Лебедзь чорная

ЛЕБЕДЗЬ ЧОРНАЯ

Расьцілалася

Прадвячорная імгла.

Паміж парасьцяў

Лебедзь чорная плыла,

Лебедзь чорная

Зь перасечаным крылом...

Засмучоная

Мая дзеўчына суздром,

Каля сажалкі

Поруч стоячы са мной,

Мне заўважыла

Нейк надоечы:

— Друг мой!

Лебедзь чорная —

Гэта-ж нашае жыцьцё.

Ў ноч бяззорную

Мы — апаўшае лісьцё.

Адарваныя

Ад Палесься мы зусім,

Наш каханы край

Песьцім песьнямі і сьнім.

Сны зьнібелыя...

З вогкай цемрадзі,

праз муць,

Ці ня белыя

Гусі-лебедзі плывуць?

З ласкай сонечнай,

З добрай весткаю, бадай,

На староначку,

На Палескую —

ў наш край.

Слоўца ветлае

Зь белай гусяю

пашлём.

Маем сьветлае:

Беларусяю

жывём.

........................

Ў сіняй далечы

Прадвячорная імгла...

Паміраючы

Лебедзь чорная лягла

Ў твань зялёную

Пад расквечаньм кустом,

Лебедзь чорная

Зь перасечаным крылом.

1944

МАIМ БРАТОМ

Як з дрэва цьвет, злавесны лёс

Вас разагнаў віхром па сьвеце

I кожны ў сьвет свой крыж панёс,

Радзіму маючы наўвеце.

Мае выгнаныя браты

Аж за хрыбтамі Гімалаю!

Я вам пішу свае лісты

Бяз маркі — марай дасылаю.

Спляліся нэрвамі радкі,

Пяюць аб страшна перажытым:

Усюды чорныя грудкі —

Агонь прайшоў, як град над жытам.

Вядзе нядоля шлях віты,

Бяздомных гоніць па чужыне.

I я і ўсе мае браты

Жывём на лепшым успаміне.

Як мы, ступiўшы за парог,

Сямейны гоман чулі ў хаце,

Як на Вялікадні пірог

Між нас, дзяцей, дзяліла Маці.

А сёньня думкі паплылі

З журбой балючай, нявыгойнай.

Мы — ва вандроўным караблі,

Ня маем прыстані спакойнай.

Мы ўсе пазналі жах і сум.

Рыпіць жыцьцё ў жабрачым стане.

Сьціхае ўсё: ў пяскох самум

I буры-штормы ў акіяне,

I ў белых тундрах маразы,

I ў горах громы землятруса.

А шум бярозы і лазы

Ня моўкне ў сэрцы Беларуса.

Штогод расьце, гучыць мацней, —

Шлях да Радзімы пракладае...

Сьмяяцца й плакаць, як даўней,

Душа трывожная жадае.

1945

МАТЧЫНА СЬЛЯЗА

Бедавала маці,

Па сваім дзіцяці

Плакала яна.

Сына ўзялі з дому,

Пела маладому

Чорная вясна.

Да чужога поля

Выгнала нядоля

I яго няма.

А ці тыя сьлёзы

Зьніклі на дарозе,

Высахлі дарма?

Як жывое цела

Сонца іх сагрэла,

Падняло зь зямлі.

Лёгкай вейкай пары

Закружылі хмары,

Ў вечнасьць паплылі.

I шукаюць сына

Ўсюды бязупынна,

I жальба лягла

На сьнягі, ільдзіны,

На расу даліны,

Дзе туман-імгла.

У далёкім краю

Я ў тузе згараю,

Мрою пра цябе.

Маці, не расталі

Тваіх сьлёз крышталі!

Бліскавіца б'е...

Пад цяжкія ўдары

Расьсякае хмары

Вогнены зігзаг.

Голас твой імчыцца

Гневам навальніцы

I твая сьляза

Ў ясным зіхаценьні,

Як багаславеньне,

Як цудоўны дар,

Кропляй дажджавою

Палкай і сьвятою

Ўпала мне на твар.

ЛЯТУЦЕНЬНЯМІ ЛУНАЮ

Лятуценьнямі лунаю

Я над Беларусяй.

З даўных дзён, мой родны Краю,

Смагнучы імкнуся

Дакрануцца да крыніцы

Вобразаў і гукаў,

Дый напіцца і пазбыцца

Танталавых мукаў.

Дні, як дэмана пракляцьце,

Сьмерці марш ігралі.

Зрабавалі ўсё багацьце —

Ліры не забралі.

Я мацней яе трымаю

I нідзе ня кіну.

Лятуценьнямі лунаю

Праз маю Краіну.

КРУШЫНА

Расла крушына на Палесьсі.

Зьвінеў і цьвіў хмызьняк густы!

Азёрны шум блакітнай плесі

Прыносіў вецер праз кусты.

I войстры пах травы і цьвілі,

I воўчых ягад горкі сок

Паветра вогкае паілі,

Бы ў навальніцу дождж пясок.

Прырода шчодрая на ласку

Вітала птушняй песьняй бор,

Які складаў лясную казку

I разьвінаў жыцьця прастор.

Дый раптам сьціхла ўсё жывое.

Прыйшоў нядобры чалавек,

Ён залатыя спляжыў хвоі,

Дубы карэньністыя сьсек.

Ён вырваў дзікую крушыну

Зь лясной глушы і ў сад прынёс.

Няхай расьце там каля тыну,

Яе інакшай зробіць лёс.

Ажно дарэмныя надзеі!

На дзікі куст не пазірай!

Зямля чужая не сагрэе

Таго, хто любіць родны край.

Крушыне лес далёкі сьніцца,

Нядоляй нудзіцца сваёй.

I сьпеюць воўчыя чарніцы

Яшчэ гарчэйшыя на ёй.

4.2.45

ЗАЛОМ

Шчасьлівыя спатканьні

З табой пад вязам ветлівым,

I частыя блуканьні

На полі жоўтацьветлівым.

I белыя рамонкі,

I васількі блакітныя,

I нашыя гамонкі —

Дагэтуль незабытныя.

Убачыць давялося

У жыце жмут завязаны

Зялёнага калосься,

У якім закляцьце сказана.

Я засьцярог:

— Заломы

Ня руш, мая каханая!

У вузялку саломы —

Бяда зачараваная.

Але-ж прайшла навала,

I сіла чараў згінула.

Ты каласы сарвала,

Мне ў твар задорна кінула.

«Ня веру казкам гэтым!» —

Сказала ты з усьмешкаю,

I ў ростані з паэтам

Пайшла самотнай сьцежкаю.

Было, здаецца, ціха...

А ня мінула й месяца —

Ідзе з вайною ліха,

Ў крыві падзеі месяцца.

На горад і на вёску

Цяжкое гора падае.

I дзень, як сьвечка з воску,

Гарыць і нас ня радуе.

Спакою мы ня бачым —

Спазналіся з пакутаю.

А ты жыцьцём сабачым

Без ланцуга закутая.

Чужынцы з ласкай лезьлі,

Твой двор стаяў засьмечаны.

Цябе пасьля завезьлі

Ў разваліны Нямеччыны.

Лажыцца зморай праца

На рукі загрубелыя.

Табе рамонкі сьняцца —

Радзімы краскі белыя.

Калісьці пела ў полі,

Вясной закалыханая.

Ня думала ніколі,

Што будзеш ты выгнаная,

Бяз долі і бяз хаты

I пад прынукай ворага.

Ці помніш колас кляты?

Ты заплаціла дорага!

Хай зло не ад залому,

Хай выпадкова сталася.

Цяпер, калі ня ў дому —

Ўсё роднае згадалася.

Згадаліся ў пашане:

Наш край, вайной абкрадзены,

I шчырае каханьне,

I звычай нашых прадзедаў.

1944

I ЦЯБЕ НЯМА

Я ізноў з табой. Ночкай мляваю

Ты галоўкаю кучараваю

Да грудзей маіх прыхінаешся,

У халодны змрок усьміхаешся.

Як на полымі, на падушачцы

Думкі паляцца, ў бездань рушацца.

Не, ня можа быць гэта яваю:

Ня ідзе мая кучаравая...

А знаёмая тая вуліца

Сёньня прывідам страшным туліцца.

Каміны наўсьцяж і разваліны.

I цябе няма. Дом твой спалены.

Сад стаіць адно ў белай замяці.

Ты ня згінула ў маёй памяці,

Незабыўная зорка ясная.

Ты — надзей іскра непагасная.

Сьцежкі нас вялі і губляліся,

У альтаначцы мы кахаліся.

Мабыць мілы сад пазаростаны,

Спахмурнеў, як я, у доўгай ростані.

Але прыйдзе час — мне ўсё-ж верыцца,

Залатая рыбка будзе ў нераце.

Тая вуліца адбудуецца,

Можа й голас твой там пачуецца.

МРОІ

Я хвалююся. Песьняй узьняты.

Дух крылаты у далеч імкне

На знаёмую сьцежку да хаты,

Дзе галубка ў вясёлым акне.

Дзе пышнелі ў гародчыку астры

I сама ты між красак цьвіла.

Добрым часам ня ведала кайстры,

Па руінах зь бядой ня ішла.

Ты калісьці сьпявала вясьнянкі,

I нявінная радасьць ва ўсім,

Як віно зь перапоўненай шклянкі,

Разьлівалася сьмехам тваім.

А цяпер ты прыбіта жальбою

I чакаеш на лепшыя дні.

Ці адна? Я таксама з табою.

Я запальваю ў словах агні.

Толькі ў гэтым уцехі шукаю,

На плытох лятуценьняў плыву.

Неўгамоўная доля такая

Ускружыла маю галаву.

Набягаюць кіпучай валвою

Сны і мроі. I гіне ціша.

I душа не знаходзіць спакою,

Вырываецца зь цела душа.

I ляціць да цябе, да каханай,

Выпрадаючы кужаль надзей:

Можа песьняй апошняй паўстану

Я з тваіх набалелых грудзей.

1946

ДЗІЎНАЯ СУСТРЭЧА

Дзе ты, любая настаўніца?

Зьнікла зь першых дзён вайны.

Парастуць — мо гэтак станецца —

Успамінаў дзірваны.

Між людзей зь цяжкою стратаю

Твой шукаю лёгкі сьлед.

Можа ты жыцьцём узьнятая,

Пазнаеш інакшы сьвет?

I за думкай думка гоніцца.

Дзесьці сьвеціцца маяк...

Раптам бачу — ў кінахроніцы

Ты, каханая мая!

Ў залю цёмную з экрану ты

Пазіраеш на мяне...

Болем радасьці закрануты,

Насустрэч іду вясьне.

I, праменьнямі аквечаны,

Чую моцны ўзьвей цяпла...

Ты ў далёкі кут Нямеччыны

Дзіўным прывідам прыйшла.

1943

ПАД ВОГНЕНЫМ ДАЖДЖОМ

Прысьвячаецца сыну Iгару

Супакойся, мой сыночак,

У вакно не пазірай!

Там у ботах кот грукоча,

Там вядзьмар чаруе край.

Пад гарою ў царсьцьве сонным

Ян-царэвіч на кані

Б'ецца з волатам-драконам,

Меч гартуецца ў вагні.

На грудзёх таго дракона

Заламаны чорны крыж.

А пад ім няма закону, —

Паліць, нішчыць... Ты дрыжыш?

Ты спалохаўся? Ня бойся!

Ён слабы на гэты раз,

Ён загіне! Супакойся...

I мінецца страшны час...

Суцяшае бацька сына,

Моцна туліць да сябе.

Ноч за вокнамі няспынна

Ў шале поцемкі скрабе.

Паланіца ў небе зоры

Пагасіла. Полах б'е.

Пад дажджом агню ўвесь горад

Звышлюдзкое гора п'е.

Stuttgart 22. 10. 44.

У ГРЫМОТАХ

Восень з дрэў лісьцё зрывала,

Ноч абстрэлянай была.

Сьмерці страшная навала

На руіны запаўзла.

Палымнеў пажар няспынны.

Стогн зямлі... З начы такой

Верасклівы крык жанчыны

Уварваўся ў мой пакой.

Трэскі ўгору паляцелі,

Груд агню шугнуў здалёк.

Захрусьцелі рэбры ў целе

I крывёю нехта сьцёк.

Жах мяне занепакоіў...

Мне было, аднак, няўцям, —

Там суседка за сьцяною

Ў сьвет прыносіла дзіця.

Плач народжанай істоты

Сьцьвердзіў вечнае жыцьцё...

Навакол — разбой, грымоты.

Восень рвала з дрэў лісьцё.

21.10.44

ГЭТА НЯ ГЭРБАРЫЙ

У кнізе між балонак

З родных ніў расьліны:

Васілёк, рамонак

Дый лісток каліны.

Гэта ня гэрбарый,

Ня пустыя зёлкі,

А надзеі-мары

Завіліся ў столкі.

Васілёк, рамонак

I лісток каліны!

Вы ў сьцяблох зялёных

Прынясьлі ўспаміны.

З вамі на чужыну

Беларусь зірнула,

I выгнанцу-сыну

Сэрца закранула.

ТЫ СЬПЯВАЛА МНЕ

Ты сьпявала мне «Перапёлачку».

На ўспамін дала кветку-зёлачку.

За гады яна сьцярушылася,

Толькі песенка не забылася.

На чужыне мне, як пачуецца,

Аж да сьлёз магу я рашчуліцца.

Кінуў родны край і каханую,

Боль заходлівы рвецца ранаю...

Каб-жа ведала маю долечку,

Ці сьпявала-б ты «Перапёлачку».

8.6.44

КАМАРЫ

Як узьняты высака муры

Пад адкрытым неба парасонам.

Над каменным пляцам камары

Засьпявалі нудна тонкім звонам.

Дзе ім піць, смактаць чыю ім кроў?

Ня гудзе гамонка мужыкова,

I ня гоняць чэраду кароў

Дый падкова цокне выпадкова.

А ў маёй краіне вечары!

I прыгожых песьняў шмат было там!

Камары ў палескім гушчары

Хмараю віліся над балотам.

Там наедна й весела яны

Роямі кружылі між тавару.

Дзень згараў, і вечар плыў ляны

У патоках сонечнага вару.

Я цікаўным хлопцам быў тады.

Слухаў часта дзедавыя казкі

Пра чужыя вёскі й гарады,

Дзе цьвітуць няведамыя краскі.

Дзед казаў, хоць і малы камар,

А за вёрстаў тысячы лятае.

Зь ім і я ляцеў на крылах мар

Ў даль, дзе доля лепшая вiтае.

А нідзе я долі не знайшоў

I далёка лёс мяне закінуў

Ад маіх загубленых сяброў

У нязгаслы прысак успамінаў.

Там, дзе Беларусь мая жыве,

Зацьвітаюць красна ў полі краскі.

Цьвіркуны іграюць у траве

На сваіх цымбалах песьню ласкі.

I смуткую я каля муроў.

Шэрыя чужыя камяніцы!

Можа часам з пару камароў

Прыблукалі з роднае зямліцы.

О, як быў-бы гэтым рады я!

Хай сядзелі-б на маёй далоні.

Бацькаўшчына снілася-б мая,

I лясы і ветлыя аблоні.

* * *

Я прахожу вузкай вуліцай.

Змрок... Руіны і выбоіны.

Да грудзёвай клеткі туліцца

Салавей занепакоены.

Гэта сэрца. Чую — болесна

Б'ецца, муліцца і моліцца,

Быццам горача і голасна

Кліча дзеўчыну да молайца.

А ці стаў на раздарожжы я

Над шляхамі ўвосень гразкімі?

Да цябе іду, прыгожая,

Ад Палесься зь песьняй, з краскамі.

Доля ў келіх мне накапала

Зь нейкай любжы сок настоены.

Па дарозе і абапала

Загубіліся выбоіны.

I няма ўжо вузкай вуліцы.

Нікне цемрыва разьмякшае.

Толькі крыху мне рашчуліцца,

Бачу ў сьвеце ўсё інакшае.

ЦЕНІ

Сёньня сумна мне чагосьці.

Запрашаю сонца ў госьці;

Сьвеціць ветліва яно,

Пазіраючы ў вакно.

Шэры змрок загнаны з ранку

Пад прымятую фіранку.

Залятае ў мой пакой

Залатых праменьняў рой.

Па сьцяне — даўгія цені

Ў палахлівым мігаценьні.

Я ў тых ценях пазнаю

Зь іншым любую маю.

8.12.43

МОЖА ПРЫЙДЗЕШ?

Занямелі ў садзе апусьцелым

Вогкасьцю набраклыя кусты.

Я чакаю... Я дрыжу ўсім целам.

— Можа прыйдзеш ты?

Не. Няма...

Няўжо чужой дзяўчыне

Я зірнуў усхвалявана ўсьлед?

Мроя тчэцца лёгкім павучыньнем

I ляцiць у сьвет.

Можа прыйдзеш?

Я цябе чакаю

З роднай а далёкай стараны.

Мо з табой, жаданай,

Зноў спаткаю

Дні былой вясны.

* * *

Як толькі скончыцца вайна

Я да цябе ізноў вярнуся.

Ці ў гэтым ёсьць мая віна,

Што я цяпер не ў Беларусі?

Цябе няма... I мне шкада —

Ня бачу радаснай усьмешкі.

Прыйшла раптоўная бяда

I жвірам жорсткім сыпле сьцежкі.

Няхай сутоньне ў вочы б'е,

Аб сьветлым марыць не пакіну.

Кахаю шчыра я цябе,

Як нашу родную краіну.

Здаецца часам, уначы

Мяне знаёмы голас кліча,

Каб смутак свой перамагчы,

Шукаю блізкага аблічча.

Я пазнаю тваю сястру

Сярод людзей чужога краю,

I ў сэрцы боль журбой гастру —

Цябе й Радзіму ўспамінаю.

30.11.44

* * *

Я вярнуцца не магу,

Душу труціць чамярыца.

Як жабрак той на рагу,

Мушу зь лёсам прымірыцца.

Хай гараць надзей агні,

Загаіцца рана з болем.

У крывавай калатні

Перажыта значна болей.

Ня сумуй, чакай мяне!

У растаньні лучыць згода.

Навальніца праміне,

Улагодзіцца пагода.

I тады з табой ізноў

На прасторы я зайграю,

Каб нязгасная любоў

Галасьней сьпявала Краю.

Шчэ ня скончана вайна

Пачуцьця, ідэй і думак...

I таму — ты там адна,

А са мной дарожны клумак.

20.10.46

ТАБЕ

Словы зьнізаны каралямі,

Чуеш гул маёй крыві.

Хай каралі нятрывалыя,

Я-ж душою ня крывіў.

Ня крывіў душой, каханая,

Чорным часам пець ня мог.

I туга закалыханая

Залягла ў маіх вачох.

А цяпер інакш адчулася,

Стаў ачуньваць пакрысе.

Маладосьць мая прачнулася,

Песьню звонкую нясе.

Сёньня позірк горда бліскае,

Пачуцьцё маё кране

Слова, сэрцу надта блізкае.

Ад чужых ня трэба мне

Ні сугуччаў і ні колеру, —

Я пішу на свой манер.

Не прашу чужых ніколі рук,

Іхны ведаю намер.

Я іду сваёй дарогаю

Па старонцы дарагой.

Раскажу табе так многа я

Зь ціхім сьмехам і тугой.

Думкі, быццам іскры прысаку

Узьлятаюць да нябёс.

Паміж зор лунаюць высака,

Іхны жар табе прынёс.

ПАЯСОК

Мне случанка падарыла

Найпрыгожы паясок.

Пачуцьцёвай процьму сілы

Выбраў вытканы кусок.

Зацьвілі на кожнай нітцы

Мары ткальлі маладой.

Ёй вузор пазорны сьніцца,

Шоўк ільсьніцца пад рукой.

I мітусяцца ўразбродку

Зоркі ў зыркім паяску,

I праменьні пасяродку

Прабягаюць па шаўку.

Краскі, крыжыкі, шмат рысак

Чырванеюць на бакох.

Палымнеець ясны прысак —

Беларускі даўні бог.

Сыплець іскрамі Ярыла.

Зь ніцяў золата пясок.

Гэты слаўны паясок

Мне случанка падарыла.

ТЫ МЯНЕ КАЛІСЬЦI ПЕСЬЦІЛА

Ты мяне калісьцi песьціла

Ў жарскім полымі жыцьця.

Ты была маёю песьняю,

Дыямэнтам пачуцьця.

Мы ішлі шляхамі рознымі,

Але з мэтаю аднэй,

I завеямі марознымі,

I ў спякотны сухавей.

Шмат мінула дзён, атручаных

Горкім чэмерам ілжы.

Да цябе я зноў залучаны.

— Ці ты ўсьцешана, скажы?

Хай апошняй кропляй горычы

На душы зыходзіць ноч...

Я нічога не гаворачы

Буду ў неба тваіх воч

Пазіраць, каб ціха цешыцца,

I таіць салодкі стогн.

Не знасіць вады у рэшаце,

А каханьня у лістох.

Я на гэтым пераконаны...

Я прынёс зялёны май.

Ты пастаў букет у конаўку,

Як даўней, мяне прымай.

I усьмешкаю ты весьняю

Надары свайго гасьця.

Станеш зноў маёю песьняю,

Дыямэнтам пачуцьця.

Я, — нічога не гаворачы,

Бо на словы не ахвоч, —

Пазіраць з мальбою горача

Буду ў неба тваіх воч.

У ЗАЦІШКУ

З табой я ў зацішку ізноў.

Прыходзіць раньне. Таюць зоркі.

Для пачуцьця ня трэба слоў,

Ня трэба лішняе гаворкі.

Нам сьцеле ў росах сенажаць

Кілімы з кветкавых карункаў.

А вусны смаглыя дрыжаць

I моляць палкіх пацалункаў.

Шугае слодычы агонь

У зачарованым палоне.

Твая гарачая далонь

Ляжыць даўно ў маёй далоні.

I нам ня трэба лішніх слоў,

Мы больш паглядамі гаворым...

Плыве чароўны сьпеў лугоў,

Рамонкам пахне і чаборам.

ПАЛЕСКАЯ ТАМАРА

Тану я ў моры мараў,

На сэрцы хваль прыбой.

Палеская Тамара,

О сьветлы вобраз мой!

Не мімаходзь заскочыў

Я ў госьці да цябе.

Ты васількамі вочаў

Цьвіла ў маёй журбе.

Твой мяккі кужаль косаў

Спавіў маю душу.

Не паглядай-жа скоса, —

Я радасьці прашу.

Ня высахне, ня зьвяне

Пялёсткаў белы цьвет.

Пад сонечнае зьзяньне

Каханьне выйдзе ў сьвет.

Я буду ў гэтым годзе

Гарэць, як у вагні.

Маўчаць пачуцьцям годзе!

Тамара, працягні

Ты мне насустрач рукі...

Я познаю парой

Прыйшоў, каб вызнаць мукі

I поўны супакой.

Аб гэтым часта мару

I любую маю

Палескую Тамару

П я ю.

У МIЖЗОР'Е

Адвячоркам я выйду за весьніцы

Насустрэчу табе і вясьне.

Будзе мара блакітная песьціцца

У паглядзе тваім для мяне.

Прытулю цябе, мілая, горача.

I на ставе, пад ніцай вярбой,

Каб пазбыцца жыцьцёвае горычы,

Я ўсю ноч прасьпяваю з табой.

Мы — упрочкі ад явы. Ня змрочыцца

I ня згіне імпэт малады.

У міжзор'е далёкае хочацца,

Дзе няма ні вайны, ні бяды.

Мы абое, галубка дрыжоная,

Напляцем лятуценьняў вянкі.

Ночка гэтая прыйдзе бяссонная,

Праглыне і прасьцяг і вякі.

Дробна зоры на небе накрышацца,

Замігцеюць і ў цёмнай вадзе.

Возьмем човен, і ён закалышацца,

Паплыве, у сусьвет павядзе.

Прытулю цябе, мілая, горача,

Станеш ружай пунсовай цьвісьці.

Будзе Муза, са мною гаворачы,

Працінаць маладосьць да касьці.

Твае вусны, як цукар у ягадзе,

Будуць таяць, запальваць мяне...

Адчуваю спатканьне я загадзя

I каханьне між зор на чаўне.

10.4.44

СУНІЦЫ

Я салодкія суніцы

У гайку з табой зьбіраў.

Там трапёткія сініцы

Шчабяталі ў пасмах траў.

Там пазнаў я сьвет прыгодаў

З пачуцьцямі ў барацьбе,

I на песьнях сэрца гойдаў,

Думаў толькі пра цябе.

Ты сьмяялася задорна,

Паціскала мне руку.

З песьняй нам было прасторна,

Як у полі жаўруку.

I цяпер, калі сініца

Б'ецца крыльлем за акном, —

Мне твая усьмешка сьніцца,

Пах суніцаў льлецца ў дом.

* * *

Ты ня хмур, галубка, бровы,

З крыўды вуснаў ня грызі.

Шлях твой, ведаю, суровы

Але чысты, ня ў гразі.

Толькі згінуў сьмех дзявочы,

Зьнікла юная пара.

Я чытаю твае вочы.

Будзе лёгка з-пад пяра

Ліцца ласка, дарагая,

Хваляй весьняе ракі.

Маладосьць твая другая

Завіне ў мае радкі.

Не скажу табе грубога,

Нават смутак прыдушу.

Хай мой верш, як вера ў Бога,

Супакойвае душу.

Хай гучыць ён калыханкай.

Ты вячорнаю парой

Да мяне прыйдзі каханкай,

Раніцой ідзі сястрой.

НА УЗГОРКУ

Я хачу табе ўсе краскі

У вянок завіць,

I ў пяшчоце жарскай ласкі

Кубак мёду піць.

Я хачу, каб залатая

Нам цьвіла вясна,

Што у мроях залятае

Да мяне здаўна.

На узвышшы, на узгорку

Ў песеннай сяўбе,

Я сваю вітаю зорку,

Клічу да сябе

Даражэнькая галубка,

Ясачка мая!

Юр сядзіць на ўскраі кубка

I з табою я

П'ю салодкае з дамешкай

Хмельнай гаркаты...

Зьзяеш сонечнай усьмешкай

На узгорку ты.

ЛЯ РАКІ

Я з табою сядзеў ля ракі,

Між чароту плылі шчупакі...

Над вадою трымцеў плавучок.

— Можа плотку падчэпе кручок?

А што думала ты — ня ўгадаць.

Твой пагляд лашчыў водную гладзь.

I сьпявала ты ціхенька мне:

— Ці кахаеш, мой любы, ці не?

Раптам голас узрушаны сьціх,

Ты танула ў абдымках маіх.

I ў той момант, нібы назнарок,

Патануў на вадзе плавучок.

ЗЛОЕ ШЧАСЬЦЕ

Я маю злое шчасьце:

Любіць і боль цярпець,

Падняцца, нізка ўпасьці,

Зноў узьляцець і пець.

I песьнямі сваімі

Спакой душы знайсьці,

Бяз крыку, з простым імем

Да хараства ісьці.

Гарэць... ахвяры класьці,

I ўсёй істотай пець.

Такое злое шчасьце

Паэт павінен мець.

СЬНЯЖЫНКА

Адцвіла вяргіня белая...

Мне «бывай» сказала ты.

Зьнікла радасьць недасьпелая

Ў дзень асеньні, залаты.

Я сваю душу трывожную

Суцішаў, як быў з табой.

Ад цябе пайшоў, прыгожая,

Зь незатоенай журбой.

Ідучы ў жыцьцё сьцяжынкаю,

Ні на што не наракаў...

Я над першаю сьняжынкаю,

Што зьляцела на рукаў,

Загарэўся успамінамі:

Саматканы твой вузор

Тонка сплецены ільдзінамі

У карунак дробных зор.

У цябе каўнерык вязаны

Акурат, як сьнегу брыж...

Можа штосьці недасказана,

Дык цяпер дагаварыш.

НА ПРАДВЕСЬНІ

На прадвесьні па жарсьцьве дарог

Я пайду за горад пець прастору,

Мне ўжо сьніцца сонечны мурог,

Мне прыносіць гліца пах чабору.

А яшчэ ня выбегла нідзе

3-пад зямліцы траўка маладая —

Сымбаль сыці і людзкіх надзей.

А яшчэ пахмура паглядае

Ў талым сьнезе прэлая зямля,

Як іржа рудая на зялезе.

Аж ня ўрымсьцiцца жальба мая,

Асьцюком у верш яна залезе.

Будзе песьні мутарна маёй.

А пасьля, калі ўсьміхнуцца руні,

Праліецца сум, і супакой

Ляжа ў сэрцы на жывыя струны.

Акрыліцца слова. Пойдзе ў друк.

Хай чаруе, песьцiць на прадвесьні.

Дзесьці тоне ў просіні жаўрук,

Ён пяе напэўна мае песьні.

ПАПАРАЦІ

Прабягае дзе-ні-дзе

Злосны вецер за аселіцаю.

I зімы апошні дзень

Апяваецца мяцеліцаю.

I сівы мароз-мастак

Парасклаў на шыбах папараці.

Кветкі сьнежныя, аднак,

Заўтра кроплямі закапаеце.

Лёгка дыхае вясна

Над сьнягамi расьцярушанымі.

Я самотна ля вакна

Сьмягну думкамі узрушанымі.

Незабыўныя гады,

Пылам замсты незамеценыя.

Хлопца вабілі тады

Косы русыя, заплеценыя.

З тэй дзяўчынай часта я

Пеў вясьнянкі пад алешынаю.

Мне здавалася, мая

Доля зь нейкім зельлем зьмешаная.

Дзіўны шэпат у лісьці,

А я з мараю нязьдзейсьненаю:

Як у шчасьцi узрасьці

I цьвісьці вясною песеннаю?

Як ад гора уцячы?

Капцюрамі ліха драпаецца.

На Купальлі уначы

Мы шукалі кветку папараці.

Аджа кветкі не знайшлі,

Толькі морак плыў над парасьцямі.

Маладосьць мы перайшлі,

Бачым поступ блізкай старасьці мы.

Розных думак рой імкне.

Вунь жаданая, расквечаная

Серабрыцца на вакне,

Ды цяплом амаль зьнявечаная.

Клаў мароз на шыбы вас

У спляценьні хітрым, папараці!

Вам трываць нядоўгі час —

Заўтра

кроплямі

закапаеце.

ПЕРАД СЬВЯТАМ

А чаму, зь якой прычыны,

Пад брывамі у дзяўчыны

У блакітнай глыбіні

Загараюцца агні?

Ці таму, што блізка сьвяты,

Што прыходзяць часта сваты,

Мёд нясуць, гарэлку п'юць

I, частуючы, пяюць.

Пазіраюць ёй у вочы,

А ў адказ ім — сьмех дзявочы.

— Ня гуляйце да цямна!

Мае любага яна.

З Васілём, хлапцом вясковым,

Ёсьць інтэрас, адным словам.

I вясельле пойдзе ў лад,

Мае быць пасьля Каляд.

А таму, з тае прычыны,

Пад брывамі у дзяўчыны

У блакітнай глыбіні

Загараюцца агні.

ВАСІЛЁК

Сьцежка ў полі вядзе нацянькі.

Наабапал цьвітуць васількі.

Я з табою стаю на мяжы...

Маё сэрца вузлом не вяжы.

Ты ласкаеш цяпер Васіля,

I цяпер і, напэўна, пасьля.

Я гарачую радасьць тваю

Адчуваю. З табой запяю.

I жытнёвую краску сарву.

Упрыгожу тваю галаву.

Хай-жа ў косах сінее здалёк

Стаў над лёсам тваім Васілёк.

ЛІЛЕЯ

Нашумелі хвалі

Ў шале буравею.

З возера сарвалі

Белую лілею.

З бурай уцякае

Пад кусты, пад лозы.

Чыстая такая,

На пялёстках сьлёзы.

На вадзе лілея

Больш не забялее,

А мая надзея

Сёньня жарам тлее.

ЦЫМБАЛІСТ

Ён пазнае душой людзкую кволасьць

I творыць казку чараўнічых сноў.

Таму ў яго пад колер струнаў волас

I вусны выцьвілі ад сьпекі сьпеўных слоў.

Зрывае дзед з цымбалаў гукі-звоны,

Яны лятуць, як лісьце па вятры.

На Беларусі зь песьняй плытагонаў

Усе дарогі выхадзіў стары.

Ён перажыў усіх цароў на сьвеце,

Страхоцьце войнаў на сваёй зямлі,

I павыросталі на славу дзеці,

Дый за чужую славу паляглі.

Але былі таксама — іх ня мала, —

Што пралівалі за Радзіму кроў.

Прызыўны голас дзедавых цымбалаў

Зьвінеў магутна ў сэрцах змагароў.

Іграў музыка ладна ў непагоды,

Сьпяваў пра вёсны, вусны, маладосьць.

I абуджаў лагоднае заўсёды,

А да чужынцаў накіпала злосьць.

Ня меў свабоды ён ад іх ніколі.

Шукаў, пытаў — нічога не знайшоў.

Глядзеў на ўсё зь нявычарпаным болем

I піў ваду зь гліняных гладышоў.

Суцішыў смагу з рэк Дняпра і Сожа,

Дзьвіны і Нёмну, безьлічы крыніц.

А ці душу пакрыўджаную зможа

Ён перазвонам струнаў напаіць?

Навокал людзі быццам скамянелі.

Ці-ж будуць слухаць сьціплую ігру?

А тут яшчэ і старасьць стогне ў целе,

Ламае косьці ў золкую пару.

Няўжо ляжыць жалоба на пачуцьцях,

I ты адзін адкінуты людзьмі,

Навошта думкі горкія снуюцца?

Зайграй ты перамогу, загрымі!

Яшчэ па струнах спрытна ходзяць рукі,

Ты іх з цымбальнай радасьцю зрадні!

I за табою пойдуць твае ўнукі,

I загарацца восенскія дні.

Няхай зямля абсыпаная лістам,

I голы сад у холадзе заснуў.

Ідзі ў жыцьцё вясёлым цымбалістам,

Іграй пра ветласьць, вусны і вясну.

ПЭРСЫДЗКАЯ ЛЕГЕНДА

Даўным-даўна і далёка,

За высокімі гарамі

Дый за морам, за Касьпійскім

Жыў пэрсыдзкі цар Хазрой.

Прагавіты, ганарысты,

Ён шукаў сусьветнай славы.

Дні ягонага ўладарства

Змрочнай сталіся парой.

Паднявольныя народы

Ён зганяў на фэстывалі,

Прымушаў іх пад прыгонам

Песьні весела сьпяваць,

I тырана-пераможцу,

Заглушаючы сумленьне,

Сьветлым, мудрым і вялікім

Перад сьветам выслаўляць.

Ад галодных, ад галоты

Адгароджаны сьцяною,

Ён праводзіў дні ў забавах,

Ад кальянаў віўся дым.

Калыхаліся штандары,

Краскі кідалі Хазрою,

Залатыя кубкі зь мёдам

Выстаўлялі перад ім.

А ці сэнс жыцьця ў раскошы?

У разгуле ненасытным,

Як здараецца заўсёды,

Шчасьце рвецца на шматкі.

I тады гняце раздума:

Ёсьць на сьвеце безьліч скарбаў,

Іх няўзнак мінаюць людзі,

Толькі бачаць мастакі.

Мастаком усюды гонар,

Скрозь адчыненыя дзьверы:

I ў хаціны і ў палацы,

Нават там, дзе цар жыве.

I ў багатыя гарэмы,

I ў сукрытыя купальні,

Дзе на мармуры басэйну

Хараство у харасьцьве.

Пра красу складаюць вершы,

I малююць на палотнах,

I разцом на цьвёрды камень

Накладаюць лёгкі штрых.

А ў цара жанок нямала —

Зіхацяць, як дыямэнты...

Хай-жа ў будучыні нашчадзь

Палюбуецца на іх.

На ўспамін хай будзе ўнукам

Постаць гордае красуні:

Цар Хазрой зазваў Фэрхата —

Маладога разьбяра.

I яго павёў гасьцінна

Ў патаемныя пакоі,

Паказаў сваіх там жонак —

Пыху царскага двара.

Ні ў ваднэй няма заганы,

Зьзяюць роўна ўсе, як зоркі.

Выбірай, якую хочаш.

Сузіраючы — твары!

Маладзіцы ў белых строях,

У маністах жамчуговых,

Як на радаснае сьвята,

Хараства нясьлі дары.

Лебядзінай чарадою

Праплылі у карагодзе,

I адна зь іх асталася,

Прыпыніла лёгкі крок.

Быццам крыламі, рукамі

Плаўна ўзьвеяла ў паветры.

З плеч хіснуўся доўгі вэлюм,

Можа нават назнарок.

Раптам спрытна падхапіла,

Ахінулася пасьпешна,

I празрыстым матылёчкам

Замільгала ля жанчын.

I Фэрхат ужо убачыў:

За яе няма найлепшай.

Далікатны цьвет магнолі —

Лёгкавейная Шырын.

Пад празрыстым тонкім шоўкам

Цела белае лілеі

Дый узьнятая прыветна

Неакрытая рука,

Хараством клясычных формаў

I гульнёй прынадных рухаў

Захапляла, хвалявала

Маладога мастака.

Ён абраў яе. Ён верыў,

Што няма дачкі Ірану

Прыгажэйшай, а напэўна

I на сьвеце ўсім няма.

Толькі зь ёй вядзе дарога

Да вялікага мастацтва.

Створыць помнік для нашчадкаў,

Слава зьявіцца сама.

I пачаў Фэрхат з запалам...

Пад разцом пакорным вырас

Вобраз казачнай красуні

Ў цьвеце сонечнай вясны.

У затоеным жаданьні

Сэрца млела, ападала,

Заіскрыліся пачуцьці

I паўсталі мроі-сны.

Адтвараць красу на яве,

Адчуваць у творы радасьць, —

Шчасьця гэткага ня зналі

Падышахі і цары.

Перад ім Шырын стаяла,

Як антычная багіня.

Твар зь інтымнай цяплынёю

Усьміхаўся без чадры.

I распушчаныя косы

Да каленаў ападалі,

Косы пышныя, густыя,

З бляскам, чорныя, як смоль.

Паланеў Фэрхат спакусай

Прытуліцца блізка-блізка.

У яго украдкам сэрца

Засмактаў нязнаны боль.

Нейкі гостры, а салодкі,

I гарачы, а прыемны.

Гэты боль таму вядомы,

Хто ў жыцьці кахаць умеў.

Нават ночы ў неспакоі,

Сьвет зьмяняецца дзівосна.

Толькі любай бачыш вочы,

Толькі любай чуеш сьпеў...

Але шчасьця час нядоўгі.

Скончыў твор. Няма сустрэчаў...

Дні пайшлі памалу, нудна,

Як арба, як рып калёс.

Ня стрываў Фэрхат нарэшце.

Каб хутчэй пазбыцца мукаў,

Да цара прыйшоў з прызнаньнем

Даручыць яму свой лёс.

I з паніклай галавою

Да Хазроя ён прамовіў:

«О, магутны цар Ірану!

Слова выказаць дазволь.

Б'е паклон табе ў пашане

Твой Фэрхат, і царскай ласкі

Просіць сёньня, каб суцішыць

У грудзёх пякучы боль.

Ён стаіць перад тваімі

Ясназорнымі вачыма

I жыцьцё сваё і талент

Каля ног тваіх кладзе.

З тэй пары, як я наведаў

Твой гарэм з твайго дазволу,

Для душы мае спакою

Не магу знайсьці нідзе.

Паднявольны сіле змусты,

Я закон дзядоў парушыў.

Я — мастак, і ў творчай працы

Сузіраў красу жанчын.

I мяне багі за гэта

Пакаралі злою жарсьцяй.

У начы бяссоннай бачу

Ў сьветлым вобразе Шырын.

Мне даруй! Яе кахаю.

Нашу слаўную царыцу

Я люблю, люблю ўсім сэрцам,

Як жыцьцё, як родны край.

Патрабуй усё, што хочаш!

Я гатовы да ахвяры.

А Шырын, прашу з пакорай,

Падаруй мне, цар, аддай!..»

I Фэрхат, упаўшы ніцма,

Распасьцёр наперад рукі.

«Мне аддай!» — маліў Хазроя,

Распластаны скамянеў.

Аж зьбялелі ў страху пэрсы

На вузорыстых каберцах,

I чакалі — зараз громам

Прагрукоча цараў гнеў.

Як паважыўся падданы

Праказаць такія словы?

Зь ім тут разам і бязьвінны

Грознай кары ня міне.

Але дзіва: хмары зьніклі...

Цар цыбук паклаў спакойна.

Скрыва неяк усьміхнуўся

I сказаў: «Ня веру. Не!

Я ня веру гэтым словам.

Мастакі ілгуць заўсёды.

Давядзі, Фэрхат, адвагай,

Што кахаеш ты яе.

Бачыш горы Бісутуну?

Ты павінен іх прымусіць

Гаварыць. Няхай мне славу

Кожны камень там пяе.

I тады табе паверу,

I Шырын за жонку возьмеш,

А тваё каханьне зь ёю

Ўсе вякі перажыве».

Цар лянотна нахінуўся,

I яму цыбук паднесьлі.

Думкі чорныя снавалі

У ягонай галаве.

«А няхай спрабуе шчасьця!

На яго там сьмерць чакае.

Зь Бісутунскіх гор ніколі

Ня прыходзілі назад.

Ён зырвецца з тых сустромаў

I Шырын яму ня ўбачыць...

Цар злаўмільна усьміхнуўся

I сказаў: «Ідзі, Фэрхат!»

I Фэрхат пайшоў шчасьлівы

На захмарныя вяршыні

Легендарнага узвышша

Напярэчкі долі злой.

Дзе арлы адны ўзьлятаюць,

Дзе гуляе толькі вецер,

Чалавек тварыў самотна

Над сустромнаю скалой.

Ён ня бачыў небясьпекі.

У яго адно імкненьне:

Дасягнуць жаданай мэты,

Ідучы ўсім насупор.

Хай навокала сустромы,

Хай прадоньне пад нагамі,

Ён штодня няўтомна-ўпарта

Адмяняў аблічча гор.

Сіла й розум чалавека

I ягоны буйны талент

Падуладныя пачуцьцям,

Іхны слухаюць загад.

Так прымусіла Фэрхата

Ўсемагутнае каханьне

Рэзьбіць горы, і навекі

Так здабыў імя Фэрхат.

Горы горда ўзгаварылі,

Ўзгаварылі, як жывыя.

З тонкавысечаных скалаў

Пазіралі абразы,

Абразы жыцьця Хазроя:

Фэстывалі, ловы, бітвы, —

Фрэскі, зьвітыя пладамі

Вінаграднае лазы.

Вырысоўваліся зырка

Часу слаўныя падзеі

I знаёмыя абліччы

Тагачаснае пары.

Там была адна асобна

Аблюбованая постаць:

Вусны клічуць і сьмяюцца

3-пад адкінутай чадры.

I працягнутыя рукі

Ў тонкіх рысках на далонях.

Далікатнай ножкі вырыс

З расхінутага крыса,

I ў каралях і карунках

Грудзі — дзьве жывыя хвалі.

Быццам гэта з морскай пены

Нарадзілася краса.

Няпрыступную цьвярдыню,

Гэту казачную веліч,

Не пахібяць у стагодзьдзях

Ні віхуры, нi дажджы.

У застыглым лёгкім руху

Зачарованае цела,

Як жывое і, здаецца,

Сэрца ў ім жыве-дрыжыць.

Часта надзіць падарожных

Да сябе магутны помнік,

Паглядзець, за што Фэрхата

На узвышша кінуў лёс:

Ён, Фэрхат, тварыў і мроіў,

I Шырын стаяла блізка.

Празь яе пайшоў на мукі,

Маладосьць сваю панёс.

Як чароўна, калі ўраньні

Сонца косы рассыпала

I на ўзвышшы Бісутунскім

Ажывалі валаты.

Праразаліся з туману

Павырэзьбленыя скалы,

Зіхацелі ў векапомным

Аўрэолі залатым.

I Шырын цішком з гарэму

Пазірала ў даль на горы,

Дзе, ня ведаючы ўтомы,

Ажыўляў граніт разьбяр.

I сама сабе казала:

«Мой Фэрхат — арол бясстрашны.

На вяршынях гор ён горды

I магутны сам, як цар.

Хутка вернецца із славай.

Веру цьвёрда — не загіне.

Прыйдзе ён сюды героем,

Прыйдзе любую забраць.

Разам зь ім жыве каханьне,

Сіла боская, зь якою

На няпройдзенай дарозе

Не павінен паміраць».

Сапраўды, Фэрхат ня згінуў,

А вярнуўся з гучнай славай,

I адразу да Хазроя

Ў зьліты золатам палац.

Сьвяткаваў ён перамогу

Абавязку над правамі,

Не прасіць цара з паклонам,

А прыйшоў патрабаваць.

На Хазроевы пахвалы

Ды на золата-чырвонцы

Не гарэлі іскры шчасьця

У Фэрхата уваччу.

«Мне ня трэба жадных скарбаў, —

Адказаў мастак з пагардай,

— Абяцанага жадаю,

Больш нічога не хачу».

Цар здрыгнуўся. Сэрца млосна

Зашчымела ў прадчуваньні

Незаступнай цяжкай страты...

Дык няўжо? Аддаць? Згубіць?

Дарагой цаны заплата!

Аддасі — і застанецца

Нявыгойлівая рана.

Ці ня лепш адно — зманіць.

Цар ачулеў. I пахмура

Праказаў: «Шырын памерла»...

Ня стрываў Фэрхат удару.

Ён у роспачы нямой

Сьмерць прадчасную прымае,

Моўкне сэрца пад кінджалам,

Амываецца крывёю...

Ты дасяг свайго, Хазрой!..

I прайшла ў народзе чутка,

Што Фэрхата ашукалі,

Што дарэмна ён праходзіў

Шлях цярністы, шлях віты.

Ён, няшчасны, паў ахвярай

Самаўладнага Хазроя.

За яго памсьцяцца горы,

Бісутунскія хрыбты.

Дагарэла зорка ўраньні,

Бура дрэва пашчапала...

Песьняры па ўсёй краіне

Выслаўлялі разьбяра.

Тыя песьні быццам проймай

Да Шырын праз мур шугалі.

— Згінуў любы самагубам,

Сьцяты зрадаю цара.

Як дачулася аб гэтым,

Горка плакала царыца

I задумнымі вачыма

Слала жаль у даль да скал.

Там каменныя магуты

Ў строгай велічы стаялі.

Несьмяротны дух Фэрхата

У імгле сівой блукаў.

I мастацкаю разьбою

Шчараванага граніту

Заклікаў Шырын прынадна

Адвячорнаю парой.

Горы мсьціліся Хазрою,

Маладзіцу паланілі.

Зьвяла, высахла магноля,

Неагрэтая вясной.

Як заклятыя багамі,

Горы клікалі-гукалі,

I Шырын на гэты заклік —

Нацянькі ў халодны змрок.

Ад людзей яна з палацу

Ўпотай выбегла на ўзвышша,

На пагрозьлівыя скалы,

Каб зрабіць апошні крок.

Там расплёў ёй вецер косы

I сарваў малітву з вуснаў.

— Я твая, Фэрхат! — і з крыкам

Паляцела цела ўніз.

Так Шырын пайшла бяз страху

За Фэрхатам, за каханым.

А стары Хазрой бязрадна

Свой цыбук у злосьці грыз.

———————————————

Перажытыя стагодзьдзі

Не пакрылі шэрым пылам

Гэта слаўнае паданьне,

Няўміручы гэты сказ.

Не, ня ты парэзаў горы,

А тваё, Фэрхат, каханьне.

З гэтай сілай перамог ты

I жывым прыйшоў да нас.

1946

Content

Лебедзь чорная

ЛЕБЕДЗЬ ЧОРНАЯ

МАIМ БРАТОМ

МАТЧЫНА СЬЛЯЗА

ЛЯТУЦЕНЬНЯМІ ЛУНАЮ

КРУШЫНА

ЗАЛОМ

I ЦЯБЕ НЯМА

МРОІ

ДЗІЎНАЯ СУСТРЭЧА

ПАД ВОГНЕНЫМ ДАЖДЖОМ

У ГРЫМОТАХ

ГЭТА НЯ ГЭРБАРЫЙ

ТЫ СЬПЯВАЛА МНЕ

КАМАРЫ

* * *

ЦЕНІ

МОЖА ПРЫЙДЗЕШ?

* * *

* * *

ТАБЕ

ПАЯСОК

ТЫ МЯНЕ КАЛІСЬЦI ПЕСЬЦІЛА

У ЗАЦІШКУ

ПАЛЕСКАЯ ТАМАРА

У МIЖЗОР'Е

СУНІЦЫ

* * *

НА УЗГОРКУ

ЛЯ РАКІ

ЗЛОЕ ШЧАСЬЦЕ

СЬНЯЖЫНКА

НА ПРАДВЕСЬНІ

ПАПАРАЦІ

ПЕРАД СЬВЯТАМ

ВАСІЛЁК

ЛІЛЕЯ

ЦЫМБАЛІСТ

ПЭРСЫДЗКАЯ ЛЕГЕНДА