт тавараў з ЭС) i працяглых канфлiктаў у рамках перамоваў ГАТТ’у да нядаўнiх спробаў адмiнiстрацыi Рэйгана аслабiць эўрапейскi аграрны пратэкцыянiзм. Сваёй палiтыкай у аграрным абсягу ЭС — i ня толькi яна — вiдавочна, парушае правiлы мiжнароднага падзелу працы, згодна зь якiмi вытворчасьць павiнна кiравацца параўнальнымі перавагамi.

Дасягнуты прагрэс у лiбэралiзацыi нутранога гандлю прывёў у канцы 60-х гадоў да моцнага перапляценьня нутраных рынкаў краiн ЭС. Адчувальныя абмежаваньнi дзейснасьцi нацыянальнага эканамiчна-палiтычнага iнструмэнтару — неабходная цана за больш iнтэнсiўны рэгiянальны падзел працы. На гэтай стадыi аказалася немагчымым актывiзаваць прадугледжаную дамовай ЭС каардынацыю кан’юнктурнай i разьвiвальнай палiтыкi нацыянальных дзяржаваў. Прапановы аб гэтым былi ўнесены ў канцы 1970 году экспэрымэнтальнай камiсiяй пад кiраўнiцтвам прэм’ер-мiнiстра Люксэмбургу П’ера Вэрнэра (плян Вэрнэра). Гэты плян прадугледжваў паэтапнае ажыцьцяўленьне эканамiчнага i валютнага саюзу дзяржаваў ЭС. Побач з унiфiкаваньнем рэгiянальнай i структурнай палiтыкi ды супольным вызначэньнем сярэдняга кошту дзяржаўных бюджэтаў прадугледжвалася дасягненьне цьвёрдых валютных парытэтаў памiж краiнамi-ўдзельнiцамi. У якасьцi канчатковай мэты валютнай палiтыкi было прадугледжана замянiць нацыянальную грашовую палiтыку асобных дзяржаў на супольную i ўвесьцi супольную эўрапейскую валюту. Але хутка высьветлiлася, што гэты плян быў занадта пыхаваты, каб яго можна было ажыцьцявiць у агляднай будучынi. Краiны-ўдзельнiцы былi (яшчэ?) не гатовыя пайсьцi ў адмаўленьнi ад сувэрэнiтэту нагэтулькi далёка, як гэтага патрабаваў плян Вэрнэра, якi ўва ўсiм астатнiм рабiў выключна палiтычныя вывады з ужо дасягнутага стану эканамiчнай iнтэграцыi.

Тое, што было ўрэшце дасягнута пасьля намаганьняў прадухiліць шматгадовы застой, было значна больш сьцiплым: больш цеснае валютна-палiтычнае супрацоўнiцтва ў Эўрапейскай валютнай сыстэме (ЭВС). Мэтай гэтай сыстэмы зьяўляецца панiжэньне ваганьняў валютных курсаў у межах супольнасьцi i, такiм чынам, садзейнiчаньне яшчэ большай сынхранізацыі эканамiчнага разьвiцьця яе краiн-удзельнiц. Для гэтага эмiсiйныя банкi былi абавязаныя спалучаць iнтэрвэнцыйную i ахоўную дзейнасьць. Згодна з гэтымi пагадненьнямi, абменны курс валют дзьвюх краiн-удзельнiц супольнасьцi не павiнен вагацца больш чым на ± 2,25 % (для Iталii гэты дыяпазон складае 6 %; Вялiкабрытанiя i Грэцыя не далучылiся да ЭВС). Каб мець магчымасьць трымаць валютныя курсы ў межах дапушчальных ваганьняў, эмiсiйныя банкi павiнны займацца iнтэрвэнцыямі на валютных рынках у якасьцi прадаўцоў альбо пакупнiкоў. Каб мець такую магчымасьць, яны прадастаўляюць адзiн аданаму валютныя крэдыты. Такая сыстэма можа функцыянаваць толькi тады, калi дасягнутае адносна цеснае супрацоўніцтва памiж краiнамi-ўдзельнiцамi ў галіне валютнай палітыкі. Праз аб’яднаньне ў Эўрапейскую валютную сыстэму краiны-ўдзельнiцы ўзялi на сябе абавязкi па больш цесным супрацоўнiцтве i фармальна на аснове ўзаемнага паразуменьня звузiлi межы нацыянальнага поля дзейнасьцi ў галіне валютнай дзейнасьці.

Паводле свайго значэньня ў сусьветнай эканомiцы ЭС зьяўляецца найбуйнейшым гандлёва-палiтычным блёкам Захаду. Зь цягам часу краiны сталi iмкнуцца атрымаць эксклюзіўны доступ да гэтага рынку, будзь гэта спробы фармальнага далучэньня, дамовы пра супрацоўніцтва альбо iншыя падобныя гандлёвыя пагадненьні. Так, напрыклад, шматлiкiя краiны Мiжземнамор’я заключылi з ЭС пагадненьнi аб узаемасувязях. Асаблiва спрыяльныя для свабоднага гандлю пагадненьнi iснуюць памiж ЭС i некаторымi краiнамi-ўдзельнiцамi Эўрапейскай асацыяцыi свабоднага гандлю. Узаемаадносiны памiж ЭС i краiнамi, якiя былi раней эўрапейскiмi калёнiямi, рэгулююцца пагадненьнямі аб супрацоўнiцтве, iнiцыятарамi якiх выступiлi Яундэ i Лёмэ[34].

Дзякуючы гэтаму супольнасьць як сыстэма рэгiянальнага падзелу працы набыла такую вагу, якая выходзiць далёка за межы прадугледжанага ГАТТ’ам значэньня мытных саюзаў i свабодных гандлёвых зонаў. Фактычна, выпрацаваныя ЭС гандлёвыя адносiны абнiмаюць вялiкую частку сусьветнай эканомiкi, i таму абсяг гандлю, якi трапляе пад рэжым найбольшага спрыяньня ГАТТ’у, вельмi абмежаваны.

Побач з ЭС створаны шэраг iншых рэгiянальных iнтэграцыйных сыстэмаў, да якiх у першую чаргу далучылiся разьвiваныя краiны. Найбольш ведамымi сярод iх сталi Лацiнаамэрыканская зона свабоднага гандлю, Цэнтральнаамэрыканскi супольны рынак, Андзкi пакт, Карыбская зона свабоднага гандлю, Асэанская група, Цэнтральнаафрыканскi эканамiчны саюз i Ўсходнеафрыканскi эканамiчны саюз. У цэлым досьвед гэтых iнтэграцыйных сыстэмаў расчароўвае. Нiводная зь iх да гэтага часу не дасягнула нiчога значнага, апрача асобных першапачатковых посьпехаў; многiя зь iх распалiся або практычна спынiлi сваю дзейнасьць. Прычыны гэтага тлумачацца найперш тымi асаблiвымi эканамiчнымi цяжкасьцямi, якiя стаялi перад эканамiчна менш разьвiтымi краiнамi на шляху да iнтэграцыi: транспартная iнфраструктура — элемэнтарная перадумова для iнтэнсiўнага мiждзяржаўнага тавараабмену — разьвiтая недастаткова; краiны-партнэры часта маюць аднолькавыя вытворчыя структуры, дзеля чаго iнтэнсiўны падзел працы патрабуе значных структурных пераўтварэньняў, якiя цяжка ажыцьцявiць з прычыны нiзкага жыцьцявога ўзроўню; узровень эканамiчнага разьвiцьця многiх краiн часта адрозьнiваецца настолькi, што бяз значных саступак з боку адносна больш разьвiтых краiн супрацоўнiцтва проста немагчымае, а саступкi такога роду разьвiваным краiнам зрабiць значна цяжэй, чым iндустрыяльна разьвiтым. Да таго ж, гатоўнасьць абмежаваць сваю гандлёвую свабоду ў галіне эканамічнай палітыкі разьвiваныя краiны праяўляюць яшчэ менш, чымся iндустрыяльна разьвiтыя. Гэта можна вытлумачыць ярка выражаным нацыяналiзмам, якi сфармаваўся ў краiнах «трэцяга сьвету» падчас дэкалянiзацыi. Акурат нацыяналiзм закрывае многiм краiнам шлях да ўзаемавыгаднай мiждзяржаўнай каапэрацыi.

Падзел працы памiж няроўнымi партнэрамi: разьвіваныя краiны ў сусьветнай эканомiцы

Калi краiны з розным узроўнем эканамiчнага разьвiцьця распачынаюць гандаль памiж сабой, як правiла, узьнiкаюць праблемы. Гэта характэрна як для ўсходняй сусьветнай эканамiчнай сыстэмы, так i для заходняй сыстэмы мiжнароднага падзелу працы. Тым ня менш, паколькi вялiкая колькасьць разьвiваных краiн пачынае iнтэгравацца ў заходнюю сыстэму, зьвязаныя з гэтым канфлiкты ўспрымаюцца як значна большая праблема, чымся ў аналягiчным выпадку з разьвiванымi краiнамi ўва ўсходняй «сусьветнай» эканамiчнай сыстэме.

Асноўная праблема падзелу працы памiж неаднолькава разьвiтымi краiнамi палягае ў тым, што гэты падзел працы, з аднаго боку, можа вытварыцца толькi на аснове iснуючых плюсаў і мінусаў канкурэнцыi, i, з другога боку, менш разьвiтыя краiны з поўным правам чакаюць, што вонкавы гандаль будзе садзейнiчаць iх разьвiцьцю i, такiм чынам, пераадольваньню мінусаў канкурэнцыi. Узьнiкненьне гэтай праблемы прадбачылi ўжо клясыкi нацыянальнай эканомii. Для Джона Ст’юарта Мiля рашэньне гэтай праблемы палягала ў стварэньнi «адмысловага рэжыму» для «маладой» прамысловасьцi, г.зн. у выключэньнi асобных галiн прамысловасьцi слабаразьвiтых краiн з сусьветнай канкурэнцыi на пэўны абмежаваны час, каб надаць магчымасьць гэтым галiнам разьвiваць iх «прадукцыйныя сiлы» (Фрыдрых Ліст). Але ўся нутраная прамысловасьць не павiнна выключацца з сусьветнага гандлю, бо iнакш страцiцца магчымасьць карыстацца перавагамi канкурэнцыi. З сусьветнай канкурэнцыi выключаюцца толькi тыя галiны вытворчасьцi, дзе назiраюцца мінусы, якiя пасьля заканчэньня «падрыхтоўчай фазы» могуць ператварыцца ў плюсы.

Прынцып падрыхтоўчага рэжыму нiколi не аспрэчваўся ў сыстэме заходняга сусьветнага гандлю. У iншым выпадку было б цяжка зразумець, чаму галоўны iнiцыятар гэтай сыстэмы — Злучаныя Штаты — разьвiвалi сваю ўласную вытворчасьць якраз паводле такога прынцыпу. Фармальна права на падрыхтоўчы рэжым было замацавана ГАТТ’ам у сярэдзiне 60-х гадоў, калi ў дадатку да пагадненьня аб узаемных забавязаньнях разьвiваныя краiны былi вызваленыя ад мытных збораў. Наўрад цi знойдзецца ў Трэцiм сьвеце хоць адна краiна, якая гэтае права ня выкарыстала ў сваiх iнтарэсах. Сярэднiя стаўкi мытных збораў разьвiваных краiн у некалькi разоў перавышалi стаўкi iндустрыяльна разьвiтых краiн. Апрача гэтага, многiя разьвiваныя краiны адгароджвалi свае нутраныя рынкi ад сусьветнага, выкарыстоўваючы нетарыфныя гандлёвыя перашкоды i валютныя апэрацыi.

Тое, што працэс iндустрыялiзацыi ў краiнах Трэцяга сьвету ня выйшаў за рамкi асобных першапачатковых посьпехаў, нельга растлумачыць адсутнасьцю магчымасьці ўвесьці падрыхтоўчы рэжым. Асноўныя прычыны трэба шукаць у нутраных структурах гэтых краiн: адукацыйны ўзровень працоўнай сiлы быў вельмi нiзкi, не ставала дадатнага жаданьня ўладаў яго павысiць; у аграрным сэктары захавалiся фэадальныя альбо паўфэадальныя адносiны, якiя перашкаджалi разьвiцьцю вытворчасьцi, што таксама не спрыяла стварэньню сельскагаспадарчай «даданай вартасьцi», якое б магло палегчыць iндустрыялiзацыю; не iснавала шырокага слою гатовых рызыкнуць і прафэсійна падрыхтаваных прадпрымальнiкаў, якiя разьвiвалi б далей сваю вытворчасьць; палiтычная элiта была больш зацiкаўленая ў захаваньнi сваiх даходаў-«рэнтаў» ад традыцыйных iмпартна-экспартных угодаў, чымся ў правядзеньнi рэформаў, якiя б палепшылi шанцы паступальнага працэсу разьвiцьця. У такiх умовах выбарачнае недапушчэньне на нутраны рынак замежных тавараў прыводзiла хутчэй да ўзвычаеньня атрымоўваць лёгкiя грошы дзякуючы высокiм мытным зборам, чымся да павышэньня прадукцыйнасьцi «маладой» прамысловасьцi. Iмкненьне iндустрыi захаваць гэты рэжым прыводзіла да высокага ўзроўню цэнаў на нутраным рынку, што перашкаджала разьвiцьцю канкурэнтаздольных галiн прамысловасьцi i адначасова спрыяла страце ранейшых плюсаў канкурэнцыi. Вынiкам гэтага часта была ўзрастаючая нястача валюты, не загружаная на поўную магутнасьць прамысловасьць i адначасова павелiчэньне колькасьцi беспрацоўных i часткова занятых.

Выходзячы з тэорыi Лiста, правал падрыхтоўчага рэжыму можна растлумачыць тым, што «прадукцыныя сiлы» ўнутры краiны былi занадта слабымi. Гэтаму можна запярэчыць: прадукцыйныя сiлы з прычыны сваёй структурнай залежнасьцi ня мелi магчымасьцi разьвiвацца. Гэта пярэчаньне можна лiчыць справядлiвым: яно не мяняе нiчога ў тым факце, што недаразьвiтасьць павiнна пераадольвацца ўнутры краiны, i адказнасьць за гэта нясе ў першую чаргу палiтычнае i эканамiчнае кiраўнiцтва краiнаў Трэцяга сьвету, што, само сабой, не выключае падтрымкі працэсу разьвiцьця звонку, якая мае ажыцьцяўляцца шляхам правядзеньня разумна сплянаванай палiтыкi дапамогi. Але найлепшая дапамога звонку ня зможа замянiць уласных намаганьняў краiны. Там, дзе элiта разьвiваных краiн зразумела сваю задачу, палітыка заахвочвальнага мыта была пасьпяховай. Як прыклад можна назваць Паўднёвую Карэю i Тайвань. Дзе ж, наадварот, не былi праведзеныя неабходныя структурныя пераўтварэньнi, «адлучэньне» ад сусьветнага рынку прывяло толькi да замацаваньня недаразьвiтасьцi.

Бясспрэчна, што разьвiваныя краiны сутыкаюцца з многiмi вонкавымi перашкодамi на шляху свайго разьвiцьця. Наколькi яны важнейшыя за нутраныя, дзе праходзiць мяжа памiж iмi, можна высьветлiць толькi правёўшы грунтоўнае дасьледаваньне кажнага канкрэтнага выпадку; агульныя разважаньнi тут не дапамогуць. У дыскусiях аб палiтычным разьвiцьцi ў 70-х гадох дамiнаваў тэзыс аб першынстве вонкавых перашкодаў для разьвiцьця, што, як лiчылася, былі ўкарэненыя у нутраных структурах «залежных» краiн. Модная тэорыя залежнасьцi падмацавала гэтую палемiку належнымi аргумэнтамi, UNCTAD («United Nations Conference on Trade and Development», Канфэрэнцыя ААН па гандлі і разьвіцьці) прапанавала з гэтай мэтай правесьцi адпаведны сусьветнах палiтычны форум.

У гэтай дыскусii аб выклiканых вонкаваэканамiчнымi прычынамi перашкодах разьвiцьцю сплялiся ў адно неаспрэчныя факты, недапушчальныя абагульненьнi, няправiльныя вывады, справядлiвыя патрабаваньнi, маральныя абвiнавачаньнi i дэмагагiчныя атакi. Напрыклад, бясспрэчным зьяўляецца факт, што многiя разьвiваныя краiны змушаны пераадольваць цяжкiя наступкi свайго калянiяльнага мiнулага, але вывад, што колiшнюю эксплюатацыю неабходна кампэнсаваць вялiкiмi грашовымi сумамi, зьяўляецца, з пункту гледжаньня палiтыкi разьвiцьця, беспадстаўным. Тым самым завязаны на прэтэнзіях стыль мысьленьня паралiзуе нутраныя сiлы, якiя толькi i могуць пераадолець гэтыя наступкi. Бясспрэчным зьяўляецца i тое, што рэальныя гандлёвыя суадносiны ўзроўняў iмпартных i экспартных цэнаў (Terms of Trade) для многiх тавараў першай неабходнасьцi, якiя экспартуюць разьвiваныя краiны, праходзяць цыкль, сярэдняя працягласьць якога вагаецца ад 10 да 20 год, паколькi павышэньнi i панiжэньнi цэнаў чаргуюцца памiж сабой. Але недапушчальным зьяўляецца абагульненьне, што Terms of Trade разьвiваных краiнаў доўгi час будуць iсьцi ў бок панiжэньня. Памылковым таксама зьяўляецца вывад, што неабходна прадухiляць панiжэньне рэальных цэнаў на экспартныя тавары разьвiваных краiн пры дапамозе кампэтэнтных у пытаньнях рынкавай сыстэмы мiжнародных органаў. Правiльным у сытуацыi, калi цэны на экспарт панiжаюцца, быў бы вывад, што структуру асартымэнту экспартных тавараў неабходна зьмянiць. Справядлiвым трэба прызнаць патрабаваньне разьвiваных краiн аб упарадкаваньнi мiжнародных адносiн у сфэры канкурэнцыi; яшчэ прынятая ў 1948 годзе ў Гаване «Хартыя сусьветнага гандлю» прадугледжвала гэта, але яна так i не была ратыфiкаваная.

Урэшце можна зразумець маральныя абвiнавачаньнi ў адрас «Першага сьвету» з прычыны празьмернай галечы Трэцяга свету (параўн. артыкул Франца Нушэлера ў гэтай жа кнiзе), не выклiкае зьдзiўленьня i тое, што прадстаўнiкi «Поўдня» не палохаюцца гэтых дэмагагiчных атакаў. Толькi гэты клубок з праўдзiвых аргумэнтаў, памылковых вывадаў, справядлiвых патрабаваньняў i iлюзорных летуценьняў не дапамагае тады, калi трэба знайсьцi рашэньне праблемаў у пэўных канкрэтных абсягах — i тым больш пры рэфармаваньнi сыстэмы сусьветнай эканомiкi. Галоўныя праблемы разьвiцьця выклiканы хутчэй прычынамi нутранога характару.

Разьвiваныя краiны часта самi замiнаюць частковаму задавальненьню сваiх патрабаваньняў, бо яны выстаўляюць нерэальныя i максымальныя патрабаваньнi, якiя лёгка адхiляюцца iндустрыяльна разьвiтымi краiнамі. Прыведзенае да агульнага назоўнiка патрабаваньне «Групы 77-ёх»[35] гучыць так: сусьветнае багацьце, назапашанае на «поўначы», дзякуючы няроўнаму падзелу ўлады трэба пераразьмеркаваць на карысьць «поўдня». Сусьветная эканомiка разглядаецца ў першую чаргу з пункту гледжаньня палiтыкi разьмеркаваньня, i ў iнтарэсах пераразьмеркаваньня патрабуецца рэфармаваньне мiжнародных уладных органаў. З гэтай мэтай, напрыклад, павiнны быць зьмененыя суадносiны права голасу ў Мiжнародным валютным фондзе. Вышэйшы працэнт галасоў разьвiваных краiнаў можна б было выкарыстаць для таго, каб адпаведныя крэдыты МВФ накiроўвалiся ў разьвiваныя краiны, каб стварыць новыя магчымасьцi крэдытаваньня i прывесьцi ў адпаведнасьць прызначэньне «адмысловых правоў на пазычаньне» зь фiнансаваньнем працэсу разьвiцьця. Атрымаўшы бальшыню галасоў, гэтыя краiны маглi б далей праз кампэтэнтныя ў пытаньнях рынкавай сыстэмы мiжнародныя органы паклапацiцца аб тым, каб праз рынкавыя iнтэрвэнцыi павысiць тыя цэны на сыравiну, сусьветны ўзровень якiх лiчыўся несправядлiвым, i, такiм чынам, ажыцьцявiць перамяшчэньне даходаў у экспартазалежныя краiны. Узорам арганiзацыi, якая праводзiць такую цэнавую палiтыку i займаецца адпаведнай дзейнасьцю па пераразьмеркаваньнi, зьяўляецца ОРЕС (Арганiзацыя краiнаў-экспартэраў нафты).

Патрабаваньнi такога пляну зьяўляюцца iлюзорнымi ня толькi таму, што яны выходзяць з таго, што iндустрыяльна разьвiтыя краiны пагодзяцца паставiць сябе ў нявыгадныя ўмовы пры прыняцьцi важных рашэньняў у абсягу эканамiчнай i валютнай палiтыкi. Хто памятае, як старанна пазьбягалi iндустрыяльна разьвiтыя краiны падчас заснаваньня ГАТТ’у i пагадненьня ў Брэтан-Вудзе любых фармулёвак, якiя б маглi абмежаваць iх магчымасьцi праводзiць уласныя нацыянальныя iнтарэсы, той наўрад цi зможа паверыць, што ёсьць шанцы зрэалiзаваць тыя міжнародныя пагадненьнi, якiя патрабуюць ад гэтых краiнаў згоды на пэрманэнтнае прыцiсканьне сваiх iнтарэсаў. Iлюзорнымi зьяўляюцца многiя патрабаваньнi разьвiваных краiн яшчэ i таму, што яны не ўсьведамляюць характару арганiзацыi сусьветнай эканомiкi як сыстэмы правiлаў, якая забясьпечвае магчымасьць мiжнароднага падзелу працы. Пад знакам рынкавай эканомiкi гэты падзел працы ажыцьцявiцца рэальна толькi тады, калi — як мы ўжо бачылi — будуць выконвацца правiлы мiжнароднай эфэктыўнай канкурэнцыi i такiм чынам будзе забясьпечвацца прынцып дзеяньня рынкаў, i калi будзе забясьпечвацца стабiльная вартасьць мiжнародных плацежных сродкаў.

Калi б быў задаволены пэўны шэраг патрабаваньняў «Групы 77-ёх», тады б гэтыя ўмовы функцыянаваньня прынамсi часткова страцiлi б сваё значэньне: iнтэрвэнцыi ў сусьветныя рынкi сыравiны пагражаюць парушэньнем спосабу функцыянаваньня гэтых рынкаў (прыклад: аграрныя рынкi ЭС); стварэньне новых магчымасьцяў атрыманьня крэдытаў i сумяшчэньне грашовай кампанэнты «адмысловых правоў на пазычаньне» з дапамогай для разьвiцьця — асаблiва ў спалучэньнi з патрабаваньнем аб стабiльным абменным курсе — ствараюць рызыку ўзьнiкненьня iнфляцыi ў сусьветнай эканомiцы, бо вонкаваэканамiчны нацiск на правядзеньне стабiльнай фiнансавай i фiскальнай палiтыкi будзе яшчэ больш аслаблены i тым самым будзе пастаўлена пад пытаньне стабiльная вартасьць мiжнародных плацежных сродкаў; адначасова высунутае патрабаваньне аб кiраванай дзяржавай пераарыентацыі прамысловасьці абавязкова выклiкала б у разьвiваных краiн неабходнасьць замаху на прыватна-эканамiчную асабістую адказнасьць i, такiм чынам, зьлiквiдавала б важную перадумову для забесьпячэньня функцыянаваньня рынку. Выкананьне шматлiкiх — ня ўсiх — патрабаваньняў разьвiваных краiн прывяло б хоцькi-няхоцькi да перакрышу створаную пасьля 1945 году сыстэму сусьветнай эканомiкi, заснаваную на прынцыпах рынкавай эканомiкi.

У якасьцi альтэрнатывы гэтай сыстэмы рынкавай эканамiкі можа разглядацца толькi больш цi менш плянава-эканамiчны парадак. Шматлiкiя выказваньнi членаў «Групы 77-ёх» сьведчаць аб тым, што якраз стварэньне такой сыстэмы i было задумана. Але гэта запатрабавала б ад краiнаў-удзельнiц яшчэ большага абмежаваньня нацыянальнай свабоды гандлю, чымся пры старой рынкава-эканамiчнай сыстэме, што выразна выяўляецца на прыкладзе краiн дзяржаўнага гандлю. Цяжка сабе ўявiць, што якраз разьвiваныя краiны гатовы падпарадкавацца гэтым абмежаваньням. Пра ярка выражаны нацыяналiзм гэтых краiнаў вышэй ужо ўзгадвалася. Далекасяжныя патрабаваньнi разьвiваных краiн зводзяцца да таго, каб забясьпечыць функцыянаваньне надзвычай лябiльнай сыстэмы правiлаў, якая дагэтуль робiць магчымым мiжнародны падзел працы, не ідучы пры гэтым на стварэньне альтэрнатыўнай сыстэмы. У гэтым пляне такія патрабаваньнi зьяўляюцца iлюзорнымi: iх задавальненьне прывяло б да таго, што ў вынiку захадаў для пераразьмеркаваньня здабыткаў сусьветна-эканамiчнага падзелу працы ўмовы функцыянаваньня гэтага падзелу працы страцілі б сваю сiлу. Таму ўжо загадзя нельга было разьлiчваць на тое, што ўплывовыя iндустрыяльна разьвiтыя краiны пагодзяцца з гэтымi патрабаваньнямi. Але з адхiленьнем гэтых патрабаваньняў былi адрынены i шматлiкiя справядлiвыя памкненьнi разьвiваных краiн, — такiя, як спрашчэньне доступу да рынкаў iндустрыяльна разьвiтых краiн, рэгуляваньне мiжнароднай канкурэнцыi, а таксама патрабаваньне аб павелiчэньнi капiталаўкладаньняў у эканомiку асаблiва адсталых краiнаў.

З вышэйназваных прычын разьвiваным краiнам так i не ўдалося дасягчы бальшыні сваiх мэтаў на перамовах, якiя адбывалiся падчас шасьцёх сусьветных канфэрэнцыяў па праблемах гандлю. У вынiку гэтым краiнам застаецца разьлiчваць толькi на самiх сябе. Перад iмi непазьбежна паўстае задача правесьцi аснавасяжныя зьмяненьнi iх палiтычных i сацыяльных структураў, каб стварыць умовы, пры якiх стане магчымым сацыяльна ўраўнаважанае разьвiцьцё эканомiкi. Многiя краiны «Трэцяга сьвету» i найперш бедныя на сыравiну краiны «Чацьвертага свету» ня вырашаць гэтай праблемы без замежнай дапамогi. Найважнейшай задачай разьвiтых краiн Усходу i Захаду зьяўляецца мэтанакiраваная падтрымка краiнаў, якiя намагаюцца палепшыць сваю вытворчую базу. У гэтым выпадку як нiколi важна праз аказаньне гэтай дапамогi прывесьцi ў рух самапомач — празь фiнансаваньне выдзеленымi сродкамi нутраных рэформаў у аграрным сэктары, падаткавай сыстэме, цэнавай палiтыцы альбо ў сыстэме адукацыі і выхаваньня. Падтрымка, якая аказваецца ў форме бязвыплатных субсыдыяў, павiнна ажыцьцяўляцца праз спэцыяльна створаныя для гэтага прыватныя, дзяржаўныя альбо мiжнародныя арганiзацыi. Неабходныя для гэтых мэтаў сродкi трэба зьбiраць шляхам прыватных ахвяраваньняў i, галоўным чынам, шляхам грамадзкiх прымусовых збораў (агульнаабавязковыя або спэцыяльныя падаткi). Немэтазгодна даручаць збор i разьмеркаваньне прызначаных для дапамогi сродкаў арганiзацыям, створаным для iншых мэтаў. Гэта прывядзе толькi да недзеяздольнасьцi гэтых арганiзацыяў. Было б непрадуктыўна паспрабаваць абавязаць, напрыклад, Мiжнародны валютны фонд аказваць дапамогу выключна разьвiваным краiнам. Яго задача палягае ў тым, каб ажыцьцяўляць забесьпячэньне сусьветнай эканомiкi плацежнымi сродкамi са стабiльнай вартасьцю. Наўрад цi было б мэтазгодна надаць яму функцыi арганiзацыi, якая павiнна займацца дапамогай разьвiваным краiнам.

4. Пэрспэктывы сусьветнай эканомiкi

У сярэдзiне 80-х гадоў заходняя сусьветная эканомiка знаходзiлася ў крызысе, якога не пазьбег i яе ўсходні антыпод. Узрастае лiк пратэкцыянiсцкiх нескаардынаваных дзеяньняў, якiя падрываюць прынятыя правiлы міжнароднага падзелу працы: iндустрыяльна разьвiтыя краiны спрыяюць скасаваньню экспартных самаабмежаваньняў разьвiваных краiнаў, абмяжоўваюць iх iмпарт шляхам увядзеньня квотаў, выцясьняюць з дапамогай экспартных субсыдыяў канкурэнтаздольных афэрэнтаў з сусьветнага рынку i перашкаджаюць руху капiталу. Разьвiваныя краiны абмяжоўваюць канвэртаванасьць сваiх валютаў, павялiчваюць мытныя тарыфы, якiя паклiканы выконваць абарончую ролю, спрабуюць картэляваць рынкi сыравiны. У iндустрыяльна разьвiтых краiнах парушэньню прынятых правiлаў спрыялi нявырашаныя праблемы павышэньня дабрабыту i занятасьцi, у разьвiваных краiнах панавала меркаваньне, што яны маюць права парушаць гэтыя правiлы з мэтай уласнага разьвiцьця, а то i проста з маральнага пункту гледжаньня. Парадокс гэтай сытуацыi палягае ў тым, што сучасныя праблемы, прынамсi часткова, зьяўляюцца вынiкам захадаў, з дапамогай якiх меркавалася гэтых праблем пазьбегчы. Напрыклад, калi краiны ўсё больш абмяжоўваюць абмен таварамi i капiталам зь iншымi краiнамi, каб «лепш» вырашыць уласныя эканамiчныя цяжкасьцi, яны звужаюць тым самым свае магчымасьцi збыту, а значыць, i магчымасьцi найбольш прадуктыўнай занятасьцi. Наступiў момант, калi пры вырашэньнi «дылемы арыштаванага» ў палiтыцы сусьветнага гандлю iмкненьне многiх краiн ушчамiць iнтарэсы ўсiх iншых дзеля ўласнай выгады стала вiдавочным.

Выйсьце з гэтага крызысу магчыма толькi дзякуючы сумесным намаганьням усiх краiнаў. Для гэтага патрэбна прынцыпова зьмянiць лад мысьленьня ў абсягу вонкаваэканамiчнай палiтыкi. Калi кажная краiна перастане вырашаць уласныя праблемы за кошт iншых, напрыклад, чынiць перашкоды ў доступе да свайго рынку замежным афэрэнтам альбо карыстацца саступкамi iншых краiнаў, не абмяжоўваючы сябе нi ў чым, ляяльнасьць да правiлаў падзелу працы ў сусьветнай эканомiцы зноў узрасьце. Гэта будзе неабходнай перадумовай таго, каб перавагамi такога падзелу працы маглi ў поўнай меры карыстацца ўсе краiны.

Лiтаратурныя жаролы

Выкарыстаная літаратура

List, Friedrich 1841: Das nationale System der politischen Ökonomie, Stuttgart.

Marx-Engels-Studienausgabe. Hrsg. von I. Fetscher. Bd. II: Politische Ökonomie, Frankfurt/M. 1966.

Mill, John Stuart 1921: Grundsätze der politischen Ökonomie, Jena.

Neumann-Whitman, M. von 1975: Leadership without Hegemony. Our Role in the World Economy; in: Foreign Policy, Nr. 20, S. 138 ff.

Smith, Adam 1978: Der Wohlstand der Nationen (aus dem Engl. von H. C. Recktenwald), München.

Карысная літаратура

Ali, M. El-Agran 1982: International Economic Integration, London / Basingstoke.

Bethkenhagen, Jochen / Machowski, Heinrich 1976: Integration im Rat für gegenseitige Wirtschaftshilfe. Entwicklung, Organisation, Erfolge und Grenzen, Berlin.

Berg, Hartmut 1976: Internationale Wirtschaftspolitik, Göttingen.

Blümle, G. 1982: Außenwirtschaftstheorie, Freiburg.

Bröll, Werner 1975: Comecon. Der Integrationsversuch sozialistischer Planwirtschaften, München.

Dams, Theodor 1978: Weltwirtschaft im Umbruch, Würzburg.

Donges, Juergen B. 1981: Außenwirtschafts- und Entwicklungspolitik, Berlin / Heidelberg / New York.

Gröner, Helmut / Schüller, Alfred (Hrsg.) 1978: Internationale Wirtschaftsordnung, Stuttgart / New York.

Grubel, Herbert G. 1981: International Economics. Homewood / Illinois (revised edition).

Hankel, W. 1977: Weltwirtschaft, Düsseldorf / Wien.

Harbrecht, Wolfgang 21984: Die Europäische Gemeinschaft, Stuttgart.

Hippel, Eike von 1980: Grundfragen der Weltwirtschaftsordnung, München.

Jarchow, Hans-Joachim / Rühmann, Peter 1984: Monetäre Außenwirtschaft. II. Internationale Währungspolitik, Göttingen.

Küng, Emil 1978: Weltwirtschaftspolitik, Tübingen.

Langhammer, Rolf J. / Stecher, Bernd 1980: Der Nord-Süd-Konflikt, Würzburg/ Wien.

Langhammer, Rolf J. / Spinanger, Dean 1984: Wirtschaftliche Zusammenarbeit zwischen den Entwicklungsländern. Chancen und Risiken, Tübingen.

Ochel, Wolfgang 1982: Die Entwicklungsländer in der Weltwirtschaft, Köln.

Putnam, Robert D. / Bayne, Nicholas 1985: Weltwirtschaftsgipfel im Wandel, Bonn.

Rode, Reinhard / Jacobsen, Hanns D. (Hrsg.) 1984: Wirtschaftskrieg oder Entspannung? Eine politische Bilanz der Ost-West-Wirtschaftsbeziehungen, Bonn.

Sautter, Hermann 1982: Weltwirtschaftsordnung; in: Albers, W. et al. (Hrsg.): Handwörterbuch der Wirtschaftswissenschaft, Band 9, Stuttgart usw., S. 888—898.

Vaitsos, Constantine V. 1978: Crisis in Regional Economic Cooperation (Integration) among Developing Countries: A Survey; in: World Development, Vol. 6. No. 6, Oxford, pp. 719—769.

Winter, Helmut 1976: Institutionalisierung, Methoden und Umfang der Integration im RGW, Stuttgart.

Wissenschaftlicher Beirat beim Bundesministerium für wirtschaftliche Zusammenarbeit 1978: Auf dem Weg zu einer neuen Weltwirtschaftsordnung, Stuttgart.

Дзяржава і рынак

1. Уводзiны

Зацятыя спрэчкi разгортваюцца ў цяперашнi час памiж рознымi палiтычнымi і сацыяльна-эканамiчнымi лягерамі ўва ўсiх лібэральна-дэмакратычных індустрыйных грамадзтвах Захаду: кансэрватыўныя і эканамiчна-лібэральныя групоўкi, абапiраючыся на «пануючае ў навуцы разуменьне сутнасьці справы», абвяшчаюць тэзыс, што нязьмерна ўзрослая за апошнiя 30 гадоў актыўнасьць дзяржавы здушыла iндывiдуальную эканамiчную iнiцыятыву. Шырока разьвітая дзяржаўная сыстэма сацыяльнага забесьпячэньня і высокiя падаткi нэгатыўна ўзьдзейнiчаюць на гатоўнасьць ашчаджаць, iнвэставаць і працаваць. Галоўная крынiца дынамiчнай рынкавай эканомiкi, стымуляванае попытам і прапановай на свабодным рынку iмкненьне да максымальна магчымага ўзроўню iндывiдуальных прыбыткаў, якое сёньня найлепш можа забясьпечыць дабрабыт для ўсiх, знаходзiцца пад пагрозай бюракратызму, дзяржаўнай неэфэктыўнасьці і безадказнага iндывiдуалiсцкага прэтэнзiйнага складу мысьленьня. Толькi дзякуючы значнаму скарачэньню дзяржаўнага ўмяшаньня ў эканомiку і грамадзтва, шырокамаштабнай перабудове дзяржавы як разьмеркавальнiка дабротаў шляхам рэпрыватызацыi і ўводжаньня новых гнуткiх мэханiзмаў, можна зноў ажывiць тыя рынкавыя сiлы і прыватныя iнiцыятывы, якiя ў стане забясьпечыць эканамiчны ўзрост, мiжнародную канкурэнтаздольнасьць, стабiльныя рабочыя месцы і сацыяльны дабрабыт для ўсiх.

У апазыцыi гэтаму, як у палiтычным, так і эканамiчным сэнсе, знаходзiцца «прагрэсiўны» сацыял-дэмакратычны/сацыялiстычны лягер. Яго стратэгii перадусiм трэба прыпiсаць тое, што пасьля другой сусьветнай вайны была дасягнута згода памiж буржуазным блёкам і рабочым рухам: у зьмешанай (кейнсiянскай) эканомiцы павiнны таксама і надалей дзейнiчаць рынкавыя сiлы; але яны патрабуюць як дзяржаўнай арганiзацыi і кантролю, так і сацыяльных гарантыяў з боку працадаўцаў. Таму ў (плянаванай) дэмакратычнай і сацыяльнай дзяржаве цэнтральнай ёсьць рэгулюючая функцыя. Дзякуючы гарантыi поўнай занятасьці, ажыцьцяўленьню сацыяльнай падтрымкi з боку дзяржавы, актыўнай структурнай палiтыцы, а таксама дэмакратычнаму праву ўдзельнiчаць у сумесных рашэньнях дзяржава павiнна будаваць палiтычна рэгуляваны, бязкрызысны і сацыяльна арыентаваны капiталiзм.

Але ў апошнi час яшчэ адзiн, трэцi варыянт падрывае непахiснасьць як «правай», так і «левай» палiтычнай стратэгii: палiтычная філязофiя і палiтыка, якая знае толькi рынак і/альбо дзяржаву, пакiдае чалавеку — такiя аргумэнты аднагалосна выстаўляюць зялёныя/альтэрнатыўныя [палiтычныя рухi], а таксама некаторыя кансэрватыўна настроеныя навукоўцы накшталт дасьледнікаў карпаратызму[36] — толькi выбар памiж атамiстычным, робячым індывіда самотным і iзаляваным, рынкам ды ўціскаючым індывіда і спаганяючым грошы дзяржаўным адмiнiстрацыйным мэханiзмам. Таму як з боку рынку, так і з боку дзяржавы (улады) павiнна быць створана прастора для невялiкiх самавызначаных і самакiраваных сетак, для задзiночаньня, салiдарнасьці і самапомачы, каб сфармаваць у грамадзтве новыя і эфэктыўныя сыстэмы рэгуляваньня (Dettling 1982). А ў дыскусii аб карпаратызьме з мэтай пераадоленьня ўзьнікаючых спадарожных праблемаў у дзяржаве альбо на рынку перавага аддаецца самаарганiзацыi прафсаюзаў (Ronge 1980; Streek 1983).

Як значны вынiк гэтых спрэчак можна ў першую чаргу адзначыць тое, што кагадзе апiсаны пасьляваенны кансэнсус у пачатку 70-х гадоў быў разбураны ў вынiку ўсеагульнага застою ў эканамiчным разьвіцьці, абвостранай мiжнароднай канкурэнцыi і ўзрастаючага структурнага зацяжнога беспрацоўя. У 50-60-х гадох ува ўсiх асноўных палiтычных і сацыяльна-навуковых лягерах панавала далекасяжная згода наконт таго, што кейнсiянская эканамiчная тэорыя зь яе нацiскам на актыўную кiруючую функцыю дзяржавы ёсьць адзiнай прыдатнай для сучасных дзяржаваў з рынкава-эканамiчнай мадэльлю. Ужо ў 1965 годзе (раней кансэрватыўны) брытанскi грамадазнаўца Эндру Шонфiлд характарызаваў заходнi капiталiзм як «плянавы». У Фэдэратыўнай Рэспублiцы Нямеччыне, пачынаючы зь сярэдзiны 60-х гадоў, усе палiтычныя сiлы падтрымалi заканадаўчае ўводжаньне дзяржаўнага глябальнага кiраваньня эканомiкай у форме прынятага ў 1967 годзе «вялiкай каалiцыяй» ХДЗ/ХСЗ і СПН «Закону аб стабiльнасьці». І ў межах палiталёгii ня толькi палiтычнае плянаваньне разьвілася ў «прагрэсiўную палiтычна-адмiнiстрацыйную стратэгiю вырашэньня праблемаў» (Нашальд), але выйшла на сцэну і тэорыя палiтычна-адмiнiстрацыйнай сыстэмы, адцясьніўшы ўбок такiя традыцыйныя навукова-палiтычныя канцэпцыi, як тэорыя дэмакратыi, прафсаюзаў альбо партыяў (Fach 1982; 1983). Наадварот, зь сярэдзiны 70-х гадоў ува ўсiх заходнiх індустрыйна разьвітых краiнах, незалежна ад таго, было iх кiраўнiцтва «правым» альбо «левым», адбыўся радыкальны паварот у эканамiчнай палiтыцы: ад арыентаваных на попыт стратэгiяў поўнай занятасьці кейнсiянізму ў бок арыентаванай на прапанову праграмы па стабiлiзацыi ў межах так званай палiтыкi жорсткай эканоміі. Новая эканамiчная канцэпцыя ўлучае панiжэньне высокага ўзроўню iнфляцыi дзякуючы эканомii сродкаў у дзяржаўным бюджэце і абмежаваньню даходаў, пераразьмеркаваньне вызваленых такiм чынам сродкаў на мадэрнiзацыю структуры вытворчасьці народнай гаспадаркi, умацаваньне ў вынiку гэтага канкурэнтаздольнасьці на мiжнародным рынку, канкурэнцыя на якiм увесь час абвастраецца. Гэта дасягаецца таксама і за кошт даўжэйшага пэрыяду высокага ўзроўню беспрацоўя, але шляхам бескампрамiсных рашучых захадаў і пазбаўленьня штучнага стрымліваньня рынкавых сiлаў паступова можна забясьпечыць больш хуткi ўзрост вытворчасьці і большую колькасьць працоўных месцаў, чымся гэта можна зрабiць без выкарыстаньня шокавай тэрапii. У рамках палiталягічнай дыскусii гэты паварот настаў таксама і ў вынiку зьмяненьня парадыгмы: усё часьцей iдзе размова аб «нерэгуляванасьці» як памылковым дыягназе нястаннасьці дзяржавы і аб «мiнiмальнай дзяржаве» (Nozick 1974) без сацыяльных забавязаньняў і з адзiнай мiсiяй гарантаваць «law and order».

Гэты адбываны сёньня «зрух палiтычнай кан'юнктуры» — безумоўна, ня новая гiстарычная зьява. З таго часу, як у XIX стагодзьдзi сфармавалася буржуазнае грамадзтва, дзяржава і грамадзтва (эканомiка) «вымушана знаходзяцца ў напружаных узаемаадносiнах (Ziebura 1982). Пасьля таго, як буржуазiя, абапiраючыся на дактрыну «сувэрэнiтэту народаў» і «Contrat social»[37] — шляхам бяскроўных (Англiя) альбо крывавых (Францыя) рэвалюцыяў адваявала сабе пэўны аб’ём свабоды ў «абсалютысцкай» дзяржавы, яна адразу ж адчула, што ёй патрэбная дзяржава як улада для падтрыманьня парадку і гарант яе iнтарэсаў у адносiнах да iншых сiлаў. Гэтымi сiламi, што ёй пагражалi, зьяўлялiся спачатку традыцыйныя арыстакратычныя элiты, а пасьля і маладая рабочая кляса, якая патрабавала сваёй долі дабрабыту. І перад рэфармаванай буржуазiяй прадстаўнiчай канстытуцыйнай дзяржавай паўстала дылема: з аднаго боку, забясьпечваць законнасьць тых грамадзкiх сiлаў, на якiх яна трымаецца, з другога боку, як «манаполii легiтымнага ўжываньня гвалту» (Макс Вэбэр) ёй неабходна ўзьнімацца над усiмi грамадзкiмi сiламi, каб падтрымлiваць сваю дзеяздольнасьць у адносiнах да ўсяго грамадзтва. «Супэрлібэральнай дзяржавы», якая б прадастаўляла свабоду дзеяньняў рынкавым сiлам і разам з тым улiчвала iнтарэсы ўдзельнiкаў рынку, нягледзячы на ўсё шырэйшае распаўсюджаньне гэтай ідэалёгii, не iснавала нiколi. Супраць гэтай папулярнай iдылii Паланьi (Polanyi 1944) прывёў важкiя пярэчаньні, зьвярнуўшы ўвагу на ўзьніклы двухбаковы «падвойны рух» памiж рынкавым рэгуляваньнем і дзяржаўным умяшаньнем, і паказаўшы, што гэты працэс можа на доўгi час забясьпечыць трываласьць рынкава-эканамiчнай сыстэмы. А Франц Нойман (1967) сфармуляваў коратка і ясна, што лібэральная дзяржава заўсёды была настолькi моцнай, наколькi гэтага патрабавалi палiтычная і сацыяльная сытуацыя і буржуазныя iнтарэсы.

Гэты кароткi экскурс у гiсторыю і сучаснасьць павiнен ясна паказаць, што пытаньне, хто павiнен быць дамiнуючай альбо нават адзiнай рэгулюючай сiлай у лiбэральна-капiталiстычным грамадзтве — дзяржава альбо рынак, якiя суадносiны памiж iмi абодвума былi б найбольш рацыянальнымi і дзе было б найлепш правесьці мяжу памiж дзяржаўнай актыўнасьцю і рынкавай функцыяй, вырашаецца ня ў вынiку навуковых дэбатаў і тэарэтычных дыспутаў. Адказам на яго ёсьць канкрэтны вынiк сацыяльных і палiтычных спрэчак памiж рознымi сiламi ў кажным гiстарычна канкрэтным грамадзтве. Палiталягічны аналiз можа, ведама, пры выяўленьні і крытыцы iснуючых рознагалосьсяў у сфэры тэорыi грамадзтва і дзяржавы, пры гiстарычна-эмпiрычнай распрацоўцы ўзаемаадносiнаў памiж дзяржавай і эканомiкай (рынкам) у капiталiстычным грамадзтве даць крытычную ацэнку значэньня і важнасьці гэтых спрэчак.

2. Палiталягічныя тэорыi ўзаемаадносiнаў дзяржава — грамадзтва / эканомiка

У далейшай дыскусii дзеля эканомii месца мы павiнны адмовiцца ад тэарэтычна-гiстарычнай характарыстыкi клясыкаў гэтых праблемаў — Мак’явэлi, Гобса, Лока, Русо, Смiта, Канта, Гегеля, Маркса, Джона Ст’юарта Мiля ды Макса Вэбэра — і сканцэнтравацца на сучасных тэарэтычных дэбатах. Пры тым нельга забывацца, што ўсе абмеркаваныя тут падыходы эксплiцытна або iмплiцытна базуюцца на шырокiм фундамэнце аснаватворных працаў па тэорыi грамадзтва і дзяржавы, якiя назапасiлiся больш за 400 гадоў вывучэньня структуры і спосабу функцыянаваньня палiтычнай улады ў буржуазным грамадзтве.

Падыходы тэорыі ўплыву: дзяржава як арганiзаваны валявы цэнтар, які кiруе грамадзтвам і эканомiкай

Меркаваньне, што дзяржава ёсьць iнстанцыяй, неабходнай і здольнай усеабдымна фармаваць грамадзкiя ўзаемаадносiны і рэгуляваць разьвіцьцё грамадзтва, у штодзённым палiтычным жыцьці ўсё яшчэ вельмi распаўсюджанае. Гэтае «публічна прынятае» меркаваньне пастаянна замацоўвае ў нармальнага грамадзянiна перадсуды, асаблiва калi ў адпаведнасьці зь iм бундэсканцлер пачынае характарызавацца як «лоцман на борце». Пры гэтым яно абапiраецца на палiталёгiю, якая ўсьведамляе сябе нарматыўнай навукай iснуючай лібэральна-дэмакратычнай сыстэмы ўлады альбо «дэмакратыязнаўствам» (Kastendiek 1975). Яна сыстэматычна распрацоўвалася як тэорыя палiтычнага волевыяўленьня альбо тэорыя плюралiзму. Згодна зь ёй, дзяржава ёсьць арганiзуючым цэнтрам палiтычнага волевыяўленьня ў дэмакратычна арганізаваным грамадзтве; у iм прынцыпова, без абмежаваньняў, прымаюцца абавязковыя для ўсіх палiтычныя рашэньні, якiя дзяржава праводзіць у жыцьцё.

«Фармаваньне — патэнцыйна ўсiх — «сацыяльных узаемаадносiнаў» ёсьць ад таго часу ўсеабдымным заданьнем нутраной палiтыкi, а iх абарона і, па магчымасьці, iх паляпшэньне зьяўляецца заданьнем вонкавай палiтыкi... Разьвіцьцё індустрыйнага грамадзтва зь яго абодвух бакоў: тэхнiкi (Марксавых «прадукцыйных сiлаў») і спосабу яе эканамiчна-сацыяльнага выкарыстаньня (Марксавых «вытворчых адносiнаў») як асновы падтрыманьня сучасных умоваў жыцьця стала галоўным полем дзейнасьці сучаснай дзяржаўнай палiтыкi (Draht 1973, S. 367).

Нягледзячы на тое, што гэты iнструмэнт усеабдымнага фармаваньня грамадзтва, што валодае ўласнай арганiзацыйнай самастойнасьцю, iснуе побач з грамадзтвам, тэарэтыкi плюралiзму адмаўляюць доўгi час пашыранае ў нямецкай кансэрватыўнай дактрыне дзяржаўнага права меркаваньне аб незалежнасьці дзяржавы ад эканомiкi і грамадзтва. Наадварот, iснуе шмат магчымасьцяў уплыву розных грамадзкiх iнтарэсаў на працэс дзяржаўнага кiраваньня і прыняцьця рашэньняў пры дапамозе iнстытутаў і працэсаў дэмакратычнага волевыяўленьня (выбары, прафсаюзы і г.д.). Пры гэтым тэорыя плюралiзму выходзiць з таго, што са станаўленьнем дэмакратычнай сацыяльна арыентаванай дзяржавы вырашаецца антаганiстычная супярэчнасьць памiж уласьнікамi сродкаў вытворчасьці ды найманымi рабочымi, а разам зь iмi і шматлiкiмi эканамiчнымi, палiтычнымi, этнiчнымi і рэлiгiйнымi групамi, а таксама прафэсiйнымi і грамадзкiмi арганiзацыямi (Pross 1963). Больш за тое, вялікая колькасьць гетэрагенных групаў з рознымi, часта супярэчлівымi памiж сабой iнтарэсамi і iх сутыкненьнямi ўтвараюць палiтычны працэс — канфлiкт памiж найманай працай і капiталам ёсьць толькi адным з многiх сутыкненьняў iнтарэсаў. Пры палiтычным волевыяўленьні яны ўсе ўзаемадзейнiчаюць, а дзяржаўным iнстытутам надаецца функцыя выконваць ролю свайго роду трацейскага судзьдзi. Гэта азначае, што пры прыняцьці канчатковых рашэньняў яна павiнна ўсебакова ўзважваць розныя iнтарэсы і шляхам кампрамiсу прапаноўваць прыймальныя для ўсяго грамадзтва рашэньні, накiраваныя на збалянсаванае задавальненьне гэтых iнтарэсаў. Паколькi дапускаецца ўзаемнае абмежаваньне ўлады і ўплыву зацiкаўленых груповак, кажнай зь iх даводзiцца некалі выйграваць або прайграваць і таму не выпадае не лiчыцца зь неабходнымi ўмовамi функцыянаваньня плюралiстычнага збалянсаваньня iнтарэсаў: прынамсi, мiнiмальнага кансэнсусу што да спосабу вырашэньня канфлiктаў (правiлаў гульнi), а таксама прыняцьця легітымных рашэньняў (Кremendahl 1977).

Блiзiнi гэтай мадэлi дзяржавы да эканамiчнага лібэралiзму нельга не заўважыць: канкурэнцыя многiх індывідаў альбо групаў мае сваiм канчатковым вынiкам дабрабыт супольнасьці. Канфлiкт і гармонiя ўтвараюць сынтэз у лібэральнай рынкавай мадэлi. У некаторых плюралiстаў (у першую чаргу ў амэрыканскiх палiтолягаў) iзноў усплывае «invisible hand» Адама Смiта — толькi на гэты раз не iндывiдуальная, а групавая канкурэнцыя, якая паклiкана натуральным чынам прывесьці да стану раўнавагi. Гэтай пазыцыi, рэч ясная, супрацьстаiць распаўсюджанае ўяўленьне, што збалянсаваньне iнтарэсаў не ўстанаўляецца аўтаматычна, але можа зьявiцца вынiкам сьвядомай дзяржаўнай дзейнасьці. Яшчэ больш выразна прасочана ўзаемасувязь зь лібэральнай рынкавай мадэльлю ў распрацаванай Шумпэтэрам (1950) і Даўнсам (1957) эканамiчнай тэорыi палiтыкi, якая, у сваю чаргу, характарызуецца цеснай роднаснасьцю з нэалібэральнай эканамiчнай тэорыяй Ойкена (1959): згодна зь ёй, памiж рынкам і дэмакратыяй абавязкова iснуе стасунак адпаведнасьці: для забесьпячэньня дэмакратыi неабходны свабодны рынак, а для забесьпячэньня свабоднага рынку неабходная дэмакратыя. Тым часам як на рынку аўтаномныя, зарыентаваныя на атрыманьне сваёй уласнай выгады iндывiды (альбо арганiзаваныя групы) уступаюць памiж сабой у канкурэнцыю і дзякуючы мэханiзму попыту, прапановы і свабоднага цэнаўтварэньня ўстанаўляецца гарманiчная эканамiчная раўнавага iнтарэсаў, канкурэнцыя сярод палiтычна актыўных грамадзянаў краiны альбо сярод зацiкаўленых сацыяльных групаў, мэханiзм выбараў і прынцып бальшыні галасоў, а таксама канкурэнцыя сярод розных палiтычных элiтаў за асобныя галасы выбарцаў прыводзіць да ўраўнаважваньня палiтычных iнтарэсаў. Безумоўна, кажная дзяржава, паводзіны якой вызначаюцца аўтаномнасьцю і нэўтральнасьцю, павiнна паспрабаваць устанавiць ня толькi гэтую раўнавагу палiтычных iнтарэсаў шляхам адміністрацыйнай дзейнасьці, яна павiнна, як моцная дзяржава, назiраць за рамкавымі ўмовамi і правiламi гульнi ў гэтым працэсе і ў меру неабходнасьці чыніць рэпрэсiўныя захады супраць парушэньняў і парушальнiкаў.

Кансэрватыўная і лібэральна-эканамiчная крытыка ўзрастаючых прэтэнзiяў і ўсё большай недзеяздольнасьці дзяржавы сіляе свае аргумэнты з наступнага пастуляту тэорыi дзяржавы: дзяржава ўсьцяж знаходзіцца пад пагрозай стаць ахвярай партыкулярных iнтарэсаў і тым самым абмежаваць свой стваральны патэнцыял. Паколькi, з другога боку, трэба разглядаць узрастаючую кiруючую функцыю дзяржавы як немiнучы вынiк падзелу працы ў індустрыйным грамадзтве, патрабуецца моцная, як мага больш «ачышчаная» ад сутыкненьняў iнтарэсаў дзяржава, дзяржава, якая забясьпечвае «тэхнiчны бок» бізнэс-актыўнасьці, рынкава-эканамiчнай дынамiкi разьвіцьця і засьцерагае ўсё гэта ад якіх-любя «iрацыянальных» уплываў (гл. крытыку гэтага ў: Saage 1982).

Таксама і варыянты крытыкi плюралiзму, якiя канстатуюць структурную нятоеснасьць патэнцыялу ўлады і ўплыву (Bachrach 1967), недастатковыя магчымасьці прадстаўнiцтва асобных неарганiзаваных альбо неканфлiктагенных групаў (Wolff 1966; Scharpf 1970) і, пагатоў, наяўнасьць спэцыфічных праўрадавых аб’яднаньняў (Mills 1956), канцэптуальна застаюцца пад узьдзеяньнем мадэлi тэорыi ўплыву. Тое самае можна сказаць і аб марксiсцка арыентаваных падыходах, якiя разглядаюць дзяржаўны апарат капiталiстычнага грамадзтва як iнструмэнт пануючай клясы альбо пэўных манапольных групаў (тэорыя дзяржаўна-манапалiстычнага капiталiзму), якi дзякучы iнстытуцыянальным каналам уплыву надае асобным блёкам капiталу альбо індустрыйным групам магчымасьць паўплываць на прыняцьцё рашэньняў у сэнсе ўхiленьня ад дзяржаўнага кантролю і ўмяшаньня (Lindblom 1947), а таксама маюць магчымасьць простым і ўскосным чынам асабіста ўплываць на дзяржаўны апарат шляхам канкрэтных асабiстых сувязяў (Мiliband 1969, Оffe 1972).

Прынцыповыя пярэчаньні супраць гэтых тэарэтычных варыянтаў можна падагульнiць наступным чынам:

Здольнасьць дзяржавы да кiраваньня ўсiм грамадзтвам вынiкае не з тэарэтычнага і эмпiрычнага аналiзу, а выстаўляецца ў якасьці датэарэтычнай перадумовы. Каб пацьвердзiць гiпотэзу пра кiраваньне, трэба тэарэтычна абгрунтаваць як сыстэмны аналiз усяго грамадзтва, так і праверыць шляхам эмпiрычных дасьледаваньняў шматкроць апасродкаваныя iнтэрактыўныя палi, а таксама не вынiкаючыя беспасярэдне з канкрэтных намераў і матываў дзеючых асобаў вялiкай палiтыкi функцыянальныя ўзаемасувязi памiж дзяржавай, грамадзтвам і эканомiкай — шлях, якім кіруюцца падыходы тэорыі ўзаемазалежнасьці. Замест гэтага адбывалася канцэнтрацыя ўвагi на намерах, стратэгiях і сьвядомай дзейнасьці дзеючых асобаў вялiкай палiтыкi — ненаўмысны ўплыў гэтай дзейнасьці, а таксама аб’ектыўныя, што стаяць за сьпінай дзеючых асобаў, функцыянальныя ўзаемасувязi і вынiкi не траплялi ў поле зроку.

У агульным выглядзе дзяржаўны апарат уяўляецца як «black box». Не паддавалася дакладнаму аналiзу яго нутраная структура і спосаб функцыянаваньня, не прымалiся ў разьлік магчымыя супярэчнасьці і выкліканыя імі накладкі і збоi. Гэта было вырашальнай прычынай таго, што ў пачатку 70-х гадоў у немарксiсцкай палiталёгii ўстанавiлася перакананьне, каб цалкам адмовiцца ад аналiзу канцэпцыi дзяржавы, паставiўшы на гэтае месца катэгорыю «палiтычная сыстэма» (Naschold 1972, von Beyme 1972).

Cтруктурныя дэтэрмiнанты, спосабы функцыянаваньня, а таксама ўзаемаадносiны сілы і ўлады ў грамадзтве і эканомiцы не паддавалiся сыстэматычнаму дасьледаваньню. Дасьледаваньне было ў значнай ступенi «завязанае» на тэорыi дзяржавы (Zeuner 1976). У найлепшым выпадку прапаноўвалася гарманiчная мадэль мноства свабодных і роўных iндывiдаў клясычнага рынкавага грамадзтва, якiя iмкнуцца дасягчы максымальнай выгады. Цi могуць хавацца за гэтай гарманiчнай збалянсаванасьцю iнтарэсаў адносна рынку структурныя ўзаемаадносiны сілы і ўлады, а таксама адносiны залежнасьці, якiя вядуць да структурнай неўраўнаважанасьці і асымэтрычнага разьмеркаваньня выдаткаў і прыбыткаў — усё гэта не прыцягвала ўвагі як праблема.

«Насуперак цьверджаньню, што барацьба iнтарэсаў на ўзроўнi палiтычнай сыстэмы ёсьць адлюстраваньнем канфлiкту iнтарэсаў ува ўсім грамадзтве, грамадзкiя iнтарэсы пастаянна паддаюцца спэцыфічнай дэфармацыi, адно падчас якой у iх узьнікае магчымасьць увайсьці ў палiтычную сыстэму ў якасьці сфэры свабоды і роўнасьці. І паколькi ўва ўнівэрсальна-абстрактнай сфэры палiтыкi на iнтарэсы толькi тады можа быць зьвернутая ўвага, калi яны самi тычацца абстрактных унівэрсальных мэтаў і «дабра», напр., «права» (як усеагульных законаў) і «грошай» (як «пераразьмеркаваньня»), дэфармаваныя такiм чынам iнтарэсы выглядаюць iснасна тоеснымi міжсобку, прынцыпова сумяшчальнымi, ураўнаважванымi шляхам кампрамiсу і г.д.» (Zeuner 1976, S.146).

Згэтуль вынiкае, што дзяржава з пункту гледжаньня iнтарэсаў, што склаліся ў эканамiчна-грамадзкім абсягу, выглядае ў вялікай меры адасобленай iнстанцыяй. Пытаньне, цi зажадала б дзяржава і якiм, адпаведна, чынам, быць сфармаванай у сваёй структуры і спосабе функцыянаваньня шляхам спэцыфічнага прадстаўленьня эканамiчна-грамадзкiх iнтарэсаў і вынiкаючых згэтуль узаемаадносiнаў сiлы і ўлады, апускаецца.

Таксама і вылучаная як датэарэтычная перадумова арыентацыя дзяржавы на нэўтралiтэт і ўсеагульны дабрабыт усьцяж нiвэлюецца ў тым лiку і шматлiкiмi эмпiрычнымi сьведчаньнямi структурнай нятоеснасьці патэнцыялаў улады і ўплыву. Але і гэтая «левая» крытыка плюралiзму ня ў стане растлумачыць, якiя структурныя ўзаемаадносiны iснуюць памiж няроўным або пагатоў клясавым грамадзтвам і нутраной структурай ды спосабам функцыянаваньня дзяржавы.

«Не было дастаткова ўсьвядомлена, што ўзьнікаючыя iнтарэсы асобных капiталаў альбо групаў капiталаў не супадаюць з аб’ектыўнымi iнтарэсамi клясы капiталiстаў. Таксама не ўдалося адкiнуць мэханiстычнага панятку ўлады, які разглядае ўладу як любы прыдатны для выкарыстаньня колькасны патэнцыял сiлы, што належыць тым, хто трымае ўладу ў сваiх руках, на карысьць «рэлятыянальнай» (relationalen) альбо «рэфлексіўнай» канцэпцыi ўлады, якая выводзiць панятак «улада» з адпаведных узглядных вартасных уяўленьняў, мэтавых установак, дыспазыцыяў iнтарэсаў і патэнцыялаў санкцыяў у складаных грамадзкiх узаемасувязях (Hirsch 1974, S. 220).

У цэлым падыходы тэорыi ўплыву «правага», «лібэральнага» і «левага» паходжаньня аказалiся няздольнымi адказаць на пытаньне аб узаемаадносiнах дзяржавы — грамадзтва / эканомiкi і з гэтай прычыны былi замененыя падыходамі тэорыi ўзаемазалежнасьці, а таксама матэрыялiстычнымi падыходамі.

Падыходы тэорыі ўзаемазалежнасьці: дзяржава як палiтычная субсыстэма

Падыходы тэорыі ўзаемазалежнасьці заяўляюць аб сваiх праграмных прэтэнзiях на тое, што яны могуць належным чынам тэарэтычна сфармуляваць складаную ўзаемасувязь памiж дзяржавай, грамадзтвам і эканомiкай у высока дыфэрэнцыяваным, структураваным адносна падзелу працы сучасным iндустрыяльным грамадзтве шляхам функцыянальнага сыстэмнага аналiзу. Адначасова яны хочуць пераадолець iзаляванасьць навуковых спэцыяльных дысцыплiнаў і асэнсаваць як «архiтэктуру комлекснасьці» (Сiмон) сучасныя грамадзтвы, а таксама магчымасьці кiраваньня iмi такiм чынам, каб зрабiць магчымай сэнсоўную палiтычную дзейнасьць (Naschold 1969, S. 8). Шматлiкiя авансы, якiя з гэтай прычыны рабiлiся новай «навуцы аб кiраваньні» (Blanke u.a. 1975, S. 284) з боку сацылягічнага функцыяналiзму, агульнай тэорыi сыстэмаў і сацыяльнай кiбэрнэтыкi, тут разглядацца ня будуць (Глядзi адносна гэтага Narr 1969; Tjaden 1972; Schmid 1974; Greven 1974). Наш разгляд будзе сканцэнтраваны на двух значных падыходах гэтай парадыгмы: на хутчэй аптымiстычным адносна здольнасьці да кiраваньня палiтычна-адмiнiстрацыйнай сыстэмай падыходзе «Policy science» і хутчэй пэсымiстычнай канцэпцыi «капiталiстычнай дзяржавы».

Падыход «Policy science»

Пазнаваўчы iнтарэс да гэтага падыходу цесна спалучаны з палiтычнай эўфарыяй ад рэформаў, якія ў 60-я гады былі праведзеныя ўва ўсiм заходнiм сьвеце. Арыентаваная на «Policy science» палiталёгiя, калi прывесьці ўсё да супольнага назоўнiка, iмкнулася і iмкнецца стаць эмпiрычна iнфармаванай і практычна рэлевантнай палiтычнай навукай, якая можа аказаць палiтыку беспасярэднюю дапамогу ў прыняцьці рашэньняў у форме рэцэптыўнай рэглямэнтацыi дзеяньняў і шырокамаштабных альтэрнатыўных грамадзкiх праектаў (Schmid / Treiber 1975). Каб ажыцьцявiць гэтую праграму, трэба спачатку тэарэтычна ўпарадкаваць структуру і спосаб функцыянаваньня дзяржаўна-бюракратычнай верхавiны ў рамках дадзенага грамадзтва. Гэта можна растлумачыць найперш на прыкладзе ўжыванага тут тэрмiну «палiтыка»: нямецкi тэрмiн «Politik» утрымлiвае ўласна тры парамэтры, якiя ў ангельскай мове паняцьцёва разрозьніваюцца. «Politics» азначае барацьбу за сваю долю ўлады, уплыў, задавальненьне iнтарэсаў, амбiцыяў і зьдзяйсьненьне плянаў; «policy», насуперак гэтаму, азначае палiтычны праект, праграму, плян арганiзацыi грамадзкiх узаемаадносiнаў; і ўрэшце «polity» азначае iнстытуцыйны п’едэстал, на якiм знаходзяцца як «politics», так і «policies», мэханiзмы абмежаваньня кампэтэнцыi — ад канстытуцыi да плянаў пераразьмеркаваньня кампэтэнцыі памiж фэдэральнымi мiнiстэрствамi.

Хоць у гэтай канцэпцыi праводзiцца думка, што асноўны нацiск пры аналiзе павiнен прыпадаць на аспэкт «policy», бо менавiта тут вывучаюцца прычыны «няздольнасьці пераходных структураў да ажыцьцяўленьня фундамэнтальных палiтычных рашэньняў (Naschold 1969, S. 199), усё ж неабходна сыстэматычна разглядаць усе тры аспэкты ў іх цеснай узаемасувязi памiж сабой. Пры такiм разглядзе дачыненьні палiтыкi са сваiм асяродзьдзем, асаблiва з «канстытуцыяй» гэтага асяродзьдзя, выяўлюцца зусiм па-iншаму, чымся ў традыцыйным дасьледаваньні палiтыкi. Iнакш кажучы, размова iдзе аб канцэптуалiзацыi актуальнай для ўсяго грамадзтва сыстэмнай мадэлi асяродзьдзя, дзе асноўнай тэмай павiнны стаць эканамiчныя, сацыяльнаструктурныя і iдэалягічныя фактары, а таксама мэханiзмы, якiя падтрымлiваюць адзiнства асобных субсыстэмаў.

Для ажыцьцяўленьня гэтага заданьня канцэпцыя «Policy science» паслугоўваецца распрацаванай тэорыяй сыстэмаў і сацыяльнай кiбэрнэтыкай схемай апісаньня, дзе адрозьніваюцца тры пад(суб)сыстэмы любога грамадзтва: палiтычна-адмiнiстрацыйная, эканамiчная і сацыякультурная сыстэма (Оffе 1973, S. 213).

Памiж гэтымi трыма аналiтычна рознымi падсыстэмамi адбываюцца разнастайныя і складаныя адносiны абмену, якiя сыстэматычна можна абагульнiць наступным чынам: дарма што палiтычна-адмiнiстрацыйная сыстэма спрабуе шляхам дасягненьня эканамiчна-палiтычнага рэгуляваньня і сацыяльна-палiтычнага забесьпячэньня штодзённага жыцьця стварыць эканамiчна дзейсную і сацыяльна арыентаваную канструкцыю ўнівэрсальнага грамадзтва, пры гэтым яна ўсё ж будзе структурна залежнай ад бесьперапыннага паступленьня фiнансавых сродкаў (падаткавая дзяржава) з эканамiчнай сыстэмы і пастаяннай падтрымкi/ухваленьня (масавай ляяльнасьці) тых, хто падпарадкаваны яе ўладзе ў сацыякультурнай сфэры. Пры гэтым па сутнасьці ня трэба спэцыяльна згадваць, што «вытворчасьць» фiскальных рэсурсаў і масавая ляяльнасьць залежаць ад таго, наколькi пасьпяхова функцыянуе працэс абмену таварамi, паслугамi і працай памiж эканамiчнай і сацыяльна-культурнай сыстэмамi — што, у сваю чаргу, цесна зьвязана са здольнасьцю палiтычна-адмiнiстрацыйнай сыстэмы да эканамiчнага рэгуляваньня і сацыяльнай iнтэграцыi.

Тут таксама без папярэдняга тэарэтычна-эмпiрычнага тлумачэньня канчаткова ўводзiцца панятак палiтычна-адмiнiстрацыйнай сыстэмы як цэнтру кiраваньня грамадзтвам, дзеля чаго гэты падыход у дадзеным пункце не выходзiць за рамкi традыцыi, зьвязанай з мадэльлю тэорыi ўплыву. Праўда, iнакш, чымся ў гэнай мадэлi, паддаецца дыфэрэнцыяванаму аналiзу нутраная структура палiтычна-адмiнiстрацыйнай сыстэмы і яе здольнасьць да выкананьня сваiх стваральных заданьняў. Апрача таго, падыход пераадольвае ўласьцівую тэорыі дзейнасьці тэндэнцыю iнтэрпрэтаваць дзяржаўную дзейнасьць выключна як вынiк супольных дзеяньняў і супрацьдзеяньняў уладавых групаў, якiя змагаюцца за ўплыў на дзяржаўны апарат. Дзяржаўная палiтыка ёсьць вынiкам аб’ектыўных, не-наўмысных, тых, што ажыцьцяўляюцца за сьпінай, па той бок сьвядомай дзейнасьці, функцыянальных узаемасувязяў памiж iндывiдамi і сацыяльнымi групамi, якiя ствараюцца палiтычнай, эканамiчнай і сацыякультурнай сыстэмамi.

«Асяродзьдзе» палiтычна-адмiнiстрацыйнай сыстэмы, якое складаецца з эканамiчнай і сацыякультурнай сыстэмаў, апiсваецца як складанае, дынамiчнае, схiльнае да крызысаў індустрыйнае грамадзтва альбо «турбулентнае поле». Яно характарызуецца:

«высокiм і ўвесь час узрастаючым узроўнем працы, функцыянальнай і структурнай дыфэрэнцыяцыi, а таксама вельмi высокiм і ўсё больш узрастаючым узроўнем функцыянальнай узаемазалежнасьці памiж дыфэрэнцыяванымi падсыстэмамi. Адначасна гэтыя падсыстэмы не зьяўляюцца стабiльнымi ў сацыяэканамiчным асяродзьдзi, яны знаходзяцца ў працэсе iмклiвых зьменаў, выклiканых у першую чаргу ўласна дынамiкай эканамiчнага і навукова-тэхналягічнага разьвіцьця. Пры высокiм узроўнi ўзаемазалежнасьці падсыстэмаў такiя дынамiчныя працэсы павiнны прыводзiць да iмклiвых, цяжка ўлоўных, ледзьве фiксаваных камулятыўных зьменаў усёй сыстэмы, у вынiку якiх зьнікае гарантыя таго, што ўдасца пазьбегчы разбуральных для сыстэмы крызысаў (Scharpf 1974, S. 6 f).

Экскурс у канцэпцыю «індустрыйнага грамадзтва»

Канцэпцыя «індустрыйнага грамадзтва» падводзiць нас да базысу тэорыi «Policy science» — тэорыі грамадзтва. З індустрыйным грамадзтвам асацыюецца наўперад такi абсалютна трывiяльны факт, што жыцьцё ў сучасных грамадзтвах у значнай ступенi вызначаецца індустрыйнай вытворчасьцю. Да таго ж сама канцэпцыя выстаўляе ўсеабсяжную прэтэнзію (Аron 1964, Dahrendorf 1959): iндустрыялiзацыя ёсьць той унівэрсальнай тэндэнцыяй, да якой iмкнуцца ўсе грамадзтвы сучаснасьці нягледзячы на ўсе свае асаблiвасьці, бо яна ў значнай ступенi вызначае структуру і дынамiку сацыяльных пераўтварэньняў і пануючых у палiтыцы ўзаемаадносiнаў. Паколькi, такiм чынам, неспэцыфічна грамадзкiя тэхнiчныя фактары, прылады вытворчасьці абвешчаныя выходным пунктам і цэнтральнай рухальнай сiлай эпохi, выглядае, што разьвіцьцё грамадзтва рэгулюецца тэхнiчна-рацыянальнай дзелавой неабходнасьцю: у вынiку ўсе грамадзтвы — капiталiстычнае, сацыялiстычнае, слабаразьвітае — канвэргуюцца ў аднародны працоўны і жыцьцявы сьвет як з аднолькавымi структурнымi і арганiзацыйнымi прынцыпамi, так і з аднолькавай палiтычнай уладай (тэорыя канвэргенцыi).

Сацыяльным наступкам зьяўляюцца ўзрастаючы тэхнiчна-функцыянальны падзел працы і шматплянавая дыфэрэнцыяваная структура грамадзтва са шматлiкiмi рознымi прафэсiйнымi ролямi, якiя функцыянальна залежныя і татальна ўзаемазьвязаныя памiж сабой (Durkheim 1977). Нiводны з носьбiтаў пэўных прафэсiйных роляў ня мае сацыяльнай альбо палiтычнай улады над iншымi, усе падпарадкоўваюцца аб’ектыўнай неабходнасьці iндустрыйна-тэхнiчнай рацыянальнасьці. А калi ўзьнікаюць выпадкi нераўнавартага разьмеркаваньня выдаткаў і прыбыткаў у матэрыяльнай альбо сацыяльнай сфэры, то гэта вынiк гэтай рацыянальнасьці альбо дэфэктнай сыстэмы рэгуляваньня. Таксама ў сфэры беспасярэдняй вытворчасьці ня мае вырашальнага значэньня нi валоданьне сродкамi вытворчасьці, нi супярэчнасьць памiж найманай працай і капiталам. «Пануюць» толькi мэнэджэры (Burnham 1941), якiя каардынуюць і кантралююць працэс вытворчасьці і яе ўзнаўленьня, якi ажыцьцяўляецца па прынцыпе падзелу працы — але яны пануюць не дзеля спэцыфічных уласных iнтарэсаў, а як тэхнiчныя выканаўцы ролi аб’ектывiсцкага «безiнтарэсоўнага» працэсу iндустрыялiзацыi, якi дзейнiчае на карысьць усiм.

На iдэалягічным узроўнi ўзрастае значэньне і колькасьць установаў рацыянальнага мысьленьня «навукова-тэхнiчнага тыпу» (Кlages 1973). Усё большае значэньне набываюць такiя вартасьці, як «дзелавiтасьць» і «дзейснасьць». Павялiчваецца вартасьць iнструмэнтальных прыкладных ведаў як элемэнту сацыяльных ролевых перадумоваў і як дэтэрмiнанты «мабiльнасьці». Плянаваньне і арганiзацыя робяцца ключавымi катэгорыямi ў эканамiчнай, сацыяльнай і палiтычнай сфэры.

Сыстэма палiтычнай улады таксама падпарадкоўваецца гэтым тэхнiчна-дзелавым варункам: індустрыйнае грамадзтва са сваiмi здыфэрэнцыяванымi ў адпаведнасьці зь яго ўласнай рацыянальнасьцю асобнымi сфэрамi дазнае праблемы збояў і непаладак, што ўзьнікаюць з прычыны недастатковай каардынацыi падсыстэмаў альбо дзякуючы выканаўцам роляў, якiя ўздымаюць iнтэграцыйныя праблемы, бо ня могуць болей даць рады з сваімі шматлiкiмі і разнастайнымі абавязкамi. Ведама, iснуюць такiя генэратыўныя мэханiзмы рэгуляваньня, як грошы, права і ідэалёгiя, якiя гарантуюць пэўны мiнiмум камунiкацыi, каардынацыi і iнтэграцыi памiж падсыстэмамi. Урэшце дзяржаўная ўлада неабходная для таго, каб шляхам плянамернай апекі гарантаваць стабiльнасьць сыстэмы. Палiтычная ўлада згортваецца, такiм чынам, да выкананьня кiруючых і рэгулюючых функцыяў. Ад гэтага застаецца малы крок да сьцьвярджэньня, што палiтычная ўлада ёсьць функцыянальна неабходным, а значыць, і нязьменным для любога сучаснага грамадзтва атрыбутам (Hondrich 1973). Для Гелбрайта (Galbraith 1968) яна да таго ж цалкам самадастатковая і, такiм чынам, зьліваецца з усiмi iншымi кiруючымi і функцыянальнымi структурамi ў так званую тэхнаструктуру.

Гэтая канцэпцыя, а таксама пабудаваны на ёй падыход «Policy science», адмаўляецца ад веры ў магчымасьць самастабiлiзацыi рынкава-эканамiчнай сыстэмы, а магчымасьць стабiлiзацыi ўсёй сыстэмы зьвязвае з функцыянальнымi дасягненьнямi, якiя можа забясьпечыць палiтычна-адмiнiстрацыйная сыстэма свайму сацыяэканамiчнаму асяродзьдзю. Застаецца эмпiрычна адкрытым пытаньне: цi можа такая палiтыка ўзмацнiць дынамiку крызысных тэндэнцыяў індустрыйнага грамадзтва, не ўплываць на яе альбо яна ў стане iх аслабiць, кампэнсаваць альбо кантраляваць. Адказ на гэтае пытаньне залежыць у асноўным ад нутраной структуры палiтычна-адмiнiстрацыйнай сыстэмы альбо ад спэцыфiчных фiнансавых, пэрсанальных, iнфармацыйных, арганiзатарскiх і асабовых перадумоваў для «актыўнай» палiтыкi: (1) цi характарызуецца яна высокай ступеньню аўтаномii ад любых асабiстых iнтарэсаў у сацыяэканамiчным абсягу; (2) цi вядзецца яна ў адпаведнасьці з рэальнымi ўзаемасувязямi ўсiх без вынятку эканамiчных і грамадзкiх праблемных пазыцыяў і (3) урэшце, цi можа яна плянавацца на доўгi час, каб забясьпечыць дзейсны рэгулюючы эфэкт.

Насуперак скептычным меркаваньням, згодна зь якiмi такая актыўная, усеабсяжная і заплянаваная на доўгi тэрмiн палiтыка была б немагчымай ужо з той прычыны, што яна павiнна скончыцца беспасьпяхова беспасярэдне ад вонкавых абмежаваньняў капiталiстычнай структуры эканомiкi альбо ў вынiку недастатковага базысу паўнамоцтваў (Оffe 1972), падыход «Policy science» настойвае на прынцыповай магчымасьці палiтычнага рэгуляваньня: дзяржава пры дапамозе палiтычных захадаў можа прапанаваць прадпрымальнiкам выгадныя стымулы:

«Акурат таму, што эканамiчныя рашэньні пры капiталiзьме арыентуюцца (хоць і не выключна, але пераважна) на чаканы прыбытак, павiнна iснаваць магчымасьць прынцыповага рэгуляваньня шляхам палiтычнага ўплыву на ўмовы атрыманьня прыбыткаў» (Scharpf 1974, S. 17).

Прававая праблематыка можа быць высьветленая шляхам арганiзацыi палiтычнай дыскусii ўсiх зацікаўленых. Узьнікаюць прынцыповыя сумневы, «цi ўжо просты факт прынцыпова абмежаванай магчымасьці выбару можа выключыць магчымасьць рацыянальна-дыскусiйнай легітымацыі. Значна больш угрунтаваным здаецца меркаваньне, што нарматыўная і эмпiрычная складанасьць сьвету і ў дыскусii над мараляй можа быць асэнсаваная толькi шляхам утварэньня субсыстэмы, у якой аргумэнтацыя павiнна канцэнтравацца на абраных мэтавых устаноўках і абмежаваных фрагмэнтах сапраўднасьці, а адпаведнае «асяродзьдзе» свайго аргумэнтацыйнага поля разглядацца прынамсi як папярэдняя дадзенасьць. Ведама, кажную асобную з гэтых дадзенасьцяў з гледзішча аргумэнтацыі ды стратэгiі і тактыкі ў прынцыпе можна паставiць пад сумнеў, але гэтага нельга зрабiць з усiмi дадзенасьцямi, так што абмеркаваньне вонкавых абмежаваньняў адназначна павiнна належаць таксама і да маральнай дыскусii па палiтычных пытаньнях. Калi гэта так, тады ўва ўсялякiм разе адразу нельга ўбачыць, чаму абмеркаваньне эканамiчных праблемаў — напрыклад, рызыкi ўцечкi капiталу або пагрозы беспрацоўя — у капiталiстычных умовах павiнна пахаваць законную сiлу палiтычнай дыскусii. Усемагутнасьць дзеючых асобаў нi ў якiм разе ня ёсьць неабходнай перадумовай маральна-дыскусiйнай легітымацыі (тамсама, S. 23).

У гэтай спрэчцы аб тэорыi позьняга капiталiзму яшчэ раз выяўляецца сацыяльна- і эканамiчна-тэарэтычны фундамэнт падыходу «Policy science» і ўплыў на яго канцэпцыi індустрыйнага грамадзтва: узьдзеяньне дзяржавы на грамадзтва ўспрымаецца як тэхнiчная праблема; вытворчасьць і рэпрадукцыя грамадзтва (абсяг эканомiкi) у адпаведнасьці з эканамiчнай тэорыяй палiтыкi разглядаецца як аб’ектыўны працэс, як функцыянальная ўзаемасувязь iндывiдаў альбо прадпрымальнiкаў, што iмкнуцца да максымальнага прыбытку. Такi падрабязны аналiз — супольная рыса як нэаклясычнай, так і кейнсiянскай эканамiчнай тэорыi — магчымы толькi таму, што ўлада распарадчыкаў прыватнай уласнасьці на сродкi вытворчасьці, цi то найманых мэнэджэраў, цi то самiх уласьнікаў капiталу, вельмi нязначная — адсюль вынiкае, што прыватнае кантраляваньне працэсу рэпрадукцыі грамадзтва ўжо выключаецца з тэорыi, а макраэканамiчная ўзаемасувязь кан'юнктуры і крызысу ды зьвязаныя зь iмi клясавыя рухi і канфлiкты не ўважаюцца болей за праблемы. Лiчыцца, што дзяржава абсалютна «па-кейнсiянску» кантралюе макраэканамiчныя мэханiзмы, і клясавыя канфлiкты зьяўляюцца толькi ў форме канфлiктаў iнтарэсаў у палiтычнай сыстэме (Blanke u.a. 1975, S. 357). Рынак і прынцыпы арыентацыi на прыбытак выдзяляюцца з капiталiстычных вытворчых адносiнаў і iнтэрпрэтуюцца як функцыяналiсцкi iнструмэнт.

Адпаведна з гэтым далейшы iнтарэс засяроджваецца на магчымым полi дзеяньняў палiтычна-адмiнiстрацыйнай сыстэмы, а таксама на ўнутрыструктурных перадумовах для ажыцьцяўленьня актыўнай палiтыкi: абмежаваньні актыўнай палiтыкi могуць быць фармальна-палiтычнымi (канстытуцыйныя паўнамоцтвы), фармальна-эканамiчнымi (правапарадак і эканамiчнае заканадаўства), матэрыяльна-палiтычнымi (залежнасьць ад канкрэтных абставiнаў і структурныя перашкоды доўгатэрмiноваму плянаваньню) і матэрыяльна-эканамiчнымi («уцiск рэалiяў» эканомiкi і наяўныя сродкi) (Маyntz / Schаrpf 1973). У межах гэтых ужо прынятых абмежаваньняў дзеяньняў шляхам нутраных структурных пераўтварэньняў палiтычна-адмiнiстрацыйнай сыстэмы на працяглую пэрспэктыву (часавы вымер) можна ўстанавiць шырокую збалянсаванасьць iнтарэсаў (прадметны вымер), накiраваных супраць арганiзаванага супрацiву (сацыяльны вымер), а таксама салiдарнасьць, легітымнасьць і стабiльнасьць. Яны абапiраюцца на:

— рацыяналiзацыю iнфармацыйных і аналiтычных здольнасьцяў, а таксама на каардынацыю дзеяньняў пры палiтычнай вытворчасьці ў асобных мiнiстэрствах і памiж рознымi мiнiстэрствамi;

— павышэньне эфэктыўнасьці працэсу прыняцьця рашэньняў, iх выкананьня і кантролю за iх вынiкамi;

— актывiзацыю разнастайных грамадзянскiх iнтарэсаў;

— iнкарпарацыю функцыянальна важных iнтарэсаў у фармуляваньне і ажыцьцяўленьне спэцыяльных палiтык (тэарэма нэакарпаратызму).

«Калi выкарыстаць дасьледаваньні, прысьвечаныя розным аспэктам працэсу «Policy» і спробам iх спалучэньня, у вынiку мы атрымаем элемэнты дыфэрэнцыяваных аналiтычных рамак для вывучэньня «Policy», пры дапамозе якiх можна ахапiць увесь працэс так, каб пры гэтым не засталiся неасьветленымi яго асобныя фазы альбо аспэкты. Але гэта зусiм не азначае, што мы ўжо валодаем распрацаванай эмпiрычнай тэорыяй асэнсаваньня праблемаў у грамадзтве выходзячы з палiтычна-адмiнiстрацыйнай сыстэмы, з тэорыi палiтычнага кiраваньня» (Mayntz 1982, S. 77).

Аднак цi можа гэтая тэорыя кiраваньня палiтыкай быць сфармуляваная ў тым выпадку, калi пэрспэктыва тэорыі грамадзтва захоўвае свой тэхнiчна-прадметны характар? Такое пытаньне было пастаўленае ў сярэдзiне 70-х гадоў, г.зн. тады, калi крытыкi, якiя сымпатызавалi гэтай тэорыi, патрабавалi, каб ацэнка поля дзейнасьці актыўнай палiтычнай сыстэмы (фундамэнтальнае пытаньне палiтычнай аўтаномii) выходзiла з аналiзу грамадзтва і наяўных у iм абмежаваньняў згодна з падыходам «Policy science», пашыранага з дапамогай аднаго з варыянтаў палiтэканомii, якi прынцыпова не адмаўляе магчымасьць дзейснага кiраваньня эканамiчнымi працэсамi. Такое расшырэньне тэорыi мела сваёй мэтай найперш прывесьці выходны пункт рэформы палiтычнай сыстэмы ў тэарэтычную адпаведнасьць са зьмененымi ўмовамi працэсу грамадзкай вытворчасьці, быццам зь якiх у першую чаргу вынiкаюць праблемы, што патрабуюць вырашэньня. Гэтыя зьмены зьяўляюцца ў значнай ступенi невыпадковымi, яны знаходзяцца ў сыстэматычнай узаемасувязi з тым, як грамадзтва арганiзуе вызначэньне, вытворчасьць і разьмеркаваньне сваiх патрэбаў. Толькi такога кшталту тэарэтычная пэрспэктыва, якая выходзiць з шматгранна пераломленых адносiнаў памiж дзяржавай і эканомiкай, надае актыўнай палiтычнай сыстэме пэўную ступень аўтаномii, але патрабуе рэалiстычна ацэньваць стратэгiю рэформаў і iх ажыцьцяўляльнасьць (Blankenburg / Schmid / Treiber 1974, S. 47).

Ведама, пад палiтэканамiчным аналiзам можна разумець усё тое, што можа адпавядаць яго прэтэнзіі ня меней моднага характару, чымся ў аналiзе палiтыкі і грамадзтва, прынятым у тэорыі сыстэмаў. А тое, што палiтычна-эканамiчнае дасьледаваньне плянаваньня, г.зн. дасьледаваньне дзяржавы, можа таксама загрузнуць у структурных абмежаваньнях падыходу тэорыi ўзаемазалежнасьці, дэманструе канцэпцыя «капiталiстычнай дзяржавы», да якой мы цяпер зьвернемся.

Канцэпцыя «капiталiстычнай дзяржавы»

Канцэптуальна гэтая тэорыя застаецца ў рамках мадэлi тэорыі ўзаемазалежнасьці, бо яна прымае «дзьвюхсыстэмнасьць» позьнекапiталiстычнага грамадзтва і гэтым самым дапушчае, што «дзяржава (функцыянальна: палiтыка) і, у прыватнасьці, эканомiка ня толькi функцыянальна, але і структурна ды iнстытуцыйна могуць разглядацца як асобныя сацыяльныя сфэры» (Ronge 1979, S.18). Адрозьненьне ад падыходу «Policy science» палягае ў тым, што тут больш сур’ёзна тэарэтычна разглядаецца капiталiстычны спосаб аграмаджваньня: эканомiка і палiтыка зьвязваюцца памiж сабой не па спосабе тэхнiчна-прадметнага функцыянаваньня, а па адпаведнай структураванасьці, вызначанай капiталiстычным мэханiзмам аграмаджваньня: як «капiталiстычная эканомiка», якая ўзнаўляе сябе паводле лёгiкі своекарысьлівых капiталiстычных iнтарэсаў і абапёртых на iх структураў улады, сутыкненьняў iнтарэсаў ды канфлiктаў і як «капiталiстычная дзяржава», якая мусiць сваёй канкрэтнай палiтыкай забясьпечыць кантынуальнасьць гэтага працэсу аграмаджваньня, улучна зь яго сацыяльнымі мэханiзмамі (Оffe 1975, Оffe / Ronge 1976). Такі падыход засяроджаны на структуры разгортваньня палiтыкі і тэарэтычна-мэтадычных перадумовах яе пэрспэктываў з гледзішча тэорыі дзяржавы. Гэта павiнна прывесьці да адпаведнай канцэпцыi капiталiстычнай дзяржавы, паколькі яна робiць спробу аднабакова разьвіць «палiтычна» і «эканамiчна» арыентаваныя дасьледчыя падыходы. З аднаго боку, было б яўна бессэнсоўна пры дасьледаваньні канкрэтнай палiтыкi (policies) выходзiць з уяўленьня пра дзяржаву, цалкам аўтаномную ў сваiх мэтах і дзеяньнях, з другога боку, нельга забывацца, «што дынамiка сацыяльна-эканамiчных тэндэнцыяў разьвіцьця грамадзкiх фармацыяў можа быць выяўлена толькi пры ўмове, што існуе набор дзяржаўных арганiзацыйных сродкаў, якiмi могуць паслугавацца прадстаўнікі вытворчасьці/назапашваньня» (Offe 1975, S. 23).

Такiм чынам, кажная спроба ўгрунтаваць зьмест дзяржаўнай дзейнасьці зьбегам абставiнаў і пазадзяржаўнымi iнтарэсамi немiнуча прыводзiць у тэорыi да заганнага кола, бо грамадзкія iнтарэсы ўвогуле могуць спраўджвацца толькi вызначаным функцыянальным мэханiзмам палiтычнай сыстэмы шляхам. Згодна з гэтым, трэба рэканструяваць «узаемавытворчасьць формы і зьместу сродкаў арганiзацыi і матэрыяльных працэсаў (тамсама, S.11).

У межах капiталiстычнай вытворчасьці і яе ўзнаўленьня (капiталiстычная дзяржава вызначае iндывiдаў як уладальнiкаў тавараў, а iх узаемадачыненьні як абмен, паколькi яна «шляхам вылучэньня «недзяржаўнай» сфэры вытворчасьці і ўзнаўленьня надзяляе яе спэцыфічнымi дзяржаўнымi арганiзацыйнымi сродкамi, у прыватнасьці, свабодай (асацыяцыяў), якiя ствараюць перадумовы для выяўленьня рэальна недзяржаўных эканамiчных заканамернасьцяў». Але гэтыя распрацаваныя і падтрыманыя дзяржавай «Кірункі разьвіцьця грамадзтва» зьяўляюцца толькi фармальным вызначэньнем грамадзкiх працэсаў, «простай формай» грамадзкага руху, «якая паводле сваёй структуры не прызначаная і непрыдатная для дасягненьня існасных мэтаў і станаў (тамсама, S.10 ff). Такога тыпу дзейнасьць дзяржавы, «адцягненая ад мэтаў» і нэўтральная ў дачыненьні канкрэтных грамадзкiх iнтарэсаў, «узьнікае выключна з зацiкаўленасьці дзяржаўнай улады ў несупярэчлівым і бесьперапынным самазахаваньні і самасьцьвярджэньні» (S.17). Матывам дзяржаўнай дзейнасьці ёсьць такiм чынам «зацiкаўленасьць дзяржавы ў самой сабе», г.зн. у адзiнстве і сумяшчальнасьці сыстэмы правiлаў, што рэглямэнтуюць арганiзацыйныя формы і сродкi грамадзкага жыцьця як такога.

Гэтая ў найвышэйшай ступенi абстрактная, пазбаўленая якога-кольвечы зьмястоўнага вызначэньня зацікаўленасьць дзяржавы ў самой сабе асабліва відавочная тады, калi праблемы, што ўзьніклi ў вынiку анархiчнага працэсу адзяржаўлiваньня, пачынаюць пагражаць адзiнству дзяржавы і непарушнасьці сыстэмы дзяржаўных арганiзацыйных сродкаў, а таксама яе парадкуючай функцыi.

«Дзяржава, праводзячы адпаведную палiтыку, не сама вызначае вiд, час правядзеньня і аб’ём сваiх прававых і палiтычных iнавацыяў, матываваных зацiкаўленасьцю ў самазахаваньні, — штуршкi да такой рэарганiзацыi выклiкаюцца надзвычай няроўна разьмеркаваным дэзарганізацыйным патэнцыялам клясаў і групаў» (Оffе 1975, S.17).

Гэта зусiм не азначае, што «штуршок» і «рэакцыя» маюць быць існасна тоеснымi. Наадварот: не iснуе аднавымернай прычыннай сувязi, намеры і крытэры посьпеху палітыкі абсалютна не вырашаюць праблемаў катэгорыяў грамадзкiх iнтарэсаў; такія існасна скiраваныя на грамадзтва ўзьдзеяньні зьяўляюцца ў асноўным пабочным вынiкам распрацоўкi праблемаў ўнутрыдзяржаўнай кансыстэнцыі. Таму вытворчасьць сродкаў арганiзацыі дзяржавы не рэгулюецца «пануючымi iнтарэсамi»; палiтычная ўлада яе носьбітаў хутчэй толькi нэгатыўна палягае ў дэзарганiзацыi сыстэмы гэтых арганiзацыйных сродкаў, пры тым што і тут гутарка iдзе толькi аб «пабочным вынiку перасьледаваньня прыватных iнтарэсаў». Дасьледаваньне палiтыкі мусiць iсьці з гэтай прычыны «дуалiстычным шляхам тлумачэньня палiтычных падзеяў». Па-першае, яны маюць быць iдэнтыфiкаваныя з пункту гледжаньня сацыяльна-эканамiчнага разьвіцьця пэўных працэсаў дэзарганiзацыі. Тады мае быць высьветлена, якая «дзяржаўна-арганiзацыйная нутраная структура», якая «iнстытуцыялiзаваная мэтодыка» рэгулюе тэматызацыю палiтычных праблемаў і дзяржаўныя стратэгii рэарганiзацыі:

«Паколькi, з аднаго боку, гэта залежыць ад канкрэтнай iнстытуцыялiзаванай мэтодыкi правядзеньня палiтыкi, якой катэгорыi сацыяльных і эканамiчных працэсаў уяўляюцца як учыненьне шкоды яе стабiльнасьці і функцыi рэгуляцыi; з другога боку, гэта залежыць ад канкрэтных дэструкцыйных тэндэнцыяў, паводле чыіх правiлаў палiтычная сыстэма арганiзуе iх апрацоўку» (тамсама, S. 19).

З мэтай удакладненьня гэтых дзяржаўна-тэарэтычных пэрспэктываў дасьледаваньня палiтыкі на базе аналiзу тэндэнцыяў разьвіцьця позьнекапiталiстычнага грамадзтва і яго структурных прыкметаў была распрацаваная мадэль капiталiстычнай дзяржавы. Што ж разумець пад позьнім капiталiзмам?

Экскурс у панятак «позьні капiталiзм»

Для вялiкай групы марксiсцка арыентаваных грамадазнаўцаў разьвіцьцё капiталiстычнага спосабу вытворчасьці падзяляецца на розныя фазы, якiя няўхiльна зьмяняюць адна адну: раньні, сталы (канкурэнтны) і позьні альбо манапалiстычны капiталiзм, пры гэтым выточным пунктам служыць падзел дзяржава/грамадзтва і палiтыка/эканомiка. Раньняму капiталiзму адпавядае мэркантылiсцкая палiтыка дзяржавы або такая эканамiчная палiтыка, якая шляхам iнтэнсiўнага ўмяшаньня ў гаспадарчае жыцьцё ўсебакова спрыяе фармаваньню капiталiстычнга спосабу вытворчасьці. Падчас сталага альбо канкурэнтнага капiталiзму (ад канца XVII да апошняй трэцi XIX стагодзьдзя), калi капiталiзм дасягнуў поўнага росквiту, функцыя дзяржавы абмяжоўвалася прадухiленьнем засталых перашкодаў дзеяньню капiталiстычнай канкурэнцыi і забесьпячэньнем унівэрсальных грамадзкiх перадумоваў вытворчасьці, не мяшаючыся беспасярэдне ў працэс вытворчасьці і яе ўзнаўленьня (лібэральная «аморфная дзяржава»). І нарэшце падчас позьняга альбо манапольнага капiталiзму дзяржаве ўсё больш iнтэнсiўна даводзіцца мяшацца ў эканамiчны працэс, бо ў вынiку працэсу канцэнтрацыi вытворчасьці эканомiка трацiць сваю здольнасьць на падставе iманэнтных яму заканамернасьцяў забясьпечваць назапашваньне капiталу надалей (Rosenbaum 1972).

Тым часам як для ўсiх «капiталiзмаў» застаюцца справядлівымі аснаватворныя структурныя прыкметы, законы разьвіцьця і супярэчнасьці гэтага спосабу вытворчасьці (прыватнае прысваеньне і распараджэньне прадукцыяй, створанай усім грамадзтвам), позьні капiталiзм адзначаецца пэўнымi новымi гiстарычнымi зьявамi, якiя неабходна тэарэтычна дапасаваць да канцэпцыi капiталiзму. Гэта, ведама, прывяло да таго, што з характарыстыкай гэтай эпохi сталi зьвязвацца разнастайныя, у цэлым супярэчлiвыя і неаднародныя комплексы значэньняў (Esser 1985). Дзеля гэтага, напрыклад, у Барана і Свiзi (Baran / Sweezy) а таксама ў распрацаванай у НДР тэорыi дзяржаўна-манапалiстычнага капiталiзму (Der Imperialismus der BRD 1972) манапольны капiталiзм вызначаецца тым, што манапалiстычныя канцэрны-гiганты — выкарыстоўваючы паўнату сваёй улады альбо дапамогу дзяржавы — як правiла, вызваляюцца ад узьдзеяньня закону вартасьці і пасьля гэтага могуць пазьбегчы крызысных тэндэнцыяў, структурна ўласьцівых капiталiзму (выпадак нормы прыбытку) за кошт уцісканьня правоў велізарнай часткі антыманапалiстычна настроенага грамадзтва. У адрозьненьне ад гэтага, Мандэль (Mandel 1972) падкрэсьлівае якасна новае значэньне «навукова-тэхнiчнай рэвалюцыi» і (плянуючай) ролi дзяржавы.

Аналягічна, але значна шырэй разглядаюць гэтае пытаньне Офэ (1972) і Габэрмас (1973) — і акурат iх падыход ляжыць у аснове абмяркоўванай тут тэорыi дзяржавы. Яны лiчаць, што ўзаемадачыненьне эканомiкi і палiтыкi, а таксама праблематыка крызысаў прынцыпова зьмянiлiся (Esser 1975; Ebbighausen 1981). Таму ў працэсе разьвіцьця капiталiзму і як вынiк яго ўзрастаючай схiльнасьці да крызысаў дзяржаве немiнуча і незваротна надаюцца надзвычайныя паўнамоцтвы, якія выражаюцца ня толькi ў рэпрэсiўным умяшаньні, але і ў пэрманэнтных спробах эканамiчнага кiраваньня (сыстэмнай iнтэграцыi) і сацыяльнага забесьпячэньня штодзённага iснаваньня (сацыяльнай iнтэграцыі); апрача гэтага, у пару матэрыяльнай беднасьці палiтычна-iдэалягічная актыўнасьць выконвае важную функцыю сацыяльна-iнтэграцыйнага псэўдарашэньня праблемаў (ідэалёгiя ахвяры). Але з гэтага не вынiкае, што дагэтуль існуючая схільнасьць да крызысаў структурна-анархiчнага капiталiстычнага працэсу вытворчасьці і яе аднаўленьня — як сьцьвярджае Мандэль — выклікае цыклiчныя эканамiчныя крызысы. Усё часьцей эканамічныя крызысы спрабуюць пераадолець праз палітычныя захады — і тым самым ператвараюць іх у лятэнтны палiтычны зацяжны крызыс або на час запыняюць іх. Тады гэтыя палiтычныя крызысы праяўляюцца ў рамках палiтычнай сыстэмы як крызысы прававой і фiскальнай сыстэмы альбо рацыянальнасьці (падобна O’Connor 1973).

У такім выпадку капiталiстычная дзяржава стаецца ня толькі выключанай з «капiталiстычнай вытворчасьці», і матэрыяльна залежнай ад яе (нэгатыўнае вызначэньне структуры); адначасна яна дзеля зацікаўленасьці ў самой сабе вымушана ўсяляк забясьпечваць бесьперапыннасьць вытворчасьці і назапашваньня, г. зн. прадухiляць пагражаючыя рэсурсам эканамiчныя крызысы і вонкава захоўваць свой нэўтралiтэт, тым самым пазьбягаючы клясавага канфлiкту, якi зьніжае ляяльнасьць грамадзян (пазытыўнае вызначэньне функцыi).

Узаемадапаўняльнасьць памiж дзяржавай і дынамiкай капiталiстычнай эканомiкi грунтуецца на чатырох «арганiзацыйных перадумовах» альбо злучальных мэханiзмах (правiлах выбарнасьці):

— «свабода» як арганiзацыйны сродак, якi прывязвае абмен і кантрактную камунікацыю памiж суб’ектамi права выключна да iхнага прыватнага права на распараджэньне;

— «падаткавая дзяржава» як арганiзацыйны сродак, якi прывязвае матэрыяльную свабоду дзеяньняў дзяржавы да вынiкаў прыватнага абмену;

— «сацыяльна арыентаваная дзяржава» як арганiзацыйны сродак, што надае такі кірунак праграме дзеяньняў дзяржавы, які палягае ў забесьпячэньні вартасьцяў, якiя ня ўпісваюцца ў таварную форму, а таксама… ува ўнівэрсалізацыі таварнай формы, г.зн. у сталым забесьпячэньні магчымасьці абмену для кажнага ўладальнiка капiталу і працы;

— «дэмакратыя» як арганiзацыйны сродак, якi ставіць дзеяздольнасьць кажнай канкрэтнай галіны ўлады ў залежнасьць ад легітымацыі, якая дасягаецца праз рэгулярныя, усеагульныя і прадстаўнiчыя выбары» (Оffe 1975, S. 303).

Канкрэтная дзяржаўная палiтыка можа тады разумецца як «працэс дзейнасьці, дзякуючы якому носьбiты дзяржаўнай улады рэагуюць на няўстойлiвасьць і актуальную неспалучальнасьць гэтых чатырох арганiзацыйных перадумоваў сыстэмнай структуры капiталiстычнай дзяржавы. Дзяржаўная палiтыка … перасьледуе надзвычай абстрактны, пазбаўлены якога-любя зьмястоўнага вызначэньня «існасны інтарэс» дзяржавы ў самой сабе — у адзiнстве і спалучальнасьці сваіх арганiзацыйных сродкаў» (тамсама, S. 30 f).

Безумоўна, такая «адцягненая ад мэтаў iнтэграцыйная палiтыка» прывязаная да канкрэтных перадумоваў. Функцыянальная мэта палiтыкi капiталiстычнай дзяржавы — лiквiдацыя разнастайных перашкодаў для рынкавай камунікацыі памiж уладальнiкамi тавараў, г.зн. «палiтычнае ўмацаваньне таварнай формы» — ува ўсё большай ступені зьдзяйсьняецца толькi як пабочны вынiк неабходных у дадзены момант захадаў, якія стымулююцца пэўнымi грамадзкiмi і палiтычнымi iнтарэсамi і мусяць пераадольваць супраціў пэўных іншых інтарэсаў.

«Палiтычнае разьвіцьцё капiталiстычнай дзяржавы адзначаецца, так бы мовіць, дваякім крытэрам раўнавагi: паводле генэзысу палітыкі, то бок з увагі на палітыку як вынiк палiтычных дыскусiяў і барацьбы за ўладу, ейным крытэрам раўнавагi ёсьць адлюстраваньне пэўнай канфігурацыі арганiзаваных iнтарэсаў: паводле ейнай функцыi, то бок з увагі на палітыку як кіраваньне забесьпячэньнем працэсу жыцьця грамадзтва ўстойлiвай сыстэмай арганiзацыйных сродкаў, крытэрам раўнавагi палiтыкі ёсьць тое, што яна мусіць быць «пасьпяховай», г.зн. мусіць падтрымліваць праз наблiжэньне да дадатнага крытэру «iнтэграцыi» ўнівэрсальны абмен памiж адзінкамі вытворчасьці і тым самым спрыяць назапашваньню капiталу ў цэлым» (тамсама, S.78).

Такім чынам праводзіцца адрозьненьне памiж узроўнем канфліктаў iнтарэсаў (дэзарганiзацыя) — тут маюцца на ўвазе такiя грамадзкiя iнтарэсы, якiя ўзьнікаюць як ненаўмысны, але непазьбежны пабочны вынiк «аб’ектыўных праблемных сытуацыяў», і ўзроўнем кiраваньня (рэарганiзацыi), дзе наяўны набор арганiзацыйных сродкаў прадвызначае тэматызацыю палiтычных праблемаў. У адваротнасьць ад аднамернага «эканамiсцкага» інтэрпрэтацыйнага падыходу, арыентаванага на рэдукцыю iнтарэсаў, гэты падыход прэзэнтуе «двухполюсную структурную мадэль»:

«Простае абагульненьне пабочных вынікаў прыватнага і аўтаномнага ўчынку само зь сябе ніколі ня зможа растлумачыць, зь якой прычыны дзяржаўная палiтыка заапякоўваецца пэўным прадметам, робячы яго палiтычнай тэмай. І наадварот, таксама й палiтыка нiколi ня зможа вылучыць з самой сябе гэтых прадметаў свайго зацікаўленьня, не знаходзячы для гэтага падставаў у сацыяльна-эканамiчных працэсах, матэрыяльны ўплыў на фармаваньне якіх у капiталiстычным грамадзтве для яе збольшага мінімальны… Такім чынам, тэарэтычна мы мусім выходзiць з таго, што заўсёды, калi пэўная палiтычная праблема раптам стаецца прадметам дзяржаўнай дзейнасьці, эмпiрычна гэта тлумачыцца рухам і пабочнымi вынiкамi стратэгiяў праблематворных катэгорыяў iнтарэсаў, і адначасна — структурай дзяржаўных арганiзацыйных сродкаў і ўбудаваных у дзяржаўны апарат мэханiзмаў успрыняцьця» (тамсама, S.160 f).

Абумоўленая тэорыяй крызысаў своеасаблівасьць гэтага падыходу палягае ў тым, што на прыкладзе канкрэтных палітычных дзеяньняў можна паказаць, што грамадзкiя структуры і палiтычна-адмiнiстрацыйныя мэханiзмы пабудаваныя такiм чынам, што канкрэтныя iнтэграцыйныя стратэгii абавязкова церпяць правал — то бок, што «пануючыя тэарэтычныя канцэпцыі і практычныя спробы «больш актыўнага» палiтычнага разьвіцьця з увагі на магчымасьць iхнай палiтычнай рэалiзацыі» выклiкаюць сумнеў (тамсама, S. 49).

Крытыка

Аналiз палiтычнай сыстэмы ў рамках тэорыi ўзаемазалежнасьці — і ў гэтым палягае ягоная прагрэсіўнасьць у параўнаньні з канцэпцыяй тэорыі ўплыву — можа сыстэматычна ўздымаць праблему ўзаемаадносiнаў дзяржавы і грамадзтва і сфармуляваць агульныя палажэньні аб структурных межах «палiтызацыi» працэсаў, свомых усяму грамадзтву. Адылі пры занадта выяўна ўводзеным разрозьненьні грамадзкіх субсыстэмаў ён нiколi не даваў пасьлядоўнага тлумачэньня таго, на якіх гiстарычна абумоўленых грамадзкiх працэсах грунтуецца ўтварэньне субсыстэмаў гэткага кшталту. Тое, што ён вызначае як «сыстэму», уяўляецца беспасярэдне дадзеным. Хоць ён правільна заўважае, што падчас гiстарычнага працэсу ўтварылiся пэўныя формы грамадзкага падзелу працы, пэўныя сфэры ўзаемадзеяньня з узгляднай самастойнасьцю, але ён ня можа вызначыць матэрыяльную ўзаемазалежнасьць сыстэмы і субсыстэмы і, зноў жа, загадзя прыпушчае як дадзенае, што гэтыя сыстэмы «адасобленыя» адна ад адной, «вонкавыя» адна адной. Адсюль вынікае не падлягаючае далейшай праблематызацыі прыпушчэньне, што палiтычную сыстэму можна здэфініяваць як цэнтар кiраваньня ўсім грамадзтвам і прыпісаць палiтычнаму працэсу наяўнасьць хоць і мадыфiкаваных, але ўвогуле захаваных аўтаномных уласных законаў.

Аднак сьпярша трэба разгледзець матэрыяльны працэс вытворчасьці і яе ўзнаўленьня ў пэўнай гiстарычнай грамадзкай фармацыi і грамадзкiя ўзаемаадносiны iндывiдаў міжсобку. Адно на гэтым падмурку можна тэарэтычна вызначыць, чаму ўвогуле ў гэтым грамадзтве ўтварылася грамадзкая субсыстэма — палiтычная сыстэма (генэтычны вымер), якую канкрэтную гiстарычную форму набыло гэтае ўтварэньне (структурны вымер) і якiмi ёсьць ейныя функцыi што да ўсяго грамадзтва (функцыянальны вымер), дзе і чаму iснуюць функцыянальныя парушэньні і надломы гэтай сыстэмы. Замест гэтага матэрыяльны працэс узнаўленьня вытворчасьці, упiсаныя ў яго сацыяльныя структуры і палiтычна-сацыяльныя рухi згортваюцца тут да сацыяэканамiчнага асяродзьдзя альбо (параўн. Luhman 1971) наагул да абстрактнай сукупнасьці асяродзьдзя.

Канцэпцыя «капiталiстычнай дзяржавы», нягледзячы на значны прагрэс, таксама застаецца пад уладай гэтага абмежаваньня: прагрэс тэорыі дзяржавы, які выходзіць за рамкі падыходу «policy science», палягае ў тым, што тут ня толькi падкрэсьліваецца значэньне нутраных структураў палiтычнай сыстэмы і ўзглядна самастойнай дынамiкі палiтычных працэсаў і на гэтай аснове робяцца важкія ўнёскі ў тлумачэньне спосабу функцыянаваньня дзяржавы ў разьвітых капiталiстычных грамадзтвах, але таксама ў рамках тэорыi крызысаў паказваецца, што ёсьць грамадзкiя структуры і адмiнiстрацыйныя мэханiзмы, якiя мусова прыводзяць да крышу дзяржаўнай палiтыкi. Далей, гэты падыход здольны пераканаўчым чынам зьняпраўдзіць няўклюдныя як «правыя», так і «левыя» падыходы, зьвязаныя з рэдукцыяй інтарэсаў. Зь іншага боку, пры «этатысцкай пэрспэктыве» стаецца вiдавочным сыстэмна-тэарэтычны «bias» (перадсуд): дзяржава і тут выступае як суб’ект — зацікаўлены ў самім сабе, то бок ува ўласнай волі і спэцыфічных уласных iнтарэсах. Напачатку і тут слушна сьцьвярджаецца, што цэнтральным элемэнтам буржуазнага аграмаджаньня ёсьць палiтычны апарат улады, існаваньне якога фармальна аддзеленае ад пануючай клясы. З гэтага вынiкае, што буржуазiя не наўпрост кантралюе «сваю» дзяржаву, а дзяржаўныя апараты беспасярэдне кiруюцца групай прафэсiйных дзяржаўных агентаў, якім свомыя ўласныя матывы і структуры iнтарэсаў. Гэта важная ўмова таго, што накiраваны на захаваньне буржуазнай улады супольны клясавы iнтарэс, нягледзячы на індывідуальную капiталiстычную канкурэнцыю, наагул можа спраўдзіцца ў палiтычным працэсе, і што ўцісканыя клясы палітычна-ідэалягічна могуць быць iнтэграваныя ў iснуючы кантэкст сыстэмы ўлады. Адылі зацікаўленасьць дзяржавы ў самой сябе ня трэба прыпiсваць нейкаму абстрактнаму суб’екту, сацыяльную матывацыю гэтага можна знайсьці ў клясавых структурах капiталiстычнага грамадзтва. Але вырашальнае значэньне мае тое, што гэткі важны элемэнт ажыцьцяўленьня ўлады не ўзьнікае сам зь сябе, а мусіць, адпаведна, матэрыялiзавацца са спэцыфічных клясавых узаемаадносiнаў. Пры гэтым не надаецца належнай увагі той акалiчнасьці, што ў грамадзтве адначасна ўзьнікаюць шматлiкiя супярэчныя адна адной аб’ектыўныя праблемныя сытуацыi, што дзяржава мусіць рабіць нейкі выбар альбо аддаваць перавагу пэўным рэчам (з iнфляцыяй ці беспрацоўем яна змагаецца ў першую чаргу) і што вызначэньне і стратэгiчная апрацоўка заданьняў адбываецца ў сілавым полі канфлiктуючых грамадзкiх iнтарэсаў і розных палiтычных арганiзацыйных патэнцыялаў клясаў, групаў усярэдзіне клясаў і г.д. І ад актуальнага раскладу сілаў клясаў і iхнага стаўленьня да дзяржаўнага апарату залежыць, бадай, якiм зьместам будуць вызначацца «інтарэсы дзяржавы». Тэматызацыю і распрацоўку палiтыкi трэба разумець, такім чынам, як дзьвюхступенны працэс арганiзацыі і дэзарганiзацыі грамадзкіх інтарэсаў.

Наапошку крытычнае слова аб тэорыi позьняга капiталiзму. Нягледзячы на мноства дэталёвых і аналiтычна плённых апiсаньняў «капiталiзму ўсеагульнага дабрабыту», зробленых у часе паміж другой сусьветнай вайной і прыкладна пачаткам 70-х гадоў, гэтая тэорыя ёсьць праблематычнай ня толькi з прычыны браку аналітычнай выбіральнасьці і рознага ўжываньня панятку «позьні капiталiзм». З аднаго боку, азначэньне «позьні» наводзіць на думку, што капiталiстычны спосаб вытворчасьці даўно пераступіў свой апагей і цяпер перажывае свой (апошні?) пэрыяд заняпаду. Зь іншага боку, гэты заняпад прадстаўляецца як непазьбежны лягічны вынік саміх iманэнтных заканамернасьцяў гэтага спосабу вытворчасьці. Праўда, гэткi гегельянска-эвалюцыянiсцкi пункт погляду супярэчыць фундамэнтальнаму марксiсцкаму тэзысу аб тым, што гiсторыя — гэта гiсторыя клясавых змаганьняў, якія хоць і адбываюцца ў спэцыфічна гiстарычных матэрыяльных рамкавых умовах, але ў сваёй сутнасьці прынцыпова адкрытыя. Але супраць яго можна прывесьці і важныя эмпiрычныя пярэчаньні: так званая мiкраэлектронная рэвалюцыя, якая цяпер адбываецца, зьвязанае зь ёй абвастрэньне канкурэнтнай барацьбы памiж капiталiстычнымi мэтраполiямi за вядучыя пазыцыi на сусьветным рынку, заўважнае паўсюль аслабленьне ці перабудова сацыяльнай дзяржавы і апякунчай дзейнасьці дзяржавы, глыбокiя зьмены ў клясавай структуры і клясавых рухах, якія аднолькава закранаюць буйную і дробную буржуазiю, а таксама рабочую клясу, дазваляюць меркаваць, што цяпер капiталiзм ува ўсiм сьвеце знаходзiцца ў гiстарычнай фазе пераструктурызацыі, для спасьціжэньня якой непрыдатныя паняткі накшталт «позьняга» альбо «манапалiстычнага» капіталізму.

Матэрыялiстычныя падыходы: дзяржава як iнтэгральны складнік рэпрадукцыi ўсяго грамадзтва

Матэрыялiстычны аналiз дзяржавы, пабудаваны на аснове распрацаванай Карлам Марксам «Крытыкi палiтычнай эканомii», знаходзiцца — калі ня ўлічваць канцэпцыі капiталiстычнай дзяржавы, бо яе сувязi і супярэчнасьці з матэрыялiстычным падыходам больш складаныя — у сьвядомай апазыцыi да кагадзе разгледжаных падыходаў. Апошнім закідаюць, што яны выкарыстоўваюць агiстарычныя мэтады, то бок, што яны сыстэматычна затушоўваюць узаемасувязь памiж iнстытуцыялiзацыяй палiтычнай улады і эканамiчна-сацыяльнай структурай грамадзтва. З марксiсцкай пэрспэктывы тое, што мы сёньня называем «дзяржавай», ёсьць прадуктам буржуазна-капiталiстычнай грамадзкай фармацыi і таму, паводле сваёй структуры і спосабу функцыянаваньня, чымсьці цалкам інакшым ад формаў палiтычнай улады мінулых некапiталiстычных альбо магчымых пасьлякапiталiстычных грамадзкiх фармацыяў. З гэтага вынікае патрабаваньне займацца аналiзам дзяржавы толькi як аналiзам усяго грамадзтва. Маўляў, у гiстарычнай грамадзкай фармацыі, якую можна апісаць як пэўную розумасяжную сукупнасьць эканамiчных, сацыяльных, палiтычных і iдэалягічных структураў, цэлае абумоўлівае свае асобныя часткi гэтаксама, як часткі абумоўліваюць цэлае. Спэцыфічная форма і спосаб функцыянаваньня інтэгральнага аспэкту гэтай грамадзкай сукупнасьці, напрыклад, палiтычнай улады, паддаецца тлумачэньню толькi праз структуру і дынамiку разьвіцьця рэпрадукцыi ўсяго грамадзтва.

Адылі гэты гiстарычна-генэтычны і функцыянальна-структурны (Blanke 1973) аналiз суадносiнаў палiтыкi і эканомікі ў капiталiзьме ўчастых лучаў у аблуду — а наймя ад другога (сацыялiстычнага) паўз трэцi (камунiстычны) iнтэрнацыянал да «дэбатаў аб дзяржаўнай традыцыі» ў ФРН напачатку 70-х гадоў, — бо выходзіў з структурнай iдэнтычнасьці капiталiстычных грамадзкiх фармацыяў, якая трывае ўсе гiстарычныя пэрыяды. Толькi дзякуючы паўторнаму адкрыцьцю твораў Грамшы (1971) і iх далейшага разьвіцьця ў працах Пуландзаса (1978) альбо Бучы-Глюксмана (1975) абстрактна-фармальны, часткова мэханiстычна-эканамiсцкі і ў цэлым (таксама) агiстарычны аналiз дзяржавы зазнаў крытыкі належнай вастрыні і з таго часу (прынамсі часткова) пераадолены. Такім чынам, хоць распрацоўваць унівэрсальны панятак буржуазнай дзяржавы — што зь вялiкiмi намаганьнямi спрабавалі зрабіць, напрыклад, у «дэбатах аб дзяржаўнай традыцыі» — тэарэтычна правільна, гэты «структурна-аналiтычны ўзровень унівэрсальнага вызначэньня буржуазнай дзяржавы павiнен кансыстэнтна дасягацца шляхам дасьледаваньня канкрэтна гiстарычных палiтычных працэсаў і ператварэньняў усярэдзіне дзяржаўнага апарату» (Hirsch 1980, S. 55).

Гэта азначае, «што аналiз канкрэтных палiтычных працэсаў і дзяржаўных функцыяў не павінен засяроджвацца выключна на агульных, абстрагаваных ад гiстарычных працэсаў умовах структураваньня і разьвіцьця, наадварот, трэба дасьледаваць і тэарэтычна спасьцігаць зьменлiвыя варункі, пры якіх у працэсе гiстарычнага разьвіцьця ўзнаўляецца капiтал і праца, а таксама разнастайную грамадзкую практыку iндывiдаў, зьмененыя структуры аграмаджаньня і падзелу працы» (тамсама, S. 56, параўн. таксама Ziebura 1980).

Такiм чынам, першае заданьне матэрыялiстычнага аналiзу дзяржавы палягае ў тым, каб у кантэксьце ўсяго грамадзтва вызначыць форму і спосаб функцыянаваньня буржуазна-капiталiстычнай дзяржавы.

Пры гэтым выходны пункт палягае ў тым, што ў кажнай гiстарычнай грамадзкай фармацыi фундамэнт улады складае ейны кантроль над матэрыяльнымі ўмовамі вытворчасьці і даданым прадуктам. Тое, якiм чынам гэты прадукт прысвойваецца, вызначае форму і зьмест палiтычнай улады. Клясавыя грамадзтвы адзначаюцца тым, што пануючыя клясы манапольна кантралююць усе ўмовы вытворчасьці і гвалтам забіраюць у беспасярэдніх вытворцаў, уцісканых клясаў створаны iмi даданы прадукт. Але тое, якую форму набываюць гэтыя суадносіны ўлады, залежыць ад ужыванага модусу прысваеньня даданага прадукту і барацьбы клясаў за гэты модус.

Капiталiстычныя грамадзкiя фармацыi адрозьніваюцца ад iншых тым, што прысваеньне клясам капiталiстаў даданага прадукту ў форме даданай вартасьці адбываецца не празь беспасярэдні ўжытак фiзычнага гвалту, а праз пасярэдніцтва ўяўна свабоднага і роўнага абмену тавараў (закон вартасьці): найманыя рабочыя прадаюць сваю рабочую сiлу як тавар капiталiстам, якiя валодаюць сродкамi вытворчасьці, за кошт, які забясьпечвае матэрыяльнае iснаваньне гэтых рабочых і iх сем’яў; створаная iмi даданая вартасьць застаецца ў руках капiталiстаў. Гэты ўвесь час паўтараны працэс накіраваны на тое, каб рабочая кляса заставалася рабочай клясай, а багацьце, якое ствараецца ўсім грамадзтвам, набывала форму награмаджэньня (акумуляцыi) капiталу. Iншымi словамi: уяўна эквівалентная менавая камунікацыя памiж фармальна свабоднымi і роўнымi ўладальнiкамi тавараў (найманыя работнiкі: рабочая сiла; капiталiсты: сродкi вытворчасьці) рэгулюе як эканамiчную эксплюатацыю клясы найманых рабочых, так і рэпрадукцыю клясы найманых рабочых і клясы капiталiстаў.

Адылі перадумова свабоднага абмену тавараў і ажыцьцяўленьня закону вартасьці на яго грунце палягае ў тым, што канкурэнцыя ўладальнiкаў тавараў памiж сабой павінна адбывацца без выкарыстаньня сродкаў фізычнага гвалту, а дачыненьні паміж уладальнiкамi тавараў павінны будавацца як паміж фармальна свабоднымі і роўнымі. Таму капiталiстычнае клясавае грамадзтва можа ўзнаўляць сябе на сваёй уласнай глебе толькi ў тым выпадку, калi ўсе ўдзельнiкi абмену (у тым ліку і асобныя капiталiсты) будуць пазбаўленыя сродкаў фiзычнага гвалту, кантроль над якiмі цэнтралiзуецца і інстытуцыялізуецца ў аддзеленай таксама і ад пануючай клясы форме. Гэтае «адасабленьне» апарату фiзычнага гвалту і супрацьстаўленьне яго як эксплюатуючым, так і эксплюатаваным клясам можна пазначыць як своеасаблівую форму, якую мусова набывае палiтычная ўлада ў капiталiстычным грамадзтве, і такім чынам таксама і спэцыфічныя ўзаеміны памiж «палiтыкай» і «эканомiкай», «дзяржавай» і «грамадзтвам»: буржуазна-капiталiстычная дзяржава ёсьць гэтым адасобленым, узглядна самастойным таксама і што да пануючых клясаў iнстытутам, надзеленым «манаполіяй легiтымнага фiзычнага гвалту» (Макс Вэбэр). Яе асноўная функцыя палягае ў тым, што яна ў якасьці апошняй iнстанцыі рэпрэсiўна гарантуе палiтычныя, рэгуляцыйныя і матэрыяльныя рамкавыя ўмовы бесьперапыннасьці працэсу капiталiстычнай вытворчасьці і яе інтэнсіфікацыі, прычым паводле формы і функцыянальнага прызначэньня яна iстотна адрозьніваецца ад улады ў некапiталiстычных грамадзтвах.

Адылі гэта ня значыць, што беспасярэдняе дачыненьне памiж капiталам і найманай працай у вытворчым працэсе ня ёсьць дачыненьнем прымусу. «Немы гвалт дачыненьняў» (Маркс), якi пад пагрозай пагiбелi вымушае рабочых прадаваць сваю рабочую сiлу, пры беспасярэднім працэсе вытворчасьці заўсёды зьяўляецца падпарадкаваньнем уладзе фабрычнага «ладу» і заўсёды адчуваецца як такі. Але яго не стае для гарантаваньня капiталiстычных вытворчых адносiнаў: капiталiстычнае аграмаджваньне апроч беспасярэдне дзейснай эканамiчнай вымагае таксама і ўскосна дзейснай палiтычнай улады. Забясьпечваючы за дапамогай сваёй манаполii на гвалт працэс капiталiстычнай вытворчасьці і яе інтэнсіфікацыі, дзяржава заразом захоўвае клясавую супярэчнасьць, якая ўтрымліваецца ў ім. У гэтай структурнай адэкватнасьці памiж капіталістычнымі вытворчымi адносiнамi і палітычнай формай улады палягае аснова клясавага характару буржуазнай дзяржавы. Гэтая структурная адэкватнасьць паміж вытворчымі адносінамі і дзяржавай знаходзіць працяг у канкрэтнай арганiзацыi дзяржавы, гiерархiчнай будове яе бюракратыi, мэханiзмах рэпрэзэнтацыi памiж тымі, на каго распаўсюджваецца ўлада, працэсе прыняцьця палiтычных рашэньняў, у разгалiнаванай структуры iнстанцыяў і ўстановаў і, нарэшце, у iснаваньні прафэсiйных ураднікаў і прафэсiйных палiтыкаў. Ува ўсiм гэтым адлюстроўваюцца клясавыя і зьвязаныя з падзелам працы дачыненьні буржуазнага грамадзтва: канкрэтная форма дзяржаўнай арганiзацыi спараджаецца грамадзкай і клясавай структурамі і адначасна служыць яе рэпрадукцыi (Poulantzas 1978).

З прычыны таго, што буржуазная дзяржава ёсьць iнстытутам, аддзеленым ад усiх грамадзкiх клясаў, у тым ліку ад буржуазii, ажыцьцяўленьне палітычнай улады таксама ня можа быць беспасярэдне зьвязанае з валоданьнем сродкамi вытворчасьці. Наадварот, буржуазная дзяржава павiнна валодаць уласнымi сродкамi і мэханiзмамi ў форме права, грошай (праз спагнаньне падаткаў) і бюракратыi, каб забясьпечыць сваё існаваньне і выконваць свае функцыi. Безумоўна, забесьпячэньне iснаваньня, выкананьне функцыяў і эфэктыўнасьць сродкаў ня ёсьць — як можна было б меркаваць на падставе памылковага функцыяналісцкага цьверджаньня — нечым пастаянна дадзеным, іх увесь час трэба адстойваць у барацьбе з супрацьлежнымi тэндэнцыямi падчас адкрытага гiстарычнага працэсу, прычым заўжды iснуе магчымасьць няўдачы.

Каб растлумачыць сутнасьць гэтых канфлiктных узаемаадносiнаў памiж дзяржавай і грамадзкiмi сiламi, матэрыялiстычная тэорыя дзяржавы характарызуе дзяржаву як «матэрыяльнае ўвасабленьне суадносінаў сілаў памiж клясамi і сэгмэнтамі клясаў» (Poulantzas 1978). Такім чынам, яна ёсьць вузлавым пунктам стратэгiяў клясаў ды іхных сэгмэнтаў — і iхныя антаганiзмы і супярэчнасьці эканамiчнага працэсу ўзнаўленьня вытворчасьці выяўляюцца таксама і ўсярэдзіне дзяржаўных апаратаў, і памiж імі. Таму «дзяржава» ў сапраўднасьці ўяўляе сабой гетэрагенны зьвяз апаратаў з досыць рознымі клясавымі дачыненьнямі і функцыямi. Ведама, калi б дзяржава не была ў стане існаваць узглядна аўтаномна, калі б яна была ня чым iншым, як месцам сутыкненьня супрацьлежных iнтарэсаў, яна б не магла выконваць сваёй сыстэмаўтваральнай функцыі. Грамадзкi патэнцыял анархiі і канфлiктаў не «ўтаймоўваўся» б, а яшчэ больш завастраўся б за дапамогай дзяржаўных сродкаў гвалту.

Вось жа, праблематыку захаваньня дзяржавы можна сфармуляваць у пытаньні, цi валодае дзяржава, апроч мноства апаратаў, неабходнай кампэтэнцыяй для прыняцьця рашэньняў, абавязковых для ўсіх і не зьвязаных з пэўнымі асобнымі iнтарэсамі, а калі валодае, дык якім чынам. Адзiнства, неабходнае з увагі на шматстайнасьць апаратаў, павiнна забясьпечвацца праз агульны кантэкст эканамiчнай рэпрадукцыi і клясавай улады, то бок, гэтыя рашэньні мусяць суадносіцца з дадзенай пазыцыяй сваёй грамадзкай фармацыi ў капiталiстычным сусьветным рынку і дбаць пра тое, каб свая фармацыя больш пасьпяхова дапасоўвалася да лёгікі і дынамiкі ягонага разьвіцьця і імпэратыву яго інтэнсіфікацыі. З другога боку, яны мусяць абапiрацца на існуючыя ў собскім грамадзтве і ўгрунтаваныя ў вытворчых адносiнах суадносіны сілаў паміж клясамі, спрабаваць палiтычна стабiлiзаваць iх: дзяржаўная ўлада — гэта пазычаная клясавая ўлада, паводле трапнага азначэньня Пуландзаса. Iнакш кажучы: дзяржава павiнна ўвесь час імкнуцца арганiзаваць два вiды «клясавай раўнавагi»: з аднаго боку — кампрамiс памiж капiталамi і фракцыямi капiталаў пануючага «блёку ўлады» (Poulantzas 1978), якiм пад цiскам канкурэнцыi заўсёды патрэбная дзяржава, каб фармуляваць і зьдзяйсьняць супольную «палiтыку капiталу» (напрыклад, у вонкавай палітыцы падчас сутыкненьня індывідуальных пратэкцыянiсцкiх iнтарэсаў і інтарэсаў свабоднага гандлю). Адылі з прычыны таго, што любыя дзяржаўныя захады што да арганiзацыi блёку ўлады маюць спэцыфічныя наступствы для ўцісканых клясаў, а іх iнтэграцыя (ляяльнасьць масаў) ёсьць функцыянальным патрабаваньнем для захаваньня буржуазнай улады, дзяржава павiнна, з другога боку, таксама і ў стасунку да iх дасягаць кампрамiсу. Зьмест апошняга складае спалучэньне матэрыяльных саступак, стратэгiяў iдэалягічнай мабiлiзацыі і рэпрэсіўнага выкарыстаньня гвалту. Фактычна тут ідзецца пра дэзарганiзацыю «народу»; бо мэта дадзенай палiтыкi палягае ў тым, каб замінуць узросту сьвядомасьці і працэсу арганiзацыі ўцісканых клясаў ды расшчапіць iсныя клясавыя арганiзацыi, альбо інстытуцыялізаваць іх у iсныя формы буржуазнай палiтыкi. Імпэратыў дзяржаўнай палiтыкi гучыць наступным чынам: арганiзацыя гегемонii ўладавага блёку, дэзарганiзацыя аўтаномii «народу» (Poulantzas 1978). Iнстытуцыйнай гарантыяй гэтага спосабу фiльтраваньня, перафармаваньня і дэталёвай апрацоўкi iнтарэсаў і патрабаваньняў ёсьць «матэрыяльнасьць» дзяржаўнай прасторы сьцісканьня: яна ёсьць «арэнай» з уласнымi заканамернасьцямi, а падрабязная «няўклюдная» сыстэма дзяржаўных парадкаў, мэтадаў, загадаў, кампэтэнцыяў, кантролю, гiерархiяў, традыцыяў стварае дыстанцыю памiж дзяржавай і грамадзтвам. Апроч таго, iснуюць «нутраныя» крытэры прыняцьця рашэньняў, згодна зь якiмi адбiраюцца, мадыфiкуюцца і камбiнуюцца вонкавыя ўплывы.

Узброеная гэтай «узгляднай аўтаномiяй» дзяржава спрабуе надаць сваiм акцыям абмежаваную палiтычную адкрытасьць. Нягледзячы на гэта, вынiкам пэрманэнтнага працэсу «пошуку» зьяўляюцца супярэчлiвыя ў сваёй сутнасьці і ў адносiнах памiж сабой палiтычныя праграмы, якiя выяўляюцца ў форме ўсё новых супярэчнасьцяў і кампрамiсаў унутры асобных дзяжаўных апаратаў і памiж імі. У вынiку гэтага дзейнасьць дзяржавы «як цэлага» ніколі не бывае цэльнай; ёсьць мноства апаратных палiтык, якiя часткова супярэчаць адна адной, і iхныя перадумовы ўвесь час набываюць новыя формы разам са зьмяненьнем варункаў рэпрадукцыі і суадносiнаў сілаў паміж клясамі. Спроба растлумачыць супярэчлiвую палiтыку дзяржаўных апаратаў проста недахопамi каардынацыi, iнстытуцыйнымi блякаваньнямі і тэхнiчнымі дэфэктамі, як гэта робiць падыход «Policy science», абмінае ўвагай тое, што пэўная адмiнiстрацыйная анархiя якраз і ёсьць умовай iснаваньня палiтычнай сыстэмы (Hirsch 1974). Гэта заразом азначае, што палiтычная функцыя асобных дзяржаўных апаратаў у першую чаргу вызначаецца не арганiзацыйна-прававымі межамі кампэтэнцыі, а хутчэй іхнай пазыцыяй у полі клясавых дачыненьняў.

Двайная функцыя дзяржавы — арганiзацыя «блёку ўлады» / дэзарганiзацыя ўцісканых клясаў — увесь час матэрыялiзуецца і ўзнаўляецца ў кан'юнктуры дзяржаўнай дзейнасьці, якую — калі ня браць пад увагу надта важкія палітычныя пытаньні — сыстэматычна можна ўціснуць у дзьве асноўныя формы «звычайнага» выкананьня дзяржаўных функцыяў: лібэралiсцкi варыянт, у якiм арганiзацыя і дэзарганiзацыя адбываюцца празь дзяржаўнае «неўмяшаньне» («мiнiмальная» дзяржава), і этатысцкі варыянт, дзе арганiзацыя і дэзарганiзацыя стаюцца прадметам дзяржаўнай iнтэрвэнцыi («максымальная» дзяржава). У першым выпадку дзяржава дае волю грамадзкiм сiлам: мацнейшы перамагае слабейшага, палiтычныя акцыi калi і праводзяцца, дык служаць умагчымленьню «свабоднай гульнi сiлаў» і ліквідацыі сыстэматычных перашкодаў спаборнiцтву — нешта накшталт нашумелага «Закону пра аб’яднаньні», скіраванага на аслабленьне ўплыву прафэсiйных зьвязаў. Палітыка скарачэньня дзяржаўных захадаў што да сацыяльнай абароны ці датацыяў/пратэкцыянiзму ў прамысловасьці належыць да гэтай сама катэгорыi. У другiм выпадку дзяржава наўпрост мяшаецца ў грамадзкiя канфлікты. Гэта дзеецца альбо праз дырыжызм, калі палiтычная адмiнiстрацыя спадзяецца на сваіх тэхнiчных экспэртаў і палiцыйны iнструмэнтар, каб незалежна ад «грамадзкай прадукцыйнай сiлы — удзелу ў палітычным жыцьці», а ў выпадку сумневаў нават насуперак ёй, пракласьці «правільны» шлях разьвіцьця. Альбо гэта дзеецца праз карпаратызм з дапамогай адрасатаў дзяржаўнай актыўнасьці. У гэтым выпадку дзяржава спрабуе пасадзiць усiх зацікаўленых «за адзiн стол», каб разьвязаць актуальныя канфлiктныя пытаньні прымальным для ўсіх чынам. Гэтая стратэгiя супольных акцыяў і «трохбаковых круглых сталоў» выходзiць з таго, што ў пэўных абставiнах «аб’ектыўна неабходнае» лягчэй ажыцьцявіць праз «новую сацыяльную дамову» альбо «новы сацыяльны кансэнсус» пры пасярэдніцтве дзяржавы, чымся праз «свабоднае ад дзяржавы» высьпяваньне й разьвязаньне клясавых канфлiктаў (Eser u.a. 1983). Якi з варыянтаў рэгуляваньня выберуць у канкрэтным выпадку — гэта гiстарычна-эмпiрычнае пытаньне: адказаць на яго можна толькi з улiкам канкрэтнай эканамiчнай сытуацыі і клясавых рухаў, якiя патрабуюць ад дзяржавы стратэгiчных разьлікаў. Агульна можна сказаць толькi тое, што сэгмэнтаваная структура дзяржавы заўсёды абцяжвае забесьпячэньне ці захаваньне гэтай падвойнай клясавай раўнавагi: напрыклад, калі пэўныя фракцыi капіталу, асобныя зацікаўленыя групы (таксама і з уцісканых клясаў), ствараючы з дапамогай сувязяў на iнстытуцыйным і асабовым узроўні апорныя пункты і пляцдармы ў дзяржаўнай бюракратыi, могуць такім чынам квазікалянiзоўваць часткi адмiнiстрацыйнага апарату (Häußermann 1977) — вайскова-індустрыйны альбо навукова-індустрыйны комплексы ёсьць ведамымi прыкладамi гэтага. Альбо калi ў выніку «канцэптуальных» палiтычных супярэчнасьцяў не ўдаецца iнтэграцыя ўцісканых клясаў. У той ступенi, у якой такiя сувязі з пэўнымі асобнымі клясамі стаюцца дамінантнымі ў дзяржаўным апараце альбо ў якой праблемы інтэграцыі ўцісканых клясаў не паддаюцца разьвязаньню сродкамi «нармальнай» палiтыкi, дзяржава губляе сваю ўзглядную аўтаномiю — і разам зь ёй здольнасьць да гарантаваньня рэпрадукцыi ўсяго грамадзтва. Разьвязаньне — хай нават часовае — гэтай супярэчнасьці з увагі на непразрыстасьць адносiнаў унутры бюракратыi для самiх палітычных дзеячоў наўрад цi палягае ў сьвядомай палiтыцы. Хутчэй можна меркаваць, што спрычыненыя стратай аўтаномii эканамiчныя крызысы перарастуць у палiтычныя, напрыклад, буйныя канфлiкты з мэтай дасягненьня гегемонiі памiж асобнымi фракцыямi капiталу і iх палiтычнымi прадстаўнiкамi, альбо канфлікты ўнутры ўсяго блёку ўлады. Тады ў палiтычна-адмiністрацыйнай сыстэме стаюцца неабходнымі рэарганізацыйныя працэсы, якiя могуць прывесьці да новых арганiзацыйных структураў і клясавых дачыненьняў у дзяржаве, аж да радыкальных зьменаў формы палiтычнай улады (Hirsch 1980).

Абагульняючы, можна сказаць: выкананьне дзяржавай ейных функцыяў рэгулюецца аб’ектыўнымi межамi, вызначанымi яе формай: працэс капiталiстычнай рэпрадукцыі ў сваёй сутнасьці непрыступны для дзяржаўнага ўмяшаньня з прычыны прыватнай уласнасьці на сродкi вытворчасьці — гэта сыстэмная мяжа, а канкрэтны характар клясавай барацьбы, якая адбываецца ў рамках гэтага працэсу рэпрадукцыі, абумоўлівае ў форме зьменлівых суадносiнаў сiлаў памiж клясамi прастору дзейнасьці дзяржавы: функцыянальную мяжу (Blanke u.a. 1975). З усяго гэтага вынiкае, што дзяржаўныя функцыі заўсёды могуць толькі рэагаваць на ўмовы, якiя дэтэрмінуюцца апасродкаваным сусьветным рынкам эканамiчным працэсам рэпрадукцыі і ўгрунтаванымі ў ім суадносiнамі сiлаў памiж клясамi. Дзяржава не кiруе імі, а можа толькi спрабаваць мадыфiкаваць, стабiлiзаваць і забясьпечыць iх.

Дзеля таго што форма і функцыя буржуазнай дзяржавы ёсьць выражэньнем гiстарычна-спэцыфічных клясавых узаемаадносiнаў і клясавых рухаў, закладзеных у працэсе матэрыяльнай вытворчасьці, гiстарычнае зьмяненьне формаў і функцыяў дзяржавы трэба тлумачыць зьменлівасьцю гістарычных варункаў, у якiх узнаўляюцца капiтал і праца, то бок гiстарычным працэсам награмаджэньня капiталу, клясавай структуры і клясавай барацьбы. Тое, што разьвіцьцё капiталiстычнай грамадзкай фармацыi не зьяўляецца кантынуумам і што яе структура на працягу гiстарычнага разьвіцьця дазнавала радыкальныя зьмяненьні, і ёсьць асновай розных тэорыяў аб стадыях. Слабасьць гэтых тэорыяў замыкаецца ў тым, што яны не выходзяць за межы апiсаньня розных фазаў і не надаюць належнай увагi тэарэтычнаму тлумачэньню умоваў узьнікненьня, крызысу асобных фазаў разьвіцьця і пераходу ад адной фазы да іншай. Для пераадоленьня гэтай хібы прыдаецца Марксаў закон пра тэндэнцыю памяншэньня нормы прыбытку і зьвязаная зь ім тэорыя крызысаў (Hirsch 1974, Mandel 1972).

Згодна зь ёй, пры кажнай фазе капiталiстычнага разьвіцьця ўзглядна бесьперашкодны ход акумуляцыі, г.зн. вытворчасьці і рэалiзацыi дастатковай для матэрыяльнага папаўненьня капiталу масы даданай вартасьці, залежыць ад цэлага комплексу грамадзкiх умоваў: тэхналёгiяў, арганiзацыi працы, клясавых структураў, суадносiнаў сiлаў, формаў палiтычнай улады і мадэляў легітымацыі. Вось жа, значэньне «закону пра тэндэнцыю памяншэньня нормы прыбытку» палягае ў спробе давесьці, што пры нязьменных сацыяльна-тэхналягічных рамкавых умовах працэс награмаджэньня ў вынiку сваёй собскай лёгiкi мусіць натыкнуцца на крызысны бар’ер: масы вытваранай даданай вартасьці ў дачыненьні да награмаджанага капiталу больш не стае, каб падтрымліваць агульны працэс акумуляцыi.

Наступае крызысны застой і працяглая стагнацыя. Гэты крызысны цыкль узглядна доўгатэрмiновы і адрозьніваецца ад больш кароткiх, кан'юнктурных цыкляў («доўгiя хвалi»). Пераадоленьне гэткай структурнай фазы крызысу і стагнацыі вымагае радыкальнага зьмяненьня сацыяльна-тэхналягічных умоваў вытворчасьці даданай вартасьці, г.зн. новых тэхнік вытворчасьці і збыту, новых формаў арганiзацыi працы і рэпрадукцыi рабочай сiлы, рэфармаваньня клясавых структураў і клясавых адносiнаў. Структурныя крызысы працэсу капiталiстычнай рэпрадукцыі могуць быць пераадоленыя толькi з дапамогай новай стратэгii назапашваньня, якая адначасна нясе ў сабе новую інстытуцыйную форму рэгуляваньня клясавых адносiнаў, новую мадэль грамадзкiх вартасьцяў і карціну сьвету. Карацей: патрабуецца новы палiтычна-iдэалягічны праект улады, якi аптымальным чынам спалучыць iнтарэсы назапашваньня і iнтарэсы ўлады (Jessop 1983).

Адылі пераадоленьне так званых доўгатэрміновых крызысаў шляхам рэалiзацыі новага праекту ўлады нi ў якiм выпадку ня ёсьць вынiкам аб’ектыўнай, свомай лёгіцы капіталу заканамернасьці, наадварот, гэта вынік усеабсяжных, асабліва абвостраных падчас крызысу клясавых сутыкненьняў і клясавых змаганьняў, дзякуючы якiм зьмененыя адносiны ўлады і залежнасьці памiж фракцыямi капiталу, новыя расклады клясаў, а таксама зрухі ў іх перарастаюць у адносіны сiлы памiж нацыямi на сусьветным рынку. Тэарэтычна можна спрагназаваць толькi непазьбежнасьць зацяжнога крызысу, якi сыгналізуе канец пэўнай фазы, але ня спосаб яго пераадоленьня. (Hirsch 1986). Такім чынам, было б памылкай інтэрпрэтаваць закон пра тэндэнцыю памяншэньня нормы прыбытку як тэорыю заняпаду (параўн. дыскусiю ў Sweezy 1970), бо гэты «закон» тлумачыць ня больш як аб’ектыўныя рамкавыя ўмовы клясавай барацьбы, пытаньне пра вынiк якой у прынцыпе застаецца адкрытым.

Такiм чынам, асобныя фазы разьвіцьця капіталізму можна вызначыць як «арганiчныя» грамадзка-структурныя комплексы, якiя фармуюцца шляхам клясавай барацьбы і адзначаюцца наяўнасьцю пэўных стратэгiяў назапашваньня з уласьцівымі ім грамадзка-палiтычнымі рамкавымі ўмовамі. У гэтым кантэксьце распачатыя Грамшы яшчэ ў 20-х гадох нашага стагодзьдзя досьледы і сёньня прадвызначаюць матэрыялiстычны аналiз дзяржавы: ён назваў пасьлядоўныя ступенi разьвіцьця капiталiстычнага грамадзтва зь яго спэцыфічнымi стасункамі памiж «базысам» і «надбудовай» гiстарычнымі блёкамi, якiя адначасна характарызуюцца спэцыфічнай стратэгiяй назапашваньня з адпаведнымi формамi вытворчасьці, рэпрадукцыi і аграмаджваньня і суадноснай адміністрацыйнай структурай (Gramsci 1967, Buci-Glucksmann 1975, Priester 1981). Устойлівасьць і ўзглядная доўгатрываласьць пэўнага гiстарычнага блёку паводле Грамшы залежыць ад дачыненьня памiж стратэгiяй назапашваньня i адміністрацыйнай структурай, якое нi ў якiм выпадку ня ёсьць загадзя вызначаным, бо яно само ўзьнікае адно ў вынiку палiтычна-сацыяльных канфлiктаў і клясавай барацьбы. Адміністрацыйная структура «цэмэнтуе» гiстарычны блёк, у канцавым выніку непазьбежны крызыс якога ў сваёй сутнасьці выклікаецца неабходнасьцю ажыцьцяўленьня закону павелічэньня вартасьці капіталу, а наймя пэрыядычна выкарыстоўваць новыя стратэгii назапашваньня, што адначасна патрабуе рэарганiзацыi ўсiх адміністрацыйных адносiнаў, палiтыкi і ідэалёгii. Таму крызыс гiстарычнага блёку заўсёды заразом ёсьць эканамiчным і адміністрацыйным, палiтычна-iдэалягічным крызысам. Такім чынам, незалежна ад аснавасяжных вызначэньняў формаў капiталiстычнай дзяржавы, ейнаму канкрэтнаму абліччу і спосабу яе функцыянаваньня ў кантэксьце рэпрадукцыі грамадзтва даводзіцца істотна зьмяняцца цягам гiстарычнага разьвіцьця капiталiстычнага грамадзтва. Структура кажнага гiстарычнага блёку імплікуе асаблівыя ў кажным выпадку ўмовы рэгуляваньня вытворчасьці, абарачэньня і рэпрадукцыi рабочай сiлы, раўнавагі ўціску і кампрамiсу пры клясавых стасунках, вытворчасьці iдэалёгіі і рэгуляваньня канфлiктаў. Толькi iсная структура ўлады абумоўлівае адзiнства і функцыянальную ўзаемасувязь сэгмэнтаваных апаратаў палiтычнай сыстэмы, адмiнiстрацыi, парлямэнту, партыяў, прафсаюзаў і г.д.

Высновы

Падыход тэорыі ўзаемазалежнасьці да дачыненьня паміж дзяржавай і грамадзтвам/эканомiкай пераадольвае тэарэтычныя слабасьці канцэпцыяў тэорыі ўплыву ў той меры, у якой ён у стане сыстэматычна ахапiць функцыянальныя ўзаемасувязi памiж палiтычнай, сацыякультурнай і эканамiчнай сыстэмамi і сфармуляваць агульныя палажэньні аб структурных межах «палiтызацыi». Яшчэ адна яго заслуга палягае ў пераадоленьні рэдукцыянізму інтарэсаў, які бачыць крыніцу палiтычных працэсаў адно ў плюралiстычнай барацьбе за ўладу альбо ў патэнцыяле ўплыву магутных сацыяльных групаў. Нарэшце, ён зьняпраўджвае (нэа-)лібэральную веру ў здольнасьць рынкава-эканамічных сыстэмаў да самаўдасканаленьня і прызнае за дзяржавай у выглядзе палiтычнай сыстэмы цэнтральныя функцыi ў рынкавых эканомiках.

Адылі матэрыяльная ўзаемазалежнасьць памiж цэлай сыстэмай і субсыстэмай пры падыходзе «Policy science» — які тут насьлядуе тэорыі індустрыйнага грамадзтва — зводзіцца да аб’ектыўна-прадметных функцыянальных законаў. Эканамiчныя крызысы і сацыяльныя канфлiкты ў прынцыпе вырашаюцца з дапамогай узглядна аўтаномнай дзяржавы. Суадносiны сілаў і ўлады ў грамадзтве выкарыстоўваюцца функцыянальна і незалежна ад дзяржавы — пры гэтым лічыцца бесьпярэчным тое, што дзяржава павінна кiраваць сацыяэканамiчным.

Канцэпцыя «капiталiстычнай дзяржавы» значна больш пэсымiстычная, таму што яна зьвязвае функцыянальную ўзаемасувязь памiж дзяржавай і грамадзтвам з нутранымi крызыснымi тэндэнцыямi і разбуральным патэнцыялам капiталiстычнага працэсу назапашваньня. Але і тут дзяржава захоўвае свой суб’ектны характар; у такой жа малой ступені, як і ў падыходе «Policy science», удаецца тэарэтычна-эмпірычна вызначыць форму і функцыю капіталістычнай дзяржавы, а таксама мяжу памiж эканомiкай і дзяржавай. І зусім вонках увагі застаецца тое, што зьместы дзяржаўнай палiтыкi ёсьць вынiкам ня толькi праблемаў яе ўласнага існаваньня (зацiкаўленасьці дзяржавы ў самой сабе), але і спэцыфічнай грамадзкай арганізацыі інтарэсаў, якая, як і пэўныя дачыненьні дзяржаўнага апарату з грамадзтвам, уласьцівая самой дзяржаве. Пры гэтым якраз у сьцісла выкладзенай напачатку спрэчцы пра аслабленьне дзяржаўнай апекі і пра дзяржаву ўсеагульнага дабрабыту, а таксама пра палічаныя мэтазгодным мяшаныя суадносіны памiж актыўнасьцю дзяржавы і рынкавымi сiламi і г.д. вельмі выразна выяўляецца тое, што перш-наперш канстэляцыі сiлаў у грамадзтве абумоўліваюць адпаведную форму і спосаб функцыянаваньня дзяржавы — што пакідае вынікаючаму з гэтых канстэляцыяў дэзарганiзацыйнаму патэнцыялу дзяржавы ў якасьці ўзглядна аўтаномнага заданьня далёка ня толькі прыняцьцё пэўных рашэньняў.

Матэрыялiстычны падыход можа, дзеля таго што ён пераадольвае эканамісцка-мэханiстычныя і фармальна-абстрактныя заганныя лініі разьвіцьця і ў традыцыі Грамшы канцэптуальна ахоплiвае гiстарычна-спэцыфічную матэрыяльную ўзаемасувязь памiж назапашваньнем капiталу, клясавымi структурамi і клясавымi рухамi, а таксама палiтычна-iдэалягічную арганiзацыю ўлады, пераадолець гэтыя хібы. Пры гэтым трэба ясна разумець, што гэты падыход адкрыты для гiстарычна-эмпiрычнага дасьледаваньня і яшчэ тэарэтычна не прадвызначае разьвіцьця грамадзкай фармацыі, дзяржаўнай формы і дзяржаўных функцыяў — хоць яму гэта часта, але несправядліва закідаюць.

Выходзячы з дагэтулешняй дыскусii пра тэорыю дзяржавы, можна зрабiць наступныя высновы пра сьцісла выкладзеную ўва ўводзiнах палiтычную дыскусію:

1. Пытаньне, цi аддзеленыя адна ад адной у капiталiстычных грамадзтвах дзяржава і гаспадарка, палiтыка і эканомiка і ці «вонкавыя» яны ў стасунку адной да адной, г.зн. ці становяць яны дзьве сыстэмы ў межах усяго грамадзтва, няправiльна пастаўленае таму, што для капiталiстычных грамадзкіх фармацыяў ад самага пачатку было і ёсьць канстытутыўным структурнае перапляценьне эканомiкi і палiтыкi. І з прычыны таго, што дзяржава нiколi не была адно «надбудовай», а заўсёды была iнтэгральным складнікам капiталiстычнай вытворчасьці і рэпрадукцыі, г.зн., што нiколi не iснавала свабоды эканомікі ад дзяржавы альбо свабоды дзяржавы ад эканомікі ў лібэральным сэнсе, пры грамадзка-палітычных ці эканамічна-палітычных сутыкненьнях ход можа быць толькi пра канкрэтнае, суадноснае з інтарэсамі афармленьне гэтага канстытутыўнага дачыненьня.

2. Дыскусiя аб тым, што выконвае кіраўнічыя функцыі ў капіталістычных грамадзтвах — рынак альбо дзяржава, альбо іншыя iнстанцыi, альбо нейкая сумесь усіх іх, ёсьць марнай, бо капiталiстычнымі грамадзтвамі не кіруюць анi дзяржава, анi рынак — яны ўвогуле ня маюць адзiнага цэнтру кiраваньня. Iх канкрэтнае разьвіцьцё ёсьць вынiкам адкрытага гiстарычнага працэсу, да якога ў аднолькавай ступені спрычыняюцца як канкрэтныя ўмовы матэрыяльнага працэсу рэпрадукцыі і ім структурна абумоўленыя клясы, так і вынiкаючыя зь яго клясавыя рухi і клясавая барацьба ўлучна зь iх палiтычна-iдэалягічнай формай арганiзацыi.

3. Эканамiчная і сацыяльная палiтыка ў ФРН: сацыяльна арыентаваная рынкавая эканомiка і палiтычны кейнсiянiзм

Пры канцы мы пункцірна абмалюем эканамiчную і сацыяльную палiтыку ў ФРН, што павінна праілюстраваць шчыльную ўзаемасувязь эканамiчных умоваў рэпрадукцыi, суадносiнаў клясавых сiлаў і дзяржаўных функцыяў.

Нямецкая эканомiка цягам свайго пасьляваеннага разьвіцьця здолела заваяваць і да сёньня захаваць вядучыя пазыцыі на сусьветным рынку, асаблiва на эўрапейскiм. Гэты «эканамiчны цуд» ёсьць вынiкам спэцыфічнай камбiнацыi эканамiчных, сацыяльных і палiтычных умоваў:

Эканамiчным базысам і маторам гэтага разьвіцьця ёсьць прыватны капiтал. Ягоная дзеяздольнасьць стала цэнтральнай прычынай эканамiчнага ўздыму. Дзякуючы гiстарычна спрыяльным умовам нямецкім прадпрыемствам удалося дасягчы гэтай дамiнуючай пазыцыi перадусім у якасьці экспартэраў высокатэхналягічнай прадукцыі. Па-першае, iм паспрыяла тое, што яны маглi абаперціся на збольшага неразбуранае, нават тэхналягічна абноўленае падчас вайны капітальнае абсталяваньне, якое выдатна згадзілася для таго, каб у 50-я гады ўзяць актыўнейшы за сярэднестатыстычны ўдзел у інтэнсіфікацыі сусьветнага гандлю. Яго штогадовы ўзрост даваў ім прыбыткі перадусім ад попыту на прадукты вытворчасьці і інвэстыцыі, а таксама ад пашырэньня і лібэралiзацыi эўрапейскага рынку дзякуючы заснаваньню ЭЭС (Эўрапейскай эканамiчнай супольнасьці). У гэтай фазе «працяглай кан’юнктуры для экспарту», што доўжылася да пачатку 70-х гадоў, доля ФРН у сусьветным экспарце павялiчылася прыкладна да адзінаццацёх адсоткаў — і за гэты ж час доля экспарту ў валавым сацыяльным прадукце павялiчылася прыкладна да 25 адсоткаў. У структурным пляне гэты працэс, з аднаго боку, прывёў да павелічэньня арыентаванага на экспарт прамысловага сэктару, перадусім такiх тэхналягічна перадавых галiнаў, як машынабудаўніцтва і вытворчасьць транспартных сродкаў, хiмiчная вытворчасьць, нафтаперапрацоўка і электратэхнiка. З другога боку, нямецкая эканамiчная мадэль ад самага пачатку вызначалася цеснай узаемасувязяй усiх галiнаў вытворчасьці; апроч таго, грамадзкая і прыватная сфэра аказаньня паслугаў (банкi, страхавыя службы, маркетынг, біржы) функцыянальна «падпарадкаваная» арыентаванаму на сусьветны рынак капiталу (падрабязна аб гэтым Esser 1982, S. 68 ff). Важную ролю ў гэтай сыстэме маюць буйныя банкi і страхавыя кампанii. Праз кумуляцыю крэдытаў, простага і ўскоснага ўдзелу (права ўдзелу банка ў справах акцыянэрнага таварыства, якое забясьпечваецца акцыямi, здадзенымi яму на захаваньне), шчыльных узаемасувязяў паміж назiральнымі радамі і ўправамі прадпрыемстваў на асабовым узроўні і, нарэшце, назапашваньня i арганiзацыйнай апрацоўкі iнфармацыi пра дынаміку абарачэньня і рэнтабэльнасьці ўсiх прадпрыемстваў і сфэраў вытворчасьці буйныя банкi і страхавыя кампанii фактычна працуюць як прыватныя «iнстытуты кіраваньня інвэстыцыямі і структурай» для ўсёй эканомікі — прынамсі, у той меры, у якой увогуле ў капiталiстычнай гаспадарцы магчыма плянавае кiраваньне. Такiм чынам, заходненямецкая эканомiка ў значнай ступені сама валодае дастатковымі арганiзацыйнымі магутнасьцямі, каб каардынаваць і ажыцьцяўляць рашэньні, неабходныя для прыстасаваньня да зьменлівых умоваў канкурэнцыі на сусьветным рынку.

Роля дзяржавы, у адваротнасьць ад гэтага, здаўна абмяжоўваецца да фінансавага (датацыі, падаткавыя ільготы), заканадаўчага і прававога (iдэалягічнага, сацыяльна-палiтычнага) забесьпячэньня гэтых працэсаў, прыведзеных у рух «сыстэматызаваным капiталiзмам» (Hack / Hack 1979), а таксама да забесьпячэньня агульных перадумоваў вытворчасьці (навука, адукацыя). Гэтая палiтычная канцэпцыя атрымала такое ідэалягічнаяе азначэньне, як сацыяльна арыентаваная рынкавая эканомiка (Müller-Armack 1956). Ажыцьцяўляную ХДЗ пасьля другой сусьветнай вайны пад вялізным цiскам амэрыканскай дзяржавы-пераможцы, яе трэба разумець як сынтэз прыватнай уласнасьці, рынкавай эканомiкi і сацыяльнай дзяржавы. Дзяржава павiнна быць моцнай, яна павiнна ня толькi стварыць і ўбясьпечыць палiтычныя рамкавыя ўмовы для бяскрызыснага працэсу капiталiстычнай вытворчасьці і разьмеркаваньня, але, звыш таго, таксама прадухіліць структурныя недахопы рынкавай сыстэмы і прапанаваць эканамiчную падтрымку там, дзе самі прадпрыемствы не даюць сабе рады альбо іхны патэнцыял самаарганізацыі, якi падтрымліваецца банкамi, страхавымі кампанiямi і цэнтральнымі зьвязамі прадпрымальнiкаў, стаецца недастатковым. Нарэшце, да кампэтэнцыі дзяржавы належыць важнае заданьне карэктаваньня альбо зьмякчэньня нэгатыўных насьледкаў свабоднага эканамiчнага працэсу для асобных грамадзянаў празь дзяржаўную сацыяльную палiтыку, — г. зн. даваць дапамогу для ўзаемадапамогi (датацыйны прынцып). Адзiн пільны замежны назіральнiк назваў гэты сынтэз «эканамiчнай свабоды і сацыяльнай справядлiвасьці» «арганiзаванай свабоднай рынкавай эканомiкай» (Shonfield 1968, S. 283 ff).

«Зьмяненьне палiтыкi» падчас крызысу 1966—1967 гг. як вынiк вялiкай каалiцыi ХДЗ/ХСЗ і СПН, а таксама «палiтыка рэформаў» сацыяльна-лібэральнай каалiцыi, пачынаючы ад 1969 году, былi спробамі палiтычна-адмінiстрацыйнай рацыяналiзацыi (Hirsch 1980) у рамках iснай палiтычнай мадэлі. Каб палiтычна забясьпечыць прыстасаваньне прадпрыемстваў да зьменлівых варункаў сусьветнага рынку, палiтычна-адмiнiстрацыйная iнстытуцыйная сыстэма — адначасна з аслабленьнем фэдэральных земляў і мясцовых супольнасьцяў — была цэнтралiзаваная (тэрытарыяльная рэформа, «супольныя заданьні фэдэрацыi і земляў», рэгiянальныя супольнасьці па плянаваньні, Рада фiнансавага плянаваньня, Рада па кан'юнктуры). Апроч гэтага, былi створаныя iнструмэнты для «актыўнай» палiтыкi (структурная палiтыка, палітыка рынку працы, адукацыйная, навуковая, разьвівальная палітыка). Нарэшце, дзякуючы так званай супольнай акцыі прадстаўнiкоў дзяржавы, капiталу і прафсаюзаў удалося дамовіцца і з прафсаюзамі, глыбей інтэграваць іх у сыстэму (з мэтай зьмяншэньня напружанасьці ў справе заробкаў).

«Палiтычны кейнсiянiзм» (Buci-Glucksman / Therborn 1982) ня быў канчатковай вяршыняй трываючага ўжо больш за 30 гадоў «сацыяльнага кансэнсусу», характэрнай прыкметы грамадзкага разьвіцьця Фэдэратыўнай Рэспублiкі і індыкатара надзвычайна ўдалай палiтычнай iнтэграцыi рабочага руху ў «сацыяльную рынкавую эканомiку». Гэты фундамэнтальны настрой на супрацоўніцтва ў рабочых арганiзацыях (сацыял-дэмакратыя, Нямецкая фэдэрацыя прафсаюзаў) ёсьць таксама запозьненым вынiкам фашысцкай лiквiдацыi супрацiву. Праўда, пры гэтым нельга забывацца аб адным вырашальным фактары: прыстасаваньне нямецкага рабочага руху да капiталiстычнага ладу эканомікі і лібэральна-дэмакратычнай сыстэмы ўлады адбылося яшчэ пасьля заканчэньня першай сусьветнай вайны, у эру Ваймарскай рэспублiкi. Яе нарожнымі вартасьцямі былі «эканамiчная дэмакратыя» і «рэфармiзм». З гэтай пэрспэктывы парлямэнт, дзе дамiнавалі сацыял-дэмакраты, у зьвязку зь дзяржаўным плянаваньнем эканомiкі і ўдзелам работнікаў у кіраваньні прадпрыемствамі, павiнен быў трывала ўбясьпечваць капiталiзм ад крызысаў і ствараць «дабрабыт для ўсiх». Для прафсаюзаў гэта і сёньня азначае зварот да вылучна эканамiчнай барацьбы з прадпрымальнiкамі ў рамках адказнасьці за падтрымліваны дзяржавай «усеагульны дабрабыт», а таксама дэлегаваньне палiтычных тэмаў «кампэтэнтным» iнстанцыям: партыям, парлямэнту, ураду («дзяржаўніцкая скіраванасьць»). У значнай ступені ўдалося інтэграваць у гэтую канцэпцыю каталiцкую меншыню сярод рабочых (сацыяльная дактрына каталiцызму), «астатніх жа клясавых змагароў» (камунiстаў) прыдушылі з дапамогай дзяржавы.

Хоць шырокае ажыцьцяўленьне «эканамiчнай дэмакратыi» з гiстарычнай пэрспэктывы перажыло няўдачу, праз парытэтны ўдзел у кiраваньні прадпрыемствамі ў горнай індустрыі, а таксама на трэць парытэтны ўдзел у кiраваньні згодна з законам аб правах і абавязках прадпрымальнiка і працоўнага калектыву ад 1952 году з папраўкамі ад 1972 году ўдалося дабіцца трох частковых посьпехаў, якiя набылi цэнтральнае значэньне для iдэалягічнага апраўданьня палiтыкi «сацыяльнага партнэрства». Яшчэ важнейшым ад гэтага ёсьць тое, што працяглы эканамiчны росквiт 50-х і 60-х гадоў, здавалася, наблiзiў старую мэту «дабрабыту для ўсіх» на дасяжную адлежнасьць. Зьніжэньне беспрацоўя ў 50 х гадох, сталае павышэньне рэальных заробкаў і законнае права на шырокую палiтру здабыткаў сацыяльнага забесьпячэньня рабілі ўражаньне, быццам клясавае грамадзтва можа быць пераадоленае праз сплянававую дзяржавай палiтыку рэформаў. Тое, што з таго часу выдаецца прафсаюзамi і СПН за «дэмакратычны сацыялiзм», ёсьць ня чым iншым, як палiтычна (па-кейнсiянску) рэгуляваным сацыяльным капiталiзмам. І паказальна, што панятак «капiталiзм» выкарыстоўваецца ў рабочым руху ўсё радзей. Тут таксама ўмацавалася канцэпцыя «індустрыйнага грамадзтва».

«Сацыяльная рынкавая эканомiка», улучна зь яе кейнсiянскім расшырэньнем да «глябальнага кiраваньня», прывяла да фармаваньня ў ФРН, у тым лiку і ў шырокiх слаёх рабочай клясы, у якасьці дамiнантнай iнструмэнтальнай карцiны грамадзтва:

«Адцяпер захаваньне існуючых у грамадзтве функцыянальных узаемасувязяў (і тым самым грамадзкага статус-кво) утварае крытэр, паводле якога суб’екты — якiя дагэтуль дзеялі згодна з разьлікам на асабiстую выгаду — павiнны кантраляваць свае паводзіны. Гэта канкрэтызуецца ў імпэратыве падтрымліваць дзяржаўныя намаганьні дзеля ўсеагульнага дабрабыту, дакладней: не рабіць нiчога, што магло б перашкодзiць гэтым намаганьням. Такiм чынам у пэрспэктыву дзейнасьці індывіда ўлучаюцца iндывiдуальная ды грамадзкая рацыянальнасьць» (Vobruba 1983, S. 147).

Iнструмэнтальная карцiна грамадзтва, такім чынам, не адмаўляе, а пераiнтэрпрэтоўвае перасьледаваньне ўласных інтарэсаў: захаваньне сыстэмы падаецца ў якасьці асабістага інтарэсу (тамсама, S.152).

Калi ў пачатку/сярэдзiне 70-х гадоў эканамiчна моцная, убясьпечаная палітыкай «сацыяльнага партнэрства» і палітычна абароненая народная гаспадарка ФРН у выніку сусьветнага памяншэньня тэмпаў узросту і памераў прыбытку ды абвастрэньня мiжнароднай канкурэнцыi трапiла пад павышаны цiск адаптацыі і мадэрнiзацыi, усе традыцыйныя грамадзкiя сiлы абралі наступальную і антыпратэкцыянiсцкую стратэгiю адаптацыі, якая б забясьпечвала старыя рынкi і адкрывала б новыя (Esser / Fach / Simonis 1980). У гэтай стратэгіі нiколi не аспрэчвалася актыўная роля дзяржавы. Прафсаюзы пагадзiлiся з правядзеньнем гэтай стратэгii, нягледзячы на зьвязаныя зь ёй высокiя сацыяльныя выдаткі (працяглае структурнае беспрацоўе, павышэньне iнтэнсiўнасьці працы і ўзрастаючы працэс дэквалiфiкацыі, зьмяншэньне рэальнай заработнай платы і дзяржаўнай сацыяльнай дапамогі, абвастрэньне няроўнасьці ў разьвіцьці рэгiёнаў). Яны меркавалi, што гэтае супрацоўніцтва — неблагі варыянт у параўнаньні зь іншымі краінамі: з аднаго боку, вышэйшыя за сярэднiя заробкі і ўзровень сацыяльнага забесьпячэньня, з другога боку — хуткая і гнуткая адаптацыя да новых, патрабаваных сусьветным рынкам эканамiчных умоваў, дзякуючы якому таксама і сацыяльныя выдаткі будуць мець «мякчэйшы» характар, чымся дзе-небудзь яшчэ, і іх будзе лягчэй «амартызаваць» пры дапамозе маштабнага сацыяльнага плянаваньня і зьніжэньня пэнсiйнага веку. Праўда, гэты пазытыўны досьвед узаемадзеяньня замінаў якім-колечы дыскусiям што да альтэрнатыўных уяўленьняў пра сацыяльную і эканамiчную палiтыку і зьвязаных зь iмi стратэгiяў яе рэалізацыі, у выніку чаго падчас цяперашняга крызысу адчуваецца нястача рэальных і канкрэтных альтэрнатываў. У такім палажэньні дагэтулешні дадатны досьвед узаемадзеяньня адмяняецца ў непазьбежны, безальтэрнатыўны, навязваны абвостранай канкурэнцыяй на сусьветным рынку прымус да ўзаемадзеяньня.

Праўда, вынiкам гэтай палiтыкi ёсьць новы вiд падзелу грамадзтва: у цэнтры месьціцца здаровае ядро народнай гаспадаркі, якое складаюць канкурэнтаздольныя на сусьветным рынку галіны прамысловасьці разам з прыналежнымі ім функцыямi аказаньня паслугаў; на ўскрайках — палiтычна кантраляваны, iдэалягічна iзаляваны лішак насельнiцтва (Esser / Fach 1981).

Гэты падзел грамадзтва быў адной з асноўных прычынаў таго рэзкага зьмяншэньня электарату СПН і перамогi хрысьціянска-лібэральнай каалiцыi на выбарах сакавiка 1983 году. Ведама, новая каалiцыя працягвае, нягледзячы на ўсе лёзунгi аб «павароце», ранейшую палiтыку мадэрнiзацыi, арыентаваную на сусьветны рынак: працэсы далейшай рацыяналiзацыi і пераструктурызацыі, а таксама фарсаванае ўводжаньне новых ключавых тэхналёгiяў — мiкраэлектронiкi, iнфармацыйных і камунiкацыйных тэхналёгіяў, прамысловых робатаў і бiятэхналёгiяў — павінны забясьпечыць вядучае становішча нямецкай эканомiкі падчас так званай трэцяй фазы індустрыйнай рэвалюцыi. Насуперак праграмным дэклярацыям, яна нi ў якiм выпадку ня думае аб вяртаньні да «лібэральнай», «дакейнсiянскай» дзяржавы. Хутчэй перад ёй стаіць заданьне арганізаваць дзяржаўны кантроль над грамадзтвам як мага больш эфэктыўным, танным і палітычна выгадным чынам. «Моцная» дзяржава паводле ХДЗ павiнна быць аўтарытарнай, па магчымасьці вызваленай ад «неапраўданых» грамадзкiх прэтэнзiяў і «неапраўданага» палiтычнага цiску, г.зн. ад уласьцівага сацыяльнай дзяржаве забесьпячэньня штодзённага існаваньня «адміністрацыйнай» дзяржавай. Фiнансавая ж маса, вызваленая дзякуючы гэтай «перабудове» сацыяльнай дзяржавы, служыць магутным дзяржаўным iнтэрвэнцыям, накіраваным на адаптацыю структуры прамысловасьці (Esser / Hirsch 1984). Iншымi словамi: згаданае напачатку кансэрватыўнае і эканамiчна-лібэральнае патрабаваньне «больш рынку і менш дзяржавы» — мае зацiкаўлены і палiтычна арганiзаваны новай урадавай каалiцыяй асяродак: пасьля таго, як зь сярэдзiны 60-х гадоў даход з капiталу ў ФРН — падобна як у іншых найважнейшых індустрыйна разьвітых краiнах Захаду — моцна ўпаў (OEDC-Economic Outloock, Nr. 33, July 1983, S. 55—58), і пасьля таго, як узьнікла патрэба пераструктурызацыі сэктараў і галінаў нямецкай гаспадаркі, дзяржаўная дзейнасьць павiнна не аслабляцца, а рэарганiзоўвацца на карысьць вышэйшай рэнтабэльнасьці капiталу і забесьпячэньня канкурэнтаздольнасьці на мiжнародным рынку. «Аб’ектыўны прымус абставiнаў» вымагае скасаваньня дзяржавы ўсеагульнага дабрабыту — і людзі павiнны з гэтым лiчыцца.

Застаецца адкрытым пытаньне, якую ролю ў будучыні будуць адыгрываць прафсаюзы ў гэтай «новай» палiтыцы. З упэўненасьцю можна сказаць, што кансэрватыўны лягер ня думае — як у брытанскiм выпадку — выключыць iх з традыцыйнай мадэрнiзацыйнай каалiцыi. У гэтым выпадку кансэрватыўна наснуджаная «мадэль Нямеччыны» страцiла б сваю iстотную перавагу ў мiжнароднай канкурэнцыi. Хутчэй можна прыпусьціць, што адбудзецца спроба і надалей заручыцца супрацоўнiцтвам функцыянальна важных частак найманых працаўнікоў і iхных прафсаюзаў, перш за ўсё ў ключавых галiнах новай стратэгii індустрыялізацыі. Гэтую канцэпцыю можна было б назваць, у адваротнасьць ад па-этатысцку цэнтралiзаванага карпаратызму сацыял-дэмакратычнай кейнсiянскай эры, сэгмэнтаваным карпаратызмам (Esser / Hirsch 1984).

Лiтаратурныя жаролы

Выкарыстаная літаратура

Aron, R. 1964: Die industrielle Gesellschaft, Frankfurt / Hamburg.

Bachrach, P. 1967: Die Theorie demokratischer Elitenherrschaft, Frankfurt/M.

Baran, P. / Sweezy, P. 1967: Das Monopolkapital, Frankfurt/M.

Beyme, K. von 1972: Die politischen Theorien der Gegenwart, München.

Blanke, B. / Jürgens, U. / Kastendiek, H. 1975: Kritik der politischen Wissenschaft, 2 Bde., Frankfurt/M.

Blankenburg, E. / Schmid, G. / Treiber, H. 1974: Von der reaktiven zur aktiven Politik? Darstellung und Kritik des Policy science-Ansatzes, in: P. Grottian / A.Murswieck (Hrsg.): Handlungsspielräume der Staatsadministration, Hamburg, S. 37-51.

Buci-Glucksmann, C. 1975: Gramsci et l’etat, Paris.

Buci-Glucksmann, C. / Therborn, G. 1982: Der sozialdemokratische Staat, Hamburg.

Burnham, J. 1941: Managerial Revolution, New York.

Dahrendorf, R. 1959: Class and Class Conflict in Industrial Society, Stanford.

Der Imperialismus der BRD, Frankfurt/M. 1972.

Dettling, W. 1982: Krise des Wohlfahrtsstaates, in: J. Matthes (Hrsg.): Krise der Arbeitsgesellschaft? Frankfurt / New York, S. 518—523.

Downs, A. 1957: An Economic Theory of Democracy, New York; dt. ökonomische Theorie der Demokratie, Tübingen 1968.

Draht, M. 1973: Staat, in: G. von Eynern (Hrsg.): Wörterbuch zur politischen Ökonomie, Opladen, S. 363—369.

Durkheim, E. 1977: Über die Teilung der sozialen Arbeit, Frankfurt/M.

Ebbighausen, R. 1981: Politische Soziologie, Opladen.

Esser, J. 1975: Einführung in die materialistische Staatsanalyse, Frankfurt/M.

— 1982: Gewerkschaften in der Krise — Die Anpassung der deutschen Gewerkschaften an neue Weltmarktbedingungen, Frankfurt/M.

— 1985: Spätkapitalismus, in: D. Nohlen / R. O. Schultze (Hrsg.): Politikwissenschaft. Pipers Wörterbücher zur Politik Bd. l, München.

— Fach, W. 1981: Korporatistische Krisenregulierung im «Modell Deutschland» in: U. von Alemann (Hrsg.): Neokorporatismus, Frankfurt/M., S. 158—179.

— Väth, W. 1983: Krisenregulierung — Zur politischen Durchsetzung ökonomischer Zwänge, Frankfurt/M.

— Simonis, J. 1980: Grenzprobleme des «Modells Deutschland» in: Prokla 40 (1980), S. 40—63.

— Hirsch, J. 1982: Materialistische Staatstheorie und Verwaltungswissenschaft, in: J.J.Hesse (Hrsg.): Politikwissenschaft und Verwaltungswissenschaft, Opladen, S.105—121.

— 1984: Der CDU-Staat: Ein politisches Regulierungsmodell für den «nachfordistischen» Kapitalismus, in: Prokla 56, S. 51—66.

Eucken, W. 1959: Grundsätze der Wirtschaftspolitik, Reinbek bei Hamburg.

Fach, W. 1982: Verwaltungswissenschaft — Ein Paradigma und seine Karriere, in: J.J.Hesse (Hrsg.): Politikwissenschaft und Verwaltungswissenschaft, Opladen, S. 55—73.

- 1983: Zustände der Verwaltungswissenschaft, in: H. H. Hartwich (Hrsg.): Gesellschaftliche Probleme als Anstoß und Folge von Politik, Opladen, S. 462—474.

Galbraith, J.K. 1968: Die moderne Industriegesellschaft, München/Zürich.

Gramsci, A. 1967: Philosophie der Praxis, Frankfurt/M.

- 1971: Selections from Prison Notebooks, London.

Greven, M.T. 1974: Systemtheorie und Gesellschaftsanalyse, Darmstadt / Neuwied.

Habermas, J. 1973: Legitimationsprobleme im Spätkapitalismus, Frankfurt/M.

Hack, L./Hack, I. 1979: Bewirtschaftung der Zukunftsperspektive, in: Gesellschaft-Beiträge zur Marx’schen Theorie 12, Frankfurt/M., S. 101-237.

Häußermann, H. 1977: Die Politik der Bürokratie, Frankfurt/M.

Hirsch, J. 1974: Staatsapparat und Reproduktion des Kapitals, Frankfurt/M.

— 1980: Der Sicherheitsstaat, Frankfurt/M.

— 1983: Nach dor «Staatsableitung», in: Argument — Sonderband AS 100, S. 158—170.

Hondrich, K. O.1973: Theorie der Herrschaft, Frankfurt/M.

Jessop, B. 1983: Accumulation Strategies, State Forms and Hegemonie Projects, in: Kapitalistate Nr. 10/11, S. 89—111.

Kastendiek, H. 1975: Desintegration einer Integrationswissenschaft, in: B. Blanke / U. Jürgens / H. Kastendiek: Kritik der politischen Wissenschaft, Bd. l, Frankfurt/M., S. 27-125.

Klages, H. 1973: Industrielle Gesellschaft, in: G. Von Eynem (Hrsg.): Wörterbuch zur politischen Ökonomie, Opladen, S. 142—149.

Kremendahl, H. 1977: Pluralismustheorie in Deutschland, Leverkusen.

Lindblom, C. 1977: Politics and Markets, New York.

Luhmann, N. 1971: Politische Planung, Opladen.

Mandel, E. 1972: Der Spätkapitalismus, Frankfurt/M.

Mayntz, R. 1982: Problemverarbeitung durch das politisch-administrative System: Zum Stand der Forschung, in: J.J.Hesse (Hrsg.): Politikwissenschaft und Verwaltungswissenschaft, Opladen, S. 74—89.

— Scharpf, F.W. (Hrsg.) 1973: Planungsorganisation, München.

Miliband, R. 1969: The State in Capitalist Society, London; dt.: Der Staat in der kapitalistischen Gesellschaft, Frankfurt/M. 1972.

— Poulantzas, N. 1976: Kontroverse über den kapitalistischen Staat, Berlin.

Mills, C. W. 1956: The Power Elite, New York.

Müller-Armack, A. 1956: Soziale Marktwirtschaft, in: Handwörterbuch der Sozialwissenschaften, Bd. 9, S. 360 ff.

Narr, W. D. 1969: Theoriebegriffe und Systemtheorie, Stuttgart.

Naschold, 1969: Systemsteuerung, Stuttgart.

— 1970: Politische Wissenschaft, Freiburg / München.

— 1972: Zur Politik und Ökonomie von Planungssystemen, in: Politische Vierteljahresschrift, Sonderheft 4 (1972), S. 13 ff.

Neumann, F. 1967: Der Funktionswandel des bürgerlichen Gesetzes, in: ders.: Demokratischer und autoritärer Staat, Frankfurt/M., S. 7—57.

Nozick, R. 1974: Anarchy, State and Utopia, New York.

O’Connor, J. 1973: The Fiscal Crisis of the State (dt. Die Finanzkrise des Staates, Frankfurt/M. 1974).

Offe, C. 1972: Strukturprobleme des kapitalistischen Staates, Frankfurt/M.

— 1973: «Krisen des Krisenmanagements»: Elemente einer politischen Krisentheorie, in: M. Jänicke (Hrsg.): Herrschaft und Krise, Opladen, S. 197—232.

— 1975: Berufsbildungsreform, Frankfurt/M.

— Ronge, V. 1976: Thesen zur Begründung des Konzepts des «kapitalistischen Staates» und zur materialistischen Politikforschung, in: C. Pozzoli (Hrsg.): Rahmenbedingungen und Schranken staatlichen Handelns, Frankfurt/M., S. 54—70.

Polanyi, K. 1944: The Great Transformation (dt.: Ausgabe Frankfurt/M. 1978).

Poulantzas, N. 1978: Staatstheorie, Hamburg.

Priester, K. 1981: Studien zur Staatstheorie des italienischen Marxismus: Gramsci und Dela Volpe, Frankfurt / New York.

Pross, H. 1963: Zum Begriff der pluralistischen Gesellschaft, in: Zeugnisse: Theodor W. Adorno zum 60. Geburtstag, Frankfurt/M., S. 441 ff.

Ronge, V. 1979: Bankpolitik im Spätkapitalismus, Frankfurt/M.

— (Hrsg.) 1980: Am Staat vorbei, Frankfurt / New York.

Rosenbaum, W. 1972: Staatsinterventionismus und Wirtschaftsplanung im modernen Kapitalismus, in: R. Kühnl (Hrsg.): Der bürgerliche Staat der Gegenwart, Reinbek bei Hamburg, S. 9—56.

Saage, R. 1982: Rückkehr zum starken Staat? Frankfurt/M.

Scharpf F. W. 1970: Demokratietheorie zwischen Utopie und Anpassung, Konstanz.

— 1974: Politische Durchsetzbarkeit innerer Reformen, Göttingen.

— 1972: Planung als politischer Prozeß, Frankfurt/M.

Schmid, G. 1974: Funktionsanalyse und politische Theorie, Düsseldorf.

— Treiber, H. 1975: Bürokratie und Politik, München.

Schumpeter, J. 1950: Kapitalismus, Sozialismus und Demokratie, 2. Auflage, Bern.

Shonfield, A. 1968: Geplanter Kapitalismus, Köln / Berlin.

Streeck, W. 1983: Zwischen Markt und Staat. Interessenverbände als Träger öffentlicher Politik, in: F. W. Scharpf / M. Brockmann (Hrsg.): Institutionelle Bedingungen der Arbeitsmarkt- und Beschäftigungspolitik, Frankfurt/M., S. 179—197.

Sweezy, P. 1970: Theorie der kapitalistischen Entwicklung, Frankfurt/M.

Tjaden, K. H. 1972: Soziales System und sozialer Wandel, Stuttgart.

Vobruba, G. 1983: Keynesianismus als politisches Prinzip. Zur Theorie des instrumentellen Gesellschaftsbildes, in: ders: Politik mit dem Wohlfahrtsstaat, Frankfurt/M., S. 129-155.

Weber, M. 1956: Wirtschaft und Gesellschaft, Tübingen.

Wolff, R.P. 1966: Jenseits der Toleranz, in: R. P. Wolff / B. Moore / H. Marcuse: Kritik der reinen Toleranz, Frankfurt/M., S. 7-59.

Zeuner, B. 1976: Verbandsforschung und Pluralismustheorie, in: Leviathan, 2 (1976), S. 137—177.

Ziebura, G. 1980: Frankreich 1789-1870. Entstehung einer bürgerlichen Gesellschaftsformation, Frankfurt / New York.

— 1982: Verstaatlichung der Gesellschaft oder Vergesellschaftung des Staates?, in: Landeszentrale für politische Bildung des Landes Nordrhein-Westfalen (Hrsg.): Ziele für die Zukunft — Entscheidungen für morgen, Köln, S. 213—228.

Карысная літаратура

Alemann, U. (Hrsg.) 1981: Neokorporatismus, Frankfurt/M.

Anderson, P. 1979: Die Entstehung des absolutistischen Staates, Frankfurt/M.

Bader, V. u.a. 1976: Einführung in die Gesellschaftstheorie, 2 Bde., Frankfurt/M.

Blanke, B. 1973: Staat (aus marxistischer Sicht), in: G. von Eynern (Hrsg.): Wörterbuch zur politischen Ökonomie, Opladen, S. 369—379.

Böckenförde, E. W. (Hrsg.) 1976: Staat und Gesellschaft, Darmstadt.

Bohret, C. u.a. 1979: Innenpolitik und politische Theorie, Opladen.

Brandes, V. u.a. (Hrsg.) 1977: Handbuch 5: Staat, Frankfurt / Köln.

Bruder, W. (Hrsg.) 1986: Forschungs- und Technologiepolitik in der BRD, Opladen.

Forsthoff, E. 1971: Der Staat der Industriegesellschaft, München.

Furth, P. / Greffrath, M. 1977: Soziologische Positionen, Frankfurt/M.

Giddens, A. 1973: The Class Structure of the advanced Society, London; dt.: Die Klassenstruktur fortgeschrittener Gesellschaften, Frankfurt/M.

Hack, L. / Hack, I. 1985: Die Wirklichkeit, die Wissen schafft — Zum wechselseitigen Begründungsverhältnis von und , Frankfurt / New York.

Jessop, B. 1982: The Capitalist State, Oxford.

— 1985: Nicos Poulantzas — Marxist Theory and Political Strategy, London.

Kohl, J. 1985: Staatsausgaben in Westeuropa, Frankfurt / New York.

Matzner, E. 1982: Der Wohlfahrtsstaat von morgen, Frankfurt / New York.

McLennan, G. / Held, D. / Hall, S. 1984: The Idea of the Modern State, Oxford.

Narr, W.D. / Offe, C. (Hrsg.) 1975: Wohlfahrtsstaat und Massenloyalität, Köln.

Poulantzas, N. 1974: Politische Macht und gesellschaftliche Klassen, Frankfurt/M.

Rudel, G. 1981: Die Entwicklung der marxistischen Staatstheorie in der Bundesrepublik, Frankfurt / New York.

Scharpf, F.W. 1979: Die Rolle des Staates im westlichen Wirtschaftssystem: Zwischen Krise und Neuorientierung, in: C. C. von Weizsäcker (Hrsg.): Staat und Wirtschaft. Schriften des Vereins für Socialpolitik, N. F., Bd. 102, Berlin.

Schluchter, W. 1972: Aspekte bürokratischer Herrschaft, München. Thurow, L.C. 1984: Gefährliche Strömungen. Wirtschaftspolitik in der Krise, Frankfurt / New York.

Van der Wee 1984: Der gebremste Wohlstand. Geschichte der Weltwirtschaft im 20. Jahrhundert, Bd. 6, München.

Эканоміка і палітыка

1. Прыдатнасьць Зямлі да жыцьця: даброта, над якой навісла пагроза

За апошнія дзесяць ці пятнаццаць гадоў у цэнтар палітычнага інтарэсу выбілася тэма, якая дагэтуль займала адно вельмі сьціплае месца, была для грамадзтва маргінальнаю: праблема навакольнага асяродзьдзя. Экалёгія раптам апынулася ўва ўсіх на вуснах. Зь біялягічнай дысцыпліны, якая займалася малацікавымі рэчамі накшталт біясыстэмы прэснаводнага ставу, экалёгія стала чарадзейным словам, якое пазначае адзін з найважнейшых прадметаў палітыкі. Не мінае ніводнага дня, каб у газэтах не зьяўляліся новыя трывожныя паведамленьні, зь якіх складаецца карціна безупыннага разбурэньня прыроднага асяродзьдзя.

Усё пачалося, відавочна, ад нафтавай крызы семдзясятых гадоў і пэрспэктывы межаў эканамічнага ўзросту. Выявілася пагроза прыродным падвалінам прамысловай сыстэмы, і зь цягам часу яна набывала ўсё больш выразныя абрысы. У розных абсягах усё часьцей ставалася відочным, што індустрыйная сыстэма пачала перасягаць здольнасьці прыроды да адбіцьця ейных шкодных узьдзеяньняў. Спачатку ход быў толькі пра забруджаньне навакольнага асяродзьдзя: гэта тычылася выкінутых піўных бляшанак ці цыгарэтных пачкаў і шмат каму падавалася хутчэй праблемай перабольшанага клопату пра чысьціню ці пытаньнем эфэктыўнага вывазу сьмецьця. Але неўзабаве праблема набыла пагрозьлівыя маштабы: павялічвалася колькасьць скандалаў вакол атрутнага сьмецьця; несупынна адкрываліся новыя рэчывы, некантраляванае распаўсюджваньне якіх становіць сабой небясьпеку і для людзей, і для навакольнага асяродзьдзя. Усё больш і больш відаў траплялі пад пагрозу выміраньня і насамрэч выміралі. Павялічвалася колькасьць алергічных рэакцыяў, узмацнялася выкліканая засьмячэньнем навакольнага асяродзьдзя эпідэмія раку, урэшце, зьяўляліся ўсё больш глябальныя праблемы: забруджаньне грунтовых водаў, атручваньне глебы, выміраньне лясоў. Ніхто ня ведае, якія іншыя часавыя бомбы яшчэ цікаюць.

З наіўнага пагляду гаспадарлівага чалавека прырода заўжды падавалася само сабой зразумелай базай для дзеяньня. Яна беспасярэдне наяўная, рэч, якою можна карыстацца для сваіх жыцьцявых патрэбаў, якую можна спажываць. Ногі ўнізе, а галава ўверсе, увечары цямнее, а ўраньні сьвятлее, дождж — гэта вада, а ня серкавая кісьля, паветрам можна дыхаць, а тое, што выкідваюць, неяк зьнікае, — усё гэта ёсьць элемэнтарнымі перадумовамі ўсякага жыцьця, ня толькі людзкога. Гэтыя факты звычайна разглядаюцца не як вынікі надзвычай складаных і зусім не само сабой зразумелых, калі разглядаць разьвіцьцё розных геалягічных эпохаў, працэсаў, а менавіта як «прырода», як несумнеўная наяўнасьць сьвету.

Такая пазыцыя магчымая і ў прынцыпе заўжды была рацыянальная таму, што тут — у адрозьненьне ад рухомай палітычнай ці культурнай гісторыі — на працягу жыцьця чалавека (ці нават некалькіх генэрацыяў) звычайна нічога не зьмяняецца. Авечка гэтак сама не пытаецца, ці вырасьце на тым месцы, якое яна аб’ядае, новая трава; гэтак сама ёй абыякавы лёс ейных фэкаліяў. Яна пакідае аднаўленьне першапачатнага стану самой траве, а таксама розным мікраарганізмам.

Ува ўсіх гаспадарчых дзеяньнях чалавек, як і ягоны працэс арганічнага жыцьця, выходзіць зь перадумовы, што натуральныя рамкавыя ўмовы ягонай дзейнасьці застануцца нязьменнымі. Той, хто дыхае, неўсьвядомлена закладае, што заўсёды будзе прыдатнае для дыханьня паветра. Паветра, прынцыпова непрыдатнае для дыханьня, ня можа ўявіць штодзённа-практычны розум. Толькі навуковаму разгляду адкрылася выснова, што атмасфэра Зямлі не заўсёды ўтрымлівала кісларод, што наяўны ў ёй кісларод узьнік гістарычным чынам і ягоная колькасьць мусіць несупынна падтрымлівацца праз надта складаныя біяхімічныя працэсы. Сёньня мы ведаем, што шмат такіх элемэнтарных умоваў людзкога жыцьця ня ёсьць «натуральнымі» — у сэнсе пазачасавымі, безумоўнымі, стабільнымі і наяўнымі «само сабой», г.зн. ня ёсьць «само сабой зразумелымі», а існуюць толькі ў выніку складанага балянсаваньня біясфэры. Гэтая прынцыповая веда ў сьвятле крызы навакольнага асяродзьдзя, што пачала насоўвацца, стала палітычна выбуханебясьпечнай. Мы зазнаем дзіўную неадпаведнасьць паміж тым, што можна ўведаць з экалёгіі, і тым, што чыніцца ў эканоміцы. Эканоміка, як і гаспадарча-практычная штодзённая дзейнасьць людзей, выходзіць з маўклівага прыпушчэньня, што на Зямлі існуюць «рэсурсы», г. зн. нічыйная сыравіна, якую чалавек можа выкарыстоўваць, прыстасоўваць да розных патрэбаў пры дапамозе тэхнічных інструмэнтаў. Прычым тое, што трэба думаць пра рэпрадукцыю гэтых перадумоваў, людзі, здаецца, усьведамляюць ня больш, чымся гэная авечка. Вытворчы працэс заўсёды выходзіць з таго, што існуе шэраг прыдатных для апрацоўкі прыродных умоваў, якія не ўваходзяць і не павінны ўваходзіць у эканамічныя разьлікі.

Адылі ніякай гарантыі прыдатнасьці Зямлі для таго, каб на ёй жылі людзі, няма. Калісьці яна была непрыдатнай да жыцьця, і яна зноў можа стаць такою. Ад тысячагадовага, магчыма, нават генэтычна ўкаранёнага спадзяваньня на тое, што пабочныя эфэкты людзкіх дзеяньняў будуць праглынацца дасканала ўладкаваным творам — Зямлёй, а выходныя ўмовы ўвесь час будуць узнаўляцца, сёньня трэба адмовіцца. Ужо няпраўда, што сьвет шторанку нараджаецца нанова. Чалавецтва цяпер у стане ствараць празьмерную нагрузку для амартызацыйнай здольнасьці біясфэры і такім чынам разбураць падмурак собскага жыцьця.

Якраз гэты факт у канцавым выніку дае падставу для актуальнай экалягічнай дыскусіі: досьвед гістарычна новага кшталту, досьвед таго, што матэрыяльныя дзеяньні чалавека аб’ядноўваюцца ў матэрыяльнае цэлае. Мы ведаем фатаздымкі Зямлі, зробленыя астранаўтамі: блакітная апука, касьмічны карабель, на якім мы плывем па сусьвеце. Зямля мае свой пачатак і канец, ёй можна прычыніць шкоду, але ёй няма альтэрнатывы. Самадастатковасьць, зь якою людзі ўва ўсе часы паслугоўваліся прыроднымі асновамі жыцьця, у прынцыпе падцятая; але чалавецтва вельмі далёкае ад таго, каб зрабіць з гэтага практычныя высновы. Нам трэба было б штодня пытацца сябе, адкуль бяруцца паветра да дыханьня і вада да піцьця, і куды ідуць нашыя адыходы. Нішто цяпер не «зьяўляецца» і не «зьнікае» само сабою, і нішто цяпер ня ёсьць само сабою «дадзеным». Ёсьць усе падставы, каб праяўляць недавер. У гэтым сэнсе сёньня ўжо няма прыроды.

Паміж драматызмам гэтага разуменьня і рэальнымі спробамі зрабіць зь яго практычныя высновы — агромністая неадпаведнасьць. Такім чынам, паўстае пытаньне пра тое, адкуль паходзіць моцны супраціў «экалягічнай» пераарыентацыі эканомікі. Што замінае палітычнай сыстэме адказаць на імклівую экалягічную крызу эфэктыўнымі захадамі? Адкуль той паралюш, што не дазваляе кіраўніцтву нічога зрабіць ці робіць ягоныя дзеяньні такімі маруднымі, што ўсе захады, здаецца, чыняцца запозна?

Сёньня выглядае на тое, што да клясычных заданьняў дзяржавы, г.зн. забесьпячэньня вонкавага і нутранога міру, правапарадку і сацыяльнай палітыкі, павінна далучыцца экалягічная палітыка. Гэта вымагае інструмэнтаў кіраваньня новага кшталту, і трэба пераадолець супраціў тых, каму на карысьць цяперашнія варункі. Такія рэчы звычайна не абыходзяцца без масіўнага ціску і адпаведных палітычных канфліктаў. Само прыроднае навакольнае асяродзьдзе ня можа публічна выказацца; яно мусіць мець рэчнікаў, якія будуць рабіць гэта дзеля зацікаўленасьці ў собскіх умовах жыцьця.

Далей мы падрабязна разгледзім прыродныя і палітычныя перадумовы супярэчнасьці паміж эканомікай і экалёгіяй. Мы паспрабуем разгледзець найважнейшыя канцэпцыі ў іхным гістарычным вымеры і паставіць пытаньне пра тое, перад якімі рэальнымі альтэрнатывамі мы стаім сёньня.

2. Чым ёсьць экалёгія?

Панятак «экалёгія» паходзіць з грэцкіх каранёў oikos (дом, гаспадарка) і logos (вучэньне), г.зн. даслоўна значыць «вучэньне пра гаспадарку». У гэтым сэнсе ён вельмі блізкі да панятку эканомікі, які ўтрымлівае карані oikos і nomos (кіраваньне). Назоў «экалёгія» пачаў ужывацца ад 1866 году біёлягам Эрнстам Гекелем; ён азначае вучэньне пра ўзаемадзеяньне паміж жывымі істотамі і іхным асяродзьдзем. Такім чынам, экалёгія нацэленая на вучэньне пра прыродную гаспадарку, тым часам як эканоміка нацэленая на гаспадарку людзкога грамадзтва.

Экасыстэма

Калі сёньня ў палітычных публічных выступах ідзецца пра экалёгію, то звычайна пад гэтым разумеецца прыроднае навакольнае асяродзьдзе чалавека, г. зн. прыродны падмурак ягонага жыцьця, на аснове якога ён можа здабываць сабе сродкі на існаваньне. Панятак антрапацэнтрычна звужаецца; пад «навакольным асяродзьдзем» разумеецца адно спэцыфічнае навакольнае асяродзьдзе чалавека, але не абавязкова іншых жывых істотаў.

Экалёгія, насуперак, вызначае экасыстэму як аснаватворную функцыянальную адзінку, якая абдымае арганізмы і іхнае нежывое і жывое навакольнае асяродзьдзе. Такім чынам, ейны пункт гледжаньня накіраваны не на асобны від, а на ўзаемасувязь, суплёт, які віды ўтвараюць у сваёй экасыстэме. Вырашальнай характарыстыкай прыроднай экасыстэмы ёсьць той факт, што ў ёй могуць быць вылучаныя матэрыяльныя кругавароты і энэргетычныя плыні. Асобныя рэчывы, напрыклад, атамы азоту, вадароду ці вугляроду, цыркулююць па харчовых ланцугах, г.зн., яны не «губляюцца», а могуць цягам складаных працэсаў зноў і зноў вяртацца на свае выходныя пазыцыі. Інакш справа стаіць з энэргіяй. Яна ўтварае незваротную плынь, якая ў пэўнай ступені сілкуе матэрыяльны кругаварот. Энэргія, такім чынам, павінна ўвесь час падавацца ў экасыстэму звонку. У гэтым сэнсе экасыстэма ня ёсьць замкнёнай, а мусіць быць прынцыпова «адкрытай» (параўн. уводзіны Odum / Reichholf 1980).

Адзінай крыніцай энэргіі, на якой грунтуецца прыродная экасыстэма, ёсьць Сонца; біясфэра Зямлі становіць вялікую сонечна-энэргетычную сыстэму. Незьлічоныя жывыя арганізмы, якія ў цягу эвалюцыі разьвіліся ў вялікае складанае цэлае са сваёй структурай, могуць існаваць адно дзякуючы гэтаму струмяню энэргіі. З матэрыяльнага пункту гледжаньня сыстэма ёсьць збольшага замкнёнай, але з энэргетычнага — адкрытай.

З гэтай прычыны ў сутнасьці няправільна гаварыць пра экалягічную раўнавагу. Пра гэта сьведчыць ужо тое, што адбылася эвалюцыя жыцьця, г.зн. розныя станы несупынна зьмянялі адзін аднаго. Біясфэра Зямлі, такім чынам, мае гісторыю; яна не стабільная, наадварот, у ёй адбываюцца незваротныя працэсы. І тым ня менш, выслоўе «экалягічная раўнавага» ня ёсьць прынцыпова памылковым. Мы ж можам і ў жывых арганізмах, і ў прыродных экасыстэмах назіраць, што сыстэма на працягу досыць доўгіх адцінкаў часу ў значнай ступені захоўвае сваю ідэнтычнасьць, дарма што зьмяняюцца практычна ўсе ейныя кампанэнты. Мы можам назіраць гэта ў нас саміх, напрыклад: нашае валосьсе паводле колеру, гусьціні і выгляду застаецца прыблізна такім, як раней, хоць у цягу часу ўсе асобныя валасы выпалі, а заміж іх вырасьлі новыя. Падобны стан рэчаў мы знойдзем у кліматычна стабільных рэгіёнах. Трапічныя лясы існуюць у сваёй сёньняшняй форме, магчыма, ужо мільён гадоў, дарма што кажная асобная жывая істота, натуральна, зьмянілася ў іх шмат тысячаў разоў.

Вытворчасьць і рэпрадукцыя навакольнага асяродзьдзя

Такім чынам, наагул экасыстэма мае тэндэнцыю да набыцьця і захаваньня пэўнага стану, прычым асобныя кампанэнты ў ёй кіруюць сваім пашырэньнем і ўзаемна абмяжоўваюць яго. Такім чынам, у гэтым сэнсе ход можа быць пра плыткую раўнавагу ці стацыянарны стан, гомэастатычную раўнавагу, якая вагаецца каля пэўнай ідэальнай сярэдняй велічыні, але мае таксама патэнцыял да зьмяненьня, да эвалюцыі. Бо няма гарантыі, што натуральныя хістаньні ўсярэдзіне экасыстэмы, г.зн. «выпадковыя» адхіленьні ў ёй, заўсёды будуць узаемна нівэлявацца.

Працэсы зьмяненьня ёсьць натуральнымі. Большая частка відаў і экасыстэмаў, якія калі-небудзь існавалі на Зямлі, цягам эвалюцыі жыцьця вымерлі і зьніклі. Гэта магло адбывацца досыць хутка, напрыклад, калі новы від уваходзіў ува ўжо наяўную экасыстэму і заваёўваў сабе ў ёй «нішу», жыцьцявую прастору, што заўсёды мела наступствы для ўсёй канструкцыі.

Кажны від праз свае элемэнтарныя жыцьцявыя працэсы ўплывае на сваё асяродзьдзе. Ён адцясьняе харчовых канкурэнтаў, г.зн. іншыя віды, якія прэтэндуюць на тую самую нішу; ён уплывае на віды, на якія палюе, моцна скарачаючы іхную колькасьць і прымушаючы іх да прыстасаваньня; ён сам забясьпечвае жыцьцявую прастору для відаў, якія на ім паразытуюць ці карыстаюцца ягонымі адыходамі і прадуктамі абмену рэчываў; можна нават сказаць: ён сам стварае сабе сваё навакольнае асяродзьдзе, што слушна прынамсі ў тым сэнсе, што, калі б гэтае асяродзьдзе было ўладкаванае іначай, то гэты від у ім не сустракаўся б. Зьмяненьне навакольнага асяродзьдзя, з гэтага гледзішча, ёсьць не прывілеем людзкой гаспадарчай дзейнасьці, а асноўнай рысай экалёгіі: жывыя істоты прадукуюць і мадыфікуюць сваё навакольнае асяродзьдзе.

Фактычная прычынна-выніковая ўзаемасувязь вытворчасьці і рэпрадукцыі натуральнага навакольнага асяродзьдзя чалавека сёньняшняй навуцы ведамая адно ў грубым прыбліжэньні. Шмат што яшчэ надта складанае, вымагае для свайго тлумачэньня аб’яднаньня невымернай колькасьці даных (многія зь якіх яшчэ невядомыя), так што мы, па сутнасьці, блукаем у поцемках. Асабліва наглядна гэта выяўляецца ў дыскусіі пра выміраньне лясоў. Несупынна вылучаюцца новыя падыходы, не пазбаўленыя пераканаўчасьці; але агульная прычынна-выніковая ўзаемасувязь занадта вялікая і складаная, і таму дагэтуль ня вытлумачаная.

Натуральна, асобныя віды ў экасыстэме ня «ведаюць», якія наступствы іхныя жыцьцявыя працэсы маюць для іншых відаў, г.зн. для захаваньня перадумоваў іхнага існаваньня. Тым ня менш, у выніку мы маем карціну пераплеценага цэлага, у якой можна назіраць асаблівасьці паводзінаў, надзвычай згодныя міжсобку. Як гэта вытлумачыць? Наагул адказ гучыць так: у працэсе каэвалюцыі відаў маглі выжыць толькі тыя супольнасьці жывых істот, якія не разбуралі прыродных асноваў свайго існаваньня. Але ў выніку таго, што працэс эвалюцыі адбываўся, паводле нашых мерак, вельмі павольна, не было імаверным, каб пэўны від зьмяніў профіль сваіх паводзінаў за кароткі час, — увесь час эвалюцыя вяла да аптымізацыі экасыстэмаў, якія з гледзішча пэўнага асобнага віду заўсёды падаваліся «стабільным» навакольным асяродзьдзем, з прычыны чаго «няправільныя паводзіны» досыць хутка караліся перашкодамі для выжываньня.

Роля чалавека: культурная эвалюцыя

Зьяўленьне старавечных людзей сьпярша няшмат што зьмяніла ў гэтых узаемасувязях, хоць разам з гэтым і зьявіўся надзвычай дынамічны патэнцыял зьмяненьня. Іншыя віды здатныя да «культурнай эвалюцыі» адно ў вельмі абмежаваных памерах. Некультурная, г.зн. арганічная эвалюцыя значыць, што пэўная зьмена паводзінаў, якая перадаецца наступным генэрацыям, магчымая толькі празь зьмену ўсярэдзіне генэтычнага апарату. Але гэты апарат інэртны, так што хуткасьць эвалюцыі прынцыпова ня можа быць надта высокай. Культурная эвалюцыя проці гэтага значыць, што вывучаныя спосабы паводзінаў перадаюцца нашчадкам ад генэрацыі ў генэрацыю; новы ўзор паводзінаў, такім чынам, не запамінаецца на генэтычным узроўні, а фіксуецца іншым чынам, напрыклад, у памяці ці запісах, і перадаецца пры камунікацыі.

У абмежаванай ступені перадаваць набытыя паводзіны могуць таксама і жывёлы. Але толькі чалавек зрабіў гэта галоўнай стратэгіяй выжываньня. Ягоныя мазгі і мова дазваляюць яму разьвіць культурную эвалюцыю да такіх маштабаў, што ён пачынае вызваляцца ад абмежаваньняў арганічнай эвалюцыі. У выніку гэтага зь зьяўленьнем чалавека мы зазнаем шпаркае паскарэньне эвалюцыі, якое ёсьць фармальнай перадумоваю таго, што чалавек зьмяняе стацыянарную раўнавагу біясфэры такім чынам, што паўстае пагроза пераладаваньня натуральных мэханізмаў ураўнаважаньня і амартызацыі.

Прымітыўныя грамадзтвы паляўнічых і зьбіральнікаў былі ўпісаныя ў сваё навакольнае асяродзьдзе амаль так жа, як і іншыя (драпежныя) віды. Тым ня менш, нават яны ўжо мадыфікавалі сваё натуральнае навакольнае асяродзьдзе ў досыць значнай ступені; але «разбурыць» яго ў той меры, каб праз гэта зьнішчыць асновы собскага жыцьця, пакуль яшчэ было па-за межамі іхных магчымасьцяў. Ня варта ў прынцыпе бачыць іхнае абыходжаньне з прыродай у ідылічным сьвятле. Безумоўна, адпавядае праўдзе тое, што ёсьць (ці былі) прымітыўныя грамадзтвы, якія ўмелі ўлучацца ў матэрыяльныя кругавароты і энэргетычныя плыні свайго біятопу такім чынам, што прычынна-выніковыя ўзаемасувязі ў ім прынцыпова не парушаліся. Але ёсьць таксама і адваротныя прыклады.

Участых у якасьці ўзору беражлівага абыходжаньня з прыродай называюць паўночнаамэрыканскіх індзейцаў. Іхная любоў да чалавека і расьліны проста-такі ўвайшла ў экалягічны фальклёр. Пры гэтым забываюцца, што іхныя продкі выклікалі адну з найвялікшых экалягічных катастрофаў у старавечнай гісторыі. Ёсьць сьведчаньні таго, што паляўнічыя на буйную дзічыну ў Паўночнай Амэрыцы паміж 10 000 і 7 000 да н. э. зьнішчылі ня менш як 32 віды буйных жывёлаў, чаму, відаць, спрыялі таксама кліматычныя перамены. Там жылі коні, быкі, сланы, вярблюды, антылёпы, сьвіньні і буйныя грызуны, якія ўсе зьніклі (параўн. Martin / Wright 1967; Hoffmann 1980).

Нэалітычная рэвалюцыя: земляробства і жывёлагадоўля

Тым ня менш, такія паводзіны для прымітыўных грамадзтваў не былі правілам, а хутчэй тлумачыліся выняткавай сытуацыяй, абумоўленай зьменай клімату і міграцыяй. Празь пераход да земляробства, так званую нэалітычную рэвалюцыю, што пачалася прыблізна 10000 гадоў таму, адбылося запаволеньне зьменаў натуральнага навакольнага асяродзьдзя, затое цяпер яны мелі доўгатрывалыя і важкія наступствы.

Пераход да селавой гаспадаркі азначаў, што адбыўся якасны скачок у стаўленьні чалавека да свайго натуральнага навакольнага асяродзьдзя. Сыстэма даіндустрыйнай селавой гаспадаркі энэргетычна была сыстэмай сонечнай энэргіі; матэрыяльна яна базавалася на тым, што чалавек у гэтай сыстэме зьмяняў, г.зн. дастасоўваў да сваіх патрэбаў, а таксама мадэляваў, значныя часткі натуральнай экасыстэмы. Можна вылучыць наступныя ступені:

1. Пераход да рэпрадукцыйнага выкарыстаньня расьлінаў і жывёлаў, якія раней былі прадметам паляваньня і зьбіральніцтва, г.зн., напрыклад, беражлівае стаўленьне да жывёлаў-матак, збор ураджаю без разбурэньня пладаносных расьлінаў, абачлівае і ашчаднае стаўленьне да натуральных рэсурсаў.

2. Манапалізацыя пэўных карысных расьлінаў і жывёлаў, г.зн. выключэньне харчовых канкурэнтаў шляхам праполваньня, змаганьня з шкоднікамі, абароны свойскай жывёлы ад драпежнікаў.

3. Канцэнтрацыя відаў, карысных для чалавека, г.зн. перадусім урабляньне палёў (монакультураў), зьбіраньне статкаў.

4. Мадэляваньне відаў і экасыстэмаў, г.зн. найперш выгадоўваньне ў расьлінаў і жывёлаў пэўных прыкметаў, якім людзі аддаюць перавагу (прычым гэтае «выгадоўваньне» зусім не вымагае сыстэматычнай працы, а можа быць нямэтанакіраваным пабочным эфэктам выбіральнага абыходжаньня з расьлінамі і жывёламі); зьмяненьне ўмоваў навакольнага асяродзьдзя. Тым самым ставалася магчымым вырошчаваньне пэўных расьлінаў у такіх зонах і мясьцінах, якія «паводле прыроды» былі б для іх закрытыя. Тут ідзецца пра такія захады, як паліў і асушэньне, карчаваньне, утварэньне тэрасаў, угнаеньне і г.д.

Дзеля таго што аграрныя грамадзтвы энэргетычна грунтуюцца на несупынным даплыве сонечнай энэргіі, яны ў прынцыпе могуць упісвацца ў стацыянарную экалягічную раўнавагу (што для індустрыйнага грамадзтва, паколькі ягонай энэргетычнай асновай ёсьць энэргія выкапняў, прынцыпова немагчымае ўжо з той прычыны). Тым ня менш, гэтая «раўнавага» ў аграрных грамадзтвах з экалягічнага гледзішча нашмат больш крохкая, чымся ў грамадзтвах паляўнічых і зьбіральнікаў, бо іхная прыродна-эканамічная база нашмат больш ненадзейная. У такіх грамадзтвах заўсёды існуе магчымасьць таго, што яны будуць паводзіць сябе няправільна і наробяць такой шкоды, што іхная прыродная аснова будзе разбураная.

Так, існуе шэраг сьведчаньняў наконт таго, што дзякуючы сельскагаспадарчай дзейнасьці даіндустрыйных грамадзтваў разбуралася глеба. Ведама, напрыклад, што за антычных часоў на ўзьбярэжжы Міжземнага мора былі зьнішчаныя лясы, якія там расьлі, бо была патрэбная драўніна, каб будаваць караблі. Выпасваньне празьмернай колькасьці козаў на абязьлешаных абшарах прывяло да таго, што нанова лес там ня вырас. Нарэшце, дажджы пазмывалі зямлю са схілаў. Вынікам стаўся карставы ляндшафт, наўрад ці ўжо прыдатны да сельскагаспадарчых патрэбаў. Падобныя ж працэсы адбываліся ў арашальных культурах Старавечнага Ўсходу, якія загінулі празь незваротнае забруджваньне глебаў сольлю (Hughes 1975; Kreeb 1979; Boughey 1980; Mensching 1983).

Натуральнае навакольнае асяродзьдзе, якое мы бачым сёньня на вялікіх абшарах Зямлі, у вялікай меры было мадыфікаванае празь дзейнасьць людзей у мінуўшчыне. Пры гэтым не абавязкова згадваць пра салоныя пустыні Міжрэчча ці карставыя горы Грэцыі; гэта датычыць таксама лясоў Сярэдняй Эўропы, над якімі навісла пагроза выміраньня. Чалавек цягам сваёй гісторыі ўсё ў большай ступені ставаўся фактарам навакольнага асяродзьдзя, нават геалягічным фактарам. Таму экалягічныя праблемы, разбурэньне навакольнага асяродзьдзя — гэта стары фэномэн. Тым ня менш, з узьнікненьнем індустрыйнай сыстэмы яны набылі новую якасьць, на фоне якой папярэднія праблемы падаюцца параўнаўча маргінальнымі.

Ужо тут высьвятляецца, што ня надта рацыянальна канстатаваць прынцыповую супярэчнасьць эканомікі і экалёгіі, адпаведна зь якой адна выключала б другую. Калі эканоміка ёсьць арганізацыяй гаспадаркі людзкога грамадзтва, а экалёгія, проці гэтага, зьвязаная з прыроднай гаспадаркай, дык пры разглядзе канфлікту паміж імі фармальна можа йсьціся толькі пра тое, каб правільна вызначыць іхныя ўзаемадачыненьні. Дзеля гэтага мы зьвернемся да пытаньня, чым, уласна кажучы, ёсьць эканоміка.

3. Чым ёсьць эканоміка?

У самым агульным сэнсе пад «эканамічнай» ці «гаспадарчай дзейнасьцю» можа разумецца спосаб матэрыяльнага абмену рэчываў паміж людзкім грамадзтвам і прыродай. У гэтым значэньні эканоміка вельмі блізкая да тэхнікі; аднак панятак эканомікі не абмяжоўваецца канкрэтным ноў-гаў апрацоўкі прыроды, а абдымае таксама сацыяльныя арганізацыйныя формы і адносіны абмену паміж гаспадарчымі суб’ектамі, узятыя ў колькасным вымярэньні.

Гэты панятак эканомікі шырэйшы ад таго, што ўжываецца ў эканамічнай навуцы. У сваім папулярным падручніку амэрыканскі эканаміст Сэмюэлсан (1981, S. 17) вызначае эканамічную навуку як «аналіз рашэньняў грамадзтва і ягоных удзельнікаў што да таго, якім чынам выкарыстоўваць абмежаваныя сродкі вытворчасьці, якія могуць ужывацца з альтэрнатыўнымі мэтамі... для вытворчасьці розных дабротаў і якім чынам разьмяркоўваць гэтыя даброты для цяперашняга і будучага спажываньня асобнымі індывідамі і грамадзкімі групамі. Яна дасьлядуе пажытак і страты, якія ўзьнікаюць у зьвязку з удасканаленым ужываньнем вытворчых сродкаў».

Эканамічны панятак прыроды: радовішча сыравіны і рэзэрвуар для адыходаў

У гэтай дэфініцыі прыродная экасыстэма ня згадваецца альбо згадваецца адно як «абмежаваныя сродкі вытворчасьці». Нацыянальная эканомія як навука адпрэчыла б надмернае патрабаваньне мусова зрабіць прадметам усё ўзаемадзеяньне вытворчасьці з прыродай. З гэтым заданьнем яна не дала б сабе рады, гэтаксама як экалёгія не дала б сабе рады, калі б ад яе запатрабавалі ўключыць у свой рэпэртуар увесь эканамічны комплекс. Нашыя навукі зазналі такую глыбокую дыфэрэнцыяцыю і так моцна аддаліліся адна ад адной, што ўзаемасувязі, якія існуюць зусім рэальна, ужо ня могуць успрымацца імі. Таму нашыя разважаньні тут могуць быць толькі цалкам агульнай прыроды.

Наагул можна сказаць, што эканамічная навука аднабакова разглядае натуральны абмен рэчываў, з гледзішча людзкой дзейнасьці і патрэбаў. Экасыстэма падаецца, тым самым, толькі вялікім радовішчам сыравіны, зь якога бяруцца сродкі вытворчасьці. Часткова яны маюць цану, а наймя тады, калі нехта здолеў манапалізаваць іх як сваю ўласнасьць (напрыклад, у выпадку зь зямлёй), ці калі яны ёсьць вынікам працы. Іншыя даброты ўважаюцца за бясплатныя; іх кажны можа браць столькі, колькі яму трэба. Да такіх належаць, напрыклад, кісларод у паветры ці мора. Такім чынам, ці маюць даброты цану і ці ёсьць яны тым самым «абмежаванымі», залежыць у вялікай меры ад сацыяльнай канвэнцыі; апошняя зь цягам гісторыі можа зьмяняцца.

І наадварот, натуральнае навакольнае асяродзьдзе ўважаецца за рэзэрвуар для адыходаў, куды можна выкідаць ужо непатрэбныя для эканомікі матэрыялы. Такое стаўленьне зусім ня новае, насуперак: новым ёсьць тое, што ў гэтым убачылі праблему. Такім чынам, «эканамічная» дзейнасьць так сама старая, як само чалавецтва. Эканамічная дзейнасьць — гэта антрапацэнтрычны, выходзячы з чалавека, падыход да прыроды.

Зьмяненьне навакольнага асяродзьдзя і мінімізацыя рызыкі

Сэнсам гаспадарчай дзейнасьці ёсьць зьмяненьне навакольнага асяродзьдзя людзей, пры дапамозе працы і тэхнікі, такім чынам, каб у выніку маглі здавальняцца пэўныя патрэбы. Найперш тут ідзецца пра здабыцьцё еміны, дзеля якой, калі была дасягнутая пэўная шчыльнасьць насельніцтва, людзям давялося заняцца земляробствам, што было зьвязанае зь вялізнымі ўмяшаньнямі ў натуральныя біятопы. Да гэтага трэба дадаць будаваньне дамоў, выраб вопраткі і, нарэшце, шматлікіх прадметаў спажываньня, а таксама сродкаў вытворчасьці, якія патрэбныя для таго, каб ствараць усе гэтыя прадметы. Чалавек гаспадарлівы, у выніку гэтага, ужо на першых этапах гісторыі адасабляецца ад натуральнай інтэграцыі ў сваё навакольнае асяродзьдзе, стварае сабе, больш ці менш мэтанакіравана, штучныя навакольныя асяродзьдзі і ўплывае на натуральныя ўзаемасувязі таксама і там, дзе гэта, уласна кажучы, не ўваходзіць у ягоныя намеры. Таму гаспадарчай дзейнасьці прынцыпова ўласьцівы экалягічны аспэкт, нават калі ён не ўсьведамляецца.

Адылі істотнымі адрозьненьнямі людзкога ўмяшаньня ў прыродныя ўзаемасувязі ад умяшаньня, якое зьдзяйсьняюць іншыя віды, ёсьць ягонае абыймо і тэмп зьмяненьня. Ад часу нэалітычнай рэвалюцыі адбылося ўражальнае паскарэньне пашырэньня людзкой кампэтэнцыі. На Зямлі няма хіба ніводнай тэрыторыі, якая б была недаступнай для людзей; апроч таго, яны жывуць у абсалютна розных мясцох, у лёдавых і пясчаных пустынях, у лясох і стэпах, у гарадох і на вадзе. Няма ніводнага іншага віду, які б меў такую здольнасьць да прыстасаваньня і якому была б даступная такая колькасьць розных жыцьцявых прастораў.

Такім чынам, зьмяненьне навакольнага асяродзьдзя шляхам гаспадарчай дзейнасьці чалавека ёсьць паўсюдным, татальным, і ягоныя памеры павялічваюцца. Гэты ўзрост адбываецца на некалькіх роўнях: з аднаго боку, ад нэалітычнай рэвалюцыі людзкое насельніцтва бесьперапынна расьце, з імклівым паскарэньнем ад пачатку індустрыялізацыі. Адначасна расьце спажываньне натуральных дабротаў на душу насельніцтва, г.зн. павялічваецца энэргаабарачэньне і абыймо рэчываў, якія выкарыстоўвае і спажывае асобны (сярэднестатыстычны) чалавек. Гэты надзвычайны гаспадарчы ўзрост заўдзячваецца ў вялікай ступені тэхнічным інавацыям, г.зн. пашырэньню кампэтэнцыі пры абыходжаньні з прыродай. Але гэтая кампэтэнцыя заўсёды партыкулярная. Тэхнічныя працэсы заўсёды выходзяць з таго, што пэўныя «пабочныя ўмовы» застаюцца нязьменнымі; таму яны залежаць ад бесьпярэчнага, самадастатковага існаваньня пэўных прыродных узаемасувязяў. Адзін прыклад на гэты конт:

Адной з асноўных патрэбаў чалавека ёсьць перамяшчэньне. Калі ўдаецца стварыць інструмэнт, які ўмагчымляе лёгкае, хуткае і таннае перамяшчэньне, то гэта можна зразумець як здавальненьне гэтай патрэбы. Чыгункі і, наапошку, аўтамабілі зьдзейсьнілі гэтую мрою. Канструктар аўтамабіля выкарыстаў сваю тэхнічную фантазію, каб пабудаваць хуткі, бясьпечны, просты ў выкарыстаньні і камфортны воз. Шэраг другарадных варункаў, натуральна, яго не цікавіў, а калі іх усё-ткі зьменаваць, дык гэта падасца недапушчальным умяшаньнем ува «ўласнае» тэхнічна-эканамічнае прызначэньне аўтамабіля. Гэтыя «другарадныя» ўмовы, разам зь іншымі, наступныя: шкода для іншых ад шуму і выкідных газаў, спажываньне аднаразовага, незамяняльнага скарбу — энэргіі выкапняў, урэшце, ускосныя наступствы, накшталт разразаньня ляндшафту і біятопаў іншых жывых істот дарогамі, усё больш шчыльнае запаўненьне паверхні і г.д.

Забавімся на прыкладзе выкідных газаў. Коні, якія даўней цягалі калёсы, натуральна, выпускалі ў атмасфэру свае прадукты спаленьня. Вуглякіслы газ, які яны выдыхалі, падчас глябальнага кругавароту зноў паступаў да расьлінаў, што ўлучалі яго ў сваю біямасу, якая, са свайго боку, зноў служыла кормам для коней. Такім чынам, кола было (у прыродзе) замкнёнае. Будуючы ж аўтамабілі, чалавек дзеяў так, быццам яны таксама ёсьць вынікам тысячагадовай эвалюцыі. Яны таксама выпускалі прадукты спаленьня ў атмасфэру; адылі ў ёй няма мэханізмаў, якія б маглі парупіцца пра іх натуральную перапрацоўку. Выкіды награмаджаюцца і набываюць такія хімічныя формы і канцэнтрацыі, якія становяць небясьпеку для шмат якіх жывых істотаў.

З гэтага прыкладу відаць, у чым партыкулярныя тэхнічныя і індустрыйныя ўмяшаньні ў прыродныя ўзаемасувязі розьняцца ад сапраўднага «авалоданьня прыродай» (у якасьці якой часта памылкова разумеецца тэхніка). Сапраўды дасканалая, экалягічна комплексная тэхніка не спадзявалася б на тое, што выкідныя газы будуць «як-небудзь» зьнікаць, а павінна была б ад самага пачатку пацікавіцца, на якіх перадумовах яна грунтуецца і якія неспадзяваныя эфэкты яна можа мець. Гэтак зразуметы аўтамабіль, разам зь іншым, павінен быў бы будавацца такім чынам, каб не пускаць у навакольнае асяродзьдзе іншых рэчываў, апрача тых, якія ўжо існуюць там у звычнай канцэнтрацыі.

Адылі гэтае патрабаваньне да тэхнічнага канструкту ёсьць чымсьці зусім новым. Усякая тэхніка, усякі эканамічны лад у гісторыі дзеялі так, як да сёньня дзее аўтамабільная прамысловасьць. Тое, што да глябальных экалягічных катастрофаў не дайшло ўжо даўней, зьвязана ня з тым, што ўперад браліся пад улік уплывы на навакольнае асяродзьдзе; хутчэй гэта тлумачыцца тым, што ўмяшаньні былі не такімі масіўнымі і адбываліся ня так хутка. Абедзьве гэтыя рэчы ўмагчымілі тое, што можна пачаць вучыцца на памылках, бо пакуль яшчэ гэты навучальны працэс не абавязкова будзе мець лятальныя вынікі.

Таму з экалягічнага гледзішча сапраўды новым у індустрыйнай сыстэме ёсьць ня тое, што яна ўвогуле робіць нэгатыўны ўплыў на натуральнае навакольнае асяродзьдзе, а тое, што гэты ўплыў такі велізарны і глябальны. Калі ў даіндустрыйным грамадзтве селянін (ці нават усё аграрнае грамадзтва) рабіў памылкі, гаспадарачы на зямлі, дык яны заўсёды датычылі адно абмежаванай прасторы і часта былі папраўнымі, калі выкарыстаньне зямлі спынялася. У найгоршым выпадку такі народ мусіў перасяляцца ці выміраў. Але абодва варыянты ня мелі глябальных наступстваў.

Часта можна было нават экспэрымэнтаваць, то бок вучыцца на памылках. Ведама, напрыклад, што з прычыны памылкі ў статычнай канструкцыі абрыньваліся і піраміды ў старавечным Эгіпце, і эўрапейскія сярэднявечныя саборы. Магчыма, гэта выклікала ахвяры ў адпаведных выпадках; але дойліды ў выніку маглі навучыцца, як рабіць лепей. Сёньня ў выпадку атамных электрастанцыяў, у галіне геннай тэхналёгіі і хіміі перад намі паўстаюць небясьпекі, якія скасоўваюць гэты прынцып. Тут аварыяў і абмылак нельга дапускаць ні ў якім разе, бо іначай шкода будзе занадта вялікаю. Гэтая форма мінімізацыі рызыкі грунтуецца на прынцыпе гіпатэтычнасьці, г.зн. калі ўжо на стадыі канструяваньня прагназуюцца ўсе магчымыя збоі, каб загадзя пазьбегчы іх.

Ужываньне гэтага прынцыпу гіпатэтычнасьці ў сутнасьці патрабуецца пры пабудове ўсіх тэхнічных сыстэмаў, каб той, хто мае намер увесьці новы мэтад ці новы прадукт, сьпярша давёў, што навіна ніякім чынам не спрычыніць пашкоджаньняў натуральнага навакольнага асяродзьдзя (пры гэтым трэба было б спраўдзіць і «сацыяльную сумяшчальнасьць», г.зн. сумяшчальнасьць з агульнапрынятымі грамадзкімі мэтамі).

У сутнасьці адно ў стасунку да тэхнікі і прамысловых тэхналёгіяў, якія працуюць паводле гэтага ўзору, можна гаварыць як пра падыходы з мэтай «авалодаць прыродай». Любая іншая тэхніка, якая імкнецца толькі да партыкулярных мэтаў і не зважае на глябальныя наступствы, — недасканалая і тандэнтная. Яна лёгка можа прывесьці да таго, што нэгатыўныя пабочныя зьявы, г.зн. незаплянаваныя выдаткі, нашмат перасягнуць жаданую карысьць.

Існуюць наглядныя прыклады такой тандэнтнай тэхнікі, якая прыносіць нашмат больш шкоды, чымся карысьці. Напрыклад, ведамы лёс снатворнага «Contergan», якое выклікала цяжкія генэтычныя анамаліі. За тое, каб хутчэй заснуць, людзі плацілі калецтвамі сваіх дзяцей. Актуальная сёньня праблема выміраньня лясоў таксама належыць да гэтай катэгорыі. Без сумневу, на першы погляд таньней не ачышчаць электрастанцыі і прамысловыя сыстэмы ад сярністых злучэньняў і будаваць машыны без каталізатараў. Але калі ў выніку гэтага вымруць лясы, страты будуць у шмат разоў большыя, чымся выдаткі, якіх удалося ўнікнуць.

Сёньня мы стаім на тым парозе, дзе ўжо ня можам дазволіць сабе гэткай тандэнтнай тэхнікі. Такім чынам, неабходна зьмяніць здаўна знаёмыя нам формы абыходжаньня з прыродай. Умяшаньні ў навакольнае асяродзьдзе пасьпелі дасягчы такіх маштабаў, што паўстае пагроза глябальных стратаў, якія ставяць чалавецтва на грань выжываньня. Тэхніка ў параўнаньні з тэхнікай даўнейшых часоў стала дастаткова магутнаю, каб разбураць глябальныя экалягічныя ўзаемасувязі. Ейны ўплыў перавышае тыя памеры, зь якімі біясфэра можа даць сабе рады сама. Адначасна тэхніка пакуль яшчэ такая прымітыўная, што дзее так, быццам ня можа разбурыць сваіх рамкавых умоваў. Гэтая прамежкавая стадыя складае сутнасьць сёньняшняй экалягічнай крызы.

Экалягічная крыза

Гэтая экалягічная крыза розьніцца ад экалягічных праблемаў мінуўшчыны тым, што яна набыла зусім іншыя памеры і пагражае стаць татальнаю. Асобныя экалягічныя праблемы спадарожнічалі рамесьніцкаму, а тады індустрыйнаму разьвіцьцю ад самых іхных пачаткаў. Зародкі шмат якіх зь сёньняшніх праблемаў ужо адчуваліся ў мінуўшчыне, і знаходзіліся нават іхныя частковыя разьвязаньні. Якраз тое, што гэта не дапамагло пазьбегчы сёньняшняй глябальнай крызы, паказвае, што цяпер трэба выбіраць шляхі, адрозныя ад тых, якія былі звычнымі для мінуўшчыны. Характэрнай адзнакай рэакцыі на экалягічныя праблемы ў мінуўшчыне было тое, што адыходаў не ўнікалі, а адсоўвалі ў аддаленыя месцы. Я хацеў бы праілюстраваць гэта двума прыкладамі, актуальнымі таксама і сёньня:

Забруджаньне паветра: пасьля пераходу да спаленьня выкапнёвых энэрганосьбітаў (у Нямеччыне ад XVIII стагодзьдзя, у Ангельшчыне, прынамсі, на 200 гадоў раней) пачаліся скаргі на забруджаньне паветра сажай і выпарэньнямі вугальнага попелу. Але, пакуль праблема мела эстэтычна-гігіенічны характар, для яе разьвязаньня мала што рабілася. Ад пачатку XIX стагоддзя «брудныя» фабрыкі сталі выносіць за межы гарадоў (калі пераважаў заходні вецер, іх разьмяшчалі на ўсходзе). Аднак неўзабаве паблізу прадпрыемстваў, якія выкідвалі шмат сярністых злучэньняў, пачалі назірацца парушэньні вэгетацыі, выкліканыя выкідамі, г.зн. раньняе выміраньне лясоў, а таксама перашкоды для земляробства. Для ўніканьня гэтай шкоды ад канца XIX стагодзьдзя пачалі будаваць высокія коміны, якія былі прызначаныя разьмяркоўваць выкідныя газы па вялікім прасьцягу.

Сьцёкавыя воды: утылізацыя сьцёкавых водаў традыцыйна не ўяўляла сабой вялікай праблемы. Праўда, канфлікты былі ўвесь час, напрыклад, калі вышэй па цячэньні якой-небудзь рэчкі месьцілася фарбавальня, што прамывала тканіну ў рацэ і псавала ваду, робячы шкоду спажыўцу, які месьціўся ніжэй па цячэньні. Ужо здаўна прававое ўрэгуляваньне такіх канфліктаў адбывалася згодна з прынцыпам кампэнсацыі эканамічных стратаў за кошт вінаватага. Новыя маштабы праблема набыла ў XIX стагодзьдзі, з пачаткам індустрыялізацыі і урбанізацыі. Арганічныя адыходы, асабліва фэкаліі, спачатку адводзіліся ў сьцёкавыя ямы — калі папросту ня скідваліся ў адну купу. Цьвёрдыя складнікі можна было аддаць сялянам як угнаеньне, тымчасам як вадкія праточваліся ў грунтовыя воды. Чым шчыльней была заселеная пэўная тэрыторыя, тым большым было забруджаньне грунтовых водаў, што выклікала небясьпеку эпідэміяў. Выйсьце знайшлося ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя ў форме змыўной каналізацыі. Цэнтральнае водазабесьпячэньне і каналізацыя дазволілі адвесьці разьведзеныя фэкаліі ў рэкі, дзе яны натуральным шляхам раскладаліся мікраарганізмамі. Адылі калі гарады рабіліся занадта вялікімі, натуральнай здольнасьці рэкаў да самаачышчэньня магло ўжо не ставаць. Колькасьць кіслароду ў іх памяншалася, урэшце яны гублялі раўнавагу, ставаліся сьмярдзючымі кляакамі. Як рэакцыі на гэта закладаліся палі арашэньня і будаваліся ачышчальныя сыстэмы, перавагай якіх спачатку было тое, што асадак сьцёкавых водаў мог ужывацца ў якасьці ўгнаеньня. Але ў апошнія гады сьцёкавыя воды так моцна забруджаныя хімічнымі злучэньнямі і цяжкімі мэталамі, што асадкі сьцёкавых водаў трэба перахоўваць як экалягічна небясьпечныя адыходы. Такім чынам, спроба пераадолець экалягічныя праблемы шляхам утылізацыі адыходаў, заміж таго каб парупіцца ўжо пры вытворчасьці, каб яны ўвогуле не ўзьнікалі, дазнала перакрыш.

Гэтыя прыклады паказваюць, што партыкулярнае ўмяшаньне ў прыродныя ўзаемасувязі, характэрнае для традыцыйнай тэхнікі і індустрыі, натыкаецца на свае межы. Татальны характар біясфэры робіць немагчымым яе нічым ня стрыманую эксплюатацыю. У апошнія гады асабліва заўважныя сынэргетычныя працэсы: уплывы на навакольнае асяродзьдзе, якія адбываюцца незалежна адзін ад аднаго, ізалявана, былі б узглядна бясьпечнымі, калі былі б аб’яднаныя міжсобку. Тады вялікія крызы, накшталт выміраньня лясоў, было б ужо нельга растлумачыць адной «прычынай». Узьнікаюць надзвычай комплексныя ўзаемасувязі, якія значна перасягаюць усьвядомленыя намеры іх удзельнікаў. Традыцыйная канцэпцыя эканомікі натыкаецца тым самым на свае межы.

Дзьве стратэгіі «пераадоленьня крызы»

З гледзішча экалёгіі цалкам дапушчаецца, што ў якасьці незаплянаванага наступства тэхнічна-індустрыйных мадыфікацыяў прыродных узаемасувязяў узьнікнуць станы, ня так спрыяльныя для людзкога жыцьця, як у апошнія сто тысяч гадоў. Ёсьць прынцыповая імавернасьць таго, што магчымасьці людзкой дзейнасьці, з аднаго боку, будуць дастаткова вялікімі, каб выклікаць такі менш спрыяльны ўзровень раўнавагі, але адначасна занадта абмежаванымі, каб трывала кампэнсоўваць ягоныя нэгатыўныя наступствы пры дапамозе тэхнічных захадаў. Выходзячы з хісткасьці натуральных макраўзаемасувязяў і небясьпекі таго, што натуральныя амартызацыйныя магутнасьці біясфэры могуць быць недастатковыя, магчымымі падаюцца дзьве доўгатэрміновыя стратэгіі.

Па-першае: дзейнасьць людзей сьвядома абмяжоўваецца да роўню, на якім звычныя прыродныя перадумовы могуць узнаўляцца самі сабой. Адылі гэтая стратэгія папярэдняга спраўджаньня экалягічнай сумяшчальнасьці паводле прынцыпу гіпатэтычнасьці не такая простая: трэба было б ня толькі ведаць нашмат больш пра спосаб функцыянаваньня і перапляценьня натуральных экасыстэмаў, прычым якраз для доўгіх адцінкаў часу; трэба было б таксама вызначыць, што ўважаецца за пажаданыя якасьці экасыстэмаў, апроч падтрыманьня такіх элемэнтарных парамэтраў, як клімат, колькасьць кіслароду ў паветры, трывалай нясучай здольнасьці глебы, захаваньня якасьці вады і г.д. У прынцыпе гэтая стратэгія павінна была б настойваць на тым, каб у сумнеўным выпадку не зьдзяйсьнялася ніякага ўмяшаньня, пакуль ня ўведаныя і не ацэненыя ўсе рэлевантныя і магчымыя эфэкты. Аднак можна спрагназаваць, што такі спосаб непазьбежна прывёў бы да надзвычайнага запаволеньня эканамічнага разьвіцьця, а ўрэшце, бадай, таксама і ў эканамічным сэнсе — да стану застою з толькі якаснымі інавацыямі.

Па-другое: індустрыйная сыстэма ўдасканальваецца да такой ступені, што пад тэхнічны кантроль бяруцца таксама і ейныя натуральныя перадумовы. Гэта азначае адмову ад узнаўленьня натуральных экасыстэмаў і поўную іх замену тэхнічнымі сыстэмамі, прыстасаванымі толькі да людзкіх патрэбаў. Праблема тут палягае ў тым, што пакуль толькі існуе жыцьцё па-за кантролем чалавека, зь неабходнасьцю будуць утварацца якія-небудзь экалягічныя раўнавагі. Аднак пры чыста тэхнічнай сыстэме была б вельмі высокай імавернасьць, што гэтая спантанная экалягічная раўнавага будзе не адпавядаць мэтам чалавека, а нават замінаць ім. Таму лёгіка гэтай стратэгіі прадугледжвае зьнішчэньне ўсяго жывога, што не выконвае пэўнага пажаданага заданьня, бо яно азначае патэнцыйную небясьпеку для такой раўнавагі.

Гэта гучыць больш утапічна, чымся насамрэч ёсьць, аднак акурат гэта дзеецца ў сучаснай селавой гаспадарцы, хоць яшчэ вельмі прымітыўна і ўчастых з контрапрадуктыўнымі вынікамі. Лягічным чынам гэтая стратэгія павінна была б прывесьці да таго, што чалавек будзе зьдзяйсьняць тэхнічнае кіраваньне ўсёй біясфэры — ці прынамсі той яе часткі, якая ўважаецца за жыцьцявую прастору людзей. Увесь вытворчы і спажывецкі апарат мусіў бы тады, як на касьмічнай станцыі, функцыянаваць у замкнёным коле, незалежна ад прыроднай зададзенасьці. Аднак узьнікаюць вялікія сумневы што да таго, ці будуць калі-небудзь кіраўнічыя магутнасьці чалавека дастатковымі для такога гіганцкага заданьня, ня кажучы ўжо пра тое, што ў такім грамадзтве наўрад ці могуць захоўвацца сфэры індывідуальнай свабоды, прынамсі, калі яе зьдзяйсьненьне мае матэрыяльныя наступствы.

Паноўныя тэндэнцыі ў індустрыі без сумневу ідуць, калі ім не наканавана перайсьці ў экалягічную катастрофу, у другім кірунку. Натуральна, ёсьць біёлягі, якія лічаць гэта адпаведным лёгіцы эвалюцыі. Дасканалыя вылічальныя сыстэмы і кібэрнэтычная апараты, якія возьмуць на сябе надзвычай комплексныя заданьні тэхнічнага экамэнэджмэнту, утвораць вышэйшую форму інтэлекту, чымся чалавек. Зь біялягічнага гледзішча від, якому ўвесь час не пагражаюць іншыя і які вызваляецца ад усіх прыродных абмежаваньняў, альбо сам разбурае свае асновы жыцьця, альбо зьдзяйсьняе эвалюцыйны скачок да татальнага тэхнічна-экалягічнага плянаваньня.

Першая альтэрнатыва, сьвядомае абмежаваньне на ўзроўні, адпаведным традыцыйнай экасыстэме, без сумневу, бліжэйшая да сёньняшніх уяўленьняў пра вартасьці. Але ейнай рэалізацыі супрацьстаяць сур’ёзныя палітычныя і эканамічныя праблемы. Апроч таго, нельга выключыць, што ў наступныя гады будзе перасягнуты point of no return, пасьля чаго могуць спантанна ўзьнікнуць экалягічныя станы, якія ўжо ня будуць надта спрыяльнымі для людзкога жыцьця. Таму час на такое — палітычнае — рашэньне вельмі абмежаваны.

4. Праблемы кіраваньня: рынак і дзяржава

Сутнасьць праблемы навакольнага асяродзьдзя, як мы ўбачылі, палягае ў тым, што тэхніка і індустрыя заўсёды перасьлядуюць ізаляваныя мэты і ў выніку гэтага зьдзяйсьняюць чыста партыкулярнае ўмяшаньне ў прыродныя ўзаемасувязі. Адначасна шматстайнасьць гэтых умяшаньняў, іхная паўсюднасьць і сукупная масіўнасьць аб’ядноўваюцца ў аб’ектыўныя, незаплянаваныя сукупныя эфэкты, якія прыводзяць да стратаў у прыватных вытворцаў і спажыўцоў. У прыроднай экасыстэме, а таксама пры прымітыўных яшчэ спосабах вытворчасьці, сама прырода ёсьць інстанцыяй, якая рупіцца аб тым, каб адыходы «зьнікалі» і выходныя ўмовы вытворчасьці ўвесь час узнаўляліся. Якая інстанцыя магла б выконваць гэтае заданьне ў індустрыйным грамадзтве?

Празьмернае выкарыстаньне калектыўных дабротаў

Ці мог бы гэта рабіць рынак? Мы паспрабуем разгледзець гэтае пытаньне крыху больш інтэнсіўна, падаўшы тут аргумэнт, распрацаваны амэрыканскім эколягам Гарэтам Гардынам (1968). Ён назваў яго, трошку недакладна, «The Tragedy of the Commons», трагедыя грамады.

Гардын апісвае вёску, якая супольна валодае лугам, г.зн. ён належыць грамадзе; кажны селянін мае права выганяць скаціну на гэтую пашу; але ведама, што гэта ня можа адбывацца бязьмежна, бо іначай паша будзе празьмерна эксплюатаваная і такім чынам стане непрыдатнай для ўсіх. Індывід, які разьлічвае на сваю індывідуальную карысьць, мусіць прыйсьці да наступнай высновы: калі я выганю на пашу на адну скаціну болей, чымся раней, карысьць, што з гэтага вынікае, поўніцай спадзе мне. Ведама, пры гэтым таксама ўзьнікне шкода, «нэгатыўная карысьць», але яна будзе разьмеркаваная на ўсіх, хто належыць да грамады; прычым мне самому спадзе толькі мізэрная частка. Вынік гэтых разьлікаў, такім чынам, у тым, што я змагу выйграць толькі тады, калі буду празьмерна эксплюатаваць пашу.

Дзеля таго, што так мусіць думаць кажны чалец грамады, усё больш скаціны выганяюць на пашу, і ў выніку яна непазьбежна занепадае. Дык жа гэты вынік можна прадугледзець. Індывід, які стаіць перад выбарам, ці павінен ён браць удзел у злоўжываньні пашай, будзе вымушаны ўлучыць вынік гэтага выбару ў свае разьлікі. Ён прыйдзе да высновы, што супольны інтарэс (і, такім чынам, таксама і ягоны собскі інтарэс) вымагае, каб паша не занепадала. Што ён можа зрабіць?

Прыпусьцім, што ён дзеіць «па-альтруісцку» і адмаўляецца мацней эксплюатаваць пашу: пакуль няма гарантыі, што ўсе чальцы грамады будуць дзеяць акурат так, ён такім чынам толькі робіць шкоду сабе; бо ён дае іншым магчымасьць выкарыстоўваць пашу больш, чымся ён сам, перш як яна занепадзе. Але ж самога заняпаду пашы ён, такім чынам, ня можа прадухіліць. Ён шкодзіць сабе, ня робячы пры гэтым якой-небудзь значнай карысьці супольнаму інтарэсу. Такія паводзіны для яго будуць неабдуманыя.

Таму ён стаіць перад безвыходнай дылемай. Што б ён ні рабіў, ён ня можа прадухіліць таго, што вынік будзе нерацыянальны і супрацьлежны інтарэсу грамады. Індывідуальнае паўстрыманьне ідзе на карысьць толькі прыватным інтарэсам іншых, але ня служыць супольнаму інтарэсу. Такім чынам, найбольш разумным зь ягонага боку выйсьцем будзе ўдзельнічаць у разбурэньні пашы.

Дык вось, тое, што Гардын называе трагедыяй грамады і чаго якраз датычыць дылема, якая паўстае перад індывідам што да прыроднага навакольнага асяродзьдзя, паводле сваёй структуры ёсьць асноўнай праблемай якога-любя грамадзтва і становіць сабой шырака абмяркоўваную тэму клясычнай палітычнай тэорыі. У агульным выглядзе праблему можна сфармуляваць так: індывідуальная карысьць ад пэўнага ўчынку ў бальшыні выпадкаў большая за індывідуальную долю калектыўных стратаў, зьвязаных з гэтым учынкам. Акурат гэта было прычынай, якая ў клясычных тэорыях дамовы (Гобс, Лок) падштурхоўвала індывідаў пераходзіць з прыроднага стану ў «грамадзянскі» ці палітычны стан. Тым самым мусілі ўстанавіцца нарматыўныя рамкі, якія б прывялі да таго, што супольны інтарэс быў бы ўлучаны ў індывідуальныя разьлікі.

У выпадку кажнай грамадзкай нормы (накшталт забароны забіваць ці рабаваць) дзеіць правіла, што для парушальніка нормы можа ўзьнікаць індывідуальная карысьць, тым часам як факт парушэньня гэтай нормы хоць і робіць яму як чальцу грамадзтва пэўную шкоду, але гэтая шкода меншая за беспасярэднюю карысьць ад парушэньня нормы. Гэтак, рабаўнік хоць і мусіць сам баяцца, каб яго таксама не абрабавалі, але адна гэтая боязь — шкода, значна меншая за карысьць рабаваньня. Але калі б усе ўдзельнікі грамадзтва зрабілі гэткі індывідуальны разьлік, дык сукупная шкода (і такім чынам індывідуальная шкода кажнага) была б вялізнай. Рабаўнік тады мусіў бы лічыцца зь вялікай імавернасьцю таго, што ён сам станецца ахвяраю рабунку.

Каб пазьбегчы гэтага, грамадзтвы звычайна пагражаюць санкцыямі ў выпадку парушэньня нормаў, так што да мінімальнай беспасярэдняй індывідуальнай долі ад калектыўнай шкоды дадаецца адчувальная шкода ў форме пакараньня, пагарды і г.д. Грамадзкая шкода, такім чынам, стаецца адчувальнай для індывіда; таксама і разьлік на карысьць тады вядзе да сацыяльна прымальных учынкаў.

Таму звычайна «трагедыі грамады» не адбываецца; якраз традыцыйныя грамадзтвы, якія мелі лугі ў супольнай маёмасьці, вельмі добра ведалі, як можна прадухіліць злоўжываньне імі. Такім чынам, прыклад Гардына анахранічны. Праблема, апісаная ім, зазвычай паўстае толькі тады, калі ўзьнікае патрэба ў новым правіле, калі павялічваецца абсяг дзейнасьці індывідаў, у выніку чаго ўзьнікаюць новыя магчымасьці калектыўнай шкоды, г.зн. калі, напрыклад, чалавек зьвяртаецца да новых частак прыроднага навакольнага асяродзьдзя і гэты зварот прыводзіць да новых разбурэньняў навакольнага асяродзьдзя.

Возьмем такі прыклад: праточныя воды могуць прымаць сьцёкавыя воды невялікіх селішчаў без пагаршэньня якасьці вады ніжэй па цячэньні. Але калі абыймо адыходаў надта вялікае, вады пачынае не ставаць, і таму зь ёй трэба абыходзіцца ашчадна. Тады дарэчы будзе ўвесьці абавязковыя правілы, якія прадугледжваюць пакараньне за забруджаньне вады. Дзеля таго што прадухіленьне адыходаў зьвязанае з выдаткамі, тыя, каго гэта закране, будуць індывідуальна супраціўляцца гэтаму, нават калі зь іншага боку ім пайшло б на карысьць, каб іншыя не рабілі гэтых адыходаў. Калі пратэст супраць такіх абмежаваньняў дасягае палітычнага посьпеху, устанаўляецца такі стан, які Гардын назваў трагедыяй грамады: кажны забруджвае воды, і ўрэшце ніхто больш ня мае чыстай вады.

Процілежныя стратэгіі: прыватызацыя ці рэглямэнтацыя

У прынцыпе ёсьць дзьве магчымыя рэакцыі на гэтую праблему. Найбольш элегантным разьвязаньнем будзе, безумоўна, прыватызацыя. Ніхто ня будзе выліваць сьцёкавыя воды ўва ўласную студню. Калі карыстаная даброта знаходзіцца цалкам у распараджэньні (уласнасьці) толькі адной асобы, якая можа нанесьці ёй шкоду, дык гэтай асобы будзе датычыць і сукупная карысьць, і сукупная шкода. Такім чынам, ёй трэба толькі дзейнічаць згодна са сваім рацыянальным інтарэсам, каб пазьбегчы злоўжываньня.

Адылі прыватызацыя складнікаў прыроднага навакольнага асяродзьдзя магчымая толькі ўва ўзглядна малым абыйме. Немагчыма ізаляваць міжсобку асобныя часткі прыроды так татальна, каб зь дзеяньняў, накіраваных на іх выкарыстаньне, не вынікалі эфэкты, якія закранаюць таксама і іншыя часткі. Таму фактычна прыватызацыя ніколі не бывае поўнай; шкода заўсёды наносіцца калектыўным дабротам (напрыклад, паветру). Таму выкарыстаньне прыватнай уласнасьці для вытворчых мэтаў часта набывае паразытычныя рысы. Прыватызацыя ёсьць прыдатным разьвязаньнем «праблемы грамады» толькі датуль, пакуль яе вонкашнія эфэкты настолькі невялікія, што могуць амартызавацца калектыўнымі дабротамі, ня робячы ім прыкметнай шкоды. Рамесьніцкія прадпрыемствы маглі выкідаць пэўнае абыймо сваіх адпрацаваных газаў у паветра, якім дыхае ўсё чалавецтва, не выклікаючы прыкметнай шкоды; але пачынаючы з пэўнага колькаснага павелічэньня маштабу такой дзейнасьці гэта ўжо немагчыма.

Тады патрэбная другая форма рэакцыі на праблему. Яна палягае ў палітычным рэгуляваньні абыйма і формаў, у якіх дазваляецца карыстацца калектыўнымі дабротамі навакольнага асяродзьдзя. Тут выяўляецца новае поле дзяржаўных заданьняў, якое структурна дакладна адпавядае полю падтрыманьня правапарадку. Заклікі да «сьвядомасьці» індывідаў тут цалкам бессэнсоўныя. Іх можна было б параўнаць з заклікам добраахвотна плаціць падаткі, бо тое, што робіць дзяржава, нясе карысьць для кажнага, ці з заклікам адмовіцца ад паліцыі і юстыцыі, бо кажны чалавек мусіць разумець, што ў яго собскіх інтарэсах не рабіць пэўных учынкаў.

Дагэтуль фундамэнтальнаму значэньню гэтага поля дзяржаўных заданьняў не аддалі ўсёй увагі, якая яму належыць. Міт пра рынак, які чарадзейным чынам павінен усталяваць гарманічную раўнавагу інтарэсаў і патрэбаў, засьціў той факт, што рынкавая эканоміка залежыць ад пэўных рамкавых умоваў, якія не абмяжоўваюцца захаваньнем правапарадку і забесьпячэньнем пэўных агульных вытворчых умоваў (камунікацыйных шляхоў, партоў, сыстэмы адукацыі і г.д.). Ідэалёгія рынкавай эканомікі сьцьвярджае, што ўзаемадзеяньне свабодных сілаў, калі толькі яму не замінаюць арганізацыі і дзяржаўныя ўмяшаньні, вядзе да аптымізацыі вытворчасьці і здавальненьня патрэбаў. Але гэта слушна нават не для ўсіх матар’яльных патрэбаў.

Як, напрыклад, выказаць моваю рынку патрэбу ў чыстым паветры ці ў абароне ад шуму матораў? Як рынак можа рэгуляваць выкарыстаньне вады (грунтовыя воды і сьцёкавыя воды)? Як, урэшце, рынак можа прадухіліць тое, што (доўгі час) прапануюцца шкодныя для здароўя прадукты? У гэтым ужо даўно палягаюць заданьні дзяржавы, якія можна аб’яднаць перадусім пад назвай аховы здароўя і гігіены.

Такім чынам, у прынцыпе выключана, што рынак, які грунтуецца на павелічэньні індывідуальнай карысьці, сам сабою прывядзе да аптымізацыі выкарыстаньня калектыўнымі дабротамі і да здавальненьня тых патрэбаў, якія могуць быць сфармуляваныя толькі ў рамках усяго калектыву (параўн. Kapp 1958). Чыста рынкавая эканоміка безь дзяржаўных абмежаваньняў непазьбежна прывяла б да «трагедыі грамады». Аднак гэта не азначае, што нельга выкарыстоўваць рынкавыя мэханізмы для экалягічных мэтаў як тэхніку, г.зн. паслугоўвацца імі для разрабленьня простага і ўзглядна надзейнага мэтаду кіраваньня экалягічна рэлевантнымі паводзінамі гаспадарчых суб’ектаў.

Рынкавая эканоміка прыводзіць да ўзглядна добрых вынікаў паўсюль, дзе страты і карысьць, зьвязаныя з вытворчасьцю і з выкарыстаньнем дабротаў, можна адназначна замацаваць за пэўнымі суб’ектамі. Тады кажны імкнецца аптымізаваць собскую карысьць, і як правіла, зь лепшымі вынікамі, чымся калі б гэта рабіў за яго нехта іншы. Дзяржаўная экалягічная палітыка, якая ў рамках ужо існуючай рынкавай эканомікі працуе з элемэнтамі чыстага плянаваньня, вымушаная тым самым фармуляваць гэтыя плянавыя заданьні такім чынам, каб яны спрацоўвалі ў кантэксьце рынкавай эканамічнай дзейнасьці. Бессэнсоўна ставіць на «добрую волю» ўдзельнікаў рынку; бо калі б яны дзеялі так, яны б ня мелі посьпеху на рынку і ім давялося б саступіць месца канкурэнтам, якія ўмеюць перасьледаваць свае інтарэсы больш бесцырымонна. Таму дзяржаўным захадам на карысьць аховы навакольнага асяродзьдзя заўсёды даводзіцца сутыкацца з тым, што гаспадарчыя суб’екты ніколі не імкнуцца спраўдзіць іх мэты, а ўважаюць іх за перашкоды, якія трэба абысьці.

Таму падаецца сэнсоўным загадзя фармуляваць экалягічныя законы такім чынам, каб яны былі адэкватнымі ў дачыненьні да рынку, г.зн. каб яны разам зь іншым бралі пад улік арыентаваную на павелічэньне карысьці дзейнасьць тых, на каго яна накіраваная. У ідэале неабходна зьвязаць індывідуальную і калектыўную карысьць такім чынам, каб перасьледаваньне аднаго мела вынікам таксама і рэалізацыю другога. Дзяржаўныя пастановы павінны фармулявацца так, каб яны падштурхоўвалі гаспадарчыя адзінкі да памнажэньня ўсеагульнай карысьці дзеля собскага інтарэсу. Адна з мэтаў экалягічна арыентаванай эканомікі акурат і палягае ў тым, каб разрабіць гэткія шляхі (параўн. Binswanger / Bonus / Timmermann 1980; Wicke 1982; Bonus 1983; Hartkopf/Bohne 1983/84).

Адчужальныя правы на адыходы — мадэль?

Адна з прапановаў, зробленых у зьвязку з гэтым, накіраваная на стварэньне адчужальных правоў на адыходы. У сёньняшняй практыцы правы на адыходы раздаюцца бясплатна, г.зн. органы прамысловага кантролю вызначаюць (згодна з пэўнымі нормамі законаў і працэсуальнымі інструкцыямі, накшталт «Тэхнічнай інструкцыі аб паветры»), колькі адыходаў прадпрыемства можа выпускаць у сваё навакольнае асяродзьдзе. Гэтая велічыня разьлічваецца разам зь іншым у залежнасьці ад ужо наяўнай шкоды, якую робяць старыя эмітэнты, якія ўжо маюць дазвол. Спосабу забраць дазвол у гэтых прадпрыемстваў, якія часта бываюць вельмі экалягічна небясьпечнымі, няма, або ён зьвязаны з павольнымі працэдурамі. Вынікам гэтага ёсьць ненармальны стан: шкода навакольнаму асяродзьдзю на пэўнай прасторы наносіцца высокая, але вытворчыя магутнасьці не задзейнічаныя поўніцай, бо новыя прадпрыемствы, якія б выкарыстоўвалі больш прагрэсіўную тэхніку для мінімізацыі экалягічнага забруджаньня, папросту не дапускаюцца туды.

Калі б жа правы на адыходы былі адчужальнай уласнасьцю старых, яны б мелі кошт, які б быў пэўным чынам зьвязаны з коштам тэхналёгіі для мінімізацыі экалягічнага забруджаньня. Стары эмітэнт мог бы прадаць частку сваіх «экалягічных сэртыфікатаў» новаму прадпрыемству, калі б яму ўдалося пры гэтым часткова скараціць свае адыходы. Сукупная шкода навакольнаму асяродзьдзю гэтага рэгіёну, такім чынам, не зьмянілася б, але там магло б працаваць больш прадпрыемстваў. Адначасна існаваў бы грандыёзны эканамічны стымул да разьвіцьця экалягічна бясьпечных тэхналёгіяў; бо калі б удавалася танна пазьбягаць адыходаў, дык непатрэбныя больш правы можна было б рэалізоўваць на рынку. Апроч таго, установа, якая вызначае сукупнае абыймо адыходаў на пэўнай тэрыторыі, можа ў такім выпадку паступова зьмяншаць гэтае абыймо, дзякуючы чаму можна было б палепшыць якасьць навакольнага асяродзьдзя per saldo.

Але гэтая прапанова, больш адэкватная ў дачыненьні да рынку, чымся звычная дагэтуль практыка, ня ёсьць рынкавай у строгім сэнсе слова; патрэбны яшчэ шэраг адміністрацыйных нормаў і захадаў. Дазволеная для пэўнага рэгіёну сукупная шкода павінна была б вызначацца згодна з экалягічнымі і гігіенічнымі патрабаваньнямі, і трэба было б кантраляваць выкананьне абавязковых нормаў. Пра куплю ці продаж правоў абавязкова належала б паведамляць адпаведнай установе ці рабіць запіс у пазямельнай кнізе; іначай наўрад ці ўдалося б запабегчы нелегальнаму продажу правоў. Таксама і зьмяншэньня сукупнай шкоды, напэўна, нялёгка было б дасягчы, бо пры ануляцыі (экспрапрыяцыі) наяўнага права на адыходы даводзілася б, несумненна, сутыкацца з супрацівам.

Калі ў сёньняшніх варунках высьвятляецца, што пэўнае дазволенае абыймо адыходаў больш шкоднае, чымся меркавалася, звычайна прызначаюцца пераходныя тэрміны для састарэлага абсталяваньня, якое толькі праз пэўны час павінна быць прыстасаванае да новых нормаў. Калі б жа былі «экалягічныя сэртыфікаты», кажны вытворца аўтаматычна валодаў бы «састарэлым абсталяваньнем», нават калі б яно яшчэ не было створанае. Узьнікалі б сур’ёзныя праблемы, калі б, напрыклад, такі сэртыфікат, куплены акурат дзеля пабудовы прадпрыемства, неўзабаве быў ануляваны. Магло б здарыцца так, што тады гэтага сэртыфікату было б ужо недастаткова, каб распачаць вытворчасьць. Хто гарантуе, што ў гэтых выпадках дзеля «абароны працоўных месцаў» ня будзе патрэбны часовы дазвол (які неўзабаве стане правілам)?

Яшчэ адна праблема палягае ў тым, што, уласна кажучы, немагчыма зразумець, чаму буйны забруджвальнік навакольнага асяродзьдзя, дзейнасьць якога рэглямэнтаваная законам, яшчэ і атрымлівае матэрыяльную карысьць, калі прадае гэтае права. Калі сёньня ён спыніць вытворчасьць, дазвол на вытворчасьць і разам зь ім права на адыходы губляюць моц. Калі б жа ён меў адчужальнае права на адыходы, дык якраз у гэтым выпадку ў моцна забруджаным рэгіёне ён мог бы атрымаць за яго вялікую суму.

Мэтад, з дапамогай якога можна абмінуць гэтую праблему, палягае ўва ўвядзеньні падаткаў на адыходы (параўн. напрыклад Wegehenkel 1981). Кажнае прадпрыемства, якое выпускае ў навакольнае асяродзьдзе пэўныя адыходы, павінна заплаціць за кажную адзінку гэтых адыходаў пэўную цану. Гэтая цана, натуральна, павінна прызначацца ў адміністрацыйным парадку; але гэтая цана, калі б яна была дастаткова высокай, мела б вынікам тое, што вытворчыя выдаткі наблізіліся б да сапраўдных выдаткаў, якія павінны ўключаць таксама і карыстаньне дабротамі навакольнага асяродзьдзя. Калі б падатак на адыходы арыентаваўся на гранічныя кошты экалягічных тэхналёгіяў, ён таксама мог бы прывесьці да жаданага выніку: каб вытворцы аддавалі перавагу інвэстыцыям у чысьцейшыя тэхналёгіі.

Адылі ўсе гэтыя «рынкавыя» разьвязаньні праблематычныя самі зь сябе, а таксама залежныя ад шматстайных зададзеных дзяржавай правілаў і ўмяшаньняў. Цьверджаньне, што яны дазволілі б паменшыць ступень бюракратызацыі, можна паставіць пад сумнеў добрымі аргумэнтамі. Калі б быў сам-самусенькі гамагенны адыход (напрыклад, SO2) і само-самусенькае гамагеннае прымаючае асяродзьдзе (напрыклад, паветра), дык рынкавае разьвязаньне было б досыць нескладаным і, магчыма, прынцыпова лепшым за дагэтулешнія мэтады. Але звычайна ў адыходы йдзе мноства розных рэчываў, якія могуць выклікаць разнастайныя сынэргетычныя эфэкты, да таго ж існуюць моцныя адрозьненьні паміж рэгіёнамі. Фізычна-якасныя працэсы нельга так проста адлюстраваць у рынку.

Тым ня менш, безумоўна, варта надалей працаваць над канцэпцыямі, накіраванымі на фармуляваньне экалягічных правілаў такім чынам, каб загадзя браліся пад увагу паводзіны ўдзельнікаў рынку. Але дагэтулешнія прапановы «рынкавай экалягічнай палітыкі», здаецца, грунтуюцца хутчэй на ідэалягічным самападмане, і таму павінны разглядацца з асьцярожнасьцю.

Магчыма, атамныя электрастанцыі становяць для нас узор таго, як павінна была б дзеяць прагрэсіўная экалягічная палітыка. Ува ўжываных у ядравай тэхніцы сыстэмах другаснай перапрацоўкі звычайнай зьявай, з прычыны надзвычайнай небясьпекі радыяактыўных рэчываў, ёсьць складаньне балянсаў матэрыялаў, зь якіх (зь мінімальнай недакладнасьцю) вынікае, дзе засталіся асобныя рэчывы. Падобнае правіла можна было б увесьці таксама і ў іншых галінах вытворчасьці. Трэба было б устанавіць што да канкрэтнай тэхналёгіі, колькі ўвогуле ёсьць рэчываў, якія могуць пайсьці ў адыходы, пасьля чаго пракантраляваць, дзе яны падзеліся, было б узглядна проста.

5. Ахова навакольнага асяродзьдзя і дабрабыт

Узровень жыцьця і якасьць жыцьця — палітычнае разьвязаньне

На працягу доўгага часу матэрыяльны дабрабыт разумеўся толькі ў колькасным сэнсе, як узровень жыцьця, як узровень валоданьня матэрыяльнымі дабротамі. Гэтая дэфініцыя ставалася ўсё больш недастатковаю, бо яна, насамрэч, мала гаварыла пра канкрэтныя ўмовы працы, стан здароўя і, урэшце, пра стан навакольнага асяродзьдзя. Таму пачынаючы з канца шэсьцьдзясятых гадоў была зроблена спроба знайсьці ў панятку якасьці жыцьця формулу, якая ўлічвала б усе гэтыя фактары. Аднак гэты панятак застаўся няпэўным, і даць яму цьвёрдае вызначэньне так, каб ён прыкметна розьніўся ад даўнейшага панятку ўзроўню жыцьця, у гутарковай мове не ўдалося.

Прадухіленьне адмоўнага ўплыву на навакольнае асяродзьдзе амаль заўжды мае сваю цану. Напрыклад, вытвараць электраэнэргію, не адфільтроўваючы пабочных газаў, таньней, чымся выкарыстоўваць дарагое фільтравальнае абсталяваньне. Калі адмовіцца ад аховы навакольнага асяродзьдзя, вытворчасьць абыходзіцца таньней, але гэта адбываецца за кошт забруджаньня навакольнага асяродзьдзя. Выдаткі на прадухіленьне шкоды для навакольнага асяродзьдзя, са свайго боку, уваходзяць у кошт вырабаў, зробленых паводле экалягічна чысьцейшай тэхналёгіі. Ахова навакольнага асяродзьдзя — рэч не бясплатная.

Пры рынкавай эканоміцы прынята, што гаспадарчыя суб’екты самі вырашаюць, якія патрэбы павінны задавальняцца ў першую чаргу. Хто мае пэўны даход, можа ўжыць яго на даброты, якія адпавядаюць ягонаму асабістаму прыярытэту. Гэтак, аўтааматар можа купіць сабе большую машыну і адмовіцца дзеля гэтага, напрыклад, ад большай кватэры. Тое, на што ён ужывае свой даход, ёсьць ягонай асабістай справай.

Што да экалягічных дабротаў, дык тут гэтай індывідуальнай свабоды выбару няма. Ад чыстай вады ці чыстага паветра выйграе таксама і той, хто сам, магчыма, не надае ім вялікай важкасьці і каму мілейшы быў бы больш высокі рэальны заробак; і наадварот, таму, хто асабіста быў бы гатовы адмовіцца ад часткі свайго даходу, калі б праз гэта можна было палепшыць навакольнае асяродзьдзе, даводзіцца здавольвацца кепскай якасьцю навакольнага асяродзьдзя. Вызначэньне якасьці навакольнага асяродзьдзя — гэта калектыўная справа. Яе ня можа забясьпечыць рынак, яна вымагае палітычнага выбару.

Нацыянальная ахова навакольнага асяродзьдзя і інтэрнацыянальная канкурэнцыя

Тут паўстаюць некаторыя праблемы прынцыповага характару. Так, пэўная краіна (калі іншыя ўмовы роўныя) пры слабых экалягічных нормах можа вырабляць таньнейшую прадукцыю, чымся іншая краіна, у якой экалягічныя стандарты больш высокія. Калі гэтыя краіны канкуруюць на сусьветным рынку, краіна з больш строгім экалягічным заканадаўствам у выніку гэтага мае слабейшую канкурэнтаздольнасьць, хіба што ёй удасца паменшыць выдаткі празь нешта іншае. Асабліва гэта датычыць выдаткаў на аплату працы. За здаравейшае навакольнае асяродзьдзе даводзіцца плаціць ніжэйшымі рэальнымі заробкамі ўсярэдзіне краіны. Загэтым часта немагчыма цалкам паставіць пад кантроль экалягічныя ўмовы ўсярэдзіне краіны, бо адбываюцца глябальныя, надмежавыя перасоўваньні шкодных рэчываў. Краіна, якая ў такой сытуацыі павышае нацыянальныя экалягічныя патрабаваньні, прайграе двойчы. Па-першае, яна павышае вытворчыя выдаткі і стаецца менш канкурэнтаздольнай; заразом яна ня можа ўнікнуць таго, што з-за мяжы ў яе надалей трапляюць шкодныя рэчывы. Што яшчэ горш: за мяжой тым меней зважаюць на экалягічную чысьціню собскай індустрыі, чым больш строгія законы дзейнічаюць у суседняй краіне, бо навакольнае асяродзьдзе суседкі тады можа прыняць большую долю шкодных рэчываў. Якраз дзякуючы гэтай праблеме самотныя нацыянальныя захады Нямеччыны што да забруджаньня паветра выглядаюць гэтак сумнеўна. Чым меней выкідных газаў выпускаецца тут, тым больш паветра загазоўваюць суседнія краіны. Такім чынам, паветра ў Нямеччыне значна не палепшала, тым часам як Францыя змагла адмовіцца, напрыклад, ад пераходу да ачысткі дымавых выкідаў ад сярністых злучэньняў, г.зн. змагла зрабіць таньнейшай сваю вытворчасьць.

Не ў апошнюю чаргу акурат гэты факт робіць сапраўднае паляпшэньне якасьці навакольнага асяродзьдзя ў густа населенай і разьдзеленай на малыя нацыянальныя дзяржавы Сярэдняй Эўропе надзвычайна цяжкай справай. Усе захады, прынятыя краінай у выніку доўгіх пошукаў кампрамісу, Нямеччына павінна яшчэ раз праводзіць праз галасаваньне ў Эўрапейскай Супольнасьці, дзе краіны кшталту Англіі ў меншай ступені церпяць ад імпарту шкодных рэчываў, а краіны кшталту Італіі ці Францыі маюць шкалу прыярытэтаў, у якой матэрыяльны ўзровень жыцьця стаіць вышэй за здаравейшае навакольнае асяродзьдзе.

Рэальны валавы нацыянальны прадукт без уліку паслугаў на км2 (у 1000 $, 1978; цэны на 1970) (паводле Frisch 1981, S. 162) - табліца толькі ў дкукаванай кніжцы

Тут узьнікае яшчэ адна праблема. Прырода да пэўнай ступені ў стане амартызаваць шкодныя адыходы, і таму не адразу відаць, што яны разбураюць навакольнае асяродзьдзе. Дзеля гэтага чым большая краіна, чым меншая шчыльнасьць ейнае індустрыялізацыі і чым чысьцейшая ейная структура прамысловасьці (г.зн. чым менш яна мае забруджваючай цяжкой прамысловасьці ці хіміі), тым больш адыходаў яна можа прыняць, ня мусячы ўжываць экалягічных тэхналёгіяў. Таму ў вялікай краіне патрэба рабіць дарагія экалягічныя інвэстыцыі паўстае нашмат пазьней, чымся ў малой, дужа індустрыялізаванай краіне. У выніку гэтага моцна індустрыялізаваная краіна мае горшую сытуацыю ў параўнаньні зь іншымі, якія маюць яшчэ «дармовыя» экалягічныя даброты.

У гэтым сэнсе становішча Нямеччыны выглядае асабліва кепска. Гэта павінны праілюстраваць наступныя лічбы. Яны паказваюць суадносіны валавога нацыянальнага прадукту, без уліку паслугаў, да плошчы краіны. Натуральна, гэта адно грубы паказьнік, але ўсё-ткі ён сьведчыць пра сапраўдную экалягічную шкоду ад індустрыйнай вытворчасьці; бо можна прыпусьціць, што любая вытворчасьць у пэўнай ступені мае нэгатыўныя экалягічныя наступствы.

Калі ўлічыць, якую долю межаў Бэльгіі, Нідэрляндаў і Японіі становяць моры, якія могуць прыняць шкодныя рэчывы прынамсі з паветра і зь якіх практычна не адбываецца імпарту шкодных рэчываў, дык яшчэ выразьней відаць, якім упэўненым аднаасобным лідэрам ёсьць Нямеччына ў пляне экалягічнай шкоды. Таму няма дзіва, што яна была ў Эўропе першаю краінай, у якой зьявіўся экалягічны рух і ў якой патрабаваньне зрабіць эфэктыўныя захады супраць разбурэньня навакольнага асяродзьдзя гучыць так настойліва.

Цана навакольнага асяродзьдзя і страты ад яго разбурэньня

Такім чынам, можна выразьніць два тыпы праблемаў.

Па-першае: у нацыянальных рамках неабходна знайсьці кампраміс паміж жаданьнем мець вышэйшы ўзровень жыцьця і лепшую якасьць жыцьця. Інвэстыцыі ў экалёгію могуць кампэнсавацца будучым павышэньнем прадукцыйнасьці; але ўсё роўна нельга будзе пераразьмеркаваць гэтае павышэньне для ўзросту рэальных заробкаў. Такім чынам, трэба прыняць палітычнае рашэньне, якую цану людзі гатовыя заплаціць за здаравейшае навакольнае асяродзьдзе.

Па-другое: у выпадку экалягічнага забруджаньня, прычыненага іншай краінай, захады павінны ўзгадняцца зь міжнароднай супольнасьцю, каб гэтая краіна не атрымлівала аднабаковай карысьці ад стражэйшага заканадаўства ў Нямеччыне.

Строгія экалягічныя нормы ў асобнай індустрыйна разьвітай краіне не абавязкова павінны прыводзіць да слабейшай міжнароднай канкурэнтаздольнасьці, яны могуць нават у пэрспэктыве павысіць яе. Гэта здараецца тады, калі пэўная краіна спачатку ў аднабаковым парадку робіць экалягічныя нормы больш жорсткімі, як, напрыклад, зрабіла гэта Японія ўзглядам нормаў па аўтамабільных выкідных газах. Нацыянальная індустрыя тым самым атрымлівае стымул да распрацоўкі і сэрыйнай вытворчасьці сучаснай экалягічна чыстай тэхнікі. Калі пазьней іншыя краіны робяць больш жорсткімі свае экалягічныя нормы, дык гэтая краіна мае вышэйшую канкурэнтаздольнасьць. Важкім аргумэнтам нямецкіх аўтамабільных вытворцаў супраць каталізатару выкідных газаў было тое, што Японія можа вырабляць гэтыя каталізатары таньней, і такім чынам атрымае перавагу на нямецкім рынку. Гэта клясычны прыклад таго, як экалягічныя інвэстыцыі ў пэрспэктыве могуць акупіць сябе таксама і на сусьветным рынку.

У гэтым сэнсе існуюць пэўныя падабенствы паміж сацыяльнай і экалягічнай палітыкай. Закіды супраць скарачэньня працоўнага часу, супраць паляпшэньня умоваў працы і супраць дарагіх сыстэмаў сацыяльнага страхаваньня пачынаючы з XIX стагодзьдзя заўсёды тлумачыліся тым, што яны адмоўна ўплываюць на канкурэнтаздольнасьць. Але потым высьветлілася, што, з аднаго боку, галоўныя канкурэнты не змаглі доўгі час дазволіць сабе паўстрымлівацца ад такіх захадаў; апроч таго, яны аказаліся не такімі дарагімі, як спачатку баяліся, бо яны нечакана выклікалі пазытыўныя пабочныя эфэкты накшталт вышэйшай матывацыі, меншай колькасьці браку ці большай сацыяльнай стабільнасьці.

Сучасныя індустрыйна разьвітыя краіны што да аховы навакольнага асяродзьдзя сёньня апынуліся ў становішчы, якое можна параўнаць са становішчам капіталістычных краінаў XIX стагодзьдзя што да сацыяльных пытаньняў. Выстаўленае ў той час патрабаваньне абмежаваць дзіцячую працу выклікала магутны пратэст фабрыкантаў, якія кляліся, што гэта прывядзе да страты іх пазыцыяў на сусьветным рынку, нават да крышу фабрычнай сыстэмы. Забарону дзіцячай працы давялося замацаваць у праве, яна кантралявалася і сьцьвярджалася пры дапамозе дзяржаўных інспэкцыяў фабрык. Увесь час здараліся парушэньні, а некаторыя прадпрымальнікі (асабліва ў невялікіх прадпрыемствах) абвяшчалі, што лепей спыніць вытворчасьць, чымся замірыцца з такім умяшаньнем у іхную эканамічную свабоду. Сёньня сацыяльнае заканадаўства належыць да практычна недатыкальных рамкавых умоваў вытворчасьці – ахова навакольнага асяродзьдзя яшчэ мусіць дасягчы гэтага.

6. Сацыяльныя і палітычныя рухі

Экалягічная палітыка стала ў Нямеччыне справай вялікай важнасьці. Пытаньню такой усеагульнай важнасьці, натуральна, асабліва цяжка знайсьці спэцыфічнае палітычнае прадстаўніцтва. Інтарэсы селавой гаспадаркі, напрыклад, лабіруе аграрнае лобі; натуральнае навакольнае асяродзьдзе ня можа знайсьці падобнага лобі, ягоная рэпрэзэнтацыя належыць да сфэры ўнівэрсальных палітычных мэтаў (аб праблеме дасягненьня ўнівэрсальных палітычных мэтаў параўн. Olson 1968).

Дваякая крытыка капіталізму: крытыка грамадзтва і цывілізацыі

Пры гістарычным разглядзе экалягічнай тэмы можна назіраць дзіўнае зрушэньне палітычнай сыстэмы каардынатаў. Першыя спробы палітычнай арганізацыі руху за ахову навакольнага асяродзьдзя ў Нямеччыне мы знаходзім яшчэ на пачатку нашага стагодзьдзя. У той час утварыўся так званы рух за ахову радзімы, які быў пакліканы бараніць увесь ляндшафт краіны, а ў канчальным выніку таксама і традыцыйны лад жыцьця ад тэхнічнага і індустрыйнага ператварэньня. Для гэтага руху ахова прыроды была адной з шэрагу заданьняў, да якіх належалі таксама ахова помнікаў, захаваньне народнай культуры, убраньняў і сьвятаў (параўн. Sieferle 1984).

Гэты рух быў па сутнасьці кансэрватыўны, і ягоны кансэрватызм абдымаў усе магчымыя абсягі жыцьця, ня толькі прыроднае навакольнае асяродзьдзе, але і дакапіталістычныя, дамадэрныя сацыяльныя структуры, якія таксама павінны былі захоўвацца. Кансэрватызм ні ў якім разе нельга блытаць з імкненьнем захоўваць толькі наяўны лад улады. Рух аховы радзімы, насуперак, вельмі крытычна, непрыхільна ставіўся да паноўнага status quo, толькі ўяўленьне пра пажаданыя варункі жыцьця, якім кіравалася гэтая крытыка, розьнілася ад таго, якое было характэрным для «левай» крытыкі капіталізму.

Антыкапіталізм распаўся на дзьве плыні. Сацыяльнае пытаньне, уплыў індустрыйнай сыстэмы на становішча работнікаў сталіся дзялянкай сацыял-дэмакратыі. Крытыка зьмяненьняў навакольнага асяродзьдзя і культурнага ператварэньня жыцьцявога сьвету пры дапамозе рацыяналізацыі і капіталістычна-індустрыйнай тэхнікі амаль вылучна сталася справаю кансэрватараў. Паміж абедзьвюма формамі антыкапіталізму — як «правай», так і «левай» — існавала незамірэнчая супярэчнасьць.

Прагрэсіўная крытыка грамадзтва і кансэрватыўная крытыка цывілізацыі, так мы можам скарочана назваць абодва кірункі, процістаялі адна адной і адначасна дапаўнялі адна адну. Абедзьве ўважалі культурную і грамадзкую рэчаіснасьць за кепскую, нездавальняючую, супярэчную ўяўленьням аб праўдзівым, належным жыцьці. Зьлева патрабавалі пераадолець сучасны парадак, але захаваць элемэнты асьветы, тэхнікі і індустрыі, нават узмацніць іх. Трэ было толькі зьмяніць сацыяльную форму арганізацыі індустрыйнай сыстэмы. Крытыкі справа, насупраць, хацелі вярнуцца назад, у дамадэрнасьць, г.зн. хацелі спыніць разбуральны працэс індустрыялізацыі і мадэрнізацыі. Таму грамадзкая структура мінуўшчыны бачылася імі хутчэй у ідылічным сьвятле.

Важна тое, што падзел крытыкі капіталізму на гэтыя процілежныя рухі прывёў да таго, што пэўныя тэмы для кажнага боку ставаліся тэмамі «праціўніка» і таму гэты бок больш не цікавілі. Прагрэсісты маглі ўспрымаць толькі нэгатыўныя пабочныя зьявы індустрыйнай сыстэмы, якія ўзьнікалі ў грамадзкай сфэры ў вузейшым сэнсе. Гэта дзеялася на фоне арыентацыі на «прагрэс»: тое, што было старым, аўтаматычна было і адсталым; эманцыпацыя, самавызначэньне і разгарненьне тэхнічных кампэтэнцыяў павінны былі заступіць месца традыцыі. Тым самым «кансэрвацыя» якога-любя кшталту падавалася хутчэй падазронай.

Процілежны кансэрватыўны бок бараніў праграму «арганічнай» цэласьці і адзінства прыроды і грамадзтва, індывіда і супольнасьці. Таму ў разбурэньні навакольнага асяродзьдзя індустрыяй і сучаснай селавой гаспадаркай яшчэ ён лёгка ўгледзеў адзін момант унівэрсальнага заняпаду.

Гэтая супярэчнасьць і ўзаемадапаўняльнасьць крытыкі грамадзтва і крытыкі цывілізацыі прывяла да таго, што кажны бок быў сьляпы да пэўных праблемаў, і таму сукупнасьці праблемаў ніхто ня бачыў. Абодва бакі выходзілі з утопіі перагорнутага люстэрка, у адным выпадку з праектаванай на будучыню як «прагрэс», у другім выпадку — на мінуўшчыну як «традыцыя». Гэтае перагорнутае адлюстраваньне давала карціну таго ідэальнага грамадзтва, выходзячы зь якой можна было вызначаць і крытыкаваць хібы сучаснасьці. Але ў кажным выпадку частка рэальнасьці заставалася па-за гэтай карцінай; яна заставалася ў цемры, па-за праекцыяй, і таму не было як угледзець яе таксама і ў тагачаснай рэальнасьці.

Левыя, такім чынам, не цікавіліся экалягічнымі праблемамі; яны былі тэмаю праціўніка і ў сьвятле сацыяльных праблемаў падаваліся нерэлевантнымі. Правыя, наадварот, бачылі ў левых сілу, якая ўзмацняла тыя ж самыя тэндэнцыі разбурэньня і заняпаду, якая была вінаватая таксама і ў заняпадзе натуральнага навакольнага асяродзьдзя. Тым самым яны арыентаваліся на тых, хто меў грамадзкую і палітычную ўладу, чакаючы ад іх прынамсі недапушчэньня рэвалюцыйнай пасьпешнасьці ператварэньняў. Аднак такім чынам яны выраклі свае кансэрватыўныя намеры на няўдачу; таму што ўлада зусім не намервалася дзеля аховы навакольнага асяродзьдзя адмаўляцца ад індустрыялізацыі і тэхнізацыі.

Спадзяваньне кансэрватыўнай крытыкі цывілізацыі на ўладу захоўвалася ажно да нацыянал-сацыялізму. Шмат якія абароньнікі прыроды спадзяваліся, што перамога нацыянал-сацыялістычнага руху прывядзе да зьмяненьня палітыкі індустрыялізацыі ў духу аховы навакольнага асяродзьдзя. Але яны спазналі горкае расчараваньне, бо нацыянал-сацыялісты, нягледзячы на ўсю рыторыку пра «кроў і зямлю», зьдзяйсьнялі палітыку безагляднай індустрыялізацыі і мадэрнізацыі. У рамках палітыкі аўтаркіі пачалося ўрабленьне «акіненых земляў». «Рамантычны» супраціў у імя аховы навакольнага асяродзьдзя сустракаў мала разуменьня. Адначасна, тым ня менш, узьнікла нагэтулькі шчыльная сымбалічная сувязь паміж нацыянал-сацыялізмам і кансэрватыўнай крытыкай цывілізацыі, што апошняя таксама была ўцягнутая ў яго маральную паразу.

У першыя гады існаваньня ФРН, такім чынам, не было ўжо легітымнай ідэалягічнай платформы, на якой можна было б угрунтаваць палітычны рух, які б патрабаваў узмацненьня аховы навакольнага асяродзьдзя і імкнуўся б да нарматыўнага рэгуляваньня тэхнічнага разьвіцьця на падставе крытэраў, адрозных ад крытэраў узросту. У гады «эканамічнага цуду» павышэньне матэрыяльнага ўзроўню жыцьця, разьвіцьцё сацыяльнай дзяржавы мела абсалютны прыярытэт. Сацыяльны мір, да якога так заклікалі, дзеючая сыстэма кампрамісу паміж капіталам і працай грунтаваліся на падобнасьці мэтаў у галіне прамысловай палітыкі найважнейшых сацыяльных сілаў. Ахову навакольнага асяродзьдзя, абарону ляндшафту і натуральных жыцьцявых супольнасьцяў маглі патрабаваць толькі аўтсайдэры. Але іх у атмасфэры захапленьня прагрэсам і тэхнікай, што панавала у пяцьдзясятых і шэсьцьдзясятых гадох, не ўспрымалі ўсур’ёз.

Новыя сацыяльныя і палітычныя рухі

У семдзясятыя гады, насупраць, адбылося дзіўнае пераструктураваньне палітычнай сыстэмы каардынат. Раптам стала магчымым, што такая традыцыйна «правая» тэма, як ахова навакольнага асяродзьдзя, зрабілася «левай» тэмай, тымчасам як сьпярша бяскрыўднае захапленьне тэхнікай цалкам перавандравала «направа». Чым тлумачыцца гэты зрух?

Ёсьць шэраг магчымых тлумачэньняў. Найпростшае гучыць наступным чынам: узровень здавальненьня матэрыяльных патрэбаў за папярэдні час стаў такім высокім, што цяпер імкненьне да незабруджанай прыроды, гарманічнага ляндшафту, жыцьця ў эстэтычна прывабным навакольлі змагло атрымаць розгалас. Часткова гэтае тлумачэньня зьвязанае з працэсам зьмены вартасьцяў, у выніку якога ў семдзясятыя гады грамадзкая шкала прыярытэтаў, асабліва ў маладога пакаленьня, зрушылася ў кірунку «постматэрыяльных вартасьцяў». Дбайнасьць, дысцыпліна, самакантроль з пэрспэктывы матэрыяльнай узнагароды губляюць вагу; іхнае месца заступаюць спантаннасьць, імкненьне мець больш вольнага часу, геданізм і жаданьне беспасярэдняй самарэалізацыі пры простых, відавочных варунках жыцьця, да якіх належыць таксама большая блізіня да прыроды (параўн. Inglehart 1977; Klages / Kmieciak 1979; Klipstein / Strümpel 1984).

Экалягічная тэма ўвайшла ў праграмы новых сацыяльных і палітычных рухаў, якія падарвалі традыцыйны спэктар партыяў. Паміж СПН і ХДЗ/ХСЗ аддаўна не было ніякіх істотных адрозьненьняў у стаўленьні да індустрыялізацыі, разьвіцьця навукаёмістых тэхналёгіяў, арыентацыі на экспарт і малой увагі да натуральнага навакольнага асяродзьдзя. Яшчэ ў семдзясятых гадох урад, сфармаваны СПН, праспаў маючы адбыцца пералом у экалягічнай палітыцы. Не ў апошнюю чаргу ейнае прафсаюзнае крыло прывязала яе да традыцыйных мэтаў — спрыяньню эканамічнаму ўзросту без увагі на навакольнае асяродзьдзе — так, што яна адмахвалася ад першых папераджальных сыгналаў у выглядзе грамадзянскіх ініцыятываў як проста сэктанцкіх і адарваных ад рэальнасьці.

Вырашальнае палітычнае заданьне адыходзячага дваццатага стагодзьдзя палягае ў рэфармаваньні створанай рынкавай індустрыйнай сыстэмы з мэтаю яе экалягічнай арыентацыі. Пры гэтым у першую чаргу йдзецца не пра «ідэалягічныя» ідэальныя ўяўленьні, якіх можна датрымлівацца ці не, а пра пераадоленьне рэальных праблемаў. У некаторых сфэрах улік экалягічных узаемасувязяў стаў ужо пытаньнем выжываньня. Напрыклад, калі трэба захаваць лясы ад зьнікненьня, гаворка ідзе ня толькі пра здавальненьне сэнтымэнтальных патрэбаў ці выратаваньне прасторы для адпачынку, а пра тое, каб захаваць прыродныя ўмовы людзкога жыцьця ўвогуле.

У дэмакратыі ў прынцыпе вельмі цяжка зацьвердзіць нешта, што хоць і адпавядае ўсеагульнаму інтарэсу, але вымагае ад некалькіх сацыяльных групаў ахвяраў, якія не разьмяркоўваюцца раўнамерна на ўсіх. Тады вельмі хутка ўтвараюцца эфэктыўныя кааліцыі супраціву, якія лучыць жаданьне пераваліць выдаткі на паляпшэньне агульных умоваў жыцьця на іншыя групы. Дэбаты аб увядзеньні каталізатараў выкідных газаў тут могуць служыць проста-ткі палітычнай дыдактычнай п’есай: кажны, натуральна, за лес, але нешта рабіць заўсёды павінны толькі іншыя.

З гэтага ясна, што эфэктыўнага паляпшэньня ўмоваў навакольнага асяродзьдзя можна дасягчы толькі тады, калі ўсеагульны палітычны рух выразна выставіць гэтую мэту. Эфэктыўнага экалягічнага лобі ня можа быць; увага да патрэбаў навакольнага асяродзьдзя мусіць назаўсёды стацца элемэнтарным складнікам палітычнай культуры. Ход ідзе пра выклік для дэмакратыі, бо пад пытаньне пастаўлена тое, ці ў стане яна, насуперак усяму эканамічнаму супраціву, устанавіць дастатковыя экалягічныя рамкавыя палажэньні, як гэта ўдалося ёй у выпадку заканадаўства пра сацыяльнае забесьпячэньне.

Лiтаратурныя жаролы

Выкарыстаная літаратура

Binswanger, H.C. / Bonus, H. / Timmermann, M. 1980: Wirtschaft und Umwelt, Stuttgart u.a.

Bonus, H. 1983: Ökologische Marktwirtschaft; in: H. Markl (Hrsg.), Natur und Geschichte, München / Wien, S. 289—328.

Boughey, A.S. 1980: Environmental Crises — Past and Present; in: L.J.Bilsky(Hrsg.), Historical Ecology, Port Washington / London, S. 9—32.

Fritsch, B. 1981: Wir werden überleben, München / Wien.

Hardin, G. 1968: The Tragedy of the Commons; in: Science, S. 1243—1248.

Hartkopf, G. / Bohne, E. 1983—84: Umweltpolitik, 2 Bde., Opladen.

Hoffmann, M. P. 1980: Prehistoric Ecological Crises; in: L. J. Bilsky (Hrsg.), Historical Ecology, Port Washington / London, S. 33—41.

Hughes, J.D. 1975: Ecology in Ancient Civilisations, Albuquerque.

Inglehart, R. 1977: The Silent Revolution, Princeton.

Kapp, K.W. 1958: Volkswirtschaftliche Kosten der Privatwirtschaft, Tübingen.

Klages, H. / Kmieciak, P. (Hrsg.) 1979: Wertwandel und gesellschaftlicher Wandel, Frankfurt/M.

Klipstein, M. v. / Strümpel, B. 1984: Der Überdruß am Überfluß, München.

Kreeb, K.H. 1979: Ökologie und menschliche Umwelt, Stuttgart.

Martin, P.S. / Wright, H.E. (Hrsg.) 1967: Pleistocene Exstinctions, New Haven.

Mensching, H.G. 1983: Die Verwüstung der Natur durch den Menschen in Historischer Zeit; in: H. Markl (Hrsg.), Natur und Geschichte, München / Wien, S. 147—170.

Odum, E.P. / Reichholf, J. 1980: Ökologie, München u.a.

Olson, M. 1968: Die Logik des kollektiven Handelns, Tübingen.

Samuelson, P.A. 1981: Volkswirtschaftslehre, 2 Bde., Köln.

Sieferle, R.P. 1984: Fortschrittsfeinde? Opposition gegen Technik und Industrie von der Romantik bis zur Gegenwart, München.

Wegehenkel, L. 1981: Marktwirtschaft und Umwelt, Tübingen.

Wicke, W. 1982: Umweltökonomie, München.

Карысная літаратура

Baumheier, R. 1990: Kommunale Umweltpolitik; in: PVS, 31. Jg., Heft 3, S. 485—496.

Birnbacher, D. (Hrsg.) 1980: Ökologie und Ethik, Stuttgart.

Brunowsky,R.D. / Wicke, L. 1984: Der Öko-Plan. Durch Umweltschutz zu neuem Wirtschaftswunder, München.

Ellis, A. / Kumar, K. (Hrsg.) 1983: Dilemmas of Liberal Democracies. Studies in Fred Hirsch’s, , London / New York.

Fetscher, I. 1980: Überlebensbedingungen der Menschheit — Zur Dialektik des Fortschritts, München.

Gorz, A. 1983: Wege ins Paradies — Thesen zur Krise, Automation und Zukunft der Arbeit, Berlin.

Hirsch, F. 1980: Die sozialen Grenzen des Wachstums, Reinbek bei Hamburg.

Huber, J. 1982: Die verlorene Unschuld der Ökologie, Frankfurt/M.

Illich, I. 1975: Selbstbegrenzung. Eine politische Kritik der Technik, Reinbek bei Hamburg.

Jänicke, M. 1979: Wie das Industriesystem von seinen Mißständen profitiert, Opladen.

Koch, R.E. / Vahrenholt, F. 1983: Die Lage der Nation. Umweltatlas der Bundesrepublik, Hamburg.

Leonhard, M. 1986: Umweltverbände. Zur Organisation von Umweltschutzinteressen in der BRD, Opladen.

Maier-Rigaud, G. 1988: Umweltpolitik in der offenen Gesellschaft, Opladen.

Mayer-Tasch, P. C. 1987: Die verseuchte Landkarte. Das grenzen-lose Versagen der internationalen Umweltpolitik, München.

Meyer-Abich, K. M. 1984: Wege zum Frieden mit der Natur, München.

Olschowy, G. (Hrsg.) 1981: Natur- und Umweltschutz in der Bundesrepublik Deutschland. Bd. l: Ökologische Grundlagen des Natur- und Umweltschutzes; Bd. 2: Eingriffe in die Umwelt und ihr Ausgleich; Bd. 3: Naturschutz, Landschaftspflege und Landschaftsplanung, Hamburg.

Schramm, E. (Hrsg.) 1984: Ökologie-Lesebuch. Ausgewählte Texte zur Entwicklung ökologischen Denkens, Frankfurt/M.

Schumacher, E.F. 1973: Small is Beautiful, London.

Strasser, J. / Traube, K. 1980: Die Zukunft des Fortschritts. Der Sozialismus und die Krise des Industrialismus, Bonn.

Trepl, L. 1983: Ökologie — eine grüne Leitwissenschaft? in: Kursbuch 74, S. 6—27.

Tudyka, K. P. (Hrsg.) 1988: Umweltpolitik in Ost- und Westeuropa, Opladen.

Ullrich, O.1980: Weltniveau. In der Sackgasse des Industriesystems, Berlin.

Wey, K.G. 1982: Umweltpolitik in Deutschland. Kurze Geschichte des Umweltschutzes in Deutschland seit 1900, Opladen.

3. Міжнародная палітыка

Вайна і мір

1. Вайна і мір: паняцьці, тыпалёгіі, прамежкавыя станы

Паняцьцёвая канструкцыя і палітычная рэальнасьць

На першы погляд здаецца, што вайна i мiр — два выразна адрозныя адзiн ад аднаго палiтычныя станы: калi пануе мiр, няма вайны, i наадварот. Вайна i мiр, мiр i вайна — так называлi свае манумэнтальныя творы Леў Талстой, Жазэф Прудон i Рэймон Арон. Вайна i мiр, аддзеленыя адно ад аднаго абвяшчэньнем вайны i мiрным дагаворам, зьяўляюцца, згодна з гэтай дактрынай, палiтычнымi станамi, якiя ўзаемна выключаюць адзiн аднаго i зь якiх заўсёды пануе толькi адзін: вайна цi мiр, трэцяга ня дадзена. Тым ня менш ужо паняцьце «халоднай вайны» паказвае, што палiтычная рэальнасьць складанейшая за бiнарную канструкцыю вайны i мiру. «Мяжа памiж вайной i мiрам зьнiкла», — пiша Бёрнгем (Burnham 1950, S.100). Каб прывесьцi навейшыя прыклады, варта ўзгадаць Лiбан, Нiкарагуа, Грэнаду, Аўганiстан — чатыры выпадкi, калi войскi страляюць, уступаюць у населеныя пункты, наступаюць i адступаюць, i ўсё гэта адбываецца без абвяшчэньня вайны. Вiетнам зьяўляецца прыкладам таго, што можна дамагчыся мiру, не абвяшчаючы вайны памiж канфлiктуючымi бакамi. Памiж вайной i мiрам iснуе прамежкавы стан, калi ўжо ня мiр, але яшчэ, у строгiм сэнсе, не вайна. Нават абеглы агляд канфлiктаў пачынаючы з канца другой сусьветнай вайны паказвае, што лiк сутыкненьняў, якiя не дасягалi парогу «сапраўднай» вайны, увесь час нарастае. «Клясычныя» войны, як блiзкаўсходнiя войны памiж Iзраiлем, Сырыяй, Эгiптам i Ярданiяй, у супрацьлегласьць гэтаму, зрабiлiся рэдкасьцю.

Цi не зьяўляецца разрозьненьне вайны i мiру толькi юрыдычнай фiкцыяй? Тэзысы дасьледчыкаў паводзiнаў, этолягаў, нiбыта пацьвярджаюць гэта. Эталёгiя, навуковае спасьцераганьне паводзiнаў жывёлаў i чалавека, гаворыць пра кантынуум агрэсii, крайнiм пунктам якой зьяўляецца вайна. Так, Iрэнэус Айбл-Айбэсфэльт хаця i адмежавала вайну ад iншых формаў унутрывiдавай агрэсii, вызначыўшы iх як «узброены канфлiкт памiж групамi» (1984, S. 205), але апiсаны ёй стан «не-вайны» наўрад цi можна назваць мiрам. Дакладнае разрозьненьне вайны i мiру i без таго чужое эталёгii: яна выходзiць з таго, што агрэсii належыць вырашальная роля ў глыбака iнстынктыўным самазахаваньнi i памнажэньнi вiду (адхiленьне слабых i хворых ад удзелу ў працягваньнi вiду) i ў функцыянальным разьмеркаваньнi абмежаваных рэсурсаў (параўн.: Lorenz 1974, S. 8). Гэта тычыцца i вайны: «Вайна, — пiша Айбл-Айбэсфэльт (1984, S. 225), — тлумачыцца анi сапсаванымi, дэзарыентаванымi, жывёльнымi iнстынктамi, анi нэкрафiлiяй цi iншымi паталягiчнымi трансфармацыямi матываў, якiмі кiруецца чалавек у сваiм жыцьцi. Рэч не ў раптоўным адхiленьнi, а ў спэцыфiчна чалавечай форме мiжгрупавой агрэсii, пры дапамозе якой у людзей адбываецца канкурэнцыя за зямлю i прыродныя багацьцi».

Але ў той жа час эталёгiя ўказвае на iнстынктыўныя гамавальнікі забойства ў жывёлаў i людзей, а таксама на сацыяльныя рытуалы стрымлiваньня канфлiктаў у першабытных народаў накшталт адмаўленьня ад ужываньня небясьпечнай для жыцьця зброi цi ад перасьледу ўцекачоў (Eibl-Eibesfeldt 1976, S. 147 f; ders.1984, S. 49). На думку Айбл-Айбэсфэльд, вырашальным крокам у зьмяненьнi функцыi агрэсii было разьвiцьцё вайсковай зброi:

«Зброя была, безумоўна, вырашальным фактарам разьвiцьця дэструкцыйнай агрэсii. Збройная тэхнiка ў пэўнай ступенi перахiтрыла нашы прыроджаныя рэфлексы гамаваньня. Хуткi ўдар зброяй можа зьнепрытомніць суродзiча, перш як у яго зьявiцца нагода апэляваць да нашага спачуваньня пры дапамозе адпаведных жэстаў пакоры. Гэта ўдаецца яшчэ лепей, калi забойства адбываецца на адлегласьцi, пры дапамозе, напрыклад, стралы» (1984, S. 148).

Такiм чынам, з пункту гледжаньня дасьледаваньня паводзiнаў вайна i мiр зьяўляюцца хутчэй мэтафарычнымi паняцьцямi для азначэньня двух станаў, якiх нельга адназначна разьмежаваць у кантынууме агрэсii, што захоўвае i памнажае вiд; пры гэтым разьвiцьцё збройнай тэхнiкi (i вайсковая муштра, якая адключыла iнстынктыўнае iмкненьне да ўцёкаў) прытупiлi iнстынктыўныя тармазныя рэфлексы i зрабiлi вайну свабоднай ад iнстынктаў формай вырашэньня ўнутрывiдавых канфлiктаў. Калi Айбл-Айбэсфэльт усё ж сьцьвярджае, што вайна «праз экстрэмальныя ўмовы сэлекцыі» паскарае «бiялягiчную i культурную эвалюцыю» (1984, S. 148), то мы маем справу, пры ўсiх трапных назiраньнях эталёгii, з навукова афарбаваным сацыяльным дарвiнiзмам.

Тым часам як эталёгiя тэрмiналягiчна лiквiдуе вайну i пры дапамозе паняцьця агрэсii пераводзiць яе ў сфэру, якую звычайна называюць мiрам, Карл фон Кляўзэвiц, бадай, найбуйнейшы тэарэтык вайны, паняцьце вайны разумее вельмi вузка: вайна, на яго думку, пачынаецца не з нападу, а з абароны:

«Калi па-фiлязофску абдумаць узьнiкненьне вайны, то сутнасьцю вайны зьяўляецца не напад, таму што яе абсалютная мэта не барацьба, а (хутчэй) захоп, але толькi абарона, бо барацьба ёсьць яе беспасярэдняй мэтай, паколькi абараняцца i змагацца, вiдавочна, не адно i тое ж» (1980, S. 644).

Заваёвы адбываюцца мiрна, калi той, на каго напалi, не супрацiўляецца, i ў такiм выпадку не зьяўляюцца вайною. Калi ж той, на каго напалi, аказвае супрацiў, пачынаецца вайна. Вайна тут вызначаецца не праз агрэсiю, а праз супрацiў агрэсii.

Азначэньне вайны Кляўзэвiца зьяўляецца крайняй высновай мiжнароднага права Новага часу, якое прызнала за кажнай сувэрэннай дзяржавай ius ad bellum i гэтым самым апраўдвала агрэсiю. У супрацьлегласьць гэтаму Мiхаэль Вальцэр (Michael Walzer 1982), абапiраючыся на позьнесярэднявечнае вучэньне пра справядлiвую вайну, назваў агрэсiю злачынствам («У тэорыi агрэсii зноў фармулюецца старая дактрына справядлiвай вайны, бо яна тлумачыць, калi вайна зьяўляецца злачынствам i калi яна дазволеная i, пагатоў, маральна пажаданая», S. 100) i настойваў на тым, што «агрэсiя, якой не супрацiўляюцца, усё роўна застаецца агрэсiяй, хаця кроў i не пралiваецца» (S. 90). У якасьцi прыкладу Вальцэр выкарыстоўвае акупацыю Чэхаславаччыны i Польшчы нямецкiмi ўзброенымi сiламi ў 1939 годзе: чэхi не супрацiўлялiся, i нiводны чэх не памёр, тым часам як супрацiў Польшчы паслужыў пачаткам другой сусьветнай вайны. На Нюрнбэрскiм працэсе па ваенных злачынствах нацысцкае кiраўнiцтва абвiнавачвалася i было прызнанае аднолькава вiнаватым і ў тым, i ў другiм. Склад злачынства агрэсiўнай вайны, згодна з гэтай канцэпцыяй, не прывязаны да крытэру ваенных дзеяньняў у вузейшым сэнсе. Кляўзэвiц вызначыў вайну як «акт гвалту, неабходны для таго, каб прымусiць працiўнiка выканаць нашу волю» (S. 191 f); пад гвалтам сам ён разумеў тыя сродкi, якiя выкарыстоўваюцца для таго, каб працiўнiк, што чынiць супрацiў, саступiў. Для Вальцэра, у адваротнасьць гэтаму, гвалт — гэта ўжо тое, чым пагражаюць працiўнiку, каб утрымаць яго ад супрацiву ўвогуле.

Ёган Гальтунг разумеў гвалт яшчэ шырэй, уключаючы ў паняцьце «структурнага гвалту» (у адрозьненьне ад «пэрсанальнага гвалту») розныя формы сацыяльнай несправядлiвасьцi: «Гвалт навiдавоку тады, калi на людзей узьдзейнiчаюць такiм чынам, што iх актуальная саматычная i духоўная рэалiзацыя стаецца меншай за iхную патэнцыйную рэалiзацыю... Гвалт тут вызначаецца як прычына адрозьненьня памiж патэнцыйным i актуальным, памiж тым, што магло б быць, i тым, што ёсьць» (1971, S. 57; ders.1975, S. 9). Стасуючы да паняцьця мiру пазычаны з Арыстотэлевай антрапалёгii, па-ўнiвэрсалiсцку зыначаны нарматыўны крытэр, Гальтунг прыходзiць да разрозьненьня нэгатыўнага мiру (адсутнасьць вайны пры захаваньнi структурнага гвалту) i пазытыўнага мiру (поўная сацыяльная справядлiвасьць). Аднак магчымасьць дасягненьня пазытыўнага мiру падлягае сумневу, бо тое, чым чалавек зьяўляецца патэнцыйна, варыюецца цягам гiсторыi i таму само можа быць прадметам гвалтоўна вырашаных палiтычных спрэчак. Гальтунгаваму максымалiсцкаму паняцьцю мiру (не-вайны) даводзiцца заплацiць за свае больш высокiя, у параўнаньнi зь мiнiмалiсцкiм паняцьцем мiру, нарматыўныя вымогі стратай магчымасьцi дасягненьня згоды, г.зн. стратай сваёй мiратворчай функцыi.

Гэта зноў прыводзiць да спэцыфiчнага разрозьненьня вайны i мiру на пачатку Новага часу: пад уражаньнем рэлiгiйных i грамадзянскiх войнаў у Эўропе настолькi супрацьлежныя тэарэтыкi, як Франсыска Саарэш («De charitate», disp. 13) i Томас Гобс («Левіятан») адасобiлi мiрны стан ад матэрыяльных патрабаваньняў справядлiвасьцi i памкнулiся абмежаваць вайну ўзброеным канфлiктам памiж дзяржавамi. Пераўвасабленьне вайны як юрыдычна рэглямэнтаванай формы ўзброенага вырашэньня канфлiктаў (мiжнароднае права, ваеннае права) у вайну паміж дзяржавамі i вызначэньне мiру як «не-вайны» зрабiлi вайну i мiр палiтычна актуальнымi канструкцыямi. Пры гэтым яны зьяўляюцца не паняцьцёвымi адпаведнiкамi палiтычна-сацыяльных станаў, а палiтычна-юрыдычнымi канструкцыямi, пры дапамозе якiх уся разнастайнасьць палiтычных i сацыяльных канфлiктных сытуацыяў была абстрактна падзеленая на дзьве часткi — гiстарычна, несумненна, зь мiратворчымi намерамi. Аднак калi няправiльна разумеюць паняцьце мiру, г.зн. калi ад канструкцыi мiру патрабуюць, каб яна дакладна суадносiлася з сацыяльнымi i палiтычнымi дачыненьнямi, стан i паняцьце могуць прыйсьцi ў палемiчнае сутыкненьне.

Тыпалёгіі вайны і міру

Палiтычна-юрыдычная дыхатамiзацыя вайны i мiру не нiвэлюе, ведама, разуменьня таго, што вайна не адразу робiцца вайною, а мiр не адразу робiцца мiрам. Максымалiсцкiя дэфiнiцыi грунтуюцца на тым, што яны вылучаюць адзiн пэўны тып як вайну або як мiр, а ўсё астатняе разглядаюць толькi як папярэднiя этапы. Гальтунгаваму пазытыўнаму мiру ў якасьцi сыстэмнага эквiваленту адпавядае татальная вайна Людэндорфа (1935):

«Сутнасьць вайны зьмянiлася, сутнасьць палiтыкi зьмянiлася, таму мусiць перамянiцца i стаўленьне палiтыкi да вядзеньня вайны. Усе тэорыi Кляўзэвiца трэба адкiнуць. Вайна i палiтыка служаць жыцьцезабесьпячэньню народу, але вайна — найвышэйшае выяўленьне народнай волi да жыцьця. Таму палiтыка павiнна служыць вядзеньню вайны» (1980, S. 518).

У вынiку абсалютызацыi надзвычайнага ваеннага высілку (Людэндорф) або пацыфiсцкага iдэалу сацыяльнай роўнасьцi (Гальтунг) вайна i мiр пачынаюць узвышацца над узроўнем штодзённых палiтычных рэалiяў, што можа аб’ектыўна пагражаць мiру, паколькi зьмяншаецца вартасьць мiру як «не-вайны» i ўзьнiкае тэндэнцыя нiвэляцыi мяжы памiж вайной i мiрам. У выпадку вайны гэтая тэндэнцыя можа спарадзiць штуршок да эскаляцыi або iнструмэнталiзацыi вайны i яе новай экзыстэнцыялiсцкай дэфiнiцыi.

Выступ Людэндорфа супраць Кляўзэвiца тычыўся ягонай славутай дэфiнiцыi вайны «як працягу палiтычных зносiн, зьдзейсьненьня таго ж самага iншымi сродкамi» (S. 993). На падставе гэтага тэзысу Кляўзэвiц разрозьнiваў тры стратэгii эскаляцыi i тры стратэгii стрымлiваньня. Першая стратэгiя эскаляцыi выводзiцца беспасярэдне з паняцьця барацьбы: той, хто найбязьлiтасьней паслугуецца гвалтам, атрымлiвае перавагу. Паколькi гэта ведаюць абодва працiўнiкi, такая стратэгiя практычна не выкарыстоўваецца. Другая стратэгiя эскаляцыi вынiкае зь няведаньня варожых сiлаў, якiя трэба перамагчы, трэцяя — зь немагчымасьцi разгадаць варожыя матывы i ў вынiку гэтага таксама зь неабходнасьцi перамагчы iх (S.192 ff). Тром стратэгiям эскаляцыi Кляўзэвiц супрацьстаўляў тры стратэгii стрымлiваньня. Першая зводзiцца да таго, што сiлы i матывы нiколi ня могуць быць зусiм неразгаданымi, бо працiўнiкi ведаюць адзiн аднаго. У якасьцi другой стратэгii стрымлiваньня выступае тое, што нязьдзейсьненая адным бокам эскаляцыя можа ўтрымаць працiўнiка ад сустрэчнай эскаляцыi. Па-трэцяе, абедзьве партыi вайны ведаюць, што любы зыход вайны можа быць пазьней перагледжаны (пры лепшых умовах, меншымi намаганьнямi).

У канцавым вынiку тэзыс Кляўзэвiца пра інструмэнтальнасьць вайны грунтуецца на тым, што матывам i мерай вайны зьяўляецца палiтычная мэта: «Вайну не пачынаюць, не сказаўшы сабе, чаго хочуць дасягчы пры дапамозе гэтай вайны i ў яе ходзе, першае зьяўляецца мэтай, другое зьяўляецца заданьнем» (S. 952). Палiтыка вызначае мэты, стратэгiя — заданьні. Гэта азначае наступнае: «Чым меншая ахвяра, якую мы патрабуем ад нашага працiўнiка, тым меней мы можам чакаць ягоных намаганьняў адмовiць нам у ёй, а чым меншыя гэтыя намаганьнi, тым меншыя могуць быць i нашыя» (S. 200). I наадварот!

На падставе аналiтычнай трыяды Кляўзэвiца — мэты, заданьня i сродку — можна адрозьнiваць розныя формы вайны: кабінэтная вайна i партызанская вайна, міждзяржаўная вайна i народная вайна, вайна на зьнясiленьне i вайна да разгрому. Яны разрозьнiваюцца на падставе канкрэтных суадносiнаў мэты, заданьня i сяродку, пры гэтым, праўда, трэба ўлiчваць, што гэтыя элемэнты нельга адвольна камбiнаваць, бо iхнае спалучэньне ў першую чаргу залежыць ад палiтычных i сацыяльных дачыненьняў тых, хто вядзе вайну. Фармаваньне народнага войска, як яно было зьдзейсьнена амэрыканскай, францускай i расiйскай рэвалюцыямi, было немагчымым для асьвечана-абсалютысцкай дзяржавы, але рэальным для аўтакратыi з рэлiгiйным фундамэнтам (такой як аўтакратыя расiйскіх цароў).

Пры пошуках прыкладаў розных тыпаў вайны неабавязкова зьвяртацца да гiсторыi: вайна за Фальклэндзкiя (Мальвiнскiя) астравы — адзiн з (нешматлiкiх) прыкладаў клясычнай — праведзенай амаль што ў кабiнэтным стылi — вайны між дзяржавамі: абмежаванае поле бiтвы, рэгулярныя армii, дакладнае адрозьнiваньне ўдзельнiкаў i няўдзельнiкаў, дасканалае выкананьне палажэньняў ваеннага права. Аўганiстан, насуперак гэтаму, зьяўляецца прыкладам клясычнай партызанскай вайны: паўстанцы, якiя значна саступаюць працiўнiку ўва ўзбраеньнi, кампэнсуюць гэта павышанай матывацыяй барацьбы, высокай рухомасьцю i аптымальным выкарыстаньнем мясцовасьцi (параўн. Münkler 1982b, 109 ff). Iзраiль, якi заўсёды iмкнуўся весьцi свае блiзкаўсходнiя войны як войны да разгрому (вырашальны бой, капiтуляцыя/замiрэньне), у Лiбане пераканаўся на практыцы, што гэта наўрад цi магчыма супраць партызанаў з палiтычнай i асаблiва рэлiгiйнай матывацыяй. Вайна ў затоцы памiж Iранам i Iракам уяўляе сабой вайну дзяржаваў на зьнясiленьне, аднак iснуе тэндэнцыя яе перарастаньня ў народную вайну. Прыклады можна прыводзiць бясконца.

Апрача гэтага, трэба адрозьнiваць сухапутныя i морскiя войны. Кляўзэвiц, напрыклад, апісваў вайну адно ў аспэкце манэўраў i бiтваў, што тыпова для сухапутнай, але не для морскай вайны, улюблёным iнструмэнтам якой зьяўляецца гандлёвая блякада. Карл Шмiт у сваёй невялiкай працы «Зямля i мора» назваў сусьветную гiсторыю «гiсторыяй змаганьня морскiх дзяржаваў супраць сухапутных i сухапутных супраць морскiх» (S. 16) i адвёў войнам сухапутных дзяржаваў памiж сабой усяго толькi маргiнальны статус у вялiкiм канфлiкце памiж зямлёй i морам. У кабалiстычным тлумачэньнi змаганьня мiтычных жывёлаў Левiятана i Бэгемота (Кніга Ёва 40/41) Шмiт бачыць сымбаль вайны памiж сухапутнай i морскай дзяржавай: Бэгемот стараецца разьдзерцi Левiятана рагамi i зубамi, Левiятан жа затыкае Бэгемоту пашчу i нос, каб той ня змог дыхаць i есьцi: вырашальны бой супраць эканамiчнай блякады.

Згодна з Шмiтам, сухапутную вайну ад XVI стагодзьдзя вызначае наступнае:

«У якасьцi ворагаў адзін аднаму супрацьстаяць толькi войскi, якiя змагаюцца, тым часам як цывiльнае насельнiцтва, што беспасярэдне ня ўдзельнiчае ў барацьбе, застаецца па-за ваеннымi дзеяньнямi... Морская вайна, у адваротнасьць ад гэтага, грунтуецца на iдэi паражэньня гандлю i гаспадаркi ворага. У такой вайне ворагам зьяўляецца ня толькi працiўнiк, якi змагаецца, але i кажны падданы варожай дзяржавы, а таксама нэўтрал, якi гандлюе з ворагам i падтрымлiвае зь iм эканамiчныя сувязi. Сухапутная вайна мае тэндэнцыю да вырашальнай адкрытай палявой бiтвы. У морскай вайне, ведама, справа таксама можа дайсьцi да морскай бiтвы, але яе тыповымi сродкамi ды мэтадамi зьяўляюцца абстрэл i блякада варожых берагоў, а таксама канфiскацыя варожых i нэўтральных караблёў па праве прыза. У сутнасьцi гэтых тыповых сродкаў морскай вайны закладзена iх накiраванасьць як на тых, хто змагаецца, так i на тых, хто не змагаецца. Блякада з мэтай выклiкаць голад упаасобку б’е па насельнiцтве ўсёй блякаванай тэрыторыi: па армii i цывiльным насельнiцтве, мужчынах i жанчынах, старых i малых» (1981, S. 87).

Такiм чынам, морская вайна (паводле Шмiта) заўсёды мае тэндэнцыю да татальнай вайны, тым часам як сухапутная вайна — прынамсi ў прынцыпе — дае магчымасьць стрымаць канфлiкт i абмежаваць распаўсюджаньне ваенных дзеяньняў толькi беспасярэднімi ўдзельнiкамi.

Публiцыстычныя спрэчкi пра морскую вайну ўпершыню дасягнулi свайго апагею падчас Напалеонавых войнаў: кульмiнацыйны момант францускай крытыкi ангельскага вядзеньня вайны быў у закiдзе, што Англiя — вораг мiжнароднага права, бо яна ваюе ня зброяй, а морскiм флётам, каб перамагаць ня з мэтай накладаньня данiны, але з мэтай увозу сваiх тавараў. А таму яна не прызнае на моры анiякага нэўтралiтэту i захоплiвае ўсе караблi, якiя спрабуюць прарваць блякаду. «З пункту гледжаньня Францыi, — так абагульнiў гэтую крытыку Роман Шнур — права морскай вайны, на якое прэтэндавала Англiя, было вiдавочным парушэньнем мiжнароднага права. У Францыi не прызнавалi разрозьнiваньня сухапутнай i морскай войнаў i тым самым самастойнасьцi паняцьцяў, што абазначалi абодва гэтыя вiды вайны. Калi разглядаць права морскай вайны выходзячы з нормаў права вайны сухапутнай, яно ўвогуле не зьяўляецца правам» (1983, S. 42). Да разрозьненьня паміж сухапутнай i морскай вайнамі належыць таксама дывэргентнасьць вартасных крытэраў абодвух афiцэрскiх корпусаў: калi ў сухапутным войску на пярэднiм пляне былi асабiстыя храбрасьць i гонар, то ў морскiм флёце ўжо на раньнiм этапе дамiнавалi фiнансавыя, лягiсцкія i адмiнiстрацыйныя здольнасьцi (параўн. McNeill 1984, S. 99) — варыянт мiтычнай карцiны змаганьня Левiятана з Бэгемотам.

У канцавым вынiку Карл Шмiт вытлумачыў розьнiцу памiж сухапутнай i морскай войнамi магчымасьцю або немагчымасьцю тэрытарыялiзацыi: «Лад сушы палягае ў тым, што суша падзеленая тэрыторыямi дзяржаваў; мора, насупраць, свабоднае, г.зн. свабоднае ад дзяржаўнасьцi i не падпарадкаванае нiякаму тэрытарыяльнаму сувэрэнiтэту» (1981, S. 86). Ува ўсякiм разе так гучаў вынiк дыспуту памiж Сэлдэнам i Гроцыем, якi лiчыўся слушным на працягу стагодзьдзяў. У сваёй працы «Mare clausum», укладзенай у 1617—1618 гг., Джон Сэлдэн трактаваў мора як сушу i паддаваў яе тэрытарыялiзацыi, праўда, за кошт таго, што ён абмежаваўся ў асноўным узьбярэжнымi водамi i не ахоплiваў акiяну. У супрацьвагу гэтаму Гуга Гроцый у сваёй працы «Mare liberum», якая ананiмна была апублiкавана ў 1609 г., баранiў iдэю свабоднага морскага гандлю. Хаця гiстарычна гэтая праца i была скiраваная супраць ангельскiх намаганьняў манапалiзацыi, яна ўзаконьвала вызначальны статус брытанскай морскай дзяржавы, бо вядучая морская дзяржава атрымлiвала ад свабоды мора найбольшыя выгады. Пасьля пратрывалай два дзесяцiгодзьдзi «эканамiчнай барацьбы за сусьветны акiян» iдэя тэрытарыяльнага падзелу мора з прычыны абмежаванасьцi прыродных рэсурсаў была выстаўленая наноў (параўн. Massart, in: Friedensanalysen 11, S. 31 ff), i ў дэбатах вакол канвэнцыi па морскiм праве было ўзьнятае пытаньне пра тое, у якой меры тэхналягiчна высокаразьвiтыя дзяржавы рэзэрвуюць морскiя тэрыторыi для iх пазьнейшага выкарыстаньня адсталымi дзяржавамi.

Дарма што ад слова мiр, у супрацьлежнасьць да слова вайна, нельга ўтварыць множнага лiку, iснуюць усё ж некалькi тыпаў мiру. Мы кажам пра могiлкавы спакой, калi маем на ўвазе мiр у вынiку скарэньня, ад якога трэба адрозьнiваць мiр, што грунтуецца на раўнавазе інтарэсаў. Урэшце, ёсьць яшчэ мiр, якi зьяўляецца толькi перапынкам памiж дзьвюма войнамi. Фукiдыд акурат так трактаваў Нiкiянскі мiр i апiсваў Архiдамскую i Дэкелейскую войны як адну, Пэляпанэскую вайну. Як ведама, ягоны пункт гледжаньня атрымаў усеагульнае прызнаньне. Напалеону належыць наступнае выслоўе: «Бязь мiру з Англiяй любое ўкладаньне мiру — толькi замiрэньне». Гэта павiнна было азначаць наступнае: усе, з кiм ён укладаў мiр, толькi чакалi больш спрыяльных умоваў для аднаўленьня вайны, i яны рабiлi гэта, пакуль Англiя вяла вайну, i яны маглi разьлiчваць на яе падтрымку.

Фукiдыд i Напалеон мелi на ўвазе дзяржаўна-палiтычны аспэкт дамоваў аб мiры i стаўлялi пад сумнеў iх стабiльнасьць, калi не адбывалася поўнага скарэньня або шчырага кампрамiсу. У адпаведнасьцi з гэтым мiрныя дамовы стабiльныя толькi тады, калi саступаючы бок ня мае нi падставаў, нi магчымасьцяў плянаваць рэванш. Ангельскi фiлёзаф Генры Сiджвiк, якi дасьледаваў выпадкі ўкладаньня мiру з пункту гледжаньня iхнай маральнай дзейснасьцi, прыйшоў да аналягiчных высноваў. Так, напрыклад, нямецка-францускi мiр 1871 г., згодна зь якiм Францыя пагаджалася на нямецкую анэксiю Эльзасу i часткi Лятарынгii, ён вызначаў як «часовае прыпыненьне ваенных дзеяньняў, якое можа быць скасавана пакрыўджанай дзяржавай у любы момант». Але ў дадатак ён выстаўляў наступнае абмежаваньне:

«Усё ж такi можна меркаваць, што час, узвычаеньні i памяркоўны ўрад паўплываюць на бальшыню насельнiцтва такiм чынам, што яно ўжо ня будзе жадаць узьяднаньня; да гэтага можа далучыцца тая акалiчнасьць, што самыя палкiя прадстаўнiкi старога патрыятызму добраахвотна пакiнуць краiну... Калi такi працэс адбыўся, маральнае ўзьдзеяньне несправядлiвай зьмены тэрытарыяльнай прыналежнасьцi можна лiчыць скончаным, i кажная спроба адваяваць страчаную зямлю сама робiцца актам агрэсii» (цыт. паводле: Walzer 1982, S. 96).

Бег часу затушоўвае несправядлiвасьць анэксii i мае такiм чынам мiратворчае ўзьдзеяньне. У прынцыпе дэбаты пра нацыянальную цэльнасьць i права народаў на самавызначэньне да нашых дзён ня выйшлi за рамкi пазыцыi Сiджвiка. Праблема, праўда, у тым, што «час, узвычаеньні i памяркоўны ўрад» — гэта катэгорыi, якiя толькi зь цяжкасьцю паддаюцца палiтычнай i юрыдычнай апэрацыялізацыі. У бальшынi выпадкаў сярод насельнiцтва анэксаванай тэрыторыi маюць месца два пункты гледжаньня: згодна зь першым новы ўрад сапраўды памяркоўны, другi, насуперак гэтаму, сьцьвярджае адваротнае, i ў распараджэньнi апошняга аказваецца тэрарызм — iнструмэнт, пры дапамозе якога даволi часта можна прымусiць раней памяркоўны ўрад зрабiцца не такiм памяркоўным i такiм чынам давесьцi слушнасьць тых, хто заўсёды баранiў другi пункт гледжаньня.

Дольф Штэрнбэргер (Dolf Sternberger 1984, S. 10) устанавiў адрозьненьне памiж палiтычным i эсхаталягiчным паняцьцем мiру. Найбольш выразна эсхаталягiчны мiр адлюстраваны ў вiдзежы прарока Iсаi (11, 6—7) пра ваўкоў, што адпачываюць разам зь ягнятамi, пра кароваў i мядзьведзяў, якiя пасьвяцца разам, i пра iльвоў, што ядуць салому. Тут мiр больш не перапынак памiж дзьвюма войнамi, а памысны вынiк татальнага ператварэньня сьвету. Праўда, Штэрнбэргер лiчыць, што пры дапамозе палiтыкi нельга дасягчы гэтага, і стаўляе пад сумнеў магчымасьць спраўджаньня эсхаталягiчных мэтаў палiтычнымi сродкамi (хаця ён i выходзiць з таго, што палiтыка сёньня ў стане прывесьцi да апакалiпсысу). Эсхаталягiчны мiр, паводле Штэрнбэргера (S.13), грунтуецца на адзiнстве, сommunio, палiтычны, насуперак гэтаму, на яднаньнi, сommunicatio. Эсхаталягiчны мiр дасягаецца толькi празь зьмяненьне складу мысьленьня, палiтычны, насуперак гэтаму, толькi праз паразуменьне. Калi адштурхоўвацца ад вобразу прарока Iсаi, палiтыка ня можа зьмянiць прыроды ваўкоў, мядзьведзяў i iльвоў, але яна можа накласьцi на iх абмежаваньнi, адвесьцi iм адгароджаныя тэрыторыi, пры неабходнасьцi нават накiнуць на iх путы. Калi ж яна спрабуе зьмянiць iх прыроду, яна асуджауцца на правал або стаецца таталiтарнай.

Ад вайны да міру: сацыялягічныя досьледы і гістарычна-філязафічныя пэрспэктывы

Тое, што ад слова «мiр» (прынамсi, у нямецкай мове) нельга ўтварыць множнага лiку, дало Гюнтэру Андэрсу падставу для наступнага цьверджаньня: «Мiр разглядаўся — ня будзем высьвятляць, справядлiва цi не — кантынуумам, а войны — яго перапыненьнямi» (1983, S. 67). Тут таксама ўсё залежыць ад таго, што разумець пад вайной i мiрам: да ўзьнікненьня ўставічных дзяржаўных утварэньняў, напрыклад у антычнай Грэцыi, паводле Гельмута Бэрвэ (Helmut Berve 1967, S. 4), вайна была нармальным станам. Кланы i дружыны бесьперапынна змагалiся, выкраданьне рагатай жывёлы i жанчын было звычайнай справай. Вялiкiя эпасы, як уяўляецца, пацьвярджаюць гэта. Паводле Бэрвэ, толькi пасьля станаўленьня дзяржаўнасьцi пачалi ўкладацца сапраўдныя мiрныя дамовы (spondai), якiя адмяжоўвалi мiрныя часы ад пэрманэнтнага ваеннага стану (S. 7).

Але што да пададзенай вышэй дэфiнiцыi вайны i мiру, трэба зазначыць, што да станаўленьня дзяржаўнасьцi не было, строга кажучы, нi вайны, нi мiру, а быў толькi пэрманэнтны ваенны стан, якi, аднак, знаходзіўся за парогам таго, што ад узьнiкненьня дзяржаўнасьцi называюць вайной. З узьнiкненьнем дзяржаваў мiр зрабiўся нармальным станам, затое ўзброеныя канфлiкты сталi больш жорсткiмі i крывавымi. Мiратворчай функцыi дзяржаўнасьцi адпавядала iнтэнсiфiкацыя ваеннага вырашэньня канфлiктаў. Цяпер Арыстотэль (Politik VII, 1333a 30—36) мог напiсаць: «Вось так i ўсё жыцьцё падзелена на дзьве часткi — працу i вольны час, вайну i мiр», — i зрабiць з гэтага выснову, «што вайну неабходна весьцi дзеля мiру, а працаваць — дзеля вольнага часу». Пазьней наконт гэтага аналягiчна выкажацца Гроцый (De jure belli ac pacis, I, 1): «Вайну распачынаюць дзеля мiру... Вайна сама павядзе нас да мiру як да сваёй мэты».

Апошняе цьверджаньне iзноў i iзноў выклікала палемiку з зусiм розных пазыцыяў, накіраваную на выяўленьне таго, што аднясеньне вайны да катэгорыi мiру азначае замаскаваньне адваротнага. Так, Вiльгельм Дыльтэй даводзiў (Dt. Rundschau, 27. Jg., S. 218): «Сам мiр ёсьць усяго толькi працягам вайны iншай зброяй». Або Мiшэль Фуко: «Улада ёсьць вайной, вайной, якая працягваецца iншымi сродкамi; такiм чынам, можна было б перафразаваць фамулёўку Кляўзэвiца i сказаць, што палiтыка — гэта працяг вайны iншымi сродкамi» (1978, S. 71).

Сацыёлягi i фiлёзафы ўвесь час спрабавалi разбурыць гiстарычна абумоўленую ўзаемасувязь вайны i мiру i зьвязаць лiквiдацыю войнаў з мадэрнiзацыяй грамадзтва (параўн. Die Zusammenstellung bei Wachtler, 1983). Так, Агюст Конт у сваiм законе трох стадыяў адводзiў вайне i ваеннаму духу цэлую эпоху, якую ён лiчыў пераадоленай у сусьветнай гiсторыi, бо цяпер пачаўся пэрыяд навукi i iндустрыi. Гербэрт Спэнсэр таксама супрацьстаўляў мiлiтарысцкае ды iндустрыяльнае грамадзтвы i выходзiў з таго, што канстытуцыйныя прынцыпы iндустрыяльных грамадзтваў (свабода аб’яднаньняў i вольны абмен тавараў) несумяшчальныя з канстытуцыйнымi прынцыпамi мiлiтарысцкiх грамадзтваў. Ёзэф Шумпэтэр таксама называў вайну ў капiталiстычных умовах атавiзмам; яна мусiць зьнiкнуць, як толькi капiталiзм умацуецца канчаткова.

Iншыя, насупраць, чакалi ад мадэрнiзацыi грамадзкiх структураў не зьнiкненьня, а iнтэнсiфiкацыi войнаў. Алексыс дэ Таквiль (S. 290) устанавiў наступны парадокс: «З усiх армiяў дэмакратычныя войскi найбольш горача жадаюць вайны i з усiх народаў найбольш любяць мiр дэмакратычныя народы; сытуацыя робiцца экстраардынарнай таму, што абодва гэтыя супрацьлежныя эфэкты выклiкаюцца роўнасьцю». Макс Вэбэр разглядаў устанаўленьне вайсковай дысцыплiны ў эўрапейскiх армiях пачынаючы ад XVI стагодзьдзя як школу сучаснай працоўнай дысцыплiны: «Армейская дысцыплiна была калыскай дысцыплiны ўвогуле. Другi выхавальнiк дысцыплiны — буйныя вытворчыя прадпрыемствы». Вэрнэр Зомбарт урэшце выявiў, што вайна i капiталiзм узаемна ўмацоўваюць адно аднаго: армiя вымагала ня толькi дысцыплiны, вышкаленьня i пачуцьця часу, але ў якасьцi заказчыка i рынку зьяўлялася яшчэ i перадумовай для ўзьнiкненьня капiталiстычнага дабрабыту, i адно вайна стварыла бiржу.

Гэтыя сацыялягiчныя досьледы, зьвязаныя з гiстарычна-фiлязофскiмi пэрспэктывамi, прынесьлi розныя вынiкi, i хаця ў сапраўднасьцi пацыфiсцкiя пэрспэктывы так і ня спраўдзіліся, цяжка назваць беспадстаўнымi тыя досьледы, на якiх яны грунтуюцца. Iх памылка была, вiдавочна, у тым, што яны празьмерна прывязвалi магчымасьць вайны да ваяўнiчага грамадзтва i мiлiтарысцкiх iдэалаў; пры гэтым яны не зважалi на тое, што тэхналягiчны прагрэс таксама можа ўтвараць выбуховае злучэньне з вайной. Якiя цяжкасьцi выклiкае гэта цяпер, паказваюць лёзунгi руху за мiр: «Уявi сабе, што пачалася вайна, i нiхто ня йдзе на яе», — быццам пры сёньняшнiх сыстэмах узбраеньня трэба кудысьцi iсьцi, каб зрабiцца ўдзельнiкам вайны. Дыялектычнае палажэньне дактрыны Троцкага — «магчыма, табе няма нiякай справы да вайны, але вайна мае справу да цябе», — мае сёньня, пры несупыннай пагрозе атамнай вайны, яшчэ большую актуальнасьць, чымся ў часы яго фармуляваньня. Другi мiрны лёзунг — «перакуць мячы на нарогi» — беспадстаўна выходзiць з таго, што нарогi ёсьць нечым зусiм супрацьлежным мячом. Вытворчасьць нарогаў гiстарычна была перадумовай утварэньня большых i лепш узброеных войскаў (параўн. McNeill, 1983., S. 21). Дылема чыстай пацыфiсцкай маралi добра раскрываецца на прыкладзе сучаснага варыянту «вытворчасьцi нарогаў»: расiйскi мiнiстар фiнансаў Вiтэ падтрымаў царскую iнiцыятыву па раззбраеньнi 1898 году, бо спадзяваўся на даплыў з вайсковага бюджэту грошай, на якiя мела пашырыцца чыгуначная сетка — i дзякуючы гэтаму павiнна была павялiчыцца эфэктыўнасьць расiйскай армii (параўн. Dülffer, 1981, S. 34 f). Зьмяншэньне вайсковых выдаткаў як у бюджэце царскай Расii, так i яе суседзяў ды канкурэнтаў аб’ектыўна павялiчала iх ваенную небясьпечнасьць — i гэтым самым распачынала новае кола гонкi ўзбраеньняў.

2. Вядзеньне вайны

Гісторыя і будучыня вайны: палітычны і тэхналягічны падыход

Пытаньне, якое доўгi час было рэлевантным толькi для гiсторыкаў, зрабiлася цэнтральнай палiтычнай праблемай сучаснасьцi: наколькі iстотна палiтыка i тэхналёгiя абумоўлiваюць ваенна-гiстарычныя рэвалюцыi? Проста-такi клясычным прыкладам пры абмеркаваньнi гэтага пытаньня былi посьпехi францускай армii пасьля рэвалюцыi 1789 году i перадусiм пад кiраўнiцтвам Напалеона Банапарта. Гэтыя посьпехi былi вынiкам пераўтварэньня грамадзтва шляхам рэвалюцыi, што прывяло да павелiчэньня колькасьцi войскаў i павышэньня iхнай матывацыi — так гучыць тэзыс, якога датрымвалiся дасьледнікi ад Кляўзэвiца да Фагтса (1959, S. 104 ff, параўн. Münkler, 1982a. S. 16 ff). Гэтыя посьпехi былi запозьненым вынiкам тэхналягiчных навацыяў у артылерыi, прамаўляе супрацьлежны тэзыс (McNeill, 1984, S. 153 f). Што датычыць артылерыi: цi была стаўка на яе вынiкам грамадзкiх пераўтварэньняў або павялiчанай шляхам тэхналягiчных навацыяў эфэктыўнасьцi? Акадэмiчнае, здавалася б, пытаньне, але ў дачыненьнi да атамнай зброi яно раптам набывае надзвычайную палiтычную актуальнасьць.

Калi рэвалюцыi ў гісторыі ўзбраеньняў iснасна абумоўлiваюцца акурат палiтыкай, то з вынаходам i выкарыстаньнем атамнай зброi нiчога не зьмянiлася ў тым сэнсе, што вайна i надалей зьяўляецца сродкам палiтыкi. Гэта пазыцыя «нэакляўзэвiцыянцаў» (Aрoн, Kiсінджэр), якiя датрымваюцца тэорыi iнструмэнтальнасьцi вайны, але настойваюць на тым, што падчас атамнай эпохi яна ўжо ня можа «весьцiся», а можа толькi «ўяўляцца» (параўн. Aron 1980), што яшчэ мацней увыразьняе палiтычны элемэнт вайны. Прыкладна гэта маюць на ўвазе, калi кажуць пра атамную зброю як пра палiтычную зброю.

Калi ж пераломныя ў гiсторыi маманты вызначаюцца не палiтыкай, а тэхналёгiяй, то нельга выключыць, што ў вынiку аднаго з гэтых тэхналягiчных пераваротаў вайна ня зможа больш служыць сродкам палiтыкi. Акурат гэтак адбылося са скiданьнем атамнай бомбы, прамаўляе тэзыс прадстаўнiкоў аргумэнту абсурднасьцi (Anders 1983; Schell 1982): вайна ўжо ня сродак палiтыкi, бо праз ужываньне гэтага сродку робiцца неактуальнай мэта, якой яна павiнна служыць. У гэтым дачыненьнi якая-любя вайна абсурдная, нават i тая, што толькi «ўяўляецца», таму што яе сцэнары грунтуюцца на пагрозе распачаць яе, i таму нельга выключыць, што вайна, якая «ўяўляецца», не абернецца ў вайну, якая «вядзецца» — усё роўна, цi будзе яе прычынай памылка чалавека або тэхнiкi. Альбэрт Айнштайн надаў гэтай пазыцыi крайнi выгляд, заявiўшы наступнае: «Атамная энэргiя зьмянiла ўсё, апрача нашага ладу мысьленьня. Такiм чынам, мы рушым насустрач нечуванай катастрофе. Калi чалавецтва хоча выжыць, патрэбны прынцыпова новы лад мысьленьня». Пры гэтым вырашальнае значэньне належыць таму, каб вайна як магчымасьць вырашэньня канфлiктаў зьнiкла з чалавечага мысьленьня.

Нэакляўзэвiцыянцы i тэарэтыкi абсурднасьцi аднадушныя ў перакананьнi, што ядравую вайну неабходна прадухiляць нягледзячы на ўсё, але разыходзяцца ў высновах, якiя трэба зрабiць на падставе гэтага, паколькi яны маюць розныя ўяўленьнi аб палiтыцы i тэхналёгii. Нэакляўзэвiцыянцы мяркуюць, што разьвiцьцё ваенных тэхналёгіяў можна падпарадкаваць палiтыцы, але палiтыка — гэта небясьпечнае канфлiктнае поле, таму яны выказваюцца за запалохваньне як за адзiна пасьпяховую стратэгiю прадухiленьня вайны. Тэарэтыкi абсурднасьцi ад Айнштайна да Расэла, насупраць, бяруць пад сумнеў кампэтэнтнасьць палiтыкi ў дачыненьнi тэхналёгii. Яны лiчаць, што палiтычныя канфлiкты можна вырашаць мiрным шляхам, i таму выступаюць за поўнае раззбраеньне як адзiную магчымасьць пазьбегчы атамнай катастрофы.

Ад гэтага трэба адрозьнiваць прынцыпова супрацьлежную пазыцыю, якая i ў эпоху атамнай зброi настойвае на магчымасьцi вядзеньня вайны. Гэтая пазыцыя таксама распадаецца на два розныя варыянты з увагi на пытаньне аб прымаце палiтыкi або тэхналёгii. Першы варыянт выстаўляе лёзунг магчымасьцi вядзеньня атамных войнаў на абмежаванай тэрыторыі. Гэтая новая стратэгiчная дактрына грунтуецца на iдэi «дэпалiтызацыi» i «рэмiлiтарызацыi» атамнай зброi: праз памяншэньне зьнiшчальнай сiлы атамнай зброi i павелiчэньне дакладнасьцi паражэньня цэляў вайна можа весьцiся i як атамная вайна, не канчаючыся зьнiшчэньнем чалавецтва. Да захадаў што да абмежаваньня атамнай вайны належыць таксама разьмяшчэньне ў космасе супрацьракетных сыстэмаў, якія пры дапамозе зброi паклiканы прадухiлiць эскаляцыю распаўсюджаньня атамнай зброi на стратэгiчна прывiлеяваныя тэрыторыi. Гэтая новая дактрына кiруецца ў канцавым вынiку тым перакананьнем, што тэхналягiчныя навацыi толькi часова выключаюць вайну з арсэналу сродкаў палiтыкi i што разьвiцьцё тэхналёгiяў iзноў зрабiла магчымым вядзеньне вайны.

Ад гэтай пазыцыi трэба адрозьнiваць тэорыю стрымлiваньня вайны, якая таксама настойвае на тым, што ад вайны як формы палiтычнага вырашэньня канфлiктаў адмовiцца нельга, але адначасова ня верыць у тое, што адкрытымi ў вынiку разьвiцьця ваенных тэхналёгіяў магчымасьцямi можна кiраваць, i таму абвяшчае, што зброя масавага зьнiшчэньня стаiць па-за мараляй i правам. Пры гэтым яна замiраецца або сьвядома iмкнецца да таго, каб iзноў зрабiлася магчымым вядзеньне традыцыйнай вайны. У якасьцi прыкладу можна прывесьцi адмаўленьне японскiх вояў ад ужываньня агнястрэльнай зброi напрыканцы XVI стагодзьдзя (параўн. Perrin 1982). Але яна можа адштурхоўвацца i ад разважаньняў, якiя Карл Шмiт (1950, S. 285 ff) выклаў пад уражаньнем бамбардаваньняў буйных гарадоў i ў якiх ён спасылаўся на стрымваньне вайны шляхам «Jus publiсum europaeum» напачатку Новага часу; тады гэтая дактрына рабiла стаўку на палiтычныя канвэнцыi аб адмаўленьнi ад ужываньня зброi масавага зьнiшчэньня, дзякуючы чаму iзноў адбываецца вяртаньне палiтыкі вайны як аднаго зь яе важных сродкаў («ultima ratio»). Тэорыя стрымлiваньня вайны ў аспэкце яе iнтэнцыяў застаецца амбiвалентнай: абмежаваньне ахвяраў i стратаў або забесьпячэньне магчымасьцi весьцi вайну — у вынiку першае выклiкае другое.

Вайна — юрыдычнае пакараньне пры дапамозе зброi або двубой дзяржаваў

У прынцыпе вайна як узброенае вырашэньне канфлiкту iнтарэсаў можа быць рэалiзавана як у юрыдычным, так i ў маральным пляне ў выглядзе дзьвюх мадэляў: цi гаворка iдзе пра канфлiкт, у якiм адзiн бок абараняецца, а другi нападае, або абодва бакi могуць прэтэндаваць на абгрунтаваную прававую пазыцыю. Тут гэта мае значэньне ня толькi як эмпiрычнае пытаньне ў дачыненьнi пэўных канфлiктаў, але i як маральна-юрыдычны прысуд наконт права на вайну: цi зьяўляецца вайна легiтымнай толькi ў якасьцi юрыдычнага пакараньня пры дапамозе зброi або таксама i ў якасьцi двубою дзяржаваў? Пункт гледжаньня, згодна зь якiм вайна зьяўляецца юрыдычным пакараньнем пры дапамозе зброi i легiтымная толькi ў гэтым выпадку, панаваў у часы Сярэднявечча i, абапёрты на гiстарычна-фiлязафічнай базе, сустракаецца сёньня як у афiцыйным марксiзьме (эксплiцытна), так i ў пэўных вонкавапалiтычных дактрынах ЗША ў выглядзе маральнай дыхатамізацыі сьвету (iмплiцытна). У пару Новага часу, у адваротнасць ад гэтага, не пазьней як ад 1648 г. i да пачатку першай сусьветнай вайны, вайну разумелi як двубой дзяржаваў i прызнавалi за кажнай дзяржавай (ува ўсякiм разе, за кажнай эўрапейскай дзяржавай!) маральна не дыскрымiнаванае jus ad bellum. Вайна лiчылася ultima ratio, калi канфлiкту нельга было ўрэгуляваць iншым шляхам. Згодна з разуменьнем, прынятым у Новым часе, эўрапейская вайна дзяржаваў была bellum justum ex utraque parte (параўн. Kimminich 1985, S. 93); тэолягi Сярэднявечча, у супрацьлежнасьць гэтаму, заяўлялi, што ня можа быць вайны, справядлiвай для абодвух бакоў (параўн. Walzer 1982, S. 100).

Адной з самых крайнiх візіяў справядлiвай вайны, bellum justum, было i ёсьць рэлiгiйнае асьвячэньне вайны, як яно мае месца ў iсламскiм уяўленьнi пра джыгад (параўн. Raewski, in: Friedensanalysen 12, S. 16 ff) i ў хрысьцiянскай тэалёгii крыжавых паходаў позьняга сярэднявечча. Той, хто загiнуў падчас джыгаду, лучаў наўпрост у рай, а той, хто вырушыў на Ерусалiм, вызваляўся ад царкоўных пакараньняў, i, паводле распаўсюджанага меркаваньня, яму даравалiся грахi. Гэтае ўяўленьне адлюстроўваецца яшчэ ў палемiчным творы Лютэра «Супраць рабаўнiцкiх i забойнiцкiх хеўраў сялян», напрыканцы якога зазначаецца: «Калi, бi, душы, хто можа. Калi ты загiнеш у вынiку гэтага — добра табе! Больш кунежнай сьмерцi табе нiколi не дасягчы».

Але сярэднявечная ваенная дактрына прызнавала справядлiвай вайной ня толькi крыжовыя паходы цi змаганьне з бунтаўнiкамi ўсярэдзiне краiны, але i канфлiкт памiж дзьвюма хрысьцiянскiмi дзяржавамi, якi вырашаўся пры дапамозе зброi. Ад Аўгустына да Тамаша з Аквiну права на абвяшчэньне вайны прывязвалася да трох умоваў: вайна мела абвяшчацца законнай уладай (auctoritate), прычынай вайны мусiла быць прадухiленьне або выпраўленьне несправядлiвасьцi (causa jucta), i вайна мусiла весьцiся з правiльнымi перакананьнямi, г.зн. без прагненьня помсты i адплаты або імкненьня да заваёваў (intentione recta). Калi гэтыя тры ўмовы выконвалiся, вайна лiчылася справядлiвай (параўн. Engelhardt, in: Friedensanalysen 12, S. 72 ff).

Вайна тут вызначаецца як узброеная акцыя для ўстанаўленьня або аднаўленьня справядлiвасьцi. Згэтуль вынiкае, што абедзьве партыi вайны маюць неаднолькавы маральны i прававы статус: адзiн бок баронiць справядлiвасьць, другi — яе парушае. Вырашальным пры гэтым зьяўляецца наступнае пытаньне: цi не пазбаўляецца партыя, якая супрацьпраўна карысталася jus ad bellum i вяла несправядлiвую агрэсiўную вайну, таксама i права патрабаваць выкананьня jus in bello. Згодна з старавечнарымскай прыказкай, пры бразгатаньні зброi законы маўчаць. Але jus in bello ператварыла i ваенны стан у прававы, падпарадкаваўшы форму барацьбы пэўным нормам i правiлам, накшталт абавязку дбаць аб варожых параненых цi ваеннапалонных. Мiхаэль Вальцэр (1982, S. 191 ff) падрабязна разгледзеў гэтае пытаньне i ўстанавiў, што i ў выпадку, калi адзiн бок з поўнай падставай лiчыць вайну bellum justum са свайго боку (як, напрыклад, ЗША падчас другой сусьветнай вайны), ён усё ж ня мае права парушаць jus in bello, нават калi парушэньне ваенных канвэнцыяў скарацiла б вайну. У гэтым сэнсе англа-амэрыканскiя бамбардаваньні Дрэздэну або скiданьне атамных бомбаў на Хiрасiму i Нагасакi былi ваеннымi злачынствамi.

Насуперак меркаваньню Карла Шмiта, якi лiчыў, што iдэi causa jucta i justus hostis (працiўнiка, якi не абвешчаны злачынцам) супярэчаць адна адной (1950, S. 91), iдэя справядлiвай вайны i прызнаньне ваенных канвэнцыяў самi па сабе не выключаюць адно аднаго. У сваю чаргу Мiхаэль Вальцэр, якi настойвае на выкананьнi jus in bello i ў выпадку bellum justum, павiнен усё ж прызнаць, што тыя, хто лiчыць, што справядлiвасьць на iхным баку, схiляююцца да таго, каб урэзаць правы працiўнiка. Адзiн з прыкладаў — Чэрчыль, якi ў 1939—40 гг. патрабаваў мiнiраваньня нарвэскiх узьбярэжных водаў i такiм чынам парушэньня нарвэскага нэўтралiтэту пры дапамозе наступных аргумэнтаў:

«Мы маем права, нават абавязак, часова спынiць дзеяньне акурат тых законаў, аўтарытэт якiх мы хочам аднавiць... Лiтара закону не павiнна ў выпадку крайняй небясьпекi замiнаць тым, каму даручаныя яго абарона i яго выкананьне... Кiравацца гуманнасьцю яшчэ больш важна, чымся законнасьцю» (цыт. паводле Walzer 1982, S. 351).

Чэрчыль пры гэтым адкрыта датрымваўся тэзысу, што мэта апраўдвае сродкi. Пазьней, на нюрнбэрскiм працэсе супраць ваенных злачынцаў, нямецкае кiраўнiцтва абвiнавачвалася ў парушэньнi нарвэскага нэўтралiтэту (пасьля мiнiраваньня ўзьбярэжных водаў ангельцамi нямецкiя войскi напалi на Нарвэгiю i захапiлi яе). Гэта ня толькi значна пахiснула прэтэнзiю нюрнбэрскага трыбуналу на вяршэньне правасудзьдзя, а не правасудзьдзя пераможцаў, але i закранула аснавасяжныя праблемы тэорыi справядлiвай вайны: хто ў канцавым вынiку вызначае, якiя прычыны справядлiвыя i якiя несправядлiвыя?

Якраз з гэтага пункту выводзiцца пачатак выстаўленага эўрапейскiм мiжнародным правам тэзысу пра bellum justum ex utraque parte, якi мэханiчна прыпiсваў абодвум удзельнiкам вайны аднародныя прычыны i намеры, i, такiм чынам, прызнаваў за ўсiмi аднолькавы прававы i маральны статус: ад гэтага часу легiтымнасьць вайны ў Эўропе ня зьвязвалася больш з правам на юрыдычнае пакараньне пры дапамозе зброi, вайна ў якасьцi ўжо не ўнармаванага матэрыяльна i толькi фармальна яшчэ ўнармаванага ўзброенага сутыкненьня дзьвюх дзяржаваў ператварылася ў двубой дзяржаваў. Калi рэальны зыход вайны нельга вызначыць як перамогу справядлiвасьцi, гаварыць пра яе тут ужо можна толькi мэтафарычна. Фрэнсыс Бэкан так сфармуляваў гэта: «Войны — гэта зварот да трыбуналу справядлiвасьцi Бога, калi на зямлi няма нiкога вышэйшага, каб рассудзiць дадзены выпадак». Але ў Эўропе Ўсявышняга ня стала ад таго часу, як каралi абвясьцiлi, што ў сьвецкiх пытаньнях няма нiкога вышэйшага за iх (in temporabilus superiorem non recognoscens), i зрабiлi гэтае цьверджаньне iснаснай прыкметай сувэрэнiтэту. З гiстарычнага пункту гледжаньня разуменьне вайны як двубою дзяржаваў было вынiкам заняпаду, якi давялося перажыць спачатку iмпэратарскай уладзе, а пасьля папству. У мiрнай дамове, укладзенай у Мюнстэры i Аснабруку (1648), упершыню было пiсьмова зафiксавана, што эўрапейскiя сувэрэны не прызнаюць над сабой нiкога вышэйшага. Ад гэтага моманту цэнтральнае пытаньне тэорыi справядлiвай вайны — «Quis judicabit?» — застаецца без адказу.

Дзякуючы гэтаму права на вядзеньне вайны зрабiлася натуральным прывiлеем сувэрэннай дзяржавы — правам, якое не падлягала анiякай юрыдычнай або маральнай ацэнцы з боку Ўсявышняга i якiм карысталiся выходзячы выключна зь дзяржаўных iнтарэсаў. Вайна зрабiлася ultima ratio regum. Гэта адначасова азначала, што салдаты юрыдычна i маральна прыраўноўвалiся адзiн да аднаго (justus hostis), што камбатанты (якiх можна было распазнаць па iхнай унiформе) адрозьнiвалiся ад нонкамбатантаў i што вайна — пасьля Трыццацiгадовай вайны, ад якой давялося пацярпець найперш цывiльнаму насельнiцтву — iзноў вялася армiямi памiж сабой, тым часам як мiрнае насельнiцтва было ў высокай ступенi абаронена. Яно ўдзельнiчала ў вайне толькi ў той меры, у якой выплата падаткаў рабiла магчымым зьбiраньне i ўтрыманьне рэгулярных войскаў (miles perpetuus); гэтыя войскi навучалiся гадамi вайсковаму майстэрству i рабiлiся каштоўным i незаменным iнструмэнтам вядзеньня вайны. Бiтвы дзеля гэтага зрабiлiся радзейшымi, войны менш крывавымi, пакуль француская рэвалюцыя праз абвяшчэньне levée en masse iзноў не дала генэралам таннага «гарматнага мяса».

Палажэньне мiжнароднага права, якое прызнавала за кажным сувэрэнам права абвяшчаць вайну iншаму сувэрэну, мела сiлу да канца першай сусьветнай вайны, калi Нямеччына ў Вэрсальскай мiрнай дамове была прызнаная вiнаватай у вядзеньнi агрэсiўнай вайны. У супрацьлежнасьць гэтаму, галяндзкi ўрад цьвёрда трымаўся палажэньняў даваеннага мiжнароднага права, адмовiўшыся выдаць нямецкага iмпэратара, якi ўцёк у Галяндыю, на той падставе, што ў адпаведнасьцi зь дзейным мiжнародным правам, кiраўнiк дзяржавы ня можа быць прыцягнуты да адказнасьцi з прычыны свайго рашэньня весьцi вайну (параўн. Kimminich, in: Friedensanalysen 12, S. 214).

Статут новасьпечанай Лiгi нацыяў абавязваў сувэрэнаў забясьпечваць мiр (частковая забарона вайны) i разбураў такiм чынам адну з асноваў мiжнароднага права Новага часу: пачынаючы ад Гроцыя вайна i мiр лiчылiся эквiвалентнымi станамi; ад гэтага часу праз фармулёўку «права прадухiленьня вайны» (пагаджальная працэдура ўрэгуляваньня спрэчкi) мiр зрабiўся маральна i юрыдычна прывiлеяваным станам, а вайна — дыскрымiнаваным. Такiм чынам у статуце Лiгi Нацыяў былi зробленыя высновы выходзячы з новай якасьцi, якую ўзброенае вырашэньне канфлiктаў набыло на працягу першай сусьветнай вайны, калi двубой колькасна абмежаваных войскаў ператварыўся ў масавую бойню з жудасным лiкам ахвяраў, i адрозьнiваньне камбатантаў i нонкамбатантаў у вынiку ангельскай гандлёвай блякады i нямецкай (неабмежаванай) падводнай вайны зрабiлася састарэлым. Паветраная вайна i ўжываньне атамнай зброi падчас другой сусьветнай вайны пазначаюць далейшыя формы «стрымлiваньня» (Шмiт) вайны. Пакт Брыяна—Келага[38] ў 1928 г. пашырыў частковую забарону вайны (пра што гаварылася ў статуце Лігі Нацыяў) да поўнай забароны вайны; п. 5 статуту ААН пераўтварыў яе ўва ўсеагульную забарону гвалту. У дачыненьнi да мiжнароднага права Кiмiнiх выводзiў з гэтага наступнае (у: Friedensanalysen 12, S. 216): «Ад jus ad bellum клясычнага мiжнароднага права, такiм чынам, не засталося нiчога. Вайна як сродак мiжнароднай палiтыкi забароненая i абвешчаная па-за законам. Апраўданьня вайне няма».

Каляніяльныя і антыкаляніяльныя войны

Тым ня менш вайна ня зьнiкла з палiтычнага парадку дня, а ў бальшынi выпадкаў проста зьмянiла свае праявы. Вайна дзяржаваў, якая мае праводзiцца ў адпаведнасьцi з нормамi i правiламi эўрапейскага мiжнароднага права, у сапраўднасьцi зрабiлася рэдкай зьявай; яе месца заняла антыкалянiяльная вызваленчая вайна, звычайна партызанская вайна, якая вядзецца не памiж дзьвюма дзяржавамi, якiя ў прынцыпе прызнаюць адна адну раўнапраўнымi, а памiж паўстанцамi i ўрадам або калянiяльнай дзяржавай ды пратэктаратам. Ад Альжыру празь Вiетнам да Аўганiстану выяўляецца нечуваная жорсткасьць гэтых войнаў, у якiх не зважаюць на ваенныя канвэнцыi. Адна з падставаў гэтага ў тым, што канфлiктуючыя бакi не прызнаюць адзiн аднаго justus hostis, а разглядаюць варожых салдатаў або баевiкоў як злачынцаў, для зьнiшчэньня якiх дазволеныя ўсе сродкi.

Абмеркаваньне пытаньня пра правамоцнасьць калянiяльных заваёваў i супрацiў аўтахтонных народаў гаспадаром-чужынцам пачынае весьцiся ўжо ў самым пачатку гiсторыi мiжнароднага права ў Эўропе Новага часу. Такiм чынам, наўрад цi можна сказаць, што тут iдзе гаворка пра прынцыпова новыя працэсы, якiя сваiм зьяўленьнем абавязаныя эпосе iдэалягiзацыi i сусьветнай грамадзянскай вайны. Партызанскiя спосабы вайны можна назiраць як у часе Трыццацiгадовай вайны ў вырашэньнi канфлiктаў памiж селавым насельнiцтвам i рэквiзацыйнымi (рабаўнiцкiмi) аддзеламi (партызанамi), так i ў гiшпанскай герыльлi (малой вайне) супраць армiяў Напалеона, жудасныя зьверствы якiх адлюстраваныя на карцiнах Гоi.

Пытаньне аб праве эўрапейцаў на гвалтоўную калянiзацыю Новага Сьвету пранiкла ў мiжнароднае права праз спрэчку памiж Барталамэ дэ Лас Казасам i Хуанам Жынэсам дэ Сэпульвэдам ужо ў XVI стагодзьдзi, пры гэтым хрысьцiянскае мiсiянэрства i палiтычнае падпарадкаваньне шчыльна зьвязвалiся адно з адным. Так, Сэпульвэда сьцьвярджаў: «Царква можа выконваць даручэньне Хрыста абвяшчаць Эвангельле ўсяму сьвету толькi ў тым выпадку, калi язычнiкi папярэдне будуць палiтычна падпарадкаваныя хрысьцiянам». Канкрэтна гэта азначала мiсiянэрства агнём i мячом. У супрацьлежнасьць гэтаму Лас Казас адмаўляў «права» эўрапейцаў на гвалтоўнае падпарадкаваньне аўтахтонных народаў i ўрэшце нават выставiў тэзыс аб тым, што ўсе без выключэньня войны i заваёвы гiшпанцаў у Новым Сьвеце несправядлiвыя. У паноўнай дактрыне мiжнароднага права дзякуючы Франсыску дэ Вiтор’я замацавалася пазыцыя, якая была блiжэйшая да пазыцыi Лас Казаса, чымся да пазыцыi Сэльпульвэды (параўн. Kimminich 1985, S. 79 ff, а таксама Engelhardt, у: Friedenanalysen 12 S. 88 ff).

Для практыкi калянiялiзму, аднак, гэта наўрад цi мела вынiкi на працягу стагодзьдзяў, тым болей, што ў XIX стагодзьдзi, у эру калянiялiзму i iмпэрыялiзму, хрысьцiянскiя матывы пры калянiзацыi ўжо i афiцыйна адышлi на заднi плян, i наперад высунулася эканамiчная зацiкаўленасьць. Толькi ў XX стагодзьдзi канцэпцыя мiжнароднага права аб праве народаў на самавызначэньне, якая ўпершыню ўзьнiкла ў другой палове XVI стагодзьдзя, зрабiлася палiтычнай сапраўднасьцю — у шматлiкiх выпадках, аднак, толькi пасьля бязьлiтасных партызанскiх войнаў, падчас якiх на ваенныя канвэнцыi зусiм не зважалi. Унiкненьне эўрапейскiмi калянiяльнымi дзяржавамi выкананьня мiжнародна-прававых канвэнцыяў у войнах супраць калянiзаваных народаў выявiлася ўжо ў 1899 годзе падчас 1-й Гаагскай мiрнай канфэрэнцыi, калi Вялiкабрытанiя, спасылаючыся на свае калянiяльныя войны, адмовiлася далучыцца да дамовы аб забароне куляў тыпу дум-дум (пляскатыя стралковыя боепрыпасы, якiя пры трапленьнi наносяць асаблiва вялiкiя раны). У ходзе дыскусii брытанскi прадстаўнiк заявiў, што ў Эўропе можна адмовiцца ад боепрыпасаў такога роду, бо тут паранены выходзiць з бою. «Зь дзiкуном жа зусiм па-iншаму. Нават калi ў яго трапiлi два цi тры разы, ён не перастае рушыць наперад, ня клiча санiтараў, а iдзе далей, i перш чым хто-небудзь пасьпее растлумачыць яму, што ён абражае сваімі дзеяньнямі рашэньнi Гаагскай канфэрэнцыi, ён адрэжа каму-небудзь галаву» (цыт. паводле Dülfer 1981, S.76 f, 151). Вайну памiж «цывiлiзаванымi» людзьмі належыцца стрымлiваць, у барацьбе супраць дзiкуноў, насупраць, дазволеныя ўсе сродкi. Уваччу многiх эўрапейцаў калянiяльная вайна i бяз гэтага наўрад цi магла прэтэндаваць на статус вайны ў юрыдычным сэнсе. «Барбары, — зазначаў яшчэ Джон Ст’юарт Мiль, — ня маюць нiякiх правоў як нацыя», г.зн. у iх няма i jus ad bellum.

Палiтычна-юрыдычны аспэкт таксама паспрыяў крайняй бязьлiтаснасьцi войнаў за дэкалянiзацыю пасьля другой сусьветнай вайны: з пункту гледжаньня дзяржаўнага i мiжнароднага права гэтыя войны займалi прамежкавае становiшча памiж вайной дзяржаваў i грамадзянскай вайной, або, дакладней кажучы, яны пачыналiся як грамадзянская вайна i канчалiся, калi посьпех быў на баку паўстанцаў, як вайна дзяржаваў (параўн. Аron 1963, S. 47 f). Аднак палонны, захоплены ў грамадзянскай вайне, не падлягае абароне згодна з Гаагскай канвэнцыяй аб правiлах вядзеньня сухапутнай вайны i Жэнэўскай канвэнцыяй; такiм чынам, ён не прызнаецца justus hostis і можа патрабаваць для сябе хiба што выкананьня агульных правоў чалавека. Часта юрыдычна ён зьяўляецца злачынцам, якi можа быць асуджаны на сьмерць за забойства (замах на забойства). У сапраўднасьцi пытаньне права тут зьяўляецца пытаньнем моцы: толькi калi паўстанцы дасягнулi пэўнай вайсковай моцы, яны маюць шанцы быць прызнанымi рэгулярным войскам з усiмi правамi на абарону. Як правiла, сымбаль такога прызнаньня — абмен ваеннапалоннымi; якраз з гэтай прычыны Iзраiль дагэтуль адмаўляецца абменьваць ваеннапалонных беспасярэдне з Арганізацыяй Вызваленьня Палестыны.

Гэта таксама тычыцца прызнаньня сэпаратысцкага або вызваленчага руху трэцiм бокам. Джон Ст’юарт Мiль разгледзеў гэтае пытаньне на прыкладзе вугорскага паўстаньня супраць габсбурскага панаваньня ў 1848 i 1849 гадох i ў сувязi з праблемай маральнай i юрыдычнай легiтымнасьцi брытанскай дапамогi паўстанцам. (Каб папярэдзiць непаразуменьнi: вугорскае паўстаньне было не антыкалянiяльным, а антыiмпэрскiм.) Пры гэтым ён прыйшоў да высновы, якая i сёньня паўсюдна лiчыцца слушнай: прызнаньне i падтрымка паўстанцаў легiтымныя, калi тыя ў барацьбе давялi сур’ёзнасьць сваiх дамаганьняў i магчымасьць iх зьдзяйсьненьня. Мiль пiша:

«Калi ж расiйскi дэспат, пасьля таго як аказалася, што вугорцы могуць выйсьцi пераможцамi з гэтай барацьбы, умяшаўся ў змаганьне i зьяднаў свае сiлы з аўстрыйскiмi ды iзноў вярнуў зьвязаную па руках i нагах Вугоршчыну яе надзвычай бязьлiтаснаму прыгнятальнiку, з боку ангельцаў было б сумленна i дабрачынна абвясьцiць, што так не павiнна быць i што Англiя, калi Расiя дапамагае несправядлiваму боку, будзе дапамагаць справядлiваму» (цыт.паводле Walzer 1982. S. 145).

Сьцiсла фармулюючы: перадумовай юрыдычнага прызнаньня вызваленчых рухаў у кажным выпадку зьяўляецца ўжываньне гвалту, якое абяцае посьпех; але гэты прыведзены крывёю доказ сур’ёзнасьцi вызваленчых iмкненьняў не гарантуе прызнаньня трэцiм бокам, якi сымпатызуе руху, бо патрабаваньнi палiтычнай дальнабачнасьцi могуць забараняць мiжнародна-прававое прызнаньне i вайсковую падтрымку паўстанцаў. Прыкладам гэтага зьяўляецца вугорскае паўстаньне 1956 году i надзвычай стрыманая рэакцыя ЗША.

Iнтэнсiўнасьць варажнечы ў вызваленчых войнах стымулюецца трыма фактарамi: да ўжо згаданай расiсцкай пагарды да паўстанцаў (у антыкалянiяльных войнах) i да той акалiчнасьцi, што паўстаньне пачынаецца як грамадзянская вайна, далучаецца тое, што яно, як правiла, адбываецца ў форме партызанскай вайны. У агульных рысах партызанскую вайну можна вызначыць як скасаваньне падзелу на камбатантаў i нонкамбатантаў (цывiльных) i як лiквiдацыю розьнiцы памiж фронтам i тылам. У партызанскай вайне змаганьне як патэнцыйнае змаганьне, г.зн. як пагроза, робiцца пэрманэнтным i ўсюдыiсным. Вайна лiтаральна «нiчым ня стрымваецца», перастаюць (у тэндэнцыi) iснаваць зоны мiру i спакою для любога з бакоў. Але тым часам як пэрманэнтнасьць i ўсюдыiснасьць барацьбы складаюць сутнасьць партызана, салдату рэгулярнай армii гэты спосаб змаганьня наўрад цi прыдатны: паколькi ён ня можа весьцi гэтую барацьбу рэгулярна, г.зн. у адпаведнасьцi з ваенна-прававымi канвэнцыямi, ён праводзiць зьнiшчальны паход супраць партызанаў i цывiльных або прыпадабняе свой спосаб барацьбы да партызанскага. У абодвух выпадках ваенны працiўнiк робiцца асабiстым ворагам; гэтая павышаная варажнеча зьяўляецца ўнiвэрсальнай прыкметай партызанскай вайны.

Партызанская вайна — гэта спрадвечная форма барацьбы слабых (у сэнсе вайсковай моцы); гэта працяг супрацiву пасьля зьнiшчэньня ўласнай рэгулярнай армii або пачатак змаганьня за iдэю цi за краiну, якая яшчэ ня мае рэгулярнай армii. Гэтая вайна слабых сіляе сваю моц з таго, што яна перакручвае патрабаваньнi вялiкай вайны да iх супрацьлежнасьцi: калi там салдаты бароняць цывiльнае насельнiцтва, то ў партызанскай вайне партызаны бароняцца цывiльнымi, хаваючыся сярод iх — партызаны рухаюцца сярод насельнiцтва як рыбы ў вадзе, адзначаецца ў ведамым выславе Мао Цзэ-дуна. Каб трапляць пад абарону Гаагскай рэглямэнтацыi вядзеньня сухапутнай вайны i Жэнэўскай канвэнцыi (адпаведна пераасэнсаванай пасьля другой сусьветнай вайны), партызаны павiнны вызначацца характэрнымi, добра бачнымi здалёк знакамi i адкрыта насiць сваю зброю. Праўда, тады яны трацяць абарону, якую яны мелi ў вынiку таго, што iх немагчыма было адрозьнiць ад цывiльнага насельнiцтва, i наблiжаюцца да ўмоваў рэгулярнага вядзеньня вайны. Аднак партызаны могуць дазволiць сабе гэта толькi пасьля дасягненьня адноснай вайсковай раўнавагi з працiўнiкам; ува ўмовах iх адставаньня ад працiўнiка яны змушаны аддаць перавагу абароне пры дапамозе цывiльнага насельнiцтва, а не абароне пры дапамозе ваеннай канвэнцыi (якая абавязвае да «раўнавагi зброi»). Вынiкам гэтага зьяўляецца вельмi хуткае распаўсюджаньне (рэгулярным) працiўнiкам ваенных дзеяньняў на цывiльнае насельнiцтва або ўцiск на яго (захоп закладнікаў, разбурэньне дамоў, расстрэлы) з мэтай iзаляваць партызанаў або ўтрымаць iх ад далейшых нападаў. Перафразуючы вобраз Мао, каб злавiць рыбу, асушваецца стаў. Ад Альжыру празь Вiетнам да Аўганiстану гэта выклiкае спэцыфiчную бязьлiтаснасьць партызанскай вайны.

У эпоху, калi вялiкую вайну толькi з прычыны iснаваньня зброi масавага зьнiшчэньня немагчыма весьцi, бо яе пачатак быў бы канцом чалавецтва, партызан выклiкае цiкавасьць усiх тых тэарэтыкаў, якiя ўпарта не жадаюць адмовiцца ад вайны як модусу вырашэньня палiтычных канфлiктаў. Так, Рольф Шроэрс апiсаў партызана як чалавека, што настойвае на пэрсанальнай аўтаномii якраз ува ўмовах усёабсяжнай тэхнiзацыi сьвету i падпарадкаваньня чалавека. Партызан — гэта «элемэнтарны антыпод тэхнiчнай цывiлiзацыi» (1961, S. 32), ён усьведамляе ганебнасьць пакорлiвага жыцьця i, аддаючы сябе сьмерцi, вяртае сабе годнасьць жыцьця. Для Шроэрса партызан — радыкальны экзыстэнцыялiст. «Групавая салідарнасьць забясьпечвае недатыкальнасьць годнасьцi як таямнiцу кажнага асобнага партызана, якому пагражае ня сьмерць, але ўсьцяж само прагненьне жыцьця» (S. 330). У гэтым «палiтычна-антрапалягiчным», як яго называе Шроэрс, разглядзе партызана, прысутнiчаюць, безумоўна, моманты стылiзацыi i гераiзацыi, але ў той жа самы час ён уздымае пытаньне, на якое ня можа даць адказу выключна ваенна-тэхнiчная iнтэрпрэтацыя партызанскай вайны: чароўнасьць, якая iдзе ад партызана, мiт партызанскай вайны, якi распаўсюдзiўся па Заходняй Эўропе ў канцы шэсьцьдзясятых гадоў на ведамым прыкладзе Чэ Гевары. Падыход Шроэрса робiць вiдавочным i тое, чым i чаму тып партызана адрозьнiваецца ад тыпу салдата: салдат, зусiм у духу Кляўзэвiца, падыходзіць да вайны iнструмэнтальна, партызан, насупраць, у гэтым падобны да салдата добраахвотнiцкага корпусу i перажывае вайну экзыстэнцыйна. Добрыя партызаны нiколi ня зробяцца добрымi салдатамi — i наадварот. Але найперш яны адрозьнiваюцца тым, што салдата можна дэмабiлiзаваць, партызана ж у экзыстэнцыяльным сэнсе — нiколi; ад Чэ Гевары да Эдэна Пасторы[39] ім даводзіцца працягваць барацьбу да сваёй сьмерці.

Карл Шмiт, у супрацьлежнасьць гэтаму, паспрабаваў вызначыць партызанаў пры дапамозе спэцыфiчных крытэраў iх спосабаў барацьбы: згодна з такiм падыходам, iрэгулярнасьць (адсутнасьць унiформы), павышаная мабiльнасьць (усюдыiснасьць фронту), павышаная iнтэнсiўнасьць палiтычнай заангажаванасьцi (барацьба не па загадзе, а па сваім уласным перакананьні) i тэлюрычны характар (прывязанасьць да зямлi ў сэнсе прынцыпова абарончай асноўнай устаноўкi) зьяўляюцца чатырма iстотнымi прыкметамi сапраўднага партызана (1963, S. 20 ff). Аднак у пошуках сутнасьцi сапраўднага партызана Шмiт спалучыў памiж сабой неспалучальнае: ён хаця i адрозьнiў «абаронча-аўтахтоннага заступніка Радзiмы» ад «сусьветна-агрэсiўнага, рэвалюцыйнага актывiста» (S. 35), але не надаў гэтай розьнiцы значэньня пры разглядзе вызначальных крытэраў партызана. У сапраўднасьцi, аднак, адрозьненьнi паміж «партызанам традыцыi» (у Аўганiстане) і «партызанам рэвалюцыi» (у Лацiнскай Амэрыцы) больш глыбокiя, чымся iхныя стратэгiчныя i тактычныя супольныя рысы: першы змагаецца за старое права, другi — за лепшую будучыню, першы хоча абаранiць успадкаваныя традыцыi, другi — ажыцьцявiць абстрактны iдэал, першы палiтычна баронiцца, другi — наступае (параўн. Münkler, 1982 b, S. 111 f). Толькi калi палiтыка, насуперак дэфiнiцыi вайны Кляўзэвiца, выходзiць за рамкi стратэгii i тактыкi, супольныя рысы пачынаюць пераважаць над адрозьненьнямi. Але нават паводле вылучаных Шмiтам чатырох iстотных прыкметаў абодва тыпы партызана адрозьнiваюцца: супольным у iх зьяўляецца толькi iрэгулярнасьць; партызану традыцыi не стае той мабiльнасьцi i той iнтэнсiўнай палiтычнай заангажаванасьцi, якiя вызначаюць партызана рэвалюцыi, тым часам як у апошняга адсутнiчае прывязанасьць да зямлi, якая ў першую чаргу матывуе барацьбу партызана традыцыi. Чэ Гевара, аргентынец, якi перамог на Кубе i загінуў у Балiвii, — гэта поўнае адмаўленьне прывязанасьцi да зямлi, i наўрад цi можна назваць прывязаным да зямлi Доўгi паход, якi ажыцьцявiлi партызаны Мао, прайшоўшы больш за 12 000 кiлямэтраў ад сваiх апорных пунктаў на паўднёвым усходзе ў новую зону апэрацыяў на паўночным захадзе Кiтаю. Палiтычная iдэя зрабiлася для iх сапраўднай Радзiмай, тым часам як для партызанаў традыцыi, пакуль яны застаюцца такiмi, Радзiма нiколi ня стане голай iдэяй. «Сьвятасьць» iдэi i «сьвятасьць» зямлi немагчыма злучыць у адно» (Münkler, 1982 b, S. 112).

Апошнiм часам стала агульнапрынятым практычна атаесамляць паняцьцi «партызанка» i «тэрарызм». Гэтаму паспрыяла тая акалiчнасьць, што тэрарысты больш ахвотна называюць сябе партызанамi — тым часам як на партызанаў, наадварот, начапляецца этыкетка тэрарыстаў, каб маральна i палiтычна дыскрэдытаваць iх. Тым ня менш партызанка i тэрарызм — гэта дзьве формы вырашэньня канфлiктаў, якiя хаця i могуць iншага разу спалучацца памiж сабой, але зьяўляюцца прынцыпова рознымi. Рэгулярныя войскi таксама могуць карыстацца тэрарыстычнымi мэтадамi, напрыклад, у барацьбе з партызанамi. Таму апраўдана разумець тэрарызм як самастойную форму ўзброенага вырашэньня канфлiктаў, якая, асаблiва калi яна не зьвязаная з партызанскiмi акцыямi або ваеннымi дзеяньнямi рэгулярных армiяў, адназначна стаiць нiжэй за парог вайны, хаця i лiчыць сябе генэратарам дасягненьня i перасягненьня гэтага парогу. Адрозьненьне партызанкi i тэрарызму найлепш выяўляецца ў тым, што гвалт выкарыстоўваецца з рознымi iнтэнцыямi (параўн. Fromkin 1977, S. 95): калi для партызанаў, якiя, напрыклад, падрываюць мост, маюць значэньне фiзычныя вынiкi выкарыстаньня гвалту, разбурэньне гэтага канкрэтнага моста, то ў тэрарыстаў, калi б яны падрывалi той жа самы мост, мэта была б iншая: для iх важныя псыхалягічныя вынiкi выкарыстаньня гвалту, розгалас i жах (лац. terror), якi яны выклiкаюць, запалохваньне адных i падахвочваньне iншых. Iх мэта — не разбурэньне моста, а паведамленьнi пра гэта. «Тэрарыстычнай, — пiша Рэймон Арон, — называюць такую гвалтоўную акцыю, псыхалягiчнае ўзьдзеяньне якой непараўнальнае зь яе чыста фiзычным вынiкам» (1963, S. 205). Перадусiм, аднак, стратэгiя партызанкi абавязкова мае перадумовай падтрымку насельнiцтва, тым часам як стратэгiя тэрарызму яшчэ толькi хоча дамагчыся яе пры дапамозе псыхалягiчных вынiкаў акцыяў (параўн. Münkler 1980, S. 314 ff).

Амаль усе вызваленчыя рухi пасьля другой сусьветнай вайны запачаткоўвалiся тэрарыстычнымi актамi. Яны мелiся паказаць, што супрацiў магчымы, яны мелiся справакаваць iснуючую адмiнiстрацыю на рэпрэсii, якiмi яна б падрывала давер, што аказваўся ёй дагэтуль, i тым самым забясьпечвала даплыў у стан паўстанцаў новых прыхiльнiкаў. Такiм чынам, рэакцыя дзяржавы павiнна была стварыць перадумовы для пераходу ад стадыi тэрарызму да стадыi партызанкi. У гэтым сэнсе тэрарызм зьяўляецца «стартэрам» усiх вызваленчых войнаў: у некаторых выпадках «матор» партызанскай вайны заводзіцца, у iншых — не. Пасьпяховасьць або беспасьпяховасьць даволi часта вызначалiся рэакцыяй працiўнага боку.

3. Забесьпячэньне міру

У навуковай дыскусii пра вайну i мiр, якая вядзецца ў апошнiя 10—15 гадоў найперш у кiрунку дасьледаваньня мiру i канфлiктаў (параўн. Senghaas1971, а таксама Eberwein / Reinchel 1976), паўсюль падкрэсьлiваецца — у супрацьлежнасьць валюнтарысцкiм тэорыям, якiя бяруць у якасьцi падставы для iнтэрпрэтацыі волю палiтыкаў, — што эканамiчныя i сацыяльныя, палiтычныя i геаграфiчныя рамкавыя ўмовы могуць спрыяць мiру або павялiчваць верагоднасьць вайны. Таму абедзьве альтэрнатыўныя мадэлi забесьпячэньня мiру, унiвэрсальная дзяржава i прынцып раўнавагi (усе iншыя мадэлi зьяўляюцца толькi камбiнацыямi гэтых дзьвюх), трэба дасьледаваць беручы пад увагу таксама i спэцыфiчныя рамкавыя ўмовы, толькi пры якiх стаецца магчымым iх паўнаварты аналiз. Так, напрыклад, мірны iмпэрскi парадак можа раптоўна ператварыцца ў iмпэрыялiстычнае панаваньне гегеманiсцкай дзяржавы або сыстэма раўнавагі можа аказацца асновай для халоднай вайны i бясконцай гонкi ўзбраеньняў. Аднак у абодвух выпадках раптоўныя пераўтварэньнi адбываюцца не аўтаматычна з прычыны iманэнтнай функцыянальнай лёгiкi мадэлi, а вынiкаюць з вонкавых фактараў, якiя тут трэба разглядаць як рамкавыя ўмовы.

Адно толькi дэмаграфiчнае тлумачэньне вайны і міру вымагае асаблiвага статусу, бо дадзеныя мадэлi забесьпячэньня мiру разглядаюцца ў iм хутчэй як умоўныя. Гэтая гiпотэза, якую выстаўляюць некаторыя этолягi i гiсторыкi, шукае ключ для iнтэрпрэтацыi вайны i мiру ў населенасьцi тэрыторыi: згодна з гэтым верагоднасьць войнаў расьце ў адпаведнасьцi з колькасьцю насельнiцтва i памяншаецца таксама ў адпаведнасьцi зь ёй. Так, Айбл-Айбэсфэльт падагульняе этнаграфiчныя паведамленьнi аб сутыкненьнях у нiзкакультурных грамадзтвах i прыходзiць да наступных высноваў: «Верагоднасьць зьяўленьня сутычак павышаецца хутчэй за тэмпы ўзросту насельнiцтва, а менавiта пры лiнійным прыросьце папуляцыi прыкладна ў геамэтрычнай прагрэсii» (1984, S. 221). Гiсторык МакНэйл таксама зьвязаў войны ў краiнах Трэцяга сьвету з дэмаграфiчным выбухам у гэтых краiнах i спрагназаваў, што пры наяўнасьцi «дэмаграфiчнага крызысу... войны i рыхтаваньнi да войнаў... i ў будучынi, напэўна, у большай частцы Трэцяга сьвету будуць пашыранай зьявай» (1984, S. 336).

Унівэрсальная дзяржава і гегемонія

Найменш iнтэнцыянальна складанай мадэльлю забесьпячэньня мiру зьяўляецца iдэя ўнiвэрсальнай дзяржавы, бо намер, мэтад i вынiк тут супадаюць — у супрацьлежнасьць старажытнарымскаму дэвiзу ўрадаваньня, згодна зь якiм той, хто хоча мiру, мусiць рыхтавацца да вайны: Si pacem vis, para bellum. Калі ў адпаведнасьцi з гэтым найбольш мэтазгодна рыхтавацца ад супрацьлежнасьцi таго, чаго хочаш дасягнуць, то ўнiвэрсальная манархiя гарантуе тоеснасьць сродку i эфэкту. На чале яе стаiць унiвэрсальны ўладар, што — як увасобленая справядлiвасьць — чынiць правасудзьдзе i, пры неабходнасьцi, устанаўляе яго сiлай. Аднак гэты гвалт — юрыдычна аформлены гвалт, улада (пра паняцьцi «ўлада» i «гвалт» гл. Arendt 1970); парадкуючае ўмяшаньне адбываецца ў аб’ектыўных (падпарадкаваных лёгiцы мадэлі) iнтарэсах тых, супраць каго яна скiраваная, i нiхто i нiшто ня мае права пярэчыць гэтай уладзе. Мiратворчая сутнасьць гэтай мадэлi — гэта (падпарадкаванае) поўнае аднясеньне гвалту да катэгорыi права i зьнiкненьне ўсiх неправавых сфэраў, у якiх справядлiвасьць устанаўляецца гвалтам («нарматыўная сiла фактычнага»). Iдэi ўнiвэрсальнай дзяржавы, якая можа ахоплiваць каралеўствы, вольныя гарады i да т.п. i не павiнна разумецца як гамагеннае адзiнства, адпавядае iдэя справядлiвай вайны. I карныя акцыi ўнiвэрсальнага ўладара супраць збунтаваных падданых зьяўляюцца справядлiвымi войнамi par excellence.

Папа i iмпэратар у часы Сярэднявечча — зь пераменным посьпехам — дамагалiся для сябе становiшча ўнiвэрсальнага ўладара. Пры гэтым яны не прэтэндавалi на беспасярэдняе ўладараньне над усiмi людзьмi, а патрабавалi прызнаньня сябе ў якасьцi апошняй вырашальнай iнстанцыi над каралеўствамi хрысьцiянскай Эўропы. Iдэя ўнiвэрсальнай дзяржавы — гэта спроба адказаць на пытаньне Quis judicabit узьвядзеньнем на трон найвышэйшай абсалютнай iнстанцыi; пры гэтым iдэя ўнiвэрсальнай дзяржавы зьяўляецца вынiкам сярэднявечнага перакананьня ў тым, што гвалтам немагчыма ўстанавiць права, i ён мусiць быць узаконены ў якасьцi ўлады. Гвалт можа ўжывацца толькi для юрыдычнага пакараньня — але гэта не азначае, што рэалii сапраўды заўсёды былi такiя. У супрацьлежнасьць гэтаму сярэднявечнаму перакананьню, напачатку Новага часу ўжываньне гвалту з прычыны афармленьня ўяўленьняў аб раўнавазе сiлаў дазнала абмежаваны, але выразны прырост легiтымнасьцi: гвалт зрабiўся «аргумэнтам». Ключавым паняцьцем пры гэтым зрабіліся дзяржаўныя iнтарэсы (параўн. Meinicke 1976; Münkler 1985).

Iдэя iмпэратарскай унiвэрсальнай дзяржавы атрымала сваё найбольш блiскучае выяўленьне ў «De monarchia» Дантэ — i гэта ў тым часе, калi палiтычныя перадумовы яе функцыянаваньня — гегеманiчная ўлада iмпэратара i прызнаньне ягонага аўтарытэту эўрапейскiмi каралямi — ужо зьнiклi. Зьвернутымі ў будучыню аргумэнтамi Дантэ ўгрунтаваў iдэю, якая ў яго часе палiтычна ўжо састарэла; новыя павевы i туга за мiнулым, палiтычны рэалiзм (у духу тэзысу аб «нарматыўнай сiле фактычнага») i iдэалiстычнае iмкненьне да мiру — усё гэта зьлiваецца ў адно ў ягонай працы (параўн. Seidlmayer 1965). Акурат гэта зрабiла працу Дантэ ад Эразма Ратэрдамскага i Русо да мадэляў Лiгi Нацыяў XX стагодзьдзя заўсёдным выходным пунктам дыскусii пра забесьпячэньне мiру.

Першая кнiга «Манархii» дасьлядуе пытаньне, «цi зьяўляецца манархiя (г.зн. унiвэрсальная манархiя. — Аўт.) неабходнай для дабрабыту сьвету», другая — «цi залежыць аўтарытэт манархii беспасярэдне ад Бога або ад памазаньнiка або намесьнiка Бога» (1, 2). У адпаведнасьцi з гэтым у першай кнiзе дасьлядуецца функцыянальнасьць унiвэрсальнай манархii, у другой — абгрунтаваньне яе легiтымнасьцi i ў трэцяй — перадача гэтай легiтымнасьцi. Мiр неабходны, згодна з адказам Дантэ на першае пытаньне, каб чалавецтва магло дасягчы зададзенай яму Богам i прыродай мэты, свайго telos у Арыстотэлевым сэнсе. Гэты мiр можна забясьпечыць толькi заснаваньнем унiвэрсальнай манархii, бо там, дзе ўладараць двое, заўсёды магчымая спрэчка; там жа, дзе пануе толькi адзiн, няма больш прагнасьцi, таму што ён ужо мае ўсё — аргумэнт, якi пазьней перахоплiвае Эразм i якi ад таго часу гучыць пастаянна. Такiм чынам, калi браць канкрэтна, то Дантэ займаў пазыцыю супраць публiцыстаў францускага караля Фiлiпа Прыгожага i iталійскiх гвэльфаў, якiя аспрэчвалi неабходнасьць унiвэрсальнай манархii i замест гэтага рабiлi стаўку на сыстэму незалежных дзяржаваў i гарадоў-дзяржаваў. Дантэ закiдае iм: «Яны ўдаюць зь сябе прыхільнікаў справядлiвасьці, але ня хочуць нiчога, што б прыводзiла да ажыцьцяўленьня справядлiвасьцi» (1, 12).

Але чаму гэты хто-небудзь, хто б ён нi быў, мае законнае права прымаць рашэньнi ў якасьцi апошняй iнстанцыi? Або, кажучы словамi Ансэльма з Солсбэры, якiя тычылiся прэтэнзiяў iмпэратараў з дынастыi Штаўфаў на вярхоўную ўладу: «Хто зрабiў немцаў судзьдзямi над iншымi народамi? Хто даў гэтым грубым i дзiкiм людзям права ўстанаўляць сваё панаваньне над iншымi людзьмi?» На гэтае пытаньне ў прынцыпе можна было даць два адказы: хтосьцi iншы або яны самi; канкрэтна: папа або меч. Калi права судзiць было дадзенае папам, то найвышэйшай вырашальнай iнстанцыяй хрысьцiянскага сьвету быў ён, а не iмпэратар, бо ён мусiў судзiць таксама i iмпэратара, яго ж судзiў толькi Бог. Папа Банiфацы VIII надаў гэтай думцы крайняе выражэньне ў буле «Unam sanсtam» (1302): «Духоўная ўлада павiнна прызначаць сьвецкую i судзiць яе, калi тая кепская... вось жа мы абвяшчаем, што кажная чалавечая iстота мусiць падпарадкоўвацца папу рымскаму, калi ня хоча загубiць кунегу сваёй душы; так мы кажам i ўставуем». Тут папа — найвышэйшая паўнамоцная iнстанцыя, унiвэрсальны манарх, i легiтымнасьць ягоных дамаганьняў вынiкае беспасярэдне з таго, што ён прызначаны Богам. Памякчонай формай гэтай папскай прэтэнзii на вярхоўную ўладу зьяўляецца апэляцыя да Канстанцінавага дару, згодна зь якой iмпэратар Канстанцiн перадаў папу Сыльвэстру iмпэратарскую ўладу, каб затым iзноў атрымаць яе з папавых рук. Фiлёлягi XV стагодзьдзя давялi, што дакумэнт, на якi спасылалася курыя, быў фальшыўкай.

Супрацьлежная пазыцыя, згодна зь якой права судзiць здабываецца мячом, ад самага пачатку ня мела пад сабой цьвёрдага грунту, бо яна супярэчыла iдэi ўнiвэрсальнай манархii: гэтая iдэя была па сутнасьцi адмаўленьнем магчымасьцi гвалтоўнага ўстанаўленьня справядлiвасьцi, паколькi тут якраз апошняя павiнна была грунтавацца на гвалце. Магчымым вырашэньнем гэтай дылемы была сакралiзацыя гвалту шляхам перамогi ў крыжовым паходзе, бо такая перамога нiбыта надаецца самiм Богам. Пасьпяховы крыжовы паход ператварыў звычную ўладу ўва ўзаконеную Богам уладу. Фрыдрых Барбароса пайшоў гэтым шляхам сакралiзацыi сваёй улады: ужо на iмпэрскiм сойме ў Ранкалii адбылося ператварэньне imperium у sacrum imperium, i калi падчас крыжовага паходу ён патануў у Салефе, то ён, несумненна, быў блiзкi да сваёй мэты. Але паколькi яму i ягоным канцлерам — у супрацьлежнасьць папству — не ўдалося разрозьнiць памiж сабой пасаду i асобу, разам з iмпэратарам захлынулася i частка ягонай iмпэрскай iдэi разам зь яе легiтымнасьцю.

Калi Дантэ ў другой кнiзе «Манархii» сьцьвярджаў, што ўнiвэрсальная манархiя выпала рымлянам з поўным правам, ён у пэўнай ступенi iзноў пераняў гэтую выстаўленую Штаўфамi думку, аддзялiўшы, аднак, пры гэтым iнстытут манархii ад асобы манарха. Уздым Рыму, як пiшуць гiсторыкi, адбыўся пры дапамозе цудаў. Цуды — гэта выяўленьне волi Бога, такiм чынам, Бог захацеў, каб Рым узвысiўся да ўнiвэрсальнай манархii; таму гэты ўздым справядлiвы. Дзякуючы цудам гвалт тут зрабiўся легiтымным i легiтымуецца посьпехам.

Канструкцыя Дантэ была тут разгледжана падрабязна таму, што адказы, якiя яна дае, i зьвязаныя зь iмi тэарэтычныя праблемы, распрацаваныя Эразмам, абатам дэ Сэн-П’ерам[40] i Русо, дагэтуль застаюцца актуальнымi. Дыскусiя па-ранейшаму вядзецца перадусiм вакол пытаньня, цi зьяўляецца прасторава абмежаваная i неўнiвэрсальная гегемонiя (або вярхоўная ўлада) якой-небудзь дзяржавы легiтымнай з увагi на сваю функцыю забесьпячэньня мiру (pax romana, pax britannica, pax americana, pax sovietica) або гаворка iдзе пра iмпэрыялiзм, схаваны пад маскай забесьпячэньня мiру. Цi абмяжоўваецца гэтая гегемонiя адным кантынэнтам (дактрына Манро), цi робiцца ўнiвэрсальнай, як, напрыклад, у iдэi Ф.Д.Рузвэльта пра «чатырох сусьветных палiцыянтаў» (параўн. Craig / George 1984, S. 125 f) — усё адно, пытаньне пра легiтымнасьць гегемонii адной дзяржавы над iншымi застаецца тым жа самым. Як на ўсходзе, так i на захадзе гегеманiчнае становiшча адпаведных вядучых дзяржаваў вынiкае з вайсковай моцы i гаспадарчых рэсурсаў. Цi надае гэта гегемонii дастатковую легiтымнасьць з пункту гледжаньня дзяржаваў-саюзьнiц, вiдавочна, залежыць ад канфрантацыi блёкаў: калi канфрантацыя абвастраецца, прызнаньне легiтымнасьцi расьце, калi канфрантацыя меншае, згортваецца i прызнаньне легiтымнасьцi. Праўда, пры трывалым мiрным стане гэтая канструкцыя функцыянуе кепска, бо нутраная гармонiя саюзу набываецца за кошт абвостранай вонкавай канфрантацыi (параўн. Bender 1981).

Раўнавага сілаў

Iдэя забесьпячэння мiру шляхам раўнавагi сiлаў, што канкуруюць i канфлiктуюць адна з адной, зьяўляецца поўнай супрацьлежнасьцю забесьпячэньню мiру шляхам заснаваньня ўнiвэрсальнай дзяржавы. Тут адказ на пытаньне Quis judicabit даецца ня шляхам устанаўленьня пэрсаналiзаванай вырашальнай iнстанцыi, а шукаецца ў мэханiчным збалянсаваньнi сiлаў, прычым вайна як ultima ratio не выключаецца. Iдэя раўнавагi сiлаў заўсёды зьвязвалася з вобразам шаляў (параўн.Vagts 1979, S. 144): мэркантыльнае ўстанаўленьне балянсаў у галiне эканомiкi i мадэль мяшанай канстытуцыi зь яе checks and balances у нутраной i канстытуцыйнай палiтыцы ў якасьцi раўнавагi сiлаў былi перанесеныя на мiжнародныя дачыненьнi. Месца гiерархiчна структураванай мадэлi ўнiвэрсальнай дзяржавы тут заступае эгалiтарная мадэль палiтычнага плюралiзму, дакладна збалянсаванай сыстэмы дзяржаваў. Крэйг i Джордж выстаўлялi тры перадумовы функцыянаваньня гэтай сыстэмы (1984, S. 19): рэгулярнае войска ў кажнай дзяржаве, дзейсная адмiнiстрацыя i палiтыка ў адпаведнасьцi з прынцыпамi дзяржаўных iнтарэсаў. Такiм чынам, мiратворчае ўзьдзеяньне раўнавагi сiлаў грунтуецца на мiлiтарызацыi, эфэктыўнасьцi i скрупулёзным перасьледаваньнi сваiх iнтарэсаў. Iнакш кажучы, забесьпячэньне мiру тут адбываецца шляхам падрыхтоўкi да вайны, i кажная вайна зьяўляецца, у адпаведнасьцi зь лёгiкай сыстэмы раўнавагаў, хутчэй вынiкам недастатковай узброенасьцi ахвяры, чымся вынiкам нястачы волi да мiру ў агрэсара.

З гэтай прычыны як бальшыня асьветнiкаў, так i Iмануэль Кант у сваёй працы «Аб вечным мiры» крытыкавалi мадэль раўнавагi, адмаўлялi яе мiратворчае ўзьдзеяньне i замест гэтага рабiлi стаўку на саюз дзяржаваў, якi быў выразна блiжэйшы да ўнiвэрсалiсцкай мадэлi, чымся да мадэлi раўнавагi. Рэгулярныя войскi, адно зь перадумоваў функцыянаваньня раўнавагi, мусяць быць скасаваныя, «бо яны, — пiсаў Кант (Bd. 9, S. 197), — бесьперапынна пагражаюць iншым дзяржавам вайной, пастаяннай гатоўнасьцю да яе; яны змушаюць дзяржавы перасягаць адна адну ў колькасьцi салдатаў, i, калi ў вынiку выдаткаў на ўзбраеньне мiр урэшце робiцца цяжэйшым за кароткую вайну, якраз яны зьяўляюцца прычынай агрэсiўных войнаў, накiраваных на пазбаўленьне ад гэтага цяжару».

У сапраўднасьцi раўнавага сiлаў забясьпечыла хутчэй палiтычную плюральнасьць, чымся мiр у Эўропе. Людвiг Дэгiё кажа пра пасьлядоўныя гегеманiчныя памкненьнi Гiшпанii, Францыi (Люi XIV), Англii (Пiт)[41] i iзноў Францыi (Напалеон), якiя ўсе разьбiлiся аб эўрапейскi мэханiзм раўнавагi. Аднак нельга не прызнаць гэтаксама i таго, што старая сыстэма раўнавагi ў Эўропе на працягу XVIII стагодзьдзя хаця i не прадухiлiла, але моцна абмежавала войны. Магчыма, Венскi кангрэс (1815 г.) паставiў сабе за мэту «аднаўленьне раўнавагi» таксама i з той прычыны, што пасьля Напалеонавых войнаў яе ўзьдзеяньне разглядалася як мiратворчае (параўн. Craig/George 1984, S. 43 ff).

Пiк узьдзеяньня прынцыпу раўнавагi, несумненна, наступiў у XIX стагодзьдзi пасьля Венскага кангрэсу; але ўжо ў Утрэхцкiм мiры (1712 г.) гэтая раўнавага была зафiксаваная дамовай: мiр быў заключаны «ad conservandum in Europa equilibrium» (Vagts 1979, S. 142). Яшчэ за два з паловай стагодзьдзi да гэтага гаворка пра раўнавагу вялася ў Iталii; у адпаведнасьцi з гэтым прынцыпам дзейнiчалi пры заключэньнi мiру ў Лёды (1454 г.)[42]: Фiлiп дэ Камiн у сваiх «Mémoires» першы апiсаў мэханiзм раўнавагi:

«Наагул кажучы, мне здаецца, што Бог не стварыў на гэтым сьвеце нiкога, анi чалавека, анi жывёлы, каму б ён ня даў працiўнiка, якога трэба трымаць у пакоры i ляку... Бо францускаму каралеўству ён даў працiўнiкамi ангельцаў, ангельцам — шатляндцаў, а Гiшпанскаму каралеўству — Партугалiю... Трэба ведаць, што з прычыны сапсутасьцi людзей, упаасобку вялiкiх, якiя анi не пазналi самiх сябе, анi ня вераць у iснаваньне Бога, неабходна, каб кажны манарх або князь меў свайго працiўнiка, каб трымаць яго ў ляку i пакоры; бо iначай нiхто ня зможа жыць анi сярод iх, анi побач зь iмi» (цыт. паводле Vagts 1979, S. 133 f).

Неўзабаве прынцып дзеяньня раўнавагi апiсалi Мак’явэлi i Гвiчыярдынi — без усякiх рэлiгiйных нотак, што дало магчымасьць у створаных Лярэнца дэ Мэдычы бiяграфiчных партрэтах апошнiх выявiць iх як палiтычных архiтэктараў iталійскай раўнавагi. Тым самым Мак’явэлi i Гвiчыярдынi ператварылi раўнавагу з боскага дару, як яе разумеў Камiн, у палiтычны артэфакт. У палiтычных аналізах абодвух разам з гэтым упершыню высьветлiлася, што сыстэма раўнавагi мае кансэрватыўнае ўзьдзеяньне ўнутры асобных дзяржаваў (увогуле пра гэта Fetscher 1973, S. 30 f).

Зь пераносам мэханiзмаў раўнавагi на Эўропу (канфлiкт памiж Францыяй i Габсбургамi) i ўтварэньнем эўрапейскай сыстэмы дзяржаваў (параўн. Fueter 1972) ролю стабiлiзатара раўнавагi пераняла Англiя: Англiя набыла вырашальнае значэньне ў эўрапейскай раўнавазе перадусiм дзякуючы свайму астраўному становiшчу (параўн. Elliot 1980, passim). Герцаг дэ Раан у творы «De l’interest es princes et Etats de la chrestienté» (1638) апiсаў эўрапейскiя дачыненьнi як раўнавагу памiж Гiшпанiяй i Францыяй, вакол якiх групуюцца iншыя дзяржавы:

«Усе iншыя дзяржавы найбольш зацiкаўленыя ўва ўтрыманьнi раўнавагi памiж гэтымi манархiямi такiм чынам, каб нiводная зь iх анi зброяй, анi празь перамовы нiколi не атрымала значнай перавагi. Толькi на гэтай раўнавазе грунтуецца спакой i бясьпека ўсiх iншых» (цыт. паводле Windelband 1964, S. 27).

Утрыманьне шаляў у раўнавазе не выключае вядзеньня пры нагодзе прэвэнтыўнай вайны. Мэханiзм раўнавагi i вучэньне аб справядлiвай вайне супярэчылi адно аднаму. Фрэнсыс Бэкан усьведамляў гэта:

«Ня варта прыслухоўвацца да меркаваньняў некаторых навукоўцаў, якiя сьцьвярджаюць, што справядлiвая вайна можа быць толькi вынiкам папярэдняй вераломнасьцi або правакацыi. Абгрунтаваны ляк перад небясьпекай — нават калi яшчэ не адбыўся абмен ударамi — несумненна, зьяўляецца законнай падставай да вайны» (цыт. паводле Walzer 1982, S. 123).

Згодна з гэтым вайна зьяўляецца пытаньнем дзяржаўных інтарэсаў, i тэорыя справядлiвай вайны стаецца, такiм чынам, састарэлай. Апраўданьне вайны ўжо ў тым, як зазначыў Дэвiд Юм у сваёй працы «On Balance», што адзiн бок баiцца, што iншы бок на доўгi час зробiцца магутнейшым за яго. Вайна, вынiкаючая з гэтае прычыны, таксама справядлiвая. Эдмунд Бёрк зрабiў з гэтага адпаведныя высновы i пачаў шукаць заданьні раўнавагi хутчэй у забесьпячэньнi свабоды, чымся ў забесьпячэньнi мiру: «Раўнавага сiлаў, — пiсаў ён у 1760 г., — гонар сучаснай палiтыкi..., была вынайдзена, каб забясьпечваць усеагульны мiр i свабоду Эўропы, ахоўвала выключна свабоду; яна была крынiцай незьлiчоных i безвынiковых войнаў» (цыт. паводле Walzer 1982, S. 122). Фрыдрых Генц, нямецкi перакладнік Эдмунда Бёрка, у прынцыпе далучыўся да ягонага пункту гледжаньня, назваўшы раўнавагу ў сваiх «Фрагмэнтах найноўшай гiсторыi палiтычнай раўнавагi ў Эўропе» (1806) «асноўным законам эўрапейскiх дзяржаваў», «з прычыны якога нiводная зь iх ня можа рабiць шкоды незалежнасьцi або сутнасным правам iншай дзяржавы без актыўнага супрацiву зь якога-небудзь боку i ў вынiку гэтага безь небясьпекi для сябе самой» (цыт. паводле Windelband 1964, S. 26).

Малыя, адносна бясьсiльныя дзяржавы ў вынiку гэтай дактрыны таксама бясьпечна жылi пад дахам эўрапейскай раўнавагi, бо ў выпадку пагрозы з боку адной вялiкай дзяржавы iх баранiла iншая — не з прычыны гуманнасьцi або прыхiльнасьцi да незалежнасьцi малых дзяржаваў, а толькi з прычыны ўласнае карысьцi, а менавiта, каб не дазволiць працiўнiку праз анэксiю меншых дзяржаваў зрабiцца мацнейшым i ўрэшце дасягчы абсалютнай перавагi. «Палiтычныя iнтарэсы, прыцягненьнi i адштурхоўваньнi, — пiсаў Кляўзэвiц пра гэты час (1980, S. 968), — разьвiлiся ў вельмi вытанчаную сыстэму, так што нiводны гарматны стрэл у Эўропе ня мог адбыцца без удзелу ўсiх урадаў. Такiм чынам, новы Аляксандар мусiў бы побач са сваiм мячом трымаць добрае пяро, але падчас сваiх заваёваў ён бы паслугаваўся iм досыць рэдка».

У сваёй дыфэрэнцыяванай форме тэорыя раўнавагi была сфармуляваная прыкладна тады, калi Адам Смiт сфармуляваў тэорыю свабоднай рынкавай эканомiкi, i абедзьве яны грунтуюцца на аднолькавых базавых перакананьнях: калi кажны пасьлядоўна перасьлядуе толькi свае iнтарэсы, пры гэтым дасягаецца — арганiзаваны як бы «нябачнай рукой» — усеагульны дабрабыт. Гучалi, праўда, перасьцерагаючыя галасы, як, напрыклад, голас сатырыка Джонатана Свiфта, якi называў эўрапейскую раўнавагу будынкам такой хiтрадумнай канструкцыi, што ён разбурыцца, калi на яго сядзе нават верабей. Гэтым вераб’ём быў у адным выпадку Напалеон, у другiм — Сэрбiя.

Хаця i ў розных канстэляцыях, але дасягнутая на Венскiм кангрэсе раўнавага сiлаў у Эўропе трымалася да 1914 году. Крэйг i Джордж (1984, S. 42 ff) адрозьнiваюць тры галоўныя фазы гэтай раўнавагi: спачатку пэрыяд, на працягу якога на адным баку шаляў стаялi лiбэральныя Англiя i Францыя, а на другiм — кансэрватыўныя Прусiя, Расiя i Аўстра-Вугоршчына. Нягледзячы на гэтую канцэнтрацыю сiлаў на двух полюсах, сыстэма раўнавагi не зрабiлася бiпалярнай i дачыненьнi памiж краiнамi «эўрапейскай пэнтархii» былi шматгранныя: так, анi Прусiя, анi Аўстра-Вугоршчына не ўмяшалiся на баку Расii ў Крымскую вайну. Адносная тэндэнцыя да палярызацыi ў далейшым аслабiлася падчас знаходжаньня Бiсмарка на пасадзе канцлера Нямецкай iмпэрыi. Пасьля пасьпяховага заснаваньня iмпэрыi Бiсмарк абвясьцiў, што Нямеччына дасягнула сваёй найважнейшай мэты i дзякуючы гэтаму, а таксама з прычыны сваёй адноснай перавагi ў Эўропе, iмпэрыя прэтэндуе на ролю гаранта i стабiлiзатара раўнавагi. Становiшча зьмянiлася напрыканцы XIX стагодзьдзя, калi наступнiкi Бiсмарка ўзялi назад тэзыс пра дасягненьне найважнейшай мэты i зьвязаную зь iм «тэрытарыяльную гарантыю» i — агрэсiўна прынамсi на словах — паспрабавалi ўмяшацца ў мiжнародную палiтыку. У гэты час адбылася палярызацыя суадносiнаў сiлаў у Эўропе на дзьве вялiкiя сыстэмы саюзаў: на адным баку апынулiся Нямецкая iмпэрыя, Аўстра-Вугоршчына i Iталiя (Траiсты саюз), на другiм — Англiя, Францыя i Расія (Антанта). Пачатак вялiкай гонкі узбраеньняў у Эўропе супадае з гэтай палярызацыяй.

Здаецца, бiпалярная раўнавага дае больш моцны штуршок для гонкi ўзбраеньняў, чымся шматполюсная (iх агульнае адрозьненьне гл. у: Aron 1963, S. 166 ff). «Сыстэма шматполюснай раўнавагi, — пiша Арон (тамсама, S. 186), — мае тэндэнцыю да стабiлiзацыi дачыненьняў памiж адзiнкамi, якiя ўзаемна прызнаюць адна адну, i да абмежаваньня канфлiктаў, падчас якiх назiраецца супрацьстаўленьне гэтых адзiнак». Пры шматполюснай раўнавазе павелiчэньне ўзбраеньняў адной дзяржавы можа не кампэнсавацца «даўзбраеньнем» другой дзяржавы, калi якая-небудзь дзяржава, што была дагэтуль саюзьнiцай першай, адмяжоўваецца ад яе i такiм чынам нiвэлюе прырост ваеннай моцы. Пры бiпалярнай раўнавазе, насупраць, павелiчэньне ўзбраеньняў, як правiла, тоеснае павелiчэньню магутнасьцi. З пункту гледжаньня канцэпцыi iдэальных тыпаў, павелiчэньне ўзбраеньняў пры шматполюснай раўнавазе вядзе да палiтычнай iзаляцыi, г.зн. як правiла, да аслабленьня вайсковага патэнцыялу, тым часам як пры бiпалярнай раўнавазе павелiчэньне ўзбраеньняў беспасярэдне ўвасабляецца ўва ўзмацненьні палiтычнага ўплыву. Такiм чынам, у першым выпадку палiтычныя санкцыi стрымліваюць сьпiраль гонкi ўзбраеньняў, у другiм выпадку яна паскараецца ваеннымi гратыфiкацыямi.

Пасьля заканчэньня другой сусьветнай вайны ўтварыўся бiпалярны распадзел у глябальным маштабе, якi, з аднаго боку, прадухiлiў «Вялiкую вайну», а з другога боку — крыў у сабе заўсёдную небясьпеку канфлiкту (параўн. Lukacs 1970, S. 15 ff, а таксама Bracher 1979, S. 286 ff). Варшаўскi пакт i Паўночна-Атлянтычны пакт (параўн.Grosser 1978), у iншых выпадках аддзеленыя адзiн ад аднаго нэўтральнымi дзяржавамi з «буфэрнай функцыяй» (Швэцыя, Аўстрыя, Югаславiя), беспасярэдне сутыкаюцца адна з адной у Нямеччыне, якая выклікала другую сусьветную вайну i была пераможаная. Небясьпека ператварэньня палiтычных канфлiктаў у ваенныя тут, натуральна, найбольшая: ува ўсiх ваенных сцэнарох Нямеччына зьяўляецца «галоўным тэатрам ваенных дзеяньняў». З канцом халоднай вайны i пачаткам паступовага распружаньня памiж Захадам i Ўсходам пасьля кубiнскага крызысу распружылася i сытуацыя з абедзьвюма нямецкiмi дзяржавамi. Засталася патэнцыйная небясьпека. Варыянты яе прадухiленьня сягаюць ад патрабаваньня ўмацаваньня саюзу i шчыльнай лучнасьцi з ЗША шляхам узмацненьня ўласнай вагi Эўропы (Bender 1981) да лiквiдацыi сыстэмаў саюзаў i наданьня Цэнтральнай Эўропе статусу нэўтральнай тэрыторыi (Löser / Schilling,1984). Iншым варыянтам распружаньня была палiтыка амэрыканскага мiнiстра замежных справаў Кiсынджэра, якую Крэйг i Джордж iнтэрпрэтавалi як спробу пераадолець палiтычную бiпалярнасьць сьвету i шляхам уключэньня ў адну сыстэму Кiтаю, Японii i Эўропы дасягчы новай шматполюснай раўнавагi на глябальным узроўнi.

Крэйг i Джордж адзначылi яшчэ адно адрозьненьне памiж старой шматполюснай раўнавагай у Эўропе i новай бiпалярнай раўнавагай у глябальным маштабе: «рэвалюцыю ў дыпляматыi», якая адбылася разам з расейскай кастрычнiцкай рэвалюцыяй. Для маладога Савецкага Саюзу дыпляматыя была больш, «чымся iнструмэнт для аховы i падтрымкi нацыянальных iнтарэсаў; яна была зброяй у бесьперапыннай барацьбе супраць капiталiзму» (1984, S. 105). Аднак ня толькi Савецкi Саюз, але i Гiтлер карыстаўся дыпляматыяй па-рэвалюцыйнаму, дзеля чаго Крэйг i Джордж адрозьнiвалi «дыпляматыю таталiтарных i дэмакратычных дзяржаваў» (тамсама, S.102 ff). Думаецца, тым ня менш, што гаворка тут iдзе хутчэй пра супярэчнасьці паміж накіраванай на дасягненьне нацыянальных iнтарэсаў, з аднаго боку, i iдэалягiчна абумоўленай, з другога боку, дыпляматыяй, чымся пра «дэмакратычную» i «таталiтарную» дыпляматыю. Так, дыпляматычная актыўнасьць дзяржаваў, якiя пасьлядоўна, але з рацыянальным разьлiкам, г.зн. узважваючы шкоду i карысьць, бароняць свае iнтарэсы, прынцыпова адрозьнiваюцца ад дыпляматычнай дзейнасьцi тых дзяржаваў, для якiх дыпляматыя зьяўляецца адным з сродкаў ажыцьцяўленьня вялiкай мэты — мэты, дзеля якой варта паставiць на карту нават iснаваньне дзяржавы. У адпаведнасьцi з гэтым Крэйг i Джордж адрозьнiваюць стратэгiю, зарыентаваную на кампрамiс, i максымалiсцкую стратэгiю.

«Дыпляматы з грамадзтваў з камэрцыйнымi традыцыямi часта карыстаюцца зарыентаванай на кампрамiс стратэгiяй выгандлёўваньня, г.зн. яны пасуляюць што-небудзь i патрабуюць наўзамен ненашмат болей за тое, што яны лiчаць мэтазгодным i прымальным для iншай дзяржавы. У супрацьлежнасьць гэтаму, прадстаўнiкi рэвалюцыйнай або таталiтарнай палiтычнай культуры часта трымаюцца максымалiсцкай стратэгii, г.зн. яны пасуляюць як мага менш i вымагаюць як мага больш ды не саромяцца здацца няўрымсьлiвымi, не саромяцца запалохваць або зьневажаць» (1984, S.183).

Праблема самых раньнiх двухбаковых перамоваў памiж ЗША i СССР пра кантроль над узбраеньнямi i абмежаваньне ўзбраеньняў была, здаецца, разам зь iншым i ў тым, што абодва бакi прыпiсвалi адзiн аднаму выкарыстоўваньне максымалiсцкай стратэгii ў сваёй дыпляматычнай дзейнасьцi. Не зважаючы на тое, цi было так у сапраўднасьцi — а калi так, то ў якiм маштабе — боязь, што другi бок вытлумачыць зарыентаванае на кампрамiс вядзеньне перамоваў як слабасьць, была адной з галоўных перашкодаў у перамовах пра кантроль i абмежаваньне ўзбраеньняў ды дагэтуль замiнае любым «прарывам».

4. Дзьве вонкавапалітычныя школы: ідэалісты і рэалісты

Хаця супярэчнасьць памiж iдэалiстамi i рэалiстамi як палiтычнымi школамi ўзьнiкла ў ЗША толькi ў гэтым стагодзьдзi, супярэчлiвасьць адказаў на пытаньне аб сутнасьцi палiтыкi прасякае ўсю гiсторыю палiтычнага мысьленьня ад яго пачаткаў: на адным баку стаяў Плятон, якi ў сваiх этычна-палiтычных творах («Палiтэя», «Законы») выставiў тэзыс аб тым, што толькi праз арыентацыю (добраахвотную або вымушаную) чалавека на iдэю справядлiвасьцi можна дасягчы стану гармонii i мiру — i ажыцьцяўленьне гэтага iдэалу магчымае ў палiтыцы. На другiм баку стаiць Фукiдыд, якi ў апiсаньнi Пэляпанэскай вайны кiруецца тэзысам аб тым, што ўлада i гвалт складаюць самастойную сфэру палiтыкi, у якой апэляцыi да этычных перакананьняў i маральных аргумэнтаў зьяўляюцца бессэнсоўнымi ў прынцыпе. Згодна з Плятонам, заданьне палiтыкi палягае ў тым, каб ажыцьцявiць у грамадзтве пастаўленую этыкай мэту справядлiвасьцi (дзеля чаго палiтыка тут не зьяўляецца самастойнай сфэрай i ня можа прэтэндаваць на статус самастойнай навуковай дысцыплiны, а застаецца толькi галiной этыкi). Згодна з Фукiдыдам, палiтыка зьяўляецца суплётам уладных зносiнаў i актаў гвалту, накіраваных на працяг iснаваньня i пашырэньне ўплыву палiтычных суб’ектаў. Iдэалiсты ў азначаным тут сэнсе не аспрэчваюць, што гвалт зьяўляецца галоўным сродкам палiтычнай дзейнасьцi; але яны паставiлi сабе за мэту рана цi позна выключыць гэты сродак з палiтыкi i лiчаць прынцыпова магчымым дасягненьне гэтае мэты, прычым пасьля скiданьня першай атамнай бомбы зьвязваюць гэтае перакананьне з тым, што чалавецтва павiнна дасягчы гэтае мэты пад страхам згiбеньня (Schell 1982, S. 252 ff). Рэалiсты (як правiла) не бяруць пад сумнеў, што мiр i справядлiвасьць — высокiя мэты, да якiх трэба iмкнуцца; але яны аспрэчваюць магчымасьць дасягненьня гэтых мэтаў паўсюль i на доўгi час: гвалт, магчыма, зьнiкне з нутраных дачыненьняў палiтычнай супольнасьцi, але затое ён, узмацнiўшыся, перакiнецца на вонкавыя дачыненьнi. Канструкцыя дзяржавы, якую Томас Гобс адлюстраваў у сваiм «Левiятане», дакладна адпавядае гэтаму меркаваньню. Таму, згодна з крэдам рэалiстаў, ад гвалту як сродку палiтыкi нельга адмовiцца. Iдэалiсты перакананыя ў тым, што гвалт можна аднесьцi да катэгорыi права, i ў канцавым вынiку ўлада як самастойная велiчыня таксама расплывецца ў справядлiвым ладзе; рэалiсты, насупраць, схiляюцца да скептычнага тэзысу аб тым, што права (часта) iдзе за гвалтам, а ўлада — спрадвечная і пастаянная велiчыня палiтыкі. У дачыненьнi да сучасных дэбатаў на тэму вайны й міру гэта значыць наступнае: iдэалiсты выступаюць (сур’ёзна i ня толькi з прапагандысцкiх прычынаў) за мэту поўнага раззбраеньня, тым часам як рэалiсты хочуць стабiлiзаваць раўнавагу запалохваньня (на як мага нiжэйшым узроўнi).

Iдэалісты

Iдэалiзм як замежнапалiтычная школа перажыў свой росквiт у эру амэрыканскага прэзыдэнта Вудра Ўiлсана, дзякуючы чаму яго нярэдка называюць i вiльсанiзмам. У вонкавапалiтычным iдэалiзьме, якi фармаваўся ў Злучаных Штатах, калi ў Эўропе бушавала першая сусьветная вайна, i, нягледзячы на гэта, усё ж глыбока ўкаранiўся ў палiтычнай культуры ЗША пасьля гэткiх гiстарычных здарэньняў, iдэя палiтычна-маральнага паляпшэньня сьвету зьлiваецца з пагардай да эўрапейскай палiтыкi сiлы i спадарожных ёй тэорыяў. Iдэалiзм грунтуецца на такім рашуча аптымiстычным дапушчэньнi, што «iснуюць унiвэрсальныя маральныя ўяўленьнi, i на базе гарманiзацыi дзяржаўных iнтарэсаў можна пабудаваць новы сусьветны парадак», прычым «ажыцьцяўленьне нацыянальных iнтарэсаў» у далейшым павiнна «замянiцца ўнiвэрсальнымi прынцыпамi» (Behrens / Noack 1984, S. 59). Месца сыстэмы нацыянальных дзяржаваў, гэткай велiчнай зьяўляецца пэрспэктыва, заступiць касмапалiтычная сусьветная супольнасьць, якая павiнна быць выбудавана хутчэй з iндывiдаў, чымся з палiтычных групаў (параўн. Herz 1959, S. 83). Вонкавая палiтыка накшталт кантынэнтальнай сiлавой палiтыкi, як яна выяўлялася (i ўслаўлялася) перадусiм у нямецкай гiстарыяграфii дасьледнікамi ад Леапольда фон Ранке да Гайнрыха фон Трайчке (параўн. Iggers 1971, S. 86 ff), павiнна быць заменена на заснаваную на праве сусьветную нутраную палiтыку. У гэтым сэнсе iдэалiзм таксама толькi з засьцярогай можна назваць «вонкавапалiтычнай» школай.

Мэтай iдэалiзму было i ёсьць пасьлядоўнае ды падрабязнае дасьледаваньне прычынаў эгаiстычных матываў i паводзiнаў iндывiдаў i групаў, iхнага iмкненьня да бясьпекi i iхных спэцыфiчных iнтарэсаў, а таксама iх пераадоленьне пры дапамозе раскрыцьця іх сутнасьці. Такiм чынам, гэтай мэтай зьяўляецца дасягненьне рацыянальнага iдэалу гарманiчнага палiтычнага ладу (параўн. Herz 1959, S. 49; таксама 1974, S. 40), якая вынiкае з патрабаваньня да палiтычных рашэньняў, у адпаведнасьцi зь якiм яны павiнны абумоўлiвацца не абмежаванымi iнтарэсамi iндывiдаў i групаў, а этычнымi меркаваньнямi, актуальнымi для ўсяго чалавецтва. У гэтым сэнсе лiбэральна-дэмакратычная мроя прэзыдэнта Ўiлсана аб глябальным палiтычным ладзе па-за ўсялякай сiлавой палiтыкай у роўнай ступенi супрацьстаяла як «рэвалюцыйнаму антыiмпэрыялiзму» Ленiна, так i «кантынэнтальнаму iмпэрыялiзму» i традыцыйнай сiлавой палiтыцы эўрапейскiх вялiкiх дзяржаваў — гэта не выключае, праўда, што iдэалы Ўiлсана таксама былi абумоўлены палiтычнымi iнтарэсамi (параўн. тэкст Д.Дынэра ў гэтай кнiзе).

Жадаючы замянiць мадэль мiжнароднага парадку раўнавагi сiлаў, вытвараную на працягу доўгага часу дзяржавамi, унiвэрсальнай сусьветнай супольнасьцю, iдэалiзм працягвае традыцыю фiлязофii Асьветніцтва, упаасобку Канта i дактрыны натуральнага права. Шляхам выразнага акцэнтаваньня этычных уяўленьняў аб мэтах, якiя супрацьстаўленыя мадэлi рацыянальна-эгаiстычнага перасьледаваньня сваiх iнтарэсаў, ён актуалiзуе цэнтральную iдэю клясычнай палiтыкi Арыстотэля (праўда, не ў дачыненьнi да полiсу, як у Арыстотэля, а да айкумэны). Яго аснавасяжная загана ў тым, што ён ня можа прапанаваць iншага шляху да дасягненьня сваiх палiтычных мэтаў апроч звароту да розуму iндывiда. У гэтым дачыненьнi яго таксама тычыцца крытычны закiд Дольфа Штэрнбэргера (1984), якi сьцьвердзiў, што iдэалiзм iмкнецца не да (рэальнага) мiру на аснове ўзаемапаразуменьня, а да (утапiчнага) мiру на аснове зьмяненьня ладу мысьленьня.

Рэалісты

Горкае расчараваньне ад няспраўджаных спадзяваньняў на глябальны мiр пасьля першай i другой сусьветных войнаў прывяло да ўзьнiкненьня ў ЗША ў саракавых i пяцьдзясятых гадох вонкавапалiтычнай школы рэалiзму, на якую вельмi моцна паўплывалi кантынэнтальныя, упаасобку нямецкiя, уяўленьнi аб гiсторыi i палiтыцы. Рэалiстычная школа пры гэтым абапiралася на разважаньнi гiсторыкаў Чарльза О.Бiрда (1939) i Эдварда Гелета Кара (1939). Кар крытычна прааналiзаваў заходнюю вонкавую палiтыку эры Лiгi нацыяў i назваў iлюзорнымi яе спадзяваньнi; Бiрд, выходзячы з эўрапейскай традыцыi дзяржаўных iнтарэсаў, iмкнуўся даць гiстарычна абумоўленую, зьмястоўна вызначаную дэфiнiцыю national interest у амэрыканскай вонкавай палiтыцы. У якасьцi блiжэйшай папярэднiцы рэалiзму трэба ўзгадаць кнiгу Нiкаласа Спiкмэна (1942), у якой раcпрацоўвалася агульная канцэпцыя амэрыканскай вонкавай палiтыкi, арыентаваная на мадэль раўнавагi.

Аднак толькi Нiбур i Моргентаў ажыцьцявiлi прарыў, у вынiку якога ўтварылася гэтая школа. Райнгальд Нiбур (1953, 1959), з адукацыi тэоляг, заатакаваў асноўныя пастуляты iдэалiстычнай школы, узяўшы пад сумнеў — адштурхоўваючыся ад Артура Шапэнгаўэра — тое, што розум зьяўляецца гаспадаром чалавечае волi, i замест гэтага зынтэрпрэтаваў яго як iнструмэнт гэтае волi, якi можа служыць як дабру, так i лiху. Такiм чынам, асноўная перадумова iдэалiстычнай канцэпцыi новага палiтычнага парадку, магчымасьць доўгачасовага разумовага кантролю палiтычнай волi, была пастаўлена пад сумнеў. Нiбур выводзiў са свайго тэзысу пра канстытутыўную недасканаласьць чалавека канстытутыўную недасканаласьць кажнай формы ўлады, дзеля чаго, на яго думку, найлепшай формай улады зьяўляецца канстытуцыянальнае разьдзяленьне ўладаў зь ягонай нібыта iнстытуцыялiзаванай засьцярогай ад памылак i ягонымі шматлiкiмi мэханiзмамi рэвiзii палiтычных рашэньняў. У галiне замежнай палiтыкi таксама i найвышэйшым iдэалам заўсёды пагражае небясьпека быць інструмэнтам прагматычнага ўласнага iнтарэсу пэўных сiлаў i заняпасьцi да прэтэнзiяў на iдэалягiчную абсалютнасьць — з разбуральнымi палiтычнымi вынiкамi.

Ганс Яахiм Моргентаў палiталягiчна сыстэматызаваў тэалягiчна-антрапалягiчныя разважаньнi Нiбура. Дзякуючы гэтаму паняцьце iнтарэсу, зразуметае як сiлавыя сродкi, неабходныя для ажыцьцяўленьня iнтарэсаў (the concept of interest defined in terms of power), стаецца ключавым паняцьцем, пры дапамозе якога можна адмежаваць сфэру палiтычнага ад iншых сфэраў (эканомiкi, этыкi i г.д.). Палiтычныя досьледы, згодна з Моргентаў, павiнны арыентавацца на тое, што палiтыка ў азначаным сэнсе зьяўляецца змаганьнем за ўладу. «Мiжнародная палiтыка, як i ўся палiтыка, зьяўляецца змаганьнем за ўладу. Якiмi б нi былi канчатковыя мэты мiжнароднай палiтыкi, беспасярэдняй мэтай заўсёды зьяўляецца ўлада» (1963, S. 69). Пры гэтым трэба разрозьнiваць палiтычную i ваенную ўладу: палiтычная ўлада, паводле Моргентаў, ёсьць псыхiчным стасункам памiж двума целамі, ваенная ўлада, насупраць, фiзычным стасункам памiж двума целамi. Моргентаў аспрэчвае тое, што ўлада ў iстотнай ступенi трацiць сваю сутнасьць пры канстытуцыйным кантролі над ёй: «Улада ёсьць панаваньнем чалавека над чалавекам незалежна ад таго, цi кiруецца яна, як у заходнiх дэмакратыях, маральнымi мэтамi i падпарадкоўваецца канстытуцыйным гарантыям, цi азначае яна бязьмежны i барбарскi гвалт, законам якога зьяўляецца толькi яго ўласная моц, а адзiным апраўданьнем — яго павелiчэньне» (1963, S. 50). Аб прынцыпова вышэйшым маральным становiшчы заходняй палiтыкi, як гэта сьцьвярджае iдэалiстычная мадэль, ня можа, згодна з Моргентаў, быць i гаворкi.

Тым ня менш Моргентаў не адмаўляў маральнага вымеру палiтыкi, але разумеў яго — у духу Макса Вэбэра — як маральную адказнасьць, а не як маральнае перакананьне: у дачыненьнi да палiтычных праблемаў важныя ня добрыя намеры, а толькi добрыя вынiкi.

«Палiтычны рэалiзм усьведамляе маральнае значэньне палiтычных учынкаў. Ён разумее немiнучую супярэчнасьць памiж маральнымi прынцыпамi i патрабаваньнямi пасьпяховай палiтычнай дзейнасцi. Рэалiзм баронiць пункт гледжаньня, згодна зь якiм унівэрсальныя маральныя прынцыпы ў абстрактнай, агульнапрынятай фармулёўцы ня могуць стасавацца да дзяржаўных рашэньняў, а мусяць разглядацца ў сьвятле канкрэтных часавых i прасторавых умоваў. Няма палiтычнай маралi без разважлiвасьцi — г.зн. без улiку палiтычных вынiкаў звонку маральна апраўданага спосабу дзеяньняў» (1963, S. 50 f).

Гэта было аднаўленьне кантынэнтальна-эўрапейскай тэорыi дзяржаўных iнтарэсаў i зьвязанага зь ёй уяўленьня пра раўнавагу сiлаў, мадыфiкаванае маральнымi меркаваньнямi. Пры мiнiстру замежных справаў Генры А.Кiсынджэру амэрыканская палiтыка найболей наблiзiлася да сфармуляваных рэалiстычнай школай намераў i патрабаваньняў.

Iдэалёгія і дзяржаўнасьць

Пачынаючы ад паступовага затуханьня прапаганды крыжовых паходаў на зыходзе Сярэднявечча i разьвiцьця эўрапейскай сыстэмы дзяржаваў, двух гiстарычна ў значнай меры паралельных працэсаў, вонкавая палiтыка эўрапейскiх дзяржаваў стаецца па сутнасьцi вольнай ад iдэалягiчных (наддзяржаўных) абавязкаў i патрабаваньняў. Iнтарэсы дзяржавы зрабiлiся апошняй iнстанцыяй для палiтычных рашэньняў, як гэта прадугледжвала тэорыя дзяржаўнае бясьпекi. Гэта адкрыта выявiлася i падчас рэлiгiйных войнаў у Эўропе, калi каталiцкiя i пратэстанцкiя дзяржавы — у адпаведнасьцi зь iхнымi тагачаснымi iнтарэсамi — заключылi адпаведныя дамовы памiж сабой.

З Францускай рэвалюцыяй i антырэвалюцыйнай iнтэрвэнцыяй эўрапейскiх дзяржаваў на (вонкава-)палiтычную сцэну вярнулася iдэалёгiя. «Iснуе ня толькi зачараваньне ўладай, — пiша Карл Роэ (Pipers Wörterbuch zur Politik, Bd. 5, S. 197), — але i зачараваньне iдэалёгiяй, якое, праўда, можа разьвiцца толькi тады, калi iдэалёгiя праводзiцца ня проста пры дапамозе маны i голай прапаганды, але мае пэўную, заўсёды зьменлiвую прывязку да грамадзкiх рэалiяў i iдэалаў». Сутыкненьне рэвалюцыйнай Францыi i кансэрватыўных iнтэрвэнтаў было больш чымся канфлiктам двух дзяржаўна-палiтычных iнтарэсаў: гэта было супрацьстаяньне дзьвюх прынцыпова розных канцэпцыяў палiтычнага ладу. Аднак iдэалягiчная супярэчнасьць неўзабаве iзноў ператварылася ў звычайны канфлiкт дзяржаўна-палiтычных iнтарэсаў зь некаторымi iдэалягiчнымi элемэнтамi.

Эўрапейская сыстэма раўнавагi да Францускай рэвалюцыi i пасьля Венскага кангрэсу функцыянавала не ў апошнюю чаргу дзякуючы таму, што ўсе бакi зыходзiлiся ў прынцыповых уяўленьнях пра палiтычны парадак, у вынiку чаго палiтычныя канфлiкты зводзiлiся да разыходжаньня памiж iнтарэсамi i прэтэнзiямi. Гэта рабiла магчымым вядзеньне перамоваў, г.зн. канфлiкты можна было вырашаць дыпляматычным шляхам. У супрацьлежнасьць гэтаму, догматы i iдэалягiчныя перакананьнi несумяшчальныя зь вядзеньнем перамоваў; там, дзе яны сутыкаюцца адно з адным, з iнструмэнтальнага канфлiкт перарастае ў экзыстэнцыяльны.

У адпаведнасьцi з гэтым трэба адрозьнiваць супярэчнасьцi iнтарэсаў ад супярэчнасьцяў сыстэмаў; першыя вызначаюцца дзяржаўна-палiтычнымi меркаваньнямi, апошнiя — iдэалягiчнымi фактарамi. Праўда, толькi ў найрадчэйшых выпадках адзiн з гэтых двух тыпаў канфлiктаў можна назiраць у чыстай форме; у XX стагодзьдзi амаль да кажнай дзяржаўна-палiтычнай супярэчнасьцi прымешваюцца iдэалягiчныя моманты. I наадварот, амаль кажны канфлiкт сыстэмаў на пэўным узроўнi зьвязаны з канфлiктам iнтарэсаў. Пры гэтым удзельная вага абедзьвюх мадэляў канфлiкту ў межах пэўнага канфлiкту лёгка можа зьмяняцца зь цягам часу. Так, напрыклад, першая сусьветная вайна пачалася практычна як канфлiкт дзяржаўна-палiтычных iнтарэсаў; але ўжо ў хуткiм часе яна перарасла — так, прынамсi, сьцьвярджалi прапагандысты абодвух бакоў — у канфлiкт сыстэмаў (параўн. Tuchman 1981, insbes. S. 365 ff). З другога боку, апошнiм часам усё болей чуюцца галасы, якiя настойваюць на тым, што супярэчнасьць памiж Усходам i Захадам iзноў ператвараецца ў канфлiкт iнтарэсаў, калi яна ўвогуле не зьяўляецца iдэалягiчна замаскаваным канфлiктам iнтарэсаў. Пасьля таго як доўгi час пераважалi iдэалягiчныя мадэлi тлумачэньня канфлiкту (свабода / няволя), у апошнiя гады на пярэднi плян мацней высунулiся дзяржаўна-палiтычныя iнтэрпрэтацыйныя падыходы (напр., iмкненьне атрымаць доступ да цёплых мораў; адцясьненьне ад атлянтычных i цiхаакiянскiх камунiкацыяў) (параўн. Link 1980).

Гэтаму адпавядае рэабiлiтацыя нацыянальных дзяржаваў як носьбiтаў палiтычных рашэньняў на мiжнародным узроўнi, якая ўзмацнiлася ў апошнiя гады. Яшчэ ў 50-х гадох палiтычны рэалiст Джон Г.Герц, напрыклад, канстатаваў усеагульнае разбурэньне «дзяржаўнасьцi» дзяржаваў, паколькi прынцып тэрытарыяльнасьцi як вызначальны крытэр дзяржаўнасьцi ўсё больш трацiў сiлу: узаемапранiкальнасьць, здольнасьць дзяржаваў да ўзаемапранiкненьня, скасавала дзяржаву як палiтычную адзiнку, межы якой можна вызначыць. Таму, паводле Герца, наўрад цi яшчэ магчыма выходзiць з таго, што нацыянальныя дзяржавы зьяўляюцца цэнтральнымi адзiнкамi мiжнароднай сыстэмы. Iснаваньне атамнай бомбы, на яго думку, зьяўляецца самым важным пярэчаньнем супраць угрунтаванага абаронай тэрыторыяў значэньня нацыянальных дзяржаваў; таму з гэтага часу насельнiцтва адной дзяржавы зьяўляецца пэрманэнтным атамным закладнікам другой: яго выжываньне залежыць не ад мiралюбства або ваеннай моцы ўласнае дзяржавы, а ад ляку або ваенна-стратэгiчнага разьлiку другой.

«Раней жыцьцё людзей, iх уласнасьць, iх спадзяваньнi i iх шчасьце былi зьвязаныя з доляй краiны, у якой яны жылi, i, такiм чынам, iх цiкавiла ў асноўным iх краiна i яе праблемы. Сёньня, калi зьнiшчэньне пагражае кажнаму, а менавiта яго самым кроўным, самым iнтымным i асабiстым iнтарэсам, дзяржаўная карысьць павiнна саступiць агульнай зацiкаўленасьцi ўсiх людзей у простым выжываньнi або, прынамсi, пачаць палемiку аб ім» (1974, S. 81). Герц выснаваў з гэтага тэндэнцыю да ўнiвэрсалiзму, прынамсi, да сыстэмы калектыўнай бясьпекi (тамсама, S. 73). Гэты прагноз быў вельмi блiзкi да «iдэалiстычных» спадзяваньняў, але ён угрунтоўваўся «рэалiстычна»: не асьвета i ўдасканаленьне людзей, а эгаiстычнае перасьледаваньне сваiх iнтарэсаў імі прывядзе да новага, унiвэрсальнага сусьветнага парадку.

Пазьней Герц усё ж перагледзеў свой прагноз:

«Тэорыю аб клясычнай тэрытарыяльнасьцi i фактарах, што пагражаюць яе iснаваньню, я падтрымлiваю. Але я ўжо ня ўпэўнены, цi зойме яе месца што-небудзь вельмi новае. Ёсьць сымптомы, якiя высьвечваюць зусiм iншы кiрунак: не да ўнiвэрсалiзму, а да звужэньня; не да ўзаемнай залежнасьцi, а да новай самадастатковасьці, да стану, у якiм тэрытарыяльная дзяржава ня трацiць свайго ўплыву, а вяртае яго; карацей кажучы, да новай тэрытарыяльнасьцi» (тамсама, S. 140).

З гэтай «нэатэрытарыяльнасьцi» Герц выснаваў наступнае: «У будучынi, у адпаведнасьцi з гэтым, функцыяй палiтычнай адзiнкi будзе забесьпячэньне iдэнтычнасьцi, абароны i дабрабыту насельнiцтва, карацей кажучы, легiтымная функцыя нацыi» (тамсама, S. 141). Ход падзеяў здаецца, таксама пацьвярджае, што нацыянальна-дзяржаўная арганiзацыя, пры ўсiм згортваньнi дзяржаўнага сувэрэнiтэту ў сфэрах эканомiкi i палiтычнай бясьпекi (адносна гэтага пытаньня параўн. тэкст Д.Дынэра ў гэтай кнiзе), дагэтуль засталася асноўным кiрункам мiжнароднай палiтыкi — магчыма, хутчэй у вынiку адсутнасьцi альтэрнатывы, чымся праз свае пераканаўчыя арганiзацыйныя дасягненьнi. Гэта, натуральна, найбольш выразна выяўляецца ў тым, што пратэст супраць блёкавай стратэгii запалохваньня ў Эўропе сфармаваўся на нацыянальна-дзяржаўным узроўнi.

Запалохваньне і раззбраеньне

У эпоху атамнай зброi i мiжкантынэнтальных ракетаў нiводная дзяржава ня можа эфэктыўна абаранiць сваё насельнiцтва ад нападаў патэнцыяльнага працiўнiка ваеннымi сродкамi. Успадкаваны ўзор палiтычнага мысьленьня, паводле якога прапарцыянальна ўласнай ваеннай моцы павялiчваецца абароненасьць насельнiцтва, — так i не даведзена, цi спраўджваўся гэты ўзор у такой форме калi-небудзь, — зрабiўся састарэлым. Што ваенная моц дзяржавы ўсё ж можа, дык гэта стварыць пагрозу зрабiць насельнiцтву працiўнiка тое ж самае, што працiўнiк прычынiць яе насельнiцтву. На гэтым узаемным захопе насельнiцтва ў закладнiкi грунтуецца прынцып запалохваньня. У адпаведнасьцi з гэтым трансфармавалася i мадэль раўнавагi: з раўнавагi (ваенных) сiлаў паўстала раўнавага (ядравага) жаху, пры якой вайна пэрманэнтна «ўяўляецца», бо яна нi ў якiм выпадку ня можа «весьцiся». На ўзор ведамай фармулёўкi Кляўзэвiца — «узброенае вырашэньне ўсiх вялiкiх i малых апэрацыяў вайны тое ж самае, што плацеж гатоўкай для менавага гандлю» (1980, S. 226) — Рэймон Арон назваў запалохваньне «абменам без плацяжу гатоўкай» (1980, S. 455); амэрыканскi аналiтык Томас Шэлiнг вызначыў стратэгiю ядравай эры як «умелае невыкарыстаньне гвалту» (1960, S. 9).

Ваеннае запалохваньне грунтуецца на здольнасьцi прычынiць патэнцыйнаму працiўнiку шкоду, большую за карысьць, якую могуць прынесьцi пасьпяховае ажыцьцяўленьне ваенных апэрацыяў i дасягненьне палiтычных мэтаў. У гэтым дачыненьнi дзейснае запалохваньне грунтуецца, як паказалi Крэйг i Джордж (1984, S.192 ff), на адной перадумове i трох iмпэратывах. Так, заўсёды маецца на ўвазе, што патэнцыйны працiўнiк — «рацыянальны» супернiк, якi перад пачаткам сваiх акцыяў складае каштарыс выдаткаў i прыбыткаў i ажыцьцяўляе iх «правiльную» калькуляцыю. Каб гэта было магчымым, запалохваючы бок (якi, у сваю чаргу, зьяўляецца i запалохваным бокам), мусiць задавальняць тром запатрабаваньням: ён мусiць падтрымлiваць праўдападобную i адчувальную пагрозу, ён мусiць паказваць цьвёрдую волю i рашучасьць да таго, каб пры пэўных абставiнах спраўдзiць гэтую пагрозу, i ён мусiць ясна абазначыць супрацьлежнаму боку свае жыцьцёвыя iнтарэсы i мэты. Тады i толькi тады запалохваньне зьяўляецца стратэгiяй прадухiленьня вайны. Калi адзiн з гэтых фактараў адсутнiчае, «блеф» можа ператварыцца ў ядравую эскаляцыю.

Праблема стратэгii запалохваньня ў тым, што тры запатрабаваньнi знаходзяцца ў лятэнтнай супярэчнасьцi міжсобку. Гэта можна паказаць на прыкладзе ўзаемасувязі памiж адчувальнасьцю i праўдападобнасьцю ядравай пагрозы (параўн. Schelling 1966): чым больш адчувальная ядравая пагроза, тым менш iмаверна, што яна будзе спраўджаная пры нязначных парушэньнях iнтарэсаў; але ж чым больш нязначная (i тым самым менш праўдападобная) пагроза прычыненьня шкоды за невялiкiя парушэньнi iнтарэсаў, тым меншы i эфэкт запалохваньня i, такiм чынам, тым большая рызыка эскаляцыi. Зьмены ў стратэгii NATO ад дактрыны massive retalitation (1954—1960) да flexible response (1961—1968) i ўрэшце да realistie deterrence (ад 1969) зьяўляюцца рэакцыямi на гэтую цэнтральную дылему стратэгii запалохваньня (параўн. Stichwort «Militärstrategie», in: Pipers Wörterbuch zur Politik, Bd. 5, S. 324 ff).

У мiнулыя гады ўпаасобку ў Эўропе выказвалася шырокая і грунтоўная крытыка стратэгii запалохваньня, прычым магчымасьць яе неспрацоўваньня ў вынiку ваенна-тэхналягiчных навацыяў (скарачэньне часу для раньняга папярэджаньня) або палiтычных канфлiктаў пачала разглядацца як значна больш iмаверная, чымся дагэтуль. Небясьпека таго, што пагроза запалохваньня перастане дзейнiчаць, зьяўляецца, згодна з Джонатанам Шэлам, недапушчальнай рызыкай, бо гэта можа азначаць ня толькi сьмерць мiльярдаў людзей, але i канец чалавецтва ўвогуле i будзе, такiм чынам, неабарачальным працэсам (1982, S. 110 ff, 166 f; а таксама Anders 1983, S. 170 ff). Крытыка стратэгii запалохваньня i патрабаваньне раззбраеньня (пры пэўных умовах аднабаковага) зьяўляецца найбольш распаўсюджанай формай дыстанцыяваньня ад палiтычных аргумэнтацыяў, якiя ўсьцяж будуюцца на магчымасьцi гвалту. Гэта адмаўленьне ад палiтычных парадоксаў (si pacem vis, para bellum) i круты паварот да прадказальных этычных пэрспэктываў. Таму таксама трошкi дзiўна, што напоўненая маральна-тэалягiчнымі аргумэнтамі кнiга Франца Альта «Мiр магчымы. Палiтыка нагорнай пропаведзi» атрымала шырокае прызнаньне, тым часам як уперад вядомасьць палiталягічных працаў, што зьмяшчаюць альтэрнатывы ваеннай абароне, была абмежаваная вузкiм колам спэцыялiстаў (параўн. Ebert 1968; ён жа 1971). Незалежна ад пытаньня, наколькi ўдала функцыянуе запалохваньне, незалежна таксама ад эканамiчных выдаткаў на яго, iснуе перакананьне, што ягоныя маральныя i псыхiчныя выдаткi (быць адначасова закладнікам i ўтрымальнiкам закладнікаў) нашмат большыя, калi ўвогуле не нязносныя.

Лiтаратурныя жаролы

Выкарыстаная літаратура

Anders, Günther 1983: Die atomare Bedrohung. Radikale Überlegungen. 4. durch ein Vorw. erw. Auflage von «Endzeit und Zeitende», München.

Arendt, Hannah 1970: Macht und Gewalt, München.

Aron, Raymond 1963: Frieden und Krieg. Eine Theorie der Staatenwelt, Frankfurt/M.

- 1980: Clausewitz. Den Krieg denken, Frankfurt/M. u.a.

Beard, Charles A. 1934: The Idea of National Interest, New York.

Behrens, Henning / Noack, Paul 1984: Theorien der internationalen Politik, München.

Bender, Peter 1981: Das Ende des ideologischen Zeitalters. Die Europäisierung Europas, Berlin.

Berve, Helmut 1967: Friedensordnungen in der griechischen Geschichte, München.

Bracher, Karl Dietrich 1979: Europa in der Krise. Innengeschichte und Weltpolitik seit 1917, Frankfurt/M. u.a.

Burnham, James 1950: Strategie des Kalten Krieges, Stuttgart.

Carr, Edward H. 1939: The Twenty Years’ Crisis 1919—1939, London.

Clausewitz, Carl von 1980: Vom Kriege, hrsg. und eingel. von W. Hahlweg, Bonn.

Craig, Gordon A. / George, Alexander L. 1984: Zwischen Krieg und Frieden. Konfliktlösungen in Geschichte und Gegenwart, München.

Dante Alighieri 1974: Monarchie (De Monarchia), übersetzt von C. Sauter, Aalen.

Dehio, Ludwig (o.J.): Gleichgewicht oder Hegemonie. Betrachtungen über ein Grundproblem der neueren Staatengeschichte, Krefeld.

Dülffer, Jost 1981: Regeln gegen den Krieg? Die Haager Friedenskonferenzen von 1899 und 1907 in der internationalen Politik, Berlin u.a.

Ebeling, Hans 1983: Rüstung und Selbsterhaltung. Kriegsphilosophie, Paderborn u.a.

Ebert, Theodor 1968: Gewaltfreier Aufstand. Alternative zum Bürgerkrieg, Freiburg.

— 1971: Vom passiven Widerstand zur sozialen Verteidigung, Wien / Trier.

Eberwein, Wolf-Dieter / Reichel, Peter 1976: Friedens- und Konfliktforschung. Eine Einfühmng, München.

Eibl-Eibesfeldt, Irenäus 1976: Der vorprogrammierte Mensch. Das Ererbte als bestimmender Faktor im menschlichen Verhalten, München.

— 1984: Krieg und Frieden aus der Sicht der Verhaltensforschung (überarb. Neu-ausg.), München.

Elliot, J.H. 1980: Das geteilte Europa, 1559—1598, München.

Fetscher, Iring 21973: Modelle der Friedenssicherung, München.

Foucault, Michel 1978: Dispositive der Macht, Berlin.

Friedensanalysen 11. Schwerpunkt: Kampf um die Weltmeere, Frankfurt/M. 1980.

Friedensanalysen 12. Der gerechte Krieg: Christentum, Islam, Marxismus, Frankfurt/M. 1980.

Fromkin, David 1977: Die Strategie des Terrorismus; in: M. Funke (Hrsg.), Terrorismus, Bonn, S. 83-99.

Fueter, Eduard 1972: Geschichte des europäischen Staatensystems von 1492-1559 (= Handbuch der mittelalterlichen und Neueren Geschichte, hrsg. von G. von Below und F. Meinecke, Abt. II, l), Osnabrück (Neudruck der Ausg. München/Berlin 1919).

Galtung, Johan 1971: Gewalt, Frieden und Friedensforschung; in: Dieter Senghaas (Hrsg.), Kritische Friedensforschung, Frankfurt/M., S. 55—104.

— 1975: Strukturelle Gewalt. Beiträge zur Friedens- und Konfliktforschung, Reinbek bei Hamburg.

Grosser, Alfred 1978: Das Bündnis. Die westeuropäischen Länder und die USA seit dem Krieg, München.

Herz, John H. 1959: Politischer Realismus und politischer Idealismus, Meisenheim / Glan.

— 1974: Staatenwelt und Weltpolitik, Hamburg.

Hume, David 1912: On the Balance of Power (1741); in: Essais: Moral, Political and Literary, Bd. l, London.

Iggers, Georg G. 1971: Deutsche Geschichtswissenschaft, München.

Kant, Immanuel 1970: Werke, hrsg. von W. Weischedel, 10 Bde., Darmstadt.

Kimminich, Otto 1985: Die Entstehung des neuzeitlichen Völkerrechts; in: Fetscher / Münkler (Hrsg.), Pipers Handbuch der politischen Ideen, München, S. 73—100.

Link, Werner 1980: Der Ost-West-Konflikt. Die Organisation der internationalen Beziehungen im 20. Jahrhundert, Stuttgart.

Löser, J. / Schilling, U. 1984: Neutralität für Mitteleuropa. Das Ende der Blöcke, München.

Lorenz, Konrad 1974: Das sogenannte Böse. Zur Naturgeschichte der Aggression, München.

Ludendorff, Erich 1980: Das Wesen des totalen Krieges; in: Günter Dill (Hrsg.), Clausewitz in Perspektive, Frankfurt/M. u.a., S. 511—519.

Lukacs, John 1970: Konflikte der Weltpolitik nach 1945 (= dtv-Weltgeschichte Bd. 12), München.

McNeill, William H. 1984: Krieg und Macht. Militär, Wirtschaft und Gesellschaft vom Altertum bis heute, München.

Meinecke, Friedrich 1976: Die Idee der Staatsräson in der neueren Geschichte, München / Wien.

Morgenthau, Hans J. 1963: Macht und Frieden. Grundlegung einer Theorie der Internationalen Politik, Gütersloh.

Münkler, Herfried 1980: Guerillakrieg und Terrorismus, in: Neue Politische Literatur, XXV. Jg., Heft 3, S. 299—326.

— 1982 a: Krieg und Frieden bei Clausewitz, Engels und Carl Schmitt; in: Leviathan, 10. Jg., Heft l, S. 16—40.

— 1982 b: Partisanen der Tradition; in: Der Monat Nr. 282, S. 109—119.

— 1985: Staatsraison und politische Klugheitslehren; in: Fetscher/Münkler (Hrsg.), Pipers Handbuch der politischen Ideen, München, S. 23—72.

Niebuhr, Reinhold 1953: Christian Realism and Political Problems, New York.

— 1959: The Structure of Nations and Empires, New York; dt.: Staaten und Großmächte, Gütersloh 1960.

Passet, Peter / Modena, Emilio 1983: Krieg und Frieden aus psychoanalytischer Sicht, Basel / Frankfurt/M.

Perrin, Noel 1982: Keine Feuerwaffen mehr. Japans Rückkehr zum Schwert, Frankfurt/M.

Šahovic, Milan 1977: Völkerrecht und Frieden; in: A. Große-Jütte / R. Jütte (Hrsg.), Entspannung ohne Frieden, Frankfurt/M., S. 37—55.

Schell, Jonathan 1982: Das Schicksal der Erde. Gefahr und Folgen eines Atomkriegs, München/Zürich.

Schelling, Thomas C. 1960: The Strategy of Conflict, Cambridge.

— 1966: Arms and Influence, New Haven.

Schmitt, Carl 1950: Der Nomos der Erde im Völkerrecht des Jus Publicum Europaeum, Köln.

— 1963: Theorie des Partisanen. Zwischenbemerkung zum Begriff des Politischen, Berlin.

— 1981: Land und Meer. Eine weltgeschichtliche Betrachtung, Köln-Lövenich.

Schnur, Roman 1983: Land und Meer — Napoleon gegen England. Ein Kapitel der Geschichte internationaler Politik; in: ders., Revolution und Weltbürgerkrieg, Berlin, S. 33—58.

Schroers, Rolf 1961: Der Partisan. Ein Beitrag zur politischen Anthropologie, Köln / Berlin.

Seidimayer, Michael 1965: Dantes Reichs- und Staatsidee; in: ders., Wege und Wandlungen des Humanismus, Göttingen, S. 33—46.

Senghaas, Dieter (Hrsg.) 1971: Kritische Friedensforschung, Frankfurt/M.

- 1972: Abschreckung und Frieden. Studien zur Kritik organisierter Friedlosigkeit, Frankfurt/M.

Spykman, Nicholas 1942: America’s Strategy in World Politics, New York.

Sternberger, Dolf 1984: Über die verschiedenen Begriffe des Friedens, Stuttgart.

Tuchman, Barbara 1981: August 1914. Der Ausbmch des Ersten Weltkriegs, Bergisch Gladbach.

Vagts, Alfred 1959: A History of Militarism. Civilian and Military, rev. ed., New York.

— 1979: Bilanzen und Balancen. Aufsätze zur internationalen Finanz und internationalen Politik, hrsg. von H.-U. Wehler, Frankfurt/M.

Wachtier, Günther (Hrsg.) 1983: Militär, Krieg, Gesellschaft. Texte zur Militärsoziologie, Darmstadt.

Walzer, Michael 1982: Gibt es den gerechten Krieg? Stuttgart.

Windelband, Wolfgang 1964: Die auswärtige Politik der Großmächte in der Neuzeit. Von 1494 bis Versailles, Darmstadt (Nachdruck der 5. erw. Aufl., Essen 1942).

Карысная літаратура

Afheldt, Horst 1979: Verteidigung und Frieden. Politik mit militärischen Mitteln, München.

Craig, Gordon A. 1980: Die preußisch-deutsche Armee 1640—1945. Staat im Staate, Königstein / Ts.

Delbrück, Hans 1908 ff: Geschichte der Kriegskunst im Rahmen der politischen Geschichte, 4 Bde., Berlin.

Friedensanalysen 16: Die neue Friedensbewegung, Frankfurt/M. 1982.

Gantzel, Klaus-Jürgen (Hrsg.) 1988: Krieg in der Dritten Welt, Baden-Baden.

Henrich, Dieter 1990: Ethik zum nuklearen Frieden, Frankfurt/M.

Howard, Michael 1981: Der Krieg in der europäischen Geschichte. Vom Ritterheer zur Atomstreitmacht, München.

Joas, Hans / Steiner, Helmut (Hrsg.) 1989: Machtpolitischer Realismus und pazifistische Utopie, Frankfurt/M.

Kennedy, Paul 1989: Aufstieg und Fall der Großen Mächte, Frankfurt/M.

Krell, Gert (Hrsg.) 1981: Die Rüstung der USA. Gesellschaftliche Interessen und politische Entscheidungen, Baden-Baden.

Krippendorff, Ekkehart 1985: Staat und Krieg — Die historische Logik politischer Unvernunft, Frankfurt/M.

Link, Werner, 1988: Der Ost-West-Konflikt, Stuttgart.

Lippert, Ekkehart / Wachtier, Günther (Hrsg.) 1988: Frieden — Ein Handwörterbuch, Opladen.

Mendler, Martin / Schwegler-Rohmeis, Wolfgang 1986: Kriegsursachen Forschung als empirische Sozialwissenschaft; in: PVS-Literatur, 27. Jg., Heft l, S. 12—25.

Münkler, Herfried 1987: Die Weisheit der Regierenden. Alternativen der Kriegsursachenanalyse; in: Gewerkschaftliche Monatshefte, S. 486—495.

— 1988: Instrumentelle und existentielle Auffassung vom Krieg bei Carl von Clausewitz; in: Leviathan, S. 235—251.

— (Hrsg.) 1990: Der Partisan. Theorie, Strategie, Gestalt, Opladen.

Ritter, Gerhard 1954 ff: Staatskunst und Kriegshandwerk. Das Problem des in Deutschland, 4 Bde., München.

Weizsäcker, Carl Friedrich 1979: Wege in die Gefahr. Eine Studie über Wirtschaft, Gesellschaft und Kriegsverhütung, München.

Wallach, Jehuda L. 1972: Kriegstheorien. Ihre Entwicklung im 19. und 20. Jahrhundert, Frankfurt/M.

Wette, Wolfram 1971: Kriegstheorien deutscher Sozialisten. Marx, Engels, Lassalle, Bernstein, Kautsky, Luxemburg, Stuttgart u.a.

Імпэрыялізм, унівэрсалізм, гегемонія

Панятак «імпэрыялізм» — гэта перадусiм надзвычай нэгатыўна афарбаванае слова ў палiтычнай рыторыцы. Нягледзячы на яго пэёратыўнае ўжываньне або з прычыны такога ўжываньня застаецца ўсё ж няясна, якi ж комплекс зьяваў мiжнароднай палiтыкi яно пазначае. У гiстарычнай навуцы і паліталёгіі таксама наўрад цi магчыма дасягчы згоды што да таго, якi фэномэн абдымае гэты панятак. Цi йдзецца пра простае апiсаньне пашырэньня, экспансii якой-небудзь імпэрыi або буйной дзяржавы, пра надгiстарычную, пазачасавую, у канцавым выніку, зьяву? Ці паняткам імпэрыялiзму, у духу катэгорыяў крытыкi палiтычнай эканомii, характарызуюцца пэўныя грамадзкія дачыненьні — напрыклад, вымываньне капіталу з прычыны перападу ў прадукцыйнасьці дзьвюх дзяржаваў, паміж якiмі адбываецца капiталiстычны абмен?

У дадатак да ўсяго таксама і прыметнiк імпэрыялiстычны пасьпеў трывала ўвайсьці ў штодзённую мову. Ён прэтэндуе на азначэньне дачыненьняў вяршэнства і падпарадкаваньня ўсякага роду — у тым ліку і ў iнтымных стасунках. Можа, гэты панятак дзякуючы iнфляцыі яго значэньня і паводле аналёгii з прапанаваным Ёзэфам Шумпэтэрам вызначэньнем імпэрыялізму як «безаб’ектнай схiльнасьці дзяржавы да гвалтоўнай экспансii, межы якой вызначыць немагчыма» (1919, S. 3), у сваю чаргу, сам стаў беспрадметным — зрабiўся безьзьмястоўнай мэтафарай палiтычных маніпуляцыяў? Нават калi гэта цалкам слушна, гэты выдатны фэномэн усё роўна прыцягваў бы да сябе абгрунтаваную ўвагу, бо магiчнае ўзьдзеяньне палiтычнай мовы вымагае тлумачэньня ў такой жа ступені, як і комплексныя сацыяльныя ўзаемасувязі (параўн. Koebner / Schmidt 1952). Думаецца, што значэньне панятку «імпэрыялізм» трэба шукаць там, дзе непразрыстыя ўзаемасувязі міжнароднай супольнасьці становяць сабой выклік мадэлям інтэрпрэтацыі, у якiх iдэалягічныя і тэарэтычна-рацыянальныя трактоўкi вагаюцца памiж адваротным бокам праекцыяў палiтычнай змовы і абстрактнай унівэрсалізацыяй. Таму «імпэрыялізму» часта даводзіцца служыць апошнім тлумачэньнем, калi трэба мімаходзь вытлумачыць комплексныя і абстрактныя сувязі ў грамадзтве тым, што ёсьць пад рукой. Тым ня менш, нi ў якiм выпадку не выпадае выказваць падазрону ў агульнай iдэалягiзацыi, калі панятак імпэрыялізму ўжываецца для апісаньня фэномэнаў міжнароднай супольнасьці. Усеабдымная ўзаемазалежнасьць у сьвеце палiтычных падзеяў, гiерархiя дзяржаваў, грамадзтваў і прадукцыйнасьці сапраўды існуе. У сьвятле начэпнай рэчаiснасьці гэта падаецца трывiяльным. Таму й няма дзіва, што імпэрыялiзм, насуперак усяму, застаецца цэнтральным паняткам міжнароднай супольнасьці як у палiтычна-пэёратыўным, так і ў навукова-аналiтычным сэнсе.

1. Імпэрыялізм — палiтычны лёзунг і яго гiстарычныя перадумовы

Нярэдка адначасна са стварэньнем палiтычнага лёзунгу адбываецца значнае зьмяненьне грамадзкiх абставінаў. Адны толькі нэалягiзмы, праўда, яшчэ ня сьведчаць пра ўзьнікненьне новых сацыяльных фэномэнаў; але яны ўсё-ткі ёсьць сэйсмаграфiчным iндыкатарам агулам адчувальных гiстарычных ператварэньняў. Гэтак, часам узьнікненьня ў грамадзтве панятку імпэрыялізму трэба лічыць прыблiзна сярэдзiну XIX стагодзьдзя, г.зн. эпоху свабоднага гандлю, у якiм дамiнавала Англiя. Яго значэньне закранае асаблiвае дачыненьне, якое толькі пачынаюць усьведамляць, памiж дзяржаўнай супольнасьцю цi дамінуючай у сьвеце сілай і эканамічнай сыстэмай, якая пачынае ахопліваць увесь сьвет. Мова йдзе пра новую, няведамую дагэтуль узаемазалежнасьць палiтыкi і эканомiкi. Лічыцца, што публiцыст Канстанцін Франц у 1878 годзе адным зь першых устанавіў сувязь паміж экспансiянiсцкім разгортваньнем палiтычнай улады і нічым ня стрыманым капiталiстычным спосабам вытворчасьці (параўн. Imperialismus, S. 176). У той час канстатацыя гэтага зусiм не была сама сабой зразумелая. З гледзішча гiсторыi слова, панятак імпэрыялізму, які ўжо за тых часоў меў пэёратыўны сэнс, тады яшчэ датычыў, вiдавочна, унутрыпалiтычнага становішча, у меншай ступенi — вонкавай актыўнасьці дзяржавы. Пад імпэрыялізмам разумелі — перш за ўсё ў Англii — панаваньне Люi Напалеона, якое пагардліва лічылі дэспатычным. Банапартызм і панаваньне ваеншчыны тлумачылі кантынэнтальнымi ўяўленьнямi пра заваёву сьвету (systčme impérial), з палiтычнай і тэрытарыяльнай экспансiяй. На саму Англiю, краiну, якую з гiстарычнага пункту гледжаньня як нiводную iншую выпадала зьвязваць з імпэрыялізмам, гэты панятак пашырыўся толькi ў 1877—1878 гг. Пакуль што, прыблiзна да прамовы Дызраэлi ў Крышталёвым палацы[43] ў 1872 г., калi ён упікнуў лiбэралаў, што яны хочуць разбурыць імпэрыю, значэньне панятку было вельмi далёкім ад таго, што будзе пад iм разумецца неўзабаве. Нават тады, калi ўжо за тых часоў стаў відавочным зрух фокусу ад імпэрыі да імпэрыялізму, пра выкарыстаньне гэтага панятку для заакiянскай цi каляніяльнай палiтыкi яшчэ ня думалi. Панятак імпэрыялізму — паводле намераў ягонага правадніка ў Англii, лiбэрала Робэрта Лоў, — быў скіраваны супраць Дызраэлi і датычыў выкарыстаньня грубай сiлы ў вонкавай палiтыцы (параўн. Koebner 1952, S. 738). Тым ня менш, ня выключана, што зьмяненьне на першы погляд нэўтральнай палiтычнай характарыстыкі Злучанага Каралеўства з імпэрыі ў «імпэрыялізм» узьнікла невыпадкова і мела глыбейшыя падставы ў міжнароднай палітыцы.

Выкарыстаньне слова «імпэрыя» для азначэньня Англii бярэ пачатак ад барацьбы Генрыха VIII за незалежнасьць ад Рыму. «Імпэрыя» за тых часоў значыла сувэрэнiтэт, але нi ў якiм выпадку не сусьветнае панаваньне. Перадусім гаворка йшла пра дэманстрацыю дыстанцыі да ўнiвэрсальнага канцэпту каталiцкай царквы. Але ўжо прыблiзна з 1760 году палiтычная характарыстыка Англii як British Empire дзякуючы яе заакiянскiм валоданьням зьмяняе значэньне. Перадусім пасьля Ірляндзкага дэклярацыйнага акту (Irish Declaratory Act) 1720 году, акту уніі (Act of Union) памiж Вялiкабрытанiяй і Iрляндыяй, парлямэнт у Вэстмiнстэры пераймяноўваецца ў імпэрскі парлямэнт (Imperial Parliament) (тамсама, S. 730). Гэта паказвае на магчымы кантэкст, у якім слова, пад якім разумелі панаваньне, можа набыць структурна-гiстарычнае значэньне: Алiвэр Кромвэл, заваёўнiк каталiцкай Iрляндыi і вораг каталiцкай Гішпанii, сваім змаганьнем супраць папства, якое абгрунтоўвалася рэлігійнымі прычынамі, заразом закладаў асновы брытанскай імпэрыi, калi пры дапамозе здабытай у барацьбе Навiгацыйнай хартыi (1651), якая забясьпечыла Англіі манаполiю на гандлёвы ўздым, адбыўся прарыў у палiтычна-эканамiчнай сфэры. Вайна супраць пратэстанцкай Галяндыi (1652—1674) была ўжо мэркантылiсцка-сьвецкай, і таму яна легiтымавалася ў якасьці гандлёвай вайны. Скасаваньне Навiгацыйнай хартыi ў 1848 годзе, або, дакладней кажучы, зацьвярджэньне «Corn Laws»[44] у 1846 годзе абвясьціла канец старой і пачатак новай эры брытанскага дамінаваньня — эры свабоднага гандлю. Ейным элiксiрам жыцьця быў ужо ня гандаль, а прамысловая вытворчасьць. Пераход ад імпэрыi да імпэрыялізму ў апошняй трэцi XIX стагодзьдзя ёсьць хутчэй знакам паступовага падрыву глябальнага брытанскага дамінаваньня, падставай для якога было лідэрства ў прадукцыйнасьці вытворчасьці. Заваёва Эгiпту (1882), Бэрлінская канфэрэнцыя (1885)[45] і пачатак першай сусьветнай вайны становяць сабой межы той стадыі, якую называюць клясычнай эпохай імпэрыялізму або «сталым імпэрыялізмам» (В.Момзэн). За тых часоў бесьпярэчнае панаваньне Вялiкабрытанii, што было вынікам ейных эканамiчных перавагаў, адмянілася ў палiтычнае спаборнiцтва за гегемонiю. Гiсторыкамi гэты пэрыяд разглядаецца як «імпэрыялiстычная эра» ўва ўласным сэнсе слова (параўн. Friedjung 1919 ff, а таксама Mommsen 1969).

Панятак «імпэрыялізму» быў зарэзэрваваны для Вялiкабрытанii, тым часам як вiльгельмаўская Нямеччына, па кантынэнтальных мерках ня менш імпэрыялiстычная, ажыцьцяўляла «сусьветную палiтыку» («Weltpolitik»). Рабочаму руху XIX стагодзьдзя гэты панятак быў невядомы. На слыху была хутчэй каляніяльная палiтыка, ці «каляніяльнае пытаньне». Карл Маркс ня ведаў або не выкарыстоўваў гэтага панятку; тое, для азначэньня чаго словам «імпэрыялізм» будуць паслугоўвацца пазьней, у яго называецца «сусьветным рынкам». У аналiтычным сэнсе «імпэрыялізм» як азначэньне эканамiчных узаемасувязяў, якія падштурхоўваюць да палiтычнай дзейнасьці, толькi на пачатку XX стагодзьдзя пачаў ужываць ангельскi лібэрал Гобсан. Пераняты Ленiным, панятак, з аднаго боку, стаецца ўнівэрсальным палiтычным лёзунгам, а зь іншага боку, катэгорыяй марксiсцкай, г.зн. постмарксавай, крытыкi палiтычнай эканомii. Гобсан надае панятку імпэрыялізму выразныя рысы тэорыі змовы, нават антысэмiцкiя рысы (Gollwitzer, Bd.2, S.112; S.72). Адзiн з дасьледнікаў гiсторыi панятку імпэрыялізму зазначаў, што ў кантынэнтальна-эўрапейскай традыцыi ён меў жыдоўскае аблічча і гаварыў па-ангельску (Koebner / Schmidt 1964, S.XXIII). Аж да нашага часу імпэрыялізм прасякнуты прыкметамі заходняй, англасаксонскай цывiлiзацыi.

Калi забыцца пра клясычную эпоху імпэрыялізму (1882—1914) як гiстарычную, або акрэсьленую гiсторыкамi, эру і пастарацца зразумець імпэрыялізм як палiтычны фэномэн, то нельга не заўважыць, што ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя (час росквiту свабоднага гандлю, у якiм дамiнавала Брытанiя) варункам, пры якiх ён узьнік, спадарожнiчаў парадаксальны працэс: утварэньне нацыянальных дзяржаваў як удасканаленьне тэрытарыяльнай дзяржаўнасьці з адначасным падрывам адміністрацыйнага значэньня дзяржавы сусьветным рынкам. Тое, што ў палiтычнай рэальнасьці iмкнуліся ўкласьці ў панятак «імпэрыялізм», разыходзілася з клясычным адрозьненьнем палiтыкi і эканомiкi, дзяржавы і грамадзтва. Імпэрыялізм як сусьветны фэномэн падрывае значэньне палiтыкi, і адначасна ён — нешта большае, чымся голая эканоміка. Карацей кажучы, амаль няўлоўная зьява імпэрыялізму, здаецца, палягае ў асаблiвым дачыненьні паміж нацыянальнай дзяржавай і капiталiстычным сусьветным рынкам (аналягічна ў Grabowsky 1923, S. 32). Тое, што якраз у сярэдзіне XIX стагодзьдзя паўстае ўсьведамленьне імпэрыялізму — усьведамленьне, якое ў XX стагодзьдзi станецца цэнтральным паняткам мiжнароднай палiтыкi і палемiкi, — сьведчыць пра ўзьнікненьне трывалага, так і не пераадоленага да канца крызысу міжнароднай супольнасьці: фэномэну супярэчлiвага адзiнства эканомікi на базе ўсяго сьвету і палiтыкi на грунце нацыянальнай дзяржавы (аналягічна ўжо ў Gumpert 1954, S. 348). Цяжка вызначальныя значэньні імпэрыялізму стаюцца вiрулентнымi перадусім тады, калi кагадзе ўсталяваны дзяржаўны сувэрэнiтэт буйной тэрытарыяльнай дзяржавы дзякуючы абстрактнай уладзе сусьветнага рынку выяўляе сваю няздатнасьць да рэалiзацыi шырака зразуметага самавызначэньня, cuius regio, eius oeconomia. Абстракцыя глябальнага панаваньня што да сусьветнага рынку ажыцьцяўляецца ў адпаведнай гегеманiчнай уладзе, якая гарантуе захаваньне палiтычных умоваў сусьветнага рынку. Ёй надаецца азначэньне «імпэрыялiстычная». Тое, што сусьветны рынак аб’ектыўна адлюстроўваецца адпаведнай катэгорыяй палiтычнай эканомii, набывае пэёратыўнае адценьне ў палiтычным лёзунгу імпэрыялізму. Але сусьветны рынак і імпэрыялізм — не сынонімы аднаго і таго ж фэномэну. Тым ня менш якраз у антыімпэрыялiстычнай рыторыцы выяўляецца, якое непаразуменьне глябальнае аграмаджаньне выклiкае ўжо само зь сябе. Ува ўяўленьнях пра «імпэрыялізм» амаль заўсёды вялікую ролю граюць палiтычна-дзяржаўныя мiстыфiкацыi так і не зразуметага эканамiчнага ўзаемадачыненьня: сусьветнага рынку.

2. Сусьветны рынак і міждзяржаўны парадак

Сусьветны рынак: узьнікненьне і функцыянаваньне

Паводле Карла Маркса, пад сусьветным рынкам трэба разумець «выхад буржуазнага грамадзтва за рамкі дзяржавы» (1953, S. 175). Гэтае фундамэнтальнае вызначэньне глябальнага аграмаджаньня мае як адцягнены, так і гiстарычны сэнс. Гістарычна вялiкiя гандлёвыя кампанii пракладалі шлях каляніяльным імпэрыям. Яны не былi дзяржавай, але паводле сваёй формы не абмяжоўвалiся адно гаспадарчымi функцыямi. Дзякуючы гандлёваму капiталу ў iх ужо было закладзена тое, што будзе супрацьстаяць клясычнаму тэрытарыяльна-дзяржаўнаму разьмежаваньню палiтыкi і эканомiкi: яны прэтэндавалi як на палiтычнае права вядзеньня вайны, так і на заключэньне эканамiчных дамоваў (Gollwitzer, Bd. I, S. 224). Адылі панятак сусьветнага рынку абазначае больш, чымся проста спарадычны ці нават арганiзаваны сусьветны гандаль, якiя б формы апошнi ні набываў: рабаваньня, марадзёрства, ашукі ці абмену. Сусьветны рынак ёсьць хутчэй такой катэгорыяй, якая абумоўлівае наяўнасьць усебаковай глябальнай і ўзаемнай залежнасьці, залежнасьці, угрунтаванай на iснаваньні «адзінага сьвету», у якiм паміж кажным сэгмэнтам міжнароднай супольнасьці і цэлым існуе дачыненьне падзелу працы. Згодна з гэтым, сусьветны рынак як пасярэднік толькi тады набывае катэгарыяльнае значэньне ў кантэксьце міжнароднай супольнасьці, калi паміж дзяржавамі пачынае фармавацца iндустрыйны падзел працы. Сусьветны рынак, згодна з гэтым — больш, чымся эмпірычная сума вузкагалiновых сусьветных рынкаў, больш, чымся сродак абарачэньня: ён улучае ў сябе ўсю сукупнасьць вытворчых дачыненьняў (Rotermund u.a 1977, S. 26 f). Калi гандаль напачатку дзякуючы тэхнiцы, транспарту і камунiкацыям, асвоiў («адкрыў») сьвет гарызантальна, то вэртыкальна арганізаваны капiталiстычны сусьветны рынак стаецца наканаваньнем найразьнейшых супольнасьцяў. У гэтым сэнсе абстракцыя сусьветнага рынку ёсьць сапраўдным суб’ектам міжнароднай супольнасьці. Тэрытарыяльныя дзяржавы, заснаваныя на палiтычным прынцыпе, — якiмі б магутнымі яны нi былi — у гэтым дачыненьні могуць толькi падпарадкавацца гэтаму аграмаджаньню вышэйшага парадку. Мытная палiтыка і палiтыка абменнага курсу не ўтвараюць неадольных абмежаваньняў для сусьветнага рынку як глябальнага грамадзкага пасярэдніка; яны самi хутчэй ёсьць часткай, праявай ягонай усюдыіснасьці. Гэтак, у менавых курсах ня столькi выяўляецца адміністрацыйная сiла дзяржаваў, колькi раскрываюцца адпаведныя ўсярэдненыя варункі капiталаў, прывязаных да нацыянальных эканомiк. Не нацыянальныя эканомікі палітычна абмяжоўваюць валюты; валюты хутчэй адлюстроўваюць гiерархiю прадукцыйнасьцяў. У гэтым сэнсе іх можна ўважаць за абстрактныя і таму адзiна сапраўдныя межы ў міжнароднай супольнасьці (параўн. Neusüß 1972, S. 125 ff; Busch 1974, S. 42).

З гiстарычнага пункту гледжаньня пра капiталiстычны сусьветны рынак можна гаварыць толькi пачынаючы ад сярэдзiны XVIII стагодзьдзя — эры вольнага гандлю пад знакам перавагi брытанскай прадукцыйнасьці. За гэтых часоў упершыню робіцца адчувальным таксама і ўзглядны характар буйной нацыянальнай дзяржавы, якую палiтычны гегемон сусьветнага рынку падрывае пры дапамозе вольнага гандлю. Геаграфiчнае разьмяшчэньне Англii як морскай імпэрыі адпавядала сутнасьці сусьветнага рынку: гiстарычна яна была з Эўропы, але не ў Эўропе (параўн. Rein 1961, S. 110).

Сусьветны гандлёвы рынак, сродак глябальнай камунiкацыi — але не міжнароднай iнтэграцыi, якая адбываецца толькi празь мiжнародны падзел працы — рэалiзуецца пры дапамозе эўрапейскай заакіянскай экспансii. Сама гэтая экспансія, падставай для легітымацыі якой была заклік папы да мiсiянэрства як працяг iдэі крыжовых паходаў і рэканкiсты, разбурае старую сакральную кандыцыю сьвету каталiцкай civitas maxima і праз пратэстанцкі супрацiў старому ўнiвэрсалiзму прыводзiць да ўтварэньня эўрапейскiх дзяржаваў. Парадокс міжнароднай палiтыкі: ад распаду фiктыўнай унівэрсальнай res publica christiana ўзьнікла і праз каляніяльнае спаборніцтва пашырылася па земной кулі шматстайнасьць асобных сэкулярызаваных дзяржаваў, і толькі гэтая шматстайнасьць здолела ўкараніцца ў сьвядомасьці і ў рэчаіснасьці як сапраўднае адзiнства (Gollwitzer, Bd. I, S. 82). Пра ўзаемасувязь паміж утварэньнем тэрытарыяльных дзяржаваў і фармаваньнем сусьветнага рынку разважаў ужо тэарэтык сувэрэнiтэту Бадэн, якi выказваўся за безумоўную свабоду абарачэньня тавараў і грошай (Gollwitzer, Bd. I, S. 82 / 66).

Формай сусьветнага гандлёвага рынку ёсьць рабаваньне. Адно падзел працы на базе індустрыйнай вытворчасьці набывае форму гандлёвай камунікацыі: абмену (Schmitt-Egner 1975, S. 20). Для канкурэнцыi дзяржаваў падчас эўрапейскай экспансii за акіян і рабаваньня як формы прысабечаньня характэрнае лiнійнае мысьленьне, падзел сьвету на пазбытую права зону неабмежаванага ўжыцьця гвалту і зону прававых формаў, дамоваў і абмену. Дзеля гэтага ад полюсу да полюсу праз Атлянтыку былi праведзеныя лiнii як манапалiстычныя межы палiтычнай дэмаркацыi, пры дапамозе якiх абвяшчалася каталiцка-iбэрыйская прэтэнзія на Новы Сьвет (Rein 1961, S. 70). Толькi пазьней яны страцілі палiтычнае значэньне і зрабiлiся геаграфiчнай лiнiяй заходняга мэрыдыяну. Пратэстанцкiя дзяржавы не прызнавалi такой мяжы з прэтэнзiяй на манаполiю і выстаўлялi супрацьлежнае патрабаваньне свабоды мораў, г.зн. свабоды акiянскага суднаходзтва, міжнароднага гандлю і акупацыi заакiянскiх тэрыторыяў. Практычнае значэньне прававога тэзысу аб свабодзе мораў робiцца вiдавочным, калi ўсьвядоміць, што твор Гуга Гроцыя «Mare liberum», якi зьявiўся ананiмна ў 1609 годзе, хаця і быў накiраваны супраць ангельскiх манапалiстычных прэтэнзiяў на пэўныя морскiя тэрыторыi, але задумваўся як разьдзел вялiкай працы аб трафэйным праве, de jure praedae, якую замовіла Гроцыю Нiдэрляндзка-ост-індыйская гандлёвая кампанiя (параўн. Fulton 1911, а таксама Knight 1925). Гаворка йшла пра тую свабоду, якая давала права рабаваць гiшпанскiх і партугальскiх рабаўнiкоў Новага Сьвету.

Мэтраполія і пэрыфэрыя: дачыненьні, заснаваныя на гвалце і абмене

Прасторавае разьмежаваньне сьвету на зону беспасярэдняга ўжываньня гвалту і зону ўзаемаадносінаў права і гвалту, што адбылося ў XVI i XVII стагодзьдзях, характарызуе дуалiзм формаў камунікацыі, якiя пазьней дзякуючы скасаваньню лінійных межаў можна будзе напаткаць у калёнiях побач адна з адной. Аднак на той момант гвалт як беспасярэдняя форма прысабечаньня быў ужо прасторава акрэсьлены і занесены ў Новы Сьвет.

Карл Шмiт зазначыў, што Томас Гобс, тэарэтык рэлiгiйна нэўтральнай і тым самым унемагчымляючай грамадзянскую вайну дзяржавы, «Левiятана», хаця і называў выяўлены iм «натуральны стан» нiчыйнай зямлёй, але не гаварыў, што яго «нiдзе» няма. Хутчэй ён лякалізаваў яго ў Новым Сьвеце, «beyond the line» (Drake, цыт. паводле Rein 1961, S.74) — па той бок мяжы, якую Рышэльё як скрайнюю заходнюю лiнiю эўрапейскай сыстэмы дзяржаваў і яе прававога парадку ў 1634 годзе вызначыў у якасьці мяжы цывiлiзацыi (Rein 1961, S. 105). Выказваньне, што па той бок экватару няма граху, дало Эдмунду Бёрку падставу гаварыць пра «геаграфiчную мараль», што панавала за ягоным часам (тамсама). Гэты стан безь дзяржавы ці бяз права, якi існаваў у Новым Сьвеце, палiтычныя мысьлiцелi iдэнтыфiкавалi як першабытны палiтычны стан. «In the beginning all the world was America», — адзначаў Джон Лок (1690, II, Chap. V, sec. 49). Для Гегеля ж Амэрыка ўвогуле становіць сфэру буржуазнага грамадзтва безь дзяржавы (тамсама, S. 65). Той факт, што эўрапейскім формам дзяржавы і права ўсё ж выпала пашырыцца на гэтую нiчыйную зямлю, ёсьць перадусiм вынiкам уяўленьня аб палiтычнай раўнавазе на самім эўрапейскiм кантынэнце. Пачынаючы з Вэстфальскага мiру 1648 году, якi зьмяшчае таксама дамоўленасьці аб прызнаньні каляніяльных уладаньняў, адбываецца пашырэньне эўрапейскага права на каляніяльныя тэрыторыі (Rein 1961, S. 106). Праўда, там яно можа мець моц толькi для эўрапейцаў — г.зн. яно ня ёсьць правам самiх тэрыторыяў. Яно тэрытарыяльна не распаўсюджваецца на ўсё насельнiцтва. Такiм чынам, у нутраных дачыненьнях калёнii суiснуюць менавыя, альбо прававыя, формы і гвалтоўныя формы. Пануе фэномэн падвоенага правапарадку, у якiм надзвычайнае права, ці права надзвычайнага становiшча, увесь час мае першынство. Узьніклая ў Англii ў XVI—XVII стагодзьдзях палiтычная тэорыя адпавядала гэтаму дуалiзму калёнii і мэтраполii, адрозьнівачы сфэры права і ўлады. Пакуль яшчэ, здавалася, яны былі разьмежаваныя ў прасторы: «Кароль меў абсалютную ўладу над морам; неабмежаваны гвалт панаваў у калёнiях; нутраное ядро імпэрыi падпарадкоўвалася ўладзе common law і станавага права» (Freund 1930, S. 255).

Мэркантыльная канкурэнцыя рэжымаў і дзяржаваў Эўропы ўтварыла сусьветны гандлёвы рынак і дзякуючы падзелу працы, якi рабiўся мiжнародным, сфармавала сусьветны рынак. У працэсе ўтварэньня новых дзяржаваў у XX стагодзьдзi нельга ўгледзець паралельнага працэсу, бо калі ў вядучых эўрапейскiх краiнах разьвіцьцё капiталiстычнага спосабу вытворчасьці адбывалася адначасна з разьвіцьцём тэрытарыяльных суб’ектаў, дык дзяржаўнасьць новых, акцэнтуючых сваю сувэрэннасьць незалежных супольнасьцяў у сутнасьці станавіла сабой простую рэакцыю на iснаваньне сусьветнага рынку, якi папярэднічаў іх узьнікненьню (Evers 1977, S.19). Дзяржаўны сувэрэнiтэт гэтых супольнасьцяў, іхны ўдзел у мiжнароднай камунікацыі ў якасьці суб’ектаў мiжнароднага права ёсьць вынiкам таварных дачыненьняў, што зрабiлiся ўсеагульнымi. Супольнасьці, якiм калiсьцi быў навязаны статус калёніяў, стаюцца сувэрэннымi ў сэнсе фармальнай незалежнасьці настолькi, наколькi форма iхнага ўдзелу ў мiжнародных прававых адносінах адпавядае форме дзяржавы. Дзяржава пераносiць у сябе варункі сусьветнага рынку ў мадыфікаваным выглядзе, і за ёй самой як суб’ектам права міжнароднай супольнасьці, базавай формай якога ёсьць абмен, прызнаюць права ўкладаць дамовы і тым самым ажыцьцяўляць міжнародную камунікацыю. Першапачатнае дачыненьне, заснаванае на гвалце, памiж дзяржавай-мэтраполіяй і калёнiяй, якое грунтавалася на гандлёвых прывiлеях і беспасярэднім панаваньні, саступае месца больш абстрактным формам лучнасьці. У мiждзяржаўных дачыненьнях гвалт як нармальны стан праз усё большае пашырэньне менавых стасункаў меншае настолькi, што можна гаварыць пра закон узгляднага «памяншэньня гвалту» (Triepel 1974, S. 146). Пры гэтым трэба ўлiчваць, што пад менавымi стасункамі не абавязкова трэба разумець беспасярэдне эмпiрычна вэрыфікаваны мiждзяржаўны абмен; менавыя стасункі могуць таксама (і перадусiм) значыць якаснае ўлучэньне арганiзаваных у форме дзяржавы суб’ектаў мiжнароднага права ў палiтычна-эканамiчную сыстэму сусьветнага рынку, бо такое ўлучэньне становіць сабой праяву iхнай iнтэграцыi ў мiжнацыянальныя і наднацыянальныя арганiзацыi міжнароднай супольнасьці. Ажыцьцяўленьне менавых стасункаў у мiжнародным кантэксьце не абавязкова абазначае перамогу свабоды і роўнасьці, «гвалту зь ніводнага боку» (Marx, 1953, S. 156) усярэдзiне пэўнай дзяржаўнай сыстэмы, а абмяжоўваецца ў сутнасьці ейнымі вонкавымі дачыненьнямі. Першапачатныя дачыненьні гвалту, уласьцівыя каляніяльнай палітыцы, з прычыны перападаў у інтрасацыяльнай эканамічнай прадукцыйнасьці выклікаюць далейшыя наступствы. Нельга не заўважыць, што краiны, якiя з гледзішча ступені разьвіцьця называюць пэрыфэрыйнымі, у адрозьненьне ад клясычных нацыянальных дзяржаваў-мэтраполіяў не валодаюць абстрактна ўнівэрсальнай палiтычнай сфэрай. Гэта тлумачыцца той акалічнасьцю, што iхныя сацыяльныя структуры расколатыя, гетэрагенныя. У гэтых краінах побач сустракаюцца розныя спосабы вытворчасьці, якiя, у сваю чаргу, лучацца мiжсобку толькi праз пасярэднiцтва сфэры абарачэньня (Evers 1977, S. 29). Гэтая нястача грамадзкай аднароднасьці замінае ўтварэньню палiтычнага ладу, які б грунтаваўся на свабодзе і роўнасьці. Дачыненьні, заснаваныя на абмене, і дачыненьні, заснаваныя на гвалце, суiснуюць.

Фэномэн «структурнай гетэрагеннасьці», якi сёньня назiраецца ў краiнах Трэцяга сьвету, ёсьць праявай вэртыкальнай пабудовы міжнароднай супольнасьці. Словам «вэртыкальны» перадаецца тое, што форма тэрытарыяльнай дзяржавы, клясычная гарызантальная форма ўдзелу супольнасьцяў у мiжнароднай камунікацыі, перажывае заняпад і што дзяржавы дзякуючы нябачным і эканамiчна дэтэрмiнаваным стасункам сусьветнага рынку знаходзяцца міжсобку ў гiерархiчных дачыненьнях. Пры такіх стасунках дзяржава, калі выходзіць з палiтычнага разуменьня сувэрэнiтэту, выяўляецца анахранiчнай арганiзацыйнай формай — чыста адмiнiстрацыйнай абалонкай сусьветнага рынку. Гэтай нязначнасьці дзяржавы, страце нутраной арганiзацыйнай сiлы ў адпаведнасьці з палiтычным прыматам cuius regio, eius oeconomia, адпавядае пашыраная, а таму і з гледзішча міжнароднай палітыкі малазначная тэндэнцыя апошнiх дзесяцiгодзьдзяў да ўтварэньня дзяржаваў, а таксама прававы прынцып роўнасьці дзяржаваў, якi і надалей захоўваецца пры вiдавочнай рэальнай няроўнасьці iхнай вагi. Вэртыкальны, нетэрытарыяльны вэктар міжнароднай супольнасьці — для якога ўжываюць таксама назву «транснацыянальная палiтыка» (Kaiser 1969, S. 103) — выцясьняе ўяўленьні аб тым, што зазвычай асацыюецца з «імпэрыялізмам». Гаворка цяпер ідзе пра ключавое пытаньне міжнароднай супольнасьці: пра суадносiны палiтыкi і эканомiкi.

3. Фармальная роўнасьць і рэальная няроўнасьць дзяржаваў

Тэрытарыяльнасьць дзяржаўнасьці

Мiжнародны прававы парадак jus publicum europaeum грунтаваўся на земным парадку, якi браў за сваю аснову тэрытарыяльную дзяржаву як натуральны суб’ект права міжнароднай супольнасьці. Стаўпамі гэтага міждзяржаўнага парадку былі дзьве формы прызнаньня: прызнаньне iншага тэрытарыяльным суб’ектам права і тым самым роўным сабе ў прававых адносінах, прычым іншая тэрыторыя не разглядаецца як нiчыйная, а таксама прызнаньне права іншага на вядзеньне вайны ў якасьці паўнапраўнага ворага — прызнаньне, якое выключае яго зьнішчэньне як суб’екта права (Diner 1980, S. 447). Тэрытарыяльнасьць, г.зн. зямная матэрыялізацыя дзяржавы альбо міждзяржаўнага парадку, цягам разьвіцьця цывілізацыі ад сьпярша сельскагаспадарчага да iндустрыйнага спосабу вытворчасьці ўвесь час губляе значэньне. Прасторавая матэрыяльнасьць зямлi замяняецца ўзглядна незалежнай ад прасторавасьці iндустрыйнай вытворчасьцю. Багацьце мае тэндэнцыю да набыцьця абстрактных формаў. Пры гэтым мы не засяроджваем увагі на тым, што дзякуючы павелічэньню індустрыйнай вытворчасьці зноў павялiчваецца значэньне зямлi, а таксама морскага дна, як радовішчаў сыравiны (Massarrat 1980, S. 338 f). Гэтак матэрыяльная канкрэтызацыя багацьця зноў падвышае імавернасьць ваенных і тым самым гвалтоўных формаў разьвязаньня канфлiктаў. Адылі ў цэлым, як падаецца, разьвіцьцё міжнароднай супольнасьці ў кiрунку ўсё большай эканамiчнай абстрактнасьці ня могуць павярнуць назад тыя фактары, якія йдуць на карысьць тэрытарыяльнасьці. Застаецца дадаць, што форму палiтычнай тэрытарыяльнай дзяржавы можна лiчыць скасаванай вэртыкальна арыентаваным кірункам руху сусьветнай эканомікі. Унівэрсалізм liberum commercium, свабода руху капiталу і працы, гарантыя прыватнай уласнасьці і зьвязанага зь ёй пераводу прыбыткаў, карацей кажучы, умовы свабоднага сусьветнага гандлю стаюцца нутранымi фундамэнтальнымі крытэрамi ўдзелу ў міжнароднай супольнасьці і ягоным пасярэдніку, сусьветным рынку. Палiтычным прынцыпам унівэрсальнага ўдзелу ў міжнароднай камунікацыі, згодна з гэтым, ёсьць лібэральны, спрыяльны для рынкавых стасункаў падзел дзяржаўнай структуры на абсягі палiтыкi і эканомiкi, або грамадзкую і прыватную сфэры. У гэтым сэнсе дуалiзм грамадзкага і прыватнага права, характэрны для буржуазнага грамадзтва, рэлевантны таксама і як умова ўдзелу ў формах і iнстытуцыях міжнароднай супольнасьці. Дзякуючы гэтаму «лібэральнаму канстытуцыялiзму» (Schmitt 1950, S. 209) грамадзтва стаецца часткай мiжнародна-прававога парадку не гарызантальна, празь дзяржаўны прымат палiтыкi, а ўлучаецца ў яго вэртыкальна, праз уважаную за непалiтычную эканамічную свабоду дзейнасьці на сусьветным рынку. У сувязі з прапанаваным Лёрэнцам фон Штайнам адрозьненьнем (гарызантальнага) мiжнароднага права і (вэртыкальнага) мiжнацыянальнага права, Карл Шмiт уважае, што тэрытарыяльны сувэрэнiтэт ператварыўся ў абалонку для ўжо непадкантрольных дзяржаўнай палiтыцы эканамічных працэсаў (тамсама, S. 253). Такiм чынам, замацаваная ў мiжнародным праве ўнівэрсальная гарантыя тэрытарыяльнага сувэрэнiтэту абяртаецца ў поўную супрацьлежнасьць сваёй першапачатнай (мэркантыльнай) адміністрацыйнай ролі: яна забясьпечвае рамкі, абароненую дзяржавай браму для ўварваньня свабоднай эканамічнай дзейнасьці ўсiх, хто на падставе эканамiчнай эфэктыўнасьці можа скарыстаць з гэтай свабоды. Але дзеля таго што шмат якiя асобныя капiталы ня могуць выступаць як такiя, а заўсёды мусяць быць прывязаныя, прынамсi юрыдычна, да пэўнай краіны, iхнае зьяўленьне ў эканоміцы заўсёды абазначае прысутнасьць iншай сілы, якая часта прэтэндуе на гегеманiчны статус. У выніку яна дзякуючы перадусім недзяржаўнай эканомiцы падпарадкоўвае сабе адпаведную тэрытарыяльную дзяржаву. Да складанасьці такога фэномэну належыць тая акалічнасьць, што гаворка йдзе ўжо не пра пэўную чужую, праводзячую тэрытарыяльную экспансiю супольнасьць, а йдзецца пра сiлу, што ўжо не выступае як дзяржава. Яна стварае палiтычны кантэкст, які выходзіць за дзяржаўныя межы, «informal empire» (Gallagher / Robinson 1970, S.183 ff), што немагчыма геаграфiчна лякалізаваць. Яе сфэра ўплыву вызначаецца хутчэй абстрактнымi навеянымі эканомікай прынцыпамi. Гэтая сыстэма і непалiтычны палiтычны лад, якi забясьпечвае яе, ідуць у кірунку той зьявы, якой можа адпавядаць панятак «імпэрыялізму». Навочнымі прыкладамі гэтага ёсьць прынцып «адчыненых дзьвярэй» і рэжым найбольшага спрыяньня.

Прынцып тэрытарыяльнай дзяржавы, на якi абапiраецца традыцыйнае мiжнароднае права, грунтуецца на прынцыпе роўнасьці дзяржаваў. Пры гэтым маецца на ўвазе роўнасьць паводле формы, створаная на ўзор буржуазнай роўнасьці грамадзянаў перад правам. Таму мусова йдзецца таксама і пра такі пастулят роўнасьці, якi дзеля захаваньня дзеяздольнасьці гарызантальнага капiталiстычнага сусьветнага рынку мусіць не зважаць менавіта на рэальную адрознасьць, адрознасьць у магутнасьці і багацьці дзяржаваў. Фармальная роўнасьць дзяржаваў як падмурак мiжнароднага права пры адначаснай рэальнай няроўнасьці дзяржаваў эксплікуе цэнтральны элемэнт суадносiнаў палiтыкi і эканомiкi ў міжнароднай супольнасьці. Пры гэтым выяўляецца як гiстарычная, так і лягічная ўзаемасувязь эўрапейскай раўнавагi і заакiянскай экспансii, фармальнай роўнасьці дзяржаваў і ўнівэрсальнага прынцыпу роўнасьці перад правам.

Мысьленьне ў катэгорыях раўнавагi ў міжнароднай палiтыцы бярэ свой пачатак ад эўрапейскай міждзяржаўнай сыстэмы (Dehio 1960). Яно традыцыйна скіраванае супраць гегемонii адной вялiкай дзяржавы, супраць унівэрсальнай прэтэнзіі ці здольнасьці пэўнай дзяржавы або сыстэмы дзяржаваў самавольна вызначаць гіерархію супольнасьцяў у сусьветным маштабе (Triepel 1974, S. 213). Гэты прынцып утрымлівае зусiм не патрабаваньне справядлiвага разьмеркаваньня наяўнай улады, а забарону канцэнтрацыі звышулады над усiмi iншымi. «Раўнавага хістаецца не паміж усімі і кажным, а паміж бальшынёй і наймацнейшым у дадзеных абставiнах» (тамсама, S. 212). У гэтым сэнсе прынцып раўнавагi ёсьць антытэзай прынцыпу гегемонii (Gollwitzer, Bd. І, S. 324).

У аснове ідэі раўнавагі ляжыць дуалiстычная па сваёй сутнасьці канцэпцыя ўлады. Гэтае ў канцавым выніку арганiзаванае «бiпалярна» супрацьстаяньне сілаў было ведамае ўжо ў iдэале пэнтархii[46] ў эпоху Мэтэрнiха і Бiсмарка, калi роздумы пра ўраўнаважаньне эўрапейскай і тым самым глябальнай улады зводзiліся да таго, што перавагi можна было б дабіцца, аб’ядноўваючыся ўтрох, а ня ўдвох (Rein 1961, S. 116). У гэтым сэнсе цяперашні дуалiзм у міжнароднай палiтыцы, закладзены дзяржавамі-гегемонамі або звышдзяржавамі, ЗША і СССР, па сваёй структуры як супрацьстаяньне сiлаў ня так адрозны ад ягоных папярэднiкаў, як гэта можа падавацца (супрацьлежная пазыцыя ў Мюнклера ў гэтай кнiзе). Праўда, вага фактару эканамiчнага дастатку — вядучага элемэнту сьпярша эўрапейскай экспансii дзяржаваў як складніка палiтычнай раўнавагi — у выніку якаснай рэвалюцыі, якую зрабіла ў мiжнароднай палiтыцы ядравая зброя і атамная раўнавага страху, істотна паменшылася. Палiтычная магутнасьць ужо нават у прыблiжэньні не карэлюе з эканамiчным багацьцем.

Палiтычнае мысьленьне ў катэгорыях раўнавагi гiстарычна паходзiць з супрацьстаяньня паміж Францыяй і Габсбургамі, якое скаланала кантынэнт у XVI і XVII стагодзьдзях. Каб нэўтралiзаваць гэтае супрацьстаяньне дзьвюх сухапутных дзяржаваў, Англiя, якая ўжо тады атрымлiвала сілу і багацьце заакiянскай экспансiі, а не кантынэнтальнаму спаборнiцтву, прадстала ў якасьці трацейскага судзьдзі памiж дзяржавамі, паміж якімі ўзьнік антаганізм. Зноў жа, заакiянская актыўнасьць Англii з прычыны раўнавагi сiлаў на кантынэнце паслужыла рухаючай сілай заакiянскай калянiзацыйнай палiтыкі iншых эўрапейскiх дзяржаваў, перадусiм Францыi. Ужо тады багацьцi, набытыя пры заакiянскай калянiзацыі, пачыналi рабiцца паказьнiкам пашырэньня ўплыву на кантынэнце, заступаючы сабой тэрытарыяльную форму пашырэньня ўплыву. Уплыў за акiянам, дасягнуты шляхам рабаваньня і плюндраваньня, зрабiўся складнікам разьмеркаваньня ўлады паміж дзяржавамі ў Эўропе. У гэтым сэнсе адбываецца скрыжаваньне «палiтычна-камэрцыйнага вымеру сьвету з эўрапейскім балянсам» (Gollwitzer, Bd. І, S. 245). І ня толькi таму, што заакiянскі высакародны мэтал, «nervus rerum» мэркантылiзму (Rein 1961, S. 107), абмежаваў значэньне зямельных уладаньняў.

У зьвязку з гэтым уяўляе цiкавасьць iдэалягічнае ўзьвелічэньне сувязi ўлады і эканомiкi ў эпоху мэркантылiзму. Мяркуецца, што ідэя палiтычнай раўнавагі ўзьнікла з панавалай тады тэорыi гандлёвага балянсу. Цi была насамрэч лягічная сувязь паміж «balance of power» і балянсам гандлю, пытаньне спрэчнае. Гайнц Гальвiцэр бачыць іхную блізіню там, дзе сутыкаюцца палiтычныя і эканамiчныя ўяўленьні пра балянс: у фiзычных мэтафарах, агульнаўжывальных у XVII стагодзьдзi. «Датуль дактрына раўнавагi як вучэньне або сыстэма была не да падуманьня» (Bd. I, S. 243 / 244).

Штуршком да гiстарычнага ангельска-францускага супрацьстаяньня сталася павелiчэньне брытанскай магутнасьці за акiянам. Каб зраўнаваць дысбалянс на кантынэнце, Францыя ўвесь час iмкнулася пашырыць на Новы Сьвет палiтыку раўнавагi. Гэта датычыць Сямейнага пакту Бурбонаў 1761 году, якi шляхам доўгатэрміновай падтрымкі Гішпанii павiнен быў прадухiлiць пераход яе амэрыканскiх уладаньняў у рукi ангельцаў, а таксама падтрымкi iмкненьня да незалежнасьці трынаццацёх паўночнаамэрыканскiх калёнiяў — пазьнейшых Злучаных Штатаў Амэрыкi — як складніка аслабленьня Англii ў яе ўласнай сфэры ўплыву. Канчальнае зацьвярджэньне панаваньня Англii ў акiяне адбываецца дзякуючы правалу гегеманiчных дамаганьняў Напалеона на кантынэнце. У вынiку памяншаецца роля кантынэнтальнай Эўропы ў міжнароднай палiтыцы. Дамiнуюць узьмежныя дзяржавы — Англiя і Расiя, супрацьстаяньне якiх будзе вызначальным фактарам для мiжнароднай сыстэмы ажно да ўзьнікненьня Нямецкай імпэрыi і яе позьняга і агрэсiўнага ўдзелу ў міжнароднай палiтыцы пры канцы XIX стагодзьдзя і да першай сусьветнай вайны ўлучна. Аднак супрацьстаяньне паміж імі ідзе ўскосным шляхам, перадусiм як спаборнiцтва ў так званым «усходнiм пытаньні» (Асманская імпэрыя і індыйскае паўзьмежжа). Тое, што канфлікт гэтых краінаў выяўляўся ўва ўскосных формах, не ў апошнюю чаргу магло быць абумоўлена прынцыпова розным характарам іхнай магутнасьці: Англiя як выяўна морская дзяржава і Расiя як клясычная сухапутная дзяржава, якая раскінулася на вялізных абшарах, з прычыны рознай структуры ўзбраеньняў проста не былi прыгатаваныя да вядзеньня вайны міжсобку (Rein 1961, S. 109). У сучасным бiпалярным супрацьстаяньні Злучаных Штатаў і Савецкага Саюзу фармальнае супрацьстаяньне сушы і мора пераадольваецца праз тэхналягічную рэвалюцыю сыстэм узбраеньня і зьвязаным з гэтым мэдыюмам — паветранай прасторай і космасам. Дзеля гэтага сама прастора з ваеннага гледзішча сьціскаецца і ператвараецца ў вымер часу.

Эканамiчныя iнтарэсы і матывы палiтыкі сілы

Пасьля аднаўленьня эўрапейскай раўнавагi, што было вынiкам паразы Напалеона, палiтычная роля прысутнага і адначасна фізычна адсутнага фактару Англii дзякуючы брытанскай палiтыцы вольнага гандлю ператвараецца ў абстрактнае і тым самым эканамiчнае дамiнаваньне. Дасягнутая на такi спосаб «дэпалiтызацыя сыстэмы камэрцыi», якая дала пачатак панаваньню капiталiстычнага сусьветнага рынку, паводле свайго значэньня тоесная iндустрыялiзацыi, якую першай ажыцьцявіла Англiя. Пашырэньне і ўзрост магутнасьці ўрэшце перасталі залежаць як ад здабыцьця тэрыторыі, так і ад здабыцьця заакiянскiх калёнiяў як формы гандлёвага капiталу. Мiжнароднае панаваньне канчальна набывае эканамiчную форму. Адно пры канцы XIX стагодзьдзя, падчас стадыi так званага «сталага імпэрыялізму», важнасьць калёнiяў і тэрытарыяльнага пашырэньня заакiянскіх валоданьняў ізноў павялiчыцца. Іх значэньне тлумачыцца не эканамiчным iнтарэсам у вузкiм сэнсе слова, а матывуецца палiтычным уплывам. Гэта, праўда, паказвае, што сыстэма абстрактнага мiжнароднага панаваньня, падмуркам якой дагэтуль было брытанскае дамінаваньне на аснове вольнага гандлю, заснаванае на перавазе ў прадукцыйнасьці найважнейшых галiнаў, за тых часоў пачало хiнуцца да крызысу. Адроджаная тэрытарыяльная каляніяльная палiтыка была ня столькі праявай далекасяжнай і арыентаванай на каляніяльныя тэрыторыі эканамiчнай экспансii, колькі вынiкам выпярэджваючых падзеi разьлікаў наконт дасягненьня раўнавагі ў духу палітыкі сілы, а таксама навеянай пратэкцыянiсцкiмі развагамі канцэптуалiзацыi палiтыкi. Ува ўсiх выпадках, яна — не зважаючы на супрацьлежную рыторыку — не абавязкова грунтавалася на эканамічнай мэтазгоднасьці.

Загана чыста эканамiчных тэорыяў імпэрыялізму, якiя ў канцавым выніку прэтэндуюць адно на тлумачэньне экспансiўнай і агрэсiўнай формы мiжнароднай палiтыкi, палягае ў тым, што яны ня робяць сваім прадметам суадносiны палiтыкi і эканомiкi ў рамках міжнароднай супольнасьці і што эканамічна абгрунтаваны, але ў сваім ужываньні адарваны ад эканамiчных разьлікаў вымер улады ў iх не падлягае палітычнай рэфлексіі. Эканамічна капiталiстычная сыстэма сусьветнага рынку ў сваёй сутнасьці заўсёды экспансiўная. Але эканамiчная экспансiя не абавязкова — прынамсi, не з прычыны прамысловага капiталу і яго абстрактнага характару — адбываецца ўзапар з тэрытарыяльнай. Праўда, геаграфiчная прастора застаецца рэлевантнай ужо з прычыны таго, што сфэра абарачэньня не губляе сваёй важнасьці; але павелiчэньне тэрыторыi ня ёсьць неабходным і беспасярэднім вынiкам капiталiстычнай экспансii. Адно ў зьвязку са здабычай сыравiны ці яе забесьпячэньнем прастора можа зноў стаць рэлевантнай. Але пытаньне забесьпячэньня сыравiны і дэфiцыту сыравiны ў канцавым выніку аказваецца пытаньнем цаны і, такiм чынам, ізноў зьвязваецца з прадукцыйнасьцю адпаведнай нацыянальнай эканомікі — калi гаворка ня йдзе пра абсалютны матэрыяльны дэфiцыт. Марксiсцкiя, г.зн. пост-марксавыя тэорыi імпэрыялізму, выточным пунктам якiх найчасьцей ёсьць мэтраполія, а не дэфармацыя на пэрыфэрыi, як у тэорыях разьвіцьця, не бяруць пад увагу (дзеля таго што яны ня робяць сваім прадметам рух капiталу на сусьветным рынку, сьвядома абмiнаючы палiтыку, а імкнуцца растлумачыць беспасярэднія палiтычныя фэномэны, як вайна і мiр, тэрытарыяльная экспансiя і гегемонiя, утварэньне і гiбель дзяржаваў праз капiталiстычны спосаб вытворчасьці як такi) надзвычай самабытную лёгiку палiтычнага вымеру сілы і раўнавагi сілы ў сьвеце дзяржаваў. Гэтыя словы трэба разумець не як рэвiзiю аснаватворнага значэньня эканамiчнай дынамiкi, а як канстатацыю таго, што эканомiка хоць і акрэсьлівае магчымасьці палiтычнай дзейнасьці, але не абавязкова дэтэрмiнуе канкрэтнае рашэньне. Сама палiтычная дзейнасьць заўсёды прадвызначаная той рэчаiснасьцю, якая выклікае да жыцьця фэномэны ўлады. Такім чынам, трэба падкрэсьліць сутнаснае адрозьненьне памiж лёгкапазнавальнай палiтыкай забесьпячэньня рамкавых умоваў капiталiстычнага сусьветнага рынку і толькі з выгляду матываванай эканомiкай дзейнасьцю вышэйшых дзяржаўных урадоўцаў. Першае, напрыклад, поўніцай адпавядае сыстэмнай супярэчнасьці памiж ЗША і СССР — з аднаго боку — здамiнаваны ЗША сусьветны рынак, зь іншага — падкантрольны саветам сацыялiстычны лягер. Аднак форма, якую мае канфлiкт памiж дзьвюма звышдзяржавамi, у значна большай ступенi вызначаецца лёгiкай глябальнага супрацьстаяньня сілаў, прасякнутым палiтыкай сілы мысьленьнем аб раўнавазе, ідэяй роўнасьці бясьпекi.

Эканамiчныя інтэрпрэтацыі і абгрунтаваньні канфлiктаў краiн і блёкаў можна растлумачыць хутчэй эканамiсцкай карцінай сьвету — як на Захадзе, так і ў краінах, дзе марксiзм прыйшоў да ўлады ў якасьці дзяржаўнай ідэалёгіі. Каб быць заакцэптаванымі грамадзтвам, у ЗША рашэньні што да вонкавай і міжнароднай палітыкі заўсёды вымагалі таксама і ўтылiтарысцкага абгрунтаваньня. Але эканамiсцкую рыторыку і аб’ектыўна наяўныя эканамічныя патрэбы наўрад цi можна спалучыць міжсобку. Так, напрыклад, падчас «страты» Кiтаю ў 1949 годзе ў ЗША, што й натуральна для традыцыi «адкрытых дзьвярэй», гучалі эканамiсцкія аргумэнты. Пры гэтым у сапраўднасьці гаворка йшла пра палiтычны зрух на шкале «balance of power» не на карысьць ЗША ў тады яшчэ раньнім канфлiкце Ўсходу і Захаду (Lichtheim 1971, S. 141). Акурат дзеля гэтага пры гiстарычнай рэканструкцыi палiтыкi Злучаных Штатаў узьнікаюць iстотныя мэтадалягічныя праблемы ў зьмястоўнай рэлевантнасьці крынiцаў, што ляжаць у яе аснове, выкліканыя эканамiсцкім тлумачэньнем сваіх учынкаў палітычнымі дзеячамі (параўн.Williams 1962 і да мэтад. крытыкi Junker 1975, S. 12 f; працяг у Wehler 1974).

У зьвязку з праблемай суадносiнаў паміж сапраўднымі разыходжаньнямі iнтарэсаў і чыстым супрацьстаяньнем сілаў у лiтаратуры прыводзяць прыклад нямецка-ангельскiх дачыненьняў наконадні першай сусьветнай вайны (параўн. Gollwitzer, Bd. II, S. 119 f, якi спасылаецца на Люіса Эпштайна: «The United States and the Anglo-German Rivalry», у: The National Review 60 / II, 1912 / 13, S. 736—745, S. 740, таксама пра гэта Ganzel u.a. 1972). Пры гэтым увагу зьвяртаюць на тое, што супярэчнасьць памiж Нямеччынай і Англiяй перарасла ў вайну зусiм ня дзякуючы канфлiкту iнтарэсаў, а якраз таму, што паміж гэтымі дзяржавамі бракавала канкрэтных і тым самым заснаваных на перамоўным працэсе дачыненьняў. Тое, што заставалася, было голым супрацьстаяньнем сілы. Палiтычны складнік гэтага спаборнiцтва, які ўвасобіўся ў неэканамiчнай нямецкай морскай палiтыцы і праекце сусьветнага панаваньня, як такi ня мог быць прадметам дамоўленасьцяў. Зусiм iншымi былi дачыненьні Англii і Францыi з Расiяй. Якраз таму, што тут фігуравалі канкрэтныя канфлiкты iнтарэсаў, iх можна было ўрэгуляваць у рабочым парадку, шляхам дасягненьня кампрамiсу, унікаючы — у адрозьненьне ад спаборнiцтва голай сілы — далікатных пытаньняў прэстыжу.

Функцыя раўнапраўнасьці дзяржаваў

Ужо наконадні першай сусьветнай вайны сыстэма раўнавагi дзяржаваў была падарваная. Прынцып раўнавагi, рэальна ўвасоблены і фармалiзаваны ў «эўрапейскiм ансамблі»[47], згубіў свой палітычны зьмест. Тым часам у пару росквiту «эўрапейскага ансамблю» дзяржавы, прызнаючы роўнасьць адна адной, рэгулявалi міждзяржаўныя дачыненьні на аснове адзінагалоснага прыняцьця рашэньняў. Раўнапраўнымі і тым самым роўнымі можна было быць толькі ў якасьці складнікаў сыстэмы раўнавагi (Schmitt 1950, S. 139). Перадусім пасьля першай сусьветнай вайны, што прывяла да працэсу ўтварэньня дзяржаваў на руінах Расіі, Аўстра-Вугоршчыны і Асманскай імпэрыі, прынцып роўнасьці дзяржаваў у сутнасьці больш ужо не ўвасабляўся ў сыстэме раўнавагi вялiкiх дзяржаваў. Адцяпер роўнасьць дзяржаваў пачала зводзiцца да роўнасьці паводле формы: форма дзяржавы як перадумова ўдзелу ў міжнароднай супольнасьці. Ад гэтага часу роўнасьць можа абазначаць хіба толькі тое, што кожная дзяржава павiнна роўным чынам паважаць кожную iншую — нават найменшую — як суб’екта права. «Гэта значыць таксама, што стаўленьне дзяржаваў адна да адной павінна грунтавацца на ўсеагульных прынцыпах мiжнароднага права, не зважаючы на суадносiны палiтычных сiлаў, упаасобку моцная дзяржава ня мае права выстаўляць да менш моцнай празьмерных патрабаваньняў і павiнна ставіцца да яе ня горш, чымся адважылася б патрабаваць ад роўнай па моцы і чым пагадзiлася б паступіцца мацнейшай дзяржаве» (Triepel 1974, S. 215). Але фундамэнтальнае права на роўнасьць датычыць толькi так званага фундамэнтальнага права на павагу. На практыцы яно абмяжоўваецца пашанай да сувэрэнiтэту як формы. Сюды ж належыць, напрыклад, права на ўдзел у мiжнародных канфэрэнцыях. Аднак фармальная роўнасьць мае нутраны сэнс таксама і ў тым, што, напрыклад, на мiжнародных канфэрэнцыях пануе прынцып кансэнсусу і адзінагалоснасьці. Тым самым малой дзяржаве адводзіцца большае значэньне, чымся тое, што можа ёй належаць на падставе ейнай рэальнай сiлы. Значэньне асобнага голасу як абароньніка фармальнай роўнасьці ўзмацняецца пры дапамозе працэдуры ратыфiкацыi, а таксама немагчымасьці прыняцьця рашэньняў бальшынёй галасоў. Рашэньні, прынятыя бальшынёй, могуць ужывацца там, дзе дзяржавы добраахвотна забавязалiся падпарадкоўвацца iм — напрыклад, у Генэральнай Асамблеi ААН дзякуючы самому факту ўдзелу ў ёй, а таксама ў арганiзацыях, якiя маюць хутчэй тэхнiчнае, чымся палiтычнае значэньне (параўн. Schaumann 1957). Такiм чынам, у прызнаньні фармальнай «сувэрэннай роўнасьці» дзяржаваў ужо дасягнуты кампрамiс памiж рэчаiснасьцю — фактычнай адрознасьцяй дзяржаваў — і неабходнасьцю функцыянаваньня дзеяздольнай мiжнароднай сыстэмы шляхам прыцягненьня ўсiх дзяржаваў, што бяруць у ёй удзел. У гэтым, зрэшты, палягае сэнс той рацыяналiзацыi, што фармалiзавалася ў якасьці мiжнароднага права (параўн. Luhmann 1971, S. 3).

Адылі ў прынцыпе прававой роўнасьці не iгнаруецца матэрыяльная адрознасьць дзяржаваў. Прынцып «адна дзяржава, адзiн голас — роўныя правы, роўныя абавязкi» (рэзалюцыя ААН 2625, XXV) усё ж нельга разумець як унівэрсальны «прынцып мiжнароднага права, які сьцьвярджае роўныя правы ўдзелу ў арганiзацыях без улiку канкрэтных функцыяў і мэтаў гэтых арганiзацыяў» (Reinhard 1980, S. 103). Мiжнароднае права пры забесьпячэньні equality before the law усё ж не дае поўнай equality in law (Triepel 1974, S. 216). У гэтым сэнсе роўнасьць дзяржаваў як фармальная катэгорыя не адрозьніваецца ад роўнасьці жыхароў у якасьці грамадзянаў, якую забясьпечвае канстытуцыя. І тут роўнасьць забясьпечваецца толькi ў сэнсе ўзгляднай справядлiвасьці; г.зн. што «роўнае абыходжаньне павінна датычыць таго, што на роўнае абыходжаньне заслугоўвае — у сэнсе ўзгляднай, а не абсалютнай роўнасьці» (Schaumann 1957, S. 144; параўн. Tucker 1977, S. 13 ff). Гэтаму адпавядае сыстэма рознай вагі галасоў у рамках мiжнародных арганiзацыяў (параўн. Wahlendorf 1953). Гэтак, напрыклад, статуты Мiжнароднага валютнага фонду і Мiжнароднага банку рэканструкцыi і разьвіцьця прадугледжваюць розную вагу галасоў у залежнасьці ад фiнансавых унёскаў, г.зн. прадукцыйнасьці ці фінансавых рэсурсаў дзяржаваў-удзельнiц.

Наколькi вялiкае значэньне мае роўнасьць дзяржаваў паводле формы, выяўляецца ў тым, што рэальная вага дзяржаваў — напрыклад, паводле тэрыторыi ці колькасьці насельнiцтва — нiколi не адпавядае фактычнай гiерархii на сусьветным рынку: гiерархii прадукцыйнасьці. Толькi абстрактная роўнасьць паводле формы гарантуе, што ўсьцяж зьменлівы ўзровень прадукцыйнасьці будзе замацаваны ў якасьці рэальнай падставы гiерархii дзяржаваў.

Разьвіваныя краiны, iмкнучыся да выраўноўваньня сыстэмы сусьветнай эканомікі, зацiкаўленыя ў тым, каб эгалiтарна зразуметы ўдзел у мiжнародным працэсе прыняцьця рашэньняў для аховы iхных iнтарэсаў ад легiтымізаванай эканамiчна перавагi індустрыйна разьвітых дзяржаваў забясьпечваўся на iнстытуцыйным узроўні. Капiталiстычныя індустрыйна разьвітыя дзяржавы, насупраць, апраўдваюць свой прывiлеяваны статус у міжнародных дачыненьнях вялікай перавагай сваёй долі ў сусьветным гандлi. Нэўтралiзацыя палiтычнага і абсалютная вага эканамiчнага фактару ў міжнароднай супольнасьці знаходзіць свой далейшы працяг у тым, што прынцып роўных правоў дзяржаваў-удзельніц у сыстэме ААН дзеiць толькi ў тых органах, якiя маюць па сутнасьці рэкамэндацыйную кампэтэнцыю, «тым часам як iнстытуцыі і органы з апэратыўнымі функцыямi кіруюцца іншым прынцыпам» (Reinhard 1980, S. 105).

На выказваньне, што прававая роўнасьць дзяржаваў паводле формы ёсьць перадумоваю замацаваньня ўсьцяж зьменлівай матэрыяльнай няроўнасьці і што форма дзяржавы ёсьць умовай удзелу адпаведнай супольнасьці ў працэсе мiжнароднага аграмаджаньня, сусьветным рынку, трэба накласьці абмежаваньне. Таму што вiдавочна, што ня ўсе дзяржавы інтэграваныя ў сусьветны рынак. У гэтым сэнсе патрабуецца далейшая рэлятывацыя значэньня дзяржавы ў міжнароднай супольнасьці. Такiм чынам, можна гаварыць пра дзяржаву як вылучна «аўтахтонную» iнстанцыю, пра дзяржаву як сувэрэнную дзяржаву, паколькі яна «ёсьць найвышэйшым начальнікам для сваiх падданых». Пры гэтым не істотна, цi можна ўважаць дзяржаву поўніцай незалежнай. У вонкавапалiтычнай дзейнасьці яна можа быць абмежаваная ў сваёй свабодзе дзеяньняў узятымі на сябе ў пэўных дамовах забавязаньнямі ці з прычыны гегеманiчнай ролi якой-небудзь iншай дзяржавы. Сувэрэннай у гэтым сэнсе яна застаецца, нягледзячы ні на што, «у той меры і да таго часу, пакуль яна становіць сабой абсалютна апошнюю вырашальную iнстанцыю для сваiх падданых» (Triepel 1974, S. 143). Згодна з гэтым, у палiтычным сэнсе трэба разглядаць як сувэрэнныя таксама і такiя дзяржавы, якiя паводле крытэру свабоды прыняцьця рашэньняў і пануючай мiжнароднай маралi ня могуць уважацца за незалежныя. У вынiку гэтага мiжнароднае права iгнаруе — не зважаючы на рэгiянальныя асаблiвасьці — рэальную дынамічнасьць (свабоду) дзяржаваў і забясьпечвае iм статус палiтычна сувэрэнных супольнасьцяў як дзяржаваў. Гэтаму разуменьню дзяржавы адпавядаюць і такія дзяржавы, якія адсутнічаюць на сусьветным рынку. Таму што для iнтэграцыi ў сусьветны рынак патрэбны такі лад, які заканадаўча замацоўвае разьмежаваньне палiтычнай і эканамічнай сфэраў. Толькi функцыянальны падзел на гарызантальна-фармальны і вэртыкальна-матэрыяльны абсягі ў палiтыцы і эканомiцы ўмагчымляе поўнае мiжнароднае аграмаджаньне як удзел у сусьветным рынку, як міжнародную iнтэграцыю (пра гэта Junne u.a. 1973, S. 124 ff).

«Ядравае апасродкаваньне» краiн дзяржаўнага гандлю

Але што рабіць з тымi існуючымі ў форме дзяржаваў супольнасьцямі, якiя хоць і належаць да супольнасьці дзяржаваў дзякуючы гарызантальнай прывязцы, але нутраная структура якiх падпарадкаваная палiтычнаму прымату, які проста ня можа дапусьціць iнтэграцыi ў сусьветны рынак? Пра якую прывязку йдзе тут гаворка? Эканамiчная выключаецца. На абмен гэтых дзяржаваў дзяржаўнага гандлю з улучанымi ў сусьветны рынак дзяржавамi можна зусiм не зважаць. І ня толькi таму, што ён застаецца досыць нязначным у параўнаньні з сукупным аб’ёмам сусьветнага гандлю, але і таму, што гэты гандаль не апасродкаваны абстрактнымі менавымі формамі сусьветнага рынку, а вызначаецца іх вельмi канкрэтным пазьбяганьнем як менавых ці бартэрных угодаў. Найважнейшым паказьнiкам існаваньня вонках сусьветнага рынку ёсьць неканвэртаванасьць «валютаў» ці, інакш кажучы, наяўнасьць собскай, iзаляванай ад сусьветнага рынку сыстэмы плянаваньня і абмену (РЭУ). Праўда, заўсёды можна выявіць таксама і ўплывы сусьветнага рынку, напрыклад, у вызначэньні цэнаў на сыравiну. Аднак колькі-небудзь істотная арыентацыя на капiталiстычную сыстэму вартасьцяў ня свомая для сыстэмы плянавай эканомікі. Адсутнічае рэальны ўдзел у мiжнародным падзеле працы, апасродкаваным сусьветным рынкам. Такiм чынам, узаемасувязь iнтэграваных і неiнтэграваных у сусьветны рынак супольнасьцяў як дзяржаваў адбываецца не ў абсягу эканомікі, а дзякуючы ўзьдзеяньню глябальнага палiтычнага прымату бiпалярнасьці.

З гледзішча прымату гэтай супярэчнасьці як у заходняй, так і ўва ўсходняй зоне цывiлiзацыі міжсобку зьліваюцца тыя грамадзкiя элемэнты, якiя зазвычай — прынамсi, на Захадзе — вырозьніваюцца як палiтыка і эканомiка. Узьніклая з гэтага амальгама ідзе ўразрэз з адрозьненьнем палiтыкi і эканомiкi. Яе выражэньнем ёсьць фэномэн сілы. Суадносiны сілы, у сваю чаргу, спараджаюць выяўна неэканамiчнае, цалкам адарванае ад эканамічнай рацыянальнасьці спаборнiцтва. І сіла iмкнецца наўпрост да страчанай палiтычнай першакрынiцы роўнасьці дзяржаваў як роўнасьці вялiкiх дзяржаваў: да раўнавагi. Такiм чынам, акурат парытэт палiтычнай магутнасьці звышдзяржаваў ці, інакш, адстойваны перадусім эканамiчна слабейшым Савецкiм Саюзам прынцып «роўнасьці і роўнай бясьпекi» мае вынiкам формы камунікацыі, якія былі створаныя на ўзор эканамiчнага абмену, ня будучы народжаныя эканамiчным абменам. Роўнасьць звышдзяржаваў (парытэт) стварае, са свайго боку, палiтычную «валюту» для колькаснага вымярэньня сусьветнай улады. Яна выяўляецца ўва ўзаемным прызнаньні сыстэмаў узбраеньня.

Дзякуючы абсалютнай зьнішчальнай сіле ядравай зброi ў мiжнароднай палiтыцы ўзьнікла новая якасьць сілавых сродкаў. Магчымасьць татальнага зьнішчэньня ўсяго жывога надала колькаснаму вымярэньню гэтай абсалютнай зброi ў значнай ступені палiтычнае значэньне. Узаемнае, зафіксаванае ў дамовах прызнаньне сыстэмаў узбраеньня характарызуе гэтыя сродкi зьнішчэньня хутчэй як меркі і вагі ў глябальным балянсе сілаў, як палiтычную валюту, а не як рэальную вайсковую зброю. У гэтым сэнсе ўзбраеньне і гонка ўзбраеньняў становіць сабой для звышдзяржаваў пэўную форму глябальнай акумуляцыi ўлады. Праўда, здольнасьць вытрымліваць гэтую гонку ці, інакш кажучы, забясьпечваць захаваньне раўнавагi, утрымлівае, ведама, і эканамiчны вымер, і ў гэтым сэнсе распрацоўка і вытворчасьць гэтых сыстэмаў узбраеньня можа вызначаць і нават дэфармаваць эканомiку звышдзяржавы. Улада або неабходныя для яе забесьпячэньня сілавыя сродкi могуць таму разглядацца як агрэгатны стан эканомiкi. Гэта як бы форма выхаду з палiтыкi — народжаная мысьленьнем у катэгорыях раўнавагi — на эканомiку і тым самым урэшце форма iнтэграцыi ў палiтычную міжнародную супольнасьць, хай нават і апасродкаваная. Прыблiзная адпаведнасьць палiтыкi і эканомiкi (або ўлады і гаспадаркi) была падарваная рэвалюцыйным эфэктам абсалютнай зброi — атамнай бомбы. Гэтая неадпаведнасьць выяўляецца ў тым, што дзьве звышдзяржавы супрацьстаяць як раўнавартыя ці, інакш кажучы, раўнаважкія, дарма што з гледзішча эканамічнай магутнасьці паміж імі існуе істотнае адрозьненьне. Роўнасьць зьнішчальнай здольнасьці скасавала амаль усе iншыя эквiвалентныя крытэры. Гэта ейная лёгіка вызначае кодэкс паводзінаў звышдзяржаваў міжсобку. Дзеля гэтага прынцып глябальнай роўнасьці на аснове магчымасьці ўзаемазьнішчэньня стаецца крынiцай унівэрсальнай здольнасьці звышдзяржаваў да перамоваў. У гэтым сэнсе краiны «рэальнага сацыялiзму» ўлучаныя ў мiжнародную супольнасьць не праз эканамiчны абмен, а праз палiтычную форму, сканструяваную паводле аналёгіі з абстракцыяй абмену. Не сьляпая эканамiчная неабходнасьць выступае з абодвух бакоў за pacta sunt servanda, а прынцып раўнавагi стаецца абгрунтаваньнем роўнасьці паводле формы.

Калi разьмежаваньне палiтыкi і эканомiкi ёсьць структурнай нутраной перадумовай удзелу ў мiжнароднай камунікацыі, калi ўяўленьне пра незалежную ад дзяржавы грамадзянскую супольнасьць, глябальнае civil society, у якасьці канстытутыўнага элемэнту закладаецца ў аснову ўсёй міжнароднай супольнасьці, дык тыя дзяржаўныя арганізмы, нутраная пабудова якiх ня ўтрымлівае такога падзелу сфэраў, з гледзішча прынцыпу менавога грамадзтва могуць падавацца ня цалкам надзейнымі міжнароднымі партнэрамі. Такая ацэнка прысутнічае ў навейшай амэрыканскай вонкавапалiтычнай рыторыцы. Дзякуючы адрозьненьню паміж аўтарытарна-дыктатарскiмі рэжымамі, якiя з шкадобай талеруюцца, і таталiтарнымі рэжымамі, зь якiмі абавязкова трэба змагацца, праводзіцца дыфэрэнцыяцыя, вызначальным момантам якой ёсьць акурат тое, ці мова йдзе пра грамадзтвы, якія адпавядаюць унівэрсальнай перадумове «terms of conduct» і грунтуюцца на разьдзяленьні палiтыкi і эканомiкi ўнутры дзяржавы, ці пра такія грамадзтвы, якія ўжо або яшчэ не адпавядаюць гэтаму.

4. Дзьве формы імпэрыялізму: пранiкненьне ў форме абмену і гвалтоўная экспансiя

Палiтычная амбiвалентнасьць унівэрсалізму

Наколькi выразна разьдзяленьне палiтыкi і эканомiкi можна правесьці ўнутры дзяржавы, настолькi яно неймавернае ў сфэры міжнароднай супольнасьці – калi толькі не прымаць фiкцыi сусьветнай дзяржавы. У міжнароднай палiтыцы эканоміка і палітыка зьмешваюцца і выяўляюцца ў дамiнаваньні пэўнай вялiкай дзяржавы альбо глябальнай каалiцыi, а таксама ў ейных намаганьнях пашырыць на ўвесь сьвет адэкватныя ёй формы цывілізацыі і камунікацыі. Такi ўнівэрсалізм ёсьць амбiвалентным у тым сэнсе, што ён бароніць дэмакратычны ўнівэрсалізм, абяцае кажнай супольнасьці справядлiвы ўдзел у міжнародных узаемадачыненьнях і тым самым выступае супраць любой простай формы панаваньня, напрыклад, формы каляніяльнай сыстэмы. Адначасна абвешчаныя такiм чынам дэмакратычныя формы — роўнасьць і палiтычнае неўмяшаньне — служаць якраз таму, хто здольны дзякуючы гэтым формам дасягчы сапраўднай перавагi — эканамiчнай. Яны, вiдавочна, перадусiм служаць моцным удзельнікам міжнароднай супольнасьці. Фрыдрых Лiст аднойчы паскардзіўся, што ўнівэрсальны прынцып вольнага гандлю ёсьць ня чым iншым, як брытанскiм экспартным таварам (Lichtheim 1971, S. 62 / 63); а Карл Шмiт (1941, S. 24) наўпрост тлумачыць унівэрсалізм як нетэрытарыяльную структуру прасторава дэлякалізаванай брытанскай імпэрыi. Унівэрсалізм як мiжнароднае адзiнства прававых і камунікацыйных формаў на грунце заходняй капiталiстычнай сыстэмы вартасьцяў — гэта і ёсьць «ультраімпэрыялізм» паводле Карла Каўцкага? — Такi ўнівэрсалізм, на першы погляд, адарваны ад паасобнага панаваньня адной нацыi, дарма што ён, зноў жа, найбольш адпавядае ладу жыцьця той нацыi, якая дамiнуе на сусьветным рынку таксама і палiтычна. Няма сумневу: у XIX стагодзьдзi сыстэма міжнародных дачыненьняў была прадвызначана Англiяй і формай яе цывілізацыі, і палітыка стаяла пад знакам яе гегемонii. Тое ж самае ў XX стагодзьдзі датычыць дамiнаваньня ЗША. Сучасная сыстэма, нягледзячы на бiпалярнасьць і раўнавагу страху, дзякуючы капiталiстычнаму сусьветнаму рынку як міжнароднаму мэдыюму таксама ёсьць амэрыканскай сыстэмай. Формай яе панаваньня тут ёсьць абстрактны і фармальна эквiвалентны абмен ці, інакш кажучы, абмен няроўнымі квантамі працы на сусьветным рынку (Neusüß 1972, S. 137 f). Гвалт – прымус, які выходзіць вонкі рынкавых формаў (Wehler 1970, S. 11 ff) — які ў іншых выпадках ёсьць характэрнай прыкметай агульных уяўленьняў пра імпэрыялізм, тут толькi выключны сродак.

Ужо форма брытанскага імпэрыялізму, заснаваная на гандлi і гегемонii (Gallagher / Robinson 1970, S. 183 ff), на «free trade» і стратэгiчным кантролi морскiх шляхоў («Britain rules the waves»; параўн. Brown 1963, S. 63), абапiралася на «нефармальнае» панаваньне (Mommsen 1980, S. 77). Гiстарычны імпэрыялізм як «эпоха» (ад 1882 да 1914), насупраць, быў спробай падзялiць сьвет на сфэры ўплыву. Пратэкцыянiзм і нэамэркантылiзм, а таксама палiтыка стварэньня каляніяльных імпэрыяў («scramble for Africa»), у адрозьненьне ад «нефармальнасьці» мiжнароднага панаваньня, не ўтвараюць сапраўднай тэарэтычнай праблемы. Беспасярэдняе калянiяльнае панаваньне канчаецца разам з здабыцьцём ці аднаўленьнем дзяржаўнай незалежнасьці калёніяў. Але адно стойкая неэфэктыўнасьць выканаўчай улады ў дзяржаве сыгналізуе пра фэномэн імпэрыялізму. Для амэрыканскай сыстэмы міжнародных дачыненьняў была і застаецца характэрнай скіраванасьць ейных агульных прынцыпаў супраць беспасярэдняга панаваньня ў форме каляніяльных рэжымаў. У выніку гэтага ЗША патраплялі быць антыкаляніяльнымi і пры тым ува ўнівэрсалiсцкiм сэнсе імпэрыялiстычнымi. І ў гэтым няма супярэчнасьці. Яшчэ Адам Смiт у «The Wealth of Nations» зьвяртаў увагу на тое, што заснаваныя на каляніяльнай сыстэме простае панаваньне і ўжыцьцё гвалту эканамiчна нерацыянальныя. Заміж гэтага ён выказваўся на карысьць дачыненьняў на дамоўнай аснове з захаваньнем адэкватнасьці абмену. У сыстэме вартасьцяў, што грунтуецца на абмене, ужыцьцё гвалту зьяўляецца апраўданым тады, калi трэба падпарадкаваць пэўныя дзяржавы гэтым уважаным за абавязковыя для ўсіх прынцыпам.

У найчыстшым выглядзе гэтыя ўнівэрсальныя прынцыпы свабоды і роўнасьці выявіліся ў самаразуменьні Злучаных Штатаў як «market place-society» (Williams 1962), супольнасьці, што ў якасьці «імпэрскай рэспублiкi» (Раймон Арон) пашырае сваю візію цывiлiзацыі на ўвесь сьвет. Адначасна эканамiчны прынцып амэрыканскай экспансii трэба разумець таксама і ў сэнсе маральнай прэтэнзiі. Нельга недаацэньваць гэтага маральнага моманту амэрыканскай сьвядомасьці — як сьвядомасьці нацыi эмiгрантаў ды ўцекачоў — для замежнапалітычнай дзейнасьці. Напрыклад, незразумелай з эўрапейскай пэрспэктывы і спасьцігальнай толькi выходзячы зь сьвядомасьці нетэрытарыяльнасьці была адозва дэмакратычных нямецкiх эмiгрантаў 1853 году («The New Rome or the United States of the World»), у якой патрабавалася iнтэрвэнцыя ЗША ў Эўропу для ўстанаўленьня сусьветнай рэспублiкi, усеагульнага права голасу, узброенай барацьбы народу супраць якой-любя формы тыранii («Imperialismus», S. 190). Гэтаму адпавядае дваiсты характар раньняй дэклярацыi Манро (1823). Яе маральна-палiтычнае значэньне было накiраванае супраць палiтыкi рэстаўрацыi Сьвятарнага Саюзу. Яна мела антыманархiчны, рэспублiканскi характар і паводле сваёй задумы была антыдэспатычнай, дэмакратычнай, прасякнутай духам вольнага гандлю (Krakau 1967, S. 181). Кансэрватыўная эўрапейскасьць і свабодалюбны касмапалiтызм процiстаялi адзін аднаму (Gollwitzer, Bd. II, S. 349). Адначасна гэтая дактрына ўтрымвала ў сабе фундамэнтальны прынцып бязьмежнай, надтэрытарыяльнай экспанiсii буржуазнага грамадзтва. Сам назоў гэтай каляніяльнай (тут «каляніяльная» перадусiм значыць разгарненьне буржуазнай дынамiкi, свабоднай ад усiх фэадальных і панскiх аковаў) супольнасьці — «Злучаныя Штаты Амэрыкi» — зьмяшчае ў сабе iдэю неабмежаванага пашырэньня на кантынэнце (тамсама, S. 465). Той факт, што ЗША толькi ў 1893 годзе пачалі прызначаць дыпляматычных прадстаўнiкоў у рангу паслоў (Krakau 1967, S. 178), немалаважны для самасьвядомасьці палiтычнай супольнасьці, якая толькi паступова пачынае набываць адпаведную старым эўрапейскiм дзяржавам тэрытарыяльную форму. Толькi калі выходзіць з таго, што Злучаныя Штаты разьвівалiся як непалiтычнае civil society, можна зразумець, чаму iхныя формы глябальнага пашырэньня абстрактныя ды ўнівэрсалiсцкія і тым самым ужо ў сутнасьці сваёй супрацьстаяць прынцыпу тэрытарыяльнай дзяржавы. Гэта ня значыць, што ЗША супрацьстаяць утварэньню сувэрэнных дзяржаваў ува ўсiм сьвеце; зусiм наадварот. І робіцца гэта не дзеля палiтычных дывідэндаў — маўляў, невялiкiм дзяржавам абяцаюць свабоду толькi для таго, каб яны памянялi свайго гаспадара (Friedrich Naumann, цыт. паводле Dehio 1974, S. 316), — а таму, што ўвогуле адно палiтычна незалежныя супольнасьці, нутраное ўладкаваньне якiх умагчымляе эканамiчнае пранiкненьне звонку (каляніяльныя тэрыторыi каляніяльная дзяржава пратэкцыянiсцка-экслюзiўным чынам пакiдае за сабой), робяцца дасягальнымі для ЗША. ЗША спрыяюць утварэньню нацыянальных тэрытарыяльных дзяржаваў, таму што прынцып iх існаваньня, нягледзячы на тэрытарыяльныя і прававыя абмежаваньні, палягае якраз не ў адасабленьні тэрытарыяльнай дзяржавы, а ў прынцыпе бязьмежнага civil society сусьветнага рынку. Дзякуючы «закону палiтычнай сiлы прыцягненьня» (Williams 1974, S. 415) дзяржавы як бы ўцягваюцца ў вэртыкальна арганiзаваную сыстэму цывiлiзацыi, у якой дамiнуюць ЗША.

Уладкаваньне «нефармальных» імпэрыяў на матэрыяле дактрын

Палiтычна абстрактнай формай тэрытарыяльна не лякалізаванага і прадвызначанага Амэрыкай civil society ёсьць дактрына. Абсяг дзеяньня дактрынаў ці прынцыпаў пазначае сапраўдныя, нетэрытарыяльнаыя палiтычныя межы «нефармальнай» імпэрыi. Іх лічаць настолькi аснаватворнымі для замежнапалітычнай дзейнасьці, што прызналі за iмi значэньне fundamental law (Krakau 1967, S. 274). Дзеля таго што яны ў сваёй сутнасьці скіраваныя на пабудову «аднаго сьвету», амэрыканская замежная палiтыка набывае характар міжнароднай нутраной палiтыкi. Ёй уласьцівая тэндэнцыя да таго, каб успрымаць мiжнародныя канфлiкты як складнікі пэрманэнтнай сусьветнай грамадзянскай вайны. Палiтычнымі бар’ерамі гэткай «нефармальнай» прасторы зьяўляюцца супольнасьці, эканамiчная структура якіх не адпавядае рынкавым прынцыпам і не спрыяе «free enterprise». Да дактрыны Трумана (1947) палiтыка Злучаных Штатаў Амэрыкi выказвалася супраць сфэраў уплыву (тамсама, S. 180). Сфэры ўплыву дзеля іхнага прасторава-канкрэтнага і абмежавальнага характару ўважаліся за традыцыйны сродак палiтыкi сiлы ў кантынэнтальнай Эўропе. Таму дактрына Трумана сталася першай скіраванай на пэўныя тэрыторыі засьцярогай ЗША, таму што ў ёй ужо пачынала выяўляцца глябальная супярэчнасьць памiж Усходам і Захадам. Дзеля свайго лятэнтнага ваеннага характару гэтая супярэчнасьць набыла геаграфiчную канкрэтызацыю.

Дактрына Манро, першая зьвернутая «навонкi» дэклярацыя прынцыпаў Злучаных Штатаў, хаця і была спачатна тэрытарыяльна скіраванай супраць «Старога Сьвету» абарончай пазыцыяй, але неўзабаве набыла абстрактнае значэньне. Ужо ў 1848 годзе яна была пашыраная на Гаваi, г. зн. перанесеная таксама і на цiхаакiянскi рэгіён. Яна аказалася надзвычай «дынамiчнай канцэпцыяй» (тамсама, S. 280). Дзякуючы гэтаму ейны першапачатна палiтычны зьмест эканамiзаваўся ў ідэю рынкавай экспансіі ў заходне-заакіянскім кірунку да Кiтаю, таму што апошні аказаўся ў сфэры містычнага амэрыканскага наканаваньня. Насамрэч Далёкi Ўсход у эканамiчным сэнсе быў для ЗША тым, чым для Эўропы калісьці Блiзкi Ўсход. Так, амэрыканска-цiхаакiянская арыентацыя заўсёды абгрунтоўвалася гандлем з Кiтаем. Таму зусім зразумела, што цэнтральны на працягу дзесяцігодзьдзяў вэктар амэрыканскай вонкавай палiтыкі першапачатна быў накiраваны на Кiтай, перш як адарвацца ад сваёй геаграфiчнай фiксацыi і зрабiцца ўнівэрсальным: палiтыкай open door.

Прынцып open door знаходзіцца ў сьціслай сувязі з новай фазай экспансii амэрыканскай вонкавай палiтыкі. Яна прывяла да амэрыканска-гішпанскай вайны 1898 году перадусiм у карыбскiм басэйне (Куба), а таксама і ў Цiхiм акiяне. І гэта не геаграфiчны парадокс, калі ўзяць пад увагу расьцярушанасьць гішпанскiх уладаньняў і спэцыфіку ЗША, што абкружаныя двума акiянамі. Гішпанскiя Фiлiпiны дастаюцца Злучаным Штатам — адзiная, дарэчы, тэрыторыя ЗША, якая адгэтуль і да 1945 году мела каляніяльны статус. Фiлiпiны набываюць для ЗША значэньне геастратэгiчнага морскага маста да Кiтаю. Сама Сярэдзінная імпэрыя за тых часоў сталася аб’ектам перадусiм расейскага і японскага падзелу сфэры iнтарэсаў. Гэта несла пагрозу эканамiчнай самаізаляцыі краiны, а якраз такога з англасаксонскага пункту гледжаньня нельга было дазволіць. Імкненьне праводзіць у Кiтаi палiтыку «адчыненых дзьвярэй» першапачатна выходзiла ад Вялiкабрытанii, якая ад 1896 году намагалася далучыць да гэтай iнiцыятывы ЗША (Gollwitzer, Bd. II, S. 175). Назоў жа open door — амэрыканскі. Мiнiстар замежных справаў Злучаных Штатаў Джон Гэй трыма нотамі да вялiкiх дзяржаваў сьвету ў 1899—1900 гадох зрабіў прынцып «адчыненых дзьвярэй» афiцыйнай дактрынай Злучаных Штатаў.

У дактрыне «адчыненых дзьвярэй» выклікае цiкавасьць ейны дваiсты характар. Палiтычна гэты прынцып нібыта бароніць незалежнасьць і тэрытарыяльную цэльнасьць Кiтаю ад каляніяльнага паглынаньня і раздрабненьня. Гэтая дактрына сьцьвярджае антыкаляніяльны прынцып абароны нацыянальнага сувэрэнiтэту пэўнай дзяржавы ад беспасярэдняга ўварваньня iншых дзяржаваў. Аднак эканамiчнае значэньне дактрыны — імпэрыялiстычнае. Акурат дзякуючы палiтычнай незалежнасьці Кiтаю за ЗША — як і за iншымі дзяржавамі – трэба прызнаць права на вольную гаспадарчую дзейнасьць на падставе роўнасьці і раўнапраўнасьці. І далей: тое, што ў канфлiкце ў Кiтаi і вакол яго прывяло да амэрыканскай дактрыны open door, неўзабаве пазбаўляецца сваёй канкрэтнай прычыны і ўнівэрсалізуецца — унівэрсалізуецца і радыкалізуецца ў якасьці прэтэнзіі ЗША на эканамічную раўнапраўнасьць у сусьветным маштабе (тамсама, S. 175); выдатны амэрыканскi публiцыст Уолтэр Лiпман аднойчы сфармуляваў так: «The open door is, at bottom, a short name for the American way of life, projected abroad...» (цыт. паводле Krakau 1967, S. 294).

Дактрыны Злучаных Штатаў у прынцыпе і перадусiм скiраваныя супраць пашырэньня прынцыпу сувэрэнiтэту нацыянальных дзяржаваў на сфэру эканомікі, супраць cuius regio, eius oeconomia. Тое, што тэрыторыя, на якую яны распаўсюджваюцца, складаецца з традыцыйных і нефармальных сфэраў уплыву ЗША — Лацiнскай Амэрыкі і Далёкага Ўсходу — ня надта дзiвіць з гледзішча генэзы гэтых прынцыпаў. Гэтак, напрыклад, дактрына Стымсана, якая адмаўляецца прызнаваць гвалтоўна захопленыя тэрыторыі, першапачатна была скiраваная супраць японскай захопнiцкай палiтыкi ў Манчжурыi, але неўзабаве ў якасьці ўнівэрсальнага маральнага прынцыпу адасобілася ад сваёй першапрычыны. Прыкладна тое самае датычыць дактрыны Тэйбара (1907), зьмест якой палягае — што было навiной у міжнародным праве — у прызнаньні ўрадаў Лацiнскай Амэрыкі. Паводле гэтай дактрыны, ЗША ўважалі ўрады за легiтымныя толькi тады, калi яны былi сфармаваныя свабодна выбранымi народнымi прадстаўнiцтвамi. «Тым самым дэмакратычная форма легальнасьці і легiтымнасьці была абвешчана стандартам мiжнароднага права» (Schmitt 1950, S. 282). Пры гэтым вiдавочна, што інакш уладкаваныя або прызнаныя ў якасьці іншых формы легітымнасьці на падставе гэткай амэрыканскай засьцярогі што да «recognition» могуць падбухторваць да iнтэрвэнцыянiзму. Гэта можа выяўляцца ў форме прызнаньня паўстанцаў у якасьці боку ў канфлікце ці як-небудзь яшчэ інакш. Ува ўсякім разе палiтыка прызнаньня, якая выходзiць з прымату легiтымнасьці пэўнай палiтычнай мадэлi ці, іншымі словамі, прымату падзелу на палiтыку і эканомiку ўнутры дзяржавы, носiць характар міжнароднай лятэнтнай грамадзянскай вайны. Згодна зь ёй за найвышэйшую прававую вартасьць можа ўважацца ня статус-кво і тым самым мiр ды разам зь ім легітымнасьць дзяржавы як формы — як у традыцыйным мiжнародным праве эўрапейскага паходжаньня, — а падрываючая гарызантальны міждзяржаўны парадак легітымнасьць вэртыкальнага international law. Але як бы ні наракалі на спадарожнае гэтаму скасаваньне прынцыпу тэрытарыяльнай дзяржаўнасьці і ягонай легітымнасьці ў форме дзяржавы, гэтая легітымнасьць як гарызантальная сыстэма сваё ўжо аджыла з прычыны вэртыкальнага падзелу працы ў сусьветным рынку.

У сапраўднасьці палiтыка «адчыненых дзьвярэй» практыкавалася Злучанымi Штатамi ня так глябальна, як гэта прадугледжвала ейная ўнівэрсалiсцкая рыторыка. Прагалошанай палiтыцы «адчыненых дзьвярэй» і зьвязанаму зь ёй патрабаваньню рэжыму найбольшага спрыяньня спадарожнічаў пратэкцыянiзм і бiлятэралiзм[48]. У гэтым сэнсе ўнівэрсалізм i глябалізм ЗША быў, асабліва ў такiя важныя для сусьветнай гісторыі трыццатыя гады і да ўступленьня ЗША ў вайну ў 1941 годзе, хутчэй праграмай і праектам пазьнейшага сусьветнага парадку, заснаванага на вольнай сусьветнай эканоміцы, чымся рэальнай палiтыкай. «Патрабавалi адчыненых дзьвярэй, самі не адчыняючы сваіх» (Junker 1975, S. 24).

ЗША поўніцай адкрылi сябе міжнароднаму гандлю даволі позна. Праўда, пэрыядычна назіраліся фазы адкрытасьці, але ў агульным і цэлым ЗША старалiся разьвіваць сваю эканамічную магутнасьць пад аховай высокiх мытных бар’ераў. Пасьля першай сусьветнай вайны (1922—1923), калi ЗША раптоўна ператварыліся з краiны-даўжніка ў краiну-крэдытора, практыкаваны з 1778 году двухбаковы рэжым найбольшага спрыяньня быў заменены замежнагандлёвай палiтыкай шматбаковага рэжыму найбольшага спрыяньня. Вялiкая дэпрэсiя, немагчымасьць падтрымліваць стабільны кошт на золата прывялi да рэвiзii палiтыкi «адчыненых дзьвярэй» і рэжыму найбольшага спрыяньня. Адно разам з палiтыкай «New Deal», якая вымагала моцнага замежнаэканамiчнага забесьпячэньня для захадаў у эканомiцы ўнутры краіны (Стымсан: «America must trade abroad to preserve her national character and welfare», цыт. тамсама, S. 72), адбыўся паварот да абсалютнага рэжыму найбольшага спрыяньня. Ужо адно з прычыны праблемаў перавытворчасьці ў селавой гаспадарцы трэба было праводзiць актыўную замежнагандлёвую палiтыку. Адылі на практыцы патрабаваным рэжымам найбольшага спрыяньня паслугоўваліся дваяка. Каля 90 працэнтаў усiх дамоваў мелi двухбаковы, дыскрымiнуючы трэцiя краiны характар (тамсама, S. 85). Бадай, собская тэорыя ня надта пераконвала яе стваральнікаў, бо, паводле яе, аптымальны міжнародны даход найлепш дасягаецца пры дапамозе адзiнага, непадзельнага сусьветнага рынку. Тым ня менш, палiтычна, г.зн. для вонкавай палiтыкі прынцыпы адкрытага і непадзельнага сусьветнага рынку застаюцца вызначальнымі. Не ў апошнюю чаргу акурат яны спрычыніліся да ўступленьня ЗША ў вайну супраць Нямеччыны, а таксама абвастрылi амэрыканска-японскую канфрантацыю.

«Усеазiяцкая сфэра дабрабыту» Японii

Калi не зважаць на Манчжурыю і Кiтай, японскi гандаль да 1937 году быў шматбаковы і вольны ад абмежаваньняў на iмпарт. Пазьнейшыя аўтаркісцкiя памкненьні Японii былi ўжо выражэньнем ваенна-эканамiчнага плянаваньня. Пры канцы 1938 году стала ясна, што Японiя адкінула прынцып «адчыненых дзьвярэй» і маніцца сфармаваць палiтычна / эканамiчна замкнёную прастору, якая б улучала падпарадкаваныя ёй кiтайска-манчжурскiя тэрыторыі. Адмiнiстрацыя Рузвэльта, у сваю чаргу, была поўная рашучасьці забясьпечыць функцыянаваньне эканомiкi ў адпаведнасьці зь лібэральнымі прынцыпамі і запабегчы ўтварэньню арыентаваных на аўтаркію эканамiчных зонаў як у Азii, так і ў Эўропе. Паўстала незамірэнчая супярэчнасьць паміж прынцыпамі палiтычнага ладу cuius regio, eius oeconomia і cuius oeconomia, eius regio. Дарма што і ў Савецкiм Саюзе зь ягонай сацыялiстычнай плянавай эканомікай не магло йсьці гаворкі пра «free enterprise», гэта, што цiкава, не ўтварала эканамiчнай супярэчнасьці. Гэта можна патлумачыць тым, што Савецкi Саюз хоць і быў эканамічнай аўтаркiяй, але як сацыялiстычная дзяржава ня браў удзелу ў капiталiстычным сусьветным рынку. Таму з эканамiчнага гледзішча ён не станавіў сабой канкурэнта і не праводзiў, як капiталiстычныя «дзяржавы восi», эканамiчна ўгрунтаванай экспансiянiсцкай палiтыкі захопу новых тэрыторыяў. Вызначальным для канфлікту было не адно толькi cuius regio, eius oeconomia, але прынцып утварэньня аўтаркiчных эканамічных зонаў дзікага капiталiзму, што iмкнулiся да геаграфiчнага пашырэньня. Карацей: амэрыканскаму боку трэба было перашкодзіць тэрытарыяльнаму перадзелу сусьветнага рынку. Гэты факт пацьвярджаецца таксама амэрыканскай рэакцыяй на нацыянал-сацыялiстычную Нямеччыну. Не сама палiтыка аўтаркii, але толькi экспансiя Нямеччыны за свае межы прывяла да ўступленьня ЗША ў вайну ці, іншымі словамі, да палiтыкi, якая зводзілася да падрыхтоўкі да ўступленьня ў вайну. Пра супрацьдзеяньне райху ў ягоных межах 1937 ці 1939 году не было й гаворкі, нягледзячы на тое, што нацысцкая замежнагандлёвая палiтыка «новага пляну» пры Г’ялмару Шахту[49] з 1934 году зачыняе для ЗША «адчыненыя дзьверы» і пры гэтым перадусiм з лацiнаамэрыканскiмi дзяржавамi праводзяцца бартэрныя і менавыя зьдзелкi; плацяжы зьдзяйсьняліся праз двухбаковыя пагадненьні аб узаемазаліку. Тым самым гаворка йшла пра замежнаэканамiчную палiтыку, якая не магла даваць гэтым краiнам валютных паступленьняў, што, у сваю чаргу, адбiвалася на абслугоўваньні іх доўгу перад Злучанымі Штатамі.

Злучаныя Штаты ў адрозьненьне ад нацыянал-сацыялiстычнай Нямеччыны, фашысцкай Iталіі і мілітарысцкай Японіі — з гледзішча эканамiсцкага канцэпту інтарэсаў — ня мелі беспасярэдняй неабходнасьці ўступаць у вайну. Да ўступленьня ў вайну прывяла хутчэй — калi не зважаць на пачатак баявых дзеяньняў — амэрыканская філязофiя гандлю і мiру, якая кiравалася прынцыпам «адчыненых дзьвярэй» і роўных магчымасьцяў. Праўда, не было выключана, што ў Эўропе і Ўсходняй Азiі дзякуючы перадзелу сусьветнага рынку на буйныя замкнёныя эканамiчныя зоны паўстане сур’ёзная пагроза для амэрыканскай сыстэмы і разам зь ёй для ЗША. На карысьць гэтага сьведчыў прагалошаны ў 1938 годзе японскi «новы ўсходнеазiяцкi парадак»; у 1943 годзе была абвешчаная «ўсеазiяцкая сфэра дабрабыту» пад гегемонiяй Японii. Але гэта было ўжо падчас самой вайны. Вырашальным фактарам уступленьня ЗША ў вайну была, бадай, абарона ўнівэрсальнага прынцыпу свабоднага капiталiстычнага сусьветнага рынку ад імпэрскага і, як правiла, «дзікага» капiталiзму. Гаворка ішла пра арганiзацыйны прынцып эканамiчнай глябальнасьці, прынцып, якi падлягаў палiтызацыі і мiлiтарызацыі дзеля таго, каб забесьпечыць «непадзельную свабоду і бясьпеку» (тамсама, S. 229).

Кантынэнтальны імпэрыялізм: аўтаркiя і вялікая тэрыторыя

Замежнаэканамiчная палiтыка нацыянал-сацыялiстычнай Нямеччыны была арыентаванана на аўтаркiю (параўн. Petzina 1968), прычым ня толькi з унутрыэканамiчнай пэрспэктывы, але і як сьвядомая антытэза ўнівэрсалiзму сусьветнага рынку (параўн. Gollwitzer, Bd. II, S. 568). Спачатна ёй быў нададзены статус адзiнай адпаведнай эканамічнай формы для нацыянальнай дзяржавы, якая ўважае сябе за абсалютна сувэрэнную. Адылі сама праграма аўтаркii вымагае тэрытарыяльнага пашырэньня, якое бедная на сыравiну Нямеччына плянавала ўжо адно з прычыны сваёй гiганцкай праграмы ўзбраеньня — нават зусім не зважаючы на падмацаваную iдэалёгіяй расы палiтыку экспансii і заняволеньня, якую нацысты пачалі ажыцьцяўляць пазьней. Увогуле можна выходзiць з таго, што нацыянал-сацыялiстычныя экспансiянісцкія памкненьні мелі розныя духоўна-гiстарычныя, палiтычныя і iдэалягічныя вытокі. Дамiнантнымі былі — пры ўсёй разнастайнасьці — варажнеча да сусьветнага рынку і антыўнівэрсалізм, кантынэнтальна-імпэрыялiстычная геапалiтыка і матываванае расавай iдэалёгіяй iмкненьне да сусьветнага панаваньня (параўн. Michalka 1978).

Значным тэарэтыкам крайняга антыўнівэрсалiзму быў Карл Шмiт (параўн. Gruchmann 1962). Ядром ягоных развагаў на карысьць антыўнівэрсалiсцкага мiжнароднага права быў прынцып вялікай тэрыторыі. Паводле Шміта, статус дзяржавы ў даўнейшым кантынэнтальным і дапасаваным да невялікіх тэрыторыяў мiжнародным праве трэба перагледзець на карысьць «плянэтарнага прынцыпу», прынцыпу, паводле якога за імпэрыямi як «сапраўднымi творцамi новых вялiкiх тэрытарыяльных сыстэмаў і тэрытарыяльных утварэньняў» трэба было прызнаць суб’ектнасьць апошняй iнстанцыi (Schmitt 1941, S. 49). На гэтыя адмежаваныя адна ад адной буйныя тэрытарыяльныя адзінкі павiнна распаўсюджвацца забарона iнтэрвэнцыi. Шмiт меркаваў, што гэтыя ідэі глябальнага парадку адпавядаюць амэрыканскай дактрыне Манро, якую ён абагульніў як «прэцэдэнт зафіксаванага ў мiжнародным праве панятку вялікай тэрыторыі» (тамсама, S.12 f). Ужо ў пераносе прынцыпу дактрыны Манро на буйныя тэрытарыяльныя ўтварэньні накшталт імпэрыяў выяўлялася ідэалягічнае непаразуменьне: дактрына Манро была, у канцавым выніку, абстрактным прынцыпам гегемонii сусьветнага рынку. Якраз тое, што ейныя каардынаты нельга было лякалізаваць у прасторы, і было ейнай iстотнай прыкметай. Шмiтава ідэя імпэрыi зь вялікай тэрыторыяй, наадварот, уяўляла сабой натужную спробу абагульненьня спэцыфічна нямецкай і кантынэнтальна-імпэрыялістычнай ідэяў, г.зн. была прывязанай да прасторы і тым самым паводле свайго характару выразна канкрэтнай ідэяй панаваньня — акурат варыянтам «мысьленьня пра канкрэтны парадак» (Шміт), а не амэрыканскiх нетэрытарыяльных прынцыпаў. Гэтай ідэі кантынэнтальна-імпэрыялiстычнага паходжаньня, якая ў канцавым выніку грунтавалася на беспасярэднім ужыцьці гвалту, спадарожнiчалi адпаведныя геапалiтычныя праекты.

Геапалiтыка ў Нямеччыне, ператвораная Карлам Гаўсгофэрам у антызаходнi субстытут тэорыі мiжнароднай палiтыкi, паспрабавала канкрэтызаваць антылібэральныя і антыабстрактныя традыцыi. Таксама і ягоная геаграфiчная дактрына была скіраваная на тэрытарыяльна-аўтаркiчнае сумяшчэньне палiтычнай улады і замкнёнай эканамiчнай прасторы (Diner 1984). Праўда, і ў рамках ягонай геапалiтыкi на падставе нібыта натуральна зададзеных велічыняў была распрацоўвалася антыўнівэрсальная «геаюрыспрудэнцыя» (параўн. Langhaus-Ratzerburg 1928, S.77 ff); але палiтычным намерам ягонай геапалiтыкi па сутнасьці было стварэньне вялікай прасторы. Яна павiнна была злучыць Эўропу, Расiю — у выглядзе Савецкага Саюзу — і Японiю ў «кантынэнтальны блёк», накіраваны супраць морскiх англасаксаў і iхнай цывiлiзацыi. Але Гаўсгофэр быў пангерманскiм імпэрыялiстам, а не нацыянал-сацыялiстам. З нацыянал-сацыялiзмам непарыўна была зьвязана расавая iдэя. Адылі пангерманска-імпэрыялiстычная праграма мела дастаткова пунктаў судакрананьня з нацыянал-сацыялiзмам — і напачатку яны ішлі разам. Ім абодвум была ўласьцівая кантынэнтальная арыентацыя на геапалітычнае, прасторавае адзiнства Сярэдняй і Ўсходняй Эўропы пры гегемоніі Нямеччыны. Калі Гаўсгофэр — як, зрэшты, і Рыбэнтроп — меркаваў, што гэтае прасторавае адзiнства ўжо дасягнутае дзякуючы дамове Гiтлера з Сталiнам, то для нацыстаў зь iхнай заснаванай на iдэалёгіі расы «праграмай усходняй тэрыторыі» гэтае пагадненьне было толькi прамежкавай мэтай. Нацыяналістычны імпэрыялізм ідэоляга чыстага нацыянал-сацыялiстычнага вучэньня, Альфрэда Розэнбэрга, сягаў далёка за межы iдэалёгіі прасторы. Праўда, ён пагаджаўся з iдэалягічнымi геапалiтыкамi ў тым, што трэба спрыяць «абуджэньню новай iдэi прасторы і зямлi» як руху, супрацьлежнаму «мiжнароднаму, нетэрытарыяльнаму сьвету фiнансавай арыстакратыi» (цыт. паводле Gollwitzer, Bd. II, S. 545) — але пры гэтым адначасна неабходна правесьці ў жыцьцё на Ўсходзе антыбальшавiцкую расавую праграму. Такая палiтыка супярэчыла ідэям геапалiтыкаў, што выходзiлi адно з геаграфiчнай прасторы, а ня з расавай ідэалёгii. Карл Гаўсгофэр разглядаў напад на Савецкi Саюз ня толькi як пачатак ваеннай катастрофы, а як крыш ягонай эўразiйскай канструкцыi «кантынэнтальнага блёку».

Ідэя Сярэдняй Эўропы таксама пранікла ў геапалiтычныя канцэпцыі вялікай тэрыторыі, кантынэнтальнай імпэрыi пад кіраўніцтвам Нямеччыны. Гаворка йдзе пра распрацаваную ў духу імпэрскай iдэi аўтаркічную канцэпцыю, якая мела ўхiл у паўднёва-ўсходнiм кірунку, у бок Балканаў, а эканамiчна хінулася на Блiзкі і Сярэдні Ўсход. Эўрапейская канцэпцыя наднацыянальнай, але падпарадкаванай Нямеччыне Сярэдняй Эўропы распрацоўвалася Фрыдрыхам Наўманам (1860—1919). Сярэдняя Эўропа павiнна была абдымаць, апроч Нямеччыны і Аўстра-Вугоршчыны, Турэччыну, Румынiю, Грэцыю і Галяндыю. Хаця задумвалася яна як фэдэрацыя, ейнае адзiнства павiнна была забясьпечваць моцная і цэнтралiсцкая сярэдзінная дзяржава, а ў якасьці палітычнага ладу прадугледжваўся «дзяржаўны сацыялiзм» (Naumann 1915). І тут задума ішла супраць унівэрсалізму, здамінаванага англасаксамi сусьветнага рынку. Больш выражаныя аўтаркiчныя структуры фігуруюць у развагах Рудольфа К’елена, геапалiтычнага папярэднiка Гаўсгофэра. Будучы прыхільнікам варожай да абстракцыi, аграрнай традыцыі мысьленьня ў межах арганiчнай тэорыi грамадзтва і дзяржавы, ён бачыць у аўтаркii і неабходнай для яе эканамiчнай прасторы рэакцыю супраць iндустрыялiсцкага тыпу XIX стагодзьдзя. «Гэты тып у сваёй сутнасьці быў касмапалiтычны, ён пакідаў нацыянальныя эканомiкi на волю канкурэнцыi ўсеагульнага сусьветнага рынку, дзе моцны заўсёды мае магчымасьць паглынуць слабога» (1924, S. 143). Высновы, якiя К’елен робiць з рэальнасьці сусьветнага рынку, апярэджваюць ідэі Карла Шмiта пра падзел сьвету на вялікія блёкі. Гэтак, земную кулю трэба разьбіць, у адрозьненьне ад нябачнай абстракцыi сусьветнага рынку як мэдыюму, на імпэрыялiстычна-канкрэтныя і геаграфiчна выразна акрэсьленыя зоны. Гэтак, Англiя мае «ўжо ў сваёй вялiкай імпэрыi сфэру iнтарэсаў...; Нямеччына ж мусiць сьпярша стварыць сабе гэтую сфэру», а наймя ў форме праграмы кантынэнтальнай экспансіі: «Бэрлін—Багдад і Сярэдняя Эўропа на базе добраахвотнага аб’яднаньня дзяржаваў-удзельніц: такім чынам, закрытая сфэра інтарэсаў, у якой слаба разьвітае эканамічнае жыцьцё Блiзкага Ўсходу разглядаецца як дадатак да нямецкай iндустрыi». Пры гэтым К’елен спасылаецца на «замкнёную гандлёвую дзяржаву» Фiхтэ (тамсама, S.144), у межах якой неабходна скасаваць міжнародны гандаль, устанавіць «натуральныя межы і забарону любой беспасярэдняй камунікацыі з замежнікамі» (Gollwitzer, Вd. І, S. 241). З геапалiтыкай мае пункты судакраненьня таксама і традыцыя Гiстарычнай школы, якая хінулася да разьмежаваньня земнай кулі памiж імпэрыямi, што спаборнічаюць міжсобку (Lichtheim 1971, S. 67).

Геапалiтыка Гаўсгофэра як варыянт абгрунтаваньня нямецкiх імпэрыялiстычных iмкненьняў да пашырэньня зь неабходнасьцю адмаўляе ўнівэрсальнасьць міжнароднай супольнасьці. Выходзячы з свайго вылучна партыкулярнага iнтарэсу, яна ацэньвае палiтычныя прасторы ў сэнсе нібыта прывязанага да зямлі натуральнага права на долю ўлады ў геаграфiчна легітымізаванай сусьветнай дзяржаве — проста-такi «пазямельная кнiга плянэты» (Haushofer; цыт. паводле Jacobsen 1979, Bd. I, S. 489—490). Самаразуменьне геапалiтыкi Гаўсгофэра як падштурхоўваючай да дзейнасьці «прапэдэўтыкi вонкавай палiтыкi» (Haushofer; цыт. тамсама, S. 537 ff) скіравана супраць абстрактнага і фармалiзаванага разуменьня дзяржавы і прасторы ў разьвітым заходнім капiталiзьме і тым самым супраць абумоўленай англасаксонскiмi формамi цывiлiзацыi міжнароднай супольнасьці. Міжнародны парадак, якi абмалёўваўся ў праектах геапалiтыкi, быў імпэрыялізмам, якi легітымаваўся не эканамiчна, праз абстракцыю абмену і гiерархiю прадукцыйнасьцяў, а праз палiтычны падзел сьвету, якi павiнен быў забясьпечыць адпаведны імпэрыі ўдзел у той вялікай частцы прасторы, дзе дамiнаваў Нямецкі Райх — прэтэнзія, выкананьня якой можна было дасягчы толькi пры дапамозе ўзброенай сiлы і якая змабiлiзавала супраць сябе сусьветную каалiцыю» (Diner 1984, S. 27 f).

Супярэчнасьць памiж заходнiм, заснаваным на ўнівэрсалiзьме сусьветнага рынку, у сваёй сутнасьці абстрактна-менавым і нефармальным пашырэньнем, і гвалтоўнай нямецкай імпэрскай экспансiяй на кантынэнце тлумачыцца ня спосабам вытворчасьці. У абодвух выпадках мы маем справу з капiталiстычна ўладкаванымі грамадзтвамі. Але адначасна мы маем справу зь дзьвюма рознымі «civic cultures» (Lippman; цыт. у Gollwitzer, Bd. II, S. 357) — зь дзьвюма адрозна ўладкаванымі палiтычнымі формамі ў рамках капiталiзму. З гледзішча маральнага і гiстарычнага значэньня, ведама, мы сутыкаемся з аснавасяжнай розьніцай. Таму атлянтычная iнтэграцыя Фэдэратыўнай Рэспублiкi Нямеччыны — ня толькi працэс уваходу ў пэўны палiтычны блёк. Мы маем дачыненьне з iнтэграцыяй у iншую палiтычную культуру, культуру civil society як заходнюю цывiлiзацыю, чаму спрыяе сусьветны рынак.

Лiтаратурныя жаролы

Выкарыстаная літаратура

Aron, Raymond 1963: Frieden und Krieg. Eine Theorie der Staatenwelt. Frankfurt/M.

Brown, Michael B. 1963: After Imperialism, London.

Busch, Klaus 1974: Die multinationalen Konzerne. Zur Analyse der Weltmarktbewegung des Kapitals, Frankfurt/M.

Dehio, Ludwig 1960: Gleichgewicht oder Hegemonie. Betrachtungen über ein Grundproblem der neuen Staatengeschichte, Krefeld.

— 1970: «Gedanken über die deutsche Sendung 1900—1918»; in: Hans-Ulrich Wehler (Hrsg.): Imperialismus, S. 309 ff.

Diner, Dan 1980: «Anerkennung und Nichtanerkennung. Zum Begriff des Politischen bei Carl v. Clausewitz und Carl Schmitt»; in: Günter Dill (Hrsg.): Clausewitz in Perspektive, Frankfurt / Berlin / Wien, S. 447 ff.

— 1984: «Grundbuch des Planeten». Zur Geopolitik Karl Haushofers»; in: Vierteljahreshefte für Zeitgeschichte 32 (1984), S. l ff.

Evers, Tilman 1977: Bürgerliche Herrschaft in der Dritten Welt. Zur Theorie des Staates in ökonomisch unterentwickelten Gesellschaftsformationen, Köln / Frankfurt.

Freund, Michael 1942: «Zur Deutung der Utopia des Thomas Moms. Ein Beitrag zur Geschichte der Staatsraison in England»; in: Historische Zeitschrift 1942 (1930), S. 254—278.

Friedjung, Heinrich 1919—1922: Das Zeitalter des Imperialismus 1884—1914, 3 Bde., Berlin.

Fulton, T. W. 1911: The Sovereignty of the Sea, London.

Gallagher, John / Robinson, Ronald 1970: «Der Imperialismus des Freihandels»;

in: Hans-Ulrich Wehler (Hrsg.): Imperialismus, S. 183 ff.

Gantzel, Klaus J. / Kress, Gisela / Rittberger, Volker 1972: Konflikt-Eskalation-Krise. Sozialwissenschaftliche Untersuchungen zum Ausbruch des Ersten Weltkrieges, Düsseldorf.

Gollwitzer, Heinz 1972 / 1982: Geschichte des weltpolitischen Denkens, 2 Bde., Göttingen.

Grabowsky, Adolf 1923: «Das Wesen der Imperialistischen Epoche»; in: Zeitschrift für Politik 12, S. 30—66.

Gruchmann, Lothar 1962: Nationalsozialistische Großraumordnung. Die Konstruktion einer «deutschen Monroe-Doktrin», Stuttgart.

Gumpert, Julius 1954: «Erscheinungsformen und Wesen des Imperialismus» in: Schmollers Jahrbuch für Gesetzgebung, Verwaltung und Volkswirtschaft 74, S. 305—349.

Imperialismus. Stichwort, in: Geschichtliche Grundbegriffe. Historisches Lexikon zur politisch-sozialen Sprache in Deutschland, Bd. 3, S. 171-236, Stuttgart 1984, bearbeitet von Jörg Fisch, Dieter Groh und Rudolf Walther.

Jacobsen, Hans-Adolf 1979: Karl Haushofer. Leben und Werk, 2 Bde., Boppard am Rhein.

Junne, Gerd / Nour, Salua / Schlupp, Frieder 1973: «Zur Grobstruktur des internationalen Systems»; in: Ekkehart Krippendorff (Hrsg.): Internationale Beziehungen, Köln.

Junker, Detlef 1975: Der unteilbare Weltmarkt. Die ökonomischen Interessen in der Außenpolitik der USA 1933—1941, Stuttgart.

Kaiser, Karl 1969: «Transnationale Politik. Zu einer Theorie multilateraler Politik», in: Politische Vierteljahresschrift 10 (1969), Sonderheft 1, S. 80—100.

Kjellén, Rudolf 1924: Der Staat als Lebensform, Berlin.

Knight, William S. M.1925: The Life and Works of Hugo Grotius, London.

Koebner, Richard 1952: «The Emergence of the Concept of Imperialism»; in: Cambridge Journal 5, S. 726—741.

— / Schmidt, Dan Helmut 1964: Imperialism. The Story and Significance of a Political Word, 1840—1960, Cambridge.

Krakau, Knud 1967: Missionsbewußtsein und Völkerrechtsdoktrin in den Vereinigten Staaten von Amerika, Frankfurt / Berlin.

Krippendorff, Ekkehart (Hrsg.) 1973: Internationale Beziehungen, Köln.

Landes, David S. 1970: «Über das Wesen des ökonomischen Imperialismus» in: Hans-Ulrich Wehler (Hrsg.): Imperialismus, Köln, S. 66 ff.

Langhaus-Ratzerburg, Manfred 1928: «Begriff und Aufgaben der geographischen Rechtswissenschaft (Geojurisprudenz)»; in: Zeitschrift für Geopolitik, Beiheft II (1928), S. 77 ff.

Lichtheim, George 1971: Imperialism, London.

Locke, John 1690 (1966): Two Treatises of Civil Government, London / New York.

Luhmann, Niklas 1971: «Die Weltgesellschaft»; in: Archiv für Rechts- und Sozialphilosophie 57 (1971), S. l ff.

Marx, Karl 1953: Grundrisse der Kritik der politischen Ökonomie, Berlin.

Massarrat, Mohsen 1980: Weltenergieproduktion und Neuordnung der Weltwirtschaft, Frankfurt / New York.

Michalka, Wolfgang (Hrsg.) 1978: Nationalsozialistische Außenpolitik, Darmstadt.

Mommsen, Wolfgang J. 1969: Das Zeitalter des Imperialismus (Fischer Weltgeschichte, Bd. 28), Frankfurt/M.

—1980: Imperialismustheorien, Göttingen.

Naumann, Friedrich 1915: Mitteleuropa, Berlin.

Neusüß, Christel 1972: Imperialismus und Weltmarktbewegung des Kapitals, Erlangen.

Petzina, Dieter 1968: Autarkiepolitik im Dritten Reich, Stuttgart.

Rein, Gustav Adolf 1961: Europa und Übersee. Gesammelte Aufsätze, Göttingen / Berlin / Frankfurt.

Reinhard, Hans 1980: Rechtsgleichheit und Selbstbestimmung der Völker in wirtschaftlicher Hinsicht, Berlin / Heidelberg / New York.

Rotermund, Rainer/Schmiederer, Ursula/Becker-Panitz, Helmut 1977: Entspannung, Systemkonkurrenz und «Realer Sozialismus» Nürnberg/Osnabrück.

Schaumann, W. 1957: Die Gleichheit der Staaten, Wien.

Schmitt, Carl 1941: Völkerrechtliche Großraumordnung mit Interventionsverbot für raumfremde Mächte. Ein Beitrag zum Reichsbegriff im Völkerrecht, Berlin / Leipzig / Wien.

— 1950 (1974): Der Nomos der Erde im Völkerrecht des Jus Publicum Europaeum, Berlin.

Schmitt-Egner, Peter 1975: Kolonialismus und Faschismus, Lollar bei Gießen. Schumpeter, Joseph A. 1919: Zur Soziologie der Imperialismen, Tübingen.

Triepel, Heinrich 1974: Die Hegemonie. Ein Buch von führenden Staaten, Aalen (repr. Stuttgart 1943).

Tucker, Robert W. 1977: The Inequality of Nations, New York.

Wahlendorf von Schwarz-Lieberstein, H. A. 1953: Mehrheitsentscheid und Stimmenwägung, Tübingen.

Wehler, Hans-Ulrich (Hrsg.) 1970: Imperialismus, Köln.

— 1974: Der Aufstieg des amerikanischen Imperialismus. Studien zur Entwicklung des Imperium Americanum 1865-1900, Göttingen.

Williams, William A. 1962: The Tragedy of American Diplomacy, New York.

— 1970: «Amerikas "idealistischer" Imperialismus» in: Hans-Ulrich Wehler (Hrsg.): Imperialismus, Köln.

Карысная літаратура

Altvater, Elmar 1969: Die Weltwährungskrise, Frankfurt / Wien.

Arendt, Hannah 1962: Elemente und Ursprünge totaler Herrschaft, Frankfurt/M.

Cohen, Benjamin J. 1974: The Question of Imperialism. The Political Economy of Dominance and Dependence, London.

Emmanuel, Arghiri 1972: Unequal Exchange: A Study of the Imperialism of Trade, London.

Etherington, Norman 1984: Theories of Imperialism, War, Conquest and Capital, London / Canberra.

Fisch, Jörg 1984: Die europäische Expansion und das Völkerrecht, Stuttgart.

Fischer, Fritz 1961: Der Griff nach der Weltmacht. Die Kriegsziele des kaiserlichen Deutschland 1914—18, Düsseldorf.

Gantzel, Klaus Jürgen 1975: Herrschaft und Befreiung in der Weltgesellschaft, Frankfurt/M.

Hallgarten, George W.F. 1963: Imperialismus vor 1914. Die soziologischen Grundlagen der Außenpolitik der europäischen Großmächte vor dem Ersten Weltkrieg, 2 Bde., München.

Hampe, Peter 1976: Die «ökonomische» Imperialismustheorie. Kritische Untersuchungen, München.

Hilferding, Rudolf 1910: Das Finanzkapital, Wien (Berlin 1955).

Hobsbawn, Eric 1969: Industrie und Empire. Britische Wirtschaftsgeschichte seit 1750, 2 Bde., Frankfurt/M.

Hobson, John A. 1968: Der Imperialismus, Köln.

Jalée, Pierre 1971: Das neueste Stadium des Imperialismus, München.

Jedin, Hubert 1958: «Weltmission und Kolonialismus »; in: Saeculum 9, S. 393—404.

Kettenbach, Hans Werner 1965: Lenins Theorie des Imperialismus, Teil I: Grundlagen und Voraussetzungen, Köln.

Küntzel, Ulrich 1968: Der Dollar-Imperialismus, Neuwied/Berlin.

List, Friedrich 1961: Das natürliche System der politischen Ökonomie (entst. 1838), Berlin.

Luxemburg, Rosa 1913: Die Akkumulation des Kapitals, Berlin; Frankfurt/M. 1969.

Magdoff, Harry 21970: Das Zeitalter des Imperialismus, Frankfurt/M.

Mommsen, Wolfgang J. 1977: Der Imperialismus. Seine geistigen, politischen und wirtschaftlichen Grundlagen, Hamburg.

Morgenthau, Hans J. 1963: Macht und Frieden. Grundlegung einer Theorie der internationalen Politik, Gütersloh.

Salz, Arthur 1931: Das Wesen des Imperialismus, Leipzig / Berlin.

Schmidt, Gustav 1985: Der europäische Imperialismus, München.

Schöllgen, Gregor 1986: Das Zeitalter des Imperialismus, München.

Schröder, Hans Christoph 1973: Sozialistische Imperialismusdeutung, Göttingen. Senghaas, Dieter (Hrsg.) 1972: Imperialismus und strukturelle Gewalt. Analysen über abhängige Reproduktion, Frankfurt/M.

— 1982: Von Europa lernen. Entwicklungsgeschichtliche Betrachtungen, Frankfurt/M.

Sternberg, Fritz 1926: Der Imperialismus, Berlin.

Wehler, Hans-Ulrich 1977: Bibliographie zum Imperialismus, Göttingen.

Трэці сьвет: сьветы багацьця, беднасьці і масавай галечы

1. Маштаб і праявы «чумы беднасьці»

Франц Нушэлер

На пачатку «другога дзесяцігодзьдзя разьвіцьця», у 1973 годзе, былы прэзыдэнт Сусьветнага банку Робэрт Мак-Намара ў сваёй драматычнай «Найробскай прамове» зьвярнуў увагу на ўзрост «абсалютнай беднасьці» ў краінах Трэцяга сьвету:

«Абсалютная беднасьць... характарызуецца такім нягодным станам умоваў жыцьця, як хваробы, непісьменнасьць, недаяданьне і беспрытульнасьць, тым, што ахвяры гэтай беднасьці ня могуць здаволіць нават самых элемэнтарных патрэбаў чалавечага жыцьця...

— З двух мільярдаў людзей у разьвіваных краінах ад адной траціны да паловы галадуюць ці церпяць ад недаяданьня.

— Ад 20 да 25% дзяцей паміраюць ува ўзросьце да пяцёх гадоў, а мільёны тых, хто не памёр, асуджаныя на жалюгоднае існаваньне, таму што недаяданьне пашкодзіла іхныя мазгі, скалечыла іхныя целы і вычарпала іхную жыцьцёвую сілу.

— Сярэдняя працягласьць жыцьця складае на 20 гадоў меней, чымся ў заможных краінах...

— 800 мільёнаў чалавек непісьменныя, і бальшыня іхных дзяцей, не зважаючы на пашырэньне сыстэмы адукацыі і выхаваньня, у наступныя гады застанецца непісьменнай.

— Для абсалютнай беднасьці характэрныя нагэтулькі катастрафічныя ўмовы жыцьця, што немагчымым робіцца разьвіцьцё задаткаў, якія людзі маюць ад нараджэньня, зьневажаецца людзкая годнасьць. І тым ня менш гэтыя варункі нагэтулькі пашыраныя, што абумоўліваюць лёс прыкладна 40 % людзей у разьвіваных краінах».

Сёньня, па яшчэ адным «дзесяцігодзьдзі разьвіцьця», эканамічнае і сацыяльнае палажэньне краінаў Трэцяга сьвету пагоршылася яшчэ больш: Лацінская Амэрыка зазнала найцяжэйшую за апошнюю палову стагодзьдзя эканамічную крызу, а ў Афрыцы ў 1983—1984 гг. пачаўся найвялікшы ў ейнай гісторыі масавы голад.

У сакавіку 1983 г. далёкая ад усякай драматызацыі «Пятая справаздача Фэдэральнага ўраду па разьвіваных краінах» дала шмат новай інфармацыі па сацыяльных пытаньнях. Але з прычыны выкліканай сусьветнай эканамічнай крызай сацыяльных наступстваў і накладзеных Міжнародным валютным фондам (МВФ) строгіх санацыйных абавязкаў, што падобныя да лекаваньня галаданьнем, яна зноў састарэла:

— Сотні мільёнаў людзей хворыя на заразныя хваробы (малярыя, більгарцыёз, гельмянтоз).

— Сьмяротнасьць жанчын пры цяжарнасьці і родах у 10—15 разоў вышэйшая, чымся ў індустрыйна разьвітых краінах.

— Толькі 20 адсоткаў насельніцтва маюць доступ да эфэктыўнага мэдыцынскага абслугоўваньня. У найбяднейшых краінах адзін лекар прыпадае на 19460 чалавек, а ў заходніх індустрыйна разьвітых краінах — на 620.

— З 400 мільёнаў інвалідаў у краінах Трэцяга сьвету 140 мільёнаў — дзеці.

— Толькі каля траціны (29 адсоткаў) людзей, што жывуць у найбяднейшых краінах, маюць доступ да чыстай пітной вады.

— Яўнае і сукрытае беспрацоўе пазбаўляе каля 34 адсоткаў працаздольнага насельніцтва магчымасьці самім забясьпечыць сябе праз працу.

— Колькасьць гарадоў з насельніцтвам, большым за 500000 жыхароў, з прычыны ўцёкаў зь вёсак за два толькі дзесяцігодзьдзі (ад 1960 да 1980) павялічылася ад 114 да 266. Ужо сёньня 250 мільёнаў гарадзкіх жыхароў жывуць у трушчобах.

Усе гэтыя паказьнікі ёсьць сярэднімі велічынямі, якія часам нават прыхарошваюць сацыяльныя катастрофы ў асобных краінах ці рэгіёнах. Яны хаваюць, напрыклад, драматычны ўзрост дзіцячай сьмяротнасьці ў выніку голаду і авітамінозаў на паўночным усходзе «краіны эканамічнага цуду» Бразыліі. Сацыяльнае становішча бальшыні насельніцтва маскуецца перадусім тады, калі ўзровень разьвіцьця краіны вымяраюць адзінкай валавога нацыянальнага прадукту (ВНП).

ВНП на душу насельніцтва ўсё яшчэ ўважаецца за аснаватворную велічыню для вызначэньня беднасьці ці разьвітасьці, дарма што ейныя статыстычныя пасткі і сутнасна падманлівыя высновы даўно ведамыя: перадусім, яна хавае няроўнасьць даходаў і жыцьцёвых варункаў за сярэднімі велічынямі і пакідае «без увагі фундамэнтальныя элемэнты сацыяльнага ўладкаваньня, правоў асобы ды іншыя вартасьці, якія нельга вымерыць маркамі і пфэнігамі» (Brandt-Bericht 1980, S. 65). Частая адначаснасьць эканамічнага ўзросту і ўзросту згаленьня добра ілюструе гэты падманлівы эфэкт статыстыкі.

Прыклады багатых краінаў-экспартэраў нафты і беднага Кітаю паказваюць, што багацьце не абавязкова азначае разьвітасьць, а нізкі даход на душу насельніцтва — масавую галечу. Бедным ёсьць таксама і той, хто мае дастаткова ежы і адзеньня ды можа хадзіць у пачатковую школу. Але беднасьць Кітаю мае зусім іншую якасьць, чымся «абсалютная беднасьць». Сярэдняя працягласьць жыцьця ў Кітаі складае 68 гадоў (у 1949 г. — 36 гадоў!), у Савудаўскай Арабіі — толькі 55 гадоў. Розьніца паміж «мала» для амаль усіх, «амаль нічога» шмат для каго і «шмат» для мала каго — вельмі вялікая.

Навука ня можа здавальняцца фіксацыяй бачных праяваў пэўнай праблемы, наколькі б рафінаваныя мэтады для гэтага не ўжываліся. Яна павінна шукаць прычыны, залежнасьці і як мага глыбейшыя тлумачэньні. Ейныя падпарадкаваныя інтэрсуб’ектыўнаму дыскурсу пазнавальныя высілкі і ейная палітычная асьветніцкая функцыя павінны пачынаць з высьвятленьня паняткаў, таму што яны становяць сабой інструмэнт аналізу і сродак камунікацыі. Прычына шматлікіх кантравэрсій у палітыцы, якая датычыць разьвіваных краін, палягае таксама і ў бабілёнскай мешаніне паняткаў.

2. Трэці сьвет і канфлікт паміж Поўначай і Поўднем: папулярныя, але спрэчныя паняткі

Панятак «Трэцяга сьвету»

У палітычным жаргоне і мове прафэсійных палітолягаў зборны панятак Трэці сьвет ужо даўно стаў само сабой зразумелым; ён адцясьніў прынятыя раней родавыя паняткі недаразьвітыя краіны (з прычыны пагардлівага адценьня) або разьвіваныя краіны (з прычыны сымуляцыі таго, што адсутнічае, г.зн. разьвіцьця). Трэці сьвет яшчэ не бяруць у двукосьсе, пакліканае абараняць паняткі ад памылковых асацыяцыяў.

Кажны, здаецца, ведае і пагаджаецца зь іншымі ў тым, што трэба разумець пад гэтым Трэцім сьветам: сьвет бедных, эканамічна адсталых і палітычна слабых краінаў Паўднёвага паўкульля, якія не належаць або ня хочуць належаць, ані да заходне-капіталістычнага Першага сьвету, ані да ўсходне-сацыялістычнага Другога сьвету. Тыя краіны, да якіх яно адносіцца, цэняць азначэньне «Трэці сьвет», таму што яно замоўчвае іхныя слабасьці і заразом прыпісвае ім аўтэнтычную ролю ў сусьветнай палітыцы ў якасьці трэцяй сілы паміж усходнім і заходнім блёкамі.

Сапраўды, гэтая зьмена азначэньня дазваляе ўнікнуць непаразуменьняў, уласьцівых даўнейшым родавым паняткам; адылі салямонава формула «Трэці сьвет» выклікае новыя непаразуменьні і эфэкты падману. Зь цягам часу зноў пачалі гучаць патрабаваньні «разьвітацца з фальшывым паняткам» (Eikenberg 1983). Ёсьць важкія падставы для гэтага патрабаваньня адмовіцца ад панятку, які набыў папулярнасьць, але асацыюецца зь цьмянымі ці ўвогуле памылковымі ўяўленьнямі і тым самым з навуковага гледзішча стаў спрэчным.

Але пакуль больш адэкватны панятак яшчэ ня выпрацаваны. Панятак пэрыфэрыі, які наагул сьцьвярджае наяўнасьць супольных структурных прыкметаў (а наймя пэрыфэрыйнага капіталізму) і гіерархічных дачыненьняў улады і залежнасьці паміж цэнтрам і пэрыфэрыяй, быў пастаўлены пад пытаньне дзякуючы розным тэндэнцыям разьвіцьця ў межах гэтай пэрыфэрыі і дзякуючы зрухам у суадносінах сілаў Поўначы і Поўдня. Зборны панятак «Поўдзень» таксама не ўяўляе сабой лепшага разьвязаньня, дарма што ягоная зьмястоўная невыразнасьць магла б як найлепш засьцерагаць ад памылковых асацыяцыяў.

Формулы, якія аднойчы ўвайшлі ў палітычны жаргон, вельмі жывучыя і ня могуць зьмяняцца абы-як, а таму навукоўца, які паслугоўваецца імі, мусіць прынамсі ўсьведамляць зьмены зьместу панятку ці, інакш кажучы, зьмены рэаліяў, якія крыюцца пад пэўным паняткам. І хаця ў гэтым разьдзеле з прычыны адсутнасьці лепшае альтэрнатывы выкарыстоўваецца панятак «Трэці сьвет», ён уяўляе сабой ня больш, чымся зручнае зборнае пазначэньне краінаў, арганізаваных у «Групу 77-ёх» (гл. ніжэй), якія зазвычай называюць таксама разьвіванымі краінамі.

Узьнікненьне і зьмястоўнае зьмяненьне канцэпцыі Трэцяга сьвету

Панятак Трэцяга сьвету, які спарадычна мільгацеў ужо ў 50-х гадох, першапачатна меў палітычны падтэкст у рамках халоднай вайны і глябальнай канкурэнцыі ўсходняй і заходняй сыстэмаў. «Маладыя дзяржавы», што пасьля другой сусьветнай вайны сталі (згодна зь міжнародным правам) незалежнымі, імкнуліся не дапусьціць, каб іх уцягнулі ў канфлікт паміж Усходам і Захадам у якасьці арэны ідэалягічных і патэнцыйна ваенных канфліктаў. Уяўленьне пра Трэці сьвет як пра тэрыторыю па-за вайсковымі блёкамі і палітычнымі сыстэмамі капіталізму і сацыялізму служыла ім сродкам ідэнтыфікацыі і набыцьця самастойнай ролі ў сусьветнай палітыцы, абумоўленай біпалярнай блёкавай сыстэмай. У міжнароднай палітыцы ўтварыўся новы структурны элемэнт і паступова — паралельна з канфліктам паміж Усходам і Захадам, які наклаўся і ўсяляк уплываў на яго — разгарэўся новы «канфлікт паміж Поўднем і Поўначай».

Але спачатку да Трэцяга сьвету залічалі толькі афра-азіяцкія краіны, якія ўступілі ў рух недалучэньня, што паўстаў на Бандунгскай канфэрэнцыі 1955 году[50]. Лацінская ж Амэрыка згодна з дамовай, падпісанай у 1947 годзе ў Рыё-дэ-Жанэйра[51], была хаўрусьніцай ЗША і зь вялікай няўпэўненасьцю прылічала сябе да Трэцяга сьвету (і няўпэўненая яна да сёньня, як паказвае рознай велічыні дыстанцыя паміж бальшынёй лацінаамэрыканскіх дзяржаваў і рухам недалучэньня).

Ужо на пачатку 60-х гадоў гэтае вузкае разуменьне «Трэцяга сьвету» як палітычнага хаўрусу было расшыранае: па-першае, дзякуючы фактычна адвольнаму тлумачэньню «недалучэньня», якое не выключала ні шчыльнага прымыканьня да «Першага сьвету» (як у выпадку франкамоўнай Заходняй Афрыкі, прывязанай да Францыі мноствам дамоваў, ці некаторых блізкіх партнэраў ЗША), ці да «Другога сьвету» (пад маскай «пазытыўнага нэўтралізму», прадстаўнікамі якога былі, напрыклад, Насэр, Нкрума ці Кастра); па-другое, дзякуючы ўзрастаючаму ўсьведамленьню і артыкуляцыі канфліктаў інтарэсаў паміж «багатай Поўначай» і «бедным Поўднем», якія раней былі схаваныя пад покрывам каляніяльных імпэрыяў і тычыліся замежнаэканамічнай дзейнасьці і палітыкі пераразьмеркаваньня даходаў. Ужо Франц Фэнан у сваёй слыннай працы «Выклятыя гэтай зямлі» (1961) атаясаміў «Трэці сьвет» з калянізаваным і недаразьвітым сьветам і тым самым напоўніў панятак падвойным значэньнем, якое ён захаваў дагэтуль.

У 70-х гадох панятак набыў дадатковае палітычнае адценьне як заклік да адзінства і супольнасьці ў бурлівым «паўночна-паўднёвым дыялёгу». Заснаваная ў 1967 «Група 77-ёх», да якой сёньня належаць 126 краінаў, дзеяла як своеасаблівы «прафсаюз Трэцяга сьвету», які патрабаваў Новага сусьветнага эканамічнага парадку (НСЭП) штораз больш актыўна і ўльтыматыўна. Таксама і на канфэрэнцыях руху недалучэньня, да якога сёньня належыць каля 80 адсоткаў чальцоў «Групы 77-ёх», НСЭП выйшаў на першы плян.

Гэтая групавая салідарызацыя атрымала моцны імпульс, калі картэль OPEC прадэманстраваў непахіснай на першы погляд «Поўначы», што краіны-экспартэры сыравіны могуць пасьпяхова весьці перамовы і ажыцьцяўляць байкот. Дзякуючы гэтай дэманстрацыі сваёй сілы «Група 77-ёх» скарысталася са сваёй перавагі ў Генэральнай асамблеі ААН і іншых міжнародных арганізацыях для радыкальнай на словах палітыкі канфрантацыі (прычым краіны РЭУ апартуністычна падтрымвалі гэтыя атакі, пакуль не былі закранутыя іхныя собскія інтарэсы). Трэці сьвет дзякуючы сваёй узгодненай лініі паводзінаў зрабіўся ўплывовым фактарам міжнароднай палітыкі.

Канфлікт паміж Поўначай і Поўднем: пустая фраза ці апакаліпсыс?

«Канфлікт паміж Поўначай і Поўднем» — гэты выраз стаў крылатым, аднак ягоны зьмест застаўся цьмяным. З прычыны спадчыны каляніялізму, слабых гандлёвых і фінансавых стасункаў паміж Усходам і Поўднем і скіраваных з боку Поўдня пераважна да эканамічна магутнейшага Захаду патрабаваньняў праводзіць палітыку пераразьмеркаваньня даходаў гэты канфлікт паміж Поўначай і Поўднем у сутнасьці аказаўся канфліктам паміж Захадам і Поўднем.

Усход скарыстаўся з гэткай хады канфлікту, прапанаваў сябе Поўдню ў якасьці антыімпэрыялістычнага «натуральнага хаўрусьніка», але адмовіўся ад усялякіх абавязкаў што да дапамогі ў разьвіцьці (за выняткам дапамогі зброяй вызваленчым рухам, якія служылі ягоным собскім геастратэгічным інтарэсам), спаслаўшыся на тое, што ён не нясе гістарычнай віны за недаразьвітасьць Поўдню. Але ягоная прапаганда не магла запабегчы таму, што ён усё больш разумеўся Трэцім сьветам як частка Поўначы і такім чынам як удзельнік канфлікту паміж Поўначай і Поўднем, бо ён таксама вёў свой невялікі гандаль з Поўднем пры («імпэрыялістычных») умовах сусьветнага рынку, у выпадку канфліктаў інтарэсаў (як у перамовах аб новым морскім праве) сьцьвярджаў свае собскія інтэрасы і ўвогуле не вырозьніваўся «братняй салідарнасьцяй» ад суворых нораваў у стасунках паміж Поўначай і Поўднем (параўн. Damus 1983).

На пачатку 70-х гадоў канфлікт паміж Поўначай і Поўднем выклікаў ува ўсім сьвеце пачуцьцё пагрозы, падмацаванае вайной у Віетнаме, крышам партугальскага каляніялізму, спробамі арганізацыі новых сыравінавых картэляў і радыкальнай на словах дэманстрацыяй сілы з боку прамоўцаў ад Трэцяга сьвету ў органах ААН. Лёзунгі накшталт «collective self-reliance» ці дэзінтэграцыі, а таксама ўсемагчымыя рэвалюцыйныя тэорыі, здавалася, веставалі заняпад заведзенага Захадам сусьветнага парадку. У гэтыя гады абмену ўдарамі паміж Поўначай і Поўднем у нямецкіх унівэрсытэтах адбыўся выбух зацікаўленьня тэорыямі імпэрыялізму і залежнасьці[52].

Некаторыя тэарэтыкі рэвалюцыі ўбачылі ў «пэрыфэрыі» новы эпіцэнтар сусьветнай рэвалюцыі і панавыдумлялі сабе страшлівых сцэнароў міжнароднай клясавай барацьбы паміж багатырамі на Поўначы і жабракамі на Поўдні. Яны ўсё больш аддаляліся ад рэальных і патэнцыйных магчымасьцяў; яны не заўважалі розьніцы інтарэсаў паміж краінамі Трэцяга сьвету і супадзеньня інтарэсаў у стасунках паміж Поўначай і Поўднем; яны ігнаравалі ролю пануючых элітаў, якія хоць і ня могуць агулам лічыцца пляцдармам і памагатымі мэтраполіяў, але ўжо дзеля самазахаваньня ня могуць быць і сьцяганошамі сусьветнай рэвалюцыі; уведзеныя ў зман ваяўнічымі лёзунгамі, яны прадчувалі антаганістычныя канфлікты таксама і там, дзе насамрэч ход быў адно пра пераразьмеркаваньне выдаткаў і прыбыткаў у эканамічных стасунках паміж Поўначай і Поўднем.

Разглядаючы антыкаляніяльныя вызваленчыя войны ў Індакітаі і Паўднёвай Афрыцы ці паўстанцкія рухі ў цэнтральнаамэрыканскім рэгіёне як сцэнар канфлікту паміж Поўначай і Поўднем, гэткія тэорыі канфлікту прыпісвалі стасункам паміж Поўначай і Поўднем ваяўнічы антаганізм і адводзілі ўвесь Трэці сьвет за пэўны «паўночны фронт», які быў хутчэй уяўнай, чымся рэальнай лініяй фронту.

Гэтыя перасьцярогі што да інфляцыі панятку канфлікту і скепсыс што да напоўненых надзеяй ці адчаем галюцынацыяў пра масавае рэвалюцыйнае паўстаньне «вёсак» (= Поўдню) супраць «гарадоў» (= Поўначы), як яго праектавалі з гісторыі кітайскай рэвалюцыі на сусьветную сцэну мааісцкія рэвалюцыйныя стратэгі, ні ў якім выпадку не павінны прытупіць увагу да канфліктнага патэнцыялу, які ўтрымліваецца ў стасунках паміж Поўначай і Поўднем. Гэтыя стасункі з гледзішча тэорыі канфліктаў — стасункі структурнага гвалту (Ёган Гальтунг), абумоўленыя структурна прадвызначанай, забясьпечанай пры дапамозе няроўнага разьмеркаваньня ўлады асымэтрыяй жыцьцёвых магчымасьцяў і шанцаў на разьвіцьцё. Гэта было важным адкрыцьцём так званага крытычнага дасьледаваньня міру і канфліктаў, якое не здавольвалася падлікам танкаў і ракетаў.

Гэтую асымэтрыю Поўначы і Поўдню можна пацьвердзіць некаторымі лічбамі, якія ілюструюць структурны гвалт, але ня могуць абняць яго ўва ўсіх ягоных вымерах і праявах:

— перапад даходаў паміж Першым і Трэцім сьветам пагоршыўся да прапорцыі 14:1, паміж Першым і «Чацьвертым сьветам» (34 найбяднейшыя краіны) да прапорцыі 40:1 і ўвесь час працягвае пагаршацца;

— тры чвэрткі чалавецтва мусяць здавольвацца менш як чвэрткай (на 1980 г.: 21,5 адсотку) сусьветнага даходу (і гэтая чвэртка, зноў жа, надзвычай няроўна разьмеркаваная паміж групамі краінаў і сацыяльнымі клясамі);

— доля Трэцяга сьвету ў сусьветнай індустрыйнай вытворчасьці за два з паловай «дзесяцігодзьдзі разьвіцьця» павысілася толькі на 9 адсоткаў (прычым, напрыклад, доля ўсёй чорнай Афрыкі дасягнула толькі 0,6 адсотку);

— ягоная доля ў сусьветным экспарце, не зважаючы на скачкі цэнаў на нафту, паменшылася ад 27,3 адсотку (1955) да 21,4 адсотку (1980), доля экспарту 34 найбяднейшых краінаў нават ад 5,6 адсотку да 1,9 адсотку;

— цэны на сыравіну (за выняткам цэнаў на нафту) у 1982 годзе былі найніжэйшыя за ўвесь час па другой сусьветнай вайне, тым часам як цэны на прамысловыя вырабы і крэдыты стала павышаліся;

— розьніца ў сярэдняй працягласьці жыцьця пацьвярджае тэзу аб тым, што і структуры забіваюць — праз структурны гвалт.

Гэтая сацыяльная палярызацыя Поўначы і Поўдню з гледзішча маралі выклікае скандал, з гледзішча тэорыі міжнародных стасункаў уяўляе сабой палітычна канфліктны матар’ял. І нават сытуацыйна абумоўленыя хістаньні настрою ў паўночна-паўднёвых стасунках, ідэалёгіі партнэрства ці частковыя супадзеньні інтарэсаў паміж элітамі і дзяржавамі ня могуць увесьці ў зман што да гэтага.

Такім чынам, «канфлікт паміж Поўначай і Поўднем» — яшчэ не пустая фраза, але ў штодзённым ужытку часам уводзіць у зман, калі яна памылкова асацыюецца з антаганістычным канфліктам паміж Захадам і Ўсходам, дзе адзін аднаму супрацьстаяць вялікія вайсковыя арсэналы, або зь ня менш памылковым уяўленьнем, быццам існуе адзіная лінія фронту на Поўдні. Пагроза для міру, якая вынікае з палярызацыі Поўнач—Поўдзень, палягае не ў небясьпецы ваеннага сутыкненьня Поўначы і Поўдня ці пажару сусьветнай рэвалюцыі, а ў канфліктным патэнцыяле голаду, клясавай барацьбы і дзяржаўных крызысаў, у магчымым «эфэкце Сараева» ці ў тэндэнцыі інтэрнацыяналізацыі грамадзянскіх войнаў ці рэгіянальных канфліктаў дзякуючы глябалізацыі канфлікту паміж Усходам і Захадам. Амаль усе 148 войнаў, зарэгістраваныя паміж 1945 і 1982 гадамі, адбыліся ў Трэцім сьвеце. Такім чынам, вайна зь цягам часу зрабілася, здаецца, сумнеўным «прывілеем слабых і недаразьвітых» (параўн. Khan / Matthies 1981).

Такая частата канфліктаў мае шматлікія і разнастайныя прычыны. У справаздачы Бранта была вылучана гэткая фундамэнтальная падстава: «Гісторыя навучыла нас, што войны прыносяць голад, але мы ў меншай ступені ўсьведамляем тое, што масавая беднасьць, са свайго боку, можа прывесьці да вайны ці выліцца ў хаос. Там, дзе пануе голад, мір ня можа быць трывалым». Робэрт Мак-Намара хацеў прадухіліць гэтыя пагрозы палітычнай стабільнасьці, што вынікаюць з голаду, пры дапамозе «барацьбы супраць беднасьці», скіраванай на задавальненьне асноўных патрэбаў. Але нават той «свабодны ад забабонаў собскі інтарэс», да якога ён апэляваў, у сталіцах Поўначы ня здолеў прывесьці да поступу ў палітыцы што да разьвіваных краін, як паказала жалюгодная гісторыя дыялёгу паміж Поўначай і Поўднём.

«Канец Трэцяга сьвету»?

Захад зрэагаваў на арганізаваны ціск Поўдню неахвотнай прапановай «дыялёгу паміж Поўначай і Поўднем», згуляў на зацягваньне часу і выкарыстаў шанцы, якія даў яму сусьветны эканамічны і крэдытны крызыс, што закрануў Трэці сьвет на пачатку 80-х гадоў. Дыялёг паміж Поўначай і Поўднем адбываўся як міжнародная драма ў некалькіх актах (канфэрэнцыях Поўнач—Поўдзень), дзе Поўдзень рэпэтаваў бурнае паўстаньне, а Поўнач па-майстэрску дэманстравала тактыку зацягваньня перамоўнага працэсу.

Адміністрацыя Рэйгана, у карціне сьвету якой існаваў канфлікт не паміж Поўначай і Поўднем, а толькі — у глябальным маштабе — паміж Усходам і Захадам, адмовілася нават ад тых малых саступак, на якія пайшла адміністрацыя Картэра (напрыклад, у канвэнцыі аб морскім праве, у пытаньні міжнародных банкаў разьвіцьця і двухбаковай замежнай дапамогі) (параўн. Nuscheler 1984). Канцэпцыя рэйганомікі была скіраваная супраць палітыкі павышэньня дабрабыту ў міжнародным маштабе і ўсім спробам перабудовы міжнароднай эканомікі супрацьстаўляла «магію рынку».

Сустрэча Поўначы і Поўдню на найвышэйшым узроўні, наладжаная ў кастрычніку 1981 у Канкуне і Мехіка, скончылася неабавязковай дэклярацыяй аб намерах. Міжнародная гандлёвая Канфэрэнцыя Аб’яднаных Нацыяў па гандлі і разьвіцьці (UNCTAD VI) у Бялградзе (1983) прадэманстравала канец амаль усіх ілюзіяў, якія абудзіў быў дыялёг паміж Поўначай і Поўднем. Рух недалучэньня на сваёй канфэрэнцыі на найвышэйшым узроўні ў Нью-Дэлі (сакавік 1983 г.) практыкаваўся ў фрустрацыях і прагматызьме, што амаль нічым не нагадвала ваяўнічага запалу 70-х гадоў.

Калі час вялікіх паўночна-паўднёвых рэзалюцыяў, якія ня мелі амаль ніякіх вынікаў, скончыўся разам з сусьветным эканамічным крызысам, выявілася, якім крохкім было так званае адзінства дзеяньняў Трэцяга сьвету. Праграмы дзеяньняў па супрацоўніцтве паміж Поўначай і Поўднем, якія зноў і зноў зацьвярджаліся на канфэрэнцыях Групы 77-ёх і Руху недалучэньня, як правіла, не даходзілі да фазы рэалізацыі. Праўда, гандаль паміж Поўднем і Поўначай у 70 х гадох павялічыўся ад 20,3 да 24,7 адсотку (1979) аб’ёму вонкавага гандлю Трэцяга сьвету; але за гэтым узростам крыецца перадусім павышэньне цэнаў на нафту і прыросты экспарту некаторых нешматлікіх «парогавых краінаў». «Калектыўны фонд для эканамічнага і сацыяльнага разьвіцьця краінаў-удзельніцаў Руху недалучэньня», які краіны-ўдзельніцы Руху недалучэньня пастанавілі стварыць у 1973 годзе, так і не паўстаў, бо падпісалася замалая колькасьць краінаў. І для краінаў-экспартэраў нафты, якія павінны былі фінансаваць фонд у першую чаргу, калектыўная салідарнасьць мела фінансавыя межы (параўн. Opitz 1984, S. 30 ff).

Асаблівы канфліктны матар’ял у стасунках паміж Поўначай і Поўднем стварыла роля транснацыянальных карпарацыяў у Трэцім сьвеце. На патрабаваньне бальшыні ў ААН была скліканая Спэцыяльная камісія ААН, пакліканая распрацаваць кодэкс паводзінаў для транснацыянальных кампаніяў. Адылі ня столькі супраціў (заходніх) краінаў, зь якіх яны паходзілі, колькі стрыманасьць краінаў, у якіх яны дзеялі (перадусім у Лацінскай Амэрыцы) прывялі да бяззубага праекту пастановы, які наўрад ці апраўдаў выдаткі на шматгадовыя перамовы.

Рыторыка «супольных інтарэсаў» хавала шматузроўневы працэс дыфэрэнцыяцыі краінаў Трэцяга сьвету, якім тлумачыліся адрознасьці інтарэсаў у стасунку да Першага сьвету і які размываў лініі фронту ў канфлікце паміж Поўначай і Поўднем (гл. ніжэй, с. 379). Таму няма дзіва, што ўсё часьцей гаворка ішла пра «канец Трэцяга сьвету». Але калі пачынаюць сьпяваць гэты хаўтурны сьпеў, то забываюцца, што Трэці сьвет ніколі ня быў гамагеннай адзінкай.

3. Трэці сьвет як недаразьвіты сьвет: мадэлі і тэорыі

Гэты «канец Трэцяга сьвету» як эканамічнай і палітычнай супольнасьці, праўда, не азначае, што Трэці сьвет перастаў быць сынонімам недаразьвітага сьвету. Краіны «Поўдню» на палітычным жаргоне ўсё яшчэ лічацца «разьвіванымі краінамі», што паклікана сыгналізаваць, што яны меней разьвітыя, чымся індустрыйныя краіны ў Першым і Другім сьвеце. Але адсутнасьць чаго забясьпечвае гэтую прайгранку ў разьвіцьці? Якія структурныя прыкметы робяць краіну «разьвіванай»? Што супольнага маюць краіны ад Чылі да Кітаю, ад Кубы праз Катар да Кірыбаці?

Прыкметы тыповай разьвіванай краіны

Мноства навукоўцаў спрабавала вызначыць структурныя прыкметы і формы дэфіцыту тыповай разьвіванай краіны пры дапамозе каталёгаў прыкметаў. Такія вызначэньні ёсьць адно эўрыстычнымі дапаможнымі сродкамі, якія не выяўляюць рэгіянальных і культурных асаблівасьцяў, адрозьненьняў ува ўзроўнях разьвіцьця, прычыннасьцяў, гіерархіі важкасьці праблемаў ці прыярытэтаў палітычнага ладу:

Праблемы ўтварэньня капіталу:

— нізкі даход на душу насельніцтва (як галоўны эканамічны паказьнік недаразьвітасьці);

— нізкая здольнасьць да назапашваньня і нізкі аб’ём інвэстыцыяў;

— высокая квота спажываньня (г.зн. высокая доля спажываньня харчовых прадуктаў і звычайных спажывецкіх тавараў);

— нізкая забясьпечанасьць капіталам і нізкая прадукцыйнасьць працы, асабліва ў сельскай гаспадарцы;

— надзвычай няроўнае разьмеркаваньне даходаў, якое, аднак, у вышняй даходнай групе выкарыстоўваецца пераважна не для назапашваньня, а для раскошы, уцечкі капіталаў ці ўтварэньня індывідуальных багацьцяў і замінае фармаваньню масавай пакупніцкай здольнасьці як перадумовы індустрыялізацыі, арыентаванай на нутраны рынак. Можна назіраць «канвэргенцыю недаразьвітых краінаў зь неэгалітарным тыпам грамадзтва» (Eisenhans 1984, S. 36).

Праблемы гаспадарчай і інфра-структуры:

— нязначная дывэрсыфікацыя структуры вытворчасьці;

— монакультурная арганізацыя экспарту, што выклікае рызыку замежна эканамічнай дзейнасьці пры хістаньнях попыту і цэнаў;

— высокая залежнасьць усёй эканомікі ад вонкавай дынамікі і вонкавых пастановаў;

— у экспарце высокая доля сыравіны нізкай апрацоўкі;

— нізкая ступень індустрыялізацыі (як галоўнае адрозьненьне ад індустрыйных краінаў);

— высокая аграрная квота, г.зн. занятасьць найбольшай часткі працаздольнага насельніцтва ў сельскай гаспадарцы, часта дзеля забесьпячэньня собскага выжываньня (натуральная гаспадарка);

— з аднаго боку, высокае яўнае і сукрытае беспрацоўе, зь іншага боку, вялікая нястача кваліфікаваных работнікаў і кіраўнікоў;

— недастатковае асваеньне і выкарыстаньне зямлі і карысных выкапняў, часткова таксама неспрыяльныя экалягічныя варункі з прычыны кліматычных умоваў, абмежаванасьці водных рэсурсаў і нізкай урадлівасьці глебаў;

— нездавальняючая інфраструктура (транспартныя шляхі, камунікацыя, энэргетычнае забесьпячэньне) і недастатковая рынкавая інтэграцыя.

Дуалізм або структурная гетэрагеннасьць / маргінальнасьць

Эканамісты доўгі час бачылі ў дуалізьме спэцыфічную структурную прыкмету недаразьвітасьці, бо ступень інтэграцыі пэўнай нацыянальнай эканомікі ўяўляе для іх вызначальны крытэр разьвітасьці. Панятак дуалізму стаўся папулярным, бо ён абыймаў пад адной сукупнай назвай шматстайныя і выяўныя зьявы дэзінтэграцыі ў эканоміцы і грамадзтве.

Эканамічны і тэхналягічны дуалізм павінен быў пазначыць суіснаваньне сучаснага сэктару, для якога ўласьцівыя капіталістычная арганізацыя, інтэнсіўнасьць капіталу, пераважна экспартная арыентацыя і панаваньне замежнага капіталу, — і традыцыйнага натуральнага сэктару, які працуе з прымітыўнай тэхнікай і вельмі слаба прывязаны да нацыянальнага таварнага і грашовага рынку; рэгіянальны дуалізм — супярэчнасьці паміж разьвітымі і адсталымі рэгіёнамі, паміж індустрыялізаванымі цэнтрамі і маргіналізаванай правінцыяй; сацыяльны і культурны дуалізм — супярэчнасьці паміж маёмнай клясай і мноствам безмаёмных, паміж элітамі з заходняй адукацыяй і непісьменнай бальшынёй насельніцтва.

У інтэрпрэтацыі тэорыі дуалізму недаразьвітасьць у такіх расколатых грамадзтвах спараджаецца жывучасьцяй традыцыйна-адсталых субструктураў, а разьвіцьцё магчымае толькі праз пашырэньне (дыфузію) сучаснага сэктару, г.зн. праз «капіталізацыю» ўсёй нацыянальнай эканомікі.

Крытыка кружляе вакол фіксацыяў негістарычных момантаў і падманных эфэктаў вонкавай простасьці формулы дуалізму: вакол суседзтва з выгляду незьвязаных адна з адной субструктураў, якія насамрэч зьвязаныя супольнай гісторыяй узьнікненьня, шматстайнымі структурна-функцыянальнымі перакрыжавальнымі повязямі, перадусім абменам тавараў і працоўнай сілы. Апрача таго, панятак структурнай гетэрагеннасьці, які спачатку ўжываўся лацінаамэрыканскімі тэарэтыкамі залежнасьці да свайго субкантынэнту, а пазьней быў абагульнены Самірам Амінам і Дытэрам Зэнгасам для пэрыфэрыйнага капіталізму, скіраваны супраць (папулярызаванай Андрэ Гундэрам Франкам ды інш.) тэзы аб тым, што капіталізм ад каляніяльных часоў гіерархічна разьмешчанымі ад цэнтру да пэрыфэрыі коламі пашырыўся аж да апошніх заакіянскіх кутоў.

Тэарэтыкі залежнасьці (зборны панятак, што абдымае шматлікія варыянты тэорыі) разумеюць структурную гетэрагеннасьць як асноўную прыкмету недаразьвітасьці і таму як катэгорыю, ад якой нельга адмовіцца пры аналізе недаразьвітых грамадзтваў (чым ня надта адрозьніваліся ад ганьбаваных да гэтага тэарэтыкаў дуалізму). Яны былі адзіныя ў тым, што гэтая структурная дэфармацыя ёсьць гістарычным вынікам улучэньня «пэрыфэрыі» ў (капіталістычны) сусьветны рынак, г.зн. нацыянальную дэзінтэграцыю трэба разумець як эфэкт транснацыянальнай інтэграцыі.

Разам з гэтым істотна разыходзіліся меркаваньні што да таго, як можна вызначыць і апэрацыяналізаваць «структурную гетэрагеннасьць». Нолен / Штурм (1982, S. 94 f) распрацавалі адзінаццаць розных дэфініцыяў, якія, аднак, можна абагульніць да трох асноўных канцэпцыяў:

— як панятак унутры- і міжгаліновых нераўнавагаў, якія могуць быць вызначаныя перадусім дзякуючы адрозьненьням у прадукцыйнасьці (але тым самым ня могуць быць асабліва спэцыфічнымі для недаразьвітых грамадзтваў);

— як суіснаваньне або дамінаваньне аднаго над другім спосабаў вытворчасьці ў катэгорыях Карла Маркса (г.зн. фэадалізму / капіталізму ці «дакапіталістычных» вытворчых стасункаў, прычым капіталістычны спосаб вытворчасьці лічыцца дамінантным), якія, аднак, з прычыны іхнага паняткавага схематызму аказаліся аналітычна непрыдатнымі, таму што хаваюць шматстайныя мяшаныя формы спосабаў вытворчасьці і не зважаюць на ўнутрыгаліновую гетэрагеннасьць;

— як спэцыфічную і ўвадначас унівэрсальную структурную прыкмету «пэрыфэрыйнага капіталізму». Пасьля таго як ужо і марксісцкія аўтары адмежаваліся ад гэтага — накінутага на ўвесь Трэці сьвет без уліку адрозьненьняў — тэарэтычнага канструкту (параўн. Schoeller 1976; Simonis 1981; Boeckh 1985), вытворная катэгорыя «структурнай гетэрагеннасьці» таксама згубіла тэарэтычны тлумачальны патэнцыял.

Якім бы чынам ні вызначалася структурная гетэрагеннасьць, тэарэтыкі адзіныя ў тым, што яна спараджае маргінальнасьць, якая часта лічыцца сутнасьцю ці нават увасабленьнем недаразьвітасьці. Калі даўнейшыя тэарэтыкі дуалізму яшчэ разумелі маргінальнасьць як жыцьцёвую сытуацыю пазбаўленых каранёў ускраінных групаў, якім не ўдалося прыстасавацца да «культуры прагрэсу», дык тэарэтыкі залежнасьці перасунулі ейную прычыну з галоваў маргіналізаваных людзей у сацыяэканамічныя наступствы структурнай гетэрагеннасьці, перадусім беспрацоўя і недастатковай занятасьці.

Шматмернасьць недаразьвітасьці: заганныя колы «зачараваных кругоў беднасьці»

У меру ўзросту ўсьведамленьня таго, што недаразьвітасьць ёсьць ня толькі і нават ня ў першую чаргу эканамічнай праблемай, каталёг прыкметаў эканамічнай недаразьвітасьці папаўняўся шэрагам грамадзкіх і палітычных, культурных і антрапалягічных фактараў. Ціканьне «дэмаграфічнай бомбы» было пачутае яшчэ тры дзесяцігодзьдзі таму і неўзабаве стала звычайнай паўпраўдай (бо пераблытана прычына і наступства: беднасьць — не наступства, а прычына дэмаграфічнага выбуху). Сацыяльныя паказьнікі накшталт нізкай сярэдняй працягласьці жыцьця (у якасьці паказьніку кепскіх жыцьцёвых умоваў) і высокая доля непісьменных (у якасьці паказьніку недастатковай разьвітасьці «гуманітарнага капіталу») былі ўлучаныя ў крытэры вымярэньня ўзроўню разьвіцьця. Да іх былі далучаныя палітычныя інтэрпрэтацыйныя фактары — такія, як нестабільнасьць, карупцыя і нізкая дзеяздольнасьць «слабой дзяржавы», а таксама паразытычны інтарэс уладных элітаў у захаваньні статус-кво.

Сканструяваная Майклам П.Тодарам (1977) схема наглядна паказвае шматмернасьць недаразьвітасьці. Але пазначаныя ім узаемадзеяньні паміж асобнымі фактарамі небясьпечна набліжаюцца да ўсё яшчэ папулярнага, але надзвычай сумнеўнага «зачараванага кола беднасьці», вонкавая простасьць якога спараджаецца заганнымі коламі высноваў. Яно робіць больш ці менш адвольна выбраны факт канстантай прычыннага ланцуга і тым самым падпарадкоўвае гэтай канстанце шэраг залежных пераменных, прычым межаў фантазіі амаль няма.

Такім уяўна лягічным чынам нават гэткая складаная праблема, як праблема абмежаванасьці капіталу, разьвязваецца простым прычынным ланцугом: нізкі даход › нізкая здольнасьць да назапашваньня › нізкая доля інвэстыцыяў › нізкая прадукцыйнасьць › нізкі даход. Калі ў якасьці канстанты выбраць недаяданьне, можна ўтварыць наступны прычынны ланцуг: недаяданьне › нізкая працаздольнасьць › нізкая прадукцыйнасьць › нізкі даход › недаяданьне. Вынаходлівасьці амаль няма межаў. Урэшце выходзіць звычайнае заганнае кола: краіна бедная, таму што яна бедная.

Такія «зачараваныя колы» могуць давесьці тое, што яны павінны давесьці. Яны кружляюць наўкола адвольна прызначанага выходнага пункту і шукаюць для пэўнай прычыны адпаведнае наступства, якое пасьля, у сваю чаргу, робіцца прычынай. Такім чынам, яны ўгрунтаваныя на таўталёгіях (параўн. Grimm 1979, S. 44). Іхная простасьць небясьпечная таму, што яны прадстаўляюць беднасьць як непазьбежны лёс, які сам сябе ўвекавечвае, не шукаюць ані прычынаў, што ляжаць глыбей, ані выйсьцяў, бо нібыта «дзеюць разбуральныя сілы, якія цэмэнтуюць стан беднасьці» (Stucken 1966, S. 54).

Спрэчка пра прычыны недаразьвітасьці

Датуль, пакуль так, як вышэй, будуць навязвацца сымптомы недаразьвітасьці, будуць узьнікаць несупадзеньні меркаваньняў у справе іх выбару і ступені іх важнасьці. Зацятыя кантравэрсіі ў тэорыі разьвіцьця, якія ў 70-х гадох выліліся ў сутыкненьне сьветаглядаў, разгарэліся толькі пасьля пошуку прычынаў і тлумачэньняў, сэнсавай канструкцыі для разуменьня недаразьвітасьці: ці вінаватая ўва ўсім культура і «залежнасьць»? Якія фактары прывялі да недаразьвітасьці — эндагенныя (мясцовага паходжаньня) ці экзагенныя (навязаныя звонку)?

На працягу амаль двух дзесяцігодзьдзяў цэлыя сотні дасьледнікаў разьвіваных краін, экіпаваныя Максам Вэбэрам, Толкатам Парсансам ці Габрыэлем А.Альмонам, займаліся своеасаблівым дасьледаваньнем родавых схватак «маладых дзяржаваў». У Андах, у афрыканскіх джунглях ці ў індыйскіх вёсках яны знаходзілі адзін і той жа ўнівэрсальны ключ да тлумачэньня недаразьвітасьці: «статычную» традыцыйную культуру. Тое, што яны дазнаваліся, можна прачытаць ужо ў творы Макса Вэбэра «Пратэстанцкая этыка і дух капіталізму»: адсутнасьць «дыстанцыі да сьвету», застыгласьць у вызначаным рэлігіяй «заўжды ўчорашнім», адсутнасьць дынамічнай эканамічнай этыкі і homo oeconomicus, які мысьліць і дзеіць рацыянальна.

Ня так ужо далёкае ад гэтых вытрыманых у духу тэорыі культуры тлумачэньняў недаразьвітасьці перадузятае меркаваньне, якое дзякуючы Дж.К.Гелбрайту[53] нават атрымала акадэмічнае прызнаньне: «Людзі бедныя, таму што ім так падабаецца». За гэтым крыецца перадузятае меркаваньне, якое мае расісцкую афарбоўку, пра «бедных, але шчасьлівых» дзікуноў у набедраных павязках, што ляжаць пад бананавым кустом і чакаюць, пакуль плод упадзе ім у рот.

Пры больш пільным разглядзе панятак традыцыі ў тэорыі мадэрнізацыі аказаўся вельмі далёкім — ад гісторыі культуры і сацыялёгіі рэлігіі — клішэ для адсталасьці і прасякнутай эўрацэнтрычнай культурнай саманадзейнасьцяй процілегласьцю ідэалізаванаму ўзору заходне-капіталістычных грамадзтваў. Мадэрнізацыя аказалася «вэстэрнізацыяй». Квінтэсэнцыя і інструкцыя па стратэгіях разьвіцьця ў тэорыі мадэрнізацыі гучала так: разьвіваныя краіны будуць недаразьвітыя датуль, пакуль яны не пераймуць структураў і цнотаў гэтага першаўзору. Уліваньні капіталу і інавацыяў звонку павінны былі дапамагчы гістарычным аўтсайдэрам навучыцца «разьвіцьцю празь перайманьне» і ўступіць на гістарычна-тэлеалягічна прадвызначаны шлях да мадэрнасьці.

Праўда, гэтае разуменьне разьвіцьця як імкненьня дагнаць і пераняць, разам зь іншымі адзнакамі палітычнага ладу, прысутнічае таксама і ў савецка-марксісцкіх дактрынах разьвіцьця, у якіх мадэль «рэальнага сацыялізму» становіць сабой канчальны арыенцір, хоць і плянуюцца тактычныя пераходныя этапы «некапіталістычнага разьвіцьця». Тэарэтыкі і палітыкі разьвіцьця на Ўсходзе і Захадзе не маглі ўявіць сабе альтэрнатыўных «трэціх шляхоў» ці цалкам іншых шляхоў разьвіцьця і выкарыстоўвалі дапамогу разьвіваным краінам як сродак для экспарту палітычнага ладу.

Такім чынам, калі тэорыі мадэрнізацыі ў «экзагенных фактарах» бачылі спрыяльныя разьвіцьцю парасткі ўва ўлоньні гамуючай разьвіцьцё традыцыі, то для тэарэтыкаў імпэрыялізму і залежнасьці, якія пры канцы 60-х гадоў выступілі супраць «галечы буржуазнай тэорыі разьвіцьця» (Hauck 1975), гэтыя фактары станавілі сабой галоўную прычыну недаразьвітасьці. Імпэрыялізм, або dependencia, і культура, або традыцыя, сталі словамі-стымуламі для палемічнага абмену ўдарамі.

Імпэрыялізм і эксплюатацыя сталі лёзунгамі, якімі тлумачылася ўсё, разьвіваныя краіны былі перайменаваныя ў «краіны, утрымліваныя ў недаразьвітасьці». Гісторыя і сучаснасьць стасункаў паміж Поўначай і Поўднем толькі ўзмацняла вастрыню аргумэнтацыі:

— брутальны «драпежніцкі імпэрыялізм» пасьля спаборніцтва эўрапейскіх морскіх дзяржаваў за ўладаньні за акіянам;

— «каляніяльныя звышпрыбыткі» і «выпампоўваньне скарбаў» транснацыянальнымі канцэрнамі, якім адвялі ролю казлоў выкупленьня за галечу ў Трэцім сьвеце;

— ашуканьне Трэцяга сьвету ў гандлёвай палітыцы — праз пагаршэньне terms of trade паміж экспартаванай сыравінай і імпартаванымі прамысловымі вырабамі ці праз сукрыты «няроўны абмен».

Тэорыі імпэрыялізму мелі ўва ўнівэрсытэтах і на кніжным рынку спрыяльную кан'юнктуру, але хутка, падобна галашэньням, пачалі кружляць па няплённым і стамляльным коле (параўн. Nuscheler 1971).

Больш прэтэнцыёзнымі і каштоўнымі ў пазнавальным пляне, чымся дасьледаваньні імпэрыялізму, якія зацыкліліся вакол фінансавых і гандлёвых плыняў, былі (і ёсьць) структуралісцкія варыянты тэорыі залежнасьці, якія, зноў жа, маюць шмат супольнага з канцэпцыяй пэрыфэрыйнага капіталізму. Яны адмовіліся ад вырозьненьня экзагенных і эндагенных фактараў, угледзеўшы карэнь залежнасьці ня толькі ў вонкавых стасунках, але і ў эканамічнай і сацыяльнай структуры, а таксама ў палітычнай і культурнай надбудове «пэрыфэрыйных краінаў»; яны паказалі, як «структурная залежнасьць» прывяла да вытворчасьці для сусьветнага рынку, а не для патрэбаў собскіх грамадзтваў, да абумоўленых вонкавымі фактарамі перакосаў вытворчай структуры (якраз да структурнай гетэрагеннасьці), да блякаваньня акумуляцыі капіталу і дынамікі разьвіцьця на «пэрыфэрыі».

Абедзьве інтэрпрэтацыйныя мадэлі цьвердзілі, што гэтая пэрыфэрыя недаразьвітая і няздольная да разьвіцьця ня ў выніку абмежаванасьці рэсурсаў і капіталу, дэмаграфічнага выбуху ці ўвогуле якіх-колечы культурных дэфіцытаў, а ў выніку яе ўлучэньня ў міжнародныя дачыненьні дамінаваньня і залежнасьці ў якасьці «зьнявечанага прыдатку» мэтраполіяў. У сьмелым Валерштайнавым праекце сыстэмы сьвету, дзе ўсе «тры сьветы» падпарадкаваныя молаху (капіталістычнага) сусьветнага рынку і нацыянальныя дзяржавы як суб’екты права скасаваныя, няма паратунку ад сыстэмнай лёгікі сусьветнага рынку, няма нават рэвалюцыйных выбухаў (параўн. Worsley 1983; Boeckh 1985).

Якраз гэтае прыпушчэньне пра структурна абумоўленую няздольнасьць да разьвіцьця стала выходным пунктам крытыкі — у сьвятле скачкоў узросту ў некаторых «парогавых краінах», а таксама самакрытыкі некаторых тэарэтыкаў залежнасьці. Эмпірычнае дасьледаваньне разьвіцьця, ажыўленае гэтай тэарэтычнай спрэчкаю, хоць і ня цалкам зьняпраўдзіла тэзу пра эксплюатацыю і тэарэмы «структурнай залежнасьці» і «структурнай гетэрагеннасьці», але скарэгавала іхную прэтэнзію на ўнівэрсальную слушнасьць; пры пэўных інтрасацыяльных і міжнародных умовах яно ўжо не выключала разьвіцьцё на «пэрыфэрыі» як сыстэмна абумоўленую немагчымасьць. Абмен ударамі ў рамках тэорыі разьвіцьця, які запачаткаваў Рыхард Ф. Бэрэнт (1971) сваёй палемікай супраць тэорыяў імпэрыялізму і залежнасьці, стаў больш карэктным. Назіраліся інтэлігентныя спробы замірыць міжсобку тэорыі мадэрнізацыі і залежнасьці праз «крытычную тэорыю мадэрнізацыі» (параўн. Schütt 1976; Mansilla 1978).

Насамрэч істотнай памылкай матэрыялістычнай тэорыі было тое, што яна апэравала толькі палітэканамічнымі катэгорыямі і не хацела прызнаваць за «суб’ектыўным фактарам», г.зн. думкамі і ўчынкамі людзей, ніякага вытлумачальнага патэнцыялу. Некаторыя марксісцкія палітэканомы, відаць, не чыталі «Тэзаў пра Фаербаха» ці «Брытанскага каляніяльнага панаваньня ў Індыі», дзе Маркс — у пэўным сэнсе як раньні тэарэтык мадэрнізацыі — услаўляў як акт рэвалюцыйнага вызваленьня разбурэньне брытанскім імпэрыялізмам рэлігійна абумоўленай вясковай ідыліі. Апошнім часам гісторыя разьвіцьця ў «канфуцыянскім культурным коле» прымушае таксама і палітэканомаў нанова прадумаць узаемасувязь культуры і разьвіцьця.

Інтэрдысцыплінарнае міжнароднае дасьледаваньне разьвіцьця паказала, што прычыны і істотныя элемэнты недаразьвітасьці немагчыма прывесьці да простых назоўнікаў. Той, хто коратка дэфінуе недаразьвітасьць як недастатковую разьвітасьць прадукцыйных сілаў, пры спробе адказаць на пытаньне «чаму» вельмі хутка натыкаецца на сацыякультурныя акалічнасьці. Не існуе ўсеабсяжнай і ўсёвытлумачальнай тэорыі разьвіцьця, а ёсьць толькі часава абмежаваныя, спэцыфічныя для пэўнай прасторы і культуры тэорыі сярэдняга радыюсу дзеяньня.

Адно назначаныя тут кантравэрсіі пра прычыны недаразьвітасці і ўмоваў разьвіцьця мы разгледзім яшчэ на прыкладзе дзьвюх канкрэтных інтэрпрэтацыйных праблемаў: па-першае, на прыкладзе пытаньня аб тым, як можна патлумачыць скачкі ўзросту «парогавых краінаў», якія даганяюць разьвітыя краіны; па-другое, на прыкладзе супрацьлеглага пытаньня аб тым, як можна патлумачыць адначасны адкат назад Афрыкі. Гэтая канкрэтызацыя можа таксама зьменшыць уплыў закладзенай у шмат якіх grand theories, што прэтэндуюць на ўнівэрсальную слушнасьць, істотнай прычыны памылак.

4. Працэсы дыфэрэнцыяцыі ў Трэцім сьвеце

Ад самага пачатку група дзяржаваў, аб’яднаных пад зборным паняткам Трэцяга сьвету, уяўляла сабой надзвычай гетэрагенную сумесь вялікіх і малых, багатых на сыравіну і бедных на сыравіну, з добрым ці благім экалягічным і тапаграфічным становішчам, вельмі розных паводле ўзроўню разьвіцьця, вонкавапалітычнай арыентацыі і палітычнага ладу старых і новых нацыянальных дзяржаваў. Гэты суплёт, які дзякуючы дэкалянізацыі ў карыбскім басэйне і на поўдні Ціхага акіяну ўзбагаціўся карлікавымі выспавымі міні-дзяржавамі, неабходна разблытаць. Міжнародныя арганізацыі даўно аб’ядналі розныя групы краінаў, у чым выяўляецца ўсё большая структурная дыфэрэнцыяцыя Трэцяга сьвету. Гэты працэс дыфэрэнцыяцыі прымушае нас прадумаць парадыгмы тэорыі разьвіцьця.

Некалькі назоваў для найбяднейшых краінаў: «Чацьверты сьвет», LLDC ці LIC

Генэральная асамблея ААН ужо ў 1971 годзе вылучыла групу «найменш разьвітых краінаў» (LLDC = Least Developed Countries) зь вялікай групы «меней разьвітых краінаў» (LDC = Less Developed Countries) на падставе трох крытэраў адбору: валавы нацыянальны прадукт (ВНП) на душу насельніцтва меншы за 250 даляраў ЗША (у цэнах на 1980 год); доля індустрыйнай вытворчасьці ў ВНП меншая за 10 адсоткаў; доля пісьменных меншая за 20 адсоткаў дарослага насельніцтва (старэйшых за 15 гадоў). На палітычным жаргоне гэтыя LLDC былі вылучаныя з Трэцяга сьвету, атрымаўшы назоў «Чацьверты сьвет» (што першапачатна пазначаў таксама краіны OPEC).

Дзьве параўнальныя статыстычныя велічыні сьведчаць пра ўзрастаючы перапад узроўню разьвіцьця паміж LLDC і LDC: у LLDC ВНП на душу насельніцтва ад 1970 да 1979 гг. павялічваўся штогод толькі на 0,7 адсотку (у LDC — да 2,9 адсотку), а іхная аграрная вытворчасьць на душу насельніцтва нават зьмяншалася штогод на 1,3 адсотку (у LDC — да 0,1 адсотку). Як выявіцца пазьней, адлегласьць LLDC ад парогавых краінаў сярод LDC павялічылася яшчэ больш значна. Ужо тая акалічнасьць, што колькасьць LLDC ад першапачатных 25 за гэты час вырасла да 36, паказвае на прагрэсуючы працэс згаленьня і дыфэрэнцыяцыі ў Трэцім сьвеце. Разам з гэтым істотна, што паводле ацэнак Сусьветнага банку толькі 20 адсоткаў з 300 мільёнаў людзей, якія жывуць у LLDC, належыць залічаць да «абсалютна бедных». Індыя, якая да LLDC не належыць, адна мае больш «абсалютна бедных», чымся ўсе LLDC разам узятыя.

КНР, насупраць, дзе даход на душу насельніцтва складае 310 даляраў ЗША (1982 год), хоць і належыць да найбяднейшых краінаў, але ў значнай ступені пераадолела «абсалютную беднасьць»; акрыленая эканамічнымі рэформамі на вёсцы, што пачаліся ў 1978 годзе, яна далучылася да тых нешматлікіх краінаў, якія дасягнулі высокіх тэмпаў узросту ў аграрнай вытворчасьці. Тым часам як шмат якія «разьвіваныя краіны» зазнаюць хутчэй адкат назад, чымся разьвіцьцё, Кітай насамрэч можа лічыцца «краінай, якая разьвіваецца».

Пасьля першага скачка цэнаў на нафту зь ягонымі цяжкімі наступствамі для эканомік, моцна падлеглых вонкавым уплывам, Генэральны сакратарыят ААН у 1974 годзе ўтварыў дадатковую групу «найцяжэй пацярпелых краінаў» (MSAC — Most Seriously Affected Countries), да якой сёньня належаць 50 краінаў (між іх амаль усе LLDC). Мяккімі крытэрамі пераменнай належнасьці да гэтай групы служаць: нізкі даход на душу насельніцтва; высокая доля экспарту (як паказьнік замежнаэканамічнай залежнасьці); пагаршэньне прапорцыі паміж цэнамі на імпарт і цэнамі на экспарт; значнае памяншэньне выручкі ад экспарту і валютных рэзэрваў; высокія выдаткі на абслугоўваньне доўгу.

Аднабокай і тым самым вельмі агульнай ёсьць практыкаваная Сусьветным банкам клясыфікацыя на групы, якая адрозьнівае «краіны зь нізкім даходам» (LIC = Less Income Countries) ад «краінаў зь сярэднім даходам» (MIC = Middle Income Countries) вылучна на падставе велічыні даходу на душу насельніцтва. У 1984 годзе лінія падзелу праходзіла па адзнацы 400 даляраў ЗША. Гэты спосаб клясыфікацыі, які мае важкія наступствы для ўмоваў крэдытаваньня (велічыня адсоткаў, тэрмін, гады адтэрміноўкі), не выпадковы, а адлюстроўвае ўласьцівае «Банку бедных» разуменьне разьвіцьця, арыентаванае на ўзрост (параўн. Tetzlaff 1980). Паказальна, што сярод іх 34 LIC ёсьць толькі 24 LLDC (= «найменш разьвітыя краіны»). Гэтае несупадзеньне абедзьвюх групаў супярэчыць меркаваньню, што краінам з аднолькавым даходам на душу насельніцтва ўласьцівыя таксама аднолькавыя велічыні структурных і сацыяльных паказьнікаў.

Калі LLDC за два «дзесяцігодзьдзі разьвіцьця» хоць і зрабілі пэўныя сьціплыя посьпехі ў сацыяльным разьвіцьці (сыстэме адукацыі і ахове здароўя), але ў эканамічным разьвіцьці адсталі ці нават адкаціліся назад, дзьве іншыя групы краінаў зазналі эфэктныя скачкі эканамічнага ўзросту і даходаў:

Краіны-экспартэры нафты: багатыя, але недаразьвітыя

Неаднаразовыя павышэньні цэнаў на нафту ў 70-х гадох забясьпечылі надзвычай вялікія валютныя рэзэрвы краінам-экспартэрам нафты, зарганізаваным у картэль OPEC, і найвышэйшы ў сьвеце даход на душу насельніцтва маланаселеным дзяржавам Пэрсыдзкай затокі. Адылі трэба адрозьніваць «нуварышаў з Блізкага Ўсходу», галоўнай праблемай якіх спачатку было рацыянальнае выкарыстаньне неспадзяванага даляравага шчасьця, і краіны OPEC зь вялікім насельніцтвам і зь вялікай патрэбай у імпарце. Некаторыя зь іх (Нігерыя, Мэксыка, Вэнэсуэла, Эквадор) зазналі ўжо балючае апрытомненьне ад нафтавай ліхаманкі, якая спакусіла іх, спадзеючыся на ўсё большыя нафтавыя даходы, будаваць паветраныя замкі. Мэксыка і Нігерыя апынуліся на мяжы банкруцтва.

Дарма што Сусьветны банк цяпер ужо вырозьнівае ў Трэцім сьвеце экспартэраў нафты і імпартэраў нафты, эканамічная і сацыяльная сытуацыя краінаў-экспартэраў нафты таксама надзвычай адрозная. Той, хто думае толькі пра багацьце нафтавых шэйхаў на Бліжнім Усходзе, мае памылковае ўяўленьне пра краіны-экспартэры нафты. Але ўсе краіны — у тым ліку краіны-экспартэры нафты, — што сутыкаліся з крызысам плацежнага балянсу, пацьвярджаюць сумнеўнасьць даходу на душу насельніцтва як ключавога паказьніка разьвіцьця. Дзякуючы падарунку лёсу і выкарыстаньню моцы картэлю OPEC яны зазналі скачкі даходаў, але засталіся недаразьвітымі, калі пад разьвітасьцю разумець здольнасьць шляхам самастойнага разгортваньня прадукцыйных сілаў забясьпечваць грамадзтва жыцьцёва неабходнымі матэрыяльнымі і культурнымі дабротамі і паслугамі.

Калі краіны-экспартэры нафты імпартуюць гатовыя пад ключ фабрыкі і эксплюатуюць іх пры дапамозе замежных спэцыялістаў, яны сапраўды дасягаюць індустрыйнага ўзросту, але не разьвіцьця, бо не разьвіваецца «гуманітарны капітал». Даход на душу насельніцтва тут адлюстроўвае хіба што матэрыяльны патэнцыял разьвіцьця, але ня стан разьвіцьця прадукцыйных сілаў. Гультайскае жыцьцё нафтавых шэйхаў уяўляе сабой доказ разьвіцьця толькі ў статыстыцы Сусьветнага банку.

Краіны-экспартэры нафты гралі і граюць асаблівую ролю таксама і ў дачыненьнях паміж Поўначай і Поўднем. Картэль OPEC дзякуючы свайму перамоўнаму патэнцыялу цяпер не баіцца ісьці на канфлікты. Нафтавае багацьце, якое ўмагчыміла таксама буйныя закупкі зброі, забясьпечыла некаторым краінам (напрыклад, Мэксыцы, Вэнэсуэле, Нігерыі, Савудаўскай Арабіі, Ірану і Інданэзіі) ролю рэгіянальных супэрдзяржаваў (new influentials), якія, разам узятыя, ні ў якім разе не разумеюць сябе і паводзяць сябе, у катэгорыях тэорыі імпэрыялізму, як «субімпэрыялістычныя агенты» Захаду.

Міт Трэцяга сьвету, які ўвасабляе картэль OPEC, неўзабаве разьвеяўся ў выніку канфліктаў інтарэсаў усярэдзіне картэлю і ў дачыненьнях паміж экспартэрамі і імпартэрамі нафты ўсярэдзіне Трэцяга сьвету, а таксама ў выніку супадзеньня інтарэсаў Поўначы і Поўдню, якое хавалася за ўсёй рыторыкай канфлікту. Тым часам як заходнія індустрыйна разьвітыя краіны былі ня толькі ахвярамі, але ў якасьці рынкаў укладаньня нафтадаляраў і ў якасьці пастачальнікаў тавараў і зброі, попыт на якія з боку нафтавых краін рос, атрымалі сваю карысьць ад «нафтавага шоку», краіны-імпартэры нафты ў Трэцім сьвеце ня мелі магчымасьці кампэнсаваць рэзка ўзрослыя цэны на нафту ростам экспартных апэрацыяў. Цэнавая палітыка OPEC пашкодзіла эканомікам засталага Трэцяга сьвету больш, чымся спад цэнаў на іншую сыравіну ці павелічэньне ў міжнародным маштабе працэнтных ставак па крэдытах.

Краіны-экспартэры нафты зь іх вялікімі валютнымі рэзэрвамі ніяк ня могуць быць зацікаўленыя ў тым, каб шляхам скарачэньня прапановы ці завышаных цэнаў аслабіць заходнія эканомікі: там іхныя капіталаўкладаньні павінны даваць надзейныя даходы, і адтуль усходнія дэспаты чакаюць таксама вайсковай падтрымкі для прадухіленьня нутраных і вонкавых пагрозаў рэжыму. Супадзеньне інтарэсаў, зьвязаных з атрыманьнем капіталістычнай рэнты і меркаваньнямі палітычнай бясьпекі, тут пераважвае адрознасьці інтарэсаў паміж Поўначай і Поўднем.

Собскі інтарэс густанаселеных краінаў-экспартэраў нафты палягаў у іншым: яны хацелі пры дапамозе бесьперапынна ўзрастаючых нафтавых даходаў прафінансаваць індустрыйны скачок, палітычную стабільнасьць рэжыму, а таксама часам — як у выпадку іранскага шаха ці палкоўніка Кадафі — амбіцыі вялікай ваеннай сілы. Гэтыя разыходжаньні інтарэсаў усярэдзіне картэлю і зьмены на сусьветным нафтавым рынку, празьмерная прапанова ў выніку зьмяншэньня спажываньня нафты ў індустрыйна разьвітых краінах і асваеньня новых радовішчаў вонках картэлю ўрэшце падарвалі манапольны статус і перамоўны патэнцыял OPEC.

Парогавыя краіны: take off куды?

Зь вялікай групы «нармальных разьвіваных краін» (LDC) у апошнія два дзесяцігодзьдзі вылучылася малая група краін, якія атрымалі міжнароднае пазначэньне NIC (= Newly Industrializing Countries), ці Take-off-Countries, а ў нас былі названыя парогавымі краінамі. Застаецца адкрытым пытаньне, якія краіны і на падставе якіх крытэраў належыць залічаць да гэтай групы (параўн. Табліцу 1).

У сьпісах краін, укладзеных АЭСР і МВФ на падставе толькі двух паказьнікаў (долі ў сусьветнай прамысловай вытворчасьці і сусьветным экспарце гатовых тавараў) фігуруе толькі 6 NIC, якія зазвычай залічаюць да Трэцяга сьвету: усходнеазіяцкая «чацьвёрка» (Паўднёвая Карэя, Тайвань, Ганконг і Сынгапур), а таксама Бразылія і Мэксыка. АЭСР у 1982 годзе пашырыла свой сьпіс «другой генэрацыяй» з 16 экспартэраў гатовых тавараў, якія ў 70-х гадох дасягнулі высокіх тэмпаў узросту ў экспарце гатовых тавараў.

Фэдэральнае міністэрства эканамічнага супрацоўніцтва Нямеччыны вылучыла нават 30 парогавых краінаў, спаміж якіх ёсьць таксама краіны кшталту Эквадору, Ямайкі, Уругваю ці Нікарагуа, якія яшчэ не набралі дастатковай сілы для індустрыйнага take-off. Яго крытэры адбору: разам з даходам на душу насельніцтва, ня меншым за 630 даляраў ЗША, шырака праведзеная дывэрсыфікацыя, хуткі прамысловы ўзрост, растучая інтэграцыя ў сусьветны рынак і посьпехі ў здавальненьні асноўных патрэбаў.

Калі гаворка заходзіць пра NIC, у цэнтры зацікаўленьня, як правіла, апынаецца згаданая «чацьвёрка», а таксама Бразылія і Мэксыка. Дзясятку АЭСР абгрунтоўваюць наступныя статыстычныя выкладкі. Дзесяць АЭСРаўскіх NIC дасягнулі вышэйшых за сярэднія тэмпаў узросту, якія перавысілі нават тэмпы ўзросту ў краінах АЭСР; яны павялічылі і расшырылі перадусім прамысловую вытворчасьць, разьвілі ўшыркі і ўглыб структуру перапрацоўчай прамысловасьці; з 1963 і да 1977 году яны здолелі патроіць сваю долю ў сусьветным экспарце гатовых тавараў і такім чынам амаль зраўнавацца з доляй краінаў РЭЎ (прычым адна «чацьвёрка» дасягнула долі ў 60 адсоткаў усіх экспартаваных з Трэцяга сьвету гатовых тавараў); дзякуючы падобнай прадукцыйнасьці працы і значна ніжэйшаму ўзроўню заробкаў яны ў некаторых галінах (апрача тэкстылю і электронікі таксама ў караблебудаваньні, вытворчасьці сталі, цэмэнту) адваявалі сэгмэнты рынку ў індустрыйна разьвітых краінах; яны, такім чынам, выйшлі за межы спэцыялізацыі, якая ўважалася за тыповую для разьвіваных краінаў на сусьветным рынку, спэцыялізацыю на экспарт сыравіны і імпарт гатовых тавараў; яны вялікімі скачкамі наблізіліся да індустрыйнага take-off ці ўжо — як два гарады-дзяржавы — дасягнулі яго.

Статыстыка сьведчыць, што паміж гэтымі NIC і LLDC ляжаць «сьветы разьвіцьця» (параўн. табліцу 2). Але колькасьць «абсалютна бедных» расьце таксама і ў NIC (перадусім у Бразыліі і Мэксыцы). Калі ў аснову пакласьці сьпіс Фэдэральнага міністэрства эканамічнага супрацоўніцтва ФРН, дык нават і бальшыня «Чацьвертага сьвету» апынецца ў парогавых краінах. ФМЭС нават лічыць «тыповым для гэтых краінаў», што іхнае сацыяльнае разьвіцьцё не пасьпявае за эканамічным (BMZ: Journalisten-Handbuch Entwicklungspolitik 1982, S. 245).

Гэты «ўзрост без разьвіцьця» ставіць пад пытаньне панятак разьвіцьця. Калі да ацэнкі ступені разьвіцьця прыцягнуць «магічны пяцікутнік разьвіцьця», абгрунтаваны Ноленам / Нушэлерам (1982), дык выходзіць, што прынамсі азіяцкая «чацьвёрка» дасягнула ня толькі ўзросту, але і поступу ў стварэньні працоўных месцаў, разьмеркаваньні нацыянальнага даходу і павялічэньні свабоды дзеяньня ў палітыцы разьвіцьця. Тым ня менш, палажэньне сялян і работнікаў прамысловых прадпрыемстваў у Паўднёвай Карэі наўрад ці дазваляе зрабіць выснову, як гэта робіць Зэнгас / Мэнцэль (1985), што таксама і гэтая NIC спалучыла высокі эканамічны ўзрост з большай справядлівасьцяй разьмеркаваньня («growth with equity»).

5. Зьмена парадыгмаў і канвэргенцыі ў тэорыі разьвіцьця

Ужо ў 70-х гадох акрэсьліліся, а на пачатку 80-х абвастрыліся дзьве ўзаемавыключальныя тэндэнцыі: з аднаго боку, павелічэньне эканамічнага росту і індустрыялізацыі ў парогавых краінах, зь іншага боку, стагнацыя ці ўвогуле адкат назад, узгляднае і абсалютнае згаленьне ў LLDC, перадусім у Афрыцы. Тэарэтыкі разьвіцьця надта павольна выбіраліся з выкапаных у 70-х гадох акопаў і шукалі тлумачэньняў для гэтых адрозных працэсаў разьвіцьця. Цягам гэтых пошукаў мелі месца ашаламляльныя канвэрсіі і канвэргенцыі.

Досьвед гісторыі посьпеху парогавых краінаў

Надзвычай паказальна, што акурат два вядучыя архітэктары тэорыі «пэрыфэрыйнага капіталізму» (Зэнгаз / Мэнцэль) заняліся новым фэномэнам парогавых краінаў, якога, згодна з жалезнымі законамі іхнай мадэлі, увогуле не павінна было быць (параўн. Menzel 1983; Menzel / Senghaas 1985). Паводле кантравэрсійнай тэзы Мэнцэля (1983, S. 41), што мадэлі цэнтар—пэрыфэрыя, прынятыя тэорыяй залежнасьці, цяпер вымагаюць рэвізіі, стаіць крытыка ўсіх тэорыяў, якія звальваюць галоўную віну за недаразьвітасьць на вонкавыя чыньнікі. Больш за тое, ён нават прызнае за тэорыямі мадэрнізацыі права прыводзіць NIC як доказы сваёй правільнасьці і закідае як «артадаксальным прадстаўнікам тэорыі залежнасьці накшалт Франка», так і аўтарам накшталт Валерштайна ці Аміна (з працаў якіх ягоная собская тэарэтычная вэрсія пэрыфэрыйнага капіталізму атрымала істотныя імпульсы) тое, што яны надалі вонкавым чыньнікам «занадта выключную ролю ў разьвіцьці і недаразьвітасьці». Мэнцэлевы высновы з гісторыі посьпеху NIC выбіваюць глебу таксама і з-пад настойліва прапанаванага Зэнгасам імпэратыву дысацыяцыі:

— што «адно замежнаэканамічная палітыка, незалежна ад таго, інтэграцыйная яна ці дысацыяцыйная, ня ёсьць адзіным ключом да разьвіцьця, а ў залеж насьці ад зьменлівых рамкавых умоваў уяўляе сабой толькі стратэгічную пераменную» (S. 45):

— што адказ на пытаньне, як абмінаць рызыкі сусьветнага рынку і выкарыстоўваць ягоныя магчымасьці, безумоўна, залежыць ад іншых фактараў, якія «трэба шукаць хутчэй у палітычнай сыстэме і сацыяльнай структуры, хай нават калі яны, у рознай ступені, прадвызначаюцца звонку».

Да падобных высноваў прыходзілі таксама і іншыя аўтары, якія раней былі прыхільнікамі парадыгмы dependencia. Айзэнганс (1984), напрыклад, ня толькі адпрэчвае ўласьцівы тэорыям імпэрыялізму і залежнасьці догмат, што разьвіцьцё на (капіталістычнай) Поўначы ёсьць адно зваротным бокам недаразьвітасьці на Поўдні, бо эканамічны ўзрост тут тлумачыцца эксплюатацыяй там; ён таксама бачыць істотную прычыну недаразьвітасьці ў адсутнасьці буржуазнай рэвалюцыі і ў недастатковай насычанасьці Трэцяга сьвету вартасьцямі і інстытуцыямі буржуазных грамадзтваў. Пытаньне пра ўзаемасувязь культуры і разьвіцьця было пастаўленае, сама позьняе, дынамікай разьвіцьця ў канфуцыянскім культурным коле.

У палітычнай дыскусіі пра разьвіцьцё і надалей застаецца шмат кантравэрсіяў, але зьявілася шмат канвэргенцыяў паміж ранейшымі праціўнікамі (параўн. Dauderstädt / Pfaller 1984). Зьмена парадыгмы тэорыі разьвіцьця сьведчыць пра посьпехі дасьледаваньня і пра здольнасьць вучыцца; праўда, яна будзіць падазрон, што насамрэч ёсьць адно касмэтычнай зьменай і тэарэтычнай пасьпешлівасьцю. Парогавыя краіны аддаўна ўважаліся за рэдкія выняткі з правіла. Гэты падыход давялося хапатліва мяняць. Сапраўды, калі жменя краінаў зь вялікай «Групы 77-ёх» здолела стаць галоўным доказам новай парадыгмы, паўстала мэтадалягічнае пытаньне аб магчымасьці абагульненьня высноваў зь нетыповых асобных выпадкаў і пра трываласьць тэарэтычных канструкцыяў, якія грунтуюцца на вельмі кароткачасовым гістарычным досьведзе.

Здаецца, што парадыгма NIC у сьвятле актуальных тэндэнцыяў разьвіцьця ўжо зноў сутыкаецца зь межамі тлумачэньня. Ні нэаклясычныя апалягеты інтэграцыі ў сусьветны рынак і экспартнаарыентаванай індустрыялізацыі, якая ўсё больш натыкаецца на пратэкцянісцкія бар’еры, ні нэафіты зь лягеру тэорыі залежнасьці не зрабілі дагэтуль пераканаўчых высноваў з драматычнага крызысу запазычанасьці, у які трапілі некаторыя з «краін эканамічнага цуду» ў Трэцім сьвеце (параўн. Asche / Ramalho 1984).

Пастка запазычанасьці зь ейнымі доўгатэрміновымі структурнымі зьмяненьнямі, наступствамі ў выглядзе згаленьня грамадзтва, стратай палітычнай легітымнасьці і аўтаноміі ў выніку накладзеных звонку стабілізацыйных і санацыйных абавязкаў не выключае, што высновы, зробленыя тэорыяй разьвіцьця з гісторыі посьпеху NIC, хутка зноў трэба будзе пераглядаць і што ківач гайданецца назад да парадыгмы тэорыі залежнасьці. Гэты зрух ківача могуць таксама паскорыць мікрапрацэсары, якія ўвасабляюць тэндэнцыю вяртаньня тых галінаў прамысловасьці, якія калісьці былі пераведзеныя ў краіны з таннай працоўнай сілай, назад у індустрыйныя мэтраполіі.

Зоны стагнацыі LLDC уяўляюць сабой антыпод зонаў узросту NIC, які неабходна вытлумачыць. Усярэдзіне гэтага «Чацьвертага сьвету», у сваю чаргу, Афрыка як кантынэнт крызысаў і катастрофаў становіць сабой сацыяльны прэцэдэнт міжнароднага значэньня.

Высновы з голаду ў Афрыцы

Ужо арыгінальны ангельскі назоў адной з найбольш папулярных кніжак пра Афрыку, «How Europe Underdeveloped Africa» («Як Эўропа недаразьвіла Афрыку») Уолтэра Родні (1972), выяўляе вельмі пашыранае меркаваньне: афрыканскія грамадзтвы былі б у стане, калі б не ўмяшаньне каляніялізму, разьвіць свае прадукцыйныя сілы паводле сваіх собскіх законаў разьвіцьця да такой ступені, што сёньня яны не былі б недаразьвітымі. Каляніялізм тут служыць казлом выкупленьня за недаразьвітасьць, беднасьць і голад.

Ня толькі расісты і каляніяльныя рамантыкі, але таксама і вельмі шанаваныя каляніяльныя гісторыкі, у адваротнасьць ад гэтага, падкрэсьліваюць вялікую культурную місію каляніялізму. Праўда, цяжка ўлічыць у гэтым пазытыўным балянсе каляніяльнага ўплыву суму прыроджаных хібаў і структурных калецтваў, якая прывяла да «фальстарту» Афрыкі ў незалежнасьць:

1. Раздрабленьне Афрыкі на штучныя дзяржаўныя ўтварэньні, якім не ставала амаль усяго, што ўтварае нацыянальную дзяржаву, ад самага пачатку сутыкнула гэтыя каляніяльныя вытвары зь цяжкімі інтэграцыйнымі крызысамі. Трайбалізм лічыцца «афрыканскай хваробай», але ён быў наступствам адвольна праведзеных каляніяльных межаў, якія разарвалі народы, што хацелі жыць разам, і злучылі часткі народаў, якія дагэтуль ня мелі міжсобку нічога супольнага. Посткаляніяльная палітыка абвастрыла рэгіянальныя, сацыяльныя і культурныя супярэчнасьці, якія ўборзьдзе праяўляліся ў выглядзе «трайбалісцкіх» канфліктаў.

2. Каляніяльнае панаваньне чужынцаў пакінула па сабе глыбокія крызысы ідэнтычнасьці і культурнае адчужэньне. Тое, што тэарэтыкі мадэрнізацыі ўслаўлялі як дыфузію цывілізацыяў, шмат калі значыла аддаленьне ад собскай гісторыі і культуры, страту «афрыканскай асобы», расколатую сьвядомасьць «чорных у белых масках» (Франц Фэнан).

3. Сыстэма адукацыі і аховы здароўя за гарадамі і селішчамі каляністаў была надзвычай неразьвітая, арыентаваная ў большай ступені на патрэбы каляніяльнай адміністрацыі і эканомікі, чымся на патрэбы бальшыні насельніцтва. У шмат якіх дзяржаўных новаўтварэньнях практычна адсутнічалі собскія лекары, інжынэры, кваліфікаваныя работнікі ці кваліфікаваны адміністрацыйны пэрсанал.

4. Апрача транспартных артэрыяў каляніяльнай эканомікі амаль не было транспартных і гандлёвых камунікацыяў. Монакультурная спэцыялізацыя зрабіла афрыканскія эканомікі прыдаткамі мэтраполіяў, надзвычай залежнымі ад хістаньняў попыту і цэнаў на рынках сыравіны.

5. Індустрыялізацыя была настолькі рудымэнтарнай, што не магла забясьпечыць ні здавальненьня собскай патрэбы ў найпрасьцейшых спажывецкіх таварах, ні перапрацоўку, апроч самай прымітыўнай, сыравіны. У Афрыцы каляніяльны падзел працы быў узорным: экспарт сыравіны і паўфабрыкатаў, імпарт гатовых прадуктаў. Афрыка, паводле выслоўя Юліюса Ньерэрэ[54], вырабляе тое, што сама не спажывае, і спажывае тое, што сама не вырабляе.

6. Наступствам няўвагі да правінцыі і яе зьнякроўленьня (сьпярша дзякуючы прымусовай працы, пазьней дзякуючы адсутнасьці стабільных працоўных месцаў) была надзвычай нізкая прадукцыйнасьць натуральнай гаспадаркі, што яшчэ больш за адчужэньне найурадлівейшай глебы для экспартнай вытворчасьці (бавоўны, кавы, какавы, арахісу, сызалі і г.д.) нясе адказнасьць за тое, што сяляне ня могуць забясьпечыць харчамі ні саміх сябе, ні ўзрастаючае гарадзкое насельніцтва.

7. Афрыка ўспадкавала надзвычай нізкі ўзровень разьвіцьця прадукцыйных сілаў, разарваную паміж сельскай натуральнай гаспадаркай і экспартнымі анклявамі эканамічную структуру, надзвычай залежную ад сусьветнай кан'юнктуры структуру экспарту і, у выніку, няздольнасьць стаяць на сваіх нагах. Афрыка таксама ўспадкавала і дэфармацыі структурнай гетэрагеннасьці ў сваіх тыповых праявах.

8. Найцяжэйшыя праблемы разьвіцьця і выжываньня шмат якіх афрыканскіх краінаў палягаюць у сельскай гаспадарцы. Калі ў 60-х гадох аграрная вытворчасьць яшчэ амаль не адставала ад узросту насельніцтва, у 70-х гадох яна ледзьве дасягала паловы ўзросту насельніцтва (2,7 % у год). Прадукцыйнасьць працы зьнізілася як у экспартнай вытворчасьці, так і ў вытворчасьці прадуктаў харчаваньня.

Рэнэ Дзюмон[55] тлумачыў «фальстарт» Афрыкі таксама сацыяпалітычнай каляніяльнай спадчынай, якая сталася цяжкім балястам для посткаляніяльнага разьвіцьця: утварэньнем уладнай клясы, якая прасьлізнула ў абалонку каляніяльнай сыстэмы і пад знакам незалежнасьці працягнула старую палітыку здушэньня і эксплюатацыі. Гэты падвойны фальстарт праяўляецца ў крызысе сельскай гаспадаркі, за які нясуць адказнасьць і неспрыяльныя прыродныя ўмовы, але перадусім каляніяльная спадчына, памылковая палітыка спадкаемцаў каляніялізму ў пампэзных урадавых палацах і не ў апошнюю чаргу памылковая палітыка дапамогі разьвіваным краінам звонку:

1. Бальшыня краінаў церпіць ад нястачы ўрадлівай і дастаткова арошанай зямлі. Толькі прыкладна на чвэртцы сукупнай плошчы Афрыкі выпадае дастатковая колькасьць ападкаў. Аднак у экалягічна неспрыяльным становішчы знаходзяцца ня толькі вялікія абсягі пустынь і стэпаў, але і вільготныя і цёплыя зоны трапічных лясоў. Тут глеба бедная на арганічныя і мінэральныя пажыўныя рэчывы, слаба паглынае ваду, хутка вымываецца і марнее, таму мала прыдатная для сельскагаспадарчых культураў з працяглым вэгетацыйным цыклем. Толькі дрэвы пры дапамозе прыроджанай пасткі для пажыўных рэчываў, разгалінаванай каранёвай сыстэмы, могуць кампэнсаваць натуральную іх нястачу.

2. Традыцыйная экстэнсіўная чаргавальная гаспадарка (shifting cultivation) з пасечна-падпальнай сыстэмай земляробства, севазваротам і працяглым перабываньнем зямлі ў папары выглядае адсталай, але ў дадзеных экалягічных варунках аказваецца аптымальнай формай землекарыстаньня. Дылема палягае ў тым, што ўзрастаючы дэмаграфічны ціск вымушае да больш інтэнсіўных формаў землекарыстаньня і да выкарыстаньня горшых земляў. Але калі спальваецца лес, разбураецца верхні слой зямлі — гумус, скарачаецца і пэрыяд перабываньня зямлі ў папары; у выніку глебы вычэрпваюцца і ўраджаі зьмяншаюцца. Занядбаньне вялікіх абсягаў зямлі ёсьць наступствам людзкога ўмяшаньня ў чуйную экасыстэму.

3. Вільготны і адначасна гарачы клімат прыводзіць да павелічэньня захворваньняў расьлінаў, тэмпаў пашырэньня эпідэміяў, размнажэньня паразытаў. Каля 10 мільёнаў км2 патэнцыйных пашаў не выкарыстоўваюцца дзеля распаўсюджаньня мухі цэ-цэ; роі саранчы зноў і зноў дашчэнту выядаюць вялізныя прасьцягі.

4. Краіны, што ляжаць на поўдзень ад Сахары, і некаторыя паўзасушлівыя тэрыторыі ўва Ўсходняй і Паўднёвай Афрыцы зноў перажылі цяжкія засухі. Аналітыкі афрыканскага крызысу сыходзяцца ў тым, што ўмагчымленае масавымі прафіляктычнымі прышчэпкамі і штучным арашэньнем, а таксама абумоўленае меркаваньнямі сацыяльнага прэстыжу павелічэньне статкаў прывяло да празьмернай нагрузкі на пашу і да буйнамаштабнага разбурэньня дзёрну. Гэтая празьмерная нагрузка на пашу, драпежніцкая эксплюатацыя трапічных лясоў, культывацыя асобных сельскагаспадарчых культур і выкарыстаньне сьсечаных дрэваў як паліва ў саване паскорылі эрозію глебы, ператварэньне цэлых прасьцягаў урадлівай зямлі ў стэпы і пустыні.

5. Тое, што распачалі каляніяльныя адміністрацыі, давяршылі посткаляніяльныя ўрады: для здабыцьця валюты яны спрыялі экспартнай вытворчасьці на лепшых глебах і ня дбалі пра забесьпячэньне ўласнага насельніцтва прадуктамі харчаваньня. Але часта экспарту аграрнае прадукцыі не стае, каб фінансаваць узрастаючы імпарт прадуктаў харчаваньня, і тады стары разьлік на параўнальную выйгранку ў цэнах ня спраўджваецца.

6. Шмат якія краіны, падахвочаныя дараднікамі і капіталадаўцамі з Усходу і Захаду, а таксама міжнароднымі арганізацыямі, зрабілі стаўку на буйныя праекты з дарагімі арашальнымі сыстэмамі і машыннымі паркамі, якія ў бальшыні выпадкаў з прычыны браку тэхнічнай адукацыі сялян не давалі ніякіх вынікаў. Нацыянальныя і міжнародныя дараднікі і бюракраты ад сельскай гаспадаркі амаль не зважалі на сацыякультурныя варункі (напрыклад, хочучы перавыхаваць пастухоў, што маюць высокі сацыяльны прэстыж, у земляробаў, што маюць нізкі сацыяльны прэстыж); яны навязвалі сялянам мэтады працы і аграрныя тэхналёгіі, якімі тыя не авалодалі; у выніку недастатковага ўліку інтарэсаў сялян у плянаваньні праектаў яны заахвочвалі іх хутчэй да сабатажу, чымся да супрацоўніцтва.

7. Асноўная прычына нізкай гатовасьці сялян інтэнсіфікаваць вытворчасьць аграрных прадуктаў палягае ня ў іхнай «традыцыйнай» апатыі і няздольнасьці ўспрымаць новае, а ў дзяржаўнай цэнавай палітыцы. Амаль усе ўрады схіляюцца да таго, каб праз кантраляваньне цэнаў на прадукты харчаваньня заручыцца палітычнай падтрымкай гарадзкіх спажыўцоў, але такім чынам адбіваюць у вытворцаў ахвоту вырабляць больш, чымся трэба для пражыцьця; яны рабуюць фэрмэраў, якія працуюць на экспарт, нізкімі закупнымі цэнамі, прымусовым продажам і падаткамі на экспарт, якія складаюць галоўную крыніцу даходаў фінансава слабых дзяржаў.

8. Такое выйсьце, як імпарт прадуктаў харчаваньня, патрабуе канвэртаванай валюты, выціскае собскіх сялян з рынку і стварае попыт на прадукты харчаваньня, якія ня могуць вырабляцца ў краіне ўвогуле ці ня могуць вырабляцца ў дастатковай колькасьці. Прычынамі ўзросту імпарту пшаніцы і рысу ёсьць ня толькі собская недавытворчасьць традыцыйных асноўных прадуктаў харчаваньня, адпаведных экалягічным варункам і маючых, як правіла, высокую пажыўную вартасьць, але таксама недастатковыя сыстэмы забесьпячэньня і зьмены спажывецкіх паводзінаў (напрыклад, рыс замест сорга, пшанічны хлеб замест касавы).

9. «Салодкай атрутай» трэба лічыць, у прыватнасьці, бясплатную дапамогу прадуктамі харчаваньня, калі яна не абмяжоўваецца неадкладнай дапамогай пры катастрофах: тады яна падрывае собскія намаганьні краіны ў аграрнай палітыцы, зьнішчае сялянства і ў пэрспэктыве фармуе псыхалёгію ўтрыманства.

10. Некаторыя рэгіёны неаднаразова зазнавалі цяжкія засухі. Аднак голад — гэта не неўнікнёны кон, а наступства памылковых людзкіх паводзінаў і памылковых палітычных паводзінаў. Аграрная палітыка, засяроджаная на экспарце і здабыцьці валюты, і аграрная дапамога звонку, якая абмінае дробных сялян, прывялі да таго, што здольнасьці афрыканскіх народаў да забесьпячэньня прадуктамі харчаваньня і ўзаемадапамогі зьніклі адно ў посткаляніяльныя дзесяцігодзьдзі.

Палітычныя прычыны голаду і высновы для палітыкі разьвіцьця з афрыканскага харчовага крызысу можна абагульніць для ўсяго Трэцяга сьвету. Выточным пунктам для пераадоленьня голаду і вясковай масавай беднасьці павінна быць падвышэньне вытворчасьці і даходаў сялян. У Лацінскай Амэрыцы і Азіі гэтая мэта разам з падвышэньнем цэнаў на прадукты аграрнага сэктару вымагае зямельнай рэформы, за якую прамаўляюць ня толькі маральны прынцып справядлівасьці і палітычныя прынцыпы пазьбяганьня канфліктаў, але і эканамічная рацыянальнасьць. КНР, якая ў значнай ступені пераадолела голад і масавую галечу, ёсьць і будзе павучальным прыкладам пасьпяховай палітыкі, накіраванай супраць голаду. Гэтую палітыку запачаткавала рэвалюцыя ў вытворчых і ўладавых дачыненьнях.

Сусьветны банк як праграмны авангард заходняй палітыкі ў дачыненьні разьвіваных краін у 70-х гадох сваёю дробнасялянскай стратэгіяй (small-scale-farming) і сваімі праграмамі падвышэньня даходаў і вытворчасьці распачаў разумную палітыку. Аднак «Банк бедных», іншыя міжнародныя і міждзяржаўныя агенцыі для разьвіцьця ажыцьцяўлялі гэтую дробнасялянскую стратэгію вельмі непасьлядоўна і зь цягам часу зноў аддаліся старой маніі ўзросту, якая ідзе на карысьць сярэднім і буйным прадпрыемствам і асуджае масу дробных сялян, «выклятых гэтага сьвету», на змаганьне з галоднай сьмерцю (параўн. Hanisch / Tetzlaff 1979).

Моцныя «дзяржаўныя клясы» ў «слабой дзяржаве»

Эліты Трэцяга сьвету на высокім стылі тэарэтыкаў мадэрнізацыі называюць «носьбітамі разьвіцьця», вестунамі мадэрнізацыі ў традыцыйна адсталым асяродзьдзі, а апарат дзяржаўнага плянаваньня — «дэміюргам разьвіцьця». Сёньня ў дыскусіі пра палітыку ў дачыненьні разьвіваных краін існуе ўсеагульная згода, што ані палітычныя кіруючыя групы, ані разьдзьмутыя дзяржаўныя апараты, што паглынаюць рэсурсы, не выконваюць ускладзеных на іх разьвівальных функцыяў.

Дыскусія, якая вялася ў паліталёгіі і ў тэорыі кіраваньня пра структуру і функцыю «пэрыфэрыйнай дзяржавы» (параўн. Hanish / Tetzlaff 1981; Eisenhans 1981), пра клясавую прадвызначанасьць і скіраванасьць інтэрасаў палітычных кіруючых групаў («дзяржаўных клясаў») і пра адміністрацыйную бязьдзейнасьць і некіроўнасьць (параўн. Fürst / Hesse 1982), пацьвердзіла сындром «слабой дзяржавы», у якім ужо Гунар Мюрдаль (1973) убачыў галоўную прычыну «азіяцкай драмы».

Паказальна, што эканаміст Мюрдаль досыць рана сутыкнуўся з гэтым палітычным сындромам, тым часам як палітолягі-прыхільнікі тэорыі імпэрыялізму і залежнасьці зацыкліліся на дасьледаваньнях эканамічнай структуры і гаспадарчых крызысаў. Наўрад ці можна запярэчыць крытыцы Манфрэда Мольса (1982), што паліталягічнае дасьледаваньне разьвіваных краін часам губляла з поля зроку свой палітычны прадмет. Тым ня менш вузкае разуменьне яе прадмету перакрыла б паліталёгіі доступ да ўладавых і клясавых дачыненьняў і такім чынам да надзвычай істотных рэчаў.

У сутнасьці, «слабая дзяржава» ў сьвятле гіпэртрафічнай разьдзьмутасьці і лішку паўнамоцтваў дзяржаўных апаратаў у Трэцім сьвеце — гэта парадокс. Гэты парадокс узмацняецца яшчэ больш, калі дыктатуру ў цывільным ці вайсковым адзеньні пачынаюць уважаць за «мадэль дзяржавы для Трэцяга сьвету» (параўн. Illy u.a. 1980). Зрэшты, шмат якія разнастайныя вайсковыя рэжымы хоць і выявілі большы рэпрэсіўны націск, але нягледзячы на больш апэратыўнае прыняцьцё рашэньняў, гіерархічныя кіраўнічыя структуры і значны патэнцыял запалохваньня і санкцыяў так і не прадэманстравалі большай дзеяздольнасьці ў палітыцы разьвіцьця, чымся скінутыя імі цывільныя рэжымы (параўн. Büttner u.a. 1976; Nuscheler 1979). Тое, якую палітыку імкнуцца рэалізаваць сваімі гвалтоўнымі сродкамі афіцэры, — якраз клясавае пытаньне.

На што хварэе «слабая дзяржава»? Важныя прычыны ейнай нізкай дзеяздольнасьці праяўляюцца па-рознаму ў залежнасьці ад эканамічнай канстытуцыі, формы кіраваньня, ступені прамысловага і палітычна-культурнага разьвіцьця:

— абмежаванасьць фінансавых рэсурсаў: дзяржава слабая, таму што яна бедная, але яна і бедная, таму што слабая (напрыклад, калі яна ня мае эфэктыўнай сыстэмы збору падаткаў);

— адсутнасьць кваліфікаванага адміністрацыйнага пэрсаналу, які пераважна набіраецца згодна з прынцыпам асабістай адданасьці і кругавой парукі, а не кампэтэнтнасьці;

— шматстайныя формы карупцыі, якія ператвараюць дзяржаву ў аб’ект рабаваньня і разам з палітыкамі і бюракратамі робяць прадажнымі таксама і палітычныя рашэньні;

— агульная нястача адміністрацыйнай рацыянальнасьці, прававых сродкаў кіраваньня, выразных межаў кампэтэнцыі, часьцяком нават простых адміністрацыйных тэхнік;

— нізкая гатовасьць да рызык і інавацыяў з прычыны неўрэгуляванага дэлегаваньня паўнамоцтваў і няпэўных правілаў кар’еры;

— сіла вэта ўплывовых грамадзкіх групаў, якія супрацьстаяць непажаданым рашэньням дзякуючы кумаўству ў дачыненьнях з тымі, хто прымае рашэньні, хабару ці нават пагрозам;

— малая прастора для манэўру ў стасунку да замежнага капіталу і міжнароднай фінансавай сыстэмы (напрыклад, у стасунку да дапамаговага патэнцыялу МВФ);

— адсутнасьць стабільнасьці і легітымнасьці, якая арыентуе дзяржаўную і адміністрацыйную дзейнасьць на як мага больш кароткатэрміновыя, не зьвязаныя з рызыкай, сымбалічныя мэты і замінае правядзеньню доўгатэрміновай палітыкі.

Гэты тып «слабой дзяржавы» ў Трэцім сьвеце сустракаецца не паўсюль: найбольш у Афрыцы, найменш ува Ўсходняй Азіі, дзе Мэнцэль (1983) тлумачыць гісторыю посьпеху NIC таксама і ўзроўнем разьвіцьця палітычнай сыстэмы.

Але нават не арганізацыйныя слабасьці, не фінансавыя і кадравыя дэфіцыты ці карупцыйныя пухліны так моцна паралізуюць ажыцьцяўленьне палітыкі разьвіцьця ў «пэрыфэрыйных дзяржавах». Акурат схільныя да карупцыі і паразытычныя пануючыя эліты выкарыстоўваюць дзяржаву ў большай ступені для асабістага ўзбагачэньня і рэпрэсіўнага замацаваньня собскіх інтэрасаў і прывілеяў, чымся для скіраванай на супольнае дабро арганізацыі і зьмяненьня варункаў вытворчасьці і жыцьця. Гэтыя «дзяржаўныя клясы» ёсьць своеасаблівымі манапалістамі выкарыстаньня і разьмеркаваньня прывілеяў; яны ня носьбіты і маторы, а хутчэй тормазы разьвіцьця ўсяго грамадзтва.

Тут няма магчымасьці вызначыць месца гэтых «дзяржаўных клясаў» у тэорыі клясаў шляхам дыфэрэнцыяванага аналізу клясаў з улікам рэгіянальнай спэцыфікі. Як правіла, яны як «пануючая кляса» вызначаюцца не праз камбінацыю наяўнасьці ў іх капіталу і ўлады, а праз камбінацію наяўнасьці ўлады і магчымасьці кіраваць эканомікай. Уладавыя і клясавыя дачыненьні ў Афрыцы, Азіі і Лацінскай Амэрыцы, якія адзначаюцца шматстайнымі зьмяшанымі формамі, немагчыма ўціснуць у стандартныя схемы. Але нягледзячы на ўсе гэтыя дэфініцыйныя праблемы ўсё-ткі існуюць досыць падобныя функцыянальныя і паводзінныя мадэлі, незалежна ад таго, ці гэтыя дзяржаўныя клясы набіраюцца з групаў з высокім эканамічным статусам, ці то з інтэлігенцыі, ці з войска, ці з усіх групаў разам. Досыць малаістотнай заўсёды аказваецца ідэалёгія, якая ў большай ступені служыць сродкам папулісцкай апрацоўкі масаў, чымся арыенцірам для дзеяньняў.

Палітэканамічныя аналізы ўлады і клясаў часам прыпісвалі дзяржаўным клясам як гарантам экспартнай вытворчасьці, як карыстальнікам зь міжнароднага падзелу працы і як функцыянальным шарнірам паміж мэтраполіямі і пэрыфэрыяй прызначаную звонку ролю агентаў і служак міжнароднага капіталу. Для Гальтунга (1975) ЦП (= цэнтар пэрыфэрыі) становіць сабой, «з аднаго боку, марыянэтку і інструмэнт у руках цэнтру цэнтральнай нацыі, але, зь іншага боку — рабаўнікоў пэрыфэрыі пэрыфэрыйных нацыяў».

Такія тэорыі пра агентаў і змову мелі агітацыйную папулярнасьць, але яны недаацэньваюць свабоду манэўру мясцовых элітаў у канкурэнцыі паміж Усходам і Захадам, якую некаторыя зь іх умела выкарыстоўваюць дзякуючы «палітыцы арэляў»; яны прыпісваюць «марыянэткам і агентам» ня толькі неахвоту, але і няздольнасьць да палітыкі рэформаў; яны навязваюць нэакаляніялізму вобраз закуліснага лялькавода і такім чынам даюць «дзяржаўным клясам» алібі на асабістую нястаннасьць і палітычную адказнасьць. Дзяржаўныя клясы не асуджаныя на вякі вечныя выконваць дэструкцыйную ролю, якую яны выконваюць у бальшыні дзяржаваў.

Якія б «дзяржаўным клясам» ні даваліся дэфініцыі і якое б ім ні адводзілася месца ў міжнароднай палітыцы, яны ўяўляюць сабой кардынальную праблему палітыкі разьвіцьця. Ад усіх мільярдаў дапамогі разьвіцьцю і ўсіх рэформаў сусьветнага эканамічнага парадку будзе мала карысьці, калі нутраныя варункі замінаюць ужываньню сродкаў у мэтах разьвіцьця. Мабуту, Самоза, «Baby Doc» Дзювалье ці Маркас былі і ёсьць толькі самымі адыёзнымі прыкладамі «дыктатураў для собскага ўзбагачэньня» (і, упаасобку, блізкімі «сябрамі Захаду»).

Варункі Трэцяга сьвету зьмяняюцца толькі ў адзінкавых выпадках, таму што арганізаваная рэакцыя ўсярэдзіне на ціск звонку занадта слабая, а сам ціск звонку, які забясьпечвае статус-кво, занадта моцны. Заходнія ўрады, праўда, увесь час патрабуюць рэформаў, таму што зацяжная масавая галеча і палітычны ўціск контрапрадуктыўныя таксама і для іхных собскіх эканамічных і палітычных інтарэсаў; але яны самі, зьвяртаючыся да гвалтоўных сродкаў, ускладняюць ці ўвогуле тарпэдуюць сапраўдныя сыстэмныя пераўтварэньні (як у выпадку Нікарагуа).

Найробскія фанфары Мак-Намары ня надта ўпудзілі слухачоў у дарагіх строях, бо ягоныя рэцэпты тэрапіі супраць «абсалютнай беднасьці» так і ня здолелі аспрэчыць непазьбежную выснову: без радыкальнага зьмяненьня міжнароднага пераразьмеркаваньня даходаў і без перабудовы нутраных уладавых і клясавых дачыненьняў сацыяльную катастрофу ў Трэцім сьвеце немагчыма прадухіліць.

6. Пэрспэктывы: згаленьне замест разьвіцьця

Пры канцы другога дзесяцігодзьдзя разьвіцьця (1970—1980), якое пачыналася вялікімі спадзяваньнямі і скончылася ўсебаковай фрустрацыяй, выкананае на замову прэзыдэнта ЗША Картэра дасьледаваньне «Global 2000» намалявала жахлівую карціну будучыні таксама і для Трэцяга сьвету, якая спраўдзіцца ў тым выпадку, калі пазнавальныя ў 70-х гадох тэндэнцыі разьвіцьця ня будуць неадкладна выпраўленыя актамі палітычнай сілы. Гэтага не адбылося, хаця тэндэнцыі разьвіцьця і прагнозы будучыні нават драматычна пагоршыліся.

Іншыя «мадэлі сьвету», накшталт спавешчаньня «Будучыня сусьветнай эканомікі» Ляонцьева (1977)[56] ці дасьледаваньня «Межы галечы» аргентынскай фундацыі «Bariloche» (Herrera u.a. 1977) былі менш пэсымістычнымі — але пры ўмове глыбокіх зьменаў вартасьцяў, мадэляў спажываньня і структураў ува ўсіх «трох сьветах», гіганцкіх тэмпаў узросту і радыкальнага ўнутрыдзяржаўнага і міждзяржаўнага пераразьмеркаваньня рэсурсаў. Гэтыя прагнозы ілюзорныя. Паводле мадэльных разьлікаў Сусьветнага банку і МАП (Міжнароднай арганізацыі працы), напрыклад, толькі пры гадавых тэмпах узросту 11 адсоткаў да 2000 году можна было б задаволіць асноўныя патрэбы 20 адсоткаў сем’яў у Афрыцы. У сапраўднасьці сярэднегадавая велічыня эканамічнага ўзросту ў 70-х гадох дасягнула толькі 1,3 адсотку і за апошнія гады апусьцілася ніжэй за нулёвую адзнаку.

Калі ствараліся гэтыя спавешчаньні, статыстыка нават дазваляла распазнаць узглядна спрыяльныя тэндэнцыі разьвіцьця. Але ад пачатку 80-х гадоў штогадовыя справаздачы Сусьветнага банку з сусьветнага разьвіцьця ці гадавыя справаздачы МВФ (World Economic Outlook) пацьвярджалі змрочныя прагнозы будучыні, намаляваныя дасьледаваньнем АЭСР «Interfutures», і ператварылі ў макулятуру кампутарныя прагнозы Ляонцева. Справаздача з сусьветнага разьвіцьця 1982 году ўжо прагназавала для ўсіх разьвіваных краінаў цягам «трэцяга дзесяцігодзьдзя разьвіцьця» (1980—1990) гадавыя тэмпы ўзросту ВНП на душу насельніцтва толькі ў 2,2 адсотку, для чорнай Афрыкі нават адмоўныя тэмпы ў 1 адсотак. Найбяднейшым краінам яна прадказвала «драматычны ўзрост беднасьці, беспрацоўя і галечы». У Афрыцы гэтая апакаліптычная будучыня катастрофаў у выніку масавага голаду ўжо спраўджваецца. Палітычная дэстабілізацыя, мілітарызацыя і эпідэмія грамадзянскіх войнаў і рэгіянальных канфліктаў, ад якіх засьцерагала справаздача Бранта (Brandt-Bericht), вымалёўваюцца ўжо сёньня.

Урады і міжнародныя арганізацыі будуць распрацоўваць новыя «мадэлі сьвету», але затым зноў хаваць іх ува ўжо бітма набітыя шуфляды. Не зважаючы на ўсё большую галечу на Поўдні, багатыя краіны Ўсходу і Захаду не гатовыя паступіцца большай часткай свайго дабрабыту. ЗША скарацілі эканамічную дапамогу на карысьць «дапамогі ў імя бясьпекі», а Савецкі Саюз і раней пастаўляў больш зброі, чымся пшаніцы ці машынаў. Тым часам як гандаль таварамі паміж Поўначай і Поўднем знаходзіцца ў стане стагнацыі, гандаль зброяй квітнее. Спадзяваньні, якія Айзэнганс (1984) ускладае на альянс рэфарматарскіх сілаў Поўначы і Поўдню, пераацэньваюць ня толькі палітычную здольнасьць вучыцца на памылках з боку Поўначы, але і волю да рэформаў «дзяржаўных клясаў» з боку Поўдню.

Што застаецца ўрэшце — роспач, якая не вырашае праблем, ці ўсё ж надзея на непазьбежнасьць рэвалюцыйных узрушэньняў? Дагэтуль вульканічны ціск знутра толькі ў нешматлікіх месцах здолеў прарваць заслону замоўчваньняў і недагаворак, якой нацыянальныя ўплывовыя групы дзякуючы міжнароднай падтрымцы ахінулі масавую галечу. Іхная боязь некантраляваных выбухаў гвалту не выключае, праўда, прагрэсіўных сацыяльных стратэгіяў. Але масавую галечу ўжо нельга лячыць пры дапамозе сацыяльнай дэмагогіі і рыторыкі, яна вымагае радыкальных сацыяльных і палітычных мэтадаў лекаваньня. Крызыс Трэцяга сьвету можа — як і любы крызыс — прывесьці да катастрофы, але можа і мабілізаваць невядомыя дагэтуль гаючыя сілы.

Лiтаратурныя жаролы

Выкарыстаная літаратура

Amin, S. / Palloix, C. 1973: Neuere Beiträge zur Imperialismustheorie, Bd. l, München.

Asche, H. / Ramalho, L. 1984: Die Schwellenländer in der Weltwirtschaftskrise; in: Peripherie, Nr. 15 / 16, S. 10—41.

Behrendt, R.F. 1971: Die Zukunft der Entwicklungsländer als Problem des Spätmarxismus; in: M. Bohnet 1971, S. 86—101.

Boeckh, A. 1985: Dependencia und kapitalistisches Weltsystem, oder: Die Grenzen globaler Entwicklungstheorien; in: F. Nuscheler 1985.

Brandt-Bericht = Bericht der Nord-Süd-Kommission: Das Überleben sichern, Köln.

Büttner, F. u.a. 1976: Reform in Uniform? Militärherrschaft und Entwicklung in der Dritten Welt, Bonn / Bad Godesberg.

Damus, R. 1983: Sowjetische Außenpolitik und Dritte Welt: Theoretische Legitimation und ökonomische Interessen; in: Weltpolitik. Jahrbuch für Internationale Beziehungen 3, S. 55—92.

Dauderstädt, M. / Pfaller, A. 1984: Bestandsaufnahme und Bewertung neuer entwicklungspolitischer Ansätze (= Forschungsberichte des BMZ, Band 53), München / Köln / London.

Eikenberg, A. 1983: Die Dritte Welt — Abschied von einer bequemen Vorstellung; in: Weltpolitik, Jahrbuch für Internationale Beziehungen 3, S. 166-192.

Eisenhans, H. 1981: Abhängiger Kapitalismus oder bürokratische Entwicklungsgesellschaft, Frankfurt/M.

— 1984: Nord-Süd-Beziehungen, Stuttgart usw.

Fanon, F. 1969: Die Verdammten dieser Erde, Reinbek bei Hamburg.

Fürst, D. / Hesse, J.J. 1982: Bürokratie und Unterentwicklung; in: J.J. Hesse (Hrsg.): Politikwissenschaft und Verwaltungswissenschaft (= Sonderheft 13 der PVS), S. 293—308.

Galtung, J. 1975: Strukturelle Gewalt. Beiträge zur kritischen Konfliktforschung, Reinbek bei Hamburg.

Grimm, K. 1979: Theorien der Unterentwicklung und Entwicklungsstrategien, Opladen.

Hanisch, R. / Tetzlaff, R. (Hrsg.) 1979: Die Überwindung der ländlichen Armut in der Dritten Welt, Frankfurt/M.

Hauck, G. 1975: Das Elend der bürgerlichen Entwicklungstheorie; in: Tibi/Brandes 1975, S. 36—63.

Herrera, A. u.a. 1977: Grenzen des Elends. Das Bariloche-Modell: So kann die Menschheit überleben, Frankfurt/M.

Illy, H. F. / Sielaff, R. / Werz, N. 1980: Diktatur — Staatsmodell für die Dritte Welt? Freiburg / Würzburg.

Khan, K. M. (Hrsg.) 1980: Self-Reliance als nationale und kollektive Entwicklungsstrategie, München / London.

— / Matthies, V. (Hrsg.) 1981: Regionalkonflikte in der Dritten Welt, München / Köln / London.

Mansilla, H.C.F. 1978: Entwicklung als Nachahmung, Meisenheim.

Menzel, U. 1983: Der Differenzierungsprozeß in der Dritten Welt und seine Konsequenzen für den Nord-Süd-Konflikt und die Entwicklungstheorie; in: PVS, Jg.24 / Heft 1, S. 31—59.

— 1985: In der Nachfolge Europas, München i. E.

Mols, M. 1982: Politikwissenschaft und Entwicklungsländerforschung in der Bundesrepublik Deutschland; in: F. Nuscheier (Hrsg.) 1985 a, i. E.

Myrdal, G. 1973: Asiatisches Drama, Frankfurt/M.

Noblen, D. (Hrsg.) 1984: Lexikon Dritte Welt, Reinbek bei Hamburg.

— / Nuscheler,F. (Hrsg.) 1982ff: Handbuch der Dritten Welt, 2. Aufl., 8 Bde, Hamburg.

— / Sturm, R. 1982: Über das Konzept der strukturellen Heterogenität; in: Nohlen / Nuscheler, Bd. l, S. 92-116.

Nuscheier, F. 1971: Dritte Welt und Imperialismustheorie; in: Civitas X, S. 28-84.

— 1979: Erscheinungs- und Funktionswandel des Prätorianismus in der Dritten Welt; in: Civitas XVI, S. 171-213.

— 1984: Entwicklungspolitische Wende in den USA (= Friedrich-Ebert-Stiftung, Analysen Nr. 114), Bonn.

— (Hrsg.) 1985: Dritte Welt-Forschung: Entwicklungstheorie und Entwicklungspolitik (= Sonderheft 16 der PVS), i. E.

— (Hrsg.) 1985 a: Politikwissenschaftliche Entwicklungsländerforschung, Darmstadt i. E.

Opitz, P.J. (Hrsg.) 1984: Die Dritte Welt in der Krise, München.

Schöller, W. 1976: Weltmarkt und Reproduktion des Kapitals, Frankfurt/M.

Schütt, K. P. 1976: Imperialismus- und Modernisierungstheorie als Analyseschemata gesellschaftlicher Entwicklung und Unterentwicklung; in: Verfassung und Recht in Übersee, Jg. 9, S. 469—486.

Senghaas, D. (Hrsg.) 1972: Imperialismus und strukturelle Gewalt, Frankfurt/M.

— (Hrsg.) 1974: Peripherer Kapitalismus. Analysen über Abhängigkeit und Entwicklung, Frankfurt/M.

— / Menzel, U. 1977: Multinationale Konzerne und Dritte Welt, Opladen.

Simonis, G. 1981: Autozentrierte Entwicklung und kapitalistisches Weltsystem; in: Peripherie, Nr. 5/6, 32-48.

Stucken, R. 1966: Der «Circulus vitiosus» der Armut in Entwicklungsländern; in: Besters / Boesch 1966, S. 53—70.

Tetzlaff, R. 1980: Die Weltbank: Machtinstrument der USA oder Hilfe für Entwicklungsländer? München / London.

Todaro, M. P. 1977: Economic Development in the Third Worid, London usw.

Wallerstein, I. 1979: The Capitalist World Economy, Cambridge.

— 1979: Aufstieg und künftiger Niedergang des kapitalistischen Weltsystems. Zur Grundlegung vergleichender Analyse; in: D. Senghaas 1979, S. 31-67.

Weltbank: Weltentwicklungsberichte (jährlich).

Worsley, P. 1983: Drei Welten oder eine? Eine Kritik der Weltsystemtheorie; in: J. Blaschke (Hrsg.): Perspektiven des Weltsystems. Materialien zu Immanuel Wallerstein, «Das moderne Weltsystem», Frankfurt / New York, S. 32—79.

Карысная літаратура

Adler-Karlsson, G. 1978: Der Kampf gegen die absolute Armut, Frankfurt/M.

Besters, H. / Boesch, E.E. (Hrsg.) 1966: Entwicklungspolitik. Handbuch und Lexikon, Stuttgart usw.

Bohnet, M. (Hrsg.) 1971: Das Nord-Süd-Problem, München.

Cardoso, F. H. 1981: Die Entwicklung auf der Anklagebank; in: Peripherie, Nr. 5 / 6, S. 6-31.

Datta, A. 1982: Ursachen der Unterentwicklung, München.

Hanisch, R. / Tetzlaff, R. (Hrsg.) 1981: Staat und Entwicklung, Frankfurt/M.

Hemmer, H.-R. 1978: Wirtschaftsprobleme der Entwicklungsländer, München.

Hesse, H. / Sautter, H. 1977: Entwicklungstheorie und -politik, Bd. l, Entwicklungstheorie, Tübingen / Düsseldorf.

Hohnholtz, J. H. (Hrsg.) 1980: Die Armut der ländlichen Bevölkerung in der Dritten Welt, Baden-Baden.

Kidron, M. / Segal, R. 1981: Hunger und Waffen. Ein politischer Weltatlas zu den Krisen der 80er Jahre, Reinbek bei Hamburg.

Kurian, G. T. 1979: Encyclopedia ofthe Third World, 2 Bde., London.

Matthies, V. 1980: Neue Weltwirtschaftsordnung, Opladen.

— 1982: Kriege in der Dritten Welt, Opladen.

Myrdal, G. 1972: Politisches Manifest über die Armut der Welt, Frankfurt/M.

Nuscheler, F. 1986: Politikwissenschaftliche Entwicklungsländerforschung, Darmstadt.

Ochel, W. 1982: Die Entwicklungsländer in der Weltwirtschaft, Köln.

Schmidt, A. (Hrsg.) 1976: Strategien gegen Unterentwicklung. Zwischen Weltmarkt und Eigenständigkeit, Frankfurt / New York.

Schweers, R. 1980: Kapitalistische Entwicklung und Unterentwicklung, Frankfurt/M.

Schwefel, D. 1978: Grundbedürfnisse und Entwicklungspolitik, Baden-Baden.

— (Hrsg.) 1987: Soziale Wirkungen von Projekten in der Dritten Welt, Baden-Baden.

Senghaas, D. 1977: Weltwirtschaftsordnung und Entwicklungspolitik. Plädoyer für Dissoziation, Frankfurt/M.

— (Hrsg.) 1979: Kapitalistische Weltökonomie, Frankfurt/M.

— 1982: Von Europa lernen, Frankfurt/M.

Simonis, U.-E. (Hrsg.) 1983: Ordnungspolitische Fragen zum Nord-Süd-Konflikt (= Schriften des Vereins für Socialpolitik, NF Band 129), Berlin.

Spanger, H.-J. / Brock, L. 1987: Die beiden deutschen Staaten in der Dritten Welt. Die Entwicklungspolitik der DDR — eine Herausforderung für die BRD?, Opladen.

Tetzlaff, R. 1975: Die Ursachen von Unterentwicklung in der Dritten Welt und das Problem ihrer Überwindung; in: Friedensanalysen l, Frankfurt, 150—181.

Tibi, B. / Brandes, V. (Hrsg.) 1975: Handbuch 2. Unterentwicklung, Frankfurt / Köln.

Transnational Institute 1974: World Hunger. Causes and Remedies, Washington (D.C.)

4. Грамадзтва і ўлада

Эвалюцыя, рэвалюцыя, рэформа

1. Вызначэньне паняцьцяў і гісторыя тэрмінаў

XX стагодзьдзе называюць стагодзьдзем рэвалюцыяў. З гэтым можна пагадзiцца, калi мець на ўвазе звыклае значэньне слова «рэвалюцыя». Сёньня гаворка вядзецца ня толькi аб палiтычных, сацыяльных, але i аб культурных, тэхнiчных, экалягiчных, iсламскiх, сэксуальных i iншых рэвалюцыях. Пад рэвалюцыяй разумеюць iстотную, больш-менш хуткую зьмену. Тое, што ў XIX стагодзьдзi лiчылi «эвалюцыяй», сёньня называюць «рэвалюцыяй». Таму гэтаму слову найчасьцей надаецца пазытыўная афарбоўка, нават калi ў вузейшым, сацыяльна-палiтычным сэнсе не заўсёды праяўляецца яго ўсеагульны «прагрэсіўны характар». «Наша паняцьце аб рэвалюцыi... можна вызначыць як элястычнае ўнiвэрсальнае паняцьце, якое ў сьвеце ўспрымаецца надзвычай разнаяка. Дакладны сэнс яго нечувана вагаецца ад адной краiны да другой, ад аднаго палiтычнага лягера да другога. Здаецца, што слова «рэвалюцыя» само мае рэвалюцыйную сiлу, дзякуючы якой яно ўвесь час пашыраецца, закранаючы ўсiх i кажнага на земнай кулі» (Koselleck1980, S. 24). Такiм чынам, мы не памылімся, сьцьвердзіўшы, што гэта слова трэба разумець у агульнапрынятым i размытым сэнсе фарсiраваных зьменаў, якiя сёньня можна назiраць амаль усюды. Цэнтар гэтага паскоранага разьвiцьця — ужо болей за дзьвесьце гадоў — тэхнiка вытворчасьці, якая зь цягам часу ператварылася ў новыя сыстэмы сувязі i кампутарную тэхніку.

Зьмены палiтычнага ўладкаваньня здаралiся ўжо ў антычнасьцi. На думку Арыстотэля, Палiба, Цыцэрона i iнш. яны заўсёды адбываюцца па адной i той жа ў iстоце схеме: манархiю, здэгенэраваную да тыранiзму, заступае арыстакратыя, якая iзноў занепадае да алiгархii i заступаецца дэмакратыяй, форма заняпаду якой, ахлякратыя, або панаваньне найгоршых, адкрывае дарогу для вяртаньня адзiнаўладзьдзя. Гэты заняпад палiтычнага ўладкаваньня можна разглядаць як наканаваны i немiнучы. Паводле Арыстотэля, па магчымасьцi трэба iмкнуцца арганiзаваць дзяржаўнае ўладкаваньне такiм чынам, каб яно заставалася стабiльным хаця б на працягу адносна доўгага пэрыяду. Не прагрэс, а традыцыя зьяўляецца iдэалам. Гэтае metabolé politeion, гэтае чаргаваньне ўладкаваньняў было бесьперапынным кругабегам, аб якiм рымляне гаварылi як аб rerum conversio. Таксама арыентавалiся на гэты ўзор прадстаўнiкi сярэднявечча i раньняга новага часу. «Для гэтага квазiнатуральнага дасьведчаньня ў XVII стагодзьдзi прыжылося паняцьце «рэвалюцыя», якое Лё Руа раскрываў як пасьлядоўнасьць формаў уладкаваньня: «Telle est la révolution naturelle des polices»... (гэта — натуральная рэвалюцыя дзяржаўнага ўладкаваньня, у адпаведнасьцi зь якой iзноў i iзноў трансфармуецца стан супольнасьці, вяртаючыся ўрэшце да выходнага пункту) (Koselleck 1980, S. 24).

Выраз «рэвалюцыя» прыйшоў з астраномii i стаў вядомым дзякуючы знанай кнiзе Мiкалая Капэрнiка «De revolutionibus orbium coelestium» (1543). Пад рэвалюцыяй разумеўся кругазварот нябёсных сьветлаў, якiя iзноў i iзноў вярталiся да выходнага пункту. Яшчэ Томас Гобс, адштурхоўваючыся ад гэтай традыцыi, уяўляў разьвiцьцё падзеяў ад рэвалюцыi Кромвэла да рэстаўрацыi 1660 году як «revolution a circular motion». Сёньняшняе (больш дакладнае) трактаваньне рэвалюцыi можа быць угрунтавана адно на агульнапрынятай веры ў прагрэс. Аднак такое трактаваньне ў XVIII стагодзьдзi яшчэ не было пануючым. Нават Русо, да прыкладу, быў хутчэй прыхiльнiкам тэорыi заняпаду. Мантэск’ё — як i Русо — таксама ў вялiкай ступенi арыентаваўся на антычны iдэал малога свабоднага грамадзтва. Яны марылi аб тым, што ў будучынi стане магчымай «вальналюбная» i лепшая грамадзкая супольнасьць. Цэлы шэраг рэвалюцыянэраў 1789 году свае мэты i задачы зьвязваў з грэцкай полiснай дэмакратыяй або з рымскай рэспублiкай. Вера ў прагрэс, якая адпавядала самасьвядомасьцi эманцыпаваных iнтэлектуалаў i грамадзянаў, была па-фiлязофску абгрунтавана фiзiякратамi Турго i Кандарсэ (1795, 1963).

Сёньняшняе паняцьце рэвалюцыi арыентуецца перш-наперш на Францускую рэвалюцыю 1789 году i Кастрычнiцкую рэвалюцыю 1917, да якiх мы зьвернемся адмыслова. Пад рэвалюцыяй разумеюць глыбiнныя палiтычныя i/або сацыяльныя зьмены, выклiканыя рухам, што «iдзе зь нiзоў». Пры гэтым парушэньне ўстаноўленага законам парадку важнейшае за больш-менш вялiкае ўжыцьцё гвалту. Гэтаму ўяўленьню аб рэвалюцыi супярэчыць паняцьце рэвалюцыi зьверху, якое Маркс i Энгельс выкарысталi для характарыстыкi ўтварэньня iмпэрыi Бiсмарка, а Сталiн — для сваёй «рэвалюцыянiзацыi сельскай гаспадаркi» (прымусовай калектывiзацыi). У першым выпадку праз «праводжаную зьверху акцыю» спраўджвалiся яўна тыя мэты, якiя ў iншых краiнах дасягалiся праз рэвалюцыю зьнiзу. Бiсмарк — прыблiзна такая аргумэнтацыя ў Маркса — «крывёй i жалезам» i пры парушэньнi законнасьцi (да прыкладу, праз парушэньне сувэрэнных правоў вэльфаў Гановэра i пазбаўленьне незалежнасьцi свабоднага імпэрскага гораду Франкфурту) заснаваў адзiную ўнiтарную нацыянальную дзяржаву, якую не маглi стварыць лiбэральна-дэмакратычныя рэвалюцыянэры ў 1848—1849 гадох. Ад рэформы гэтая акцыя адрозьнiвалася парушэньнем межаў законаў, а ад сапраўднай рэвалюцыi — дзейнымi суб’ектамi, якiя належалi не да прыгнечаных слаёў (або клясаў) грамадзтва, а да элiты зь Бiсмаркам на чале. У выпадку сталiнскай аграрнай рэвалюцыi парушэньне законнасцi дапускалася далёка не аднойчы. Пры гэтым сьцьвярджалася, што калектывiзацыя прынясе «ўмацаваньне галоўнай масы сялянства» (Сталiн, 1951).

Ад рэвалюцыi ў строгiм сэнсе трэба таксама адрозьнiваць путч (або дзяржаўны пераварот), якi спрабуе перамянiць толькi склад кiраўнiцтва, не закранаючы структуры палiтычна-прававых адносiн у грамадзтве. Пры пэўных умовах гаворка можа весьцiся таксама i пра «запуск» рэвалюцыi зьверху (як 20 лiпеня 1944 году). Аналягам гэтага можна б было назваць паўстаньне як запуск рэвалюцыi зьнiзу.

Найбольш адназначную дэфiнiцыю атрымала паняцьце рэформы — толькi частковай зьмены палiтычна-прававых або сацыяльных адносiн, якая заўсёды выходзiць «зьверху» i не суправаджаецца разбурэньнем існуючага правапарадку. Добры прыклад гэтага — грашовая рэформа ў Нямеччыне 1949 году. У той жа час штайн-гардэнбэрскiя рэформы можна вызначыць ужо амаль як «рэвалюцыю зьверху»; так цi iнакш яны разгарнулiся як усеабсяжныя структурныя зьмены, што датычылi як палiтычна-прававога ўкладу, так i сацыяльных адносiн (i перакананьняў, што легітымавалі iх).

Эвалюцыя стала папулярным паняцьцем упершыню дзякуючы працы Дарвiна «Паходжаньне вiдаў шляхам натуральнага адбору». Аднак вера ў прагрэс атрымала ўсеагульнае пашырэньне дзякуючы наўперад вынiкам францускай рэвалюцыi i перадусiм праз iмклiвы ўзрост прадукцыйных сiлаў у вынiку «прамысловай рэвалюцыi». Ува ўсiх магчымых абсягах жыцьця ад таго часу назiраецца прагрэс. Асьветніцтва XVIII стагодзьдзя ў першую чаргу прывяло да пашырэньня адукацыi («паступова народ становiцца адукаваным», Кант), i такiм чынам ад гэтага часу на першы плян выходзiць павелiчэньне вытворчасьцi i ўзмацненьне панаваньня чалавека над прыродай. Хваробы пасьпяхова перамагаюцца, эпiдэмii зьнiкаюць, жыцьцёвы ўзровень павялiчваецца, дзякуючы шматлiкiм мэханiчным прыладам жыцьцё становiцца лягчэйшым i г.д. На фоне гэтай iдэалёгii прагрэсу, вызнаванай Сэн-Сымонам, Агюстам Контам i iнш., ідэі Дарвiна таксама стымулявалі аптымiзм, зьвязаны з прагрэсам.

Адразу пасьля таго, як рэвалюцыя набывае такi адназначны (прагрэсiўны) кірунак, узьнiкае контрарэвалюцыя, якая — пры такiм жа парушэньнi законнасьцi — iмкнецца задушыць рэвалюцыю. Кансэрватарамi, ведама, гэта разглядаецца як «вяртаньне праўдзiвага правапарадку». Можна толькі з нацяжкай гаварыць аб контрарэвалюцыi як аб рэстаўрацыi па аналёгii з рэформай, бо апошняя непрымусова ажыцьцяўляецца шляхам «bargaining» (угоды). Нягледзячы на гэта, рэстаўрацыю традыцыйна ўважаюць за магчымы вынiк пасьпяхова зьдзейсьненай контрарэвалюцыi (супраць гэтага Botz 1980, S.177).

2. Гiсторыя рэвалюцыяў

«Канфэсiйныя» i «буржуазныя» рэвалюцыi

Сучасная гiстарыяграфiя лiчыць вызваленчую барацьбу Нiдэрляндаў у XVI стагодзьдзi i «слаўную рэвалюцыю» Англii ў XVII «буржуазнымi рэвалюцыямi». Для абедзьвюх была характэрна зьмена палiтычных iнстытутаў i наданьне гарантыяў рэфарматарскай плынi хрысьцiянства, якая можа разглядацца як «буржуазная форма хрысьцiянства». У той час, калi ў бальшынi нямецкiх дзяржаваў дзякуючы прынцыпу cuius regio eius religio (пачынаючы ад аўгсбурскага рэлiгiйнага мiру 1555 году) канфэсii абавязкова вызначалiся ўладай «зьверху», кальвiнiсцкiя паўночныя Нiдэрлянды ўзьнялiся супраць улады Габсбургаў. Iх вызваленчая барацьба была барацьбой супраць «законнай» улады, і ў гэтым сэнсе яна, безумоўна, мела «рэвалюцыйны» характар.

Навязваньне канфэсii палiтычнай уладай у iншых месцах нiвэлявалася наўперад правам на эмiграцыю, а пазьней — талеранцыяй канфэсiйных мяншыняў. Адзiная канфэсiя ня толькi спрыяла ўмацаваньню згуртаванасьцi грамадзянаў нямецкiх раздробленых дзяржаваў, але i прыводзiла ў Францыi — дзякуючы абсалютнай манархii i яе мiнiстрам — да жорсткiх грамадзянскiх войнаў. Таму барацьба францускiх гугенотаў (кальвiнiстаў) супраць каталiцкай цэнтралiзаванай дзяржавы можа разглядацца як няўдалая спроба рэвалюцыi, хоць у гэтым выпадку большая частка «пратэстанцкiх бунтаўнiкоў» паходзiла з магнатаў i барацьба вялася памiж «monarchie royale» i новай абсалютнай (цэнтралiзаванай) манархiяй.

Ангельскія рэвалюцыi XVI стагодзьдзя таксама яшчэ мелi адбiтак рэлiгiйнай iдэалёгii. Разам з тым у iх ужо ясна адлюстравалася ўзрастаючая эканамiчная моц буржуазii, лёнданскага Cыты. Пасьля эпохi Кромвэла, падчас якой у вынiку пакараньня сьмерцю караля эўрапейскай супольнасьцю былi ўведзены санкцыi супраць Англіі, наступiў кароткi пэрыяд рэстаўрацыi i ўрэшце «слаўная рэвалюцыя» 1688 году, чые ўплывовыя арганiзатары пасьпяхова ўнiкалi ўражаньня парушэньня законнасьцi. Пасьля ўцёкаў караля можна было меркаваць, што ён «добраахвотна» адмовiўся ад улады. Парлямэнт вызначыў, што на сталец павiнны ўзысьцi Марыя i Вiльгельм Аранскiя, хаця яны i не лiчылiся простымi каралеўскiмi нашчадкамi. Гэта была сапраўдная рэвалюцыя, паколькi цяпер парлямэнт (а не традыцыйнае спадкаемнае права) вырашаў пытаньне аб валадару трону. У гэтым знайшла выражэньне ўзрастаючая вага буржуазii i Гасподы грамадаў, якiя дасягнулi канчатковай перамогi ў барацьбе з каралеўскай уладай i Гасподай лёрдаў, i хаця барацьба доўжылася яшчэ некалькi дзясяткаў гадоў, парлямэнцкая манархiя была пабудавана.

Барацьба за незалежнасьць ангельскiх калёнiяў у Амэрыцы разглядаецца сёньня гiсторыкамi хутчэй як «амэрыканская рэвалюцыя», хаця правадыры гэтага руху спасылалiся на традыцыйныя ангельскія прынцыпы права («no taxation without representation», напрыклад) i першапачаткова дамагалiся толькi абмежаванага самакiраваньня. Стварэньне рэспублiкi ў выглядзе «Злучаных Штатаў Амэрыкi» стала рэвалюцыяй тады, калi ангельскiя перасяленцы аканчальна парвалі сувязь з брытанскай каронай (i з брытанскім парлямэнтам), адначасова даводзячы гэтым, што i дзяржавы зь вялiкай тэрыторыяй могуць атрымаць рэспублiканскую канстытуцыю. Раней жа амаль усе вядомыя тэарэтыкi дэмакратыi (тады рэспублiкай называлi тое, што мы сёньня — дэмакратыяй) былi ўпэўнены, што дэмакратычнае ўладкаваньне магчымае толькi ў адносна малых грамадзтвах. Амэрыканская дэклярацыя незалежнасьцi 1776 году дала дадатковы стымул для перадрэвалюцыйнай Францыi. У адваротным кiрунку разьвiвалiся лiбэральныя iдэi Джона Лока, чый «Другi трактат пра кіраваньне» зрабiў значны ўнёсак у кансалiдацыю верхавiны парлямэнту i канстытуцыйнай манархii ў Англii. На айцоў «American Constitution» паўплываў таксама Мантэск’ё са сваёй iдэалiзацыяй ангельскай канстытуцыi ў «Esprit des Lois» (1748).

Рэвалюцыяй, якая абумовiла наша сёньняшняе ўяўленьне аб рэвалюцыi i якая выкарыстоўваецца — рэтраспэктыўна — для больш дакладнага аналiзу ўсiх ранейшых пераваротаў, была «Вялiкая Француская рэвалюцыя» 1789 году. На гэтым цэнтральным прыкладзе пабудаваныя ў канцавым вынiку тэорыi рэвалюцыi Карла Маркса i Фрыдрыха Энгельса, а таксама Алексыса Таквiля. Паколькi француская рэвалюцыя апiсана i дасьледавана найгрунтаўней, спынiмся на ёй больш падрабязна. Зробленыя ў працэсе высновы могуць быць ужытыя — зважаючы на адпаведныя адрозьненьнi — пры аналiзе iншых рэвалюцыяў i для iх разьмежаваньня з путчам i рэформай.

Француская рэвалюцыя 1789 году

Як — за выняткам Кастрычнiцкай — i амаль усе рэвалюцыi, Француская не задумвалася як рэвалюцыя. Яе выклiкаў фiнансавы крызыс Ancien régime i — беручы пад увагу дзяржаўную палітыку — склiканьне «Генэральных штатаў». Выбарцы Генэральных штатаў апэлявалi найперш да зьбертых у «livres de doléances» (кнiзе скаргаў) нараканьняў сялянства i буржуазii ўсёй Францыi, пакуль яшчэ ў рамах iснуючага правапарадку. Крок за межы дзеючай канстытуцыi быў зроблены ў вынiку завышэньня ацэнкi галасоў «трэцяга стану» i прызнання «сувэрэнiтэту» ўсiх станаў. Палемiчны твор абата Сэеса «Што такое трэцi стан?» (1789) надаў сэнс паняцьцю буржуазнай рэвалюцыi. Бальшыня дагэтуль палiтычна бяспраўнага насельнiцтва, якая не паслухала нi духавенства, нi шляхты, наважыла стаць «нацыяй», «народам» i заявiла аб сабе як аб сапраўдным сувэрэну. З гэтым быў сумяшчальны толькi слабы канстытуцыйны манарх, i таму радыкалiзацыя сытуацыi ўключна з абвяшчэньнем рэспублiкi ў вынiку супрацiву караля страце сваёй улады была, здаецца, прадвызначана «лёгiкай» падзеяў. Сам рэвалюцыйны рух складаўся са шматлiкiх рознаскіраваных сацыяльных сiлаў. Усё яшчэ залежны ад шляхты, манарх аказаўся няздольны ажыцьцявiць неабходныя рэформы (перадусiм падатковай i фiнансавай сыстэмаў). Буржуазiя, шляхта i духавенства ад пачатку стагодзьдзя знаходзiлiся пад уплывам iдэяў Асьветніцтва. Пануючыя ў палiтычна-прававых адносiнах станы ўжо даўно не зьяўлялiся «iдэалягiчнымi гегемонамi» i самi падпадалi пад уплывы буржуазна-рацыяналiсцкіх iдэяў натуральнага права. Масы, перадусiм сялянства i гарадзкiя нiзы, жылi ўва ўмовах павальнай беднасьцi. Рэформе, што ўрэшце вылiлася ў рэвалюцыю, папярэднiчаў рэакцыйны супрацiў старых пануючых колаў, якiя ўжо адчувалi пагрозу з боку адмiнiстрацыйных рэформаў i далекасяжных плянаў абсалютысцкага манарха. Фактычна ўжо за паўтара стагодзьдзя з моманту ўстанаўленьня абсалютызму гарадзкая буржуазiя дасягнула вызначальнага эканамiчнага ўплыву. У пэўнай ступенi абсалютысцка-бюракратычная каралеўская ўлада таксама абапiралася на буйную буржуазiю (напрыклад, пры падаткаабкладаньнi i крэдытнай палiтыцы). Буржуазiя, праўдападобна, зь цягам часу ўмовiлася б з манархiяй, калi б не ўзрастаючы супрацiў i рэакцыйнае процiдзеяньне пануючых колаў.

Так узьнiк шэраг фактараў, якiя выклiкалi рэвалюцыйны рух: адсутнасьць iдэалягiчных гарантыяў для часткi пануючых колаў; палiтычная слабасьць караля, якi ня змог зьдзейсьнiць сваіх рэформаў i пераадолець супрацiў часткi рэакцыйнай шляхты; узрастаючая самасьвядомасьць буржуазii; яўная незадаволенасьць сялянства i гараджан, якая была абумоўлена эканамiчнымi прычынамi; i, нарэшце, — у якасьцi вырашальнага фактару — фiнансавыя патрэбы ўраду, якiя i прывялi да склiканьня «Генэральных штатаў» i далi магчымасьць адкрытай манiфэстацыi незадаволенасьцi.

Дынамiка рэвалюцыйнага разьвiцьця насьлядуе «iманэнтнай лёгiцы», якую ў вынiку можна назiраць i на прыкладзе iншых рэвалюцыяў. Зь першапачатнай памяркоўнасьці вырастае ўсё большая радыкальнасьць, якой узмацняецца незадаволенасьць гарадзкiх масаў (у нашым выпадку прадмесьцяў Парыжу); радыкальнасьць дасягае апагею (у фазе «terreur»); пасьля адбываецца спад, i ў «фазе кансалiдацыi» iзноў касуецца цэлы шэраг радыкальных мерапрыемстваў i iнстытутаў (так здарылася з канстытуцый 1793 году, якая не ўступiла ў сiлу, а таксама з дэцэнтралiзаванай гарадзкой дэмакратыяй «санкюлётаў»). Рэвалюцыя ў Францыi скончылася дыктатурай Напалеона i яго каранацыяй.

Барынгтан Мур (1969, S. 133) схарактарызаваў Францускую рэвалюцыю наступным чынам:

«Радыкальная рэвалюцыя была iнтэгральным складнiкам рэвалюцыi на карысьць прыватнай уласнасьцi i правоў чалавека... Антыкапiталiстычныя элемэнты ў рэвалюцыi санкюлётаў i ў пратэстах бяднейшага сялянства былi рэакцыяй на згаленьне, спрычыненае бесьперапынным пашырэньнем капiталiстычнага тыпу вытворчасьцi ў эканомiцы позьняй фазы Ancien régime i самой рэвалюцыi. Разглядаючы радыкалаў як экстрэмiсцкую хеўру, як выраджэньне лiбэральна-буржуазнай рэвалюцыi, мы супярэчым наяўным фактам. Першае без апошняга было б немагчымае. Зь цягам часу стала абсалютна ясна, што буржуазная рэвалюцыя без уцiску з боку радыкалаў не зайшла б так далёка, як гэта адбылося на самой рэчы... далёка не аднойчы тагачасныя кансэрватары рабiлi спробы запынiць рэвалюцыю».

Падобную трактоўку Францускай рэвалюцыi прапаноўваюць аўтары школы «Annales» у Францускай рэвалюцыі — Франсуа Фюрэ i Дэнi Рышэ (1968). У падзеях 1789—1794 гадоў яны бачаць складаны працэс, якi складаецца прынамсi з трох раўналежных «рэвалюцыяў»: «вэрсальскiх дэпутатаў, дробнабуржуазных i блiзкiх да iх колаў гараджан — упаасобку гэта відаць на прыкладзе Парыжу — i вясковага сялянства» (параўн. Schmitt 1980, S. 70). Да гэтага трэба дадаць iдэйную гегемонiю «philosophes», якая доўгi час падрывала ўзаконеную сiлу Ancien regime.

У «Фiлязофii гiсторыi» Гегеля (1837) абсалютызуецца значэньне фiлязофскага «прыгатаваньня» рэвалюцыi: мы бачым «у Францускай рэвалюцыi, што мусіць панаваць ідэя, абстрактная ідэя: паводле яе павiнна вызначацца канстытуцыя дзяржавы i яе законы...» (Werke, Bd. 19, S. 141). Аднак ужо Гегель заўважаў, што задачай ураду зьяўляецца таксама «направа, паляпшэньне ў канкрэтных формах; гэтага яны не зразумелi» (тамсама, S. 516). Такую прычынную сувязь памiж нязьдзейсьненай рэформай i рэвалюцыяй падкрэсьлiвае i «Лексыкон дзяржавы» Карла фон Ротэка i Карла Вэлькера (1848, neue Auflage Bd. 11, S. 561):

«Павольным поступам пасоўваюцца наперад нацыi. Пасоўваючыся наперад, яны зь вялiкай цяжкасьцю адкiдваюць сьмецьце мiнуўшчыны. Калi загадзя не падумаць, як пазьбегчы перашкодаў, павольная хада паступовых рэформаў зьменiцца рэвалюцыйнымi скачкамi. Тады разарвуцца кайданы, што стрымлiвалi грамадзтва, i як падчас усiх без вынятку рэвалюцыяў паўстане новая нечуваная мараль».

Карл Маркс лiчыў Францускую рэвалюцыю ўзорам «буржуазнай рэвалюцыi». Глыбiннай прычынай рэвалюцыйных зьменаў быў — паводле яго тэорыi — факт, што «вытворчыя адносiны» Ancien régime cталi занадта «цеснымi» для «прадукцыйных сiлаў» i таму мусiлi быць пераадоленыя якаснымi зьменамi. Таму суб’ектам гэтых зьменаў выступала буржуазiя, у чыёй уласнасьцi знаходзiлiся новыя важныя сродкi вытворчасьцi (мануфактуры, фабрыкi, банкi i гандлёвыя ўстановы), «хаўрусьнiкамi» была гарадзкая бедната i сялянства, вялiкая частка якога дзякуючы фэадальным адносiнам уласнасьцi паддавалася моцнаму ўцiску. У часе першай фазы рэвалюцыi — наступны тэзыс Маркса — буржуазiя патрапiла ўзначалiць рух простага народу i ў якасьцi iдэалёгii навязаць яму тэорыю ўсеагульнага вызваленьня (за «свабоду i роўнасьць»). У сапраўднасьцi амаль усе французы выйгралi ад вызваленьня прадукцыйных сiлаў з кайданоў фэадальных адносiн. Далейшы ход рэвалюцыi прывёў да абвастрэньня супярэчнасьцi памiж патрабаваньнямi гарадзкiх радыкалаў (санкюлётаў i часткова салiдарных зь iх патрабаваньнямi якабiнцаў), якiя настойвалi на рэальнай эканамiчнай роўнасьцi, i буржуазiяй, згоднай толькi на ўстанаўленьне прававой роўнасьцi i ўзаконеньне наёмнай працы. Супрацьстаяньне i сутыкненьне дзьвюх няроўных клясавых сiлаў завяршылася перамогай буржуазii, якая замiрылася з дырэкторыяй i дыктатурай Напалеона. Напалеон не зьлiквiдаваў рэвалюцыі, а стабiлiзаваў яе вынiкi, паколькi яны адпавядалi мэтам буржуазii (i сялянства).

Алексыс Таквiль яшчэ да Маркса падкрэсьлiваў кантынуальнасьць разьвіцьця ад абсалютызму да Францускай рэвалюцыi. Уздым буржуазii пачаўся ўжо пры абсалютызьме. Падчас гэтай фазы манарх са сваёй бюракратыяй (пераважна выхадцамi з буржуазii) кіравалі згодна з iнтарэсамi буйной буржуазii. У меру таго, як узрастала самасьвядомасьць буржуазii i адначасова нарастаў супрацiў старых пануючых колаў устанаўленьню поўнай раўнапраўнасьцi, буржуазiя адварочвалася ад абсалютнай манархii. Але як цесна былi зьвязаны нават самыя прагрэсiўныя прадстаўнiкi Асьветніцтва з абсалютызмам, можна ўбачыць на прыкладзе абароны Вальтэрам асьвечанага прускага манарха Фрыдрыха II i мiнiстра фiнансаў Францыi Турго. Заступалiся за асьвечаны абсалютызм, якi называлi «despotisme légal» i фiзiякраты, асноўныя носьбiты буржуазна-эканамiчных iдэяў у Францыi. Рэч у тым, што сумляючыся ў дастатковай асьвечанасьцi «простага народу», яны былi перакананы ў тым, што найлепшым кiраўнiком Францыi быў бы манарх, якога б кансультавалi добрыя навукоўцы-эканамiсты. Русо, якi стаяў на гэтай пазыцыi, ня верыў, зь iншага боку, у магчымасьць дэмакратыi ў такой вялiкай i неаднароднай у сацыяльна-эканамiчным пляне краiне, як Францыя. Адно прыклад Злучаных Штатаў Амэрыкi выявiў, напрыклад, для Маблi, рэальную магчымасьць рэспублiканскага тыпу дзяржаўнага ўладкаваньня ў Францыi.

Француская рэвалюцыя адразу выклiкала сутыкненьне супрацьлежных iнтэрпрэтацыяў, за якiмi стаялi найперш супрацьлежныя клясавыя iнтарэсы. Прыхiльнiкi Ancien régime выставiлi тэзыс, што рэвалюцыя адбылася дзякуючы iнтрыгам дэмагагiчна настроеных рэвалюцыйных iдэолягаў або, больш за тое, у вынiку змовы масонаў цi падобных «тайных таварыстваў». Эдмунд Бёрк (1790) у сваёй кансэрватыўнай крытыцы рэвалюцыi выйшаў за межы гэтай прымiтыўнай тэорыi змовы i ўбачыў у рэвалюцыi вынiк хаўрусу «грашовых мяхоў» i буржуазных iдэолягаў (адвакатаў i г.д.), якiя «нацкавалi» народ на старых валадароў, у прыватнасьцi, на землеўладальнiкаў з шляхты. Бёрк, такiм чынам, зьвязаў вытлумачэньне рэвалюцыi з падыходамі сацыялягiчнай тэорыi рэвалюцыi.

Марксава тэорыя рэвалюцыi

Марксава тэорыя рэвалюцыi спрабуе адначасова паказаць гiстарычную неабходнасьць i абмежаванасьць буржуазнай рэвалюцыi. У выступленьнi Гракха Бабёфа, якi пайшоў далей за патрабаваньні санкюлётаў і шляхам сваёй «змовы роўных» хацеў увесьцi (1796) «рэальную роўнасьць», Маркс убачыў прыкмету таго, што буржуазная рэвалюцыя ня можа задаволiць значную частку безмаёмных i што далейшы ход падзеяў павiнен прывесьцi ад «палiтычнай эманцыпацыi» да «чалавечай эманцыпацыi» (да сацыялiзму). Усе рэвалюцыйныя зьмены Маркс лiчыў праявай клясавай барацьбы. Пасьля пасьпяховага завяршэньня клясавай барацьбы памiж паўсталай буржуазiяй i пануючымi клясамi Ancien régime (шляхтай i вышэйшым духавенствам) абавязкова наступіць клясавая барацьба памiж буржуазiяй i пралетарыятам, якая будзе паступова абвастрацца ў вынiку дынамiкi капiталiстычнага разьвiцьця. У аснове гэтай барацьбы ляжыць ужо згадваная супярэчнасьць памiж «характарам прадукцыйных сiлаў» i «вытворчымi адносiнамi». Прадукцыйныя сiлы iндустрыяльнага грамадзтва носяць сацыяльны характар, г.зн. яны маюць месца дзякуючы падзелу працы i каапэрацыi сярод вялiкай колькасьцi вытворцаў, якiя пры дапамозе спэцыялiзацыi працы могуць вытварыць значна больш тавару. У адрозьненьне ад прадукцыйных сiлаў вытворчыя адносiны вызначаюцца прыватнай уласнасьцю на сродкi вытворчасьцi. Гэта азначае, што прадукты сацыяльнага разьмеркаваньня працы дастаюцца не беспасярэднім вытворцам, а асобным уласьнiкам. З гэтай супярэчнасьцi, паводле Маркса, вынiкаюць як клясавыя супярэчнасьцi, так i цыклiчныя крызысы, якiя выклiкаюцца перавытворчасьцю i нiзкай пакупной здольнасьцю спажыўцоў. Гэтыя пэрыядычна ўзьнiкаючыя забурэньнi дзякуючы вынiшчэньню (зьнiкненьню) прадукцыйных сiлаў заканамерна ператвараюцца ў крызысы. «Прапарцыйны ўзрост» сродкаў вытворчасьцi i спажывецкiх тавараў — згодна з тэзысам Маркса — не гарантуецца капiталiстычнай рынкавай эканомiкай i можа мець месца толькi пры надзвычай выдаткоўным выхадзе з крызысу i яго поўным пераадоленьнi.

Загэтым «сацыялiстычная рэвалюцыя» якасна адрозьнiваецца ад буржуазнай (палiтычнай), бо яна зьнішчае ня толькi палiтычнае ўладкаваньне, але i грамадзкi лад (адносiны ўласнасьцi). Пакуль новы (буржуазна-капiталiстычны) спосаб вытворчасьцi разьвiваўся ў рамах Ancien régime — хаця i пры пэўных абмежаваньнях — i палiтычна-прававы рэжым пачынаў адно прыстасоўвацца да яго, сацыялiстычны спосаб вытворчасьцi яшчэ толькi зараджаўся. Калi буржуазная рэвалюцыя бярэцца за «прыстасаваньне» палiтычнага i прававога парадку да грамадзкага ладу, сацыялiстычная рэвалюцыя — у адпаведнасьцi з Марксам, пры дапамозе «дыктатуры пралетарыяту» — выкарыстоўвае палiтычныя iнстытуты як сродак зьмены грамадзкага ладу. Суб’ектам рэвалюцыi можа быць толькi тая кляса, якая складае большую частку насельнiцтва iндустрыяльных капiталiстычных краiн: заводзкi пралетарыят. Маркс у сваёй тэорыi рэвалюцыi выходзiў з таго, што ў вынiку поступу iндустрыялiзацыi пралетарыят пачне граць усё большую ролю, але — заразом у стасунку да акумуляванага капiталаўласьнiкамi багацьця — ён будзе станавіцца ўсё болей бедным. Наступная выснова тэарэтыкаў марксiзму палягае ў тым, што рабочая кляса ўрэшце павiнна прыйсьцi да ўсьведамленьня неабходнасьцi рэвалюцыйнага перавароту ў кiрунку да сацыялiзму, паколькi «тэорыя атрымлiвае рэвалюцыйную сiлу, калi яна апаноўвае масы».

Калi буржуазная рэвалюцыя не выходзiла за межы нацыянальнай дзяржавы (у Нiдэрляндах, Англii, Францыi), пралетарска-сацыялiстычная — паводле Энгельса i Маркса — павiнна мець «iнтэрнацыянальны характар» i быць «сусьветнай рэвалюцыяй». У «Прынцыпах камунiзму» Энгельса гэта сьцьвярджаецца безапэляцыйна: «Цi можа адбыцца рэвалюцыя ў адной асобна ўзятай краiне? Адказ: не... Камунiстычная рэвалюцыя ня будзе нацыянальнай, яна адбудзецца ўва ўсiх цывiлiзаваных краiнах, г.зн. прынамсi ў Англii, Амэрыцы, Францыi i Нямеччыне адначасова. Яе рэалiзацыя ў кожнай гэтай краiне будзе хутчэйшай або павальнейшай у залежнасьцi ад разьвiцьця прамысловасьці, памеру дабрабыту і стану прадукцыйных сiлаў» (MEW 4, S. 374). Выходзячы з гэтых тэзысаў Энгельс у 1847 годзе чакаў паскоранага разьвiцьця рэвалюцыi ў Англii i запаволенага ў Нямеччыне.

Марксiсцкiя дэбаты аб рэвалюцыi

Той факт, што гiсторыя пайшла зусiм iншым шляхам, прымусiў марксiстаў зрабiць шматлiкiя ўдакладненьнi. Коратка схарактарызуем iх. Яшчэ сам Маркс указваў на тое, што «палярызацыя» буржуазнага грамадзтва на ўсё меншую групу «капiталаўладальнiкаў» i на большую (гамагенную?) масу пралетароў можа i не адбывацца. У «Тэорыi даданай вартасьцi» ён пiсаў: «Найбольшая надзея Мальтуса — якую ён сам лiчыў plus ou moins[57] утапiчнай — у тым, што колькасьць classe moyenne[58] будзе расьцi, а пралетарыят (рабочыя) заўсёды складацьме несумерна меншую частку ўсяго грамадзтва (хаця паводле абсалютных паказьнікаў яна можа павялiчвацца). Такi ў сапраўднасьцi шлях разьвiцьця буржуазнага грамадзтва» (MEW 26, 1, S. 57). Тым ня менш, Маркс не зрабiў з гэтых разважаньняў высноваў адносна тэорыi рэвалюцыi. Марксiсты-рэвiзiянiсты — напрыклад, Эдуард Бэрнштайн — падкрэсьлiвалi ня толькi адносны ўзрост «сярэдняй клясы», але i паступовы ўздым дабрабыту рабочых. Згэтуль вынiкала, што сацыялiстычныя мэты болей ня могуць рэалiзоўвацца шляхам усьведамленьня іх неабходнасьцi як адзiнага выйсьця з узрастаючай нястачы, але толькi на аснове маральных матываў. Замест больш цi менш гвалтоўнай (або «ажыцьцяўлянай дыктатарскiмi сродкамi») рэвалюцыi трэба праводзiць паступовыя рэформы, якiя б зрабiлi магчымым пераход да сацыялiзму. Бэрнштайну пярэчылi Роза Люксэмбург i У.I.Ленiн. Роза Люксэмбург зьвяртала ўвагу на недаўгавечнасьць самастойнага iснаваньня малых суб’ектаў эканомiкi, якiя, нягледзячы на сваю надзвычайную мабiльнасьць, як правiла, хутка паглынаюцца вялiкiмi прадпрыемствамi. Таксама i ўздым рэальнага заробку рабочых — толькi каньюктурны фэномэн, якi нiвэлюецца насталым у вынiку крызысам. У 1917 годзе Ленiн распрацаваў тэорыю «рабочай арыстакратыi», для якой — на яго думку — прадпрымальнiкi ў iндустрыяльных капiталiстычных манаполiях у вынiку iмпэрыялiстычнай эксплюатацыi i вынiкаючага згэтуль звышпрыбытку ствараюць прывiлеяваныя ўмовы. Гаворка iдзе пра «падкупленую меншыню» рабочай клясы, якая адвярнулася ад рэвалюцыйных мэтаў i стала на рэфармiсцкi шлях. Ленiн сьцьвярджаў, што такая рабочая арыстакратыя мае месца ў Англii, Францыi i Нямеччыне, гэта значыць, у тых краiнах, якiя, паводле Энгельса i Маркса, павiнны былi стаць на чале сусьветнай рэвалюцыi. Фрыц Штэрнбэрг у сваіх кнігах «Iмпэрыялiзм» (1926) i «Iмпэрыялiзм i яго крытыкi» (1929) удакладнiў ленiнскую тэорыю рабочай арыстакратыi i зьвярнуў увагу на тое, што падчас iмпэрыялiзму не меншыня, а бальшыня пралетарыяту павысiла свой дабрабыт. Такiм чынам, рэфармiзм-рэвiзiянiзм атрымаў «масавы базыс».

Пасьля таго як частка пралетарыяту iндустрыяльна разьвітых краiн, адмовiўшыся ад рэвалюцыi, перайшла на пазыцыi «згоднiцтва», iдэi сусьветнай рэвалюцыi сталi ўвасабляцца — у вачах Ленiна (1917) i яго паплечнiкаў — i знаходзiць новых хаўрусьнiкаў сярод пераважна аграрнага насельнiцтва калёнiяў i напаўкалёнiяў (сёньняшняга «Трэцяга сьвету»). Праўда, на парадку дня ў гэтых рэгiёнах стаяла яшчэ толькi «нацыянальнае вызваленьне» ад калянiялiзму (i нэакалянiялiзму), але гэтая рэвалюцыя, у якой брала ўдзел i «нацыянальная буржуазiя» (якая цярпела ад калянiяльнай эксплюатацыi i ўцiску), «аб’ектыўна» была хаўрусьнiцай пралетарска-сацыялiстычнай рэвалюцыi ў мэтраполii. Урэшце пры дапамозе гэтай «тэорыi iмпэрыялiзму» Ленiн апраўдаў i выбух сацыялiстычнай рэвалюцыi ў адносна адсталай царскай Расii. Расiя, як сьцьвярджаецца ў яго аналiзе, хоць i зьяўляецца толькi часткова iндустрыялiзаванай краiнай (месцамi, вядома, маюцца надзвычай сучасныя i буйныя прадпрыемствы, на якiх рабочыя масы прыгнятаюцца яшчэ болей), але ў вынiку моцнай залежнасьцi ад мiжнароднага фiнансавага капiталу i сваёй выключна мiлiтарысцкай палiтыкi, пастаўленай на службу вялiкадзяржаўным памкненьням, далёка не аднойчы ўступала ў антаганiзм з iмпэрскiм капiталiзмам. Такiм чынам, усе супярэчнасьцi тут дасягалi свайго апагею, што ўрэшце ўжо ў 1905 годзе прывяло да першай расійскай рэвалюцыi, а ў 1917 да Лютаўскай i Кастрычнiцкай рэвалюцыяў, якiя былi выклiканы паразай у першай сусьветнай вайне (падобна як рэвалюцыя 1905 году была спрычынена паразай у расійска-японскай вайне). Як артадаксальны марксiст, Ленiн, ведама, досыць доўгi час быў перакананы ў тым, што «пралетарская дзяржава», г.зн. панаваньне партыi бальшавiкоў, зможа ўтрымацца толькi тады, калi разьвiтыя капiталiстычныя краiны таксама зьдзейсьняць рэвалюцыю i прыйдуць на дапамогу Расii. Цэнтар сусьветнай рэвалюцыi павiнен iзноў перамясьцiцца з Расii на Захад (Ленiн, 1920).

Калi гэтай доўгачаканай рэвалюцыі не адбылося, Ленiн як прагматык улады нават i не падумаў адмовiцца ад прынцыпу панаваньня бальшавiкоў i ад сацыялiстычных мэтаў. Але ён быў прымушаны ўвесьцi «новую эканамiчную палiтыку», якая суправаджалася заснаваньнем канцэсiяў, уводам элемэнтаў рынкавай эканомiкi, улiкам iнтарэсаў уласьнiкаў i нават стварэньнем спрыяльных умоваў для замежных капiталiстычных iнвэстараў, што iзноў нiвэлявала некаторыя аспэкты сацыялiстычнага грамадзкага ладу. Незалежна i ў процiвагу сталiнскай тэорыi магчымасьцi «выбудовы сацыялiзму ў адной асобна ўзятай краiне», Леў Троцкi распрацаваў сваю тэорыю «пэрманэнтнай рэвалюцыi» (1930). Ён адзначаў, што ў такой краiне, як Расiя, рабочая кляса, пасьля таго як яна ў ходзе «буржуазных рэвалюцыяў» (1905 году i Лютаўскай 1917 году) заняла вядучае становiшча, не павiнна супакойвацца на дасягнутым, ёй трэба iмкнуцца паскорыць разьвiцьцё сацыялiзму; каб утрымаць перамогу i змагчы выбудаваць сацыялiстычнае грамадзтва, неабходна адбытую ў адной (да таго ж адсталай) краiне рэвалюцыю ператварыць у сусьветную рэвалюцыю.

«Рэальны» сацыялiзм

Карл Корш, камунiст-дысыдэнт, папракаў Ленiна, што апошні назваў «сацыялiстычным» новапаўсталы грамадзкi лад (Korsch 1974, S. 256). У сапраўднасьцi трэба гаварыць пра бюракратычны дзяржаўны капiталiзм. Лiквiдацыя ўсiх канкуруючых партыяў i поўнае зьлiцьцё партыi зь дзяржапаратам (пры Сталiну) канчаткова зрабiлi з Савецкага Саюзу таталiтарную дзяржаву, у многiх адносінах карыкатуру на чаканае Марксам сацыялiстычнае грамадзтва. Замест дыктатуры пралетарыяту (задуманай Марксам i Энгельсам як адносна дэмакратычны iнстытут) — г.зн. пераважнай бальшынi iндустрыяльнай супольнасьці — узьнiкла «дыктатура партыйнага кiраўнiцтва пад назвай пралетарыяту». З Радаў народных дэпутатаў, формы парлямэнцкай дэмакратыi, якая была паклiкана служыць рэальнаму i эфэктыўнаму волевыяўленьню насельнiцтва, вырасла бюракратычная сыстэма, якая зрабiла немагчымым рэальны ўплыў Радаў на вялiкую палiтыку. Сталiнская канстытуцыя 1936 году не зьмянiла становiшча. Толькi на месца слабых Радаў прыйшоў цалкам неўплывовы вялiзны парлямэнт, якi зацьвярджаўся партыйным кiраўнiцтвам i складаўся зь безальтэрнатыўна абраных дэпутатаў, за якіх галасавала 99% насельніцтва.

У вынiку функцыянальных зьменаў тэорыi i структурных трансфармацыяў савецкага грамадзтва пасьля другой сусьветнай вайны марксiзм(-ленiнiзм) мог зь некаторым посьпехам інструмэнтальна выкарыстоўвацца толькi пры паскораным разьвiцьцi плянавых эканомiк уперад калянiяльных i напаўкалянiяльных, адсталых аграрных краiн. Прывабнасьць марксiзму для пралетарыяту ў разьвiтых краiнах страчвалася ў меру таго, як у сьвеце станавiўся ведамым рэальны стан рэчаў у Савецкiм Саюзе i як — за выняткам вайсковай моцы — Савецкi Саюз стаў адставаць ад Захаду ў гонцы за эканамiчным прагрэсам.

Тэарэтыкi сацыялiзму i самi камунiстычныя партыi ў заходнiх iндустрыяльна разьвiтых краiнах усё болей былi прымушаны адрозьнiваць свае ўяўленьнi аб сацыялiзьме ад «рэалiзаванай у Савецкiм Саюзе мадэлi» (эўракамунiзм; Timmermann 1978). Многiя зь iх пры гэтым рашуча не прызнавалi «сацыялiстычны характар» гэтай краiны (да прыкладу, Dutschke 1974). Яны паасобку сьцьвярджалi, што лiквiдацыя прыватнай уласнасьцi на сродкi вытворчасьцi не абавязкова прыводзiць да лепшага, свабаднейшага, справядлiвейшага грамадзтва i што цэнтральнае (немiнуча бюракратычнае) плянаваньне заўсёды выклiкае буйныя эканамiчныя памылкi, перадусiм таму, што адсутнiчаюць дэмакратычны кантроль i жыцьцяздольны рынак. Шматлiкiя спробы рэформаў ясна паказалi, што адсутнасьць палiтычнай свабоды заўсёды рэзка абмяжоўвае iх. Чым далей заходзiць iндустрыялiзацыя, тым больш непрыдатнымi стаюцца старыя плянавыя мэханiзмы i тым магутней раскрываецца нястача iндывiдуальнай матывацыi i свабоды.

Рэвалюцыi i аграрнае насельнiцтва

Як тэарэтычна, так i практычна марксiсцкая тэорыя рэвалюцыi доўгi час не зьвяртала належнай увагi на аграрную праблему. Тым ня менш Маркс указваў на тое, што буржуазная рэвалюцыя ў Парыжы змагла перамагчы толькi дзякуючы таму, што яна прынесла вызваленьне францускiм сялянам ад усiх фэадальных перажыткаў i ўзаконiла прыватную ўласнасьць. Маркс таксама меркаваў, што пралетарска-сацыялiстычная рэвалюцыя павiнна прынесьцi гэтулькi ж пажытку для сялян, як у сваiм часе буржуазная. Але ўжо нямецкiя сацыял-дэмакраты мелi праблемы са сваёй тактыкай мабiлiзацыi насельнiцтва краiны — перадусiм таму, што яны некрытычна выходзiлi з таго, што ў сельскай гаспадарцы немiнуча будзе ўзмацняцца роля вялiкiх прадпрыемстваў i загэтым бальшынi сельскага насельнiцтва наканавана зьнiкненьне. I сялянства iх практычна не падтрымала.

Эдуард Давiд (1922) аспрэчваў гэты пануючы марксiсцкi погляд i адзначаў ня толькi жывучасьць, але i неабходнасьць малых i сярэднiх прадпрыемстваў у сельскай гаспадарцы. Перадусiм ён падкрэсьлiваў вялiкае значэньне iндывiдуальнай матывацыi («пачуцьця сацыяльнага абавязку работнiка») для прадукцыйнасьцi, якая ў малых прадпрыемствах можа дасягаць высокага ўзроўню. Апрача таго, Давiд падкрэсьлiваў i шкоднае экалягiчнае ўзьдзеяньне вялiкiх аграрных прадпрыемстваў, знаходзячы ў гэтым яшчэ адзiн аргумэнт супраць пануючай марксiсцкай артадоксii. А Г.Марон адзначаў, што высокаiнтэнсіўная «квiтнеючая звышкультура» Японii здольная бяз iмпарту прадуктаў харчаваньня i ўгнаеньняў пракармiць 150 чалавек з аднаго квадратнага кiлямэтру.

«У адрозьненьне ад дробнай сельскай гаспадаркi, якая заўсёды падтрымлiвала i павышала ўрадлiвасьць земляў, буйныя сельскагаспадарчыя прадпрыемствы паўсюль, дзе яны мелi месца ў гiсторыi, выяўлялi свой спусташальны характар. Толькi там стагодзьдзямi не зьмяншаецца ўрадлiвасьць, — кажа Лiбiг — дзе насельнiцтва, апрацоўваючы палеткi, жыве шчыльна на невялiкай тэрыторыi, дзе гараджане i рамесьнiкi раскiданых па гэтай тэрыторыi мястэчкаў разам са сваiмi парабкамi ўрабляюць свой уласны кавалак поля... Урадлiвасьць такой краiны залежыць ад рэгулярнага кругазвароту рэчываў, пры якiм усе складнiкi спажытых прадуктаў бяз стратаў вяртаюцца на поле, на якiм яны былi выраблены. Нiчога страчанага ўжо ня вернеш, i таму кажны ведае, што можа быць страчана, кажны намагаецца ўсё сабраць i захаваць. Калi ж тая самая краiна трапiць у рукi буйных землеўладальнiкаў, то на месца ўзнаўленьня прыйдзе спусташэньне. Дробны землеўладальнiк вяртае полю амаль усё тое, што i бярэ, буйны ж звозiць зерне i мяса ў вялiкiя спажывецкія цэнтры, касуючы пры гэтым перадумовы для iх узнаўленьня. Празь некаторы час яго зямля ператворыцца ў пустэльню, як, да прыкладу, рымскiя калёнii» (David 1922, S. 259).

Барынгтан Мур (1969) больш грунтоўна дасьледаваў ролю сельскага насельнiцтва ўва ўсiх рэвалюцыях, пачынаючы ад XVIII стагодзьдзя, i аспрэчваў асноўныя марксiсцкiя тэзысы. Ад Францускай рэвалюцыi найбольш выйгралi найперш заможнае сялянства i буржуазiя, якiя дужа нажылiся ў вынiку распродажу царкоўнай маёмасьцi. Адначасова гэтая частка аграрнага насельнiцтва стала рашучым няпрыяцелем радыкалаў. Параза санкюлётаў i прыхільных ім якабiнцаў, а таксама Рабэсп’ера тлумачыцца пераважна тым, што сяляне адмовiлiся забясьпечваць гарадзкое насельнiцтва хлебам па ўстаноўленых зьверху заніжаных цэнах. «Буржуазная рэвалюцыя была зьдзейсьнена санкюлётамi; але сяляне вызначылi, як далёка яна зможа зайсьцi» (Moore 1969, S. 139). Тым ня менш падрыў магутнасьцi земляўласьніцкай шляхты, якi разам зь лiквiдацыяй манархii i скасаваньнем фэадальных прывiлеяў абумовiў буржуазны характар рэвалюцыi, стаў, паводле Мура, важнай перадумовай устанаўленьня буржуазна-парлямэнцкай дэмакратыi ў Францыi. Рэстаўрацыя 1815 году на пэўны час яшчэ раз вярнула старой шляхце палiтычную сiлу, але дзякуючы няздольнасьцi шляхты злучыцца з буйной буржуазiяй яна была канчаткова страчана пасьля лiпеньскай рэвалюцыi 1830 году. З пункту гледжаньня эканамiчнага прагрэсу, рэч ясная, распродаж дзяржаўнай уласнасьцi i спрычыненае iм узмацненьне аграрнага насельнiцтва стварыла перашкоды для хуткага iндустрыйнага разьвiцьця краiны. Такiм чынам, вульгарнамарксiсцкае клiшэ аб «вызваленьнi прадукцыйных сiлаў» з дапамогай рэвалюцыi не знаходзiць свайго пацьвярджэньня.

Надзвычай няпэўнае стаўленьне сялянства да дэмакратыi назiраецца — паводле Мура — i ў XX стагодзьдзi. Заможныя сяляне, якiя адначасова зьяўляюцца выразьнiкамi сялянскiх iнтарэсаў, зусiм не зацiкаўленыя, па-першае, у дэмакратыi як гэткай. Iх хвалююць «дзейсныя гарантыi, якiя датычаць iхнай маёмасьцi i iхнага сацыяльнага становiшча ў iх уласнай вёсцы» (Мoor 1969, S.13). Найперш сяляне хочуць упэўнiцца ў тым, што ня будзе нiякай экспрапрыяцыi. Па-другое, нарастаючая капiталiзацыя сельскай гаспадаркi падрывае сялянскае землеўладаньне. Як па сутнасьцi «дакапiталiстычная група, сяляне часта (таму) выяўляюць моцныя антыкапiталiстычныя тэндэнцыi». У гэтых адносiнах сялянская зямельная маёмасьць можа ўяўляць «пагрозу для буйнога землеўладаньня... як у яго капiталiстычнай, так i ў дакапiталiстычнай форме». Зь iншага боку, яна зьяўляецца (i гэтак лiчыць бальшыня «сялянскiх партыяў» i аб’яднаньняў) «вонкавым валам, якi баронiць гэтую маёмасьць».

Бальшавiцкая рэвалюцыя змагла зь перамогай выйсьці з грамадзянскай вайны толькi дзякуючы таму, што яна дала бальшынi расiйскага сялянства зямлю, забраўшы маёнткi памешчыкаў i цара. Толькi ў тэорыi «добраахвотная» калектывiзацыя сельскай гаспадаркi, распачатая Сталiным у 1928 годзе, iзноў зьнiшчыла — пры нялюдзкіх ахвярах — гэтую iндывiдуальную ўласнасьць. Гэтае мерапрыемства прывяло да значнага заняпаду сельскагаспадарчай вытворчасьцi, i ў вынiку выклiкала масавыя мiграцыi аграрнага насельнiцтва ў гарады, а таксама памяншэньне яго колькасьцi. Сёньня i ў самiм Савецкiм Саюзе пастаўленая пад сумненьне мэтазгоднасьць прымусовай калектывiзацыi i рэабiлiтаваная альтэрнатыўная эканамiчная палiтыка Мiкалая Бухарына, радыкальна асуджаная ў свой час Сталiным.

Дзякуючы падтрымцы сялянскiх масаў перамагла таксама i кiтайская рэвалюцыя. Пры гэтым Мао Цзэ-дун мадыфiкаваў марксiсцкую тэорыю «пралетарскай рэвалюцыi», цалкам зьвёўшы пралетарскi характар рэвалюцыi да тэорыi авангарду (камунiстычнай партыi) i прызнаўшы беднае сялянства «масавым базысам» пралетарскай рэвалюцыi.

Культурныя i прамысловыя рэвалюцыі

У неспэцыфiчным i ня ў строгiм сэнсе тэрмiн «рэвалюцыя» ўжываецца таксама для абазначэньня глыбiнных зьменаў i ў iншых (ня толькi палiтычных i сацыяльных) сфэрах. Пра культурную рэвалюцыю ўжо гаварыў Ленiн, разумеючы пад ёй паскораную лiквiдацыю непiсьменнасьцi i адукацыю сялянскiх масаў. Задачамi зынiцыяванай Мао Цзэ-дунам культурнай рэвалюцыi былi глыбiнныя зьмены маральных вартасьцяў i ўстановак. З «эгаiстычных», зарыентаваных на спажыцьцё людзей плянавалi выхаваць альтруiстычных i аскетычных «камунiстаў». Мэтадамi гэтых зьменаў былi «масавая мабiлiзацыя» i «масавая iндактрынацыя». Было б больш карэктна назваць гэтую спробу iнтэнсiўнай трансфармацыi сьвядомасьцi «рэформай сьвядомасьцi», бо наўрад цi можна сьцьвярджаць, што рух iшоў «зьнiзу». Мао Цзэ-дун, у сваю чаргу, выкарыстаў паўсталую ў вынiку незадаволенасьць для ажыцьцяўленьня сваiх плянаў.

Праблематычным зьяўляецца i сам тэрмiн прамысловая рэвалюцыя, якi ўпершыню ўвёў ува ўжытак Фрыдрых Энгельс. Калi зважаць на сувязь памiж якаснымi i глыбiннымi зьменамi ў вытворчай тэхнiцы i пераўтварэньнямi ў сацыяльнай структуры, ён будзе дакладным толькi часткова. Так, напрыклад, увод паравога рухавiка на прамысловасьцi i транспарце (параход, паравоз) прывёў да зьменаў у структуры насельнiцтва, да ўзмацненьня канцэнтрацыi прамысловасьцi шляхам заснаваньня акцыянэрных таварыстваў, да павелiчэньня мабiльнасьцi рабочага насельнiцтва, да абнiжэньня цэнаў на транспарт i затым да адноснай незалежнасьцi ад рэсурсаў драўнiны i г.д. Пры вызначэньнi сувязi памiж зьменамi вытворчай тэхнiкi i сацыяльнымi пераўтварэньнямi марксiзм не заўсёды быў пасьлядоўным. У «Галечы фiлязофii» (1846) Марксам было сфармулявана наступнае часта цытаванае цьверджаньне: «Ручны млын стварыў фэадальнае грамадзтва, паравы — капiталiстычнае» (1947, S. 127), але пазьней ён, насуперак гэтаму, указваў, што выкарыстаньне ў вытворчасьцi прыродазнаўчых адкрыцьцяў залежыць ад вытворчых адносiн. Таму было б больш правiльна сказаць наступнае: фэадальнае грамадзтва дазваляе i вымагае разьвiцьця толькi ручных млыноў, капiталiстычнае — паравых. Але новыя мэтады вытворчасьцi ўзьнiкаюць па сутнасьцi ўжо ўва ўмовах старой сацыяльнай фармацыi. Зрэшты, Маркс «правочыў» ветравыя млыны позьняга Сярэднявечча (ад 1300 г.).

3. Рэформы і рэфармізм

Дзяржаўныя рэформы

Рэформамi называюць сацыяльныя, палiтычныя i эканамiчныя зьмены, якiя — без аснавасяжных пераўтварэньняў структуры — выходзяць ад кiруючых або сацыяльна прывiлеяваных колаў i падтрымлiваюцца кiраванымi i непрывiлеяванымi слаямi грамадзтва, якiм яны паклiканы прынесьцi карысьць. Прыкладамi такiх рэформаў зьяўлялiся фiнансавыя рэформы ў Францыi падчас Ancien régime, якiя — у вынiку пасьпяховага супрацiву прывiлеяваных колаў — усё болей i болей запыняліся, і ўрэшце мiнiстры фiнансаў Турго, Калён, Брыен i Нэкер атрымалi поўную паразу. Пасьпяховымi рэформамi былі рэформы ў сфэры сацыяльнага забесьпячэньня ў кайзэраўскай Нямеччыне (падтрымка iнвалiдаў, беспрацоўных, родзiчаў памерлых), мэтай якiх было таксама паляпшэньне стану здароўя рабочых сем’яў, на якi наракалi вайсковыя прызыўныя камiсii. Гэта, у сваю чаргу, прывяло да зьмяншэньня ўплыву сацыял-дэмакратыi на рабочую клясу.

Яшчэ далей зайшлі мерапрыемствы па выбудове «сацыяльнай дзяржавы» ў Швэцыi (памiж дзьвюма сусьветнымi войнамi), i ў Англii, Францыi i Нямеччыне (пасьля другой сусьветнай вайны). Дзяржава цяпер (часткова ўжо ў «New Deal» Ф.Д.Рузвэльта i перадусiм у «Great Society» Кенэдзi i Джонсана) становiцца «разьмеркавальнiкам дабрабыту», гарантыяй узбагачэньня ўсiх i кожнага. Падставай для гэтага быў таксама i сусьветны эканамiчны крызыс, якi — нават пры адсутнасьцi мэтанакiраванага ўмяшаньня ў «вольную гульню рынкавых сiлаў» — мог лёгка прывесьцi да радыкалiзацыi выбарцаў. Апрача таго, пашырэньне камунiзму пасьля другой сусьветнай вайны выклiкала ў прывiлеяванай меншынi гатовасьць шляхам рэформаў зьлiквiдаваць прычыны сацыяльнай няроўнасьцi ўва ўласнай краiне. Парадаксальным чынам Кастрычнiцкая рэвалюцыя i прынесеныя на штыхах Чырвонай армii камунiстычныя ўрады Ўсходняй Эўропы прывялi як да паляпшэньня становiшча працоўных у капiталiстычных дзяржавах, так i да эманцыпацыi рабочых у гэтых краiнах. Посьпехi камунiзму абумовiлi ў пануючых клясаў пошукi найбольш справядлiвага дзяржаўнага ўладкаваньня. Адно пасьля таго, як на Захадзе стаў вядомым змрочны ценевы бок краiн «рэальнага сацыялiзму», iмкненьне да выбудовы i захаваньня «дзяржавы ўсеагульнага дабрабыту» iзноў аслабла.

Тэорыi рэформаў Бэрнштайна i Канта

Напярэдадні першай сусьветнай вайны рабочыя партыi хутчэй крытычна ставiлiся да рэформаў буржуазных урадаў. Iншай пазыцыi датрымвалiся «рэфармiсты», што, як i Геарг фон Фольмар (1891) i Эдуард Бэрнштайн (1899), уважалi рэвалюцыйную пэрспэктыву «артадоксаў» за нерэалiстычную i марылi аб «паступовым пераходзе да сацыялiзму». Бэрнштайн рэфармiсцкую тактыку i стратэгiю ўвасобiў у «рэвiзiянiсцкай тэорыi». Гэта азначае, што ён унёс карэктывы ў марксiсцкiя пастуляты, прывёўшы ў адпаведнасьць тэорыю i практыку. Ён лiчыў, што для такой партыi, як нямецкая сацыял-дэмакратыя, толькi рэфармiсцкая стратэгiя i тактыка прыдатная ў пытаньнi, як найбольш мэтазгодна выкарыстоўваць фракцыю ў Райхстагу i дэпутатаў паўднёванямецкiх ляндтагаў для спраўджаньня сваiх палiтычных мэтаў. Але вядучыя «iдэолягi» партыi (Карл Каўцкi i iнш.) цьвёрда датрымвалiся «чыстага рэвалюцыйнага вучэньня», якое было ўжо не «кiраўнiцтвам да дзеяньня», а толькi надзейным «сродкам iнтэграцыi» (Matthias 1957) разнастайных плыняў унутры партыi.

Бэрнштайн абвясьцiў вайну гэтай зьведзенай да iдэалёгii тэорыi i заклiкаў СДПН урэшце адкрыта «аб’явiць», чым яна ў сапраўднасьцi ўжо доўгi час зьяўляецца: дэмакратычный партыяй рэформаў. Такое прыстасаваньне тэорыi да неабходнай у дадзеным выпадку стратэгii i тактыкi яго крытыкi асудзiлi як «рэвiзiянiзм». Партыйныя артадоксы, а ў Расii Ленiн i яго паплечнiкi, убачылi ў гэтай карэкцыi марксiзму «баязьлівую здраду» i зьвязалi яе — як ужо згадвалася — з утварэньнем «рабочай арыстакратыi» i «бюракратыi» сярод рабочых правадыроў. Выходзячы зь пераўтварэньня сацыяльнай структуры, дзе ня спраўдзiўся нiводзін з марксiсцкiх прагнозаў (якiя рабiлiся перадусiм вульгарнымi марксiстамi), Бэрнштайн як ува ўтварэньнi акцыянэрных таварыстваў ды картэляў, так i ў нацыяналiзацыi транспарту i асобных прадпрыемстваў (напрыклад, газа-, водазабесьпячальныя службы, электрасеткi ў камунальнай маёмасьцi) убачыў адзнакi ўжо запачаткаванага руху ў кiрунку да «сацыялiзму». Капiталiстычная эканомiка болей не паддаецца крызысам. Таксама i вытворчыя адносiны паступова прыстасоўваюцца да характару прадукцыйных сiлаў, для чаго вырашальнае значэньне мае несупынны цiск рабочых партыяў i прафсаюзаў.

Калi выходзiць з Бэрнштайнавага разуменьня рэвiзiянiзму, то яго варыянтам (рэч ясная, буржуазным) можна лiчыць i палiтычную тэорыю Iмануiла Канта (параўн. Fetscher 1976). Хоць Кант i аспрэчваў легiтымнасьць Францускай рэвалюцыi, але ён усё ж называў новы канстытуцыйны парадак законным. Нiхто ня мае права стаўляць пад пытаньне законнасьць у iмя даўнейшага парадку: Кант асуджаў тэрор, але не законнае права народу на супрацiў; адначасова ён уважаў палiтычныя i сацыяльныя заваёвы Францускай рэвалюцыi за варты ўхвалы прагрэс — перадусiм у лiквiдацыi прывiлеяў шляхты (найперш буйных землеўладальнiкаў са шляхты) i ўва ўводзе рэспублiканскай прадстаўнiчай дэмакратыi. Апошняя — як на думку Канта, так i абата Сэеса — нiколькi не супярэчыць манархiчнаму дзяржаўнаму ладу.

Кант, перакананы ў моцы рацыяналiсцкіх аргумэнтаў, верыў у магчымасьць «паступова дасягаючага трону Асьветнітцва», што б паслужыла дастатковай перадумовай для негвалтоўных i законных рэформаў. Аднак павiнна быць забясьпечана «свабода слова», бо безь яе манарх i яго абкружэньне пазбавяцца сродкаў дакладнай iнфармацыi i арыентацыi. Законапаслухмяны падданы павiнен верыць у адсутнасьць ува ўлады «злой волi», але дапушчаць, што яна стаецца ўсё болей i болей асьвечанай i дасьведчанай, няздольнай нават на памылкi, было б кашчунна i нерэалiстычна. Кант быў упэўнены ў магчымасьцi правядзеньня манархiчна-бюракратычнымi ўрадамi раздробленых нямецкiх дзяржаваў прадуманай палiтыкi рэформаў. Асноўным матывам для гэтага, на яго думку, павiнен выступаць шырокараспаўсюджаны страх перад рэвалюцыяй.

Рэформы служаць, паколькi яны абавязкова выходзяць ад прывiлеяваных слаёў, перадусiм мэце прадухiленьня рэвалюцыйных паўстаньняў, выклiканых сацыяльнай незадаволенасьцю. Такiм чынам, страх перад рэвалюцыяй зьяўляецца самым надзейным сродкам распачаць рэформы. У многiх краiнах ён прывёў да мiрнай дэмакратызацыi (расшырэньне выбарчых правоў, увод прадстаўнiчай парлямэнцкай дэмакратыi i г.д.).

Але рэформы могуць лёгка перарастаць у рэвалюцыю. Наўрад цi можна сумнявацца ў тым, што iнсьпiраваная Марцiнам Лютэрам рэформа царквы прывяла ўрэшце да (напаў)буржуазнай рэвалюцыi, дарма што гэтая мэта рэфарматарам зусiм не перасьледавалася. З аслабленьнем iнстытуцыяў каталiцкай царквы i яе клеру ў пратэстанцкiх дзяржавах зьнiк «першы стан»[59]. «Усеагульнае сьвятарства»[60] можа разглядацца як дэмакратызацыя царкоўнай супольнасьцi (хаця ў лютэранстве вельмi хутка ўзьнiкла новая, цесна зьвязаная з курфюрстамi царкоўная гiерархiя). Таму няма дзiва, што незадаволенымi слаямi грамадзтва — iмпэрскiм рыцарствам, сялянствам i гарадзкой буржуазiяй — з рэфармацыi былi зроблены часткова рэвалюцыйныя палiтычныя высновы (Griewank 1969). Таксама i ў выпадку Францускай рэвалюцыi мы можам назiраць, як рэформа (што выходзiла ад караля i яго дараднікаў) перарасла ў рэвалюцыю. Можа мець месца, рэч ясная, i адваротны працэс: рэвалюцыя абяртаецца ў (значна меней глыбiнную) рэформу, што, да прыкладу, i адбылося падчас першай расiйскай рэвалюцыi 1905 году, якая скончылася заснаваньнем «Думы» (надзвычай абмежаванага ў сваёй дзейнасьці парлямэнту).

4. Рэвалюцыйны мiт i вера ў прагрэс

Рэвалюцыя: мiт i рэальнасьць

Для палiтычных рухаў вялiкае значэньне мае ня толькі рэальнае значэньне рэвалюцыйных структурных пераўтварэньняў палiтычнага ўладкаваньня i / або грамадзтва, але й «мiт рэвалюцыi». Жорж Сарэль (1907, 1981), калі троху спрасьціць, акурат у гэтым бачыў яе праўдзiвае значэньне. З гэтай прычыны ён быў рашучым працiўнiкам канцэпцыi па магчымасьцi «мiрнай рэвалюцыi» шляхам здабыцьця бальшынi галасоў у парлямэнце (што самi Маркс i Энгельс лiчылi магчымым у ЗША, Англii, Бэльгii i Францыi). З гэтай прычыны Сарэль (а да яго — Прудон) выступаў супраць удзелу ў парлямэнцкiх выбарах. Найлепшым сродкам рэвалюцыянiзацыi грамадзтва ён лiчыў усеагульны страйк — адкрытую i сумленную барацьбу клясаў, якая падштурхне буржуазiю да маральна-гераiчнага ўздыму i не дазволiць уцягнуць яе ў «парлямэнцкi крэтынiзм». Сарэль гаварыў аб «мiце ўсеагульнага страйку», якiм па сутнасьцi i выклiкаецца рэвалюцыйнае ўзрушэньне рабочай клясы. Акурат у колах iнтэлектуалаў, якiя сымпатызавалi эманцыпацыi рабочай клясы, зачараваньне гэтым мiтам (якi ня быў увязаны з тэзысам аб усеагульным страйку) адыграла важную ролю. З гэтай прычыны iмi мацней як усiмi засталымi падкрэсьлiваўся гвалтоўны, надзвычайны характар рэвалюцыйнай сытуацыi. Пазьнейшым крайнiм прыкладам абсалютызацыi рэвалюцыi як выняткавага ўчынку стала Сартрава ўслаўленьне сьвядомага i актыўнага аб’яднаньня ў рэвалюцыйным акце малых групаў, якое, аднак, iзноў i iзноў прыводзiць да ўзьнікненьня «Практычна Iнэртнага», г.зн. да ўтварэньня новых адчужаных структур. Сапраўды вызвольным, на думку Сартра, зьяўляецца толькi сам рэвалюцыйны акт, а не яго вынiк, структурнае пераўтварэньне, якое ўсё роўна нiколi ня спраўдзiцца (Sartre 1960, 1967).

Вобраз рэвалюцыйнага мiту, якi так зачараваў iнтэлектуалаў, закрануў таксама i кансэрватараў, абвастрыўшы ў iх страх перад рэвалюцыяй. У абодвух выпадках гвалт, пралiцьцё крывi i разбурэньне гралi вызначальную ролю для характарыстыкi рэвалюцыi. Цытаты з Бакунiна (1924, Bd. III, S. 80 ff) i iншых майстроў рэвалюцыйнай рыторыкi ўдала выкарыстоўвалiся для таго, каб найзмрачней абмаляваць «чырвонага прывiда».

Але ня толькi гэты эмацыйна афарбаваны мiт рэвалюцыi пярэчыў празаiчнай рэальнасьцi рэвалюцыяў; таксама не магло не спарадзiць расчараваньня няспраўджаньне пашыраных палымяных спадзяваньняў, зьвязаных з рэвалюцыяй. Толькi некаторыя рэвалюцыянэры так адкрыта i сумленна, як Ленiн, указвалi на тое, што, рэч ясная, ад рэвалюцыі i грамадзянскай вайны — у вынiку заняпаду вытворчасьцi — нястача насельнiцтва спачатку яшчэ болей павялiчыцца i што перавагi ад рэвалюцыйных пераўтварэньняў будуць адчувальныя адно значна пазьней (Lenin 1920, 1947, II, S. 765). З гэтай прычыны рэвалюцыйная прапаганда, як правiла, ня згадвала пра гэты рэалiстычны погляд. Пры гэтым павелiчэньне эканамiчнай нястачы было рэальнасьцю, тым часам як чаканае ў далейшым паляпшэньне палажэньня заставалася толькi гiпатэтычным.

Прадчуваньне гэтых акалiчнасьцяў часта прымушала вялiкую частку насельнiцтва са зьдзiўляючай абыякавасьцю ставiцца да рэвалюцыйных заклiкаў. У параўнаньнi з рэвалюцыйнымi (гвалтоўнымi) пераўтварэньнямi, рэформы заўсёды менш рызыкоўныя, перадусiм таму, што пасьля кожнага невялiкага рэфармiсцкага кроку — калi чаканы посьпех не дасягнуты цi выявiлiся нежаданыя пабочныя эфэкты — застаецца магчымасьць карэктываў. Маркс думаў, што i сацыялiстычная рэвалюцыя будзе сама сабой бесьперапынна карэгавацца i зьмяняць свой курс; але пры гэтым ён яўна недаацэньваў кансэрватыўнага характару палiтычных iнстытутаў (такiх, як арганiзаваныя партыi). Роза Люксэмбург — пры ўсёй крытыцы рэфармiзму i рэвізіянізму — адна зь першых звярнула ўвагу на небясьпеку артадаксальнай застыгласьцi i аўтарытарнага кiраўнiцтва.

Эвалюцыя i вера ў прагрэс

Як рэвалюцыянэры, так i рэфармiсты ўжо ад XVIII стагодзьдзя былi ўпэўненыя ў тым, што ў гiсторыi чалавецтва назiраецца вiдавочны прагрэс. Паводле Гегеля, «сусьветнагiстарычны дух народу» робiць усё болей доўгiя крокi ў кiрунку несупынна ўзрастаючай «сьвядомасьцi свабоды»: Усход лiчыў, што свабодным зьяўляецца толькi адзiн, Антычнасьць — што толькi некаторыя, «хрысьцiянска-германскi сьвет» — што «ўсе зьяўляюцца свабоднымi». Пасьля пашырэньня хрысьцiянства на Захадзе наступiла ўсё болей рэальнае «ўкараненьне» гэтай сьвядомасьцi ў жыцьцё. Левагегельянцы i Маркс таксама абапiралiся на канцэпцыю прагрэсу Гегеля i прагрэсiўнай буржуазii. Калi ў 1859 годзе Дарвiн апублiкаваў сваю кнiгу «Паходжаньне вiдаў шляхам натуральнага адбору», Маркс убачыў у гэтым навуковым тлумачэньнi эвалюцыi сьвету расьлiн i жывёл прыродазнаўчую перадумову сваёй уласнай тэорыi гiсторыi. Як i сам Маркс, Дарвiн здолеў абысьцiся без усякай мэтафiзычнай тэлеалёгii i давесьцi разьвiцьцё прыроды па ўзыходзячай лiнii. Тым часам як Зыгмунд Фройд называў адкрыцьцё Галiлеем эксцэнтрычнага палажэньня Зямлi ў плянэтарнай сыстэме i дарвiнскую тэорыю паходжаньня чалавека з жывёлы дзьвюма «нарцыстычнымi хваробамi», да якiх ён — шляхам доказу iснаваньня неўсьвядомленых iнстынктыўных парываў i iх сiлы ў чалавеку — прылучаў яшчэ і трэцюю, Эрнст Гекель (1868, 1920. S. 632) быў упэўнены, што тэорыя эвалюцыi дае належную падставу для зьвязанага з прагрэсам аптымiзму:

«У сваiм пасьлядоўна паступаючым разьвiцьцi ад нiжэйшых пазванковых да найвышэйшых мы бачым трыюмф чалавечай прыроды над усёй засталай прыродай. Мы гордыя тым, што так бесканцоўна далёка пераўзышлi нашых нiжэйшых жывёльных продкаў, i сіляем згэтуль глыбокую ўпэўненасьць, што i ў будучынi чалавечы род ува ўсiм i кожным будзе рушыць стаўбавой дарогай прагрэсiўнага разьвiцьця i дасягаць усё болей высокiх ступеняў духоўнай дасканаласьцi. У гэтым сэнсе тэорыя эвалюцыi ў сваім ужываньні адкрывае перад чалавецтвам велiчныя пэрспэктывы ў будучынi i здымае ўсе перасьцярогi, зьвязаныя зь яго пашырэньнем».

Адным зь першых мысьляроў, якi лiчыў праблематычнымi выключнасьць i надзвычайнасьць чалавечай прыроды, быў Русо. Ён разглядаў — як i некаторыя сучасныя антраполягi — страту прыродных iнстынктаў як вынiк бiялягiчнага дэфэкту, як своеасаблiвы першагрэх i лiчыў цывiлiзацыйны прагрэс зьявай надзвычай двузначнай, таму што ён прынёс прагрэс iндывiду, але адначасова заняпад чалавецтву (Fetscher 1975). Для Русо «чалавек разважаючы» — гэта «сапсутая жывёла». I хаця прыпiсваны Русо заклiк «назад да прыроды» нiколi ня спраўдзiўся, слушна тое, што ён уважаў «эпоху пастухоў» («барбарства») за «залатую эпоху» i як прыяцель чалавецтва жадаў запынiць разьвiцьцё на гэтым этапе. Падобныя меркаваньнi iзноў зьявiлiся ў эпоху экалягiчных крызысаў i ў многiх аспэктах прыродаспусташальнага працэсу ўзросту прамысловасьці. У некаторых аўтараў сустракаецца думка, што варожасьць да індустрыі прывядзе да патрэбы навукова-тэхнiчнай рэвалюцыi, якая затрымае i нават зьлiквiдуе (таксама i ў галіне тэхнiкі вытворчасьці) прагрэс. Таму паняцьце «рэвалюцыя» набыло зусiм новы, цалкам супярэчны ранейшаму сэнс. Калi падчас буржуазных i пралетарскiх рэвалюцыяў гаворка вялася аб паскарэньнi прагрэсу (таксама i ў галіне тэхнiкі вытворчасьці) — Маркс называў рэвалюцыi «лякаматывамi гiсторыi» — дык сэнсам экалягiчнай антыiндустрыйнай рэвалюцыi было б запыненьне прагрэсу або нават яго зьлiквiдаваньне.

Ад гэтых — дасюль iснуючых толькi як размыты сьветагляд — уяўленьняў трэба адрозьнiваць фундамэнталiсцкія, рэлiгiйныя рэвалюцыi, якiя адбылiся ў Iране i Лiбii. Сэнсам гэтых культурна-рэлiгiйных рухаў ёсьць захаваньне культурна-рэлiгiйнай iдэнтычнасьцi ад пагрозы сусьветнай гамагенiзацыi. Гэтыя рухi маюць значную прывабнасьць для зьнядоленых масаў «Трэцяга сьвету», якiм яны шляхам павышэньня самасьвядомасьцi абяцаюць вярнуць прынамсi iх чалавечую годнасьць. Пры гэтым рэлiгiйнымi фундамэнталiстамi — завадатарамі «iсламскай рэвалюцыi», як яны яе самi называюць, нi ў якiм разе не адмаўляецца сучасная тэхнiка i прамысловасьць. Аднак робiцца спроба спалучыць дасэкулярныя культурныя адносiны i iдэалёгii з адназначна дакапiталiстычнымі сацыяльнымі фармацыямі. На аснове такога ўладкаваньня грамадзтва i культуры наўрад цi можа самастойна разьвiвацца навука i сучасная тэхнiка вытворчасьці. У гэтым палягае нутраная супярэчнасьць падобных рухаў, якая зь цягам часу павiнна прывесьцi да iх заняпаду.

Апiсальнае вызначэньне рэвалюцыi i рэформы

Дарма што для клясыфiкацыi розных тыпаў рэвалюцыяў i рэформаў ня будзе дастатковай нават трохвымерная схема, я хачу паспрабаваць супаставiць міжсобку тры апiсальныя вызначэньні. Складнiкамi вызначэньня пры гэтым зьяўляюцца: (1) захаваньне або ломка iснуючых прававых нормаў (дзяржаўнага ўладкаваньня); (2) структурныя пераўтварэньнi або толькi замена кiраўнiчага складу i частковая мадыфiкацыя; (3) iнiцыяваньне пераўтварэньняў «зьверху» (пануючымi клясамi, урадам i / або парлямэнтам) або «зьнiзу» (народам, прыгнечанай нераўнапраўнай часткай насельнiцтва). Пытаньне аб гвалце або негвалтоўнасьцi пры гэтым аказваецца адносна менш рэлевантным. Пры рэвалюцыях ён, як правiла, абавязковы, тым часам як рэформы — як правiла, але не заўсёды — могуць адбывацца негвалтоўна.

Першае: рэформа — гэта зыходзячае «зьверху» пераўтварэньне сацыяльна-эканамiчных i / або культурных адносiн, якое, аднак, не пераўтварае фундамэнтальных структураў. Калi рэформа выходзiць вонкi гэтага вызначэньня, трэба гаварыць пра рэвалюцыю зьверху. Выходзячы з гэтага, я вагаўся акрэсьлiць штайн-гардэнбэрскую рэформу як «рэформу». Пераходныя зьявы бываюць размытымi. Рэформы могуць на працягу часу прыводзiць да такiх жа глыбiнных структурных зьменаў, як i рэвалюцыi. Насуперак гэтаму грашовая рэформа 1949 году ў Нямеччыне была, без сумневу, чыстай рэформай, якая — нягледзячы на ажыцьцёўленую пры гэтым кампэнсацыю шкоды, спрычыненай вайной — не закранула структуры ўласнасьцi i грамадзкага ладу.

Другое: путч або дзяржаўны пераварот — гэта гвалтоўная зьмена складу вышэйшага кiраўнiцтва, якая ўзьнiмае на вяршыню ўлады сацыяльную групу, што раней ня мела значнага ўплыву на палiтычнае / сацыяльнае кiраўнiцтва. Путч (дзяржаўны пераварот) у вынiку таксама прыводзiць да ўсёабсяжных структурных (iншага разу рэвалюцыйных) пераўтварэньняў. Так бы магло здарыцца ў тым выпадку, калi б працiўнiкi гiтлерскага рэжыму 20 лiпеня 1944 году дасягнулi посьпеху. Дзяржаўны пераварот можа перарастаць у «рэвалюцыю зьверху».

Трэцяе: паўстаньне — гэта своеасаблiвы путч зьнiзу. Яно таксама можа абяртацца ў рэвалюцыйныя пераўтварэньнi палiтычна-прававой i / або сацыяльнай структуры. Але найчасьцей паўстаньне заканчваецца адно рэформай (такiм быў вынiк задушанага вугорскага паўстаньня 1956 году), якая перамоглымi сiламi «Establishment» выкарыстоўваецца для заспакаеньня насельнiцтва (што i адбылося ў 1956 годзе ў Польшчы i ў 1968 годзе ў Францыi). Рэвалюцыя — пасьпяховая, зыходзячая «зьнiзу» спроба пераўтварыць палiтычна-прававыя i / або сацыяльныя структуры ў iнтарэсах зьнядоленых клясаў або слаёў. Пры гэтым гвалт, як правiла, грае пэўную ролю, асаблiва калi — як i трэба чакаць — пануючыя клясы пачынаюць чыніць пераўтварэньням супрацiў.

Тым часам як пры рэформах захоўваецца iснуючы канстытуцыйна-прававы парадак, пры путчы або дзяржаўным перавароце, пры паўстаньнi цi рэвалюцыi ён зьнішчаецца. Аб «праве на рэвалюцыю» можна гаварыць толькi ў гiстарычна-фiлязафічным сэнсе або ў сэнсе натуральнага права — але ня ў сэнсе канстытуцыйна гарантаванага права.

Гвалт як сродак ужываецца толькi тады, калi «другi бок» — будзь гэта пануючыя або прыгнечаныя клясы — распачынае супрацiў. Карл фон Кляўзэвiц (1832, 1980) меркаваў, што вайна адбываецца адно тады, калi той, каму яна пагражае, падрыхтаваўся да абароны; такiм жа парадкам гвалт — падчас грамадзянскай вайны — ажыцьцяўляецца адно тады, калi радыкальныя рэформы «зьверху» або рэвалюцыя «зьнiзу» натыкаюцца на супрацiў «другога боку» . Сiла супрацiву залежыць ад канкрэтных магчымасьцяў i акалiчнасьцяў. Не выпадкова рэвалюцыi мелi посьпех толькi тады, калi пануючыя клясы або слаi ўжо былi зьнясiленыя фiнансавымi цяжкасьцямi (1789 год) або паразамі ў войнах (1917, 1918 гг.).

5. «Кансэрватыўная рэвалюцыя» i адмова ад прагрэсу

«Iдэi 1914 году» i «кансэрватыўная рэвалюцыя»

Парадаксальны тэрмiн «кансэрватыўная рэвалюцыя» ўзьнiк у 1918 годзе пасьля няспраўджаных спробаў ажыцьцяўленьня ў Нямеччыне буржуазнай i сацыялiстычнай рэвалюцыяў; аднак ён можа зь некаторым правам быць вытлумачаны так званымi «iдэямi 1914 году», якiя былi распрацаваныя пэўным колам iнтэлектуалаў, каб надаць «глыбейшы сэнс» першай сусьветнай вайне i прадухiлiць «варожую прапаганду заходніх дэмакратыяў». Эканамiст Ёган Пленге ўважаў «нямецкi рух» жнiўня 1914 году за «рэвалюцыю» i сьцьвярджаў, што ад 1789 году ў сьвеце не здаралася нiчога такога, што можна было б параўнаць з «рэвалюцыяй разгарненьня i згуртаваньня ўсiх дзяржаўных сiлаў у XX стагодзьдзi ў адрозьненьне ад рэвалюцый разбуральнага вызваленьня XVIII стагодзьдзя» (Plenge 1915, S.171). Пленге, Натарп, Зомбарт і інш. распрацавалi тэорыю супярэчнасьцi памiж лiбэральна-капiталiстычнымi нацыямi Захаду i «сацыялiстычнай Нямеччынай». Адштурхоўваючыся ад яе, Освальд Шпэнглер, Эрнст Юнгер падчас Ваймарскай рэспублiкi, а пасьля i «левыя нацысты» гаварылi аб «нямецкiм сацыялiзьме», якi супрацьстаiць «мiжнароднаму марксiзму». Мёлер ван дэн Брук[61] у кнізе, выдадзенай у 1931 годзе, адзначаў, што «кажны народ мае свой уласны сацыялiзм»; у тым жа годзе выйшла з друку праца сацыёляга Ганса Фрэера «Рэвалюцыя справа». Швэд К’елен, якi адчуваў «сувязь зь нямецкiм духам», называў першую сусьветную вайну «вайной памiж 1789 i 1914 гадамi» (Kjellén 1915, S. 10).

У строгiм сэнсе «кансэрватыўнымi рэвалюцыянэрамi» зьяўлялiся тыя ж самыя працiўнiкi заходняй лiбэральнай дэмакратыi i буржуазii, якiя ў 1918 годзе не настойвалi на рэстаўрацыi даваеннай манархiчнай Нямеччыны, а заклiкалi «наперад» да «аўтарытарнай, арганiчнай дзяржавы». У радыкальных прадстаўнiкоў гэтай плынi адыход ад iдэалаў Захаду спалучаўся з адмовай ад хрысьцiянства, якое можна разглядаць у якасьцi выточнага пункту ўсiх гуманiстычных, дэмакратычных, лiбэральных i сацыялістычных тэндэнцыяў. Армiн Молер бачыў у адмове ад лiнійнага паняцьця часу сутнасьць кансэрватыўнай рэвалюцыi i тлумачыў гэта ўплывам Нiцшэ. Трэба выходзiць зь «вечнага вяртаньня падобнага», «калi мы хочам зразумець, якое значэньне слова «кансэрватыўны» набывае для кансэрватыўнай рэвалюцыi» (Моhler 1950, S. 147). Гаворка iдзе «не пра адчуваньне ўсіх без вынятку падзеяў, чаму поўнасьцю адпавядае партыя прагрэсу, а не iх працiўнiкi», але пра тэрмiн «кансэрватыўны» выключна «як зборнае паняцьце для ўсiх адмаўляючых прагрэс настрояў». Тым часам як крытыкi кансэрватыўных рэвалюцыянэраў, абвiнаваціўшы iх у «рэакцыйнасьцi», iмкнулiся аднавiць прамiнулы стан рэчаў, Мёлер ван дэн Брук, да прыкладу, быў упэўнены ў тым, «што ўсё» па сутнасьцi зусiм не зьмянiлася: «Хай людзi... i пачалi насiць абсалютна iншую вопратку i датрымвацца iншых звычаяў, але iх фундамэнтальнае стаўленьне да дабра i лiха заўсёды заставалася аднолькавым. Дасканаласьць належыць толькi абсалюту, i iндывiд атрымлівае доступ да дасканаласьцi толькi празь вяртаньне да абсалюту (цыт. паводле 1950, S. 148). Такiм чынам, прагрэсу ў гiсторыi па сутнасьцi не адбываецца. «Быць кансэрватарам, — як ляпiдарна сьцьвярджаў Мёлер ван дэн Брук, — не азначае быць прыхiльнiкам таго, што было ўчора, але ўладжваць жыцьцё выходзячы з таго, што заўсёды мае вартасьць» (тамсама, S. 149).

Але чым тады зьяўляецца «рэвалюцыйнасьць» у гэтым новым кансэрватызьме? Гэта нi ў якiм разе, як сьцьвярджае Молер, не «ўхiленьне замiнаючых поступу перашкодаў», але «выдаленьне замiнаючых жыцьцю наросткаў». «Кожная рэвалюцыя iмкнецца разарваць абмяжоўваючыя яе формы», — кажа Раўшнiнг у сваiм апiсаньнi кансэрватыўнай рэвалюцыi. Молер цытуе яшчэ аднаго аўтара, якi, разгледзеўшы этымалягiчнае значэньне слова «рэвалюцыя», кажа: «Рэвалюцыя... азначае: рэ-валюцыя, адыход назад, рэанiмацыя ранейшага стану», але iзноў абмяжоўвае значэньне гэтага тэрміну, паклiкаючыся на вобраз кулі, якi сымбалiзуе нэарэвалюцыйнае разуменьне часу (у адрозьненьне ад лiнійнага прагрэсiўна-хрысьцiянскага). «У кансэрватыўнай рэвалюцыi, — падрахоўвае Молер (1950, S.151), — жыве воля гвалтоўнага зыначаньня пэўных рэчаў, што i апраўдвае ўжыцьцё слова «рэвалюцыйны»... Цалкам не выпадкова, што гэтая формула застаецца досыць няпэўнай. «Рэвалюцыйным» у гэтым кансэрватызьме ў першую чаргу, калi не выключна, зьяўляецца форма, мэтад, а ня мэта.

Калi пераключыць увагу з гэтай размытай iдэалёгii на яе палiтычныя наступкi, можна будзе хутчэй прыйсьцi да зьмястоўнай характарыстыкi кансэрватыўнай рэвалюцыi. Гаворка iдзе пра іерархічна i «арганiсцка» думаючых прыхiльнiкаў статычнага i падрабязна рэглямэнтаванага грамадзкага ладу, якi ўяўляўся адпаведным нязьменнай чалавечай прыродзе i якому ў традыцыi нямецкай фiлязофii — часткова ў рамантыкаў, часткова ў кансэрватыўна зынтэрпрэтаванага Гегеля, часткова ў Нiцшэ — шукалiся апраўданьнi. Больш адназначна можна вызначыць галоўнага ворага гэтага кiрунку: гэта лiбэралiзм, Француская рэвалюцыя, iдэал роўнасьцi, правы чалавека i «капiталiстычныя эканамiчныя настроi». Уступаюць у гульню ўяўленьнi аб дзяржаўным сацыялiзьме, якiя зводзяцца да мадэрнiзаванай бюракратычнай дзяржавы на iдэалiзаваны прускi ўзор. На месца iдэалу мiрнага суiснаваньня сусьветнай супольнасьцi прыходзiць трываласьць баёвай iндывiдуальнасьцi народу. Iндывiдуалiзму сучаснасьцi супрацьстаiць «народ» або «народная супольнасьць». Ганс Фрэер пiсаў (1931, S. 39): «Тымчасам як рэвалюцыянэры мiнуўшчыны старэюць, пiльнуючыся даўнейшага кiрунку... на палёх бiтваў буржуазнага грамадзтва фармуецца рэвалюцыя справа. У ёй цяпер вiбруе намножаная сiла. У ёй цяпер пракiдаецца вялiкая наiўнасьць. У ёй цяпер назапашаная рэзэрва прадуктыўных iнстынктаў, перадумовай i запарукай якой зьяўляецца гiстарычная дзея. Тым часам як ранейшая тэма падыходзiць да канца, ...ужо ўтварыўся новы вал i ўрынаецца ў яе кiрунку». Калi Молер падкрэсьлiваў рознасьць разуменьня часу ў прыхiльнiкаў прагрэсу i кансэрватыўных рэвалюцыянэраў, Фрэер выпукляў супярэчнасьць памiж супольнiкамi па часе i прасторы[62]. XIX стагодзьдзе было стагодзьдзем клясавай барацьбы i iндывiдуалiзму, XX стане стагодзьдзем супольнасьцi народаў. Народ стаецца новым «палiтычным суб’ектам», але пакуль што ня ў сэнсе дэмакратычна набываючага дзеяздольнасьць народу, а народу як «жыцьцявой супольнасьцi». «Перадумовай існаваньня палiтычнага суб’екта» зьяўляецца, паводле Фрэера, тое, «што ў сваёй жыцьцявой прасторы ён зьяўляецца вольным i што сiлы апошняй зьяўляюцца яго сiламi: толькi тады ён стаецца здольным да гiстарычных рашэньняў. Дзяржаўны сацыялiзм... гэта тое, што выбаўляе сiлавое поле народу ад гетэрагенных рыкашэтаў iндустрыйнага грамадзтва i дзякуючы чаму народ, гаспадар свайго сьвету, стаецца палiтычным суб’ектам, суб’ектам сваёй гiсторыi» (S. 67), «жыцьцявая прастора (!), ведамая як адзiнства, стаецца воляй» (S. 69). Тое, што Молер называў «замiнаючымi жыцьцю наросткамi», Фрэер пазначаў як «гетэрагенны рыкашэт iндустрыйнага грамадзтва». Мы практычна не памылiмся, калi сьцьвердзiм, што права на iндывiдуальную свабоду ў абодвух выпадках лiчылася падрыўным фактарам, якi неабходна лiквiдаваць.

Права народу на iндывiдуальнасьць i адыход ад наiўнага ўнiвэрсалiзму

Як антытэза гэтым нэакансэрватыўным iдэям, якія з 1914 году зараджалiся ў Нямеччыне, зьявiлася тэорыя, якая неўзабаве здабыла ўсеагульнае прызнаньне. Эрнст Трэльч, да прыкладу, у сваiм эсэ «Нямецкая iдэя свабоды» (1916) выступаў — у традыцыi Гегеля — за дзяржаву iндывiдаў i бачыў свабоду наўперад у «сьвядомай i абумоўленай абавязкам адданасьцi» дзяржаве. Перанос жа гэтай «нямецкай iдэi свабоды... на ўвесь сьвет» прывядзе да ўстанаўленьня мiрнага суiснаваньня гетэрагенных культураў i дзяржаваў, што, магчыма, лепей за ўнiвэрсалiсцкую канцэпцыю, пры якой усё яшчэ iмкнуцца да гегемонii, зможа забясьпечыць мiр ува ўсiм сьвеце. «Нямецкая iдэя свабоды разам са свабодным падпарадкаваньнем зьмяшчае адначасова права на духоўную iндывiдуальнасьць i яе паўсюднае ўшанаваньне. У маштабе ўсяго сьвету гэта азначае сыстэму ўзаемапавагi i свабоднага суразьвiцьця нацыянальных адзінак, пры якiм, рэч ясная, трэба падумаць пра самаабмежаваньне, неабходнае для iснаваньня дзяржавы, i пра паўсюднае прызнаньне права на свабоднае разьвiцьцё ў гэтых межах» (Тroeltsch 1925, S. 105).

Армiн Молер, пры ўсiм падкрэсьлiваньнi ім нямецкага ўкладу ў мiжнародны характар «кансэрватыўнай рэвалюцыi», у заўвагах да ўводзiнаў у сваю кнiгу паклiкаўся на «адраджэнскія рухi ў каляровых народаў, напрыклад, у Iнданэзii i на Яве», i ўказваў на «цесную сувязь памiж нацыянальнай вызваленчай барацьбой i супрацiвам iншаземнаму наплыву шляхам ажыцьцяўленьня нацыянальнай i сацыяльнай рэвалюцыяў» (Моhler 1950, S. 20). Нават калi прыведзеныя ў рамане Дэвiда Гербэрта Лоўрэнса «The Plumed Serpent» (1926) прыклады настойлiвага звароту да культурных каранёў — германцамi «ў духу Тора, Вадана i сусьветнага Ікдразыля» або кельтамi ў «таямнiцы амялы» — палiчыць сумнеўнымi (Молер), то ўсё роўна нельга будзе не прызнаць, што этнiчныя групы i народы валодаюць правам на захаваньне сваёй культурнай iдэнтычнасьцi i што ўнiвэрсалiсцкая тэорыя эўрапейцаў, а таксама iх сусьветная цывiлiзацыя i дагэтуль зь невялiкай пашанотай ставiцца да гэтага права. Як бы нi асуджалася неправамернае ўжыцьцё словазлучэньня «кансэрватыўныя рэвалюцыянэры» для прыкрыцьця агрэсiўнай палiтыкi, iдэя, што iснуе недатыкальнае права на калектыўную iндывiдуальнасьць (i, вядома, асабiстую індывідуальнасьць, паколькi яна абавязкова будзе пярэчыцца нэакансэрватызмам), павiнна здабыць усеагульнае прызнаньне. Гэтаму, магчыма, паспрыяе законная крытыка кансэрватыўнымi рэвалюцыянэрамi наiўнага ўнiвэрсалiзму прагрэсiстаў, якiя яшчэ нiчога ўцямнага не сказалi аб дыялектыцы асьветніцтва i прагрэсу.

Лiтаратурныя жаролы

Выкарыстаная літаратура

Bakunin, Michael (1868) 1924: Einige Dokumente der Fraternité Internationale und der Alliance Secrčte, Gesammelte Werke Bd. III.

Bernstein, Eduard (1899) 1920: Die Voraussetzungen des Sozialismus und die Aufgaben der Sozialdemokratie, Stuttgart.

Burke, Edmund (1790) 1967: Betrachtungen über die französische Revolution, Frankfurt/M.

Condorcet, Marie-Jean-Antoine-Nicolas Caritat, Marquis de (1795) 1963: Entwurf einer historischen Darstellung der Fortschritte des menschlichen Geistes. Deutsch-französische Parallelausgabe hrsg. v. W. Aiff, Frankfurt/M.

David, Eduard (1903) 1922: Sozialismus und Landwirtschaft, Leipzig.

Fetscher, Iring 1975: Rousseaus politische Philosophie, Frankfurt/M.

— 1976: Kants bürgerlicher Reformismus; in: ders., Herrschaft und Emanzipation. Zur Philosophie des Bürgertums, München.

Freyer, Hans 1931: Revolution von rechts, Jena.

Furet, Francois / Richet, Denis 1968: Die Französische Revolution, Frankfurt/M.

Griewank, Karl 1969: Der neuzeitliche Revolutionsbegriff. Entstehung und Geschichte, Frankfurt/M.

Haeckel, Ernst (1868) 1920: Natürliche Schöpfungsgeschichte. Gemeinverständliche wissenschaftliche Vorträge über die Entwicklungslehre, Berlin / Leipzig.

Hegel, Georg Wilhelm Friedrich (1837) 1949: Vorlesungen über die Philosophie der Geschichte. Hrsg. v. Eduard Gans und Karl Hegel. Sämtliche Werke, Jubiläumsausgabe Bd.11.

Kjellén, Rudolf 1915: Die Ideen von 1914, eine weltgeschichtliche Perspektive, Leipzig.

Koselleck, Reinhart 1980: Der neuzeitliche Revolutionsbegriff als geschichtliche Kategorie; in: Reinalter 1980, S. 23 ff.

Korsch, Karl 1974: Politische Texte. Hrsg. v. Erich Gerlach und Jürgen Seifert, Frankfurt / Köln.

Lenin, W.I. (1920) 1947: Ursprünglicher Entwurf der Thesen zur Agrarfrage. In: Ausgewählte Werke, Bd. II, Moskau, S. 758—769.

Luxemburg, Rosa 1975: Politische Schriften, hrsg. und eingeleitet von Ossip K. Flechtheim, 3 Bde., Frankfurt/M.

Mohler, Armin (1950) 1972: Die konservative Revolution in Deutschland 1918-1932. Grundriß ihrer Weltanschauungen, Darmstadt.

Moore, Barrington 1969: Soziale Ursprünge von Diktatur und Demokratie. Die Rolle der Grundbesitzer und Bauern bei der Entstehung der modernen Welt, Frankfurt/M.

Natorp, Paul 1915: Krieg und Friede. Drei Reden, gehalten auf Veranstaltungen der in München im September 1915, mit einem kritischen Anhang, herausgegeben vom Dürerbund.

Plenge, Johann 1915: Der Krieg und die Volkswirtschaft, Kriegsvorträge der Universität Münster 11 / 12.

Reinalter, Helmut (Hrsg.) 1980: Revolution und Gesellschaft. Zur Entstehung des neuzeitlichen Revolutionsbegriffs (= Vergleichende Gesellschaftsgeschichte und politische Ideengeschichte der Neuzeit, Bd. l), Innsbruck.

Rotteck, Carl von / Welcker, Carl 1848: Das Staatslexikon. Encyklopädie der sämtlichen Staatswissenschaften für alle Stände, Altona.

Sartre, Jean-Paul 1967: Kritik der dialektischen Vernunft, Bd. l. Theorie der gesellschaftlichen Praxis, Reinbek bei Hamburg.

Schmitt, Eberhard 1980: War die Französische Revolution eine bürgerliche Revolution?; in: Reinalter 1980, S. 79 ff.

Sombart, Werner 1915: Händler und Helden. Patriotische Besinnungen, München / Leipzig.

Sorel, Georges (1907) 1981: Über die Gewalt, Frankfurt/M.

Spengler, Oswald 1920: Preußentum und Sozialismus, München.

Sternberg, Fritz 1926: Der Imperialismus, Berlin.

— 1929: «Der Imperialismus» und seine Kritiker, Berlin.

Timmermann, Heinz 1978: Eurokommunismus. Fakten, Analysen, Interviews, Frankfurt/M.

Troeltsch, Ernst 1925: Deutscher Geist und Westeuropa. Gesammelte kulturphilosophische Aufsätze und Reden, Tübingen (enthält u.a. «Die Ideen von 1914», «Die deutsche Idee von der Freiheit»).

Trotzki, Leo (1930) 1962: The permanent Revolution, London.

Vollmar, Georg von 1891: Rede in der Parteiversammlung vom 1.6.1891 im Eldorado zu München; in: ders.: Über die nächsten Aufgaben der deutschen Sozialdemokratie, München 1899.

Карысная літаратура

Arendt, Hannah 1974: Über die Revolution, München.

Botz, Gerhard 1980: Ansätze zu sozialwissenschaftlichen Revolutionstheorien; in: Reinalter 1980, S. 175 ff.

Dippel, Horst 1985: Die Amerikanische Revolution 1763—1787, Frankfurt/M.

Dunn, John 1974: Moderne Revolutionen, Stuttgart.

Fetscher, Iring 1982: Revolution und Widerstand; in: Christlicher Glauben und moderne Gesellschaft, Bd. 14, Freiburg i. Br.

Grab, Walter 1973: Die Französische Revolution. Texte von Marat, Mirabeau usw., München. Guilhaumou, Jacques 1989: Sprache und Politik in der Französischen Revolution, Frankfurt/M.

Kluge, Ulrich 1985: Die deutsche Revolution 1918—1919, Frankfurt/M.

Koselleck, Reinhart 1973: Kritik und Krise. Eine Studie zur Pathogenese der bürgerlichen Welt, Frankfurt/M.

— 1975: Preußen zwischen Reform und Revolution. Allgemeines Landrecht, Verwaltung und soziale Bewegung von 1791—1848, Stuttgart.

Lenk, Kurt 1973: Theorien der Revolution, München.

Lübbe, Hermann 1963: Politische Philosophie in Deutschland. Studien zu ihrer Geschichte, Basel (enthält u.a. «1914 contra 1789. Die Überwindung des 19. Jahrhunderts und die Ideen des 20. Jahrhunderts»).

Matthias, Erich 1957: Kautsky und der Kautskyanismus. Die Funktion der Ideologie in der deutschen Sozialdemokratie vor dem Ersten Weltkriege; in: I.Fetscher (Hrsg.): Marxismusstudien. Zweite Folge, Tübingen.

Münkler, Herfried / Saage, Richard (Hrsg.) 1990: Kultur und Politik. Brechungen der Fortschrittsperspektive heute, Opladen.

Reichardt, Rolf (Hrsg.) 1988: Die Französische Revolution, Würzburg.

Rosenberg, Arthur 1938: Demokratie und Sozialismus. Zur politischen Geschichte der letzten 150 Jahre, Amsterdam.

Schama, Simon 1989: Der zaudernde Citoyen — Rückschritt und Fortschritt in der Französischen Revolution, München.

Scheibert, Peter 1984: Lenin an der Macht. Das russische Volk in der Revolution 1918—1922, Weinheim.

Schröder, Hans-Christoph 1986: Die Revolutionen Englands im 17. Jahrhundert, Frankfurt/M.

Schulin, Ernst 1988: Die Französische Revolution, München.

Siemann, Wolfram 1986: Die deutsche Revolution von 1848—49, Frankfurt/M.

Teufeide, Klaus (Hrsg.) 1986: Arbeiter und Arbeiterbewegung im Vergleich, München (Sonderheft 15 der Histor. Zeitschr.).

Ulam, Adam 1985: Rußlands gescheiterte Revolutionen. Von den Dekabristen bis zu den Dissidenten, München.

Wassmund, Hans 1978: Revolutionstheorien. Eine Einführung, München.

Zapf, Wolfgang (Hrsg.) 1969: Theorien des sozialen Wandels, Köln / Berlin.

Лібэральная дэмакратыя

1. Перадумовы дэмакратыi

Дэмакратыя — няясны і надзвычай спрэчны панятак, бо сэнс словазлучэньня «ўлада народу» дазваляе шматлікія iнтэрпрэтацыі. У наш час у сьвеце наўрад цi існуюць рэжымы, якiя б не спасылаліся — незалежна ад іхнага сапраўднага аблічча — на тое, што сваю ўладу яны ажыцьцяўляюць ад iмя, па даручэньні і — перадусiм — у iнтарэсах народу. Таму трэба змагацца з прэтэнзiямi рэпрэзэнтаваць «праўдзiвую» дэмакратыю i баранiць яе ад магчымых фальшаваньняў. Напрыклад, дзiўнае падваеньне ў панятку народнай дэмакратыі сацыялiстычных дзяржаваў павiнна паказваць, што праўдзiвая дэмакратыя стаецца магчымай не ў капіталістычных варунках, а толькi пры сацыялiзьме.

Нават Гiтлер гаварыў аб праўдзівай, «германскай» дэмакратыi, якая ўвасабляецца ў «прынцыпе фюрэра». Тэарэтык дзяржаўнага права Карл Шмiт (1926, S. 21) пiсаў:

«Народ ёсьць паняткам публічнага права. Народ iснуе толькi ў публічнай сфэры. Адзiнагалосная думка 100 мiльёнаў асобных людзей — гэта нi воля народу, нi грамадзкая думка. Воля народу можа выяўляцца праз заклік, праз acclamatio, празь неаспрэчнае яўнае быцьцё гэтак сама ці нават больш дэмакратычна, чымся праз статыстычны апарат, якi з такой пэдантычнай скрупулёзнасьцю разраблялі на працягу паўстагодзьдзя. Чым мацнейшае дэмакратычнае пачуцьцё, тым пэўнейшае разуменьне, што дэмакратыя — гэта ня проста сыстэма падліку вынікаў тайных галасаваньняў. З гледзішча беспасярэдняй дэмакратыі, узятай ня толькi ў тэхнiчным, але і ў вiтальным сэнсе, парлямэнт, што ўзьнік з узьвіваў лібэральнай думкі, здаецца штучным мэханізмам, тады як дыктатарскiя і абсалютысцкiя мэтады могуць грунтавацца ня толькi на acclamatio народу, але і быць беспасярэднім выражэньнем дэмакратычнай сiлы і сутнасьці».

Пры такiм падыходзе дыктатура з руплiва арганiзаванымi праявамi масавай задаволенасьці і, зрэдчас, галасаваньнямi, якiя немiнуча паказваюць 99-працэнтную ўхвалу, насамрэч магла б падацца «праўдзiвай» дэмакратыяй.

Сацыялiстычныя сыстэмы былі разгледжаныя ў папярэднім разьдзеле, фашызм і нацыянал-сацыялiзм будуць разгледжаныя ў наступным. Таму далей як дэмакратыя будзе апiсвацца толькi той яе тып, якi мы зазвычай называем заходнiм, буржуазна-лібэральным, або парлямэнцкiм. Нават усярэдзiне гэтага тыпу iснуюць немалаважныя адрозьненьні. Адылі ў параўнаньні да іншых рэжымаў супольныя рысы тут пераважаюць.

Дэмакратыя ўзьнікла ў эпоху Новага часу ў Заходняй Эўропе і ў Паўночнай Амэрыцы. Пазьней да iх далучылiся англасаксонскiя даччыныя ўтварэньні ў Аўстралii і Новай Зэляндыi. Гэтым тэрыторыя яе распаўсюджаньня ў сутнасьці вычэрпваецца, нягледзячы на ўсе спробы яе пашырэньня. Абвешчаная падчас першай сусьветнай вайны амэрыканскiм прэзыдэнтам Вудра Ўiлсанам мэта вайны — «зрабiць сьвет бясьпечным для дэмакратыi» — застаецца марай, а ўзорныя дэмакратычныя канстытуцыi, пакiнутыя каляніяльнымi ўладамi па сабе ў «Трэцім сьвеце», за нешматлікімі выняткамi — накшталт Iндыі — былi хутка і да шчэнту растаптаныя. Стабiльныя дэмакратыі дагэтуль ня здолелі ўмацавацца таксама і ў Лацiнскай Амэрыцы. Зноў а зноў іх зрыналі і зрынаюць гвалтоўныя перавароты, упаасобку ваенныя дыктатуры. У Мэксыцы, напрыклад, ужо некалькi дзесяцiгодзьдзяў iснуе стабiльны рэжым, якi iмкнецца пазьбягаць ужыцьця гвалту; там дзеіць канстытуцыя, створаная на ўзор канстытуцыi ЗША, i кажныя шэсьць гадоў абавязкова праводзяцца перавыбары прэзыдэнта. Але зьмена ўлады адбываецца ў сыстэме пануючай дзяржаўнай партыi, канкуруючыя партыi дапушчаюцца толькi як фасад, значыцца, апошнiя пакуль што ня маюць сур’ёзных шанцаў прыйсьці да ўлады.

Гiстарычнае і актуальнае абмежаваньне прасторы пашырэньня дэмакратыi сьведчыць пра тое, што дэмакратыя залежыць ад спэцыфічнай палiтычнай культуры, ад перадумоваў, якiя ўзьнікаюць не адразу і ўжо зусім не прыдатныя для схематычнага пераносу на iншыя культуры. Нiжэй мы разгледзiм найважнейшыя перадумовы дэмакратыi.

Роўнасьць

У 1835 годзе Алексыс Таквiль ува ўступе да сваёй кнiгi «Аб дэмакратыi ў Амэрыцы» пiсаў:

«Сярод зьяваў, якiя падчас майго побыту ў Злучаных Штатах Амэрыкi прыцягалі маю ўвагу, ніводная не захапiла мяне мацней за роўнасьць грамадзкiх умоваў. Я бязь цяжкасьці заўважыў той надзвычайны ўплыў, якi гэты факт робіць на разьвіцьцё грамадзтва; ён надае грамадзкiм думкам пэўны кiрунак, законам пэўную афарбоўку, кiруючым новыя прынцыпы, а кiраваным асаблiвыя звычкi... Тады мае думкi вярнулiся на нашую палову зямной кулі, i я захацеў выявiць тое, што адпавядае поглядам Новага сьвету. I я ўбачыў, што мы з кажным днём наблiжаемся да роўнасьцi ўмоваў, хоць, вядома, яшчэ не такой, як у Злучаных Штатах, дзе яна набыла гранiчныя формы; i мне здалося, што тая ж самая дэмакратыя, якая апанавала амэрыканскае грамадзтва, хутка прыйдзе да ўлады i ў Эўропе» (1959, I, S. 5).

Паказальна, што тут дэмакратыя наўпрост зьвязваецца са станаўленьнем роўнасьці, і арыстакрат Таквiль «з своеасаблівым рэлiгiйным захапленьнем» рэгіструе гэтае станаўленьне як несупынны працэс. Насамрэч, цьверджаньне амэрыканскай Дэклярацыi незалежнасьці 1776 году, што «ўсе людзi створаныя роўнымi», як і адпаведнае абвяшчэньне правоў чалавека і грамадзянiна Французскай рэвалюцыяй у 1789-м, належыць да сымбалічных зваротных пунктаў навейшай гiсторыi. Прынцып роўнасьці выбіў глебу з-пад манархiі і арыстакратыі, што ўважаліся да Новага часу за натуральныя формы ўлады, дый увогуле з-пад усіх угрунтаваных на няроўнасьці рэжымаў. Зь цягам часу прынцып роўнасьці стаў амаль нечым бесьпярэчным. Ён аб’яднаў Захад і Ўсход, пры ўсiх iх супярэчнасьцях, у барацьбе супраць спробы расiсцкай «контрарэвалюцыi няроўнасьці» з боку нацыянал-сацыялiзму, гэтаксама, як сёньня прывёў да аднадушнага асуджэньня Паўднёва-Афрыканскай Рэспублiкi за практыкаваную ёй палiтыку расавай дыскрымiнацыi.

Не ў апошнюю чаргу акурат прынцып роўнасьці адрозьнівае сучасную дэмакратыю ад яе «клясычных» узораў. У Антычнасьці, напрыклад, у горадзе-дзяржаве накшталт Атэнаў да натуральных, цалкам неаспрэчных перадумоваў дэмакратыi належала тое, што меншыні вольных і раўнапраўных грамадзянаў супрацьстаiць бальшыня нявольнiкаў, рабоў. Рэтраспэктыўны аналiз наглядна паказвае, што правiлам у сусьветнай гiсторыі была ня роўнасьць, а няроўнасьць. Узьнікае пытаньне: як увогуле стала магчымым абвяшчэньне і ажыцьцяўленьне прынцыпу роўнасьці ў Новы час?

Як і звычайна ў пытаньнях гэткага кшталту, гаворка тут iдзе пра комплекс прычын, якія немагчыма вывесьці з аднаго фактару. Гэтаксама праблематычнай ёсьць любая схематызацыя ў форме «базысу» і «надбудовы», першасных фактараў і другасных. Неабходна згадаць прынамсi пра два iстотныя моманты.

Цэнтральную ролю ў духоўна-iдэйнай эвалюцыі паняцьця роўнасьці адыграла хрысьціянства. Яно абумовiла нечуваную «культурную рэвалюцыю», калi перад Богам роўнымi зьяўляюцца ня проста ўсе людзi, вольныя i нявольныя, высакародныя i нязнатныя, багатыя i жабракi, але калi пры ўсё новых зваротах лёсу акурат бедным i ўбогiм, абцяжараным пакутай наканавана асаблiвая блiзiня i шанцы на валадарства Божае. Дзякуючы рэфармацыi гэты пастулят — насуперак тэндэнцыям стварэньня гiерархii старой царквой — быў паўторна выпуклены і з новай сiлай пачаў праводзiцца ў жыцьцё. Гэта не ў апошнюю чаргу паспрыяла паскарэньню iндывiдуалiзацыi: адцяпер у хрысьцiянстве ўстанаўляецца, што кунега асобнай душы не залежыць ад прыналежнасцi да пэўнай групы. Дзякуючы рэфармацыi iндывiд аказаўся пастаўлены перад Богам беспасярэдне, у адзiноце свайго сумленьня.

Iндывiдуалiзацыя, першынство iндывiда перад любой групавой прыналежнасьцю, стаецца цэнтральнай тэмай таксама і падчас Рэнэсансу, гуманiзму ды Асьветніцтва, г.зн. з пачатку і на працягу працэсу сэкулярызацыi царквы. Iмануэль Кант у 1784 годзе ў працы «Адказ на пытаньне: Што такое асьветніцтва?» пiсаў: «Асьвета ёсьць выйсьцем чалавека зь непаўналецьця, у якім вінаваты ён сам... Sapere aude! Май мужнасьць паслугавацца сваiм уласным розумам! — вось дэвiз асьветнітцва» (1970, IX, S. 53). Гэты заклiк знаходзiцца ня толькi ў часавай, але ня ў меншай меры і ў духоўнай лучнасьці з амэрыканскай Дэклярацыяй незалежнасьці і Францускай рэвалюцыяй. Праз увесь тэкст Канта пасьлядоўна прасочваецца прынцыповае непрыняцьце «самазваных апекуноў».

Немiнучым вынiкам прызнаньня iндывiда першаснай рэальнасьцю і абвяшчэньня яго паўналетнiм насуперак накiнутым аўтарытэтам было першынство iндывiда перад любым вiдам прыналежнасьці да групы. Фундамэнтальнае значэньне такога стану рэчаў для прынцыпу роўнасьці ёсьць вiдавочным. Бо любая прыналежнасьць да групы стварае няроўнасьць; чалавек «ёсьць» шляхцiцам, месьцічам або селянiнам, мужчынам або жанчынай, вернiкам або недаверкам. У меру таго, як прыналежнасьць да групы адыходзіць на другі плян, усё зьмяняецца: iндывiд «ёсьць» роўным iндывiду; ніводны вагар гiерархiзацыi ўжо не спрацоўвае, не знайсьці ніводнага крытэру, які б яшчэ апраўдваў няроўнасьць.

Другi фактар вынаходу і — перадусiм — практычнага ажыцьцяўленьня роўнасьці палягае ў матэрыяльна-грамадзкай сфэры і найбольш яскрава выражаецца ў трыюмфальным шэсьці буржуазна-капiталiстычнай эканомiкi. Апошняя робіць стаўку на канкурэнцыю, такiм чынам, — у супрацьлежнасьць даўнейшаму, фэадальнаму парадку — на дынамiку замест статыкi; акурат у гэтым палягае яе рэвалюцыйны прынцып. Карл Маркс драматычна выявiў гэта ў «Камунiстычным манiфэсьце»:

«Буржуазiя ня можа iснаваць, не ажыцьцяўляючы бесьперапынна рэвалюцыяў у сяродках вытворчасьці і, такiм чынам, у вытворчых і ўсіх грамадзкiх адносiнах. Насуперак гэтаму, захаваньне старога спосабу вытворчасьці ў нязьменным стане было першай перадумовай iснаваньня ўсiх ранейшых прамысловых клясаў. Бесьперапынны пераварот у вытворчасьці, бясконцае ўзрушэньне ўсяго грамадзкага парадку, вечная няўпэўненасьць і вечны рух адрозьніваюць буржуазную эпоху ад усiх iншых. Усе трывалыя, закасьцянелыя адносiны разам са спадарожнымі iм старавечнымi ўяўленьнямi і паглядамi занепадаюць, усё новастворанае старэе, не пасьпяваючы застыгнуць. Усё станавае i сталае шчэзла, усё сьвятое ўгнюшана, i людзi нарэшце вымушаны кiнуць цьвярозы позiрк на сваё жыцьцявое становiшча, на свае ўзаемадачыненьнi» (1966, III, S. 62).

Праўда што: дастаткова было толькi аднойчы дапусьцiць канкурэнцыю, як яна нарадзiла бязьлiтаснае «Наперад!»; хто запынiўся i спадзяецца на ўчарашнiя посьпехi, ужо коцiцца па нахiленай плоскасьцi, дзе яго няўмольна i бязьлiтасна чакае банкруцтва. Гэтым была запачаткавана нечуваная дынамiка разьвiцьця, якая ўрэшце стаецца «сыстэмным прымусам», які вызначае гiсторыю Новага часу. Прынцыповая няроўнасьць дамадэрнага грамадзтва станаў, у адрозьненьне ад гэтага, паўсюль накладала абмежаваньні. Акурат у гэтым быў яго сэнс. Яна блякавала дынамiку; шляхцiцу не дазвалялася займацца рамяством, месьцічу — купляць сабе зямельны надзел, прыгонны селянiн увогуле быў прывязаным да зямлi. І ўжо зусім не магло быць канкурэнцыi памiж нявольнікам і гаспадаром. Такім чынам, каб дабіцца мабiльнасьці і дынамiкi, трэба было скасаваць станавыя прывiлеi, умацаваць свабоду вытворчасьці і зацьвердзiць права ўласнасьці на зямлю; акурат у гэтым палягала эканамiчная рухальная сіла буржуазнай рэвалюцыi.

Перабываючы ў 1830 годзе ў Амэрыцы, Таквiль заўважыў, што рабаўласьніцкi Поўдзень усё болей і болей адстае ад нерабаўласьніцкай Поўначы. Згэтуль ён зрабiў выснову, што неабходна скасаваць рабаўласьнiцтва. Нiбыта прадчуваючы будучыню, Таквiль дадаў: «У Злучаных Штатах ад лiквiдацыi рабства атрымаюць карысьць ня нэгры, а белыя» (1959, I, S. 399).

З гэтага гледзішча ўстанаўленьне роўнасьці трэба тлумачыць не раптоўнай перамогай гуманнасьці і спагады да чалавека, а тым — як настойліва сьцьвярджаў Маркс — праясьненьнем чалавечых стасункаў, за якiм стаялi няўмольныя законы канкурэнцыi, рынку і дынамiкi эканамiчнага ўзросту.

Гамагеннасьць і талерантнасьць

Насоўваецца пярэчаньне сказанаму дагэтуль: цi ня ёсьць роўнасьць, аб якой ідзе гаворка, «чыста фармальнай»? Цi не грунтуецца на ёй новая форма няроўнасьці памiж багацьцем і беднасьцю, памiж маёмнымi і безмаёмнымi, памiж буржуазiяй і пралетарыятам? Бясспрэчна. Анатоль Франс кпiў зь «велічнай роўнасьці закону», які «забараняе як багатым, так і бедным спаць пад мастамi, прасiць мiласьціну на вулiцах і красьці хлеб». На глебе фармальнай роўнасьці паўстае ўсё большая матэрыяльная няроўнасьць. Але цi можна на такiм падмурку пабудаваць стабiльны палiтычны лад? Гэтае пытаньне — адно з галоўных i спрэчных, яно выклiкае разыходжаньне ў думках.

Ужо клясык антычнай фiлязофii Арыстотэль зьвяртаў на гэта ўвагу і сьцьвярджаў, што дзяржава зьяўляецца ўзглядна лепшай тады, калi яна грунтуецца на зраўнаваным, усярэдненым разьмеркаваньні маёмасьці. «Толькi такую дзяржаву не турбуюць хваляваньнi, бо дзе ёсьць шматлiкi сярэднi стан, там найрадзей узьнікаюць паўстаньні і закалоты памiж грамадзянамі» (Politik, IV, 11). Падобным чынам меркаваў і Жан-Жак Русо ў XVIII стагодзьдзi; ён вымагаў, «каб тыя, хто валодае багацьцем, паспрыялi таму, каб усе грамадзяне дзяржавы сталi досыць заможнымi, бо гэтым можна здабыць iх прыхiльнасьць; таксама неабходна, каб не было такiх бедных, якiя б былi вымушаны прадаваць сябе» (Du Contrat Social, І, 9). Ён дадаваў: «Згладзьце, наколькi магчыма, крайнiя адрозьненьнi памiж клясамi. Нельга цярпець нi фантастычна багатых людзей, нi жабракоў. З апошніх выходзяць памагатыя тырана, зь першых — тыраны. Пры гэтым заўсёды адбываецца распродаж грамадзкай свабоды: адны купляюць, другiя прадаюць» (II,11).

Русо таксама належаць фармулёўкі, якія гучалі як фанфары будучай рэвалюцыi. У «Трактаце аб вытоках няроўнасьці сярод людзей» ён пісаў: «Першы, хто абгарадзiў кавалак зямлi і нахабна заявiў: «Гэта — маё!» — і знайшоў людзей, досыць наіўных, каб паверыць яму — стаў праўдзiвым заснавальнiкам буржазнага грамадзтва. Ад колькiх злачынстваў, войнаў, пакутаў, жахаў уратаваў бы чалавецтва той, хто разбурыў бы гэтую абгародку ці засыпаў бы роў і крыкнуў бы сваім братом: «Ня слухайце гэтага круцяля! Вам канец, калi забудзецеся, што ўраджай належыць усiм, а зямля — нiкому!» (1971, S. 191 f). Пазьней ад гэтага будзе адштурхоўвацца Карл Маркс і разам зь ім бальшыня тэарэтыкаў сацыялiзму. Яны лічылі, што ў буржуазным грамадзтве нельга ўстанавiць рэальную роўнасьць як перадумову сапраўднай дэмакратыi; гэта будзе магчыма адно пасьля фундамэнтальнага перавароту, ключавым момантам якога павiнна выступiць аграмаджаньне сродкаў вытворчасьці.

Абагульняючы, можна сказаць, што гаворка iдзе пра праблему гамагеннасьці. У гiстарычным пляне яна ўяўляецца ня толькi і, магчыма, нават ня ў першую чаргу эканамiчным пытаньнем. Яна заўсёды зьяўляецца там, дзе намагалiся зыначыць iсту чалавечай экзыстэнцыi, што, у канцавым вынiку, i канчалася няроўнасьцю.

У гiсторыi Новага часу да гэтага прыводзіла наўперад канфэсiйнае пытаньне. Пэрыяд Рэфармацыi і Контрарэфармацыі азначыўся для Эўропы крывавым гвалтам рэлiгiйных і грамадзянскiх войнаў. Калi аказваецца, што аднавiць чысьціню веры ў цэлым немагчыма, дык значыць, трэба ўстанавiць канфэсiйную гамагеннасьць прынамсi ў асобных дзяржавах. «Cuius regio, eius religio», хто мае ўладу, той вызначае веравызнаньне — так у Нямеччыне пасьля катастрафiчнай Трыццацiгадовай вайны гучыць формула мiру, вынайдзеная стагодзьдзем раней падчас Аўгсбурскага рэлiгiйнага мiру (1555). У Францыi ў імя сапраўды або ўяўна неабходнай гамагеннасьці ў 1685 годзе скасоўваюць Нанцкi эдыкт, які забясьпечваў талеранцыю пратэстантаў, гугенотаў. У Англii тыя, хто дзеля сваёй веры ня можа замiрыцца з адзiнай царквой, масава эмiгруюць у Амэрыку, запачаткоўваючы там традыцыю рэлiгiйных сэктаў.

Зрэшты, пра тое, што гэтая праблема нi ў якiм разе не адышла ў мінуўшчыну, сьведчаць падзеi ня толькi ў далёкiм Iране, але і ў Эўропе — варта згадаць Паўночную Iрляндыю. Калi грамадзтва разьяднана канфэсiйнымi межамi і міжсобку супрацьстаяць дзьве магутныя групы, нiводная зь якiх ня можа перамагчы, становiшча насамрэч проста безвыходнае.

Другое пытаньне, надзвычай істотнае і злабадзённае для найноўшай эўрапейскай гiсторыі, складае моўная праблема. Чалавек — моўная iстота, і наўрад цi можна спрачацца наконт таго, што матчына мова азначае для яго вельмі шмат. Аднак калi моўную прыналежнасьць палiтызуюць і нават абвяшчаюць увасабленьнем нацыянальнай iдэнтычнасьці, паўсюль, дзе розныя моўныя групы сужыхараць у адным палiтычным утварэньні, узьнікаюць жудасныя канфлiкты. Спробы ўстанавiць гамагеннасьць прыводзяць цi да разбурэньня iснуючага палiтычнага парадку — як адбылося ў выпадку Аўстра-Вугорскай манархii — цi, што горш, да гвалтоўнай лiквiдацыi «цераспалосiцы» шляхам выцясьненьня мяншыняў. Аб гэтым нам нагадваюць цёмныя старонкi гiсторыi XX стагодзьдзя, асаблiва ўва Ўсходняй Эўропе ў стасунку да немцаў, чэхаў, палякаў, расiйцаў, румынаў, вугорцаў. У Югаславii да сёньня трымаецца хiсткi, вельмі небясьпечны балянс. Ці згадайма пра стасункі паміж валёнамі й флямандцамі ў Бэльгii, франкамоўнымі і англамоўнымі групамі ў Канадзе, пра баскаў у Гішпанii. Мiрнае і стабiльнае разьвязаньне, знойдзенае Швайцарыяй, успрымаецца хутчэй як вынятак; яна грунтуецца на ўсеабсяжнай самастойнасьці кантонаў узглядам фэдэральнай улады.

Iснуюць таксама і iншыя вымеры, у якiх можа паўставаць праблема гамагеннасьці. Як нязьмерна цяжка адолець расiсцкую негамагеннасьць, паказвае прыклад Злучаных Штатаў. А што сказаць пра культурную негамагеннасьць у стаўленьні немцаў да запрошаных iмi ў краiну туркаў?

Калi задумацца над сукупнасьцю пастаўленых пытаньняў, выявіцца, што, насуперак усiм «клясычным» або навейшым тэорыям ды дактрынам, канструктыўнага разьвязаньня ні ў якім разе нельга дабiцца праз усталяваньне гамагеннасьці. Дэструкцыйны гвалт, якi пры гэтым заўсёды — сукрыта або яўна — уступае ў гульню, ня мае канца. Не, трэба замiрыцца з гетэрагеннасьцю і вучыцца жыць у ёй. Ключавое слова пры гэтым — талерантнасьць.

Талерантнасьць: у Нiдэрляндах яна прачала зьдзяйсьняцца найперш і найлепш. Яе не спускалі «зьверху» (як, прыкладам, у Прусii), і яе не навучалі як «вялiкай тэорыі», але яе ажыцьцяўлялі як штодзённую практыку. Тым самым талерантнасьць ператварылася ў асноўны элемэнт палiтычнай культуры. У выніку ні ў якім разе ня быў аслаблены дух канфэсiяналiзму; наадварот, ён застаецца моцным і ваяўнiчым як, магчыма, нiдзе больш. Ён прасякае і вызначае нашмат пазьнейшыя рухi, напрыклад, сацыялiзм (параўн. асабліва Ernest Zahn: Das unbekannte Holland — Regenten, Rebellen und Reformatoren, Berlin 1984).

На выгнаньні ў Нiдэрляндах Джон Лок напiсаў свой «Ліст аб талерантнасьці» (Epistola de Tolerantia), якi — спачатку ананiмна — быў апублiкаваны ў 1689 годзе, і ў тым жа годзе на ангельскай мове: «A Letter Concerning Toleration» — адзiн зь вялiкiх эўрапейскiх манiфэстаў свабоды. У iм кажацца: «Той апракiне нябёсы i зямлю, гэтыя бясконца аддаленыя адна ад адной i супрацьлежныя рэчы, хто зьмяшае абодва парадкi, якiя надзвычай розьняцца паводле свайго паходжаньня, прызначэньня, а таксама i ў любым iншым сэнсе» (1967, S. 135). Тут маецца наўвеце разьдзяленьне царквы і дзяржавы. Царква не павiнна мяшацца ў справы сьвецкай палітыкі і патрабаваць для сваiх вернiкаў перавагаў. А калi царква за невыкананьне нутранога царкоўнага парадку выганяе сваіх вернікаў, дык выгнаныя не павінны цярпець ад гэтага як грамадзяне дзяржавы. Са свайго боку, дзяржава таксама не павiнна мяшацца ў рэлiгiйныя справы і царкоўныя парадкi; як вонкавай арганізацыйнай сiле ёй няма чаго рабіць і сьцьвярджаць у пытаньнях веры.

Калі дакладней разабрацца ў тым, што Лок меў на мэце, дык выяўляецца такі падыход, аснавасяжнаму значэньню якога выключна рэдка аддаюць належнае. А наймя, перадумовай талерантнасьці ёсьць тое, што можна апiсаць як тэндэнцыю да комплекснасьці або да разьдзяленьня ўсёй грамадзка-палiтычнай сыстэмы на падсыстэмы. Пры гэтым iндывiд, у адрозьненьне ад узаемнай ізаляцыі станаў дамадэрнага грамадзтва, ня проста належыць да адной з падсыстэмаў, а мусіць выконваць свае «ролi» ў шмат якіх абсягах, дзе да яго выстаўляюцца розныя патрабаваньні. Iначай і прасьцей кажучы: дамадэрны чалавек у тыповым выпадку быў тым, кiм ён быў, увесь і назаўсёды: халопам, селянiнам, месьцічам, шляхцiцам; гаворка iдзе не пра ўзаемазамяняльныя ролі, але, як правiла, пра ўжо ад нараджэньня наканаваны лёс. Сучасны чалавек, насупраць, набывае ці адкідае мноства роляў: мужа ці жонкі, прадстаўніка пэўнай прафэсіі, суполкі, канфэсіі і гэтак далей. Яму даводзiцца зносіць і ўраўнаважваць шматстайныя і размаітыя ролевыя ўстаноўкі, часта нават зазнаючы і пераадольваючы спароджаныя імі канфлiкты. Адсюль вынiкае так характэрная для мадэрнасьці цяжкасьць пошуку iдэнтычнасьці. Рэч у тым, што для чалавека ўжо ня ёсьць бесьпярэчным, прадвызначаным ягонай прыродай, кiм ён «ёсьць», цяпер ён мусіць цягам собскага жыцьця выбудоўваць сваю iдэнтычнасьць са шматстайнасьці частковых iдэнтычнасьцяў.

Адылі акурат у гэтым палягае перадумова свабоды і талерантнасьці: хоць грамадзянства і прыналежнасьць да канфэсii злучаюцца ў адной і той самай асобе, але ў выніку таго, што яны датычаць розных «падсыстэмаў» і «роляў», іхныя спадзяваньні, вымогі і санкцыi не павiнны перакрыжоўвацца памiжсобку. Пры гэтым прынцып канфэсiйнай талерантнасьці, натуральна, сёньня становіць сабой толькі прыватны выпадак унівэрсальнага прынцыпу, як гэта тлумачыць артыкул аб роўнасьці і талерантнасьці (арт. 3) нямецкага Асноўнага закону: «Нiхто ня можа перасьледавацца або мець перавагi з прычыны свайго полу, свайго паходжаньня, сваёй расы, сваёй мовы, свайго месца нараджэньня, сваёй веры, сваiх рэлiгiйных цi палiтычных перакананьняў». Што гэта азначае на практыцы, наглядна паказваюць наступныя нэгатыўныя разважаньні:

Заўсёды, калі чалавеку прызначаюць, так сказаць, навязваюць адзiную ролю, якая пасьля пачынае абумоўліваць усе iншыя яго ролi і стаецца своеасаблiвым лёсам, які нібыта наканавала выканаўцу роляў прырода, — ролю немца, турэцкага гастарбайтэра, нэгра, жыда, гомасэксуалiста, цыгана, жанчыны, радыкала, капiталiста, ды якую заўгодна — у сучасным грамадзтве гэта стаецца сыгналам неталерантнасьці і несвабоды. Прынамсi лятэнтна адбываецца абвяшчэньне па-за законам, i неўзабаве распачынаецца цкаваньне. Подласьць рэжымаў, якiя мы зазвычай называем «таталiтарнымi», палягае ў тым, што яны ўсiмi даступнымi сёньня гвалтоўнымі сродкамi і коштам любых манiпуляцыяў намагаюцца падаць гэтую неталерантнасьць i, у канцавым вынiку, прынцыповую антымадэрнасьць як iмкненьне да замацаваньня i ўтрываленьня вечных вартасьцяў i праўдаў.

Зрэшты, тут выяўляецца пазытыўнае значэньне таго, ад чаго часта зьняважліва адмахваюцца, нават ганяць, кажучы, што наша дэмакратыя «буржуазная» і «чыста фармальная». На фармалізацыі кажнага iндывiда ў чалавека і ў грамадзянiна, незалежна ад таго, кім яшчэ ён ёсьць або ня ёсьць у мностве сваiх роляў і прыналежнасьцяў да групаў, грунтуецца прынцып роўнасьці і талерантнасьці, грунтуецца магчымасьць свабоды. Гэтая фармалізацыя ляжыць у падмурку гiсторыі чалавечых і грамадзянскiх правоў, пачынаючы з Новага часу: няўвага да зьмястоўна-матэрыяльных, прадвызначаных лёсам або навязаных iндывiду ўмоваў, якія адпавядаюць станаваму ладу таксама і ў прававым сэнсе. Таму матэрыяльныя перадумовы могуць пацягнуць за сабой альбо ўстанаўленьне і сьцьверджаньне пры дапамозе надзвычайнага гвалту новай няроўнасьці, або фармальнай роўнасьці, якая не дапускае свабоды для «iншага» i таксама сьцьвярджае сябе пры дапамозе надзвычайнага гвалту. Няма ніякай супярэчнасьці, што на практыцы няроўнасьць і гвалтоўная індактрынацыя цесна зьвязаныя памiжсобку; гэта наглядна прадэманстравала нацыянал-сацыялiстычнае барбарства.

Таму той факт, што дыскрымiнацыя яшчэ ня зьнікла і існуе надалей — напрыклад, дыскрымінацыя жанчын пры прыёме на працу, — не павiнен падштурхоўваць да павярхоўных высноваў, што, маўляў, прынцыпы роўнасьці і талерантнасьці — гэта «фармальная крутня». Наадварот, у барацьбе супраць дыскрымiнацыі гэты прынцып уяўляе сабой галоўную зброю, адзіны і безумоўны прававы аргумэнт. Апроч таго, трэба памятаць, што мы маем дачыненьне з сапраўдным мастацкiм творам палітычнай культуры, якi ствараецца ў пакутах, на працягу доўгага часу, якому заўсёды пагражае небясьпека як такому. Разбурыць яго проста, збудаваць і ўмацаваць — вельмі цяжка.

Свабода як шматстайнасьць

Свабода, як і дэмакратыя, — шматзначны панятак. Найперш узьнікае пытаньне аб тым, цi ж можна ўсё-ткі неяк спалучыць яе з гамагеннасьцю. Добра адказаў на гэтае пытаньне Русо, чые думкi, спрасьцiўшы, можна пераказаць наступным чынам:

У ідэальным грамадзтве, у якім няма глыбокiх разыходжаньняў у паглядах і iнтарэсах, павінна быць ясна сфармуляваная ідэя ўсеагульнага дабрабыту. Да гэткага ўсеагульнага дабрабыту скіроўваецца супольная воля, volonté générale. Яна — нешта большае, нешта якасна iншае, чымся простая сума асобных воляў. Бо тое, што перадусім дзеля яе ўбіраецца ў сілу, і ёсьць свабодай. Грамадзянiн, якi не кіруецца эгаiстычнымі прыватнымі iнтарэсамі, па сутнасьці ня можа жадаць нічога іншага, як усеагульнага дабрабыту, бо асабістае і супольнае для яго супадаюць: я свабодны, калi кіруюся собскай воляй; кіруючыся ёй, я разам зь іншымi ажыцьцяўляю volonté générale. Нават іншыя, тыя, хто прайграе ў галасаваньнях, застаюцца свабоднымi, падпарадкоўваючыся бальшыні: спакойна разважыўшы, яны мусяць усьвядоміць, што жадалі не ўсеагульнага дабрабыту, а чагосьці іншага, напрыклад, перасьледавалі прыватны эканамiчны iнтарэс. Адылі той, хто падпарадкоўваецца эканамічнаму інтарэсу, дзеіць ужо не свабодна, а пад эканамiчным дыктатам; калi б ён спраўдзіўся, свабода, умоваю якой ёсьць адмаўленьне ад прыватных iнтарэсаў, была б зьнішчана ўвогуле. Такім чынам, усьведамляючы сваё асьляпленьне, сваю аблуду, іншыя ратуюць свабоду як для сябе, так і для ўсіх іншых грамадзянаў — калі яны яшчэ й строга выконваюць volonté générale.

Ход думкі тут захапляльна пасьлядоўны, і Русо пасьлядоўна выступае супраць партыяў і дэпутатаў, якiя прымаюць рашэньні «незалежна» ад свайго «базысу». Партыi ёсьць сьведчаньнем таго, што грамадзтва разарванае прыватнымі iнтарэсамі; незалежнасьць палiтычных дзеячаў спараджае прыватныя iнтарэсы ў форме жаданьня дарвацца да ўлады і жаданьня захаваць уладу. Падзелу ўладаў у iдэальным грамадзтве таксама ня можа быць месца; бо, засьцерагаючы ад злоўжываньня ўладай, ён ужо выходзіць зь перадумовы злоўжываньняў з боку празьмерна магутных прыватных інтарэсаў.

Праўда, Русо цалкам рэалістычна канстатаваў, што разьлічваць на ўсталяваньне iдэальнага грамадзтва ўжо не выпадае; фармаваньне прыватных iнтарэсаў у сучасных буйных дзяржавах даўно перасягнула той пункт, за якім ужо няма вяртаньня назад. Хіба што ў iзаляваных і адсталых ускрайках Эўропы — у прыватнасьці, на Корсыцы — пазытыўны сцэнар, на ягоную думку, яшчэ мог спраўдзіцца. Аднак гэтая рэалістычная канстатацыя не паўстрымала ягоных сьвядомых і несьвядомых пасьлядоўнікаў ад спробаў увасобіць мару ў рэчаіснасьці. Таму ў найноўшай гісторыі зноў і зноў усплываюць ідэі а-ля Русо, ці то ў францускiх якабiнцаў пасьля 1789 году, ці то — з найбольшымі практычнымі наступствамі — у нацыяналiстычных рухах усiх вiдаў, ці то «зьлева» — у ленiнскай канцэпцыi кадравай партыi прафэсiйных рэвалюцыянэраў, якая ў iнтарэсах пераважнай пралетарскай бальшыні ў пэўнай ступені манапалiзуе volonté générale для руху ў кірунку рэвалюцыйнай будучыні, ці то «справа» — у тэорыi Карла Шмiта.

Небясьпекі, якія з гэтага вынікаюць, вельмі вiдавочныя. Іх пераканаўча растлумачыў яшчэ Таквiль, кажучы аб дэмакратычнай «тыранii бальшыні». Бо калi бальшыня наўпрост атаесамляе сваю ўладу з супольнай воляй і ўсеагульнам дабрабытам, дык усе нязгодныя зь яе палiтыкай мяншыні павiнны зьнікнуць, таму што яны стаюцца ворагамi дабра, праўды і справядлiвасьці. Згэтуль парадаксальным і досыць лягічным чынам перасьлед мяншыняў мусіць адбывацца тым больш бязьлітасна, чым «больш дэмакратычны» лад. Нідзе ўжо няма ратунку. Таквiль пiша (1959, I, S. 291):

«Калi ў Злучаных Штатах з чалавекам або партыяй абышлiся несправядлiва, да каго яны могуць зьвярнуцца? Да грамадзкай думкі? Але акурат яна ўтварае бальшыню. Да заканадаўчага сходу? Ён прадстаўляе бальшыню і сьлепа яе слухаецца. Да выканаўчай улады? Але яна, зноў жа, прызначаецца бальшынёй і зьяўляецца толькi яе паслухмяным iнструмэнтам. Да войска? Войска — ня што іншае, як узброеная бальшыня. Да суду прысяжных? Суд прысяжных — гэта бальшыня з правам прысуду; самі судзьдзі ў некаторых штатах выбіраюцца бальшынёй...»

Уражваюць трывожныя і прарочыя словы Таквiля аб тым, што якраз пад знакам «дэмакратычна» манапалiзаванай супольнай волі гвалт пранікае ў сьвядомасьць людзей:

«Ланцугi і каты — гэта грубыя iнструмэнты, якiмі раней працавала тыранiя; але сёньня цывiлiзацыя ўдасканаліла нават такі дэспатызм, да якога, здавалася, ужо не было чаго дадаць. Каралі практыкавалі, так бы мовіць, павярхоўны гвалт; дэмакратычныя рэспублiкі нашага часу ўзьнялi яго на духоўны ўзровень чалавечае волi, якую яны хочуць загубіць. Пры абсалютным панаваньні пэўнай асобы дэспатызм, каб трапіць у дух, біў цела — а гэта грубы мэтад, бо дух узьнімаўся з-пад удараў, трыюмфуючы над дэспатызмам. У дэмакратычных рэспублiках тыранiя ўжывае зусім іншыя мэтады; яна не цiкавiцца целам, а бярэцца беспасярэдне за дух. Носьбіт улады тут ужо ня кажа: «Альбо ты будзеш думаць, як я, альбо ты памрэш»; ён кажа: «Ты вольны думаць ня так, як я; жыцьцё, маёмасьць і ўсё астатняе ў цябе застанецца; але з гэтага дня ты будзеш чужынцам сярод нас. Ты захаваеш свае грамадзянскiя правы, але яны табе ўжо не спатрэбяцца; бо калi ты захочаш быць абраным сваімі суграмадзянамі, яны не дадуць табе сваіх галасоў, нават калі ты будзеш прагнуць толькі іхнай павагі, яны будуць рабіць выгляд, што не паважаюць цябе. Ты і далей будзеш жыць сярод людзей, але страцiш сваё права на паразуменьне зь іншымі людзьмі. Калi ты будзеш наблiжацца да каго-небудзь з тваіх братоў, дык той будзе ўцякаць ад цябе, як ад пракажонага; і нават той, хто верыць у тваю невiнаватасьць, пакіне цябе, бо йначай людзi будуць цурацца і яго. Ідзі зь мiрам, я пакiдаю табе жыцьцё, але яно будзе горшым за сьмерць...»

Каб прадухіліць катастрафічныя наступствы, трэба бараніць разуменьне свабоды як шматстайнасьці і як магчымасьці для існаваньня іншага, што, відавочна, магчымае толькі пры ўмове ахвяраваньня: усе зацікаўленыя асобы — як бальшыня, так і меншыня — павінны абмежаваць собскія прэтэнзіі. Яны павінны адмовіцца ад таго, каб фармуляваць і спраўджваць свае прэтэнзіі як абсалютнае ўвасабленьне праўды, маральнасьцi і справядлiвасьці. Гэта, у сваю чаргу, як на індывідуальным, так і на групавым узроўні прадугледжвае іншую адмову, пра якую мы гаварылі: адмову ад «суцэльнай» iдэнтычнасьці на карысьць абмежаванай (рэлятывізаванай) шматстайнасьці «роляў». Дзеля гэтага такая практычная, грамадзкая рэлятывізацыя складае ўмову, падмурак любой духоўнай і вартасьцевай рэлятывацыі.

Гэты шлях, бясспрэчна, цяжкi. Рэлятывацыя надта лёгка можа прывесьці да падрыву і разбурэньня традыцыйных сувязяў і аўтарытэтаў, да страты арыентацыi, што спараджае страх і выклікае супраціў. Гэта тлумачыць, чаму так цяжка ўсталяваць лібэральную дэмакратыю там, дзе не было працяглага і бесьперапыннага разьвіцьця яе духоўных і эканамiчных перадумоваў. У сучаснай Афрыцы, да прыкладу, дзяржавы-спадкаемцы каляніяльных імпэрыяў былі створаныя без уліку племянных межаў, тым часам як традыцыйная прыналежнасьць да племені ўсё яшчэ застаецца галоўнай прыкметай iдэнтычнасьці. У такой сытуацыі ўлада па сутнасьці ня можа не перарасьці ў племянную дыктатуру.

Аднак у нас мала падставаў падкрэсьліваць сваю собскую веліч. Ня трэба забывацца аб эўрапейскiх катастрофах, якiя спрычынілі барацьба за канфэсiйную iдэнтычнасьць на пачатку Новага часу і змаганьне за моўна-нацыянальнае адзiнства ўжо ў XX стагодзьдзi. А што зьдзеялася ў Нямеччыне, калi напрыканцы першай сусьветнай вайны, пасьля раптоўнага развалу старога парадку, яна сутыкнулася з выклікам дэмакратыі?

Рэлятывiсцкая і абароназдольная дэмакратыя

Нямецкая гiсторыя XX стагодзьдзя, нібы нейкі глябальны экспэрымэнт, выявіла яшчэ адну праблему, больш за тое, цяжка вырашальную дылему лібэральнай дэмакратыi. А наймя, калi складовай часткай гэтай дэмакратыі лічыць рэлятывізм вартасьцяў — як казаў у тым ліку і ведамы дэмакратычны юрыст Ваймарскай рэспублiкi Густаў Радбрух, — дык паўстае пытаньне аб тым, якім чынам можна абараніць свабодны канстытуцыйны лад ад яго ворагаў, калі апошнія карыстаюцца свабодай для разбурэньня свабоды. Выкладнік дзяржаўнага права Ганс Кельзэн, таксама станаўкі прыхільнік дэмакратыі, востра сфармуляваў гэтую дылему:

«Правiла, згодна зь якiм прымус павiнен выкарыстоўвацца толькі тады і толькі так, як і калі гэта вырашыць тыран, — такая ж норма права, як і правіла, згодна зь якiм прымус павiнен выкарыстоўвацца толькі тады і толькі так, як і калі гэта пастанаўляе народны сход. Абодва правілы — з гледзішча панятку пазытыўнага права — зьяўляюцца раўнавартымі першапачатнымі гiпотэзамі. Але ў гэтым і палягае ўся штука! Гэтыя дзьве першапачатныя гiпотэзы не падаюцца тэарэтыкам дзяржавы і права раўнавартымі толькі з прычыны этычна-палiтычных забабонаў. Усе выходзяць — зазвычай падсьвядома — з панятку права, прынятага ў натуральным праве» (1922, S. 187).

Ваймарская канстытуцыя адпавядала такім паглядам. Заканадаўца мог у любы момант зьмяніць яе як у абсягу арганізацыйных палажэньняў, так і ў абсягу абвяшчэньня асноўных правоў. Таму можна запытацца, ці ня быў захоп улады нацыянал-сацыялiстамі ў сакавiку 1933 году пры дапамозе закону аб наданьні ўраду надзвычайных паўнамоцтваў, выкананы «ў поўнай адпаведнасьці з законам», калi не зважаць на пару «касмэтычных пахібак» накшталт заўчаснага арышту дэпутатаў-камунiстаў. Ува ўсякім разе, паводле Кельзэна, гэта значыла толькі тое, што «фюрэр» стаў стваральнiкам і абароньнікам усiх законаў заміж народнага сходу; не выпадкова пазьней, у 1934 годзе, Карл Шмiт уславіў сэрыю забойстваў падчас «путчу» Рома тэкстам пад назвай «Фюрэр бароніць права» (1940, S. 199 ff). Бальшыня немцаў, бадай, мела гэткі самы пагляд.

Пасьля 1945 году гэты горкi досьвед прымусіў зьвярнуцца да тэорыi надзаконнага права ня толькі Радбруха. Айцы бонскай канстытуцыі ўбясьпечылі асноўныя прынцыпы Асноўнага закону ад любога ўмяшаньня — незалежна да таго, наколькі б вялікая бальшыня ні дамагалася іх зьмяненьня; «сутнасны зьмест» асноўных правоў быў абвешчаны недатыкальным, фэдэральны канстытуцыйны суд стаў вартаўніком канстытуцыi; той, хто выкарыстае асноўныя правы для барацьбы супраць свабоднага дэмакратычнага канстытуцыйнага ладу, згубіць іх. Так узьнікла тое, што называюць баёвай, ваяўнічай ці абароназдольнай дэмакратыяй. Цяпер паўсюль гаворка ідзе ўжо ня толькi пра асноўныя правы, але таксама і пра асноўныя вартасьці, якiя павiнны быць непарыўна зьвязаныя з свабодным канстытуцыйным ладам.

Дзякуючы ўсё большай гістарычнай адлегласьці цяпер ужо лягчэй аддаць належнае і дзеячам Ваймарскай рэспублікі, а таксама паставіць самакрытычныя пытаньні. Цi можна рашэньні, прынятыя ў пэўнай гiстарычнай сытуацыі, уважаць за абсалютныя, так бы мовіць, абвяшчаць іх «назаўжды»? Цi не адбудзецца тым самым небясьпечнага абмежаваньня адкрытасьці да будучых тэндэнцыяў, у выніку якога, магчыма, застанецца толькi такая альтэрнатыва: палiтычны параліч або рэвалюцыйнае парушэньне канстытуцыi? Томас Джэфэрсан, аўтар амэрыканскай дэклярацыi незалежнасьці, у 1813 годзе пiсаў І.У.Эпсу:

«Зямля належыць жывым, а ня мёртвым. Гэта закон прыроды: воля і ўлада чалавека заканчваюцца разам зь ягоным жыцьцём... Кажнае пакаленьне — як асобная нацыя; яно мае права зьвязваць сябе воляю сваёй бальшыні; але падобна да таго, як яно ня можа закаваць у кайданы жыхароў іншай краiны, яно ня мае права навязваць сваю волю наступнаму пакаленьню».

Далей: цi мае канстытуцыйны суд права нагэтулькі ўмешвацца ў дзейнасьць заканадаўцаў, прымаючы сутнасныя пастановы на падставе літары Асноўнага закону, як ён рабiў ужо ня раз? І перадусім: калi кажны будзе хапацца за «асноўныя вартасьці», нiбы за доўбню, каб уджвагнуць свайго палiтычнага праціўніка, стараючыся, дзе толькі магчыма, адцясьніць яго за край канстытуцыі — цi ўзьнікне тады замест дэмакратычнага канфлiкту і кансэнсусу такая адзнака лятэнтнай грамадзянскай вайны, як бачаньне сьвету ў катэгорыях «свой-чужы»?

«Выкрыць кагосьці як рэакцыянэра цi левасацыялiстычнага калектывіста — ужо само па сабе азначае ажыцьцявіць акт моцнага асуджэньня; але гэта загучыць зьнішчальна адно тады, калі дадаць, што той, хто выкрываецца, выйшаў за «рамкі Канстытуцыі», г.зн. у такім выпадку ён асуджаецца ня толькі палітычна, але і «сілаю права». Адваротная сувязь навідавоку: беручы пад увагу, што з гледзішча палітыкі несьці такое кляймо вельмі нявыгадна, кажны зноў заўзята клянецца ў сваёй вернасьці Канстытуцыі, адным і тым жа яе артыкулам; у выніку гэтай балбатні не дасягаецца нічога, апрача замоўчваньня сапраўдных палiтычных канфлiктаў» (Leicht 1974, S. 137).

Іншымі словамі: нельга выключыць, што закутая ў браню сваіх прынцыпаў, узброеная вострым мячом недатыкальных асноўных вартасьцяў дэмакратыя апынецца перад гэткай жа безвыходнай дылемай, як і яе безабаронная, подла забітая старэйшая сястра, якая дагэтуль наведвае малодшую ў ночных кашмарах. І хіба можна абараніць свабоду ад сьмерці пасьля таго, як яе аднойчы самагубча выракліся?

Выйсьце з гэтай дылемы можна знайсьці толькі тады, калі тым, што будзе ўзята ў дэмакратыі пад абсалютную абарону, будзе адкрытасьць як такая — адкрытасьць таксама і да разнастайных і спрэчных будучых тэндэнцыяў. Гэта магчыма пры ўмове, што панятак чалавечай годнасьці будзе пакладзены ў падмурак такім чынам, як гэта зроблена ў Асноўным законе ФРН, які ў першым артыкуле задае маштаб усяго наступнага: «Годнасьць чалавека зьяўляецца недатыкальнай. Паважаць і абараняць яе — абавязак кажнай галіны дзяржаўнай улады».

Зрэшты, не выпадкова, што панятак чалавечай годнасьці, dignitas humana, ужо ў XVII стагодзьдзi стаецца нарожным каменем тэорыі дзяржавы Самуэля Пуфэндорфа. Гэты панятак «набывае гістарычную вагу з той пары, калi выратаваньне душы перастае быць унівэрсальнай дзяржаўнай формулай, таму што не існуе адзінай думкі пра шлях да паратунку душы… Раўнапраўнасьць грамадзянаў у дзяржаве і палітычная ўзаемацярпiмасьць вызначаецца ўжо не супадзеньнем з праўдай, а ўзаемным прызнаньнем чалавечага існаваньня як безумоўнай асабовай вартасьці» (Arndt 1976, S. 265).

Тое, што як чалавечая годнасьць вымагае недатыкальнасьці і што было замацавана ў асноўных правах і працэсуальных нормах канстытуцыі і прававой дзяржавы, тое, што ў гісторыі Новага часу ад Пуфэндорфа і Лока пазначалася як свабода, тое, што пасьля было дасягнутае ў выніку палітычнай барацьбы і сталася матэрыяльным базысам сацыяльнай дзяржавы, якраз і ёсьць — у строгай апазыцыі да любой прадвызначанай і прызначанай «прыродзе» ці сутнаснаму вызначэньню мэты чалавечага існаваньня і грамадзкіх узаемадачыненьняў — адкрытасьцю. Гэта здольнасьць, права і адказнасьць кажнага індывіда самастойна шукаць вартасьці і праўды ды вырашаць, як і да чаго скіраваць сваё жыцьцё.

Дэмакратыя стаецца магчымай толькі тады, яна тады — і толькі тады — зьяўляецца неабходнай, калi адкрыта прызнаецца, што больш не існуе фундамэнтальных сэнсавых канструкцыяў і традыцыяў, якія б былі абавязковымі для ўсiх і зь якімі б усе пагаджаліся, што давядзецца жыць пры шматстайнасьці ўяўленьняў аб вартасьцях і праўдах, не абвяшчаючы па-за законам, не перасьлядуючы і не зьнішчаючы адзін аднаго. Бо гэта адзіная альтэрнатыва грамадзянскай вайне, якая заўсёды канчаецца панаваньнем гвалту.

Такім чынам, лібэральная дэмакратыя насамрэч ёсьць рэлятывісцкай і мусіць быць такой у тым сэнсе, што яна павiнна жыць не «адзінай праўдай», не абсалютам пэўнага прадвызначанага сьветапарадку, а бясконцым пошукам праўды і магчымасьцю дыялёгу аб праўдзе. Гэта стаецца ясна пры аналізе яе поўнай супрацьлежнасьці, яе запярэчаньня: там, дзе «фюрэр» камандуе «празорнасьцю» цi партыя-манапаліст ажыцьцяўляе кіраўніцтва праўдай гісторыі, дэмакратыя можа быць толькі фарсам; ува ўсякім разе, там няма дэмакратыі як свабоды для замацаванага законам іншадумства. І калi б нават элiта — як прыпушчаў у сваёй «Палітэі» Плятон — проста трымала праўду ў руках, дык усё адно трэ было б строга забараніць ёй выводзіць адсюль легітымацыю для дзеяньняў улады. Бо тады праўда вырадзілася б у прапаганду ды індактрынацыю, дыялёг — у падпарадкаваньне, годнасьць грамадзяніна і яго гатовасьць самастойна прымаць рашэньні — у яго юрыдычную і фізычную недзеяздольнасьць. «Дзяржава, якая вызначае, што прыгожа і што добра, што правiльна і што праўдзіва, дзяржава, якая ўдае, што яна астоя чалавечнасьці, можа быць толькi рэпрэсiўнай для сваіх грамадзянаў, запавольваючай сапраўднае разьвіцьцё, сьмешнай і зьнянавіднай для людзей звонку» (Kirsch 1979, S. 24). Акурат з гэтага і толькі з гэтага пачынаецца заканамерная і непазьбежная абароназдольнасьць дэмакратыi. Можна саркастычна сказаць і так: асноўныя вартасьці супярэчаць канстытуцыi — калі яны, зробленыя дзяржавай абавязковымi, прадугледжваюць сутнасныя палажэньні, якія абражаюць годнасьць чалавека, зразуметую як поўную дзеяздольнасьць, магчымасьць самастойна прымаць рашэньні, адказнасьць і адкрытасьць да будучыні.

Ведама, можна і трэба спрачацца ўпаасобку аб тым, што трэба рабіць для таго, каб абараніць чалавечую годнасьць і ўвасобіць на практыцы асабістую адказнасьць грамадзянаў. Нельга забываць і аб матэрыяльных перадумовах, ад мінімуму сацыяльнага забесьпячэньня да оптымуму роўнасьці магчымасьцяў. Адылі толькi практычны досьвед можа сказаць, што карыснае і што шкоднае. Ува ўсякім разе, заўзятае, ледзь не нэўратычнае нямецкае iмкненьне стылізаваць пад «канстытуцыйнае палажэньне» выклікае сур’ёзныя падазрэньні. Прывядзем толькі два прыклады: не існуе канстытуцыйнага палажэньня ні аб традыцыйным падзеле сыстэмы школьнай адукацыi, анi аб адзінай школе. Не існуе ніякіх канстытуцыйных палажэньняў што да пэўнага эканамічнага ладу, наадварот, той, хто захоча прадпісаць грамадзянам, што такое іх «праўдзівыя» патрэбы і што яны ў адпаведнасьці з гэтым павінны спажываць, а што не, той парушыць свабоду выбару. У цэлым адпавядае сапраўднасьці тое, што:

«чым больш палiтычныя сiлы схіляюцца да таго, каб браць пад увагу толькі тыя інтарэсы, якія могуць беспасярэдне спаслацца на пэўнае канстытуцыйнае палажэньне, тым мацней яны спрыяюць фатальнаму перадсуду, згодна зь якiм палiтычныя iнтарэсы самі па сабе ня толькі ня вартыя прызнаньня, але і пахібныя. Гэтае зьнеслаўленьне палiтыкі надзвычай балюча б’е па парлямэнцкай сыстэме, ня кажучы аб тым, што яно можа спрычыніць страту пачуцьця рэальнасьці ў грамадзянаў» (Leicht 1974, S. 140).

Наступствы не прымусяць чакаць: спроба адцясьніць суперніка на край ці за край канстытуцыi, мысьленьне ў катэгорыях «свой—чужы» як увасабленьне палiтычнай дзейнасьці і нягнуткасьць як палiтычная цнота. Але нягнуткасьць, нэгатыўная сьпіраль прыгнёту i агрэсiі, узмацняе ў палiтычнага ладу няздольнасьць да рэформаў, якая непазьбежна вядзе гэты лад да катастрофы.

2. Арганiзацыйныя праблемы дэмакратыi

Плебiсцытарная, парлямэнцкая і прэзыдэнцкая сыстэмы

«Уся дзяржаўная ўлада выходзіць з народу», — гаворыцца ў 20-м артыкуле нямецкай канстытуцыi. Але куды яна ідзе і дзе яна канчаецца? Вось у чым пытаньне. Робэрт Мiхельс гаварыў пра «жалезны закон алiгархii», пра тое, што ўсе палiтычныя арганiзацыi ўлучна з партыямi цягам свайго разьвіцьця непазьбежна бюракратызуюцца і гiерархiчна структуруюцца, у выніку чаго ўзьнікае адарваная ад «базысу» ўладная элiта. Тое ж самае датычыць і дэпутатаў, палітычны лёс якіх залежыць ад таго, на якое месца ў выбарчых сьпісах іх паставіць партыя, а таксама ці ў «праходных» або «непраходных» выбарчых акругах яны будуць вылучаныя. Усё гэта цяжка стасуецца з iдэальнымі ўяўленьнямі пра рэальную, простую ўладу народу.

Таму Русо ў «Contrat social» пісаў:

«Волю нельга рэпрэзэнтаваць; яна альбо яна сама, альбо гэта ўжо нешта іншае. Сярэдняга ня дадзена. Дэпутаты ад народу — гэта не ягоныя прадстаўнiкi і ня могуць імі быць. Яны толькi ўпаўнаважаныя ім асобы, якiя ня могуць нiчога вырашыць канчаткова. Любы закон, не ратыфiкаваны народам на сходзе, нічога ня варты; гэта не закон. Ангельскі народ думае, што ён свабодны; ён вельмi моцна мыляецца. Ён свабодны толькi падчас выбараў сваіх дэпутатаў парлямэнту; калі яны абраныя — ён раб, ён нiшто... З таго моманту, калі народ абірае сабе дэпутатаў, народ перастае быць свабодным; яго ўжо ўвогуле няма» (III, 15).

Натуральна, у сучаснай дзяржаве народ ужо ня можа зьберціся «на сход», калі не лічыць выключныя выпадкі ў малых швайцарскіх кантонах. Выйсьцем можа быць усенароднае апытаньне па канкрэтных пытаньнях, плебiсцыт, які ў Швайцарыi фактычна ператварыўся ў палітычную штодзённасьць. Аднак калі абстрагавацца ад самабытных традыцыяў Швайцарскай Канфэдэрацыі, а таксама ад больш-менш зразумелых грамадзкіх дачыненьняў у ёй — бальшыня такіх рашэньняў прымаецца на ўзроўні кантонаў — паўстаюць істотныя праблемы. Карл Шмiт — у цэлым прыхільнік плебiсцыту — пiсаў:

«Прыродай рэчаў абумоўлена, што плебiсцыты могуць праводзіцца вельмі хутка і нерэгулярна… Народ можа сказаць толькi «так» цi «не»; ён ня можа раіцца, разважаць і дыскутаваць; ён ня можа кiраваць і праводзіць сваю лінію; ён ня можа вызначаць нормы, а можа толькі ўхваліць прадстаўлены яму праект нормаў сваім «так». І перадусім, ён сам ня можа паставіць пытаньне, а можа толькі адказаць «так» цi «не» на зададзенае яму пытаньне… У выніку гэтай залежнасьці ад пастаноўкі пытаньняў усе плебiсцытарныя мэтады прадвызначае ўрад, які ня толькі выконвае пэўныя даручэньні, але і мае дастатковы аўтарытэт, каб у патрэбны момант выставіць на плебісцыт патрэбныя пытаньні. Пытаньне можа ставiцца толькi зьверху, адказ даецца толькі зьнізу. І тут спраўджваецца формула вялікага канструктара канстытуцыі абата Сэеса: аўтарытэт зьверху, давер зьнізу» (1932, S. 92 ff).

Тут прамоўлена тое, што не хацелася б чуць прыхільнікам плебiсцытарных мэтадаў. Да таго ж трэба дадаць і складаную прыроду пытаньняў, зь якімі, як правіла, даводзіцца мець справу падчас заканадаўчага працэсу і для вырашэньня якіх немэтазгодна выкарыстоўваць простае «так» цi «не» ўсенароднага апытаньня. Толькі тады, калі — у выключных выпадках — гаворка пра выяўнае супрацьстаўленьне дзьвюх альтэрнатываў(«так» ці «не»), як, прыкладам, падчас галасаваньня ўсяго прафсаюзу пра страйк, можна выкарыстаць магчымасьці плебiсцытарных мэтадаў.

Канстытуцыя Нямеччыны практычна выключыла плебiсцыты, таму што падчас Ваймарскай рэспублiцы імі дэмагагiчна злоўжывалi для барацьбы супраць парлямэнцкай сыстэмы. Але пытаньне застаецца адкрытым, ці не задалёка зайшлі айцы Канстытуцыi ў сваёй натуральнай «шокавай рэакцыі». Але не выпадкова, відаць, што — за выняткам асаблівага гістарычнага выпадку Швайцарыi — для заходніх дэмакратыяў плебiсцыт паўсюль мае маргінальнае значэньне і носіць выключны характар.

У супрацьлегласьць Русо, Эдмунд Бёрк «клясычна» сфармуляваў прынцып прадстаўнiцтва. У сваёй знакамiтай «Прамове да выбарцаў у Брыстолі» (1774) ён гаварыў:

«Ваш дэпутат абавязаны ня толькі праяўляць вам сваю адданасьць, але і ўзгадняць з вамі свае меркаваньні, і ён падманвае вас, замест таго каб служыць вам, калі паступаецца вашымі меркаваньнямі... Выказваць сваё меркаваньне — права кажнага; меркаваньне выбарцаў мае вялiкае значэньне і заслугоўвае на павагу, таму дэпутат павiнен прыслухоўвацца і вельмі грунтоўна абдумваць яго. Але абавязковыя iнструкцыi і строгія паўнамоцтвы, якiм дэпутат павінен сьлепа і рашуча падпарадкоўвацца, выказвацца і галасаваць за іх, нават калi гэта цалкам супярэчыць яго перакананьням, якія ўтварыліся ў яго, выходзячы зь яго разважаньняў і яго сумленьня: гэта тое, што радыкальна супярэчыць законам гэтай краiны і грунтуецца на фундамэнтальным неразуменьні ладу і духу нашай канстытуцыi» (1839, II, S. 12).

Гаворка ідзе ня проста аб тым, што нельга дапускаць дамінаваньня асобных лякальных інтарэсаў і ўпярэджаньняў, бо гэта ў канцавым выніку робіць немагчымым любое міжфракцыйнае ўраўнаважаньне інтарэсаў у парлямэнце. Альбо, як аднойчы iранiчна выказаўся ў нямецкiм бундэстагу Карл Шмiт, калi прыхiльнiкi сьмяротнай кары спаслалiся на думку народу: тут ён больш давярае асьвечанаму абсалютызму парлямэнту. Гаворка йдзе не пра што іншае, як пра дзеяздольнасьць парлямэнцкай сыстэмы наагул. Бо любая дзеяздольнасьць будзе спаралiзаваная і тым самым неўзабаве будзе разбураная ўся сыстэма, калi фракцыi ня змогуць адпаведна ацэньваць, абдумваць, вырашаць бягучыя пытаньні і заключаць кампрамісы, а будуць строга прывязаныя да даручэньняў звонку.

Дэпутаты — гэта «прадстаўнiкi ўсяго народу, не зьвязаныя даручэньнямі і наказамі, падпарадкаваныя толькі свайму сумленьню», — запiсана ў артыкуле 38 Асноўнага закону Нямеччыны. Гэтае вызначэньне цалкам адпавядае сфармуляванай Бёркам традыцыі. Цяпер ідзе шырокая дыскусія аб тым, ці не выключае партыйны прынцып, замацаваны ў артыкуле 21 Асноўнага закону, незалежнасьці дэпутата. Гэтае пытаньне насамрэч прынамсі спрэчнае, бо сёньня ў Нямеччыне мы выбiраем найперш партыi, а не асобных дэпутатаў. Таму калi дэпутаты не захоўваюць партыйнай (фракцыйнай) дысцыплiны цi нават увогуле — забіраючы з сабой мандат — пераходзяць у iншую партыю, гэта можа здавацца скрыўленьнем волі выбарцаў. На практыцы, праўда, такое адбываецца толькі ў выключных выпадках, бо дэпутат, які настойвае на сваёй незалежнасьці, iдзе на вялiкую рызыку; ён ставіць пад пагрозу сваё абраньне на паўторны тэрмін — дарэчы, гэта і зьдзеялася зь Бёркам у Брыстолi. Але галоўны пункт гледжаньня іншы: дзякуючы прынцыпу прадстаўніцтва, замацаванаму ў артыкуле 38, і дзякуючы наяўнасьці асобных дэпутатаў, партыйная парлямэнцкая сыстэма ў цэлым абароненая ад вонкавых уціскаў і тым самым ад небясьпекі недзеяздольнасьці.

Найважнейшае палiтычнае заданьне сучасных парлямэнтаў палягае ў стварэньні дзеяздольных урадаў на аснове стабільнай, прадказальнай бальшыні. Гэта наўрад ці магчыма, калі слаба арганізаваная партыйная сыстэма і, адпаведна, недастатковая фракцыйная дысцыпліна паддаюць асобных дэпутатаў непрадказальным уплывам. У выніку ў парлямэнце ўзьнікае анархiя; дзякуючы гэтаму ў Францыi адбыўся крах Чацьвертай рэспублiкі. І таму цалкам заканамерна, што ў Пятай рэспублiцы істотная частка паўнамоцтваў была перададзеная ад парлямэнту да прэзыдэнта.

Цяперашняя дылема «зялёных» у Нямеччыне на свой лад ілюструе гэткі стан рэчаў: дзеля таго што яны — цалкам у традыцыi Русо — выступаюць за «базысную дэмакратыю» і пазьбягаюць фармалізацыі партыйнага апарату і дэпутацкай групы, і, больш за тое, імкнуцца ўвасабляць своеасаблівую volonté générale, яны з поўным правам адмаўляюцца ад таго, каб несьці адказнасьць — проста ці ўскосна, дзякуючы маўклівай згодзе — за фармаваньне ўраду. Бо гэтая адказнасьць прымусіла б іх падпарадкавацца закону функцыянаваньня парлямэнцкай сыстэмы, што разыходзіцца з iдэалам Русо. Разам з тым такая іх пазыцыя можа неўзабаве прывесьці ў крытычны стан усю парлямэнцкую сыстэму, бо сёньня якраз да «зялёных» пераходзіць тая вырашальная роля ў фармаваньні ўраду, якую раней мела СвДП.

Альтэрнатыву сыстэме фармаваньня ўраду парлямэнтам складае прэзыдэнцкая сыстэма Злучаных Штатаў. Дзеля таго, што выканаўчая ўлада належыць прэзыдэнту незалежна ад кангрэсу, адпадае свомая парлямэнцкай сыстэме патрэба ў партыйнай і фракцыйнай дысцыплiне. З гэтай, але ня толькі з гэтай прычыны тут наўрад ці магчымае ўтварэньне стабільнай бальшыні ў сэнсе кааліцыі партыяў. Дэпутаты кангрэсу, асаблiва дэпутаты Гасподы прадстаўнiкоў, якіх абіраюць толькi на два гады, увесь час зазнаюць вялікі ціск звонку, асабліва з боку «базысу» — сваiх выбарчых акругаў. Аднак у адрозьненьне ад парлямэнцкай сыстэмы ўлады слабая фракцыйная дысцыплiна і непрадказальнасьць бальшыні тут ні ў якім разе не прыводзяць да паралюшу, хутчэй нават спрыяюць дзеяздольнасьці ўсёй сыстэмы. Прэзыдэнт можа ад часу да часу змагацца за бальшыню і для гэтага рознымі сродкамі апрацоўваць дэпутатаў, якія ня маюць дакладна вызначанай пазыцыі. Наяўнасьць моцных партыйных кааліцыяў, насупраць, магла б на гады спаралiзаваць палiтычную сыстэму, таму што партыйная прыналежнасьць прэзыдэнта і бальшыні ў Сэнаце ды Гасподзе прадстаўнiкоў часта не супадае.

Гэтае параўнаньне і гэтыя прыклады паказваюць, што трэба разглядаць пэўную канстытуцыйную сыстэму як цэлае і што нельга разьбіраць і зьмяняць яе складнікі паасобку, бо йначай можна выклікаць нечаканыя, магчыма, нават фатальныя пабочныя эфэкты. Строга падсправаздачны свайму «базысу» дэпутат можа ўяўляць сабой такі ж ідэальны ўзор, як і цалкам незалежны дэпутат, падпарадкаваны «адно свайму сумленьню». Але і першы, і другi фактычна не адпавядаюць умовам функцыянаваньня парлямэнцкай дэмакратыi. Для кажнай сыстэмы справядлівае тое, што сказаў Бёрк у «Thoughts on the Cause of the Present Discontents»: «Наша канстытуцыя знаходзiцца ў хісткай раўнавазе, з стромкiмi проднямі і падводнымі плынямі з усіх бакоў» (1839, II, S. 418).

Крытыка і памылковыя меркаваньні, зь якімі ўсё яшчэ ці ўжо зноў сутыкаецца парлямэнцкая сыстэма ў Нямеччыне — былі зьбертыя разам яшчэ ў Карла Шміта (1926) і дагэтуль карыстаюцца вялікім посьпехам, прычым ня толькi ў «правым» лягеры — што зьвязана, зрэшты, з тым, што ідэальныя ўяўленьні і рэальныя iнстытуцыі дэмакратыі ідуць уразрэз адны з адным. Як шмат гадоў таму назад сказаў Эрнст Фрэнкель:

«Хваробы нашай дэмакратыi не ў апошнюю чаргу тлумачацца тым, што канстытуцыйнае права і канстытуцыйная рэчаiснасьць, з аднаго боку, і вульгарная дэмакратычная ідэалёгiя, з другога боку, сілкуюцца з розных крыніцаў. Мы пазычылi наш канстытуцыйны парадак і ў вялікай ступені нашу канстытуцыйную сацыялёгiю ў ангельцаў, а нашу канстытуцыйную ідэалёгiю — у французаў» (1968, S. 53).

Зь невялікай нацяжкай можна падставіць у гэтую цытату заміж «французаў» Жан-Жака Русо ці якабiнскі русаiзм, а заміж «ангельцаў» — Эдмунда Бёрка.

Падзел уладаў

Пра тое, што ўлада падахвочвае да злоўжываньняў і можа разбэшчваць яе носьбітаў нават тады ці якраз тады, калi яны ўжываюць уладу з найлепшымі намерамі, сьведчыць манатонна паўтараны досьвед гісторыі. Таму асноўнай ідэяй і здабыткам лібэральнай дэмакратыi зьяўляецца спроба прадухiлiць злоўжываньне ўладай дзякуючы яе падзелу, г.зн. дзякуючы ўзаемакантролю розных носьбітаў улады. Гэты прынцып апісаны перадусім Джонам Локам у «Second Treatise on Civil Government» і Мантэск’ё ў «L’esprit des lois»; абодва думаньнікі зрабілі вялікі ўплыў на айцоў амэрыканскай Канстытуцыi. Яго проста-такі «клясычны» выклад можна знайсьці ў «The Federalist» (№ 51):

«Найважнейшай засьцярогай ад паступовай канцэнтрацыі ўлады ў адной галіне (урадзе) будзе захад на карысьць таго, каб людзi, якiя кiруюць асобнымі галiнамі ўлады, валодалі неабходнымі канстытуцыйнымі сродкамі і мелі асабісты інтарэс у тым, каб супраціўляцца ўмяшаньням іншых галінаў. У гэтым, як і ўва ўсіх іншых выпадках, абарончыя захады павінны адпавядаць верагоднай сіле націску. Славалюбства павiнна прадухіляцца славалюбствам. Асабiсты інтарэс службовай асобы павiнен iсьці плячо аб плячо з канстытуцыйнымі правамі. Тое, што для прадухіленьня злоўжываньняў ува ўрадзе неабходныя такія хітрыкі, магчыма, паказвае чалавечую прыроду ў кепскім сьвятле. Але цi не паказвае чалавечую прыроду ў кепскім сьвятле ўжо сам той факт, што дагэтуль існуе неабходнасьць у кіраваньні людзьмі? Калi б людзi былi анёламi, ім бы ня быў патрэбны ўрад. Калi б людзьмi кiравалi анёлы, не быў бы патрэбен нi нутраны, нi вонкавы кантроль з боку ўраду. Але калі распрацоўваюць такі праект улады, якую будуць зьдзяйсьняць людзі над людзьмi, узьнікае вялікая праблема: сьпярша трэба зрабіць так, каб урад быў здольны кантраляваць падначаленых і трымаць іх у цуглях, а пасьля трэба прымусіць урад кантраляваць і трымаць у цуглях самога сябе. Залежнасьць ад народу, безумоўна, найлепшы сродак трымаць урад у цуглях. Але, як паказвае досьвед усяго чалавецтва, патрэбныя і дадатковыя захады перасьцярогі.

Мэтад заступаць адсутнасьць высакародных матываў падахвочваньнем спаборнiцтва iнтарэсаў можна прасачыць ува ўсім чалавечым жыцьці, як у прыватных, так і ў публiчных справах. Найбольш яскрава гэты мэтад выяўляецца ў разьмеркаваньні ўладавых паўнамоцтваў сярод падначаленых, калі мэта заўсёды палягае ў тым, каб разьмеркаваць і ўладкаваць розныя пасады такім чынам, каб іхныя ўладальнікі заўжды трымалі адно аднаго ў полі зроку. Прыватны iнтарэс індывіда такім парадкам робіцца вартаўнiком правоў усяго грамадзтва. Гэты прадыктаваны цьвярозым розумам мэтад можна рэкамэндаваць для разьмеркаваньня найвышэйшай улады ў дзяржаве» (1958, S. 296 f).

У гэтых развагах узаемапераплятаюцца розныя характэрныя элемэнты. Па-першае, скептыцызм да чалавечай натуры: за традыцыйнымі носьбітамі ўлады — у адрозьненьне ад кансэрватыўнай ідэалёгii — не прызнаецца нейкай мiстычнай якасьці, якая дае ім права на манапольнае ажыцьцяўленьне ўлады; таксама і «народ» — у адрозьненьне ад рэвалюцыйных уяўленьняў — не iдэалiзуецца і таму не ўважаецца за «добры», паколькі ён яшчэ ня меў магчымасьці злоўжываць уладай. Гэтаксама сумлеў у тым, што са зьменай грамадзкіх адносінаў сутнасна зьменiцца і чалавечая «натура». Амэрыканскi тэоляг Райнгальд Нiбур сфармуляваў гэта так: «Чалавечае пачуцьцё справядлiвасьці робiць дэмакратыю магчымай. Схiльнасьць чалавека да несправядлiвасьці робiць дэмакратыю неабходнай» (1947, S. 8).

З гэтага вынікае, па-другое, што асабісты інтарэс, эгаiзм, славалюбства і прага ўлады непарыўна ўласьцівыя чалавеку. Гэтыя, як піша Кант у «Ідэях пра ўсеагульную гісторыю з гледзішча грамадзіна сьвету», «самі па сабе, што праўда, ня надта прыемныя і прымальныя якасьці» (1970, IX, S. 37) неабходна — па-трэцяе — пазытыўна выкарыстоўваць, як у эканоміцы, каб забясьпечыць з дапамогай канкурэнцыi эканамічную дынаміку, так і ў палітыцы, каб шляхам падзелу ўладаў стварыць бар’еры злоўжываньням уладай.

У канстытуцыйнай сыстэме Злучаных Штатаў Амэрыкi падзел улады ажыцьцяўляецца ў некалькіх вымерах дзякуючы:

— падзелу выканаўчай і заканадаўчай уладаў ува ўжо апісанай прэзыдэнцкай сыстэме;

— разьдзяленьню заканадаўчай улады на Сэнат і Гасподу прадстаўнiкоў;

— фэдэрацыйнаму ладу з падзелам паўнамоцтваў паміж асобнымі штатамі і фэдэральным цэнтрам;

— незалежнай судовай сыстэме, пры якой Найвышэйшы суд мае рангу Канстытуцыйнага.

Ведама, зь цягам часу адбылося значнае пераразьмеркаваньне паўнамоцтваў. Гэтак — насуперак першапачатным спадзяваньням, што дамінаваць будзе заканадаўчая ўлада — прэзыдэнцкая ўлада, нягледзячы на часовыя хістаньні, заняла цэнтральнае месца. Такім жа чынам фэдэральная ўлада паступова перацягнула на сябе паўнамоцтвы асобных штатаў.

У парлямэнцкіх сыстэмах падзел уладаў абмежаваны ў тым сэнсе, што парлямэнцкая бальшыня і выканаўчая ўлада на практыцы адстойваюць адныя і тыя ж iнтарэсы: урад гэтаксама залежыць ад парлямэнцкай бальшыні, як, у сваю чаргу, утварэньне парлямэнцкай бальшыні на наступных выбарах залежыць ад посьпехаў і ад асьвятленьня посьпехаў ураду. Зь іншага боку, пры лібэральнай дэмакратыі — незалежна ад арганізацыйнай формы — існуюць дадатковыя вагары кантролю і канкурэнцыі. Імі ёсьць прэса і iншыя сродкi масавай iнфармацыi, якія часта называюць «чацьвертай уладай». Вялiкае значэньне сродкаў масавай iнфармацыi — сёньня перадусім тэлебачаньня — робiць актуальнай праблему iх незалежнасьці і шматстайнасьці, так бы мовіць, як пытаньне падзелу ўладаў унутры «чацьвертай улады». Трэба адзначыць і вялiкую ролю грамадзкіх аб’яднаньняў, найперш буйных эканамічных аб’яднаньняў і прафсаюзаў, але таксама і царквы. Магутнасьці грамадзкіх аб’яднаньняў, бадай, мала што можна супрацьставіць, пагатоў калі яны шляхам матэрыяльнай падтрымкі і асабістым сувязям пачынаюць пашыраць свой уплыў на партыі і парлямэнты. З гэтай прычыны загаварылі ўжо нават пра «ўладу грамадзкіх аб’яднаньняў» (Eschenburg 1955). Абмежаваць магутнасьць аб’яднаньняў, здаецца, ужо немагчыма; дапамагчы можа толькі плюралiзм асацыяцыяў, які, зноў жа, дзякуючы канкурэнцыі паспрыяе іх нутраному ўраўнаважаньню.

У сувязі з гэтым варта асэнсаваць і ролю бюракратыі. З аднаго боку, тут таксама гаворка йдзе пра пытаньне асабістых сувязяў. У Фэдэратыўнай Рэспублiцы — па-над усімі партыямі і на ўсіх парлямэнцкіх узроўнях — чыноўніцкі апарат, безумоўна, становіць наймацнейшую «фракцыю». Зь іншага боку, ня трэба забывацца і на той факт, што дзяржаўная бюракратыя, у якой канцэнтруюцца спэцыяльныя веды, заўсёды захоўвае сваё ядро, тады як намiнальная выканаўчая ўлада падлягае больш ці менш хуткім зьменам.

Робячы агляд ідэі і практыкі падзелу ўладаў, можна бесьпярэчна сказаць, што гэта адзін з найбольш плённых прынцыпаў, калі-небудзь распрацаваных для кантролю над уладай і абароны ад злоўжываньня ўладай. Любыя параўнаньні з сыстэмамі, у якіх падзел уладаў не прадугледжваецца ўвогуле ці фактычна падрываецца, недвухсэнсоўна даводзяць гэта. Але нельга не зважаць на цяжкасьці. Яны ўзрастаюць у меру таго, як павялiчваюцца папярэчныя сувязі памiж рознымi галінамі ўлады. Ні ў якім разе нельга выключыць, што за фасадам шматстайнасьці, канкурэнцыi і падзелу ўладаў замацуюцца картэлепадобныя ўладавыя структуры. Гэта можа мець драматычныя наступствы — у сэнсе «тыранiі бальшыні», пра якую пісаў Таквiль — тады, калі існуюць «структурныя» мяншыні, выключаныя з удзелу ў палітычным працэсе. Такiя мяншыні могуць утварацца паводле эканамiчнай, этнiчнай, рэлiгiйнай ці якой-любя іншай прыкметы. Часта розныя фактары ўзмацняюць адзін аднаго і тады спараджаюць фатальную сытуацыю «гета», пераламіць якую надта цяжка акурат таму, што пад рознымі маскамі адно з адным увесь час сутыкаюцца — ці, хутчэй, адмяжоўваюцца адна ад адной — тыя самыя сілы.

Бальшыня і меншыня

Лібэральная дэмакратыя імкнецца адпавядаць комплекснасьці і дынаміцы сучаснага грамадзтва; з шматстайнасьцю ці нават супярэчлівасьцю паглядаў і iнтарэсаў трэба не змагацца, а, наадварот, лічыцца і прадукцыйна выкарыстоўваць. Канфлiкты — гэта ня нешта ненармальнае; яны належаць да сыстэмы. Неабходна проста забясьпечыць іх мірнае разьвязаньне ў рамках «правілаў гульні» канстытуцыйнага ладу, можна нават сказаць, умагчыміць іх як мірны лад.

Найперш гаворка йдзе пра два элемэнтарныя правiлы. Згодна зь першым, паўсталая ў выніку ўсеагульных выбараў парлямэнцкая бальшыня і сфармаваны ёй урад пакліканыя прымаць рашэньні. Згодна з другім, гэтыя паўнамоцтвы для прыняцьця рашэньняў заўсёды даюцца толькі на пэўны час. Узаемадзеяньне абодвух правілаў закладае падваліны для мірнага функцыянаваньня; яно ўмагчымляе сумленнае і негвалтоўнае спаборнiцтва паглядаў і iнтарэсаў. Бо першае правiла забясьпечвае такі рэжым кіраваньня, якому мяншыням даводзіцца падпарадкавацца. А другое правіла паклікана запэўніць, што яны могуць падпарадкавацца, бо ў іх застаецца магчымасьць прапагандаваць свае пагляды — г.зн., шанец паўплываць на бальшыню і зьмяніць свой статус.

Гэтая сыстэма правiлаў на першы погляд здаецца генiяльна простай. Але пры больш уважлівым разглядзе выяўляецца яе надзвычайная складанасьць і рызыкоўнасьць; яна абстаўленая перадумовамі, якіх мусяць датрымвацца ўсе бакі. Гэта датычыць некалькіх аспэктаў.

Па-першае: Неабходна пакладацца на тое, што ўсе бакі будуць датрымлівацца «правілаў гульнi», нават «іншыя» — і нават тады, калі ў іх руках будзе бальшыня і ўлада. Нiхто не павінен нават дапускаць думкі аб тым, што пасьля атрыманьня ўлады можна будзе скасаваць правілы, каб усталяваць собскае некантраляванае панаваньне на неабмежаваны час. Адылі наагул нельга «давесьці», што гэтага ня здарыцца, таму што гаворка йдзе пра будучыя дзеяньні. Таму неабходны аванс даверу, які можа грунтавацца толькі на мінуўшчыне, на досьведзе, які назапасіла адпаведная палітычная культура. З гэтай прычыны вельмі цяжка дамагчыся неабходнага даверу там, дзе гарызонт досьведу вызначаецца гісторыяй улады, заснаванай на гвалце, — як, да прыкладу, у Лацiнскай Амэрыцы. Альбо бліжэйшы да нас прыклад: пасьля 1945 году ў Аўстрыi зацяжная сэрыя перамог на выбарах Вялікай кааліцыі, якую некалькі разоў абнаўлялі, не ў апошнюю чаргу была зьвязаная з прывiдамі мiнулага, горкiм досьведам сукрытай і адкрытай грамадзянскай вайны паміж «чырвонымі» і «чорнымі» ў часе памiж дзьвюма сусьветнымi войнамi. Толькі зь цягам часу гэтыя здані адступілі прэч. У Нямеччыне пра падобныя праблемы сьведчыў страх перад любой формай адкрытасьці да будучыні: «Досыць экспэрымэнтаў!» — а калі перамогуць «iншыя», дык гэта будзе ліхам, калі не «канцом Нямеччыны» ўвогуле.

Інакш і больш агульна кажучы: ня можа быць залішняй асьцярожнасьці і ўважлівасьці, залішняй кансэрватыўнасьці да «правiлаў гульнi» — якраз дзеля таго, каб можна было мірна вырашаць канфлiкты і разьняволена, бяз панiкi ісьці насустрач будучыні. Існуе пазытыўная дыялектыка стабiльнасьці і дынамiкі, кансэрватызму і прагрэсіўнасьці, а гэтаксама і нэгатыўная дыялектыка — адносiны гвалту і застыгласьці. Ёзэф Шумпэтэр праілюстраваў гэты стан рэчаў наглядным прыкладам: аўтамабiль не павінен быць павольным, наадварот, ён тым хутчэй можа ехаць, чым лепшыя ён мае тармазы» (1950, S. 146). І сапраўды: ехаць хутка без тармазоў — гэта знак безадказнага легкадумства, а ня мужнасьці, і панiка пасажыраў, iх спробы любой цаной спыніць машыну і выйсьці ў гэтым выпадку цалкам зразумелыя.

Па-другое: таксама ў сыстэме прызнаных «правiлаў гульнi» бальшыня павінна праяўляць стрыманасьць у стасунку да мяншыняў. Бальшыня не павінна, хоць ёй і належыць — часова — дзяржаўная ўлада, выступаць у ролі манапалiста праўды і ўсеагульнага дабрабыту. Бо толькі ў тым выпадку, калi меншыня ў поўнай меры захоўвае шанцы на посьпех у будучыні, ад яе можна патрабаваць, каб яна падпарадкоўвалася рашэньням бальшыні. Таму той, хто палівае гразёй «нязручныя» меркаваньні і рухі, спрабуе адмiнiстрацыйна задушыць іх — пазбавіць іх доступу да сродкаў масавай інфармацыі, абмежаваць іхнае права на дэманстрацыі, ці якім-любя іншым чынам — аказвае мядзьведжую паслугу собскай справе; ён разбурае легітымнасьць, фундамэнт, на якiм адно толькі й можна ўгрунтаваць паўнамоцтвы бальшыні. Таму ён не павінен ані зьдзіўляцца, ані скардзіцца, калі меншыня ў адказ адмовіцца падпарадкоўвацца і будзе весьці «падрыўную» дзейнасьць.

У гэтым кантэксьце варта згадаць пра праблематычную спадчыну аўтарытарнай дзяржавы, схiльнасьць прысвойваць уласнай пэрсоне ці сваёй партыі статус гэткіх сабе вартаўнікоў свабодна-дэмакратычнага канстытуцыйнага ладу, каб такім чынам адцясьніць iншадумцаў на край ці за край канстытуцыі; варта згадаць пра двухсэнсоўныя рытуалы прысяганьня «супольнасьці дэмакратаў», сапраўдным сэнсам якіх можа быць толькі выключэньне тых, каму супольна адмоўлена ў дэмакратычнай добранадзейнасьці.

У якасьці маралі лібэральнай дэмакратыі трэба прызнаць, што кажны — пакуль няма доказаў адваротнага — ёсьць канстытуцыйным партнэрам, а ня ворагам канстытуцыі; той, хто адкідае прынцып прэзумпцыі невінаватасьці і спачатку патрабуе ад iншадумца сьведчаньняў ягонай вернасьці канстытуцыi, той сам мімаволі выдае сябе як ворага свабоды.

Па-трэцяе: меншыня таксама павінна праяўляць стрыманасьць. Яна таксама не павінна паддавацца спакусе дасягчы ўсяго або нічога, не павінна прэтэндаваць на манапольнае ўвасабленьне volonté générale, каб на гэтай падставе абвясьціць «супраціў». Прыведзеная нiжэй цытата з дэбатаў пра мір і «гонку ўзбраеньняў» прымушае задумацца:

«Але што можа значыць бальшыня — у вачах меншыні — перад абліччам «пагрозы самазьнішчэньня»? Што ў такой сытуацыі робіць гэтая апатычная, тупая «вернападданая бальшыня» і ейныя прадстаўнікі, ці ж не «становіцца на бок сьмерці, зьнішчэньня, не ўсьведамляючы гэтага да канца?» (Р.Фогт, дэпутат Бундэстагу ад партыі зялёных). Цi можна ў такой сытуацыі спасылкай на існуючую бальшыню абгрунтаваць сапраўдную легітымнасьць, цi ня мае гэты аргумэнт хіба што арытмэтычную і статыстычную вартасьць для «прадстаўнiкоў (аджылага) колькаснага разуменьня дэмакратыі?» (Р.Фогт)» (Guggenberger / Offe 1984, S. 12).

Падобныя выказваньні рабіліся і робяцца часта, таксама і зь іншых нагодаў. Але калі з аднаго боку мы маем апатыю і абмежаванасьць, дык з другога — прэтэнзію на абачлівасьць і манапольнае разуменьне праўды: ёсьць падставы асьцерагацца, што гэта прывядзе ня проста да разьвітаньня са старым разуменьнем дэмакратыі, але да разьвітаньня з самой лібэральнай дэмакратыяй увогуле, да прэтэнзіі на ўладу з боку схаванай за шыльду «народнага руху» самазванай элiты. І пры дапамозе такіх хітрыкаў вяртаецца, нібыта толькі быццам у перагорнутым выглядзе, стары аўтарытарны сындром; собская пазыцыя падаецца як адзіная выратавальная, усе iншыя, насупраць, праектуюцца скрозь прызму страху перад «канцом».

Па-чацьвертае: існуюць капітальныя, апошнія пытаньні веры і сумленьня, для якіх непрымальны прынцып бальшыні. Нельга паставiць на галасаваньне пытаньне аб тым, ці iснуе Бог і калі так, дык у якім абліччы, каб на падставе вынікаў галасаваньня зрабіць практычныя высновы для грамадзкага ладу. Той, хто ўсё-ткі спрабуе зрабіць гэта, рызыкуе распалiць рэлiгiйную, цi — у больш сучаснай і агульнай фармулёўцы — сьветапаглядную грамадзянскую вайну, якая можа скончыцца толькi дыктатурай наймацнейшага. Таму рашэньні бальшыні павiнны абмяжоўвацца «перадапошнімі», практычнымі пытаньнямі. Гэты погляд належыць да доўгіх, зь цяжкасьцяй дасягнутых і пастаянна загрожаных здабыткаў талерантнасьці, пра якія ўжо была гаворка і якія ўяўляюць сабой адну зь перадумоваў лібэральнай дэмакратыі.

Праўда, пытаньне пра мяжу паміж апошнімі і перадапошнімі, прыдатнымі і непрыдатнымі для вырашэньня бальшынёй пытаньнямі ўздымае складаныя праблемы, і, бадай, на яго ніколі ня будзе канчатковага адказу. Напрыклад, падчас спрэчкі аб ядравай энэргii Iрынг Фэчэр пiсаў (1982, S. 27):

«Трэба зразумець, што ў гэтым пытаньні спасылкi на фармальна-дэмакратычны спосаб прыняцьця рашэньняў ужо не дастаткова, каб замацаваць перакананьне ў яго правамернасьці. Як немагчыма было пераканаць рэлiгiйныя мяншыні ў XVII стагодзьдзi — у Англii і Нiдэрляндах — адмовіцца ад іхнага веравызнаньня на падставе рашэньняў бальшыні, так і сёньня працiўнiкаў ядравай тэхналёгii... немагчыма пераканаць у тым, што мы вернемся «ў каменны век», калі адмовімся ад гэтай тэхналягічнай магчымасьці, і што з гэтай прычыны яны мусяць падпарадкавацца волі бальшыні».

Адылі сам Фэчэр зазначае аснаватворную розьніцу: у адрозьненьне ад рэлігійных спрэчак XVII стагодзьдзя, дзяржава ня можа заставацца ў баку ад барацьбы за ядравую энэргiю, паколькі і разьвіцьцё гэтай тэхналягічнай магчымасьці, і адмова ад яе маюць практычныя наступствы, якія вымагаюць палiтычнага вырашэньня. Дык жа цi ня значыць гэта, што тут гаворка йдзе пра перадапошняе, практычнае пытаньне? Ці не паддаемся мы зноў той укарэненай у спадчыне нашай палітычнай культуры схільнасьці разьдзьмуваць усё, што можа быць нашай «справай», да нечага сьветагляднага, квазiрэлiгiйнага, апакалiптычнага, адно каб забясьпечыць сабе — дадэмакратычную — легітымнасьць і пазбавіць гэтай легітымнасьці іншадумцаў? Ува ўсякім разе, у сьвятле ўсяго горкага досьведу нашай навейшай гiсторыi павінна быць максымай — і ня толькі для партыяў — тое, што Адольф Арнт сфармуляваў яшчэ колькі дзесяцiгодзьдзяў назад:

«Я прашу лiчыць сутнасьцю маёй працы, настойлівым заклікам маіх развагаў тое, што я скажу цяпер: нялюдзкасьць распачынаецца адразу, калi ў перадапошніх пытаньнях, якімі і належыць займацца кажнай палiтычнай партыі, чалавек знаходзіць апошнюю праўду і абвяшчае яе мернікам чалавечай супольнасьці» (1976, S. 273).

Па-пятае: у цеснай сувязі з разгледжанымі вышэй пытаньнямі стаіць яшчэ адно, пытаньне абарачальнасьці, зваротнасьці палiтычных рашэньняў. Згодна з папулярным і на першы пагляд відавочным тэзысам рашэньні, прынятыя бальшынёй, толькi тады легітымныя, калi ў прынцыпе іх можна вярнуць назад. Бо калі бальшыня, што склалася ў адпаведны момант, ня мае права заблякаваць натуральнае разьвіцьцё падзеяў, замацаваўшы сваю некантраляваную ўладу на неабмежаваны тэрмін празь пераварот у «правiлах гульнi», то яна таксама не павінна рабіць гэтага і ў матэрыяльным пляне, прымаючы незваротныя рашэньні што да практычных пытаньняў.

Застаецца адкрытым пытаньне, ці выпадае выстаўляць гэты аргумэнт супраць рашэньняў бальшыні тады, калі справа датычыць нашага часу, напрыклад, у спрэчцы аб ядравай энэргii ці ракетных узбраеньнях. Які сэнс могуць мець патрабаваньні адмовы ад ядравай энэргii ці гонкі ўзбраеньняў, калі адначасна гаворыцца пра рашэньні, прынятыя «назаўсёды»? Але што б там ні было, дакладны аналіз спараджае сумневы, якія сягаюць нашмат глыбей, да аснавасяжных рэчаў.

Усё жыцьцё падпарадкоўваецца закону няўмольнага, незваротнага бегу часу. І кажны чалавек цягам свайго жыцьця апынаецца ў сытуацыях, калі трэба прыняць рашэньне — напрыклад, у прыватнай, вельмі інтымнай сфэры ўзаемадачыненьняў зь іншымі людзьмі ці ў прафэсiйнай сфэры — якія тады аказваюцца незваротнымі. Тое самае датычыць шматлікіх рашэньняў, празь якія іншыя — бацькi, працадаўцы, заканадаўцы — вызначаюць наш лёс. Хада гiсторыі падпарадкоўваецца такому ж закону; развагi аб тым, што магло б быць, калi б Бiсмарк памёр у маленстве цi калі б Гiтлера ў 1939 годзе разарвала на шматкі бомбай у пiўніцы[63], застаюцца марнай гульнёй думак. Вынаходкі і адкрыцьці нельга забраць назад. «We cannot unlearn», як трапна й ляканiчна выразіў гэта адзiн амэрыканец; веды, якiя аднойчы зьявіліся на сьвет, можна забраць у сьвету толькi коштам сусьветнай катастрофы. Паравая машына, пабудова чыгунак, тэлефон і тэлевiзар таксама зрабілі ў нашым жыцьці незваротныя рэвалюцыi.

Пералiк можна працягваць. Чым больш падрабязна абдумваеш гэткі стан рэчаў, тым больш востра паўстае пытаньне: дык што ж у сутнасьці застаецца ад патрабаваньня зваротнасьці рашэньняў бальшыні? Відавочна, сытуацыя альбо-альбо. Альбо гэтае патрабаваньне акцэптуюць; тады наўрад ці застанецца такое рашэньне, легітымнасьць якога нельга было б з поўным правам аспрэчыць. Альбо гэтае патрабаваньне адмаўляюць. Тады застаецца толькі цяжкi шлях барацьбы за зьмену ў будучыні бальшыні, каб зь ёй паспрабаваць працаваць на-новаму — не паддаючыся, аднак, гістарычна беспэрспэктыўнай ілюзiі, быццам калісь можа надысьці абсалютна новы пачатак, блаславёная «нулявая гадзіна». Адылі акурат гэтая цяжкасьць, што палягае ў адмове ад любых прэтэнзіяў на абсалютнае, вызначае шлях лібэральнай дэмакратыi.

3. Высновы і прагнозы

Лібэральная дэмакратыя ўяўляе сабой прадукт комплекснага грамадзкага і духоўнага разьвіцьця, твор палiтычнае культуры, якую прынята называць заходняй.

Яе прэтэнзія палягае ў тым, каб даваць прадукцыйныя адказы на выклікі сучаснасьці. Яна павінна спрыяць свабодзе і шматстайнасьці, канфліктам паглядаў і інтарэсаў і, тым ня менш, забясьпечваць мiрны парадак. Яна вымагае такіх своеасаблівых цнотаў, якія можна аб’яднаць пад назовам самаахвярнасьці: самаабмежаваньня і адмаўленьня ад любых прэтэнзіяў на абсалютнае (параўн. Kroсkow 1983, S. 53 ff).

Дзеля гэтага яна заўсёды крые ў сабе рызыку самазьнішчэньня — бо iснуе альтэрнатыва. Таквiль пiсаў: «Разглядаючы становiшча, якога ўжо дасягнула бальшыня эўрапейскiх нацыяў і да якога імкнуцца ўсе іншыя, асабіста я схiляюся да думкi, што пры iм толькі будзе магчымай дэмакратычная свабода цi тыранiя імпэратараў» (1959, І, S. 363). Гэты прагноз, датаваны 1835 годам, павінен падштурхоўваць нас не да самазадаволенасьці, а да самаправеркі; нашая гiсторыя вучыць, што, нягледзячы на ўсе цьверджаньні аб адваротным, нам нашмат меней пагражаюць вонкавыя сілы, чымся спакусы, якія мы носім у сабе саміх. Таму адпавядае сапраўднасьці і тое, што Таквiль напісаў пры канцы сваёй вялiкай працы «Пра дэмакратыю ў Амэрыцы»:

«Я добра ведаю, што некаторыя з маiх сучасьнікаў уважаюць, быццам народы на Зямлi нiколi ня змогуць быць гаспадарамi сабе самім і будуць заўсёды змушаныя падпарадкоўвацца нейкай неадольнай і сьляпой сiле, што сягае адбытага раней, расы, глебы цi клiмату. Гэта павярхоўныя і баязьлівыя дактрыны, якія могуць спарадзіць толькi слабых людзей і маладушныя нацыi: празорнасьць не зрабіла чалавечы род анi поўнасьцю свабодным, ані цалкам паднявольным. Бадай, яна зацягвае кажнага чалавека ў такія колы выпрабаваньняў лёсу, пазьбегчы якіх немагчыма; але ўсярэдзіне гэтых шырокіх межаў чалавек магутны і свабодны; тое самае датычыць і народаў. Сёньняшнія нацыi ўжо ня могуць нічога зьмянiць у роўнасьці грамадзкіх варункаў; адылі ад iх цяпер залежыць, да чаго прывядзе роўнасьць: да свабоды цi рабства, да асьветы цi барбарства, да дабрабыту цi галечы» (1959, II, S.358).

Лiтаратурныя жаролы

Выкарыстаная літаратура

Arndt, Adolf 1976: Politische Reden und Schriften, hrsg. von H. Ehmke und C.Schmid, Berlin / Bonn-Bad Godesberg.

Burke, Edmund 1839: The Works in Nine Volumes, Boston.

Eschenburg, Theodor 1955: Herrschaft der Verbände? Stuttgart.

The Federalist, von Alexander Hamilton, John Jay und James Madison, 1787—88; нямецкі пераклад: Der Föderalist, hrsg. von R. Ermacora, Wien 1958.

Fetscher, Iring 1982: Ökologie und Demokratie — ein Problem der politischen Kultur; in: aus politik und zeitgeschichte, Beitrage zu: Das Parlament, B 26 / 1982.

Fraenkel, Ernst 1968: Deutschland und die westlichen Demokratien, Stuttgart.

Guggenberger, Bernd / Offe, Claus 1984: An den Grenzen der Mehrheitsdemokratie — Politik und Soziologie der Mehrheitsregel, Opladen.

Kant, Immanuel 1970: Werke in 10 Bänden, hrsg. von W. Weischedel, Darmstadt.

Kelsen, Hans 1922: Der soziologische und juristische Staatsbegriff, Tübingen.

Kirsch, Guy 1979: Radikale Liberalität in einer geizigen Welt — Gedanken zur Umorientierung; in: aus politik und zeitgeschichte. Beitrage zu: Das Parlament vom 9.6.1979.

Krockow, Christian Graf von 1983: Gewalt für den Frieden? Die politische Kultur des Konflikts, München.

Leicht, Robert 1974: Grundgesetz und politische Praxis, München.

Locke, John 1967: Zwei Abhandlungen über die Regierung, hrsg. von W. Euchner, Frankfurt/M.

Marx, Karl / Engels, Friedrich 1966: Studienausgabe in 4 Bde., hrsg. von I. Fetscher, Frankfurt/M.

Michels, Robert 1911: Zur Soziologie des Parteiwesens in der modernen Demokratie, Neudruck der 2. Aufl., hrsg. von W.Conze, Stuttgart 1957.

Montesquieu 1976: Vom Geist der Gesetze; eingeleitet, ausgewählt und übersetzt von Kurt Weigand, Stuttgart.

Niebuhr, Reinhold 1947: Die Kinder des Lichts und die Kinder der Finsternis, München.

Rousseau, Jean-Jacques 1966: Der Gesellschaftsvertrag, hrsg. von H. Weinstock, Stuttgart.

— 1971: Schriften zur Kulturkritik (Über Kunst und Wissenschaft. Über den Ursprung der Ungleichheit unter den Menschen), hrsg. von K. Weigand, Hamburg.

Schumpeter, Joseph A. 21950: Kapitalismus, Sozialismus und Demokratie, München.

Schmitt, Carl 21926: Die geistesgeschichtliche Lage des heutigen Parlamentarismus, München/Leipzig (першае выданьне 1923).

— 1932: Legalität und Legitimität, München/Leipzig.

— 1940: Positionen und Begriffe im Kampf mit Weimar-Genf-Versailles, Hamburg.

Tocqueville, Alexis de 1959 u. 1962: Über die Demokratie in Amerika, hrsg. von Th. Eschenburg und H. Zbinden, 2 Bde., Stuttgart (München 1976).

Карысная літаратура

Beyme, Klaus von 1969: Interessengruppen in der Demokratie, München.

Bobbio, Noberto 1988: Die Zukunft der Demokratie, Berlin.

Burnheim, John 1987: Über Demokratie. Alternativen zum Parlamentarismus, Berlin.

Dahrendorf, Ralf 1965: Gesellschaft und Demokratie in Deutschland, München. Denninger, Erhard (Hrsg.) 1976: Freiheitliche demokratische Grundordnung. Materialien zum Staatsverständnis und zur Verfassungswirklichkeit in der Bundesrepublik, 2 Bde., Frankfurt/M.

Downs, Anthony 1968: Ökonomische Theorie der Demokratie, Tübingen.

Fetscher, Iring 1972: Die Demokratie. Grundfragen und Erscheinungsformen, Stuttgart u.a.

Göhler, Gerhard (Hrsg.) 1987: Grundfragen der Theorie politischer Institutionen, Opladen.

— u.a. (Hrsg.) 1990: Politische Institutionen im gesellschaftlichen Umbruch. Ideengeschichtliche Beiträge zur Theorie politischer Institutionen, Opladen.

Hartwich, Hans-Hermann / Wewer, Göttrik (Hrsg.) 1990 ff: Regieren in der Bundesrepublik, 5 Bde., Opladen.

Kriele, Martin 1975: Einführung in die Staatslehre. Die geschichtlichen Legitimitätsgrundlagen des demokratischen Verfassungsstaates, Reinbek bei Hamburg.

Krockow, Christian Graf von 1977: Herrschaft und Freiheit-Politische Grundpositionen der bürgerlichen Gesellschaft, Stuttgart.

Leibholz, Gerhard 1968: Strukturprobleme der modernen Demokratie, Karlsruhe.

Lipset, Seymour M. 1962: Soziologie der Demokratie, Neuwied.

Luthardt, Wolfgang / Söllner, Alfons 1989: Verfassungsstaat, Souveränität, Pluralismus, Opladen.

Nuscheler, Franz / Steffani, Winfried (Hrsg.) 1972: Pluralismus; Konzeptionen und Kontroversen, München.

Preuß, Ulrich K. 1984: Politische Verantwortung und Bürgerloyalität. Von den Grenzen der Verfassung und des Gehorsams in der Demokratie, Frankfurt/M.

Ridder, Helmut 1975: Die soziale Ordnung des Grundgesetzes. Leitfaden zu den Grundrechten einer demokratischen Verfassung, Opladen.

Scheuner, Ulrich 1973: Das Mehrheitsprinzip in der Demokratie, Opladen.

Schumann, Hans-Gerd (Hrsg.) 1976: Die Rolle der Opposition in der Bundesrepublik Deutschland, Darmstadt.

Schwartländer, Johannes (Hrsg.) 1981: Menschenrechte und Demokratie, Kehl / Straßburg.

Shell, Kurt L. 1981: Liberal-demokratische Systeme. Eine politisch-soziologische Analyse, Stuttgart u.a.

Італьянскі і нямецкі фашызм

Нiжэй ужываюцца наступныя скарачэньні: ВК (WRV) = Ваймарская канстытуцыя (Weimarer Reichsverfassung); ІКП (PCI) = Італьянская камуністычная партыя (Partito Communista Italiano); ІНП (PPI) = Італьянская народная партыя (Partito Popolare Italiano); ІСП (PSI) = Італьянская сацыялістычная партыя (Partito Socialista Italiano); Конфіндустрыя (Confindustria) = Генэральная канфэдэрацыя італьянскай прамысловасьці (Confederazione Generale dell’Industria Italiana); КПН (KPD) = Камуністычная партыя Нямеччыны (Kommunistische Partei Deutschlands); НННП (DNVP) = Нацыянальная нямецкая народная партыя (Deutschnationale Volkspartei); ННП (DVP) = Нямецкая народная партыя (Deutsche Volkspartei); НРП (DAF) = Нямецкі рабочы фронт (Deutsche Arbeitsfront); НСАП (NSBO) = Нацыянал-сацыялістычная арганізацыя прадпрыемстваў (Nationalsozialistische Betriebsorganisation); НСРПН (NSDAP) = Нацыянал-сацыялістычная рабочая партыя Нямеччыны (Nationalsozialistische Arbeiterpartei Deutschlands); НФП (PNF) = Нацыянальная фашысцкая партыя (Partito Nazionale Fascista); СА (SA) = штурмавы аддзел (Sturmabteilung); СаР (KdF) = «Сіла ад Радасьці» (Kraft durch Freude); СС (SS) = Абарончая каманда; СДПН (SPD) = Сацыял-дэмакратычная партыя Нямеччыны (Sozialdemokratische Partei Deutschlands).

1. Дыскусiя вакол панятку «фашызм»

Агульнапрыняты панятак фашызму стаў у ФРН прадметам спрэчак. Сьцьвярджаецца, што адрозьненьне памiж iтальянскiм фашызмам і нямецкiм нацыянал-сацыялiзмам настолькi вялiкае, што нельга гаварыць аб нейкiм адзiным фэномэне фашызму. Маўляў, ня маючы аніякай гiстарычна-аналiтычнай рэлевантнасьці і таму «зазнаючы неабмежаваны ўжытак у якасьці клiшэ», агульнапашыраны панятак фашызму становіць сабой ня што іншае, як тэндэнцыйна скіраваны лёзунг палiтычна-iдэалягічнай барацьбы: тыя, хто чапляецца за яго, насамрэч хочуць «адцягнуць увагу ад камунiстычнай дыктатуры» і «проста-такі санкцыянаваць прэтэнзіі камуністаў на дэмакратыю» (Bracher, у: Totalitarismus 1980, S. 15). Iншыя крытыкi, зноў жа, закідаюць дасьледнікам фашызму тое, што яны карыстаюцца агульным паняткам фашызму, але пры гэтым маюць на ўвазе выключна нямецкі нацыянал-сацыялiзм. Падводзячы свае абагульненьні пад гэткі выбарачны эмпiрычны базыс, яны рызыкуюць прыняць панятак фашызму за саму рэалію — такія крытычныя заўвагі выказвалі гiсторыкi Пэтэрсан, Шыдэр, Вiпэрман, Тамэр, Шоркен і iнш.

На маю думку, ёсьць падставы ўспрымаць гэтую крытыку сур’ёзна. Параўнальнага дасьледаваньня, якое б з улiкам найноўшых навуковых дасягненьняў усеабдымна раскрыла б праблему нямецкага і iтальянскага фашызму як у фазе яго станаўленьня, так і ў фазе разьвіцьця, няма; артыкулы і манаграфii заўсёды абмяжоўваюцца толькi параўнаньнем асобных аспэктаў гэтых сацыяльных рухаў і формаў улады. Такiя прагалы ня могуць быць запоўненыя і тут; але мы манімся зьдзейсьніць параўнаньне ў форме зьведзенага да iдэальных тыпаў аналiзу мадэляў, злучальным вязьмом якога будзе сыстэматычнае стаўляньне дваякіх пытаньняў. З аднаго боку, гэтае параўнаньне выходзіць з таго факту, што фашызм ня змог бы прыйсьці да ўлады без дапамогi традыцыйных элiтаў буржуазнага грамадзтва, упаасобку без спрыяньня прадстаўнікоў буйной прамысловасьці, буйных земляўласьнiкаў і блізкіх да іх палiтычных партыяў. Якім чынам утварыўся такi хаўрус? Якую ролю адыграў у гэтым зьвязку крызыс лібэральнай дэмакратыi? І як у Iталii і Нямеччыне фашызм яшчэ перад сваiм прыходам да ўлады здолеў знайсьці масавую падтрымку для правядзеньня сваiх мэтаў? Зь іншага боку, параўнаньне будзе засяроджвацца на пытаньні, як разьвівалася стаўленьне фашысцкiх рухаў у Iталii і Нямеччыне да кансэрватыўных сілаў, якія ім спачувалі. Цi змаглi яны пашырыць, у адрозьненьне ад традыцыйных элiтаў, сваю палiтычную прастору дзеяньняў? Калi так (але з той істотнай розьніцай, што пашырэньне ўлады фашыстаў і пашырэньне ўлады нацыянал-сацыялiстаў мела розныя маштабы), то трэба абмеркаваць прычыны, якiя зрабiлi гэта магчымым.

Адно калі мы высьветлім, прынамсі схематычна, гэтыя пытаньні, можна будзе вярнуцца да выходнай праблемы: цi зводзiцца агульнапрыняты панятак фашызму да палiтычна-iдэалягічнай формулы барацьбы? Цi абазначае ён, не зважаючы на магчымыя глыбокiя адрозьненьні памiж iтальянскiм і нямецкiм варыянтамi, унівэрсальную рэгрэсiўную зьяву ў буржуазна-капiталiстычных грамадзтвах мiжваеннага часу ў Сярэдняй і Паўднёвай Эўропе?

2. Умовы ўзьнікненьня iтальянскага і нямецкага фашызму

Крызыс лібэральнай дэмакратыi

Узьнікненьне фашызму ў Iталii і Нямеччыне як масавага руху і як рэжыму тлумачыцца крызысам лібэральнай дэмакратыi ў абедзьвюх краiнах: ён змог стаць палiтычнай сілай адно тады, калi яму выпаў шанец узмацніць нястаннасьць мэханiзмаў дэмакратычнай iнтэграцыi і выкарыстаць гэта для сваіх мэтаў.

Ужо з 1914 году парлямэнцкая сыстэма Iталii сутыкалася з сацыяльнымі, эканамiчнымі, рэлiгiйнымі і палiтычнымі праблемамі, пераадолець якiя, без сумневу, было ёй не пад сілу. Але лiбэралу Джаліці ўсё ж удалося, прынамсi часткова, прывесьці ўзьніклыя ў выніку індустрыялізацыі масавыя сацыялiстычныя і каталiцкiя рухі рабочых да лібэральна-дэмакратычнага кансэнсусу — дзякуючы простаму ўдзелу іхных прадстаўнiкоў у буржуазным урадзе ды сацыяльным і палiтычным рэформам. Адылі гэты iнструмэнт, trasformismo, з 1918 году пачаў траціць давер палiтызаваных сусьветнай вайной пралетарскiх масаў: абяцаньні рэформаў, якія ім рабілі пачынаючы з уступленьня Iталii ў вайну ў 1915 годзе, аказаліся нявыкананымi, і тады яны, маючы перад вачыма прыклад рэвалюцыйнай Савецкай Расіі, пачалі самi дамагацца свайго вызваленьня: захопы фабрыкаў у жнiўнi-верасьні 1920-га былі толькi відовішчнай кульмінацыяй гэтых памкненьняў (параўн. Spriano 1964). І наадварот, адзін з цэнтральных прынцыпаў trasformismo — нэўтральнасьць ураду ў працоўных канфлiктах — усё часьцей трапляў пад перакрыжаваны агонь буржуазнай крытыкi: прадпрымальнiкі пачуліся зраджанымі выканаўчай уладай, калі Джаліці падчас захопаў фабрык адмовіўся кiнуць супраць рабочых палiцыю і войска. У лягеры прадпрымальнiкаў высьпявала думка аб тым, што паваенны эканамiчны і палiтычны крызыс у Iталii можна пераадолець толькi праз усталяваньне аўтарытарнай дзяржавы, якая пад нацыяналiстычнымі лёзунгамі створыць стабiльныя ўмовы для павелічэньня ўзросту прамысловасьці і будзе душыць у зародку любую радыкальную сацыяльную рэформу (параўн. Sarti 1971, S. 7 ff).

Агонiя Ваймарскай рэспублiкi таксама пачалася з абвастрэньня барацьбы за першынство паміж капiталам і працай, якая, відавочна, мела характар клясавай барацьбы. Мадэлi trasformismo ў толькі часткова функцыянуючай парлямэцкай дэмакратыi Iталii напярэдадні першай сусьветнай вайны адпавядаў у фазе стабiльнасьці Ваймарскай дэмакратыi, памiж 1924 і 1928 гг., кампраміс паміж арганiзацыямі працадаўцаў і найманых працаўнікоў у сфэры сувязі, які знайшоў выражэньне ў тарыфных дамовах, у сацыяльна-палiтычным заканадаўстве і г.д. Дзеля таго што ў сацыяльнай палiтыцы Ваймарскай рэспублікі роля апошняй iнстанцыi ўва ўрэгуляваньні канфліктаў заставалася за дзяржавай, здольнасьць абодвух бакоў да кампрамiсаў станавiла сабой таксама і галоўны падмурак кансэнсусу паміж палiтычнымі партыямі буйной буржуазіі і працоўных. Але з пачаткам абвалу кан'юнктуры гэтае становішча радыкальна зьмянілася: насамрэч прадпрымальнiкі зь цяжкой прамысловасьці на чале з 1929 году фактычна перайшлі да аднабаковага скасаваньня сацыяльна-палітычнага пакту з прафсаюзамi, замацаванага ў артыкуле 165 ВК. З 1930 году прадпрымальнікам удалося «цалкам вывесьці палiтыку заробкаў з абсягу сацыяльнай палiтыкі і падначалiць яе выключна прыватна-эканамiчным iнтарэсам» (Preller 1978, S. 520 f) і замянiць другі нарожны камень ваймарскай сацыяльнай палiтыкi — прынцып страхаваньня — прынцыпам сацыяльнага забесьпячэньня. Нарастаючая бескампраміснасьць асацыяцыяў прадпрымальнiкаў стварыла заразом умовы для таго, каб хутка ўзрастаючае з 1930 году масавае беспрацоўе ператварылася ў адзiн з фактараў сацыяльнай палярызацыi: не выпадкова КПН на выбарах у Райхстаг у лiпенi 1932 г. амаль дагнала СДПН, узяўшы 16,9 % галасоў (параўн. Bracher 1955, S. 664).

Крызыс лібэральнай дэмакратыi ў абедзьвюх краiнах абвастраўся ў выніку таго, што буржуазныя партыi ўсё больш гублялi здольнасьць да кансэнсусу памiжсобку і ўзглядам сваiх выбарцаў. Масавая партыя Popolari (ІНП), якая знаходзiлася пад уплывам Ватыкану і ў выніку выбараў 1919 году стала другой па ўплывовасьці і моцы палiтычнай сiлай Iталii (параўн. Petersen 1983, S. 129, таблiца 5), займала дваістую пазыцыю: яна крытыкавала лібэралаў і адначасова бараніла iх ад сацыялiстаў. Гэтая партыя абвясьціла сябе прыхiльнiцай дэмакратыi і прафсаюзных арганiзацыяў рабочых; але адначасова яна была беспасярэдне зьвязаная з каталiцкай царквой, якая адмаўляла якраз гэтыя ўстаноўкi. Палiтычная лiнiя лібэралаў, якую рэпрэзэнтавала традыцыйная «палiтычная кляса», была ня менш няпэўнай. Расколатая ўжо з 1915 году ў выніку спрэчкі аб уступленьні Iталii ў сусьветную вайну, пасьля яе заканчэньня гэтая партыя пакутавала ад асабістага канфлікту памiж прадстаўнiком цэнтрысцкага крыла Джалiці і правым лібэралам Саландрам, у якога, у сваю чаргу, было надзвычай мала супольнага з такім лібэральным палiтыкам буржуазнай лявіцы, як Нiці, якi — хоць і беспасьпяхова — выступаў за палiтыку рэформаў і шукаў кампрамiсу з сацыялiстамi. Але яшчэ важнейшым было тое, што канстытуцыйныя партыi ані з арганізацыйнага гледзішча, ані з гледзішча перадвыбарнай агітацыі не праявiлi здольнасьцяў, неабходных у эпоху масавай дэмакратыі. Дзеля таго што яны заставаліся ў палоне стылю і самаразуменьня традыцыйнай «партыі ўплывовых людзей», лiстападаўскiя выбары 1919 году, што адбыліся паводле новаўведзенага ўсеагульнага прапарцыйнага выбарчага права, скончыліся для іх цяжкай паразай: бальшыню ў парлямэнце яны прайгралі сацыялiстам і Popolari (параўн. Petersen 1983, S.126 f).

Без сумневу, з 1929 году нямецкая буржуазiя пад ціскам сусьветнага эканамiчнага крызысу была яшчэ больш раздробленая, чымся iтальянскiя вярхi адразу пасьля першай сусьветнай вайны. Разыходзіліся ня толькi iнтарэсы цяжкой прамысловасьці і сфэры спажываньня; таксама і сельская гаспадарка абвяшчала аб сваіх асаблівых пратэкцыянiсцкiх iнтарэсах (параўн. Mason 1968, S. 475 f). Нават буйная прамысловасьць ня мела адзінай канцэпцыi пераадоленьня крызысу. «Новыя галіны прамысловасьці» (хiмiчная, электрычная) цьвёрда выступалі за прынцып рэнтабэльнага выкарыстаньня капiталу з арыентацыяй на сусьветны рынак: зарганiзаваныя ў «лягер Брунінга»[64], яны не выключалі магчымасьці выхаду з крызысу з дапамогай прафсаюзаў. У супрацьвагу ім утварыўся хаўрус цяжкай і горна-мэталюргiчнай прамысловасьці і «Гарцбурскага фронту» (НСРПН, НННП, «Штальгельм»): як «нацыянальная апазыцыя» яны выступалi за рашучую палiтыку ўзбраеньня, якой павінен быў папярэднiчаць разгром арганiзаванага рабочага руху і лібэральнай дэмакратыi (параўн. Saage 1981, S. 41 ff). Апроч таго, пасьля верасьнёўскіх выбараў 1930 году стала ясна, што традыцыйныя буржуазныя партыi ўжо не маглі разьлічваць на дастатковую для фармаваньня ўраду бальшыню ў парлямэнце. Хоць цэнтар і здолеў утрымаць сваю частку галасоў, але колькасьць галасоў за НННП ад 11,3 % у 1928 годзе паменшылася ў лiпенi 1932 году да 5,9 %, а патэнцыял ННП за гэты час паменшыўся ад 8,7 % ажно да 1,2 % (параўн. Bracher 1955, S. 646). Гэта было пачаткам канца дэмакратычнай легітымацыі лібэральнай «буржуазнай рэспублікі» (О.Баўэр): дэмакратычны мэханiзм парлямэнцкай сыстэмы, дзякуючы якому празь перавагу буржуазна-сялянскiх масавых партыяў забясьпечвалася сацыяльнае панаваньне традыцыйных элiтаў буржуазнага грамадзтва, больш не працаваў.

Калi глыбока раздробнены буржуазны лягер у Iталii і Нямеччыне быў, такiм чынам, ня ў стане дэмакратычна легiтымаваць сваю ўладу ў грамадзтве сродкамі парлямэнцкай сыстэмы, дык рабочыя рухі абедзьвюх краiнаў аказаліся заслабымі для таго, каб скарыстаць з палiтычнага і сацыяльнага крызысу для сваiх сацыялiстычных мэтаў. Праўда, ІСП, нягледзячы на адначасны ўздым ІНП, на пачатку карысталася вялікім посьпехам: у лiстападзе 1919 году сацыялісты сталі наймацнейшай палітычнай сілай Італіі, атрымаўшы 156 з 508 месцаў у парлямэнце (параўн. Petersen 1983, S. 129, таб. 5). Адылі па заканчэньні першай сусьветнай вайны ўнутры партыi супрацьстаялі тры вялiкiя блёкi, якiя жорстка змагалiся памiжсобку: максымалiсты пад кiраўнiцтвам Лядзары і Сэраці, рэфармісты-сацыялiсты — iх узначалiлi Тураці і Трэвэс — і група Ordine Nuovo, што ўтварылася вакол Грамшы і Тальяці, якая ў 1921 годзе адкалолася і заснавала ІКП.

Максымалiсты адмаўлялi парлямэнцкую сыстэму як вытвар буржуазнай ідэалёгii: яна, на iх думку, не вызваляла працоўнай клясы, а «ўцягвала» яе ў буржуазнае грамадзтва. Заміж таго, каб прыняць, нават часова, лібэральную дэмакратыю, трэба выкарыстоўваць рэвалюцыйны настрой масаў і дамагацца рэвалюцыйнага, без прамежкавых стадыяў, захопу буржуазнай дзяржавы. У адрозьненьне ад гэтага для рэфармістаў-сацыялiстаў шлях пасьлядоўнага прадстаўленьня iнтарэсаў працоўных у парлямэнцкай сыстэме быў неад’емным складнiкам іхнага разуменьня сацыялiзму. На адбытым у 1918 годзе ў Рыме Нацыянальным кангрэсе сацыялiстаў максымалiсты дабіліся вiдавочнай перамогі. Але ўнутрыпартыйны канфлiкт ня быў да канца разьвязаны, і дзейнасьць ІСП была паралiзаваная (параўн. Priester 1972, S.175). Яе палiтычная недзеяздольнасьць узмацнялася яшчэ й тым, што максымалiсты выключалі любую каалiцыю з дэмакратычнымi сiламi буржуазii. Адылі адначасна іхная стаўка на дактрыну сусьветнай рэвалюцыi моцна кантраставала з практычнай пасіўнасьцю і адсутнасьцю палiтычнай канцэпцыі: захопы фабрык і страйкi рабочых-максымалiстаў заканчваліся нічым, Джалiці нават ня трэба было ўмешвацца ў працоўныя канфлікты. Для рэвалюцыйнага рабочага руху правал захопаў фабрык стаў цяжкой паразай, ад якой ён так і не ачомаўся (параўн. Priester 1972, S. 177 f).

Аслабленьню магутнасьці партыяў буржуазнага спэктру Ваймарскай рэспублiкi з 1930 году спадарожнічаў адыход арганiзаванага рабочага руху ў Нямеччыне ў стан палiтычнай абароны, з чым можна правесьці паралелі ў вычакальнай пазыцыі ІСП напярэдадні захопу ўлады фашыстамi. Праўда, СДПН паспрабавала пазьбегчы памылак максымалiсцкага крыла ІСП: Брайтшайд[65] адкрыта апраўдваў ляяльную палiтыку СДПН у дачыненьні да кабінэту міністраў Брунiнга тым аргумэнтам, што было б няправiльна заўсёды гаварыць пра буржуазiю як пра адзіную рэакцыйную масу і не «выкарыстоўваць тыя адрозьненьні, што існуюць насамрэч унутры буржуазii і капiталiстычных партыяў, на карысьць рабочага руху і сацыял-дэмакратыі» (Breitscheid 1931, S. 177). Аднак такая палiтыка ляяльнасьці насамрэч хутчэй замацоўвала пасіўнасьць СДПН, чымся пашырала прастору яе дзеяньняў. Зацыкліўшыся на Ваймарскай дзяржаве і пакладаючыся на ўяўную жыцьцяздольнасьць сваіх арганiзацыяў на месцах, СДПН ня здолела падчас глыбокага крызысу 1929—1930 гадоў змабілізаваць для выратаваньня дэмакратычнай рэспублiкi непарлямэнцкiя і неiнстытуцыяналізаваныя сiлы. Камунiстам нашмат лепей удалося змабiлiзаваць пралетарскія масы, але гэтая мабілізацыя адбывалася ў фатальным кірунку, які прывёў да яшчэ большага абмежаваньня дзеяздольнасьці рабочага руху. Зачараваныя тэзысам Сталiна і Зiноўева аб сацыял-фашызьме, яны бачылi ў СДПН галоўную перашкоду пралетарскай рэвалюцыi, якую трэба было лiквiдаваць у першую чаргу. Не выпадала спадзявацца на пераадоленьне спаралiзаванасьці раздробленага пралетарскага лягеру таксама і з боку хрысьціянскага рабочага руху. У яго шэрагах, аддзеленых ад сацыялiстаў і камунiстаў сьветапагляднымі разыходжаньнямі, пашыралася «незадаволенасьць парлямэнцкай дэмакратыяй, якая выяўлялася ў жаданьні «моцнай рукi» і... у выступах за станава-прафэсійны парадак, якi бачыўся карэктывай да шматпартыйнай дзяржавы» (Schneider 1986).

Як бы ў поўнай адпаведнасьці зь лёгiкай «клясавай раўнавагi слабасьці» (О.Баўэр) памiж арганiзацыямi рабочых і традыцыйнымi партыямi буржуазнага лягеру палiтычная палярызацыя памiж імі яшчэ больш паглыбiлася ў выніку таго, што апошнім пагражала страта выбарцаў. Бяз здатнай да фармаваньня ўраду бальшыні парлямэнт як орган iнтэграцыi ўсяго грамадзтва станавіўся ўсё больш недзеяздольным. Фактычна ў меру таго, як у Iталii пачасьціліся ўрадавыя крызысы і прыпынілася рэгулярная заканадаўчая дзейнасьць, узмацнiлася дзяржаўная бюракратыя. Таксама і ў Нямеччыне такая ўнутрыграмадзкая канстэляцыя прывяла да ўтварэньня кабінэтаў міністраў, якiя, фармальна абапертыя на артыкул 48 ВК, узапраўды былі залежныя ўжо не ад парлямэнту, а ад даверу райхспрэзыдэнта. Адначасова — таксама як і ў Iталii — узмацнялася ўлада мiнiстэрскай бюракратыi, «якая на падставе надзвычайных паўнамоцтваў магла ў шмат якіх пытаньнях выходзіць з-пад парлямэнцкага кантролю» (Preller 1978, S. 522). У гэтай сытуацыi, калі трансфармацыя парлямэнцкай сыстэмы ў аўтарытарную адміністрацыйную дзяржаву ўзмацняла антыдэмакратычныя афэкты як буржуазнага электарату, так і камунiстычнай рабочай клясы, на крызыс лібэральнай дэмакратыi ў Iталii і Нямеччыне вырашальна паўплывала не «бальшавiцкая небясьпека», пра якую крычала правая буржуазiя, а сам фашызм. Ён выкарыстаў разбурэньне законнага дэмакратычнага парадку, якое імкліва адбывалася ў абедзьвюх краiнах памiж 1920 і 1922 i, адпаведна, 1930 і 1933 гадамi, паскараючы яго сродкамi, падобнымi да сродкаў, ужываных падчас грамадзянскай вайны. Адначасова ён прапанаваў сябе на ролю гаранта спакою і парадку, новай нацыянальнай згоды на правым флянгу лібэральнай дэмакратыі, ня толькі занепакоеным сярэднім слаям, але таксама і традыцыйным элiтам.

Аднак трэба дадаць, што вядучыя колы буйной прамысловасьці і буйных земляўласьнiкаў не адразу пайшлі на гэтае супрацоўніцтва, бо не чакалі, што яно прывядзе да ўстанаўленьня фашысцкай дыктатуры. І наадварот, няправільна было б трактаваць фашызм вылучна як iнструмэнт на службе капiталiстычных сiлаў. Хутчэй трэба інтэрпрэтаваць абодва бакі як узглядна аўтаномныя велiчынi, якiя вельмі павольна збліжаліся міжсобку. Але як была ўладкаваная структура гэтага кампрамiсу? І, найперш, якім чынам фашызму ў Iталii і Нямеччыне ўдалося заручыцца масавай падтрымкай, якая ў рэшце рэшт і падштурхнула традыцыйныя элiты да хаўрусу з фашызмам?

Ператварэньне фашызму ў «трэцюю сiлу»

Пачаткі самастойнай арганiзацыi fasci di combattimento наўрад ці дазваляюць адназначна вызначыць клясавую прыналежнасьць «фашыстаў першай гадзіны». Удзельнiкаў устаноўчага сходу 23 сакавiка 1919 году ў Мілане дэ Фэлічэ падзяліў на тры групы:

«Першая, напэўна, найбольшая катэгорыя, складалася са «старой гвардыi» рэвалюцыйных iнтэрвэнцыянiстаў: сацыялiстаў, сындыкалiстаў, анархiстаў, якiя ў 1914—15 годзе стварылі fasci d’azione revolutionaria; асаблiва шмат было рэвалюцыйных сындыкалiстаў... Другая катэгорыя складалася з новых сiлаў, з франтавiкоў, дэмабiлiзаваных жаўнераў; асаблiва шмат было Arditi (былыя жаўнеры элiтных частак iтальянскай армii — Аўт.). Урэшце, асобную групку ўтваралі футурысты, якiх узначальваў Марынэці, адзіны з прысутных, хто сапраўды карыстаўся нацыянальным аўтарытэтам» (1965, S. 505).

Калi ў 1919 годзе гэтая групоўка ўзяла ўдзел у выбарах, яна зазнала поўны правал. У адзінай выбарчай акрузе, дзе выстаўляліся яе кандыдаты, а наймя ў Мілане, яна ня здолела здабыць ніводнага мандату. Але ў траўнi 1922 году, маючы 322 000 сяброў, яна ўжо была найбольшай — зь вялікім адрывам — партыяй Iталii (Petersen 1983, S.133). Як магло здарыцца, што з маргінальнай палiтычнай групоўкi фашызм менш як за два гады ператварыўся ў наймацнейшы палiтычны масавы рух Iталii?

Найперш у зьвязку з гэтым неабходна заўважыць, што пасьля прайграных выбараў Мусалiнi пачаў адмаўляцца ад сваёй першапачатнай мэты, мабiлiзацыі прыхiльнiкаў з пралетарскiх слаёў: ён паступова збочыў направа, каб прыцягнуць на свой бок сeti medi, сярэднія слаі. Гэтая тэндэнцыя ўзмацнiлася тады, калі ў 1920 годзе да фашызму пачалі далучацца студэнты, дробная буржуазiя і вельмi маладыя ўдзельнiкi вайны, якiя ўбачылi ў iм «дзейны сродак супраць сацыялiзму, а таксама супраць каталiцкай народнай партыi» (de Felice 1965, S. 590). Адначасна старыя левыя элемэнты, г.зн. сындыкалiсты, анархiсты, сацыялiсты — былі ўсё больш і больш прымушаныя перайсьці да абароны: яны або зьнікалі, або прыстасоўвалiся да новага клiмату. Праўда, прадухіленьне «левых» элемэнтаў у праграме дзеньняў раньняга фашызму нельга ані пераацэньваць, анi тлумачыць чыста кан'юнктурнымі палітычнымі разьлікамі. Мусалiнi ўважаў сябе, нават пасьля яго выключэньня ў лiстападзе 1914 году з ІСП, якую ён марна спрабаваў схіліць да падтрымкі ўступленьня Iталii ў сусьветную вайну на баку заходнiх дзяржаваў, за сацыяліста: нездарма ён апраўдваў iнтэрвэнцыялiзм тым аргумэнтам, што вайна паскорыла б выбух сацыяльнай рэвалюцыi ў Iталii. Але адначасова ён пачаў дыстанцыявацца ад цэнтральных марксiсцкіх палажэньняў. Рашучы паварот Мусалiнi зьдзейсьніў пасьля ваеннай паразы Iталii пры Капарэта на Ізонцкім фронце (Isonzo-front) у кастрычнiку 1917 году. Ён прыйшоў да высновы, што ваенныя перамогi магчымыя толькi тады, калi ўся нацыя будзе станаўко і супольна імкнуцца да павышэньня грамадзкага багацьця. Ня клясавая барацьба, а prodottivismo на капiталiстычнай аснове расставіць акцэнты, якiя ад гэтага моманту будуць прадвызначаць яго палiтычнае мысьленьне (параўн. Sarti 1971, а таксама Petersen 1976, S. 153 f).

Але сапраўды эфэктыўна гэтая пераарыентацыя пачала праводзіцца ў жыцьцё адно тады, калi пасьля правалу захопаў фабрык увосень 1920 году сфармавалася вайсковае крыло фашызму, squadre d’azione: згрупаваныя вакол вайскова-палiтычных кіраўнікоў, «якiя арыентаваліся на архаiчную мадэль Condottieri», «эскадры» валодалі «зброяй і транспартнымі сродкамі, былi рухомыя і здольныя дзякуючы хуткаму сьцягненьню вялікіх сiлаў здушыць асобныя пралетарскiя асяродкі, якiя не былі ўзброеныя і не маглі весьці барацьбу ў гэтым полі» (de Luna 1978, S. 40). У гiсторыi арганiзаванага рабочага руху да 1920 году насамрэч цяжка знайсьці тэрарыстычныя формы накiраванай супраць iх клясавай барацьбы, якiя можна было б параўнаць з брутальнай дынамiкай так званага аграрнага фашызму. Фiнансаваны буйнымi земляўласьнiкамi і прыкрываны дзяржаўнай выканаўчай уладай, фашысцкi наступ пачаўся ў кастрычнiку 1920 году з маланкавага захопу чырвонай Балёньі; неўзабаве фашысты кантралявалi Мадэну, Фэрару, Эмілью, Таскану і ўрэшце ўсю даліну По. Мэтай «карных экспэдыцыяў» было зьнішчэньне эканамiчных заваёваў сельскага пралетарыяту, г.зн. прафсаюзаў, лiгаў, рабочых сходаў, а таксама спажывецкiх ды вытворчых каапэратываў.

Няма сумневаў, што выбухападобнае пашырэньне фашызму ў 1920—1921 гадох было б немагчымае без ужыцьця арганізаванага пры дапамозе вайскоўцаў гвалту як сродку палiтычнай барацьбы і без імкненьня буржуазных ceti medi да падрыву ролі пралетарыяту. Праўда, кiдаецца ў вочы, што ў 1921 годзе доля пралетарыяту ў НФП была надзiва вялiкаю: 24,3 % сялянаў і 15,5 % прамысловых рабочых (параўн. Petersen 1983, S. 142, таб.5). Але няма сумневу таксама і ў тым, што многiя рабочыя далучылiся да НФП толькi з боязі страціць сваё працоўнае месца. Насамрэч палiтычны профiль фашызму як масавага руху вызначаўся «групамі новай сярэдняй клясы і адукаванай буржуазiі... Доля гэтых групаў была значнай ужо ў партыйным апараце, асабліва сярод партыйнай верхавіны. Разам з прадстаўнікамі старой сярэдняй клясы яна складала амаль палову ўсіх сяброў партыi і прыкладна 90 % партыйных кадраў (Petersen 1983, S. 150 f).

З упэўненасьцю можна сказаць, што эканамiчны крызыс у Iталii пасьля першай сусьветнай вайны таксама і ў гэтых ceti medi паспрыяў узьнікненьню антыкапiталiстычных настрояў, скіраваных супраць тэндэнцыяў канцэнтрацыi вытворчасьці ў руках буйных капіталістаў і звышпрыбыткаў вайскова-прамысловага комплексу. Пры гэтым, безумоўна, на іх накладалася ўсё большая нянавісьць да вызвольных памкненьняў рабочай клясы. Адно дзякуючы таму, калі падагульніць, што iтальянскі фашызм выкарыстаў абедзьве тэндэнцыі, ён стаў масавым рухам: ён прапанаваў разгубленым сярэднім слаям новую арыентацыю, замянiўшы лібэральна-дэмакратычны trasformismo ваяўнiчым вобразам ворага: арганiзаванага рабочага руху.

У адрозьненьне ад iтальянскага фашызму нямецкi нацыянал-сацыялiзм адразу пасьля вайны ня здолеў заручыцца масавай падтрымкай. Пасьля няўдалай спробы путчу Гiтлера ў лiстападзе 1923 году НСРПН, заснаваная ў 1919 годзе, мела 55 287 сяброў. Хоць пасьля перарэгістрацыі ў 1925 годзе колькасьць яе прыхiльнiкаў бесьперапынна расла і ў сакавiку 1928 дасягнула 85 464 чалавек (параўн. Kater 1983, S. 25), але ў пэрыяд стабiльнасьці Ваймарскай рэспублiкi яна не адыгрывала значнай палiтычнай ролi. На выбарах у райхстаг у 1928 годзе НСРПН так і ня здолела пераадолець бар’ер у 3,5 % галасоў выбарцаў (параўн. Bracher 1955, S. 646). Атрымаць масавую падтрымку НСНРП удалося толькi падчас сусьветнага эканамiчнага крызысу 1929 году. У сакавiку гэтага году яна налічвала ўжо больш за 121 178 сяброў (параўн. Kater 1983, S. 26, табл. 26), а праз тры гады, у сакавiку 1932 году, гэтая колькасьць узрасла да 1 002 157. У верасьні 1930 году НСРПН атрымала 15,3 % галасоў і ўтварыла другую па колькасьці фракцыю ў райхстагу, а ў лiпенi 1932-га з 37,2 % галасоў — найбольшую. Чым можна растлумачыць тое, што НСРПН, хоць і з затрымкай прыкладна на 8 гадоў, яшчэ да прыходу да ўлады здолела паўтарыць і нават пераўзысьці посьпехі фашысцкага руху ў Iталii 1921—1922 гадоў?

Найперш важна тое, што НСРПН ужо падчас сваёй стагнацыi ў пэрыяд да 1928 году стварала істотныя перадумовы для свайго будучага посьпеху: ёй пасьпяхова ўдалося стварыць копію фашысцкіх squadre d’azione ў выглядзе СА. Хаця таксама і ў СА найважнейшыя кіраўнічыя функцыi выконвалi былыя афiцэры і ўдзельнiкi вайны, яна не адасобілася ў асобную параваенную структуру: як і фашысцкiя эскадры да ўсталяваньня адкрытай дыктатуры ў 1925 годзе і неўзабаве пасьля гэтага, так і СА як палiтычна найактыўнейшая частка партыi дэманстравала сваю тэрарыстычную зьнішчальную волю да левых радыкальней за ўсе iншыя групоўкi з антыдэмакратычнага лягеру правых. Калі СА да прыходу нацыстаў да ўлады, нават у 1932 годзе, не разгарнула такой бурлівай тэрарыстычнай дзейнасьці, як эскадры ў пэрыяд аграрнага фашызму 1921—1922 гадоў, дык гэта тлумачылася не лібэральным стаўленьнем да «нутраных ворагаў», а той акалічнасьцю, «што грамадзтва ў Iталiі было мадэрнізаванае значна менш» (Der ital. Faschismus 1983, S. 80), чымся ў Нямеччыне мiжваеннага часу. Але яшчэ больш істотнае тое, што падчас сваёй стагнацыi, да 1928 году, НСРПН з дапамогай СА ўдалося паглынуць усе праварадыкальныя групы; таму яна ня мела канкурэнтаў, «калi разам з сусьветным эканамiчным крызысам пачаўся працэс радыкалiзацыi масаў» (Broszat 1969, S. 37). Тады выявілася, што і ў Нямеччыне нацыянал-сацыялiстычныя мэты і фашысцкі стыль прапаганды найбольш прыцягвалі буржуазныя сярэднія слаі. Праўда, памiж 1930 і 1933 гадамi да НСРПН далучылася значная колькасьць сяброў зь лiку неарганiзаваных рабочых, і іх доля ў партыі склала больш за 26 % (Kater 1983, S. 30, табл. 3). Адылі асноўная маса новых сяброў партыі была рэкрутаваная зь сярэднiх слаёў, прычым у ёй пераважалi — у адрозьненьне ад масавага базысу НФП — ня школьнiкi ды студэнты з адукаванай буржуазii, і ня «новая сярэдняя кляса» (службоўцы сярэдняга і нiжняга зьвяна), а «старая сярэдняя кляса», то бок камэрсанты, рамесьнікi, дробныя гандляры і г.д., доля якіх сярод усіх тых, хто ўступiў памiж 1930 і 1933 гадамi, складала 35,1 % (тамсама).

Паварот буржуазных сярэдніх слаёў, упаасобку «старой сярэдняй клясы», да НСРПН адбыўся толькі пасьля пачатку сусьветнага эканамiчнага крызысу, калi яны адышлi ад традыцыйных буржуазных партыяў цi адмовіліся ад сваёй палiтычнай нэўтральнасьці: НСРПН уяўлялася ім «дынамiчным і актыўным змагарным рухам новага стылю» (Бросцат), адзінай сілай, якая, на іх думку, сапраўды магла выканаць два патрабаваньнi: (1) разгром арганiзаванага рабочага руху, якому з 1924 году, пасьля пэрыяду iнфляцыi, удалося дабіцца павышэньня рэальнай заработнай платы, пашырэньня ўплыву прафсаюзаў у дробных прадпрыемствах і заканадаўчага замацаваньня нормы, паводле якой сацыяльнае страхаваньне ажыцьцяўлялася за кошт працадаўцаў; (2) замена эканомікі на базе манапольнага капіталізму рэгуляванай дзяржавай эканомікай, «якая ўлічвае патрэбы айчынных вытворцаў» (Winkler 1972, S. 178) і скіраваная супраць «бяздумнай» канкурэнцыi і тэндэнцыяў канцэнтрацыi буйнога капiталу. Але спачуваньне «вялікай антыкапiталiстычнай жарсьці», як гэта назваў Грэгар Штрасэр[66] у сваёй прамове ў райхстагу 10 траўня 1932 году (параўн. Kissenkoetter 1979, S.113 ff), стала праблемай у той момант, калі выявiлася, што дасягчы прарыву фашыстаў да ўлады можна было толькi дзякуючы іх хаўрусу са старымi элiтамi. Такую выснову рашуча зрабiлi як Мусалiнi, так і Гiтлер: яны загадзя ажыцьцявілі ў сваiх партыях асноватворную пераарыентацыю сваёй партыйнай праграмы.

Выдаленьне антыкапiталiзму з партыйнай праграмы фашыстаў

Без сумневу, «Праграма iтальянскага фашысцкага руху» чэрвеня 1919 году, не зважаючы на свой нацыяналiстычны і праваенны кiрунак, была ў вялікай ступені абумоўлена сацыял-дэмакратычным мiнулым Мусалiнi. Яе цэнтральныя палiтычныя патрабаваньні тычыліся ня толькi ўвядзеньня ўсеагульнага выбарчага права, што ўлучала актыўнае і пасіўнае выбарчае права жанчын, але і зьніжэньне ўзроставага цэнзу для выбарцаў да 18 гадоў і для дэпутатаў — да 25 гадоў. Няма, праўда, патрабаваньня лiквiдацыi манархii, якое Мусалiнi выстаўляў быў яшчэ ў сваёй прамове 23 сакавiка 1919 году (параўн. Delzell 1971, S.10), але затое прысутнічае патрабаваньне скасаваць другую гасподу парлямэнту, Сэнат, а таксама патрабаваньне склiкаць нацыянальны сход, найважнейшым заданьнем якога павінна стаць распрацоўка канстытуцыi ў трохгадовы тэрмiн. Апроч таго, патрабуецца «стварыць на нацыянальным узроўні тэхнiчныя рады працы, прамысловасьці, сацыяльнай гiгiены, сыстэмы транспарту і сувязі» і г.д., «якiя павiнны выбiрацца прафэсійнымі калектывамі і атрымаць заканадаўчыя паўнамоцтвы, а таксама права выбiраць генэральнага камiсара з правамі мiнiстра» (тамсама, S. 12). У пляне сацыяльнай палiтыкі праграма ставіць на палітычны парадак дня заканадаўчае замацаваньне васьмiгадзiннага працоўнага дня для ўсiх рабочых, гарантыю мiнiмальнай заработнай платы ды паляпшэньне мэдыцынскага і пэнсійнага страхаваньня, а таксама зьніжэньне пэнсійнага ўзросту з 65 да 55 гадоў. Патрабуецца таксама ўдзел прадстаўнікоў рабочых у тэхнічным кіраваньні прамысловай вытворчасьцю, а арганiзацыям рабочых, «калi яны маральна і тэхнiчна вартыя гэтага» (тамсама, S. 131), прапануецца цеснае супрацоўніцтва ў кіраваньні прамысловасьцю і сэктарам грамадзкіх паслугаў. Сацыяльныя выдаткi гэтых рэформаў павiнны пакрывацца за кошт прагрэсiўнага падаткаабкладаньня капiталу, якое павінна мець характар рацыянальна матываванага частковага адчужэньня ўсiх вiдаў багацьця. Замыкаецца гэты пералік захадаў, накiраваных супраць старых элiтаў, патрабаваньнем канфiскацыi маёмасьці ўсiх ордэнаў і ліквідацыі ўсіх біскупскіх рэзыдэнцыяў, «гэтага надзвычайнага цяжару для ўсёй нацыi і прывiлею для абраных» (тамсама). Апрача гэтага, праграма прадугледжвае перагляд усiх дамоваў на пастаўку вайсковай тэхнікі і канфiскацыю 85 % прыбыткаў, атрыманых ВПК: патрабаваньне, наўпрост скіраванае супраць iнтарэсаў iтальянскай вайсковай прамысловасьці.

Цяпер вельмі важна адзначыць, што ўжо за некалькi месяцаў, у траўнi 1920 году, у «Патрабаваньнях фашысцкай праграмы» (тамсама, S. 14—18) прынцыповыя пастуляты чэрвеньскай пляцформы 1919 году былi скарэгаваныя цi наагул больш не ўзьнімалiся. Так, была ўскосна прызнаная манархiя. Пра скасаваньне Сэнату няма й мовы, гэтаксама як і пра склiканьне нацыянальнага сходу для прыняцьця канстытуцыi. Зьнята шмат накiраваных супраць буйной прамысловасьці патрабаваньняў 1919 году. Канфiскацыя прыбыткаў ВПК прадугледжваецца толькi ў тым выпадку, калi яны не былi рэiнвэставаныя ў вытворчасьць. Апроч таго, «Патрабаваньні» выразна выступаюць супраць рэарганiзацыі народнай гаспадаркi на выключна калектыўнай аснове: вырашальным крытэрам стаецца гарантыя максымальнай вытворчасьці, незалежна ад арганізацыi прадпрыемстваў. Удзел рабочых у кіраваньні ў складзе назіральных радаў абмяжоўваецца кадравымі пытаньнямі. Адначасна яны салiдарызуюцца зь меншынёй пралетарыяту, якая гарманiзуе свае клясавыя iнтарэсы з iнтарэсамi нацыi: цалкам у духу заснаваных крыху пазьней фашысцкiх прафсаюзаў легiтымнымi абвяшчаюцца толькі такiя формы барацьбы працоўных, якiя спрыяюць забесьпячэньню дабрабыту ўсiх вытворцаў, г.зн. таксама і прадпрымальнiкаў. Антысацыялiстычны характар гэтых патрабаваньняў узмацняецца ў фашысцкай аграрнай праграме ў студзенi 1921 году (тамсама, S. 18—22): яна зусім ня ведае адрозьненьня памiж сацыялiзмам і камунiзмам. Дагэтуль Мусалiнi хоць і нападаў на ІСП за тое, што яна працягвала крытыкаваць вайну, за ейны iнтэрнацыяналiзм і ўнутрыпалiтычную тактыку, але адначасова ён сымпатызаваў ейнай праграме грамадзкiх рэформаў: сапраўднага ворага ён бачыў у бальшавiзьме. У аграрнай праграме, адылі, навідавоку ўжо зацятая варажнеча фашызму да «сацыял-камунiстычнай прапаганды». Маўляў, сацыялiстычныя і камунiстычныя варыянты разьвязаньня аграрных праблемаў зводзяцца да стварэньня паразытычнай бюракратыi і ўзьнікненьня новай касты эксплюататараў, як паказвае прыклад Савецкага Саюзу.

Калi хочаце, гэтая праграмная пераарыентацыя фашызму складала тую супольную платформу, на якой адбывалася ягонае зблiжэньне з кансэрватыўнымі групамі ўплыву ў Iталii. У той момант, калi спроба Турацi стварыць у 1922 годзе антыфашысцкі каалiцыйны ўрад сацыялiстаў і левай буржуазii пад кiраўнiцтвам Баномi правалілася ў выніку супраціву Джалiці і Ватыкану (параўн. Lyttelton 1973, S. 80 ff), традыцыйныя элiты фактычна дасягнулi point of no return — мяжы, за якой не было звароту назад:

«Пасьля бурнага павелічэньня колькасьці чальцоў і ўплыву руху ў 1921—1922 гадох, пасьля пераўтварэньня руху ў партыю (лiстапад 1921 году), пасьля захопу ўлады на лякальным і рэгiянальным узроўні ў вялікай частцы паўночнай і сярэдняй Iталii і пасьля гвалтоўнага задушэньня апошняга вялiкага ўсеагульнага страйку на пачатку жніўня 1922 году перад фашызмам адкрыўся, на думку ўсіх сур’ёзных назіральнікаў, шлях да ўдзелу ўва ўрадзе. У наступныя 90 дзён вырашалася толькi пытаньне аб тым, якім будзе склад гэтага новага хаўрусу, на якіх умовах і пад якiя гарантыі традыцыйныя ўладныя элiты ад манархii, партыяў, эканомікi, войска і бюракратыi прыцягнуць фашызм да ўдзелу ў фармаваньні ўраду» (Petersen 1976, S. 155 f).

Характэрна, што згрупаваная вакол Гiтлера кіраўнічая група нацыянал-сацыялістаў прынамсі пасьля яго прысягі на вернасьць закону ў 1924 годзе ахвяравала антыкапiталiстычнымі патрабаванньнямі партыйнай праграмы НСРПН ад 1922 году (параўн. Hirsch u.a. 1984, S. 275—277) на карысьць жаданага збліжэньня з кансэрватыўнай Нямеччынай вiльгельмаўскага ўзору. На першы погляд, у iх праграме цяжка знайсьці элемэнты, якiя маглi б выклiкаць недавер кансэрватыўных элiтаў з войска, бюракратыi, буйной прамысловасьці і буйных земляўласьнiкаў: бальшыня патрабаваньняў нiчым не адрозьніваецца ад патрабаваньняў іншых нацыяналiстычных правых груповак. Але антыкапіталізм, якi ўтрымліваўся ў пунктах 12,13,16,17 і 18, дапускаў іх «левую» iнтэрпрэтацыю, накiраваную супраць буйной прамысловасьці і буйных земляўласьнiкаў: яны патрабавалi мунiцыпалiзацыi буйных крамаў на карысьць дробных рамесьнікаў, скасаваньня арэнднай платы за зямлю і прадухіленьня спэкуляцыi зямлёй, барацьбы супраць лiхвяроў, спэкулянтаў і г.д., але таксама і супраць тых, хто нажываўся на ваенных пастаўках. Апроч таго, у пункце 13 пастулюецца «нацыяналiзацыя ўсiх (дагэтуль) ужо аграмаджаных прадпрыемстваў (трэстаў)», а таксама «ўдзел дзяржавы ў разьмеркаваньні прыбыткаў буйных прадпрыемстваў» і «істотнае паляпшэньне пэнсійнага забесьпячэньня» (тамсама, S. 276). Антыкапiталiстычная скіраванасьць гэтых праграмных установак узмацнялiся яшчэ і тым, што пункт 17 прадугледжваў прыняцьцё закону аб «бязвыплатнай экспрапрыяцыi зямлi для грамадзка-карысных мэтаў» і «зямельную рэформу ў адпаведнасьці да нацыянальных патрэбаў» (тамсама), чыё ажыцьцяўленьне магло адбыцца толькі за кошт буйных земляўласьнiкаў.

У мадэль адмовы фашыстаў ад антыкапiталiстычных элемэнтаў праграмы пачынаючы ад 1920 году цалкам упісваецца тое, што на Бамбэрскiм паседжаньні кіраўніцтва руху 14.02.1926 году Гітлер жорстка спыніў спробу левых нацыянал-сацыялiстаў на чале з Грэгарам Штрасэрам разьвіць антыкапiталiстычныя патрабаваньні партыйнай праграмы ў канцэпцыю «нямецкага сацыялiзму» з моцнай арыентацыяй на сярэднiя слаі (Kühnl 1966, S. 324—333). 13 красавiка 1928 году Гiтлер зрабіў агаворку да патрабаваньня бязвыплатнай экспрапрыяцыi ў пункце 17 партыйнай праграмы, апублiкаваўшы наступнае тлумачэньне:

«Што да iлжывых тлумачэньняў пункту 17 праграмы НСРПН нашымi працiўнiкамi неабходна даць наступнае выясьненьне. З прычыны таго, што НСРПН стаіць на грунце прыватнай уласнасьці, з гэтага само сабой вынікае, што фармулёўка «бязвыплатная экспрапрыяцыя» датычыць толькi стварэньня законных магчымасьцяў экспрапрыяцыi (пры неабходнасьці) зямлi, набытай незаконным шляхам цi якую выкарыстоўваюць не дзеля народнага дабрабыту. Такім чынам, гэта накiравана ў першую чаргу супраць жыдоўскіх кантораў, якія спэкулююць зямлёй» (параўн. Hirsch u. a. 1984, S.276, зацем 1).

Ясна, што такі скіраваны толькі на сфэру абарачэньня антыкапiталiзм быў плёнам расiсцкага антысэмiтызму нацыстаў: аснову самой капiталiстычнай сыстэмы, прыватную ўласнасьць на сродкi вытворчасьці і працы, ён не закранаў: для буйных прадпрымальнiкаў і землеўласьнiкаў ён нават не абмяжоўваў iндывiдуальнай свабоды распараджацца.

Аднак гэты аснаватворны паварот на збліжэньне з кансэрватыўнымi верхнімі слаямі ў поўнай меры прынёс палітычны плён толькі тады, калi 30 верасьня 1930 году НСРПН стала другой па моцы фракцыяй райхстагу, а антысацыялiстычны кансэнсус унутры буржуазнага лягеру на ўзроўні райхстайгу пасьля разбурэньня вялiкай каалiцыi ўвесну 1930 году ўмацаваўся настолькі, што СДПН выпала з кола тых партыяў, зь якімі вяліся перамовіны аб каалiцыі. Калi лiстападаўскiя выбары 1932 году скончылiся для нацыстаў адчувальнай паразай і ўсе надзеi на абсалютную бальшыню давялося пахаваць, Грэгар Штрасэр дабіваўся ўдзелу нацыянал-сацыялiстаў ува ўрадзе на чале з канцлерам Шляйхерам[67] і з прыцягненьнем свабодных прафсаюзаў. З увагі на тое, што ў Нямеччыне тады налічвалася больш як шэсьць мiльёнаў беспрацоўных, асновай меркаванай каалiцыi павiнна была стаць праграма стварэньня працоўных месцаў (параўн. Kissenkoetter 1979, S. 125 ff). Пры дапамозе «прафсаюзнай восі» Штрасэр меўcя вырвацца з антымарксiсцкага кансэнсусу нямецкай буржуазiі, найбольш радыкальным прадстаўніком якога была НСРПН: сам таго ня хочучы, дзякуючы гэтаму кроку ён паскорыў гатовасьць нямецкiх нацыяналістаў і Гіндэнбурга ці, інакш кажучы, буйной аграрнай вытворчасьці і цяжкой iндустрыi, якія стаялі за імі, прыняць канцлерства Гiтлера. Гiтлерава палiтыка элімінацыі антыкапiталiстычных патрабаваньняў з партыйнай праграмы ўжо пасьпела заваяваць у пануючых колах кансэрватыўных элiтаў такі давер, што яны ўбачылi ў iм гаранта iснуючых суадносiнаў сілаў, якому, здавалася, не было альтэрнатывы з увагі на «левую» палiтыку Штрасэра і Шляйхера зь iхнай сымпатыяй да свабодных прафсаюзаў. Ім абодвум потым давялося дорага заплацiць за сваю неляяльнасьць: яны былi расстраляныя СС улетку 1934 году, калi Гiтлер загадаў лiквiдаваць верхавіну СА, згрупаваную вакол Рома. Фашысцкiя рэжымы ў Iталii і Нямеччыне кансалiдавалiся, фактычна, толькi пасьля таго, як тыя сiлы руху, што імкнуліся да «другой рэвалюцыi», былi ня толькi пераможаныя на ўзроўні праграмы, але і канчальна нэўтралізаваныя як палітычная сіла.

3. Iтальянскi і нямецкi фашызм ува ўладзе

Прэвэнтыўны разгром «другой рэвалюцыi» і кансалідацыя фашысцкай «падвойнай дзяржавы»

Хто хоча зразумець структуру фашысцкай сыстэмы ўлады падчас фазы кансалiдацыі гэтай сыстэмы, з 1922 да 1928 г. у Iталii i з 1933 да 1934 г. у Нямеччыне, той мусіць зьвярнуць увагу на характар кампрамiсу, які ляжаў у аснове гэтай сыстэмы. Прычыны яго нестабільнасьці палягалі ў тым, што ён абдымаў як палiтычных актывiстаў буржуазных сярэдніх слаёў, зь якіх рэкрутавалася фашысцкае кіраўніцтва, так і тыя пралетарскiя групы, што ў Iталii былі арганізаваныя ў фашысцкiх прафсаюзах, а ў Нямеччыне — у СА і НСАП. Але перадусім ён улучаў традыцыйныя элiты, асаблiва з буйной прамысловасьці і буйной аграрнай вытворчасьці, якiя найбольш прычыніліся да фiнансаваньня фашысцкага руху. Абедзьве грамадзкiя сiлы зьядналiся, як было паказана вышэй, найперш з нэгатыўных прычынаў: яны не хацелі мірыцца з узростам моцы арганiзаванага аграрнага і прамысловага пралетарыяту пасьля першай сусьветнай вайны. Яны не давяралi абапертым на парлямэнцкай бальшыні ўрадам, якія, на іх думку, былі няздольныя забясьпечыць законнасьць і парадак. Яны таксама баялiся, што парлямэнцкая дэмакратыя, на грунце якой узмацнiліся сацыялiстычныя рабочыя рухі, спрыяе «паўзучай сацыялiзацыi». Адылі гэтыя дзьве грамадзкiя сiлы ня мелi пазытыўнага кансэнсусу што да таго, як павінна выглядаць разьмеркаваньне ўлады ў фашысцкай дзяржаве; гэта стала відавочна пасьля прыходу да ўлады Мусалiнi і Гiтлера, калi ў шэрагах НФП і НСРПН голасна загучаў заклік да «другой рэвалюцыi». Барацьба супраць пануючага становiшча ў грамадзтве старых элiтаў вялася ўнутры фашысцкага руху перадусім на двух палітычна значэнных палёх: з аднаго боку, тое крыло НФП ці НСРПН, якое сымпатызавала найманым рабочым, спрабавала абмежаваць аўтаномiю буйной прамысловасьці. Зь іншага боку, кіраўніцтва эскадраў і СА намагалася зламаць манаполiю буржуазнай дзяржавы на ўладу і падпарадкаваць яе фашысцкаму «руху».

Пасьля разгрому сацыялiстычнага рабочага руху небясьпечны канфлiктны патэнцыял для буйной прамысловасьці ў iтальянскiм фашызьме станавіла сабой яго прафсаюзнае крыло. Заснаванае ў 1921 годзе Эдмондам Расонi як альтэрнатыва разгромленым аграрным фашызмам прафсаюзным арганізацыям, яно да пачатку 1924 году вырасла да 1,8 мiльёнаў сяброў (параўн. Petersen 1976, S.162). Дзеля таго каб адыгрываць эфэктыўную ролю ў фашысцкiм руху, Расонi прызнаў абвешчаны Мусалiні прымат павелiчэньня капiталiстычнай вытворчасьці ды яго лягічны карэлят — клясавае замiрэньне і супрацоўніцтва; але гэтыя пастуляты фармулявалiся досыць шырока, дазваляючы іх вельмі розныя iнтэрпрэтацыi. Вядучыя тэарэтыкi нацыяналiстаў, група Альфрэда Рока, якая ў 1923 годзе зьлілася з ФНП і ўтварыла яе кансэрватыўнае крыло, зьвязалі гэтыя паняткі з сыстэмай сындыкалiзму, якая бачыла найважнейшы падмурак prodottivismo ўва ўзмацненьні эксплюатацыi рабочых; прафсаюзы былi для іх ня чым іншым, як падкантрольнымі дзяржаве iнструмэнтамі дзеля дасягненьня гэтай мэты. У адрозьненьне ад гэтага канцэпцыя iнтэгральнага сындыкалiзму, якую адстойваў Расонi і ягоны прафсаюз, расстаўляла зусім іншыя акцэнты: яны хацелі арганiзаваць магутны прамысловы саюз Конфіндустрыя і прафсаюзы ў адзіную карпарацыю, каб разам з аўтаномiяй ажыцьцяўленьня iнтарэсаў прамысловасьці разбурыць і аснову яе палiтычнага ўплыву. Характэрна, што Мусалiнi пасьля пэўнага ваганьня адкiнуў першую канцэпцыю і стаў на пазыцыі Конфіндустрыі (параўн. Sarti 1971, S. 58 ff).

Распрацаваны Альфрэдам Рокам «Закон аб працы і страйках» ад 3.4.1927 (Delzell 1971, S.111—120) насамрэч быў скіраваны на фактычнае пазбаўленьне ўлады «левых» фашыстаў, якое распачалося ўжо ў выніку дамовы ў Палаца Кіджы (Palazzo Chigi, 19.12.1923; тамсама, S. 108 f) і дамову ў Палаца Відоні (Palazzo Vidoni, 2.10.1925; тамсама, S.110). Рабочыя і прадпрымальнiкi, асобна адзін ад аднаго, арганізоўваліся ў дванаццаць сындыкатаў, па шэсьць на першых і другіх, якiя апекаваліся працоўнымі ўзаемадачыненьнямі ў прамысловасьці, сельскай гаспадарцы, гандлі, морскім і паветраным транспарце, наземным і рачным транспарце ды банках. Беспасярэднім вынiкам гэтай рэформы было, без сумневу, павелічэньне дзяржаўнай рэглямэнтацыі дачыненьняў паміж капіталам і працай, бо ў выпадку канфлiкту пры калектыўных перамовінах аб заробках прадугледжвалася аўтарытарнае дзяржаўнае прымусовае ўрэгуляваньне. Апроч таго, згодна зь літарай закону ў выніку забароны страйкаў і лакаўтаў ад абодвух бакоў патрабавалася аднолькавая дысцыплiна. Але цiск, пад якiм знаходзiлiся арганiзацыi рабочых і прадпрымальнiкаў, быў якасна і колькасна адрозным. На практыцы сындыкаты рабочых дзеялі як дзяржаўныя агенцтвы, работнікаў якiх прызначала НФП. Фашысцкiм прафсаюзам не ўдалося нават замянiць дэмакратычныя рады прадпрыемстваў сваiмі даверанымі асобамі. У адрозьненьне ад гэтага сындыкаты прадпрымальнiкаў захавалi сваю поўную аўтаномiю: хоць і iхныя прадстаўнiкi фармальна прызначалiся ўрадам, але фактычна яны несьлі адказнасьць толькi перад Конфіндустрыяй.

Адылі аднаўленьне «клясычных гiерархiяў» у сфэры вытворчасьці прадугледжвала ня толькi прыручэньне фашысцкiх прафсаюзаў; яшчэ больш важна было накiраваць агульную дынамiку сквадрызму ў патрэбнае рэчышча і паставiць яе пад дзяржаўны кантроль. Праўда, першапачатны буржуазны клясавы характар сквадрызму не падлягае сумневу. Падтрымліваны ад самага пачатку буйнымi аграрамi, буйной прамысловасьцяй і войскам, сквадрызм стаў асновай лякальнай фашысцкай дыктатуры «расаў» (панятак «рас», які даўней у Этыёпii абазначаў княскую рангу, ужываўся ў дачыненьні да лякальных фашысцкiх дыктатараў) паўсюль, дзе шматлiкi аграрны і прамысловы пралетарыят быў арганiзаваны ў прафсаюзы: у сярэдняй і паўночнай Iталii; на напаўфэадальным поўдні, насупраць, ён наўрад ці адыграў нейкую ролю. Адылі для «рас» і іхных паплечнікаў з эскадраў выкарыстаньне незаконнага гвалту не было толькі вынікам пераходнай фазы, якая скончылася заснаваньнем дыктатуры. Яны хутчэй надалі яму статус пэрманэнтна дзейнага палiтычнага прынцыпу, якi мусiў дзеяць і пасьля лiквiдацыi сацыялiстычнай і буржуазнай апазыцыi: «Барацьба павiнна была працягвацца супраць нэўтральных, iндыфэрэнтных, і новых ахвярных казлоў, якіх можна было знайсьці паўсюль» (Lyttelton 1973, S. 289).

Калi ў верасьні 1925 году ў Флярэнцыi дайшло да брутальных эксцэсаў сквадрызму, са сьпісу ахвяраў можна было ўбачыць, што за фашысцкiм тэрорам стаяла мэта пазбавіць улады вядучыя колы iтальянскай буржуазii, падобна як раней — рабочай клясы (тамсама, S. 282). Зразумела, што такi кiрунак удару ставiў пад сумнеў сам падмурак кампрамiсу, на якiм грунтаваўся фашысцкi рэжым. У кастрычнiку 1925 году памiж Мусалiнi ды нацыяналiстычнымi прыхiльнiкамi аўтарытарнай дзяржавы з групы Рока і Фэдэрцонi, з аднаго боку, і буйнымі кіраўнікамі прамысловасьці й фiнансавай сфэры, зь іншага боку, фактычна ўтварылася каалiцыя супраць партыi і сквадрызму (тамсама, S. 283). Разам з звальненьнем Фарыначы, галоўнага прадстаўнiка «расаў», з пасады генэральнага сакратара НФП у сакавiку 1926 году была лiквiдаваная апошняя важная перашкода «нармалiзацыi» фашысцкага рэжыму ў Iталii.

У лiтаратуры замала надавалася ўвагi таму, што кансалiдацыя «Трэцяга райху» ў Нямеччыне беспасярэдне пасьля прыходу да ўлады Гiтлера адбылася — хоць і за значна карацейшы пэрыяд — паводле ўзору, якi быў надзіва падобны да iтальянскага. У Нямеччыне хаўрус традыцыйных уладных элiтаў з нацыянал-сацыялiзмам таксама быў з шматлiкiмi агаворкамi да таго часу, пакуль складзенае з найманых рабочых крыло ў форме НСАП і пазьней НРФ пасьля разгрому сацыялiстычнага рабочага руху працягвала клясавую барацьбу «іншымі сродкамi» і пакуль існавала пагроза таго, што анархiчны тэрор СА павернецца таксама і супраць пануючых элiтаў. НСАП, заснаваная ў 1928 годзе ў Бэрліне як чыста прапагандысцкая арганiзацыя НСРПН, першапачатна павiнна была «паўстрымлівацца любой прафсаюзнай дзейнасьці і абмяжоўвацца толькi заплянаванай для яе роляй «штурмавой групы» на прадпрыемствах» (Mason 1977, S. 69). Адылі НСАП ужо падчас сацыяльнай палярызацыi ў выніку сусьветнага эканамiчнага крызысу 1932 году пачала хiліцца налева: яна ня толькi падтрымлівала страйкi, але і прапагандавала ідэю стварэньня адзiнага агульнанямецкага прафсаюзу пасьля прыходу нацыянал-сацыялiстаў да ўлады. У першыя месяцы «Трэцяга райху» гэтая радыкалiзацыя яшчэ больш узмацнiлася тым, што НСАП разам з НРФ пасьля разгрому СДПН, Свабодных прафсаюзаў і КПН засталіся адзiнымi арганiзацыямi, што прадстаўлялі iнтарэсы рабочых. Ад iмя НСАП і НРФ былі праведзеныя шматлiкiя «радыкальна-папулiсцкія акцыі дзеля паляпшэньня ўмоваў працы» (тамсама, S. 102). Адначасова «структуры НСАП і НРФ працягнулi... прафсаюзную практыку калектыўных тарыфных перамоваў, хоць яны ўжо не былі законным сродкам вызначэньня ўмоваў працы» (тамсама, S. 103). Функцыянэры НСАП выкарыстоўвалi «сваю нованабытую ўладу ў якасьці камiсараў падпарадкаваных пануючай ідэалёгіі прафсаюзаў дзеля розных умяшаньняў у кiраваньне прадпрыемствамі» (Broszat 1969, S. 185). Увогуле ў прадпрымальнiцкіх і ўрадавых колах узмацнялася падазрэньне, што ў НСАП пранiклi марксiсты, якiя працягваюць клясавую барацьбу таксама і ў «Трэцiм райху». Але неўзабаве выявілася, што прафсаюзныя памкненьні НСАП і раньняга НРФ сутыкнулiся з сыстэмнай мяжой, якая паставiла пад сумлеў саму падставу хаўрусу памiж старымi элiтамi і нацыстамі: «хто-гаспадар-у-хаце» маёмных слаёў. Адказ рэжыму на гэты выклік не прадвяшчаў нічога добрага.

«Закон аб парадку нацыянальнай працы» ад 20.01.1934 г. (параўн. Hirsch u.a. 1984, S. 199—202) зьлiквiдаваў аўтаномнае прадстаўнiцтва iнтарэсаў працоўных яшчэ больш радыкальна, чымся антыстрайкавы закон аб працы ў фашысцкай Iталii. Нямецкі закон пераняў катэгарычную забарону страйкаў і лакаўтаў, але, звыш гэтага, скасаваў безь ніякай замены тарыфную дамову і калектыўныя перамовы аб заробку, якія ў Iталii прынамсі фармальна захаваліся: «апякунскія рады працы» (параўн. тамсама, S. 196), і якiя падпарадкоўвалiся беспасярэдне райхсмiнiстэрству працы, аўтарытарна давалі агульныя дырэктывы аб памеры заробкаў і ўмовах працы. У адведзеных імі межах прадпрымальнiк меў разьвязаныя рукі. Рады даверу, якiя прыйшлi на зьмену дэмакратычным Радам прадпрыемстваў, наўрад ці маглi ўважацца за прафсаюзных абароньнікаў інтарэсаў працоўных у канфліктах з капiталiстамі. На прапанову прадпрымальнікаў рабочыя мелi права адмовіцца ад iх; але ў такiм выпадку яны назначалiся «Апякунскімі радамі працы», якiя ў канфлiктных сытуацыях заўсёды абаранялi інтарэсы буйной прамысловасьці. Кампэтэнцыя НРФ і падпарадкаванай ёй НСАП заставалася маргiнальнай. Калі не лічыць асобных посьпехаў у пытаньнях прававой абароны, якая абараняла рабочых прынамсі ад дробных самавольстваў прадпрымальнiкаў, цэнтральная сфэра прафсаюзнай дзейнасьці, тарыфныя перамовы і ўдзел у кiраваньні прадпрыемствам былі для іх закрытыя (Broszat 1969, S. 194 ff). Пры гэтай умове нават райхсфэдэрацыя нямецкай прамысловасьці нічога ня мела супраць далучэньня да НРФ. Ёй толькі на карысьць было тое, што НРФ бачыў сваё галоўнае заданьне ўва «ўлагоджаньні» прадпрыемстваў: ці то праз арганiзацыю касаў падтрымкi ў надзвычайных выпадках, цi то праз імкненьне падтрымліваць добры мікраклімат у калектыве з дапамогай турыстычнай арганізацыі «Сіла ад Радасьці» (СаР), створанай на ўзор фашысцкага Dopo Lavoro («Пасьля працы»). Iнстытут «грамадзкага суду гонару» таксама быў цалкам прымальны для прадпрымальнiцтва: ён служыў перадусім выпрацоўцы дысцыплiны ў «калектыву прадпрыемства» і ўжываўся тады, калі работнiкі недастаткова добра выконвалі свой «абавязак вернасьці» ў стасунку да «кiраўнiка прадпрыемства», г.зн. прадпрымальнiка. «Мэтанакіраваная клясавая барацьба працоўных была ў кампэтэнцыі іншых iнстанцыяў — гестапа і канцлягеру» (Mason 1977, S. 118).

Разгром «другой рэвалюцыi» быў завершаны 30.06.1934 году дзякуючы адхіленьню ад улады СА: не выпадкова разам зь лiквiдацыяй кіраўніцтва СА на чале з Ромам адбыліся адстаўкі цi забойствы (Грэгар Штрасэр) вядучых функцыянэраў НСАП. Пераважна спантанны тэрор СА, разьвязаны пасьля выбараў у сакавiку 1933 году, Гiтлер сьпярша бараніў ад кансэрватыўнай крытыкi. Гiтлер заўдзячваў яму ня толькi прымусовае дасягненьне кантролю над яшчэ не кантраляванымі нацыстамi землямі, якое адбылося за некалькi тыдняў; яшчэ важнейшым было тое, што пры «назiральнай пазыцыі дзяржаўных установаў» (тамсама, S. 83) арганiзаваны рабочы рух бадай ня мог нічога супрацьставіць «гвалтоўнаму фанатызму» і непрадказальнасьці аддзелаў СА. Але пасьля крывавага вынiшчэньня палiтычнай апазыцыi ў арганiзаваных адразу пасьля прыходу нацыстаў да ўлады канцлягерах ужо нельга было не заўважыць сымптомаў незалежнай дынамiкi тэрору СА. Плебейскi антыкапiталiзм шматлiкiх фармаваньняў СА, якая пасьпела вырасьці ў мiльённае войска і мела значны збройны патэнцыял, устрывожыў ня толькi прамысловасьць. У такой сама ступені важную ролю адыграла і тое, што бальшыня кiраўнiкоў СА не хавала сваёй пагарды да «рэакцыйнага райхсвэру»: Эрнст Ром публiчна заявiў, што хоча, «каб шэрая скала райхсвэру патанула... у карычневай плынi СА» (параўн. Broszat 1969, S. 270). Хоць разгалінаванай праграмы гэтай «другой рэвалюцыi» не існавала, «але на буржуазiю і асаблiва на кансэрватыўных саюзьнікаў НСРПН гэты ўяўны «сацыялiзм СА», без сумлеву, зрабіў уражаньне вялікай пагрозы» (Jamin 1984, S. 208).

Як Мусалiнi ў Iталii празь лiквiдацыю сквадрызму, так і Гiтлер толькі празь лiквiдацыю ўплыву СА шляхам забойстваў яе кiраўнiкоў цалкам выканаў умовы хаўрусу НСРПН са старымi элiтамi: толькi пасьля гэтага рэжымы Мусаліні і Гітлера сталі кансалiдаванымі, бо ад гэтага часу фашысцкая гамагеннасьць прыймала — хоць і зусім не бесканфліктна — «дзяржаватворную ролю» традыцыйных элiтаў, не сутыкаючыся з супрацівам «левых» (Расонi, Штрасэр) і незамiрэнчых (Фарыначы, Ром). Эрнст Фрэнкель (1974) назваў гэтую «нармалiзаваную» фашысцкую сыстэму ўлады «падвойнай дзяржавай»: ейнай найбольш яскравай сацыяльна-эканамiчнай праявай быў характэрны функцыянальны падзел палiтычнай і сацыяльнай улады. З аднаго боку, перадумоваю забесьпячэньня традыцыйных структураў грамадзкай улады была палiтычная манаполiя фашысцкай дыктатуры; таму разам з разбурэньнем лібэральнай дэмакратыi былi разгромленыя ня толькі масавыя партыi сацыялiстаў, камунiстаў і палiтычнага каталiцызму, але таксама і буржуазныя партыi ў вузейшым сэнсе — іх замяніла фашысцкае аднапартыйнае панаваньне. Зь іншага боку, незалежная ад лібэральна-дэмакратычных кантрольных мэханiзмаў «адасобленая выканаўчая ўлада» фашызму ўмацавала і зацьвердзіла прывiлеяваны статус старых пануючых элiтаў з буйной прамысловасьці, буйных земляўласьнiкаў, войска і дзяржаўнай бюракратыi. Прайгралi ад гэткага характэрнага ўладкаваньня ў абедзьвюх краiнах такія грамадзкія групы, як сярэднiя і дробныя прадпрымальнiкi, а таксама сярэднія слаі (пра Нямеччыну параўн. Petzina 1968, S. 123 f, пра Iталiю параўн. Petersen 1976, S. 143 f), але перадусім - рабочая кляса: яна была пазбаўленая магчымасьці аўтаномна прадстаўляць свае iнтарэсы, і ў абедзьвюх краiнах ёй давялося несьці сапраўдны цяжар сацыяльных выдаткаў фашысцкай сыстэмы ўлады (пра Нямеччыну параўн. Mason 1977, S. 147 ff, пра Iталiю параўн. Sarti 1971, S. 88 ff).

Калі грамадзкi зьмест фашысцкiх рэжымаў у Iталii і Нямеччыне ў значнай ступені быў iдэнтычны, дык сродкi, якiмі Мусалiнi і Гiтлер грамілі «другую рэвалюцыю», сьведчаць пра істотнае адрозьненьне апаратаў улады ў вузкiм сэнсе. Мусалiнi, у адрозьненьне ад Гiтлера, паўстрымаўся ад лiквiдацыi сквадрызму сваімі собскімі незаконнымі сродкамі: ён абясшкодзіў яго звычайнымі мэтадамі аўтарытарнай дзяржавы. Але ня менш важна тое, што iтальянскi фашызм хоць і пераўтварыў прафсаюзы ў iнструмэнты дзяржаўнага кантролю, але не скасаваў iх, у адрозьненьне ад нацыянал-сацыялізму.

Два варыянты фашысцкага дзяржаўнага апарату: ад «Левiятана» Мусалiнi да «Бэгемота» Гiтлера

Для структуры фашысцкага апарату ўлады ў Iталii вялiкае значэньне мела тое, што пастанова Мусалiнi аб рэарганiзацыі НФП «з улікам бесьпярэчнага і абсалютнага прыярытэту дзяржавы над партыяй» (de Felice 1974, S. 91 f) было выкананае на ўсiх узроўнях. Фашысцкае ўмяшаньне ў кадравую структуру чынавенства насамрэч у вялікай ступені было пазбаўленае iдэалягічнага цiску (параўн. Aquarone 1974, S. 103 f). Адначасова шляхам глыбокай рэформы НФП iнстытуцыйна аформілася яе падпарадкаванасьць дзяржаве. Гэта выявілася ў артыкуле 1 партыйнага статуту ад 12.11.1932 г., згодна зь якім НФП абвяшчалася цывiльнай міліцыяй на службе фашысцкай дзяржавы пад кіраўніцтвам дучэ (параўн. Delzell 1971, S. 77). Гэтаксама характэрна, што сфэра дзяржаўнай улады была значна абмежаваная мясцовым самакiраваньнем і, перадусім, уладнымі паўнамоцтвамі фашысцкiх «расаў»: 09.10.1925 г. Рада мiнiстраў пастанавіла ўзмацнiць кантрольныя і каардынацыйныя функцыi прэфэктаў, якiя падпарадкоўвалiся толькi мiнiстру нутраных справаў, каб «забясьпечыць палiтычнае адзiнства» (Aquarone 1974, S. 111). Але таксама і стварэньне новай пасады podestа зводзілася да разбурэньня мясцовых фашысцкiх цэнтраў улады: podestŕ прызначаўся каралеўскiм дэкрэтам на 5 гадоў і мог быць пазбаўлены паўнамоцтваў толькi каралём на ўзгодненае зь мiнiстрам нутраных справаў прадстаўленьне прэфэкта. Podestŕ пераняў усе функцыi, што раней выконвалiся выбарным бургамiстрам, мясцовым магiстратам і гарадзкой радай (тамсама, S. 109 f).

Ключавая роля ўва ўзмацненьні аўтарытэту дзяржавы сярод актывістаў партыі выпала пытаньню аб тым, якія iнстанцыі ў фашысцкай Iталii кантралявалi палiцыю. Гэтае пытаньне ўлады таксама было адназначна вырашана на карысьць дзяржавы. Нават палiтычная палiцыя засталася органам, падкантрольным прызначаным дзяржавай podtestas, якi цалкам абсарбаваў рэпрэсiўныя функцыi сквадрызму ў барацьбе супраць «нутраных ворагаў». Праўныя падваліны «абсалютнай палiцыйнай дзяржавы» ўтваралі leggi di pubblica sicurezza ад 06.11.1926 г. (параўн. Delzell 1971, S. 64 ff) і надзвычайны дэкрэт ад 25.11.1926 г. (параўн. тамсама, S. 67 ff): яны скасавалi ўсе iндывiдуальныя асноўныя правы, якія бароняць асобу ад паліцыйнага самавольства. Адзiнай гарантыяй бясьпекі грамадзянiна было самаабмежаваньне дзяржавы ў выніку ўнiфiкацыi і празрыстасьці цэнтралiзаванага ажыцьцяўленьня ўлады. Наколькі фашысцкая дзяржава дбала, каб рэпрэсii не набылі самастойнай і некантраляванай дынамікі, добра відаць на прыкладзе абыходжаньня з жыдамі. Хоць пад уплывам нацыянал-сацыялiстаў у 1938 годзе Мусалiнi выдаў расавыя законы (параўн. тамсама, S. 178 ff), якiя моцна дыскрымiнавалi іх у прыватным і грамадзкiм жыцьці, але пагроза iх фiзычнага вынiшчэньня ў Iталii паўстала толькi ў верасьні 1943 году, калі нацысты занялi паўночную Iталiю: да 1945 году яны зьнішчылі 9 000 жыдоў, што жылі ў Iталii (тамсама, S. 183 f). Нельга абмінуць увагай і тое, што нават заснаваны 01.02.1927 году адмысловы палітычны суд, пастановы якога ўжо нельга было абскардзіць, параўнальна стрымана абыходзіўся з апазыцыяй. Памiж 1927 і 1943 гадамi ў гэтым судзе разглядаліся справы 5 319 асобаў; 5 155 зь iх былі ў сукупнасьці асуджаныя на 28 115 гадоў пазбаўленьня волi. У 329 выпадках адмысловы суд выракаў на сьмяротнае пакараньне, у сямёх выпадках — на пажыцьцёвае зьняволеньне (тамсама, S. 67). А ў Нямеччыне толькi ваеннымі судамі да 1939 году было вынесена больш за 10 000 сьмяротных прысудаў (Der ital. Faschismus 1983, S. 83), ня кажучы ўжо пра масавыя экзэкуцыі на пастановы сумна вядомага «народнага суду» ў пэрыяд да 1945 году. Такім чынам, «iрацыянальная рацыянальсьць» фашысцкай палiцыйнай дзяржавы палягала ў тым, што яна паставіла скасаваньне асноўных правоў чалавека на службу ясна вызначанай мэты, збольшага не абцяжаранай сьветапагляднымі імпэратывамі: мэты зьнішчэньня ўсiх неляяльных сілаў, якiя маглi б паставіць пад сумнеў iснуючую палiтычную гамагеннасьць фашысцкай дзяржавы.

Тут трэба заўважыць, што ня толькі рэпрэсiўныя функцыi iтальянскага фашызму зьдзяйсьняліся ў пэўных межах, прадвызначаных «татальнай дзяржавай». Таксама і скіраваныя на дасягненьне ўхваленьня з боку насельніцтва iнтэграцыйныя мэханiзмы сындыкалiсцкiх і карпаратыўных установаў мелі на мэце палагодзіць (абмежаваны) канфлiкт памiж капiталам і працай з гамагеннасьцю аўтарытарнай дзяржавы. Тут ня час і ня месца акрэсьліваць стадыі пераходу ад сындыкалiсцкай да карпаратыўнай сыстэмы. Мэта гэтых рэформаў была ў тым, каб паставіць дзяржаўны ўплыў на службу буйной прамысловасьці ў імя прымату павелічэньня капiталiстычнай вытворчасьці і адначасова зьмякчыць канфлiкт памiж капiталам і працай. Архiтэктары карпарацыйнай дзяржавы — як, напрыклад, Альфрэд Рока — ведалi, што ў буржуазна-капiталiстычным грамадзтве клясавую барацьбу нельга зьвесьці са сьвету аднымі сродкамi палiцыйнай дзяржавы. Таму ў якасьці iнтэграцыйных інстанцыяў яны падключылі арганiзацыi, якія найбольш эфэктыўна праводзілі клясавую барацьбу ў масавай парлямэнцкай дэмакратыi прафсаюзы. Фашысцкiя прафсаюзы хоць і выражалi, як бы імі ні маніпулявалі, iнтарэсы працоўных, але, будучы агентамі «татальнай дзяржавы», пазбаўленыя свайго вузка клясавага характару, яны фармулявалі свае патрабаваньні такім чынам, што іхнае выкананьне было магчымае толькi шляхам павелiчэньня капiталiстычнай вытворчасьці, якое, у сваю чаргу, было цесна зьвязанае з гарантаванымi «татальнай дзяржавай» рамкавымі ўмовамi. Можна сумнявацца ў тым, ці гэтая канцэпцыя iнтэграцыi калі-небудзь функцыянавала ў фашысцкай Iталii ў поўнай меры; адылі наўрад ці можна аспрэчыць тое, што яна значна паспрыяла заспакаеньню iтальянскай працоўнай клясы. Аньёлi (Agnoli 1973, S. 46, 49) з поўным правам канстатуе «мадэрнісцка-тэхнакратычны паварот iтальянскага карпаратызму», якi ў вялікай ступені адмовiўся ад адкрытага тэрору для разьвязаньня праблемаў iнтэграцыі буржуазнага грамадзтва.

Гэта, несумненна, сьведчыць аб тым, што фашысцкi апарат улады ў Iталii арыентаваўся на тыя арганізацыйныя прынцыпы, якія Томас Гобс рэкамэндаваў для стабілізацыі буржуазных грамадзтваў свайго часу. Як вядома, ягоная палітычная тэорыя грамадзтва грунтуецца на тым прыпушчэньні, што прамежкавыя ўлады, г.зн. месты, манаполii, заснаваныя на фэадальных прывiлеях надзвычайныя паўнамоцтвы і г.д. прывядуць да выбуху «вайны ўсiх супраць усiх», калi моцная дзяржава не нэўтралiзуе iх палітычна яшчэ ў зародку. З гэтай мэтай, як мы бачылi, карпарацыйныя і сындыкалiсцкiя ўстановы фашысцкай Iталii набылі такую ж самую функцыянальную зададзенасьць, як і ўладныя паўнамоцтвы палiцыйнай дзяржавы, падпарадкаваньне НФП дзяржапарату і абмежаваньне мясцовага самакiраваньня на карысьць этатысцкай цэнтральнай улады. Безумоўна, нельга змоўчаць і адрозьненьні ад Гобсавага «Левiятана». Яны палягаюць у харызматычнай легiтымацыi ўлады замест заснаванага на грамадзкай дамове кансэнсусу і ў тэхнакратычна арыентаванай iнтэграцыi з дапамогай карпарацыйных установаў замест рэпрэсiі выключна з боку адміністрацыйнага апарату дзяржавы. Адылі няма падставы пераацэньваць гэтыя адрозьненьні: Гобс, назіраючы ўзьнікненьне буржуазнага грамадзтва, яшчэ мысьліў у катэгорыях iндывiдуальнага канфлiкту, тым часам як iтальянскi фашызм прыстасаваўся да рэаліяў разьвітага буржуазнага клясавага грамадзтва XX стагодзьдзя.

Цi можна перанесьці гэтую левiятанаўскую мадэль дзяржаўнай гамагеннасьці і на «Трэцi райх»? Не зважаючы на многія ўскосныя прыкметы, якiя пасьля 30 чэрвеня 1934 году дазвалялi прадказаць кірунак ягонага разьвіцьця — да аўтарытарнай дзяржавы, нельга не заўважыць істотнае адрозьненьне ад «нармалiзацыi» фашысцкага рэжыму ў Iталii. У адрозьненьне ад Мусалiнi, Гiтлер ад самага пачатку пазьбягаў таго, каб лёгка мабілізоўная дынаміка партыі палiтычна была цалкам падпарадкаваная дысцыплiне дзяржавы. Гэтак, адразу пасьля прыходу да ўлады ён паставіў на дзяржаўныя пасады імпэрскіх намесьнікаў, обэрпрэзыдэнтаў і мiнiстраў земляў, пераважна «старых змагароў», гаўляйтараў. Ён сьвядома згадзіўся з тым, чаго фашысцкая Iталiя імкнулася ўнікнуць любой цаной — наймя з тым, што праз гэты асабісты хаўрус прамежкавыя ўладныя структуры партыi накладуцца на структуру дзяржавы (параўн. Broszat 1969, S. 140).

Аднак яшчэ большае значэньне мела тое, што ўжо зiмой 1933—1934 гг. тыпова ідэалягічнае падразьдзяленьне «руху» захапіла кантроль над палiтычнай палiцыяй: СС пад кiраўнiцтвам Гайнрыха Гiмлера. Гэтае зьліцьцё было не «ўбудовай у дзяржаўнае ўладкаваньне райху», а «вылучэньнем палiтычнай палiцыi з структуры нутраных справаў, г.зн. інстытуцыйным адасабленьнем гестапа ў выніку рэвалюцыйнай узурпацыi палiтычнай палiцыi з боку СС, што адбылося ў сакавiку 1933 году» (тамсама, S. 269). Тым самым ад самага пачатку ўтварылася вялікая расколіна ў абсягу сувэрэннасьці аўтарытарнай дзяржавы: у адрозьненьне ад СА і squadre d’azione, СС хоць і ня супярэчыла сувэрэннасьці дзяржавы ў тым сэнсе, што імкнулася не да ўтварэньня скіраванага супраць дзяржавы альтэрнатыўнага цэнтру ўлады, а да зьліцьця партыйнай і дзяржаўнай структураў. Але для маналiтнай структуры татальнай дзяржавы гэты шлях зь цягам часу аказаўся прынамсі нагэтулькі ж небясьпечны, як і адкрыты канфрантацыйны курс Фарыначы і Рома: падкантрольная СС палiтычная палiцыя пасьля выхаду з-пад кантролю райхсмiнiстэрства нутраных справаў стала iнструмэнтам на службе руху, якi пачуваўся падкантрольным толькi перад Гiтлерам, а ня перад дзяржаўным апаратам. Адно гэтая перадумова зрабіла магчымай пабудову ідэалягічна абгрунтаванай сыстэмы тэрору — бюракратычна сплянаванага i зарганiзаванага «вынішчэньня ворагаў» — вяршыняй злачынстваў якой стала забойства шасьцёх мiльёнаў жыдоў.

Праўда, у першыя гады рэжыму яшчэ не было відавочна, што ён выкліча гэткія наступствы. Асобныя нацыянал-сацыялiстычныя цэнтры ўлады, такія як арганiзацыя Тодта, імпэрская служба працы, райхсфюрэр СС і шэф нямецкай палiцыi, а таксама беспасярэдне залежнае ад фюрэра ведамства Герынга, здавалася, з увагі на ключавую ролю традыцыйных элітаў у тэхнічным кіраваньні буйной прамысловасьцяй, войскам і бюракратыяй маглі запаволіць трансфармацыю рэжыму ў аўтарытарную дзяржаву на чале з харызматычным фюрэрам, калі зусім не спынiць. Адно з 1937—1938 пачалі зьяўляцца сьведчаньні таго, што дзяржаўныя структуры «Трэцяга райху» ўсё больш падрываюцца знутра і губляюць сваю магутнасьць. Марцiн Бросцат называе тры тэндэнцыі, якiя пацьвярджаюць гэты тэзыс: (1) «канец супольнага кiраваньня ў «вяліканямецкім райху» і новыя апрычоныя ўлады на анэксаваных тэрыторыях» (тамсама, S. 269); (2) страта дзяржаўнай бюракратыяй прэстыжу і значэньня (тамсама, S. 162 ff); (3) «палiкратыя ведамстваў», неабходным наступствам якой было спыненьне ўсіх абмежаваньняў на ўжываны рэжымам гвалт (тамсама, S. 363 ff). Гэтаму пераходу да нічым не абмежаванага фiзычнага зьнішчэньня так званых «ворагаў», пачынаючы з 1938 году на анэксаваных і акупаваных тэрыторыях, а тады і ў Нямецкім райху, адпавядала мадэль грамадзкай iнтэграцыі, якую Франц Нойман з дапамогай сымбаля «Бэгемота» вызначыў як анты-дзяржаву. Праўда, і ў «Трэцiм райху» мэханiзмы прыватна-капiталiстычнага павелічэньня нормы прыбытку, а таксама сацыяльныя прывiлеi кансэрватыўных сілаў, на якія абапіраўся рэжым, засталіся ў некранутым стане. Але дзякуючы скасаваньню прафсаюзаў і калектыўнай працоўнай дамовы нацысты заразом адмовіліся ад дзяржаўнага разьвязаньня сацыяльных канфлiктаў пры дапамозе карпаратысцкіх мадэляў на ўзор iтальянскага фашызму. Замест гэтага падзеi прывялi, як паказвае Нойман, да нэгатыўнага плюралiзму канкуруючых уладных цэнтраў — прамысловасьці, войска, дзяржаўнай бюракратыi і партыi, у якiм можна было распазнаць тэндэнцыю да беспасярэдняга панаваньня над народам — без пасярэдніцтва дзеючага паводле рацыянальных крытэраў дзяржаўнага апарату прымусу. У сутнасьці, толькі дзьве акалічнасьці пакрывалі глыбокiя канфлiкты памiж гэтымi цэнтрамі ўлады і забясьпечвалі пэўную ляяльнасьць: харызматычная ўлада Гiтлера ды супольны інтарэс ува ўладзе і прыбытку, якi суадносіцца зь іхным «страхам перад прыгнечанымi масамi» (Neumann 1977, S. 544).

Чым можна растлумачыць тое, што фашысцкi рэжым у Iталii арыентаваўся на прынцыпы Левiятана, моцнай аўтарытарнай дзяржавы, тым часам як «Трэцi райх» з 1937 году можна ахарактарызаваць хутчэй як іх адмаўленьне, як увасобленую ў сымбалі Бэгемота самадэструкцыйную сыстэму канкуруючых цэнтраў улады?

4. Заключныя заўвагi

На першы пагляд відавочна, што прычыны адрознай інстытуцыялізацыі фашысцкiх рэжымаў у Iталii і Нямеччыне трэба шукаць у iдэалягічных устаноўках Мусалiнi і Гiтлера. Адрозьненьні паміж імі адзначалiся шмат якімі дасьледнікамі (параўн. Fetscher 1962; Nolte 1979; Knox 1984). Ідэалёгiя Мусалiнi, якой бы шматстайнай і супярэчлівай яна ні была, была арыентаваная на «(хутчэй традыцыяналісцкае) аднаўленьне «Imperio Romano» (Брахер). Гiтлер жа цьвёрда стаяў на сваіх сьветапаглядных пастулятах зьнішчэньня жыдоўства і заваёвы «жыцьцявой прасторы на Ўсходзе» як асновы «гераiчнага існаваньня расы паноў» (Бросцат). Ці не абумоўлівалі гэтыя розныя iдэалягічна-палiтычныя мэты ў той меры, у якой мэханiзм дыктатуры абодвух рэжымаў стабілізаваўся ў сваёй самадастатковасьці ўзглядам сваіх кансэрватыўных групаў падтрымкі, таксама і сродкі ажыцьцяўленьня ўлады? Было б памылкова недаацэньваць ролю ідэалёгii ў фашысцкiх дыктатурах. Аднак гэтаксама бясспрэчна, што яе аднабаковае выпукленьне ня дасьць вялікага плёну: iдэалягічныя канцэпцыі застаюцца бясьсільнымі, пакуль iхныя носьбiты ня маюць палiтычнай свабоды дзеяньняў, неабходнай для іхнага ажыцьцяўленьня. Тым ня менш пытаньне аб велічыні шанцаў на «ажыцьцяўленьне сваёй волі ў сацыяльных дачыненьнях нават насуперак супраціву» (Макс Вэбэр) у нашым кантэксьце прымушае зьвярнуцца да сфэры канфлiктаў iнтарэсаў памiж фашысцкiмi ўладамі і традыцыйнымi элiтамi. Вынік гэтых сутыкненьняў прадвызначыў палiтычную структуру фашысцкіх сыстэмаў улады ў Iталii і Нямеччыне, безумоўна, у большай ступені, чымся наперад дадзеныя iдэалягічныя мадэлі.

З увагі на гэта вельмі важна, што аўтарытарна-этатысцкае крыло ўнутры НФП пасьля зьліцьця з нацыяналiстамi ў 1923 годзе было значна мацнейшае, чымся нацыянал-сацыялістычныя прыхільнікі моцнай аўтарытарнай дзяржавы на чале з райхсмiнiстрам нутраных справаў Фрыкам. Нацыяналiсты, згрупаваныя вакол Рока (мiнiстра юстыцыi) і Фэдэрцонi (мiнiстра нутраных справаў), беспасярэдне ў НФП адстойвалі iнтарэс традыцыйных элiтаў у прадказальным правядзеньні дзяржаўнай улады: Рока сам у якасьці мiнiстра юстыцыi ствараў законы, якiя інстытуцыйна абгрунтоўвалі фашысцкую дзяржаву, пры поўнай падтрымцы Мусалiнi, якi зь iхнай дапамогай спадзяваўся ўзмацніць сваю собскую пазыцыю і ўбясьпечыць сябе ад апазыцыйных плыняў усярэдзіне партыі. Фрык, у адваротнасьць ад гэтага, не валодаў уладным рэсурсам у НСРПН: ягоны ўплыў залежаў ад стабiльнасьці хаўрусу памiж рэжымам і яго кансэрватыўнымi групамі падтрымкі. Але ўладна-палітычны балянс гэтага хаўрусу зьмянiўся на карысьць нацыстаў у той момант, калi ў 1936 годзе Гiтлеру ў рамках чатырохгадовага пляну ўдалося разьбіць адзіны блёк інтарэсаў буйной прамысловасьці (параўн. Petzina 1968, S. 364 f) і адначасова раскалоць армiю на «традыцыяналiстаў» і «калябарацыянiстаў» (параўн. Broszat 1969, S. 364 f). Fiancheggiatori — калi не лічыць старой лібэральнай элiты — наадварот, удалося прынамсі ўтрымаць сваю пазыцыю ў стасунках з Мусалiнi. Гэтак, Конфіндустрыя была дастаткова моцнай, каб адмежавацца ад фашысцкага рэжыму, калi ўжо можна было прадбачыць ягоную ваенную паразу (параўн. Sarti 1971, S. 132). Таксама й iтальянскае войска змагло скінуць 25.7.1943 г. Мусалiнi, не баючыся ўдару фашысцкай мiлiцыi ў адказ (параўн. Sarti 1974, S. 44 f).

Але існуе яшчэ адзін важны аспэкт. Спрашчаючы, можна сказаць, што кансэрватыўныя хаўрусьнікi Мусалiнi рэагавалi на праблемы iнтэграцыі падзеленага на клясы індустрыйнага грамадзтва нашмат больш гнутка, чымся выразьнікі інтарэсаў буржуазнай клясы ў Нямеччыне: яны не змаглі супрацьставiць этатысцкай мадэлi тэхнакратычна-карпаратыўнага фармаваньня буржуазнага грамадзтва нічога супастаўнага. У сутнасьці, кансэрватыўны супрацiў Гiтлеру ў 1944 годзе вызначаўся такой жа палiтычнай бездапаможнасьцю, як і буржуазныя хаўрусьнікі Гітлера ў 1933 годзе: яны хацелi вяртаньня да аўтарытарнай паліцыйнай дзяржавы насуперак волі шырокіх масаў, якiя патрабавалi большай роўнасьці і ўліку сваіх інтарэсаў. Аднак бяз здольнай забясьпечыць палітычны кансэнсус канцэпцыi масавай iнтэграцыi злачыннай палiтыцы фашызму яны маглi супрацьставiць у лепшым выпадку маральныя прынцыпы (параўн. Broszat 1969, S. 440 f). Дык ці не падрываюць гэтыя глыбокія адрозьненьні агульнапрыняты панятак фашызму ў сваёй аснове?

Мы паказалі, што iтальянскi і нямецкi фашызм да кансалiдацыі iхных рэжымаў мелi больш супольнага, чымся адрознага: iхнае падабенства сягае ад падобнасьці ўмоваў іхнага ўзьнікненьня ды праз разгром арганiзаванага рабочага руху і «другой рэвалюцыi» ў собскiх шэрагах ажно да падзелу палiтычных і эканамiчных функцыяў iхных рэжымаў. Значныя адрозьненьні пачынаюцца толькi разам з разьвіцьцём апарату ўлады ў вузейшым сэнсе. Але калi адпавядае праўдзе тое, што вырашальнымi прычынамі гэтай розьніцы былi гістарычна выпадковыя акалічнасьці, дык няма падставы адмаўляцца ад агульнапрынятага панятку фашызму. Як структурны панятак ён можа прэтэндаваць на такую сама гiстарычна-аналiтычную рэлевантнасьць, як канцэпты фэадалiзму цi абсалютызму: само сабой зразумела, што iхныя ўнівэрсальныя элемэнты павінны суадносіцца з своеасаблiвымі рамкавымі ўмовамі iх адпаведнага нацыянальнага, гiстарычнага цi культурнага кантэксту. Але супольныя для розных краінаў элемэнты фашызму дазваляюць разумець яго як цэльны фэномэн яшчэ з аднаго гледзішча. У якасьці унівэрсальнай мадэлі пераадоленьня крызысу буржуазна-капiталiстычных грамадзтваў мiжваеннага часу ў значнай частцы Эўропы для многiх сваіх сучасьнікаў ён азначаў сьмяротную пагрозу тым заваёвам, якіх дабіліся сацыяльныя рухі раньняй буржуазii і рабочай клясы: не выпадкова антыфашызм такi ж стары, як і сам фашызм.

Лiтаратурныя жаролы

Выкарыстаная літаратура

Жаролы зь італьянскага і нямецкага фашызму

Delzell, Charles F. (Hrsg.) 1971: Mediterranean Fascism 1919—1945, New York u.a.

Hirsch, Martin / Majer, Dietmut / Meinck, Jürgen (Hrsg.) 1984: Recht, Verwaltung und Justiz im Nationalsozialismus, Köln.

Noite, Ernst (Hrsg.) 1984: Theorien über den Faschismus, Königstein / Ts.

Літаратура зь італьянскага фашызму

Aquarone, Alberto 1974: The Rise of the Fascist State, 1926-1928, in: Roland Sarti (Hrsg.), The Ax within Italian Fascism in Action, New York.

Der italienische Faschismus. Probleme und Forschungstendenzen, München 1983.

Felice, Renzo de 1970: Der Faschismus. Ein Interview, Stuttgart.

— 1974: From the Liberal State to the Fascist Regime: The First Steps, in: Sarti (Hrsg.), The Ax within Italian Fascism in Action, New York.

— 1965: Mussolini il rivoluzionario, Turin.

Luna, Giovanni de 1978: Benito Mussolini, Reinbek bei Hamburg.

Lyttelton, Adrian 1973: The Seizure of Power. Fascism in Italy 1919—1929, London.

Petersen, Jens 1976: Faschismus und Industrie in Italien 1919—1929; in: Gesellschaft. Beiträge zur Marxschen Theorie, Bd. 7, Frankfurt/M., S. 133—189.

—1983: Wählerverhalten und soziale Basis des Faschismus in Italien zwischen 1919 und 1928; in: W. Schieder (Hrsg.), Faschismus als soziale Bewegung, Göttingen.

Priester, Karin 1972: Der italienische Faschismus, ökonomische und ideologische Grundlagen, Köln.

Sarti, Roland 1971: Fascism and the Industrial Leadership in Italy 1919—1940. A Study in the Expansion of Private Power under Fascism, Berkely / Los Angeles / London.

— (Hrsg.) 1974: The Ax within Italian Fascism in Action, New York.

Spriano, Paolo 1964: L’occupazione delle fabbriche, Turin.

Літаратура зь нямецкага фашызму

Bracher, Karl Dietrich 1955: Die Auflösung der Weimarer Republik. Eine Studie zum Problem des Machtverfalls in der Demokratie, Villingen.

Breitscheid, Rudolf 1931: Die Überwindung des Faschismus. Rede vom 2. Juni

1931 auf dem Parteitag der SPD; in: Protokoll über die Verhandlungen des SPD-Parteitags Leipzig 1931, Leipzig.

Broszat, Martin 1969: Der Staat Hitlers. Grundlegung und Entwicklung seiner inneren Verfassung, München 1969.

Fraenkel, Ernst 1974: Der Doppelstaat, Frankfurt / Köln.

Jamin, Mathilde 1984: Das Ende der «Machtergreifung»: Der 30. Juni 1934 und seine Wahrnehmung in der Bevölkerung; in: Wolfgang Michalka (Hrsg.), Die nationalsozialistische Machtergreifung, Paderborn u.a., S. 207—219.

Kater, Michael H. 21983: Sozialer Wandel in der NSDAP im Zuge der nationalsozialistischen Machtergreifung; in: W. Schieder (Hrsg.), Faschismus als soziale Bewegung, Göttingen, S. 25—67.

Kissenkoetter, Udo 1979: Gregor Strasser und die NSDAP, Stuttgart.

Kühnl, Reinhard 1966: Zur Programmatik der nationalsozialistischen Linken: Das Strasser-Programm von 1925 / 26; in: Vierteljahreshefte für Zeitgeschichte, Bd. 14 (1966), S. 317—333.

Mason, Timothy W. 1977: Sozialpolitik im Dritten Reich. Arbeiterklasse und Volksgemeinschaft, Opladen.

— 1968: Der Primat der Politik — Politik und Wirtschaft im Nationalsozialismus; in: Das Argument Nr. 41, S. 193—209.

Neumann, Franz 1977: Behemoth. Struktur und Praxis des Nationalsozialismus 1933—1944, Köln / Frankfurt/M.

Petzina, Dieter 1968: Autarkiepolitik im Dritten Reich. Der nationalsozialistische Vierjahresplan, Stuttgart.

Preller, Ludwig 1978: Sozialpolitik in der Weimarer Republik, Düsseldorf.

Saage, Richard 1981: Faschismustheorien. Eine Einführung, München.

Schneider, Michael 1986: Zwischen Annäherung und Abgrenzung: Zum Verhältnis von Christlichen und Freien Gewerkschaften in der Weimarer Republik; in: Richard Saage (Hrsg.), Zwischen Integration und Klassenkampf. Politische Konzeptionen der Sozialdemokratie zwischen den Weltkriegen, Frankfurt/M (друкуецца).

Winkler, Heinrich A. 1972: Mittelstand, Demokratie und Nationalsozialismus, Köln.

Параўнальная літаратура на тэму італьянскага і нямецкага фашызму

Agnoli, Johannes 1973: Zur Faschismus-Diskussion I und II; in: ders., Zur Faschismusdiskussion, Hamburg, S. 37—63.

Fetscher, Iring 1962: Faschismus und Nationalsozialismus. Zur Kritik des sowjetmarxistischen Faschismusbegriffs; in: Politische Vierteljahresschrift, 3. Jg., S. 42—63.

Knox, Mac Gregor 1984: Conquest, Foreign and Domestic in Fascist Italy and Nazi Germany; in: The Journal of Modern History, Vol. 56, S. 1—57.

Noite, Ernst 51979: Der Faschismus in seiner Epoche. Die Action française. Der italienische Faschismus. Der Nationalsozialismus, München / Zürich.

Schieder, Wolfgang 1968: Faschismus; in: Sowjetsystem und demokratische Gesellschaft. Eine vergleichende Enzyklopädie, Bd. II, Freiburg u.a., калёнкі 438—477.

Schörken, Rolf (Hrsg.) 1982: Das Dritte Reich. Geschichte und Struktur, Stuttgart (ёсьць матэрыял і на тэму італьянскага фашызму).

Thamer, Hans-Ulrich 1984: Der Marsch auf Rom — ein Modell für die nationalsozialistische Machtergreifung; in: Michalka (Hrsg.), Die nationalsozialistische Machtergreifung, S. 245—260.

— / Wippermann, Wolfgang 1977: Faschistische und neofaschistische Bewegungen, Darmstadt.

Totalitarismus und Faschismus. Eine wissenschaftliche und politische Begriffskontroverse, München / Wien 1980.

Wippermann, Wolfgang 1983: Europäischer Faschismus im Vergleich 1922-1982, Frankfurt/M.

Карысная літаратура

Bloch, Charles 1970: Die SA und die Krise des NS-Regimes 1934, Frankfurt/M.

Broszat, Martin / Möller, Horst (Hrsg.) 1983: Das Dritte Reich. Herrschaftsstruktur und Geschichte, München.

Buchheim, Hans u.a. 1967: Anatomie des SS-Staates, 2. Bde., München.

Falter, Jürgen 1979: Wer verhalf der NSDAP zum Sieg? in: Aus Politik und Zeitgeschichte, B 28—29 / 1979, S. 3—21.

Hofer, Walther (Hrsg.) 1957: Der Nationalsozialismus. Dokumente 1933-1945, Frankfurt/M.

Hüttenberger, Peter 1980: Bibliographie zum Nationalsozialismus, Göttingen (велізарная, добра апрацаваная бібліяграфія).

— 1969: Die Gauleiter. Studie zum Wandel des Machtgefüges in der NSDAP, Stuttgart.

Jäckel, Eberhard 1981: Hitlers Weltanschauung. Entwurf einer Herrschaft (erw. und überarb. Neuausg.), Stuttgart.

Klinksiek, Dorothee 1982: Die Frau im NS-Staat, Stuttgart.

Klönne, Arno 1982: Jugend im Dritten Reich. Die Hitler-Jugend und ihre Gegner. Dokumente und Analysen, Düsseldorf / Köln.

Longerich, Peter 1989: Die braunen Bataillone. Geschichte der SA, München.

Macciocchi, Maria-Antonietta 1976: Jungfrauen, Mütter und ein Führer. Frauen im Faschismus, Berlin.

Majer, Diemut 1987: Grundlagen des nationalsozialistischen Rechtssystems. Führerprinzip, Sonderrecht, Einheitspartei, Stuttgart u.a.

Mommsen, Hans 1966: Beamtentum im Dritten Reich, Stuttgart.

Müller, Klaus-Jürgen 1987: Armee und Drittes Reich, Paderborn.

Nolte, Ernst 1966: Die faschistischen Bewegungen, München.

Payne, Stanley G. 1980: Fascism. Comparison and Definition, Madison.

Rafalski, Traute 1984: Italienischer Faschismus in der Weltwirtschaftskrise, Opladen.

Rüthers, Bernd 1989: Entartetes Recht. Rechtslehren und Kronjuristen im Dritten Reich, München.

Schäfer, Hans Peter 1981: Das gespaltene Bewußtsein. Über deutsche Kultur und Lebenswirklichkeit 1933—1945, Frankfurt/M.

Schmädeke, Jürgen/Steinbach, Peter (Hrsg.) 1985: Der Widerstand gegen den Nationalsozialismus, München.

Scholder, Klaus 1980ff: Die Kirchen und das Dritte Reich, 2 Bde., Frankfurt/M. und Berlin.

Schoenbaum, David 1968: Die braune Revolution. Sozialgeschichte des Dritten Reiches, Köln / Berlin.

Turner, Henry A. Jr. 1985: Die Großunternehmer und der Aufstieg Hitlers, Berlin.

5. Нутраная палітыка

Партыйна-парлямэнцкая дэмакратыя, бюракратыя і юстыцыя

1. Інстытуцыі і палiтычная культура[68]

Стабiльнасьць інстытуцыяў, лябiльнасьць сьвядомасьці

Адмысловая тэматызацыя палiтычных інстытуцыяў тут пачынаецца таму, што iснуе небясьпека таго, што яны будуць «забытыя». Аднак «забытыя» ня ў тым павярхоўным сэнсе, што яны больш ня будуць нам знаёмыя і звычныя; «забытыя» хутчэй у сэнсе iхнай недастатковай рэпрэзэнтаванасьці ў духу і сьвядомасьці, у сэнсе важкай страты канцэптуальнага разуменьня, якое ў меншай ступені датычыць пытаньня «як?», а ў большай ступені пытаньняў «што?» і «чаму?», скіраваных на палiтычныя інстытуцыі. Таму актуальны дыягназ недастатковасьці, якую мы мусім апісаць, можна сфармуляваць наступным чынам: пагроза страты асэнсаванасьці сьвету нашых інстытуцый.

Памiж структурай палітычных інстытуцый, з аднаго боку, і палiтычнай культурай, зь іншага боку, расчыняецца ўсё шырэйшая бездань. Аб’ектыўныя і суб’ектыўныя крытэры ацэнкi сытуацыi ўжо не супадаюць. Характэрным тут ёсьць відавочны кантраст памiж значнай стабiльнасьцю інстытуцый і лябiльнасьцю, слабасьцю iх замацаваньня на ўзроўнi эмоцыяў і сьвядомасьці. У вялікім дэмакратычным грамадзтве з досыць аднароднай структурай грамадзкай думкі рэальнасьць крызысу і сьвядомасьць крызысу стаяць так блiзка, як толькi можна сабе ўявiць: толькі ўсьведамленьне крызысу канстытуюе крызысную сытуацыю. Суб’ектыўны фактар тут, у якасьці масавага фэномэну, стае аб’ектыўнай рэальнасьцю. І менавiта ў гэтым сэнсе крызыс сьвядомасьці індывіда і ўсьведамленьне крызысу індывідам таксама адбіваюцца на інстытуцыях.

Калi інстытуцыі не абапіраюцца на сьвядомасьць індывідаў і не рэпрэзэнтуюцца ў сьвядомасьці вялiкай колькасьці індывідаў, тады, з гледзішча доўгатэрміновай пэрспэктывы, яны ня маюць шанцаў выжыць таксама і ў сацыяльнай рэчаiснасьці.

Палiтычныя інстытуцыі заўсёды існуюць у межах пэўнай палiтычнай культуры, ёю падтрымлiваюцца і ў ёй мусяць апраўдваць сваё існаваньне. Каб прааналiзаваць і апiсаць стан установаў, трэба браць у разьлік таксама і стан палiтычнай культуры як важную рамкавую ўмову. Палiтычная культура, якая не ўсьведамляе больш перадумоваў, сэнсу і вартасьці інстытуцыяў, ня можа й гарантаваць iхнай функцыянальнасьці і пераемнасьці. Занепакоенасьць грамадзкай сьвядомасьці і страта здольнасьці да палiтычнага меркаваньня, у сваю чаргу, уплываюць на інстытуцыі і прыводзяць да зьменаў у іх, якiя адбываюцца бескантрольна і часта ня ёсьць «жаданымі» для нiкога. Таму пашыраная зьява неразуменьня ўстановаў, няведаньня спэцыфічнай лёгiкi iхнага функцыянаваньня і комплекснага спалучэньня ўмоваў, усярэдзіне якога яны маглі б выявіць свае дадатныя якасьці, ёсьць толькi часткова наступствам прынцыповага адмаўленьня інстытуцый. Адылі неразуменьне сэнсу інстытуцый праўдападобна, у гэтак сама вялікай меры ўгрунтаванае проста на «часовасьці» больш гнуткай, у параўнаньні да ўзглядна стабiльнейшых iнстытуцыяў, сьвядомасьці, на браку адваротнай сувязi памiж духоўнымi, сьвядомаснымi працэсамi і комплексам інстытуцый.

Нашыя інстытуцыі нібы адарваныя ад духу часу, шмат у чым дзiўным чынам негiстарычныя, цi не «пазачасавыя», менавіта таму, што яны ня маюць цьвёрдага апірышча і не замацаваныя ў нашай палiтычна-культурнай грамадзкай сьвядомасьці, ня ёсьць беспасярэднім аб’ектам сучасных працэсаў духоўнага сталеньня. Ня толькі анархiсцка-разбуральнае «расхiстваньне інстытуцый», але таксама — магчыма, нават у яшчэ большай ступені — адсутнасьць арыенцiраў у шырокай грамадзкай сьвядомасьці, невуцтва і недахоп чуйнасьці да «сэнсу» і няпiсаных сацыялягічных і палiтычна-культурных перадумоваў функцыянаваньня грамадзкiх інстытуцый здольныя на доўгi час дэстабiлiзаваць комплекс інстытуцый канстытуцыйнай сыстэмы, якім бы на дзіва магутным і стабільным ён сёньня не падаваўся на першы погляд.

Прагрэсуючы «заняпад палiтычнай культуры» ў заходніх дэмакратычных краінах, якi канстатуе Мэлвiн Ласкi (1977), ёсьць, нават калі прыняць аналiз гэтага аўтара з пэўнымі абмежаваньнямі, вельмi паказальным і трывожным працэсам якраз у зьвязку з палітычнымі інстытуцыямі. Нашыя зарыентаваныя на свабоду і актыўнасьць грамадзянiна дэмакратычныя інстытуцыі трымаюцца ці занепадаюць цалкам у залежнасьці ад таго, ці здольныя грамадзяне ды iхныя палiтычныя рэпрэзэнтанты да кампэтэнтнага меркаваньня. Заняпад палiтычнай культуры і праз гэта страта крытэраў і арыенцiраў для ацэнкi палiтычнага ўчынку былi б сьмяротнымi таксама і для інстытуцый, якiя становяць падмурак свабоды. Сьляпы актывiзм і сталае перасiльваньне, з аднаго боку, апатыя, адчай і вымушаны канфармiзм, зь іншага боку, — гэта аднолькава трывожныя паказьнікі. Несынхроннасьці і супярэчнасьці ў стасунках памiж установамi і — агульна кажучы — палітычнай культурай часта маюць вынiкам роспач: людзi адчуваюць, што болей не даюць сабе рады са сьветам інстытуцый, і хоць гэтыя апошнiя дзейнiчаюць дзякуючы ўдзелу ў iх людзей, але людзi ўсё больш аддаляюцца ад іхнай рэчаіснасьці, абмежаваньняў, якiя iмi прымаюцца, і магчымасьцяў, якія яны дазваляюць. «Сучаснае» ўспрыманьне, усьведамленьне, стаўленьне грамадзтва да сваiх інстытуцый становiцца ўсё больш утапiчным, зьнікае імавернасьць таго, што людзям будзе ўтульна ў пабудаваным зь іх «жытле», што яны будуць пачувацца ў iх як дома.

Крызыс інстытуцыяў?

Адылі пра «крызыс» установаў нашай рэспублiкi, ува ўсякiм разе, цэнтральных палiтычных інстытуцый, на цяперашнi момант наўрад цi хто зможа гаварыць пераканаўча. У якасьці найбольш кідкага «доказу» іхнай дзеяздольнасьці супроць гэтага сьведчыць высокая ступень «выбарчай стабiльнасьці», стабiльнасьці, якая выяўляецца ўва ўдзеле ў выбарах. Фэдэратыўная Рэспублiка мае ўнiкальна высокi ў параўнаньні з заходнеэўрапейскiмі суседзямі паказьнік актыўнасьці: як правiла, рэалiзуюць сваё выбарчае права больш чым 90 % грамадзян, якiя яго маюць. Пры гэтым «партыi-аўтсайдэры», за выняткам зялёных, практычна ня маюць шанцаў. Нягледзячы на ўсю дэманстратыўную агрэсiўнасьць традыцыйных партыяў — вялiкiя сацыяльныя канфлiкты, важкія палiтычныя супярэчнасьці не дыскутуюцца паміж парлямэнцкiмі партыямі. Палiтычная руцiна iдзе сваiм звычайным ходам, няхай нават час ад часу хутчэй блага, чымся добра. Адылі той, хто наважыўся б прадставіць гэтую сытуацыю як «крызыс», выпусьціў бы з поля зроку, што палiтыка ёсьць полем разьвязаньня бясконцага шэрагу дробязяў, што кiраваньне азначае заўсёды ўсяго толькi «сьвiдраваньне тоўстых дошак» (М.Вэбэр), празь якое ніколі не дасягнуць «прарыву» да поўнага вырашэньня і разьвязаньня iсных праблемаў. У палiтыцы няма «нармальных выпадкаў».

І ўсё ж: нават калi першы пагляд на сытуацыю ў Фэдэратыўнай Рэспублiцы не дае падставы гаварыць пра трывожны стан недзеяздольнасьці ўстановаў, варта прыгледзецца больш пiльна. І на другi пагляд сёе-тое выглядае ўжо зусім інакш. Нельга ня ўбачыць, што iснуе глыбокая занепакоенасьць, якую выклікаюць не дэстабiлiзаванасьць інстытуцый, ня зьявы распаду палiтычнага ладу, як у Ваймарскай рэспублiцы, а наадварот, хутчэй гіпэртрафаваная ўстойлівасьць, ацьвярдзеньне і закарэласьць сыстэмы інстытуцый, зьявы, якія дзiўным чынам кантрастуюць са зьменай духоўных вартасьцяў, «выбухам вартасьцяў», сьведкамi якога мы ёсьць пачынаючы ад 60-х гадоў (параўн. Inglehart 1979 і Klages / Kmieciak 1979). Найбольш яскравай праявай пераацэнкі дагэтулешніх вартасьцяў ёсьць узьнікненьне шырокага руху пазапарлямэнцкiх і пазапартыйных грамадзянскiх iнiцыятываў, аб’ём і размах якiх у сьвятле згаданых сымптомаў стабiльнасьці проста агаламшае: у інiцыятывах бяруць удзел блiзу столькi ж грамадзянаў, колькi сябраў ува ўсiх партыях разам. Мабiлiзацыйны патэнцыял і гатовасьць да практычнай працы ў грамадзкiх iнiцыятывах, як адназначна паказваюць вынiкi апытаньняў, нават нашмат вышэйшыя. Але калi актыўная незадаволенасьць гэтак вялікая, калi такi вялiкi дух супрацiву і пратэсту, якiя не ўдаецца каналiзаваць афiцыйным партыям, калi сацыяльны арганiзм апанавала «нэрвовая лiхаманка» (Сэбаст’ян Гафнэр) такой сілы, дык гэта ня можа застацца без наступстваў і для палiтычных інстытуцый. Хоць грамадзянскiя iнiцыятывы ў абсалютнай большасьці ня хочуць іншай рэспублiкi, не прыніжаюць набыткаў дэмакратычнай праўнай дзяржавы, не абвяшчаюць iх састарэлымi, але няма сумневу, што iхную пазыцыю вызначыў досьвед таго, што праўная дзяржава ня ёсьць дарогай прагрэсу з аднабаковым рухам да большай людзкасьці, свабоды і вышэйшай якасьці жыцьця.

Грамадзянскiя iнiцыятывы і шэраг пазапарлямэнцкiх груповак рэлятывуюць — сьпярша ненаўмысна — палітычныя «дасягненьні» нашага грамадзтва што да законнасьці і інстытуцый. Кiрунак іхнага ўдару спачатку ня мае на мэце палiтычны лад, адылі iхная наяўнасьць і дзейнасьць шмат у чым уплываюць на палiтычны лад і ягоныя iнстытуты: на «дэмакратыю народных партыяў», задзiночаньні, установы прадстаўнiчай сыстэмы, спосабы прыняцьця рашэньняў большасьцю, муніцыпальнае права, юрыдычную сыстэму і г.д. Сучасная паўсюднасьць грамадзянскiх iнiцыятываў, нягледзячы на ўзглядную эфэктыўнасьць сыстэмы і ўстойлiвае ўхваленьне выбарцамі партыйнага прадстаўнiцтва, ёсьць проста ўзорным прыкладам таго, наколькi далёкімі адно ад аднаго могуць быць рэчаiснасьць інстытуцый і рэалii палiтычнай сьвядомасьці.

Сыстэма адносінаў і ўзаемадзеяньняў памiж асобай і інстытуцыяй занадта складаная і шматстайная, каб палітычную рэчаіснасьць можна было ўсеабдымна апісаць адно праз зварот да вонкавага «функцыянаваньня» палiтычных установаў і завядзёнак. Да сукупнасьці рэчаіснасьці належаць таксама ледзь улоўныя вобразы і думкі, якiмі людзi тлумачаць сабе сябе самых і варункі свайго жыцьця, якiя дазваляюць iм пазнаваць свой сьвет як «космас», прынамсі, як адпаведнае чалавеку месца, у якiм ён, кажучы модным стылем, знаходзіць сваю самасьць, «самаiдэнтыфiкуецца». Таму той, хто хоча апiсаць палiтычную рэчаiснасьць, рэальны стан грамадзкай сыстэмы, бярэ заблiзкi прыцэл, калi абмяжоўваецца толькi апiсаньнем структураў і інстытуцый. Яны хоць і маюць вялiкае значэньне, але нi ў якiм разе не складаюць усёй рэчаiснасьці. Да яе ж належыць і нарматыўны элемэнт, належаць крытыка, рэфлексiя, суб’ектыўнасьць і сьвядомасьць, належаць цяжка апісальныя эмоцыi, сэнсы ды нормы побыту, якiя накiроўваюць і арыентуюць як паводзiны чалавека ў iнтымных, сямейных колах быцьця, так і ў грамадзка-палiтычнай сфэры.

Калi мы ня ведаем, што забясьпечвае цэльнасьць інстытуцый у духоўным пляне, мы ня ведаем пра iх нiчога. Інстытуцыю немагчыма адлучыць ад асобы, якая яе актуалізуе, якая «мысьліць»і тлумачыць яе. Такiм чынам, «крызысу інстытуцый», строга кажучы, няма — хiба што як крызыс грамадзянiна, які бярэ ў іх чынны ўдзел. Юрген Габэрмас слушна (1973, S. 9 ff) зазначае, што ў крызысы могуць ублытвацца толькi суб’екты, толькi істоты з воляй і памылкамi, уласнымi меркаваньнямi і непаразуменьнямі, схiльнасьцямi і антыпатыямi. «Крызысы» не ўласьцівыя нi тэхнiчнай мэтазгоднасьці, нi паводзiнам на ўзроўнi жывёльных iнстынктаў. У будане тэрмiтаў крызысы гэтаксама невядомыя, як і ў тэхнакратычнай утопii плянаваньня, таму што ў абодвух выпадках выключанай аказваецца «крынiца памылак», непрадказальная чалавечая сьвядомасьць.

Этычны базыс інстытуцыяў

Прагрэсуючая iндывiдуалiзацыя этыкi ў наш час прывяла да «ўсыханьня» ейнай значнасьці для абгрунтаваньня і стабілізацыі інстытуцый, так сама як і для духоўна-нарматыўнага iх трактаваньня ды перабудовы. У той меры як угрунтаваныя на этыцы супольныя рысы застаюцца ў мінуўшчыне, таксама і інстытуцыі трапляюць пад новы, нязнаны дагэтуль ціск, які прымушае шукаць выйсьця. У тэхнiчнай дзяржаве, вобраз якой на пачатку 60-х гадоў спраектаваў Гельмут Шэльскi, дачыненьні ўлады губляюць свой асабовы аспэкт ажыцьцяўленьня ўлады чалавека над чалавекам. Палiтык дае дарогу экспэрту. Палiтычнае рашэньне, рашэньне, за якое трэба несьці палiтычную адказнасьць, адступае за «аб’ектыўныя заканамернасьці» «навукова-тэхнiчнай цывiлiзацыi». Традыцыйная паслухмянасьць уладзе ператвараецца ў функцыянальную паслухмянасьць, паслухмянасьць у стасунку да аб’ектыўных, аднолькава слушных для кажнага законаў тэхнiкi. Гэтыя законы маюць сiлу як для «таго, хто загадвае», так і для «таго, хто падпарадкоўваецца». Абодва павiнны кіравацца «цiскам рэчаў», функцыянальнымi імпэратывамi тэхнікі. Таму сучасныя інстытуцыі, абгрунтаваньнем якіх служыць тэхнакратычны ідэал, здаецца, і не вымагаюць больш апраўданьня праз спасылку на супольны прымус вартасьцяў ды нормаў альбо на нейкую адзiную нарматыўную базу, кансэнсус (параўн. арт. Эсэра ў гэтай кнізе).

Навука і палiтычная філязофiя пасьля Томаса Гобса выкрылi любыя спасылкi на што-колечы па той бок карыснага і функцыянальна неабходнага як iдэалягічны мiраж, і нішто большае. З радыкальнай аднабаковасьцю яны ўгрунтоўвалі палiтыку і ўладу «iнтарэсамі», асабовымі ці аб’ектыўнымі. Традыцыйныя ж мадэлi легiтымацыi ўлады ў Антычнасьці і Сярэднявеччы ўтрымлiвалi спасылку на агульную, уяўна ўсеахопную мэту палiтычнай супольнасьці, якая перасягала межы толькi карыснага, дзяржаўных гарантый справядлівасьці, абароны і мiру. Гэтае замацаваньне зямной улады ў трансцэндэнтным веданьні парадку надало ёй выгляд часткi і адбiтку боскага панаваньня над сьветам ці прыватнага выпадку ўнівэрсальнага касьмiчнага ўпарадкаваньня. Такім чынам дзяржаву, уладу і палiтыку можна было апраўдваць з гледзішча ўнівэрсальнага прынцыпу.

Аднак сёньня агульныя нормы дзяржаўнай дзейнасьці збольшага абмяжоўваюцца рудымэнтарным кансэнсусам iнтарэсаў, якi галоўным чынам абдымае гарантыі жыцьця, маёмасьці і дабрабыту. Праз гэта «апраўдальная база» сучаснай улады стала небясьпечна вузкай: дзяржава ўжо не гарант маральных нормаў, а толькi «прадпрыемства тэхнічнага абслугоўваньня». У індустрыйным грамадзтве ўлада легiтымуецца пераважна стабiльнасьцю і дзеяздольнасьцю сыстэмы. Відавочная карысьць каардынацыйных высiлкаў дзяржавы для забесьпячэньня дабрабыту, доля якога выпадае кажнаму, здаецца дастатковай, каб лiчыць уладу ў дастатковай меры апраўданай. Фiксацыя на аспэкце голай функцыi і карысьці ад самага пачатку блякуе ўсе далейшыя пытаньні наконт мэтаў улады, наконт сэнсу iснаваньня наагул, наконт годнага, напоўненага сэнсам жыцьця. Функцыянальна-тэхнiчны тып рацыянальнасьці, якi пераважае ў сучасным мысьлярстве, зарыентаваны на выраб прадметаў, а не на арганізацыю людзкіх узаемінаў ды ўчынкаў практычным для жыцьця чынам. Аднак прадметы ў адрозьненьне ад практычных сытуацыяў адзначаюцца найперш тым, што iм зададзеная мэта функцыянаваньня, якую можна ясна сфармуляваць: прыкладам, аўтамабiль служыць для больш хуткага руху, лядоўня для падоўжаньня тэрмiну прыдатнасьці хуткапсавальных прадуктаў харчаваньня і г.д. Але хто можа з поўнай дакладнасьцю і адназначна вызначыць мэту інстытуцый людзкой супольнасьці, «мэту» ўнівэрсытэту, парлямэнту, дзiцячага садка, дзяржавы, сям’і, рэлiгii, мовы, гiсторыi і культуры краiны? Канструктару аўтамабiля цi архiтэктару лягчэй. Ён пераканае нагляднай дзеяздольнасьцю і «мэтазгоднасьцю» свайго вырабу, а не спасылкай на нейкую «вышэйшую праўду», на мэту па-за голай мэтазгоднасьцю. Таму што ў тэхнiкi свая «праўда»: сэнсоўнасьць яе функцыянаваньня. Пытаньні, якiм павiнны адпавядаць тэхнiчна-функцыянальныя рашэньні, прыблiзна такiя: цi правільна падабраныя сродкi, каб у аптымальны спосаб дасягнуць пастаўленай функцыянальнай мэты? Ці становіць сабой гатовая канструкцыя — на ўзроўнi сёньняшнiх тэхнiчных магчымасьцяў — аптымальнае рашэньне вызначанай праблемы, ці не? У супрацьлегласьць гэтаму, пытаньні, якiя мы павiнны ставіць да дзейнасьці людзей і інстытуцый людзкой супольнасьці, маюць зусiм iншую якасьць. Яны бясконца больш складаныя, неаднародныя, на iх амаль нiколi няможна адказаць адназначным «так» цi «не», яны падлягаюць бесьперапыннаму зьмяненьню і рэлятывацыі, яны цалкам плынныя — як гiсторыя і культура народу знаходзяцца ў бесьперапынным працэсе зьмяненьня, разьвіцьця і ператварэньня. Гэта маглi б (і павiнны былi б быць!) пытаньні, якiя маюць на мэце адрозьненьне памiж дабром і злом, справядлiвасьцю і несправядлiвасьцю, свабодай і несвабодай, якiя шукаюць шчасьце чалавека, сэнс яго iснаваньня, да якога трэба iмкнуцца і якi трэба ажыцьцявiць.

Інстытуцыі як «мова» сацыяльнага цела

Якраз з гэтага гледзішча інстытуцыі робяць бясспрэчны ўнёсак у тое, што чалавек становiцца чалавекам, у ягонае самазьдзяйсьненьне ў строгім сэнсе гэтага слова. Інстытуцыя — гэта тое, што «трымае» чалавека, задае яго становішча і ўмовы для чыну ў сацыяльным кантэксьце. Яшчэ Арыстотэль бачыў iстотную розьніцу памiж чалавекам і жывёлай, якая кiруецца iнстынктам, у тым, што чалавеку патрэбная інстытуцыя, каб — ува ўзаемадзеяньні зь іншымі — дзейнiчаць асэнсавана, прадказальна і адказна.

З гледзішча гісторыі сваёй эвлюцыі інстытуцыя ўвасабляе рашучае пашырэньне патэнцыялу паводзiнаў на шляху да homo sapiens, здольнага быць носьбiтам культуры. Для Арыстотэля apolis — гэта ня толькі палiтычна неангажаваны абывацель, але паводле сваёй сутнасьці няздольны да сацыяльных паводзiнаў дзiкун, якi, «неўтаймаваны» нi ў якiм стасунку, стаiць нiжэй за жывёлу. У яго з чалавекам толькi й супольнага, што назоў. Учынкі таго, хто жыве па-за рэчаіснасьцю этычных і палiтычных iнстытутаў, не падзяляе іхных «правілаў гульні», немагчыма зьвязаць з сацыяльным су-сьветам, таму што яны ня маюць на мэце са-ўдзел. Ягоныя сучасьнікi ня могуць іх зразумець, ня могуць вытлумачыць ягоных намераў, расшыфраваць ягоных сыгналаў, знакаў і гукаў, таму што яны не прыдатныя да камунiкацыi. Каб не падавацца адвольнымi і хаатычнымi, усе вонкавыя праявы паводзiнаў павiнны быць такімі, каб іх можна было дастасаваць да «пасярэдніка», да замацаванага ўва інстытуцыях коду. Калi пра каго-небудзь кажуць, што ён «не адказвае за свае ўчынкі», дык якраз маюць на ўвазе, што ягоныя паводзiны — перасягаючы межы ўсякага «нармальнага» адхiленьня — ня ўпiсваюцца ўжо ў кантынуум матываў дзейнасьці, якiя могуць быць паўтораныя, могуць быць прадметам камунiкацыі, што гэтыя паводзiны не падпарадкоўваюцца замацаванаму ў iнстытуцыях пагадненьню («канвэнцыi») і што iх няможна разумным чынам суаднесьці з учынкамі і паводзiнамі іншых: яны не «адказваюць» ніводнаму сацыяльнаму правілу, нiводнай нейкiм чынам вядомай велiчынi, нiводнаму вядомаму парадку, стаяць па-за межамi ўсякай сацыяльнай прадказальнасьці. Арыстотэль не без падставы называе такую сацыяльную безадказнасьць нечым «найдзiчэйшым», гэта значыць: тым, што падаецца чалавеку найбольш далёкім, найбольш незразумелым і чужым. Чалавек культуры заўсёды ёсьць «iстотай, якая мае патрэбу ўва ўстановах». Без інстытуцыяў людзi не маглi б паразумецца як у палiтычна-сацыяльнай, так і ў прыватнай, сямейнай сфэры жыцьцядзейнасьці. Інстытуцыі ў пэўнай меры ўтвараюць «мову» сацыяльнага цела. Але гэта заразом значыць, што інстытуцыі ёсьць назапашаным досьведам. Той, хто прынцыпова і абстрактна адмаўляе інстытуцыі, адпрэчвае досьвед, які прапаноўваецца яму ў паўсталых зь цягам гісторыі «абалонках» чалавека.

Сакрэтнае пагадненьне памiж неабсяжнай апалёгiяй і абстрактнай крытыкай інстытуцыяў

Інстытуцыі як «усьвядомленыя ў выглядзе нормаў і ўтрываленыя заканамернасьці сацыяльных паводзiнаў» (Шэльскi) узглядна дакладна акрэсьліваюць поле паводзiнаў, унутры якога адбываюцца супольнае жыцьцё людзей і канфлiкты паміж імі. Такiм чынам, яны ў якасьці зьвязваючых грамадзтва «дамоўленасьцяў» наконт паводзiнаў у пэўных сытуацыях прынцыпова абмяжоўваюць магчымасьці дзейнасьці ды паводзiнаў суб’ектаў соцыюму. Добрая доля недаверу да надзейнасьці, прадказальнасьці ды пасьлядоўнасьці «незьвязанага» iндывiда ўваходзiць у апалёгію iнстытуцыяў, гэтаксама, як мы бачым, вера ў антрапалягічную здольнасьць чалавека да ўдасканаленьня, наадварот, ёсьць выточным пунктам адчужэньня ад iнстытуцыяў: чалавек падаецца, на падставе ягонай натуральнай канстытуцыi, «бясконца каштоўным»; «яго здольнасьць да разумнасьці, свабоды і любовi яшчэ далёка не раскрытая... (ён) валодае невычарпальнымi магчымасьцямi да самаразьвіцьця, самаўдасканаленьня, самаспасьціжэньня, стварэньня новага» (Том Гайдэн). «Мiр чалавеку, вайна інстытуцыям» — у гэты сугестыўны лёзунг скандэнсаваў антрапалягічны аптымiзм гэтага руху Ганс-Юрген Краль, адзiн з iдэолягаў колiшнiх новых левых. У афэктыўнай рэакцыi на накiданьне чужой волi iнстытуцыямi адлюстроўваецца перакананьне ў бязьмежнай магутнасьці суб’екта, якую падрывае і якой пагражае толькі шматстайнае апасродкаваньне праз інстытуцыі. Цалкам натуральна, што патрабаваньні iндывiда мала ня цалкам выцясьняюць патрабаваньні інстытуцый.

Вольфганг Гарых справядлiва зазначаў адпаведнасьць, нават «сакрэтнае пагадненьне», памiж абстрактнай, негiстарычнай абаронай iнстытуцыяў у Арнольда Гелена і гэтаксама абстрактным, далёкiм ад рэчаiснасьці і гiсторыi адпрэчваньнем іх дзеля анархiчных iдэалаў iндывiдуалiсцкай свабоды. Калі Гелен бачыць прызначэньне чалавека толькi ў тым, каб «быць спажытым установамi», дык Адорна, наадварот, у сваёй абстрактнай крытыцы інстытуцый бачыць іхную сутнасьць у тым, што яны прыціскаюць iндывiда, гвалтуюць яго і прымушаюць да самавырачэньня. Урэшце, абодва надзвычай негiстарычныя пункты гледжаньня ня ў стане прывесьці ў гiстарычна трывалую раўнавагу запыты iндывiда і запыты інстытуцый. Нi Адорна, нi Гелен, якiя тут рэпрэзэнтуюць тыповыя пазыцыi дыскусіяў аб тэарэтычнай сацыялёгіі і практычнай палiтыцы, не даюць сабе рады з амбiвалентнасьцю iндывiдуальнага ды iнстытуцыйнага, а таксама зь iхнай узаемазалежнасьцю. Калі Адорна абсалютызуе гарызонт патрэбаў індывіда, Гелен таталiзуе патрабаваньні інстытуцый.

Інстытуцыйна ўвасобленая свабода

Гэтая падвойная «гiпатэка» безразборнага сьцьвярджэньня і гэтаксама недыфэрэнцаванага адпрэчваньня інстытуцый да сёньня шмат дзе адгукаецца ў сацыялёгii, асабліва ў нямецкай. Яна абцяжыла фармаваньне аб’ектыўнага разуменьня інстытуцый, адпаведнага спосабу функцыянаваньня і вынiковасьці нашых палiтычных і сацыяльных iнстытуцыяў. Пра тое, што для ўсёй даўнейшай палiтычнай філязофii ў аснове было бясспрэчным, — што пытаньне пра чалавека і магчымасьці ягонай дзейнасьці найперш заўсёды значыць пытаньне пра iнстытуцыi-пасярэднiцы — сёньня мы ўжо амаль ня памятаем. Усьведамленьне таго, што ўся свабода ўвасобленая ўва інстытуцыях, што інстытуцыі апiсваюць умовы і магчымасьці нашых паводзiнаў ува ўсіх стасунках — гэтае ўсьведамленьне, вядома, ня надта пашыранае.

Але толькi выходзячы з гэтага ўсьведамленьня можна вызначыць спэцыфічнае сілавое поле, у якім перабываюць інстытуцыі. Інстытуцыі — гэта заўсёды два ў адным — і абмежаваньне, і магчымасьць. Рэчаiснасьць даступная чалавеку толькi як рэчаiснасьць iнстытуцыйнага пасярэднiцтва, якое апісвае магчымасьці яго ўчынкаў, пастановаў і паводзiнаў. Больш за тое, пытаньне пра інстытуцыі — гэта пытаньне пра этычную рэальнасьць людзкіх учынкаў, ува ўсякiм разе тады, калi ад учынкаў патрабуюць, каб яны былі накіраванай, абгрунтаванай і рацыянальнай дзейнасьцю. Толькi зьнікненьне ў новы час цалкам натуральнай для даўнейшай палiтычнай філязофii ўзаемасувязi памiж уладай і маральлю, этыкай і палiтыкай уздымае канфлікт памiж калектывiсцкiм патрабаваньнем iнстытуцыяў і патрабаваньнем iндывiда да ўзроўню прынцыповай супярэчнасьці. Палiтычная філязофiя Гобса наглядна даказвае: памiж суб’ектам прыроднага стану, абдораным абстрактным «правам на ўсё», і падданым усемагутнага Левiятана, прыручаным прымусам і перапудам, няма «сярэдняга шляху». Бязьмежная свабода альбо бясконцая зьвязанасьць усемагутнымі ўстановамі — tertium non datur. Установа і свабода ператвараюцца тут у незамірэнчыя супрацьлегласьці, тады як у даўнейшай палiтычнай філязофii яны яшчэ мысьліліся як узаемаабумоўленыя.

Для сучаснай сацыялёгii дуалiзм свабоды і інстытуцый мае проста-такi канстытутыўнае значэньне: інстытуцыі прэзэнтуюцца як адмаўленьне свабоды, свабода — як адмаўленьне iнстытуцыйнага пасярэднiцтва. Неспалучальнымі з абмежаваньнем чалавечай дзейнасьці з боку інстытуцый здаюцца перадусім рэфлексiя, аўтаномiя і спантаннасьць. З той прычыны, што меркаваньне пра ўстановы часта абапіраецца на вынікі назiраньняў архаiчна-стацыянарнай мадэлі грамадзтваў, інстытуцыі зазвычай загадзя разглядаюцца як чужая, падступная, безасабовая сiла, варожая чалавеку. Існаваньне інстытуцый, здаецца, вымагае безумоўнай гатовасьці да падпарадкаваньня, бяздумнай згоды з нормамі, якiя апраўдваюцца толькі завядзёнкай.

Такiм чынам, рэфлексія і суб’ектыўнасьць не разглядаюцца як элемэнты, якiя ў спалучэньні з iнстытуцыйным пасярэднiцтвам удзельнічаюць у самім фармаваньні паводзiнаў; яны ўважаюцца за неспалучальныя з патрабаваньнем інстытуцый, яны выступаюць як тыя «кiслоты сучаснасьці» (Макс Вэбэр), якiя якраз падрываюць падсьвядомую згоду з інстытуцыямі. Здольнасьць да крытыкi, самастойнасьць, актыўны ўдзел — усе гэтыя, безумоўна, важныя топасы эманцыпацыйнай рыторыкi загадзя супрацьстаўляюцца сьвету ўстановаў.

Адылі дасягнуць і захаваць свабоду індывіда можна не насуперак, а толькi праз інстытуцыі. Толькi аформленасьць нашага чыну інстытуцыямі абараняе і ўмагчымляе свабоду кажнага індывіда. Палiтычная практыка ўгрунтаваная ня толькі на сумленьні і сьвядомасьці індывіда, якімі б важнымi нi былi гэтыя фактары для прыхільных дзяржаве і грамадзтву паводзiнах. Толькi калi вольны iндывiд варагуе з рэальным сьветам інстытуцый, толькi калi ягоны аўтаномны нутраны сьвет і ягоная маральнасьць радыкальна супярэчаць апісанай інстытуцыямі сыстэме грамадзкіх цнотаў ды актуальных абавязкаў, толькi ў выпадку такога канфлiкту абстрактная этыка суб’ектыўнасьці была б адзiнай і праўдзівай «рэчаiснасьцю», у межах якой справядлівасьць і маральнасьць маглi б выжыць у сьвеце, якi стаў амаральным і несправядлiвым. Адылі для палiтычнай нармальнасьці, зь якой мусіла б выходзiць аргумэнтаваная і рэлевантная тэорыя інстытуцый, вызначальным элемэнтам ёсьць не канфлiкт памiж асобай і інстытуцыяй, а iнстытуцыйная і абумоўленая звычаямі скіраванасьць і лёгіка індывідуальных паводзiнаў. Свабоду, крытыку і самастойнасьць немагчыма вызначыць па-за інстытуцыямі, тым больш у супрацьстаўленьні iм; насупраць, сваю рэальнасьць і ўстойлiвасьць яны заўдзячваюць менавіта сваёй замацаванасьці ўва інстытуцыях і iхнаму пасярэднiцтву. Зноў жа, слушным ёсьць і адваротнае: інстытуцыі ня ёсьць зададзенымi па-за гiсторыяй фатальнымi велiчынямi. Яны iснуюць толькi дзякуючы людзям, якiя ўвесь час іх актуалiзуюць. Асновай iхнага iснаваньня і функцыянаваньня ёсьць менавiта (узглядная) свабода асобнага чалавека. Рэчаiснасьць інстытуцый — гэта рэчаiснасьць людзей і іхнага чыну: інстытуцыі рэальныя толькі праз практычнае зьдзяйсьненьне людзьмі.

2. Дэмакратычная прававая дзяржава

Ідэя і гісторыя дэмакратычнай прававой дзяржавы

У дэмакратычнай прававой дзяржаве няма месца для незамірэнчага дуалiзму памiж прэтэнзіяй iндывiда на свабоду і прэтэнзіяй iнстытуцыяў на стваральную ролю. Насупраць, дэмакратычная прававая дзяржава прэтэндуе на тое, што ў ёй такі дуалiзм пераадолены: угрунтаваныя на свабодзе ўстановы і замацаваная ў інстытуцыях свабода ёсьць апірышчам гэтага замірэньня. Iнстытуцыi — гэта рэчаiснасьць, у якой асоба рэалiзуе сваю свабоду, і наадварот: свабода асобы становiцца субстанцыяй усiх дэмакратычных інстытуцый.

Дэмакратычная прававая дзяржава ўнiкае антыномiяў татальнай свабоды, ставячы талерантнасьць як галоўную вартасьць поруч са свабодай. Але талерантнасьць заўсёды значыць, што свабода і маральныя паводзiны індывіда рэалiзуюцца праз інстытуцыi і ў iх знаходзяць сваё рэальнае ўвасабленьне. Дэмакратычная прававая дзяржава мае за мэту не ўсеагульную, а палiтычную роўнасьць: забясьпечаную інстытуцыямі роўнасьць правоў і абавязкаў пры досыць вольным трактаваньні ў кажным асобным выпадку. Такiм чынам, яна дае кажнаму не ўсеагульную, а толькi апасродкаваную інстытуцыямі свабоду дзейнасьці, то бок, гэтая свабода заўсёды ёсьць тэхнічна рэглямэнтаванай і абмежаванай інстытуцыямі свабодай: свабода стаўленьня да…, абыходжаньня з… — карацей, свабода практыкi, якая заўсёды бярэ пад улік свабоду іншага як умову собскіх паводзінаў.

Iснуе мноства аднолькава няўдалых спробаў даць дэфiнiцыю дэмакратыi, якiя зазвычай выпукляюць пэўны элемэнт як асаблiва характэрны: сувэрэннасьць народу, роўнасьць, удзел у кiраваньні, улада большасьці, талерантнасьць, абмежаваньне і кантраляваньне ўлады, асноўныя правы, падзел галiнаў улады, праўная і сацыяльна скiраваная дзяржаўнасьць, усеагульныя выбары, публічнасьць, спаборнiцтва меркаваньняў, плюралiзм і г.д. Таму найбольш плённы разгляд істотных уяўленьняў, якiя асацыююцца з паняткам дэмакратыi, забясьпечвае этымалягічная рэтраспэктыва, аналiз гiсторыi панятку. Слова «дэмакратыя» складаецца з грэцкiх асноваў demos (народ) і kratein (кiраваць, панаваць). Дэмакратыя — гэта «народаўладзьдзе», альбо, згодна са слыннай Гетысбурскай фармулёўкай Лiнкальна ад 1863 году, якая ўжо ідзе далей: дэмакратыя — гэта «government of the people, by the people and for the people». Усе тры прыназоўнiкi, якiя тут ёсьць, з рознай сiлай паказваюць на iстотныя прыкметы сучаснай дэмакратыi: што ў дэмакратыi ўлада зыходзiць з народу (of), што яна ажыцьцяўляецца народам (by) і дзеля яго (for).

Дэмакратыя ў сучасным сэнсе слова азначае ня толькі форму кіраваньня, якая ў якасьці альтэрнатывы супрацьстаiць манархii ды арыстакратыi, але і гiстарычна-філязофскi і палітычна-сацыялягічны код сумы буржуазна-лібэральных патрабаваньняў аўтаноміі і права голасу, а таксама памкненьняў ды iдэяў сацыяльнай справядлiвасьці. Яна становiцца цэнтральным імпульсам і істотным элемэнтам, уласьцівым усяму сучаснаму прававому разьвіцьцю. А пад «дэмакратызацыяй» маецца на ўвазе той працэс, якi, вынікаючы з ангельскага і амэрыканскага раньняга канстытуцыялiзму, а таксама з досьведу Францускай рэвалюцыi, прывёў да сучасных формаў iснаваньня дэмакратычнай прававой дзяржавы. Дэмакратыю можна раскрыць, таксама і асабліва ў аспэкце працэсуальна-незакончанага, толькi на падставе структурнага комплексу «сучасная прававая дзяржава». Апошняя не ўвасабляе «фінальную» падзею канстытуцыі ці «закончаную» канцэпцыю канстытуцыі, а ёсьць шматступенным, заўсёды толькі часовым гiстарычным працэсуальным вынікам (гл. схему на наступнай старонцы).

Сучасная прававая дзяржава пачалася з утаймаваньня і раззбраеньня канфэсійных партыяў, якія аформіліся падчас грамадзянскіх войнаў, з усталяваньня сувэрэннай дзяржаўнасьці шляхам манапалiзацыi сродкаў «легiтымнага фiзычнага гвалту» (Макс Вэбэр). Толькi на гэтым этапе (І) — праз высьвятленьне пытаньня сувэрэнітэту і забесьпячэньне нутраной стабiльнасьці — адбываецца абгрунтаваньне дзяржавы як дзяржавы. Адылі гэта яшчэ мала што значыла для якасьці арганiзацыi ў ёй улады. Толькi на наступным этапе «Левiятан» (Гобс), якi гарантаваў мiр і выжываньне, шляхам падзелу ўладаў і забесьпячэньня неад’емных асноўных правоў і правоў чалавека ператварыўся ў прававую дзяржаву (II); і толькi наступны этап прававога разьвіцьця, дзякуючы ўсталяваньню прынцыпу сувэрэннасьці народу і заваёве ўсеагульнага выбарчага права, меў вынiкам дэмакратычную прававую дзяржаву (III), якая далей, дзякуючы сацыяльнаму кампанэнту і візіі дзяржавы ўсеагульнага дабрабыту (IV), трансфармавалася ў сацыяльную дзяржаву ўсеагульнага дабрабыту.

Такiм чынам, сфэра дэмакратыi сягае ад гарантыi ўсеагульнага права на жыцьцё і бясьпеку («мiр»), праз прызнаньне права асабiстай свабоды — неад’емныя асноўныя і чалавечыя правы («свабода») і забесьпячэньне палiтычных правоў удзелу і волевыяўленьня («роўнасьць») да ўсталяваньня сацыяльна-дзяржаўных (грамадзянскiх) правоў («братэрства»). Але дынамiка разьвіцьця дэмакратычнай прававой дзяржавы зусiм не падаецца гэтым вычарпанай: з другога боку, за чацьвертым этапам, за сацыяльна арыентаванай дзяржаўнасьцю ўжо вымалёўваецца новы масiў прэтэнзіяў і патрабаваньняў: экалягічныя правы і права на жыцьцё, патрэба ў захаваньні навакольнага асяродзьдзя і жыцьцёвых стандартаў насуперак імпэратывам індустрыйнага разьвіцьця і сацыяльнай ды ваеннай бясьпекi. Гэтыя новыя чаканьні легiтымiзацыi і патрабаваньні, як мы далей убачым яшчэ ясьней, ад 70-х гадоў усё больш востра паўстаюць перад палiтыкай на ўсiх узроўнях.

Праблема законнасьці і легiтымнасьці ў сучаснай прававой дзяржаве

Адрозьненьне законнасьці і легiтымнасьці, вонкавай прававой формы і нутраной, матываванай маральнасьцю веры ў дзейснасьць закону, паводле сваёй сутнасьці ня новае. Яно прысутнае яшчэ ў сакратаўскiм канфлiкце памiж «добрым чалавекам» і «добрым грамадзянiнам». Як «рэч» яно ёсьць прадметам par excellence ўсёй палiтычнай філязофii, хоць больш вузкае супрацьстаўленьне паняткаў і «палітычных словаўжыткаў» дазваляе распазнаць спэцыфічна нямецкую традыцыю.

Спачатку гэтае супрацьпастаўленьне абгрунтавалi перадусім Кант і Фiхтэ, ува ўсякiм выпадку, сфармулявалi яго ў паняцьцёвай пары законнасьць і маральнасьць. Кант называе законнасьцю «простую адпаведнасьць альбо неадпаведнасьць дзеi закону, без улiку ейнага матыву»; там, дзе «закладзеная ў законе iдэя абавязку адначасна ёсьць матывам дзеi», ён кажа пра «маральнасьць». Гэтае адрозьненьне памiж фармальнай законнасьцю і маральным перакананьнем мела для разьвіцьця сучаснага прававога мысьленьня аснаватворнае значэньне. Безь яго нельга ўявiць нi пераадоленьня рэлiгiйных грамадзянскіх войнаў на грунце сэкулярызаванай, плюралiстычнай у сьветапаглядным стасунку дзяржавы, нi працэсу дыфэрэнцыяцыі дзяржавы і грамадзтва, якi, у сваю чаргу, абапiраецца на прынцыпы сувэрэннасьці народу, талерантнасьці і захаваньня аўтаноміі нутранога сьвету падуладных суб’ектаў. «Кажны можа патрабаваць ад іншага толькi законнасьці, а нiяк не ягонай маральнасьці» (Фiхтэ). У гэтым палягала беспасярэдняе сацыяльнае і палiтычна-прававое наступства гэтага адрозьненьня.

Законнасьць, панятак якой быў сфармуляваны пры канцы XVIII стагодзьдзя, абазначала перадусiм фармальную адпаведнасьць закону, вонкавую праўнасьць паводзінаў, іхную згоднасьць з чалавечым законам, якi абгрунтоўвае пэўныя нормы паводзiнаў. У XIX стагодзьдзi з ростам значнасьці дзяржаватворчай дзейнасьці, а таксама на фоне абуджэньня палiтычнай самасьвядомасьці грамадзяніна патрабаваньне законнасьці стала асноўным лібэральным, скiраваным на ўсталяваньне прававой дзяржавы і супраць манаршае сваволi і апартунiзму патрабаваньнем. Згодна з гэтым настойлівым патрабаваньнем усе дзеяньні дзяржавы, якiя датычаць свабоды і ўласнасьці грамадзянiна, мусяць грунтавацца на законе, то бок вымагаюць абгрунтаваньня праз закон, у прыняцьці якога ўдзельнічае грамадзянскi парлямэнт. Панятак фармальна прававой дзяржавы (дзяржава законнасьці), які ўсталяваўся ў другой палове XIX стагодзьдзя, хутчэй за ўсё можна апiсаць прынцыпам канстытуцыйнай законнасьці, прынцыпам канстытуцыйнасьці і законнасьці дзяржаўнай дзейнасьці, прывязкi кiраваньня і судовых пастановаў да законаў. Бонская канстытуцыя таксама грунтуецца на лібэральнай традыцыi фармальнай iдэi прававой дзяржавы, аднак праз свой паварот да «матэрыяльнага панятку прававой дзяржавы» выяўна перасягае яе (арт. 20, п. 3). Акцэнт гарантыі прававой дзяржавы перасоўваецца ад закону на канстытуцыю і замацаваныя ў ёй неад’емныя асноўныя правы і правы чалавека, захаваньне якiх ёсьць абавязковым таксама і для заканадаўца («гарантыя вечнасьці», арт. 79, п. 3) і якія робяць неабходнай сталую праверку законнасьці дзяржаўнай дзейнасьці вышэйшымі судамі, а часткова і інстытуцыямі (кантроль законнасьці). Тут разам зь іншым ідзецца пра асэнсаваньне пытаньняў справядлівасьці, пра праблемы разбудовы права praeter і contra legem, пра ўхваленьне фармальных законаў з пункту гледжаньня агульнай справядлiвасьці — карацей, пра рамкавыя ўмовы «легiтымнасьці законнасьці». З гледзішча сацыялёгii і інстытуцыйнай палiтыкi, законнасьць — гэта неад’емная перадумова функцыянаваньня як усяго складанага і вельмi чуйнага да збояў мэханiзму сучаснай дзяржавы, так і індустрыйнага грамадзтва зь ягоным падзелам працы: законнасьць ня толькі здавальняе патрэбу грамадзянаў у бясьпецы, але і стварае перадусiм тую меру ўрэгуляванасьці і прадказальнасьці, безь якой няможна было б даць рады з масавымі працэсамі і каардынацыяй гэткага тыпу грамадзтва. Гэтай патрэбе ў (узгляднай) прадказальнасьці адпавядае таксама і прынцып законнасьці, у сыстэме прававых паняткаў супрацьстаўлены панятку апартунiзму. Гэта прынцып, згодна зь якiм дзяржаўная пракуратура пры наяўнасьці дастатковых падставаў мусiць прад’яўляць абвiнавачваньне, не зважаючы на ягоную мэтазгоднасьць («апартунiзм») (§ 152 Працэсуальнага кодэксу); ад неабходнасьці абвiнавачваньня вызваляюць толькi вельмi строга вызначаныя выняткі з правіла (прыкладам, парушэньні закону дзеля бясьпекі дзяржавы, дробныя справы, злачынствы, учыненыя за мяжой; параўн. § 153 / 154 ПК). Але ў панятку законнасьці заўсёды адчуваецца нездавальненьне ад «голай» законнасьці. Гэта выяўляецца ня толькі ў рэзкiм супрацьстаўленьні законнасьці і легiтымнасьці, але і ў камбiнацыях паняткаў накшталт «законнага злачынства» (як азначэньне дзеяньняў, якiя пры захаваньні фармальнай, вонкавай законнасьці груба супярэчаць справядлiвасьці й маральнаму закону) і «легальнай рэвалюцыі» (як пазначэньне канстытуцыйнага перавароту, якi паслугоўваецца фармальнымi сродкамi легальнага зьмяненьня канстытуцыi).

У сярэднявечным моўным ужытку легiтымнасьць абазначала скiраваную супраць тыранii і ўзурпацыi катэгорыю, накіраваную як на якасьць улады, так і на абгрунтаваньне паходжаньня гэтай улады: на магчымасьць давесьці ейнае паходжаньне ад Бога («лiтасьць Боская») празь «легiтымнае спадкаемства». Гэты панятак здабыў сабе месца ў міжнародным і дзяржаўным праве перадусiм як палiтычная зброя рэстаўрацыі пачынаючы ад Венскага кангрэсу 1814—15 гг. Ён утрымлівае адрозьненьне легiтымнай, гiстарычна пераемнай улады і ўлады нелегiтымнай, узурпаванай альбо ўсталяванай рэвалюцыйным шляхам. Аднак прававы панятак манархiчна-дынастычнай легiтымнасьці ператрываў рэвалюцыйныя ўзрушэньні 1830 году не бязь зьменаў. У панятку сувэрэннасьці народу заявіў пра сябе супрацьлеглы прынцып дэмакратычнай легiтымнасьці, ядро якога ўтвараюць пэрыядычныя выбары, вяршэнства свабодна абранай заканадаўчай улады і падпарадкаваньне закону рэшты дзяржаўных органаў. У выніку таго, што згодна з прынцыпам сувэрэннасьці народу ўся дзяржаўная ўлада выходзiць ад народу, легiтымнай ёсьць толькi тая дзяржаўная ўлада, якая альбо ажыцьцяўляецца беспасярэдне народам («простая дэмакратыя»), альбо пасярэдне праз абраны народам парлямэнт і ўрад, якi кантралюецца гэтым парлямэнтам. Паўсюль, дзе на эўрапейскiм кантынэнце ў XVII і XVIII стагодзьдзях усталявалася манархiчная сувэрэннасьць, ёй давялося потым канфрантаваць з патрабаваньнем дэмакратычнай сувэрэннасьці. Распачатая канстытуцыялiзмам барацьба за абмежаваньне манаршае ўлады і пашырэньне дэмакратычных усеагульных правоў у бальшыні выпадкаў закончылася кампрамiсам памiж манархiчным і дэмакратычным прынцыпам легiтымнасьці ці спалучэньнем абодвух прынцыпаў. У Нямеччыне ды Iталii, апроч таго, нацыянальная iдэя як крынiца легiтымнасьці sui generis зрабіла непарушнасьць манархiчнага прынцыпу легiтымнасьці яшчэ больш узгляднай. У вынiку гэта прывяло да «арэчаўленьня» iдэi легiтымнасьці, бо момант легітымацыі ўлады асобы ўсё больш і больш адступаў на заднi плян.

Празь зьнікненьне знаку роўнасьці паміж легiтымнасьцяй улады і законнасьцю набыцьця ўлады ў прынцыпе была падрыхтаваная глеба для канкурэнцыi розных прынцыпаў легiтымнасьці. Калi апраўданьнем улады служыць ужо не адно захаваньне спадкаемнасьці трону, а спасылка на ўсеагульныя вартасьці і прынцыпы, незалежна ад папярэдняга канкрэтна-гiстарычнага фармаваньня дзяржавы і ейнага правапарадку, дык тады з прычыны прынцыповай разнастайнасьці такiх спасылак можна ўявiць сабе спаборніцтва крытэраў легітымнасьці і розныя ступені iнтэнсiўнасьці і мусовасьці легiтымнасьці. Лібэральная, захоўваючая сталыя формы канкурэнцыя легiтымуючых сыстэмаў вартасьцяў у тэндэнцыi спрыяе памяншэньню вастрыні канфлiктаў і дасягненьню кампрамiсаў. Палiтычныя і сьветапоглядныя супярэчнасьці ўжо не разгортваюцца з усімі магчымымі наступствамі, а папярэдне прагматычна фармуюцца праз адрэгуляваную працэдуру і прыёмы (парлямэнцкага) спаборнiцтва меркаваньняў і ўплываў і таму прынцыпова здольныя да суiснаваньня. Спрэчка аб легiтымнасьці канкуруючых палiтычных праграмаў альбо патрабаваньняў адбываецца ўсё больш і больш па-за абсягам кадыфiкаванага канстытуцыйнага і працэсуальнага права, альбо наадварот: канстытуцыйная і працэдурная законнасьць, г.зн. захаваньне прававых формаў разьвязаньня палiтычных канфлiктаў усё больш і больш само становiцца найпершай прыкметай легітымнасьці, з тым вынiкам, што зьмястоўна-аўтаномныя абгрунтаваньні легітымнасьці адыходзяць у нябыт. Дэмакратыя як сыстэма такога разьвязаньня канфлiктаў, якая прадухiляе грамадзянскія войны і ўмагчымляе свабоду, і як сыстэма эфэктыўнага ажыцьцяўленьня рашэньняў сама стаецца неаспрэчным ужо зьместам панятку легiтымнасьці. Легiтымнасьць пазытывуецца ў «легiтымнасьць законнасьці».

Пазытыўна-прававое, канстытуцыйна-юрыдычнае і працэсуальна-палiтычнае «разьвязаньне» праблемы легiтымнасьці аказалася, аднак, як перадусiм паказала крытыка парлямэнтарызму Ваймарскай рэспублiкi, небеспраблемнай. Карл Шмiт, бадай, найбольш слынны выкладнік дзяржаўнага права Ваймарскай рэспублiкi, крытыкуючы нормлягiзм (Normlogismus) і юрыдычны пазытывiзм, упаасобку школы Кельзэна, стварыў цэнтральныя паняткі таксама і актуальнай (пераважна левай) крытыкi парлямэнтарызму. Ён крытыкаваў элімінацыю легiтымнасьці пры заспакоенасьці легальнасьцю працэдураў і захаваньнем законаў і радыкальна супрацьпаставіў свой панятак легiтымнасьці легальнасьці, толькi фармальнаму захаваньню вонкавай законнасьці, бо апошняя не выключае, што пэўнае дзеяньне можа груба супярэчыць справядлiвасьці альбо іншаму прынцыпу-гаранту дзяржаўнай цэльнасьці (як рэлiгiя, нацыя, культурнае, этнiчнае альбо клясавае самавызначэньне), а тады яно, хоць і легальнае на выгляд, у глыбейшым сэнсе ёсьць нелегiтымным. Для Шмiта якраз фiксацыя на праўнай дзяржаўнасьці ёсьць тым, што адцясьняе ўласна палiтычнае, супольнае для ўсiх, грамадзкае, пазбаўляе яго прыроды, падпарадкоўваючы «дзяржаву і палiтыку... iндывiдуалiсцкай і... маралi првыватнага права». Тое палiтычнае, што гарантуе адзiнства дзяржавы, паводле Шміта выяўляецца ў барацьбе альбо, калi больш дакладна, у веданьні, за што змагацца і супраць чаго, у здольнасьці выразна адрозьніваць свайго і чужога. Сапраўдная палiтычная воля народу павiнна быць «адзiнай», вольнай ад уплыву асобных прыватных ці эканамiчных iнтарэсаў. Стоячы «па-за ўсякім унармаваньнем праз закон і канстытуцыю і вышэй за яго», воля народу ўважаецца за абсалютна сувэрэнную, ейная легiтымнасьць палягае не ў якiх-небудзь нарматывах, на якiя яна спасылаецца, а толькi ў ейным быцьці, ейнай фактычнасьці: «Lex est, quod populus iussit» («Закон — гэта тое, што загадвае народ») (1932).

Гэтая скрайне спантанна-валюнтарысцкая акцэнтуацыя дэмакратычнага прынцыпу легiтымнасьці мае відавочныя слабасьці і падаўкая для манiпуляцый і злоўжываньняў (аж да «дыктатуры ад iмя народу» альбо да расісцкай «народнай супольнасьці» часоў Гітлера). Цалкам пэўна, крытыка Шмiта трапная ў тым стасунку, што яна паказвае спэцыфічныя небясьпекi, якiмі пагражае парлямэнцкай дэмакратыi магчымая iдэнтыфiкацыя законнасьці і легiтымнасьці. Нутраная здольнасьць легітымацыі дэмакратыі павінна грунтавацца на нечым большым, чымся голая фактычнасьць утрываленай улады — на адпаведнасьці найважнейшым этычным і прававым уяўленьням, якiя зьвязваюць «падуладных у цэлае супольнай волі і вартасьцяў» (Heller 1971). Іначай ня ўнікнуць той небясьпекі, што аднойчы, прайшоўшы праз этычна нэўтральную, фармалiсцкую легальнасьць, дэмакратыя ператворыцца ў дыктатуру. Такiм чынам, праблема легiтымнасьці, прывязка да матэрыяльных iдэяў-вартасьцяў, непарушныя канстытуцыйныя прынцыпы і структуры iстотныя і для дэмакратыi. Толькi разьвязаньне трэба шукаць ня ў грубым супрацьпастаўленьні законнасьці і легiтымнасьці, а ў згодзе сутнасьцяў і нутраным перасячэньні абодвух прынцыпаў. Той, хто адмахваецца ад законнасьці як ад малазначнай фармальнасьці, якой можна манiпуляваць як заўгодна, ня бачыць, што безь яе ня можа быць нi ўнармаванасьці і прадказальнасьці, нi сьвядомасьці абавязку перад правам і законам, якая гарантуе парадак калектыву. Законнасьць пры нармальных умовах — ня што iншае, як «пабытовая легiтымнасьць», і наадварот, легiтымнасьць становіць сабой ня што iншае, як «законнасьць сур’ёзнага выпадку».

Канфлiкт памiж абодвума прынцыпамi — гэта ня правiла, а надзвычай рэдкі вынятак. Пры нармальным функцыянаваньні палiтычнай сыстэмы абодва прынцыпы ўзаемна стабiлiзуюцца. Каб у індывідуальнай прававой сьвядомасьці скасаваць розьніцу памiж юрыдычнай сілай і фактычнай дзейснасьцю права і каб паслухмянасьць закону ня вырадзілася ў прымус да закону, законнасьць вымагае легiтымнасьці, то бок крыніцы нутраной абавязковасьці, звышпазытыўнай прычыны сапраўднасьці ўсіх прававых нормаў. І наадварот, легiтымнасьць як трывалае перакананьне ў сапраўднасьці нечага заўсёды вымагае таксама і легальнасьці; прадказальнасьць, абарона ад свавольства, недатыкальныя асноўныя правы, абмежаванае ажыцьцяўленьне ўлады, легальная апазыцыя і да т.п. становяць сабой бесьпярэчныя структурныя прыкметы законнасьці, якая забясьпечвае дэмакратычную легiтымнасьць.

Бонская канстытуцыя выразна аддае належнае гэтай ўзаемасувязі: «канстытуцыйнае ядро», найвышэйшыя дзяржаўныя мэты ды iстотныя элемэнты дзяржаўнай формы самой канстытуцыяй ставяцца пад табу. Арт. 79, п. 3 Асноўнага закону ўтрымлiвае свайго роду «пазытывацыю» легiтымнасьці дзяржаўнай улады. То бок, любая зьмена сыстэмы, якая закранае iдэнтычнасьць канстытуцыi, павінна ўважацца за незаконную. Але калi законны парадак пазбаўляецца моцы (прыкладам, у выпадку дзяржаўнага перавароту «зьверху». ), дык Асноўны закон прызнае за кажным немцам права на супрацiў. Гэта ёсьць спробай унармаваць нават тое, што не паддаецца ўнармаваньню, спробай, якая ўжо мяжуе зь бязглузьдзіцай — каб толькi запабегчы ўзьнікненьню расколіны памiж законнасьцю і легiтымнасьцю; фармальна зафiксаванае права на супрацiў як ultima ratio (апошнi аргумэнт — Рэд.) азначае ня што iншае, як заўчасную легалiзацыю нават такіх акцыяў супрацiву, якія, магчыма, фармальна яшчэ нелегальныя, са спасылкай на вышэйпаложаную канстытуцыйную легiтымнасьць.

Крызыс легiтымнасьці ў сучаснай высокаразьвітай дзяржаве

Панятак легiтымнасьці ў сацыялёгіі і сацыяльнай псыхалёгіі задае матыў грамадзянскай законапаслухмянасьці. Макс Вэбэр (1972, S. 124 ff) у сваёй тыпалёгii матывацыяў падпарадкаваньня, на якую заўсёды абапіраюцца дасьледнікі, адрозьнівае тры тыпы легiтымнай улады: традыцыйную ўладу «на падставе веры ў сьвятасьць устаноўленых спаконвеку парадкаў і ўладных дачыненьняў»; харызматычную ўладу «на падставе афэктыўнай адданасьці асобе ўладара і ягонай ласцы» і, нарэшце, рацыянальна-законную ўладу «на падставе веры ў правамоцнасьць існага правапарадку і ўгрунтаванай на рацыянальна створаных правiлах аб’ектыўнай кампэтэнтнасьці».

Для сучаснай дзяржавы вызначальным стаў перадусiм апошнi тып легiтымацыi ўлады. Рацыянальную дзяржаву як «iнстытуцыйную ўладную злучнасьць», на думку Макса Вэбэра, ужо нельга «вызначыць, выходзячы са зьместу ейнай дзейнасьці». Таму Вэбэр пасьлядоўна адмаўляецца таксама і ад тэорыi прызначэньня дзяржавы, скiраванай на зьмест, і абмяжоўваецца сацыялягічным дасьледаваньнем сродкаў (улады), якiя ўжываюцца зь пераменным прызначэньнем. Пры сыстэмна-тэарэтычным разглядзе (Luhman 1969) праблема легiтымнасьці зазнае яшчэ больш значную рэдукцыю: тут дасьледніка цiкавяць перадусім тыповыя рысы паводзінаў, якiя паддаюцца фiксацыi. Легiтымнасьць выступае ў ролi своеасаблівай «генэралiзаванай» матывацыi паслухмянасьці, як гатовасьць заакцэптаваць зьмястоўна яшчэ няпэўныя рашэньні, якую трэба падстаўляць як дадзеную. Насуперак гэтай функцыяналiзацыi панятку легiтымнасьці і яго абмежаваньня аспэктам «сыстэмнай iнтэграцыi» Габэрмас падкрэсьлівае (1973, S. 131 ff) сацыяльна-iнтэграцыйнае значэньне прэтэнзiяў на легiтымнасьць: «Легiтымнасьць ёсьць мерай таго, наколькi палiтычная сыстэма вартая прызнаньня». Яна абгрунтоўваецца рэалізацыяй «вартасьцяў, канстытуцыйных для iдэнтычнасьці грамадзтва». Адылі, на думку Габэрмаса, гэтая прэтэнзія нарматыўных структураў на правамоцнасьць ня можа быць рэалiзаваная, таму што ў разьвітым капiталiзьме ўжо няма той аўтаномii палiтычнай сыстэмы, якая забясьпечвае легітымнасьць.

У памяншэньні нарматыўнай легiтымацыйнай здольнасьці насамрэч карэняцца спэцыфічныя цяжкасьці, зь якiмi сутыкаецца сучасная дзяржава. З-пад палiтычнай улады зьнікла трывалая глеба iнтэгральнага вытлумачэньня сьвету. Сучасная дзяржава не ўплывае на фармаваньне думкі нi ў водным з сутнасных пытаньняў, яна ня мае належнай зброі для зьдзяйсьненьня кампаніяў перакананьня. Ёй бракуе таго фундамэнту, на якім можна было б угрунтаваць такую палiтыку: адзінству жаданьняў што да асноўных пытаньняў супольнага жыцьця. Яна ня ведае iншага telos, апроч максымальнай дзейснасьці і найбольш інтэнсіўнага выкарыстаньня засяроджаных у ёй рэсурсаў. Ейная нутраная слабасьць спараджаецца перадусiм паяднаньнем абавязку паслухмянасьці і спадзяванай выгады. Перапляценьне эфэктыўнасьці і легiтымнасьці ёсьць неабходным наступствам страты нарматыўнай, падтрыманай шырокiм кансэнсусам здольнасьці да апраўданьня.

Сучасная «постіндучтрыяльная дзяржава» можа заручыцца падтрымкай канкуруючых міжсобку групаў грамадзтва толькi ў тым выпадку, калi дасьць сабе рады з сваiмi эканамiчнымi праблемамi. Зь іншага боку, ад 70-х гадоў узмацнiлася крытыка арыентацыі выключна на матэрыяльны дабрабыт і эканамiчны ўзрост. У дачыненьні памiж грамадзянскiмi iнiцыятывамi ды экалягічнымi рухамi з аднаго боку, і палiтыкай традыцыйных партыяў зь іншага боку, усё больш выразна вымалёўваецца рэзкае і беспасярэдняе сутыкненьне двух непаяднальных узораў жыцьця і цывiлiзацыi. Легiтымнасьць і нелегiтымнасьць палiтычных пастановаў вымяраюцца новымi крытэрамi: «лад жыцьця» людзей, псыхічна-сацыяльныя і псыхічна-матэрыяльныя «варункі навакольнага асяродзьдзя» ўсё больш і больш вызначаюць апраўдальную здольнасьць палiтычнай сыстэмы. Калi легiтымнасьць значыць нутраное перакананьне ў прынцыповай законнасьці дзяржавы і ейнай канстытуцыйнай сыстэмы, дык гэтае перакананьне ўсё больш выразна трапляе ў простую залежнасьць ад суб’ектыўнага ўспрыняцьця й ацэнкi ўласных жыцьцёвых шанцаў і жыцьцёвых патрэбаў. Калi чалавек уважае, што яны пад пагрозай — сёньня такая пагроза ўжо існуе шмат у якiх сфэрах прыняцьця рашэньняў, зьвязаных з навакольным асяродзьдзем, — дык гэтае адчуваньне праз зрух дамiнантнага крытэру легiтымнасьці выліваецца беспасярэдне ў сумневы ў легiтымнасьці. То бок, пагрозы варункам людзкога жыцьця, якія ў значнай ступені выклікаюцца палітычнымі фактарамі і амаль заўсёды вымагаюць палітычнай адказнасьці (удзелу ў палітычнай адказнасьці), набываюць рангу праблемы легiтымнасьці. Хоць мэханiзмы лятэнтнага сумневу ў легiтымнасьці, такім чынам, першапачатна не датычаць вымеру канстытуцыйнай палiтыкі, яны прынамсі часткова скасоўваюць рэлятывуючую і балянсуючую сiлу агульнага канстытуцыйна-палiтычнага перакананьня. Узьнікае пагроза перапыненьня дэмакратычнага дыялёгу, хоць прынцыповы сумнеў у сэнсе і вартасьці дэмакратычнага ўрэгуляваньня канфлiктаў нi ў якiм разе ня быў першапачатным кiрункам удару. Амаль усе сумневы ў легiтымнасьці і канкуруючыя гіпотэзы і вызначэньні легiтымнасьцi кружаць наўкола комплексу «вартага чалавека быцьця», то бок у першую чаргу скiраваныя не на асабовыя і канстытуцыйна-структурныя, а на зьмястоўна-вартасныя фактары легiтымнасьці. Яны перапрацоўваюць той досьвед, што і ўнутры адзiнай сыстэмы ёсьць супернiцтва і канфрантацыя, якiя на добры лад аказваюцца непераадольнымi і прынцыпова незамiрэнчымі. Такое супернiцтва можа, хоць першапачатна яно зусім не закранае палітычнага ладу, у доўгатэрміновай пэрспэктыве працаваць як разбуральнiк самога гэтага ладу.

Няправiльна зразуметы падзел улады

Калi і ёсьць у палiтычнай тэорыi які-небудзь канкрэтны падыход ці ясна акрэсьленая «тэорыя», адказная за шэраг гэтаксама канкрэтных непаразуменьняў, дык гэта тэорыя падзелу ўлады. Ужо сам тэрмiн выбраны надзвычай няўдала, бо ён лiтаральна правакуе на няслушныя трактаваньні. Нават сам «вынаходнiк» гэтай тэорыі, Мантэск’ё, у сваiм славутым ідэалізаваным «апiсаньні» ангельскай канстытуцыйнай сыстэмы, якое мела моцную нарматыўную афарбоўку і прэзэнтавала пэўны ідэальны тып, зусiм не прапагандаваў падзелу ўладаў, а прадэманстраваў iх функцыянальнае дапаўненьне, узаемасувязь і ўзаемаўплыў. (Пра дух законаў, XI, разьдз. 6). Лепш было б называць гэта збалянсаванасьцю ўладаў, стрымлiваньнем уладаў ці кантролем над уладамi. Таму што немагчыма нi адназначна адрозьніць паводле функцыі заканадаўчыя, выканаўчыя і прававыя задачы дзяржавы, нi прызначыць выкананьне кажнай з гэтых задачаў выключна кампэтэнтным органам, як загадвае Асноўны закон Фэдэратыўнай Рэспублiкi, прынамсі ў ключавым арт. 20, абз. 2, сказ 2. Там кажацца, што дзяржаўная ўлада, якая выходзiць ад народу, «ажыцьцяўляецца адмысловымі органамi заканадаўства, выканаўчай улады і правасудзьдзя».

Таксама і Фэдэральны Канстытуцыйны суд сваёй «тэорыяй сфэры кампэтэнцыі» падтрымлiвае такi спрошчана-дагматычны пагляд на падзел уладаў, уважаючы неабмежаваную самастойнасьць і незалежнасьць асобных дзяржаўных органаў за «iдэальны» выточны стан канстытуцыйнай палiтыкі, які, адылі, парушаецца ўжо ў шэрагу пунктаў падрабязна апісаных арганізацыйных правілаў Асноўнага закону: узаемны ўплыў не забараняецца, калі ён не датычыць «сфэры кампэтэнцыі» іншых уладаў, выразна аддзеленых адна ад адной згодна зь iхнымі функцыямi.

У клясыкаў, у Лока і Мантэск’ё, «тэорыя падзелу ўладаў» сфармулявана не дагматычна, як прагматычная тэорыя прадухiленьня злоўжываньня ўладай. Да таго, што толькi меншая яе частка ўспрымалася менавіта як такая, яе гiстарычныя продкi спрычыніліся хіба што некалькімі занадта рэзкiмі фармулёўкамі, але ж не праз пабудову самой іхнай аргумэнтацыi. Калi яны і адрозьнівалi ўлады паводле функцыі і зьвязвалi гэтае адрозьненьне з арганiзацыйнымi ды сацыяльнымi структурнымi прыкметамi, дык жа канчальнай іхнай мэтай былі ня строгія дысацыяцыi, а хутчэй нутраное перасячэньне і перапляценьне ўладаў.

Гэты пункт гледжаньня мае доўгую традыцыю, якая асабліва ў Англii заўсёды была жывою. Ён належыць да iдэйна-гiстарычнага кантэксту тэорыі «мяшанай канстытуцыi», палiтычнай «тэорыі абмежаваньня», якой цi ня столькi сама гадоў, колькi самой тэорыі палiтыкi. Як і шмат іншых прынцыпаў палітычнага ладу сучаснай прававой дзяржавы, прынцып стрымлiваньня ўладаў мы знаходзiм ужо ў Арыстотэлевай тэорыi дзяржавы, дзе ён абгрунтаваны ўжо досыць важка. Арыстотэль ужо адрозьнівае паводле функцыi такія задачы дзяржавы, як «дарадніцтва», «навучаньне» і «нагляд над правам». «Мяшаная канстытуцыя», якая стаіць у цэнтры ягоных развагаў, мае на мэце зьмешваньне элемэнтаў розных дзяржаўных формаў з мэтай улучэньня й забавязваньня, па магчымасьці, усiх удзельных у супольнасьці сацыяльных групаў. Да гэтай iдэi constitutio mixta схінаюцца ангельскія палiтычныя тэарэтыкi XVII стагодзьдзя. Балянс улады памiж каралём, арыстакратыяй і народам у параўнаньні да першапачатнага стану рэчаў, вядома, моцна зрушыўся на карысьць парлямэнцкага народнага прадстаўнiцтва; цалкам ён ня зьнік у Англii і ў нашыя днi.

Накiд gouvernement modéré Мантэск’ё таксама ня мае на мэце прававую сыстэму са строгім падзелам уладаў, у якой тры розныя функцыi дзяржавы рэалiзуюцца праз тры розныя органы. Для яго важным ёсьць хутчэй удзел у дзяржаўнай уладзе усiх рэлевантных носьбiтаў сацыяльнасьці. Якраз гэта — сацыяльнае зьмяшаньне — гарантуе, на ягоную думку, збалянсаваную канстытуцыю.

Перад бацькамi амэрыканскай канстытуцыi таксама, але ў варунках рэспублiканскай роўнасьці, стаяла гэтая праблема: як пры дапамозе дыфэрэнцыяванай сыстэмы «checks and balances» паменшыць напружаньне паміж супрацьлеглымі палітычнымі інтарэсамі бальшыні ды меншыні і як забясьпечыць у рамках збалянсаванай канстытуцыi ўдзел у жыцьці дзяржавы, па магчымасьці, усiх сацыяльных групаў. Канстытуцыйнаму канцэпту абмежаваньня і ўраўнаважаньня ўладаў, на якім будуецца ўзаемадзеяньне найважнейшых дзяржаўных органаў, адпавядае ў сацыяльнай структуры такі атрыбут, як плюралiзм. Калi ж найвышэйшай мэтай абвяшчаецца, наадварот, адзiнства грамадзкай структуры альбо дзяржаўнай волi, як у тэорыях сувэрэннасьці ад Гобса да Русо і ў спэцыфічных тэорыях, што наступнічалі ім, тэорыях Карла Шмiта ды, часткова, новых левых, дык тады і кантроль за ўладаю, і збалянсаванасьць уладаў як стрымліваючыя і разьмеркавальныя элемэнты непажаданыя; больш таго — яны замiнаюць.

Нямецкая вэрсія падзелу ўладаў у канцавым выніку таксама мае на мэце не падзел улады, а канцэнтрацыю ўлады. Нямецкi канстытуцыялiзм адаптаваў няправiльна зразуметага Мантэск’ё і ўсталяваў схематычна-фармальны падзел улады памiж узглядна безуладным парлямэнтам і амаль неабмежавана аўтаномнай выканаўчай уладай, якой, паводле канстытуцыі, выпадае цэнтральная роля. Якраз незьвязанасьць абедзьвюх галiнаў улады стабiлiзавала гэтую няроўнасьць сілаў і забясьпечыла недатыкальнасьць дамiнантнай пазыцыі ўраду апошнім часам.

На думку аднаго з найдасьціпнейшых тэарэтыкаў і iнтэрпрэтатараў ангельскай канстытуцыi Ўолтэра Бэйджгота (1867), акурат паступовае счапленьне, нават зрастаньне, выканаўчай і заканадаўчай улады станавіла сабой спэцыфіку ангельскага варыянту разьвіцьця канстытуцыялiзму і адначасова наймагутнейшую тэндэнцыю ў кiрунку «дэмакратызацыi» ўсёй сыстэмы. Нямецкія тэарэтыкі дзяржавы, насупраць, так ніколі й не навучыліся па сутнасьці бачыць у парлямэнтарызьме нешта іншае, чымся супрацьстаяньне неўзаемазьвязаных ураду і парлямэнту. Ад кайзэра да канцлера надта вялікіх зрухаў у гэтым не адбылося. Мы ўсё яшчэ бачым ува ўрадоўцу гэткую ўладу з собскім правам, мы ўсё яшчэ баiмся разглядаць парлямэнцкiя буднi як канфлікт iнтарэсаў і ўплываў, якім яны насамрэч ёсьць, вiртуальна ахiнаючы іх флёрам высакароднага шчыраваньня дзеля ўсеагульнага дабрабыту. Такім чынам памiж парлямэнтам і ўрадам узьнікае ў найвышэйшай ступені праблематычная рознасьць годнасьці, у залежнасьці ад пазыцыі назіральніка: з аднаго боку, мы традыцыйна аддаем належнае перавазе выканаўчай галіны ўва ўплывовасьці і ўладзе, зь іншага боку, вiзавi аблытанага палітычнымі інтарэсамі і ўплывамі ўраду, парлямэнт, якраз на падставе сваёй узгляднай далёкасьці ад улады прэтэндуе на прызнаньне сваёй маральнай устойлiвасьці супраць спакусаў улады. З палiтычнай і канстытуцыйнай гiсторыi немцаў мы ведаем iх спэцыфічную ўразьлівасьць да абедзьвюх рэчаў: да спакусаў вольнай ад маралi сфэры ўлады, а таксама да жэстаў маральнай бясьсільнасьці.

Калi сёньня пашукаць, напрыклад, глыбейшых прычынаў таго, чаму фундамэнталiсцкая фракцыя партыі зялёных гэтак баязьліва цураецца ўдзелу ў кіраваньні дзяржавай і адпаведнай адказнасьці ў землях і на фэдэральным узроўнi, дык жа ясна, што мы зноў сутыкаемся з гэтым маральным стэрэатыпам успыманьня і з жыцьцястойкiмi мэханiзмамi ўцёкаў ад рэчаiснасьці праз уважаньне жаданага за рэальнае: маўляў, верным сабе і сваiм палiтычным iдэям можна заставацца толькi на як мага большай дыстанцыі ад улады зь ейнай карупцыяй. Для «фундамэнталiстаў» удзел у апазыцыйнай парлямэнцкай працы, нібыта абумоўлены і абмежаваны ратацыяй і мэханiзмам дэмакратычнай «зваротнай сувязi», становіць сама скрайнюю мяжу дапушчальнай «iнтэграцыі» ў сыстэму, магчымай, як падаецца, бяз страты палiтычнай і маральнай тоеснасьці. Адылі грэхападзеньне, удзел ува ўладзе, пачаўся для iх, уласна кажучы, раней: ад самога ўтварэньня партыi зялёных і зьвязанага зь ім удзелу ў парлямэнцкіх выбарах. Паводле свайго паходжаньня й статусу, «антыпартыйныя партыйцы» хутчэй схiляюцца да мадэлi «вялiкай грамадзянскай iнiцыятывы», чымся да мадэлi парлямэнцкай партыi, што спаборнічае за месца ў Бонскім парлямэнце.

Асноўныя канфлiкты спаміж зялёнымі штораз пасьля іхнага «разьвязаньня» будуць тлець далей не ў апошнюю чаргу з гэтай прычыны, але, мабыць, таксама і таму, што «дыспут памiж рэалiстамi і фундамэнталiстамi» ўвасабляе частку нямецкага канфлiкту традыцыяў, канфлiкт са спэцыфічным клічам нямецкай дэмакратыі — «запозьненая нацыя»: новая рэдакцыя спрэчкi аб рангах, аб прэрагатывах партыi ды фракцыi, вядомай яшчэ з гiсторыi сацыял-дэмакратыi; гэтая спрэчка разьвязалася сама сабой там, дзе iснуе парлямэнцкi рэжым.

Рэальнае перапляценьне ўладаў у партыйна-парлямэнцкай дэмакратыi — выканаўчая ўлада і заканадаўчая ўлада

Каб усьвядоміць, як глыбака сядзяць такiя памылковыя ўяўленьні і неадэкватнае разуменьне, якiя нават падаюцца папросту невыкараняльнымi, дастаткова згадаць паўсюдна прысутную традыцыю палiтычнай адукацыi, паводле якой як нешта само сабой зразумелае вырозьніваюцца «заканадаўчая» і «выканаўчая» функцыi, — больш за тое, калі ёй верыць, дык iснуюць дакладна разьмежаваныя органы, якiм даручылі выконваць гэтыя функцыі. Зусiм ня трэба ведаць iнтымных дэталяў нямецкай палiтычнай кухнi, каб зразумець, што ўсё гэта належыць да казачнага сьвету палiтычна-пэдагагiчнага дыснэйлэнду. На якой падставе, уласна кажучы, мы гаворым пра ўрад як «выканаўчы», а парлямэнт як «заканадаўчы» орган? З 624 законапраектаў, якiя разглядалiся першым нямецкiм бундэстагам (1949—1953), ня менш як 417(!) былi прапанаваныя «выканаўчай» уладай, гэта значыць, былi праектамі мiнiстэрстваў і мiнiстэрскiх бюракратаў, якія кабінэт падаў на заканадаўчы разгляд. І нават калi падчас працэдуры iх разгляду і зацьвярджэньня, перадусім на паседжаньнях камісіяў бундэстагу, гэтыя праекты нейкiм чынам дапаўнялiся цi зьмянялiся, дык карэнныя зьмены, неадпаведныя намерам ураду, былi і дагэтуль застаюцца зьявай вельмі рэдкай. А зь іншага боку: ці чыста заканадаўчай працай заняты парлямэнт, калi ён абмяркоўвае паведамленьне аб стане нацыi, дамовы з Усходам альбо ўрадавую дэклярацыю? Пэўна ж, не! Хутчэй ён, з большай цi меншай заглыбленасьцю, працуе над фармаваньнем агульнай палiтычнай дактрыны, — праца, якая згодна з Асноўным законам як «кампэтэнцыя вызначэньня накіравальных лініяў» у апошняй iнстанцыі выпадае канцлеру. Магчыма, што якраз гэтыя вялiкiя рэпрэзэнтацыйныя дыскусii, падчас якiх часта йдзецца выключна пра iнтэрпрэтацыю, крытыку і кантроль справаў выканаўчай улады, належаць да найважнейшых справаў парлямэнту.

Такiм чынам, ані фэдэральны ўрад ня ёсьць выканаўчай інстанцыяй з адназначна незаканадаўчымi функцыямi, ані бундэстаг ня ёсьць адназначна невыканаўчым, далёкiм ад практычнай штодзённай палiтыкi органам, адказным толькi за агульныя фармулёўкi законаў, разьлічаныя на доўгую пэрспэктыву. Насупраць, «выканаўчая» ўлада ўвесь час займаецца падрыхтоўкай i фармуляваньнем пераважнай бальшыні заканадаўчых iнiцыятываў, і наадварот, заканадаўцы непазьбежна ўблытваюцца ў справы ўраду, прычым ня толькі з мэтай крытычнага камэнтару якасьці выкананьня, але і каб беспасярэдне ўдзельнічаць у прыняцьці неабходных рашэньняў.

Наколькi ўводзiць у зман гэтае ўяўна «клясычнае» адрозьненьне галiнаў улады і адпаведных органаў, ясна відаць ня толькi з акрэсьленага тут фактычнага сьціраньня мяжы памiж сфэрамi адказнасьці, але таксама — можа, яшчэ ў большай ступені — зь перапляценьня і ўзаемнага перакрыцьця асабістых кампэтэнцыяў. Першай важнай задачай новаабранага бундэстагу ёсьць выбары фэдэральнага канцлера, г.зн. «заканадаўчая» ўлада стварае кiраўнiка «выканаўчай». Апошні дагэтуль таксама быў сябрам парлямэнту і зазвычай яшчэ й палiтычным лiдэрам партыi бальшыні. Тое самае датычыць і прызначанага канцлерам кабiнэту: калі беспартыйны і / ці не дэпутат парлямэнту стаецца сябром ураду — гэта вельмi рэдкі вынятак, які пацьвярджае правiла прыналежнасьці патэнцыйных міністраў да партыi і парлямэнту, прычым зазвычай на выбітнай пазыцыі. Адзін з канстытуцыйных тармазных мэханізмаў на шляху да ўтварэньня парлямэнцка-партыйнай сыстэмы, прынцып несумяшчальнасьці зь Бісмаркавай канстытуцыяй 1871 году, быў скасаваны толькi ў 1918 годзе, напярэдаднi ўсталяваньня рэспублiкi. Да таго часу кажны, хто заступаў дзяржаўную пасаду, мусiў адмаўляцца ад свайго дэпутацкага мандату.

У Бонскай дэмакратыi ўрадоўцы, як правiла, заразом ёсьць дэпутатамi нямецкага Бундэстагу. Гэтая падвойная пыналежнасьць ёсьць, мабыць, найвыразьнейшай праявай фактычнага зьмяшаньня ўладаў. Найбольш наглядна для назiральнiка гэта выяўляе тапаграфiя крэслаў у парлямэнце. Кажны ўрадовец, якi адначасна мае мандат дэпутата, займае ў парлямэнце два крэслы: адно ў парлямэнцкiм партэры, другое на — трохі вышэйшым — урадавым памосьце перад паўкругам парлямэнтараў. У такой расстаноўцы і зьвязаных зь ёй парлямэнцкiх традыцыях (права выступаць з прамовай, права звароту і г.д.) выяўляюцца абодва моманты: дактрына падзелу ўладаў, што працягвае дзейнічаць на другiм пляне, і ўжо даўно рэальнае зьмяшаньне ўладаў.

Насамрэч пра «парлямэнцкую сыстэму кіраваньня» ў шырокiм сэнсе слова ход можа быць толькi там, дзе ўрад прызначаецца парлямэнтам і выбіраецца зь ліку яго сяброў. Толькi парлямэнт, якi, у вышэйназваным сэнсе, «стварае» раду міністраў, сапраўды стаецца цэнтральнай арэнай палiтычнага жыцьця ў рамках канстытуцыйнай дзяржавы і таму робіць слушным ужыцьцё азначэньня «парлямэнцкая» для сыстэмы кіраваньня ўвогуле. У гэтым сэнсе толькi Бонская рэспублiка стала поўнай «парлямэнцкай дэмакратыяй». У Ваймарскай рэспублiцы ўрад прызначаў райхспрэзыдэнт; парлямэнт мог толькi адправiць урад у адстаўку вотумам недаверу. Такiм чынам, парлямэнт ня мусіў удзельнічаць у кіраваньні «канструктыўна». Да страху перад адказнасьцяй і «пасіўнасьці» Ваймарскага парлямэнту, пэўна, не ў апошнюю чаргу спрычыніўся надалей дзейны канстытуцыйны прынцып падзелу ўладаў. Ваймарскi парлямэнт тут зусім загруз у багне традыцыйнай самаідэнтыфікацыі нямецкага парлямэнту: старой традыцыі глыбокага страху «пераступіць мяжу» кiраваньня і кіраўніцтва, традыцыі фальшывага самаўтаймаваньня і браку рашучасьці да таго, каб самiм «завалодаць» выканаўчай уладай. Калi ў багатай на падзеi гiсторыi нямецкага парлямэнтарызму і ёсьць сталая велiчыня, дык гэта дэфiцыт «выканаўчай» волi, амаль поўная — у параўнаньні, напрыклад, да канстытуцыйнага разьвіцьця Англіі — адсутнасьць станаўкога iмкненьня да таго, каб самiм утвараць урад, самiм вырашаць, адыгрываць важную ролю ў кiраваньні лёсамi грамадзтва. Да канца першай сусьветнай вайны панаваў амаль узорны падзел галiнаў улады. Таму гiсторыя парлямэнтарызму ў Нямеччыне зусiм ня выбрукаваная перамогамi народнага прадстаўнiцтва. Ад прускага «канстытуцыйнага канфлiкту» да ўхваленьня ваенных крэдытаў у 1914 годзе парлямэнты, баязьліва ўнікаючы кантактаў і канфлiктаў з урадам, пакiдалi дзяржаўна-кіраўнічыя паўнамоцтвы ўраду ў недатыкальнасьці. Здаецца, што нiкому й да галавы не прыходзiла пераскочыць роў памiж парлямэнтам і ўрадам. Паводле іроніі лёсу, нават першую вялiкую перамогу, увядзеньне (напалову) парлямэнцкай сыстэмы кiраваньня пасьля паразы 1918 году, парлямэнт заўдзячвае не рашучым дзеяньням парлямэнцкіх рухаў і партыяў, а хутчэй адзінаасабовай «выканаўчай» пастанове сапраўднай «моцнай асобы», генэрала Людэндорфа.

Тое, што мусовай перадумовай парлямэнцкай сыстэмы кiраваньня ёсьць «удзел парлямэнту ў кіраваньні», яшчэ зусім не ўсьведамлялася нават на пачатку другой спробы нямецкай дэмакратыi, пасьля 1949 году, дарма што фактычныя суадносіны заканадаўчай і выканаўчай уладаў ужо даўно адназначна падпарадкоўваліся гэтай неабходнасьці. Безумоўнае супрацьстаўленьне канстытуцыйнага патрабаваньня і канстытуцыйнай рэчаiснасьці, якое да сёньня застаецца часта ўжыванай фігурай крытычнай аргумэнтацыі, грунтуецца разам зь іншым на згаданым, заснаваным на паняцьці «ідэальнага тыпу», адрозьненьні заканадаўчай і выканаўчай уладаў і ягоным выкарыстаньні ў стасунку да iхнага рэальнага перапляценьня, якое насамрэч мае бясконца складанейшы характар. Парлямэнцкiя буднi, якiя адзначаюцца цесным узаемадзеяньнем памiж урадам і парлямэнцкай бальшынёй, адразу можна было б абвясьціць «недастатковымі» ў гэтым сэнсе.

З гледзішча «канстытуцыйнай рэчаiснасьці» дачыненьне памiж парлямэнтам і ўрадам у варунках сучаснай шматпартыйнай дэмакратыі насамрэч можна апiсаць як дачыненьне ўзаемазалежнасьці, хоць увогуле, бадай, даволi выразна акрэсьліваецца тэндэнцыя да прыярытэтнай пазыцыі ўраду ці вяршэнства ўраду. Зрэшты, гэта дытычыць амаль усiх супастаўных заходнiх сыстэмаў кіраваньня. Улада перасунулася ад парлямэнту да кіраўніка ўраду, якi звычайна заразом ёсьць старшынём наймацнейшай парлямэнцкай партыi. Вядома, парлямэнт фармальна прызначае кiраўнiка ўраду, вядома, парлямэнт можа ўсялякiм чынам абцяжваць яму кiраваньне, кантраляваць яго, нават пазбавiць яго пасады абвяшчэньнем «канструктыўнага вотуму недаверу» і абраньнем новага канцлера. Адылі ўсе гэтыя віды «зброi» можна ўжываць толькi абмежавана, калi ўзяць у разьлік, што часта асабiсты лёс скрозь зьвязаных з пэўнай палітычнай партыяй дэпутатаў вельмі моцна залежыць ад посьпеху цi правалу «іхнага» канцлера ў вачах выбарцаў. Кандыдату на пасаду канцлера, якi дамогся посьпеху, нельга нi адмовiць у праве мець прыхiльнiкаў у парлямэнце, нi закідаць яму перасьледаваньне ягоных палiтычных мэтаў, бо параза ўраду заўсёды ўспрымаецца выбарцамі як параза партыi, якая яго сфармавала. У такіх варунках таксама і пагроза парлямэнцкай бальшыні адправiць кiраўнiка ўраду ў адстаўку ёсьць надзвычай небясьпечнай зброяй, пэўна, не прыдатнай для таго, каб пагражаць ёю часта. Вядома, у «канстытуцыйнай рэчаiснасьці» ўпэўненаму ў сабе канцлеру ня надта цяжка зрабiць з парлямэнту, а дакладней, зь вернай/ых ураду парлямэнцкай фракцыi/яў бальшыні падручнага-выканаўцу для сваіх кіраўнічых дзеяньняў. З прычыны таго, што фактычнай моцы апазыцыi ў выніку ейнай колькаснай меншыні стае толькi на — часам непрыемную для ўлады — публiчную рыторыку, але не на эфэктыўны кантроль за ўрадам, сёньня ўжо не парлямэнт, а канцлер рэальна кладзе разнаважкi на шалi вагаў улады. Таму слушна гавораць пра «канцлерскую», альбо «прэм’ер-мiнiстарскую» дэмакратыю.

Прычыну гэтага павелiчэньня ўлады трэба, бадай, бачыць у росьце ўплыву партыяў і партыйных арганiзацыяў, наймацнейшую зь якiх зазвычай ачольвае сам кiраўнiк ураду, але таксама і ў працяглым заняпадзе ўплыву і значэньня самога парлямэнту, у выніку сталага росту ўплыву дзяржаўных органаў кiраваньня і бюракратыi. У муніцыпальнай палiтыцы хiба што значна раней і больш выразна абазначылася тое, што паводле сутнасьці слушнае таксама і для вялiкай палiтыкi на узроўнi асобных зямель і ўсёй фэдэрацыі: цэнтар цяжару ўплыву і фактычныя паўнамоцтвы да прыняцьця рашэньняў даўно ссунуліся ў бок спэцыялiстаў-бюракратаў, якiя працуюць на сталай аснове і маюць досьвед у сваім абсягу. Таму, вядома, невыпадкова, што «паўстаньне базысу» і заклік да «ўдзелу» і «палiтызацыi» працэдуры прыняцьця рашэньняў прабiваюць сабе дарогу акурат тут.

Рэальнае зьмяшаньне ўладаў праяўляецца таксама і ў Бундэсраце (Фэдэральнай радзе), якая разам з Бундэстагам бярэ ўдзел у працэсе заканатворчасьці ў якасьці свайго роду «другой гасподы». Ейныя сябры, якiя займаюцца заканадаўчымі справамі, усе без вынятку ёсьць кiраўнiкамi выканаўчых органаў, а наймя кiраўнiкамi ўрадаў, мiнiстрамi і сябрамi кабiнэтаў асобных фэдэральных земляў. Асабліва на прыкладзе Гасподы зямельных прадстаўнiцтваў відаць, наколькi дагматычная канцэпцыя падзелу ўладаў, засяроджаная на разьмежаваньні функцыяў дзяржавы, няздатная да апісаньня жывой разнастайнасьці рэальнага «падзелу ўладаў» у парлямэнцкай сыстэме кiраваньня альбо адстае ад яе магчымасьцяў і багацьця формаў. У той час як communis opinio ўсё яшчэ прывязанае да казкi пра прыроджаную процiлегласьць заканадаўчай і выканаўчай уладаў, то бок парлямэнту і ўраду, комплексная рэчаiснасьць шматпартыйнай парлямэнцкай сыстэмы даўно ўжо пазбавілася застыглага схематызму падзелу ўладаў, гэтай сумнеўнай спадчыны алiгархiчнай дзяржавы. Колiшняе канстытуцыйнае супрацьстаяньне ўраду i парлямэнту саступiла месца спаборнiцтву меркаваньняў і ўплываў ураду і сфармавалай яго парлямэнцкай фракцыi з аднаго боку, і парлямэнцкай апазыцыi зь іншага боку. Гарызантальнае стрымлiваньне ўладаў дапаўняецца і перакрываецца цэлай сеткай элемэнтаў вэртыкальнай дыфэрэнцыяцыi ўладаў. У якасьці лягеру, які супрацьстаіць непадзельнай уладзе парлямэнту ці ўраду, даўно ўжо замацавалiся партыi і зьвязы, прэса і грамадзкая думка, а ў апошнiя гады ўзмацнілася й беспасярэдняе выказваньне сваёй думкі самiмі грамадзянамі, праз грамадзянскiя iнiцыятывы, свабодныя бесстатутныя арганiзацыi, спантанныя згуртаваньні прыхільнікаў ці праціўнікаў пэўнай ідэі. «Базыс» паўсюдна нагадвае фармальным носьбітам паўнамоцтваў пра іхныя межы і змушае iх да заўсёднага палiтычнага самаапраўданьня.

Праз мэханiзмы «каапэрацыйнага фэдэралiзму» і дэцэнтралiзацыi, праз партыйны плюралiзм і абумоўленую iм неабходнасьць стварэньня каалiцыяў, праз выбарчыя і партыйныя кодэксы, праз пашырэньне магчымасьцяў удзелу ў вызначэньні і новы, абумоўлены дзейнасьцю СМI прымус да легітымацыі дзеяньняў выбудоўваецца шматкаляровая й шматгранная фігура, складзеная з элемэнтаў рэальнага падзелу і балянсу ўладаў. У дастатковай ступені палiтычную рэчаiснасьць парлямэнцкага шматпартыйнага кіраваньня можна апiсаць толькi ў катэгорыях комплекснай, зусім не пазбаўленай нутраных супярэчнасьцяў канцэпцыi палiтычнага парадку, што грунтуецца на стрымлiваньні ўладаў, а не на спрашчальнай дактрыне падзелу ўладаў.

Немалая частка сучаснай «левай» крытыкi парлямэнтарызму таксама хворая на гэткі анахранiзм аргумэнтацыі, якi ў вялiкай меры аслабляе ейную пераканаўчасьць і ўплывовасьць. Калi параўнаць проста-такi стылеўтваральныя, рэпрэзэнтатыўныя для новых левых тэзысы Аньёлi і Брыкнэра аб «трансфармацыi дэмакратыi» і аргумэнты сучаснага «дыспуту фундамэнталістаў і рэалістаў» у партыі зялёных, нельга не заўважыць паралеляў. Перадусiм успадае на вока так характэрная для нямецкай парлямэнтарнай традыцыi пераемнасьць антыўрадавай перадузятасьці. Наколькi сёньняшняя «боязь прыкласьціся да выкананьня» карэнiцца ў старых, аджылых уяўленьнях пра «добры парлямэнт», які незалежна супрацьстаіць «ліхім сілам» ураду, нiдзе не відаць лепей, чымся ў параўнаньні рыторыкi сучасных крытыкаў дэмакратыi і парлямэнтарызму з надзвычай уплывовай працай Карла Шмiта пра «Духоўна-гiстарычны стан сёньняшняга парлямэнтарызму». Шмiт таксама разглядае ўдзел парлямэнту ў кіраваньні як прычыну яго маральнага і палiтычнага заняпаду. Маўляў, зьняважлівы ўдзел ува ўладзе дэзавуюе «старую iдэю парлямэнтарызму», размываючы і разбураючы ейны падмурак, строгі падзел сфэраў улады. Толькi калi парлямэнт не апускаецца ў нiзiны ангажаванай палiтыкi, ён застаецца органам «усяго народу» і можа дзейнiчаць як рупар адзiнай народнай волi, якая стаiць па-над канкурэнтнымі групавымi iнтарэсамi. Іначай «уся парлямэнцкая сыстэма ў канцавым выніку ператворыцца толькi ў кепскi фасад для панаваньня партыяў і лабiстаў».

Зьнеслаўленьне iнтарэсаў і ганьбаваньне шматстайнасьці меркаваньняў і пазыцый, якiя выражаюцца партыямi і палітычнымі групоўкамi і абумоўліваюць і спрыяюць кампрамісным формам камунікацыі, — усё гэта належыць да спадчыны алiгархiчнай дзяржавы, таго цяжару праблемаў, якi не пакідае і другую нямецкую спробу дэмакратыi. Iдэя падзелу ўладаў, натуральна, вельмi добра стасуецца да маральнага рыгарызму «альбо—альбо» і патаемнай настальгіі за «праўдай і яснасьцяй», ці, словамi Карла Шмiта, да дакладнага разьмежаваньня на «свайго і чужога». Усё, што абцяжвае палiтычнае вызначэньне і сьцірае маральную адназначнасьць: плюралiзм, шматстайнасьць iнтарэсаў, кампрамiсы, узаемнае стрымлiваньне і кантроль, абмежаваньне, талерантнасьць і гатовасьць да кампрамiсаў у межах правiлаў гульнi — усё гэта для палiтычнага пурыста ганебнае, апалiтычнае, нават «звыроднае». Дактрына падзелу ўладаў — гэта стыхія маральнага пурыста, а ня этыка палiтычнай адказнасьці.

3. Ня толькі свабодны і ня проста абавязаны — статус дэпутата пры партыйна-парлямэнцкай дэмакратыi

Свабодны й імпэратыўны мандат

Тое, што дыскусiя аб пазыцыі і пасадзе дэпутата да сёньня iстотным чынам вызначаецца супрацьстаўленьнем свабоднага й імпэратыўнага мандату[69], пацьвярджае пастаўлены вышэй дыягназ: мы да сёньня не стварылi яшчэ формаў палiтычна-культурнай самаiнтэрпрэтацыі, якiя б суадносіліся з канстытуцыйнай рэчаiснасьцяй шматпартыйнай дзяржавы. Разуменьне палiтычнага працэсу, адпаведнае парлямэнцкай шматпартыйнай дэмакратыi, дагэтуль застаецца недаразьвітым. Мы дагэтуль чакаем ад канстытуцыйных фармулёвак перадусім несупярэчлівасьці. Таму няма дзіва, што акурат пазыцыя і пасада дэпутата становяць для нас такую цяжкую праблему. Бо наш навеяны канстытуцыйнай палiтыкай вобраз дэпутата грунтуецца на двух (прынамсі звонку) супярэчлівых элемэнтах: па-першае, на канстытуцыйнай гарантыi свабоднага мандату, сфармуляванай без усякіх «калi» і «але» ў артыкуле 38 АЗ: «Дэпутаты нямецкага бундэстагу ёсьць прадстаўнiкамi ўсяго народу, не зьвязанымі нiякiмi даручэньнямi і ўказаньнямi і падначаленымі толькі собскаму сумленьню»; па-другое, на агульным удзеле партыяў у палiтычным волевыяўленьні, як гэта зафіксавана ў арт. 21, абз. 1 АЗ: «Партыi бяруць удзел у палiтычным волевыяўленьні народу».

Калi ў жорсткай «сьвядомасна-этычнай» iнтэрпрэтацыi свабоднага мандату, якая iгнаруе канстытуцыйнае «навакольле» і балянс усёй пабудовы, асобны дэпутат выступае як адзiны носьбiт і аракул палiтычнай волi, то згодна з блізкім паводле структуры, але процiлеглым паводле зьместу меркаваньнем, якое аднабакова абапiраецца на азначэньне артыкулу 21, абз. 1 АЗ, у першую чаргу легiтымнымi актыўнымi адзiнкамi масавай дэмакратыi ёсьць партыi, прычым з усiмi наступствамi, якiя гэта мусiць мець для легiтымацыi паўнамоцтваў дэпутата. Так, Гергард Ляйбгольц (1967), бацька тэорыi шматпартыйнай дзяржавы (якi сам, праўда, нiколi не настойваў на практычнай выснове, якая аўтаматычна вынiкае беспасярэдне зь ягонай канструкцыі — на імпэратыўным мандаце), прынцыпова аспрэчвае «легiтымнае права дэпутата праводзiць палітычную лiнiю, адрозную ад лiнii партыi ды фракцыi» ў шматпартыйнай дзяржаве.

Абедзьве iнтэрпрэтацыі ёсьць аднабаковымі, у іх зыходзіць на нішто тонкая лінія напяцьця паміж гэтымі дзьвюма сфармуляванымі ў канстытуцыi нормамі. Тэарэтычны пастулят несупярэчлiвасьці не пасуе нi да прынцыпаў і арыентацыяў штодзённага жыцьця, нi да афармленьня палiтычных узаемінаў. Уласна кажучы, у палiтыцы, як і ў жыцьці, нiколi не выпадае фiксаваць «канчальныя вартасьці» альбо кіравацца ў сваіх учынках нейкiм найвышэйшым ідэалам. У штодзённай практыцы ў абодвух выпадках усё нашмат прасьцей: даводзіцца ўзважваць, якое зло ёсьць большым, альбо, кажучы пазытыўна: зьвязаць міжсобку шмат неадназначных вартасьцяў і дабротаў такім чынам, каб узьнікаў трывалы балянс. Асноўны закон таксама ёсьць такой сыстэмай збалянсаваных вартасьцяў. У выпадку з дэпутацкiм мандатам вiдавочна, што жорсткая арыентацыя на iдэальны свабодны мандат не аддае належнага істотнаму «працэсу легiтымацыi ў масавай дэмакратыi, у цэнтры якога стаяць партыi» (В.Рудзiё). І наадварот, акцэнт на «норме» шматпартыйнай дэмакратыi і ўгрунтаваным на ёй імпэратыўным мандаце выклікае сьлепату што да iстотных, бесьпярэчных у парлямэнцкай шматпартыйнай дэмакратыi магчымасьцяў свабоднага мандату, перадусiм да таго, што за ягонай дапамогай можна душыць найбольш злаякасныя пухліны ўсё апанавалай шматпартыйнай дэмакратыi.

Поўны сыход з палiтыкi асабістага, iндывiдуальнага пачатку як магчымы вынiк «узаконеньня» імпэратыўнага мандату выключаны дзякуючы артыкулу 38 АЗ. Юрыдычна важкія задачы і прававыя ўмовы несумяшчальныя са свабодным мандатам. Такім чынам, партыі ня маюць магчымасьці адклiкаць (recall) непажаданага дэпутата падчас тэрміну дзеяньня яго паўнамоцтваў. Індывід, прынамсi тэарэтычна, застаецца на палітычнай сцэне як суб’ект таксама і ў шматпартыйнай дэмакратыі!

Такiм чынам, калi зьвязаць міжсобку ўяўна супярэчлiвыя канстытуцыйныя нормы, дык стаецца відавочным сукрыты сэнс гэтай канстытуцыйна-палiтычнай канфiгурацыi: кажная фармулёўка памякчае аднабаковасьць сваёй процілеглай пары, згладжвае, аслабляе і гэтак стварае тую гнуткасьць, якая губляецца паўсюль, дзе свабодны альбо імпэратыўны мандат, рэпрэзэнтацыю ці ідэнтычнасьць, абвяшчаюць бесьпярэчным прынцыпам. Свабодны альбо імпэратыўны мандат — такі расклад відавочна кульгавы. Ды хто ж усур’ёз пажадае такога палiтычнага ладу, у якiм сябры парлямэнту ёсьць «вольнымі і нікому не абавязанымі» ажно да голай сваволi? І хто, наадварот, можа быць насамрэч зацiкаўлены ў тым, каб без магчымасьці легітымнага супраціву павялiчыць у нашай краіне ўплыў партыяў, якi і без таго сягае за межы дапушчальнага, ажно да памераў імпэратарскага? І дзе ж апынуцца — ня кажучы пра ўсё іншае — палiтычныя правы грамадзянiна ў такiх сыстэмах? Хто зможа са спакойным сумленьнем назваць такi лад, зь якога грамадзянін быццам «звольнены», дэмакратычным?

Дэпутат у палiтычнай рэальнасьці

Жорсткая палярызацыя — тут свабодны, там імпэратыўны мандат — нiяк не адпавядае праблеме. Гэтая праблема гучыць наступным чынам: як у сыстэме, стрыжнем якой зьяўляюцца партыi, забясьпечыць дзеяздольнасьць (г.зн. здольнасьць да ўтварэньня бальшыні), не ўніфікуючы ў палітычных партыях асобных прадстаўнікоў волi народу? Як мусiць выглядаць свабодны мандат у рамках шматпартыйнай дэмакратыi? Уся драматычнасьць праблемы зьнікае, калi яе здымаюць з п’едэсталу канфлікту прынцыпаў і ставяць на глебу цьвярозага эмпірызму: з гледзішча практычнага досьведу «свабодны» мандат, гэтаксама як і «імпэратыўны», — канстытуцыйна-тэарэтычная фiкцыя. Не шматпартыйная дзяржава пагражае зьнішчыць старадаўнюю свабоду дэпутата. Гэтай свабоды, з пункту гледжаньня гiсторыi палiтыкi, у выглядзе чыстага ідэальнага тыпу, нiколi не было. Ужо само цалкам зразумелае жаданьне быць абраным на яшчэ адзiн тэрмiн у «канстытуцыйнай рэчаiснасьці» заўсёды задавала свабоднаму мандату пэўныя межы.

Палiтычная рэчаiснасьць нашых дзён вызначаецца партыямi альбо партыйнымi фракцыямi. Дэпутат, якi займаецца палiтыкай незалежна ад вонкавых дырэктываў, кіруючыся толькi сваiм сумленьнем і сваiм адказным меркаваньнем, і заўсёды дбае пра дабро цэлага грамадзтва, а ня пэўнага слою, асобнай групы альбо вузкага кола зацiкаўленых, ёсьць iдэалам — цi надта цнатлівым, пакуль ня мае значэньня. А вось той, хто, апiсваючы палажэньне дэпутата, не ганяецца за фантомамi, а імкнецца да як мага праўдзівага адлюстраваньня палiтычнай рэальнасьці, — той ня можа ня бачыць, што сучасны сярэднестатыстычны дэпутат, незалежна ад палiтычнага кiрунку, зусiм не адпавядае высакароднаму вобразу вольнай, бязгрэшнай, не зьвязанай нiякiмi iнтарэсамi і замовамі асобы, якая ўсё яшчэ пануе ў казкавым сьвеце шмат якiх палітычных прамоваў. Насуперак такому iдэалiзуючаму пагляду, кажны дэпутат у рэальнасьці зьвязаны мноствам канкрэтных умоваў, уплываў, залежнасьцяў і абавязкаў. Ён аблытаны павучыньнем шматстайных сувязяў і залежнасьцяў зь мясцовымi, акруговымi, зямельнымi і фэдэральнымi партыямi. Апроч таго, ён абмежаваны ўказаньнямі экспэртаў фракцыi; у якасьці сябра парлямэнцкай камiсii ён падлягае ўплывам, якія цяжка кантраляваць, з боку ўраду ці зацікаўленых групаў, а таксама з боку лобi яго ўласнай выбарчай акругі. Такiм чынам, кажны дэпутат у палітычных буднях зазнае мноства надзвычай канкрэтных прагматычных і праграмных «парушэньняў» сваёй свабоды дзеяньняў.

З мноства абавязкаў, разьлікаў і залежнасьцяў вылучаюцца абавязкі ў стасунку да партыі; асабліва дэпутат, абраны не беспасярэдне, а па партыйным сьпісе, заўдзячвае партыі свой мандат і праз гэта ўвесь зьмест сваёй палiтычнай дзейнасьці. Ягоная залежнасьць ад партыi ёсьць экзыстэнцыйнай — у простым сэнсе гэтага слова. Прэтэндэнт на дэпутацкi мандат, калі ён хоча мець хоць якiя пэрспэктывы на посьпех, мусiць спачатку пераадолець бар’ер вылучэньня сваёй партыяй. Калі ён хоча трапіць ці замацавацца ў партыйным сьпісе, ён мусіць заваяваць прыхiльнасьць адпаведных партыйных органаў, прынамсі, уплывовых апекуноў у партыi. Ужо адна гэтая акалiчнасьць, як правiла, не дазваляе рэалізоўваць дэпутацкія паўнамоцтвы занадта «свабодна». Дэпутат, якi, нібы карабель на паветранай падушцы, лунае над партыйным базысам і толькi раз на чатыры гады задае сабе працу прызямліцца, каб хуценька «заправiцца» — калi згадаць часта досыць дробязныя працэдуры дэпутацкай справаздачы «на месцы», усярэдзіне партыі, — належыць, бадай, да сьвету казак. Прынамсi, ён належыць да таго віду дэпутатаў, якi, здаецца, ува ўсiх партыях знаходзіцца пад пагрозай вымiраньня — на шчасьце.

Праўда, факт шматстайных залежнасьцяў і разьлікаў нічога ня кажа пра формы і магчымасьці дзейснага кантролю, які магла б ажыцьцяўляць дзеяздольная ўнутрыпартыйная грамадзкасьць альбо ўвогуле грамадзкасьць рэлевантнай часткi жыхарства выбарчай акругі. Нават калi юрыдычных абавязкаў і падставаў для ціску звонку няма, дык усё адно паўсюль, дзе зьбіраюцца людзi, утвараецца шчыльная сетка сацыяльнай залежнасьці, часта нават цэлая «сыстэма» псыхалягічных прымусаў, разьлікаў і абавязкаў. Калі б не магчымасьць утварэньня адзiнай партыйнай і фракцыйнай волi, г.зн. магчымасьць яднаньня асобных воляў, не магла б паўстаць палiтычна дзеяздольная адзiнка. Сапраўднае значэньне свабоднага мандату зусім ня ў тым, каб асобны дэпутат увесь час карыстаў зь яго ў парлямэнцкiм штодзённым жыцьці. Яго значэньне палягае хутчэй у канстытуцыйнай гарантыi таго, што ў архiважным выпадку дэпутат можа спаслацца на ўласнае сумленьне насуперак волi партыi ды фракцыi, не зважаючы пры гэтым на цiск беспасярэдніх санкцыяў. Такiм чынам, «свабодны мандат» утрымлівае зусiм не рэцэпт паводзінаў у палітычным «нармальным выпадку», а толькі засьцярогу ultima ratio для канфлiкту, якi немагчыма свабодна і дэмакратычна разьвязаць іншым чынам.

Прадстаўнiчая і зарыентаваная на базыс дэмакратыя

Якой бы абмежаванай нi была канстытуцыйная норма свабоднага мандату ў палiтычна-парлямэнцкай рэчаiснасьці, яна ёсьць нечым большым, чымся толькi «канстытуцыйным выкапнем»; ёй, відавочна, уласьцівае «лятэнтнае канстытуцыйнае дзеяньне, якое стала б заўважным пасьля скасаваньня гэтай нормы з канстытуцыі» (Trautmann 1976, S. 146). З другога боку, імпэратыўнага мандату ў чыстым выглядзе таксама нiколi не было. Простага ўдзелу «базысу» ў абмеркаваньні — ці то гэтым базысам ёсьць выбарцы, ці то партыя — нiколi не ўдавалася зладзiць настала нiдзе, за выняткам маленькiх дзяржаваў. Еднасьць кiруючых і кiраваных заўсёды была ў большай ступені палымяным лёзунгам, чымся эмпiрычным апiсаньнем стану. Нешматлiкiя прыклады з гiсторыi радавых дэмакратыяў, дзе, як можна прыпусьціць, існуюць у пэўнай ступені «спрыяльныя» рэальныя варункі для імпэратыўнага мандату, сьведчаць хутчэй пра дыялёг і адказнае выкананьне мандату на яго аснове, чымся пра рэальнае скасаваньне розьніцы памiж дэпутатам і выбарцам, памiж дзейнымі і кантралюючымi інстанцыямi.

Калi ж на практыцы гэтая розьніца ня зьнікла, дык у чым тады палягае якаснае адрозьненьне ад свабоднага мандату, улучанага ў працэдуры кантролю і пад справаздачнасьці? Зусім не зважаючы на тое, ці гэта ёсьць пажаданым: шчыльныя ўзаеміны тыпу «загад-выкананьне» памiж дэпутатамi і «базысам» (выбарцамi альбо партыйным базысам) лiтаральна немагчыма ажыцьцявiць на практыцы, немагчыма настала забясьпечыць iх інстытуцыйна і арганiзацыйна. Яны нерэальныя, таму што няма «цэльнага» народу, «цэльнай» базы як адзiнства меркаваньняў і палiтычнай волi. Сьвядома альбо падсьвядома, усе выказваньні за імпэратыўны мандат грунтуюцца на ўяўленьні пра базысную фармацыю з цэльнай палiтычнай воляй, якая ведае, што трэба рабiць, што будзе слушнейшым і справядлівейшым і, у адрозьненьне ад асобнага дэпутата, дэфiлюе дабрачынным шляхам у правільным кірунку да ўсеагульнага дабрабыту, маючы iмунiтэт ад аблуды і памылак.

На фоне такой канцэпцыi ўсякае ўмяшаньне дэпутата, якi мае собскую «жыцьцёвую прастору», дзе ён дзее і прымае рашэньні, непазьбежна выдае на фальш і адступнiцтва ад волi базысу. Любое намесьніцтва, любая перадача паўнамоцтваў, любая прамежкавая ўлада адпрэчваецца як чужародны для сапраўднай дэмакратыi элемэнт. Для Русо, бацькi тэорыi iдэнтытарнай дэмакратыi (identitaeren Demokratietheorie), ангельскi народ, зусiм у рэчышчы гэтай канцэпцыi, быў вольны толькi адзiн дзень, а менавiта ў той дзень, калі абіраў свой парлямэнт. Як толькi парлямэнцкiя выбары адбываюцца, ён «зноў жыве ў прыгоне, зноў стаецца нiчым». Такiм чынам, калi народ хоча застацца свабодным, ён нi ў якiм выпадку не павінен улазiць у ярмо працэдураў выпрацоўкi рашэньня з падзелам працы, як іх прадугледжвае прадстаўнiчая дэмакратыя: «Кажны закон, не зацьверджаны беспасярэдне народам, нiчога ня варты, гэта не закон».

Гэтая жорсткая, нягнуткая формула грунтуецца на эмпірычна хісткай фiкцыi гамагеннай волi народу. Тыя, кiм кiруюць, і тыя, хто кiруе, iдэнтычныя толькi ў супольнай спасылцы на ўсеагульны дабрабыт, які прыпушчаецца a priori, але нідзе ня мае рэальных пацьверджаньняў. Тут найбольш наглядна выяўляецца супрацьлегласьць да плюралiстычна-рэпрэзэнтацыйнай тэорыi дэмакратыi. Змагары за плюралiзм выходзяць з таго, што першачарговасьць уласнай карысьці належыць да незьнішчальных рысаў чалавечай прыроды. Таму мэтай усёй палiтыкi павінна быць не аднароднасьць думак і жаданьняў, а насупраць, якраз як мага больш поўнае адлюстраваньне («прадстаўленьне») шматстайных грамадзкiх iнтарэсаў і меркаваньняў. Нешта накшталт «усеагульнага дабрабыту» ўзьнікае толькi празь перайманьне наяўнымі супярэчнасьцямі, у працэсе супастаўленьня і процiпастаўленьня.

Чым больш комплексна складваецца палiтычны працэс, чым больш дыфэрэнцыяванымi і спэцыялiзаванымi стаюцца асобныя праблемы, якiя патрабуюць вырашэньня, тым больш iрэальным здаецца гiпатэтычны выходны пункт імпэратыўнага мандату, вучэньне пра volonté générale (Русо). Паляпшэньня дэмакратычнай якасьці сучаснага грамадзтва, пэўна, нельга дасягнуць шляхам заўсёднага ўдзелу ўсіх ува ўсiм. Бесьперапынны прымус да палiтыкі, прымусовая пэрманэнтная палiтызацыя ў межах плюралiстычнага грамадзтва з падзелам працы ўспрымаюцца хутчэй як лятэнтна таталiтарны элемэнт.

Імпэратыўны мандат, канцэптуальна задуманы як iнструмэнт самаўладзьдзя народу, лёгка можа стаць iнструмэнтам улады «асьвечанай меншыні», якая заступае месца т.зв. «базысу». Бо пад «базысам» нiколі не разумеюць усіх выбарцаў разам. У розных канцэпцыях, прыкладам, у мадэлі шматпартыйнай дзяржавы Ляйбгольца, менавіта воля пэўнай партыi альбо пэўнай клясы падмяняе сапраўдную волю народу. Такiм чынам, у бальшыні выпадкаў на ўвасабленьне «базысу» прэтэндуюць сябры адной партыi — якія зазвычай, зноў жа, рэпрэзэнтуюцца адно дэлегатамі адпаведнага партыйнага органу; ці меншыня актывiстаў, якая спрытна карыстае з таго факту, што сталая мабiлiзацыя сапраўднага базысу немагчымая, хіба што з асобных канкрэтных нагодаў. У абодвух выпадках бачна, што імпэратыўны мандат таксама не абавязкова гарантуе падкантрольнасьці, ня кажучы ўжо пра шырокі ўдзел «адпаведных асобаў» у абмеркаваньні і прыняцьці пастановаў; ён хутчэй замацоўвае некантраляваны ўплыў меншыні, што складаецца з найбольш ангажаваных палітычна актывiстаў, якiя кiруюцца ўстойлівымі iдэалягічнымi матывамi.

Патрабаваньне «імпэратыўнай» зваротнай сувязi з дэлегуючым базысам, якое мае на мэце iстотнае паляпшэньне палiтыкi і ейнай дэмакратычнай якасьці, заўсёды — хоць зазвычай пра гэта ня кажуць уголас — грунтуецца на даверы да маральнай сiлы мноства людзей, якi наўрад ці апраўдваецца рэальным досьведам. Цi можам мы беззасьцярожна падзяляць гэты давер пасьля досьведу палiтычнага спакушэньня масаў, напрыклад, нацыянал-сацыялiзмам? Калi б сёньня эмпiрычны базыс, то бок звычайнага грамадзяніна, абывацеля, прыцягнулі да ўдзелу ў прыняцьці рашэньняў па пэўных канкрэтных праблемах, напрыклад, калi б ён узяў удзел у рашэньні пытаньня дапамогі разьвіваным краiнам, пытаньня крымінальнага перасьледу гомасэксуалізму, аднаўленьня сьмяротнай кары, адукацыйнай палiтыкi — хто можа ўсур’ёз меркаваць, што гэты ўдзел сапраўды меў бы вынiкам лепшыя, лібэральнейшыя, менш канфрантацыйныя, больш кампэтэнтныя рашэньні? Калi выходзiць з рэальных людзей, а ня зь нейкiх выдуманых iстотаў, якiх яшчэ трэба стварыць скіраваным на зьмяненьне патрэбаў і сьвядомасьці выхаваўчым уплывам, дык хутчэй выпадае баяцца, што ўсё будзе якраз наадварот.

А разам з тым у аснове iдэі прадстаўнiчага прыняцьця палiтычных пастановаў ляжыць ня толькі змрочны намер абараніцца ад удзелу базысу, але таксама і спэцыфічная аптымістычная пэрспэктыва. Пры пасярэдніцтве ўзглядна свабодных, здольных да ўласнага меркаваньня, адказных «прадстаўнікоў народу» як мага далей адсоўваецца момант адвольнага, непрадказальнага, эмацыйнага ў палiтыцы; свабодны абмен меркаваньнямi і аргумэнтамi павінен зрабіць ступень «рацыянальнасьці» палiтычнага рашэньня як мага большай. Менавiта з прычыны эмпiрычна заўважнага браку палiтычнай цэльнасьці «базысу» і з прычыны сумневу што да ягонай здольнасьці да палiтычнай ацэнкi і адказнасьці апасродкаваньне прыняцьця рашэньняў адказнымі прадстаўнiкамі падаецца адпаведным рэальнасьці і дастаткова дэмакратычным «выйсьцем».

Жорсткi імпэратыўны партыйны мандат, насупраць, ёсьць элемэнтам «беспасярэдне-дэмакратычнай» улады, чужым па сваёй сутнасьці рэпрэзэнтатыўна-парлямэнцкай сыстэме. Калi б яго практыкавалі, ён непазьбежна ўступiў бы ў канфлiкт з абодвума цэнтральнымi элемэнтамi рэпрэзэнтатыўнай дэмакратыi: з канцэпцыяй дзяржаўнай службы і з iдэяй адказнага ўраду з часовымі паўнамоцтвамi. Пад заўсёдным цiскам партыйнага базысу дэпутат стаў бы ня больш як выканаўцам загадаў партыйных функцыянэраў. З асабіста адказнага прадстаўнiка ўсяго народу ён ператварыўся б у «палiтычнага паштальёна» «партыйнага базысу». Апошняга ж — бо ён не паўстае ў выніку ўсеагульных выбараў — ніколі немагчыма прыцягнуць да адказнасьці за ягоныя рашэньні і дзеяньні канкрэтна, то бок праз адказнасьць пэўных асобаў. Самазваныя рупары базысу ажыцьцяўлялi б, такім чынам, нефармальную і ў вялiкай ступенi недаступную для кантролю ўладу, наступствы якой, калі што, нават не закранулі б іх асабіста.

Імпэратыўны партыйны мандат, так бы мовіць, перасунуў бы ўніз дэмаркацыйную лінію палiтыкі. Рашэньні прымалiся б ужо не на ўзроўнi парлямэнту і ўраду, а адно на ўзроўнi партыйных зьездаў. Гэта прывяло б да паступовага «ўсыханьня» натуральнай дзяржаўнай сфэры і да падвышэньня значнасьці партыяў як адзiных эфэктыўных, г.зн. маючых сапраўдныя паўнамоцтвы да прыняцьця рашэньняў, дзяржаўных органаў. Кампэтэнтнасьць пастаянна працуючай бюракратыi, якая падаецца незаменнай у варунках сучаснай рынкавай дзяржавы, наўрад ці выкарыстоўвалася б у працэдурах прыняцьця імпэратыўных рашэньняў партыйнымі зьездамі. Цi магчыма, у доўгатэрміновай пэрспэктыве, прымаць палітычна жыцьцяздольныя і кампэтэнтныя рашэньні па прынцыповых пытаньнях, ад якіх залежыць кірунак дзяржавы, у мітусьлівай атмасфэры кароткачасовых партыйных зьездаў, цi не спрычыніла б падвышэньне партыйнай кампэтэнцыi партыйную бюракратызацыю як аўтаматычнае паўтарэньне бюракратызацыі цяперашнiх дзяржаўных органаў, якiя прымаюць рашэньні, — вось, бадай, цэнтральныя пытаньні, якiя тут варта было б разгледзець. Цi не выклiкае любое падвышэньне кампэтэнцыi аўтаматычнае пашырэньне структуры, павелiчэньне апарату, неабходнага для выкананьня задачаў? І цi не спараджае арганiзацыя, якая паўстала дзеля неабходнага аб’яднаньня волi, новае антыдэмакратычнае ліха? Калi мы прыйдзем да высновы, што манапалiзацыя прыняцьця рашэньняў у партыйным базысе абавязкова прывядзе да падобнай бюракратычнай закарэласьці і алiгархiчных уплываў на ўнутрыпартыйную выпрацоўку волi — а да гэтай высновы і без таго ўжо падштурхоўвае працэс «адзяржаўленьня» партыяў, — то гэта трэба разумець як сьведчаньне ўзгляднай непрыдатнасьці імпэратыўнага мандату да рэалiзацыi радыкальна-дэмакратычнай формы ўладкаваньня.

4. Асноўныя элемэнты канцэпцыі прадстаўнiчай дэмакратыi

Найбольш распаўсюджанай формай сучаснай дэмакратыi ёсьць «прадстаўнiчая дэмакратыя». Да яе належыць найперш iдэя стрымлiваньня: воля народу выяўляецца не як нешта непадзельнае, беспасярэдняе, а паслугоўваецца апасродкаваньнем праз падключэньне прадстаўнiкоў народу, якiя ёсьць ня проста выканаўцамі папярэдне сфармаванай волi народу, але запачаткоўваюць само фармаваньне волi народу як працэс, кiруюць гэтым працэсам альбо, калi ім даводзіцца прымаць палiтычнае рашэньне, на сваю адказнасьць iнтэрпрэтуюць і адгадваюць гэтую волю. Памiж прадстаўнiком і тымi, каго ён прадстаўляе, iснуюць адносiны даручэньня, альбо даверу (trust), для якiх у аднолькавай меры канстытуцыйнымi ёсьць два моманты: незалежнасьць (у канстытуцыйных рамках) і прафэсіяналізм дэпутата з аднаго боку, і ягонае ўпаўнаважаньне (праз абраньне) народам з другога боку.

Застыглая, дагматычная тэорыя прадстаўнiчай дэмакратыi, характэрная найперш для Нямеччыны, ня ў меншай меры ёсьць заслугаю крытыкаў, чымся самiх iдэалягічных змагароў за iдэю прадстаўнiчай дэмакратыi. На свой лад і тыя, і гэтыя ў XIX стагодзьдзі дазволiлi аплясьці легендамі супольныя iдэю і гiсторыю рэпрэзэнтацыі і рэпрэзэнтатыўнай сыстэмы, а тэорыю канстытуцыi, гiсторыю і палiтычную навуку засунулі ў ідэалягічную ўтаймавальную кашулю, зь якой яны да сёньня ня здолелі цалкам вызвалiцца. Сучасная дыскусiя пра рэпрэзэнтацыю і тоеснасьць, пра становішча дэпутата, свабодны мандат, адносiны памiж партыяй і фракцыяй і г.д. абцяжаная, часта надта непразрыстым чынам, непаразуменьнямі і гiстарычна памылковымi трактаваньнямі, якiя адчувальна ўплываюць на абмен аргумэнтамi.

У адрозьненьне ад ангельска-амэрыканскай традыцыi прадстаўнiчай iдэi, на эўрапейскiм кантынэнце, і асабліва ў нямецкай традыцыi, рэпрэзэнтацыя ад самага пачатку задумвалася як супрацьвага абсалютнай сувэрэннасьці манархаў; такiм чынам, прадстаўнiчая сыстэма заўсёды абгрунтоўвае таксама й такі канстытуцыйны лад, які будуецца на недаверы да традыцыйна ўсталяванай улады. Прынцыпова крытычны ў стасунку да ўлады кампанэнт, якi з гледзішча ягонага гiстарычнага паходжаньня быў цалкам слушным сьцьвярджэньнем iнтарэсаў і меркаваньняў падданых, народу ў процівагу неабмежаванаму панаваньню манарха, ня надта спрыяе адпаведнаму разуменьню функцыянальных патрэбаў і неабходнасьцяў сучаснага парлямэнтарнага шматпартыйнага кіраваньня, бо ўрад павiнен абірацца і карыстацца падтрымкаю бальшыні традыцыйна недаверлівага парлямэнту. Занадта лёгка ўзьнікае тое сьмяротнае для ўсякай рэальнай (і таму мусова не бездакорнай) палiтыкi празьмернае патрабаваньне прынцыповасьці. «Прадстаўнiк» раптам апынаецца на дабрачыннай вышыні трывалай альтруiстычнай арыентацыi на ўсеагульны дабрабыт — заўжды такія чаканьні «рэпрэзэнтаваных» непазьбежна будуць вылівацца ў расчараваньне.

У аснове рэпрэзэнтатыўнага структурнага прынцыпу, якi вырас зь сярэднявечнага станавага прадстаўнiцтва, найперш заўсёды ляжала надзвычай прагматычная iдэя: прадстаўнiцтва, заступніцтва былі пакліканыя перадусім зрабiць супольнасьць дзеяздольнай. Калi ўсе ня могуць зьберціся ў адзiн час у адным месцы, то як тады можна, нягледзячы на гэта, прымаць абавязковыя для ўсiх рашэньні? Гэтую функцыю прадстаўнiцтва — забесьпячэньне «эфэктыўных» варункаў дзейнасьці і прыняцьця рашэньняў — можна вызначыць як «функцыю ўпарадкаваньня» (Маер-Таш). Разам з гэтым элемэнтам прагматычнага ўпарадкаваньня дзейнасьці і прыняцьця рашэньняў рэпрэзэнтатыўная канцэпцыя ўжо на вельмі раньняй ступені разьвіцьця абапіралася на другую цэнтральную iдэю, шчыльна зьвязаную зь першай. Па сутнасьці, толькі гэтая другая ідэя і дае першай зразумелае і праўдападобнае абгрунтаваньне: iдэя таго, што прадстаўнiцтва ня толькі ўвогуле ўмагчымляе прыняцьцё рашэньняў у буйной супольнасьці, але можа і якасна палепшыць рашэньне, якое трэба прыняць — наймя тады, калi ўва ўзглядна вольных ад эмоцыяў і цiску ўмовах дзеля дасягненьня ўсеагульнага дабрабыту зьбіраюцца сапраўды «найлепшыя» і найбольш «кампэтэнтныя» прадстаўнiкi народу. Перадача паўнамоцтваў на прыняцьцё рашэньняў свабодным прадстаўнiкам, якія адказна ўзважваюць усё датычнае да справы — не раўнуючы «спэцыялiстам па ўсеагульным дабрабыце», — павiнна была спрыяць прыняцьцю максымальна «добрых» рашэньняў, г.зн. ачышчаных ад выяўных ірацыянальнасьцяў і прыватных iнтарэсаў. Гэтую функцыю прадстаўнiцтва можна яшчэ вызначыць як «функцыю паляпшэньня» альбо «аптымізацыi» (Маер-Таш). Узаемадзеяньне гэтых дзьвюх функцыяў, зь якіх першая ёсьць хутчэй прагматычнай, а другая — хутчэй нарматыўнай, павiнна забясьпечваць і гарантаваць наяўнасьць палiтычных інстытуцый, здольных прымаць рашэньні і заразом павінных адказваць за iх.

Такiм чынам, цэнтральным топасам у апiсаньні прадстаўнiчай дэмакратыi англасаксонскага паходжаньня ёсьць ейнае азначэньне як responsible government (адказнае кiраваньне), як урад, якi ў стане прымаць рашэньні, але заразом мусіць і адказваць за іх. Галоўнай мэтай тут ёсьць не скасаваньне розьніцы памiж уладарамі і падуладнымі (якое складае галоўную мэту дэмакратыi ў iдэнтытарным, зарыентаваным на Русо кантынэнтальна-эўрапейскім разуменьні), ня ўдзел па магчымасьці ўсiх ува ўсiм, а прыняцьцё адказных, пасьлядоўных рашэньняў. Прадстаўнiчая дэмакратыя, такiм чынам, скіраваная перадусiм на ўмагчымленьне і нагляднае афармленьне адказнасьці, а тады ўжо на ўдзел, хоць практычна праблема адказнасьці ўраду разьвязваецца праз працэдуры ўдзелу.

Дэмакратызацыя з гэтага пункту гледжаньня азначае ня толькі «максымiзацыю магчымасьцяў удзелу», але адначасна і «максымiзацыю палiтычнай адказнасьці» (Mandt 1974, S. 86), г.зн. вялiкую ступень свабоды абраных прадстаўнiкоў у прыняцьці рашэньня, адылі такога рашэньня, якое яны мусяць пасьля абгрунтаваць для санкцыянуючай грамадзкай iнстанцыі — грамадзкай думкі альбо выбарцаў. Такiм чынам: канстытуяваньне і абмежаваньне палiтычнай улады ёсьць асноўнымі элемэнтамі рэпрэзэнтатыўнага панятку дэмакратыi. Тэарэтыкi iдэнтытарна-плебiсцытарнага варыянту дэмакратыi нібы зачараваныя толькi адным элемэнтам — абмежаваньнем, кантролем, стрымлiваньнем улады праз удзел па магчымасьці ўсіх у канцавым выніку, нават скасаваньнем улады наагул дзякуючы тоеснасьці кіраўнікоў і кіраваных. Калі прыхiльнiкi iдэi жорсткага прадстаўнiцтва схiляюцца да таго, каб адказваць на пытаньне аб пажаданасьці альбо непажаданасьці палiтычнага саўдзелу хутчэй у залежнасьці ад прагматыкi функцыянальных патрэбаў сыстэмы, дык крытыкi прадстаўнiчай сыстэмы, змагары за беспасярэдняе волевыяўленьне народу, маюць тэндэнцыю стылiзаваць палiтычны ўдзел як «самавартасьць». Такiм чынам, калі адна пазыцыя падлягае небясьпецы недаацэнкі дзеяздольнасьці сыстэмы, другой пазыцыі пагражае небясьпека занядбаньня таго аспэкту, што праз пашырэньне прасторы сацыяльнай дзейнасьці індывіда павялічваюцца ягоныя магчымасьці да самапазнаньня і паляпшаецца духоўна-псыхічная якасьць ягонага жыцьця. Саўдзел у палiтыцы ня ёсьць эксклюзiўнай самамэтай, і яе вартасьць яшчэ не вычэрпваецца ейным унёскам у функцыянаваньне палiтычнай сыстэмы. У палiтычнай рэальнасьці йдзецца не пра iзаляванае самасьцьвярджэньне аднаго прынцыпу над другім, а пра як мага больш эфэктыўнае перапляценьне абодвух. У межах нашага канстытуцыйнага кансэнсусу ня можа быць найвышэйшай мэтай функцыянаваньне само па сабе, адарванае ад вызначальнага зьмястоўнага элемэнту — вольнага, справядлiвага і вартага чалавека ладу, якi якраз ёсьць адной зь неабходных умоваў самога гэтага «функцыянаваньня». Гэтаксама ня можа быць самамэтай удзел як такі, без увагі на тое, у чым бяруць удзел, то бок у канцавым выніку без увагі на дзеяздольнасьць адпаведнага палiтычнага ўзроўню рашэньняў альбо адпаведнай сацыяльнай сфэры. Ня проста забесьпячэньне дзеяздольнасьці, а забесьпячэньне дзеяздольнасьці ў рамках дэмакратычнага ладу, у якім рашэньні павінны ўхваляцца, г.зн. які залежыць ад удзелу грамадзянаў — вось праблема, зь якой у сучаснай канстытуцыйнай дзяржаве палiтыка сутыкаецца на ўсiх сваіх роўнях.

Дэмакратыя ёсьць нечым большым, чымся адно фармальным рэглямэнтам фармаваньня палiтычнай волi. Яна ёсьць ня толькі мэтадам выпрацоўкi палiтычнага рашэньня, як мяркуе «эканамiчная тэорыя палiтыкi», насьлядуючы Шумпэтэру (параўн. артыкул Фэчэра ў гэтай кнiзе), а заразом і грамадзкай мэтай — бо ў варунках дэмакратычнай канстытуцыйнай дзяржавы ня ўсё адно, якiм ёсьць мэханiзм прыняцьця рашэньняў і якім чынам забясьпечваецца палiтычная дзеяздольнасьць. Здольнасьць кіраваць грамадзтвам вымяраецца ня толькі тым, наколькi сувэрэнна і эфэктыўна дзяржава можа ажыцьцяўляць свой тэхнiчна-адміністрацыйны патэнцыял, але — і перадусiм — таксама й тым, у якой меры ёй удаецца знайсьці сярод падуладных падтрымку сваёй дзейнасьці і нутраны рэзананс. Дэмакратычнае кіраваньне, кіраваньне ад iмя народу і пад ягоным кантролем, ёсьць прывязаным да якасных крытэраў як у стасунку да формаў прыняцьця рашэньняў і спосабаў iх рэалiзацыi, так і ў што да зьместу рашэньняў.

5. Палiтычныя ўзаемасувязi

Юстыцыя і палiтыка

Скiраваныя супраць клясычнай тэорыi падзелу ўладаў засьцярогі і абмежаваньні, якiя мы выказалі падчас разгляду зьменлівых узаемінаў выканаўчай і заканадаўчай уладаў і становішча дэпутата ў шматпартыйнай дэмакратыі, маюць сiлу — mutatis mutandis — і для ўзаемінаў судовай улады і палiтыкi (як «заканадаўчай», так і «выканаўчай»). У дадэмакратычнай традыцыі лібэральнай прававой дзяржавы ясна вырозьніваюцца «палiтычны» акт заканадаўства і «непалiтычныя» акты ўжываньня права — супрацьстаўленьне, гісторыю якога няцяжка прасачыць да Мантэск’ё, для якога судовая ўлада не існавала як палiтычная сiла і апiсвалася як «en quelque façon nulle». Прававы пазытывiзм школы Савiньi ў другой палове XIX стагодзьдзя конча замацаваў гэтае непалiтычнае самаабмежаваньне як «чыста юрыдычнае». Пры ўжыцьці юрыдычнай катэгарыяльнай лёгiкi судзьдзя ператвараецца ў бюракратычнага спэцыяліста-адміністратара права, такога сама, як непалiтычны, але высокаквалiфiкаваны спэцыялiст-урадовец у адміністрацыйным штабе алiгархiчнай дзяржавы.

З пашырэньнем дзяржаўнай юрыдычнай (заканадаўчай) дзейнасьці ў выніку пашырэньня палітычных задачаў дзяржавы (перадусiм празь пераход ад лібэральнай да сацыяльнай прававой дзяржавы і зьвязаныя з гэтым пераходам сацыяльна-арганізацыйныя ўмяшаньні ў гаспадарчы і сацыяльны лад) ня толькі ў значнай ступенi зьмяніўся характар заканатворчасьці і саміх асобных законаў, але і мяжа памiж «палiтычнымi» заканадаўчымі дзеяньнямi і «непалiтычнымi» судовымi актамi аказалася нетрывалай. Месца тыповага для лібэральнай эпохi рамкавага закону заступіў «канкрэтна-мэтавы», цалкам прагматычны асобны закон, заканатворчасьць стала больш шматстайнай, спэцыфічнай і пасьлядоўнай. Перадусiм проста непазьбежным стала — з прычыны ўсё больш бурнага тэхнiчнага прагрэсу ды сацыяльных пераваротаў і зрухаў, што адбываліся ўсьлед за ім — падвышэньне «адаптыўнасьці» юрыдычна-тэхнiчнага iнструмэнтара. Імпульсы тахагенных (tachogener) зьменаў навакольнага сьвету паскорылi таксама і працэс устарэньня права і ўсё большай яго неадэкватнасьці. Больш хуткае ўстарэньне законаў, з аднаго боку, і рост грамадзкай патрэбы ў рэгуляваньні, з другога боку, выклікалі збліжэньне заканадаўства і юстыцыі. У абсягу фармуляваньня канкрэтных нормаў і рэгуляваньня канкрэтных сытуацыяў юстыцыя пераняла пэўныя сфэры кампэтэнцыі, якія традыцыйна належалi да заканадаўства. У сьвятле ўсё меншага «тэрмiну паўраспаду» дэталёвых заканадаўчых рэглямэнтацый тэхнiчнага характару, нават нашмат стараньнейшыя парлямэнты й заканадаўчыя iнстанцыі ня здолелі б здаволіць патрэбу ўва ўсё больш падрабязных нормах і іх дынамiчным «працягненьні», далейшай распрацоўцы. Каб сыстэма законаў ня стала плацінай на шляху агульнага індустрыйна-тэхнiчнага і грамадзкага разьвіцьця, а наадварот, пашырала б яго і спрыяла яму, здавальняючы яго пільную патрэбу ў заканадаўчай «iнфраструктуры», трэба было сьвядомае ўлучэньне самой юстыцыi ў працэс бесьперапыннага разьвіцьця законаў. Судзейскае права ўсё больш дапаўняла (а часам і замяняла) права закону. Калі б не разьвіцьцё, «амаладжэньне» і «расшлякаваньне» законаў судзьдзямі, напрыклад, у абсягу ГК (Грамадзянскага кодэксу (Bundesgesetzbuch)), дык своечасовае прававое забесьпячэньне грамадзтва ФРН ужо даўно стала б немагчымым. Калi ў шматлiкiх асаблiва зьменлiвых, патрабуючых праўнага рэгуляваньня праблемных сфэрах, напрыклад, у абсягу абароны навакольнага асяродзьдзя, заканадаўца шукае ратунку ў агульных засьцярогах і панятках сытуацыйнага вытлумачэньня, то гэта нi ў якiм выпадку нельга залічаць адно на рахунак падзеньня тэхнiчнага ўзроўню законаў, на якое так шмат наракаюць; юрыдычная плястычнасьць прававых нормаў ёсьць хутчэй надзвычайным законам часу, якi не дазваляе бясконцыя пошукi тэхнiчна бездакорнага рашэньня.

Найбольш падрабязнае з тэхнiчнага гледзішча, «найдасканалейшае» заканадаўчае рашэньне зазвычай вымагае і найхутчэйшага абнаўленьня. Трэба ўсьведамляць, што кепскім тут ёсьць занадта добрае: чым у большай ступені нормы, замацаваныя ў тэксьце закону, вымагаюць інтэрпрэтацыі, чым больш яны гнуткія, тым у большай меры iснуе патрэба ў здольнасьці юстыцыi да палiтычнага меркаваньня. Калі ў фэдэральным законе пра ахову навакольнага асяродзьдзя ад шкодных адыходаў ад 15 сакавiка 1974 году ўсплывае сумнеўная фармулёўка пра тое, што трэба браць пад увагу «стан тэхнiкi», дык гэта амаль мусова прадвызначае «палiтычны» ўжытак гэтай экалягічнай нормы ў юстыцыі, бо як iнакш, калі не праз «палітычную ацэнку», запоўніць непазьбежныя прагалы ў iнтэрпрэтацыях і разыходжаньнях меркаваньняў?

Няма патрэбы адмыслова тлумачыць тут тое, што занадта моцная «палiтызацыя» юстыцыi можа мець фатальныя наступствы. Ніхто ня можа сур’ёзна жадаць перадачы фактычных паўнамоцтваў на прыняцьцё рашэньня і вызначэньня прыярытэтаў у выпадку канкурэтнай барацьбы ў грамадзтве з палiтычнага ўзроўню на юрыдычны. Такi зрух зьвёў бы да абсурду ўсю сыстэму дэмакратычнай адказнасьці і кантролю. Юстыцыя, задуманая і патрэбная як наглядчык ды, радзей, як iнстанцыя ultima ratio, сутыкнулася б зь непасільнай задачай, калі б ёй даверылi ўмяшацца ў прыняцьцё палітычных пастановаў у абсягу «пытаньняў будучынi», вакол якіх якраз ідуць найбольш вострыя спрэчкі ў грамадзтве. Зусім незалежна ад гэтага, старая праблема — хто будзе наглядаць за наглядчыкам? — паўстала б з новай вастрынёй, бо, у рэшце рэшт, няма ніякай гарантыi, што суды заўсёды прымалі б мудрэйшыя, справядлiвейшыя і бліжэйшыя да ідэі ўсеагульнага дабрабыту пастановы, чымся абраныя прадстаўнiкi народу.

Кіраваньне і палiтыка

Пашырэньне сфэры кампэтэнцыі і палiтызацыя юстыцыi шмат у якіх стасунках ёсьць «прыватным выпадкам» агульнага пашырэньня і «палiтызацыi» кiраваньня. Прыкметамі бюракратычнай улады, на якіх грунтуецца перадусім клясычная мадэль бюракратыi Макса Вэбэра, ёсьць: наяўнасьць i магчымасьць ужытку абстрактных правiлаў, якiя дзякуючы менавiта сваёй безасабовасьці і агульнасьці гарантуюць прадказальнасьць і пасьлядоўнасьць кiраваньня; iснаваньне адназначных сфэраў кампэтэнцыі, якiя ўмагчымляюць выразны і функцыянальна вызначаны падзел працы; асаблiвая прафэсійная квалiфiкацыя сяброў бюракратычнага кiраўнічага штабу і iх асаблiвая вернасьць арганiзацыi, забясьпечаная праз сыстэму кар’ернага росту і прывiлеяў; абавязковае захаваньне гiерархiчна пабудаванай сыстэмы службовых абавязкаў і службовых кампэтэнцыяў, якая выключае непасьлядоўныя, спантанныя і самавольныя паводзiны.

Макс Вэбэр тлумачыў трыюмфальнае шэсьце працэсу рацыяналiзацыі Захаду — перамогу рацыянальнай арганiзацыi працы і прафэсійна падрыхтаванага чыноўніцтва, а таксама пашырэньне паводзінскіх матываў «мэтадычнага ладу жыцьця» на ўсё новыя жыцьцёвыя сфэры — бясспрэчнай вiдавочнасьцю ягонай перавагi.

«Вырашальнай прычынай перамогі бюракратычнай арганiзацыi ад самага пачатку была яе чыста тэхнiчная перавага над любой іншай формай. Поўніцай разьвіты бюракратычны мэханiзм суадносіцца з гэтымі формамі, як машына зь немэханiчнымі спосабамі матэрыяльнай вытворчасьці. Дакладнасьць, хуткасьць, адназначнасьць, дакумэнтальнасьць, бесьперапыннасьць, стрыманасьць, цэльнасьць, жорсткае падпарадкаваньне, эканомiя за кошт меншай канфліктнасьці, ашчаджэньне матэрыяльных і людзкіх сродкаў — гэтыя паказьнікі ў строга бюракратычным, у прыватнасьці, манакратычным кiраваньні, якое ажыцьцяўляюць урадоўцы са спэцыяльнай адукацыяй, у параўнаньні да ўсiх калегiяльных альбо грамадзкіх формаў, узрасьлі да аптымальнай велiчыні» (Weber 1922, S. 668 f).

Выяўная перавага рацыянальнай арганiзацыi кiраваньня і справаводзтва над даўнейшымі формамi патрыманiяльнага кiраваньня і дабюракратычнага справаводзтва зрабіла функцыянальныя прынцыпы «ўнармаванай дзейнасьці» і рацыянальнага чыноўніцкага кіраваньня ўнівэрсальнай структурай сучасных індустрыйных грамадзтваў.

Сацыялёгiя ўлады Макса Вэбэра ня так моцна зацыкленая на «матывах паслухмянасьці», як можна было б прыпусьціць на падставе ягонай шмат цытаванай тыпалёгii ўлады («традыцыйная», «харызматычная» і «легальная» ўлада). Ён засяроджваў увагу перадусiм на арганiзацыйных праблемах улады, больш на спосабе, чымся на сутнасьці ўлады, таму што ён бачыў, што ў сучасных варунках уладу больш вызначае сродак уладараньня, чымся спэцыфічная мэта ўладараньня. Штодзённым абліччам уладараньня ёсьць адміністрацыя; а ў паўсюль прысутным грамадзкім апараце ўлады, у адміністрацыі, галоўным сродкам уладараньня, у сваю чаргу, ёсьць бюракратычная арганізацыя. З-пад увагi Макса Вэбэра ня выпала і тое, што зачараваньне вынiковасьцю — без вылучэньня кампанэнтаў ейнага зьместу, — якое спадарожнічала пераможнаму разьвіцьцю бюракратычных апаратаў кіраваньня, увайшло ў шчыльны кантакт са спэцыфічна «капiталiстычнай» патрэбай у «прадказальнасьці посьпеху». І гэтаксама, як машына ня толькі вызваляе чалавека, становячы сродак апанаваньня прыроды, але і ператварае яго ў раба і дысцыплiнуе, — толькі паўпраўдай ёсьць зазначэньне таго, што бюракратычная арганiзацыя як сродак уладараньня аб’ектывізуе адносiны панаваньня людзей над людзьмi праз «дэпэрсанiфiкацыю» і памяншэньне сваволi; бюракратычная арганізацыя ўлады ёсьць таксама й сродкам пабудовы «жалезнага футаралу паслухмянасьці» (М.Вэбэр). Гэтая тэндэнцыя «машынiзацыi» чалавека і трансфармацыi палiтыкi ў адміністрацыю, глыбака ўласьцівая бюракратычнаму ўладараньню, будзе натыкацца на тым больш зацяты супрацiў, чым шырэй будуць распаўсюджвацца, зь іншага боку, iдэалы прадстаўнічай дэмакратыі.

Сёньня гэта зусім ясна відаць у фэномэне грамадзкiх iнiцыятываў, якiя ня толькі становяць рух пярэчаньня і супраціву, скiраваны супраць гэтага празьмернага, занадта хуткага і занадта аднабакова рызыкоўнага прагрэсу, але і ўвасабляюць палiтычнае нежаданьне грамадзянiна дазваляць тое, каб ім паслугоўваліся ў мэханізмах унівэрсальнага кіраваньня. Адрасатам грамадзянскiх iнiцыятываў у пераважнай бальшыні выпадкаў зьяўляюцца муніцыпальныя ўлады, а ня выбарныя гарадзкая цi акруговая рада; грамадзянскiя iнiцыятывы імкнуцца да прадухіленьня, зьмяненьня, удзелу ў фармаваньні ці да скасаваньня менавiта рашэньняў установаў і адміністрацыйных актаў. У гэтым адлюстроўваецца ня толькі працэс пераразьмеркаваньня ўлады ад заканадаўчых органаў да адмiнiстрацыi, што працуе на сталай аснове; тут выяўляецца таксама тое, што сам характар адміністрацыйнай дзейнасьці ў шмат якiх выпадках грунтоўна зьмянiўся. Пра чыстае, датычнае толькі канкрэтнай сытуацыі «выканальнае кіраваньне» ў шмат якiх спрэчных выпадках муніцыпальнай палiтыкі ўжо ня можа быць ходу. Поле рашэньняў на падставе сытуацыйных трактаваньяў бесьперапынна пашыралася ў выніку апераджальнага росту кампэтэнцыi ўстановаў з прычыны ўсё большай складанасьці разьвязваных імі праблемаў. Апроч захадаў дзяржаўнай падтрымкi ў эканамічнай і сацыяльнай палітыцы, якія належаць да гуманітарных задачаў кіраваньня, гэта датычыць перадусiм усё больш маштабнай дзейнасьці, скіраванай на забесьпячэньне грамадзкага быцьця ў рамках «рынкавага» кіраваньня. У звычайным перапляценьні юрыдычнага і прагматычна-сытуацыйнага падыходу заўсёды, калі на вузкім грунце агульных юрыдычных нормаў і палiтычных арыенціраў даводзіцца прымаць стратэгiчныя, вызначальныя для індывідуальных лёсаў рашэньні, адназначна перамагае прагматычна-сытуацыйны спосаб «непалiтычнага» кіраваньня, які ўжо не надаецца для адэкватнага кантролю сродкамi права. Уласьцівы аб’ектыўнаму праву прынцып «законнасьці кіраваньня», калі ўжываць крытэры адміністрацыйна-судовага абскарджаньня, якія маюць на мэце толькi прадухіленьне індывідуальных стратаў і ахову прыватных правоў, ужо ня можа выконвацца. Перавазе адміністрацыйнай бюракратыi, якую палітычна і юрыдычна ўжо немагчыма збалянсаваць, трэба супрацьдзеяць калектыўнымі або грамадзкімі скаргамі. Грамадзянскiя iнiцыятывы і iхныя завадатары, якiя ўжо даволi доўгi час зьбіраюць сілы для рэалізацыі гэтай магчымасьці абскарджаньня ў імя «ўсеагульнага дабрабыту» і аб’ектыўна-прававых крытэраў, спадзяюцца праз калектыўнае абскарджаньне павялiчыць магчымасьці свайго ўдзелу ў працэсе прыняцьця рашэньняў установамі. Адылі падаецца сумнеўным, што «палiтызацыя» і «дэмакратызацыя» мэтадаў кіраваньня, на якія яны спадзяюцца, сапраўды дадуць жаданы эфэкт. Палiтычны эфэкт дзяржаўнага юрыдычнага кантролю надзвычай цяжка ацанiць загадзя. Але, вядома, нельга выключаць магчымасьці таго, што перадусім павялічыцца ня ўплыў грамадзяніна, а — падобна да «юстыцыялiзацыi» палiтыкi праз пэўныя «палiтычныя» прысуды канстытуцыйнага суду — рэзка пашырыцца ўплыў юстыцыi, асабліва адміністрацыйных судоў — аж да фактычнай перадачы ім кампэтэнцыі прыняцьця канкрэтных практычных рашэньняў і эфэктыўнай дэталiзацыi адміністрацыйных праграмаў.

Нягледзячы на ўсе пераканаўчыя матывы і аргумэнты, якiя можна прывесьці на карысьць «калектыўнага абскарджаньня», нельга не заўважыць, што гэтае патрабаваньне належыць да праблематычнай традыцыі: непалiтычнай тугі за надпартыйнымі рашэньнямі. У сваёй аснове абагульнены недавер да дэмакратычна-палiтычнага кiраваньня ёсьць такiм сама дадэмакратычным рэфлексам, як і вера ў несумнеўны плён дзяржаўнага прававога кантролю, якую нельга здавальняюча абгрунтаваць нi з пункту гледжаньня гістарычнага досьведу, нi рацыянальна. «Дзяржава судзьдзяў», безумоўна, ня менш праблематычная, чымся «дзяржава ўрадоўцаў» альбо «дзяржава партыяў».

6. Сучасныя заданьні інстытуцыйнай палітыкі

Незадаволенасьць інстытуцыямі нездарма стаецца вірулентнай менавіта ў растучым iндустрыйным грамадзтве. Бо гэта ж яно дало выхад тым тэндэнцыям, наступствам якіх ёсьць той самы «жалезны футарал паслухмянасьці», пра якi піша Макс Вэбэр: унівэрсальныя працэсы бюракратызацыi, апаратызацыі і «апанаваньня» iндывiда, якi цяпер мае нейкае значэньне ўжо не як «чалавек увогуле», а больш як аб’ект, як функцыянальная, ужывальная як заўгодна сыравiна рацыянальных працэсаў кіраваньня і стратэгіяў забесьпячэньня. У практыцы фармаваньня ўлады iндустрыйнае грамадзтва трывала адмаўляе эманцыпацыйны патэнцыял, якi аб’ектыўна спараджае само гэтае грамадзтва.

Гэтае грамадзтва, засяроджанае — як на капіталістычным Захадзе, так і на камуністычным Усходзе — адно на абстрактным разьвіцьці прадукцыйных сiлаў, вымагае «чалавека парадку», «арганізаванага грамадзянiна», якiм можна манiпуляваць у пераменлівых ролях і дзеля пераменлівых мэтаў. І насамрэч: падчас «непадзельнага панаваньня бюракратычных жыцьцёвых iдэалаў» (Макс Вэбэр) мы прысабечылі й прызвычаіліся да шмат якіх спадзяваных ад нас спосабаў паводзінаў, шмат якiх прагнозаў, так што мы зусiм ужо недалёкія ад таго, каб насамрэч, паводле выслоўя Гелена, «спажывацца кампэтэнтнымі органамі». Ужо паводле Макса Вэбэра паўстаньне, пратэст супраць непазьбежнага лёсу нашай культуры зводзіцца да своеасаблівай «унутранай эмiграцыі»: рэшту таго, што складае чалавечнасьць, можна выратаваць толькi ў чыста нутраным сьвеце iндывiда, у строгай, адмежаванай ад рэчаiснасьці грамадзтва прыватнай сфэры. Зрэшты, гэты прыватны бунт нiчога не мяняе ў тым, што чалавецтва ў цэлым ужо даўно стала даважкам створанай iм самiм машыны, то бок, што ўласныя дасягненьні чалавека даўно адасобiлiся ад яго і скандэнсаваліся ў ягоную «другую прыроду».

Калi ў Вэбэра імкненьні да захаваньня, насуперак плыні часу, чалавечай самасьці яшчэ могуць разьлічваць, прынамсі, на пэўную сымпатыю, дык Гелен успрымае несупынны «бунт супраць iнстытуцыйнага», на якi нахабна наважваюцца непапраўныя iндывiды, проста-такi як нягодніцтва. Сумную неабходнасьць засільля інстытуцыяў і згубы чалавека ў бюракратыі ён ажно абвяшчае цнотай унівэрсальнага адмаўленьня ад волi, угрунтоўваючы ўсемагутнасьць установаў на «непаўнавартасьці чалавечай прыроды». Рыцарскiм дасьпехам установаў пагражае толькi адно: самапераацэнка «паўналетняга» iндывiда, ягоная — хоць і ілюзорная — прэтэнзія на собскі голас. Гелен знаходзiць суцяшэньне ў тым, што людзей, прынамсі, «спальваюць» і «спажываюць» іх уласныя культурныя здабыткі, а ня проста «дзікая прырода»: «Установы, што захоўваюць і спажываюць, ёсьць нашмат даўгавечнейшымі ад нас парадкамі і лёсамі, якiм людзi сьвядома аддаюцца». Сьмерць суб’екта — гэта кошт трыюмфу ўстановаў, падобна да таго, як у структуралiзьме Фуко і Левi-Строса самастрата суб’екта і ўсемагутнасьць структураў узаемна абумоўліваюць адно адно.

Ужо на думку Вэбэра, як мы бачылі, iдэнтычнасьць асобы і патрабаваньне ўстановы былі дзьвюма непаяднальнымi велiчынямi. Шлях, якi прадвызначаюць установы, і Вэбэр адназначна апiсвае як шлях ахвяраваньня суб’ектам. Але ў зацятым, незамірэнчым супрацьстаяньні ўстановы і асобы губляецца тая акалічнасьць, што якраз установы, з гледзішча гiстарычнага разьвіцьця, бяруць вялікі ўдзел у станаўленьні чалавека чалавекам. Хiба ж не ўстановы, ня iхнае паступовае разьвіцьцё, дэмiталягiзацыя, «ачалавечваньне» былі тым, што якраз і сфармавала чалавека як «iндывiда», што сфармавала крытыку і рэфлексiю як сродкi самапазнаньня і аўтаномii? Чым быў бы рэальны чалавек без правоў чалавека, падзелу ўладаў, палiтычнага самавызначэньня, сацыяльнай ангажаванасьці, чым бы ён быў без прававых і сацыяльных здабыткаў сучаснай прававой дзяржавы? Тое, што мы можам мысьліць сябе як iндывiдаў, што свабода — пад якой бы пагрозай яна нi была — азначае для нас неад’емную вартасьць, што салiдарнасьць і ўдзел у лёсе іншага, якiмi б недаразьвітымi яны нi былi, здабываюць усё большае прызнаньне ў якасьці ўзору для практычных паводзiнаў — хiба ня ёсьць усё гэта таксама й вынікам гiсторыi ўстановаў, гiсторыi фармаваньня чалавекам установаў і ўплыву ўстановаў на чалавека? Тое, што бяздумнаму, «мітычнаму» патрабаваньню ўстановаў паўсюдна супрацьстаўляецца зноў абуджаная самасьвядомасьць суб’екта, хiба ня ёсьць гэта таксама і «заслугай» тых сама ўстановаў, што так неймаверна зьмянiлiся зь цягам гiсторыi? Ці ня ёсьць сама «крытычная рацыянальнасьць» здабыткам, які ўсё больш і больш перасягае сiлу суб’екта і ў выніку гэтага можа iснаваць толькi як надоўга наладжаны калектыўны, то бок «iнстытуцыйны працэс дзейнасьці» (Шэльскi)?

Вось жа, калі задумацца над гэтымі пытаньнямі, дык ход ужо ня можа быць пра захаваньне таго жорсткага падзелу сфэраў установы і асобы, пра стабiлiзацыю супярэчнасьці памiж спантаннымі патрэбамi самавыражэньня iндывiда і «жорсткасьцю ўстановаў, што душыць рэфлексiю» (Габэрмас), а толькi пра «замiрэньне» абодвух полюсаў. Гэтага замірэньня можна дасягнуць толькi праз усьведамленьне таго, што зьнішчэньне асобы ў «эпоху суб’ектыўнасьці» было б адначасна канцом установаў, гэтаксама як страта іншага вымярэньня, установаў, адрэзала б шляхi да некатастрафiчных сацыяльных зьменаў і эманцыпацыйнага прагрэсу.

Лiтаратурныя жаролы

Выкарыстаная літаратура

Adorno, Theodor W. 1966: Negative Dialektik, Frankfurt/M.

Agnoli, Johannes / Brückner, Peter 1967: Die Transformation der Demokratie, Berlin.

Bagehot, Walter (1867) 1963: The English Constitution, London.

Gehlen, Arnold 1964: Urmensch und Spätkultur, Wiesbaden.

— 1969: Moral und Hypermoral. Eine pluralistische Ethik, Frankfur t/ Bonn.

Habermas, Jürgen 1973: Legitimationsprobleme im Spätkapitalismus, Frankfurt/M.

Harich, Wolfgang 1971: Zur Kritik der revolutionären Ungeduld, Basel.

Hayden, Tom 1971: Der Prozeß von Chicago, Frankfurt/M.

Heller, Hermann 1971: Gesammelte Schriften. Hrsg. von Martin Draht u.a. 3 Bde.. Leiden.

Hobbes, Thomas 1966: Leviathan. Hrsg. von Iring Fetscher, Darmstadt / Neuwied.

Inglehart, Ronald 1979: The Silent Revolution. Changing Values and Political Stiles among Western Publics, Princeton.

Kelsen, Hans (1929) 1963: Von Wesen und Wert der Demokratie, Aalen.

— 1934: Reine Rechtslehre. Einleitung in die rechtswissenschaftliche Problematik, Wien.

Klages, H. /Kmieciak, P. (Hrsg.) 1979: Wertwandel und gesellschaftlicher Wandel, Frankfurt/M.

Lasky, Melvin, 1977: Utopia and Revolution, London.

Leibholz, Gerhard 1967: Strukturprobleme der modernen Demokratie, Frankfurt/M.

Locke, John 1967: Zwei Abhandlungen über die Regierung. Hrsg. von Walter Euchner, Frankfurt/M.

Luhmann, Niklas 1969: Legitimation durch Verfahren, Neuwied.

Mandt, Hella 1974: «Responsible Government» und kontinentale Demokratietheorie, in: Civitas, Bd.13, S. 84 ff.

Mayer-Tasch, Peter Cornelius 1971: Korporativismus und Autoritarismus, Frankfurt/M.

—1976: Die Bürgerinitiativbewegung, Reinbek bei Hamburg.

Montesquieu, Charles de Secondat 1951: Vom Geist der Gesetze. Hrsg. von Ernst Forsthoff, Tübingen.

Rousseau, Jean-Jacques 1977 ff: Politische Schriften. 2 Bde., Paderborn.

Rudzio, Wolfgang 1983: Das politische System der Bundesrepublik Deutschland, Opladen.

-1976: Parlamentarische Parteiendemokratie — oder was sonst? In: Guggenberger, Bernd / Veen, Hans Joachim / Zunker, Albrecht (Hrsg.) 1976: Parteienstaat und Abgeordnetenfreiheit, München, S. 177 ff.

Schelsky, Helmut 1965: Der Mensch in der wissenschaftlichen Zivilisation. In: ders.: Auf der Suche nach der Wirklichkeit, Düsseldorf, S. 439—471.

Schmitt, Carl 1923: Die geistesgeschichtliche Lage des heutigen Parlamentarismus, München/Leipzig.

— 1928: Verfassungslehre, München / Leipzig.

— 1931: Der Hüter der Verfassung, Tübingen.

— 1932: Legalität und Legitimität, München / Leipzig.

— 1940: Positionen und Begriffe im Kampf mit Weimar — Genf, Versailles, 1923—1939, Hamburg.

Trautmann, Günter 1976: Parteienstaatliche Verfassung und freies Mandat. In: Guggenberger, Bernd / Veen, Hans-Joachim / Zunker, Albrecht (Hrsg.), a.a. O., S. 127 ff.

Weber, Max 1958: Gesammelte Politische Schriften, Tübingen.

— 1922: Wirtschaft und Gesellschaft. Hrsg. von J. Winckelmann, Tübingen.

Карысная літаратура

Bermbach, Udo (Hrsg.) 1973: Theorie und Praxis der direkten Demokratie, Opladen.

Beyme, Klaus von1981: Das politische System der Bundesrepublik Deutschland, München.

Damkowski, Wulf (Hrsg.) 1987: Der parlamentarische Untersuchungsausschuß, Frankfurt/M. u. New York.

Dittberner, Jürgen 1986: FDP-Partei der zweiten Wahl, Opladen.

Fraenkel, Ernst 1958: Die repräsentative und die plebiszitäre Komponente im demokratischen Verfassungsstaat, Tübingen.

Görlitz, Axel 1970: Verwaltungsgerichtsbarkeit in Deutschland, Neuwied.

Guggenberger, Bernd 1980: Bürgerinitiativen in der Parteiendemokratie, Stuttgart u.a.

Guggenberger, Bernd / Offe, Claus (Hrsg.) 1984: An den Grenzen der Mehrheitsdemokratie, Opladen.

Kempski, Jürgen v. 1965: Recht und Politik, Stuttgart.

Kielmannsegg, Peter Graf (Hrsg.) 1976: Legitimationsprobleme politischer Systeme, PVS-Sonderheft 7.

Küpper, Jost 1985: Die Kanzlerdemokratie. Voraussetzungen, Strukturen u. Änderungen des Regierungsstiles in der Ära Adenauer, Frankfurt/M. u.a.

Landfried, Christine, 1984: Bundesverfassungsgericht und Gesetzgeber. Wirkungen der Verfassungsrechtsprechung auf parlamentarische Willensbildung und soziale Realität, Baden-Baden.

Lenk, Kurt 1972: Wie demokratisch ist der Parlamentarismus?, Stuttgart.

Loewenberg, Gerhard 1969: Parlamentarismus im politischen System der Bundesrepublik, Tübingen.

Luhmann, Niklas 1966: Theorie der Verwaltungswissenschaft. Bestandsaufnahme und Entwurf, Köln / Berlin.

Matz, Ulrich (Hrsg.) 1985: Aktuelle Herausforderungen der repräsentativen Demokratie, Köln u.a.

Morstein-Marx, Fritz (Hrsg.) 1965: Verwaltung. Eine einführende Darstellung, Berlin.

Raschke, Joachim 1985: Soziale Bewegungen. Ein historisch-systematischer Grundriß, Frankfurt/M.

Rausch, Heinz (Hrsg.) 1968: Zur Theorie und Geschichte der Repräsentation und Repräsentativverfassung, Darmstadt.

Roth, Roland / Rucht, Dieter (Hrsg.) 1987: Neue soziale Bewegungen in der BRD, Frankfurt/M.

Sontheimer, Kurt 1980: Grundzüge des politischen Systems der Bundesrepublik Deutschland, München.

Stöss, Richard (Hrsg.) 1983: Parteienhandbuch. Die Parteien der Bundesrepublik Deutschland 1945—1980, Opladen.

Winckelmann, Johannes 1952: Legitimität und Legalität in Max Webers Herrschaftssoziologie, Berlin.

Дэмаскапія, партыі, выбары

1. Уводзіны: адведзіны Бітбургу

Травень 1985 году — 40 гадоў пасьля нямецкай капітуляцыі, некалькі дзён да выбараў у ляндстаг Нордрайн-Вэстфаліі, фэдэральнай зямлі з найбольшым насельніцтвам, дзе жыве больш за чвэрць усіх выбарцаў. Важная рэпэтыцыя галоўных выбараў пасьля паловы тэрміну кіраваньня кааліцыі ХДЗ / ХСЗ [ Хрысьціянска-дэмакратычны зьвяз / Хрысьціянска-сацыялістычны зьвяз] і СПН [Сацыял-дэмакратычная партыя Нямеччыны] на фэдэральным узроўні. Рыхтуецца падзея міжнароднага маштабу, якая забясьпечвае ўраду ўвагу мас-мэдыяў, дае яму магчымасьць прэзэнтаваць сябе з пазытыўнага боку на ўзроўні, нашмат вышэйшым за дробязныя спрэчкі партыяў. На пачатак траўня прызначаецца чарговая канфэрэнцыя буйных заходніх індустрыйна разьвітых нацыяў; амэрыканскі прэзыдэнт Рональд Рэйган прымае запросіны фэдэральнага канцлера зьдзейсьніць па-за рамкамі эканамічнай канфэрэнцыі дзяржаўны візыт у Фэдэратыўную Рэспубліку Нямеччыну. Гэта зручны выпадак для таго, каб загладзіць тое здарэньне, калі, год таму, немцы былі выключаныя са сьвяткаваньня ўгодкаў высадкі хаўрусьнікаў у Нармандыі; зручны выпадак для амэрыканскага прэзыдэнта, каб палепшыць свой узглядна нэгатыўны імідж у Фэдэратыўнай Рэспубліцы Нямеччыне; зручны выпадак для фэдэральнага канцлера Гельмута Коля, каб прэзэнтаваць сябе дзяржаўным дзеячом сусьветнага маштабу і ў апытаньнях грамадзкай думкі зраўнацца ці нават перасягнуць папулярнасьць свайго папярэдніка на пасадзе канцлера, Гельмута Шміта. Палітыка сымбаляў, разьлічаная на грамадзкае ўспрыняцьцё.

Пачынаецца старанная падрыхтоўка. Ускладаньне вянкоў на жаўнерскіх могілках у Айфэлі (Бітбург), затым адведзіны недалёка разьмешчанай амэрыканскай базы з вайсковай вартай і пікніком на заканчэньне. Не плянуецца візыт у Дахаў ці які іншы канцэнтрацыйны лягер; бальшыня немцаў ня надта любіць, каб ёй нагадвалі пра мінуўшчыну — як ведама з апытаньняў грамадзкай думкі. На магчымую крытыку з боку груповак левай накіраванасьці, як падаецца, можна не зважаць. І бяз гэтага даводзіцца разьлічваць на мітынгі пратэсту супраць візыту Рэйгана; ім можна прыклеіць глябальную этыкетку антыамэрыканізму, для якога ў Фэдэратыўнай Рэспубліцы, нягледзячы на ўзглядна значную дыстанцыяванасьць сучаснай амэрыканскай адміністрацыі, няма вартай згадкі падставы. Апытаньні грамадзкай думкі паказваюць — з пэўнымі хістаньнямі — што амэрыканцы як народ, як нацыя надалей выклікаюць да сябе вялікія сымпатыі. Пастаноўка спэктаклю адпавядае пануючай грамадзкай думцы ў Фэдэратыўнай Рэспубліцы. Але ў плянаваньне візыту Рэйгана закрадваюцца памылкі, недастаткова зважаецца на чулыя месцы амэрыканскай грамадзкай думкі. Для сярэднестатыстычнага амэрыканца Нямеччына зьвязаная з кастрычніцкім сьвятам піва, кіслай капустай і, магчыма, «добрымі часамі», якія ён ці яна, ці сваякі і знаёмцы прабавілі ў Нямеччыне ў якасьці вайскоўцаў узброеных сілаў. Нямеччына выклікае пазытыўныя асацыяцыі; зрэшты, прыкладна кажны чацьверты амэрыканец мае нямецкія карані. Больш складанай выглядае сытуацыя ў інтэлектуальных колах паўночнага ўсходу, у Нью-Ёрку, Вашынгтоне, там, дзе фармуецца «публікаваная» думка. Тут не забытыя нацысцкі рэжым, Галакост. Рашэньне не ўлучаць у праграму візыту адведзіны Дахаў ці іншых мясьцінаў, дзе ўшаноўваецца памяць ахвяраў нацысцкага часу, ня можа ня выклікаць тут моцных пратэстаў. Калі ў дадатак высьвятляецца, што ў Бітбургу пахаваныя ня толькі «звычайныя» жаўнеры, але таксама і вайскоўцы СС, што частка пахаваных там магла нават браць удзел у масавых забойствах, магчыма, нават у ваенных злачынствах супраць амэрыканскіх жаўнераў, дык мера цярпеньня стаецца вычарпанай ня толькі для жыдоўскіх арганізацыяў, але таксама і для вэтэранскіх зьвязаў. Тэлевізія і газэты падрабязна асьвятляюць падзеі, а Белы Дом — прэзыдэнт і ягоны штаб — зьдзяйсьняюць адну недарэчнасьць за другой. Апытаньні грамадзкай думкі паказваюць, што салідная бальшыня грамадзянаў Злучаных Штатаў нэгатыўна ацэньвае заплянаваны візыт у Бітбург (у апытаньні Washington Post / АВС, напрыклад, 51 супраць 39 пры 10 адсотках тых, хто ня вызначыўся). Гэта падахвоціла групоўкі, заангажаваныя ў гэтую справу, працягнуць свае намаганьні дзеля перагляду праграмы візыту; вынікам было тое, што мас-мэдыі пачалі прысьвячаць гэтай тэме ўсё больш увагі. Палітыкам зьвязваюцца рукі. У нямецкай грамадзкасьці — згодна з апытаньнямі грамадзкай думкі — візыт у Бітбург ацэньваецца пераважна пазытыўна; з гэтай прычыны канцлеру цяжка паддацца амэрыканскім жаданьням і зьмяніць праграму. Урэшце адбываецца кампраміс — апроч візыту ў Бітбург наведаюць калі ня Дахаў, дык прынамсі Бэрген-Бэлзэн — за кошт пікніку з амэрыканскімі аддзеламі. Для немцаў гэты пункт праграмы можа падавацца трывіяльным, але «overseas» прыкладна мільён грамадзянаў ЗША — гэта электарат, які нельга недаацэньваць.

Адылі гэтая спроба ўлагодзіць крытыкаў не прыносіць беспасярэдняга посьпеху. «Нацысцкая» Нямеччына зноў ажывае ў амэрыканскіх мас-мэдыях, настроі супраць адведзінаў «нацысцкіх» могілак разгараюцца з новай сілай. Тады — трэба ўлічыць, што ў ЗША перадвыбарная барацьба ідзе амаль бесьперапынна — Гаспода прадстаўнікоў перавыбіраецца што два гады — у дыскусію ўлучаюцца дэпутаты кангрэсу. І ў Гасподзе прадстаўнікоў, і ў прэстыжным Сэнаце прапаноўваюцца рэзалюцыі, якія маюць на мэце схіліць прэзыдэнта Рэйгана да перагляду плянаў свайго падарожжа. Спачатку актыўнасьць выяўляе апазыцыя — сябры Дэмакратычнай партыі, але неўзабаве да гэтых рэзалюцыяў далучаюцца сэнатары і кангрэсмэны з рэспубліканцаў. Урэшце ў абедзьвюх гасподах кангрэсу агромная бальшыня падтрымлівае зварот да прэзыдэнта з патрабаваньнем выкрасьліць з праграмы візыту могілкі ў Бітбургу. Але прэзыдэнт не адступаецца. Ён едзе ў Нямеччыну, наведвае (менавіта ў гэтай пасьлядоўнасьці) мэмарыял у былым канцэнтрацыйным лягеры Бэрген-Бэлзэн і могілкі ў Бітбургу. Дзякуючы грунтоўным захадам, зробленым дзеля бясьпечнасьці візыту, ніякіх істотных непрыемнасьцяў не адбываецца. Дэманстрацыі пратэсту, якія, можа, і былі, застаюцца незаўважанымі, прынамсі, тэлевізійнымі камэрамі. Амэрыканскаму тэлегледачу — у жывым эфіры нядзельным ранкам — прапануецца цудоўны спэктакль. Бліц-апытаньне New York Times / CBS у панядзелкавы вечар сьведчыць пра значнае зьмяненьне настрояў; цяпер роўныя колькасьці апытаных — па 41 % — лічаць, што прэзыдэнту варта было наведваць могілкі ў Бітбургу ці што ня варта было іх наведваць. Ад дадатковага пытаньня пра падставы для першага ці другога меркаваньня яснай карціны не атрымліваецца. Толькі кажны дзясяты з усіх апытаных зьвязвае сваё меркаваньне з пахаванымі у Бітбургу вайскоўцамі СС ці са злачынствамі супроць жыдоў увогуле. А за некалькі дзён апытаньне Washington Post / ABC паведамляе, што цяпер ужо бальшыня лічыць адведзіны могілак у Бітбургу правільнымі (50 % у прыхільнікаў супраць 42 % праціўнікаў). Грамадзкая думка абярнулася. Жыдоўскія арганізацыі ЗША перайшлі на больш лагодны тон ужо ў тую нядзелю, калі адбываўся візыт, стаўленьне да адміністрацыі Рэйгана больш не пагаршаецца. Такім чынам, мас-мэдыям таксама няма больш пра што гаварыць. Яшчэ адно кароткае паведамленьне пра сэнсацыйную паразу партыі фэдэральнага канцлера на выбарах у ляндстаг Норд Райн-Вэстфаліі, і тэма Нямеччыны вычарпаная.

Такім чынам, гэты эпізод — паводле ацэнак шмат якіх палітычных назіральнікаў — з гледзішча свайго канкрэтнага зьместу становіць сабой узглядна другарадную справу — у параўнаньні з праблемамі міжнароднага ўзбраеньня, сусьветнай гаспадаркі, канфліктаў у Лібане, Нікарагуа, Паўднёвай Афрыцы ці дзе яшчэ, — якія прыцягнулі да сябе абсалютна неадэкватна вялізную ўвагу. Тым ня менш, на гэтым прыкладзе можна наглядна паказаць шэраг прынцыповых пытаньняў і праблемаў: уплыў, які вынікі апытаньняў грамадзкай думкі могуць рабіць ці не рабіць на рашэньні палітыкаў; значэньне апытаньняў як паказальніка настрою насельніцтва ў рамках «бесьперапыннай перадвыбарнай барацьбы»; функцыя арганізацыяў і аб’яднаньняў, што абараняюць інтарэсы пэўных групаў, у стварэньні грамадзкай думкі; роля мэдыяў (тэлевізіі, газэтаў) у працэсе фармаваньня, выказваньня і зьмяненьня грамадзкай думкі; і, не ў апошнюю чаргу, стабільнасьць, надзейнасьць і абгрунтаванасьць вынікаў апытаньняў грамадзкай думкі. Далей, трэба будзе заняцца пытаньнем аб тым, якім чынам фактычна адбываецца працэс волевыяўленьня ў заходніх дэмакратыях, якія магчымыя зьмяненьні вымалёўваюцца ў гэтым абсягу і як гэта ўсё стасуецца з нарматыўнымі ўяўленьнямі пра дэмакратычнае волевыяўляеньне, якія маюць характар ідэальнага тыпу. Цяпер мы разгледзім гэтыя пытаньні ў сыстэматычнай форме.

2. Дэмаскапія і грамадзкая думка

Апытаньні грамадзкай думкі — складнік заходніх дэмакратыяў

Без апытаньняў грамадзкай думкі сёньня немагчыма ўявіць палітычнае жыцьцё заходніх дэмакратыяў, перадусім ЗША і Фэдэратыўнай Рэспублікі Нямеччыны. Відаць гэта найперш у мэдыях, якія, відавочна, прыпісваюць вынікам апытаньняў высокую інфармацыйную зьмястоўнасьць, ці, прынамсі, вышэйшую за сярэднюю забаўляльную вартасьць. Калі пакінуць пакуль у баку менш сур’ёзныя апытаньні, якія ахвотна падхопліваюць таксама і СМІ (тыповымі прыкладамі гэтага ёсьць бесьперапынна прапаноўваныя ў выглядзе кароткіх газэтных паведамленьняў вынікі дасьледаваньняў «інстытутаў Вікерта» (Wickert-Institute), якім часьцяком закідалі, што яны досыць творча абыходзяцца са зьвесткамі — і гэта нават удавалася давесьці), дык вядучыя мэдыі ў фармаваньні палітычнай думкі не абмяжоўваюцца чыста рэцэптыўнай роляй, але актыўна спрычыняюцца да вытворчасьці грамадзкіх апытаньняў праз адкрыцьцё собскіх аддзелаў апытаньняў ці празь менш ці больш рэгулярныя замовы незалежным інстытутам дасьледаваньня грамадзкай думкі. Як ужо згадвалася ўва ўводзінах, і New York Times, і Washington Post — дзьве вядучыя агульнанацыянальныя штодзённыя газэты ў ЗША — трымаюць собскія аддзелы апытаньняў, кажная ў супрацоўніцтве з адной з трох буйных тэлерадыёкампаніяў: CBS у выпадку New York Times, ABC — у выпадку Washington Post. Трэцяя кампанія, NBS, шмат гадоў супрацоўнічае з агенцыяй навінаў AP (Associated Press). У Фэдэратыўнай Рэспубліцы штодзённыя газэты пакуль не зрабілі гэткага кроку, але і ARD, і ZDF наладзілі доўгатэрміновыя кантакты з адпаведнымі арганізацыямі, перадусім дзеля асьвятленьня фэдэральных і рэгіянальных выбараў, прычым нядаўна ў гэтыя праграмы былі ўлучаныя таксама і муніцыпальныя выбары.

Зрэшты, тут адразу трэба папярэдзіць адно непаразуменьне: спаборніцтва прагнозаў-разьлікаў — то бок намаганьняў прадказаць вынік як мага хутчэй па закрыцьці выбарчых участкаў — ня мае нічога супольнага з дасьледаваньнем грамадзкай думкі. Гэтыя прагнозы-разьлікі грунтуюцца на афіцыйных падліках вынікаў у выбраных акругах (выбарчых участках), якія на падставе папярэдніх выбараў могуць разглядацца як паменшанае адлюстраваньне ўсёй Фэдэратыўнай Рэспублікі ці пэўнай фэдэральнай зямлі. Адылі межы паміж гэтым і ўласна апытаньнямі грамадзкай думкі размываюцца, калі даходзіць да аналізу вынікаў выбараў. Асабліва гэтак званыя балянсы міграцыі выбарцаў — уяўна дакладная інфармацыя аб тым, колькі выбарцаў перайшлі ад ХДЗ да СПН, ад СПН да «зялёных» і г.д., — якія складаюцца інстытутам INFAS у Бад-Годэбэргу і звычайна распаўсюджваюцца ARD ужо ў вечар дня выбараў, базуюцца фактычна на выніках грамадзкіх апытаньняў. То бок, іх датычаць — у адрозьненьне ад прагнозаў-разьлікаў — усе тыя засьцярогі што да дакладнасьці вынікаў дасьледаваньня грамадзкай думкі, якія належыць рабіць у агульным выпадку.

Тым часам як ARD абмяжоўвае сваю дзейнасьць у галіне дасьледаваньня грамадзкай думкі асьвятленьнем выбараў, на замову ZDF (дзесяць разоў на год) «Дасьледчай групай «Выбары», што мае сваю сядзібу ў Мангайме, грамадзкія апытаньні, гэтак званыя палітбаромэтры, праводзяцца амаль штомесяц. Як кажа ўжо сама назва, яны маюць на мэце бесьперапыннае вымярэньне настрояў насельніцтва. Да стабільнага набору пытаньняў пра папулярнасьць вядучых палітыкаў, пра ацэнку дзеяньняў ураду і апазыцыі, эканамічнага становішча і г.д. дадаюцца пытаньні, актуальныя для пэўнага часу — як, напрыклад, пытаньні пра візыт Рэйгана ў траўні 1985 г. Затым выбраныя вынікі апытаньняў-палітбаромэтраў, у нязьменны час (цяпер у кажны першы панядзелак месяца пасьля вечаровага выпуску перадачы «Сёньня»), прэзэнтуюцца тэлегледачу ў графічна апрацаваным выглядзе. Некаторыя штотыднёвікі таксама спарадычна паслугоўваюцца дэмаскапіяй. Гэтак, Stern і Quick замаўляюць апытаньні перадусім у гарачыя часы перадвыбарнай барацьбы, тым часам як Spiegel — не зважаючы на ўвогуле крытычнае стаўленьне да такіх рэчаў — часам замаўляе спэцыяльныя дасьледаваньні цэнтральных тэмаў, як, прыкладам, напярэдадні візыту Брэжнева пры канцы восені 1981 г. — дасьледаваньне на тэму «Мір і гонка ўзбраеньняў».

У параўнаньні з ЗША наагул можна казаць хутчэй пра стрыманую прэзэнтацыю вынікаў дасьледаваньняў грамадзкай думкі ў Нямеччыне, бо ў ЗША яны трапляюць у навіны ў найлепшы тэлевізійны час ці адлюстроўваюцца ў добрай графічнай прэзэнтацыі ў шматкалёнкавых артыкулах агульнанацыянальнай прэсы (разам зь New York Times і Washington Post уласныя апытаньні праводзяць таксама заснаваныя адно колькі гадоў таму USA Today і Los Angeles Times): гэтая розьніца паміж ЗША і ФРН мае надта глыбокія прычыны, каб яе можна было патлумачыць адно розьніцай у часе.

Пэўна, сучаснае палітычнае дасьледаваньне грамадзкай думкі ў Нямеччыне пачалося пазьней. Тым часам як у ЗША ў сярэдзіне трыццатых гадоў піянэрамі кшталту Джорджа Гелапа і Элма Роўпэра закладваліся ягоныя падваліны і, дзякуючы ўдаламу прагнозу прэзыдэнцкіх выбараў 1936 году, быў зьдзейсьнены першы вызначальны прарыў, у Нямеччыне, дакладней, Фэдэратыўнай Рэспубліцы Нямеччыне, ягонае разьвіцьцё пачалося толькі па заканчэньні другой сусьветнай вайны. Цэнтральнае становішча ў ім мела і дагэтуль мае Элізабэт Ноэле-Нойман, якая вельмі нетыповым для нямецкіх варункаў чынам зьвязала акадэмічную кар’еру ў якасьці прафэсара публіцыстыкі Майнскага ўнівэрсытэту з прадпрымальніцкай дзейнасьцю. Заснаваны ёю пасьля заканчэньня вайны «Інстытут дэмаскапіі» ў Аленсбаху, што на Бодэнзэе, належыць да вядучых інстытутаў як у нацыянальным, так і ў міжнародным маштабе — і гэтаму не замінае тое, што Элізабэт Ноэле-Нойман і ейны інстытут шмат калі ўвязваліся і ўвязваюцца ў кантравэрсіі мэтадычнага, зьмястоўнага і нават беспасярэдне палітычнага характару.

Дэмаскапія — гэта штучнае слова, утворанае ад грэцкіх каранёў, якое, бадай, найлепей можна перакласьці як «агляд народу»; ягоным амэрыканскім эквівалентам ёсьць «public opinion research» — дасьледаваньне грамадзкай думкі. Пад дэмаскапіяй немцы разумеюць палітычнае дасьледаваньне грамадзкай думкі, якое пераважна робіцца на замову (камэрцыйнае) і скіроўваецца ў першую чаргу на фіксацыю настрояў і думак насельніцтва ў пэўны момант — часта гэтая фіксацыя паўтараецца праз рэгулярныя прамежкі часу. Таму вялікая ўвага аддаецца пытаньням пра папулярнасьць асобных палітыкаў і партыяў, пра ацэнку пэўных актуальных пытаньняў і пра тое, як людзі плянуюць галасаваць. Адказы на гэтыя пытаньні, як правіла, фармальным чынам клясыфікуюцца на падставе падзелу насельніцтва на пэўныя сэгмэнты, вызначаныя паводле сацыядэмаграфічных крытэраў (узроставыя группы, пол, узровень адукацыі і інш.), і падаюцца кліентам у форме табліцаў і графікаў. Каб адпавядаць сваёй практычнай мэце, гэткія апытаньні павінны рыхтавацца, праводзіцца і ацэньвацца за ўзглядна кароткі час, што вымагае высокай ступені фармалізацыі.

Дэмаскапію дапаўняе акадэмічна арганізаванае эмпірычнае сацыяльнае дасьледаваньне паліталягічнай скіраванасьці, якое — як правіла — адзначаецца больш патрабавальнай тэарэтычнай пастаноўкай пытаньняў, а ў выніку гэтага — большымі складанасьцямі пры ажыцьцяўленьні і нашмат больш працаёмкім статыстычным аналізам атрыманых дадзеных. Адылі цэнтральныя праблемы: выбар апытваных асобаў (выбар частковых пробаў) і практычнае ажыцьцяўленьне інтэрвію — тыя самыя. З прычыны розных пабочных умоваў плянаваньне расходаў і даходаў, мэтадычна пажаданае і зьдзяйсьняльнае ў дэмаскапіі і акадэмічным дасьледаваньні грамадзкай думкі, часам дае розныя вынікі. З прычыны таго, што ў Фэдэратыўнай Рэспубліцы няма акадэмічнай арганізацыі, якая магла б правесьці апытаньне грамадзянаў у маштабах усёй ФРН, нямецкае акадэмічнае дасьледаваньне для здабыцьця ўласных зьвестак ня можа абысьціся без прыватных (камэрцыйных) інстытутаў, гэтаксама як партыі, урад, мэдыі ці іншыя кліенты. Такім чынам, было б зусім няслушна праводзіць выразную мяжу паміж дэмаскапіяй і акадэмічным дасьледаваньнем; аснаватворныя праблемы мэтодыкі апытаньняў датычаць і першага, і другога. Тым ня менш, укладаньнем большых сродкаў, з аднаго боку, і старанным узважваньнем магчымых крыніцаў памылак і перакручаньняў, зь іншага боку, небясьпеку павярхоўных высноваў можна паменшыць. У гэтым стасунку акадэмічнае дасьледаваньне мае структурную перавагу. Перш як больш падрабязна заняцца мэтадычна-тэхнічнымі праблемамі дэмаскапіі і дасьледаваньня грамадзкай думкі — а гэта неабходна, каб ацаніць, наколькі надзейнымі ёсьць вынікі дэмаскапіі, у якой меры яны насамрэч адлюстроўваюць тое, што думае і адчувае сярэдні грамадзянін — разгледзім бліжэй панятак «грамадзкай думкі» і зробім першую спробу вызначыць ролю грамадзкай думкі для волевыяўленьня ў дэмакратычнай сыстэме.

Што такое «грамадзкая думка»?

Не існуе агульнапрынятай дэфініцыі панятку «грамадзкай думкі»; шмат аўтараў спрабавалі прапанаваць такую дэфініцыю, ніводная ня здолела замацавацца. Дэмаскопы кшталту Элізабэт Ноэле-Нойман сьцьвярджаюць, што іхныя досьледы выяўляюць «грамадзкую думку»; крытыкі дэмаскапіі — у Фэдэратыўнай Рэспубліцы, напрыклад, Вільгельм Геніс ужо ад сярэдзіны пяцьдзясятых гадоў і зь неаслабнай энэргічнасьцю — горача гэта аспрэчваюць. Без агульнапрынятай дэфініцыі такую спрэчку, натуральна, немагчыма разьвязаць, але спрэчкі пра ўжытак паняткаў ужо напоўнілі шмат навуковых працаў і прадвызначылі шмат дыскусіяў як на пабытовым узроўні, так і ў палітыцы — варта згадаць хаця б Нямецкую Дэмакратычную Рэспубліку, якая да сёньня, напрыклад, у штодзённай газэце Die Welt, існуе толькі як «гэтак званая» ці ўзятая ў двукосьсе. Мы ня будзем тут дэталёва разглядаць гэтую спрэчку, але невялікая рэфлексія над паняткам «грамадзкай думкі» дапаможа выявіць праблемы, зьвязаныя з дэмаскапіяй.

Дыскусія філёзафаў і тэарэтыкаў дзяржавы даўнейшых стагодзьдзяў абарачалася вакол дачыненьня тых, хто панаваў, да астатніх удзельнікаў грамадзтва, якія не спрычыняліся ці недастаткова спрычыняліся да працэсу ажыцьцяўленьня ўлады. Нямецкі сацыёляг Ганс Шпаер (1950), які за часоў Гітлера эміграваў у ЗША, аналізуючы панятак з гістарычнага гледзішча, разумее грамадзкую думку (public opinion) як «меркаваньні пра справы нацыі, якія вольна і публічна выказваюцца не прыналежнымі да ўраду людзьмі, якія пры гэтым прэтэндуюць на тое, што іхныя меркаваньні маюць права ўплываць на рашэньні, асабовы склад ці структуру свайго ўраду ці вызначаць іх». У сучаснай дэмакратыі заходняга ўзору з усеагульнымі, вольнымі і роўнымі выбарамі функцыя гэтак зразуметай грамадзкай думкі мяняецца. У прынцыпе кажны грамадзянін роўным чынам спрычыняецца да працэсу ажыцьцяўленьня ўлады (праз выбары); абраныя прадстаўнікі маюць часовыя паўнамоцтвы і могуць быць прыцягнутыя да адказу за свае пастановы. Гэта трэба разумець як ідэальную схему, а ня як эмпірычны аналіз; на Оруэлавай «Фэрме» таксама некаторыя былі «раўнейшыя» ад іншых.

Ужо не паўстае прынцыповага пытаньня аб тым, хто мае права ўдзельнічаць у вызначэньні грамадзкай думкі, пытаньне ўзьнікае хутчэй арганізацыйнае: калі, як часта і зь якой нагоды. Ці, у больш прэтэнцыёзнай фармулёўцы: у якой меры рэпрэзэнтатыўны прынцып (уся ўлада дэлегуецца дэпутатам, падпарадкаваным адно собскаму сумленьню) павінен быць дапоўнены плебісцытарнымі элемэнтамі (беспасярэдні ўдзел усіх грамадзянаў)? Гэта, натуральна, ня ёсьць чыста тэхнічна-арганізацыйнай праблемай — разьвіцьцё тэхнікі (электронны тэкст ды інтэрактыўная камунікацыя) стварыла ўсе перадумовы для таго, каб сёньня праводзіць усенародныя галасаваньні хоць штодня; толькі падлучэньне нямецкіх сем’яў да сеткі пакуль яшчэ пакідае жадаць лепшага. Такім чынам, адкрываюцца практычныя магчымасьці для ўлучэньня ў працэс вызначэньня думак звыклага грамадзяніна — ці то ў форме рэфэрэндумаў, ці то — што нашмат больш верагоднае — у форме даступнай фонавай інфармацыі для тых, хто праз выбары легітымуецца да беспасярэдняга прыняцьця рашэньняў, для дэпутатаў — што ў стане істотна зьмяніць сучасную практыку прыняцьця рашэньняў. Але спачатку вернемся да сёньняшняй дэмаскапіі і ейнай прэтэнзіі на адлюстраваньне грамадзкай думкі.

Гэтая прэтэнзія трывіяльным чынам апраўдваецца, калі выходзіць з прапанаванай Варнэрам у трыццатых гадох (амаль таўталягічнай) дэфініцыі: грамадзкая думка складаецца з рэакцыяў апытваных на адназначна сфармуляваныя выказваньні і пытаньні ўва ўмовах інтэрвію — гэта нагадвае пра дэфініцыю інтэлекта як таго, што вымяраецца тэстам на інтэлект. Ноэле-Нойман аргумэнтуе больш дыфэрэнцыявана: «Грамадзкай думкай называюць напоўненыя ўяўленьнем пра вартасьці, асабліва ўгрунтаваныя на маральных паглядах, думкі і спосабы паводзінаў, якія (калі йдзецца пра ўсталяваную згоду, напрыклад, звычай, догму) трэба публічна выказваць, каб ня трапіць у ізаляцыю; альбо, пры дынамічным, «вадкім» (T’оніс) стане, можна публічна выказваць, не трапляючы ў ізаляцыю». Прынамсі, так яна вызначыла гэты панятак у «Падручным слоўніку палітычнай культуры Фэдэратыўнай Рэспублікі Нямеччыны» (Greifenhagen u.a. 1981, S. 271). Яна разумее гэты панятак «сацыяльна-псыхалягічна», а не «палітычна» — як датычны супольнасьці. Але карысьць ад гэтага невялікая. Для канкрэтнага аналізу палітычных падзеяў — накшталт апісанага на пачатку візыту амэрыканскага прэзыдэнта Рэйгана — гэта ня надта вялікая дапамога. У дэмакратыі заходняга ўзору наўрад ці засталіся яшчэ думкі і спосабы паводзінаў, якія трэба выказваць, каб ня трапіць у ізаляцыю. Гэта характарызуе хутчэй аўтарытарныя сыстэмы; другая Нямеччына прапануе багаты наглядны матар’ял што да гэтага (накшталт добраахвотных дадатковых зьменаў на працы дзеля пабудовы сацыялізму). Адылі тыя сацыяльна-псыхалягічныя праблемы, якія спрабуе ахапіць Ноэле-Нойман, нашмат лепей аналізаваць пры дапамозе такіх паняткаў, як нормы, вартасьці і канфармізм.

Але важным у Ноэле-Нойманавай спробе дэфініцыі ёсьць тое, што яна робіцца на эмпірычным грунце, а не вызначаецца нарматыўна — паводле філязофскай традыцыі. Гэтым яна адмяжоўваецца ад аўтараў кшталту Юргена Габэрмаса, якія ў «грамадзкасьці» і «грамадзкай думцы» бачаць «крыніцу інтэлектуальна каштоўных паглядаў», якая ёсьць такой у выніку ўплыву палітычна інфармаваных грамадзянаў, якія самастойна і рацыянальна складаюць сабе думку і рупяцца пра агульнае дабро. У сьвятле гэткіх элітных канцэпцыяў грамадзкай думкі тое, што здабывае дэмаскапія, непазьбежна мусіць падавацца чымсьці непаўнавартым, «вульгарнай думкай», як назваў гэта Геніс — выказаўшы шмат чыё меркаваньне.

Адылі гэтая спрэчка непрадуктыўная. Ці то «грамадзкая» думка, ці то «вульгарная», інфармацыю, якую прапануе дэмаскапія, трэба аналізаваць у розных дачыненьнях: з аднаго боку, з гледзішча ейнай нутраной праўдзівасьці, г.зн. у якой меры пры дапамозе наяўнага мэтадычнага інструмэнтару магчыма намаляваць праўдзівую карціну думак і настрояў усяго насельніцтва; зь іншага боку, з гледзішча ейнай вонкавай праўдзівасьці, г.зн. у якой меры ў звычайнага грамадзяніна — незалежна ад дэмаскапіі — наяўныя думкі і ацэнкі палітычных (у шырэйшым разуменьні) тэмаў, наколькі стабільныя гэтыя ацэнкі, на чым яны ўгрунтаваныя і якім уплывам яны падлеглыя. Асабліва гэты другі набор пытаньняў яўна перасягае межы тых вынікаў дасьледаваньня, якія мы сёньня можам уважаць за пэўныя. Канчатковае тлумачэньне на трывалым эмпірычным грунце, безумоўна, немагчымае; але зь іншага боку, ёсьць мноства цікавых вынікаў, у сьвятле якіх прадуктам дэмаскопаў трэба справядліва аддаць належнае.

3. Мэтады дэмаскапіі

Выбарка

Разгледзім спачатку тыя інструмэнты дэмаскопаў, якія па сутнасьці не адрозьніваюцца ад інструмэнтаў акадэмічнага эмпірычнага сацыяльнага дасьледаваньня — і якімі паслугоўваюцца таксама і пры камэрцыйным дасьледаваньні рынку. Апытаньні грамадзкай думкі грунтуюцца на выбарках, якія абдымаюць, як правіла, ад адной да дзьвюх тысячаў грамадзянаў. Шмат каму адна гэтая рэч падаецца дастатковай падставай для таго, каб не даваць веры высновам дэмаскопаў. Нягледзячы на шматлікія посьпехі дэмаскапіі ў прагназаваньні вынікаў выбараў — але было таксама і некалькі буйных няўдачаў — мэтад выбарак дылетанту падаецца ня надта надзейным. Занепакоеныя грамадзкай крытыкай — якая асабліва голасна выказвалася ў ЗША падчас прэзыдэнцкай перадвыбарнай барацьбы паміж Рэйганам і Мандэйлам у 1984 годзе, — дасьледнікі грамадзкай думкі вырашылі дакладна высьветліць гэтую акалічнасьць і запыталі 2000 выпадкова абраных грамадзянаў, ці яны лічаць, што «выбарка памерам ад 1500 да 2000 чалавек можа дакладна адлюстроўваць думку ўсяго насельніцтва, ці пры такой невялікай колькасьці асобаў гэта немагчыма». Толькі прыкладна кажны чацьверты (28 адсоткаў) — паведамляе «Roper Organization» у красавіку 1985 г. (Roper Reports 85 / 4) — адказаў на гэтае пытаньне дадатна. Але калі пытаньне пра надзейнасьць апытаньняў мэтадам выбарак сфармуляваць іначай («Roper Organization» зрабіла таксама і гэта), дык сьвет зноў выглядае для дэмаскопаў нашмат прыветнейшым. Пастаўленыя перад альтэрнатываю, ці дасьледнікі грамадзкай думкі («pollster») апытваюць тыповых, рэпрэзэнтатыўных людзей, ці яны галоўным чынам зьвяртаюцца да нязвыклых, нетыповых ці нават нетрадыцыйных, эксцэнтрычных людзей («unusual, non-typical, or even oddball types of people»), 80 адсоткаў выбралі першую альтэрнатыву, толькі сем адсоткаў — другую, тым часам як рэшта ня здолела вызначыцца («don’t know»). А на наступнае пытаньне толькі шэсьць адсоткаў апытаных абвяшчаюць, што апытаньні «толькі вельмі рэдка» бываюць дакладнымі, тым часам як 56 адсоткаў лічаць, што яны дакладныя «звычайна» ці нават «амаль заўсёды». Крытыкаў гэтыя вынікі запэўняць у перакананьні, што дасьледаваньне грамадзкай думкі адно (рэ)прадукуе тое, што яно само і ўкладае; што праз фармуляваньне пытаньняў і прапанаваныя варыянты адказаў адкрываецца шлях якім-любя маніпуляцыям. Насамрэч, залежнасьць вынікаў апытаньня ад фармуляваньня пытаньняў становіць цэнтральную праблему, якая яшчэ будзе падрабязна асьветленая, але сьпярша вернемся да праблемы выбаркі.

Што б ні думаў звычайны грамадзянін, угрунтаваныя на тэорыі верагоднасьці выбаркі, гэтак званыя выпадковыя выбаркі («random samples»), умагчымляюць узглядна дакладныя выказваньні на падставе параўнальна малой выходнай інфармацыі. Паводле матэматычнай тэорыі, атрыманая на падставе выбаркі ў 1000 чалавек лічба (напрыклад, колькасьць прыхільнікаў Рэйганава візыту ў Бітбург) можа ўтрымліваць памылку ў маштабе толькі каля плюс / мінус трох адсоткаў. Такім чынам, калі вынікі выбаркі даюць лічбу ў 51 адсотак, як у пададзеным на пачатку прыкладзе, дык «праўдзівы» паказьнік у стасунку да ўсяго насельніцтва з блізкай да пэўнасьці верагоднасьцяй складае велічыню паміж 48 і 54 адсоткамі. Гэта — чыстая тэорыя, якая выходзіць з ідэальных перадумоваў, не наяўных у практыцы, так што ў практыцы даводзіцца дапускаць большую памылку. У залежнасьці ад канкрэтнай формы ажыцьцяўленьня выбаркі верагоднасьць памылкі можа павялічвацца ў 1,5—2 разы. У дачыненьні да нашага прыкладу, такім чынам, мы можам быць пэўнымі, што ў агульнай сукупнасьці доля прыхільнікаў вагалася паміж 46 і 56 адсоткамі. Паведамленьне гэткіх верагоднасьцяў памылкі становіць заруку навуковай сумленнасьці, які строга выконваецца ў сур’ёзных мэдыях ЗША. Напрыклад, у New York Times кажнаму артыкулу, які падрабязна паведамляе пра вынікі апытаньня грамадзкай думкі, спадарожнічае «карцінка», у якой пад загалоўкам «How the poll was conducted» падаецца галоўная інфармацыя пра мэтадалягічныя падыходы. У Фэдэратыўнай Рэспубліцы намаганьні дасягнуць падобнай канвэнцыі паміж вядучымі інстытутамі дасьледаваньня грамадзкай думкі пакуль не прынесьлі плёну. З аднаго боку, гэта варта жалю, бо дзякуючы такой інфармацыі, магчыма, удалося б запабегчы празьмерным спадзяваньням на магчымасьці дэмаскапіі; зь іншага боку, гэткая інфармацыя пра мэтад, мабыць, мела б ня большы эфэкт, чымся надпіс на цыгарэтных пачках аб тым, што курэньне шкодзіць здароўю.

Аднак больш значным, бадай, ёсьць тое пярэчаньне, што верагоднасьць памылкі для кажнага асобнага пытаньня насамрэч палягае ў апісаных межах, але практычныя высновы трэба рабіць з цэлага шэрагу асобных пытаньняў, якія агулам убясьпечаныя нашмат лепей. Асаблівае значэньне выпадае (рэгулярнаму) паўтарэньню пытаньняў; у карціне (напрыклад, папулярнасьці фэдэральнага канцлера), якая паўстае на пэўным часавым адцінку, верагоднасьць памылкі значна меншая, чымся ў кажным з асобных замераў (імгненны здымак). Урэшце, трэба браць пад улік шэраг іншых крыніцаў памылак («total sampling error»), вялікай частцы якіх немагчыма даць колькасную характарыстыку, але якія ёсьць вельмі важнымі для ацэнкі якасьці дэмаскапічных вынікаў. Таксама і на гэта ў экспліцытнай форме паказваецца ў амэрыканскіх публікацыях. («In addition to sampling error, the practical difficulties of conducting any survey of public opinion may introduce other sources of error into the poll» — так гэта фармулюе New York Times.)

І тым ня менш: у якасьці грубай меры якасьці грамадзкага апытаньня гэтае чыста фармальнае вызначэньне памылкі частковай пробы ўсё-ткі прыдатнае. Між іншым, яна памяншаецца не лінійна, у залежнасьці ад велічыні выбаркі, а толькі прапарцыйна кораню з колькасьці апытаных асобаў. То бок, каб паменшыць гэтую памылку ўдвая, трэба павялічыць колькасьць апытаных у чатыры разы, а каб паменшыць яе ўвогуле да плюс / мінус аднаго адсотку, трэба апытаць 10 000 асобаў — а гэта, у пераважнай бальшыні выпадкаў, задорага і вымагае зашмат часу.

Важнейшым за простую колькасьць апытаных ёсьць мэтад, паводле якога выбіраюцца апытаныя. Спаміж навукоўцаў збольшага пануе згода што да таго, што гэта павінна адбывацца ў строгай адпаведнасьці з выпадковым прынцыпам (выпадковая выбарка), які не пакідае асобнай апытальніцы (бальшыню апытальнікаў становяць жанчыны) свабоды выбару асобы для апытаньня; адылі на практыцы паўстае яшчэ праблема кантролю выкананьня кажнага асобнага правіла. Падчас пэрсанальнага апытаньня гэта вельмі цяжка ці вымагае вялікіх выдаткаў; затое тэлефонныя апытаньні, якія стаюцца ўсё больш пашыранымі, у гэтым стасунку адкрываюць выбітныя магчымасьці для кантролю. У практычнай дэмаскапіі вельмі часта ўжываецца іншы спосаб выбару, гэтак званыя прапарцыйныя выбаркі. Пры гэтым задаюцца вылучна пэўныя прапорцыі, якія грунтуюцца на разьмеркаваньні пэўных прыкметаў (як правіла, узросту і полу) у сукупнай долі насельніцтва. Выбарка ў такім выпадку мае полавы і ўзроставы склад, узглядна падобны да складу ўсяго насельніцтва; яна ёсьць «рэпрэзэнтатыўнай» для ўсяго насельніцтва — але з пэўнасьцяй толькі што да разьмеркаваньня адпаведных прыкметаў. У межах зададзеных прапорцыяў і часам пэўнай прызначанай мясьціны ці раёну апытальніца вольная ў выбары апытваных асобаў. Гэта можа выклікаць істотныя перакручаньні, бо апытальнікі часьцей шукаюць апытваных у собскім сацыяльным асяродзьдзі.

З прычыны шматлікіх практычных цяжкасьцяў што да строгага выкананьня выпадковых выбарак быў распрацаваны шэраг мадыфікацыяў, якія робяць іхнае адрозьненьне ад акуратнай прапарцыйнай выбаркі ўзглядна нязначным. Асабліва (сусьветная) арганізацыя Гелапа, якую ў Фэдэратыўнай Рэспубліцы рэпрэзэнтуе інстытут «EMNID», і Інстытут дэмаскапіі ў Аленсбаху шмат працуюць з прапарцыйнымі выбаркамі, якія ўмагчымляюць істотную эканомію выдаткаў. Вынікі апытаньняў пра тое, за каго будуць галасаваць на выбарах, якія праводзяцца напярэдадні выбараў і для якіх існуе аб’ектыўны крытэр спраўджаньня ў форме афіцыйных вынікаў выбараў, прынамсі, у апошнія гады ў Фэдэратыўнай Рэспубліцы не выявілі істотных адрозьненьняў паміж прапарцыйнымі і выпадковымі выбаркамі; адылі ў стасунку да спэцыяльных дасьледаваньняў (у прыватнасьці гэтак званых моладзевых дасьледаваньняў, апытаньняў асобаў ува ўзросьце да 25 гадоў) выявіліся значныя разыходжаньні.

Фармуляваньне пытаньняў, шкала стаўленьня і складаньне індэксу

Гэтак сама важнымі, як і выбар апытваных асобаў, якія ў ідэальным выпадку павінны ўва ўсіх аспэктах станавіць сабой паменшанае адлюстраваньне ўсяго насельніцтва (агульней кажучы, асноўнай масы), ёсьць эфэкты фармуляваньня пытаньняў, месца асобнага пытаньня ў шэрагу і таксама камунікацыі паміж апытальнікам і апытванымі. Тут не выпадае апавядаць пра мноства сыстэматычных экспэрымэнтаў у абсягу дасьледаваньня апытаньняў. Для азнаямленьня зь імі можна даць спасылку на спэцыяльную літаратуру, напрыклад, на Schuman / Presser (1981), Belson (1981), Sudman / Bradburn (1982) і перадусім на часапіс «Public Opinion Quarterly» (POQ), афіцыйны орган «American Association of Public Opinion Research» (AAPOR), дзе ў мірным суіснаваньні аб’яднаныя акадэмічныя і камэрцыйныя выканаўцы апытаньняў. Амаль у кажным выпуску POQ можна знайсьці допісы пра дасьледаваньні дасьледаваньняў грамадзкай думкі.

Гэтая нязвыкла вялікая для навуковай дысцыпліны чульлівасьць што да ўласных мэтадаў не заўсёды была натуральнаю. Не ў апошнюю чаргу таму, што ў абсягу ацэнак і думак (у адрозьненьне ад пытаньняў пра фактычныя паводзіны, напрыклад) надзвычай цяжка знайсьці крытэры спраўджаньня слушнасьці вынікаў дэмаскапіі, дасьледнікі грамадзкай думкі доўгі час былі гатовыя папросту акцэптаваць адказы апытваных як праўдзівыя; так, ува ўсякім разе, гэта бачыў Чарльз Кенэл (1984), адзін з «айцоў» мэтодыкі інтэрвію. Пазьней, прыкладна ад сярэдзіны семдзясятых гадоў, асобныя неадназначныя вынікі, праправерка адказаў пра стаўленьне да пэўных пытаньняў пры дапамозе атрыманых іншым чынам «пацьверджаных» зьвестак прывялі да інтэнсіўных дасьледаваньняў, якія рабіліся пераважна ў двух найбуйнейшых акадэмічных цэнтрах апытаньняў у ЗША, «Survey Research Center» у Мічыгане і «National Opinion Research Center» (NORC) у Чыкага, а пасьля таксама ў Вялікабрытаніі, Нідэрляндах і Фэдэратыўнай Рэспубліцы (тут асабліва ў «Цэнтры апытаньняў, мэтадаў і дасьледаваньняў» у Мангайме, а таксама ў прыватна-камэрцыйных установах накшталт «Інфратэсту» ў Мюнхене ці ўва ўжо некалькі разоў згаданым «Інстытуце дэмаскапіі» ў Аленсбаху) і адлюстроўваліся таксама ў вышэйпамянёных спэцыяльных публікацыях. З прычыны таго, што стаўленьні і думкі індывідаў нідзе афіцыйна не рэгіструюцца (у адрозьненьне ад пераездаў, перабываньняў у больніцах і да т.п.), для гэтых дасьледаваньняў выкарыстоўваюцца гэтак званыя спліт-тэхнікі. У найпрасьцейшым выпадку гэта выглядае так: у адным апытаньні выкарыстоўваюцца дзьве вэрсіі анкеты, якія розьняцца толькі альтэрнатыўнымі фармулёўкамі аднаго пытаньня ці пасьлядоўнасьцю двух пытаньняў. Якая зь дзьвюх вэрсіяў выкарыстоўваецца ў асобным выпадку, вызначаецца чыста выпадкова. Калі абедзьве спраўджваныя фармулёўкі пытаньня эквівалентныя, паміж вынікамі абедзьвюх выбарак не павінна быць адрозьненьняў. На жаль, у шматлікіх выпадках усё-ткі выявіліся істотныя адрозьненьні, прычым нават тады, калі абодва варыянты цалкам адпавядалі традыцыйным правілам прафэсійнай тэхнікі апытаньня.

Натуральна, пытаньні нельга фармуляваць сугестыўным чынам, у тэксьце пытаньняў трэба пазьбягаць ацэначных прыметнікаў, прапанаваныя варыянты адказаў павінны прадугледжваць усе магчымыя стаўленьні, але не накладвацца адзін на адзін. Перадусім, аднак, праз фармуляваньне пытаньняў і ход канкрэтнай размовы з апытальнікам у апытванага павінна стварацца пачуцьцё таго, што ягоная цалкам асабістая думка ёсьць жаданаю і будзе прынятая нават у тым выпадку, калі яна, магчыма, супярэчыць пануючым уяўленьням. Магчымыя забабоны, скрайнія пункты гледжаньня ў дэмаскапіі мусяць мець такія самыя шанцы быць выказанымі, як і адпаведныя пануючым нормам і вартасьцям пазыцыі. Пры ўсім імкненьні да нэўтральных, узважаных фармулёвак гэта часьцяком немагчыма што да асобных пытаньняў. Напрыклад, лева- ці праварадыкальныя пагляды нельга высьветліць простым пытаньнем. Для гэтай мэты ў сацыяльнай псыхалёгіі распрацаваныя гэтак званыя шкалы стаўленьня; у адной асабліва пашыранай мэтодыцы (шкале Лікерта) апытванаму прапануецца сьпіс выказваньняў, якія яго просяць спантанна ацаніць (пагадзіцца / адхіліць). Тады з сукупнасьці гэтых рэакцыяў выводзіцца характарыстыка апытанага. Клясычным прыкладам такой шкалы стаўленьня ёсьць шкала аўтарытарызму, распрацаваная камандай дасьледнікаў пад кіраўніцтвам Тэадора Адорна пры канцы саракавых гадоў. Адылі выкарыстоўваюцца гэтак складаныя мэтады хутчэй у акадэмічным дасьледаваньні. Вельмі часта — як у акадэмічным, так і ў камэрцыйным дасьледаваньні грамадзкай думкі — гэтыя больш працаёмкія шкалы замяняюцца на складаньне індэксаў, якія ў большай ступені адзначаюцца суб’ектыўнымі прыхільнасьцямі дасьледніка, чымся кантраляванасьцяй мэтаду. Гэтак, дасьледнік можа вырашыць, напрыклад, — і падабенства гэтага выдуманага прыкладу да рэальнасьці ня ёсьць выпадковым — што найлепшым чынам леварадыкальнасьць можна вызначыць, калі запытацца, ці бярэ апытваны ўдзел у дэманстрацыях за мір, ці мае ён наклейкі ці значкі супраць атамнай энэргіі, ці чытае ён улёткі і да таго падобнае. Затым гэтая інфармацыя ўзглядна адвольна падсумоўваецца ў індэксе, і ўрэшце дэмаскоп абвяшчае, што столькі і столькі адсоткаў насельніцтва маюць леварадыкальныя схільнасьці. (Натуральна, тое самае можна зрабіць з дасьледаваньнем правага радыкалізму.) Дэмаскапічныя дасьледаваньні гэтага кшталту выклікалі — слушна — вялікую грамадзкую крытыку, але, на жаль, спарадзілі недавер да дасьледаваньня грамадзкай думкі наагул.

Не аспрэчваючы слушнасьці крытыкі ў асобным выпадку, сёньня — праз прыблізна пяцьдзясят гадоў пасьля пачатку сучаснага дасьледаваньня грамадзкай думкі — усё-ткі можна з чыстым сумленьнем канстатаваць, што цяпер існуе інструмэнтар мэтадаў і тэхнік, пры дапамозе якога можна надзейна выявіць пануючыя ўва ўсім насельніцтве думкі, стаўленьні і вартасьці. Адылі зь меркаваньняў часу і выдаткаў на практыцы часьцяком неабходныя кампрамісы, якія ў асобных выпадках могуць сур’ёзна сапсаваць надзейнасьць і праўдзівасьць вынікаў дэмаскапіі.

Праблема «хістаньняў думкі»

Але нават пры ўсёй мэтадычнай руплівасьці дэмаскапія ўразьлівая для адной праблемы, крыніцаю якой ёсьць самі апытаныя: часам немалая частка насельніцтва можа ня мець выразна акрэсьленага меркаваньня на пэўную тэму — таму што асабіста для гэтых асобаў адпаведная тэма ня мае значэньня, таму што ім бракуе дастатковай інфармацыі, таму што яны не разважалі грунтоўна пра гэтыя рэчы, не абмяркоўвалі іх зь сябрамі і знаёмымі. У гэтым выпадку нават для дэмаскопа, які працуе з усёй мэтадычнай акуратнасьцю, будзе цяжка атрымаць надзейныя дадзеныя, тым больш што шмат людзей хутчэй дадуць які-любя адказ, чымся адкрыта прызнаюць брак ведаў, уважлівасьці ці зацікаўленьня. Розныя экспэрымэнты пераканаўча пацьвердзілі існаваньне гэтай тэндэнцыі па-над культурнымі межамі. Гэтак, выдуманы палітык Франц Маер у выніку аднаго дасьледаваньня сымпатыяў да вядучых палітыкаў Фэдэратыўнай Рэспублікі атрымаў ад бальшыні апытаных дадатныя ацэнкі; у ЗША падчас аднаго экспэрымэнту выявілася, што вялікая частка апытаных была гатовая ацаніць праект закону пра сельскую гаспадарку — які хоць і існаваў рэальна, але ня быў вядомы нават многім палітычным экспэртам: значная бальшыня была згодная з гэтым праектам. Такія экспэрымэнты — ня забаўкі, ня спроба зрабіць дурня з апытванага грамадзяніна. Яны паказваюць, у якой меры апытваны схільны перафармуляваць на свой лад пастаўленае пытаньне ці прапанаванае для ацэнкі выказваньне, паставіць іх у пэўны кантэкст, абы толькі даць які-небудзь адказ. Такім чынам, для дэмаскапіі праблему становіць ня толькі неахвочы, незацікаўлены апытваны, але і той, хто любым чынам стараецца быць карысным.

Прыведзены на пачатку прыклад зь візытам Рэйгана добра адлюстроўвае гэтую зьяву. Прычынай істотнага павароту грамадзкай думкі, які адбыўся тады, была не мэтадычная ненадзейнасьць дэмаскапіі і ня значная зьмена стаўленьня насельніцтва, а ў першую чаргу тое, што вялікая частка амэрыканскага насельніцтва папросту ня мела акрэсьленага меркаваньня пра гэтае пытаньне. А чым меней акрэсьленае ці трывалае пэўнае меркаваньне, тым вышэйшая імавернасьць таго, што яно падлягае кароткатэрміновым хістаньням і вельмі моцна рэагуе на вонкавыя падзеі — у дадзеным выпадку перадусім на асьвятленьне ў мэдыях. Асацыяцыі з другой сусьветнай вайной, з Галакостам, СС і нацыстамі, амаль спрэс нэгатыўна афарбаванае асьвятленьне ў мэдыях забясьпечылі той кантэкст, у якім людзі, якія па сутнасьці ня мелі меркаваньня, лёгка маглі прыйсьці да нэгатыўнай ацэнкі; затым сам візыт, што адбываўся безь непрыемнасьцяў і новых акцыяў пратэсту, публічнае аслабленьне крытыкі з боку актыўных у гэтай справе грамадзкіх арганізацыяў забясьпечылі фон, на якім візыт выглядаў нашмат пазытыўней. Таму і ў паліталёгіі разглядаецца salience (значэннасьць) пэўнай тэмы і праблема non-attitudes, стаўленьняў і меркаваньняў, якія не існуюць рэальна ці ня ёсьць дастаткова стабільнымі ў дачыненьні да вонкавых уплываў. Палітычныя пытаньні ў вузейшым сэнсе слова многім грамадзянам нецікавыя, ня маюць дастатковай salience. З гэтай прычыны і дэмаскапічныя вынікі, якія датычаць такіх пытаньняў, могуць узглядна хутка зьмяняцца; яны малапрыдатныя для таго, каб угрунтоўваць на іх доўгатэрміновыя палітычныя рашэньні. Такім чынам, фэдэральнаму канцлеру Колю і прэзыдэнту Рэйгану добра нараілі ня ставіць рашэньне што да візыту ў Бітбург у залежнасьць ад вынікаў, атрыманых дэмаскопамі.

Дасьледаваньне грамадзкай думкі, натуральна, усьведамляе гэтыя праблемы, і ёсьць розныя прапановы што да таго, якім чынам можна аддзяліць няўпэўненых у сваёй думцы, тых, хто вагаецца, ад тых, хто мае трывалае меркаваньне. У стасунку да асобнай тэмы накшталт візыту Рэйгана магчыма нават досыць добра забясьпечыць гэта, ставячы дадатковыя пытаньні, якія выяўляюць, наколькі адпаведная тэма займае апытванага, якое значэньне яна мае асабіста для яго і г.д. Гэта, натуральна, выклікае дадатковыя выдаткі (часу і грошай). Апроч таго, у даўжэйшым апытаньні гэта можна зрабіць не для кажнай тэмы (кажнага пытаньня), бо заўсёднае паўтарэньне гэтых дадатковых пытаньняў было б занадта ўтомным для апытванага. У якасьці выйсьця прапануецца разглядаць апытваных, якія, паводле собскіх словаў, цікавяцца палітыкай, як тых, хто мае абгрунтаваную думку, як носьбітаў «інфармаванай» грамадзкай думкі.

Пошукі «кансыстэнтнай думкі»

Калі мы разглядаем грамадзкую думку, якую высьвятляюць дэмаскопы, як унёсак у працэс прыняцьця палітычных рашэньняў, да якога трэба ставіцца сур’ёзна, то бок (нарматыўна) бачым у ёй важны элемэнт для дапаўненьня і ўзбагачэньня фармальных прадстаўнічых структураў у дэмакратыі, у якім беспасярэдне ўтрымліваецца воля народу, тады мы мусім заняцца яшчэ больш глыбокім пытаньнем. Трэба ня толькі спраўдзіць, ці дастаткова абгрунтаванае меркаваньне пра асобную тэму, трэба яшчэ спраўдзіць, ці ёсьць сукупнасьць думак і ацэнак палітычных пытаньняў у дастатковай ступені кансыстэнтнай, то бок несупярэчнай сабе, і ці ўлучае яна ўяўленьне пра доўгатэрміновыя эфэкты асобных магчымых рашэньняў.

Паліталягічная дыскусія пра структуру сыстэмаў думак-меркаваньняў («belief systems») у шырокіх слаёх насельніцтва пачалася больш як дваццаць гадоў таму. Нагодай для ейнага пачатку паслужылі працы Філіпа Конвэрса (перадусім 1964), які што да ЗША зрабіў са сваіх дасьледаваньняў разам зь іншымі выснову аб тым, што вялікая частка выбарцаў ня мае трывалага меркаваньня, прычым нават да тэмаў, якія былі прадметам доўгіх і інтэнсіўных дыскусіяў паміж элітамі. Пераважная бальшыня насельніцтва ня мае абстрактнай, скіраванай на буйныя ўзаемазалежнасьці, сыстэмы суадносных паняткаў (Конвэрс ужывае для гэтага панятак ідэалёгіі, які выклікае шматстайныя асацыяцыі). Высновы, якія Конвэрс спачатку зрабіў на падставе вынікаў Мічыганскага перадвыбарнага дасьледаваньня да прэзыдэнцкіх выбараў 1956, у сваёй галоўнай тэндэнцыі зазналі новыя пераканаўчыя эмпірычныя пацьверджаньні па-над часам і культурнымі межамі, асабліва ў рамках дасьледаваньня «Political Action» (Barnes / Kaase 1979), міжнароднага параўнаўчага дасьледаваньня працэсаў удзелу ў дэмакратычных працэдурах у пяцёх заходніх дэмакратыях (Нідэрлянды, Вялікабрытанія, Аўстрыя, ЗША і Фэдэратыўная Рэспубліка Нямеччына). Ганс-Дытэр Клінгелман (у: Barnes / Kaase 1979, S. 225—226) наступным чынам падсумоўвае аб’ёмістыя дасьледаваньні гэтай праблемы:

«Эмпірычна ў міжнародным параўнаньні можна паказаць, што слой ідэолягаў, вызначаных як асобы, якія для разуменьня і для ацэнкі палітычных фэномэнаў актыўна паслугоўваюцца левай / правай ці лібэральна-кансэрватыўнай візіяй, кансыстэнтна складае менш за 10 адсоткаў насельніцтва… Колькасьць квазі-ідэолягаў, вызначаных паводле менш строгіх крытэраў, паўсюль большая, але ў ніводнай зь пяцёх краінаў не складае больш за 27 адсоткаў».

Пры гэтым важна памятаць, што панятак «ідэоляг» цытаванымі аўтарамі разумеецца дадатна: як асоба, здольная мысьліць абстрактнымі, кансыстэнтнымі самімі зь сябе катэгорыямі — ня надта ўдалы выбар панятка ў сьвятле амаль вылучна нэгатыўных асацыяцыяў, якія гэты панятак выклікае ў Фэдэратыўнай Рэспубліцы. Апроч таго, трэба яшчэ запытаць, ці той факт, што пераважная бальшыня насельніцтва ня мысьліць катэгорыямі палітолягаў, ужо ёсьць дастатковым доказам таго, што рэпрэзэнтаваныя ёй думкі і меркаваньні недастаткова зьвязаныя міжсобку, што ў іх не бярэцца пад улік істотная інфармацыя і што ў выніку яны ў малой ступені стабільныя і таму не становяць сабой добры падмурак для працэсаў прыняцьця палітычных рашэньняў. Шмат было таксама і спробаў зьняпраўдзіць першапачатныя высновы Конвэрса. Аднак гэтыя дасьледаваньні былі скіраваныя на тое — і часткова дасягнулі ў гэтым посьпеху, — каб пры дапамозе іншых мэтодык ацэнкі атрымаць больш высокую ступень пашыранасьці «ідэалягічнага» (у вышэйпамянёным сэнсе) мысьленьня, не беручы пад сумнеў нарматыўныя перадумовы самога такога спосабу разгляду. Калі ў ЗША, прыкладам, вялікая частка работнікаў («blue collar workers») галасуе за Рэйгана і супраць падтрымліванага прафсаюзамі кандыдата Ўолтэра Мандэйла — як на прэзыдэнцкіх выбарах 1984-га — дык шмат якія палітолягі схіляюцца да таго, каб кваліфікаваць гэта як ірацыянальныя паводзіны, як вынік пасьпяховай маніпуляцыі, заміж таго каб паспрабаваць без забабонаў дасьледаваць структуру сыстэмаў меркаваньняў такіх сэгмэнтаў насельніцтва.

Выбарчыя прагнозы: узьдзеяньне дэмаскапіі на выбары?

Ацэнкі таго, у якой меры дэмаскапія дапамагае ажыцьцяўленьню «большай» ці «сапраўднай» дэмакратыі, які ўплыў маюць ці павінны былі б мець вынікі апытаньняў грамадзкай думкі на палітычныя рашэньні, падзяляюцца, і спрэчкі аб гэтым напэўна будуць працягвацца. Але нават крытыкі дэмаскапіі ня могуць паўстрымацца ад спакусы зазірнуць гэтым чынам у будучыню напярэдадні выбараў. Выбарчыя прагнозы ад самага пачатку сучаснага дасьледаваньня грамадзкай думкі стаялі ў цэнтры дэмаскапіі. Посьпехі такіх ейных піянэраў, як Гелап і Роўпэр, на амэрыканскіх прэзыдэнцкіх выбарах 1936 году моцна стымулявалі разьвіцьцё дэмаскапіі, буйныя няўдачы выклікалі сур’ёзны недавер да яе. «Ватэрлоо» дэмаскапіі сталіся амэрыканскія прэзыдэнцкія выбары 1948-га, калі дасьледнікі грамадзкай думкі былі цалкам упэўненыя, што Д’юі выйграе выбары, некаторыя штодзённыя газэты ў ранішніх выпусках у дзень пасьля выбараў — давяраючы дасьледнікам грамадзкай думкі — расьпісвалі Д’юі як пераможцу, але выбарцы аддалі выяўную перавагу Трумэну. Нагэтулькі істотных памылковых прагнозаў у Фэдэратыўнай Рэспубліцы не было, але досыць часта высновы дэмаскопаў, публікаваныя напярэдадні выбараў, дужа адрозьніваліся ад сапраўдных вынікаў выбараў.

Найбольш пераканаўчым прыкладам гэтага ёсьць выбары ў Бундэстаг 1965 году. Тады дэмаскопы паведамлялі — асабліва Інстытут дэмаскапіі і Інстытут EMNID — пра драматычную гонку галава ў галаву паміж СПН і ХДЗ; маўляў, трэба сур’ёзна лічыцца з магчымасьцяй першай зьмены ўраду ў гісторыі Фэдэратыўнай Рэспублікі. Аднак Зьвяз, паводле афіцыйных вынікаў, як і на папярэдніх выбарах у 1961 годзе, апярэдзіў СПН больш як на восем адсоткаў. Тым часам як EMNID да апошняга стаяў на сваім прагнозе — па 45 адсоткаў для ХДЗ / ХСЗ з аднаго боку і СПН зь іншага, Элізабэт Ноэле-Нойман у вечар перад выбарамі абвясьціла па тэлевізіі найнавейшыя вынікі Аленсбаху — Зьвяз выйграе адзінаццаць адсоткаў, — прагноз, да якога грамадзкасьць была настолькі негатовая, што шмат хто выставіў папрок, быццам дэмаскопы не бесстароньне вымяраюць настроі ў насельніцтве, а самі — сьвядома ці несьвядома — сваімі прагнозамі стаюцца чыньнікамі палітычнага працэсу і выклікаюць зьмены настрояў. Быў выстаўлены вельмі важкі папрок у сьвядомай маніпуляцыі — дэмаскапія як інструмэнт прапаганды: прадкажы гонку плячо ў плячо, каб дзеля гэтага падалося, што існуе сур’ёзная магчымасьць зьмены ўраду, і змабілізуй тым самым абыякавых, расчараваных, схільных да пасіўнасьці выбарцаў партыі ўраду: на сацыялягічным жаргоне — самазьнішчальнае прароцтва («self destroying prophecy»). Але можна ўявіць сабе і адваротны працэс: прадкажы — напярэдадні выбараў у Бундэстаг 1983 году, — што СвДП [ = Свабодная дэмакратычная партыя] на злосьць усім скептыкам возьме вырашальны пяціадсоткавы бар’ер, каб праз гэта голас, адданы за СвДП, падаваўся дзейснай падтрымкай новаўтворанай увосень урадавай кааліцыі фэдэральнага канцлера Коля, а ня «згубленым» голасам, які можа спрычыніцца да стварэньня на фэдэральным узроўні «гесэнскіх варункаў»: прароцтва, якое само сябе спраўджвае (спраўдзіла).

Амаль немагчыма давесьці папрок у сьвядомай маніпуляцыі гэткага кшталту на падставе атрыманых дэмаскопамі вынікаў, нават калі б быў доступ да так званых сырых зьвестак, г.зн. зьвестак у тым выглядзе, які яны маюць у запоўненых анкетах. Мэтадалягічныя праблемы рознага кшталту прымушаюць узважана падыходзіць да сырых зьвестак. Тыя вынікі, якія публікуюцца ці перадаюцца замоўцу, ёсьць «апрацаванымі» зьвесткамі, а ўсеагульна абавязковых канвэнцыяў што да спосабу і аб’ёму апрацоўкі не існуе. Мерай пасьпяховасьці спосабу апрацоўкі ёсьць — заўсёды са спазьненьнем — блізіня да сапраўднага выніку выбараў. Але тое, што падчас пэўных выбараў аказалася добрым мэтадам, падчас наступных выбараў можа хутчэй перакруціць сырыя зьвесткі яшчэ больш, чым наблізіць іх да рэчаіснасьці. Гэта асабліва датычыць так званай палітычнай апрацоўкі, якую шмат якія дэмаскопы робяць у дадатак да простага дапасаваньня да пэўных дэмаграфічных прапорцыяў (кшталту ўзроставага і полавага складу). У гэтыя апрацоўкі слушна ўваходзяць ацэнкі палітычнага становішча, досьвед мінулых апытаньняў і яшчэ шмат рэчаў, якія немагчыма фармальна зафіксаваць і такім чынам зрабіць даступнымі для «аб’ектыўнай» праверкі. Пасьпяховую маніпуляцыйную стратэгію ўзору «самаспраўджвальнага прароцтва» ніякім чынам немагчыма выкрыць на падставе зьвестак, урэшце ж прагноз у значнай ступені адпавядае афіцыйным вынікам выбараў. Больш зачэпак можна знайсьці ўва ўзоры «самазьнішчальнага прароцтва», але атрымаць бесьпярэчны доказ немагчыма таксама і тут, тым больш што дэмаскопы трымаюць напагатове тэарэтычныя мадэлі тлумачэньня разыходжаньняў паміж іхнымі вынікамі і афіцыйнымі вынікамі выбараў, ад якіх, прынамсі, нельга проста так адмахнуцца.

Дэмаскопы пасьля балючых няўдачаў мінуўшчыны адгаворваюцца перадусім тым, што яны зусім не сьцьвярджаюць, быццам яны прапануюць прагнозы, прадказаньні вынікаў выбараў. Яны адно прапануюць «імгненныя здымкі» волі выбарцаў; адказнасьць за любыя зьвязаныя зь імі праекцыі на будучыню (дзень выбараў) кладзецца, такім чынам, вылучна на спажыўца дэмаскапічных вынікаў. Значыцца, калі вынікі дэмаскапіі адрозьніваюцца ад вынікаў выбараў, дык гэта праблема не дэмаскапіі, а палітыка, журналіста ды сярэднестатыстычнага грамадзяніна, які прыняў гэтыя вынікі за чыстую манэту. Гэтае абарончае цьверджаньне занадта беззаганнае для таго, каб можна было чакаць, што замоўцы апытаньняў грамадзкай думкі і шырокая грамадзкасьць паставяцца да яго сур’ёзна, дый самі дэмаскопы, бадай, ня надта ў яго вераць. Але яно мае падставу, якую трэба ўспрымаць усур’ёз.

У Фэдэратыўнай Рэспубліцы вялікую папулярнасьць мае так званае нядзельнае пытаньне: «Калі б у наступную нядзелю былі выбары ў Бундэстаг, якой партыі вы аддалі б свой голас?» З пэўнымі варыяцыямі ўсе дэмаскапічныя інстытуты выкарыстоўваюць гэтае гіпатэтычнае пытаньне, калі б яны не праводзілі апытаньня па палітычных тэмах, нават калі папярэднія выбары кагадзе адбыліся. Нядзельнае пытаньне мае ўмагчыміць бесьперапыннае вымярэньне сымпатыяў выбарцаў. Але праблема тут палягае ў тым, што пытаньне зьмяняе свой сэмантычны зьмест, свой сэнс, нават калі фармулёўка ніякім чынам не зьмяняецца, у залежнасьці ад таго, які рэальны зьмест яно мае, то бок, наколькі блізка падсунуўся фактычны тэрмін наступных выбараў. Гіпатэтычныя пытаньні ўвогуле пастаўляюць менш надзейныя зьвесткі, а ў кантэксьце галасаваньня на выбарах гэта выяўляецца ў асаблівай ступені. Калі прааналізаваць дынаміку гэтых зьвестак у часе, дык часта вельмі высокая колькасьць галасоў за апазыцыю атрымліваецца ў тыя моманты, калі рэальны выбар, за каго галасаваць, яшчэ не актуальны. Гэта можна патлумачыць тым, што ўрадавая партыя амаль непазьбежна мусіць прымаць рашэньні, якія прынамсі ў часткі ейнага электарату выклікаюць крытыку.

Для гэткіх незадаволеных выбарцаў нядзельнае пытаньне — гіпатэтычнае і таму ня маючае наступстваў — стаецца прыдатнай нагодай, каб выказаць незадаволенасьць. Але з гэтага нельга адназначна выснаваць, што гэтая — магчыма, і так толькі часовая — незадаволенасьць будзе мець практычныя вынікі (выбар апазыцыйнай партыі) пазьней. У дачыненьні да гэтага «нядзельнага пытаньня» галоўная адгаворка дэмаскопаў ува ўсіх стасунках апраўданая; яно ня можа адлюстроўваць нечага большага за імгненны стан настрояў. І пакуль наступны тэрмін выбараў ня вызначаны ды пакуль ён не падсунуўся ў аглядную будучыню, любая інтэрпрэтацыя адказаў на гэтае пытаньне як прагнозу на выбары недарэчная і як правіла ня надта цікавая для палітычнай дыскусіі, бо ў Фэдэратыўнай Рэспубліцы — падобна да ЗША, але ў адрозьненьне, прыкладам, ад Вялікабрытаніі — урад і / ці партыі ня маюць вялікай свабоды ў вызначэньні тэрміну наступных выбараў. Падзеі восені 1982-га, першы пасьпяховы канструктыўны вотум недаверу ў гісторыі Фэдэратыўнай Рэспублікі і новыя выбары, што ўрэшце адбыліся ў ягоным выніку ў сакавіку 1983-га, бадай, і ў будучыні застануцца выняткам. Аналізуючы гэты ўнікальны працэс, можна аддацца таксама і пытаньню аб тым, які ўплыў дэмаскапія сваімі вынікамі — якія грунтаваліся на нядзельным пытаньні і сьведчылі пра абсалютную бальшыню за Зьвяз — зрабіла на рашэньні СвДП і ХДЗ. Ёсьць сур’ёзныя падставы меркаваць, што гэтыя вынікі і перадусім пэўныя дэмаскопы мелі ў гэтай справе вызначальны ўплыў; адылі надзейнае з навуковага гледзішча дасьледаваньне можна будзе зрабіць толькі пазьней, калі гісторыкі таго часу атрымаюць доступ да дакумэнтаў і асабістых запісаў удзельнікаў падзеяў.

Але вернемся да прагнозаў на выбары, якія, паводле дэмаскопаў, ня ёсьць прагнозамі — прынамсі тады, калі апытаньні грамадзкай думкі занадта адрозьніваюцца ад вынікаў выбараў. У дачыненьні да апытаньняў, якія праводзяцца за ўзглядна кароткі час напярэдадні выбараў і ў якіх «нядзельнае пытаньне» замяняецца на значна больш канкрэтнае пытаньне пра галасаваньне на выбарах у канкрэтны тэрмін — звычайна з падзелам на першы і другі голас, — аргумэнт пра «імгненны здымак» значна менш пераканаўчы, перадусім тады, калі зьвесткі — як гэта робіцца бальшынёй інстытутаў — апрацоўваюцца на падставе палітычных крытэраў. Дэмаскопы любяць разважаць пра «last minute swing», пераварот меркаваньня за вельмі кароткі час перад выбарамі. Ён можа быць выкліканы — зь меншай імавернасьцяй — сапраўдным зьмяненьнем выбару альбо — што больш праўдападобна — утварэньнем фактычнага намеру да дзеяньня ў вельмі позьні момант. Тым часам як, напэўна, слушна, што істотная частка выбарцаў узглядна позна робіць свой выбар і што 10—15 адсоткаў становяць дастатковую масу, каб вырашальным чынам зьмяніць вынікі выбараў, малапраўдападобным падаецца меркаваньне, што тыя, хто ня мог вызначыцца, пераважна выберуць адну пэўную партыю, а не разьмяркуюцца паміж партыямі менш ці больш адпаведна долям, утвораным тымі, хто вызначыўся яшчэ раней. Хіба што за кароткі час да выбараў якаясьці неспадзяваная падзея паспрыяе пэўнай партыі: напрыклад, выкрыцьцё ўсходняга шпіёна на пасадзе канцлера, важкія доказы прадажнасьці якогасьці вядучага палітыка і г.д.; ці ў апытаньнях грамадзкай думкі падаецца, што прыхільнікі пэўнай партыі ня вызначыліся ці ня пэўныя ў сваёй пазыцыі, бо яны маюць спэцыфічныя прычыны, каб не выдаваць свайго сапраўднага намеру што да галасаваньня на выбарах. Сваёй — праўда, моцна аспрэчванай навукоўцамі-спэцыялістамі — тэорыяй «сьпіралі маўчаньня» Элізабэт Ноэле-Нойман паспрабавала больш агульна апісаць такія фэномэны. Паводле гэтай тэорыі, пэўны «клімат меркаваньняў» можа стацца прычынаю таго, што частка прыхільнікаў ХДЗ / ХСЗ не паказвае сваёй сапраўднай сымпатыі, бо агульны настрой у грамадзтва, асьвятленьне падзеяў у мэдыях — менавіта «клімат меркаваньняў» — супрацьстаіць ёй, бо «публічнае прызнаньне» зьнітаванае з асаблівымі выдаткамі (псыхічнымі намаганьнямі).

4. Выбарчыя сыстэмы і партыйны ляндшафт

ЗША і ФРН — параўнаньне

Дзьве вялікія традыцыйныя партыі, часам колькі разьяднаных незалежных дэпутатаў, але адсутнасьць трэцяй ці чацьвертай партыі, якая б хоць у зародку мела шанец перамагчы ў нацыянальным маштабе; такім чынам, трывалыя інстытуцыі, але адсутнасьць дэталёва распрацаваных партыйных праграмаў, абавязковых пастановаў фракцыяў пра галасаваньне так, а не інакш; кіраўнік ураду, якому для праходжаньня кажнага новага законапраекту даводзіцца спачатку шукаць бальшыню — спаміж дэпутатаў ад сваёй партыі і ад апазыцыйнай; вялікая частка насельніцтва, якая не бярэ ўдзелу ў выбарах. Гэта ключавыя словы, якія апісваюць адну з заходніх дэмакратыяў — ЗША. Высокія паказьнікі ўдзелу ў выбарах, дэталёвыя партыйныя праграмы, рашэньні фракцыяў, якія фактычна зьвязваюць асобных дэпутатаў, якія — за нешматлікімі выняткамі — забясьпечваюць кажнаму праекту ўраду сваё парлямэнцкае ўхваленьне; выбарчае права, якое забясьпечвае добрыя шанцы на праходжаньне ў парлямэнт некалькіх менш стабільных партыяў, не «цэмэнтуючы» партыйнай сыстэмы: характарыстыка іншай заходняй дэмакратыі — Фэдэратыўнай Рэспублікі Нямеччыны. Сьпіс значных адрозьненьняў можна лёгка працягнуць: фінансаваньне партыяў (і тым самым перадвыбарнай барацьбы прэтэндэнтаў на парлямэнцкі мандат) у значнай ступені з грошай, атрыманых ад падаткаў (кампэнсацыя выдаткаў на перадвыбарную барацьбу на падставе атрыманай колькасьці галасоў) у Фэдэратыўнай Рэспубліцы — залежнасьць кандытаў ад ахвяраваньняў і собскай маёмасьці для фінансаваньня выдаткаў на перадвыбарную барацьбу ў ЗША; высокая ступень празрыстасьці і магчымасьцяў да чыннага ўдзелу ў вылучэньні кандыдатаў у ЗША («primaries») — адстароненыя ад шырокай грамадзкасьці, унутрыпартыйныя працэсы выбару ў Фэдэратыўнай Рэспубліцы.

Гэтае параўнаньне канкрэтных формаў дзьвюх дэмакратычных сыстэмаў заходняга ўзору, натуральна, ня ёсьць ані вычарпальным, ані дастаткова дакладным — для навуковага параўнаўчага аналізу сыстэмаў — у тым, што датычыць асобных названых пунктаў. Яно павінна — у якасьці ілюстрацыі — зьвярнуць нашую ўвагу на два пункты, важныя для дыскусіі пра «дэмаскапію, партыі, выбары» з той прычыны, што за разборам асобных істотных пытаньняў заўсёды стаіць аснаватворная праблема: як найлепшым чынам ажыцьцявіць асноўную ідэю дэмакратыі — раўнапраўнасьць усіх грамадзянаў ува ўсіх рашэньнях, якія датычаць супольнасьці (дзяржавы), то бок, наколькі добра функцыянуе дэмакратыя ў пэўнай краіне (Фэдэратыўнай Рэспубліцы Нямеччыне). Накід параўнаньня Фэдэратыўнай Рэспублікі і ЗША павінен ясна паказаць, што існуюць — бяз шкоды для асноўнай дэмакратычнай ідэі — разнастайныя магчымасьці інстытуцыйнай рэглямэнтацыі і вызначэньня нормаў (напрыклад, палажэньняў выбарчага права, структуры заканадаўчых органаў і г.д.), якія, адылі, трэба разглядаць у іхным нутраным кантэксьце і ў дачыненьні да наяўнага гістарычнага кантэксту, а таксама да іхнага канкрэтнага эмпірычнага афармленьня, каб рабіць слушныя выказваньні пра дабраякаснасьць і працаздольнасьць пэўнай дэмакратыі; і што таксама і на ўзроўні канкрэтных эмпірычных паказьнікаў (напрыклад, ступені ўдзелу ў выбарах, магчымасьці чыннага ўдзелу ў вылучэньні кандыдатаў) неабходна трымаць у полі зроку ўзаемадзеяньне асобных фактараў.

Мажарытарнае і прапарцыйнае выбарчае права

На ўзроўні інстытуцыйнага рэгуляваньня асаблівую значнасьць мае альтэрнатыва паміж мажарытарным і прапарцыйным выбарчым правам. Асноўны прынцып мажарытарнага выбарчага права такі — у пэўным рэгіёне (выбарчай акрузе) абіраецца той кандыдат, які зьбярэ за сябе бальшыню галасоў. Выбарцы, што належаць да гэтай акругі, пасылаюць пэўную асобу як свайго прадстаўніка ў парлямэнт, іхны голас ня мае ніякага ўплыву на выбар кандыдатаў па-за межамі гэтай акругі. Гэта прадугледжвае, што абраны такім чынам кандыдат — прынамсі, у ідэі — рэпрэзэнтуе таксама і тых выбарцаў, якія аддалі свае галасы іншаму кандыдату. Мажарытарны выбарчы прынцып такім чынам пераносіць мадэль беспасярэдняй дэмакратыі на буйныя адзінкі, у якіх сход усіх немагчымы з чыста практычных прычынаў. Пры гэткай выбарчай сыстэме ў прынцыпе можна абысьціся бяз партыяў. І на практыцы незалежнаму кандыдату пры гэтай сыстэме насамрэч нашмат лягчэй дасягнуць посьпеху. Такое мажарытарнае выбарчае права ў чыстай форме ўсталявалася ў ЗША. Уся плошча ЗША падзеленая на так званыя Congressional Districts (выбарчыя акругі), якія не перасякаюць фэдэральных межаў асобных штатаў, і зарэгістраваныя выбарцы кажнай акругі выбіраюць свайго дэпутата ў Гасподу прадстаўнікоў (толькі) на двухгадовы тэрмін. З гледзішча самой канцэпцыі і адначасова з улікам канкрэтнага гістарычнага разьвіцьця гэта ёсьць сыстэмай, якая падкрэсьлівае беспасярэднюю адказнасьць дэпутата перад ягонымі выбарцамі, і дзякуючы абмежаваньню пэрыяду паўнамоцтваў кароткім тэрмінам утрымлівае рысы канцэпцыі імпэратыўнага — г.зн. такога, які можна адклікаць — мандату. Адылі ў сёньняшняй канкрэтнай форме гэтыя прыкметы выяўляюцца менш выразна. Кароткі пэрыяд паўнамоцтваў не прыводзіць да бесьперапыннай ратацыі, сапраўды незалежныя кандыдаты ня маюць рэальных шанцаў на посьпех, але для кандыдатаў, якіх спасьцігла параза на ўнутрыпартыйных выбарах («primaries»), адкрываецца яшчэ адзін шанец — удзельнічаць у выбарах у якасьці (фармальна) незалежных кандыдатаў. У выніку таго, што партыйнай дысцыпліны ў нямецкім сэнсе слова ў ЗША няма, гэты шлях магчымы без адначаснага разрыву з партыяй, сябрамі якой былі кандыдаты. Але фактычна гэта азначае страту істотнай падтрымкі, якая альбо зьдзяйсьняецца беспасярэдне партыяй, альбо забясьпечваецца праз пасярэдніцтва партыі. Такім чынам, партыям таксама і ў амэрыканскай чыста мажарытарнай выбарчай сыстэме ні ў якім разе не выпадае другарадная роля, і беспасярэдняя адказнасьць прадстаўнікоў перад сваімі выбарцамі ў канцэптуальным праекце, безумоўна, прысутная мацней, чымся ў эмпірычнай рэчаіснасьці.

У канкурэнтнай сыстэме прапарцыйнага выбарчага права партыі, аб’яднаньні кандыдатаў становяць сабой неабходны складнік. У чыстай форме можна абысьціся без рэгіянальных аддзелаў, падлічваюцца галасы за асобныя сьпісы кандыдатаў па ўсёй тэрыторыі і месцы ў парлямэнце разьмяркоўваюцца паміж партыямі (сьпісамі) прапарцыйна гэтай колькасьці галасоў. Шляхам выбараў у якасьці прадстаўніка вызначаецца не чалавечая асоба, а арганізацыя, якая, са свайго боку, папярэдне выбрала асобаў. Такім чынам, ужо на канцэптуальным узроўні пачынаецца дэпэрсаналізацыя; робячы выбар, грамадзянін ужо не прызначае свайго намесьніка, а саступае сваю долю ўлады — якая паводле Асноўнага закону Фэдэратыўнай Рэспублікі, згодна з асноўным дэмакратычным прынцыпам, цалкам належыць народу — пэўнай арганізацыі. Гэтай інстытуцыйнай рэглямэнтацыяй ужо закладзена, што абраны паводле такой сыстэмы дэпутат структурна ў першую чаргу ёсьць прадстаўніком арганізацыі, якая яго дэлегуе, і толькі ўскосна адказвае перад выбарцамі. Патрабаваньне, каб кажны дэпутат кіраваўся адно собскім сумленьнем, як яно сфармуляванае ў Асноўным законе, безумоўна, грунтуецца на пахвальных уяўленьнях пра народнага прадстаўніка, які дбае пра ўсеагульнае дабро, але яно заразом наіўнае і ніякім чынам ня ўлічвае інстытуцыйнага ціску.

Выбарчая сыстэма Фэдэратыўнай Рэспублікі па сваёй сутнасьці ёсьць прапарцыйным выбарчым правам з рознымі мадыфікацыямі ў параўнаньні зь яго чыстай формай. На некаторыя больш тэхнічныя дэталі мы тут ня будзем зважаць, бо для структурнага аналізу яны ня маюць асаблівага значэньня. Аднак дзьве мадыфікацыі вымагаюць больш дэталёвага разгляду: па-першае, дадатковыя правілы, якія выключаюць некаторыя партыі, што бяруць удзел у выбарах, з разьмеркаваньня месцаў у парлямэнце. Паводле дзейнага сёньня выбарчага закону, які ўступіў у сілу ў 1957-м, пэўная партыя мусіць зьберці ўва ўсёй краіне прынамсі пяць адсоткаў «другіх» галасоў — пры прыблізнай колькасьці выбарцаў 40 мільёнаў гэта каля двух мільёнаў галасоў, — каб уключыцца ў разьмеркаваньне месцаў у парлямэнце, што вымагае ад малой ці новазаснаванай партыі надзвычайных мабілізацыйных высілкаў. Другая прапанаваная законам магчымасьць узяць удзел у разьмеркаваньні мандатаў, наймя дасягненьне бальшыні ў трох выбарчых акругах і тым самым атрыманьне простага мандату ад гэтых акругаў, практычна мае за перадумову хаўрус з адной зь дзьвюх вялікіх партыяў. Такі хаўрус адбыўся аднойчы, у 1957-м, паміж ХДЗ і Нямецкай партыяй (НП), калі ХДЗ адмовіўся ад вылучэньня ўласных кандыдатаў у трох выбарчых акругах роднай зямлі НП, Ніжняй Саксоніі, каб НП, набраўшы 3,4 адсотку галасоў — яшчэ раз — здолела ўвайсьці ў Бундэстаг. Мякчэйшыя формы мінімальнага бар’еру забясьпечылі былі НП і шэрагу іншых партыяў уваход у першыя два Бундэстагі пасьля выбараў 1949-га і 1953-га. У форме, дзейнай сёньня, разам з буйнымі партыямі толькі КПН [ = Камуністычная партыя Нямеччыны] (1949 — 5,7 адсотку) ды ЗВП [ = Зьвяз выгнаных і пазбаўленых правоў] (1953 — 5,9 адсотку) здолелі б трапіць у Бундэстаг.

Па-другое, прапарцыйнае выбарчае права было «пэрсаніфікаванае». Палова ўсіх дэпутатаў Бундэстагу абіраецца беспасярэдне ў 248 фэдэральных выбарчых акругах паводле чыстага мажарытарнага прынцыпу на падставе сабраных «першых галасоў». Адылі «другія галасы» вызначаюць — з улікам мінімальнага бар’еру — колькасны склад партыяў у парлямэнце (прычым часам паўстае неабходнасьць выдачы гэтак званых кампэнсацыйных мандатаў, калі партыйная прыналежнасьць кандыдатаў, абраных беспасярэдне, не адпавядае прапорцыям, атрыманым на падставе другіх галасоў). Тэрміны «першы» і «другі» голас выдаюць намер айцоў нямецкага Асноўнага закону. Яны, відавочна, хацелі ўмацаваць вобраз арыентаванага беспасярэдне на асобнага выбарца дэпутата — яму (ці ёй) выпадае першы і, такім чынам, згодна з пабытовым ужыткам мовы, важнейшы голас, — але адначасна ўнікнуць строгай рэгіянальнай прывязанасьці мажарытарнага права. Бо мажарытарная сыстэма ўтрымлівае прыпушчэньне, што блізіня да рэгіёну ёсьць заразом дамінуючым паказьнікам падабенства інтарэсаў; толькі выходзячы з гэтага галоўнага прыпушчэньня мажарытарную сыстэму можна ўважаць за справядлівую ў тым сэнсе, што розныя інтарэсы рэпрэзэнтуюцца прапарцыйна. У іншым выпадку сэгмэнты насельніцтва, злучаныя супольнымі інтарэсамі, але не сканцэнтраваныя ў межах выбарчых акругаў, стаюцца недастаткова рэпрэзэнтаванымі. Асабліва невялікія партыі, якія вызначаюцца пэўнай пашыранай ідэалёгіяй ці сьветапоглядам, накшталт лібэральнай партыі (СвДП) у Фэдэратыўнай Рэспубліцы (ці ў Вялікабрытаніі) у мажарытарнай сыстэме ня маюць рэальнага шанцу на рэпрэзэнтаванасьць, адпаведную іхнаму электарату. У пяцьдзясятыя і шэсьцьдзясятыя гады гэта зноў прывяло да палітычнага ціску на СвДП. Адэнаўэр неаднаразова пагражаў СвДП увядзеньнем мажарытарнага выбарчага права ў тым выпадку, калі лібэралы адмовяцца ад супрацоўніцтва ў тым выглядзе, як ён яго ўяўляў. З прычыны таго, што ў той час магчымасьць кааліцыі паміж СПН і СвДП сур’ёзна не разглядалася ані сацыял-дэмакратамі, ані лібэраламі, СвДП мела, з аднаго боку, невялікую свабоду дзеяньняў, зь іншага боку, пагроза гэтага кшталту не была безьзьмястоўнай, бо сацыял-дэмакраты маглі паспадзявацца на паляпшэньне сваіх пазыцыяў пры мажарытарнай выбарчай сыстэме.

Пасьля таго як СвДП сьпярша ў 1969 г. і тады яшчэ раз у 1982 г. зьмяніла партнэра па кааліцыі — што каштавала ёй істотных унутрыпартыйных канфліктаў і значных зьмяненьняў у ейным электараце — і такім чынам любая кааліцыя паміж трыма традыцыйнымі партыямі стала ня толькі тэарэтычна магчымай, але рэальна існай, імавернасьць зьмены выбарчага права моцна зьнізілася. У сьвятле сучасных — і ў параўнаньні зь іншымі заходнімі дэмакратыямі вельмі стабільных — суадносінаў сілаў паміж партыямі зьмена выбарчага права мажлівая толькі ў выніку пагадненьня паміж ХДЗ і СПН, бо яна вымагае дзьвюх трацінаў галасоў. Такая тоеснасьць інтарэсаў што да СвДП, бадай, ужо не ўсталюецца. Новае становішча магло б паўстаць, калі б празь якуюсьці няздольную ці неахвочую да кааліцыяў чацьвертую партыю — напрыклад, зялёных — усталяваўся б такі стан, калі ніякі ўрад ня будзе валодаць стабільнай бальшынёй, то бок, варункі, што ад 1983 г. існуюць у гесэнскім ляндстагу, паўтарыліся б на фэдэральным узроўні. Але нават тады зьмена выбарчага права не была б імавернаю, бо можна меркаваць, што шырокія слаі грамадзтва зрэагавалі б на зрушэньні ў суадносінах сілаў партыяў, успрыняўшы гэтую зьмену хутчэй як спробу маніпуляцыі, чымся як намаганьне праз мажарытарнае выбарчае права прыйсьці да ажыцьцяўленьня больш беспасярэдняй дэмакратыі.

Стратэгіі выбарчай барацьбы

Пануючым выбарчым правам ёсьць прапарцыйнае выбарчае права — з усімі ягонымі перавагамі і хібамі. Пры гэтым складанасьць, зьвязаная зь першым і другім галасамі, і тэрміналёгія, якая выходзіць за рамкі пабытовага разуменьня, умагчымляюць некалькі цікавых стратэгіяў перадвыбарнай барацьбы, якія, напрыклад, пасьпяхова выкарыстоўваліся падчас выбараў у Бундэстаг у 1983 годзе. Фэдэральны канцлер Коль, які кагадзе з дапамогаю СвДП і канструктыўнага вотуму недаверу ачоліў урад, зусім ня мог быць упэўненым у посьпеху на выбарах у сакавіку 1983-га. Дэмаскопы паведамлялі пра такую папулярнасьць СвДП, якая нават з улікам звыклай імавернасьці памылкі абяцала менш за пяць адсоткаў галасоў на выбарах. Шанцы ХДЗ атрымаць прыблізна 47—48 адсоткаў галасоў і такім чынам — пры выпадзеньні СвДП — абсалютную бальшыню месцаў у Бундэстагу былі, праўда, неблагімі, але гэта азначала б, з аднаго боку, узглядна невялікую і таму некамфортную бальшыню, а зь іншага боку, узмацненьне пазыцыяў унутрыпартыйных праціўнікаў. Напрыклад, прэтэнзію Франца-Ёзэфа Штраўса на пасаду віцэ-канцлера тады, верагодна, немагчыма было б адхіліць. Таму Коль быў надта зацікаўлены ў тым, каб СвДП удалося зноў увайсьці ў Бундэстаг. Не ў апошнюю чаргу на падставе досьведу выбараў 1957-га не магло быць ходу пра тое, каб адмовіцца ад выбарчых акругаў дзеля таго, каб СвДП пераадолела мінімальны бар’ер; выйсьцем сталася стратэгія «пазычаных галасоў» — ужо пасьпяхова апрабаваная ў іншай сытуацыі ў 1972-м. Яна палягае ў тым, што меншаму партнэру ў якасьці мэты для перадвыбарнай рэклямы пакідаюць — другарадны паводле звыклага разуменьня — другі голас, то бок (ускосна) спрыяюць расшчапленьню галасоў. Апытаньні грамадзкай думкі неаднаразова паказвалі, што значная частка выбарцаў — каля траціны — не ўсьведамляе тэхнічнага значэньня першага і другога голасу. Стратэгія перадвыбарнай барацьбы, скіраваная на тое, каб атрымаць другі голас — хітра прэзэнтаваны як голас другога парадку — з гэтай прычыны мае шанцы на посьпех таксама і па-за колам тых выбарцаў, якія сьвядома згаджаюцца з расшчапленьнем галасоў. Але нават для інфармаваных выбарцаў сыстэма першага і другога голасу мае перавагі. З гледзішча сацыяльнай псыхалёгіі паводзіны, неадпаведныя сапраўдным сымпатыям, робяцца лягчэйшымі, калі адначасна наяўная магчымасьць дзеяньня, адпаведная гэтым сымпатыям. Заўзятаму выбарцу ХДЗ лягчэй аддаць свой другі голас СвДП з тактычных меркаваньняў, калі адначасна ён можа выявіць сваю непахісную ляяльнасьць да ХДЗ праз адпаведны выбар першым голасам, чымся калі выбарчая сыстэма дазваляе яму выбіраць толькі адным голасам.

Гэтае тактычнае, памежнае з маніпуляцыяй выкарыстаньне своеасаблівасьцяў выбарчага права Фэдэратыўнай Рэспублікі, безумоўна, не плянавалася. Спроба забясьпечыць праз «пэрсанафікацыю» элемэнт беспасярэдняга прадстаўніцтва ў сьвятле працэсаў у Фэдэратыўнай Рэспубліцы мусіць быць прызнанаю няўдалай. Для асобнага грамадзяніна невялікая была б розьніца, калі б выбарчае права ачысьцілі ад гэтых прыдумак ды ўвялі яснае прапарцыйнае выбарчае права. Аднак істотных наступстваў трэба тады было б чакаць для ўнутрыпартыйных працэсаў прыняцьця рашэньняў; рэгіянальная зьвязанасьць простых кандыдатаў забясьпечвае прынамсі на гэтым узроўні пэўную ступень беспасярэдняй рэпрэзэнтацыі і такім чынам супрацьстаіць тэндэнцыям цэнтралізацыі.

Распрацаванае пасьля другой сусьветнай вайны выбарчае права, ува ўсякім разе, дапамагло дасягнуць фундамэнтальнай мэты, а наймя стварэньня стабільнай партыйнай сыстэмы з саліднай праўрадавай бальшынёй. Стан, падобны да Ваймарскай рэспублікі, бадай, не паўтарыцца. Разам з «эканамічным цудам» у гісторыі Фэдэратыўнай Рэспублікі адбыўся таксама цуд палітычнай стабільнасьці; у якой ступені апошнюю можна разглядаць як наступства эканамічнай стабільнасьці, мы яшчэ абмяркуем больш падрабязна. Адылі спачатку разгледзім, якім чынам паўстала партыйная сыстэма Фэдэратыўнай Рэспублікі.

Палітычныя партыі ў Фэдэратыўнай Рэспубліцы Нямеччыне

Партыйная сыстэма фэдэратыўнай Нямеччыны вось ужо амаль сорак гадоў вызначаецца дзьвюма вялікімі партыямі, сацыял-дэмакратамі (СПН) і Зьвязам ХДЗ / ХСЗ. Дарма што з фармальнага гледзішча ХДЗ і ХСЗ ёсьць дзьвюма самастойнымі партыямі, для структурнага аналізу партыяў і выбараў на фэдэральным узроўні ХСЗ усё-ткі можна разглядаць як баварскі рэгіянальны аддзел Зьвязу, бо, нягледзячы на пагрозы, якія часам гучалі цягам канфліктаў у межах Зьвязу, ХДЗ і ХСЗ дагэтуль ніколі не канкуравалі за выбарцаў і ў Бундэстагу заўсёды выступалі як адзіная фракцыя. Таму мы надалей ня будзем зважаць на гэтую істотную для аналізу варункаў усярэдзіне Зьвязу акалічнасьць і паўсюль будзем гаварыць пра ХДЗ / ХСЗ ці Зьвяз як пра адну партыю.

Калі сацыял-дэмакраты пасьля вайны адрадзіліся як партыя і маглі абаперціся на былых сяброў партыі і арганізацыйную структуру ваймарскага часу, дык Зьвяз становіць сабой наватвор, які хоць і пераняў у некаторых дачыненьнях духоўную спадчыну цэнтрысцкай партыі ваймарскай дэмакратыі, але быў запачаткаваны нашмат шырэй, як хрысьціянская міжканфэсійная партыя — разам з адноўленай цэнтрысцкай партыяй, якая, аднак, ня здолела замацавацца на палітычным рынку. У сьвятле высокай ступені стабільнасьці, якая пануе ад сярэдзіны пяцьдзясятых гадоў, сёньня лёгка забываецца, што выбары ў першы нямецкі Бундэстаг у 1949-ым самі па сабе зусім не былі адназначным паказьнікам пазьнейшай стабілізацыі. ХДЗ, які толькі пасьля гэтых выбараў, у 1950 годзе аформіўся як фэдэральная партыя, толькі трошкі апярэдззіў СПН (31,0 супраць 29,2, улучна з доляю ХСЗ — 5,8 адсотку), урадавая кааліцыя Зьвязу, СвДП і НП (Нямецкай партыі) мела толькі 208 з 402 месцаў, а Конрад Адэнаўэр быў абраны канцлерам, набраўшы акурат 202 з 402 галасоў. Вызначальным для пазьнейшай стабільнасьці партыйнай сыстэмы было тое, што ХДЗ удалося замацавацца ў якасьці кансалідуючай сілы буржуазнага лягеру. Таму праз чатары гады, на выбарах у другі Бундэстаг — пры значна больш актыўнай выбрачай кампаніі — Зьвяз атрымаў ужо 45,2 адсотку другіх галасоў. Гэтая колькасьць галасоў, каля 45 адсоткаў, і сёньня можа разглядацца як цьвёрды фундамэнт з галасоў выбарцаў, да якога ў залежнасьці ад спэцыфічных акалічнасьцяў пэўных выбараў — вядучых кандыдатаў, актуальных тэмаў, пэўных адметных падзеяў — дадаецца лішак. З гледзішча сацыяльнай структуры Зьвяз ёсьць партыяй зьнітаваных з царквою, арыентаваных на хрысьціянства слаёў насельніцтва, тым часам як сацыял-дэмакраты ў першую чаргу рэпрэзэнтуюць слой арыентаваных на прафсаюзы работнікаў. Такім чынам, вызначаную сацыяльнай структурай лінію падзелу («cleavage structure») паміж галоўнымі апорнымі групамі дзьвюх найбуйнейшых партыяў трэба разглядаць у двувымернай сыстэме каардынатаў, у якой гэтыя дзьве партыі ёсьць не дыямэтральна супрацьлеглымі, але хутчэй зьвязанымі з крайнімі пунктамі двух розных вымярэньняў — канфэсія / царкоўнасьць з аднаго боку, сацыяльны слой / блізіня да прафсаюзаў зь іншага боку. Іншай партыяй у тым ліку рэпрэзэнтуецца адпаведны супрацьлеглы полюс абодвух гэтых вымярэньняў, але гэта не становіць сабой цэнтральнага складніка ўласнай праграмы. Гэтак, Зьвяз хутчэй рэпрэзэнтуе пазыцыі, бліжэйшыя да прадпрымальнікаў (як супрацьлеглага полюсу прафсаюзаў), сацыял-дэмакраты, у ліку іншага, лібэральныя ўяўленьні, што грунтуюцца на строгім разьдзяленьні царквы і дзяржавы (што выявілася, напрыклад, у канфліктах наўкола канфэсійных школаў на ўзроўні земляў у шэсьцьдзясятых гадох, а таксама наўкола законаў пра аборты і разводы ў семдзясятых гадох).

Гэтая падвойная палярнасьць для пэўных сэгмэнтаў насельніцтва стварае праблемы вызначэньня прыналежнасьці, напрыклад, для арыентаваных на хрысьціянства работнікаў, якія ў першыя гады Фэдэратыўнай Рэспублікі яшчэ мелі адпаведнае інстытуцыйнае афармленьне ў выглядзе хрысьціянскіх прафсаюзаў. Апроч таго, не зважаючы на праграмную міжканфэсійнасьць Зьвязу, ягоныя асяродкі маюць пераважна каталіцкі характар.

У сьвятле таго, што ХДЗ удалося ўсталявацца ў якасьці буржуазнай кансалідуючай партыі хрысьціянскага кшталту, пры адначасным умацаваньні СвДП як яшчэ адной буржуазнай сілы — але лібэральнай скіраванасьці — і тэндэнцыях зьмяненьня ў сацыяльна-структурным складзе насельніцтва (бесьперапыннае зьмяншэньне долі работнікаў у працаздольным насельніцтве, ад 51 адсотку ў 1950 да 42 адсоткаў у 1980 — каля трох адсоткаў на дзесяцігодзьдзе) у сацыял-дэмакратаў былі невялікія шанцы калі-небудзь узяць удзел у ажыцьцяўленьні адміністрацыйнай улады ў якасьці партыі клясы работнікаў. Вось жа, зусім лягічным чынам, шляхам прыняцьця ў 1959 годзе «Годэсбэрскай праграмы»[70] быў зроблены крок да павелічэньня ўплыву СПН, ператварэньня яе ў народную партыю. Крок, які ўмагчыміў далейшае падвышэньне колькасьці зьбертых галасоў на наступных выбарах (гэта было вельмі гнутка ахарактарызаванае выразам «спадарожная тэндэнцыя»), але толькі праз стварэньне «Вялікай кааліцыі» — створанай за Курта Геарга Кісынгера ўсярэдзіне выбарчага цыклю, пры канцы 1966 г., для пераадоленьня эканамічнай крызы — і выбары 1969 г. прывёў да абраньня першага сацыял-дэмакратычнага канцлера. Адылі перадумоваю гэтага была гатовасьць СвДП увайсьці ў кааліцыю з СПН; любая магчымая кааліцыя паміж трыма партыямі Бундэстагу, такім чынам, стала магчымай таксама і практычна. Гэтаму рашэньню, аднак, папярэднічалі моцныя звадкі ўсярэдзіне СвДП, якія ўрэшце прывялі да зьмены ўнутрыпартыйнай улады (Шэль[71] зьмяніў Мэндэ[72] на пасадзе старшыні партыі) і значных стратаў у сталым электараце (у 1969 годзе СвДП набрала толькі 5,8 адсотку другіх галасоў проці 9,5 адсотку ў 1965).

Падсумоўваючы, можна сказаць наступнае: што датычыць прадстаўніцтва ў бундэстагу, мы фактычна ад 1957 году маем стабільную сыстэму з трох партыяў. У выражэньні долі галасоў гэтыя партыі ад паловы шэсьцьдзясятых гадоў валодаюць асноўным патэнцыялам (фундамэнтам) памерам каля 45 адсоткаў у выпадку Зьвязу, каля 41 адсотку ў выпадку СПН і каля 7 адсоткаў у выпадку СвДП, так што адно ўзглядна малая частка галасоў — каля 7 адсоткаў — фактычна пераразьмяркоўваецца на выбарах. Натуральна, гэтыя лічбы ёсьць адно прыблізнай ацэнкай. Яны не азначаюць зь неабходнасьцяй, што толькі 7 адсоткаў выбарцаў у прынцыпе здольныя мяняць свой выбар. Ужо ў выніку зьменаў у складзе выбарцаў (моладзь, што галасуе ўпершыню, памерлыя, хістаньні ў рэалізацыі грамадзянамі выбарчага права) узьнікае шэраг новых варыянтаў на кажных выбарах. Названыя лічбы трэба хутчэй разумець як «цьвёрдыя долі рынку», якія ў добрыя гады могуць істотна падвышацца, але ў вылучных выпадках таксама і памяншацца — падобна да доляў рынку аўтамабільных вытворцаў, дзе ад году да году толькі ў мінімальнай колькасьці выпадкаў купляньнікі аказваюцца тымі самымі.

Гэтак трывала разьмеркаваны рынак (галасоў выбарцаў) утварае кепскія ўмовы для старту новай партыі. Нягледзячы на часам пераканаўчыя дасягненьні на муніцыпальных выбарах і выбарах у ляндстагі (дзе рынкі нашмат больш гнуткія), «зялёным», што набралі 1,5 адсотка галасоў на выбарах у Бундэстаг 1980 году, удалося дасягнуць ня больш як павагі. Толькі на шмат у чым нетыповых выбарах 1983-га ім удалося з 5,6 адсотку трапіць у Бундэстаг, прычым цяпер, усярэдзіне выбарчага цыклю, падаецца вельмі сумнеўным, што ім удасца ўтрымаць гэтую долю ці нават павялічыць яе на наступных выбарах. Гэтым пытаньнем — насьмельваючыся на прагноз — мы яшчэ зоймемся пры канцы гэтага аналізу.

5. Паводзіны выбарцаў: дадзеныя, тэорыі і прагнозы

Базы дадзеных

У апошняй частцы гэтага разьдзелу мы зноў зьвернем нашую галоўную ўвагу на асобнага грамадзяніна і абмяркуем, што вызначае ягоныя паводзіны на выбарах, якія фактары бяруцца ім у разьлік пры ажыцьцяўленьні выбару. Зноў жа, вялікая частка гэтых ведаў абапертая на зьвестках апытаньняў, высновах камэрцыйных дэмаскапічных інстытутаў, але ў большай меры на выніках акадэмічных дасьледаваньняў. Альтэрнатыўны падыход прапануюць так званыя агрэгатныя дадзеныя, то бок афіцыйныя вынікі выбараў і афіцыйныя статыстычныя зьвесткі пра насельніцтва малых тэрытарыяльных адзінак — напрыклад, выбарчых акругаў ці раёнаў, — якія аналізуюцца заміж асобнага выбарца (які мае права выбару). Узаемасувязі паміж — напрыклад — велічынёй долі каталікоў у пэўнай выбарчай акрузе і колькасьцю галасоў за ХДЗ ня могуць, аднак, беззасьцярожна тлумачыцца тым, што каталікі звышпрапарцыйна часта выбіраюць ХДЗ. Гэтак, у гарадзкіх раёнах таксама можна знайсьці ўзаемасувязь паміж доляю замежных работнікаў і доляю галасоў СПН і адначасна быць пэўным таго, што гэта нічога ня кажа пра выбарчыя паводзіны (ня маючых права выбару) замежных работнікаў. Але гэткія экалягічныя карэляцыі цікавыя, з аднаго боку (самі па сабе), для характарыстыкі пэўных асяродзьдзяў, якія можна вылучыць на падставе сацыя-дэмаграфічных крытэраў, а зь іншага боку, перанясеньне на ўзровень асобнага выбарца праўдападобнае тады, калі на яго карысьць роўным чынам сьведчаць вынікі апытаньняў. Урэшце, для шэрагу асобных пытаньняў — прынамсі, у Фэдэратыўнай Рэспубліцы — можна яшчэ паслугоўвацца рэпрэзэнтатыўнай выбарчай статыстыкай. Пры захаваньні таямніцы выбараў і згодна з дакладна вызначанымі нормамі закону пэўная частка выбарцаў на кажных выбарах у Бундэстаг атрымвае выбарчыя бюлетэні, пазначаныя рознымі фарбамі, дзякуючы чаму пры падліку галасоў можна вызначыць полавую і ўзроставую прыналежнасьць. Гэта ўмагчымляе дакладныя аналізы полавай і ўзроставай спэцыфікі падчас выбараў. Для прагнастычнага разгляду сыстэмы партыяў ці шанцаў асобных партыяў гэтая статыстыка ўзроставых групаў мае вялікае значэньне. Адылі заўсёды, калі разглядаюцца ўзроставыя групы, паўстае пытаньне аб тым, ці розьніцу паміж выбарам узроставых групаў трэба хутчэй інтэрпрэтаваць як эфэкт генэрацыяў (кагортаў), ці як эфэкт жыцьцёвых цыкляў. Кажучы больш ясна: ці маладыя выбарцы звышпрапарцыйна часта абіраюць «зялёных» таму, што яны належаць да новай генэрацыі зь іншымі доўгатэрмінова-стабільнымі вартасьцямі (эфэкт кагортаў), ці таму, што яны як маладзейшыя адмаўляюць існы стан рэчаў, але пасьля фазы «буры і націску» збольшага згаджаюцца зь ім (эфэкт жыцьцёвых цыкляў)? Надзейна адказаць на гэтае пытаньне можна толькі шляхам доўгатэрміновага дасьледаваньня, цягам якога тую самую групу асобаў апытваюць шмат разоў у розны час (панэльнае дасьледаваньне). Але панэльных дасьледаваньняў, якія б абдымалі некалькі выбарчых цыкляў, на матар’яле Фэдэратыўнай Рэспублікі не рабілася. Вынікі рэпрэзэнтатыўнай выбарчай статыстыкі таму сапраўды варта разглядаць толькі як імгненныя здымкі, якія ў маладзейшых групах, пачынаючы зь семдзясятых гадоў, не паказвалі для Зьвязу надта пазытыўных вынікаў. Больш яснай ёсьць карціна полавай спэцыфікі выбарчых паводзінаў. Да канца шэсьцьдзясятых гадоў Зьвяз дасягаў значна лепшых вынікаў сярод жанчын-выбарцаў, чымся сярод мужчын, тым часам як для СПН карціна была адваротнаю. Але ў семдзясятых гадох гэтыя адрозьненьні дужа аслаблі; на выбарах 1980 году СПН упершыню — з рэлятыўнага пункту гледжаньня — трохі лепшага выніку дасягнула сярод жанчынаў, чымся сярод мужчынаў. Полавая прыналежнасьць сёньня ўжо не становіць сабой істотнай дэтэрмінанты выбару.

Падыход Мічыганскай школы

Перад абліччам шматстайнасьці дадзеных і перадусім засьцярогаў што да кажнага асобнага выніку, карысна акрэсьліць на тэарэтычным узроўні зьвязную канцэпцыю выбарчых паводзінаў, каб на ейным тле крытычна абмеркаваць асобныя падзеі. Такая канцэпцыя была распрацаваная групай дасьледнікаў, згуртаванай вакол Ангуса Кэмпбэла і пазьней Філіпа Конвэрса, у пяцьдзясятыя гады ў Інстытуце сацыяльных дасьледаваньняў Мічыганскага ўнівэрсытэту ў ЗША. Тэорыя Мічыганскай школы дагэтуль дамінуе ў акадэмічных дасьледаваньнях выбараў у ЗША, але таксама і ў Фэдэратыўнай Рэспубліцы і ў Вялікабрытаніі. Згодна зь ёю выбар перадусім вызначаецца трыма фактарамі: доўгатэрміновай прыхільнасьцяй да пэўнай партыі, так званай партыйнай ідэнтыфікацыяй, ацэнкай актуальных падчас канкрэтных выбараў аб’ектыўных пытаньняў («Issues») і кандыдатаў, якія бяруць удзел у выбарах. Праўда, на ацэнку аб’ектыўных пытаньняў і кандыдатаў, з аднаго боку, уплывае асноўная партыйная прыхільнасьць, але яны маюць таксама самастойную вагу і могуць праз гэта прывесьці да выбару, адрознага ад партыйнай ідэнтыфікацыі. Гэтым уяўленьням на сыстэмным узроўні адпавядае канцэпцыя «нармальных выбараў». Нармальныя выбары адбываюцца тады, калі партыі дасягаюць доляў галасоў, якіх можна было спадзявацца на падставе трывалых прыхільнасьцяў, г.зн. калі кароткачасовыя ўплывы не адбіваюцца на выбары за ці супраць пэўнай партыі. Калі ўдасца эмпірычна вызначыць гэтыя варункі нармальных выбараў, дык будзе створаная падстава для таго, каб высьветліць уплыў пэўных перадвыбарных тэмаў і / ці кандыдатаў. Гэтак, выбары ў Бундэстаг 1980 году сталіся нагодаю для шматлікіх спэкуляцыяў наўкола таго, ці трэба было тлумачыць благі вынік Зьвязу (44,5 адсотку другіх галасоў, г.зн. найгоршы вынік ад 1949 году) галоўным чынам тым, што ў ролі вядучага кандыдата выступаў Франц-Ёзэф Штраўс. Пасьля выбараў 1983 году вынікі 1980 году можна разглядаць як «неспадзеўку»; але ж канцэпцыя нармальных выбараў умагчымляе такі аналіз адразу пасьля пэўных выбараў — калі ўдаецца эмпірычна ажыцьцявіць гэтую канцэпцыю.

Але тут паўстаюць істотныя праблемы. У першапачатным разуменьні партыйная ідэнтыфікацыя разглядалася як пазыцыя, якую набываюць на вельмі раньнім этапе жыцьцёвага цыклю (як правіла, ужо ў бацькоўскім доме); дэмакратам ці рэспубліканцам «вырастаюць». У сьвятле праграмна нецэнтралізаванай структуры амэрыканскіх партыяў гэта яшчэ няшмат што кажа, перадусім не вызначае раз і назаўсёды стаўленьня да пэўных аб’ектыўных пытаньняў. А трое незалежных адзін ад аднога выбараў на фэдэральным узроўні (што чатыры гады абіраецца прэзыдэнт, што два гады абіраецца дэпутат Гасподы прадстаўнікоў, што шэсьць гадоў — адзін з двух сэнатараў ад адпаведнага штату), калі ўвага ў вялікай ступені скіроўваецца на асобаў, г.зн. на кандыдатаў, даюць дастатковую магчымасьць дыфэрэнцыяваных паводзінаў. Прычым гэтая дыфэрэнцыяцыя не абавязкова мусіць грунтавацца на дэталёвым асэнсаваньні асобных аб’ектыўных зьвестак, насупраць, таксама і агульныя сымпатыі могуць адыграць вызначальную ролю. У такіх сыстэмных варунках нашмат лягчэй перавесьці аналітычны, паліталягічны панятак партыйнай ідэнтыфікацыі ў простае пытаньне, якое пераважнай бальшынёй апытваных падчас агульнага апытаньня насельніцтва сапраўды ня зьвязваецца з актуальным выбарам. Ніводная са спробаў перанесьці канцэпцыю партыйнай ідэнтыфікацыі на варункі ў Фэдэратыўнай Рэспубліцы — перадусім спробы аналягічным чынам зафіксаваць гэтую ідэнтыфікацыю праз апытаньне — дасёньня ня можа разглядацца як цалкам удалая. Адылі спрэчка аб тым, чаго ўвогуле вартыя гэткім чынам здабытыя зьвесткі, вялася вельмі зацята і трывае дагэтуль. Шмат што сьведчыць пра тое, што вялікая частка апытваных ня бачыць дастатковай розьніцы паміж пытаньнямі пра партыйную ідэнтыфікацыю і пра галасаваньне на выбарах, г.зн., што значныя карэляцыі паміж партыйнай ідэнтыфікацыяй і тым, як чалавек галасуе на выбарах, якія можна выявіць у Фэдэратыўнай Рэспубліцы, хутчэй адлюстроўваюць таўталёгію, чым кідаюць сьвятло на працэс выбару. Зь іншага боку, у сьвятле высокай стабільнасьці прыхільнасьцяў выбарцаў у Фэдэратыўнай Рэспубліцы — доля выбарцаў, якія не мяняюць свайго папярэдняга рашэньня і галасуюць за СПН і ХДЗ / ХСЗ, складае ад 80 да 90 адсоткаў, — праўдападобным ёсьць беспасярэдняе прыпушчэньне, што таксама і ў Фэдэратыўнай Рэспубліцы мае сэнс гаварыць пра доўгатэрміновую прыхільнасьць да пэўнай партыі, партыйную ідэнтыфікацыю. Толькі пакуль, здаецца, не ўдалося распрацаваць адэкватнага інструмэнту для яе вымярэньня. Таму аналізы нармальных выбараў у Фэдэратыўнай Рэспубліцы, падобна да аналізаў выбарчай дынамікі ў тэлевізіі ў вечар пасьля выбараў, магчыма, забаўляльныя, але адначасна ў высокай ступені спэкуляцыйныя.

Што да аб’ектыўных пытаньняў, дык інтэнсіўна дасьледаваўся перадусім уплыў эканамічных фактараў на рашэньне выбарцаў, прытым як на макраўзроўні, праз разгляд дынамікі эканамічных паказьнікаў, з аднаго боку, і вымярэньне папулярнасьці прэзыдэнта ці фэдэральнага канцлера, зь іншага боку, так і на мікраўзроўні — на ўзроўні асобнага выбарца. Калі на узроўні ўсяго грамадзтва сукупнасьць вынікаў ёсьць сумнеўнаю і дыскусіі пра статыстычную мэтодыку, прыдатную для аналізу такой дынамікі, не спыняюцца, дык на індывідуальным узроўні, судзячы з публікацыяў апошніх гадоў, вымалёўваецца кансэнсус. У Фэдэратыўнай Рэспубліцы Нямеччыне, таксама як і ў ЗША, ацэнка эканамічнага становішча мае істотны ўплыў на рашэньне выбарца; адылі пры гэтым ацэнка асабістага эканамічнага становішча апытванага ня мае ці мае толькі другасную ролю, важнейшым хутчэй ёсьць ацэнка эканамічнага становішча ўвогуле. Паводле агульных палажэньняў тэорыі «retrospective voting» (Fiorina 1981), партыя, якая папярэдне фармавала ўрад (ці, у ЗША, папярэдні прэзыдэнт), пры пазытыўнай ацэнцы ўзнагароджваецца паўторным абраньнем, а пры нэгатыўнай ацэнцы караецца абраньнем канкурэнта. Але гэтая скіраваная ў мінуўшчыну ацэнка можа быць зьвернутая і ў будучыню, прычым аналітычны падзел паміж меркаваньнем па аб’ектыўным пытаньні («issue position») і ацэнкай кандыдата скасоўваецца. Як для амэрыканскіх прэзыдэнцкіх выбараў 1976 (Форд супраць Картэра) і 1980 (Картэр супраць Рэйгана) гадоў, так і для фэдэральных выбараў 1983 году паказьнік, які адлюстроўвае ўзглядную ацэнку выбарцамі кампэтэнцыі абодвух галоўных канкурэнтаў што да вырашэньня будучых эканамічных праблемаў (інфляцыі і беспрацоўя), аказаўся важкай дэтэрмінантай рашэньня выбарца — больш важкай, чымся зьвернутая ў мінуўшчыну ацэнка чыннасьці старога ўраду што да гэтых пунктаў. Не зважаючы на адрозьненьні ў дэталях, эмпірычныя аналізы пераканаўча пацьвердзілі значнасьць пэрцэпцыі агульнага эканамічнага становішча і кампэтэнцыі кандыдатаў / партыяў у эканамічных пытаньнях. Большыя разыходжаньні вынікаў на макраўзроўні, магчыма, абумоўленыя тым, што тут эканамічнае становішча вымяраецца квазіаб’ектыўна і ня ўлічвае працэсу апрацоўкі і тлумачэньня з боку асобнага грамадзяніна.

У рамках гэтага разьдзелу, натуральна, нельга вычарпальна апісаць шматстайныя ўдасканаленьні і мадыфікацыі мічыганскага падыходу (для глыбейшага азнаямленьня пры канцы даюцца спасылкі на літаратуру да гэтай тэмы); тым ня менш, — хоць і разумеючы, што мы, магчыма, на зашмат наважваемся — трэба сфармуляваць прынцыповае пярэчаньне супраць гэтага кірунку дасьледаваньняў. Выкарыстоўваючы магчымасьці мэтодыкі рэпрэзэнтатыўнага апытаньня, якая хутка разьвівалася ў саракавыя гады, але тым самым і акцэптуючы ўласьцівыя ёй абмежаваньні, гэты кірунак у цэнтар аналізу ставіць асобнага выбарца як ізаляванага індывіда. Аналіз вызначаюць ягоныя пагляды, вартасьці, веды, пра якія паведамляе толькі ён сам падчас апытаньня. Гэты «сацыяпсыхалягічны» падыход выключае — не абавязкова ў канцэптуальнай задуме, але, прынамсі, у практыцы эмпірычнага досьледу — сацыяльны кантэкст (сям’я, сябры, калегі з працы), які для даўнейшых клясычных дасьледаваньняў выбараў меў цэнтральнае значэньне. Група Пола Лазарсфэльда і Бэрнарда Бэрэльсана (1954) у дасьледчых праектах «Erie-County» (1940 г.) і «Elmira» (1948 г.) хоць і паслугоўвалася мэтодыкай апытаньняў, але адначасна абмежавалася невялікай рэгіянальнай адзінкай. Гэткія канкрэтныя досьледы ўмагчымляюць разгляд індывіда ў ягоных сацыяльных кантэкстах, аналіз працэсу пошукаў рашэньня ў залежнасьці ад вонкавых уплываў кшталту перадвыбарнай барацьбы і асьвятленьня падзеяў у мэдыях; адным словам, яны ўмагчымляюць сацыялягічны аналіз. Адылі пры гэтым нашмат цяжэй вызначыць ступень унівэрсальнасьці здабытых ведаў. Тое, што слушнае для мястэчка Элміра ў штаце Нью-Ёрк, не абавязкова мусіць быць слушным таксама і для Талакгасі, штат Флёрыда. Было б няправільна выстаўляць адзін падыход у якасьці альтэрнатывы другога. Тым ня менш, чароўнасьць «рэпрэзэнтатыўнасьці» ў абсягу дасьледаваньня выбараў у ЗША — і ня толькі там — прывяла да вартай жалю аднабокасьці, якая пры ўсіх заслугах мічыганскай школы спрычынілася да зьмізарненьня сацыялягічных і паліталягічных дасьледаваньняў. На шчасьце, цяпер умацоўваецца думка аб тым, што разам з дасьледаваньнямі, якія грунтуюцца на нацыянальных апытаньнях, варта аднавіць таксама і клясычныя мадэлі ў форме дасьледаваньняў асобных муніцыпальных адзінак.

Прагнозы

Дэмаскапія, партыі, выбары: на заканчэньне і ў пэўнай ступені ў якасьці позірку ў будучыню вернемся яшчэ раз да «зялёных» і да пытаньня аб тым, ці здолеюць яны на наступных выбарах — па ўсім відаць, у 1987 годзе — зноў увайсьці ў Бундэстаг. Дэмаскапіі цяжка мець дачыненьне з малымі партыямі; пры апытаньні 1 500 асобаў — звыклая выбарка — трэба зважаць на пагрэшнасьць каля плюс / мінус трох адсоткаў. То бок, калі апытаньне пакажа вынік шэсьць адсоткаў, дык гэта значыць, рэальна гледзячы, што вынік складае паміж трыма і дзевяцьма адсоткамі, а з такога выніку немагчыма выснаваць, ці атрымаюць «зялёныя» больш ці менш за пяць адсоткаў. Але складанасьць прагнозаў на выбары мы ўжо падрабязна абмеркавалі. Шэсьць адсоткаў у апытаньні 1500 асобаў — гэта з абсалютнага гледзішча акурат 90 апытаных — занадта малая лічба, каб зь яе рабіць надзейныя высновы пра характарыстыкі выбарцаў «зялёных». Але апытаньні, тым ня менш, даюць зьвесткі аб тым, як увогуле «зялёныя» ацэньваюцца грамадзянамі і праз гэта пункты апоры для высноваў аб тым, якія апытаныя могуць іх выбраць.

Дасьледаваньні выбараў у Бундэстаг 1983 году (Küchler 1985) паказваюць, што на дзіва вялікая колькасьць апытваных, ацэньваючы шэраг аб’ектыўных праблемаў, выяўляе высокую роднаснасьць собскай пазыцыі і пазыцыі, прыпісванай «зялёным». Калі зважаць адно на гэты фактар тоеснасьці інтарэсаў, «зялёныя» мусілі б дасягнуць на выбарах посьпеху ў 25—30 адсоткаў галасоў; але, відавочна, разьлікі выбарцаў адбываюцца больш складаным чынам. Хоць гэта і нельга дэталёва пацьвердзіць зьвесткамі дасьледаваньня выбараў у Бундэстаг, апроч таго, што трэба падкрэсьліць ідэнтыфікацыю з пэўнай абіранай дагэтуль партыяй (а з эмпірычнага гледзішча ход ідзе амаль вылучна пра выбарцаў СПН), таксама і ацэнка згуртаванасьці і надзейнасьці партыі як арганізацыі, відавочна, выконвае істотную ролю.

Шанцы «зялёных» замацавацца ў бундэстагу падвысяцца ў меру таго, наколькі ім, з аднаго боку, удасца ўсталявацца як партыі, упаасобку вызначыць і праўдападобна прэзэнтаваць доўгатэрміновую і плянамерную праграму сваёй чыннасьці, зь іншага боку, у меры таго, як будзе падаць папулярнасьць СПН. Першаму супрацьстаіць змаганьне паміж крыламі фундамэнталістаў і рэалістаў усярэдзіне партыі, альбо агульная ўнутрыарганізацыйная адкрытасьць, якая выяўляецца, напрыклад, у прынцыпе ратацыі і патрабаваньнях імпэратыўнага мандату. Прывабнасьць СПН — а яна, паводле дэмаскапічных зьвестак, становіць адзіную значную альтэрнатыву — залежыць з аднаго боку ад вядучага кандыдата, але яшчэ мацней — ад агульнага раскладу сілаў. Калі СПН мае ўяўна рэалістычны шанец заваяваць (адваяваць) права на фармаваньне ўраду — як на выбарах у ляндстаг у Заарляндзе, у Нордрайн-Вэстфаліі ў 1985 годзе, — дык альтэрнатыва выбіраць СПН нашмат больш прывабная, чымся калі і так ясна, што СПН прайграе — як на выбарах у Бэрліне ў 1985 годзе. Але ці мае СПН шанцы на наступных выбарах у Бундэстаг — хто ж апроч дэмаскопаў нам гэта патлумачыць?

Лiтаратурныя жаролы

Выкарыстаная літаратура

Barnes, Samuel / Kaase, Max u.a. 1979: Political Action — Mass Participation in Five Western Democracies, Beverly Hills.

Belson, William 1981: The Design and Understanding of Survey Questions, Aldershot (England).

Berelson, Bernard / Lazarsfeld, Paul / McPhee, William 1954: Voting — A Study of Opinion Formation in a Presidential Campaign, Chicago.

Cannell, Charles 1984: Antwortverzerrungen im Interview — Wie läßt sich die Güte der Daten verbessern?; in: ZUMA-Nachrichten 15, S. 1—17.

Converse, Philip 1964: The Nature of Belief Systems in Mass Publics; in: Apter, D.E.: Ideology and Discontent, New York.

Fiorina, Morris 1981: Retrospective Voting in American National Elections, New Haven.

Greiffenhagen, Martin und Sylvia / Praetorius, Rainer (Hrsg.) 1981: Handwörterbuch zur politischen Kultur der Bundesrepublik Deutschland, Opladen.

Küchler, Manfred 1985: Maximizing utility at the polls?; in: European Journal of Political Research.

Schuman, Howard / Presser, Stanley 1981: Questions and Answers in Attitude Surveys. Experiments on Question Form, Wording, and Context, New York.

Speier, Hans 1950: Historical Development of Public Opinion; in: American Journal of Sociology, S. 376—388.

Sudman, Seymour/Bradbum, Norman 1982: Asking Questions — A Practical Guide to Questionnaire Design, San Francisco.

Карысная літаратура

Дэмаскапія

Hennis, Wilhelm 1957: Meinungsforschung und repräsentative Demokratie, Tübingen.

Noelle-Neumann, Elisabeth 1976: Umfragen in der Massengesellschaft, Reinbek bei Hamburg.

Партыі

Beyme, Klaus von 1984: Parteien in westlichen Demokratien, München.

Kaack, Heino / Roth, Reinhold (Hrsg.) 1980: Handbuch des deutschen Parteiensystems, 2 Bde., Opladen.

Schmitt, Hermann 1987: Neue Politik in alten Parteien. Zum Verhältnis von Parteien und Gesellschaft in der BRD, Opladen.

Staritz, Dietrich (Hrsg.) 1980: Das Parteiensystem der Bundesrepublik. Geschichte — Entstehung — Entwicklung, Opladen.

Выбары

Bürklin, Wilhelm 1988: Wählerverhalten und Wertewandel, Opladen.

Jesse, Eckhardt, 1985: Wahlrecht zwischen Kontinuität und Reform. Eine Analyse der Wahlsystemdiskussion und der Wahlrechtsänderungen in der BRD 1949—1983, Düsseldorf.

Kaase, Max (Hrsg.) 1977: Wahlsoziologie heute — Analysen aus Anlaß der Bundestagswahl 1976, Heft 2 /3 der Politischen Vierteljahresschrift, Opladen.

Kaase, Max / Klingemann, Hans-Dieter 1983: Wahlen und politisches System — Analysen aus Anlaß der Bundestagswahl 1980, Opladen.

Klingemann, Hans-Dieter / Kaase, Max (Hrsg.) 1986: Wahlen und politischer Prozeß — Analysen aus Anlaß der Bundestagswahl 1983, Opladen.

Noblen, Dieter 1986: Wahlrecht und Parteiensystem, Opladen.

Oberndoerfer, Dieter / Rattinger, Hans / Schmitt, Karl (Hrsg.) 1985: Wirtschaftlicher Wandel, religiöser Wandel und Wertwandel. Folgen für das politische Verhalten in der Bundesrepublik Deutschland, Berlin.

Wenner, Ulrich 1986: Sperrklauseln im Wahlrecht der BRD, Opladen.

Камунальная палітыка

1. Паліталёгія і камунальная палітыка

«Белая пляма»

Калі хтосьці пачне займацца камунальнай палітыкай з паліталягічнай пэрспэктывы, хутка наштурхнецца на неверагодны факт: да другой паловы шэсьцьдзясятых гадоў камунальная палітыка паліталёгіяй у ФРН, незалежна ад «школы» ці палітычных «кірункаў», альбо зусім не бралася да ведама, альбо ўспрымалася як пэрыфэрыйная зьява[73]. Яшчэ ў перавыдадзенай у 1972 годзе перапрацаванай і дапоўненай кнізе, якая ў астатнім на вельмі высокім узроўні і рознабакова ўводзіць у праблемы паліталёгіі, падаецца ляпідарны сказ: «Праблематыка мясцовага самакіраваньня выносіцца за межы разгляду» (Blank, у: Kress / Senghaas 1972, S. 371). Гэты сказ мог бы быць ляйтматывам усіх вядомых мне ўводзінаў у паліталёгію.

Зь цягам часу з прычынаў, на якіх я яшчэ спынюся, становішча зьмянілася: паліталёгія ўжо даўно ўвайшла на камунальную дзялянку, адважылася спусьціцца ў «даліны» мясцовай палітыкі, умяшацца ў яе, і ўжо даўно гэтая тэндэнцыя набыла пэўнае значэньне для практыкі камунальнай палітыкі. Але паліталёгія яшчэ не дала здавальняючага адказу на пытаньне, як можна растлумачыць гэтую «белую пляму», першапачатную незацікаўленасьць у камунальнай палітыцы, яе ігнараваньне. Дзе-кольвек гэтае пытаньне мімаходам згадваецца, але ў літаратуры, прысьвечанай праблематыцы стасункаў паміж паліталёгіяй і камунальнай палітыкай, дамінуе хутчэй выцясьненьне гэтай тэмы, чымся самакрытычны аналіз. Такі аналіз, без сумневу, ужо даўно патрэбны, і тут будзе дадзены штуршок да яго. Пры гэтым ідзецца, з аднаго боку, пра лепшае, гэта значыць больш дэмакратычнае самаразуменьне паліталёгіі. Але яшчэ ў большай меры ідзецца пра саму камунальную палітыку, яе грамадзка-палітычнае значэньне, яе сацыяльныя і дэмакратычныя формы і зьместы, магчымасьці і межы, праблемы ейнай структуры, эканамічныя, палітычныя і культурныя перадумовы, гістарычна ўзьніклыя і праўныя рамкавыя ўмовы і не ў апошнюю чаргу пра тых, каго беспасярэдне датычыць камунальная палітыка. Магчыма, значэньне гэтага комплексу праблемаў можна ацаніць, калі разгледзець паваенны пэрыяд ад краху нацысцкай дзяржавы і падзелу Нямеччыны да часу адкрытага выбуху назапашаных сацыяльных канфліктаў у заходненямецкіх буйных гарадох у канцы 60-х — пачатку 70-х гадоў. У гэты пэрыяд пры адначасным абвастрэньні канфлікту паміж Усходам і Захадам трэба было аднавіць разбураную дэмакратыю, зруйнаваныя гарады і вёскі, разагнаныя партыі і прафсаюзы, інтэграваць мільёны ўцекачоў, выгнанцаў, жаўнераў, якія вярталіся на радзіму, пераадолець глыбокія зьмены дэмаграфічнай, сацыяльнай, прафэсійнай, транспартнай, гаспадарчай структуры. І заразом гэты працэс, наступствы паразы і сацыяльных зьменаў трэба было пераасэнсаваць і пераадолець у грамадзкай сьвядомасьці.

У разьвязаньні гэтых праблемаў, без сумневу, магло б дапамагчы пастаяннае ўмяшальніцтва паліталёгіі, абгрунтаваная крытыка, фармаваньне дэмакратычна арыентаванай сьвядомасьці шляхам практычнай падтрымкі камунальных палітыкаў і камунальнай сыстэмы ўлады. Безумоўна, нават пры найбольш крытычных дыскусіях і рэфлексіях над рэчаіснасьцю дэмакратычная паліталёгія ня здолела б запабегчы памылковым рашэньням у горадзе і ў вёсцы; але яна магла б прынамсі дапамагчы раней усьвядоміць памылкі, прадухіліць альбо аслабіць іх скрайнія наступствы. Магчыма, у пэўных выпадках яна нават магла б паспрыяць пераадоленьню найбольш сур’ёзных адмоўных тэндэнцыяў. Канструктыўная крытыка і праекты новай, лепшай палітыкі землекарыстаньня, жыльлёвага будаўніцтва, плянаваньня гарадоў, транспарту і сацыяльнай інфраструктуры — палітыкі, якая б больш зважала на інтарэсы бальшыні насельніцтва ці наагул ставіла б іх у цэнтар увагі, але заразом была б сапраўды дэмакратычнай камунальнай эканамічнай, сацыяльнай, адукацыйнай і культурнай палітыкай, напэўна, маглі б зрабіць важкі ўнёсак у прадухіленьне сталай небясьпекі аднаўленьня аўтарытарных структураў улады, кіраваньня і сьвядомасьці[74].

Але пасьля вайны доўгі час амаль не было палітолягаў, якія цікавіліся б камунальнай палітыкай. Наадварот, акурат палітолягі аспрэчвалі альбо прынамсі ставілі пад сумнеў тое, што камунальную палітыку насамрэч трэба разглядаць як палітыку і, такім чынам, як прадмет дасьледаваньня і вывучэньня.

Камунальныя навукі і камунальная палітыка

Палітолягі пакінулі камунальную палітыку камунальным навукам, якія, аднак, у выніку іхнай гісторыі ўважаліся і дагэтуль уважаюцца за галіну правазнаўства, і таму дасьледуюць камунальную сфэру і праблемы, якія маюць дачыненьне да гміны («Gemeinde»), аб’яднаньня гмінаў, самакіраваньня, дзяржаўнага нагляду, структурнага перадзелу гмінаў і г.д. толькі «нарматыўна», г.зн. з гледзішча існуючага правапарадку і з дапамогай юрыдычных мэтадаў (Peters 1956, Bd. 1, S. 1 ff). У вузейшым сэнсе камунальныя навукі трэба залічаць да клясычнага адміністрацыйнага права. Камунальныя навукі, якія працінаюць традыцыйную сыстэму навук, ад самага пачатку свайго разьвіцьця былі ў вялікай ступені зарыентаваныя на практыку кіраваньня і з гэтай прычыны зьвярталіся таксама да фінансавых і эканамічных навук, краем увагі захоплівалі таксама сацыялёгію самакіраваньня і тэхнічныя навуковыя дысцыпліны. Паліталёгія, праўда, з прычыны сваёй адсутнасьці нічога не магла прапанаваць камунальным навукам.

Нарматыўны спосаб, якім камунальныя навукі разглядаюць камуны, ужо як такі выключаў сапраўды сур’ёзны разгляд праблемаў камунальнай палітыкі. У аўтарытэтнай кнізе «Падручнік камунальнай тэорыі і практыкі» ў 1956 годзе ўкладальнік Ганс Пэтэрс пасьля вызначэньня прадмету дасьледаваньня камунальных навук піша:

«Адсутнасьць камунальнай палітыкі ў пададзеным вышэй пераліку не без падставы будзе ўспрымацца як прагал. Але ў той меры, як у асобных параграфах гэтага падручніка фактычнае і праўнае разглядаюцца разам, у адпаведных месцах будуць давацца і ацэнкі. Тым ня менш, у эпоху паскоранага разьвіцьця навукі аб палітыцы варта паразважаць над сэнсам і сыстэмай гіпатэтычнай камунальнай палітыкі... Калі тут заходзіць размова пра камунальную палітыку, то пры гэтым маецца на ўвазе не «навука пра палітыку», якая вельмі агульна пазыцыянуе сябе як навуку пра дзяржаўныя справы і, такім чынам, як частку грамадзкіх навук, якія займаюцца апісаньнем і вытлумачэньнем. Ідзецца хутчэй пра навуковую фіксацыю ацэначных крытэраў, якімі вызначаюцца паводзіны камунальных органаў, калі яны дзеюць у рамках законаў» (тамсама, S. 5).

Камунальная палітыка тут зводзіцца да праблемы крытэраў і ацэнак, якімі камунальныя палітыкі — сьвядома альбо не — кіруюцца пры прыняцьці рашэньняў. І гэта прыводзіць дасьледчыка, які займаецца камунальнымі навукамі, да высновы, «што дзеля навуковага абгрунтаваньня ўсіх кірункаў работы гміны камунальнае кіраваньне вымагае дапаўненьня ў выглядзе камунальнай палітыкі». (тамсама, S. 6). Але дасьледаваньні камунальных навук — і гэта нельга ня ставіць ім у віну — да сёньня адно ледзь закранаюць паліталягічныя пытаньні камунальнай палітыкі. Такім чынам, камунальная навука — гэта навука аб адміністрацыі, а не аб палітыцы.

Навука аб дзяржаўных справах

Паліталёгія прыкладна да канца 60-х гадоў насамрэч разумела сябе — як гэта сфармуляваў Ганс Пэтэрс — «вельмі агульна як навука аб дзяржаўных справах». Вольф-Дытэр Нар у іншым кантэксьце — прычым у тых самых уводзінах у паліталёгію, дзе іншы аўтар абвясьціў праблематыку мясцовага самакіраваньня «вынесенай за межы разгляду» — канстатаваў, што «неабачлівае звужэньне» паняцьця палітычнага да цэнтральнай сфэры прыняцьця рашэньняў, а менавіта да дзяржавы, прывяло да таго, што паліталёгія «замала ўвагі надае палітычнаму вымярэньню палітыкі самакіраваньня альбо адміністрацыі, якія разумеюцца як «непалітычныя» (у: Kress / Senghaas, 1972, S. 23). Натуральна, Нар разумее, што абмежаваньне паняцьця палітыкі тлумачыцца не неабачлівым разьвязаньнем праблемы дэфініцыі, а пэўным чынам зьвязанае з палітыкай, з дачыненьнямі ўлады і кіраваньня, з рашэньнямі, зь дзяржаўнай эканамічнай палітыкай. На жаль, далей ён гэтую думку не разьвіў, так што і ў гэтай значнай кнізе ідзецца толькі пра «дзяржаўныя справы».

Гістарычныя карані праблемы канкрэтна называе Ральф Цоль. Ён належыць да тых сацыёлягаў, якія пры канцы 60-х — у пачатку 70-х гадоў спрабавалі дапамагчы пераадолець «кульганьне», адставаньне дасьледаваньня самакіраваньня у ФРН ад іншых краінаў, у першую чаргу ЗША. Ён, праўда, тлумачыць хібы дасьледаваньня не паняцьцем палітыкі, а — вельмі ў духу рынкавай эканомікі — бракам попыту. Бо «ў Нямеччыне традыцыя вяршэнства дзяржавы, а таксама вызначаная ёю спэцыфічная форма мясцовага самакіраваньня, не маглі спарадзіць асаблівай цікавасьці да пытаньняў удзелу насельніцтва ў прыняцьці важных для яго рашэньняў і ў адпаведных структурах» (Zoll 1972, S. 30). Вось жа, нямецкія навукоўцы і не рабілі дасьледаваньняў у гэтым кірунку. Хіба так трэба разумець гэты сказ? Ува ўсякім выпадку, праблема занадта спрошчана выясьняецца антыдэмакратычнай традыцыяй, калі Цоль працягвае: «Прагалы сацыяльных дасьледаваньняў, такім чынам, толькі адлюстроўваюць агульную грамадзкую і палітычную тэндэнцыю» (тамсама).

Але ці ёсьць навуковец, пагатоў сацыёляг, адно аб’ектам грамадзкіх і палітычных працэсаў? Ці ня ёсьць ён яшчэ і думаючым, дзеючым, палітычным суб’ектам гісторыі? І акрамя таго: хіба разам з традыцыяй вяршэнства дзяржавы не было моцнай дэмакратычнай традыцыі, традыцыі нямецкага рабочага руху зь ягонымі партыямі ды прафсаюзамі? Ці яна не павінна была таксама адбіцца ў камунальным сацыяльным дасьледаваньні? Ці яна не магла прадухіліць «кульгавага адставаньня»? Хіба нямецкі рабочы рух не засьведчыў сваёй барацьбой за дэмакратыю і сваёй практыкай у абсягу камунальнай палітыкі дастатковую цікавасьць да пытаньняў удзелу насельніцтва ў прыняцьці важных для яго рашэньняў і ў адпаведных структурах? Хіба СПН не была вядучай парлямэнцкай партыяй ужо падчас Ваймарскай рэспублікі? І хіба яна ня стала камунальнай партыяй дзяржаўнага значэньня, нават калі пасьля заснаваньня ФРН ёй не ўдалося стаць вядучай дзяржаўнай партыяй (See 1976, S. 412 ff)? — Як паказваюць ужо гэтыя пытаньні, дэклярацыяў агульнага характару накшталт Цолевай — нават калі яны зьвяртаюць увагу на важныя і слушныя аспэкты гісторыі — зусім недастаткова, каб дасягнуць сапраўднага разуменьня разгляданай праблемы.

Антыдэмакратычная навуковая палітыка і мясцовае самакіраваньне

Як аказваецца, ніякае сацыялягічна рэлевантнае пытаньне, у тым ліку і пытаньне аб асабліва праблематычных адносінах паміж паліталёгіяй і камунальнай палітыкай, ня можа быць цалкам вырашанае, калі за межы спробы тлумачэньня выносяцца асноўныя грамадзкія супярэчнасьці, тут: грамадзкая супярэчнасьць паміж капіталам і працай. Акурат наступствы гэтай супярэчнасьці алігархічная дзяржава XIX стагодзьдзя, ня могучы і ня хочучы іх ліквідаваць, спрабавала ўсімі наяўнымі ў яе сродкамі паставіць пад кантроль. Пры гэтым вырашальная роля выпадала (разам з войскам, паліцыяй, дзяржаўнай бюракратыяй і царквой) унівэрсытэту. Ён павінен быў фармаваць і адукоўваць эліты грамадзтва, ён меў — пры ўсёй свабодзе навукі — канчальнае права вызначаць, што магло прызнавацца за навуку і што не, ён арганізоўваў элітнае кола навукоўцаў і вызначаў прыярытэты дасьледаваньня.

Такім чынам, каб растлумачыць, чаму такая маладая, пасьля катастрофы Трэцяга райху інстытуцыялізаваная ў Заходнім Бэрліне і ў заходніх акупацыйных зонах з сацыяльна-пэдагагічных меркаваньняў навука пра палітыку ўзяла такое вузкае і строга прывязанае да дзяржавы паняцьце палітыкі, трэба прасачыць перадгісторыю гэтай навукі да пачатку XIX стагодзьдзя, акурат да таго часу, калі «горды арыстакрат» барон Карл фон і цум Штайн (1757—1831) у сувязі з цэлым шэрагам іншых аснавасяжных рэформаў ініцыяваў усталяваньне мясцовага самакіраваньня.

Ня надта вялікая — як выразіўся Ральф Цоль — зацікаўленасьць «традыцыі вяршэнства дзяржавы» ў пытаньнях удзелу насельніцтва ў прыняцьці важных для яго пастановаў (маецца на ўвазе праблематыка камунальнай дэмакратыі) насамрэч была прадыктаваная — з гістарычнай пэрспэктывы — спэцыфічным інтарэсам паслухмянай бальшыні навукоўцаў у супрацьдзеяньні лібэральным і сацыялістычным дэмакратычным тэндэнцыям, якія пашыраліся з Заходняй Эўропы пры дапамозе духовай, перадусім юрыдычнай зброі.

Насамрэч «навука пра палітыку» ў Нямеччыне існавала ўжо ў час увядзеньня мясцовага самакіраваньня. У некалькіх унівэрсытэтах пад палітызуючым уплывам Францускай рэвалюцыі яна да сярэдзіны XIX стагодзьдзя распрацоўвалася аўтарытэтнымі гісторыкамі, якія часткова былі таксама і палітыкамі, на высокім узроўні — і зусім ня толькі з гістарычнага гледзішча; адылі нават найбольш прагрэсіўныя зь іх (тут назаву толькі Дальмана) не былі прыхільнікамі радыкальна-дэмакратычнага лібэралізму, а займалі пазыцыю паміж рэакцыяй і рэвалюцыяй і абаранялі спадчынную манархію ад буржуазна-рэспубліканскіх замахаў (параўн. Heller 1963, S. 26; Heffter 1969, S. 194 ff). Іншыя былі проста-такі зацятымі рэакцыянэрамі, якія распачалі духовы наступ супраць любых праяваў лібэралізацыі грамадзтва яшчэ да 1848 году, а ўжо ў найлібэральнейшы пэрыяд XIX стагодзьдзя клапаціліся аб пераемнасьці навуковай практыкі адданых уладам нямецкіх прафэсараў.

Гэтыя ў лепшым выпадку кансэрватыўна-лібэральныя навукоўцы ад самага пачатку пачуваліся абароньнікамі прынцыпу вяршэнства дзяржавы. Буржуазныя свабоды, якія па ўвядзеньні мясцовага самакіраваньня ў гарадох былі проста-такі змушаныя да разгортваньня — перапыненага ўсталяваньнем абсалютызму і загамаванага блізу на два стагодзьдзі, — яны адпрэчвалі гэтаксама, як і рэвалюцыю 1848 году. А пасьля паразы рэвалюцыі яны скіравалі сваю навуку яшчэ і супраць дэмакратычнага рабочага руху, які разьвіваўся разам з індустрыялізацыяй, урбанізацыяй і пралетарызацыяй шырокіх масаў, супраць марксісцкага сацыялізму і камунізму, як гэтага і чакала ад сваіх адукаваных у гуманістычным духу падданых, выкладчыкаў нямецкіх самакіраваных ВНУ, навуковая палітыка алігархічнай дзяржавы.

У гэтым палягаюць глыбейшыя прычыны сыстэматычнага адзяржаўленьня паняцьця палітыкі. Разам з падтрымванай і апраўдванай навукоўцамі манапалізацыяй палітыкі цэнтральнай уладай праводзілася дэпалітызацыя камунальнай палітыкі буржуазіі, якая толькі нядаўна атрымала права камунальнага самакіраваньня. Патрабаваньне ўдзелу ў палітычным самавызначэньні на дзяржаўным узроўні, якое ў гарадзкой заможнай буржуазіі заўсёды было прысутнае ў лятэнтнай форме і час ад часу выстаўлялася адкрыта, пры паступовай зьмене рамкавых сацыяльна-эканамічных варункаў зводзілася на нішто пры дапамозе ўзаконеньня аджылых рэшткаў фэадальнай сыстэмы, што мацавала ўладу. Праз выкладніцкую і дасьледніцкую працу (і абапіраючыся на высокі прэстыж навукі, якая ўсё больш пасьлядоўна прэтэндавала на надпартыйнасьць, аб’ектыўнасьць, бесстароннасьць) гэтае звужанае паняцьце палітыкі глыбака засела ў галовах многіх пакаленьняў навукоўцаў і палітыкаў, з усім вядомымі фатальнымі наступствамі.

Такім чынам, ужо пачаткі нямецкай паліталёгіі былі зьвязаныя з адназначным прызнаньнем сваёй ролі як кансэрватыўнай навукі кіраваньня (Heller 1963, S. 21, параўн. таксама Fraenkel / Bracher 1957, S. 5). Таму нямецкая паліталёгія пасьля паразы першай буржуазнай рэвалюцыі 1848 году, якая ўсё ж паспрабавала праз Нацыянальны сход закласьці гарантыі на будучыню для мясцовага самакіраваньня ў першай нямецкай канстытуцыі (§ 184), што так ніколі і не ўступіла ў сілу, зусім лягічна «перацякае» ў тую пазытывісцкую дапаможную навуку дзяржаўнага права, якая да канца Ваймарскай рэспублікі ў якасьці «агульнай тэорыі дзяржавы» адказвала на гістарычны працэс паступальнай дэмакратызацыі дзяржавы, грамадзтва і эканомікі сваім быццам бы непалітычным супрацівам.

Адзін зь нешматлікіх тэарэтыкаў дзяржавы, якія падчас Ваймарскай рэспублікі сур’ёзна спрабавалі распрацаваць дэмакратычную «тэорыю дзяржавы» і зламаць манаполію «агульнай тэорыі дзяржавы», якая да таго часу распрацоўвалася чыста «юрыдычна» і чыста «тэарэтычна», а наймя Герман Гелер, папракаў сваіх калегаў-навукоўцаў: «Два апошнія пакаленьні нямецкай буржуазіі вызначаюцца самазадаволенасьцяй, а нямецкія тэарэтыкі дзяржавы, якія ганарацца тым, што ня маюць нічога супольнага з практычнай палітыкай, прыкладаюць найвялікшыя высілкі дзеля «дэпалітызацыі» тэорыі дзяржавы» (1963, S. 26). Ён жа, насупраць, прыкладаў найвялікшыя высілкі, каб зноў ператварыць яе ў палітычную паліталёгію, і з прычыны адсутнасьці лепшага тэрміну называў сваю тэорыю дзяржавы «палітыкалёгіяй». Кніга Гелера выйшла ў Нідэрляндах толькі ў 1934 годзе (пасьмяротна), калі антыдэмакратычная традыцыя вяршэнства дзяржавы ўжо стварыла ў Нямеччыне свой фашысцкі «парадак».

Пад уражаньнем сусьветнага крызысу капіталістычнай эканомікі і з увагі на немагчымасьць зглуміць узрастаючае імкненьне рабочага руху да большай дэмакратыі пры дапамозе стратэгіі дэпалітызацыі, шмат якія тэарэтыкі дзяржаўнага права і прадстаўнікі «агульнай тэорыі дзяржавы» зрабілі выбар на карысьць антыдэмакратычнага разьвязаньня праблемаў і цяпер ужо зноў палітызаванымі «юрыдычнымі» аргумэнтамі зрабілі немалы ўнёсак у пракладаньне шляху да ўлады рэжыму Гітлера, пры якім мясцовае самакіраваньне было зьнішчанае. Такім чынам, па-над дэмакратычнымі грамадзкімі тэндэнцыямі і насуперак ім была захаваная пераемнасьць антыдэмакратычнай навукі і навуковай палітыкі ад абсалютысцкай манархічнай дзяржавы да абсалютысцкай фюрэрскай дзяржавы (See 1975, S. 83 ff).

Адкрыцьцё камунальнай палітыкі левымі дэмакратамі

Нават Герман Гелер, які настойваў на тым, што «крытычная палітыкалёгія» павінна зьвяртаць сваю ўвагу «ў значна меншай ступені на агульнае, а перадусім на індывідуальныя адрозьненьні палітычных крытэраў і формаў», яшчэ не высноўваў з гэтага — хоць выснова насоўвалася, — што ў сфэру паліталягічнага разгляду трэба ўлучыць таксама і камунальную палітыку. Нават там, дзе ён згадвае барона фон Штайна, няма нічога пра грамадзкую і палітычную рэальнасьць гарадоў, акругаў і гмінаў, пра камунальнае самакіраваньне і камунальную палітыку (Heller 1963, S. 114).

Дэмакратычны паварот ды вяртаньне да палітычнай «навукі аб палітыцы», што пачаліся пасьля 1945 году ў Заходнім Бэрліне і Заходняй Нямеччыне, аж да палітычных хваляваньняў 60—70-х гадоў, якія ахапілі перадусім буйныя гарады, таксама не прывялі да ўлучэньня камунальнай палітыкі ў паняцьце палітыкі. Палітолягам буржуазна-дэмакратычнага лягеру ў найлепшым выпадку ўдавалася толькі ўмовіцца аб тым, што цяпер яны прадстаўляюць пазыцыю Гелера, што яны і ў навуцы вызнаюць буржуазную прадстаўнічую парлямэнцкую дэмакратыю, г.зн. нарэшце зноў успрымаюць сваю навуку як палітычную. Але на фоне рэзка антыкапіталістычнай дэмакратычнай плыні і халоднай вайны, у першыя паваенныя гады, калі нават ХДЗ у сваёй «Аленскай праграме»[75] (1947) яшчэ выступаў за хоць і хрысьціянскі, але антыкапіталістычны сацыялізм, клясычнае паняцьце палітыкі хутка — як кажа Вольф-Дытэр Нар, «неабачліва» — зноў было ўзьведзенае на трон паліталёгіі. Нягледзячы на тое, што апрача камунаў яшчэ не было ніякага дзяржаўнага ладу ўвогуле, а былі спачатку толькі акупацыйныя зоны і пазьней землі, якія функцыянавалі як дзяржавы (пад апекай хаўрусьнікаў), зноў стаяла заданьне ўзяць пад кантроль усёабсяжныя патрабаваньні дэмакратызацыі, палітычную дэмакратыю ў камунах, якая ставалася занадта канкрэтнай, пагатоў тут зноў (як да 1933 году) дамінавала СПН. Вось жа палітолягі, якія паважалі сябе і сваю дысцыпліну, якая яшчэ доўга змагалася за прызнаньне, адразу начапілі, як нешта цалкам натуральнае, старыя звыклыя «дзяржаўныя акуляры» і празь іх зьверху ўніз паглядалі на камунальную палітыку. Нават нешматлікія марксісцкія палітолягі, якія тады, нягледзячы на пачатак халоднай вайны, яшчэ мелі шанец атрымаць прафэсарскую пасаду, у вялікай меры выносілі камунальную палітыку за межы выкладніцкай і дасьледніцкай працы — дарма што для іхнага разуменьня навукі было ўласьцівае не абмежаванае паняцьце палітыкі, а патрабаваньне маштабнай палітызацыі ўсіх сфэраў грамадзтва[76].

Найважнейшыя прычыны гэтага трэба шукаць у тэорыі грамадзтва, рэвалюцыі і дзяржавы, распрацаванай Марксам у процівагу буржуазнаму паняцьцю дзяржавы, у марксісцкай арыентацыі на сфэру вытворчасьці і на рабочую клясу як арганізаваную палітычную сілу, якая супрацьстаіць капіталу і яго найважнейшаму «інструмэнту ўладараньня» — дзяржаве; адылі ня менш важныя прычыны можна знайсьці таксама і ў супярэчлівым разьвіцьці самога рабочага руху. Бо пасьля таго, як буржуа з пляцдарму гарадоў захапілі дзяржаву і ў вялікай меры паставілі яе на службу капіталістычным інтарэсам, праваму, рэфармісцкаму і рэвізіянісцкаму крылу нямецкай сацыял-дэмакратыі ўсё-ткі ўдавалася, нягледзячы на ўсе дзяржаўныя рэпрэсіі, нягледзячы на трохклясавае выбарнае права і іншыя антыдэмакратычныя захады, пранікаць у буржуазную дзялянку, мясцовае самакіраваньне, і праз палітызацыю перадусім гарадзкіх і прыгарадных рабочых масаў праўдападобна выдаваць сацыял-дэмакратычную камунальную палітыку за альтэрнатыву пануючай практыцы буржуазнай палітыкі ўва ўсьцяж большай колькасьці гарадоў і рабочых селішчаў.

Пасьля расколу сацыял-дэмакратыі і крывавага канца антракту нямецкай гісторыі, калі на сцэну выйшлі дэмакратычныя рады, які доўжыўся з 1918 па 1920 год і ў часе якога рэвалюцыйная частка рабочага руху спрабавала, насьлядуючы вялікаму прыкладу Парыскай камуны 1871 году, на практыцы ажыцьцявіць марксісцкую мадэль камунальнай палітыкі, камунальная палітыка стала проста-такі сынонімам сацыял-дэмакратычнай рэфармісцкай палітыкі, спробы пабудовы «акруговага сацыялізму» на аснове прадстаўнічага буржуазнага парлямэнтарызму (параўн. Fülberth 1984). Камуністы, якія датрымліваліся рэвалюцыйнага марксізму, у гэтым рашуча адпрэчвалі не неабходнасьць палітызацыі камунальнай палітыкі, але камунальную палітыку як пераддзяржаўны (г.зн. перадпалітычны) палігон для адаптацыі марксістаў да капіталістычнай практыкі дзяржаўнай палітыкі. Яны датрымліваліся канцэпцыі дэмакратычных радаў, згодна зь якой усе дзяржаўныя ўзроўні (ад камунаў і земляў да фэдэральнай дзяржавы) павінны быць прасякнутыя інтэграванай сыстэмай радаў, якая ахоплівала б таксама эканоміку і сельскую гаспадарку, бо іначай, на іх думку, немагчыма было б ажыцьцявіць сапраўды сацыялістычную дэмакратыю (якая вызначалася як дыктатура пралетарыяту).

Левае крыло СПН падтрымвала мадэль «акруговага сацыялізму», пакуль больш актыўнаму на камунальным узроўні праваму крылу ўдавалася суцяшаць іх тым, што антысацыялістычная дзяржаўная палітыка буржуазных партыяў быццам бы імкнецца тарпэдаваць ажыцьцяўленьне сацыялістычнай камунальнай палітыкі праз узмацненьне дзяржаўнага ўплыву на мясцовыя адміністрацыі (See 1971, S. 428).

Такім чынам, рэфармісцка-рэвізіянісцка настроеныя марксісты працягвалі гаварыць сваім выбарцам, што хочуць пераадолець заганы капіталістычнай дзяржавы шляхам рэформаў. Відаць, яны і самі ў гэта верылі. Сацыялістычная камунальная палітыка, якая разумелася як грамадзкая палітыка і якая на практыцы ў якасьці антыкапіталістычнай карэктывы ажыцьцяўлялася згодна з уяўленьнямі аб фэдэратыўнай сыстэме вэртыкальнага падзелу ўладаў, мусіла разам з партыяй і прафсаюзамі паспрыяць такому зруху ў суадносінах сілаў унутры капіталістычнага клясавага грамадзтва, які б дазволіў пабудаваць сацыял-дэмакратычнае грамадзтва шляхам рэформаў, без рэвалюцыі і пралетарскай дыктатуры.

Калі палітоляг-марксіст Вольфганг Абэндрот у 50-я гады сапраўды прынізіў СПН — у чым яго папракаў Фрыц Фільмар, — назваўшы яе «камунальнай каляпалітычнай партыяй» (1973, Bd. 1, S. 402; 442; параўн. Rudzio, у: Naßmacher 1977, S. 79), то ён, напэўна, зрабіў гэта не таму, што схіляўся да разуменьня камунальнай палітыкі як нейкага «запаснага шляху» альбо «падварыянту» ўласна палітыкі (у духу паняцьця палітыкі, якое буржуазія даўно пераняла ад традыцыі вяршэнства дзяржавы дзеля дэпалітызацыі сацыялістычнай камунальнай палітыкі). Такім чынам ён крытыкаваў толькі тых асыміляваных дробнай буржуазіяй сацыял-дэмакратаў, якія перасталі разумець сваю камунальную палітыку як камунальна-сацыялістычную апазыцыйную палітыку і цалкам прагматычна прыстасаваліся да ажыцьцяўлянай «ХДЗ-аўскай дзяржавай» Адэнаўэра палітыкі капіталу, адкрылі ратушы і кабінэты адміністрацыяў земляў і акругаў для будаўнічых і зямельных спэкулянтаў і сваім скрайне арыентаваным на капітал кіраваньнем камунамі практычна падрыхтавалі поўны разрыў з уласным марксісцкім мінулым, які адбыўся ў Годэсбэргу ў 1959 годзе пад лёзунгам усебаковага разьвіцьця камунаў[77]. СПН, якая абвясьціла сябе партыяй сацыяльна арыентаванай рынкавай эканомікі, народнай партыяй, пракладаючы аўтамабілям гоначныя трасы праз гарады і вёскі, тым самым пракладала сабе просты шлях да ўрадавай адказнасьці.

Істэблішмэнт СПН ад камунальнай палітыкі, заслугі якога дагэтуль не забытыя і не адпрэчаныя, на працягу гадоў апраўдваў усе непарадкі ў гарадох, акругах і гмінах тым, што ў Боне, маўляў, кіруе ХДЗ / ХСЗ, якая імкнецца разбурыць «чырвоныя ратушы» сваёй варожай да камунальнай сфэры фінансавай палітыкай і заканадаўствам (See 1976, S. 428). Але пазьней, калі СПН пачала браць удзел у фэдэральным урадзе, нават прызначаць канцлераў, а становішча ў камунах хутчэй пагоршылася, таму што расьлі ня толькі высотныя дамы і лавіны аўтамабіляў, цэны на зямлю і плата за жытло, але і горы даўгоў мясцовых адміністрацый, што пагражала каляпсам, гэты аргумэнт давялося адкінуць.

Цяпер колішняя перадвыбарная агітацыя біла па самой СПН як камунальнай партыі. ХДЗ / ХСЗ, выгнаная ў Боне на апазыцыйныя лавы, скарыстала з растучай незадаволенасьці расчараванага электарату СПН, каб набраць пункты на камунальных выбарах. Пры гэтым яна нават не пабаялася пераступіць цераз буржуазны прынцып, згодна зь якім камунальную палітыку нельга палітызаваць. Да наступу справа далучыліся і атакі собскага левага крыла, перадусім маладых сацыялістаў, якія пасьпелі адкрыць для сябе камунальную палітыку як магчымае поле антыкапіталістычных рэформаў і сьвядома ўвялі крытыку сыстэмы на ўзровень мясцовага самакіраваньня. Цяпер шэфы СПН, баючыся страціць сваю бальшыню, мусілі мяняць аргумэнтацыю ў ратушах буйных гарадоў, а неўзабаве і ў меншых камунах. Тут ім прыдаўся твор былога обэр-бурмістра Ота Цыбіля, заслужанага і аўтарытэтнага калегі. Цыбіль, выяўна выходзячы з найчасьцей ужыванага ў навуковых дыскусіях паняцьця палітыкі, згодна зь якім палітыка не ахоплівае ўсіх сфэраў чалавечага жыцьця ўвогуле, а абмяжоўваецца — тут ён цытуе Макса Вэбэра — «кіраваньнем альбо ўплывам на пэўнае палітычнае аб’яднаньне, сёньня г.зн.: дзяржаву» — прапануе наступную аргумэнтацыю (1972, S. 65 f):

Цалкам у духу сацыялістычнай традыцыі сваёй партыі ён пагаджаецца з тым, што і камунальная палітыка зьяўляецца палітыкай. І ён цалкам недвухсэнсоўна кажа, што непалітычнай камунальнай адміністрацыі не бывае. Але потым ён намінае на тое, што трэба праводзіць выразную мяжу паміж паняцьцямі камунальнай і партыйнай палітыкі. Ён сьцьвярджае, што ў кіраваньні ёсьць шматлікія пытаньні, якія належыць вызначаць як «непартыйныя». Гэтыя пытаньні паддаюцца разьвязаньню камунальнай палітыкай, але не партыйнай. Партыі — пры гэтым ён мае на ўвазе перадусім сваю ўласную партыю, упаасобку левае крыло маладых сацыялістаў, якое з часу студэнцкіх хваляваньняў і ўступленьня СПН у сацыял-лібэральную кааліцыю патрабавала звароту партыі да сацыялістычнай камунальнай палітыкі — павінны ўсьведамляць, што партыйнай палітыцы ўва ўласным сэнсе слова «няма чаго лавіць» ува ўбесьпячэньні дарожнага руху альбо дарожным будаўніцтве, у будоўлі басэйну альбо стадыёну (атамныя электрастанцыі, вайсковыя комплексы і экалягічна небясьпечныя прамысловыя прадпрыемствы ён ня згадвае). Яшчэ ясьней: «Яны не павінны штучна рабіць гэтыя пытаньні камунальнай палітыкі прадметам партыйнай палітыкі»[78].

Каб падкрэсьліць свой заклік і пацьвердзіць, што адстойванае ім паняцьце палітыкі ня страціла сваёй слушнасьці і пасьля другой сусьветнай вайны, Цыбіль цытуе (1972, S. 63) Людвіга Бэргштрэсэра, які ўжо ў 1961 годзе вызначыў палітыку — вельмі блізка да старога, выходзячага зь вяршэнства дзяржавы і прапанаванага Максам Вэбэрам паняцьця палітыкі — як «кіруючы альбо ўплываючы на кіраваньне клопат» толькі тых аб’яднаньняў, «якія надзеленыя выяўнай распарадчай уладай і ажыцьцяўляюць яе».

Мясцовае самакіраваньне, пазбаўленае сваёй «самасьці», прыніжанае да ўзроўню простага камунальнага кіраваньня, камунальная палітыка, якая не ўспрымаецца як палітыка, пагатоў як партыйная палітыка, ды й нават ня мае права ўспрымацца такою, можа быць толькі працягам усё больш цэнтралісцкай дзяржаўнай палітыкі[79]. З такога гледзішча, празь «дзяржаўныя акуляры», пад сумнеў ставіцца нават палітыка земляў як палітыка рэгіянальнага фэдэралізму. Узмацненьне цэнтралісцкага ўмяшаньня лёгка апраўдаць у часы, калі аселасьць насельніцтва ўжо амаль ня мае значэньня, а вынікаючая з гаспадарчай сыстэмы неабходнасьць забесьпячэньня капіталу патрэбнай колькасьцю і якасьцю рабочай сілы ў любым абраным ім месцы прыводзіць да масавых міграцый у моцна індустрыялізаваныя раёны. Натуральна, ёсьць апраўданая патрэба ўсяго грамадзтва ў фэдэральным заканадаўчым рэгуляваньні ў выпадках, калі — як гэта абгрунтоўваецца ў арт. 72, абз. 2, сказ 3 Асноўнага закону — яго «вымагае захаваньне прававога і эканамічнага адзінства, упаасобку адзінства жыцьцёвых варункаў на ўсім прасьцягу краіны». Але — дапусьцім, што тут маецца на ўвазе ня толькі гарантыя дзяржаўнай бясьпекі і адзіная ў фэдэральным маштабе рэалізацыя інтарэсаў капіталу — як могуць палітолягі надаваць якое-небудзь палітычнае значэньне мясцоваму самакіраваньню, камунальнай палітыцы, нават камунальнай партыйнай палітыцы, калі ў выніку гэтай прынцыповай легітымацыі ўмяшаньняў цэнтральнай дзяржавы ў заканадаўства земляў аўтарытэтныя нямецкія тэарэтыкі дзяржаўнага права ўжо ў пяцьдзясятыя гады нават «землі» разглядалі толькі як самакіраваныя правінцыі (параўн. v.d. Gablentz 1965, S. 68)?

Адылі тое, што ёсьць палітыкай, канчальна вызначаецца супярэчлівымі фактамі і неразьвязанымі праблемамі грамадзтва, а не — прынамсі, не на доўгі час — меркаваньнем хай нават найбольш выбітных навукоўцаў і палітыкаў аб гэтых фактах. Таму пасьля першага працяглага эканамічнага крызысу з часу заснаваньня ФРН у 1966 годзе (і з прычыны яго наступстваў) працэсы палітызацыі ўжо нельга было спыніць таксама і на ўзроўні мясцовага самакіраваньня. Вось жа, памалу павялічваецца колькасьць палітолягаў, якія ўважаюць камунальную палітыку за частку грамадзкай палітыкі і паддаюць яе навуковаму разгляду. З таго ж часу расьце і колькасьць камунальных палітыкаў, якія сур’ёзна цікавяцца пытаньнем аб тым, у якой меры камунальная палітыка можа ці павінна быць сапраўднай палітыкай. Аднак гэта, напэўна, ня столькі заслуга палітолягаў, якія адкрылі камунальную палітыку, колькі заўдзячваецца выступу «зялёных» і «альтэрнатывы» ў якасьці палітычных партыяў у камунальных парлямэнтах і іхным посьпехам на выбарах зямельнага і фэдэральнага ўзроўню (параўн. Schiller u.a. 1981).

2. Камунальная палітыка паміж бюракратычнай дзяржаўнай апекай і антыбюракратычнымі базыснымі рухамі

Камунальная палітыка як дэмакратычная сацыяльная палітыка

Пасьля таго, як у першай частцы, дзякуючы разгляду важных тэндэнцыяў нямецкай гісторыі, была зроблена спроба наглядна паказаць складанае дачыненьне паміж паліталёгіяй і мясцовым самакіраваньнем ды камунальнай палітыкай, і такім чынам заразом патлумачыць праблематычнасьць палітызацыі камунальнай палітыкі, тут будуць схематычна апісаныя чатыры комплексы пытаньняў, якія тэматызуюцца ў навейшых дасьледаваньнях камунальнай палітыкі. Спачатку я хачу сумясьціць агляд дасьледчых тэндэнцыяў зь іх палітычнай ацэнкай, — то бок, гэта ня будзе справаздачай з дасьледаваньняў[80]. Пасьля я коратка спынюся яшчэ на трох аспэктах, якія датычаць беспасярэдне камунальнай палітыкі, а не яе дасьледаваньня: на суадносінах эканомікі, дзяржавы і мясцовага самакіраваньня, на праблеме камунальнай дэмакратыі ў працэсе дэмакратызацыі ўсяго грамадзтва і, нарэшце, на ролі камунальнай палітыкі ў галіне адукацыі і культуры.

Спачатку пра дасьледаваньне камунальнай палітыкі. Тут немагчыма абмеркаваць цяжкія навукова-тэарэтычныя і мэтадычныя пытаньні ды праблемныя вузлы дасьледаваньня. Аднак можна сьцьвярджаць, што ў спэцыяльнай літаратуры, якую цалкам наўрад ці ўжо можна агледзець, няма агульнапрызнаных тэорыяў і мэтадаў дасьледаваньня, але ёсьць шмат цікавых дыскусіяў і пераканаўчых спробаў стварэньня тэорыяў. Шэраг абгрунтаваных канцэпцыяў і вынікаў дасьледаваньняў, якія часткова дапаўняюць адно аднаго, часткова ставяць адно аднаго пад сумнеў, пасьпелі давесьці сваю плённасьць і здольнасьць да разьвіцьця, адкрылі і прызналі прадметам дасьледаваньня ўзровень і праблемы камунаў (параўн. Voigt 1984).

Можна канстатаваць, што пераважае імкненьне дасьледнікаў — і тут ужо можна гаварыць пра агульны назоўнік усіх «кірункаў» — спачатку «выратаваць» мясцовае самакіраваньне, вымываньне зьместу якога ў выніку росту дзяржаўнага ўмяшаньня фіксуецца бальшынёй дасьледнікаў і прызнаецца небясьпечнай тэндэнцыяй для дэмакратычнай і сацыяльнай праўнай дзяржавы, для свабоды і дэмакратычнай культуры. У залежнасьці ад дамінуючых у навукоўцаў канцэпцыяў дэмакратычнай і сацыяльнай дзяржавы мясцовае самакіраваньне і камунальная палітыка ў большай альбо меншай меры інтэрпрэтуюцца ў кірунку абароны існуючых варункаў альбо ў якасьці пакуль у значнай ступені невыкарыстоўванай прасторы палітыкі дэмакратызацыі грамадзтва.

Аформіліся важныя прынцыпы дасьледаваньня, зь якіх я тут магу назваць толькі найважнейшыя.

Кірунак дасьледаваньня супольнасьць—улада («Communіty-Power-Forschung») дасьледуе камунальныя структуры ўлады і мэханізмы ўтварэньня элітаў, мае моцную эмпірычную арыентацыю і, як правіла, абмяжоўваецца дасьледаваньнем сыстэмы ўлады унутры дробных адміністрацыйных адзінак (гл. Schmals / Siewert 1982, Gau 1983).

Кірунак дасьледаваньня мясцовай палітыкі («Lokale Polіtіkforschung») выходзіць за гэтыя рамкі, бо ўважае іх за занадта вузкія, і дасьледуе, пераважна з гледзішча эканамічнай тэорыі ды тэорыі дэмакратыі, уплыў эканомікі і дзяржавы на лякальныя рашэньні, поле кампэтынцыі камунаў і дэтэрмінаванасьць альбо магчымасьць зьмяненьня рамкавых умоваў (капіталізм, канстытуцыя, права, палітыка, дзяржава; параўн. Grauchan 1975; Grauchan / Lindner 1974).

Вельмі падобныя мэты, але з нашмат мацнейшым акцэнтам на юрыдычныя рамкавыя ўмовы, то бок, хутчэй на камунальную альбо адміністрацыйную тэорыю, перасьлядуе дасьледаваньне ажыцьцяўленьня і мэтодыкі дзейнасьці («Іmplementatіon- und Wіrkungsforschung») (Wollmann 1980). Яно цікавіцца цяжкасьцямі, што ўзьнікаюць пры ажыцьцяўленьні дзяржаўнай палітыкі адміністрацыямі ўсіх узроўняў, і дасьледуе працэсы прыняцьця і выкананьня рашэньняў на камунальным узроўні паміж полюсам дзяржаўных патрабаваньняў, з аднаго боку, і полюсам чаканьняў мэтавых групаў адміністрацыйнай дзейнасьці (напрыклад, дробных прадпрымальнікаў, удзельнікаў дарожнага руху, атрымальнікаў сацыяльнай дапамогі), з другога боку. У рамках гэтага кірунку дасьледнікі спрабуюць таксама адказаць на пытаньні аб выніках рэформы адміністрацыйнага падзелу і кіраваньня, аб кантролі за камунальнымі службамі, але таксама і аб магчымасьці сабатажу рашэньняў і іх так званага «завальваньня» (Вольман). Дасьледаваньне ажыцьцяўленьня абдымае ўсе магчымасьці, ад тэорыі стабілізуючай уладу бюракратыі да тэорыі рэформаў, якія пераадольваюць ціск сыстэмы.

Да гэтай канцэпцыі належыць таксама і дасьледаваньне палітычных узаемасувязяў («Polіtіkverflechtungsforschung») (параўн. Scharpf u.a. 1976), пазнавальны інтарэс якога таксама скіраваны на ўзаемадзеяньне зьвёнаў нямецкай вэртыкальна структураванай фэдэралісцкай сыстэмы, але амаль выключна з гледзішча падвышэньня рэформаздатнасьці капіталістычнай дзяржавы. Праўдападобна, тут разьвіваюцца пачаткі дэпалітызаванага дасьледаваньня грамадзкіх запатрабаваньняў.

Ува ўсіх гэтых падыходах значную ролю адыгрывае праблема растучай патрэбы ў плянаваньні — і з рэфарматарска-сацыялістычнага, і з плянава-капіталістычнага гледзішча — і сумяшчальнасьці гэтай патрэбы з «блізкім да грамадзяніна кіраваньнем» і больш крытычнымі дэмакратычнымі запатрабаваньнямі жыхароў у камунах, г.зн. ідзецца пра пытаньні агучаньня інтарэсаў, адваротнай сувязі, удзелу ў прыняцьці рашэньняў, удзелу ў вызначэньні ці ўвогуле самавызначэньня. Ацэнка гэтых паняцьцяў залежыць ад таго, адкуль паходзяць парадыгмы дасьледаваньня: з марксісцкай палітычнай эканоміі, з буржуазнай клясавай тэорыі альбо з канцэпцыі дынамічных групаў, базыснай дэмакратыі і экалёгіі, якая дамінуе ў шматлікіх грамадзянскіх ініцыятывах, у партыі «зялёных» і ў іншых групоўках альтэрнатыўнага руху (параўн. Schiller u.a. 1981).

Любая тэорыя камунальнай палітыкі, якая ўважае сябе за дэмакратычную, шукае «свой» патэнцыял дэмакратызацыі, каб на ўсімі канстатаваны працэс станаўленьня дзяржаўна-бюракратычнага цэнтралізму, пры якім рашэньні вызначаюцца амаль выключна паноўнымі інтарэсамі выкарыстаньня капіталу і стабілізацыі сыстэмы, можна было адказаць утварэньнем пэўнай супрацьлежнай сілы[81]. Тое, што гэта магчыма і неабходна, даўно давялі пазапарлямэнцкія рухі, грамадзянскія ініцыятывы і партыйныя ўтварэньні, якія ўзьніклі на іх аснове. Каб і надалей дзейсна актывізоўваць новыя тэндэнцыі, альбо браць іх пад кантроль, г.зн. скіроўваць новыя рухі ў рэчышчы, якія ўважаюцца «правільнымі», шматлікія паліталягічныя дасьледаваньні спрабуюць нанова вызначыць суадносіны эканомікі, дзяржавы і камунаў на аснове крытычных, у тым ліку і гістарычных, інвэнтарызацыяў[82].

Паказальна, што палітолягі, якія ўважаюць сябе за марксістаў, у пошуках сілы, якая магла б даць рады капіталізму, амаль ня згадваюць рабочую клясу[83]. Прыпушчэньне, што прафсаюзы і СПН (напрыклад, як дасьведчаная камунальная партыя) маглі б адыграць у гэтай справе ролю рухавіка, выклікае ўсё больш сур’ёзныя сумневы. Надзеі ўскладаюцца на новыя пазапарлямэнцкія базысна-дэмакратычныя рухі, сацыяльны склад якіх дазваляе зрабіць выснову аб тым, што ўдзел у іх бяруць пераважна службоўцы і ўрадоўцы, занятыя на дзяржаўных пасадах, з вышэйшай адукацыяй альбо групы сярэдняй клясы з тых сфэраў жыцьцядзейнасьці і прафэсійных асяродкаў, якія асабліва моцна адчуваюць на сабе адмоўны ўплыў альбо пагрозу ўплыву палітычных тэндэнцыяў (узбраеньне, пагроза міру, засьмячэньне навакольнага асяродзьдзя, няўпэўненасьць у заўтрашнім дні ў сьвеце канкурэнтнай і адначасна манапольнай эканомікі, адчужэньне на рабоце ці ў сям’і) таму, што яны лепей інфармаваныя, чымся рабочыя масы, лепш разьбіраюцца ў палітыках і прафэсійных адміністратарах і пры ажыцьцяўленьні сваіх палітычных мэтаў ня так беспасярэдне, як рабочыя, залежаць ад заўсёды спадарожных рынку працы структурных пераменаў (параўн. Halfmann, у: Soziale Welt 3/84).

Зразумела, што паміж рэвалюцыйна і рэфармісцка настроенымі марксістамі, з аднаго боку, і марксісцка-рэфармісцкімі навуковымі поглядамі, з другога боку, праходзяць больш ці менш выразныя ідэалягічныя межы, якія пэўна маюць ня толькі чыста акадэмічнае значэньне, але, збольшага, таксама і істотнае палітычнае значэньне. Аднак па-над гэтымі межамі пануе, хай нават толькі на паверхні, згода наконт таго, што мясцовае самакіраваньне трэба ўмацоўваць. Ніводзін навуковы падыход не выступае за радыкальны цэнтралізм, які (ставячы пад пытаньне гарантыю самакіраваньня, зафіксаваную ў Асноўным законе, арт. 28, абз. 2) скасаваў бы апошнія рэшткі камунальнай аўтаноміі альбо патрабаваньняў аўтаноміі на той падставе, што яны ўспрымаліся б як перашкоды на шляху пажаданай беспраблемнай дзяржаўнай апекі — ці то на карысьць супольных інтарэсаў капіталу, ці то супраць іх, г.зн. больш на карысьць ніжэйшых сацыяльных клясаў і слаёў, перадусім так званых пэрыфэрыйных групаў[84].

Няма таксама і такіх тэарэтычных падыходаў, якія б бачылі ў самакіраваньні скразны грамадзкі і дзяржаўны структурны прынцып, накшталт югаслаўскай мадэлі сацыялізму. Здаецца, не назіраецца і больш-менш істотнай зацікаўленасьці дасьледнікаў у распрацоўцы і актуалізацыі канцэпцыі дэмакратычных радаў, хоць рэвалюцыйна-марксісцкае крыло, прынамсі тэарэтычна, магчыма, усё яшчэ разглядае гэтую канцэпцыю як адзіную альтэрнатыву існай палітычнай сыстэме.

У наступных разьдзелах я паспрабую на матэрыяле трох галоўных праблемаў паказаць рост значэньня мясцовага самакіраваньня і камунальнай палітыкі як сацыяльнай палітыкі. Зразумела, што тут можна толькі прапанаваць тэмы для дэталёвага аналізу тэорыі і практыкі, і таму праблемы будуць паказаныя толькі схематычна.

Эканоміка, дзяржава і мясцовае самакіраваньне

Мясцовае самакіраваньне набыло сваё значэньне ў выніку комплексных прускіх рэформаў. Увядзеньне свабоды прадпрымальніцтва (1807—1810 гг.), скасаваньне спадчыннага прыгону, вядомае таксама як вызваленьне сялянаў альбо вяртаньне сялянам зямлі (з 1807 г.), цэлы шэраг іншых захадаў, якія грунтоўна зьмянілі хрысьціянска-фэадальны лад і ўстанавілі свабоду ўласнасьці на зямлю, сродкі вытворчасьці і маёмасьць, скасаваўшы такім чынам абявязковую прыналежнасьць да цэхаў і ейную ахоўную функцыю (параўн Heffter 1969, S. 109 f), азначалі «рэвалюцыю зьверху» і могуць разглядацца як «палітычная перадумова перамогі капіталістычнага спосабу вытворчасьці» (Rodenstein, у: Emenlauer u.a. 1964, S. 43).

На вёсцы, як і раней, панавалі юнкеры і землеўладальнікі, становішча якіх дадаткова ўзмацніліся дзякуючы вызваленьню сялян і ўвядзеньню аграрнага капіталізму і якім да 1918 году ўдавалася не дапускаць буржуазію да ключавых цэнтраў улады. Акругі і вёскі не атрымалі такога права самакіраваньня, якое існавала ў гарадох (параўн. v. Unruh 1964; ён жа 1966).

Аднак гарадзкое мясцовае самакіраваньне забясьпечвала грамадзяніну ў пэўнай меры адпаведнае стану разьвіцьця гаспадаркі, у вялікай меры свабоднае ад дзяржаўнага ўмяшаньня палітычнае поле дзейнасьці на аснове адносна свабоднай канкурэнтнай эканомікі і закрытага для бедных «шляхецкага парлямэнтарызму». Ужо Штайнаў гарадзкі рэгулямін (§ 85) забясьпечыў заможным грамадзянам адназначную бальшыню месцаў у сходах гарадзкіх дэпутатаў і магістрацкіх органах, бо прынамсі дзьве траціны абраных прадстаўнікоў павінны былі мець свой дом у межах гораду. Паўсюдна ўсталяванае пасьля 1848 году трохклясавае выбарчае права, як правіла, забясьпечвала дзьвюм першым паводле прыбыткаў клясам, якія разам узятыя часта не складалі і 20 % выбарцаў, значна больш за дзьве траціны мандатаў і пасадаў, тады як выбарцы трэцяй клясы практычна былі адлучаныя ад палітычнага ўплыву (Vogel u.a. 1971, S. 89).

Такім чынам, ратушы былі ў першую чаргу «клірынгавымі канторамі», празь якія праводзілася палітыка інтарэсаў заможных грамадзянаў. Буйныя і дробныя буржуа, рамесьнікі, гандляры, крамнікі і фабрыканты мусілі ўжывацца адзін з адным, тым больш што згодна з гарадзкім рэгулямінам ад 1808 году (§ 178) толькі магістрат меў права загадваць выдачай канцэсіяў на рамесьніцтва, гандлёвымі, энэргетычнымі, мануфактурнымі і фабрычнамі справамі, справамі воднага транспарту.

Лібэральная камунальная палітыка разьвівалася ўва ўсё больш упэўненую мясцовую палітыку ўлады, кіраваньня і выкарыстаньня капіталу. Яна выявілася ў надзвычайнай горадабудаўнічай актыўнасьці, у пабудове шматлікіх прадстаўнічых установаў, банкаў, біржаў, вакзалаў, дзелавых кварталаў, фабрык і каналізацыйных сетак, але ў канцэпцыю горадабудаўніцтва ўваходзілі таксама ціхія паркі, палацы буржуа, кварталы вілаў, установы сыстэмы адукацыі, аховы здароўя і культуры. Архітэктура, горадабудаўніцтва і плянаваньне разьвіцьця гораду вызначаліся экспансіяй капіталу, ростам вытворчасьці, крэдытнай сыстэмы, руху, гандлю, спажываньня, але таксама і насельніцтва, беднасьці, беспрацоўя, алькагалізму, беспрытульнасьці і злачыннасьці. Адпаведна, гарадом трэба было больш жытла, баракаў для бедных, больш больніцаў, больш турмаў (параўн. Helms / Janssen 1971; Werner 1978; Schneider 1973).

Ад усё больш інтэнсіўнай «палітыкі урбанізацыі» капіталам, ад прамысловай рэвалюцыі і дэмаграфічнага выбуху, ад эксплюатацыі беднай вёскі гарадамі і эксплюатацыі гарадзкога пралетарыяту самаўладнымі фабрыкантамі, гандлярамі, спэкулянтамі жытлом і зямлёй, домаўладальнікамі і крэдытадаўцамі, якія вымагалі бессаромныя працэнты, беднасьць і галеча масаў вырасьлі настолькі, што дапаўненьне, нават замена традыцыйнай падтрымкі бедных камунаў на «камунальную сацыяльна арыентаваную палітыку» стала непазьбежнай (параўн. Weitensteiner 1976). Раньнекапіталістычны лібэралізм згодна з сваім самаразуменьнем рабіў стаўку на «самапомач», прыватную дабрачыннасьць і патрыярхальны клопат аб бедных. Маладзейшае пакаленьне адукаваных буржуа гаварыла пра прынцып каапэрацыі, які ў Англіі ды Францыі ўжо даўно стаў модай. Лёзунгі накшталт «свабодная асацыяцыя», «самакіраваньне» былі ў цэнтры буржуазнай дыскусіі пра сацыяльна-палітычныя рэформы. «У заплянаваным стварэньні каапэратываў меркавалася прывязаць ідэю самакіраваньня якраз да сацыяльнай палітыкі; камунальнае самакіраваньне буржуазіі, якое павінна было пашырыцца таксама і на вышэйшыя сфэры кіраваньня, меркавалася дапоўніць і пашырыць яшчэ і далоўкі нечым накшталт каапэратыўнага самакіраваньня простых людзей» (Heffter 1969, S. 274 f).

Галоўнай праблемай лібэральнай сацыяльнай палітыкі і заканадаўства пра бедных было і застаецца тое, што, з аднаго боку, дзеля грамадзкага дабрабыту неабходна клапаціцца аб тым, каб «дзеля прадухіленьня грамадзкіх узрушэньняў зьбяднелыя атрымвалі найбольш неабходнае для жыцьця, але з другога боку, нельга дапускаць, каб забесьпячэньне за грамадзкі кошт падрывала ў ніжэйшых слаёх насельніцтва стымул да эканамічнай дзейнасьці. З увагі на небясьпеку таго, што падтрымка бедных можа спрыяць легкадумству, ляноце і безгаспадарнасьці, заўсёды былі сумневы што да таго, ці варта прызнаваць прынцып, які замацоўвае за бедным права на забесьпячэньне з боку дзяржавы альбо мясцовай адміністрацыі» (Art. «Armengesetzgebung», in: Brockhaus’ Konversations-Lexikon, 1893, S. 892). Прадухіленьню беднасьці перадусім павінны былі служыць народная асьвета, выхаваньне ў набожнасьці і прышчапленьне дысцыпліны, навучаньне навыкам і ўменьням (сёньня прафэсійнае навучаньне), але таксама і ашчадныя, дапаможныя і крэдытныя касы, «бюро працаўладкаваньня», спажывецкія таварыствы і некаторыя іншыя ўстановы, якія грунтуюцца на прынцыпе самапомачы і самакіраваньня. Праўда, гэтыя сродкі былі прадугледжаныя для асобаў, якія мелі цьвёрдую волю абараніцца ад беднасьці. «Асобамі, якія ня маюць гэтай волі, — гаворыцца ў слоўніку Брокгаўза ў артыкуле «Дапамога бедным» (с. 903), — займаецца спэцыяльная паліцыя ў справе жабракоў». Той, хто, на думку гэтай паліцыі, аказаўся ў галечы з собскай віны, прымусова быў абавязаны зарабляць на пражыцьцё сабе і сваім родным. Жабракоў і «неахвотных да працы» валацужнікаў пасьля адбыцьця зьняволеньня на гады зьмяшчалі ў папраўчыя ўстановы і дамы для бедных, каб прывучыць іх там да сталай працы.

Лекары для бедных і школы для бедных служылі захаваньню рабочай сілы і неабходнаму прывучэньню да працавітасьці (пра сыстэму аховы здароўя гл. See 1973, S. 104 ff, пра школы для бедных і фабрычныя школы гл. Alt 1958). Намаганьні, скіраваныя на ліквідацыю недахопу жытла, дэманстравалі высакародныя намеры, але заразом яны заўсёды — ці то йдзецца пра баракі, ці то пра будаваныя такімі фабрыкантамі, як Круп, рабочыя селішчы — служылі для ўтрыманьня рабочай клясы пад кантролем, у залежнасьці, і яшчэ для таго, каб забіраць у яго частку і без таго малога заробку ў выглядзе платы за жытло (параўн. Janssen, а таксама Schlandt, у: Helms / Janssen 1971).

Калі пэрыяды самааднаўленьня крызыснай эканомікі ставаліся ўсё даўжэйшымі, а эканамічныя крызысы пагражалі ператварыцца ў крызысы ўлады — бо галеча адкрывала шлях сацыялізму і камунізму, дзяржаўная палітыка Бісмарка, арыентаваная яшчэ на ўласьцівую абсалютызму хрысьціянска-фэадальную ідэалёгію дабрачыннасьці, выпрацавала канцэпцыю дзяржаўнай сацыяльнай палітыкі, якой мы сёньня заўдзячваем нашыя законы аб пэнсійным, мэдычным страхаваньні і страхаваньні ад няшчаснага выпадку. Адылі закон аб сацыялістах, які адначасна мабілізаваў усю дзяржаўную машыну на барацьбу зь «небясьпечнымі для ўсеагульнага дабрабыту памкненьнямі сацыял-дэмакратыі», ня мог стрымаць афармленьня рабочага руху ў антаганіста ўлады (параўн. Pelinka, у: Naßmacher 1987, S. 63 ff). Паноўныя клясы мусілі йсьці на саступкі, а рабочы рух, са свайго боку, пераключыўся на прафсаюзную тарыфную і партыйную сацыяльную палітыку; пасьля адколу рэвалюцыйнага крыла рабочага руху — КПН — ён стаў сацыяльным і дэмакратычным рэфарматарскім рухам.

Пасьля другой сусьветнай вайны на доўгі час усталявалася кан'юнктура адбудовы. Праблема капіталізму, пра якую шмат гаварылі адразу пасьля заканчэньня вайны, была амаль забытая. Але неўзабаве «эканамічны цуд» раптам скончыўся. У 1966—67 гадох на вуліцы апынулася звыш мільёну беспрацоўных, «Вялікая кааліцыя» выдала закон аб надзвычайным становішчы, а ў парлямэнты камунаў і земляў былі абраныя нэанацысты. Ня толькі ў ФРН, але і ў замежжы абудзіліся найгоршыя ўспаміны пра нямецкую мінуўшчыну, якая здавалася ўжо пераадоленай, пра крах Ваймарскай дэмакратыі.

Гэтым разам ілюзію таго, што дзякуючы пасьлядоўнай дзяржаўнай апецы можна збудаваць бяскрызысны сацыяльна арыентаваны капіталізм, стваралі сацыял-дэмакраты. Цяпер трэба было стварыць інструмэнтар для правядзеньня дзейснай палітыкі пераадоленьня цыклічных крызысаў. Для гэтага ў ліку іншага была патрэбная мацнейшая інтэграцыя земляў і камунаў у тыя фэдэральныя структуры, дзе прымаюцца рашэньні, патрэбнае было глыбокае ўмяшаньне ў структуру камунальнага самакіраваньня і камунальнай дэмакратыі.

Гэтым мэтам паслужылі так званы закон аб стабільнасьці і законы аб «сярэднетэрміновым фінансавым плянаваньні», прынятыя ў 1967 годзе (параўн. Evers/Lehmann 1972, S. 148 ff), а таксама цэлы шэраг іншых рэфарматарскіх законаў, у тым ліку новае бюджэтнае права мясцовых адміністрацый і рэформа адміністрацыйнага падзелу і кіраваньня, якая рэзка скараціла колькасьць самастойных камунальных тэрытарыяльных утварэньняў (разгляданых у якасьці палітычных адзінак) — паміж 1968 і 1984 з 24 282 да 8 507. Колькасьць выбарных прадстаўнікоў гмінаў, гарадзкіх дэпутатаў і акруговых дэпутатаў тым самым паменшылася з 276 000 да 15 300[85]. Значнага павелічэньня эфэктыўнасьці дзяржаўнага кіраваньня ў выніку гэтых рэформаў не назіраецца, захоўваецца масавае беспрацоўе і рост беднасьці. У найлепшым выпадку, можна прыпусьціць, што бяз гэтай цэнтралізацыі і антыдэмакратызацыі ўзроўню мясцовага самакіраваньня крызыс шмат для каго быў бы яшчэ цяжэйшым.

Роля камунальнай дэмакратыі ў працэсе дэмакратызацыі ўсяго грамадзтва

Можна канстатаваць, што абмежаваньне поля дзейнасьці камунальнага самакіраваньня і палітыкі, зьдзейсьненае дзяржавай дзеля абароны і стабілізацыі капіталізму, выклікала ў закранутых гэтым частках насельніцтва моцную рэакцыю пратэсту, падштурхнула іх да ўтварэньня грамадзянскіх ініцыятываў і альтэрнатыўных партыяў, у выніку чаго дагэтуль стабільны партыйны ляндшафт пачаў зьмяняцца. Гэтая тэндэнцыя, якая бярэ пачатак ад студэнцкай рэвалюцыі пры канцы 60-х гадоў, актуалізавала праблему партыйнай палітыкі ў абсягу мясцовага самакіраваньня і ўзьняла пытаньне аб тым, якія магчымасьці дэмакратычна зразуметая камунальная палітыка можа выкарыстоўваць для эфэктыўнага ажыцьцяўленьня працэсу дэмакратызацыі ўсяго грамадзтва.

Вялікае значэньне камунальнай палітыкі для разьвіцьця буржуазнага парлямэнтарызму ад лібэральнага трохклясавага выбарчага права да сёньняшняй партыйна-дзяржаўнай дэмакратыі і тым самым для ператварэньня канкурэнтна-капіталістычнай «аморфнай» дзяржавы ў сучасную манапольнакапіталістычную «сацыяльна арыентаваную дзяржаву» збольшага не падлягае сумневу. Ота Цыбіль, які яшчэ ў 1972 годзе выказваўся супраць «партыйнай палітызацыі камунальнай палітыкі», у той самай кнізе зь непрыхаваным захапленьнем апавядае пра змагарны дух «камунальнага вальнадумства» падчас павароту ўнутрыпалітычнага вэктару палітыкі Бісмарка супраць лібэралізму, які яскрава паказаў, «што можа адбыцца, калі пэўная палітычная партыя здолее замацавацца ў важных цэнтрах камунальнага самакіраваньня» (1972, S. 16 f).

Гэта выявілася таксама тады, калі антыкапіталістычны рабочы рух пачаў выцясьняць манчэстэрскі лібэралізм з камунальнай сфэры. Нягледзячы на даўно заўважаную схільнасьць сацыял-дэмакратычных камунальных палітыкаў прыстасоўвацца да «асяродзьдзя ратушнай залі» (Fülberth 1984, S. 11), дэмакратычна-сацыялістычная масавая партыя СПН зь ейным арыентаваным на «чырвоную Вену» (Pelinka, у: Naßmacher 1977) самакіраваным сацыялізмам распрацавала сваю рэвізіянісцка-рэфармісцкую альтэрнатыву антыдэмакратычнай традыцыі пераемнасьці ўлады толькі сярод «вярхоў» грамадзтва. У сваёй камунальнай палітыцы — хоць для буржуазнай дзяржавы гэтая палітыка была пераважна сфэрай абмежаванага кіраваньня — яна расставіла ўласныя эканамічныя, сацыяльныя і культурнапалітычныя акцэнты (перадусім у будаўніцтве жытла, у сыстэме адукацыі дзяцей і дарослых і ахове здароўя) і ў высокай ступені выпрацавала ў рабочай клясы імунітэт да антыдэмакратычных фашысцкіх тэндэнцыяў, хоць партыйнае кіраўніцтва было ўжо надта закасьнелым, каб арганізаваць барацьбу супраць «захопу ўлады» Гітлерам з належнай рашучасьцю.

Пасьля 1945 году ў СПН, якая хутка заняла камунальную нішу, адбылася глыбокая сацыяльна-структурная і ідэалягічная перамена, якая была найшчыльнейшым чынам зьвязаная з разьвіцьцём усяго грамадзтва (See 1977, passim). Прагматычнай палітыцы адбудовы адпавядала ўзаемапранікненьне партыі і адміністрацыі. Рабочая партыя ператварылася ў партыю дзяржаўнай службы, левалібэральную народную партыю ў сацыяльна арыентаванай клясавай дзяржаве, у партыю, якая афіцыйным разьвітаньнем з марксізмам прапанавала сябе прагрэсіўнейшай буржуазіі ў якасьці дзяржаўнай партыі (See 1977, passim). Зьліцьцё партыйнага кіраўніцтва, дзяржаўнага апарату і прыватнай эканомікі ўва ўмовах усё большага ціску праблемаў пры канцы кан'юнктуры адбудовы прывяло да вагароў камунальнай улады тэхнакратаў, якія дагэтуль дзейнічалі на другіх ролях. Адданая капіталу дыктатура плянаваньня, усё новыя карупцыйныя скандалы і відавочная няздольнасьць і нежаданьне мясцовых і рэгіянальных партыйных арганізацыяў, у якіх рэй вялі старшыні мясцовых радаў, адкрыцца для публічных дыскусіяў і ўнутрыпартыйнай крытыкі, каб чагосьці зь яе навучыцца, прывяло да таго, што моладзь, калі ня выцесьненая старэйшымі таварышамі з партыі наагул, у складзе грамадзянскіх ініцыятываў актыўна выступала супраць камунальнай палітыкі ўласнай партыі і ўрэшце ў альтэрнатыўных мэдыях узьняла тэмы, якія СПН была не гатовая ўзьняць з прычыны надуманых асьцярогаў і недалёкіх поглядаў: разбурэньне навакольнага асяродзьдзя, спэкуляцыі на будаўнічым і зямельным рынку, зьнішчэньне пад маркай «санацыі» жылых кварталаў старой забудовы, зрошчваньне партыяў, органаў кіраваньня і прыватнай эканомікі і г.д.

Камунальная палітыка ў галіне адукацыі і культуры

Культурна-рэвалюцыйны падрыў манаполіі традыцыйных партыяў і грамадзкіх аб’яднаньняў на мясцовыя супольнасьці, безумоўна, быў сур’ёзным выклікам. Калі СПН у выніку пераходу яе маладых прыхільнікаў да зялёных і альтэрнатывы ў значнай меры здала свае пазыцыі ў камунах хрысьціянскім дэмакратам, апошнія палічылі за сваё заданьне прыняць гэты выклік і асушыць «левае балота», са свайго боку, культурніцкай барацьбой, якую можна характарызаваць як кансэрватыўную ці нават рэакцыйную[86]. Камунальная культурная палітыка, якая на працягу гадоў палягала ў клясава нэўтральнай падтрымцы культуры і творчых аб’яднаньняў, і камунальная адукацыйная палітыка, улучна з увядзеньнем адзінай школы і арганізацыі сэмінараў з палітычнай адукацыі ў рамках народных унівэрсытэтаў, вызначаліся як непалітычная адміністрацыйная практыка, і вось раптам яны аказаліся сацыяльна-тэрапэўтычнымі інструмэнтамі дэпалітызацыі. Здаецца, акурат такой кансэрватары хацелі бачыць камунальную адукацыйную і культурную палітыку. З пункту гледжаньня іх і ўсіх іншых, хто адчувае патрэбу забясьпечыць свае прывілеі, уладныя і матэрыяльныя інтарэсы за кошт большых частак насельніцтва (і ўласных прыхільнікаў таксама), гэта правільная камунальная культурная і адукацыйная палітыка. Грошы на опэру і высокае мастацтва — так, грошы на аматарскі масавы спорт — добра; але ці павінны абмежаваныя сродкі бюджэту сілкаваць клюбы верхавой язды, яхт-клюбы, гольф-клюбы, калі грошай не стае — толькі некалькі прыкладаў — на самакіраваныя моладзевыя цэнтры, грамадзка карысную дзейнасьць, альтэрнатыўную культурную працу і жаночыя гурткі?

Камунальная культурная палітыка, пры разуменьні яе як дэмакратычнай грамадзкай палітыкі, каб мець сэнс і посьпех, павінна спрыяць самаарганізацыі крытычна настроенай мясцовай грамадзкасьці, палітычнай эманцыпацыі абдзеленых, магчымасьці сьвядомага ўдзелу ў нашай культуры, станаўленьню дэмакратычнай сьвядомасьці, што датычыць таксама і мясцовых эканамічных суб’ектаў. Яна не павінна быць падпарадкаванай толькі забаўляльнасьці, ні ў якім выпадку яна не павінна кіравацца прынцыпам «хлеба й відовішчаў». Яна мусіць ліквідаваць узрастаючае невуцтва, дапамагаць інтэграцыі замежнікаў, змагацца зь беспрацоўем, прывучаць тыя суб’екты гаспадараньня, якія засьмечваюць навакольнае асяродзьдзе, несьці адказнасьць за сваю дзейнасьць. Палітызаваная культурная палітыка павінна спрыяць перадусім зьяўленьню творчых ідэяў, якія будуць замінаць заняволеньню рабочай сілы на карысьць сьляпога эканамічнага росту.

3. Заключныя заўвагі

Ствараецца ўражаньне, што паліталёгія ўсьвядоміла вялікае грамадзка-палітычнае значэньне камунальнай палітыкі[87]. Праўда, ужо можна заўважыць небясьпеку таго, што паслухмяная капіталу палітыка ў галіне вышэйшай адукацыі паспрабуе скіраваць палітызацыю камунальнай сфэры, як і палітызацыю наагул, у свае багатыя рыбай, хоць і даўно ўжо атручаныя воды. Таму дасьледаваньне камунальнай палітыкі павінна быць нечым большым, чымся дасьледаваньнем кіраваньня альбо самакіраваньня. Яно павінна дасьледаваць значэньне для камунаў буйных прадпрыемстваў, буйных банкаў, буйной эканомікі ўвогуле, павінна паказваць стратэгіі, пры дапамозе якіх камуна можа ўплываць на разьмешчаныя на яе тэрыторыі буйныя прадпрыемствы, замест таго каб бездапаможна залежаць ад іх; яно павінна таксама дасьледаваць структурныя перашкоды партыйнай дэмакратыі, якая прасякае ўсе ўзроўні палітычнай арганізацыі дзяржавы, і наступствы новых вытворчых і інфармацыйных тэхналёгіяў для разьвіцьця здольнасьцяў і гатоўнасьці да ўдзелу ў палітычных працэсах плянаваньня і прыняцьця рашэньняў акурат у абсягу мясцовага самакіраваньня. Тут ёсьць ня толькі небясьпекі, ёсьць і вялікія шанцы. Распазнаць і растлумачыць гэтыя шанцы — задача крытычнай камунальнай паліталёгіі.

Лiтаратурныя жаролы

Выкарыстаная літаратура

Abendroth, Wolfgang / Lenk, Kurt (Hrsg.) 1968: Einführung in die Politische Wissenschaft, Bern / München.

Alt, Robert 1958: Kinderausbeutung und Fabrikschulen, Berlin (DDR).

Ellwein, Thomas 1971: Politische Parteien und kommunale Öffentlichkeit; in: Archiv für Kommunalwissenschaften, Jg. 10.

Emenlauer, Rainer / Grymer, Herbert u.a. 1974: Die Kommune in der Staatsorganisation, Frankfurt/M.

Evers, Adalbert / Lehmann, Michael 1972: Politisch-ökonomische Determinanten für Planung und Politik in den Kommunen der Bundesrepublik, Offenbach.

Fraenkel, Ernst/Bracher, Karl Dietrich 1957 ff: Staat und Politik (Das Fischer Lexikon), Frankfurt/M.

Fülberth, Georg 1984: Konzeption und Praxis sozialdemokratischer Kommunalpolitik 1918–1933 — Ein Anfang, Marburg.

Gablentz, Otto Heinrich von der 1965: Einführung in die Politische Wissenschaft, Köln / Opladen.

Gau, Doris 1983: Politische Führungsgruppen auf kommunaler Ebene, München.

Grauhan, Rolf-Richard (Hrsg.) 1972: Großstadt-Politik, Gütersloh.

— (Hrsg.) 1975: Lokale Politikforschung, 2 Bde., Frankfurt/M.

— / Lidner, Wolf 1974: Politik der Verstädterung, Frankfurt/M.

Grossmann, Heinz (Hrsg.) 1971: Bürgerinitiativen — Schritte zur Veränderung?, Frankfurt/M.

Heffter, Heinrich 1969: Die deutsche Selbstverwaltung im 19. Jahrhundert — Geschichte der Ideen und Institutionen, Stuttgart.

Heller, Hermann 1963: Staatslehre, hrsg. von Niemeyer, Leiden.

Heimbrecht, Jörg 1984: Das Milliardending, Köln.

Helms, Hans G. / Janssen, Jöm (Hrsg.) 1971: Kapitalistischer Städtebau, Neuwied / Berlin.

Kress, Gisela / Senghaas, Dieter (Hrsg.) 1972: Politikwissenschaft — Eine Einführung in ihre Probleme, Frankfurt/M.

Matthöfer, Hans (Hrsg.) 1977: Bürgerbeteiligung und Bürgerinitiativen, Argumente in der Energiediskussion, Bd. 3, Villingen.

Naßmacher, Karl-Heinz 1973: Politikwissenschaft I, Düsseldorf.

— (Hrsg.) 1977: Kommunalpolitik und Sozialdemokratie. Der Beitrag des demokratischen Sozialismus zur kommunalen Selbstverwaltung, Bonn / Bad Godesberg.

Neumann, Franz (Hrsg.) 1977: Handbuch politischer Theorien und Ideologien, Reinbek bei Hamburg.

Peters, Hans (Hrsg.) 1956: Handbuch der Kommunalen Wissenschaft und Praxis, 3 Bde., Band l: Kommunalverfassung, Berlin u.a.

Roth, Wolfgang (Hrsg.) 1971: Kommunalpolitik — für wen? Arbeitsprogramm der Jungsozialisten, Frankfurt/M.

Scharpf, Fritz u.a. 1976: Politikverflechtung, Kronberg / Ts.

Schiller-Dickhut / Winter, Michael u.a. 1981: Alternative Stadtpolitik. Grüne, rote und bunte Arbeit in den Rathäusern, Hamburg.

Schmals, Klaus / Siewert, Hans-Jörg 1982: Kommunale Macht- und Entscheidungsstrukturen, München.

Schneider, Dieter 1973: Selbsthilfe, Staatshilfe, Selbstverwaltung. Ein Streifzug durch Theorie und Praxis der Wohnpolitik, Hamburg.

See, Hans 1972: Volkspartei im Klassenstaat oder Das Dilemma der innerparteilichen Demokratie, Reinbek bei Hamburg.

— 1973: Die Gesellschaft und ihre Kranken, Reinbek bei Hamburg.

— 1975: Grundwissen einer kritischen Kommunalpolitik, Köln.

— 1976: Die SPD als Kommunal- und Staatspartei, in: Ebbighausen, Rolf (Hrsg.), Bürgerlicher Staat und politische Legitimation, Frankfurt/M.

— 1977: Strukturwandel und Ideologieprobleme der SPD, eine empirische Studie, in: Narr, Wolf-Dieter (Hrsg.), Auf dem Weg zum Einparteienstaat, Opladen.

Silkenbeumer, Rainer (Hrsg.) 1980: Kulturarbeit. Die Innenpolitik von morgen, Hannover.

Thiele, Grete (Hrsg.) 1980: Kommunalpolitik, Gegenwart und Perspektive, Frankfurt/M.

Unruh, Georg-Christoph v. 1964: Der Kreis. Ursprung und Ordnung einer kommunalen Körperschaft, Köln / Berlin.

— 1966: Der Landrat. Mittler zwischen Staatsverwaltung und kommunaler Selbstverwaltung, Köln / Berlin.

Vilmar, Fritz 1973: Strategien der Demokratisierung, Bd. I, Theorie der Praxis, Darmstadt / Neuwied.

Vogel, Bernhard/Nohlen, Dieter / Schultze, Rainer-Olaf 1971: Wahlen in Deutschland, Berlin / New York.

Voigt, Rüdiger (Hrsg.) 1984: Handwörterbuch zur Kommunalpolitik, Opladen.

Weckbach, Stefan 1981: Polit-ökonomische Untersuchung der Entstehung und Bewältigung städtischer Probleme, Königstein / Ts.

Wehling, Hans-Georg (Hrsg.) 1975: Kommunalpolitik, Hamburg.

Weitensteiner, Hans-Kilian 1976: Karl Flesch — Kommunale Sozialpolitik in Frankfurt am Main, Frankfurt/M.

Werner, Axel 1978: Unsere Städte, Entwicklung — gegenwärtige Situation — Entwicklungstendenzen, Hessische Landeszentrale für politische Bildung.

Wollmann, Hellmut (Hrsg.) 1980: Politik im Dickicht der Bürokratie — Beiträge zur Implementationsforschung, Opladen.

Ziebill, Otto 1972: Politische Parteien und kommunale Selbstverwaltung, Berlin / Köln / Mainz.

Zoll, Ralf 1972: Gemeinde als Alibi, München.

Карысная літаратура

Aich, Prodosh (Hrsg.) 1977: Wie demokratisch ist Kommunalpolitik? Gemeindeverwaltung zwischen Bürgerinitiativen und Mauscheleien, Reinbek bei Hamburg.

Blanke, Bernhard u.a. (Hrsg.) 1986: Die zweite Stadt. Neue Formen lokaler Arbeits- und Sozialpolitik, Opladen.

Bullmann, Udo / Gitschmann, Peter (Hrsg.) 1985: Kommune als Gegenmacht — Alternative Politik in Städten und Gemeinden, Hamburg.

Ellwein, Thomas 1968: Politische Verhaltenslehre, Stuttgart.

Frey, Rainer (Hrsg.) 1976: Kommunale Demokratie. Beiträge für die Praxis der kommunalen Selbstverwaltung, Bonn / Bad Godesberg.

Handbuch der Kommunalen Wissenschaft und Praxis. Hrsg. von G. Püttner, 6 Bde., Berlin u.a. 1985.

Hesse, Joachim Jens (Hrsg.) 1986: Erneuerung der Politik . Stadtpolitik und kommunale Selbstverwaltung im Umbruch, Opladen.

Hollihn, Frank 1978: Partizipation und Demokratie, Bürgerbeteiligung am kommunalen Planungsprozeß, Baden-Baden.

Krämer, Jürgen / Neef, Rainer (Hrsg.) 1985: Krise und Konflikte in der Großstadt im entwickelten Kapitalismus. Texte zur , Basel u.a.

Püttner, Günter (in Verbindung mit den kommunalen Spitzenverbänden) (Hrsg.) 1982—84: Handbuch der kommunalen Wissenschaft und Praxis, Berlin.

Väth, Werner 1985: Lokale Politikforschung; in: Politische Vierteljahresschrift—Literatur, 2 / 85.

СМІ і грамадзкая думка

1. Тлумачэньне паняцьцяў

Грамадзкая думка як наяўныя на пэўнай тэрыторыі погляды і стаўленьні да справаў, якія выклікаюць агульную зацікаўленасьць (параўн. гэтую мінімальную дэфініцыю з Löffler 1981, S. 69), зьяўляецца важным складнікам палітычнага працэсу дэмакратычных сыстэмаў усіх мадэляў.

Аднак у навуцы і ў практыцы няма кансэнсусу ў ацэнцы маштабаў і функцыі таго, што называюць грамадзкай думкай. Г.Чайлдс знайшоў у літаратуры 50 дэфініцый, такіх жа расплывістых, як і само ўжыцьцё гэтага тэрміну ў палітыцы, што амаль выключае апэрацыяналізацыю і канкрэтызацыю паняцьця. Часта здаецца, што гэта нават зручна — тым лягчэйшай стаецца крытыка сьфінксападобнага фэномэну «грамадзкая думка» альбо спасылка на яго (параўн. Noelle-Neumann 1980, S. 84). Таму тут дарэчным будзе найперш сэмантычнае тлумачэньне: «Меркаваньне супрацьстаўляецца веданьню, з аднаго боку, і няведаньню, з другога боку» (параўн. Hentig 1969, S. 19). Такім чынам, яму ўласьцівае нешта нявызначана-суб’ектыўнае, у чым — як гэта фармуляваў яшчэ Арыстотэль у сваіх «Топіцы» і «Рыторыцы» — выяўляецца стаўленьне і «сьветапогляд» таго, каму належыць меркаваньне. «Грамадзкую думку» з гістарычнага гледзішча трэба разумець як антонім прадстаўнічай, рытуалізаванай публічнай сфэры сьвецкай і царкоўнай улады ў Сярэднявеччы і як антонім сфэры ўлады, якая належала толькі манарху, альбо таемнай кабінэтнай палітыкі (arcana іmperіі). Больш за тое, паняцьце «грамадзкі», «публічны» ў юрыдычным словаўжываньні мае значэньне «агульнадаступны» (напрыклад, пры адкрытых судовых паседжаньнях) і «датычны супольнасьці і ўсеагульнага дабрабыту». Нарэшце, гэтае паняцьце акрэсьлівае межы прыватнай сфэры. Дзеля ўдакладненьня паняцьця грамадзкая думка часам прыроўніваецца да публікаванай думкі. Гэта адлюстроўвае дамінаваньне мас-мэдыяў (прэса, радыё) у камунікацыі надзвычай комплексных гіпэрграмадзтваў. Адсюль вынікае неабходнасьць дэфініцыі таго, што складае medіum. Мэдыі — гэта сродкі, інструмэнты і мэтодыкі, з дапамогай якіх адбываюцца акты камунікацыі, г.зн. акты паведамленьня ўсіх відаў. Мэдыямі могуць быць грошы альбо мова, наагул усе знакавыя сыстэмы. Адметнасьць радыё і прэсы ў тым, што яны могуць адначасна зьвяртацца да вялікай аўдыторыі (параўн. Döhn / Klöckner 1979, S. 7 ff). Але нават мову, ня кажучы пра іншыя мэдыі, нельга вызначаць як адно інструмэнт: мэдыі інтэграваныя ў гаспадарчыя, сацыяльныя і палітычныя працэсы, на якія яны ўплываюць і якія ўплываюць на іх. Гэтае азначэньне «грамадзкай думкі» і «мас-мэдыяў», якое можна зрабіць толькі на грунце агульнаграмадзкай тэорыі, выклікае спрэчкі наконт паняцьцяў, з аднаго боку, але з другога боку, умагчымляе тлумачэньне паняцьцяў шляхам эксплікацыі гэтага часта замоўчванага задняга пляну.

2. Тэорыі і мадэлі грамадзкай думкі і сродкаў масавай інфармацыі

Грамадзкая думка ў раньне лібэральным сэнсе

Тэорыі і мадэлі найлепш раскрываюцца ў іх гістарычным разьвіцьці і генэзысе. «Грамадзкая думка» і публічная сфэра наагул былі ў XVII—XVIII стагодзьдзях сацыяльнай сфэрай, у якой раньняя буржуазія пачала эманцыпавацца ад абсалютысцка-манархічнай улады. Права на легітымнасьць прызнавалася ўжо не за прызначанай Богам, прадпісанай рэлігіяй і царквой і прадстаўленай манархам нязьменнай праўдай; кіраўніцтвам да дзеяньня мусілі быць толькі прынцыпы, якія распрацоўваліся ў рацыянальнай публічнай дыскусіі адукаваных грамадзянаў. Згодна зь лібэральнымі ўяўленьнямі — як і на рынку тавараў — шляхам вольнага публічнага абмену думкамі і іх рацыянальнай праверкі ў дыскусіі паміж адукаванымі людзьмі павінен быў дасягацца аптымальны для ўсеагульнага дабрабыту вынік. Існавала ўпэўненасьць, што ў гэтай грамадзкай думцы будуць ужывацца толькі рацыянальныя аргумэнты, то бок, што ў ходзе яе пад увагу ня будуць брацца як адрозьненьні сацыяльнага статусу, так і ірацыянальныя памкненьні волі. Арганізацыйнай формай і мэдыюмам гэтай грамадзкай думкі былі «салёны», акадэміі і літаратурныя гурткі, у якіх арыстакраты, духавенства і буржуа сустракаліся, не зважаючы на станы, а таксама газэтная і асабліва часопісная справа, якая ўсьцяж разьвівалася (параўн. Habermas 1976, S. 46 ff).

Гэтая раньнебуржуазная грамадзкая думка была, з аднаго боку, альтэрнатывай існуючай манархічнай уладзе, але, зь іншага боку, яна была і альтэрнатывай уладзе наагул — замест права на прымус і ўладу прапанаваўся кансэнсус свабодна дыскутуючых грамадзянаў. Пра гэтую форму здаровага сэнсу нагадвае Габэрмас у сваёй працы «Структурнае зьмяненьне грамадзкай думкі», разглядаючы сучасную грамадзкую думку як маніпуляванае скрыўленьне першапачатнай ідэі вольнага дыскурсу, скрыўленьне, пры якім паноўнае меркаваньне, арыентаванае на рэкляму і мэркантыльныя інтарэсы, даводзіцца — праз мас-мэдыі, прыкладам, у форме publіc relatіons да грамадзкасьці як адно да пасіўнага спажыўца.

«Калі ўсур’ёз, дык дасягнуты кансэнсус, натуральна, мае няшмат супольнага з грамадзкай думкай, з аднадушнасьцю як вынікам цяжкага працэсу ўзаемнай асьветы; бо «супольны інтарэс», адзіная аснова, на якой можа негвалтоўна адбыцца рацыянальнае ўзгадненьне канкуруючых у грамадзтве меркаваньняў, зьмізарнеў акурат настолькі, наколькі за яго выдаюцца публіцыстычныя самавыяўленьні ўпрывілеяваных прыватных інтарэсаў» (Habermas 1976, S. 232).

Ідэальнае вызначэньне функцыі грамадзкай думкі, якое на грунце ідэалістычна-рацыяналістычнай антрапалёгіі («Чалавек па сваёй прыродзе добры і здольны да рацыянальнага самавызначэньня») агучвалі раньняя буржуазія і — пад уплывам ейнай традыцыі — Габэрмас, і да сёньня прысутнае ў прафэсійнай самасьвядомасьці бальшыні журналістаў, публіцыстаў і дасьледнікаў журналістыкі, якія за сваю першасную задачу ўважаюць кантроль і крытыку ўладаў, а таксама асьвету ўяўна неасьвечанай грамадзкасьці (канцэпцыя мэдыяў як чацьвертай улады).

У сучасную пару перадусім Шэльскі і Гелен вынесьлі на парадак дня тэму спрэчнасьці грамадзкай думкі, якая фармуецца ў невялікіх, элітарных, дэмакратычна не легітымаваных, аўтарытарных колах і складае канкурэнцыю парлямэнту, першаснаму органу прадстаўніцтва і артыкуляцыі волі народу. Яшчэ Кант браў пад сумнеў прэтэнзіі грамадзкай думкі: з увагі на «крывое дрэва», зь якога выразаны рэальны чалавек, які ня ёсьць выключна рацыянальным, ён меркаваў, што пасярэдніцкая функцыя грамадзкай думкі месьціцца паміж палітыкай, якая пры неабходнасьці можа вызначацца і сілай, і ідэальнай маральлю: у грамадзкім дыскурсе не-ідэальныя, не адпаведныя маралі палітычныя дзеяньні раскрываюцца як непазьбежная частка працэсу, які паддаецца гістарычна-філязофскай рэканструкцыі і з гледзішча якога нават пэўнае не-ідэальнае палітычнае дзеяньне аказваецца ўнёскам у набліжэньне да ідэальнага стану сусьветнага грамадзтва. Зважаючы на не заўсёды маральную палітычную рэальнасьць, толькі такім чынам можна легітымаваць маральныя паводзіны як рацыянальныя.

Для Гегеля грамадзкая думка, з аднаго боку, таксама становіць сабой пробны камень праўды; але заразом ён дыялектычна падкрэсьлівае ў ёй суб’ектыўна-выпадковы элемэнт чыстага меркаваньня, бо ён ужо не падзяляе тэзу аб тым, што буржуазнае грамадзтва, атрыбутам якога ёсьць грамадзкая думка, паводле эканамічнай тэорыі Сміта квазінатуральна імкнецца да гарманійнага стану самарэгуляцыі, а лічыць, што яно характарызуецца патэнцыйнай анархіяй і клясавай канфрантацыяй індывідуальных уласьніцкіх інтарэсаў, якія могуць быць урэгуляваныя і скіраваныя на ўсеагульны дабрабыт толькі ўсталяванай над буржуазным грамадзтвам дзяржавай. Згодна з гэтым, грамадзкая думка ёсьць рацыянальнай толькі ў рамках дзяржаўнай парадыгмы; у пазьнейшыя часы для абгрунтаваньня цэнзуры прэсы ў ліку іншага выкарыстоўвалася і гэтая аргумэнтацыя.

Магчымасьць адыходу цэлых грамадзтваў да дарацыянальных стадыяў разьвіцьця (нацыянал-сацыялізм), але таксама і растучыя падзел працы і сэгмэнтацыя індустрыялізаваных у высокай ступені грамадзтваў выбілі эмпірычную глебу з-пад тэарэтычных раньнелібэральных уяўленьняў аб рацыянальнай, беспасярэдняй грамадзкай думцы, якая ахоплівае ўсіх адукаваных людзей. У дадатак да гэтага, у сэкулярызаваных грамадзтвах дзейныя «праўды», на аснове якіх можа быць дасягнуты грамадзкі кансэнсус, зводзяцца да неабходнага для сацыяльнага функцыянаваньня мінімуму (якраз гэтым і абумоўленая іхная засяроджанасьць на свабодзе). З гэтай прычыны грамадзкая думка ў раньнелібэральным сэнсе, як сродак разважлівага разьвіцьця агулнапрынятых уяўленьняў пра ўсеагульны дабрабыт, у пэўнай меры страціла свой зьмест. Першапачатна рэвалюцыйная ці, прынамсі, крытычная да ўлады раньнебуржуазная мадэль грамадзкай думкі сёньня раптам стаецца аўтарытарнай, як, напрыклад, у выказваньні Геніса (1957), які мяркуе, што грамадзкая думка абмяжоўваецца меркаваньнямі найразумнейшых, наймаральнейшых і найбольш інфармаваных грамадзянаў, якія павінны змагацца за «праўду» — што б яна сабой ні ўяўляла.

Падобным чынам тэорыя грамадзкай камунікацыі, паводле Габэрмаса, таксама можа прывесьці да аўтарытарных высноваў у тым сэнсе, што грамадзяніна ў большай альбо меншай меры прымушаюць да ўдзелу ў публічным дыскурсе, хоця ён хоча засяродзіцца на прыватным жыцьці (калі праца ўвогуле пакідае яму час на гэта); яго прымушаюць да эманцыпацыі, хоць ён адносна задаволены; а ў мас-мэдыях навязваюцца (уяўна) адукацыйныя, палітычныя праграмы, тады як ён хоча забаўляцца і адпачываць ад працы.

Канцэпцыя грамадзкай думкі, арыентаваная на тэарэтычную сыстэму, і канцэпцыя грамадзкай думкі, арыентаваная на пасярэдніцтва

Каб пазьбегчы гэткіх імплікацыяў неадэкватнага пераносу тэорыі мінулых часоў на моцна зьмененыя сацыяльна-эканамічныя варункі, Люман распрацаваў праект заснаванай на тэарэтычнай сыстэме канцэпцыі фэномэну грамадзкай думкі: з прычыны звышкомплекснасьці і варыябэльнасьці сёньняшніх сацыяльных сыстэмаў чалавечае ўспрыманьне і паводзіны, таксама як і сама сыстэма, дзеля магчымасьці арыентацыі і аптымальнага самакіраваньня вымушаныя зьмяншаць гэтую комплекснасьць. Гэтая рэдукцыя ў грамадзкай думцы функцыянальна дасягаецца тым, што ў цэнтры яе ўвагі заўсёды знаходзіцца абмежаванае кола тэмаў:

«Пад «тэмамі» мы разумеем пэўныя, у большай альбо меншай меры нявызначаныя і здольныя да разьвіцьця сэнсавыя комплексы, пра якія можна гаварыць і мець аднолькавыя, але таксама і розныя меркаваньні: надвор’е, новы аўтамабіль суседа, узьяднаньне, ..., рост цэнаў... Яны ўмагчымляюць супольны зварот да ідэнтычнага сэнсу і прадухіляюць узаемнае неразуменьне паміж суразмоўцамі» (Luhmann 1974, S. 32).

Такім чынам, грамадзкая думка, кансэнсус і сацыяльная інтэграцыя цяпер рэалізуюцца толькі праз адзінства тэмаў, а не праз адзінства думак. Пры гэтым утварэньне тэмаў праходзіць тыповыя фазы, пачынаючы ад фазы лятэнтнасьці, у якой тэма вядомая толькі малому колу зацікаўленых (напрыклад, у рамках прафэсійнай дыскусіі ў пэўных спэцыялізаваных часопісах), праз публічны «прарыў» і ягоную інстытуцыялізацыю да вычарпаньня актуальнасьці тэмы ўрэшце. В.Шульц больш падрабязна, з дапамогай аналізу зьместу, эмпірычна распрацаваў фактары, якія ўдзельнічаюць у вырашэньні таго, ці «прымаецца» пэўная тэма ў грамадзкую думку і калі прымаецца, дык калі (прыкладам, сувязь з ужо ўведзенай тэмай; культурная блізіня).

Выходзячы зь іншай пэрспэктывы, а менавіта з гледзішча Арыстотэлевага разуменьня навукі і палітыкі, прадстаўнікі так званай мюнхенскай школы журналістыкі (О.Грот, Г.Вагнэр, Г.Штаркула старэйшы) прыйшлі да высновы, што ў грамадзтвах з моцна разьвітым падзелам працы сацыяльная камунікацыя магчымая толькі на аснове адмысловай сацыяльнай дыфэрэнцыяцыі мэдыяў, якія служаць (павінны служыць) толькі для перадачы думкі. Падобна таму, як мэдыі былі сканцэнтраваныя ў своеасаблівую сыстэму і партнэры па камунікацыі — зь першапачатных купак дыскутуючых на вясковым пляцу былі сканцэнтраваныя ў вялікія грамадзкія партыі і грамадзкія аб’яднаньні, якія абменьваюцца сваімі паглядамі ў мэдыях. У якасьці эмпірычнай канстатацыі, але і ў якасьці нарматыўнага патрабаваньня масавая камунікацыя тут канцэптуалізуецца як гістарычны працяг і аналяг камунікацыі сам-насам — якая даўней рэалізоўвалася, напрыклад, у форме простай аргумэнтацыі на agora грэцкага polis. Аналіз такіх беспасярэдніх камунікацыяў паказвае — паводле, напрыклад, Г.Вагнэра — што па пэўнай тэме ўтвараецца толькі абмежаваная колькасьць меркаваньняў. У вялікіх грамадзтвах гэтыя меркаваньні агучваюцца прадстаўнікамі (старшынямі партыяў і грамадзкіх аб’яднаньняў), так што згаданая размова на рынкавай плошчы ў маштабе ўсяго грамадзтва можа сымулявацца ў мэдыях. Натуральна, у якасьці перадумовы для гэтага неабходна, каб самі мэдыі не ставаліся партнэрамі дыскусіі, прадстаўнікамі пэўнага боку, а займаліся сваёй першаснай задачай: адлюстраваньнем пазыцыяў усіх сацыяльных партнэраў: «Масавая камунікацыя — гэта адзін са спосабаў сацыяльнай часавай камунікацыі, які зьяўляецца і выкарыстоўваецца там, дзе «натуральны сацыяльны мэдыюм — мова» — ужо ня здольны забясьпечыць паўнавартага абмену паміж усімі партнэрамі, і таму адзінства і адначаснасьць камунікацыі могуць быць дасягнутыя толькі праз трансфармацыю... размовы сучасьнікаў у апасродкаваную тэхнічнымі мэдыюмамі» (Wagner 1978, S. 136).

Аднак гэтую канцэпцыю, хай нават і вельмі вартую ўхвалы ў нарматыўным сэнсе, нельга ўжываць у якасьці эмпірычнага апісаньня сучаснага стану камунікацыі, прыкладам, у ФРН; сыстэмна-тэарэтычныя абстракцыі Люмана таксама ня здольныя цалкам раскрыць фэномэну масавай камунікацыі пры дапамозе празьмерна гладкай фармулёўкі «рэдукцыя комплекснасьці».

Падыходы, арыентаваныя на мэдыі, і падыходы, арыентаваныя на рэцыпіента

Беручы пад увагу сказанае вышэй, з гледзішча стратэгіі дасьледаваньня будзе мэтазгодна вызначыць паняцьце грамадзкай думкі на ніжэйшым узроўні навуковай генэралізацыі. У гэтым выпадку грамадзкую думку без абмежаваньня яе як думкі гіпатэтычна адукаваных людзей мы будзем разумець як, паводле Г.Шмітхена, «агрэгатны стан суаднесеных фэномэнаў — нешта, што палітычна існуе толькі ў пэўных адносінах паміж уладай і народам... Грамадзкая думка ёсьць карэлятам улады» (1959, S. 255, № 8). Грамадзкая думка ўлучае ў сябе як тое, што выяўляецца ў мас-мэдыях, так і спосабы паводзінаў, рэакцыі і настроі ўсяго насельніцтва, якія фіксуюцца праз дэмаскапію — у тым выпадку, калі яны ўтрымліваюць учынкі і выказваньні, якія пэўным чынам датычаць палітычнай сыстэмы.

Магчымыя функцыі і ўзьдзеяньні, спэцыфічныя для мас-мэдыяў, на пачатку найлепш акрэсьліць тыпалягічна: Ронэбэргер тут адрозьнівае (1) функцыю ўсталяваньня галоснасьці; (2) функцыю палітычнай сацыялізацыі; (3) функцыю кантролю ў дачыненьні да існуючай палітычнай сыстэмы; (4) агульную адукацыйную і выхаваўчую функцыю (Ronneberger 1974, S. 195—203). Дадаткова, у беспасярэдняй сувязі з палітычнай сыстэмай, рэлевантныя: рэсурсавая функцыя як прадстаўленьне інфармацыі для палітычнай сыстэмы і для шырокай грамадзкасьці, інавацыйная функцыя як рэалізацыя зьменаў у палітыцы і грамадзкасьці шляхам інтэнсіўных кампаній у мас-мэдыях; апэратыўная функцыя як ужыцьцё мэдыяў для сваіх мэтаў палітыкамі і грамадзкімі арганізацыямі («пробныя шары», кампаніі на пэўную тэму і да т.п.; параўн. Wittkämper / Bellers u.a. 1986, S. 91).

Аналізуючы ўзаемадачыненьне палітыкі, мас-мэдыяў і грамадзкай думкі — а менавіта яно найбольш цікавіць палітоляга, — трэба выходзіць з таго, што палітыка, у гэтым кантэксьце: носьбіты палітычных рашэньняў дзейнічае згодна з пэўнымі сытуацыйнымі дэфініцыямі (уяўленьнямі пра навакольны сьвет), на якія, разам з шматлікімі іншымі ўплывамі (грамадзкіх арганізацыяў, партыяў, іншых урадаў і г.д.), могуць таксама ўплываць мас-мэдыі. Бо паводле прынцыпу вызначэньня парадку дня (agenda-settіng) камунікацыйнай тэорыі важнай функцыяй асьвятленьня падзеяў у мэдыях зьяўляецца канструяваньне сацыяльныя настроі, г.зн. фармаваньне сытуацыяў шляхам акцэнтаваньня альбо замоўчваньня (settіng) пэўных тэмаў (agendas); структура ўвагі і сытуацыйныя настроі ў грамадзтве, а таксама ў сьвядомасьці носьбітаў рашэньняў, фармуюцца адпаведна з выбарам тэмаў (параўн. Shaw / McCombs 1977).

Аднак з прычыны таго, што носьбітаў рашэньняў нельга залічаць да шырокай публікі (іхная блізіня да першаснай палітычнай рэальнасьці нашмат большая, бо вялікую частку гэтай палітыкі яны робяць самі), можна прыпусьціць, што асьвятленьне падзеяў наўпрост, праз выбар тэмаў, уплывае на сытуацыйныя настроі носьбітаў рашэньняў ня толькі праз рэсурсавую функцыю; носьбіты рашэньняў могуць, паводле прынцыпу users-and-gratifіcatіon тэорыі камунікацыі (Blumler / Katz 1974), выкарыстоўваць асьвятленьне падзеяў у мэдыях для таго, каб уведваць, што ведае шырокая публіка. (З увагі на тое, што структура тэмаў у грамадзкай думцы папярэдне фармуецца, у ліку іншага, мас-мэдыямі.) Бо носьбіты рашэньняў у дэмакратычнай сыстэме павінны арыентавацца, у ліку іншага, таксама і на веды і тэматычную структуру ўвагі грамадзтва, інакш яны рызыкуюць пацярпець паразу на наступных выбарах у выніку ігнараваньня (тэматычных) інтарэсаў электарату (= агульнай аўдыторыі мас-мэдыяў). Праз гэты апасродкаваны мэханізм мэдыі ў пэўных выпадках могуць рабіць інавацыйнае ўзьдзеяньне. (Адылі носьбіты рашэньняў могуць апэратыўна выпраўляць становішча, інсцэнуючы тэмы і дзеяньні, якія тады адлюстроўваюцца ў мас-мэдыях і ў сытуацыйных настроях шырокай грамадзкасьці.)

Эмпірычныя дасьледаваньні гэтай тэмы пацьвердзілі, што мэдыі вышэйапісаным чынам зьмяняюць працэсы прыняцьця палітычных рашэньняў (напрыклад, ува ўсходняй палітыцы 1970—1973 гадоў). Пры гэтым, праўда, трэба зважаць на лятэнтнае ўзаемадзеяньне паміж журналістамі і носьбітамі рашэньняў (прынамсі, у межах Бону): мэдыі часам уплываюць на палітычных актораў толькі пасьля таго, як тыя іх як сьлед накормяць.

Да падобнай высновы, але на грунце іншай канцэпцыі, прыходзіць Ноэле-Нойман: людзі, вельмі праўдападобна, здольныя даволі дакладна ацэньваць думкі свайго асяродзьдзя з гледзішча іх падтрымкі бальшынёй ці меншынёй, баючыся апынуцца ў ізаляцыі, не рашаюцца адкрыта далучыцца да фракцыі меншыні, у выніку чаго ўсчынаецца працэс, узмоцнены мас-мэдыямі, цягам якога бальшыня свабодна выказвае свае думкі, выступае як пераможца і таму ўсё больш павялічваецца, тады як меншыня маўчыць і ў выніку гэтага ўзрастаючага маўчаньня дзейнічае экспансіўна («сьпіраль маўчаньня»), стаецца ўсё меншай. У гэтым працэсе Ноэле-Нойман знайшла пацьверджаньне выказванага яшчэ Русо і Локам меркаваньня аб тым, што грамадзкая думка палягае, у ліку іншага, у падштурхоўваньні індывідаў да пэўных паводзінаў нават супраць іх волі. Так зразуметая грамадзкая думка — гэта меркаваньне на пэўную спрэчную тэму, у падтрымку якога можна выказвацца, не трапляючы ў ізаляцыю (Noelle-Neumann 1980, S. 91).

Палітолягі і дасьледнікі журналістыкі асабліва актыўна займаліся ўзьдзеяньнем мас-мэдыяў у сувязі зь перадвыбарнай барацьбой. У гэтым абсягу вялікую ўвагу заўсёды прыцягвалі да сябе тэледэбаты паміж амэрыканскімі кандыдатамі ў прэзыдэнты як эфэктыўны сродак узьдзеяньня на публіку. Аднак няправільна было б разумець узьдзеяньне як просты мэханізм кшталту раздражненьне — рэакцыя (СМІ — публіка), яно адбываецца — калі наагул адбываецца — у апасродкаваным і фільтраваным рознымі прамежкавымі інстанцыямі выглядзе (запраграмаваныя пераменныя; параўн. Hackforth 1976, S. 121 ff). Спачатку перадвыбарная агітацыя і інфармацыя з мас-мэдыяў выбарачна ўспрымаюцца рэцыпіентам у адпаведнасьці зь ягонымі індывідуальнымі палітычнымі сымпатыямі, прычым індывіды з ужо сфармаванымі палітычнымі паглядамі найбольш здольныя супраціўляцца спробам уплыву, з той прычыны, у ліку іншага, што яны аддаюць перавагу такой інфармацыі, якая пацьвярджае іх уласную пазыцыю (эфэкт узмацненьня праз мэдыі). Калі іх настрой яшчэ можна зьмяніць, дык найхутчэй праз (сымулявана) просты асабісты кантакт, і таму перадвыбарная агітацыя ў мас-мэдыях імкнецца рэпрадукаваць гэты асабовы элемэнт (кандыдат зь сям’ёй і г.д.). Удзельнікі перадвыбарнай барацьбы зьвяртаюцца перадусім да так званых лідэраў думак (opіnіon leader), якія, лічацца, валодаюць палітычнай кампэтэнцыяй у абсягу міжасабовай камунікацыі і на гэтай падставе, нібы «брамнікі» (gate-keeper), прапускаюць і распаўсюджваюць у сваёй групе выбраную з мас-мэдыяў інфармацыю як вельмі вартую даверу, дасягаючы ня столькі зьмены меркаваньня, колькі ягонай стабілізацыі, гэтаксама як і перадвыбарная агітацыя наагул у меншай меры мае функцыю зьмяненьня думкі, чымся функцыю мабілізацыі собскіх прыхільнікаў.

Такім чынам, уплыў лідэраў думак абмежаваны, бо рэцыпіенты разам з апасродкаванай атрымліваюць інфармацыю і беспасярэдне з мас-мэдыяў, а яшчэ яны інтэграваныя ў першасныя групы (сям’я, кола сяброў і г.д.), якія маюць моцны ўплыў на меркаваньне і амартызуюць узьдзеяньне, альбо нават маніпуляцыю, з боку мас-мэдыяў. Аднак выбарачныя мэханізмы рэцыпіента што да сродку масавай інфармацыі могуць часова выключацца. Гэта адбываецца, калі (1) сродак інфармацыі тэматызуе новую праблему, да якой дагэтуль не было папярэдне сфармаваных стаўленьняў (перадусім тады, калі тэма асьвятляецца тэлебачаньнем, якое, дзякуючы ўяўна ўласьцівай яму абсалютнай аб’ектыўнасьці, карыстаецца сярод СМІ найбольшым даверам), і (2) калі рэцыпіенты апынаюцца ў сытуацыі супярэчнасьці ляяльнасьцяў (cross-pressures, напрыклад, калі патрабаваньні собскай групы сацыяльнага паходжаньня супярэчаць прафэсійным патрэбам), якія выкліканай гэтым становішчам няпэўнасьцю робяць іх больш адкрытымі што да вонкавых уплываў.

Патэнцыял узьдзеяньня мас-мэдыяў вырастае, калі (як у аўтарытарных і таталітарных сыстэмах) крыніцы інфармацыі манапалізуюцца на ўсіх сацыяльных узроўнях (міністэрства прапаганды, блёкварт[88] і да т.п.). Адылі дасьледаваньне ўзьдзеяньня СМІ наагул яшчэ знаходзіцца ў вельмі неакрэсьленым стане, што адлюстроўваюць вынікі дасьледаваньняў узьдзеяньня зьместаў масавай камунікацыі, якія паказваюць гвалт (параўн. Kunczik 1975). Ёсьць чатыры канкурэнтныя гіпотэзы, і ўсе яны, як падаецца, маюць пэўнае эмпірычнае пацьверджаньне: (1) тэзыс катарсысу, згодна зь якім успрыманьне паказаў гвалту зьмяншае імпульсы да агрэсіўных дзеяньняў; (2) тэзыс забароны, згодна зь якім паказ гвалту выклікае страх перад агрэсіяй і памяншае гатоўнасьць да агрэсіўных дзеяньняў; (3) тэзыс стымуляцыі, згодна зь якім паказ гвалту выклікае агрэсію; (4) тэзыс прызвычайваньня, згодна зь якім у рэцыпіента, які ад сталага паказу гвалту прывыкае да яго, трывала зьніжаецца тармазны парог перад ужыцьцём гвалту.

Палітычныя і сацыяльныя ўзьдзеяньні сродкаў масавай інфармацыі аналізаваліся ня толькі з гледзішча іхнага ўплыву на асобнага рэцыпіента, але таксама і з гледзішча трансфармацыі грамадзтва ў цэлым (перадусім у так званых разьвіваных краінах) з традыцыйна-аграрнага ў індустрыйна-мадэрнае ці нават постмадэрнае (гл. найперш агляд Kunczik 1979, S. 37). Асабліва вартая згадкі праца Д.Лернэра (1958), які на грунце карэляцыйна-статычных дасьледаваньняў падкрэсьліваў значэньне ўзрастаючай псыхічнай мабільнасьці і гнуткасьці насельніцтва разьвіваных краінаў, што было вынікам росту інфармаваньня жыхароў шляхам укараненьня мас-мэдыяў (перадусім радыё) як унёску ў працэс мадэрнізацыі і дынамізацыі даўней статычных грамадзтваў.

Зь іншага боку, цьверджаньні Лернэра пра эпахальную ўзаемасувязь індустрыялізацыі, урбанізацыі, пераадоленьня непісьменнасьці і ўводжаньня мас-мэдыяў эмпірычна былі пастаўленыя пад пытаньне (Алькер, Шрам). Праўдападобна, пры гэтым не была дастаткова адлюстраваная роля палітычнай сыстэмы як вызначальнай пераменнай, ад якой найперш залежаць аб’ём і дзейснасьць мас-мэдыяў у пэўнай краіне. Аднак калі ў пэўнай краіне палітычная эліта прыняла рашэньне будаваць і пашыраць сыстэму мас-мэдыяў, то ўплыў гэтай сыстэмы трэба кваліфікаваць як вялікі, таму што ў грамадзтвах на стадыі трансфармацыі ўзьнікаюць шматлікія сытуацыі, якія характарызуюцца наяўнасьцю cross-pressure і ў якіх мас-мэдыі могуць быць асабліва дзейснымі. Тут трэба адзначыць небясьпеку, якая апошнім часам абмяркоўвалася на канфэрэнцыях ЮНЭСКА: небясьпеку дамінаваньня ў разьвіваных краінах заходне-індустрыялісцкіх мас-мэдыяў, якія пагражаюць абудзіць у гэтых недастаткова разьвітых краінах сацыяльна неадэкватныя структуры сьвядомасьці і патрэбы (спажывецкія настроі ўва ўмовах галечы), што прыводзіць да выкліканага мас-мэдыямі вышэйшага ўзроўню запатрабаваньняў, які можа дэстабілізаваць палітычныя і сацыяльныя сыстэмы гэтых краінаў. Аднак запабягаць гэтым наступствам дзейнасьці СМІ дзеля захаваньня ўлады пэўных элітаў не дазваляе праводная ідэя свабоды інфармацыі.

Другі акцэнт у дасьледаваньні фактару мас-мэдыяў у працэсе сацыяльнай трансфармацыі ўтвараюць дасьледаваньні дыфузіі інавацыяў, якія рабіліся ў самых розных галінах навукі (ад аграрнай сацыялёгіі да псыхалёгіі). Праўда, у фазах прыняцьця інавацыі індывідам (азнаямленьне, зацікаўленасьць, ацэнка, апрабацыя, прыняцьцё) адназначны прыярытэт мае міжасабовая камунікацыя; але мас-мэдыі, перадусім у фазах 1 і 2, таксама адыгрываюць пэўную ролю.

Дасьледаваньне ўплыву мас-мэдыяў апошнім часам сутыкнулася зь неабходнасьцю крытычнага разгляду альтэрнатыўных падыходаў, якія — перакульваючы даўнейшую пэрспэктыву — ставяць пытаньне аб тым, што робіць з мэдыямі рэцыпіент, зразуметы як актыўны інтэрпрэтатар (прынцып users-and-gratіfіcatіon), а не аб тым, што мэдыі робяць з рэцыпіентам. З гледзішча стратэгіі дасьледаваньня з прагматычных меркаваньняў варта разьвіць абодва кірункі — як засяроджаны на рэцыпіенту, так і засяроджаны на мэдыях, — бо надзвычай імаверна і нават пацьверджана досьведам, што яны не выключаюць, а ўзаемна дапаўняюць адзін аднаго.

3. Пытаньні камунікацыйнай палітыкі

Фазы камунікацыйнай палітыкі

Значнасьць мас-мэдыяў ува ўсе часы рабіла іх прадметам палітычнага рэгуляваньня. У залежнасьці ад палітычнай сыстэмы і палітычнага сьветапогляду можна адрозьніваць наступныя магчымасьці ўмяшаньня дзяржавы, скіраванага на нарматыўнае і абумоўленае інтарэсамі рэгуляваньне арганізацыі, работы і тэхналёгіі камунікацыі (= камунікацыйнай палітыкі) (параўн. Kommunikationspolitik, in: Koszyk / Pmys 1976, S. 159–165):

Абсалютысцкая камунікацыйная палітыка (фаза 1). Гэтая палітыка ажыцьцяўляецца не легітымаванай ані дэмакратычна, ані станава («абсалютнай») уладай. Раньнюю прэсу, якая ўсьцяж разьвівалася, перадусім сіламі буржуазіі, у XVII—XVIII стагодзьдзях, абсалютысцкая палітыка разглядала як падпарадкаваную дзяржаўнаму прымату і манаполіі.

Ужо ў рамках імпэратарска-каталіцкай контрарэфармацыі XVI стагодзьдзя былі ўведзеныя папярэдняя цэнзура (1529), індэксы забароненых выданьняў (1540, 1559), а таксама абавязак дзяржаўнай канцэсіі (1570–71). Пазьней зьявіліся: магчымасьць забароны прафэсіі для журналістаў, падаткі на прэсу, абавязковы задатак, забарона імпарту, фізычныя пакараньні, турэмнае зьняволеньне і г.д. (параўн. Noelle-Neumann 1971, S. 249), так што пачатак газэтнай справы ёсьць і пачаткам барацьбы за свабоду прэсы, якая была важным патрабаваньнем усіх буржуазных рэвалюцыяў XVIII і XIX стагодзьдзяў.

Аднак буржуазія XIX стагодзьдзя, асабліва ў Нямеччыне ў выніку рэвалюцыі 1848 году і заснаваньня Бісмаркам адзінай дзяржавы ў 1870—1871 годзе, дасягнула толькі палавіністага посьпеху. Яна мусіла дзяліць уладу з арыстакратамі, пакідаючы за сабой у якасьці першаснай сфэры ўплыву эканамічную сфэру і аддаючы арыстакратам і манархіі палітычную сфэру, якая б рэглямэнтавалася толькі канстытуцыяй. У абсягу прэсы гэтая фаза, так званая канстытуцыяналісцкая камунікацыйная палітыка, прывяла да таго, што дзяржава адступіла ад сфэры СМІ, дзяржаўныя ўмяшаньні былі зьведзеныя да мінімуму (імпэрскі закон аб прэсе ад 1874 году: скасоўваецца інстытут эканамічнай канцэсіі, канфіскацыі абмяжоўваюцца строга вызначанымі рамкамі і г.д.), а буржуазіі і новапаўсталаму рабочаму руху даваліся досыць шырокія магчымасьці для свабоднага прасоўваньня сваіх выданьняў. У кантэксьце ўсеагульных сацыяльна-эканамічных працэсаў (індустрыялізацыі) гэта ўвасобілася ў моцны рост так званай масавай прэсы (Шэрль, Ульштайн, Мосэ[89]), шматлікіх партыйных газэтаў, а таксама надпартыйнай папулярнай прэсы (гэта стала магчымым, разам зь іншым, дзякуючы вынаходніцтву ў 1860 годзе рататарнага друку). Адылі разам зь нерэгуляваным, чыста лібэральным рынкам прэсы і — з 20-х гадоў — радыё паўстала заўсёдная небясьпека манапалізацыі гэтага рынку некалькімі выдаўцамі, якую перадусім ілюструе падчас Ваймарскай рэспублікі «прэсавая імпэрыя» нямецкага палітыка і выдаўца Альфрэда Гугенбэрга, які злоўжываў сваёй эканамічнай і публіцыстычнай уладай, каб рабіць на грамадзкасьць адпаведны ягоным собскім паглядам палітычны ўплыў.

Тым самым ужо ў лібэральнай Ваймарскай рэспубліцы былі закладзеныя пачаткі таталітарнай камунікацыйнай палітыкі (фаза 3), якая практыкавалася пры нацыянал-сацыялізьме пры міністру прапаганды Гёбэльсу (пры эфэктным узмацненьні новым, асабліва дзейсным у якасьці інструмэнту рытарычнага ўзьдзеяньня сродку масавай інфармацыі — радыё). Пры нямецкай таталітарнай сыстэме заданьнем СМІ, якое ставілася дзяржавай і / альбо партыяй, было ператварэньне грамадзкай сьвядомасьці ў патрэбным рэжыму духу. Для рэалізацыі гэтай мэты шырока ўжывалася практыка закрыцьця альбо значнай пераарыентацыі апазыцыйных газэтаў і часопісаў, а журналісты сілком былі аб’яднаныя ў прэсавую гасподу райху, у якую дапускаліся толькі «арыйскія» і палітычна «добранадзейныя» журналісты (паводле «Закону аб рэдактарах» ад 1 студзеня 1934 году). Тым самым усім іншым журналістам забаранялася займацца іхнай прафэсійнай дзейнасьцю. За часоў Трэцяга райху вялікая частка прэсы паступова перайшла ўва ўласнасьць НСРПН. Штодзённае асьвятленьне апошніх падзеяў цалкам рэгулявалася так званымі ўстаноўкамі міністэрства прапаганды, якія былі абавязковымі для паведамленьня навінаў і рэдакцыйных камэнтароў.

З гледзішча арганізацыі прынцыпова аналягічнай зьяўляецца камуністычная камунікацыйная палітыка, хоць яна і мае зусім іншае зьместавае напаўненьне. Паводле Леніна, прэса павінна быць калектыўным агітатарам, арганізатарам і прапагандыстам, яна павінна перавыхоўваць «масы» і дапамагаць у стварэньні новага, сацыялістычнага тыпу людзей. Камуністычная камунікацыйная палітыка спрабуе нават кіраваць міжасабовай камунікацыяй, пры дапамозе народных і рабочых карэспандэнтаў, а таксама дзякуючы забароне праслухоўваньня «заходніх радыёстанцыяў» і да т.п. Тое, што таталітарныя спробы маніпуляцыі гэткага кшталту дасягаюць адно частковага посьпеху, паказвае рух супраціву ў Трэцім райху, а ўва ўсходнім блёку — перадусім супраціў з боку групаў з традыцыйнай сацыяльнай ідэнтычнасьцю (напрыклад, каталіцызм).

Верагодна, усьведамленьне гэтай абмежаванай эфэктыўнасьці было адным з фактараў, якія падштурхнулі аўтарытарную камунікацыйную палітыку (фаза 4), як у позьняй франкісцкай Гішпаніі альбо ў Бразыліі зь яе тэхнакратычнай ваеннай дыктатурай, адмовіцца ад таталітарнай апрацоўкі грамадзтва мэдыямі і здаволіцца ляяльным да рэжыму асьвятленьнем падзеяў, межы якога акрэсьліваюцца папярэдняй і / ці наступнай цэнзурай (параўн. Koschwitz 1974, S. 132 ff).

Свабода прэсы

Таталітарная і аўтарытарная камунікацыйная палітыка, несумяшчальная з духам свабоды і канстытуцыйнасьці, а таксама наступствы чыста лібэралісцкай камунікацыйнай палітыкі, якая пакідае мэдыі на волю эканамічных прынцыпаў рынку, прывялі ў ФРН да ўсталяваньня дэмакратычнай сацыяльна адказнай камунікацыйнай палітыкі (фаза 5), у якой сыстэму СМІ належыць ахоўваць ня толькі ад дзяржаўнага ўмяшаньня, але і ад недзяржаўных, прыватна-эканамічных уладных фактараў (канцэнтрацыя прэсы), якія павінны нэўтралізавацца адмысловымі захадамі дэмакратычна легітымаванай дзяржавы. У адпаведнасьці з гэтым, артыкул 5 Асноўнага закону гарантуе ня толькі свабоду меркаваньняў і інфармацыі як правоў асобных грамадзянаў («Асноўнае права на свабоднае выказваньне думкі...; [права] ...бесьперашкодна карыстацца інфармацыяй з агульнадаступных крыніц...»), але таксама і — у адрозьненьне ад канстытуцыі Ваймарскай рэспублікі — свабоду прэсы і ўсіх іншых мэдыяў у іх цэласьці дзеля забесьпячэньня іхнага функцыянаваньня як неад’емнага інстытуту дэмакратычнай дзяржавы (параўн. Schneider 1968, S. 43 ff). Падваліны гэтай інстытуцыйнай гарантыі палягаюць у забароне папярэдняй цэнзуры, г.зн. цэнзуры зьместу мэдыяў перад іх выданьнем. Праўда, пасьля іх выданьня магчымы кантроль з боку пракуратуры на прадмет таго, ці не супярэчаць яны патрабаваньням Крымінальнага і Грамадзянскага кодэксаў (Закону аб ахове моладзі і да т.п.); наагул, бальшыня вызначэньняў артыкулу 5 мае сілу толькі з той засьцярогай, што яны дадаткова рэгулююцца асобнымі законамі. Ёсьць яшчэ законы, якія гарантуюць свабоду СМІ праз наданьне журналістам спэцыфічных праўных прывілеяў: улады адмыслова абавязаныя прадастаўляць журналістам інфармацыю; праўда, паміж двума бакамі часта ўзьнікаюць спрэчкі што да межаў гэтай інфармацыі. Адылі ў немалой колькасьці выпадкаў мэдыі гатовыя да самаабмежаваньня ў выкарыстаньні сваіх правоў (напрыклад, так было пры адмове інфармаваць грамадзкасьць падчас выкраданьня Шлеера[90]). Увогуле, мэдыі імкнуцца апераджаць дзяржаўнае ўмяшаньне ў рамках законаў і ў рамках інстытуцыйных гарантыяў, робячы ўласныя захады для самакантролю і самаабмежаваньня (прыкладам, празь Нямецкую раду ў пытаньнях СМІ). Яшчэ адным важным дапаможным сродкам для журналісцкіх расьсьледаваньняў зьяўляецца замацаванае ў п. 53 Крымінальнага кодэксу права адмовіцца сьведчыць і адказваць на пытаньні суду «пра асобу аўтара, адпраўніка альбо крыніцу публікацыі крымінальнага зьместу», што датычыць выпадку, калі наяўная публікацыя крымінальнага зьместу і рэдактар быў пакараны альбо знаходзіцца пад пагрозай пакараньня за гэтую публікацыю.

Правы мас-мэдыяў ураўнаважаныя адмысловымі абавязкамі. За імі юрыдычна замацаванае «грамадзкае заданьне» абароны справядлівых інтарэсаў - пры ўмове не раскрываць больш чымся неабходна сфэру прыватнага жыцьця, — які разам зь іншым рэалізуецца ў крытычным разглядзе ў СМІ якасьці вырабаў («таварны тэст»), у крытыцы выканаўчай і заканадаўчай уладаў, а таксама ў забесьпячэньні публічнасьці судовых працэсаў і ў крытыцы судовых пастановаў. Да заданьняў мэдыяў не ў апошнюю чаргу належыць узаемная крытыка мэдыямі адно аднаго, але законам гэта не рэгулюецца. Зь іншых абавязкаў трэба назваць наступныя: (1) распаўсюджваць навіны толькі пасьля праверкі іхнай праўдзівасьці, зьместу і паходжаньня (абавязак руплівасьці); (2) ураўнаважваць свае цьверджаньні аб фактах публікацыяй апісаньняў адпаведных фактаў з пунктаў гледжаньня супрацьлеглых бакоў, якіх гэтыя факты датычаць (як прыватных асобаў, так і грамадзкіх установаў). Праўда, рэдакцыі зноў-такі могуць дадаваць да допісу супрацьлеглага боку свой камэнтар.

Свабода сродкаў масавай інфармацыі ў ФРН зазнала сур’ёзную праверку падчас справы «Шпігеля» ў 1962 годзе, калі з прычыны публікацыяў часопісу пра зімовыя манэўры НАТО фэдэральная пракуратура загадала канфіскаваць нумар часопісу на падставе абвінавачваньня ў зрадзе Радзімы. Юрыдычны бок справы палягаў у спрэчцы аб тым, ці ёсьць зрадай Радзімы публікацыя набору фактаў, якія паасобку былі ўжо вядомыя, але пададзеныя як цэлае дазваляюць зрабіць з гэтай мазаікі новыя высновы (тэорыя мазаікі).

Адвод гэтых закідаў Канстытуцыйным судом і палітычныя наступствы справы «Шпігеля» для тагачаснага фэдэральнага міністра абароны Штраўса можна кваліфікаваць як значную перамогу свабоды СМІ ў ФРН. Нягледзячы на тое, што напачатку свабода прэсы ў Фэдэратыўнай Рэспубліцы абмяжоўвалася хаўрусьніцкай сыстэмай ліцэнзаваньня і кантролю часоў акупацыі (у тым ліку папярэдняй ды наступнай цэнзурай), але ў далейшым, дарма што некаторыя старыя выдаўцы нацыянал-сацыялістычнага часу здолелі аднавіць свае газэты, у краіне разьвілася сыстэма мас-мэдыяў з шырокім спэктрам меркаваньняў, якая ўпаасобку характарызуецца штотыднёвікамі, што маюць таксама і палітычны ўплыў (Spiegel, Die Zeit), і з прычыны адсутнасьці сталічных СМІ і слабога разьвіцьця партыйнай прэсы вызначаецца пяцьма надрэгіянальнымі газэтамі (Die Welt, Frankfurter Allgemeine, Frankfurter Rundschau, Stuttgarter Zeitung, Süddeutsche Zeitung) і масавай газэтай Bild зь вялікім накладам (параўн. Meyn 1979, S. 40).

Яшчэ адна асаблівасьць рынку камунікацый ФРН — гэта ў прынцыпе адпаведная інтарэсам грамадзтва форма арганізацыі радыёвяшчаньня і тэлебачаньня. З прычыны абмежаванай дагэтуль колькасьці свабодных частот стварэньне свабоднага рынку электронных мэдыяў, накшталт рынку ў прэсавай справе, было немагчымым (у прэсавай справе, прынамсі, кажная вялікая грамадзкая арганізацыя і кажная вялікая партыя маюць эканамічную і праўную магчымасьць выдаваць газэту альбо часопіс дзеля пашырэньня сваіх поглядаў); таму Канстытуцыйны суд 28.02.1961 году пастанавіў, што інстытуцыйная гарантыя артыкулу 5 Асноўнага закону ў гэтай сфэры заслугоўвае асаблівай увагі і што праграмы рэгіянальных станцыяў (ад Брэмэну да Баварыі), а таксама фэдэральнага Другога нямецкага тэлеканалу, «Нямецкай хвалі» і Нямецкага радыё павінны кантралявацца адмысловымі радамі, у якіх мусяць быць прадстаўленыя ўсе значныя грамадзкія групы. Пры гэтым рады Заходненямецкага радыё і Паўночнанямецкага радыё абіраюцца адпаведнымі ляндтагамі і тым самым адлюстроўваюць раскладку сілаў у гэтых прадстаўнічых органах, у той час як рады другіх станцыяў складаюцца беспасярэдне з прадстаўнікоў розных сацыяльных і палітычных груповак (царква, сацыяльныя партнэры, партыі, навука і г.д.). Гэтая юрыдычна грамадзкая форма арганізацыі мае на мэце, з аднаго боку, забесьпячэньне ў электронных СМІ плюралізму наяўных у грамадзтве думак, а з другога боку, зьмяншэньне дзяржаўнага ўплыву да мінімуму (абмежаваны праўны нагляд). Прызначэньне кантрольных радаў парлямэнтамі як дзяржаўнымі органамі, натуральна, ёсьць пагрозаю для свабоды дзяржавы, хоць дзеля апраўданьня гэтага цьвердзяць, што парлямэнты — гэта найбольш адэкватныя прадстаўнікі народу (параўн. Schlie 1979, S. 52—62).

Наступная праблема як абіраных парлямэнтамі, так і камплектаваных сацыяльнымі групамі радаў — гэта схільнасьць зацікаўленых прадстаўнікоў да як мага больш колькасна дакладнага, прапарцыйнага разьмеркаваньня этэрнага часу ўвогуле, а раз-пораз нават часу асобных праграмаў, якое мае на мэце аптымальнае прадстаўленьне собскіх паглядаў. Уплыў грамадзкіх аб’яднаньняў і партыяў пакуль не дае ходу ідэям «адваротнай прапорцыі», якая дзеля павелічэньня магчымасьцяў камунікацыйных мяншыняў да агучаньня іхных інтарэсаў прадугледжвае звышпрапарцыйны, палегчаны доступ малых групаў, зазвычай дыскрымінаваных у сацыяльнай камунікацыі, да кантрольных радаў (параўн. Politische Kommunikation, S. 122 f).

Аднак з прыняцьцём законаў аб радыё і тэлебачаньні на ўзроўні земляў — гэта варта адзначыць як пазытыўную зьяву — былі заканадаўча ўнармаваныя «асноўныя ідэі камунікацыйнай палітыкі» (Ронэбэргер), якія могуць (і павінны) быць кіраўніцтвам да дзеяньня для ўсіх сфэраў СМІ. Зь іх ліку трэба назваць (1) аўтаномію сыстэмы мас-мэдыяў (незалежнасьць ад палітыкі), што аптымізуе працэс камунікацыі ў грамадзтве і павялічвае гнуткасьць сыстэмы ў цэлым; у якасьці наступнай асноўнай ідэі выступае (2) множнасьць выказваных у мэдыях сацыяльных і палітычных пазыцыяў, якую, праўда, цяжка «замерыць», але якая, тым ня менш, становіць сабой неад’емную перадумову дэмакратычных пастановаў: наяўнасьць альтэрнатываў. Нарэшце, трэба назваць (3) асноўны прынцып збалянсаванасьці, які адпавядае плюралістычнай структуры грамадзтва і ў пэўных межах датычыць таксама і прэсы, калі яна — поруч з камэнтаваньнем палітычных падзеяў — мае выконваць сваю задачу адлюстраваньня ўсіх меркаваньняў (параўн. вышэй, а таксама Ronneberger 1978, S. 215 ff).

Гэтыя ідэі, адылі, утвараюць «зачараваны трыкутнік», бо мэты аўтаноміі і адлюстраваньня разнастайных пазыцыяў (напрыклад, праз кантрольныя рады) часткова супярэчаць адна адной, і таму ня могуць быць цалкам рэалізаваныя. Апроч таго, магчымасьць беззасьцярожнага ажыцьцяўленьня гэтых асноўных ідэяў у рэальных варунках ёсьць досыць сумнеўнай, з увагі на эканамічныя абмежаваньні мас-мэдыяў (пастанова аб падатках на электронныя СМІ на ўзроўні земляў, пераважнае фінансаваньне прэсы за кошт рэклямы).

У выніку таго, што магчымасьці дзяржаўнага рэгуляваньня сыстэмы мэдыяў альбо грамадзкага кантролю над ёй ёсьць абмежаванымі (і павінны быць абмежаванымі), з пачатку 70-х гадоў як рэха «студэнцкай рэвалюцыі» акрэсьліліся два новыя шляхі рэалізацыі вышэйназваных кіруючых ідэяў.

Рух рэдакцыйных статутаў (Redaktionsstatutenbewegung), які складаўся пераважна зь сяброў рэдакцыяў і журналістаў і пра які апошнім часам няшмат чуваць з прычыны перамены палітычных настрояў у ФРН, меў на мэце статутнае забесьпячэньне свабоды прэсы праз удзел рэдактараў у так званых рэдакцыйных прадстаўніцтвах, у прыняцьці выдавецтвамі пастановаў, якія датычаць рэдакцыяў, а таксама праз разьмежаваньне кампэтэнцыяў паміж выдаўцом, галоўным рэдактарам і аўтарам (скасаваньне правоў выдаўца на простае ўмяшаньне). Праўда, не падлягала сумневу, што выдавецтва надалей захоўвае права вызначаць асноўную палітычную пазыцыю выданьня, якое замацавана і ў заканадаўстве аб прадстаўнічых органах працаўнікоў на прадпрыемстве (абарона намеру); але ў гэтых рамках рэдакцыі давалася магчымасьць аўтаномна прымаць пастановы аб паведамленьні і камэнтаваньні інфармацыі.

Адылі зусім натуральнае пытаньне аб тым, ці можа ўзглядна малая група рэдактараў, да таго ж часта гамагенная, аднабакова палітычна арыентаваная і схільная да спэцыфічнага разуменьня прафэсіі журналіста як пастыра і настаўніка, лепш гарантаваць ажыцьцяўленьне асноўных ідэяў, тым больш што ўладальнікі друкаваных СМІ, кіруючыся эканамічнай неабходнасьцю прадаваць свае «прадукты» як мага большай колькасьці людзей, у значна большай ступені гатовыя падладзіцца пад запатрабаваньні гэтых людзей. Свабода ў справе СМІ найлепей рэалізуецца не праз «нутраную», а праз «вонкавую» свабоду прэсы, г.зн. праз рынкавую, вольную ад уплыву дзяржавы канкурэнцыю палітычна рознаскіраваных выдавецтваў (параўн. Funke / Theilen 1977).

Другі шлях — пэдагогіка мэдыяў — выходзіць з самога рэцыпіента, у якога выхаваўчымі захадамі трэба сфармаваць такія здольнасьці да актыўнага, сьвядомага абыходжаньня з СМІ, каб ён навучыўся выкарыстоўваць іх для атрыманьня аб’ектыўнай інфармацыі і складаньня ўзважанага меркаваньня (параўн. Pürer 1978, S. 80 ff). Гэта можна рабіць у нарматыўна-гуманітарнай альбо культурна-пэсымістычнай форме, паказваючы пры дапамозе крытыкі цывілізацыі і тэхналёгіі небясьпеку мас-мэдыяў увогуле (небясьпека захлынаньня інфармацыяй, псыхічнага зьнясіленьня, канфармізму ў выніку маніпуляцый і ачмурэньня ад спажываньня чыста забаўляльных праграмаў). Заснаваная на крытыцы ідэалёгіі марксісцкая пэдагогіка мэдыяў крытыкуе тыя самыя небясьпечныя моманты, як і згаданая кагадзе кансэрватыўная пэдагогіка мэдыяў, але высноўвае зь іх не адпрэчаньне СМІ ўвогуле, а адпрэчаньне толькі капіталістычнай, арыентаванай на прыбытак структуры сучаснай сыстэмы мэдыяў. Камунікацыйна-тэарэтычная канцэпцыя інфармуе рэцыпіента пра рамкавыя ўмовы і спэцыфічныя заканамернасьці сыстэмы масавай камунікацыі, каб зрабіць для яго гэтую сыстэму больш зразумелай, больш празрыстай і тым самым павысіць яе кантраляванасьць. Арыентаваная на дзеяньне пэдагогіка СМІ дзеля эманцыпацыі рэцыпіента імкнецца навучыць яго — у якасьці альтэрнатывы сыстэме мас-мэдыяў — абыходжаньню з уласнымі мэдыямі (кіно і відэа), каб у іх выражаць свае беспасярэднія патрэбы.

Канцэнтрацыя прэсы

Адной з найважнейшых праблемаў дыскусіі аб інфармацыйнай палітыцы ў 70-х гадох была канцэнтрацыя ўсё большай колькасьці газэт і часопісаў у руках усё меншай колькасьці выдаўцоў (характэрны прыклад: канцэрн Шпрынгера) і ўплыў гэтага працэсу на свабоду прэсы ў духу кагадзе згаданых трох асноўных ідэяў. Колькасьць назоваў газэт не зьяўляецца дастатковым паказьнікам для ацэнкі працэсу канцэнтрацыі, бо шмат якія газэты маюць аднолькавае «паліто» (= агульнапалітычную частку) і адрозьніваюцца толькі ў рэгіянальнай частцы, на падставе чаго В.Шуц зьвярнуўся да крытэру «публіцыстычнага адзінства», у якое аб’ядноўваюцца ўсе выдавецтвы і выдаўцы, аднолькавыя паводле істотных частак іхнага «паліто» (звычайна гэта першая і другая старонкі газэты). Хоць паказальнасьць гэтага крытэру можа быць узятая пад сумнеў (гэтак, адна і тая ж газэта ў розных рэгіёнах можа мець розныя галоўныя часткі; параўн. Pätzold / Röper 1984, S. 98 ff), высновы Шуца ўсё ж шмат што праясьняюць.

Паводле гэтага крытэру, колькасьць самастойных публіцыстычных адзінстваў зьменшылася з 225 (1954) да прыкладна 120 на пачатку 1980-х гадоў і стабілізавалася на гэтым узроўні, бо выглядае на тое, што аб’ектаў для дынамікі канцэнтрацыі больш няма. Аднак трэба ўлічваць, што колькасьць адзінстваў паменшылася ў выпадку малых газэт, але павялічылася ў выпадку буйных газэт зь вялікім накладам. Вынікам гэтага ёсьць тая спэцыфічная праблема, што на мясцовым узроўні толькі ў прыкладна трэцяй частцы нямецкіх гмінаў існуюць дзьве і больш мясцовых газэтаў (мясцовыя манаполіі).

Можна адзначыць наступныя праявы працэсу канцэнтрацыі:

«1. Аб’яднаньне даўней самастойных выдавецтваў у новую эканамічную і публіцыстычную адзінку. 2. Аб’яднаньне даўней самастойных выдавецтваў у новую эканамічную адзінку пры частковым захаваньні даўней самастойных публіцыстычных адзінак. 3. Аб’яднаньне публіцыстычных адзінак шляхам аб’яднаньня рэдакцыйнай часткі пры захаваньні даўнейшай эканамічнай самастойнасьці. 4. Частковая інтэграцыя (напрыклад, аб’яднаньні паводле публікацыі абвестак, паводле друку, паводле распаўсюджваньня)» (Mestmдcker 1978, S. 41).

Дыдэрыхс адрозьнівае канцэнтрацыю выдавецтваў (памяншэньне колькасьці выдавецтваў), канцэнтрацыю накладаў (калі большая частка накладу выдаецца малой колькасьцю выдавецтваў) і публіцыстычную канцэнтрацыю, якая, як ужо было паказана, вызначаецца колькасьцю публіцыстычных адзінак (Diederichs 1973, S. 33).

Найбуйнейшымі выдавецтвамі ФРН зьяўляюцца:

1. Axel Springer Gesellschaft für Publizistik KG, Бэрлін; 2. Bertelsmann AG, Гютэрсло; 3. Gruner+Jahr GmbH & Co. KG; 4. Heinrich Bauer KG, Гамбург; 5. Група Burda, Офэнбург; 6. Deutsche Druck- und Verlagsgesellschaft GmbH, Гамбург (прэс-голдынг СПН); 7. Georg von Holtzbrinck GmbH, Штутгарт; 8. Süddeutscher Verlag GmbH, Мюнхен; 9. Група Ganske, Гамбург; 10. Spiegel-Verlag Rudolf Augstein KG, Гамбург. У гэтых выдавецтвах і канцэнтруецца большая частка нямецкіх часопісаў.

Найважнейшымі прычынамі канцэнтрацыі ёсьць моцная канкурэнцыя і вялікія выдаткі, зь якімі зьвязаная выдавецкая дзейнасьць, і ў выніку якіх шмат хто фінансава ня можа дазволіць сабе ўтрымліваць уласную рэдакцыю зь вялікім штатам. Замест гэтага яны бяруць «паліто» газэты ў форме матрыцаў. Апроч таго, буйныя выдавецтвы, як і ўсе буйныя прадпрыемствы, дзякуючы сваёй рынкавай моцы, крэдытаздольнасьці, а таксама дзякуючы таму, што яны могуць выкарыстоўваць спэцыяльныя тарыфы і тым самым зводзіць да мінімуму рызыкі, больш канкурэнтаздольныя на рынку, чымся малыя выдавецтвы. З эканамічнай канцэнтрацыяй у прэсавай справе, паводле тэорыі рынкавай эканомікі, належыць змагацца гэтаксама, як і ў іншых сэктарах эканомікі. Паводле нямецкага права, у якасьці сродку кантролю за зьліцьцём прадпрыемстваў служыць фэдэральны антыманапольны камітэт, які ў некаторых выпадках ужо забараняў зьліцьцё інфармацыйных голдынгаў, калі яно ўяўляла пагрозу для свабоднай канкурэнцыі. У якасьці дадатковага сродку могуць выступаць адмысловыя правілы дзейнасьці для дамінуючых на рынку выдавецтваў (параўн. Mestmäcker 1978, S. 88 ff, S. 107 ff).

Аднак застаецца спрэчным пытаньне аб тым, ці эканамічная канцэнтрацыя прыводзіць, і калі так, то ў якой меры, да публіцыстычнай канцэнтрацыі ў тым сэнсе, што сродак масавай інфармацыі перастае забясьпечваць камунікацыйны абмен усіх партнэраў пэўнага грамадзтва. Гэтак, Ноэле-Нойман (1972) прыходзіць да высновы, што акурат буйныя выдавецтвы эканамічна здольныя, дзякуючы разгалінаванай інфармацыйнай і рэдакцыйнай сыстэме, аптымальным чынам забясьпечыць пасярэдніцтва паміж усімі прадстаўнікамі камунікацыі. З другога боку, дасьледнікі зафіксавалі зьмяншэньне крытычнасьці ў асьвятленьні мясцовых падзеяў у тых акругах, дзе ёсьць толькі адна газэта (M.Knoche / W.Schulz 1968), аднак пры гэтым варта паставіць пытаньне, што важнейшае: крытэр крытыкі, ці можа якраз крытэр пасярэдніцтва паміж прадстаўнікамі камунікацыі.

Глёц і Лянгенбухер, а ўсьлед за імі і СПН, спрабавалі прадухіліць такія (гіпатэтычныя) наступствы канцэнтрацыі шляхам заснаваньня рэгіянальных камітэтаў у пытаньні СМІ, склад якіх вызначаўся аналягічна складу кантрольных радаў электронных СМІ і якія павінны былі ўстанаўляць плюралізм у прэсе і кантраляваць яго захаваньне, таму што, маўляў, плюралізм СМІ ужо зьнік з прычыны працэсу канцэнтрацыі (перадусім гэта датычыць мясцовай і рэгіянальнай журналістыкі). Але і тут, зноў жа, трэба запытаць, ці не прывядзе гэта да зьяваў прапарцыяналізму, застыласьці і бюракратызацыі, якія назіраюцца на радыё і тэлебачаньні. Пагатоў камітэты ў пытаньні СМІ супярэчаць цяперашняй аргумэнтацыі СПН, якая, спасылаючыся на публіцыстычны падзел працы паміж прыватнакапіталістычнай прэсай і юрыдычна грамадзкімі радыё і тэлебачаньнем, спрабуе запабегчы пранікненьню прыватнага капіталу ў юрыдычна грамадзкую сфэру, якую ўмагчыміла разьвіцьцё так званых новых СМІ.

«Новыя СМІ»

На грунце новых тэхналягічных распрацовак (оптавалаконны кабэль; разьвіцьцё мікраэлектронікі; сэрыйная вытворчасьць мікрагабарытных назапашвальнікаў інфармацыі, так званых «чыпаў»; касьмічныя тэхналёгіі і г.д.) у ФРН на пачатку 80-х гадоў (у іншых заходніх краінах часткова значна раней) пачалося ўвядзеньне «новых мэдыяў» (дакладней, новых тэхналёгій перадачы інфармацыі), якія скасавалі тэхнічныя абмежаваньні ранейшага рынку камунікацый: абмежаваную колькасьць радыё- і тэлечастотаў (якая была прынцыповым выточным пунктам для пастановы фэдэральнага Канстытуцыйнага суду ў 1961 годзе), і празь цяпер амаль неабмежаваную колькасьць каналаў перадачы інфармацыі нанова зрабілі актуальным пытаньне аб разьмежаваньні прыватнакапіталістычнай і юрыдычна грамадзкай арганізацыйных формаў у сыстэме СМІ. Ужо тэлегазэта (відэатэкст), якая выкарыстоўвае для перадачы тэкставых паведамленьняў нябачны блянкуючы інтэрвал паміж двума тэлекадрамі, моцна павысіла магутнасьці тэлебачаньня, тым больш што рэцыпіент можа выклікаць інфармацыю, якая захоўваецца на кампутары, паводле свайго індывідуальнага жаданьня. Факсымільная газэта дазваляе раздрукоўваць тэксты з дапамогай тэлефоннай ці тэлевізійнай сеткі, а таксама тэлефаксу, які стаіць у атрымальніка (параўн. Kepplinger 1982, S. 84 f). Сыстэма тэлетэксту аб’ядноўвае для перадачы інфармацыі тэлефонную сетку, тэлефонны адаптэр (мадэм) і тэлеэкран. Але найбольшыя прарывы, якія зьліквідавалі абмежаваньні, зьвязаныя перадусім з шырокапалосным кабэлем і спадарожнікавай сувязьзю, дзякуючы якім цяпер магчымы ня толькі індывідуальны зварот да любой інфармацыі з адной альбо некалькіх кампутарных базаў, але і ўстанаўленьне інфармацыйнага кантакту і дыялёг кажнага асобнага ўдзельніка камунікацыі з кажным іншым.

Здаецца, такім чынам марксісцкая ўтопія камунікацыйнай палітыкі Брэхта, Бэн’яміна і Энцэнсбэргера, згодна зь якой належыць скасаваць разьдзяленьне адпраўніка і атрымальніка і кажны павінен мець магчымасьць пасылаць інфармацыю, стаецца ўжо рэальнасьцю ў капіталістычным грамадзтве; праўда, рэальнасьцю стаюцца таксама і небясьпекі такога «камуністычнага» стану камунікацыі з гледзішча абароны прыватнай інфармацыі і прыватнай сфэры ўвогуле (параўн. заканадаўства аб інфармацыйнай бясьпецы).

Шырокапалосны кабэль — ці то кааксіяльны мядзяны, ці то (эфэктыўнейшы) оптавалаконны — дазваляе адначасна перадаваць розныя шырока- і вузкапалосныя дадзеныя з розных перадавальнікаў на прыёмнікі і наадварот (параўн. Klein / Lauff 1981, S. 3—17). Спадарожнікі дазваляюць перадаваць тэле- і радыёперадачы на шмат прыёмнікаў у краіне і за яе межамі без прамежкавага ўлучэньня цэнтральнай наземнай станцыі прыёму. Для прыёму дастаткова толькі ўстанавіць парабалічную антэну. Згодна зь міжнароднымі пагадненьнямі ФРН атрымала права выкарыстоўваць на каляземнай арбіце спадарожнік зь пяцьма каналамі ў тэлевізійнай паласе (Bismark 1982, S. 39 f). У дадатак да гэтага, адбываецца імклівы прагрэс у галіне «пэрыфэрыйных тэхналёгіяў» (напрыклад, хатнія кампутары).

Палітычныя супярэчнасьці ў дыскусіі аб новых мэдыях узьнікаюць асабліва ў пытаньні аб тым, ці падпадае шырокапалосная тэхніка пад юрыдычнае азначэньне радыё і тэлебачаньня — «стварэньне і распаўсюджаньне праграмаў усякага кшталту, прызначанае для ўсеагульнай аўдыторыі». Відавочна, што калі рэцыпіент удзельнічае ў камунікацыі ў індывідуальным парадку, то яна, як і тэлефон, ня ёсьць радыё і тэлебачаньнем. Выходзячы з гэтага, можна ня зьвязваць шырокапалосную камунікацыю абмежавальнымі нормамі законаў аб радыё і тэлебачаньні, якія абумоўліваюць грамадзкую форму арганізацыі гэтых мэдыяў, а дазволіць яе свабоднае гаспадарчае выкарыстаньне. Апроч таго, фэдэральны Канстытуцыйны суд пастановай па тэлебачаньні ад 16.06.1981 году патлумачыў, што ў сувязі з пашырэньнем паласы частот рэгіянальныя заканадаўцы маюць права арганізоўваць радыё, тэлебачаньне і новыя СМІ таксама і ў юрыдычна прыватнай форме, аднак з інстытуцыйнай і аб’ектыўна-праўнай засьцярогай аб забесьпячэньні выкананьня «службовага абавязку» радыё і тэлебачаньня, якія павінны ўмагчымляць свабоднае фармаваньне меркаваньняў на грунце ўсебаковай інфармацыі. Спасылаючыся акурат на гэтую засьцярогу і на магчымыя нэгатыўныя наступствы «новых СМІ», грамадзкай формы іх арганізацыі дабіваліся перадусім лабісцкія групы з СПН. Таму за часоў сацыял-лібэральнай кааліцыі для пачатку былі праведзеныя некалькі пілётных кабэльных праектаў, якія мелі на мэце высьветліць прымальнасьць і эфэкты кабэльнай камунікацыі сьпярша на невялікай тэрыторыі.

У рамках агульнай крытыкі тэхнікі і растучага страху перад надмернай тэхнізацыяй, са спасылкай на замежны досьвед адзначаліся перадусім наступныя праблемы, якія пры прыватнакапіталістычнай форме арганізацыі маглі б выйсьці з-пад кантролю: (1) небясьпека захлынаньня інфармацыяй, якое зьнясільвае нэрвовую сыстэму грамадзянаў і дэзарыентуе іх; (2) узмацненьне працэсу ўтварэньня мас-мэдыйных манаполіяў (у тым ліку транснацыянальных), абумоўленае, з аднаго боку, вялікімі інвэстыцыямі ў «новыя СМІ», пасільнымі толькі для буйных і часта не зьвязаных з выдавецкай дзейнасьцю прадпрыемстваў, і з другога боку, абумоўленае магчымасьцю выцясьненьня «старых мэдыяў» (напрыклад, рэгіянальнай газэты) «новымі» (мясцовым кабэльным тэлебачаньнем), якія пагражаюць пазбавіць «старыя СМІ» даходаў ад рэклямы; (3) зьніжэньне якасьці праграмаў усіх мэдыяў (у тым ліку і юрыдычна грамадзкіх) праз канкурэнцыю паміж імі за як мага шырэйшае кола рэцыпіентаў, безь якога ня могуць абысьціся найперш СМІ з камэрцыйным фінансаваньнем і якое яны спадзяюцца спакусіць праграмамі, разьлічанымі на масавую аўдыторыю, за кошт праграмаў больш высокага ўзроўню, але для меншых частак рэцыпіентаў (адылі дасьледаваньні ў ЗША паказваюць, што забаўляльныя праграмы для шырокай публікі таксама могуць мець досыць высокі ўзровень, што б гэта ні значыла; параўн. Ratzke 1982, S. 426); (4) выцясьненьне сямейнай і міжасабовай камунікацыі, якое мае наступствам усё большую прыватызацыю сацыяльных адносінаў. Аднак дасьледаваньні ў замежжы амаль не зафіксавалі часавага павелічэньня прагляду, а толькі зрух прагляду ў бок павелічэньня спажываньня забаўляльных праграмаў. Тым ня менш, чым ніжэйшы сацыяльны слой, тым большая небясьпека надмернага «тэлеглядзеньня» для моладзі і старых, наступствам чаго ёсьць перакручанае ўспрыманьне навакольнага сьвету (стварэньне мэдыйнага сурагату сьвету; часьцейшае, нэўратычнае адчуваньне страху і г.д.). Часткова гэтыя пагрозы рэальныя. Для іх нэўтралізацыі належыць выкарыстоўваць найперш захады пэдагогікі мэдыяў. Але заразом яны нагадваюць аргумэнты, якія выстаўляліся абсалютысцкімі валадарамі супраць першых газэт: маўляў, грамадзянін яшчэ не дасьпеў да іх, газэтная інфармацыя будзе адно распальваць у чалавеку нізкія інстынкты накшталт цікаўнасьці.

Небясьпецы супрацьстаўляецца індывідуальная, эканамічная і агульнаграмадзкая патрэба ў «новых СМІ»: яны забясьпечваюць грамадзяніну прасьцейшы доступ да большага аб’ёму інфармацыі, што робіць яго лепей абароненым перад буйной бюракратыяй, зьмяншаючы ейную перавагу ў інфармаванасьці. Каб захаваць канкурэнтаздольнасьць на міжнародным узроўні, гаспадарка вымагае інтэнсіфікацыі інфармацыйных адносінаў для рацыяналізацыі вытворчасьці. Апроч таго, праз выкарыстаньне «новых СМІ» можна зьменшыць патрэбу ў кіраўнічым і дапаможным пэрсанале. Ці змогуць вызваленыя кадры скарыстаць з росту новай інфармацыйнай індустрыі, каб знайсьці занятак — гэта ўжо іншае пытаньне. Спадарожнікавая тэхніка адкрывае магчымасьць перадачы інфармацыі амаль кажнаму, незалежна ад таго, ці ўмее рэцыпіент чытаць, што асабліва важна для разьвіваных краін. Нарэшце, трэба адзначыць, што — як сьведчаць дэмаскапічныя дасьледаваньні — у тэлегледачоў ёсьць моцнае жаданьне глядзець больш забаўляльных праграм лепшай якасьці (Ratzke 1982, S. 462). Боязь таго, што новыя мэдыі выцесьняць старыя альбо наагул іх вынішчаць, дагэтуль не знайшла эмпірычных пацьверджаньняў. Перавагі старых мэдыяў часткова захоўваюцца, прыкладам, іхная стабільнасьць, а таксама большая свабода ў выбары часу і месца спажываньня друкаваных мэдыяў ад кнігі да газэты; іх жа можна чытаць нават у цягніку! Праўда, функцыянальная трансфармацыя штодзённых газэт, праўдападобна, будзе ўзмацняцца — з прычыны большай апэратыўнасьці электронных мас-мэдыяў яны будуць вымушаныя больш увагі надаваць падрабязным камэнтарам (параўн. Giott 1979). Апроч таго, гістарычны досьвед паказвае, што масавае распаўсюджаньне новых мэдыяў ніколі не ўдавалася стрымаць надоўга, тым больш што пры дапамозе спадарожнікавай тэхнікі, якую не спыняюць межы, яны могуць трапляць у ФРН з замежжа (прыкладам, зь Люксэмбургу) нават у тым выпадку, калі б тут іх забаранілі альбо моцна абмежавалі.

Усьведамленьне гэтага нарэшце схіліла крытыкаў «новых СМІ» (найперш у СПН) да згоды на іх увядзеньне таксама і ў прыватнакапіталістычнай форме, пры ўмове захаваньня грамадзкіх радыё і тэлебачаньня (тое ж самае ў пастанове прэм’ер-міністраў ад ХДЗ / ХСЗ і СПН у кастрычніку 1984 году).

Партыі і сродкі масавай інфармацыі

Ужо ў 1971 годзе на партыйным зьезьдзе, прысьвечаным сродкам масавай інфармацыі, СПН выступіла супраць прыватызацыі і камэрцыялізацыі радыё і тэлебачаньня. Апроч ужо згаданага фармаваньня камітэтаў у пытаньні СМІ (якія мусілі — у тым ліку на грунце новага закону аб статыстыцы СМІ, які належала ўвесьці, — назіраць за рынкам прэсы, своечасова выяўляць манаполію і самастойна выпраўляць аднабаковае альбо маніпуляцыйнае асьвятленьне падзеяў шляхам публікацыі контраматэрыялаў у адпаведных газэтах), СПН патрабавала ўвесьці прэвэнтыўны кантроль за зьліцьцём мэдыя-голдынгаў, а таксама забясьпечыць лепшыя інстытуцыйныя, сацыяльныя, эканамічныя і праўныя ўмовы (у тым ліку і дапамогу па старасьці) для журналістаў і няштатных супрацоўнікаў і дапоўніць іх сыстэмай журналісцкай адукацыі і павышэньня кваліфікацыі без адрыву ад вытворчасьці.

СДП рашуча выказалася супраць рэгіянальных камітэтаў у пытаньні СМІ, таму за часоў сацыял-лібэральнай кааліцыі яны не былі створаныя. Аднак у выніку супадзеньня поглядаў паміж СПН і СДП у 1974 годзе быў прыняты закон аб прэсавай статыстыцы, у 1976 быў уведзены кантроль за зьліцьцём мэдыя-голдынгаў, які прадугледжваў, што зьліцьцё мэдыя-голдынгаў з агульным абаротам больш за 25 мільёнаў нямецкіх марак можа адбывацца толькі з дазволу фэдэральнага антыманапольнага камітэту, а ў 1975 г. была прынятая папраўка да §53 Крымінальнага кодэксу, якая пашырала права журналістаў на адмову ад сьведчаньня (права на адмову адказваць на пытаньні пра інфарматараў у судзе).

ХДЗ / ХСЗ імкнецца забясьпечваць шматстайнасьць СМІ дапаможнымі захадамі эканамічнага кшталту (рацыяналізацыя, каапэрацыя паміж выдавецтвамі ў тэхнічнай сфэры, зьмяншэньне падаткаў і мытаў), каб такім чынам палегчыць эканамічнае выжываньне таксама і малым газэтам. Права выдаўца на вызначэньне публіцыстычнай арыентацыі газэты, на думку хрысьціянскіх дэмакратаў, павінна захоўвацца; у рамках гэтай арыентацыі за рэдакцыяй застаецца права фармулёўкі нюансаў, якое павінна замацоўвацца ў тарыфным пагадненьні. Канфлікты належыць разьвязваць шляхам перамоваў. За часоў свайго знаходжаньня ў апазыцыі (1969—1982) блёк ХДЗ/ХСЗ папракаў юрыдычна грамадзкія СМІ, напрыклад, у «левым ухіле»; вось жа, ён хутка схіліўся да таго, каб дапоўніць — калі не замяніць увогуле — грамадзкі прынцып арганізацыі СМІ прыватнакапіталістычнай формай арганізацыі.

4. Палітычная камунікацыя

Камунікацыя ўсярэдзіне ўсяго грамадзтва і фармаваньне грамадзкай думкі адбываюцца ня толькі праз сыстэму мас-мэдыяў. Парлямэнт, партыі, грамадзкія аб’яднаньні і не ў апошнюю чаргу грамадзянскія ініцыятывы таксама выступаюць удзельнікамі камунікацыі. Усіх разам іх можна вызначыць як «актыў грамадзтва», як кола тых, хто «стала і на грунце ўласных уяўленьняў» бярэ ўдзел у палітычным працэсе» (Dahrendorf 1974, S. 102). Актыў грамадзтва складае ня больш як 5 % насельніцтва; праўда, у часы крызысаў і напругаў яна дапаўняецца мабілізацыяй часткі пасіўных грамадзянаў, якія зазвычай толькі зрэдчас бяруць удзел у палітычным жыцьці.

У выніку таго, што бундэстаг ператварыўся ў «рабочы парлямэнт», які шляхам закрытых паседжаньняў камісіяў і пэдантычнай працы імкнецца адсочваць дзейнасьць выканаўчай улады і самастойна распрацоўваць праекты законаў, той складнік парлямэнцкай працы, які адлюстроўваецца ў паняцьці «публічны парлямэнт»: адкрытыя дэбаты на пленарных паседжаньнях у значнай меры адступілі на другі плян альбо вырадзіліся ў рытуалізаваны абмен заявамі фракцыяў. Спробай спыніць гэтую тэндэнцыю было ўвядзеньне жвавейшых, адкрытых формаў камунікацыі і форумаў, накшталт слуханьняў і спэцыяльных палажэньняў на пленарных паседжаньнях (вольная прамова, абмежаваньне часу прамовы і г.д.), якія мусілі дапоўніць інструмэнты дэпутацкага запыту і тэрміновага дэпутацкага запыту, а таксама разьдзел «Рознае». Партыі і грамадзкія аб’яднаньні павінны праз свае нутраныя мэханізмы перадачы інфармацыі (вызначэньне заданьняў на мясцовых сходах, зьезды, пастановы на гіерархічна структураваных узроўнях) забясьпечваць грамадзкую камунікацыю паміж насельніцтвам і палітычнай сыстэмай, якая, калі яна мае прымаць адэкватныя пастановы і такім чынам захоўваць сваю стабільнасьць, мусіць ведаць інтарэсы ўплывовых групаў насельніцтва і зважаць на іх. Апроч таго, партыі маюць спэцыфічны сродак фармаваньня грамадзкай думкі і ўплыву на грамадзкую думку — перадвыбарную агітацыю зь ейнымі спэцыфічнымі інфармацыйнымі тэхналёгіямі (улёткі, грамадзкія сходы і г.д.).

З прычыны таго, што камунікацыйныя каналы грамадзкіх аб’яднаньняў і партыяў прынамсі часткова і часова аказваліся «забітымі» і няздольнымі да трансьляцыі інтарэсаў пэўных групаў, на пачатку 70-х гадоў зьявіліся так званыя базысныя групы (грамадзянскія ініцыятывы), якія наўпрост, у абыход даўнейшых сродкаў камунікацыі, часам пры дапамозе экстравагантных мэтадаў (дэманстрацыі, сядзячыя дэманстрацыі і г.д.) прыцягвалі ўвагу да сваіх one-іssue-інтарэсаў (прыкладам, спыненьне пабудовы дарогі) да грамадзкасьці, каб пры супрацьстаяньні з палітычнай сыстэмай дабіцца выкананьня сваіх патрабаваньняў. У парлямэнцка-прадстаўнічай дэмакратыі гэта дазволена і нават неабходна, пакуль базысныя групы дзейнічаюць накшталт грамадзкіх аб’яднаньняў і партыяў, легітымна ўплываючы на выканаўчую ўладу. Але калі гэтыя групы спрабуюць падмяніць сабой заканадаўчыя органы, сфармаваныя шляхам свабодных выбараў, ці прынцыпова аспрэчыць іхнае права прымаць пастановы, то ўзьнікае пагроза таго, што малая частка насельніцтва, якая можа самаарганізавацца і ў дадатак умее добра «падаць» сябе грамадзкасьці, узвысіцца да статусу гаспадара над пераважнай бальшынёй прадстаўленага ў парлямэнце насельніцтва (параўн. Badura 1972, Steffani (Hrsg.) 1971, Pütz 1974).

Палітоляг і дасьледнік камунікацыі К.В.Дойч у сваёй «Палітычнай кібэрнэтыцы» паспрабаваў маштабна канцэптуалізаваць палітыку і камунікацыю. Камунікацыя паводле Дойча ўвогуле ёсьць «сацыяльнай масьцяй», якая трымае ў дзеяздольным стане арганізацыі ўсіх відаў (пачынаючы ад малой групы, сям’і, да нацыянальнай дзяржавы і далей). Палітыка — зразуметая як дзейнасьць, скіраваная мінімум на падтрыманьне жыцьцяздольнасьці (выжываньне), калі не на разьвіцьцё сыстэмы ў кірунку павышэньня комплекснасьці — у адпаведнасьці з гэтым разам зь іншымі заданьнямі мае заданьне так вылучаць, камбінаваць, запамінаць, дазаваць камунікацыйныя плыні ўнутры гэтай сыстэмы, а таксама паміж гэтай і іншымі сыстэмамі, і так кіраваць імі, каб звонку, з навакольнага сьвету прымалася і ўнутры сыстэмы адэкватна перапрацоўвалася інфармацыя, дастатковая для забесьпячэньня жыцьцёва неабходнай здольнасьці сыстэмы да рэагаваньня, але пры гэтым лішак інфармацыі не павінен перагружаць сыстэму прыняцьця пастановаў і не павінна ўзьнікаць небясьпекі страты самакантролю і сацыяльнай тоеснасьці. Праз функцыянаваньне працэсаў адваротнай сувязі, г.зн. праз унутрысыстэмнае назапашваньне прынятай звонку інфармацыі такім чынам, каб гэтая інфармацыя сама зьмяняла далейшыя паводзіны сыстэмы, сыстэма не губляе здольнасьці рэагаваць на запатрабаваньні і выклікі свайго навакольнага асяродзьдзя і тым самым захоўвае стабільнасьць у дынамічнай раўнавазе. Праўда, у якасьці перадумовы для гэтага неабходная гатоўнасьць сыстэмы да адкрытасьці навонкі, да прыёму новай інфармацыі, да навучаньня, да інавацыяў, а таксама здольнасьць пры неабходнасьці пераарыентаваць нутраныя структуры ў адпаведнасьці з імпульсамі асяродзьдзя такім чынам, каб маглі рэалізоўвацца асноўныя мэты сыстэмы, а менавіта забесьпячэньне яе трываласьці, далейшае разьвіцьцё і нутраны рост, і каб пры гэтым не даводзілася для быццам бы разьвязаньня канфліктаў паміж сыстэмай і ейным навакольным асяродзьдзем ужываць сілу, якая ёсьць антыподам апрацоўкі інфармацыі і самаўдасканаленьня і скіроўваецца толькі на зьнішчэньне іншай сыстэмы.

У гэтым сэнсе грамадзкая камунікацыя і грамадзкая думка набываюць вельмі важнае значэньне для здольнасьці грамадзтваў да самаўдасканаленьня і для іхнага нутранога росту.

Літаратурныя жаролы

Выкарыстаная літаратура

Badura, B. 1972: Bedürfnisstruktur und politisches System. Macht, Kultur und Kommunikation in «pluralistischen» Gesellschaften, Stuttgart.

Bismark, H. 1982: Neue Medientechnologien und grundgesetzliche Kommunikationsverfassung, Berlin.

Blumler, J.G. / Katz, E. (Hrsg.) 1974: The Lese of Mass Communication, Beverly Hills.

Dahrendorf, R. 1974: Aktive und passive Öffentlichkeit; in: W. R. Langenbucher: Zur Theorie der politischen Kommunikation, München, S. 97–109.

Deutsch, K. W. 1970: Politische Kybernetik, Freiburg i. Br.

Diederichs, H. H. 1973: Konzentration in den Massenmedien, München.

Döhn, L. / Klöckner, K. 1979: Medien-Lexikon, Baden-Baden.

Funke, K.D. / Theilen, E. 1977: Pressefreiheit und Mitbestimmung, Bonn / Bad Godesberg.

Giott, W. 1979: Medien im Wettstreit, Münster.

Habermas, J. 1976: Strukturwandel der Öffentlichkeit, Neuwied / Berlin.

Hackforth, J. 1976: Massenmedien und ihre Wirkung, Göttingen.

Hennis, W. 1957: Meinungsforschung und repräsentative Demokratie, Tübingen.

Hentig, H. v. 1969: Öffentliche Meinung, öffentliche Erregung, öffentliche Neugier, Göttingen.

Kepplinger, H.M. 1984: Massenkommunikation, Stuttgart.

Klein, H.H. / Lauff, W. 1981: Neue Medientechnik — neues Rundfunkrecht; in: APUZ 51.

Knoche, M. / Schulz, W. 1969: Folgen des Lokalmonopols von Tageszeitungen. Eine vergleichende Inhaltsanalyse des Lokalteils von Monopol- und Wettbewerbszeitungen; in: Publizistik 14.

Koschwitz, H. 1974: Publizistik und politisches System, München.

Koszyk, K. / Pmys, K. H. 1976: dtv-Wörterbuch zur Publizistik, München.

Kunczik, M. 1979: Massenkommunikation, Köln / Wien.

— 1975: Gewalt und Fernsehen, Köln.

Lerner, D. 1958: The Passing of Traditional Society, New York.

Löffler, M. 1981: Der Rechtsbegriff der öffentlichen Meinung; in: öffentliche Meinung und sozialer Wandel, hrsg. von H.Baier u. a., Opladen, S. 64—70.

Luhmann, N. 1974: Öffentliche Meinung; in: W. R. Langenbucher, Zur Theorie der politischen Kommunikation, München, S. 27—54.

Mestmäcker, E.-J. 1978: Medienkonzentration und Meinungsvielfalt, Baden-Baden.

Meyn, H. 1979: Massenmedien in der Bundesrepublik Deutschland, Berlin.

Noelle-Neumann, E. 1980: Die Schweigespirale, München / Zürich.

— 1972: Pressekonzentration und Meinungsbildung; in: D. Prokop (Hrsg.), Massenkommunikationsforschung, Bd. l: Produktion, Frankfurt/M.

— 1971: Pressegeschichte; in: Fischer-Lexikon Publizistik, hrsg. von E. Noelle-Neumann / W. Schulz, Frankfurt/M.

Pätzold, K. / Röper H. 1984: Neue Ansätze einer Medienkonzentrationsforschung; in: Media Perspektiven l. Politische Kommunikation 1976, Berlin.

Pürer, H. 1978: Einführung in die Publizistikwissenschaft, München.

Pütz, H. 1974: Innerparteiliche Willensbildung, Mainz.

Ratzke, D. 1982: Handbuch der Neuen Medien, Stuttgart (2. erw. u. akt. Aufl. 1984).

Ronneberger, F. 1978: Kommunikationspolitik, Teil I, Mainz.

— 1974: Die politischen Funktionen der Massenkommunikation; in: W. R. Langenbucher: Die Theorie der politischen Kommunikation, München, S.193—205.

Schlie, O. 1979: Organisation und gesellschaftliche Kontrolle des Rundfunks; in: J. Aufermann / W. Scharf / O. Schlie (Hrsg.): Fernsehen und Hörfunk in der Demokratie, Opladen.

Schmidtchen, G. 1959: Die befragte Nation, Freiburg i. Br.

Schneider, P. 1968: Pressefreiheit und Staatssicherheit, Mainz.

Schulz, W. 1976: Die Konstruktion von Realität in den Nachrichtenmedien, Freiburg / München.

Shaw, D.L. / McCombs, M. E. 1977: The Emergence of American Political Issues. The agenda-setting-function of the press, Minnesota.

Steffani, W. (Hrsg.) 1971: Parlamentarismus ohne Transparenz, Opladen.

Wagner, H. 1978: Kommunikation und Gesellschaft, Bd. l, München.

Wittkämper, G.W. / Bellers, J. u.a. 1986: Medieneinwirkung in der internationalen Politik, Bd. l, Münster.

Карысная літаратура

Becker, B. 1983: The Mass Media and Citizen Assessment of Issue Importance: A Reflection on Agenda-setting Research. In: U. Saxer (Hrsg.): Politik und Kommunikation. Neue Forschungsansätze (Schriftenreihe der Deutschen Gesellschaft für Publizistik- und Kommunikationswissenschaft. 12.), München, S. 53 bis 68.

Bellers, Jürgen 1987: Auf dem Weg in die Informationsgesellschaft: Zur sozialen und politischen Bedeutung der alten und der neuen Medien; in: PVS-Literatur, 28. Jg., Heft l, S. 18—32.

McCombs, M.E. / McLeod, J.M. 1975: The Development of Political CognitionS. In: Chaffee (Hrsg.): Political Communication. Issues and Strategies for Research (Sage Annual Review of Communication Research. 4.) Beverly Hills / London, S.21—63.

Geissler, R. 1973: Massenmedien. Basiskommunikation und Demokratie, Tübingen.

Januschek, Franz (Hrsg.) 1985: Politische Sprachwissenschaft. Zur Analyse von Sprache und kultureller Praxis, Opladen.

Kaltefleiter, W. 1982: Die neuen Medien — eine neue Chance für den Pluralismus. In: Publizistik 27, S. 493 ff.

- 1983: Politische Steuerung durch Kommunikation? In: Publizistik 28, S. 161 ff.

Langenbucher, W. R. (Hrsg.) 1979: Politik und Kommunikation. Über die öffentliche Meinungsbildung, München.

Lippmann, W. 1965: Public Opinion. New York (zuerst 1922; deutsch 1964: Die öffentliche Meinung, München).

Miller, G.R. / Burgoon, M. 1978: Persuasion Research: Review and Commentary. In: B.D. Rüben (Hrsg.): Communication Yearbook. 2, New Brunswick, S. 29—47.

Ronneberger, F. 1981: Politische Kommunikation im lokalen / regionalen Bereich. Die Bildung der demokratischen Persönlichkeit unter dem Einfluß der Massenkommunikation. In: Arbeitsgemeinschaft für Kommunikationsforschung (Hrsg.): Medienforschung /Medienpolitik (AfK-Studien. 17.), Berlin, S. 71—83.

— 1982: Neue Medien. Vorteile und Risiken für die Struktur der demokratischen Gesellschaft und den Zusammenhalt der sozialen Gruppen. Eine Literaturstudie (Schriften der Deutschen Gesellschaft für COMNET. l.), Konstanz.

Sarcinelli, Ulrich (Hrsg.) 1987: Politikvermittlung. Beiträge zur politischen Kommunikationskultur, Stuttgart.

Schulz, Winfried / Schönbach, Klaus (Hrsg.) 1983: Massenmedien und Wahlen, München.

Zoll, R. (Hrsg.) 1972: Manipulation der Meinungsbildung. Zum Problem hergestellter Öffentlichkeit, Opladen.

6. Характарыстыка прафэсіі

Палiтоляг-жанчына або палiтоляг-мужчына — пошукi новай саматоеснасьцi[91]

1. Стэрэатыпы i рэальнасьць

У сярэдзiне сакавiка 1985 году Элiзабэт Ноэле-Нойман з Інстытуту дэмаскапii (Аленсбах) апублiкавала фундамэнтальнае дасьледаваньне, у якiм зьбертыя дадзеныя па вывучэньні грамадзкай думкi ў адносiнах да некаторых дысцыплiн i iх слухачоў. Адзiн разьдзел быў прысьвечаны палiтолягам i сацыёлягам. У iм былі пададзены ацэнкавыя элемэнты i рэпрэзэнтатыўна адлюстраваныя адпаведныя настроi. 78 % насельнiцтва згадзiлася з такой характарыстыкай прафэсii палiтоляга:

«Студэнты-палiтолягi абралi гэтую дысцыплiну таму, што ня ведалi нiчога лепшага альбо ня здолелi выбраць iншай спэцыяльнасьці, альбо не жадалi iсьцi ў войска. Яны вучацца непрапарцыйна доўга, часта ўступаюць у левыя групы i арганiзацыi, само навучаньне абцяжарвае iх. Многiя не заканчваюць курсу навучаньня, а тыя, хто пасьпяхова яго скончыў, звычайна не атрымлiваюць працы i, стаўшы беспрацоўнымi, пагаршаюць жыцьцё iншых падаткаплатнікаў».

Гэтае дасьледаваньне Элiзабэт Ноэле-Нойман не адкрыла нiчога новага, але прыведзеныя ў iм стэрэатыпы зьяўляюцца, мабыць, рэалiстычнымі. У залежнасьцi ад палiтычнай мэтазгоднасьцi яны пераносяцца i на своеасаблiвую мову палiтыкi. Чытач можа палiчыць высновы, зробленыя ў дасьледаваньнi Элiзабэт Ноэле-Нойман, абсалютна праўдападобнымі.

Калi вы прыйдзеце сёньня да палiтолягаў Свабоднага ўнiвэрсытэту Бэрлiну практычна на любы сэмiнар або калёквiюм падчас першага сэмэстру i запытаеце аб ацэнцы iх асабiстых, прафэсiйных i палiтычных пэрспэктываў, пачутае ў адказ можна будзе супаставiць з наступным абсалютна рэпрэзэнтатыўным выказваньнем:

«Я стаў вывучаць палiталёгiю таму, што мяне гэта проста цiкавiла, я хацеў зразумець, што ўяўляе сабой капiталiзм i чаму iнстытут iмя Ота Зура[92] адыграў вялiкую ролю ў студэнцкiм руху. Пасьля 4-х сэмэстраў навучаньня я адчуў, што навука мне гэтага разуменьня ня дасьць, што ад сэмэстру да сэмэстру ўсё становiцца больш няясным i складаным, што iнстытут iмя Ота Зура ня мае адносiнаў да палiтыкi, i што пазьней усе мы не атрымаем працоўнага месца. Таму ўжо сёньня я маю пасьведчаньне таксiста, — бо цi скончу я навучаньне, мне пакуль не вядома. Прапанаваныя навучальныя мерапрыемствы i ўзровень выкладаньня мяне не задавальняюць, i таму пачуваюся «бараном» у навучальнай установе».

Абодва меркаваньнi могуць падацца занадта рэзкiмi, але яны выяўляюць як адрозьненьне памiж 60-мi i 70-мi гадамi, так i дадатны эфэкт ад пашырэньня палiталягiчных ведаў.

1. Iснаваньне грамадзкай i палiтычна нэгатыўнай перадузятасьцi ў адносiнах да пашырэньня палiталягiчных ведаў i прафэсiйных пэрспэктываў палiтолягаў не зьяўляецца чымсьцi новым i часткова абгрунтоўваецца грамадзкай функцыяй дысцыплiны. Ужо напрыканцы 60-х гадоў перад палiтолягамi ўстала пытаньне магчымасьці атрыманьня працы, а тэзыс аб практычнай запатрабаванасьці дысцыплiны быў бесцырымонна ўзяты пад сумненьне. Гэтыя стэрэатыпы не рабiлi вялiкага ўплыву амаль да сярэдзiны 70-х гадоў: выкладнікі i студэнты былi перакананыя ў важнасьцi сваёй спэцыяльнасьцi, разглядалi пашырэньне навуковых ведаў як iстотны складнiк асабiстай, прафэсiйнай i палiтычнай пэрспэктывы i спадзявалiся заняць пасаду, адэкватную ўзроўню сваёй адукацыi.

2. Ад сярэдзiны 70-х гадоў i асаблiва ад канца 70-х гадоў назiраецца страта нутраной сувязi памiж палiталёгiяй i здабыцьцём адпаведнага прафэсiйнага статусу ў сфэры грамадзкіх навук. Падаецца, што ня толькi адчувальна падужэлi нэгатыўныя стэрэатыпы, але ў сувязi з пагаршэньнем сытуацыі на рынку працы адбылася страта прэстыжнасьцi навучаньня. Як студэнты, так i выкладнікі ўсё болей пераконваюцца ў нямэтазгоднасьцi таго, чым яны займаюцца, i ўсьведамляюць, што iх становiшча стала яшчэ болей хiсткiм як дзесяць гадоў таму, да таго ж пэрспэктыва беспрацоўя per se ўсё болей i болей стаўляе пашырэньне навуковых ведаў пад пытаньне. Магчыма, матывацыя да навучаньня ў студэнтак і студэнтаў захоўваецца толькi дзякуючы таму, што iх працоўныя i жыцьцёвыя пляны накiраваныя на найблiжэйшую будучыню, а пэрспэктывы пазьнейшага працаўладкаваньня пакуль не бяруцца ў разьлiк.

3. Можна зрабiць вывад, што палiталягiчная адукацыя знаходзiцца пад падвойным уцiскам. Па-першае, для слухачоў у будучым спатрэбiцца нешта большае, чымся простае ўзнаўленьне навукова абгрунтаваных пачуцьцяў нямогласьцi. Гэта значыць, што iх трэба iнфармаваць прынамсi аб тым, як найбольш мэтазгодна выкарыстаць выпускнiкам сваю адукацыю ў сфэры грамадзкіх навук, як разьвiваць новыя працоўныя i прафэсiйныя формы, як ацэньваць навучальныя, а таксама працоўныя i жыцьцёвыя пэрспэктывы. Толькi так магчыма будзе пачаць дыскусiю па праблемах адукацыi ў сфэры грамадзкіх навук, спрыяць зьмяненьню стаўленьня да навучаньня і практыкі падчас навучаньня, а таксама паляпшэньню падрыхтоўкі да працоўнай дзейнасьці. Па-другое, палiтычная навука павiнна часьцей, чымся раней, аспрэчваць агульнапрынятыя ўяўленьнi, якiя прадугледжваюць другаснасьць гуманiтарных i грамадзкiх навук — асаблiва сацыялёгii i палiталёгii — перад прыродазнаўчымі. Iснуе небясьпека пераразьмеркаваньня грашовых сродкаў з гуманiтарных i грамадзкiх навук на карысьць прыродазнаўчых. Цікава, што гэта стратэгiя грунтуецца ня толькi на прынцыпах эканамiчнага разьвiцьця ФРН, але разам з тым прадугледжвае лепшыя шанцы на працаўладкаваньне спэцыялiстаў прыродазнаўчых дысцыплiн. У гэтай сувязi назiраецца скарачэньне колькасьцi працоўных месцаў для навуковага пэрсаналу ад грамадзкiх навук, скарачаецца колькасьць дасьледаваньняў на палiтычныя i сацыялягiчныя тэмы пры падрыхтоўцы пэдагагiчных кадраў (Нордрайн-Вэстфалiя).

2. Дасьледаваньнi прафэсійных пэрспэктываў

Мы ведаем мала...

Для ФРН мы ведаем мала пра тое, у якiм стане знаходзiцца палiталёгiя. У строгiм сэнсе эмпiрычны матэрыял маецца па сутнасьцi толькi для Бэрлiну. Нягледзячы на ўсе асаблiвасьцi гэтага гораду, у якiм шмат ВНУ, мы кладзем у аснову нашага дасьледаваньня зьвесткi, атрыманыя менавiта там. У Бэрлiне, як i раней, пiшацца i абараняецца болей дыплёмаў, чымся ў разам узятых ВНУ Марбургу, Гамбургу i Бамбэргу.

Выходным пунктам дасьледаваньня сталi дадзеныя шырокага пiсьмовага апытаньня, якое праводзiлася сярод дыплёмнiкаў-палiтолягаў Свабоднага ўнiвэрсытэту ў зiмовы сэмэстар 1980—1981 гг., калi студэнты трымалi экзамены за пэрыяд навучаньня зь зiмы 1974—1975 гг. да зiмы 1979—1980 гг. Былi зроблены даклады аб першых вынiках дасьледаваньня (матывацыя навучаньня i квалiфiкацыя) i перш-наперш аб прафэсiйным стане выпускнiкоў-палiтолягаў, паколькi яны могуць сёньня фігураваць у канкрэтных дасьледаваньнях i дыскусiях аб прафэсiйных якасьцях палiтолягаў i, такiм чынам, у ацэнцы пэрспэктываў працэсу навучаньня палiталёгii. У дасьледаваньнi зьвяртаецца ўвага на малавывучаныя фэномэны так званых шэрых рынкаў працы. Агульны лiк выпуснiкоў, якiя ўзялi ўдзел у апытаньнi — 564 чалавекі. Адказ быў атрыманы на 441 апытальны лiст; 266 апытальных лiстоў вярнулася назад (сума вяртаньня — 57,2 %).

Выходзячы са стэрэатыпаў, якiя склалiся ў ходзе традыцыйнай дыскусii аб рынках працы i палiтычнай адукацыi, былi прапанаваны два варыянты адказу на пытаньне аб магчымых эмпiрычных пэрспэктывах: пэсымiстычны варыянт дапускае, што бальшыня выпускнiкоў хутчэй ня зможа працаваць у сфэры грамадзкiх навук, i таму iх квалiфiкацыя зусiм не прынясе (цi прынясе толькi частковы) пажытак, а навучаньне ў сувязi зь сёньняшняй працоўнай i жыцьцёвай сытуацыяй ацэньваецца нэгатыўна. Такi варыянт мiжволi ўзьнiмае пытаньне аб мэтазгоднасьцi палiталягiчнай адукацыi ўвогуле.

Аптымiстычны варыянт дапускае, што бальшыня выпускнiкоў як i раней будзе працаваць у сфэры грамадзкiх навук, скарыстае сваю квалiфiкацыю; ён дадатна ацэньвае як навучаньне, так i сёньняшнюю працоўную ды жыцьцёвую сытуацыю. Такi варыянт прадугледжвае разьвiцьцё — пры некаторых дробных карэктывах — палiталягiчнай адукацыi.

Разам з тым iснуе, вядома, трэцi варыянт, якi дапускае, што вельмi шмат выпускнiкоў будуць працаваць у сфэры грамадзкiх навук, але сёньня рэальна гэтым выклiкаецца падзел на «good jobs» i «bad jobs». Гэта ўзьнiкае таму, што, нягледзячы на павелічэньне квалiфiкацыi ў сфэры грамадзкіх навук, сёньняшняя сытуацыя на рынку працы была б лепшай, калi б палiталягiчная адукацыя больш арыентавалася на новыя грамадзкiя патрэбы, якiя крыюцца за шэрымi зонамi рынку працы. Пры гэтым ня варта адмаўляцца i ад ранейшых квалiфiкацый.

Таблiца I: Матывы навучаньня (у працэнтах).

Таблiцы толькі ў друкаванай кніжцы

Матывы навучаньня

Вынiкi нашых дасьледаваньняў матываў навучаньня пацьвердзiлi вынiкi ранейшых дасьледаваньняў: будучыя грамадазнаўцы пры паступленьнi кiруюцца хутчэй грамадзка-палiтычнымi прычынамi, чымся зьвязанымi з прафэсiяй: больш як 80 % палiтолягаў вызначылi грамадзка-палiтычныя зацiкаўленьнi ў якасьцi матыву навучаньня.

Зь лiчбаў робiцца ясна, што палiтолягi-мужчыны i яшчэ больш палiтолягi-жанчыны прыводзяць дакладныя па зьмесьце матывы навучаньня. Палiталёгію радзей выбiраюць тыя, хто хацеў бы здабыць толькi агульнае разьвiцьцё, хто ня мае нiчога лепшага («цяжкое становiшча») цi ня змог атрымаць iншую спэцыяльнасьць.

Асноўныя кiрункi навучаньня

Высокi ўзровень беспрацоўя сярод палiтолягаў часта стаецца аргумэнтам для цьверджаньня, што такое становiшча абумоўлена тым, што iх папросту занадта шмат «прадукуецца», а ўзровень падрыхтоўкi не адпавядае патрэбам рынку. Першае пярэчаньне супраць гэтага аргумэнту сьцьвярджае, што арыентаваная выключна на прафэсію праграма навучаньня будзе ўсяляк замінаць узьнікненьню неабходнай для аналізу і ацэнкі крытычнай дыстанцыі да сацыяльных і палітычных структураў і працэсаў. Па-другое, цяжка вытлумачыць, што такое адэкватныя рынку працы асноўныя кірункі навучаньня, калі нястача прафэсіяналізму якраз і характарызуе прафэсію палітоляга. Тым больш уяўляе інтарэс тое, якія кiрункi навучаньня палiтолагаў сапраўды разьвiваліся ў апошнiя гады, i ў якой меры яны знаходзяць ужытак у прафэсiйнай практыцы.

Няцяжка ўявiць, што такiя асноўныя кiрункi, як палiтычная эканомiя, мiжнародная палiтыка, гiсторыя эканомiкі i грамадзтва, партыi i аб’яднаньні ў якасьцi клясычных галiн ведаў палiтычнай навукi маюць першараднае значэньне i ў працэсе навучаньня. Тое, што палiтычная эканомiя займае першае месца ў асноўных кiрунках навучаньня, тлумачыцца дэбатамi ў палiталёгіі аб суадносiнах памiж палiтыкай i эканомiкай. Клясычныя асноўныя кiрункi навучаньня папаўняюцца згодна са сваёй спэцыфiкай, пры гэтым, рэч ясная, «тыповымi» заганамi палiталягiчнай адукацыi можа лiчыцца нежаданьне студэнтаў цiкавiцца статыстыкай, электроннай апрацоўкай дадзеных, эмпірычнымi дасьледаваньнямi грамадзтва i правам. Значэньне акурат гэтых сфэраў дзейнасьцi для прафэсiйнай практыкi выяўляюць адказы на нашыя пытаньнi. Амаль 1/4 палiтолягаў, якiя адказвалi на пытаньне: «У якiм абсягу яны жадалi б павысiць сваю квалiфiкацыю?» — абралi статыстыку і электронную апрацоўку дадзеных.

Традыцыйныя, «шэрыя» i «альтэрнатыўныя сфэры» дзейнасьцi

Дасьледуюючы стэрэатыпы, якiя выявіліся ў ходзе грамадзкiх дэбатаў («непатрэбная адукацыя», «будуць беспрацоўнымi», «рыхтуюць толькi незадаволеных маладых людзей»), мы атрымалi нечаканыя дадзеныя: 58,7 % выпускнiкоў могуць выкарыстаць атрыманую квалiфiкацыю ў палiталёгii на практыцы; 47 % знаходзяцца на ўзроўнi, якi адпавядае квалiфiкацыi i статусу палiтоляга; 5,3 % знаходзяцца ў стане, якi адпавядае статусу палiтоляга i 6,4 % атрымлiваюць ганарары. Да iх трэба далучыць 9 % тых, хто пры неабходнасьцi можа павысiць квалiфiкацыю i 5 % тых, для каго яе павышэньне зьяўляецца абавязковым. Гэты, на першы погляд, дадатны вынiк дасьледаваньня, аднак, падлягае сумненьню, бо амаль 20 % агульнага лiку выпускнiкоў маюць лябiльныя працоўныя i жыцьцёвыя пэрспэктывы: яны асьцерагаюцца звальненьня з працы цi ўкладаньня кароткатэрмiновай працоўнай дамовы.

Нечаканым вынiкам дасьледаваньня стала i тое, што «рэальнае» беспрацоўе аказалася значна меншым, чымся прадбачылася (4,9 % беспрацоўных). Умовы жыцьця i працы ўказваюць на тое, што, згодна з афiцыйнай статыстыкай, беспрацоўе не азначае свабоду ад працы, дзейнасьцi, занятасьцi. Наша дасьледаваньне пацьвярджае iснаваньне з даўнiх часоў шэрых зонаў рынку працы для палiтолягаў. Гэта дазваляе ствараць розныя камбiнацыi дзейнасьцi (камэрцыйная справа, дамова падраду/беспрацоўе, дамова на атрыманьне ганарару, праца ў альтэрнатыўным праекце), якiя зьяўляюцца разнастайнымi формамi якаснай i / або колькаснай частковай занятасьцi. У шэры рынак так цi iнакш уцягнута цяпер 28,3 % нашых выпускнiкоў-палiтолягаў.

У ходзе дасьледаваньня нечакана высьветлiлася, што нашы выпускнiкi прынамсi да канца 70-х гадоў добра выкарыстоўвалi традыцыйныя магчымасьцi працаўладкаваньня ў грамадзкiм i дзяржаўна-прыватным сэктарах (вышэйшая школа, дасьледаваньнi, дабрачынныя арганiзацыi), але ў той жа самы час ня мелi шанцаў для працаўладкаваньня ў прафсаюзах, СМІ, радыё. Для працаўладкаваньня сэктар узаемадапамогi i альтэрнатыўны сэктар адыгрываюць таксама маргінальную ролю.

Яшчэ адным неспадзяваным вынiкам дасьледаваньня зьяўляецца высокая ступень задавальненьня нашых выпускнiкоў сваім прафэсiйным становішчам i рашэньнем выбраць нашу, а ня iншую, ВНУ. Тыя, хто можа выкарыстоўваць сваю квалiфiкацыю ў розных формах i чые даходы дапускаюць пэўную жыцьцёвую свабоду дзеяньняў, дадатна ацэньваюць сваю працоўную i жыцьцёвую сытуацыю i выбар ВНУ, нават калi пацьвярджаюцца заганы ў прафэсiйнай падрыхтоўцы i адсутнасьць практычных навыкаў.

Тым ня менш, фiнансавае становiшча цяпер цяжкае і ўсё больш аддаляецца да ідэальнага. А менавіта назіраецца такое разьмеркаваньне даходаў, пры якім дасягненьне традыцыйнага «акадэмiчнага ўзроўню даходаў» робiцца амаль немагчымым. Каля 30 % апытаных дыплямаваных палiтолягаў зарабляюць ня больш за 1000 нямецкіх марак; заробак наступных 14 % вагаецца паміж 1 000 i 1 500 маркамі, а яшчэ 20 % — памiж 1500 i 2000 марак. Дзьве трэція выпускнiкоў, адпаведна, маюць заробак ад 2000 марак.

3. Новы жыцьцёвы балянс: праца — сям’я — уласная справа

Насуперак некаторым — часткова таксама i нашым уласным — спадзяваньням наша апытаньне паказала, што поле прафэсійнай дзейнасьці палітолягаў прынамсі гнуткае, а таксама тое, што традыцыйны рынак працы нечакана вычарпаў сябе i, апрача таго, узьнiклi новыя формы працы ў галіне грамадзкіх навук. Факты недвухсэнсоўна сьведчаць, што асаблiва ў пэрыяд з 1978 па 1979 г. для палiтолягаў моцна пагоршылася пэрспэктыва атрымаць працу па спэцыяльнасьцi: гэта датычыць дасьледаваньняў у галіне грамадзкіх навук i асаблiва тэарэтычных распрацовак, таму што скарачэньне фінансаваньня ў першую чаргу адбілася на падрыхтоўцы маладых навуковых кадраў. Гэта характэрна таксама для публічнай, паўпублічнай i царкоўнай сфэраў, у якіх цяжкасьці з працаўладкаваньнем, пачынаючы з 1979—1980 прыводзілі да павышэньня беспрацоўя. Нарэшце, гэта датычыць усiх вiдаў прафэсiйнай дзейнасьцi, якiя часткова цi поўнасьцю фiнансуюцца зь дзяржаўнага бюджэту, у тым лiку праекты і магчымасьці працаўладкаваньня ў сфэры сацыяльнага забесьпячэньня i альтэрнатыўным сэктары.

Эмпiрычныя дадзеныя дасьледаваньня дазваляюць рабiць прагнозы. Непазьбежнымi ўва ўсiх адносiнах трэба лiчыць наступныя кiрункi разьвiцьця: усё сьведчыць аб тым, што ў будучым традыцыйныя для грамадзкіх навук сфэры дзейнасьцi (ВНУ, дасьледаваньнi, адмiнiстрацыя) будуць выконваць меншую ролю нават пры адсутнасцi значнага зьмяненьня курсу тарыфнай палітыкі і палітыкі занятасьці. Фактычнае спыненне найму на дзяржаўную службу, скарачэньне выдаткаў на навуковыя дасьледаваньні і вышэйшую школу маюць для маладых выпускнiкоў згубныя наступствы, таму што «часовыя вакансіі» першыя падаюць ахвярамі рэжыму эканоміі. Таму можна чакаць, што неўзабаве больш як удвая зьменшацца магчымасьцi працаўладкаваньня палітолягаў у традыцыйным рынку працы. З другога боку, з эмпiрычных дадзеных нашага дасьледаваньня вынiкае, што i ў будучым палiтолягi ня толькi ня стануць «арміяй беспрацоўных», але, выкарыстоўваючы шматлiкiя магчымасьцi, паспрабуюць нават заняць шэрыя зоны рынку працы. Шмат што кажа аб тым, што выпускнiкi-палiтолягi змогуць знайсьці працу, якая адпавядае іх квалiфiкацыі ў абсягу грамадзкіх навук і патрэба ў палiталягiчнай адукацыі як і раней будзе сьцьверджана. Наяўнасьць шэрых зонаў рынку працы пацьвярджае тэзыс аб тым, што, як i раней, iснуе грамадзкае запатрабаваньне ў квалiфiкацыi ў галіне грамадзкіх навук. Адсутнасьць бюджэтнага фінансаваньня — калі можна так завострана сфармуляваць — горшы індыкатар гэтага запатрабаваньня, чымся шэрыя зоны рынку працы. Вышэйшая школа, выконваючы сваю функцыю пашырэньня палiталягічнай адукацыi, не гатова да масавага пашырэньня шэрых зонаў рынку працы. Яна паставіла працэс навучаньня такім чынам, быццам сытуацыя на рынку працы, пачынаючы з 1973—1974 гг. i асаблiва 1979—1980 гг., зусім не зьмянілася. Навучаньне дагэтуль накiраванае на тое, каб маладыя выпускнiкi неўзабаве атрымалі працоўнае месца ў якімсьці дасьледчым праекце, замацаваліся ў апараце кіраваньня эканомікі або здабылі прызначэньне на радыё. У той меры, у якой вышэйшая школа датрымлiваецца выключна традыцыйных адукацыйных стандартаў i сыстэматычна ня ўлічвае ў працэсе навучаньня спэцыфiчных прафэсiйных вымогаў шэрых зонаў рынку працы, відавочным робіцца надлом, калі бальшыня студэнтак і студэнтаў-палітолягаў ухiляецца ад навучальнай практыкi або займаецца толькі зусiм фармальным навучаньнем. Неабходная дыскусiя пра ўзаемасувязь памiж зьмяненьнем грамадзкiх патрэбаў i зьвязанымі з гэтым магчымымі новымi прафэсiйнымi пэрспэктывамi і працоўнымі вакансіямі яшчэ не праведзена.

Ёсьць важкія падставы дапушчаць, што вышэйшая школа, дакладней, прафэсiйны абсяг паліталёгіі, не прадбачыць у дастатковай ступені гэтага працэсу. Навуковы пэрсанал занадта даражыць рэпутацыяй установаў вышэйшай школы, каб на нейкі час прасякнуцца няўпэўненасьцяй дзякуючы шчырай дыскусіі, неабходнасьць правядзеньня якой ужо насьпела. Усё гэта ўзглядам паліталягічнага навучаньня недвухсэнсоўна прамаўляе за тое, што ў студэнтаў i выкладнікаў працягваецца ўзаемны працэс страты матывацыі да навучаньня і што перадусім студэнты перад абліччам спадзяваных прафэсійных пэрспэктываў усё менш жадаюць зьвязваць адукацыю ў галіне грамадзкіх навук з сваiмi асабiстымi, прафэсiйнымi i палiтычнымi пэрспэктывамi.

Але паколькi ў агляднай будучынi арыентаваныя на прапанову, попыт або пераразьмеркаваньне працы стратэгіі палітыкі занятасьці, дзякуючы наяўным структурам улады i інтарэсам наўрад ці атрымаюць посьпех або магчымасьці рэалізацыі і, такім чынам, будзе прадукавацца такі ж самы падзел рынку працы і курс сацыяльнай дзяржавы, застанецца толькi магчымасьць інтэнсіўнай прапаганды новага жыцьцёвага балянсу традыцыйнай працы, хатняй працы i ўласнай справы. Студэнткі і студэнты і бяз гэтага з усё меншым запалам уяўляюць сабе, што на працягу 60-гадзіннага працоўнага тыдня трэба канцэнтравацца на традыцыйнай працы, падтрымліваць заснаваны на разьдзяленьні палоў падзел працы i мець вобмаль часу для сацыяльнай i палiтычнай дзейнасьці. Выходзячы з гэтай пэрспэктывы, студэнткі і студэнты ў сваіх вартасных уяўленьнях заклікаюць — добраахвотна ці вымушана — першае, пра што мусіць ісьці гаворка ў будучыні: поўная занятасьць — перадусім мужчын! — павінна быць скарочана самымі рознымі формамі, пры гэтым тыя, хто пры сваёй кваліфікацыі адрозьнiваецца ад iншых супрацоўнікаў толькi годам нараджэньня, маглi працаваць згодна з сваёй квалiфiкацыяй, але адначасна правесьці скарачэньне так, каб заснаваны на разьдзяленьні палоў падзел працы раз і назаўсёды быў скасаваны і тым самым маглі ўзьнікнуць якасна іншыя балянсы працы і жыцьця.

Літаратурныя жаролы

Ebbinghausen, R. / Grottian, P. / Grühn, D. / Jakli, Z. / Ost, R. / Osterholz, U. / Preißler, R. / Sämann, U.: Berliner Politologen auf dem Arbeitsmarkt — Suche nach einer neuen Identität?; in: Politische Vierteljahresschrift (PVS) 1/83.

Deutsche Vereinigung für Politische Wissenschaft: Empfehlungen für den Diplomstudiengang Politikwissenschaft, Magisterstudiengang sowie das politikwissenschaftliche Nebenfachstudium, März 1982.

Freerk, C.: Tätigkeitsorientierte Ausbildung von Politologen, Diss. FU Berlin 1979.

Grottian, P. / Grühn, D. / Kuck, M.: Hochschulabsolventen im Selbsthilfe- und Alternativsektor; in: Symposion des Instituts für Arbeitsmarkt- und Berufsforschung zur Verbleibsforschung 1984.

Hartung, D. / Nuthmann, R. / Winterhager, W. D.: Politologen im Beruf. Zur Aufnahme und Durchsetzung neuer Qualifikationen im Beschäftigungssystem, Stuttgart 1970.

Rentrop, G.: Berufspraxis Politologen I: Besser Generalist oder Spezialist; in: Uni 11 / 78 und Arbeitsmarkt Politologen II: Politologe ist noch kein ; in: Uni 12 / 78.

Літаратурныя жаролы

1. Уводзіны

1.1. Уводзіны ў паліталёгію

Abendroth, Wolf gang / Lenk, Kurt (Hrsg.) 1973: Einfuhrung in die politische Wissenschaft, München.

Alemann, Ulrich von / Forndran, Erhard 1985: Methodik der Politikwissenschaft. Eine Einfuhrung in Arbeitstechnik und Forschungspraxis, Stuttgart.

Beyme, Klaus von / Czempiel, Ernst Otto/Kielmannsegg (Hrsg.) 1987: Funk-Kolleg Politik, 2 Bde., Frankfurt/M.

Beyme, Klaus von (Hrsg.) 1986: Politikwissenschaft in der Bundesrepublik (= PVS-Sonderheft 17), Opladen.

Görlitz, Axel / Prätorius, Rainer (Hrsg.) 1987: Handbuch Politikwissenschaft, Reinbek.

Hettich, Manfred 1967—1971: Einfuhrung in die Politikwissenschaft, 3 Bde., Mainz.

Horn, Reinhard / Neubauer, Wolfram, 1987: Fachinformation Politikwissenschaft. Literaturhinweise, Informationsbeschaffung und Informationsverarbeitung, München.

Junne, Gerd 1984: Kritisches Studium der Sozialwissenschaften. Eine Einfuhrung in Arbeitstechniken, München.

Kastendiek, Hans 1977: Die Entwicklung der westdeutschen Politikwissenschaft, Frankfurt/M.

Kepplinger, Hans Matthias u.a. 1976: Informationen suchen und finden. Leitfaden zum Studium der Politologie, Psychologie, Publizistik, Soziologie, Freiburg/München.

Kress, Gisela / Senghaas, Dieter (Hrsg.) 1972: Politikwissenschaft. Eine Einfuhrung in ihre Probleme, Frankfurt/M.

Lehmbruch, Gerhard 1973: Einfuhrung in die Politikwissenschaft, Stuttgart.

Naschold, Frieder 1972: Politische Wissenschaft. Entstehung, Begründung und gesellschaftliche Einwirkung, Freiburg / München.

Röhrich, Willried (unter Mitarb. von W.-D.Narr) 1986: Politik als Wissenschaft. Ein Überblick, Opladen.

Windhoff-Héritier, Adrienne 1987: Policy Analyse. Eine Einfuhrung, Frankfurt/M.

1.2. Дасьледаваньні цэнтральных тэмаў, праблемаў і мэтадаў

1.2.1. Тэорыі

Behrens, Henning / Noack, Paul 1984: Theorien der Internationalen Politik, München.

Beyme, Klaus von 1986: Die politischen Theorien der Gegenwart. Eine Einfuhrung (6., überarb. und erg. Aufl.), München.

Bohret, Carl / Jann, Werner / Kronenwett, Eva 1988: Innenpolitik und politische Theorie. Ein Studienbuch (3., neubearb. und erw. Aufl.), Opladen.

Frei, Daniel (Hrsg.) 1973: Theorien der internationalen Beziehungen, München.

Hartwich, Hans-Hermann (Hrsg.) 1985: Policy-Forschung in der Bundesrepublik Deutschland, Opladen.

Lenk, Kurt 1973: Theorien der Revolution, München.

Macpherson, Crawford B. 1977: Demokratietheorie, München.

Mandel, Ernest 1970: Marxistische Wirtschaftstheorie, Frankfurt/M.

Mommsen, Wolfgang J. 1977: Imperialismustheorien. Ein Überblick, Göttingen.

Narr, Wolf-Dieter / Naschold, Frieder 1969—1971: Einfuhrung in die moderne politische Theorie. Bd. I: Narr, Theoriebegriffe und Systemtheorie; Bd. II: Naschold, Systemsteuerung; Bd. III: Narr / Naschold, Theorie der Demokratie, Stuttgart.

Saage, Richard 1981: Faschismustheorien. Eine Einfuhrung, München.

Wassmund, Hans 1978: Revolutionstheorien. Eine Einfuhrung, München.

Zapf, Wolfgang (Hrsg.) 1979: Theorien des sozialen Wandels, Königstein / Ts.

1.2.2. Міжнародная палітыка

Albrecht, Ulrich, 1986: Internationale Politik, München / Wien.

Czempiel, Ernst-Otto 1981: Internationale Politik, Opladen.

Haftendorn, Helga (Hrsg.), Theorie der Internationalen Politik. Gegenstand und Methode der Internationalen Beziehungen, Hamburg.

Hüfner, Klaus / Naumann, Jens 1974: Das System der Vereinten Nationen. Eine Einfuhrung, Dusseldorf.

Hutter, Joachim 1975: Einfuhrung in die internationale Politik, Stuttgart.

Woyke, Wichard (Hrsg.) 1980: Handwoertrbuch Internationale Politik, Opladen.

1.2.3. Парлямэнт, партыі, аб’яднаньні, урад

Alemann, Ulrich von / Heinze, Rolf H. (Hrsg.) 1979: Verbдnde und Staat. Vom Pluralismus zum Korporatismus, Opladen.

Beyme, Klaus von 1970: Die parlamentarischen Regiemngssysteme in Europa, München.

— 51980: Interessengruppen in der Demokratie, München.

Ellwein, Thomas 1965: Das Regierungssystem in der Bundesrepublik Deutschland, Köln / Opladen.

— 1976: Regieren und Verwalten. Eine kritische Einführung, Opladen.

Flechtheim, Ossip K. 31978: Die Parteien in der Bundesrepublik Deutschland, Hamburg.

Greven, Michael Th. 1987: Parteimitglieder, Opladen.

Kaack, Heino 1971: Geschichte und Struktur des deutschen Parteiensystems, Opladen.

Kluxen, Kurt (Hrsg.) (1967) 1979: Parlamentarismus, Königstein / Ts.

Kort-Krieger, Ute/Mundt, Jörn W., 1986: Praxis der Wahlforschung. Eine Einfuhrung, Frankfurt/M.

Mintzel, Alf 1984: Die Volkspartei. Typus und Wirklichkeit. Ein Lehrbuch, Opladen.

Nohlen, Dieter 1986: Wahlrecht und Parteiensystem, Opladen.

Zeuner, Bodo 1970: Innerparteiliche Demokratie, Berlin.

1.2.4 Фэдэратыўная Рэспубліка Нямеччына.

Гісторыя, сацыяльная структура, палітычная сыстэма

Abelshauser, Werner 1983: Wirtschaftsgeschichte der Bundesrepublik Deutschland (1945–1980), Frankfurt/M.

Beyme, Klaus von 1987: Das politische System der Bundesrepublik Deutschland, München.

Bracher, Karl Dietrich u.a. 1981 ff: Geschichte der Bundesrepublik Deutschland, 5 Bde., Stuttgart / Wiesbaden.

Brand, Karl-Werner / Büsser, Detlef / Rucht, Dieter 1983: Aufbruch in eine andere Gesellschaft. Neue soziale Bewegungen in der Bundesrepublik, Frankfurt/M.

Busch, Heiner u.a. 1985: Die Polizei in der Bundesrepublik, Frankfurt/M. u. New York.

Deutsche Verwaltungsgeschichte. Bd. 5: Die Bundesrepublik Deutschland, hrsg. von K.G.A.Jeserich u.a. Stuttgart 1987.

Ellwein, Thomas / Bruder, Wolf (Hrsg.) 1984: Die Bundesrepublik Deutschland. Daten — Fakten — Analysen. Ein Nachschlagewerk, Freiburg.

Eschenburg, Theodor 1963: Staat und Gesellschaft in Deutschland, München.

Fenske, Hans 1981: Deutsche Verfassungsgeschichte. Vom Norddeutschen Bund bis heute, Berlin.

Franz, Hans-Werner u.a. (Hrsg.) 1986: Neue Alte Ungleichheit. Berichte zur sozialen Lage der BRD, Opladen.

Glatzer, Wolfgang / Zapf, Wolfgang (Hrsg.) 1983: Lebensqualitдt in der Bundesrepublik. Objektive Lebensbedingungen und subjektives Wohlbefinden, Frankfurt/M.

Greiffenhagen, Martin und Sylvia 1979: Ein schwieriges Vaterland. Zur politischen Kultur Deutschlands, München.

Hartwich, Hans-Hermann 1970: Sozialstaatsprinzip und gesellschaftlicher Status quo, Opladen.

Jaeggi, Urs 1973: Kapital und Arbeit in der Bundesrepublik Deutschland, Frankfurt/M.

Narr, Wolf-Dieter / Thrдnhardt, Dietrich (Hrsg.) 1984: Die Bundesrepublik Deutschland. Entstehung. Entwicklung. Struktur, Königstein/Ts.

Schäfer, Gert / Nedelmann, Claus (Hrsg.) 1967: Der CDU-Staat. Analyse zur Verfassungswirklichkeit der Bundesrepublik, Frankfurt/M.

Zapf, Wolfgang (Hrsg.) 1978: Lebensbedingungen in der Bundesrepublik, Frankfurt/M.

1.2.5 Параўнальныя дасьледаваньні

Beyme, Klaus von 1988: Der Vergleich in der Politikwissenschaft, München.

Deutsch, Karl W. 1976: Staat, Regierung, Politik. Eine Einfuhrung in die Wissenschaft der Vergleichenden Politik, Freiburg.

Scharpf, Fritz W. 1987: Sozialdemokratische Krisenpolitik in Europa, Frankfurt/M. u. New York.

Schmidt, Manfred G. 1982: Wohlfahrtsstaatliche Politik unter bürgerlichen und sozialdemokratischen Regierungen, Frankfurt/M. u. New York.

Schmidt, Manfred G. (Hrsg.) 1988: Staatstдtigkeit. International und historisch vergleichende Analysen (= PVS-Sonderheft 19), Opladen.

2. Фундамэнтальныя творы паліталёгіі

Abendroth, Wolfgang 1967: Antagonistische Gesellschaft und politische Demokratie, Neuwied.

Arendt, Hannah 1958: Elemente und Ursprünge totaler Herrschaft, Frankfurt/M.

Bachrach, Peter 1967: Die Theorie demokratischer Elitenherrschaf t, Frankfurt/M.

Bell, Daniel 1976: Die nachindustrielle Gesellschaft, Frankfurt/New York.

Dahrendorf, Ralf 1965: Gesellschaft und Demokratie in Deutschland, München.

Deutsch, Karl W. 1969: Politische Kybernetik. Modelle und Perspektiven, Freiburg.

Fetscher, Iring 1985: Karl Marx und der Marxismus. Von der Ökonomiekritik zur Weltanschauung (überarb. u. erw. Neuausgabe), München.

Friedrich, Carl Joachim 1953: Der Verfassungsstaat der Neuzeit, Berlin u.a.

Habermas, Jürgen 1962: Strukturwandel der Öffentlichkeit, Neuwied / Berlin.

Hennis, Wilhelm 1977: Politik und praktische Philosophie. Schriften zur politischen Theorie, Stuttgart.

Kirchheimer, Otto 1964: Politik und Verfassung, Frankfurt/M.

— 1981: Politische Herrschaft. Fünf Beiträge zur Lehre vom Staat, Frankfurt/M.

Leibholz, Gerhard 1967: Strukturprobleme der modernen Demokratie, Frankfurt/M.

Mitscherlich, Alexander und Margarethe 1967: Die Unfдhigkeit zu trauern. Grundlagen kollektiven Verhaltens, München.

Moore, Barrington 1969: Soziale Ursprünge von Diktatur und Demokratie, Frankfurt/M.

Neumann, Franz 1967: Demokratischer und autoritдrer Staat. Beiträge zur Soziologie der Politik, Frankfurt/M.

Schmitt, Carl (1927) 1963: Der Begriff des Politischen, Berlin.

— 1965: Verfassungslehre, Berlin.

Schumpeter, Joseph A. 1950: Kapitalismus, Sozialismus und Demokratie, Bern.

Sontheimer, Kurt 1962: Antidemokratisches Denken in der Weimarer Republik, München.

Stemberger, Dolf 1978: Drei Wurzeln der Politik, 2 Bde., Frankfurt.

Talmon, J.D. 1952: The Rise of Totalitarian Democracy, Boston.

Weber, Max 1972: Wirtschaft und Gesellschaft, Tübingen.

3. Даведнікі

3.1 Энцыкляпэдыі, слоўнікі, дапаможнікі

A World Atlas of Military History, 1945—1984, London 1984.

Biographien zur Zeitgeschichte seit 1945. Bearb. von Wolf-Rüdiger Baumann und Gustav Fochler-Hauke, Frankfurt/M. 1985.

Evangelisches Staatslexikon, hrsg. von Roman Herzog u.a., 2 Bde., Stuttgart 1987.

Fischer-Lexikon, 36 Bde., Frankfurt/M. 1957 ff. Insbes.: Staat und Politik; AuЯenpolitik; Internationale Beziehungen; Soziologie; Geschichte; Wirtschaft.

Flora, Peter / Kraus, Franz / Pfenning, Winfried: State, Economy and Society in Western Europe 1815–1975. A Data Handbook 2 Bde., Frankfurt/M / London / Chicago 1987.

Gantzel, Klaus Jürgen / Meyer-Stamer, Jörg (Hrsg.) 1986: Die Kriege nach dem Zweiten Weltkrieg bis 1984. Daten und erste Analysen, München u.a.

Handbuch der deutschen AuЯenpolitik, hrsg. von Hans Peter Schwarz, München 1975.

Handbuch des Parlamentarismus, hrsg. von Hans-Helmut Röhring und Kurt Sontheimer, München 1970.

Handbuch der Dritten Welt, hrsg. von Dieter Noblen und Franz Nuscheier, 8 Bde., Hamburg 1982—1984.

Handwoertrbuch der Sozialwissenschaften, hrsg. von Erwin von Beckerath, Carl Brinkmann u.a., Stuttgart u.a. 1952.

Handwoertrbuch der Staatswissenschaften, hrsg. von Ludwig Eiters, Adolf Weber und Friedrich Wiesner, 8 Bde., Jena 1923–1928 (Перавыданьне ў якасьці Handwoertrbuch der Sozialwissenschaften» гл. вышэй).

International Encyclopedia of the Social Sciences, hrsg. von David S. Sills, 17 Bde., New York 1968.

Kulturpolitisches Worterbuch Bundesrepublik Deutschland / DDR, hrsg. von Wolfgang R. Langenbucher, Ralf Rytiewski und Bernd Weyergraf, Stuttgart 1983.

Lexikon des Sozialismus, hrsg. von Th. Meyer u.a., Köln 1986.

Lexikon zur Geschichte der Parteien in Europa, hrsg. von Frank Wende, Stuttgart 1981.

Parteien-Handbuch. Die Parteien der Bundesrepublik Deutschland 1945—1980, hrsg. von Richard Stöss, 2 Bde., Opladen 1983 (bдndige Ausg. Opladen 1986).

Pipers Handbuch der politischen Ideen, hrsg. von Iring Fetscher und Herfried Münkler, 5 Bde., München 1985 ff.

Pipers Worterbuch zur Politik, hrsg. von Dieter Noblen u. a., 6 Bde., München 1983 ff.

Staatslexikon. Recht, Wirtschaft, Gesellschaft, hrsg. von der Görres-Gesellschaft, 5 Bde., Freiburg 1985—1989.

Statistisches Jahrbuch für die Bundesrepublik Deutschland, hrsg. vom Statistischen Bundesamt, Wiesbaden 1952 ff.

Verwaltungslexikon, hrsg. von Peter Eichhorn u.a., Baden-Baden 1985.

3.2 Бібліяграфіі

Bibliography on World Conflict and Peace, hrsg. von Elise Boulding, J. Robert Passmore, Robert S. Casslen, Boulder 1979.

Bibliographie zur Politik in Theorie und Praxis, hrsg. von Karl Dietrich Bracher, Hans-Adolf Jacobsen, Albrecht Tyrell. Vollst. Neubearb., Düsseldorf 1982.

Entwicklungslдnder-Studien. Bibliographie der Entwicklungslдnder-Forschung, hrsg. von der Deutschen Stiftung für Entwicklungslдnder, Bonn 1966 ff.

Hamburger Bibliographie zum parlamentarischen System der Bundesrepublik Deutschland 1945—1970, hrsg. von Udo Bermbach, Opladen 1973, versch. Ergдnzungslieferungen.

International Bibliography of the Social Sciences, hrsg. von der UNESCO, Paris 1960 ff.

Internationale Bibliographie der Zeitschriftenliteratur (Dietrich), 1898 ff.

Thrдnhardt, Dietrich 1980: Bibliographie Bundesrepublik Deutschland, Göttingen.

Wahlstatistik in der Bundesrepublik. Bibliographie der deutschen Wahlstatistik 1848—1975, bearb. von Nils Diedrich u.a., München 1976.

4. Часопісы

4.1. Паліталягічныя і сацыялягічныя часопісы

4.1.1. на нямецкай мове

Aus politik und Zeitgeschichte. Beilage zur Wochenzeitung «Das Parlament»

Kölner Zeitschrift für Soziologie und Sozialpsychologie (KZfSS)

Leviathan. Zeitschrift für Sozialwissenschaft

Politische Vierteljahresschrift (PVS)

Zeitschrift für Parlamentsfragen (ZParl)

Zeitschrift für Politik (ZfP)

4.1.2. на іншых мовах

American Political Science Review (APSR)

Comparative Political Studies (CPS)

International Affairs

Political Studies

Revue française de science politique

The Journal of Politics (JP)

4.2. Часопісы па сумежных навуках

Archiv für Rechts- und Sozialphiolosophie (ARSP)

Archiv für Sozialwissenschaften und Sozialpolitik

Der Staat

Geschichte und Gesellschaft. Zeitschrift für Historische Sozialwissenschaft

Historische Zeitschrift (HZ)

Vierteljahreshefte für Zeitgeschichte

4.3. Агляды

Annotierte Bibliographie, hrsg. von der Bundeszentrale für Politische Bildung neue politische literatur (NPL)

Politische Vierteljahresschrift Literatur (PVS-Lit)

Soziologische Revue. Besprechungen neuer Literatur

Пра аўтараў

Бэлерс, Юрген (Bellers, Jürgen), нар. у 1951 г., доктар філязофіі, дацэнт Інстытуту паліталёгіі Мюнстэрскага ўнівэрсытэту.

Публікацыі: Reformpolitik und EWG-Strategie der SPD. Die innen-und außenpolitischen Faktoren der europapolitischen Integrationswilligkeit einer Oppositionspartei (1957—1963), München 1979; zus. mit G.W.Wittkämper u.a.: Medienwirkungen in der internationalen Politik, Münster 1981; Politische Philosophie, Internationale Politik und Politische Moral. Ein problem-orientierter, ideen- und wissenschaftsgeschichtlicher Überblick zur Theorie der internationalen Beziehungen, Münster 1982; zus. mit H.Beine u.a.: Externe Bestimmungsfaktoren der Entwicklungspolitik der Bundesrepublik Deutschland 1960—1980. Eine statistische und historische Analyse, München 1984; Außenwirtschaftspolitik der Bundesrepublik Deutschland, Münster 1989.

Віткемпэр, Гергард В. (Wittkämper, Gerhard W.), нар. у 1933 г., доктар юрыспрудэнцыі, прафэсар паліталёгіі Мюнстэрскага ўнівэрсытэту.

Публікацыі: Theorie der Interdependenz, Köln 1971; Funktionale Verwaltungsreform, Bonn 1978; Bürokratisierung und Entbürokratisierung, Regensburg 1982; Medienwirkungen in der internationalen Politik, Münster 1986; Umweltkriminalität — heute und morgen (mit M. Wulff-Nienhüser), Wiesbaden 1987; Die technisch-naturwissenschaftlichen Verwaltungsbereiche der Bundesrepublik, Regensburg 1989.

Гратыян, Пэтэр (Grottian, Peter), нар. у 1942 г., доктар сацыялёгіі, прафэсар паліталёгіі Цэнтральнага інстытуту грамадазнаўчых дасьледаваньняў пры Вольным унівэрсытэце Бэрліну.

Публікацыі: Strukturprobleme staatlicher Planung, Hamburg 1974; Hrsg. (zus. mit Axel Murswieck), Handlungsspielräume der Staatsadministration, Hamburg 1974; Hrsg., Folgen reduzierten Wachstums für Politikfelder, Opladen 1980; Hrsg. (zus. mit Wilfried Nelles), Großstadt und neue soziale Bewegungen, Basel / Stuttgart 1983.

Гугенбэргер, Бэрнд (Guggenberger, Bernd), нар. у 1946 г., доктар філязофіі, загадчык катадры сацыялёгіі ўнівэрсытэту Аснобруку.

Публікацыі: Die Neubestimmung des subjektiven Faktors im Neomarxismus, München 1973; Wem nützt der Staat? Kritik der neomarxistischen Staatstheorie, Stuttgart u.a. 1974; Bürgerinitiativen in der Parteiendemokratie. Von der Ökologiebewegung zur Umweltpartei, 2. neu bearb. und erw. Auflage Stuttgart u.a. 1984; Hrsg. (zus. mit Claus Offe), An den Grenzen der Mehrheitsdemokratie, Opladen 1984.

Дынэр, Дан (Diner, Dan), нар. у 1946 г., доктар юрыдычных навук, доктар філязофіі, прафэсар неэўрапейскай гісторыі Гесэнскага ўнівэрсытэту, а таксама ўнівэрсытэту Тэль-Авіву.

Публікацыі: Zur Geschichte und Politik des Vorderen Orients und zur modernen europäischen und deutschen Geschichte.

Заге, Рыхард (Saage, Richard), нар. у 1941 г., доктар філязофіі, прафэсар паліталёгіі Гётынгенскага ўнівэрсытэту.

Публікацыі: Eigentum, Staat und Gesellschaft bei Immanuel Kant, Stuttgart u.a. 1973; Faschismustheorien. Eine Einführung, München 1981; Herrschaft, Toleranz, Widerstand. Studien zur politischen Theorie der Niederländischen und Englischen Revolution, Frankfurt/M. 1981; Rückkehr zum starken Staat? Studien über Konservativismus, Faschismus und Demokratie, Frankfurt/M. 1983; Vertragsdenken und Utopie, Frankfurt/M. 1989; Das Ende der politischen Utopie?, Frankfurt/M. 1990; Hrsg., Solidargemeinschaft und Klassenkampf. Politische Konzeptionen der Sozialdemokratie zwischen den Weltkriegen, Frankfurt/M. 1986.

Заўтэр, Герман (Sautter, Hermann), нар. у 1938 г., доктар паліталёгіі, прафэсар тэорыі народнай гаспадаркі Франкфурцкага ўнівэрсытэту. Спэцыялізуецца на дасьледаваньні эканомікі разьвіваных краін.

Публікацыі: Konsequenzen der Agrarpolitik europäischer Industrieländer für Argentinien (Weltwirtschaftl. Studien 15 aus dem Institut für Europ. Wirtschaftspolitik der Universität Hamburg), Göttingen 1971; zus. mit H.Hesse: Entwicklungstheorie und -politik, Bd.I: Entwicklungstheorie, Tübingen und Düsseldorf 1977; Armut und Reichtum auf Weltebene, Wuppertal 1983; Regionalisierung und komparative Kostenvorteile im internationalen Handel, Tübingen 1983; Ordnung, Moral und wirtschaftliche Entwicklung — Das Beispiel Taiwan, München 1990.

Зіфэрле, Рольф-Пэтэр (Sieferle, Rolf Peter), нар. у 1949 г., доктар філязофіі, прыват-дацэнт катэдры навейшай гісторыі Мангаймскага ўнівэрсытэту.

Публікацыі: Die Revolution in der Theorie von Karl Marx, Berlin 1979; Der unterirdische Wald. Energiekrise und Industrielle Revolution, München 1982; Fortschrittsfeinde? Opposition gegen Technik und Industrie von der Romantik bis zur Gegenwart, München 1984; Die Krise der menschlichen Natur, Frankfurt/M. 1989; Bevölkemngswachstum und Naturhaushalt. Studien zur Naturtheorie der klassischen Ökonomie, Frankfurt/M. 1990.

Зэе, Ганс (See, Hans), нар. у 1934, доктар філязофіі, прафэсар паліталёгіі і сацыяльнай палітыкі Франкфурцкага спэцыялізаванага ўнівэрсытэту (Fachhochschule Frankfurt). Публікацыі: Volkspartei im Klassenstaat oder Das Dilemma der innerparteilichen Demokratie, Reinbek 1972; Die Gesellschaft und ihre Kranken oder Brauchen wir das klassenlose Krankenhaus, Reinbek 1973; Grundwissen einer kritischen Kommunalpolitik — Wirtschaft, Staat und kommunale Selbstverwaltung, Köln 1975; Kapital-Verbrechen. Die Verwirtschaftung der Moral, Düsseldorf 1990.

Крокаў, Хрыстыян Граф фон (Krockow, Christian Graf von), нар. у 1927, доктар філязофіі, з 1961 і да 1969 гг. — прафэсар паліталёгіі ў Гётынгене, Заарбрукене і Франкфурце, з 1969 г. — вольны навуковец і публіцыст.

Публікацыі: Die Entscheidung — Eine Untersuchung über Ernst Jünger, Carl Schmitt, Martin Heidegger, Stuttgart 1958, Neuausgabe Frankfurt/M. 1990; Nationalismus als deutsches Problem, München 1970; Reform als politisches Prinzip, München 1976; Herrschaft und Freiheit — Politische Grundpositionen der bürgerlichen Gesellschaft, Stuttgart 1977; Warnung vor Preußen, Berlin 1981; Scheiterhaufen — Größe und Elend des deutschen Geistes, Berlin 1983; Gewalt für den Frieden? — Die politische Kultur des Konflikts, München 1983. Politik und menschliche Natur, Stuttgart 1987; Die Deutschen in ihrem Jahrhundert 1890—1990, Reinbek 1990.

Кюхлер, Манфрэд (Küchler, Manfred), нар. у 1943 г., доктар прыродазнаўства, прафэсар сацыялёгіі ў «Hunter College» і «Graduate Center» (CUNY), Нью-Ёрк, ЗША.

Публікацыі: Diverse Beiträge zu sozialen Bewegungen und zur Wahlforschung in Fachzeitschriften und Sammelbänden. Hrsg. (mit Russell Dalton) Challenging the Political Order, London u. New York 1990.

Мюнклер, Герфрыд (Münkler, Herfried), нар. у 1951, доктар філязофіі, прафэсар паліталёгіі Франкфурцкага ўнівэрсытэту імя Гётэ.

Публікацыі: Machiavelli. Die Begründung des politischen Denkens der Neuzeit aus der Krise der Republik Florenz, Frankfurt/M. 1982 u.ö; Machtzerfall. Die letzten Tage des Dritten Reiches, dargestellt am Beispiel der hessischen Kreisstadt Friedberg, Berlin 1985; Im Namen des Staates. Die Begründung der Staatsraison in der Frühen Neuzeit, Frankfurt/M. 1987; zus. mit W.Storch: Siegfrieden. Politik mit einem deutschen Mythos, Berlin 1988; Odysseus und Kassandra. Politik im Mythos, Frankfurt/M. 1990; Hrsg. (zus. mit Iring Fetscher), Pipers Handbuch der politischen Ideen, 5 Bde., München 1985 ff.; Hrsg. Niccolň Machiavelli, Politische Schriften, Frankfurt/M. 1990; Hrsg. Politisches Denken im 20. Jahrhundert, München 1990.

Нар, Вольф-Дытэр (Narr, Wolf-Dieter), нар. у 1937 г., доктар філязофіі, прафэсар паліталёгіі Вольнага ўнівэрсытэту Бэрліну.

Публікацыі: CDU / SPD. Programm und Praxis seit 1945, Stuttgart u.a. 1966; Theorie der Demokratie, Stuttgart 1971; zus. mit Albrecht Funk, Gerhard Haupt und Faiko Werkentin: Verrechtlichung und Verdrängung, Wiesbaden 1984; zus. mit Heiner Busch, Udo Kauß, Albrecht Funk und Faico Werkentin: Die Polizei der Bundesrepublik, Frankfurt / New York 1985; zus. mit Stanley Diamond und Rolf Homann: Bürokratie als Schicksal?, Wiesbaden 1985.

Нушэлер, Франц (Nuscheler, Franz), нар. у 1938, доктар філязофіі, прафэсар параўнальнай і міжнароднай палітыкі ўнівэрсытэту Дуйсбургу; дырэктар «Інстытуту разьвіцьця і міру».

Публікацыі: zus. mit Klaus Ziemer: Politische Organisation und Repräsentation in Afrika, 2 Bde., Berlin 1978; zus. mit K.Ziemer: Politische Herrschaft in Schwarzafrika, München 1980; Hrsg. (zus. mit Dieter Noblen), Handbuch der Dritten Welt, 8 Bde., Hamburg 1982-84; Entwicklungspolitische Wende in den USA, Bonn 1984; Lern- und Arbeitsbuch Entwicklungspolitik, Bonn1987; Japans Entwicklungspolitik, Hamburg 1990.

Райхель, Пэтэр (Reichel, Peter), нар. у 1942 г., доктар філязофіі, прафэсар паліталёгіі Гамбурскага ўнівэрсытэту.

Публікацыі: zus. mit W.D.Eberwein: Friedens- und Konfliktforschung. Eine Einführung, München 1976; Hrsg. (zus. mit P.Massing), Interesse und Gesellschaft. Definitionen -- Kontroversen — Perspektiven, München 1977; Politische Kultur der Bundesrepublik, Opladen 1981; Hrsg., Politische Kultur in Westeuropa. Bürger und Staaten in der Europäischen Gemeinschaft, Bonn / Frankfurt/M. 1984; Der schöne Schein des Dritten Reiches. Faszination und Gewalt des Faschismus, München 1991.

Фэчэр, Ірынг (Fetscher, Iring), нар. у 1922 г., доктар філязофіі, прафэсар палітычных навук Франкфурцкага ўнівэрсытэту імя Гётэ ў адстаўцы.

Публікацыі: Rousseaus politische Philosophie. 3. überarb. Aufl., Frankfurt/M. 1975; Karl Marx und der Marxismus. Von der Ökonomiekritik zur Weltanschauung, überarb. und erw. Neuausgabe, München 1985; Herrschaft und Emanzipation. Zur Philosophie des Bürgertums, München 1976; Der Marxismus. Seine Geschichte in Dokumenten, 3 Bde., München 1976; Überlebensbedingungen der Menschheit. Zur Dialektik des Fortschritts, München 1980; Utopien, Illusionen, Hoffnungen — Plädoyer für eine politische Kultur in Deutschland, Stuttgart 1990; Toleranz. Von der Unentbehrlichkeit einer kleinen Tugend für die Demokratie, Stuttgart 1990. Hrsg. (zus. mit Herfried Münkler), Pipers Handbuch der politischen Ideen, 5 Bde., München 1985 ff.

Эсэр, Ёзэф (Esser, Josef), нар. у 1943 г., доктар паліталёгіі, прафэсар паліталёгіі Франкфурцкага ўнівэрсытэту імя Гётэ. Спэцыялізуецца ў тэорыі дзяржавы.

Публікацыі: Einführung in die materialistische Staatsanalyse, Frankfurt/M. 1975; Gewerkschaften in der Krise, Frankfurt/M. 1982; zus. mit W. Fach und W. Väth: Krisenregulierung — Zur politischen Durchsetzung ökonomischer Zwänge, Frankfurt/M. 1983.

Заўвагі

1

У кнізе адлюстраваныя палітычныя і інш. рэаліі на стан 1990 году.

2

Фалібілізм (ням. Fallibilismus ад лац. fallere — зьняпраўдзіць, адкінуць) — у заходняй тэорыі навукі сказы і гіпотэзы лічацца фалібэльнымі, г.зн. такімі, якія можна прынцыпова зьняпраўдзіць, калі іх нельга да канца вэрыфікаваць. Такімі лічацца ўсе атрыманыя індуктыўным шляхам сказы. Паводле Карла Попэра, навуковыя выказваньні ў прынцыпе павінны быць фалібэльныя, г.зн. падлягаць працэдуры фальсыфікацыі.

3

У кнізе прынятая нямецкая сыстэма бібліяграфічнага афармленьня выданьняў.

4

Кантынгенцыя (ням. Kontingenz ад лац. «выпадковасьць») — у філязофіі найменьне выпадковасьці, якая традыцыйна супрацьстаўляецца неабходнасьці. У лёгіцы кантынгентным ёсьць такое выказваньне, якое можа быць праўдзівым, але не абавязкова павінна быць такім.

5

Войцэк (Woyzeck) і Капітан (Hauptmann) — пэрсанажы п’есы нямецкага рана памерлага драматурга Геарга Бюхлера (1813—1837) «Войцэк» (1837).

6

«Жыцьця астачу трываць у дакуку» (ням.) — фраза зь сёмай дзеі трагедыі выдатнага нямецкага эстэтыка, філёзафа і драматурга Фрыдрыха Тэадора Фішэра (1807—1887) «Фаўст. Трэцяя частка». (Faust. Der Tragödie. Dritter Teil), апублікаванай у Тубінгене ў 1886 годзе.

7

Фрэдэрык В. Тэйлар (1856—1915) — амэрыканскі інжынэр, аналітык, заснавальнік і тэарэтык асобных галінаў навуковай веды ў пару тэхналягічнага і індустрыйнага перавароту ў Амэрыцы канца XIX — пачатку XX ст. — навуковай арганізацыі працы (Scientific Management), інжынэрных мэтадаў плянаваньня, разрабленьня і кіраваньня вытвочасьці (Industrial Engineering) і сучасных мэтадаў арганізацыі вытворчасьці (Time & Motion Studies). Працаваў у буйных амэрыканскіх прадпрыемствах Midvale Steel Company (1878—1890), Bethlehem Steel Company (1898—1901).

8

Адольф Айхман (1906-1962) — падпалкоўнік СС, шэф жыдоўскага аддзелу Гестапа. Праводзіў у жыцьцё нацысцкую дактрыну «канчатковага разьвязаньня жыдоўскага пытаньня», якая ўлучала ў сябе поўнае выгубленьне эўрапейскіх жыдоў. У 1946 годзе ўцёк у Аргентыну, жыў у Буэнас-Айрэсе пад чужым імем. 2 траўня 1960 году затрыманы там агентамі ізраільскіх спэцслужбаў і за некалькі дзён тайна перапраўлены ў Ерусалім. Працэс над Айхманам, які выклікаў міжнародны інтарэс і шмат спрэчак, трываў з 2 красавіка і па 14 жніўня 1961 году. 2 сьнежня 1961 году быў асуджаны на кару сьмерцю за злачынствы супраць жыдоўскага народу і супраць чалавечнасьці. Прысуд быў выкананы 31 траўня 1962 г.

9

Маецца на ўвазе нямецкі сацыёляг і палітоляг Франц Опэнгаймэр (1864—1943), першы ў Нямеччыне ардынарны прафэсар сацыялёгіі і тэарэтычнай нацыянальнай эканоміі (унівэрсытэт Франкфурту-на-Майне, 1919—1929), ганаровы сябра Амэрыканскага сацыялягічнага таварыства (1936), заснавальнік і выдаўца American Journal of Economics and Sociology (1942).

10

Алюзія на драму Геарга Бюхнэра «Dantons Tod» («Сьмерць Дантона»), у якой пэрсанаж Рабэсп’ера фігуруе ў якасьці аднаго зь «сяброў Камітэту грамадзкага паратунку» («Mitglieder des Wohlfahrtsausschusses»). Драма была напісана ў 1835 і ўпершыню пастаўлена ў 1902 г.

11

Маецца на ўвазе п’еса аўстрыйскага імпрэсіяніста Гуга фон Гофманшталя (1874—1929) «Едэрман. Гісторыя пра скон багатага чалавека» («Jedermann. Das Spiel vom Sterben des reichen Mannes»), у якой асэнсоўваюцца этычныя дылемы пачатку стагодзьдзя: двайная мараль вярхоў, нястача ўзаемаразуменьня і маральная дыстанцыя паміж рознымі сацыяльнымі групамі. Аўтараў імпрэсіянізм выявіўся таксама ў тым, што прозьвішча галоўнай дзейнай асобы можна перакласьці прыназоўнікам «кажны». П’еса была створана ў 1911 годзе. Гуга фон Гофманшталь таксама атрымаў вядомасьць як лірык, празак і эсэіст.

12

Патройнае ўзаемадзеяньне асноўных правоў (Drittwirkung der Grundrechte) — у канстытуцыйнай практыцы Нямеччыны пытаньне, ці абыймаюць асноўныя правы толькі сфэру ўзаемадачыненьняў паміж грамадзянамі і дзяржавай; або таксама ўзьдзеюць на прававыя стасункі паміж грамадзянамі.

13

Вільфрэда Парэта (1848—1923) — італійскі эканаміст, сацыёляг, клясык сучаснай эканамічнай тэорыі. З 1893 году працаваў выкладнікам палітычнай эканоміі ўва ўнівэрсытэце Лязаны, дзе заснаваў лязанскую школу нацыянальнай эканоміі. Аўтар працаў «Considerazioni sui principi fondamentali dell’economia politica pura» (1893), «Giornale degli Economisti. «Introduction» to Extracts from Karl Marx’s Capital» (1893), «Leçon d’économie pure ŕ l’Université de Lausanne» (1893), «Cours d’Economie Politique» (два тамы 1896—1897), «Les Systemes Socialistes» (1901), «Manual of Political Economy» (1906), «L’economie et la sociologie au point de vue scientifique» (1907), «Trattato di Sociologia Generale» (1916).

14

Франц Фэнан (1925—1961) — чорнаскуры інтэлектуал, псыхіятар, адзін з заснавальнікаў новай галіны гуманітарнай веды — Postcolonial Studies. Аўтар кнігаў «Toward the African Revolution: Political Essays», «The Wretched of the Earth», «Black Skin, White Masks». Ідэі гэтага тэарэтыка асабліва ў шэсьцьдзясятыя гады ставаліся прадметам левых і антыкаляніяльных дыскусіяў. Здабыў прызнаньне сваімі двума фундамэнтальнымі творамі — «Чорная скура, белыя маскі» і «Выклятыя гэтай зямлі». У іх выклаў аснаватворныя ідэі ўзглядам сьвядомасьці калянізаваных. Ст’юарт Хол , тэарэтык cultural studies, назваў яго працу «Выклятыя гэтай зямлі» «бібліяй руху за дэкалянізацыю».

15

Маецца на ўвазе Гётынгенскае паэтычнае таварыства (1772—1774).

16

Вялікая кааліцыя (Die Große Koalition) – аб’яднаньне ХДЗ/ХСЗ і СПН пры ўтварэньні новага ўраду, выкліканае першым эканамічным крызысам у Заходняй Нямеччыне. На пачатку сьнежня 1966 году кіраўнік «Вялікай кааліцыі» Курт Геарг Кізынгер, прадстаўнік СПН, прэм’ер-міністар зямлі Бадэн-Вюртэнбэрг, зьмяніў Людвіга Эргарда, пераемніка Конрада Адэнаэўра. У апазыцыі новаму ўраду апынулася СвДП, але, нягледзячы на гэта, урад валодаў больш як дзьвюма трэцямі галасоў у Бундэстагу. Пры дапамозе гэтай бальшыні «Вялікай кааліцыі» ўдалося прыняць шэраг законаў. Напрыклад, былі прынятыя зьмяненьні ў закон пра надзвычайнае становішча. «Вялікая кааліцыя» пасьпяхова ператрывала забурэньні 1968 году і развалілася толькі падчас выбараў у Бундэстаг 1969 году, калі СвДН разам з СПН утварыла сацыяльна-лібэральную кааліцыю.

17

Пад «апэрацыяналізацыяй» у эмпірычных дасьледаваньнях грамадзтва разумеюць як мага больш дакладную характарыстыку спосабу дзеяньняў («апэрацыяў»), пры дапамозе якой можна вылучыць характэрныя адзнакі. Пры апытаньні, напрыклад, пад апэрацыяналізацыяй разумеюць дакладнае фармуляваньне пытаньняў разам з узорамі адказаў. Строга кажучы, да апэрацыяналізацыі таксама належыць устаноўка для інтэрвіюера прачытаць учуткі пытаньні і падабраць адказы; паколькі гэта вынікае з кантэксту само сабою, трохі недакладнае ўжываньне мовы не стварае праблемы.

18

Сацыял-імпэрыялізм (der Sozialimperialismus) — згодна з Гансам-Ульрыхам Вэлерам (Wehler, H.-U.: Sozialimperialismus. In: Imperialismus. Kiepenheuer & Witsch, Köln, Berlin, 1970, S. 83), рэакцыйная палітычная дактрына, накіраваная на неабмежаваную нацыянальнымі межамі эканамічную экспансію. Сацыял-імпэрыялізм імкнецца да таго, каб скіраваць дынаміку эканомікі, сацыяльныя і палітычныя рэсурсы на вонкавую экспансію, адцягваючы ўвагу ад нутраных недахопаў сацыяэканамічнай і палітычнай сыстэмы і кампэнсуючы іх наяўнасьць рэальнымі вынікамі сваёй экспансіі або, прынамсі, павышэньнем нацыянальна-ідэалягічнага прэстыжу краіны.

19

Культур-пэсымізм (der Kulturpessimismus) — зборнае паняцьце для пазначэньня разнастайных, пераважна распрацаваных у рамках тэорыі культурных цыкляў культурна-філязафічных і культурна-крытычных сыстэмаў, якія апісваюць сучасную стадыю працэсу культурнага разьвіцьця як адначасна прадвызначаны і немінучы працэс заняпаду.

20

«Нацыянальная апазыцыя» — супольны назоў шэрагу нямецкіх груповак і партыяў правага, праварадыкальнага ці адкрыта нацысцкага кірункаў у канцы 20-х — пачатку 30-х гг. (die Deutsche Vaterlandspartei, die Deutschnationale Volkspartei i г.д.).

21

Культурная барацьба (der Kulturkampf) — у Нямеччыне з 1871 па 1886 год палітыка ўраду Бісмарка, накіраваная на канфрантацыю з Ватыканам і ўціск каталіцкай часткі насельніцтва. Адбывалася пад лёзунгамі змаганьня за пратэстанцкую культуру і навукова-матэрыялістычны сьветагляд. З апошніх дасьледаваньняў на гэтую тэму спэцыялісты вылучаюць манаграфію Роналда Роса «The Failure of Bismarck’s Kulturkampf» (Catholic University of America Press).

22

Маецца на ўвазе распаўсюджанае пасьля першай сусьветнай вайны ў правых колах уяўленьне, што параза Нямеччыны была абумоўлена выбухам рэвалюцыі.

23

Маецца на ўвазе партыя рэфармаваных сацыял-дэмакратаў (Mehrheitssozialisten), якая пасьля расколу адзінага руху аб’яднала бальшыню апошніх. Лідэрам партыі стаў Фрыдрых Эбэрт.

24

Маецца на ўвазе «Найвышэйшае камандаваньне» (die Oberste Heeresleitung (OHL), якое ў 1914—1918 гадох узначальвалі генэралы Паўль фон Гіндэнбург і Эрых Людэндорф.

25

Гаворка йдзе пра Матыяса Эрцбэргера (1875—1921) нямецкага палітычнага дзеяча, які ў складзе нямецкай дэлегацыі падпісаў умову пра капітуляцыю Нямеччыны ў першай сусьветнай вайне. З 1919 году — міністар фінансаў у рэспубліканскім урадзе. 26 студзеня 1920 году правы экстрэміст Ольтвіг фон Гіршфэльд зьдзейсьніў спробу забойства Эрцбэргера каля будынку турмы Маабіт у Бэрліне. Злачынца падчас сьледзтва асьведчыў, што пайшоў на забойства пад уплывам пасквілю нямецкага дзеяча нацыяналістычнай арыентацыі Карла Гельфэрыха (1872—1924) «Fort mit Erzberger», назоў якога на беларускую мову можна перакласьці як «У астрозе з Эрцбэргерам». Але за год, 26 жніўня 1921 г., спроба забойства Эрцбэргера, на гэты раз зробленая двума былымі афіцэрамі, усё-такі ўдалася. Гэтаму здарэньню прысьвечаны твор нямецкага аўтара Корда Гебгарта «Der Fall des Erzberger-Mörders Heinrich Tillessen»

26

Маецца на ўвазе Вальтэр Ратэнаў (1867—1922), нямецкі прамыслоўца, палітык, пісьменьнік. З 1918 году — сябра Нямецкай Дэмакратычнай партыі, экспэрт у эканамічных пытаньнях пры ўрадзе Ваймарскай рэспублікі. 1 лютага 1922 году Ратэнаў прызначаецца міністрам замежных справаў Нямеччыны. На гэтай пасадзе 16 красавіка гэтага году ён падпісвае дамову з Савецкай Расіяй, якая паклала канец ізаляцыі Нямеччыны пасьля першай сусьветнай вайны. 24 чэрвеня 1922 году на шляху на работу ён быў забіты двума былымі афіцэрамі арганізацыі «Консул» пасьля паклёпніцкай кампаніі праварадыкальных і антысэміцкіх сілаў, якія абвінавацілі яго ў антыдзяржаўнай дзейнасьці.

27

Путчам Капа—Лютвіца называюць падзеі, якія адбыліся 13 сакавіка 1920 году, калі морскія брыгады і некаторыя іншыя ўзброеныя групоўкі пад кіраўніцтвам генэрала Лютвіца занялі Дом ураду ў Бэрліне, а прускі палітычны дзеяч Кап абвясьціў сябе канцлерам Нямеччыны. Лічыцца найбольшым выклікам для Ваймарскай рэспублікі. Спроба перавароту правалілася, таму што войска і бюракратыя адмовіліся супрацоўнічаць з новым рэжымам, а прафсаюзы распачалі ўсеагульны страйк. У 1999 годзе ў Нямеччыне выйшаў том на 1060 старонак, у якім прадстаўленыя ўнікальныя дакумэнты ў справе путчу Капа—Лютвіца «Der Kapp-Luttwitz-Ludendorff-Putsch. Dokumente». Уклалі том гісторыкі Эрвін Конэман і Гергард Шульцэ.

28

Пастанова пра радыкалаў (ням. der Radikalenerlaß) — рашэньне фэдэральнага ўраду Нямеччыны і ўрадаў фэдэральных земляў ад 28 студзеня 1972 году пра прафэсійныя абмежаваньні для «нядобранадзейных», г.зн. неляяльных уладам асабоў. Закранула правы як паступаючых на працу, так і ўжо працуючых асобаў. Больш інфармацыі на гэты конт можна знайсьці ў дасьледаваньні Пэтэра Фёгелі «Völkerrecht und Berufsverbote in der Bundesrepublik Deutschland 1976—1992».

29

Рутлі (Rütli) — местачка ў швайцарскім кантоне Уры (Uri). Клясык нямецкай літаратуры XIX стагодзьдзя Тэадор Фантанэ прысьвяціў яму аднайменны твор, а швайцарскі мастак Ёган Гайнрых Фюсьлі напісаў карціну «Прысяга ў Рутлі», якая цяпер упрыгожвае будынак цюрыхскай ратушы. Згодна з паданьнем, тут у 1291 годзе адбывалася прысяга колькіх правадыроў вызвольнага руху супраць габсбурскага панаваньня — Вальтэра Фурста, Конрада Гуна, Вэрнэра Штаўфахера і інш. на вернасьць бацькаўшчыне, ідэалам свабоды і незалежнасьці. «Прысяга ў Рутлі» адзначаецца ў Швайцарыі як нацыянальнае сьвята (прыпадае на 1 жніўня).

30

Aляксандар Гамільтан (1755—1804) — амэрыканскі палітычны дзеяч, удзельнік вайны за незалежнасьць Амэрыкі. Аўтар твору «The Federalist or The New Constitution», які атрымаў сусьветнае прызнаньне.

31

Маецца на ўвазе канфэрэнцыя ў Брэтан-Вудзе (штат Нью-Гемпшыр), адбытая 22 ліпеня 1945 году. Канфэрэнцыя была прысьвечаная перабудове міжнародных фінансавых і валютных адносінаў пасьля другой сусьветнай вайны. На ёй былі прынятыя прынцыповыя рашэньні аб утварэньні Міжнароднага валютнага фонду і Сусьветнага банку. Асаблівая роля ў прыняцьці гэтых пастановаў належала прадстаўнікам Амэрыкі (упаасобку дзяржаўнамму сакратару амэрыканскага міністэрства скарбу Гараму Ўайту) і Вялікабрытаніі (брытанскаму спэцыялісту ў нацыянальнай эканоміцы Джону М. Кейнсу).

32

Smithsonian Agreement (назоў дадзены паводле месца заключэньня пагадненьня — вашынгтонскай памяткі архітэктуры Smithsonian Institution) — пагадненьне, заключанае 18 сьнежня 1971 году пасьля чатырох месяцаў перамоваў з мэтай прадухіленьня спэкуляцыйнага руху капіталу. Згодна зь ім, амэрыканскі даляр дэвальваваўся на 10 %, устанаўляліся вышэйшыя межы для ваганьня яго курсу (паміж 1 % і 2,25 %), а афіцыйны кошт золата ўзрастаў да 38 USD за унцыю. Лічыцца рэвізіяй брэтан-вудзкай міжнароднай валютнай сыстэмы.

33

Плян Шумана (назоў паходзіць ад імя яго ініцыятара — міністра замежных справаў Францыі Робэрта Шумана) — дэклярацыя францускага ўраду ад 9 траўня 1950 году пра намер аб’яднаць нямецкую і францускую сталеліцьцёвую і вугальную прамысловасьць. Меў пазытыўныя насьледкі ў справе эўрапейскай інтэграцыі, упаасобку паспрыяў заснаваньню 19 красавіка 1951 году «Эўрапейскага таварыства вугалю і сталі».

34

Маюцца на ўвазе сталіцы афрыканскіх дзяржаваў Камэруну і Тога.

35

«Група 77-ёх» (ням. ) — ініцыятыва краінаў «трэцяга сьвету» з мэтай адстойваньня сваіх правоў у сусьветнай палітыцы і эканоміцы. Узьнікла 15 чэрвеня 1964 году, калі 77 краін падпісалі ў Жэнэве «Сумесную дэклярацыю семдзесяцёх сямёх краінаў». «Група...» цесна супрацоўнічае з UNCTAD (Канфэрэнцыяй ААН па гандлі і разьвіцьці). На дадзены момант налічвае 133 краіны. Больш інфармацыі на гэты конт можна атрымаць на інтэрнэт-старонцы www.g77.org

36

У гуманітарных навуках на Захадзе тэрмін «карпаратызм» ужываецца ў двух значэньнях. Па-першае, як сынонім раньняй грамады людзей і як уяўленьне пра грамадавы лад жыцьця. Па-другое, як узьнікаючыя ў межах сыстэмы інтарэсаў пэўныя працоўныя і клясавыя стасункі, абумоўленыя індустрыйнымі працэсамі. Гістарычнымі перадумовамі сучаснага карпаратызму лічыцца старавечнагрэцкая канцэпцыя «натуральных» сацыяльных клясаў, рымская дактрына сацыяльнай і функцыянальнай гіерархіі і хрысьціянскае ўяўленьне пра Богам дадзены, унівэрсальны парадак. Першыя «карпарацыі» ў выглядзе гільдыяў, войска і ўнівэрсытэтаў у Эўропе зьяўляюцца ў XII стагодзьдзі. Лічыцца «каталіцкай альтэрнатывай пратэстанцкаму лібэралізму». На тэму карпаратызму ў Нямеччыне гл. манаграфію Вольфганга Штрэека «Korporatismus in Deutschland. Zwischen Nationalstaat und Europäischer Union».

37

Прыраўн. датаваны 1762 годам твор Жан-Жака Русо «Contrat social» («Грамадзкая дамова»).

38

Пакт Брыяна—Келага (ням. der Briand-Kellogg-Pakt, назоў паходзіць ад прозьвішчаў тагачасных міністраў замежных справаў Францыі і ЗША) – дамова аб забароне ваенных дзеяньняў (наступальнай вайны), якую падпісалі 54 дзяржавы, у тым ліку і Нямеччына. Галоўнай мэтай дамовы дасьледнікі называюць «адмову ад вайны як сродку нацыянальнай палітыкі», бо дамова абмяжоўвала свабоду весьці вайну (параўн. артыкул 1 дамовы: «Урачыста абвяшчаем ад імя сваіх народаў, што асуждаем вайну як сродак разьвязаньня міжнародных канфліктаў і адмаўляемся ад яе як інструмэнту нацыянальнай палітыкі ў нашых узаемадачыненьнях»). Дамова не прадугледжвала санкцыяў для яе парушальнікаў і фактычна не закранала пытаньняў раззбраеньня. Больш інфармацыі на гэты конт можна атрымаць у грунтоўным (на 439 старонак) дасьледаваньні нямецкай навукоўцы Эвы Бухгайт (Eva Buchheit, Der Briand-Kellogg-Pakt von 1928 — Machtpolitik oder Friedensstreben? (= Studien zur Friedensforschung, Bd. 10), Münster 1998).

39

Эдэн Пастора — паводле фармулёўкі нямецкага часопіса «Die Welt», у 70-80-я гады «радыкальна-кансэрватыўны» лідэр нікарагуанскіх партызанаў.

40

Абат дэ Сэн-П’ер (Abbé de Saint-Pierre) — францускі ідэаліст і рэфарматар XVIII стагодзьдзя, паплечнік Жан-Жака Русо.

41

Маецца на ўвазе, відаць, англасаксонскі палітык і стратэг Уільям Піт малодшы (1759—1806). Нямецкая інтэрнэт-энцыкляпэдыя гісторыі www.weltchronik.de называе яго супернікам Напалеона.

42

Пагадненьне ў 1454—1455 аб міры ў італійскім месьце Лёды азначылася ўтварэньнем пяцьма найважнейшымі італійскімі палітычнымі сіламі — местамі-мінідзяржавамі (Мілян, Флярэнцыя, Вэнэцыя, Рым і Нэапаль) — палітычнага аб’яднаньня «Lega Italica». Гэтая падзея прынесла на італійскую зямлю мір і стабільнасьць, якія трывалі прынамсі сорак гадоў.

43

Крышталёвы палац (ням. Kristallpalast, анг. Crystal Palace) — паводле нямецкіх крыніцаў (Architektur des 20. Jahrhunderts P. Gossel, G. Leuthauser Taschen Verlag; Köln; 1990, S. 21) памятка архітэктуры сярэдзіны XIX стагодзьдзя (1850—1851 гг.), збудаваная паводле праекту архітэктара сэра Джозэфа Пакстана (Sir Joseph Paxton) з нагоды правядзеньня ў Лёндане міжнароднай выстаўкі. Мела ўдаўжкі 600 мэтраў. У цяпершні час не існуе.

44

«Corn Laws» — шэраг прынятых у Вялікабрытаніі законаў, згодна зь якімі на імпартаванае збожжа ўводзіліся мытныя зборы. Лічыцца, што яны прывялі да павелічэньня багацьця буйных вытворцаў аграрнай прадукцыі. Прыняцьцю гэтых законаў прысьвечаны крытычны разгляд Фрыдрыха Энгельса «Geschichte der englischen Korngesetze» (Karl Marx / Friedrich Engels. Werke, Band 2, S. 585—590, Dietz Verlag, Berlin,1972).

45

Падчас Бэрлінскай канфэрэнцыі 1885 году прадстаўнікамі эўрапейскіх дзяржаваў былі ўстаноўленыя канчальныя межы паміж іхнымі каляніяльнымі ўладаньнямі ў Афрыцы.

46

Прынцып пэнтархіі быў сфармуляваны пасьля Венскага кангрэсу 1814—1815 гадоў і зводзіўся да канстатацыі таго, што вызначальную ролю ў міжнародных дачыненьнях у Эўропе маюць пяць дзяржаваў — Англія, Прусія, Расія, Аўстрыя і Францыя.

47

Эўрапейскі ансамбль (ням. das europäische Konzert, літаральна «эўрапейскі канцэрт») — у нямецкай гуманітарнай навуцы яшчэ адзін назоў прынцыпу пэнтархіі.

48

Білятэралізм (ням. Bilateralismus) — сыстэма двухбаковых пагадненьняў у міжнароднай эканамічнай дзейнасьці.

49

Г’ялмар Шахт (1877—1970) — нямецкі банкір і палітык. У 1933 годзе, пасьля захопу ўлады ў Нямеччыне Гітлерам, стаецца прэзыдэнтам Імпэрскага банку (Reichsbankpräsident) Нямеччыны, у 1934 — міністрам імпэрскай эканомікі ўва ўрадзе Гітлера. У студзені 1939 складае зь сябе ўсе паўнамоцтвы ў знак пратэсту супраць нацыянал-сацыялістычнай ваеннай і фінансавай палітыкі. У ліпені 1944 году за сувязь зь нямецкім падпольлем, што арганізавала замах на Гітлера, трапляе ў канцлягер Равэнсбрук, тады ў канцлягер Флёсэнбург. У 1946 годзе быў апраўданы на нюрнбэрскім працэсе над ваеннымі злачынцамі. Пасьля вайны працаваў эканамічным і фінансавым дараднікам, кіраўніком банку «Außenhandelsbank Schacht und Co».

50

На міжнароднай канфэрэнцыі, праведзенай у красавіку 1955 году ў Бандунгу (Інданэзія), былі зацьверджаныя «Пяць прынцыпаў мірнага суіснаваньня» (узаемная павага тэрытарыяльнай цэльнасьці і сувэрэнітэту; адмова ад вайсковых інтэрвэнцыяў; неўмяшаньне ў нутраныя справы іншых краін; раўнапраўнасьць і ўзаемадапамога; мірнае суіснаваньне). Лічыцца, што гэты акт прывёў да ўзмацненьня пазыцыяў новых незалежных дзяржаваў у стасунках з былымі мэтраполіямі, а таксама даў новы імпульс для змаганьня з дэструкцыйнымі камуністычнымі і сэпаратысцкімі рухамі ўсярэдзіне краін. У канфэрэнцыі ўдзельнічалі прадстаўнікі 23 краін Азіі і 6 краін Афрыкі.

51

Дамова, укладзеная ў 1947 годзе ў Рыё-дэ-Жанэйра, прадугледжвала сумесную абарону Лацінскай Амэрыкі і ЗША ад пазаамэрыканскіх уплываў (перадусім у абліччы камунізму), а таксама мірнае ўрэгуляваньне канфліктаў, ваенна-палітычнае, эканамічнае супрацоўніцтва. Некаторыя заходнія аналітыкі параўноўваюць гэтую дамову з актам, які паклаў пачатак утварэньню Паўночна-атлянтычнага альянсу (NATO). Дамову падпісалі ЗША, Мэксыка і яшчэ 17 цэнтральна- і паўднёваамэрыканскіх дзяржаваў.

52

Тэорыі залежнасьці (ням. Dependenztheorien) пачалі распрацоўвацца зь сярэдзіны шэсьцьдзясятых гадоў у Лацінскай Амэрыцы. Тэарэтыкі залежнасьці датрымваюцца гэткіх канцэптуальных установак: разгляд дачыненьняў паміж індустрыйна разьвітымі і разьвіванымі краінамі з пэрспэктывы адсталых і залежных грамадзтваў; акцэнтаваньне шматстайнасьці гэтых дачыненьняў як ня толькі да эканамічных або сацыякультурных; усеабсяжны аналіз залежнасьцяў — будзь яны гаспадарчага, палітычнага, вайсковага або сацыякультурнага характару; праграмнае адмежаваньне ад марксісцкай тэорыі нэакаляніялізму і «буржуазных» тэорыяў мадэрнізацыі; успрыняцьцё недаразьвітасьці Трэцяга сьвету як фатальнай камбінацыі эндагенных і экзагенных фактараў.

53

Джон Кенэт Гелбрайт (нар. 1908) — амэрыканскі эканаміст, дзяржаўны і палітычны дзеяч. Нарадзіўся ў Канадзе. У 1941 годзе ўзначаліў «Камітэт кантролю за цэнамі» («the Office of Price Administration»), вельмі ўплывовае падчас вайны ведамства ўраду ЗША. У 1945 годзе вывучаў вынікі стратэгічнага бамбардаваньня Нямеччыны, дзеля чаго сустракаўся з арыштаванымі нямецкімі ваеначальнікамі. Пасьля другой сусьветнай вайны некалькі гадоў працаваў паслом ЗША ў Індыі. Аўтар кнігаў «Modern Competition and Business Policy» (1938), «A Theory of Price Control» (1952), «American Capitalism: The Concept of Countervailing Power» (1952), «The New Industrial State» (1967), «Economics and the Public Purpose» (1973), «The Age of Uncertainty» (1977), «A Journey Through Economic Time» (1994), «The Good Society: the Humane Agenda» (1996).

54

Юліюс Ньерэрэ (1922—1999) — у 50—60-я гады актыўны змагар супраць брытанскага каляніяльнага панаваньня, пасьля прэзыдэнт Танзаніі, адзін з найбольш выдатных афрыканскіх лідэраў XX стагодзьдзя. Паводле маштабу постаці яго ставяць у адзін шэраг з Нэльсанам Мандэлам і Патрысам Лумумбам. Адзіны прэзыдэнт у Афрыцы, які добраахвотна пайшоў у адстаўку. Гл. таксама кн. William R. Duggan. Tanzania and Nyerere, Orbis Books, Maryknoll, New York, 1976.

55

Рэнэ Дзюмон — францускі інжынэр і аграном. Крама электроннага гандлю www.amazom.com прапануе на продаж гэткія яго кнігі «False Start in Africa», «Stranglehold on Africa», «Cuba: Socialism and Development», «The Hungry Future», «Is Cuba Socialist?», «Utopia or Else...». Палемізаваў з прэзыдэнтам Танзаніі Юліюсам Ньенэрэ.

56

Гаворка йдзе пра кнігу брытанскага эканаміста Васілія Ляонцьева (Wassily Leontief) Essays in Economics, Volume 2: Theories, Facts and Policies, Theoretical Assumptions and Nonobserved Facts, Basil Blackwell, Oxford, 1977.

57

Тут: у пэўнай ступенi (фр.)

58

сярэдняй клясы (фр.)

59

«Першым станам» у нямецкай традыцыі лічылася духавенства.

60

«Усеагульнае сьвятарства» (ням. Allgemeines Priestertum) — адзін з цэнтральных прынцыпаў пратэстанцкай царкоўнай дактрыны. Калі згодна з Старым Законам толькі сьвятар меў беспасярэдні доступ да Бога, і народ быў вымушаны наймаць сьвятара для ажыцьцяўленьня кантакту з Богам, то згодна з Новым Законам кажны вернік мае беспасярэдні доступ да Бога і можа ажыцьцяўляць абавязкі сьвятара. Няма гэткіх «актаў», якія б мог ажыцьцяўляць толькі сьвятар. Кожны можа прапаведваць і г.д. — калі, натуральна, у яго ёсьць адпаведны талент.

61

Артур Мёлер ван дэн Брук (1876—1925) — нямецкі гісторык культуры і пісьменьнік. У прамежку паміж 1904 і 1910 гг. выдаў васьмітамовы нарыс гісторыі культуры «Die Deutschen, unsere Menschengeschichte» («Немцы, гісторыя нашых людзей»). У 1905 годзе падрыхтаваў і выдаў поўны збор твораў Фёдара Дастаеўскага на нямецкай мове. Пры канцы першай сусьветнай вайны перайшоў на пазыцыі нацыяналізму (трактат «Der Preußische Stil» («Прускі стыль», 1916). У 1919 годзе выдаў кнігу «Das Recht der jüngen Völker» («Права маладых народаў»), у якой разгледзеў геапалітычныя інтарэсы Нямеччыны, Расіі і Амэрыкі і распрацаваў выразна антызаходнюю і антыімпэрыялістычную тэорыю дзяржавы. У 1923 годзе апублікаваў твор «Das dritte Reich» («Трэці райх»), назоў якога з таго часу стаўся палітычным лёзунгам нямецкага нацыянал-сацыялізму. 30 траўня 1925 пасьля нэрвовага зрыву зрабіў сабе сьмерць.

62

У арыгiнальным нямецкiм тэксьце гульня словаў: выкарыстаньне стылёва нэўтральнай лексэмы «Zeitgenossen» з нэалягiзмам «Raumgenossen», даслоўна «сучасьнiкi i супрасторнiкi».

63

Тут намінка на няўдалы замах на Гітлера, учынены 8 лістапада 1939 году ў Мюнхене Ёганам Геаргам Эльзэрам. Сам Гітлер пакінуў памяшканьне за 13 хвілін да выбуху. У яго выніку загінула 8 чалавек, 63 атрымалі пашкоджаньні, зь іх 16 — цяжкія.

64

«Лягер» атрымаў свой назоў ад прозьвішча нямецкага палітыка Гайнрыха Брунінга (1885—1970), лідэра нямецкіх прафсаюзаў у 20-х гадох XX стагодзьдзя, з 1924 і да 1933 году дэпутата райхстагу, які ў 1929 годзе ўзначаліў фракцыю дэпутатаў-цэнтрыстаў нямецкага парлямэнту. З 1930 і да 1932 году быў райсхканцлерам, а ў кастрычніку 1931 да таго ж заняў пасаду міністра замежных справаў Нямеччыны. З 1934 году Брунінг перабываў на эміграцыі ў ЗША.

65

Рудольф Брайтшайд (1874—1944) — нямецкі палітык. У 1917 годзе прымкнуў да Незалежнай сацыял-дэмакратычнай партыі Нямеччыны (Unabhangige Sozialdemokratische Partei Deutschlands (USPD). У 1922 годзе пасьля аб’яднаньня СППН і НСДПН стаў упаўнаважаным сацыял-дэмакратычнай партыі з вонкавапалітычных пытаньняў. У траўні 1928 году стаецца адным з кіраўнікоў сацыял-дэмакратычнай партыі ў райхстайгу. З сакавіка 1933 году на эміграцыі сьпярша ў Швайцарыі, пасьля ў Францыі. У 1941 годзе быў арыштаваны, зьмешчаны сьпярша ў Бэрлінскую турму, пасьля ў канцлягер Заксэнгаўзэн і нарэшце ў канцлягер Бухенвальд, дзе 24 жніўня загінуў, паводле афіцыйнай вэрсіі, у выніку бамбардаваньня.

66

Грэгар Штрасэр (1892—1934) – нямецкі палітык. У 1921 прымкнуў да НСРПН, быў кіраўніком аддзяленьня НСРПН у Ніжняй Баварыі. У 1923 годзе за ўдзел у гітлерскім путчы быў асуджаны на паўтара году зьняволеньня. У 1924—1933 гадох дэпутат райхстагу. У 1925 годзе пасьля рэарганізацыі НСРПН прызначаецца партыйным кіраўніком Паўночнай Нямеччыны, засноўвае бэрлінскі аддзел CА і разам з сваім братам Ота нацыянал-сацыялістычнае выдавецтва «Kampf-Verlag». У 1930 годзе Штрасэр, які настойваў на сацыял-рэвалюцыйнай праграме, дзякуючы сваёй антыкапіталістычнай і русафільскай праграме сутыкнуўся з адкрытым супрацівам Гітлера. Увосень 1932 году Штрасэр вядзе з Куртам фон Шляйхерам перамовы аб удзеле ў нямецкім урадзе. Пасьля доўгіх роздумаў ён нарэшце выражае згоду ўвайсьці ўва ўрад як віцэ-прэм’ер з сацыяльных пытаньняў. Узімку таго ж году яго спроба раскалоць НСРПН шляхам удзелу ўва ўрадзе церпіць няўдачу дзякуючы моцнай пазыцыі Гітлера ў партыйным жыцьці. У 1933 годзе Штрасэр пакідае ўсе партыйныя пасады і сыходзіць з палітыкі. 30 чэрвеня 1934 году яго забіваюць у Бэрліне падчас так званага путчу Рома.

67

Курт фон Шляйхер (1882—1934) — нямецкі вайсковы і палітычны дзеяч. У 1926 годзе быў прызначаны кіраўніком новастворанага аддзяленьня вэрмахту пры міністэрстве абароны Нямеччыны. У красавіку 1932 году ў сувязі з забаронай нацыянал-сацыялістычных штурмавых аддзелаў (CА) адбыўся разрыў паміж ім і міністрам абароны Нямеччыны Гронэрам. Канцэпцыя Шляйхера прадугледжвала «стрымліваньне» нацыянал-сацыялістаў праз улучэньне СА ў надпартыйныя ваенізаваныя арганізацыі.1 чэрвеня 1932 Шляйхер стаецца міністрам аброны Нямеччыны. 3 сьнежня таго ж году пасьля беспасьпяховых перамовінаў з Гітлерам аб удзеле ўва ўрадзе НСРПН Шляйхер прызначаецца Гіндэнбургам райхсканцлерам; яму ж даручаецца фармаваньне ўраду. Але спроба фармаваньня ўраду на аснове хаўрусу правых прафсаюзаў і левых нацыянал-сацыялістаў накшталт Штрасэра церпіць няўдачу ў выніку супраціву Сацыял-дэмакратычнай партыі Нямеччны (СДПН) і нацыянал-сацыялістаў (НСРПН). 28 студзеня 1933 Шляйхер ідзе ў адстаўку, на яго месца прыходзіць Гітлер. 30 чэрвеня 1934 году Шляйхер разам з сваёй жонкай быў забіты падчас так званага путчу Рома камандай СС.

68

У гэтым разьдзеле працягваецца апрабаваньне шэрагу падыходаў і інтэрпрэтацыйных мадэляў у дачыненьні інстытуцыйнай палітыкі, якiя аўтар ужо распрацоўваў у ранейшых працах.

69

Свабодны й імпэратыўны (абавязковы)мандат у нямецкім парлямэнтарызьме сымбалізуюць паўнамоцтвы дэпутата, якія ня маюць партыйнай прыналежнасьці, і дэпутатаў-сяброў палітычных партыяў.

70

«Годэсбэрская праграма» (ням. «Godesberger Programm») — партыйны дакумэнт нямецкіх сацыял-дэмакратаў, прыняты на пазачарговым зьезьдзе партыі, адбытым 13—15 лістапада 1959 г. у месьце Бад Годэсбэрг (адсюль і назоў). Дакумэнт складаўся з разьдзелаў «Асноўныя вартасьці сацыялізму», «Дзяржаўны лад», «Абарона краіны», «Эканамічны і сацыяльны парадак» і інш. У прыватнасьці, з новай партыйнай праграмы былі выключаныя ўсе ранейшыя палажэньні, заснаваныя на марксісцкай тэорыі. У эканамічнай палітыцы сацыял-дэмакраты адмовіліся ад патрабаваньня нацыяналізацыі ўсіх ключавых галін прамысловасьці. Асабліва было адзначана права прыватных уласьнікаў на сродкі вытворчасьці (фабрыкі, машыны і г.д.).

71

Гаворка ідзе пра Вальтэра Шэля (нар. 1919), буйнога нямецкага палітыка. З 1939 і да 1945 г. Вальтэр Шэль служыў у «Люфтвафэ», праз год пасьля капітуляцыі Нямеччыны ўступіў у СДП. З 1953 і да 1974 г. Шэль — дэпутат Бундэстагу, з 1961 і да 1966 г. — фэдэральны міністар эканамічнага супрацавенства, з 1974 і да 1979 г — фэдэральны прэзыдэнт Нямеччыны.

72

Маецца на ўвазе Эрых Мэндэ (1916—1998). Падчас другой сусьветнай вайны Мэндэ — лейтэнант Вэрмахту. З 1949 — сябра кіраўнічых органаў СДП, у тым самым годзе стаецца дэпутатам Бундэстагу, дзе да 1970 году прадстаўляе СДП, а з 1970 і да 1980 — ХДЗ. З 1963 і да 1966 г. — «фэдэральны міністар па агульнанямецкіх пытаньнях».

73

Гэтая канстатацыя датычыць «уводзінаў» у паліталёгію і «падручнікаў» аб палітычных тэорыях і ідэалёгіях, таму што толькі ў іх ставіцца заданьне даць агульны агляд найважнейшых праблемаў і дасьледчых абсягаў дысцыпліны. У якасьці прыкладаў тут можна назваць: O.H. von der Gablentz 1965; W.Abendroth / K.Lenk (Hrsg.) 1968; K.-H.Naßmacher 1973; F.Neumann (Hrsg.) 1977.

74

Ува ўсякім разе, палітолягі з ВНУ бралі ўдзел у адукацыі настаўнікаў, якія, у сваю чаргу, перадавалі палітычныя веды многім пакаленьням вучняў. Наконт магчымасьцяў параўн. H.-G.Wehling 1975, S. 277 ff.

75

«Аленская праграма» (назоў паходзіць ад нямецкага места Ален, у якім быў прыняты дакумэнт) была ўхвалена 3 лютага 1947 на зьезьдзе ХДЗ. У прэамбуле дакумэнту між іншым сьцьвярджаецца, што «капіталістычная сыстэма эканомікі разыходзіцца з жыцьцёва важнымі дзяржаўнымі і сацыяльнымі інтарэсамі нямецкага народу». Праграма складалася з пунктаў «Новая структура нямецкай прамысловасьці», «Зьмяненьне дачыненьняў паміж работнікам і працадаўцам на вытворчасьці», «Плянаваньне і кіраваньне эканомікай» і г.д.

76

Тут я згадваю таксама майго паважанага настаўніка Вольфганга Абэндрота, хоць ён заўсёды асабліва цікавіўся мясцовымі аддзеламі партыяў.

77

Тут намінка на рэфармісцкую праграму СПН, прынятую 15 лістапада 1959 году ў нямецкім горадзе Бад Годэсбэрг.

78

Інакш у Т.Эльвайна (1971, S. 21), які бачыць у дэпалітызацыі камунальнай партыйнай палітыкі небясьпеку і гаворыць пра «ўцёкі ў адміністрацыю».

79

Пры нацыянал-сацыялістычным рэжыме самакіраваньне ператварылася ў «апасродкаванае дзяржаўнае кіраваньне», у «простую адміністрацыйную форму цэнтралізаванай унітарнай дзяржавы» — гл. пастанову фэдэральнага канстытуцыйнага суду, Bd. 11 (1961), S. 275.

80

Невялікія справаздачы з вынікаў дасьледаваньня можна знайсьці ў Г.Вольмана (1980) і Шмальса / Зівэрта (1982).

81

Тут найважнейшая роля належыць пытаньню грамадзкіх ініцыятываў. Агляд падае Г.Гросман (1971). Спасылкі на дадатковую літаратуру ў Г.Матгёфэра (1971); параўн. таксама У.Бульман / П.Глічман (1985) да пытаньня ўтварэньня апазыцыі ў камунах.

82

Параўн. Эвэрс / Леман (1972), Р.-Р. Грохан (1972), Р.Эмэнлаўэр / Г.Грымэр і інш. (1974), Хелмс / Янсэн (1971) і, нарэшце, Вэкбах (1981).

83

Толькі ў Тылі (1980) мэтавай групай палітыкі, здаецца, ёсьць «працаздольнае насельніцтва». Падобнае трактаваньне ў рабочай праграме маладых сацыялістаў 1971 году «Камунальная палітыка — для каго?». Уклаў В.Рот.

84

Аднак вельмі па-рознаму ацэньваюцца шанцы ўмагчыміць альбо дабіцца ўдзелу грамадзянаў у камунальным і дзяржаўным плянаваньні.

85

Гэтыя дадзеныя я атрымаў ад Нямецкага парлямэнту гарадоў, якому я тут складаю падзяку.

86

Зыркім прыкладам ёсьць камунальная палітыка ХДЗ у Франкфурце (пры Г.Гофману, вядомым культурным дзеячу СПН). Галоўны бурмістар Вальман (ад ХДЗ) зачыніў «Кітас» (прагрэсіўныя альтэрнатыўныя дзіцячыя садкі, якія атрымалі дазвол на існаваньне і фінансаваньне ад ранейшага ўраду СПН), разграміў «левы» «Тэатар у Вежы», сур’ёзна ўмяшаўся ў структуру народных унівэрсытэтаў і загадаў зачыніць сэмінар для вывучэньня палітыкі. Іншыя прыклады адпаведнай камунальнай палітыкі ў Р.Зількенбоймэра (1980).

87

Праўда, спачатку толькі ў ФРН. Я не палічыў за патрэбнае згадваць НДР і краіны ЭС — камунальная палітыка якіх, безумоўна, уяўляе вялікую цікавасьць, — таму што для гэтага спатрэбіўся б аналіз, які сягае за межы гэтага артыкулу. Той факт, што ўжо ёсьць нават пабрацімскія сувязі гарадоў паміж заходненямецкімі камунамі і камунамі ў вельмі аддаленых рэгіёнах Зямлі (такіх, як Японія ці нават Нікарагуа), падказвае паліталёгіі, што трэба займацца ня толькі камунальнай палітыкай ФРН. Добрыя спасылкі ў Фойгта (1984).

88

Блёкварт (ням. der Blockwart) — найніжэйшая інстанцыя апарату нагляду ў гітлерскай Нямеччыне.

89

Гаворка ідзе пра трох нямецкіх выдаўцоў другой паловы XIX стагодзьдзя — Аўгуста Шэрля (яго высілкамі выдаваліся сатырычныя часопісы «Kladderadatsch» і «Simplizissimus»), Леапольда Ульштайна (апекаваўся газэтай «Berliner Lokal-Anzeiger»), Рудольфа Мосэ (заснаваў і выдаваў газэту «Berliner Tageblatt»).

90

Маецца на ўвазе захоп 5 верасьня 1977 году нямецкай тэрарыстычнай арганізацыяй «RAF» («Rote-Armee-Fraktion») прэзыдэнта фэдэральнага аб’яднаньня Зьвязу нямецкіх працадаўцаў Ганса Марціна Шлеера. Праз 45 дзён Шлеер быў знойдзены мёртвы. — Зацем рэдактара.

91

Разьдзел часткова базуецца на супольным дасьледчым праекце, а таксама на публiкацыях па нашай тэме бэрлiнскiх палiтолягаў i сацыёлягаў (пар. сьпiс лiтаратуры)

92

Інстытут Ота Зура (Otto Suhr Institut) — адна з найбуйнейшых нямецкіх паліталягічных установаў, разьмешчаная ў Бэрліне. Займаецца вывучэньнем нутраной і міжнароднай палітыкі, сыстэмных параўнаньняў і рэгіянальных дасьледаваньняў, эканамічнымі аналізамі палітычнай сыстэмы і г.д. Названа ў гонар Ота Зура (1894—1957) — бэрлінскага бурмістра часоў халоднай вайны.

Content

Паліталёгія. Асноўны курс

Прадмова ўкладальнiкаў

Паліталёгія

1. Палiталёгiя ў Нямеччыне

2. Школы, тэорыi i дасьледчыя падыходы

Літаратурныя жаролы

1. Палітычная культура і палітычныя ідэі

Палітычныя ідэі ў навейшай гісторыі

1. Уводзiны

2. Дэмакратыя

3. Лiбэралiзм

4. Сацыялiзм

5. Кансэрватызм

Літаратурныя жаролы

Этыка і палітыка — нарыс фізыкі нораваў

1. Уводзіны: Апорыі і аксыёмы

2. Пра палітычнае ў этыцы

3. Аспэкты этыкі ў палітычным

Літаратурныя жаролы

Палітычная культура ў Нямеччыне

1. Легiтымнасьць i iдэнтычнасьць

2. Паняцьце «палiтычнай культуры»

3. Унівэрсальныя тэмы канфлiктаў i іх структурныя прыкметы

4. Палітычная культура ў Нямеччыне

Літаратурныя жаролы

Палітычныя сымбалі

1. Татэм i табу: паходжаньне сымбаляў

2. Канфлiкт i кансэнсус: пазытыўнае значэньне палiтычных сымбаляў

3. Комплексная iдэнтычнасьць

Літаратурныя жаролы

2. Эканоміка і палітыка

Сусьветная эканоміка

1. Навошта патрэбны сусьветны гандаль?

2. Праблемы мiжнародных эканамiчных адносiн

3. Уладкаваньне сусьветнага гандлю

4. Пэрспэктывы сусьветнай эканомiкi

Лiтаратурныя жаролы

Дзяржава і рынак

1. Уводзiны

2. Палiталягічныя тэорыi ўзаемаадносiнаў дзяржава — грамадзтва / эканомiка

Лiтаратурныя жаролы

Эканоміка і палітыка

1. Прыдатнасьць Зямлі да жыцьця: даброта, над якой навісла пагроза

2. Чым ёсьць экалёгія?

3. Чым ёсьць эканоміка?

4. Праблемы кіраваньня: рынак і дзяржава

5. Ахова навакольнага асяродзьдзя і дабрабыт

6. Сацыяльныя і палітычныя рухі

Лiтаратурныя жаролы

3. Міжнародная палітыка

Вайна і мір

1. Вайна і мір: паняцьці, тыпалёгіі, прамежкавыя станы

2. Вядзеньне вайны

3. Забесьпячэньне міру

4. Дзьве вонкавапалітычныя школы: ідэалісты і рэалісты

Лiтаратурныя жаролы

Імпэрыялізм, унівэрсалізм, гегемонія

1. Імпэрыялізм — палiтычны лёзунг і яго гiстарычныя перадумовы

2. Сусьветны рынак і міждзяржаўны парадак

3. Фармальная роўнасьць і рэальная няроўнасьць дзяржаваў

4. Дзьве формы імпэрыялізму: пранiкненьне ў форме абмену і гвалтоўная экспансiя

Лiтаратурныя жаролы

Трэці сьвет: сьветы багацьця, беднасьці і масавай галечы

1. Маштаб і праявы «чумы беднасьці»

2. Трэці сьвет і канфлікт паміж Поўначай і Поўднем: папулярныя, але спрэчныя паняткі

3. Трэці сьвет як недаразьвіты сьвет: мадэлі і тэорыі

4. Працэсы дыфэрэнцыяцыі ў Трэцім сьвеце

5. Зьмена парадыгмаў і канвэргенцыі ў тэорыі разьвіцьця

6. Пэрспэктывы: згаленьне замест разьвіцьця

Лiтаратурныя жаролы

4. Грамадзтва і ўлада

Эвалюцыя, рэвалюцыя, рэформа

1. Вызначэньне паняцьцяў і гісторыя тэрмінаў

2. Гiсторыя рэвалюцыяў

3. Рэформы і рэфармізм

4. Рэвалюцыйны мiт i вера ў прагрэс

5. «Кансэрватыўная рэвалюцыя» i адмова ад прагрэсу

Лiтаратурныя жаролы

Лібэральная дэмакратыя

1. Перадумовы дэмакратыi

2. Арганiзацыйныя праблемы дэмакратыi

3. Высновы і прагнозы

Лiтаратурныя жаролы

Італьянскі і нямецкі фашызм

1. Дыскусiя вакол панятку «фашызм»

2. Умовы ўзьнікненьня iтальянскага і нямецкага фашызму

3. Iтальянскi і нямецкi фашызм ува ўладзе

4. Заключныя заўвагi

Лiтаратурныя жаролы

5. Нутраная палітыка

Партыйна-парлямэнцкая дэмакратыя, бюракратыя і юстыцыя

1. Інстытуцыі і палiтычная культура

2. Дэмакратычная прававая дзяржава

3. Ня толькі свабодны і ня проста абавязаны — статус дэпутата пры партыйна-парлямэнцкай дэмакратыi

4. Асноўныя элемэнты канцэпцыі прадстаўнiчай дэмакратыi

5. Палiтычныя ўзаемасувязi

6. Сучасныя заданьні інстытуцыйнай палітыкі

Лiтаратурныя жаролы

Дэмаскапія, партыі, выбары

1. Уводзіны: адведзіны Бітбургу

2. Дэмаскапія і грамадзкая думка

3. Мэтады дэмаскапіі

4. Выбарчыя сыстэмы і партыйны ляндшафт

5. Паводзіны выбарцаў: дадзеныя, тэорыі і прагнозы

Лiтаратурныя жаролы

Камунальная палітыка

1. Паліталёгія і камунальная палітыка

2. Камунальная палітыка паміж бюракратычнай дзяржаўнай апекай і антыбюракратычнымі базыснымі рухамі

3. Заключныя заўвагі

Лiтаратурныя жаролы

СМІ і грамадзкая думка

1. Тлумачэньне паняцьцяў

2. Тэорыі і мадэлі грамадзкай думкі і сродкаў масавай інфармацыі

3. Пытаньні камунікацыйнай палітыкі

4. Палітычная камунікацыя

Літаратурныя жаролы

6. Характарыстыка прафэсіі

Палiтоляг-жанчына або палiтоляг-мужчына — пошукi новай саматоеснасьцi

1. Стэрэатыпы i рэальнасьць

2. Дасьледаваньнi прафэсійных пэрспэктываў

3. Новы жыцьцёвы балянс: праца — сям’я — уласная справа

Літаратурныя жаролы

Літаратурныя жаролы

Пра аўтараў

Заўвагі