Пясецкий Сергей

БАГАМ НОЧЫ РОЎНЫЯ

Сяргей Пясецкі

БАГАМ НОЧЫ РОЎНЫЯ

.

.

Незнаёмай мне, няўрымсьлівай Аннамары Лесэр — як даніну магутнасьці яе духу — прысьвячаю гэтую аповесьць[1]

.

.

«Абрыдла ўважаць быдла за нябыдла».

Норвід

«Lasciate ogni speranza voi ch’entrate».[2]

Dante

«Прамовіць граніт, не прамовяць людзі».

Ян Каспровіч, «Зь нізінаў».

.

.

«А good spy is of necessity a brave and valuable fellow».[3]

.

СПРАВАЗДАЧА АГЕНТА ВЫВЕДКІ

Берасьце, 18 красавіка 1923 г.

Начальніку ўправы № 6

2-га аддзелу Генэральнага штабу

агента 13-б

Справаздача

5 красавіка 1923 г. пасьля паступленьня на выведную службу я атрымаў наступнае — пробнае — заданьне:

1. Перайсьці мяжу на ўчастку 29-га памежнага батальёну да 10 красавіка г. г.

2. Празь Менск даехаць да Бабруйску.

3. У Бабруйску дасьледаваць стан крэпасьці і казармаў.

4. Даведацца, якія вайсковыя фармаваньні дысьлякаваныя ў Бабруйску: нумары палкоў, прозьвішчы афіцэраў.

5. Настроі салдатаў. Вышкаленьне. Узбраеньне. Матэрыяльнае забесьпячэньне. (Па меры магчымасьці падмацаваць сабраныя зьвесткі дакумэнтамі).

6. Вярнуцца праз адвольны адцінак мяжы да 15 красавіка г. г.

На выкананьне спробнага заданьня мне быў дадзены 10-дзённы тэрмін і наступныя матэрыяльныя сродкі:

........................................................................................

9 красавіка г. г. а 22-й гадзіне я перайшоў мяжу на адцінку 29-га памежнага батальёну, паміж памежнымі слупамі 607–608, насупраць вёскі Дукаты. Выйшаў на наспу разабранага чыгуначнага шляху і, ідучы ўздоўж яго, накіраваўся на ўсход.

У Менск прыйшоў 10 красавіка г. г.

У Бабруйск прыехаў 11 красавіка г. г. Адразу скіраваўся ў штаб 8-ай пяхотнай дывізіі. Увайсьці ўнутро ня мог, бо трэба было ўзяць пропуск у камэндатуры, а ў мяне не было добрых дакумэнтаў. Тады пайшоў да крэпасьці.

Крэпасьць цалкам занядбаная. Казармы ўсё больш руйнуюцца. Некаторыя будынкі ў менш-больш добрым стане занятыя вайскоўцамі. Іншыя стаяць бяз шыбаў і дзьвярэй.

У Бабруйску дысьлякуецца 8-ая пяхотная дывізія, якая належыць да 5-га корпусу (Магілёў). У склад 8-й пяхотнай дывізіі ўваходзяць тры пяхотныя палкі і кавалерыйскі полк. Нумары пп: 21, 22, 23. Полк 23 цяпер разьмешчаны ў Рагачове. Штаб і камэндатура 8-й ПД знаходзяцца ня ў крэпасьці, а ў цэнтры места, каля будынку тэатру.

З асабістых размоваў з салдатамі, з падслуханых размоваў і з уласных назіраньняў я зрабіў наступныя высновы што да пяці пунктаў заданьня:

1. Настроі салдатаў пэсымістычныя. Вайсковую службу ўважаюць за непазьбежнае зло. Да ўладаў і начальства ня маюць ані прыхільнасьці, ані даверу. Насупраць, адчуваецца зьнеахвочанасьць і крытыцызм. «Палітычныя» пытаньні салдатам ужо абрыдлі. Палітрукоў высьмейваюць і ненавідзяць. Салдаты абыякавыя да ўсяго. Я не заўважыў гэтак уласьцівых маладым салдатам жартаў і грубых досьціпаў. Яны панурыя, злыя, раздражнёныя. Мяркую, што гэта вынікае ня столькі зь зьнеахвочанасьці да вайсковай службы, колькі з агульнай прыгнечанасьці грамадзянаў Саветаў і з клопату пра роспачны лёс пакінутых сем’яў.

2. Што тычыцца вывучкі салдатаў, то лічу яе цалкам нездавальняючай. Інструктары ставяцца да службы легкадумна, а салдаты ўспрымаюць практыкаваньні як жаданьне ім дакучыць. Вайсковай дысцыпліны (у добрым значэньні гэтага слова) няма. Не відаць салдацкай бадзёрасьці, спрыту, добрай выпраўкі. Нават сяржанты выглядаюць як толькі што пераапранутыя ў вайсковыя мундзіры цывільныя. Ходзяць расхрыстаныя, млявыя, заспаныя.

3. Салдаты ўзброеныя старымі расейскімі вінтоўкамі. Я заўважыў, што пра зброю яны ня дбаюць. Бачыў шмат заржавелых карабінаў. Рамяні пераважна з тканіны… Дасьледаваць стан мабілізацыйных рэзэрваў дзеля нястачы часу ня змог.

4. На харчаваньне салдаты ня скардзяцца. Я нават заўважыў, што яны задаволеныя. Калі ўлічыць голад у вёсках і гарадох, дык гэта зразумела. Салдаты атрымліваюць штомесяц 7 рублёў заробку; афіцэры ад 60 рублёў і больш. Салдацкая ўніформа не аднолькавая — нават у адной роце. Некаторыя маюць прыстойныя мундзіры і боты, іншыя ходзяць у зношаных.

На другі дзень побыту ў Бабруйску мне ўдалося завесьці знаёмства з адным сяржантам, які служыць у штабе 8-й ПД. Даведаўшыся, што ён паходзіць з Растова-на-Доне, я зрабіў выгляд, што я яго зямляк і пазнаёміўся зь ім бліжэй. Запрасіў яго на самагонку, а пасьля, калі ён падпіў, прызнаўся яму: маўляў, я — член арганізацыі «Воля народу», якая змагаецца за зьмену ладу і ўсталяваньне сапраўднай свабоды. Ён цалкам мне паверыў, і нават папрасіў прыняць яго ў арганізацыю. Я зрабіў наступнае: даў яму трохі грошай і загадаў зрабіць падрабязны сьпіс афіцэраў 8-й ПД, бо арганізацыя хоча знайсьці сярод іх прыхільнікаў. Ён сказаў, што ахвотна гэта зробіць у штабе. Я сказаў, каб ён пазначыў крыжыкамі прозьвішчы афіцэраў, незадаволеных уладамі. Празь дзень Н. прынёс мне два загады штабу 8-й ПД, шэсьць загадаў камандзіра 21-га ПП і поўны сьпіс афіцэраў. Мяне зьдзівіла, што ён пазначыў крыжыкамі больш за 80 % афіцэраў. Аднак Н. пераконваў мяне, што гэта насамрэч «незадаволеныя». Празь дзень я разьвітаўся з Н., паабяцаўшы неўзабаве зь ім спаткацца. Н. уручыў мне ліст да земляка ў Менску, які служыць у 10-м ПП 4-ай Смаленскай дывізіі. Н. прасіў, каб я і яго прыняў у «Волю народу». З гэтага ліста я не скарыстаўся, бо маё заданьне не ўключала гарнізону г. Менску. Зрэшты, на далейшае пашырэньне шэрагаў «Волі народу» мне не хапіла грошай. Ад Н. я атрымаў таксама два чыстыя блянкі пасьведчаньняў, выдадзеных штабам 8-й ПД. Адзін я выкарыстаў.

На зваротным шляху, на вакзале ў Бярэзіне, я даведаўся, што там знаходзіцца камполк Грываў. Я ўбачыў, што ён гаворыць зь нейкім краскомам вышэйшага рангу. Наблізіўшыся да іх і ўдаючы, што чытаю «Красную Звезду», я падслухаў частку размовы. Я мяркую, што яна вельмі важная, і перадаю яе тут, наколькі памятаю:

ГРЫВАЎ: Рэарганізацыя Чырвонай арміі ў дадзены момант немагчымая.

КРАСКОМ: Я дакладна гэта ведаю. Праект ужо распрацаваны, але яго трымаюць у таямніцы.

ГРЫВАЎ: А чыя ідэя? Мусіць, главверха?

КРАСКОМ: Так, Каменева.

ГРЫВАЎ: Найгоршае, калі такія тэарэтыкі ад Маркса і Каўцкага ўлазяць у вайсковыя справы. Трэба спачатку ўзмацніць армію, паставіць на ногі, добра забясьпечыць, а не наводзіць хаос. Але я ў гэта ня вэру. Чарговая качка!

КРАСКОМ: Нічога падобнага. Абсалютна пэўная рэч. Зрэшты, скажу вам пад сакрэтам: я пра гэта ведаю ад Аляксея Міхайлавіча Якуца.

ГРЫВАЎ: Ага! Гэта сакратар паязной канцылярыі Лёвы.

КРАСКОМ: Менавіта. Але гэта таямніца.

ГРЫВАЎ: Што ж гэта за таямніца, калі ўжо і мы ведаем?

КРАСКОМ: Мы ведаем, а апроч нас у 5-м корпусе ніхто ня ведае.

ГРЫВАЎ: А калі гэта можа пачацца?

КРАСКОМ: Мяркую, не раней за пачатак наступнага году.

Далей я ня мог падслухваць, бо баяўся зьвярнуць на сябе іхную ўвагу.

Чатырнаццатага красавіка я вярнуўся ў Менск і вечарам вырушыў зь места да мяжы. Перайшоў яе на адцінку Кучкуноў толькі 16 красавіка., бо ня ведаў мясьцінаў і заблукаў. На памежжы мяне абстралялі, але я здолеў уцячы.

Прашу выдаць мне на наступнае заданьне аўтаматычны пісталет. Я пераканаўся, што пераходзіць мяжу і памежную зону бяз зброі вельмі небясьпечна.

Інфарматар Н. робіць вельмі добрае ўражаньне. Настроены рашуча, і мяркую, што зь ягонай дапамогай мне ўдасца знайсьці іншых інфарматараў (краскомаў) у штабе 8-й ПД, а калі будзе трэба, то і ў 4-й ПД. Магчыма, ён укажа мне адпаведнага інфарматара, які мае доступ да мабілізацыйных плянаў, дысьлякацыйных мапаў, а таксама дакумэнтаў аб узбраеньні, настроях салдатаў, вышкаленьні і адміністрацыі.

Упэўнены, што маючы больш грошай, неўзабаве здолею правесьці больш маштабную выведку. Я пераканаўся, што ў цяперашніх варунках у савецкай арміі ёсьць шмат незадаволеных уладамі, расчараваных і пакрыўджаных, што стварае прыдатны матэрыял для працы на шкоду Саветам.

Да гэтага далучаю:

1. Сьпіс краскомаў 8-й ПД.

2. Два загады камандзіра 8-й ПД Розэна.

3. Шэсьць загадаў камандзіра 21-га ПП Грыбава.

4. Два блянкі пасьведчаньняў, выдадзеных штабам 8-й ПД. Адзін зь іх выкарыстаны.

Агент 1З-б[4]

ДЗЁНЬНІК РАМАНА ЗАБАВЫ

Берасьце, 20 красавіка 1923 г.

Тосік пачынае мяне раздражняць. Ягоная абыякавасьць да найважнейшых пытаньняў мяне зьдзіўляе. Я другі дзень мяняю перакісам вадароду колер валасоў і броваў, а ён хоць бы словам спытаў, навошта я гэта раблю.

Ён таксама часам нэрвуецца. Але па-свойму — з каменным тварам. Я ведаю, што яму хочацца выпіць. Пару разоў ён заводзіў размову наконт сьняданку. Але я сказаў, што яшчэ зарана. Тады ён выказаўся «дыпляматычна», паціраючы далоні:

— Халера, такі холад!

— Ну дык пазвані.

Тост ажывіўся: падумаў, што я загадаю калідорнаму прынесьці гарэлкі і закускі. Але замест калідорнага ўвайшла пакаёўка.

— Вы званілі?

— Не. Мой сябар званіў.

— Але ж ты загадаў!

— Праўда што. Калі ласка, вытапіце печ як мае быць, мой сябар зьмёрз.

Пакаёўка, зьдзіўленая, паглядзела на нас і сказала: «Добра». На двары гэтым днём была сьпёка, а ў нумары так горача, што цяжка было дыхаць.

Я пачаў прымяраць акуляры. «Ліпавыя», натуральна, акуляры, бо вочы ў мяне як у ястраба. Але выглядаюць сымпатычна: тоўстыя шкельцы, салідная аправа, нікелевая. Яны цалкам зьмянілі выгляд майго твару. Гляджу ў люстра і сам сябе не пазнаю. Я вельмі ўсьцешыўся і пачаў рабіць розныя міны. Наўмысна рабіў гэта доўга — каб Тосік зрэагаваў. А ён доўгі час крытычна гэта назіраў, і ўрэшце азваўся:

— Круцішся, як сабака перад гаспадаром. Досыць ужо!

— Табе не падабаецца?

Тосік з захапленьнем пляснуў у ладкі і тоненька запішчаў:

— Ах, шыкоўна! Ах, цудоўна! Які прыгожы бляндынчык! І ў акулярах! Як дырэктар каапэратыву! Якая фірма! Мне аж горача! З такім варта пазнаёміцца бліжэй! Угм-м!

Урэшце мы ідзём на сьняданак. Акуляраў я не надзеў. Валасы схаваў пад шапкай. Гэтая дэкарацыя прызначана для любых таварышаў.

У забягалаўцы я апавядаю сябру пра вынікі ўчорашняй нарады з намесьнікам майго шэфа. Ен падтаквае, мычыць нешта, сьпехам есьць і яшчэ хутчэй апаражняе кілішкі. Я ведаю, што ён мяне амаль ня слухае, але апавядаю. Бо каму ж я апавяду, калі не найлепшаму сябру і калегу?

А справа важная, гэта цалкам зьменіць сыстэму маёй далейшай працы. Я пастанавіў легалізавацца ў Саветах і працаваць далей у якасьці рэзыдэнта на тэрыторыі савецкага Штабу Заходняга фронту. Тосік павінен падтрымліваць сувязь паміж мной і Управай. Іншаму сувязному я б не даверыўся.

Магчымасьць для легалізацыі надарылася цудоўная. Праз пасярэдніцтва аднаго інфарматара я атрымаў дазвол здаць экстэрнам экзамен у Менскім камісарыяце поштаў і тэлеграфаў. Усе фармальнасьці ўладжаныя. То бок, калі я здам экзамен, то атрымаю сапраўдны дыплём «наглядчыка» тэлеграфу, з забесьпячэньнем паводле 12-й катэгорыі. Якая ж гэта будзе раскоша! «Паёк» паводле першай катэгорыі. Пасада. Ну і штомесяц вагон «лімонаў». Можна будзе бесьперашкодна спажываць радасьці савецкага раю і адпаведна ім за гэта аддзячыць. Раты паадвісаюць, калі справа ўрэшце пойдзе. Я ўжо там пастараюся.

Я купіў некалькі патрэбных кніжак і ўвесь час штудзірую іх. Раз-пораз даю падручнік Тосіку і прашу мяне правяраць. Трэба сьпяшацца, бо экзамены прызначаныя на 29 красавіка. Маю ў гатэлі ключ ад апарату Морзэ і ўвесь час перадаю і прымаю ўяўныя тэлеграмы. Зьмест іх заўсёды актуальны і пераважна скіраваны да Тосіка. Напрыклад:

Кіраўніцтву бальніцы ў Творках.

Прашу неадкладна выслаць машыну і чатырох дужых санітараў у гатэль «Брысталь», № 9, бо Антон Кралевіч зьехаў з глузду.

Уласьнік гатэлю Кравецкі

Зьместу гэтай тэлеграмы Тосік, які да гэтага часу маўчаў, ужо ня мог стрываць. Сеў на ложку і таксама пачаў тэлеграфаваць, стукаючы пальцамі па начным століку.

У Бэрлінскі заапарк

Паведамляю адміністрацыі Заапарку, што маю на продаж рэдкага прадстаўніка жывёльнага сьвету: есьць, п’е і апранаецца, як чалавек, нават трошкі гаворыць, хоць і недарэчна. Жывёлу гэтую завуць Раман Забава, што ў перакладзе на нямецкую мову азначае дзікая сьвіньня.

Тады я кажу яму:

— Ты мяне зусім не зачапіў, бо ў сьвіньні і чалавека супольнае тое, што абое робяць сьвінствы, з той розьніцай, што сьвіньня ніколі ня здолее зрабіць гэтак вялікага сьвінства, як чалавек.

Антон задумваецца над гэтым.

А я, каб яшчэ больш яго азадачыць, кажу:

— Ведаеш, Тосік, калі сьвіньня думае, то яна так уваганяе сябе ў аблуду: калі чалавек думае, то думае як сьвіньня.

Тады Антон падае на ложак, кажучы:

— Ты зусім звар’яцеў!

А я зноў перадаю ўяўныя тэлеграмы, камічнага, трагічнага ці ўвогуле абсурднага зьместу. Але Антона гэта ўжо не чапляе.

Берасьце, 25 красавіка 1923 г.

Маё рашэньне асесьці ў Саветах ва Ўправе прынялі ня надта прыхільна. Мяркуюць, што гэта занадта небясьпечна, бо я ўжо даўно выкрыты і мяне шукае савецкая контравыведка. Але я іх запэўніў, што здолею грунтоўна зьмяніць выгляд, а ў выпадку небясьпекі ўцяку ў Польшчу. Урэшце яны пагадзіліся. Кралевіча прызначылі сувязным. Калі я атрымліваў заданьне, шэф мне сказаў, што ведае з пэўнай крыніцы, што ў Саветах рыхтуецца рэарганізацыя Чырвонай Арміі. Што распрацаваны дэталёвы праект рэарганізацыі і што абавязкова трэба гэтыя зьвесткі спраўдзіць. Я адказаў, што абсалютна нічога пра гэта ня чуў і што ўважаю гэта за немагчымае. Але маю загад зьвярнуць на гэта асаблівую ўвагу.

Я скончыў усе прыгатаваньні і заўтра рушу ў дарогу. Мая рана на лапатцы перастала гнаіцца і гоіцца добра. Тосік штодня мяняе мне павязку, прыклейваючы яе да цела плястырамі.

Лізкі ня бачыў ад 11 студзеня — ад часу прыгоды з Азімавым. Вельмі сумую па ёй. Менавіта гэта і ёсьць прычынай майго жаданьня легалізавацца ў Саветах. Натуральна, яе сям’я будзе на мяне касавурыцца, але я мяркую, што час затрэ першыя прыкрыя ўражаньні. Зрэшты, яны мяне зусім не абыходзяць. А «Нізка заўсёды вельмі добра да мяне ставілася. Цяпер не магу дачакацца хвіліны, калі ўбачу яе наяве, бо ў снох бачу яе часта. Пэўна, яна таксама думае цра мяне.

Учора Тосік — калі я зрабіў перапынак у вывучэньні тэлефаніі — сказаў мне:

— Ведаеш, Ромка, хачу цябе пазнаёміць з адным хлопцам. Кажу табе — золата!

— Мабыць, такі сама апівуда, як і ты!

— Ну, таксама выпівае. Не скажу, што ня п’е. Але хлопец як… — не знайшоў слова для параўнаньня, таму толыа махнуў рукой і скончыў: — зрэшты, сам убачыш.

— Агент? — спытаў я.

— Так.

— Як прозьвішча?

— Клядзінскі.

— А, Клядзінскі! Гэта іншая рэч! Хадзем да яго. Я ня ведаў, што ён жыве ў Берасьці.

— У яго тут свой дамок. Мог бы сабе і так жыць, але працуе дзеля «спорту».

Пра Клядзінскага я шмат чуў. Працаваў ён сьмела. Надта каштоўных матэрыялаў ён не здабываў, бо ня меў добрых інфарматараў, аднак паведамляў першакласную інфармацыю і вызначаўся проста нялюдзкай адвагай. Бальшавікоў ён не ненавідзеў, але пагарджаў імі. Іначай іх не называў, як гады. Мне пра яго шмат апавядаў Грушэўскі, які, як я зацеміў, вельмі яго любіў і шанаваў. Грушэўскі казаў мне, што калі б у часе вайны польская выведка мела сто такіх агентаў, як Клядзінскі, то таямніц для нас не існавала б увогуле.

Дамок Клядзінскага быў на ўскрайку Берасьця. Мы ўвайшлі на падворак, а пасьля празь сенцы — бяз стуку — у вялікі, нізкі пакой. Пасярэдзіне пакою стаяў мужчына, веку гадоў сарака. Ен быў толькі ў нагавіцах і кашулі. У руцэ ў яго быў наган. Ен стаяў насупраць шафы.

— А, Антаніна Маркаўна! — вітаў ён Кралевіча. — Заходзь! А гэта хто? — дадаў ён, паказваючы на мяне рухам галавы.

— Гэта Ромка.

Клядзінскі жвава і лёгка падышоў да мяне. Паклаў далонь мне на плячо і сказаў:

— Дык ты такі! Шанцуе табе! Але зважай: схопяць цябе гады. Шкада было б.

Я сардэчна расьсьмяяўся, бачачы яго клопат пра мяне, і адказаў:

— Будзь пэўны, жывым ня схопяць.

З далейшай размовы я зразумеў, што Клядзінскі ведае пра мяне шмат дэталяў, нікому апроч Тосіка не вядомых. Гэта прыяцель, які шчыра мяне любіў, хоць я часта яму дакучаў, так мяне разрэклямаваў.

— Садзецеся, хлопцы, — сказаў Клядзінскі, шырокім жэстам рукі паказваючы на крэслы, — а я скончу варажбу. Два разы не атрымалася.

Клядзінскі наблізіўся да шафы. Адмерыў пяць крокаў назад і стрэліў. З шафы пачулася роспачнае квахтаньне курыцы. Зь дзьверцаў паляцелі трэскі. Зьдзіўлены, я глядзеў на Клядзінскага. Зморшчыўшы лоб, ён уважліва прыслухоўваўся да рухаў курыцы ў шафе, спрабуючы вызначыць, дзе яна ў гэты момант знаходзіцца. Гучыць стрэл. Зноў квахтаньне курыцы і зноў стрэл. Пасьля чацьвёртага стрэлу мы зрабілі выснову, што Клядзінскі трапіў. Адкрыўшы патрэсканыя дзьверы, Клядзінскі кінуў на падлогу вялікую белую курыцу. У курыцы была прастрэленая шыя.

— Шкада чубаткі, — павярнуўся ён да нас, — але такі яе лёс. Магла і выйграць. Я вырашыў, што калі сем разоў ня траплю, то выпраўлю яе на пэнсію да канца жыцьця. А цяпер яна пойдзе ў гаршчок.

— На што ты варажыў? — спытаў Антон.

— Ці ўдасца мне гэтая выведка.

Гэта мяне насьмяшыла, і я пачаў зь цікаўнасьцю прыглядацца да Клядзінскага. Ён быў дужы. Шыя кароткая. Рост большы за сярэдні. Валасы і вочы сьветлыя. Пазьней я даведаўся, што калісьці ён выступаў у цырках у Сібіры як дужаньнік.

У яго былі дзіўныя вусны: малыя, ружовыя, ладна скроеныя, амаль жаночыя, і часьцяком па іх блукала лагодная ўсьмешка. Гэта выглядала дзіўна, бо твар праменіў вялізную энэргію, а позірк быў дзёрзкі, рашучы, халодны.

Я чуў, што Клядзінскі перажыў у Саветах якуюсьці трагедыю, што ўсю яго сям’ю забілі, і толькі ён зь сястрой здолеў дабрацца да Польшчы. Гэта цікавіла мяне, але я не хацеў адразу яго распытваць.

Мы пайшлі ў горад на абед. Клядзінскі зачыніў дзьверы на калодку, а ключ схаваў у шчыліне побач з вушаком.

— Бася пайшла ў горад і яшчэ не вярнулася.

Бася — ягоная сястра, якую брат вельмі любіў. Тосік пасьля сказаў мне, каб я яе пахваліў, бо Болеку гэта будзе вельмі прыемна.

Падчас абеду мы дамовіліся, што паедзем на выведку разам. Не марнуючы часу, Клядзінскі пайшоў ва Ўправу па заданьне. Дамовіліся сустрэцца ў яго ўвечары і абмеркаваць далейшы плян працы.

Берасьце, 26 красавіка 1923 г.

Учора вечарам праводзіў Антона на вакзал. Ён паехаў у Вільню да сям’і. Дамовіліся, што ён, як зробіць усе справы ў Вільні, асядзе ў Ракаве і будзе штотыдня ў панядзелак прыходзіць у Менск. Панядзелкі мы выбралі таму, што ў гэтыя дні ў Менску адбываюцца кірмашы і з навакольных вёсак у горад едуць сяляне. У гэты час лягчэй і бясьпечней прасьлізнуць акалічнымі дарогамі ў Менск. Я паабяцаў чакаць яго штоноч з панядзелка на аўторак, ад 10-й гадзіны вечара да 2-й ночы, на Вайсковых могілках.

Калі мы разьвітваліся, у Антона ў вачах былі сьлёзы. Ён адвярнуў галаву, а калі цягнік рушыў, моцна паціснуў мне руку і сказаў:

— Будзь пільны… Ты такі нэрвовы… Трэба ўсё спакойна, паволі… Дбай пра сябе…

Цягнік ад’ехаў. Я адчуў пустэчу ў душы. Столькі часу разам працавалі, столькі перажылі небясьпекаў, так давяралі адзін аднаму! Усё гэта злучае людзей мацней, чым нават найбліжэйшае сваяцтва.

Клядзінскага я засьпеў у хаце. Ён быў ужо п’яны. Вочы ягоныя палымяна блішчэлі, на звычайна бледным твары выступілі чырвоныя плямы, але рухі яго былі ўпэўненыя.

— Дык заўтра ў дарогу? — спытаў ён.

— Калі ты ўсё зрабіў, то заўтра.

— Усё ў парадку. У мяне ёсьць заданьне і грошы. Тэрмін перасячэньня мяжы — да 30-га.

— У мяне да 29-га.

Тое, што мы разам ідзём за мяжу, мы трымалі ў таямніцы. Ва ўправе ведалі, што дасьведчаныя агенты часта пераходзяць мяжу разам, але не зьвярталі на гэта ўвагі. Затое пільнавалі, каб малодшыя, ня надта надзейныя, ня зьнюхваліся міжсобку, бо ў выпадку здрады ці няўдачы можна было страціць колькі агентаў адразу.

Клядзінскі паклікаў: «Бася!»

У пакой увайшла дзяўчына гадоў шаснаццаці. Яна была вельмі падобная да брата, толькі вузейшая ў плячах, і твар яе быў не такі суворы.

— Павітайся, Бася, з Раманам і прынясі нам перакусіць.

Дзяўчына падала мне маленькую, але моцную і цьвёрдую руку, пасьля выйшла з пакою.

— Ведаеш, — сказаў Клядзінскі, хітнуўшы галавою ў кірунку кухні, — гэта дзеля яе я працую ў «двойцы»… Не, — паправіўся ён, — працую для сябе, бо люблю гэтую працу, але грошы зьбіраю для яе. Хачу яе забясьпечыць за кошт гадаў. Бо мне самому няма на што жыць. Нічога ўжо зь мяне ня будзе. Калі ў чалавека душа горыччу насякне, то цяжка жыць. Цяжка. Халера ўсё гэта бяры!

Ён задумаўся. Па хвіліне твар яго прасьвятліўся, а вочы бліснулі:

— Ты ведаеш, калі я гадам сала за скуру залью ці сапсую нешта, то пару дзён мне лягчэй, а потым зноў тое самае. Мінулым разам чакаў у Смаленску на пэроне. Прыйшоў цягнік да Менску. Тут падыходзіць да мяне нейкі краском. Пытаецца: «Ці гэта цягнік да Масквы?» «А як жа, — кажу, — да Масквы». Краском шыбуе ў вагон. Потым я таксама ўпакаваў у цягнік канвой з арыштаванымі і камсамольскую групу. Хай едуць гады да чортавай мамы. Пэўна, лаялі мяне пасьля паскудна. А мне як душу хтось маслам памазаў.

Бася прынесла закуску. Болек пагладзіў яе па твары і сказаў:

— Калі мяне гады прыбяруць, яе лёс забясьпечаны. Мае дамок, зямлі трохі, і грошы ёсьць. Цяпер трэці год францускай мовы вучыцца. Нож умее кідаць. Джыў-джытсу і бокс добра ведае. Можа, хочаш паспрабаваць? А?

— Не. Дзякую.

— Не, дык не… Я на гадах разбагацеў. А як мне гамон будзе…

— Супакойся. Сто гадоў яшчэ пражывеш.

— Я і дваццаці не хачу. Абрыдла мне ўжо. Зрэшты, я сабе не дазволю ўласнай сьмерцю памерці. Занадта я сябе шаную для гэтага. Хачу памерці, так, ведаеш, з трэскам! Весела. А не ў пасьцелі гніць. Так што вып’ем: усё адно заб’юць!.. Ты Росьціна знаў?.. Ён ад нейкай лярвы трыпэр падчапіў. Сказалі яму лячыцца. Ён адмовіўся наадрэз. На які хрэн! Усё адно: ня сёньня, дык заўтра, ці празь месяц чырвоныя замочаць. Шкада часу й грошай. Дык ён пачаў шалець: сам ім у кіпцюры лез, і нішто яго ня брала. Урэшце раззлаваўся. Пачаў лячэньне. Ведаеш: ня піў, дыета, да дзявуль блізка не падыходзіў. Вылечыўся ўрэшце. Выйшаў на працу, і першым жа разам бальшавікі яго паблізу Капыля зарубілі. Траіх з сабою забраў, але і яго кокнулі. Вось так, браце. Ну, вып’ем!

— Ці не зашмат будзе?

— Пі! Што зашмат будзе, то вырыгаеш!

Чым больш Клядзінскі піў, тым сумнейшым ён рабіўся. Ён пасадзіў сястру сабе на калені, гладзіў яе па галаве і казаў:

— Памятай, Бася: людзі — горшыя за ваўкоў. І мастацтва ў іх, і этыка, і эстэтыка, і філязофія розная, а паскуды яны. Такія подлыя, што аж сьмярдзіць наўкола. Паўсюль мана, усё самахвальства, ва ўсім карысьці шукаюць. Ніводнаму сучынаму сыну, Бася, ня вер. Запомні гэта!.. Пакуль я жывы, ніхто цябе не пакрыўдзіць. А калі пакрыўдзіць, хай адразу дамавіну замаўляе. А як я здохну, не забывайся, што ты — мая сястра! Што лепей сканаць, чымся даць сябе сагнуць!

Зусім п’яны, ён загадаў сястры прынесьці баксёрскія пальчаткі, і, каб прадэманстраваць мне Басіну спрытнасьць, пачаў баксіраваць зь ёю. Выглядала гэта нясьмешна. Сястра не жартавала. Брат таксама. Іх твары былі засяроджаныя, зацятыя. Халодны бліск у вачах. Брат, хістаючыся на нагах, няўпэўнена атакаваў. Бася пераважна абаранялася. У пэўны момант Клядзінскі, прапусьціўшы моцны ўдар у сківіцу, рухнуў. Паспрабаваў падняцца на ногі, але сястра другім ударам зваліла яго на падлогу. Адскочыла і трыюмфальна гукнула:

— А, бачыш!

Болек зноў сеў за сталом, хусткай спыняючы кроў, што струменіла з носа. За хвіліну сказаў:

— Як думаеш: дасьць сабе рады ў жыцьці?

— Ну ясна! — пераканана адказаў я.

Болек радасна ўсьміхнуўся і наліў гарэлкі. Колькі кропляў крыві ўпала ў шклянку, пафарбаваўшы алькаголь на ружовы колер. Болек зацеміў гэта. Крыва ўсьміхнуўся й сказаў:

— З кропелькамі болей. — Пасьля дадаў: — Ну, на згубу гадам! Сваю кроў п’ю!

І залпам апаражніў шклянку. Такі тост я бачыў упершыню ў жыцьці.

І

ПЕРШАЕ МЕСЦА Ў СЬПІСЕ

Няважна, адкуль птушка прыляцела, абы толькі хораша пяяла.

Аўганская прымаўка

1

Гэта была вялікая заля. Вокны выходзілі ў сад. Празь іх у пакой падалі промні веснавога сонца.

Раман спаў на сафе. Расплюшчыў вочы і ўбачыў Клядзінскага, які сядзеў у мяккім фатэлі і, паклаўшы ногі на стол, паліў папяросу. Раман зь цікаўнасьцю разглядаў таварыша, які ўсьміхаўся нейкім сваім думкам і прымружваў вочы, выпускаючы ў паветра клубы дыму. Потым паклікаў:

— Ты ўжо ўстаў, Болек?

Таварыш, апрануты ва ўніформу афіцэра савецкай кавалерыі, хутка наблізіўся да яго.

— Запомні, што Болека няма. Памёр. Увоіуле яго не было. А ёсьць гад. Іван Дзьмітрыевіч Громаў, начальнік культурна-асьветнага аддзелу 7-й Кавалерыйскай дывізіі ў Гомелі, герой Грамадзянскай вайны, стары таварыш па зброі Варашылава.

Раман пачаў апранацца, а Клядзінскі выйшаў з залі. Неўзабаве ён вярнуўся ў кампаніі высокай, худой жанчыны, каля 40 гадоў.

— Дазвольце Вам прадставіць майго сябра. Ён тэхнік, з Бабруйску. Трохі вынаходнік і фанатык навукі. А гэта загадчыца Дому адпачынку, Ніна Андрэеўна Данеўская.

Раман павітаўся з кабетай і дапытліва агледзеў яе. Ён убачыў бледны, амаль аскетычны твар. Карыя вочы, суворы позірк. Яна рабіла ўражаньне гістэрычкі.

— І як там ваша бібліятэка?

Клядзінскі махнуў рукой:

— Нават паловы не сабраў. Усё расьцягнулі. Што ў Смаленск, што ў Магілёў, што ў Навазыбкаў. Але спадзяюся яшчэ сёлета цалкам укамплектаваць. Цяжка працаваць, калі ўсе перашкаджаюць.

— У мяне тое самае, — сказала Данеўская.

Пасьля зьвярнулася да Рамана:

— А вы надоўга сюды?

— Яшчэ ня ведаю.

Клядзінскі ўмяшаўся:

— Ён хоча пераехаць з Бабруйску ў Менск. Тут мэханічныя майстэрні, дык ён бы мог распрацоўваць сваю вынаходку.

— Якую вынаходку?

Раман ня ведаў, што адказаць, але Клядзінскі ня даў яму ўступіць у размову.

— Гэта тычыцца поўнага выкарыстаньня эксплянтацыйных магчымасьцяў тэлеграфных ліній. Можа, яму ўдасца рашыць праблему. Ён пакуль трымае гэта ў таямніцы, бо праца толькі распачатая. Ці вы знаёмыя з камісарам пошты і тэлеграфу таварышам Старковым?

— Так, знаёмая.

— Добра было б парэкамэндаваць яму Паўла Рыгоравіча, — Клядзінскі хітнуў галавой у бок Рамана. — Хлопец здольны, працавіты. Трэба яму дапамагчы.

Жанчына вагалася, але Клядзінскі ўжо выцягнуў з кішэні нататак і аловак і сказаў:

— Пару словаў толькі. Каб ён ведаў, што гэта не гультай якісь, а сапраўды карысны працаўнік. Такіх трэба падтрымліваць.

Данеўская накрэмзала на аркушы паперы:

Менск,

29 красавіка 1923 году.

Дарагі Андрэй Міхайлавіч!

Прад’яўніка гэтага ліста, Паўла Смоліна, мне вельмі рэкамэндаваў тав. Громаў, начальнік культасьветнага аддзелу 7 к. д. Прашу Вас па меры магчымасьці паклапаціцца пра яго, бо ён вельмі здольны і працавіты.

З найлепшымі зычэньнямі,

Ніна Данеўская

Патуль жанчына была занятая пісаньнем, Клядзінскі збоку глядзеў на яе з такім дзіўным выразам іроніі на твары, што Раман баяўся, як бы яна гэтага не заўважыла. Аднак калі Данеўская ўзьняла галаву і паглядзела на Клядзінскага, на ягоным твары была звычайная ветлівая ўсьмешка.

— Дзякую вам. Ну і ў будучыні прашу вас ім заапекавацца, калі ён зьвернецца зь якой патрэбай. Бо ён такі малады й непрактычны. Усё кніжкі й кніжкі. Цалкам адданы навуцы. Нічога іншага ня бачыць. Ягоны брат, камуніст, мой сябар, загінуў у баі зь дзянікінцамі, а сястру белыя замардавалі ў контравыведцы ў Адэсе.

— Добра, — сказала Данеўская, павярнуўшыся да Рамана. — Калі вам нешта будзе трэба, зьвяртайцеся, калі ласка.

Неўзабаве Данеўская пайшла ў горад, а Клядзінскі аддаў Раману ліст і сказаў:

— Вось так з гадамі і трэба. Яна вар’ятка, але жанчына сапраўды сумленная і насамрэч адданая ідэі. Толькі відаць, што і ёй гэтая ідэя бокам выходзіць, бо яна бачыць, што вакол дзеецца. Але адступіць ня можа. За цара была эсэркай. Сядзела на катарзе. За бальшавікоў апынулася ў апазыцыі. У 1918 годзе на зьезьдзе ў будынку маскоўскай опэры яна адкрыта выступіла супраць бальшавікоў. Называла іх далакопамі рэвалюцыі і свабоды, паразытамі на целе сялянства і пралетарыяту, горшымі за імпэрыялістаў. Марыя Сьпірыдонаўна тады сказала бальшавікам: «Паводле тэорыі Леніна, вы толькі гной!» Вось так, таварыш Смолін, каму-на! Такая камуна, што ў Крамлі на сале яйкі смажаць, а ў сялян вочы з голаду вылазяць.

Клядзінскі дастаў бутэльку каньяку і шчодра даліў да гарбаты. Мы выпілі па некалькі шклянак. Да Клядзінскага вярнуўся добры настрой, і ён пачаў прахаджацца па залі, пасьвістваючы. Ісьці на пошту было яшчэ зарана, бо экзамены былі прызначаныя на дзявятую вечара, і Раман узяўся зубрыць тэлеграфію.

Запанавала маўчаньне. Цішу парушалі толькі крокі Клядзінскага і тахканьне гадзіньніка. Клядзінскі стараўся дапасаваць рытм крокаў да руху ківача і хадзіў задуменны, то пасьміхаючыся, то шэпчучы нешта сабе пад нос. Спыніўся каля запыленага гіпсавага бюсту Напалеона, які стаяў на каміне, і доўга на яго глядзеў. Раптам зьедліва ўсьміхнуўся і сказаў:

— Слухай, геніяльны военачальнік! Ты, бог вайны! Думаеш, ты сапраўды такі вялікі? Што ты насамрэч ваяр?.. Тут вайна! Тут! Тут! Тут! — ён ударыў сябе ў грудзі. — Думаеш, вялікае мастацтва — чужымі рукамі ваяваць? Што?

Ён шчоўкнуў Банапарта ў нос.

— Ну, гавары! Маўчыш? Ага!.. А ці ты ведаеш, што я б усё тваё войска ў пастку ўзяў і цябе як барана ў мех засунуў? Калі б толькі захацеў. Што скажаш? Ну?.. Але ж і морда ў цябе! І як жа ты, халера, чвэрць сьвету забраў? А?.. Ведаеш што? Смаркач ты! Я б увесь забраў! Увесь! Разумееш ты, малпа вялікая! Увесь!

І шчоўкаў цьвёрды гіпс, а Раман зь зьдзіўленьнем назіраў гэтую дзіўную сцэну.

Вечарам прыяцелі разьвіталіся. Клядзінскі пайшоў на вакзал, каб выехаць у Воршу, а Раман скіраваўся ў цэнтар гораду. Дамовіліся сустрэцца першага траўня ў Данеўскай.

2

У адной зь вялікіх заляў будынку пошты, на трэцім паверсе, сабралася каля трыццаці чалавек. Гэта былі пераважна ментары, якія здавалі экзамены на наглядчыкаў тэлеграфу. Яны прайшлі трохмесячныя тэхнічныя курсы пад кіраўніцтвам «спэца», інжынера Луковіна. Раман быў адзіны, хто здаваў экзамен экстэрнам. Усе перажывалі праз экзамен. Некаторыя хапатліва гарталі падручнікі. Іншыя давалі адзін аднаму парады ці дзяліліся здагадкамі, якія, якія пытаньні ім маглі задаць экзаменатары.

Набліжалася дзявятая гадзіна. Раман выйшаў на калідор і чакаў прыходу камісара Старкова. Раман знаў яго з выгляду. Калі Старкоў паказаўся ў калідоры, Раман падышоў да яго і падаў ліст Данеўскай.

— Гэта ад Ніны Андрэеўны.

Камісар прачытаў ліста нахмурыўся.

— Чаго вы хочаце? Здача экзаменаў залежыць толькі ад вас. Я на гэта не магу паўплываць.

Раман усьміхнуўся.

— Але я пра гэта зусім не прашу. Я добра падрыхтаваны. Прашу толькі, каб мне пазьней далі магчымасьць працягнуць адукацыю. Можа, будзе набор у Школу мэханікаў у Смаленску.

Камісар кіўнуў.

— Добра. Я буду пра вас памятаць.

Ён склаў аркуш і засунуў у кішэнь. Зрабіў некалькі крокаў калідорам, тады спыніўся.

— Як ваша прозьвішча?

— Смолін Павел.

— Ага! Вы здаяце экзамен экстэрнам?

— Так.

— А вы працавалі на тэлеграфе?

— Так. Але падчас вайны быў на фронце. Пасьля служыў у Арэхава-Зуеве ў тэхнічным аддзеле тэкстыльнай фабрыкі.

— Добра, — сказаў Старкоў і пайшоў у экзаменацыйную залю.

Раман доўга чакаў сваёй чаргі, бо яго выклікалі апошнім. Можа таму, што ён здаваў экстэрнам. Зрэшты, гэта яму прыдалося, бо тыя, хто выходзіў пасьля экзаменаў, апавядалі, пра што іх пыталі. Гэта давала яму магчымасьць падрыхтаваць адказы на дадатковыя пытаньні.

Урэшце выклікалі Рамана. Ён увайшоў у вялікую залю, у якой за сталом сядзелі чатыры мужчыны: двое мэханікаў, Банелін і Лінкевіч, інжынер Лугавін і камісар Старкоў.

Спачатку Рамана пыталі пра электрычнасьць, магнэтызм, пастаянны і пераменны ток. Ён добра адказваў на гэтыя пытаньні.

Адзін з мэханікаў, Банелін, увесь час задаваў каведныя пытаньні:

— Якая розьніца паміж вальтмэтрам, ампэрмэтрам, арэомэтрам, баромэтрам і тэрмомэтрам?

Раман ветліва і падрабязна адказваў, робячы выгляд, што не разумее камізму пытаньняў.

Калі дайшлі да разьдзелу пра пашкоджаньні тэлеграфных і тэлефонных лініяў, Банелін спытаў:

— Што вы зробіце, калі вецер зваліць на правады бярозу і частка лініі ляжа?

— Расьпілую бярозу і вызвалю правады.

— А калі няма чым расьпілаваць бярозу?

— Пайду ў вёску па пілу.

— А калі ў вёсцы няма пілы?

— Папрашу «прадсядацеля» даць людзей, каб адцягнуць бярозу.

— А калі ў вёсцы ня будзе людзей?

— Перарэжу правады і аднаўлю злучэньне.

Пачалі экзаменаваць Рамана з пабудовы і рамонту лініяў сувязі. Пасьля перайшлі да тэлефаніі і акумулятараў. Дзеля таго, што ён быў экстэрністам, выпытвалі яго падрабязна, але пакуль ён добра з усяго выкручваўся. Найбольш рысаваўся ведамі й досьціпам мэханік Банелін. Найменш пытаньняў задаваў інжынер. Камісар увогуле ні пра што не пытаўся.

Калі дайшлі да пераліку тэхнічных прыладаў, якія павінны знаходзіцца ў «сумцы наглядчыка», Банелін спытаў Рамана:

— Як зрабіць са старога напільніка новы?

— Паслаць на фабрыку. Самому гэта немагчыма зрабіць.

Банелін расьсьмяяўся:

— Гэта ж так проста, а вы ня ведаеце.

— Гэтага ня ведаю.

— Трэба нацерці яго драўляным вугалем.

— Усё адно ён будзе стары.

Усе расьсьмяяліся.

Пачалі выпытваць Рамана пра пабудову палявых лініяў. Тады інжынер, які пераважна маўчаў, спытаў:

— Што становіць найбольшую небясьпеку для палявых лініяў?

Раман хацеў адказаць: разбурэньне лініі вайсковымі аддзеламі, зьнішчэньне ізаляцыі і зазямленьня, магутная залева, вецер. Аднак нечакана выпаліў:

— Падключэньне да лініі варожага шпіёна.

Банелін іранічна засьмяяўся, але тут азваўся камісар:

— Нічога сьмешнага. Правільна. У гэтым якраз найбольшая небясьпека. Вельмі разумны адказ.

Экзаменатары, страціўшы запал, сьпехам перайшлі да заканчэньня экзамену. Пад канец Раман павінен быў перадаць тэлеграму на апараце Морзэ.

— Які тэкст? — спытаўся Раман.

— Прыдумайце штось самі, — буркнуў інжынер.

Раман сеў да апарату і пачаў выстукваць тэлеграму. Банелін адарваў стужку і прачытаў:

Менск.

Камісарыят Пошты і тэлеграфу.

тав. Старкову.

Паведамляю, што ня ведаю, як рабіць са старых напільнікаў новыя. Затое ведаю, якая найбольшая небясьпека пагражае вайсковым лініям сувязі.

Раман Смолін

Тэлеграма ўсіх разьвесяліла, і Рамана адпусьцілі, сказаўшы наступным днём зьявіцца ў паштовую ўправу па прызначэньне на службу.

З

Наступнага дня Раман даведаўся, што заняў першае месца ў сьпісе. У зьвязку з гэтым яго ўлучылі ў тэхнічны пэрсанал Менскай тэлеграфнай управы. Раман атрымаў прызначэньне ў акумулятарную. Гэта быў асабліва важны аддзел, бо ад яго залежала функцыяваньне ўсіх лініяў сувязі.

Мэханік Банелін прывёў Рамана ў акумулятарную і прадставіў яго там пульхнай бляндынцы зь вельмі сьветлымі вачыма.

— Гэта ваш новы супрацоўнік, Павел Смолін. У вас будзе чацьвёртая зьмена. Толькі, калі ласка, пазнаёмце яго падрабязна з работай. Пакуль працуйце далей на тры зьмены, а калі ён усё добра пазнае — зробіце чацьвёртую.

Мэханік выйшаў. Дзяўчына прапанавала Раману сесьці і закончыла запісваць штосьці ў вялікую кнігу. Пасьля зьвярнулася да Рамана:

— Маё імя Зіна. Прозьвішча — Карнеўская. Я вельмі радая, што ў нас будзе чацьвёртая зьмена. Нам будзе палёгка, бо гэта цяжкая праца. Шкодная для здароўя. Выпарэньні сернай кіслаты. Ёсьць вэнтылятар, нават добры, але гэта мала дапамагае. Можа, хочаце адразу пазнаёміцца з працай?

— Вядома. Чым хутчэй, тым лепей.

— Вось і добра. Пачнём адсюль. Гэта разьмеркавальны шчыт, на які мы атрымліваем ток з гарадзкой электрастанцыі. Гэтым токам мы заладоўваем акумулятары. Гэта выключальнік току. Гэта рэастат, які рэгулюе напружаньне току. З дэталямі я вас пазнаёмлю пасьля, а цяпер хадземце ў акумулятарную.

Зіна адчыніла дзьверы, якія вялі зь дзяжуркі ў вялікую залю. Там у шасьці шафах стаялі 360 вялікіх акумулятараў. Зь левага боку быў разьмеркавальны шчыт № 2, зь якога ток акумулятараў перасылаўся на асобныя групы тэлеграфных апаратаў і тэлефонны камутатар. На ўзвышэньні, якое ўтварала штосьці накшталт вялікай катэдры, пад шклянымі каптурамі былі разьмешчаны два валы, якія наўскос апяразвалі медныя стужкі. З дапамогай гэтых валоў аўтаматычна рэгуляваліся сілкаваньне і зарадка токам асобных групаў акумулятараў.

Дзяўчына пазнаёміла Рамана з мноствам складаных рэчаў, зьвязаных з працай у акумулятарнай. Яна вучыла яго вызначаць вальтмэтрам сілу току асобных групаў. Паказвала, як даліваць акумулятары сернай кіслатой і дыстыляванай вадой.

Гуў вэнтылятар. У паветра ўздымаліся выпарэньні сернай кіслаты. У шафах сычэлі і булькаталі акумулятары. Часам зьвінеў званок. Тады дзяўчына ішла да тэлефону, які злучаў дзяжуру акумулятарнай з тэхнічнай заляй на трэцім паверсе.

Уласны адбітак у шкляных сьценках шафаў рабіў на Рамана дзіўнае ўражаньне. Яму здавалася, што гэта нехта абсалютна яму чужы. Сьветлыя валасы і акуляры вельмі зьмянілі яго. Нават выраз твару быў іншы. Нават голас і рухі былі іншыя. Ён цалкам увайшоў у новую ролю, і толькі ў найдалейшым закутку мазгоў заставалася ўсьведамленьне таго, кім ён насамрэч ёсьць. Ад гэтага ўсьведамленьня ў яго вачах зьяўляўся дзіўны халодны бліск, які, аднак, адразу ж зьнікаў, і Раман зноў уважліва слухаў сваю настаўніцу, часам ветліва перапыняючы яе, каб штосьці ўдакладніць.

* * *

У тыя хвіліны, калі Карнеўская вучыла Рамана, інфарматар ГПУ, тэхнік тэлефоннай станцыі Кусьцін пісаў на яе данос:

«Карнеўская адмоўна выказваецца пра савецкую ўладу. Працу сабатуе. Вялікую колькасьць току выдаткоўвае марна. Зараджае акумулятары пабочным асобам. Ня дбае пра інвэнтар. Зрывае дзяжурствы».

ДЗЁНЬНІК РАМАНА ЗАБАВЫ

Менск, 30 красавіка 1923 г.

Сёньня раніцай мяне выклікаў камісар Старкоў. Ён прыязна павітаў мяне, прапанаваў сесьці за сталом і пачаставаў папяросай. Гэта мяне зьдзівіла. Я адчуў, што нешта тут ня так і што трэба быць вельмі асьцярожным. Зрабіўшы надзвычай прастадушную фізіяномію, я ўзіраўся ў свайго начальніка з абагаўленьнем і адданасьцю. Калі ён пачаставаў мяне папяросай, я наўмысна ўставіў яе ў вусны ня тым канцом. Зрабіў выгляд, што вельмі зьбянтэжаны, і сказаў:

— Хацеў бы вам падзякаваць за прызначэньне на такое добрае месца працы.

— Калі ласка, калі ласка. Ніна Андрэеўна мне вас вельмі рэкамэндавала. Зрэшты, і экзамен вы здалі выдатна. Той ваш адказ пра вайсковыя лініі сувязі я лічу вельмі, — камісар варушыў пальцамі ў паветры, быццам шукаючы адпаведнае азначэньне, — разумным.

Мне здавалася, што ў ягоным голасе гучыць іронія. Я сунуў левую руку ў кішэнь, узяўся за рукаятку браўнінга і расплыўся ў захапленьні:

— Таварыш камісар! Мяркую, кожны з нас мусіць працаваць з усіх сіл і ўсе свае здольнасьці аддаваць на карысьць Савецкага Саюзу.

— Вы так думаеце?

Рука камісара ўвесь час блукала каля кнопкі званка. Я разважаў гэтак: калі пазвоніць і пакліча людзей, каб мяне арыштаваць, то ўсаджу яму ў грудзі пару куляў і выскачу праз акно на двор. Гэта было магчыма, бо кабінэт Старкова знаходзіўся на другім паверсе. Але камісар не пазваніў. Зноў пачаставаў мяне папяросай, але цяпер я не падаў яму агню, бо для гэтага трэба было б дастаць з кішэні левую руку. Урэшце Старкоў прамовіў:

— Вы хочаце паехаць у Школу мэханікаў у Смаленску? Натуральна, гэта адкрые перад вамі кар’еру. Я ахвотна вас падтрымаю, але сьпярша мушу пераканацца, ці сапраўды вы варты таго, каб вамі займацца.

— Так, вельмі вас прашу. Я буду працаваць як найлепш.

— Ведаю. Але трэба рабіць яшчэ штосьці апроч працы.

Я чакаў працягу. Камісар запаліў папяросу і разам з дымам выпусьціў мне ў твар сказ:

— Трэба асьцерагацца, ці няма шкоднікаў, сабатажнікаў, контрарэвалюцыянэраў. Вы мяне разумееце?

— Так.

— Вось, напрыклад, Карнеўская. Каторая ў акумулятарнай працуе. Зоймецеся ёю. Яна здаецца мне падазронай. Зрабіце перад ёй выгляд, што вы незадаволены савецкай уладай, наракайце і да т. п. Разумееце? Але асьцярожна, каб не спалохаць. І сачыце, якое гэта на яе зробіць уражаньне. А галоўнае, сачыце, ці не сабатуе яна працу. І ня толькі яна. Увогуле пільнуйце ўсіх наўкола. А калі заўважыце нешта падазронае, паведамляйце мне. Разумееце?

— З задавальненьнем. Я б у любым выпадку гэта рабіў, як лаяльны грамадзянін. А тым больш цяпер.

— Вось і добра. А што да Школы мэханікаў, дык гэта залежыць толькі ад вас. Да пабачэньня.

Гэтая размова мяне вельмі пацешыла. Ёсьць расейская прымаўка; «На лаўца і зьвер бяжыць». Так і са мною сталася. Трэба толькі разумна лявіраваць, каб не засыпацца і не перабольшыць. Цяпер, калі б камісару данесьлі, што я адмоўна выказваюся пра савецкую ўладу, ён бы толькі палічыў гэта доказам маёй стараннасьці — згодна зь ягонай інструкцыяй.

Шкада Карнеўскай. Яна робіць добрае ўражаньне, ды ж здаецца мне, што ёй пагражае нейкая вялікая небясьпека. Аднак папярэджваць яе нельга. Спачуваю чалавеку вельмі, але на першае месца стаўлю сваю працу. Тую — сапраўдную.

Вы ўявіць сабе ня можаце, як прыемна мне выконваць сваю ролю. Я пачуваюся бясконца вышэйшым за ўсіх людзей, якія мяне атачаюць. Часта мне здаецца, што я існую ў дзьвюх асобах, а думка ідзе ў двух кірунках. І няспынна працуе самакантроль.

З сваёй новай роляю, я цалкам зжыўся. Мае рухі, мова, выраз твару, жэсты — экстракт з таго, што я падгледзеў у маіх калег-тэхнікаў. Вось жа, я сам стаў тыповым прыкладам савецкага тэхніка. А разам з тым я — інфарматар камісара Старкова і… самі ведаеце хто.

Менск, 30 красавіка 1923 г.

Ад 28 красавіка (калі мы з Болекам прыехалі ў Менск) жыву ў Данеўскай. Толькі на абеды хаджу ў савецкую сталовую № 2. Даўней там была кавярня «Сэлект».

Данеўская загадвае камуністычным «Домам адпачынку». У яе шмат працы, яна часта выяжджае зь Менску. Апроч таго, піша штосьці ў галіне гісторыі рэвалюцыйнай барацьбы. Я ня вельмі добра яе зразумеў. Яна сказала, што я магу пасяліцца ў яе ў залі.

Учора Данеўская зайшла ў залю вечарам. На галаве ў яе была завязаная мокрая хустка. Скардзілася на моцны боль галавы. Я прапанаваў ёй зьняць боль рукамі. Яна сказала, што гэта немагчыма, але на маю просьбу згадзілася паспрабаваць.

Тады я ёй сказаў, што гэта ня толькі магчыма, але нават абсалютна пэўна. Я сам стараўся ў гэта паверыць. Іначай гэта не атрымліваецца. Я паклаў пальцы ёй на лоб, а далоні на скроні. Спачатку моцна трымаў яе галаву ў далонях, а пасьля штораз слабей. Я верыў, што гэта дасьць вынік. Урэшце Данеўская сказала слабым голасам:

— Дзіўная рэч! У мяне зусім не баліць галава!

Я вельмі ўсьцешыўся.

— Цяпер вы ў гэта верыце.

— А вы сапраўдны чараўнік.

Яна неяк дзіўна на мяне паглядала. Ведаю я гэтыя позіркі. Так мужчыны глядзяць на жанчын. Яна ўсьміхнулася і выйшла з залі. Праз колькі хвілін вярнулася. Яна была ў нейкім лёгкім халаціку. Спытала мяне, ці хачу я гарбаты. Я адмовіўся. Яна ўважліва, амаль тужліва глядзела мне ў вочы. Я адчуў яе настрой і зразумеў, што ў яе наўме. Мне было прыкра, бо яна мяне зусім ня вабіла.

Данеўская падышла да мяне і моцна пацалавала ў вусны. Яе далоні былі гарачыя, вільготныя, а вусны халодныя. Яе нэрвовасьць і перарывістае дыханьне былі мне непрыемныя, але я стараўся ня даць ёй адчуць гэтага. Я хацеў неяк перавесьці сытуацыю ў жарт і пазбавіцца яе, але ня ведаў, як гэта зрабіць.

Аб працягу гэтага здарэньня прыкра пісаць. Яна пакусала мне шыю, падрапала сьпіну, была мокрая ад поту… І раптам расплакалася. Можа, у яе была гістэрыка, бо я гэтага не разумею. Я пачаў супакойваць яе. Тады Данеўская ўзьняла мокры ад сьлёз твар і сказала ціха, перарывістым голасам:

— Я разумею… Мяне ўжо нельга кахаць… Позна ўжо… Усё жыцьцё працавала… І катарга… І ўсё для людзей…

У яе быў выгляд малой пакрыўджанай дзяўчынкі. На шчоках выступілі чырвоныя плямы. Тады я сказаў:

— Вы мяне не разумееце. Гэта іншае. Калі вельмі шануеш кагосьці, цяжка сябе перамагчы.

Яна нахмурылася. Думала. Пасьля паглядзела мне ў вочы і сказала коратка, цьвёрда:

— Ілжэш! Брыдкая я — вось чаму! Брыдкая, старая, а цяпер бачу, што яшчэ і дурная.

Яна хутка апранулася і выйшла з залі. Я доўга ня мог заснуць. Пачуваўся ў чымсьці вінаватым. Хоць бы Болек прыехаў. Ён хацеў першага траўня паглядзець парад.

ІІ

ЧЫРВОНЫ ТРАВЕНЬ

Мы на гора ўсім буржуям

Усезямны пажар разьдзьмуем,

Усезямны пажар у крыві —

Госпадзе, багаславі!

1

Раман застаўся ў кватэры адзін. Усе пайшлі ў горад рыхтавацца — паводле інструкцыі камэндатуры — да параду. Раману было сумна. Ён узяў кніжку Леніна «Дзяржава і рэвалюцыя», сеў на ганку і, грэючыся на сонцы, чакаў Клядзінскага. Праз гадзіну, калі ён ужо страціў быў надзею яго ўбачыць, на вуліцы пачуліся цьвёрдыя, хуткія крокі і пасьвістваньне «Кірпічыкаў». Грымнула брамка, і на двор увайшоў Болек.

Забава міжволі ўсьміхнуўся, гледзячы на сябра. Клядзінскі ўяўляў зь сябе выдатны ўзор бальшавіка — тыповы, яскравы. Будзёнаўка нядбайна ссунутая на патыліцу, наган на рэмені, рукі ў кішэнях. А ў вачах — пагарда да ўсіх і ўсяго. Гэта лепей за самыя дасканалыя дакумэнты.

— Ну як вы тут, таварыш Смолін? Мабыць, нікога больш дома няма?

— Пайшлі ў горад.

— І цудоўна. Мы таксама хутка туды пойдзем.

Мы абодва ўвайшлі ў кватэру. У залі Болек шпурнуў на стол будзёнаўку й заваліўся на сафу. Хвілю ляжаў з падкладзенымі пад галаву рукамі, пасьля сеў, запаліў папяросу і сказаў, гледзячы кудысьці ў кут:

— Ведаеш, нэрвы ўжо не вытрымліваюць. Задыхаюся сярод гэтых гадаў. Як убачу бальшавіка, як пагляджу хаму ў вочы, так мне адразу ў грудзёх коле й коле, і зубы самі скрыгочуць. Добра змагацца зь людзьмі, да якіх хоць грам павагі маеш. А тут скрозь альбо баязьліўцы, альбо сволачы, альбо махляры. У Воршы ледзь скандалу не зрабіў. Прыяжджаю. Паказваю дакумэнты, што я ўпаўнаважаны культурна-асьветнага аддзелу Штабу Заходняга фронту, прыбыў для праверкі дзейнасьці асьветных органаў. Такая, ведаеш, ліпа ліпавая, бо і аддзелу такога няма. А я другі год ім па мазалёх тапчуся, бібліятэкі ці фармую, ці ліквідую, і ніхто мяне не выкрывае. Ну, значыць, скачуць гады каля мяне на дзьвюх лапках. Паказваюць клюбы, «чырвоныя куткі», бібліятэкі. Я, натуральна, знайшоў недагляды, недахопы, адхіленьні. Бачу кніжку Талстога «Вайна і мір». «А гэта што?» — пытаюся. — «Талстой», — кажуць. — «А вы ведаеце, хто быў Талстой?» — «Вялікі пісьменьнік», — адказваюць нерашуча. — «Граф ён быў, разумееце? Паразыт з буржуазнай клясавай сьвядомасьцю. Якая „Вайна і мір“! Троцкі ў Берасьці сказаў: „Ні вайны, ні міру!“ і ніякіх такіх кніжак не павінна быць! Трэба дбаць пра разьвіцьцё класавай сьвядомасьці салдата, а не даваць яму лухту розную пра геройствы імпэрыялістычных прыслужнікаў! Зразумелі?» Натуральна, зразумелі, а мяне, відаць, лічаць поўным ідыётам.

Клядзінскі замоўк. Раман спытаў:

— А як работа?

— Работа ў парадку. Усё было гатова. У мяне ў Воршы добры інфарматар. А пра дробязі гады гэтыя самі паклапаціліся. Зрабіў пару дзясяткаў здымкаў, а ўвечары пайшоў на адмыслова для мяне зладжанае прадстаўленьне бязбожнікаў. У жыцьці нічога дурнейшага ня бачыў. Таму пахваліў. Яны ўсьцешыліся вельмі. Я ім загадаў рабіць такія прадстаўленьні раз на два дні і прымусам заганяць туды салдатаў. Абрыднуць ім бязбожнікі горш за Бога… Запрасілі мяне на вячэру. Адзін з гадаў шэптам кажа: «Можа, таварыш, возьмем чарку за пасьпяховае разьвіцьцё здабыткаў рэвалюцыі?» — «Добра», — кажу. Адразу гарэлка зьявілася. Адзін чырванаскуры абвясьціў тост за Савецкі Саюз, яго вялікіх правадыроў і пагібель буржуазіі. Усе выпілі, а я папяросу запальваю. Глядзяць на мяне. Адзін пытаецца: «А вы, таварыш» — «Я, — кажу, — алькаголю не ўжываю. А для дабра Саюзу, у гонар нашых любімых правадыроў і на пагібель буржуазіі рупліва працую. Мяркую, што і вы так павінны рабіць. Аднак разумею слабасьць чалавечай натуры і на вас за гэта ня ў крыўдзе». Ім нібы па галовах нехта трэснуў. Сядзяць, маўчаць, і толькі пераглядаюцца: «Во сукін сын!» Будуць памятаць таварыша Громава.

— Засыпешся ты з гэтымі інспэкцыямі.

— Я? Ніколі! У іх такі балаган, што калі б запыталі пра мяне Штаб Заходняга фронту, там няхутка зарыентаваліся б. Ведаеш, я сабе распрацаваў такі мэтад — ніколі не хавацца па малінах. Лепей жыць у ГПУ, чым у сяброў, якія ведаюць, што я шпіён. З ворагамі я сабе дам рады, зь сябрамі горш. І ты гэта запомні: найнебясьпечнейшы вораг — гэта сябар. Сто разоў зрабі яму добра — забудзецца; адзін раз зрабі дрэнна — усё жыцьцё памятаць будзе. У Менску заўжды ў Данеўскай спыняюся. Хто ж здагадаецца, што ў яе шпіён жыве? Вядомая рэвалюцыйная дзяячка, камуністка. У тым жа доме яшчэ два камуністы жывуць: палітрук Савеня і супрацоўнік сьледчага аддзелу. Хіба можа там быць праверка? Хіба якая зычлівая суседка зьверне ўвагу: хто і калі туды прыходзіць, што робіць? Стопрацэнтная гарантыя.

— Раскажы мне, — спытаў Раман, — што цябе зьвязвае зь Нінай Андрэеўнай?

— Нічога. Выпадковае знаёмства. Пасьля часам адведваў яе. Добрая душа. Галоўнае, што справядлівая. Я яе сапраўды паважаю. Яна пайшла на кампраміс з уласным сумленьнем. Уступіла ў партыю і ня можа сабе дараваць. Ніякая ідэя ня зробіць з гада анёла, а прыстойны чалавек паўсюль і заўжды прыстойным застанецца.

Раман, па пэўным ваганьні, апавёў сябру пра ўчорашняе здарэньне з Данеўскай. Клядзінскі доўга маўчаў, пасьля сказаў:

— Кепска выйшла. Для жанчыны гэта зьнявага. Для такой, як яна, асабліва.

— Дык я ж ня мог. Не скажу, што гіджуся, бо яна досыць мілая, хоць і страшная. Але ня ведаю. Не магу табе патлумачыць.

— Ведаеш, што, — сказаў Клядзінскі. — Усе бабы аднолькавыя. Мэбля ўва ўсіх тая самая, і ў прыгожых, і ў брыдкіх. А яна, можа, лепшая за іншых, бо на яе ніхто ня квапіцца. І відаць, што гарачую кроў мае.

— Можа таму, што вельмі разумная. Мне на такіх сьмеласьці не хапае, бо гэта ж так вульгарна. Вось я і саромеюся. Мне ўвесь час здаецца, што жанчына мяне падазрае ў тым, што я на яе толькі як на самку гляджу, ацэньваючы яе вабноты.

— А ты так не глядзіш?

— Само сабой, гляджу. Уласна кажучы, перадусім так і гляджу.

— Я табе параю, што рабіць з Данеўскай, — сказаў Клядзінскі. — Напіся. На п’яную галаву ня будзеш сарамлівы.

Пасьля Раман, апавёў сябру пра вынікі экзаменаў і размову з камісарам Старковым. Клядзінскаму гэта вельмі спадабалася.

— Давядзецца час ад часу кагосьці здаваць. Але ж разумееш, выбірай такіх гадаў, якія іншым дакучаюць альбо віжуюць. Перадусім пастарайся даведацца, хто там інфарматары ГПУ. Ці маеш добры схоў?

— Пакуль не, але зьбіраюся неўзабаве знайсьці.

— Пакуль жыві ў Ніны Андрэеўны. Старайся быць зь ёй у найлепшых адносінах. Не зашкодзіць мець у рэзэрве надзейны прытулак. А апроч таго, ад яе можна цікавыя рэчы даведвацца.

2

Горад пад сонцам ператварыўся ў патэльню. У паветра ўзьнімаўся пыл. З былой вуліцы Губэрнатарскай на плошчу ўлівалася бурлівая плынь людзей. У паветры трапяталі чырвоныя сьцягі і плылі транспаранты.

Шэсьце распачалі аддзелы кавалерыі. Коні былі благія, але кавалерысты, узбуджаныя гукамі аркестру і скіраванымі на іх поглядамі, трымаліся добра.

Раман, стоячы на ходніку побач з гатэлем «Эўропа», уважліва разглядаў вайсковыя аддзелы, якія ўдзельнічалі ў парадзе. Ён быў апрануты ў «талстоўку», сьцягнутую ў таліі чорным скураным рэменем. На галаве была шапка з тэхнічным значком і чырвонай зоркай; на вачах акуляры.

Заўсёды, калі Раман бачыў калёны вайсковых аддзелаў, у яго душы нарастала дзіўнае пачуцьцё. Гэта было нешта сярэдняе паміж пагардай і шкадаваньнем. Перадусім ён усьведамляў сваю вышэйшасьць, бо ён пачуваўся салдатам падпольнага войска, які змагаецца кожным рухам, словам, позіркам, думкай, а калі трэба, то і зброяй; змагаецца адзін супраць магутнага праціўніка і не схіляецца перад ягонай вялізнай фізычнай і матэрыяльнай перавагай. Ён ведаў, што ў выпадку вайны ў яго руках апынецца лёс усіх гэтых салдатаў, кожнага аддзелу. Адно толькі яго паведамленьне, складзенае зь некалькіх словаў, можа прычыніцца да іх паразы і гібелі. Кожны салдат павінен быць паслухмяным шрубікам складанай вайсковай машыны, мэханізму і функцыявання якой ён ня можа нават зразумець. Ён жа — Забава — працуе сьвядома, мэтанакіравана. Ён трымае ў сваіх руках свой лёс і лёс тысячаў іншых людзей, якія абыякава праходзяць паўзь яго. Ніхто не салютуе яму. Не перад ім схіляюцца штандары. Аднак менавіта ён усё тут узважвае, вымярае і ацэньвае — бесстароньне, спакойна: як дакладная тэхнічная прылада, надзеленая чалавечай воляй і розумам. Пачуцьцё гэтае было вельмі прыемным. Яно напаўняла ўсю яго душу. І калі ён разам зь іншымі махаў шапкай і крычаў: «Хай жыве Чырвоная Армія!», «Хай жывуць абаронцы Савецкага Саюзу!», у вачах яго зьяўляўся іранічны бліск. Пасьля ён зноў уважліва, ацэньваючы, назіраў парад вайсковых аддзелаў.

Публіка, што запоўніла вуліцу, складалася пераважна з службоўцаў савецкіх установаў. Збольшага сюды прыйшлі тыя, каму не выпадала не прыйсьці. А раптам заўтра спытаюць, ці ты браў удзел у першамайскіх урачыстасьцях. Калі не, то адразу: нядобранадзейнасьць, адсутнасьць энтузіязму і да т. п. А наступствы могуць быць прыкрыя — пачынаючы ад страты месца і заканчваючы атрыманнем месца ў засьценках ГПУ. Таму яны «радасна» віталі кожную вайсковую частку і стараліся трапіць на вочы як мага большай колькасьці знаёмых.

З трыбуны, усталяванай насупраць Катэдры, удзельнікаў параду віталі мясцовыя высокія чыноўнікі. Пасьля кожнага вітаньня гучалі авацыі, ухвальныя крыкі і граў аркестар. Цягнулася гэта доўга… Пасьля вайсковых частак ішлі аддзелы ГПУ. Яны былі добра ўзброеныя і абмундзіраваныя. Яны рабілі ўражаньне нейкага чужога войска. Іх віталі крыкамі: «Няхай жывуць абаронцы пралетарыяту!»

Раман зацеміў, што пачынаюць авацыі і выгукаюць вітаньні адны і тыя ж людзі. Спрактыкаваным вокам шпіёна ён адзначыў іх як агентаў ГПУ. Гэта былі запявалы «рэвалюцыйнага энтузіязму». Яны складалі неад’емную частку (нават матор) кожнай урачыстасьці.

Урэшце паказаліся прафсаюзы са сваімі сьцягамі. Ішлі цяжка, панура. У іхным шэсьці адчуваліся зьнеахвочанасьць і прымус. Людзі былі дрэнна апранутыя, са змрочнымі тварамі. Шмат на якіх тварах чытаўся адбітак голаду і галечы.

Найлепш выглядала калёна камсамольцаў. Гэтыя ішлі сапраўды ахвотна, з імпэтам. Але ў гэтым была вітальнасьць моладзі, якая мела ўзважна добрае становішча і пачувалася ў сваёй стыхіі.

Раман пачаў праціскацца ў кірунку трыбуны, зь якой прамоўцы зьвярталіся да натоўпу. Аднак блізка падысьці яму не ўдалося, бо трыбуну атачалі прастакутнікі вайскоўцаў і членаў прафсаюзаў. Да яго даляталі абрыўкі сказаў:

— Клясавая салідарнасьць — імпэрыялістычная інтэрвэнцыя — дэмагагічная палітыка буржуазных дзяржаваў — пралетарская пільнасьць.

Урэшце прагучалі лёзунгі:

— Хай жыве правадыр пралетарыяту, таварыш Ленін! Хай жывуць абаронцы рэвалюцыі — Чырвоная армія!

І ляцелі ўгару воклічы, і ўзьнімаліся ў неба гукі «Інтэрнацыяналу».

Да Рамана наблізіўся Клядзінскі і пацягнуў яго за рукаво. Яны пачалі праціскацца да выхаду з плошчы. Калі яны апынуліся на вуліцы Савецкай, з будынку камэндатуры выйшаў элегантна апрануты чалавек і ў кампаніі двух вайскоўцаў сеў у аўтамабіль, які ад’ехаў у кірунку вакзалу.

— Бачыў яго? — сказаў Клядзінскі. — Рэдкі заалагічны экзэмпляр. Займае адразу тры пасады. Сволач. Хабарнік, якога Рэвалюцыйны трыбунал даўно павінен быў бы да сьценкі паставіць. А яму хоць бы што. Плыве сабе, як акула ў моры савецкіх экскрэмэнтаў. А чаму? Бо мае падтрымку ў цэнтры. Ва ўсім адыгрываюць ролю сувязі й знаёмствы. Бяз гэтага нікуды. А ты бачыў, як ён апрануты? Гэта называецца: вытрас пралетар буржуя з фрака і паласатых портак і сам у іх убраўся. Толькі гузікаў не зашпіліў. Шкада часу! А прарэха прыдасца для вэнтыляцыі. Цяпер марыць, як бы графскі тытул атрымаць. Бо пралетарскае рыла, з тых, што на падлогу плююць, датуль пра роўнасьць і братэрства вішчыць, патуль у пёркі не ўбярэцца.

Клядзінскі замоўк. Праз пэўны час працягнуў:

— Ведаеш, страх як мне абрыдлі гэтыя рэвалюцыйныя лёзунгі паўсюль і заўсёды. Хвароба нейкая. Чорт іх ведае. Вярзуць і вярзуць гучныя рэвалюцыйныя фразы, зь якіх нават г… ня выцісьнеш. От, смурод толькі і галаўны боль. Я не хачу зараз дадому, бо ведаю, што зараз прыпаўзе палітрук Савеня і пачне з Данеўскай заядацца пра розныя «прынцыповыя пытаньні». Мілая жанчына, але таксама на гэта хворая… Б’юцца як мухі аб шкло — выйсьця шукаюць, вінаватых у няўдачах вышукваюць… І я гэтым заразіўся. Балбачу і балбачу. А можа, табе гэта зусім не цікава?

— Ясна, цікава. Я ахвотна слухаю, бо сам ня надта гаварыць люблю. Дый не красамоўны я. Я гадаваўся ў такой сям’і, дзе кожнаму дазвалялася ня больш як сем слоў за дзень сказаць. Зь цягам часу навучыліся ўвогуле бяз слоў абыходзіцца.

— Варта б і нашых таварышаў у такую сямейку закінуць. Менш бы гаманілі, больш працавалі.

Мінакоў на вуліцах было мала. Усе сабраліся ў цэнтры гораду альбо сядзелі дома. Да прыяцеляў падышоў нейкі ашарпанец. Ён быў яўна нецьвярозы.

— Шаноўныя таварышы! Віншую, прабачце, з чырвонамайскім сьвятам і да таго падобнае, а таксама прашу падаць пару рублікаў на махорку.

— Чаму не працуеш? — спытаў Клядзінскі.

— Я сваё адпрацаваў! Во! — жабрак паказаў зьнявечаную правую руку, зь якой бездапаможна тырчаў толькі абцінак вялікага пальца. — Машына мне так узычыла. Воўк, а не машына! Атрымліваю дапамогу, але што з таго? На соль да г… не хапае. Я вам зараз штуку пакажу.

— Ну, пакажы.

Жабрак выкруціў вочы так, што паказаліся бялкі. Пасьля зморшчыў лоб, і шапка ссунулася яму на нос. Клядзінскі расьсьмяяўся, выцягнуў кашалёк і даў жабраку 10 000 рублёў адной банкнотай «выпуску 23 года». Жабрак сарваў з галавы шапку. Пакланіўся і горача сказаў:

— Агромны вам дзякуй. Зычу вясёлага першамайскага сьвята!

Калі сябры пайшлі далей, Раман спытаў Клядзінскага:

— Навошта ты яму так шмат даў?

— Навошта? Бо банкнота фірмы-канкурэнта.

— Не разумею.

— Ну, фальшывая.

Трохі пазьней Болек спытаў Рамана:

— Як табе спадабаўся парад?

— Убоства. Нічога жывога.

— Праўду кажаш. Мяркую, што толькі два чалавекі насамрэч прыйшлі туды па сваёй волі і з сапраўдным зацікаўленьнем глядзелі на той парад.

— Каторыя?

— Ты ды я. А можа, яшчэ дзесь падобны госьць быў. Астатнія прыйшлі, бо мусілі. Альбо не было куды пайсьці. Эх! Хутчэй бы вайна! Я б ім насаліў! Хоць я перакананы, што селянін першы бальшавікам вілы ў бок усадзіў бы, а рабочыя падлу гэтую молатамі падабівалі б. Ты паняцьця ня маеш, якое мора нянавісьці наўкола бурліць! Бачу яе ў вачах кожнага рабочага, кожнага селяніна. І патоне калісь у гэтым моры ўся камуністычная партыя. Будзе яшчэ ў Расіі такая разьня, якой сьвет ня ведаў. Тады не дапамогуць ні кулямёты, ні сутарэньні ГПУ. Нарыў мусіць лопнуць. Столькі крыўды, голаду і чалавечай крыві ня можа мінуць без адплаты!

Яны ішлі далей моўчкі, нібы прыдушаныя вусьцішшу слоў, якія прамовіў Клядзінскі, і Раману было невымоўна прыкра, калі ён заўважаў непрыязныя позіркі мінакоў, якія тыя крадком кідалі на іх.

З

Сябры спусьціліся па сходах у брудную, цёмную страўню. Над дзьвярыма вісела шыльда «Казьбек». Гаспадаром страўні быў армянін Харашэлі, які — як Раман пазьней даведаўся ад Клядзінскага — быў вельмі спрытным інфарматарам ГПУ. Апроч таго, Харашэлі стала плаціў уладам немалую даніну, і тыя заплюшчвалі вочы на нелегальны гандаль алькаголем у яго ўстанове. Зрэшты, бальшавікі і самі часта ў яго выпівалі. Адным словам, гэта быў свой чалавек, якога вельмі цанілі і паважалі.

Калі сябры ўвайшлі ў страўню, з-за стойкі падняўся дужы мужчына за пяцьдзясят, брунэт з кусьцістымі бровамі і праніклівымі чорнымі вачыма.

— Маё шанаваньне таварышу Громаву!

— Ну і што мне з твайго шанаваньня? — сказаў Клядзінскі. — З шанаваньня ботаў не пашыеш.

Харашэлі пацёр рукі і голасна расьсьмяяўся:

— А вы ўсё такі ж дасьціпнік. Як вашае здароўе?

— Якая табе справа да майго здароўя? Ты лекар, ці далакоп? Лепей знайдзі што-небудзь добрае пажэрці і бутэльку квасу. Але ведаеш: добрага, неразбаўленага. «Камчатка» вольная?

— Вольная.

— Дык валі на Камчатку. Транзытам. І глядзі без сабатажу, а то вушы паабрываю!

Сябры прайшлі празь дзьве малыя залі і зайшлі ў невялічкі кутны пакой. Там селі за стол, накрыты бруднай жоўтай цыратай. Неўзабаве ў пакой увайшла босая дзябёлая, грудастая дзеўка. Яна паставіла на стол хлеб, гатаванае мяса, агуркі і пляшку з этыкеткай «Хлебны квас». Громаў тым часам паляпваў яе па азадку. Дзеўка шчэрыла да яго вялікія жоўтыя конскія зубы.

— Як там твая цнатлівасьць, Сонька? Яшчэ не згубіла?

— Цнатлівасьць у мяне ў локці, — адказала дзеўка.

— Гэтая б табе лепей спадабалася, чым Данеўская, — сказаў Клядзінскі. — Бачыш, якія лыткі? Па сьнезе басанож ходзіць. А пад спадніцай, мусіць, вулькан.

Клядзінскі наліў у шклянку «квасу» і паволі выпіў. Скрывіўся і пачаў закусваць. У пакой увайшоў армянін.

— Ну як, таварыш Громаў, без сабатажу? — Парашалі падміргнуў, паказаўшы вачыма на пляшку.

Клядзінскі ўзьняў угару палец і спытаў:

— Што гэта?

— Палец.

— Так. Палец. Бачу, што ты прытомны. А колькі табе гадоў?

— Я нарадзіўся ў…

— Кожная сьвіньня нараджаецца. Ты скажы, колькі табе гадоў?

— Вы, таварыш Громаў, ня надта добрыя словы выбіраеце!

— А што цябе зачапіла? Я ж не кажу, што ты сьвіньня. Хіба што ты сам так думаеш, ты ж сябе лепей ведаеш. Дык калі табе больш за пяць гадоў, то мусіш ведаць, што гарэлкі па першым глытку не ацэніш. Так пісаў Карла Маркс у сваім «Капітале». А ці ты ведаеш тэорыю даданай вартасьці?

— Ня ведаю.

— Ведаеш, круцель! На практыцы яе ўжываеш. Адліваеш гарэлку і даліваеш ваду. Ну, валі адсюль, а то ў мяне ўваччу цямнее. Халера ведае, як вам тата з мамай так валасы чэрняць.

Армянін пайшоў. Раман зьвярнуўся да сябра:

— Навошта ты яго абражаеш?

Клядзінскі, зьдзіўлены, апусьціў шклянку, якую падносіў быў да вуснаў.

— Ня ведаеш, навошта?! Каб паважаў. Каб паважаў і каб ведаў, нягоднік, што я напраўду «пэрсона», а не якоесь там лайно. Разумееш? Іначай нельга. Э, браце, ты іх яшчэ ня знаеш. Зьвярніся да яго па-людзку, дык ён адразу пачне да цябе прыглядацца. А так — вушы прыцісьне і будзе сядзець, як сабака ў будцы. На вуліцы ўбачыць — за сто крокаў кланяцца будзе. Я вось думаю, ці не набіць яму морду для лепшага разуменьня маёй годнасьці, бо агуркі, напрыклад, зусім мне не падабаюцца.

— Кінь ты, — сказаў Раман.

— Я сур’ёзна кажу, — дадаў Клядзінскі. — Калі я першы раз сюды прыйшоў, дык ён так да мяне заходзіў і справа, і зьлева, а пасьля пытаецца: «Ці належыце вы да партыі?» Я кажу: «Належу». А ён: «Да якой?» А я яму ў морду і рыкаю: «Што ж ты, хам, ня ведаеш, да якой? Да нашай, адзінай, рускай, бальшавіцкай партыі». Пасьля на дымках вакол мяне хадзіў. Зь ім іначай нельга. Зрэшты, годзе пра гэта. Хочаш песьні паслухаць? Ёсьць тут такая паслуга для асабліва дарагіх гасьцей.

Клядзінскі паклікаў Карашэлі і загадаў яму запрасіць да іх Тамару. Неўзабаве ў пакой увайшла маладая дзяўчына ў чорным убраньні. Яна была вельмі бледная і худая, выглядала хваравіта. У яе вачах былі страх і боль. Ня гледзячы на прысутных, яна села на край крэсла і паклала на калені гітару. Яна маўчала.

— Што ты нам, Тамара, засьпяваеш? — мякка спытаў Клядзінскі.

— Што вы хочаце?

— Давай «Казьбек». Забягалаўка называецца «Казьбек», хай будзе і песьня «Казьбек».

Дзяўчына ўзяла акорд і засьпявала ціхім, нізкім голасам:

Многа я любіў дзеўчын маладых,

Ды пасьля рашыў разам кінуць іх.

Ёсьць у нас легенды, казкі,

Аджан!

Ёсьць і звычай наш каўкаскі,

Аджан!

Кахетынскай вып’ем па-кунацку,

Каб жылося нам па-брацку.

Калі дзяўчына скончыла песьню, Клядзінскі зьвярнуўся да яе:

— Баляць табе грудзі, Тамара?

— Цяпер лепей, — ціха адказала яна. — У сакавіку вельмі кепска было.

Клядзінскі дастаў з гаманца колькі банкнотаў і даў дзяўчыне.

— Гэта табе. Дзядзьку не давай.

Яна абыякава ўзяла грошы, падзякавала і выйшла з пакою. Клядзінскі пэўны час насьвістваў рэфрэн мэлёдыі, пасьля засьпяваў цяжкім, хрыплым басам:

Есьць у нас легенды, казкі,

Аджан!

Ёсьць і звычай наш каўкаскі,

Аджан!

Кахетынскай вып'ем па-кунацку,

Каб жылося нам па-брацку.

Урэшце ён грымнуў кулаком па стале і кінуў:

— Халера на гэта ўсё!

— Што?

— Усё гэта! Разумееш, гэтая дзяўчына… Сонька мне пра яе апавядала. Ёй таксама гэтай дзеўкі шкада. Хіба тут ёй месца? Яна хворая на сухоты. А за пару рублёў абы-якому гаду сьпявае. Слухае розныя сьвінствы. Не магу з гэтым зьмірыцца; гэта горш баліць, чым уласная крыўда!

— Як яна сюды трапіла?

— Бацькоў на Каўказе бальшавікі да Божанькі паслалі. Яе, чатырнаццацігадовую тады дзяўчыну, ледзь ня цэлым швадронам згвалцілі. Захварэла на нэрвовую хваробу. Пасьля гэты во Карашэлі яе да грудзей прытуліў. Якісьці яе далёкі сваяк. Так прытуліў, што адзін цень ад яе застаўся. Гэта жыцьцё… Халера, не жыцьцё гэта! І паўсюль наўкола адно і тое ж — альбо гад, альбо ахвяра гадаў!

Клядзінскі замоўк і доўга бяздумна глядзеў на стол, пальцам размазваючы па цыраце разьлітую гарэлку. Нарысаваў пяціканцовую зорку. Пасьля — усярэдзіне — серп і молат. Тады літары: РСФСР. Урэшце ляснуў далоняй па стальніцы і ўсё сьцёр.

Калі сябры вярнуліся дадому, ужо зьвечарэла. У залі яны засьпелі Данеўскую і палітрука Савеню. Тыя бурліва пра штосьці спрачаліся, можа, нават сварыліся, бо ў Данеўскай на шчоках былі чырвоныя плямы, а Савеня нэрвова барабаніў пальцамі па стале.

Данеўская зьвярнулася да Клядзінскага:

— Таварыш Громаў, калі ласка, скажаце мне шчыра, ці ўвядзеньне НЭПу не азначае капітуляцыі? Значыцца, адмаўленьня магчымасьці ажыцьцяўленьня праграмы партыі і падрыву даверу грамадзянаў да ўладаў.

— Я, Ніна Андрэеўна, так мяркую, — цьвёрда сказаў Клядзінскі, — што трэба біць буржуазію, і ўсё тут. А астатняе мяне зусім не цікавіць. Я ведаю, як камандаваць салдатамі. Ведаю, што трэба для разьвіцьця іх клясавай сьвядомасьці. А палітыка, ці то ўнутраная, ці то замежная, мяне зусім не цікавіць.

Палітрук ухвальна кіўнуў галавой, а Данеўская спляла рукі на каленях.

— Але ж, Іван Дзьмітрыевіч, гэта не палітыка, проста размова паміж сваімі людзьмі. Я вам зараз патлумачу. Вось ёсьць магутная партыя. Наймагутнейшая ў сьвеце. Гэтая партыя кіруе вялізнай краінай і ўсё трымае ў сваіх руках. І раптам гэтая самая партыя зьвяртаецца да спэкулянта, да ценявіка і просіць: «Ратуйце нас, грамадзяне, бо мы паміраем з голаду! Пастаўце на ногі гандаль. Дайце хлеба!» І гэта робім мы, хто валодае рэцэптамі на ўсе хваробы іншых ладоў! Хіба гэта добра?

Палітрук Савеня слухаў развагі Данеўскай і саркастычна ўсьміхаўся. Пасьля пачаў гаварыць — павольна, паблажліва, нібы зьвяртаючыся да дзіцяці, але адразу было відаць, што ён стрымлівае раздражненьне.

— А што рабіць, калі на шляху да мэты спатыкаешся зь перашкодай? Што? — і не чакаючы адказу, працягнуў: — Тады трэба адступіць, каб узяць разьбег і перашкоду пераскочыць.

Данеўская засьмяялася:

— Так. Пераскочыць. А за перашкодай будзе кляака. Значыць, трэба ў яе ўваліцца.

Савеня паківаў галавой:

— Ня трэба ўспрымаць гэтыя рэчы так трагічна. Партыя мае столькі зрабіць, столькі перашкодаў, што цяжка ўсяму даць рады! Хай жа і спэкулянты папрацуюць для партыі. А мы здолеем атрымаць карысьць нават ад паразытаў.

— А што будзе пасьля?

— Пасьля мы іх зьнішчым, як зьнішчылі старую буржуазію.

— А ці гэта будзе сумленна?

— Ого! Сумленна? Яшчэ чаго! Гуляцца ў шляхетныя пачуцьці мы ня будзем! Гаворка тут ідзе пра агульнае дабро. Можна пытацца, ці будзе гэта карысна для краіны? А я ведаю, што абавязкова будзе карысна, бо тым часам можна будзе падрыхтавацца да далейшай працы згодна з праграмай.

— Зразумейце, калі ласка, хаця б тое, што інтэлігенцыя ўсяго сьвету гэта бачыць і разумее!

— І што нам да інтэлігенцыі ўсяго сьвету! Нас больш абыходзяць капіталісты, зь якімі мы гандлюем. Яшчэ нас цікавяць сяляне і рабочыя. Іх на наш бок заўсёды завабяць агітатары. А інтэлігенцыя? Рэвалюцыі паказалі, што з інтэлігенцыяй ня трэба лічыцца. Інтэлігенцыя бесхрыбетная. Яна нерашучая і баязьлівая.

Рамана гэтая размова знудзіла. Пару разоў ён зірнуў на Клядзінскага і ўбачыў на яго твары дзіўную ўсьмешку. Погляд Клядзінскага, скіраваны да Савені, калі той прамаўляў, быў халодны і іранічны. У пэўны момант палітрук сустрэўся вачыма з Клядзінскім і раптам замоўк. Пасьля неяк няўпэўнена зьвярнуўся да яго:

— А вы, таварыш, як глядзіце на гэтае пытаньне?

— А ніяк. Мяне гэта папросту нудзіць. Я маю сваю лінію і трымаюся яе. Біў буржуазію, і буду біць! Я ў дзевятнаццатым годзе са сваім батальёнам два палкі дзянікінцаў ушчэнт разьбіў. А ў дваццатым дарогу ад Бярэзіны да Віслы пшэкамі высьцяліў. І ведаю, што мне яшчэ давядзецца папрацаваць. Вы пра мяне яшчэ пачуеце. Громаў пакажа Саветам, што ён умее! Хай толькі пачнецца вайна! А цяпер мушу разьвітацца, бо трэба зьбірацца ў дарогу. Служба.

Клядзінскі паціснуў руку Данеўскай, дзякуючы ёй за гасьціннасьць. Тады падышоў да палітрука.

— Так, таварыш. Спадзяюся, што на сёмы, сама позьняе на восьмы год рэвалюцыі Эўропа будзе наша.

Раман зацеміў, што далонь палітрука пачырванела, але не зразумеў чаму. А Клядзінскі працягваў сьціскаць яго руку.

— А на дзясяты год рэвалюцыі гэтая зорка, — Клядзінскі ляснуў сябе левай рукой па будзёнаўцы, — ахіне цэлы сьвет!

У гэты момант палітрук прысеў.

— Ах, выбачаюся, — сказаў Клядзінскі. — Трошкі замоцна. Я часам так сардэчна разьвітваюся з таварышамі.

Палітрук расьціраў зьлепленыя ў поціску пальцы, а Раман пайшоў праводзіць Клядзінскага на двор. Галава ягоная гула ад выпітай гарэлкі. Увушшу гучала песьня Тамары. Раман пачаў яе напяваць:

Ёсьць у нас легенды, казкі,

Аджан!

Ёсьць і звычай наш каўкаскі,

Аджан!

Сябры спыніліся перад брамкай. Клядзінскі сказаў:

— Калі зьменіш кватэру, прыходзь сюды часам. Я заўсёды ў Ніны спыняюся. — Ён замоўк, праз пэўны час працягнуў: — Ты чуў таго гада? Ён яшчэ нічога. Маленькая паскуда. Ёсьць яшчэ горшыя. Ну, шчасьліва. Заўтра буду ў Польшчы. Што там Бася парабляе? Як падумаю пра Тамару і пра тое, што з маёй Баськай магло б тое самае здарыцца, — халера мяне бяры!

Грукнула брамка. Паплыў, аддаляючыся, гук хуткіх крокаў і насьвістваньне «Інтэрнацыяналу».

Раман вярнуўся ў залю. Савені ўжо не было. Данеўская ў задуменьні сядзела каля стала, абапёршы галаву на левую руку. Валасы яе былі гладка зачасаныя. Твар быў бледны, стомлены, пануры, Раману раптам здалося, што яна вельмі падобная да Тамары. Ён адчуў да яе яшчэ большую сымпатыю, бо яна таксама была нешчасьлівая. Наблізіўся да яе, сеў на падлозе ля яе каленяў і, гарэзьліва зазіраючы ёй у вочы, спытаў:

— Ці вы ведаеце песьню «Казьбек»?

— Ведаю.

— А ці вы яе любіце?

— Так. Прыгожая.

— Я вам яе сьпяю.

Раман пачаў сьпяваць. Ніна Андрэеўна глядзела яму ў вочы і раптам расьсьмяялася.

— Вы зьдзяцінелі. І здаецца мне, што вы п’яны. Дыхнеце, калі ласка.

Раман дыхнуў.

— Ну, канечне!

— Сёньня можна, Ніна Андрэеўна. Сёньня чырвоны май. Наш май!

Ёсьць у нас легенды, казкі,

Аджан!

Ёсьць і звычай наш каўкаскі,

Аджан!

Раман узяў жанчыну за руку і пачаў кружляць зь ёй па пакоі, напяваючы. Калі ён яе адпусьціў, Данеўская не змагла ўтрымаць раўнавагі і апусьцілася на падлогу. Раман зноў схапіў яе за руку і зноў пачаў кружляць.

— Ох! Вар’ят! Пусьці! У мяне галава закруцілася!

— У мяне таксама. Не бяда.

Раман упаў разам зь ёй на сафу і, цалуючы яе ўсё больш палка, паўтараў:

— Наш май, Ніна, чырвоны, чырвоны, чырвоны май!

ДЗЁНЬНІК РАМАНА ЗАБАВЫ

Менск, 5 траўня 1923 г.

У мяне ўжо ёсьць пасьведчаньне і начны пропуск. Я — важная фігура, «наглядчык» Менскай управы поштаў і тэлеграфаў. Працую надалей у акумулятарнай. Ужо трохі пазнаёміўся з працай і магу самастойна дзяжурыць. Мае калегі самі зацікаўлены ў тым, каб я як найхутчэй навучыўся ўсё рабіць. Усе вельмі хочуць чацьвёртую зьмену. Відаць, ад аўторка я пачну дзяжурствы.

Я прапанаваў дзяжурыць не штодзень, а раз на чатыры дні — цэлую пару. Гэтая ідэя ім вельмі спадабалася, бо пасьля дзяжурства можна будзе мець тры вольныя дні. Можа, мне ўдасца гэта прабіць. Тады я мог бы часам выяжджаць зь места ці нават — у выпадку патрэбы — схадзіць за мяжу.

Я ўжо прызвычаіўся да сваёй новай ролі і свайго выгляду. А часам, «са сьлязьмі ўдзячнасьці на вачах», сапраўды пачуваюся дзіцем, што смокча грудзі савецкай мамы-камуны. Нічога, што грудзі гэтыя вельмі няхлюйныя і шчуплыя, а матуля мае мноства фаварытаў, якім удаецца высмактаць зь яе болей. У мяне іншыя мэты, таму мне і аблізвацца салодка.

Некалькі разоў я хацеў пайсьці да Брагіных, аднак вырашыў адкласьці гэта дакуль, пакуль маё становішча не стабілізуецца. Пазьней нечакана заяўлюся туды, і калі пакойчык у спадарыні Жарскай будзе вольны, здыму яго. Пакуль далей жыву ў Данеўскай. Пасьля той «першамайскай» ночы жывём мы вельмі добра. Яна мяне ні ў чым не абмяжоўвае, ні аб чым не распытвае. Яна вельмі тактоўная і разумная. Зусім не навязваецца, але я ведаю, што яна сапраўды мяне любіць. Хацела вучыць мяне палітэканоміі, але я адмовіўся, спаслаўшыся на нястачу часу і цікавасьці да такіх рэчаў.

Купіў дзьве пары вайсковай бялізны, коўдру, падушку і шмат розных дробязяў. Гэта будзе багаж, зь якім я пераеду да спадарыні Жарскай. Іначай мой прыезд выглядаў бы трохі дзіўна, а я не хачу ўзбуджаць ніякіх падазрэньняў.

Учора вечарам пайшоў на кватэру Юзафа Двалінскага, але засьпеў там іншую сям’ю. Даведаўся, што Двалінскія ў пачатку красавіка пераехалі ў вёску. Я б вельмі хацеў пабачыць спадарыню Ядвігу, але ня ведаю, як яе знайсьці. Зрэшты, і часу на гэта няма. Цяпер чакаю зьяўленьня Антона. Тады мая сытуацыя канчаткова праясьніцца.

Маё цяперашняе становішча падаецца мне дзіўным. Падумаць толькі, што я распачаў усю гэтую гісторыю зь легалізацыяй у Саветах адно дзеля Лізкі. Бо трэба прызнаць праўду — думка пра яе была рухавіком маіх апошніх учынкаў. А можа, гэта — каханьне? Сапраўднае каханьне. Я сапраўды не магу гэтага патлумачыць. Ведаю, што ўвесь час думаю пра яе і прагну яе. Іншыя раманы мінаюць, не пакідаючы заўважных сьлядоў. А гэты запоўніў сабой усё. Мяркую, што насамрэч каханая жанчына можа замяніць мужчыну ўсіх іншых жанчын і захапіць яго сапраўды цалкам. Мяркую так, прадчуваю, але ня ведаю гэтага дакладна, бо маё пачуцьцё да Лізкі пакуль мне самому да канца няяснае. Гэта нейкая туга, летуценьне, боль. І калі б ня воля, якая дыктуе мне, што рабіць, я б туды ўжо пайшоў. Але мушу моцна трымаць сябе ў руках і рабіць усё згодна з разьлікам. Я пераканаўся, што нельга сабе ні ў чым рабіць патураньня, бо праз гэта слабне і гібее характар. А я мушу, нягледзячы ні на што, быць гаспадаром сябе. Іначай я б ня здолеў добра працаваць.

Я часьцяком разважаю пра тое, у колькі розных гульняў я гуляю, колькі роляў выконваю. Тыя людзі, якія мяне ведаюць, маюць пра мяне гранічна супярэчныя ўяўленьні. Ніна Андрэеўна думае, што я — непрактычны хлопец, па вушы закаханы ў тэхніку. Старкоў думае, што я — здольны халодны нягоднік, гатовы дзеля кар’еры прадаць нават найбліжэйшых сяброў. Новыя таварышы, тэхнікі, думаюць, што я шчыры, добры хлапчына. Брагіны думаюць рознае, але ўсе яны памыляюцца. Афіцэры на мяжы думаюць, што я звар’яцелы сьмяротнік, які фанатычна любіць Польшчу і сьлепа ненавідзіць бальшавікоў. Начальства з выведкі думае, што я няўрымсьлівы авантурыст, які працуе дзеля прагі ўражаньняў, лёгкага заробку і каб дакучаць бальшавікам за зазнаныя ад іх крыўды. Калегі з выведкі думаюць па-рознаму, але ўсе мяне любяць і бязьмежна мне давяраюць. Усе гэтыя людзі — ад Ніны Андрэеўны пачынаючы — са свайго пункту гледжаньня — маюць рацыю… А што я пра сябе думаю? Гэта найскладанейшае пытаньне. Але пастараюся адказаць сьмела, шчыра, не зважаючы на амбіцыі. Здаецца мне, што я ўсяго толькі легкадумнае, шчырае дзіця, шалёна прагнае да жыцьця і гульні. Перадусім чароўнай, нязвыклай гульні, якая паглынае цалкам.

Пішучы пра тое, што пра мяне думаюць розныя людзі, зь якімі я маю дачыненьні, я зьбіраўся напісаць яшчэ пра адну катэгорыю людзей — кантрабандыстаў. Аднак з пэўных прычынаў не хачу закранаць гэтай тэмы. А цікава, што падумаюць пра мяне тыя людзі, якія гэтыя старонкі прачытаюць? Мабыць, што я — вар’ят. Можа, таксама ня надта далёка ад праўды. Але галоўнае, сябры, што я не дурны. А калі ўвесь час раблю глупствы, то мне так падабаецца, не зважаючы на тое, ці гэта падабаецца іншым.

Менск, 8 траўня 1923 г.

Сёньня маё першае дзяжурства. Я прыйшоў на зьмену Карнеўскай. Пры канцы яна дапамагла мне запісаць у журнал «групы» акумулятараў і пайшла. Застаўшыся адзін, я адчуў нешта накшталт гордасьці. Я — гаспадар такога важнага аддзелу, як акумулятарная. У маіх руках лёс усіх лініяў сувязі. Адным рухам магу ўсё спыніць. Самі ўявіце: прыемна ж, будучы супрацоўнікам выведкі сваёй дзяржавы, адказваць за спраўнае дзеяньне камунікацыйных нэрваў ворага.

У першай залі акумулятарнай, якая адначасна і дзяжурка, налева ад уваходу стаіць матор Бэнца. Пасярэдзіне — дынама-машына. Гэта на выпадак аварыі электрастанцыі, для вытворчасьці ўласнага току. Я магу за колькі хвілінаў зьнішчыць ім усё. Але я раблю адваротнае. Я даліў дзьве групы акумулятараў, правяраючы, каб паводле аэромэтра было 22 градусы шчыльнасьці. Вальтмэтрам спраўдзіў дзейнасьць паасобных групаў. Пасьля ўзяўся за кніжкі пра тэлеграфныя апараты Бадо і Г’юза. Калі хтосьці ўвойдзе — адразу ўбачыць: карысны працаўнік, рыхтуецца на мэханіка.

Зазваніў тэлефон. «Каб ты зубамі званіў!» Пазнаю голас мэханіка Біняроўскага:

— Апараты Бадо сталі! Даць ток! Тэрмінова!

— Слухаю, — паказваю язык. — «Бадо»!.. Якая ж гэта група?.. Ага, шостая!

Мацаю кантакты на разьмеркавальным шчыце проста пальцамі. Ня шчыпле. Імчуся да шафаў. Засьцерагальны дрот спалены. Выпраўляю пашкоджаньне і правяраю групу вальтмэтрам. Працуе. Сіла току нармальная. Вяртаюся ў дзяжурку і падаю на канапу. «Ах, як прыемна: я ўжо карысны член савецкага грамадзтва!»

На ноч падсоўваю абабітую чорнай цыратай канапу да тэлефону, зачыняю дзьверы на ключ і спрабую заснуць. Але дзе там! Толькі заплюшчу вочы, бачу розныя паскудзтвы: першамайскі парад, палітрук Савеня, армянін з «Казьбеку». Не, не засну. Таму бяруся за пісаньне. Дванаццатая гадзіна. Учора ў гэты час я быў на Вайсковых могілках. У адной алеі, на лавачцы, засьпеў шчыльна сплеценую парачку. Адбывалася вытворчасьць будучых «безнаглядных».

У кішэні ў мяне былі зубіла і адмычка. Я знайшоў прыдатны для маіх мэтаў склеп. Пасьвяціў у акенца ліхтаром. Досыць прасторна. З правага боку на ўзвышэньні тры дамавіны. Зь цяжкасьцю адамкнуў заржавелы замок. Спусьціўся ўніз па сходах зь некалькіх прыступак. Усярэдзіне ціха, цёпла і суха. Налева стос пачарнелых дошак. Прычыніў дзьверы і вярнуўся на могілкі. Знайшоў паблізу добра схаваную лавачку і на ёй пачаў чакаць прыходу Антона.

Доўгі час наўкола панавала ціша. Урэшце, каля першай гадзіны, я заўважыў мужчыну ў скураной куртцы, які сьпехам ішоў алеяй. Калі ён падышоў бліжэй, я пазнаў па постаці Кралевіча. Два разы ціха сьвіснуў. Антон спыніўся і гэтак жа азваўся. Тады я выйшаў да яго з майго сховішча. Мы скіраваліся ўглыб могілак і там пачалі размаўляць.

Тонька прынёс мне дадатак да заданьня і расказаў шмат цікавых навінаў. Апроч таго, ён даў мне яшчэ грошай. Ён расказаў, што пазнаёміўся ў Ракаве з двума файнымі хлопцамі, таксама агентамі выведкі. Аднаго зь іх я знаў з выгляду. Гэта быў Пётар Паланеў, расеец, былы капітан царскай арміі. Другога я знаў з аповедаў калег. Ён пачаў працаваць нядаўна, але адразу стаў першакласным агентам. Ягонае прозьвішча было Харэўскі. Пра яго Тонька адгукаўся асаблівым захапленьнем:

— Хлопец — крэмень! Выглядае, як дзяўчына. Але якія вочы! І ўвогуле кляса. Толькі п’е ня надта. Табе трэба пазнаёміцца зь ім!

Тонька прынёс мне дзьве бутэлькі сьпірту. Адна была напалову пустая. Поўную я схаваў у склепе, а распачатую мы пачалі дапіваць да канца. Я сказаў Тоньку, што ў склепе, калі здарыцца непагадзь, будзе наш схоў, і даў яму адмычку. Зраблю сабе новую ў акумулятарнай. Тоньку схоў у склепе спадабаўся.

— Тут можна нават паспаць.

— Натуральна. Тут і ўдзень мала хто ходзіць, а ўначы зусім спакойна.

Антон хацеў як найхутчэй пайсьці з гораду, каб за рэшту ночы адысьці як мага далей ад Менску. Ён зьбіраўся наступным вечарам перайсьці мяжу. Таму пайшлі ў кірунку Слабодкі і там разьвіталіся, дамовіўшыся сустрэцца ў наступны панядзелак.

Я ўсё думаю, як бы мне знайсьці надзейнага чалавека, празь якога я б мог падтрымліваць сувязь з інфарматарамі ў іншых гарадох. Трэба самому вырывацца часам зь Менску і хутка адведваць інфарматараў. Добра, што хоць дзяжуру што чацьвёрты дзень.

Вярнуўся дадому каля трэцяй, пракраўся ў сад, прачыніў незамкнутае на засаўку акно і ўлез у залю. Ціхенька разьдзеўся і паклаўся спаць, бласлаўляючы ў душы Ніну Андрэеўну і палітрука Савеню за тое, што тут так добра і бясьпечна пачуваешся.

Менск, 10 траўня 1923 г.

Учора па дзяжурстве вярнуўся дадому і паклаўся спаць, а ўвечары пайшоў у кірунку кватэры Брагіных. Акуляры зьняў, бо яны надта зьмянялі мой выгляд. Ніколі я так не нэрваваўся, як тады — ад думкі, што неўзабаве ўбачу Лізку. Аднак ў вокнах кватэры Брагіных было цёмна, а на дзьвярах вісеў замок. Затое ў кватэры Жарскай гарэла сьвятло. Ускараскаўшыся на парапэт, я зазірнуў у акно. Убачыў бабульку, якая сядзела за сталом. На вачах у яе былі акуляры, яна чытала нейкую кніжку. Пэўна, малілася. Пасьля, зацеміўшы сьвятло ў маім ранейшым пакойчыку, я пералез у сад і падсунуў да акна вялікую скрыню, што ляжала побач з ганкам. Я падумаў, што мой пакой камусьці здалі. Зазірнуў у акно і ўбачыў дзіўную карціну — брыдкую і камічную адначасова. Я ні аб чым падобным ня ведаў. Іншая рэч, калі хлопцы — у іх гэта часта бывае. Але дзяўчына!.. Юлька сядзела на ложку, задраўшы сукенку і кашулю на жывот і расставіўшы ногі. У гэтай позе яна мастурбавала перад люстрам, што стаяла ў яе ў нагах. Мне аж закарціла пастукаць у шыбу, але я гэтага не зрабіў. Я не разумеў, навошта яна гэта робіць. Я ж добра ведаю, што яна мае халодны тэмпэрамэнт. Мужчыну гэтым не ашукаеш. Можа, гэта распуста не пачуцьцёвая, а разумовая? Зрэшты, што мне да гэтага?

Паклаўшы скрыню на месца, я адышоў у глыб падворку. Выпаліў там папяросу і зайшоў у сенцы кватэры Жарскай. Пастукаў клямкай, бо дзьверы былі зачыненыя. З кватэры пачуўся Юльчын голас:

— Хто там?

— Я, — ледзьве не сказаў: Павел, але ў час успомніў, што тут мяне знаюць як Рамана.

Юлька крыкнула:

— Зараз, зараз. Пачакайце, калі ласка, трошкі.

Неўзабаве яна адчыніла дзьверы. Мы зайшлі ў вялікі пакой. Я павітаўся са спадарыняй Жарскай.

— Што ж гэта вас так доўга не было?

— У мяне было шмат працы. Цяпер пераехаў у Менск настала.

— І дзе вы будзеце жыць?

— Жыву ў пакоі ў калегі-тэхніка. Я там зарэгістраваўся. Але калі мой ранейшы пакойчык вольны, я яго найму. У калегі трохі зашумна, цяжка працаваць.

Спадарыня Жарская пагадзілася. Я пайшоў зь Юлькай у мой ранейшы пакой. Там усё было бязь зьменаў.

— Навошта тут люстра стаіць на ложку? — спытаў я Юльку.

— Так проста. Я паставіла на хвілінку.

Я паглядзеў на дзяўчыну. Яна была бледная. Цёмныя кругі пад вачыма. Толькі вусны былі зыркія. Я заўважыў, што яна папрыгажэла і стала менш легкадумная. Ужо не была са мной такая сьмелая, як даўней, хоць усяго колькі месяцаў мінула ад часу, калі яна была маёй каханкай.

— Што ў цябе новага?

— Нічога.

— А ў Брагіных?

— Соф’я з мужам ужо пераехалі. Здаецца, на Міхайлаўскай вуліцы жывуць.

— А Лізка?

— Лізка з маткай і бацькам тут жывуць.

— А ці прыходзіць да іх той бляндын? — я меў на ўвазе Азімава.

— Не было яго доўга. Цяпер зноў прыходзіць. Ён хоча ажаніцца зь Лізкай.

Юлька хацела сказаць яшчэ нешта, але зірнула мне ў вочы і спынілася. Я пачуў крокі на падворку. Нехта йшоў па лесьвіцы да кватэры Брагіных. Я падумаў, што гэта Лізка вярнулася з гораду. Пагаварыў яшчэ пару хвілін зь Юлькай і выйшаў з кватэры, паабяцаўшы неўзабаве перасяліцца да іх.

Выйшаўшы на падворак, я доўга глядзеў у два асьветленыя вокны кватэры Брагіных. Па сьценах і столі часам мільгаў цень чалавечай постаці.

Я цішком падняўся па сходах. Бясшумна адчыніў дзьверы ў сенцы, пасьля ў кватэру. Стаў на парозе кухні і ўбачыў Лізку, якая пісала нешта за сталом у маленькім аранжавым сшытку. Пісала хутка. Твар яе быў заклапочаны. Пару разоў яна рухам галавы адкідала назад валасы, якія спадалі ёй на вочы. Раптам — нібы адчуўшы мой погляд — хутка павярнула галаву налева і ўбачыла мяне. Падхапілася на ногі. Хутка закрыла сшытак і голасам, у якім — здалося мне — гучаў страх — усклікнула:

— Гэта вы, спадар Раман?

— Няма сумневу. Хіба што вы мяне сьніце.

Яна раптам расьсьмяялася. Гучала гэта штучна. Пасьля сказала:

— Садзіцеся, калі ласка. Я зараз вярнуся.

Узяла са стала сшытак і выйшла з пакою. Неўзабаве вярнулася.

— Мы ж нават не павіталіся, — сказала яна весела.

Я паціснуў ёй руку. Гледзячы на Лізку, я ўсё стараўся зразумець, якая ў ёй адбылася зьмена. Яна здавалася мне цяпер зусім іншай, чым раней. Яна не пабрыдчэла. Насупраць, яна была яшчэ прыгажэйшая, толькі вочы мелі іншы, не знаёмы мне дагэтуль выраз. Ня ведаю, ці то быў клопат, ці сьляды якіхсьці засмучэньняў. Можа, і даўней было тое самае, але я часта яе бачыў і не заўважаў гэтага. Раптам Лізка са зьдзіўленьнем паглядзела на сваю далонь.

— Адкуль гэтая кроў?!

Сапраўды, на яе далоні я ўбачыў цёмныя плямы крыві.

— А можа… Можа, гэта вашая?

Я паглядзеў на свае рукі і заўважыў, што параніў правую. Пэўна, падраў скуру на руцэ, калі пералазіў праз плот. Лізка прынесла ёд і абрэзак тканіны. Перавязала маю параненую руку.

— Што ў вас чуваць?

— Нічога цікавага. Толькі Соф’я з мужам зьехалі. Ім тут было зацесна.

— А Азімаў… — я ня скончыў пытаньня.

Лізка апусьціла вочы. Потым сказала ціха:

— Доўга не прыходзіў. Пасьля зноў… — Пасьля кароткай паўзы сказла з бліскам у вачах: — Ён мяне мучае! Дакучае! Як жа ён мне агідны. Я ім пагарджаю. Нават яго голас мяне раздражняе. А бацькі хочуць, каб я выйшла за яго замуж. Урэшце я яму шчыра сказала, што зусім не люблю яго. А ён кажа: «Прызвычаішся. Гэта лепшае за каханьне, бо даўжэй трывае. Каханьне для смаркачоў». І як мне быць?

На Лізчыны вочы накаціліся сьлёзы, але яна авалодала сабой і праз пэўны час спытала:

— А вы надоўга прыехалі?

— Назаўсёды.

— Назаўсёды?

— Так. Мяне перавялі ў Менск.

— А дзе вы будзеце жыць?

— У спадарыні Жарскай.

— Вельмі добра. Значыць, мы будзем часта бачыцца.

Я ўбачыў, што Лізка сапраўды ўсьцешылася, і мне было вельмі прыемна.

— Мяркую, вашая сям’я будзе не задаволеная маімі адведзінамі.

— А вам што да таго? Запэўніваю вас, што я буду вельмі задаволеная. Мне было так тужліва і цяжка, а цяпер я так добра пачуваюся. Я ведаю, што ў вашай асобе маю сябра.

Я адчуў у гэтых словах пэўную няшчырасьць. Аднак я быў задаволены. Гэта ўжо вялікі прагрэс. Я паабяцаў прыйсьці да іх у нядзелю вечарам і разьвітаўся зь Лізкай. Мы дамовіліся, што ня скажам бацькам Лізкі пра наша першае спатканьне.

Дадому я вяртаўся ў найлепшым настроі. Я пачуваўся сапраўды шчасьлівым, хоць і меў так шмат клопатаў ды ведаў, што будзе іх яшчэ больш.

ІІІ

ЁД

Теперь все боль и страх.

Теперь человек жизнь любит,

потому что боль и страх любит...

Дастаеўскі,

«Д’яблы»

1

Раман любіў вечарамі адзін хадзіць па горадзе. Яму здавалася, што людзі такія нязвыклыя, цікавыя. Ён цягаўся па найдалейшых закутках места, па сквэрах, каля вакзалу, і часта яму здаралася назіраць цікавыя рэчы, на якія не зьвярталі ўвагі звыклыя мінакі.

Аднаго разу ён убачыў жанчыну, якая бязмэтна стаяла на мосьце цераз Сьвіслач. Здалёк яна выглядала як цень, што маячыў над парэнчамі ў расьсеяным сьвятле электрычнага ліхтара. Праз пэўны час жанчына пайшла ў глыб парку, але неўзабаве похапкам вярнулася на старое месца і, схіліўшыся над парэнчамі, зноў пачала ўглядацца ў плынь ракі.

«Можа, яна хоча скочыць у ваду? Відаць, яна ня ведае, што тут рака плыткая».

Праз пэўны час жанчына хутка адышла ад парэнчаў і скіравалася на вуліцу Узьбярэжную. Раман пайшоў за ёй. Яна зусім не аглядалася, таму Раману лёгка было сачыць яе.

Дайшлі да вуліцы Савецкай. Жанчына рушыла ў кірунку электрастанцыі. Прамінуўшы яе, затрымалася на адным з двух мастоў, што перасякаюць раку каля Савецкай.

«Што яе да мастоў цягне?» — думаў Раман, упэўніваючыся ў перакананьні, што жанчына хоча скінуцца ў ваду.

Аднак жанчына нядоўга стаяла на мосьце. Яна павярнула назад і, наўскасяк перайшоўшы вуліцу, спынілася каля будкі з содавай вадою. Яна доўга і бязмэтна там стаяла.

«А можа, гэта прастытутка?»

Але яна ні да кога не чаплялася. Раман зьдзіўляўся, што яе паводзіны не прыцягваюць нічыёй увагі. Ён перайшоў дарогу і скіраваўся да будкі з содавай. Ідучы, заўважыў, што жанчына лічыць дробныя грошы. «Можа, хоча штосьці купіць і спраўджвае, ці ёй хопіць грошай?»

Напіўшыся вады, Раман выйшаў з будкі на вуліцу і ўбачыў, што незнаёмка пайшла ў кірунку Садовай. Не дайшоўшы да рогу, раптам вярнулася і хутка адчыніла дзьверы ў аптэку. Цяпер Раман сачыў яе праз акно. Жанчына была сярэдняга росту, худая. На ёй быў чорны зношаны жакет. Высокія шнураваныя чаравікі былі падраныя, абцасы стаптаныя. Калі, стоячы пры касе, яна павярнула галаву налева, Раман убачыў бледны твар і вялікія цёмныя вочы. Жанчына выйшла з аптэкі, хаваючы штосьці ў кішэнь. Яна забылася зачыніць дзьверы. Пасьля вярнулася назад. Раман пачуў ціха прамоўленыя ў задуменьні словы:

— Усё адно.

Зачыніўшы дзьверы, жанчына пайшла ўгару вуліцай Савецкай. Колькі разоў спынялася, стомленая, пасьля ішла далей. У сквэры села на лавачцы і колькі хвілін адпачывала.

Раман упэўніўся, што жанчына зьбіраецца зрабіць сабе сьмерць. Ён хацеў перашкодзіць ёй, але ня ведаў, як гэта зрабіць. Ён саромеўся падысьці да яе і пачаць размову. Урэшце вырашыў пакінуць усё на самацёк, і калі жанчына рушыла далей, пайшоў за ёй. Так яны дайшлі да Ніжняй Ляхаўкі. Гэта была цёмная вуліца на ўскрайку места. Левы яе бок цягнуўся ўздоўж Сьвіслачы. У паўзмроку вуліцы Раман ледзьве бачыў перад сабой постаць жанчыны. Яна збочыла на падворак. Раман падаўся за ёй. У глыбіні двара жанчына ўзышла на ганак і зьнікла ў цёмных сенцах. Раман пасьпешна ўвайшоў туды. Пасьвяціў ліхтарыкам. Убачыў нізкія дзьверы. Адчыніў іх і ўвайшоў у кватэру. У глыбіні пакою за столікам, на якім сьвяціла мініятурная лямпа, стаяла жанчына, якую ён так доўга і ўпарта сачыў. Яна глядзела пашыранымі зрэнкамі яму ў вочы і цяжка дыхала. Пасьля яна ўпала на крэсла. Раман ня мог зразумець, ці гэта страх перад ім, ці стомленасьць. Стараючыся гаварыць як мага лагодна, Раман павітаўся:

— Добры вечар.

Яна кіўнула, але не адказвала.

— Можна сесьці?

— Але што вы хочаце?! — вымавіла яна ледзьве не са сьлязамі.

— Хачу вам даць добрую параду. Добрую параду зычлівага чалавека.

— Добрую параду! Мне? — Яна хваравіта ўсьміхнулася. — Калі ласка.

Раман сеў на нізкі ўслон. Зацеміў пляшачку, якая стаяла на стале побач з танным люстэркам. Маючы добры зрок, прачытаў на бачнай яму частцы аптэчнай этыкеткі: «Tinctura jo…» Зразумеў, што гэта ёд.

— Была ў мяне адна знаёмая. Вельмі мілая і добрая дзяўчына. Яна хацела зрабіць сабе сьмерць. Разумееце: няшчаснае каханьне. Скочыла ў Сьвіслач. Яе выцягнулі. Тады напілася ёду. Але гэтага было замала, каб атруціцца. Тады паспрабавала ўчадзець. І гэта не выйшла. Тым часам мужчына, дзеля якога яна хацела пазбыцца жыцьця, закахаўся ў яе. Яна выйшла за яго замуж, а праз колькі месяцаў супольнага жыцьця зьненавідзела яго. Скончылася тым, што аднаго дня атруціла мужа і трапіла ў вязьніцу.

— Навошта вы мне гэта расказваеце?

— Перадусім таму, што вы вельмі падобная да той жанчыны. Дык я хачу вам сказаць, што няма такой сытуацыі, зь якой не было б выйсьця.

Вочы жанчыны іранічна бліснулі.

— Ах, які вы разумны. Страшэнна разумны!.. А вы сёньня елі?

— Еў.

— А ўчора?

— І ўчора.

— А я ані сёньня, ані ўчора. А заўчора я ела скрадзеныя параныя абіркі. Ці вы гэта разумееце? — Яна гістэрычна расьсьмяялася. — А ўчора я, разумнік вы мой, памыла сваю апошнюю кашулю. Зьняла зь сябе. Сёньня прадала яе на рынку і купіла на вячэру ёду. Гэта ж лек. Ён мне дапаможа. — На яе шчоках зьявіліся чырвоныя плямы, рукі дрыжэлі, пальцы нэрвова чапляліся за край стала. — Дык вось, шаноўны, гэта не няшчаснае каханьне. Вы памыляецеся… А цяпер складаю вам свае віншаваньні з нагоды вашых здольнасьцяў шпіёна: вы мяне сачылі… Той жанчыны ўвогуле не існавала. А гісторыя з ракою і ўпадзеньнем — плён вашай фантазіі. Таму прашу вас пайсьці адсюль і пакінуць мяне ў спакоі. Я зусім не зьбіралася ані тапіцца, ані труціцца. А калі нават так і было, гэта ня ваша справа! І ўвогуле, што вам дае права… — Яна раптам схапілася за галаву і замоўкла.

— Калі ласка, пры чым тут нейкае права. Рэч толькі ў тым, што я таксама чалавек і што мне прыкра бачыць, як пакутуе іншы чалавек. Можа, вы ў штосьці верыце. Я веру ў добрыя людзкія якасьці, схаваныя нават у найгоршым чалавеку. Калі вы ня верыце ў людзей, то, можа, вы верыце ў лёс. Дык не абражайцеся і ня злуйце на мяне. Згадзіцеся з тым фактам, што лёс паслаў мяне вам, каб дапамагчы ці даць параду ў найцяжэйшай часіне жыцьця. І пастаўцеся да мяне з даверам. Вы ж нічога праз гэта ня страціце. Хіба што лішнія пару дзён. Гэты ёд — ня выйсьце. Перадусім, яго замала, каб атруціцца. Таму вынікам будзе толькі хвароба страўніка альбо доўгае, жахлівае кананьне. Калі вы так упарта стаіце на сваім, то я дам вам лепшы сродак. Калі ласка.

Раман дастаў з кішэні браўнінг і паклаў яго на стол.

— Гэтым можна зрабіць сабе сьмерць гарантавана і без пакутаў. Адна сэкунда — і ўсё скончана.

Жанчына паглядзела на зброю, на Рамана і раптам ўчапілася зубамі ў пальцы левай рукі, а па твары яе пакаціліся сьлёзы. Раман маўчаў. Ён ня ведаў, што сказаць. Душа была поўная болю, шкадаваньня, спагады, але ён ня мог знайсьці словаў, якія маглі б дапамагчы гэтай жанчыне, даць ёй палёгку. Раман баяўся абразіць яе чым-небудзь, бо адчуваў, што перад ім чалавек, які страшэнна пакутаваў. У гэты момант з суседняга пакою пачуўся капрызны дзіцячы голас:

— Наташа, я так хачу есьці! Якая ты злая! Ходзіш і ходзіш, а я адна. І так жахліва хочацца есьці!

Наташа ўскочыла зь месца і пасьпешна выйшла, амаль выбегла, у наступны пакой. Раман пачуў адтуль шэпт:

— Не кажы нічога… Там чужы… Пасьля дам табе паесьці… Пасьля…

Наташа вярнулася. Раман уважлівей прыгледзеўся да яе. Яна была маладая, але яе твар быў васковы, а вочы шалёныя. Відавочна, яе мучыла гарачка.

«Гэта ад голаду, — падумаў Раман, — два дні ня ела!» Раптам яму прыйшла ў галаву адна думка. Зусім не вагаючыся, ён сказаў:

— Калі хочаце, я дам вам працу. Ад заўтра ці калі зможаце. Калі вам няма што губляць, мяркую, гэтая праца вам падыдзе. Адно што яна вымагае немалой адвагі. Калі ж вы ня прымеце прапанову, то я ўсё адно буду вам даваць (ён паправіўся) пазычаць грошы. Нельга ж дазволіць, каб вашая дачка галадавала.

— Гэта не дачка… Сяброўка… Хварэе…

— Якая розьніца. Зараз я вам дам аванс. Калі ласка. Вы гэта адпрацуеце.

Раман хутка дастаў з кашалька і паклаў на стол колькі банкнотаў. Дадаў, падбадзёрваючы:

— Можаце гэта ўзяць без аніякіх згрызотаў сумленьня. Гэта для мяне драбніца.

Дзяўчына не адпавядала. Задуменна глядзела кудысьці ў пустату. Толькі ейныя вусны дрыжэлі і рукі на каленях былі моцна сьціснутыя. Праз пэўны час яна страпянулася і сказала ціха:

— У вас ёсьць папяросы? Так хочацца курыць! Гэта горшае за голад. Саромеюся гэтай звычкі, але не магу кінуць. Люба мяне прывучыла. Мы палілі ад голаду. Нават махорку. А цяпер так цяжка!

Раман похапкам выцягнуў з кішэні пачак папяросаў «Наша марка» і даў ёй адну. Падаў дзяўчыне агонь і запаліў сам. Пакінуўшы сабе адну папяросу на дарогу, паклаў пачак на стол. Наташа занесла адну папяросу сяброўцы і вярнулася. Яна прагна ўцягвала ў лёгкія дым. Праз пэўны час паклала папяросу на стол.

— Кепска мне.

— Гэта таму, што вы даўно ня елі. Трэба штосьці купіць.

— Добра. Пасьля. А што я мушу рабіць за гэтыя грошы?

Раман нейкі час павагаўся, пасьля сказаў:

— Пакуль нічога. Адпачніце добра і супакойцеся. Я зайду да вас у аўторак. Тады і абмяркуем справу падрабязна. Калі вы прымеце маю прапанову — добра; не — таксама добра. Я вас ні да чаго не прымушаю. Я зычу вам дабра. Звычайная, добрая, людзкая зычлівасьць.

— Я вам веру і дзякую ад усяго сэрца.

— А калі ў будучыні вы раптам захочаце зьдзейсьніць свой ранейшы намер, я дам вам рэвальвэр ці цыянід. Ня ведаю, што вас да гэтага змушала. Калі беднасьць, з гэтым я дам рады. Калі іншыя прычыны, дык, можа, і на іх рада знойдзецца. Цяпер я з вамі разьвітваюся. Калі ласка, не губляйце надзеі, зьбірайце сілы, знайдзіце духовую раўнавагу, а ў аўторак вечарам я сюды прыйду і пагаворым падрабязьней.

Раман разьвітаўся з Наташай, узяў са стала браўнінг і пакінуў кватэру.

Вечар быў цёмны і цёплы. Паветра паркае. Зьбіралася на дождж. Часам усчынаўся вецер. Раман паволі йшоў вуліцамі. Яму было смутна, а ўвушшу ўсё гучалі словы песьні сухотніцы з «Казьбеку»:

Ёсьць у нас легенды, казкі,

Аджан!

Ёсьць і звычай наш каўкаскі,

Аджан!

Кахетынскай вып'ем па-кунацку,

Каб жылося нам па-брацку.

Раптам яму захацелася напіцца. Ён збочыў і пайшоў на Вайсковыя могілкі, дзе ў склепе была схаваная пляшка сьпірту.

2

12 траўня Раман заступіў на дзяжурства трохі раней. Зіна Карнеўская ў гумовых пальчатках далівала серную кіслату ў акумулятары. Кіўком галавы павіталася з Раманам.

— Хачу пакінуць вам усё ў поўным парадку, бо вам пакуль цяжка. Ужо чацьвёртую групу даліваю.

— Мяркую, вы зашмат працуеце. Мне гэта па сілах.

Раман пачаў памагаць ёй, мераючы арэомэтрам шчыльнасьць раствораў. Яны досыць хутка скончылі работу і пайшлі ў дзяжурку. Раман зьвярнуўся да Карнеўскай:

— Калі вы захочаце некалі займець вольны цэлы тыдзень, скажыце мне, калі ласка. Я магу аддзяжурыць два дні за сябе і за вас. А я ў выпадку патрэбы вас аб гэтым папрашу.

— Згода, — сказала Карнеўская, а тады, сьмеючыся, дадала: — Вы карысны калега. Цяпер нашмат лягчэй працаваць. Мець тры вольныя дні запар — гэта вельмі важна.

— Я думаю так, — сказаў Раман, — калі бавіцца, то бавіцца. Калі працаваць, то працаваць! Я б з задавальненьнем згадзіўся дзяжурыць нават па тры дні, каб пасьля мець дзевяць дзён вольных.

— Але гэта немагчыма.

— Ведаю.

— Ці вы знаеце Аляксандра Кусьціка? — спытала Карнеўская.

— Не-

— «Наглядчык» з тэлефоннай станцыі. Ён сюды часта наведваецца.

— Дык і што?

— Будзьце пільны, бо гэта сексот. У нас іх шмат, але гэты — найгоршы. Нягоднік высокай кваліфікацыі. Я вас папярэджваю, як сябра.

— Вялікі дзякуй. Але што ж ён можа ад мяне даведацца, калі я нічога кепскага не раблю. Палітыка мяне не цікавіць, працу люблю і працую старанна.

Карнеўская ўсьміхнулася.

— Гэта такі тыпчык, што з мухі слана зробіць. Найлепей трымацца ад яго далей. Я нядаўна выкінула яго з акумулятарнай. Пачаў да мяне заляцацца. Хацела яму францускім ключом галаву разьбіць. Цярпець не магу такіх паскуднікаў!

Раман успомніў даручэньне камісара і зразумеў яго прычыну. Яму хацелася сказаць Карнеўскай, што камісар Старкоў загадаў яе пільнаваць. Аднак Раман не зрабіў гэтага, бо баяўся, што дзяўчына будзе ўважаць яго за інфарматара ГПУ.

Неўзабаве Карнеўская пайшла, і Раман застаўся адзін. Ён расклаў на стале падручнікі і пайшоў у акумулятарную. Праз кароткі час ён пачуў, што ў акумулятарную хтосьці ўвайшоў. З вальтмэтрам у руках Раман вярнуўся туды. Убачыў камісара Старкова і павітаў яго.

— Што чуваць? — спытаў Старкоў.

— Усё ў парадку.

Камісар падышоў да стала і пачаў разглядаць падручнікі.

— Рыхтуецеся да школы мэханікаў?

— Так, — сказаў Раман. — Працую і вучуся.

— А пра нашу размову вы памятаеце?

— Канечне. Памятаю, але пакуль нічога падазронага не заўважыў. Зрэшты, часу не было, бо гэта толькі другое дзяжурства.

— Добра, я пачакаю. Але не сядзіце ўвесь час у акумулятарнай. Знаёмцеся зь іншымі працаўнікамі і аддзеламі. Бо тут вы шмат матэрыялу не зьбераце.

— Канечне. З задавальненьнем.

— Я скажу мэханікам, што вы хочаце папрактыкавацца ў розных аддзелах.

— Вялікі дзякуй.

— А як там ваша Карнеўская? Вы зь ёй размаўлялі?

— Так. Збольшага яна мяне вучыла.

— А што казала?

— Працу сваю любіць і робіць яе ахвотна, толькі наракае на пэрсанал.

— На каго, напрыклад?

— На тэхніка Кусьціка.

— Цікава?

— Расказала, што ён хацеў яе згвалціць, але яна надавала яму па пысе і выкінула з акумулятарнай. Казала, што ён лайдак і сьвіньня, — імправізаваў Раман.

— Ага, зразумела! А яшчэ што казала?

— Трохі наракае на цяжкія жытловыя ўмовы, бо іх «уплатнілі».

— Гэта няважна. Пра пэрсанал?

— Наракала на мэханіка Банеліна, маўляў, ён без патрэбы крычыць і раздражняецца, заміж таго, каб ціха, але рупліва працаваць. Затое вельмі добра адгукалася пра механіка Лімкевіча, пра інжынера і пра вас.

— Пра мяне? — зьдзівіўся камісар.

— Так, — выдумляў Раман. — Казала, што камісар справядлівы, не заахвочвае даносчыкаў і бачыць, хто як працуе.

— Ага! Ну добра… Калі ласка, зважайце надалей. Але ня толькі ў акумулятарнай, а ўвогуле… — камісар паварушыў растапыранымі пальцамі, нібы мацаючы, ці гарачае паветра і, па-змоўніцку ўсьміхаючыся Раману, прымружыў адно вока. — А пра школу механікаў я падумаю. Ніна Андрэеўна казала, што вы працуеце над якойсьці вынаходкай.

Раман сьціпла апусьціў вочы.

— Так.

— І што гэта?

— Я яшчэ не распрацаваў дэталі. Пакуль штудзірую адпаведныя падручнікі і раблю накіды. Праз пару месяцаў пачну рабіць мадэль. Натуральна, я хачу захоўваць гэта ў таямніцы. Каб у выпадку няўдачы ня стаць аб’ектам кпінаў.

— Мне можна даверыць таямніцу. Акрэсьліце толькі прынцып, на якім вашая вынаходка грунтуецца.

— Гаворка ідзе пра тое, каб перадаваць тэлеграмы не з дапамогай ключа ці клявіятуры, што вымагае шмат часу і выклікае памылкі, а наўпрост голасам.

— Як гэта голасам?!

— Вельмі проста. Тэлеграма начытваецца перад рупарам, а на станцыі прызначэньня адпаведны апарат аўтаматычна фіксуе яе на стужцы.

— Ці гэта магчыма?

— Так. Чалавечы голас мае розную інтэнсіўнасьць. Кожная літара, кожнае слова ўтвараюць адрозныя хвалі. Гэтыя хвалі падаюць на мэмбрану з рознай сілай. Такім чынам, трэба сканструяваць прыймач, які — у залежнасьці ад сілы ваганьняў мембраны — будзе адпаведна націскаць клявішы, і гэтак можна будзе друкаваць на стужцы галасавую тэлеграму.

— Гэта цікава. Вельмі цікава! Ну, працуйце, а калі будзе гатова, скажыце мне. Ці вам тут зручна?

— Так, зручна.

— Вось і працуйце. А калі будзе штосьці такое… — камісар прымружыў вока, — калі ласка, паведаміце мне. Да пабачэньня.

Калі камісар выйшаў зь дзяжуркі, Раман радасна пацёр рукі. Ён сам быў зьдзіўлены, што яму адразу прыйшла ў галаву гэтая ідэя з мэмбранай. Ён думаў, што камісар вельмі наіўны, і не дапускаў, што ягоная выдумка гучала досыць рэалістычна.

Наступным днём а 10 гадзіне раніцы хтосьці пастукаў у дзьверы дзяжуркі. Раман, трохі зьдзіўлены, бо дагэтуль ніхто ня стукаў, калі хацеў увайсьці ў дзяжурку, сказаў: «Калі ласка». У дзьвярах паказаўся малады тэхнік, шатэн з прыгожым тварам і салодкімі карымі вачыма.

— Выбачайце, што перашкаджаю, — сказаў ён мяккім голасам.

— Вы мне зусім не перашкаджаеце, — адказаў Раман.

— Дазвольце прадставіцца. Я наглядчык Аляксандар Кусьцін. Завіце мяне Шура, бо мы маладыя супрацоўнікі. Што, ці ня так?

Добрае ўражаньне, якое тэхнік зрабіў на Раманаў першую хвілю, адразу разьвеялася, але Раман не падаў віду. Насупраць, ён пачаў надзвычай ветліва, з удаванай прыязнасьцю абыходзіцца з новым знаёмым.

— Садзіцеся, калі ласка. Вельмі прыемна з вамі пазнаёміцца.

— Як вы тут маецеся? — спытаў Кусьцін.

— Добра. Працую, чытаю і неяк хутка час ляціць. Зрэшты, начальнікі і калегі такія мілыя, што прыемна працаваць.

— Так. Гэта праўда, што мілыя, але ня ўсе.

— Магчыма. Я яшчэ з усімі не перазнаёміўся. Але вось, напрыклад, вы: прыйшлі да мяне, цікавіцеся маёй працай.

— Ну так… Я як калега. А як вам падабаецца наша калега Карнеўская? — Кусьцін запытальна глядзеў у твар Раману.

— Як жанчына яна мне зусім не падабаецца. Не ў маім гусьце. Зрэшты, фанабэрыстая, занадта ганарыстая.

Кусьцін зычліва ўсьміхнуўся.

— Правільна. Ведаеце: на мяне тут усе жанчыны кідаюцца. Любую, якую захачу — раз-два — вазьму. Толькі сьвісну, ужо тут. Але на яе мне пляваць. Вось такія справы! — Кусьцін захіхікаў. — Ці ня праўда?

— Натуральна.

— У нас наверсе 48 марзістак, 27 тэлефаністак, 15 юзістак, дзевяць бадыстак. Я меў усіх, каго хацеў. А якія яны ўсе дурныя, сьляпыя. Брэшаш ёй цэлы мех, а яна толькі вочы закатвае і сьліну пускае ад захапленьня. А ці вы зацемілі, як гэтае паскудзтва сьмярдзіць?

— Не разумею вас.

— Вось, напрыклад, ёсьць зьмены, у якіх працуюць амаль выключна мужчыны. Прыйдуць у залю, тытунь чуваць, трохі алькаголь. А калі жанчыны працуюць — папросту прыбіральня або разьніца. Трасца ведае што! Ажно ў носе сьвярбіць. Селядцы, тухлыя яйкі! Брыдота!

— Прызнацца, я так уважліва не прынюхваўся. У вас цудоўны нюх. Папросту фэнамэнальны!

Кусьцін міла ўсьміхнуўся. Пасьля сказаў:

— А вы з Карнеўскай гэтага не спрабавалі? Якая ёсьць, такая ёсьць, але ўсё ж ногі і так далей. А тут зручна: ціша, канапа.

— Не. Не спрабаваў. Нейкая яна дзіўная.

Кусьцін навастрыў вушы:

— А што такога?

Раман узяў са стала францускі ключ і пачаў падкідваць яго ў паветра.

— Як ні прыйду на зьмену, яна ўсё з францускім ключом у руцэ ходзіць. Можа, з глуздоў ад’яжджае.

Неўзабаве Кусьцін разьвітаўся з Раманам.

— Заходзьце сюды часьцей, — запрасіў яго Раман. — Вельмі люблю з разумнымі людзьмі пагутарыць.

— Страшна прыемна! Зайду пры найпершай магчымасьці.

* * *

Тым часам, калі дзяўчына, якую сачыў Раман, гатавала сабе на вячэру ёд, у «Казьбеку» колькі гэпэушнікаў па вочы заліліся «хлебным квасам». Тамара на іх замову сьпявала:

Пабудуем мы машыны, машыны, машыны.

Ды паставім іх на шыны, на шыны, на шыны.

І паедзем у новы сьвет

Безь няволі і бязь бед!

* * *

У Губэрнатарскім садзе на лаўцы знайшлі труп бедна ўбранага мужчыны, які брытвай перарэзаў сабе горла. Побач ляжала паперка: «Зарэзала савецкая ўлада». Гэта было ўжо другое самагубства такога тыпу ў тым самым месцы.

Самагубца быў рээмігрантам з Амэрыкі, уладальнікам дзьвюх вялікіх кравецкіх майстэрняў у Нью-Ёрку, які на пачатку 1922 году вярнуўся ў Расію, прывёзшы з сабою колькі дзясяткаў працаўнікоў, сучасныя машыны і немалы грашовы капітал.

ДЗЁНЬНІК РАМАНА ЗАБАВЫ

Менск, 15 траўня 1923 г.

У нядзелю быў у Брагіных. Пайшоў туды вечарам. Засьпеў усю сям’ю ў поўным складзе. Быў нават Кобзаў з жонкай. І ў якасьці адмысловага дадатку — Азімаў. Ён аж пазелянеў са злосьці, калі мяне ўбачыў. Усе раптам замоўклі, і наступіла прыкрая цішыня. Я зрабіў выгляд, што не заўважаю, якое ўражаньне я на іх зрабіў, і пачаў з усімі вітацца. Абмінуў толькі Азімава. Адначасна я сказаў:

— Вельмі цешуся, што бачу ўсіх у добрым здароўі і што нічога не зьмянілася.

Азваўся Брагін, аднак я заўважыў, што робіць ён гэта вельмі неахвотна:

— Мы вас не спадзяваліся. Так даўно вас не было.

— У мяне было шмат працы. Я працаваў над сваёй вынаходкай, якая можа прынесьці шмат карысьці і прынцыпова зьмяніць цяперашні спосаб тэлеграфнай камунікацыі. Таму, уласна, мяне і перавялі ў Менск. Тут ёсьць тэхнічныя майстэрні і можна сканструяваць досьледную мадэль.

— Дык вы тут настала? — сказала Соф’я.

— Так, прынамсі, надоўга, бо, праўдападобна, па сканчэньні працы над вынаходкай паеду ў Школу мэханікаў у Смаленску.

Я заўважыў, што мае акцыі ідуць угару. Усе слухалі зь вялікім зацікаўленьнем. Толькі Азімаў упарта маўчаў і рабіў выгляд, што ня бачыць і ня чуе мяне.

— І падабаецца вам на новым месцы?

— Так, падабаецца. Пачуваюся добра. Камісар Старкоў вельмі прыязна да мяне паставіўся. Робіць мне ўсялякія палёгкі. Я прывёз яму рэкамэндацыйны ліст ад Івана Дзьмітрыевіча Громава — я вымавіў гэтае імя з такой пашанаю, як быццам казаў: Уладзімера Ільліча Леніна. Аднак Соф’я спытала:

— А хто гэта?

Я выказаў зьдзіўленьне:

— А вы ня ведаеце? Дзіўна! Гэта герой Савецкага Саюзу. Сябра Варашылава. Ён камандаваў буйнымі чырвонымі аддзеламі ў баях зь Дзянікіным і палякамі. Увогуле, выдатная асоба. Цяпер займаецца культурна-асьветнай працай у войску.

Марыя Іванаўна паглядзела на мяне з павагай. У яе позірку я прачытаў: хто б мог падумаць! А Брагін глядзеў на жонку, нібы хацеў сказаць: ну бачыш, хіба я табе не казаў? Агульны настрой радыкальна зьмяніўся. Натуральна, Азімаў надалей захоўваў «каменны» спакой і абыякавасьць. Кобзаў зьвярнуўся да мяне:

— А што чуваць у Бабруйску?

— У горадзе нічога новага. Нуда, як звычайна. Нядаўна размаўляў з Розэнам. Ён мяркуе, што вясной наступнага году пачнецца вайна. Тое самае я чуў ад шмат якіх іншых уплывовых і кампэтэнтных асобаў.

Я зразумеў, што залгаўся, але не адступаў. Зрэшты, у любым выпадку як-небудзь выкруціўся б. Мне проста хацелася пайграць на нэрвах Азімава і пацешыцца зь людзкой наіўнасьці.

У пэўны момант Кобзаў, разумнейшы за іншых, запытаў:

— Цікава, а якая можа быць прычына вайны?

Я адказаў:

— Вы няправільна сфармулявалі пытаньне. Вы хіба мелі на ўвазе: якая падстава?

— Не. Менавіта прычына.

— А прычына тая, што мы, — я ўдарыў сябе ў грудзі, — імкнёмся да сусьветнай рэвалюцыі. Таму мы мусім зламаць супраціў буржуазіі і вызваліць сялян і рабочых ад яе панаваньня. Зрэшты, гэта прынцыповая палітыка Саветаў, і мы заўсёды будзем да гэтага імкнуцца. Таму, як бачыце, прычына гэтая была, ёсьць і будзе, пакуль ёсьць у сьвеце краіны, якія не належаць да Савецкага Саюзу. Падстава — гэта іншая рэч. Але падставу для вайны знайсьці няцяжка. Які-небудзь памежны канфлікт, дыпляматычнае непаразуменьне, замах. Можа быць нават фікцыйная падстава.

Ах, якія глупствы я казаў, але для гэтых загразлых у балоце дробных штодзённых праблем мяшчанаў, якія бачылі толькі на адлегласьць рукі, і тое павярхоўна, нават гэта выглядала досыць разумна. Лізка, напрыклад, глядзела на мяне з сапраўдным захапленьнем. Кобзаў ледзь рот не разявіў: ну, братка, паразумнеў ты! І адкуль гэта ў табе ўзялося?

А я, ведаючы, што гэтыя людзі пра вайсковыя справы маюць нуль паняцьця і грам уяўленьня, пачаў апавядаць ім пра загніваньне капіталістычных арміяў (перадусім польскай), недавер рабочых да ўладаў, жахлівае становішча сялян, пра голад, дэзарганізацыю чыгуначнага транспарту. Словам, пра ўсё тое, што я бачыў у Саветах. Апроч гэтага, я выдумляў і імправізаваў напоўніцу. Сыпаў спэцыяльнымі тэрмінамі і мог бы й сам засыпацца, калі б меў справу з праніклівымі людзьмі. Бо якога д’ябла нейкі дробны тэхнік так добра арыентуецца ў гэтых рэчах. Аднак слухачы глыталі гэта ўсё як трускаўкі, і нічога ім у галаву не прыходзіла.

У пэўны момант Марыя Іванаўна зьвярнулася да мяне:

— Неяк дзіўна, што ў вас сьветлыя валасы. Калі не памыляюся, у вас былі цёмныя валасы.

На адну сэкунду гэтае пытаньне мяне зьбянтэжыла. Але я адразу расьсьмяяўся і сказаў нязмушана:

— Так, праўду кажаце. Валасы былі цёмныя, але я зьмяніў іх колер перакісам вадароду. А цяпер адгадайце, чаму я гэта зрабіў?

Усе задумаліся, а я тым часам разважаў, як ім схлусіць, каб гэта гучала праўдападобна. Марыя Іванаўна сказала:

— Не магу здагадацца.

— Дык я вам апавяду прычыну гэтай мэтамарфозы. Адна дзяўчына ў Бабруйску, у якую я быў тропікі закаханы, сказала, што ёй падабаюцца сьветлыя валасы і што мне сьветлыя валасы былі б да твару. Вось жа, я — чаго толькі ня зробіць чалавек пад уплывам пачуцьця — наступным жа днём стаў бляндынам. Яна была вельмі задаволеная, а я пераканаўся, што сьветлыя валасы насамрэч лепей мне пасуюць. Зрэшты, каб зноў стаць шатэнам, трэба чакаць, пакуль валасы адрастуць, а гэта няхутка будзе.

Мяркую, яны мне паверылі. А Лізка сказала:

— А калі б я лічыла наадварот: што зь цёмнымі валасамі значна лепш, то што б вы зрабілі?

— Адразу ж купіў бы атрамант і намазаў бы ім галаву, — жартаўліва адказаў я.

Пад канец вечара стаўленьне да мяне сям’і Брагіных грунтоўна зьмянілася. А калі я разьвітваўся, Марыя Іванаўна сказала:

— Спадзяюся, што вы да нас зазірнеце пры магчымасьці.

— Канечне. Зь вялікім задавальненьнем.

Першым візытам да Брагіных я вельмі задаволены. Лізка пра мае папярэднія адведзіны нікому ані слоўцам не абмовілася. Гэта мне даспадобы. У нас ужо ёсьць супольная таямніца.

Наступны дзень быў панядзелак — дамоўлены дзень спатканьня з Антонам. Уночы я пайшоў на могілкі, схаваўся паблізу ад уваходу і стаў чакаць. На могілках было пуста. Ані закаханых парачак, ані п’яных. Я доўга марна чакаў. Каля другой гадзіны я зьбіраўся пакінуць свой схоў, бо падумаў, што Антону штосьці стала на перашкодзе і ён ня прыйдзе. У гэты момант я пачуў хуткія крокі. Згледзеў у паўзмроку мужчыну ў доўгім вайсковым шынялі, які хапатліва ішоў з боку ўваходу на могілкі. Я пазнаў па яго постаці, што гэта не Антон. Аднак незнаёмец паводзіў сябе дзіўна. Спыніўся. Паглядзеў на гадзіньнік на руцэ. Пасьля доўга аглядаўся наўкола. Выглядала, што ён штосьці ці кагосьці чакае. Я трохі занепакоіўся гэтым.

Незнаёмец пайшоў у глыб алеі. Праз пэўны час я пачуў два ціхія сьвісты. Гэта быў наш з Антонам умоўны сыгнал. Няўжо я не пазнаў сябра? Не. Гэта немагчыма. Сьвіст пачуўся далей. Тады я пайшоў у тым кірунку. Ішоў хутка, але ціха. Зьняў пісталет з засьцерагальніка і трымаў яго напагатове. Неўзабаве ўбачыў мужчыну, які ішоў перада мной. Ён зноў сьвіснуў два разы. Не адпавядаючы на сьвіст, я кашлянуў, каб зьвярнуць на сябе яго ўвагу, і хутка рушыў наперад. Падыходзячы да незнаёмца, я сказаў:

— Таварыш, вы ведаеце краскома Антона Кралевіча?

Мужчына зрабіў крок да мяне.

— Якраз ад яго іду. Я шукаў таварыша… Смоліна.

— Гэта я. Чакаю ад адзінаццатай.

— Я трохі спазьніўся. Дарога цяжкая, і былі перашкоды. Ледзьве пасьпеў да другой.

— А што з Антонам?

— Ён купіў сабе ў Вільні новыя боты. Даехаў да Аляхновічаў, а ад станцыі пайшоў пешкі да Ракава. Хацеў разнасіць боты, каб пасьля зручна было ісьці ў далёкую дарогу. Скончылася тым, што зьбіў сабе ногі. Пра тое, каб ісьці ў Менск, няма мовы. Вось жа, папрасіў мяне выканаць яго даручэньне.

— Дзе ён цяпер?

— У Паланевіча.

— Добра, тады да справы. Толькі я ня ведаю, хто вы. Калі не сакрэт?

— Я Зыгмунт Харэўскі.

— Цудоўна! — сказаў я, насамрэч задаволены, і моцна паціснуў сухую, малую руку Харэўскага.

— Ведаеце што? Я стаміўся. Хадземце да мяне. Гэта недалёка, я жыву на Сьляпянскай.

Мы пералезьлі цераз нізкі мур могілак і, наўскасяк перасякаючы сады, рушылі ў кірунку Камароўкі. На Сьляпянскай нікога не было. Дзесьці блізка брахаў сабака. Здалёк пачуўся стрэл зь вінтоўкі.

Мы ўвайшлі ў адчыненыя сенцы маленькага дамка. Харэўскі адчыніў дзьверы ў кватэру. Пасьля зачыніў дзьверы сенцаў на засаўку і запрасіў мяне ўсярэдзіну. Я пачуў адтуль голас:

— Зыгмусь, гэты ты?

— Я.

Харэўскі запаліў лямпу. Я ўбачыў малы, чысты пакой. На століку ў куце стаяў грамафон з бліскучай, вялікай нікелевай трубой. На сьценах вісела колькі карцін. Дзьверы ў другі пакой былі адчыненыя, там хтосьці апранаўся. Харэўскі зьняў плашч і пачаў мыць рукі. Ён быў у вайсковай форме з адзнакамі «камрота».

У пакой увайшла жанчына, трохі старэйшая за Харэўскага, але вельмі да яго падобная. Я падумаў, што гэта ягоная сястра, і не памыліўся. Ён прадставіў яе мне:

— Гэля. Мая сястра. Яе муж загінуў летась падчас чыгуначнай катастрофы паблізу Варажбы.

Харэўскі быў сярэдняга росту, худы, бледны. Твар і вусны мелі лагодныя абрысы, і толькі ў вачах — шэрых — адчувалася вялікая сіла волі. Іх позірк быў як бы трохі шалёны. Яго вусны ўвесь час кранала лёгкая ўсьмешка, і вочы тады прымружваліся. Рукі яго трохі дрыжэлі. Пэўна, гэта было нэрвовае. Ён меў мяккі голас, з багатымі мадуляцыямі. Я падумаў, што ён павінен прыгожа сьпяваць. Але ён ніколі не сьпяваў. На тых людзей, якія яго ня ведалі, ён рабіў уражаньне выпешчанага паніча. Мне ж ён заўсёды здаваўся ўбранай па-мужчынску дзяўчынай. Папраўдзе, я спачатку ня мог ставіцца да яго паважна. А праца шпіёна, якая вымагае так шмат адвагі, трываласьці і валоданьня сабой, у спалучэньні зь ягонай асобай здавалася абсурдам. Аднак пазьней, добра зь ім пазнаёміўшыся, я зразумеў, што ён быў найбольш мужным з усіх нас. Ягоная моц была ў фанатычнай нянавісьці да бальшавікоў, якая нястомна палала ў яго душы, і абыякавасьці да ўсяго, што мы называем жыцьцём. Тое, што ў нас вынікала з тэмпэрамэнту, авантурызму ці жаданьня пахваліцца сьмеласьцю, у яго было нармальным стаўленьнем да справы. Калі б я быў асуджаны на сьмерць, мне б вельмі не хацелася паміраць, і хоць я б удаваў спакой, а можа, нават кпіў бы з жыцьця, сэрца канала б ад болю. А ён — пазьней я пазнаёміўся зь ім вельмі блізка — быў бы цалкам спакойны. Пайшоў бы з жыцьця са звыклай сваёй усьмешкай, і ўсё. Я думаю, няма на сьвеце сілы, якая магла б сагнуць яго. Менавіта сагнуць, а не зламаць, бо зламаць можна ўсё.

— Пастаў, Гэля, самавар і ідзі спаць. Мне трэба з таварышам абмеркаваць пільную справу.

Гэля паставіла на стол шклянкі і цукарніцу, пасьля выйшла ў наступны пакой і зачыніла за сабой дзьверы. Харэўскі, мружачы вочы, бяздумна глядзеў на полымя лямпы. Раптам ён сказаў:

— Я калісьці чытаў верш. Ня ведаю, чый. Ёсьць там такое месца:

Чтоб извлечь душевную занозу,

Чтоб развеять бездну пустоты —

Расцветили будничную прозу

Мгилые волшебницы мечты.

— Табе падабаецца?

— Так.

— А ці можна марамі разьвеяць бездань пустаты?

— Думаю, не.

— Значыць, паэт хлусіў?

— Хлусіў.

Харэўскі зноў углядаўся ў лямпу. Раптам хітнуў галавой і прыгожа ўсьміхнуўся. Дзіўна паглядзеў мне ў вочы і сказаў ціха, але надзвычай пераканаўча:

— А ўсё-ткі можна.

Я доўга моўчкі глядзеў яму ў вочы, пасьля спытаў:

— Як?

Але заміж таго, каб адказаць, Зыгмунт спытаў сам:

— «Сьнег» любіш?

— Сьнег?!. Ну так… Мне падабаецца зіма. Але найбольш люблю восень.

Тады Зыгмунт сказаў:

— Не. Я пра какаін кажу.

Раптам мне ўзгадаўся кутны пакой у кватэры Двалінскіх. Прад вачыма паўстаў бледны твар чэкіста. Тым часам Харэўскі выцягваў з задняй кішэні нагавіцаў кашалёк. З аднаго аддзелу дастаў некалькі парашкоў у паперках. Разгарнуў адзін і спытаў:

— Хочаш?

Я адмоўна хітнуў галавой.

— Я магу бяз гэтага абысьціся, — сказаў Харэўскі, — але навошта? Усё адно!

Ён насыпаў трошкі какаіну з паперкі ў ямку на згіне левай далоні, зрабіў дарожку і моцна ўцягнуў парашок у ноздры.

Пэўны час ён сядзеў нерухома, лёгка ўсьміхаючыся. Пасьля запаліў папяросу. Хутка, прагнымі зацяжкамі ўцягваў у лёгкія тытунёвы дым. Я нагадаў яму, што ён меўся перадаць мне штосьці ад Антона.

— Ах, так, так, так… Добра… Зараз…

Харэўскі пачаў апавядаць усё, што яму даручыў Антон. Перадаў мне грошай і пляшку сьпірту (Антон пра гэта не забудзе). Пазьней я піў гарбату, а Харэўскі зноў ужыў какаін. Зрэнкі яго зрабіліся вялізныя — амаль закрылі райкі, і вочы здаваліся ня шэрымі, а чорнымі. Твар быў бледны. Вусны ўвесь час нэрвова крывіліся. Ён курыў папяросу за папяросай. Колькі разоў пачынаў гаварыць, але раптам спыняўся. Пераскокваў з тэмы на тэму ці неспадзявана замаўкаў. Тады пачаў ціха гаварыць, нібы ў трызьненьні:

— Увосень пачуеш пра мяне… Я зраблю такую рэч… Усё абдумаў… Без памылкі… Гэта будуць два гады ад сьмерці Каці… Увосень… Ведаеш, як гэта лёгка… Можна іх зьнішчыць тысячы… Як клапоў… Яны і ёсьць як клапы… Чырвоныя, крыві абапіўшыся… Крыві і крыўды… Думаеш, я іх ненавіджу… Зусім не… Гіджуся іх і пагарджаю… А зрэшты, глупства ўсё гэта… Цудоўна адно тое, што думкаю магу быць паўсюль, дзе захачу…

Харэўскі ўстаў і пачаў хадзіць па пакоі. Ён усё ўсьміхаўся, але гэта было падобна да грымасаў болю. Рухі яго былі хуткія, нэрвовыя. Раптам стаў. Зірнуў мне ў вочы зрэнкамі, у якіх гарэла такое дзіўнае полымя, што мне зрабілася халодна і няёмка. І зноў пачаў гаварыць:

— Я пераможца… Разумееш… Я па-над імі, над вамі, над усім… Я знайшоў формулу, якая можа зрабіць чалавека абсалютна свабодным… Абсалютна… І ніхто яе ня ведае, толькі я… А калі я табе яе скажу, то ты таксама станеш цалкам вольны ад усяго, нават ад самога сябе… Жыцьцё — хітрая штука… А я ў адну сэкунду зразумеў яго… Зразумеў і стаў вольны… Можа, і ён гэта ведаў… Ён, Хрыстос… Таму быў такі цудоўны, прыўкрасны… Але не сказаў людзям, бо быў поўны любові да іх… А я зразумеў, калі перапоўніўся нянавісьцю… Пасьля і яе адкінуў… Тады ж яна заліла ўсё… Увесь сьвет… Хоць я быў так малы для яе… Ня верыш… Зараз я табе давяду… А дае мне гэта магутнасьць думкі… Вось жа, у прасторы ёсьць бясконцасьць… Бясконцасьць, а я пайшоў далей… Але не пра гэта йдзецца… Я казаў пра формулу… Адзіную, неадпрэчную, якая дае абсалютную свабоду…

Я паверыў, што такая формула ёсьць і што ён, Харэўскі, яе знае. Я нецярпліва чакаў, гледзячы са зьдзіўленьнем у яго натхнёны, амаль шалёны твар. Аднак ён нічога мне не сказаў. Пачаў ганяць словамі нейкія дзіўныя хваравітыя трызьненьні. Тады я зьвярнуўся да яго:

— Скажы, Зыгмусь!

— Што?

— Ну, формулу.

Харэўскі пацёр лоб далоняй. Сеў. Зноў дастаў парашок какаіну. Зірнуў на мяне:

— Возьмеш?

Мне вельмі хацелася пакаштаваць гэтага дзіўнага наркотыку, але я адмовіўся. Ня ведаю, чаму я так зрабіў. Можа пасаромеўся, можа спалохаўся, бо ведаў, што гэта небясьпечная прывычка. Апроч таго я заўважыў, што гэты парашок не весяліць, як гарэлка, а ўводзіць у сапраўдны экстаз. Пазьней я пераканаўся, што какаін дзейнічае не аднолькава на ўсіх, ёсьць мноства неспадзяваных варыянтаў, якія цяжка прадбачыць.

Харэўскі ўжыў новую дозу какаіну. Яго рукі дрыжалі. Ён паглядзеў на мяне:

— Ты думаеш, калі ў мяне рукі дрыжаць, дык гэта нешта значыць? Ведаеш, як я страляю? Ніколі ня хіблю… А чаму? У мяне свой спосаб… Я вучыўся страляць ня цэлячыся… Так, як кітайцы нож кідаюць… Нож трапляе туды, куды глядзіць вока. Тое самае павінна быць з куляй… Нічога, што рукі дрыжаць… Я табе пакажу…

— Добра. Але скажы гэтую формулу. Ты ж абяцаў.

— Абяцаў? Шкада… Але скажу… Калі абяцаў, то канечне… Дык слухай… Формула вельмі простая, толькі трэба верыць цалкам… Вось жа… — Харэўскі ўстаў і, абапёршыся рукамі аб стол, схіліўся да мяне. Пасьля пачаў гаварыць павольна, ціха, змрочна: — Жыцьцё… аб-са-лютна… нічога ня вартае… бо… пачынаецца… і… заканчваецца… Скажы людзям! Скажы… Скажы так… Вы, што толькі выпадкова нараджаецеся са сьлізкага насеньня!.. Вы, пажыральнікі трупаў, нявольнікі сваіх залозаў!.. Вы, пакаленьне сухотнікаў, сыфілітыкаў, маньякаў, садыстаў, крэтынаў!.. Вы думаеце, што вы такія каштоўныя!.. Вы, вы, трупы, што канаеце ўсё сваё жыцьцё, залежныя ад усяго наўкола!.. Чым жа вы ганарыцеся? Тым, што пашыраеце боль, крыўду і подласьць, вы, пыхлівыя як індыкі?.. У вас ёсьць мозг?.. І мураш яго мае… У вас ёсьць розум, а чым вы яго запаўняеце?.. За што ж вас шанаваць?.. Ці можна цешыцца з жыцьця, зразумеўшы гэта?

У тым, што ён казаў, была такая моц — якая выражалася ня ў словах, але ў інтанацыях голасу, міміцы і ў поглядзе, які пранікаў у мозг, — што мяне агарнула роспач і я адчуў, што няма «выйсьця» з жыцьця, што ўсё агіднае, бязмэтнае, подлае.

Я вымавіў шэптам: «Жыцьцё абсалютна нічога ня вартае, бо пачынаецца і заканчваецца!» Але я ня мог з гэтым пагадзіцца. Я ліхаманкава шукаў выйсьця. Хапаўся за кожную думку. Раптам увушшу загучала песенька Тамары з «Казьбеку»:

Ёсьць у нас легенды, казкі,

Аджан!

Ёсьць і звычай наш каўкаскі,

Аджан!

Кахетынскай вып’ем па-кунацку,

Каб жылося нам па-брацку.

Не, ня тое. Гэтая вясёлая песенька раздушанай жыцьцём сухотніцы вусьцішная. Шукаю выйсьця. Павінна ж яно быць! А можа, гэта: першамайскі парад, чырвоныя штандары, гукі «Інтэрнацыяналу»? Але думка зараз жа імкнецца далей. Губэрнатарскі сад. Труп з жахлівай рэзанай ранай ад брытвы на шыі і пры ім цыдулка: «Зарэзала савецкая ўлада!» О, не! Гэта страшная памылка!.. Бачу гаротны твар дзяўчыны і пуздрэлак з надпісам «Ёд». Не. Няма выйсьця. І далей шалёная мітусьня думак: камісар Старкоў, палітрук Савеня, Кусьцін, урэшце, Лізка. І ўсе думкі прытуліліся да гэтай каханай постаці, твару, вачэй… Гэта шчасьце… Адзінае… Раптам я пераможна расьсьмяяўся. Павярнуўся да Харэўскага, які хадзіў па пакоі, дэклямуючы з упартасьцю маньяка:

Чтоб извлечь душевную занозу…

Я ўрачыста сказаў:

— Дарагі сябра! Хачу паведаміць вам, што вашая цудоўная формула нічога ня вартая. Ёсьць у ёй вялізная памылка, якой вы ня згледзелі. І я ведаю, чаму.

Харэўскі спыніўся. Здавалася, што ён раптам цалкам працьверазеў. Зрабіў дзіўны рух рукой, нібы змахваючы павучыньне перад вачыма, і сказаў трохі ахрыплым голасам:

— Памылка, дружа, немагчымая… Гэтую формулу я прачытаў у вачах чалавека, які канаў… Найлепшай істоты, якую я ведаў… Якая нічога мне апроч гэтай формулы не пакінула… Памылка немагчымая…

— Ты, сябра, забыўся пра адну рэч, якую мы называем вельмі скупа: любоў. А гэтую цудоўную формулу ты прыдумаў, каб чымсьці сябе суцешыць.

Я пераможна глядзеў у твар Харэўскаму. І раптам заўважыў, што па ягоных шчаках пакаціліся сьлёзы. Мне стала невымоўна прыкра. Я падумаў, што зрабіў яму балюча, і таму ён плача. У гэты момант Харэўскі выбухнуў ціхім, стрыманым сілай волі сьмехам і выцер сьлёзы далоняй.

— Дзіўна… дзіўна… — ціха прамовіў ён, паволі супакойваючыся. — Ці ты не разумееш, што каханьне — гэта не жыцьцё… Гэта па-над жыцьцём… А калі б нават так і было, то формула мая засталася б… Я сказаў: жыцьцё абсалютна нічога ня вартае, бо пачынаецца і заканчваецца… А ці ў каханьня няма пачатку? І ці ў яго няма канца? Хіба што калі часу не хапіла, каб скончыцца… Альбо калі не сутыкалася з выпрабаваньнямі… Так што гэта не аргумэнт.

Ён змоўк і ўтаропіўся кудысьці ў сьцяну. Твар ягоны застыў у халоднай засяроджанасьці і быў падобны да маскі. Раз-пораз ён рабіў галавой рухі зьнізу ўгару і глытаў сьліну.

Мяне агарнуў цяжкі настрой. У гэтым (какаіне) няма нічога добрага. Брыда. Я ўспомніў, што ў мяне ёсьць пляшка сьпірту, і сьпехам яе адкаркаваў. Наліў больш за палову шклянкі сьпірту і разбавіў яго вадой з-пад крану. Не паглядаючы на Харэўскага, я хутка піў. Уцякаў ад рэчаіснасьці. Што ж яшчэ можа зрабіць чалавек, які канае ад роспачы, калі няма выйсьця з таго, што мы называем жыцьцём. Калі адзінае легальнае выйсьце — гэта вар’яцтва.

Ці варта пісаць далей пра нашу размову? Хай за мяне гавораць экстатычныя вочы накакаіненага шпіёна. Хай гаворыць ягоная формула. Калі ласка: знайдзіце ў ёй памылку, бо са мной штосьці такое здарылася, што не магу гэтага зрабіць.

Менск, 16 траўня 1923 г.

Акумулятары даліваюцца сернай кіслатой і дыстыляванай вадой да шчыльнасьці 22 градусы паводле арэомэтра. Сернай кіслаты ў мяне шмат. Вялізная шкляная бутля. Але яе ня хопіць, каб заліць тых паразытаў, якія выгінаюцца, поўзаюць і сыцеюць на няшчасным целе Расіі. Іх шмат. Адна камуністычная партыя мае 400 000 чальцоў. Было 700 000 тысяч, але ўвесну «чыстка» 300 000 зьліквідавала. Гэта называецца «пралетарская пільнасьць». Дадайце да гэтага сотні тысяч — а можа, шмат мільёнаў — даносчыкаў, правакатараў і розных нягоднікаў, што гатовыя прадаць усіх, каб падлабуніцца да ўладаў.

Памятаю аднаго дзядка, які летась жыў побач з Двалінскімі. Я часта заходзіў да яго пайграць на скрыпцы і ўважаў яго за прыстойнага чалавека. Аднаго разу ён пачаў скардзіцца на суседа па кватэры, які чымсьці яму не дагадзіў, і нават так выйшла, што падчас сваркі яго ўдарыў.

— Трэба было даць яму па пысе! — даў я зычлівую параду.

Дзядок склаў рукі.

— Даражэнькі, навошта біцца? Шум. Гвалт. Я яго акуратна зьліквідаваў. Без мардабою. Напісаў у ГПУ, што ён ганіць савецкую ўладу і сьцьвярджае, што яшчэ надыдзе час, калі чырвоная сволач будзе выразана. Пазначыў прозьвішчы двух сьведкаў, і гатова. Няма яго. А ў кватэры месца паболела. Без мардабою. Навошта парушаць грамадзкі спакой? Я чалавек далікатны.

І ён пачаў сьмяяцца. Ціха, амаль бязгучна хіхікаў, па-змоўніцку падміргваючы мне. Ня ведаю, чаму, і я пачаў сьмяяцца. А рука падсьвядома сьціснула ў кішэні дзяржальна браўнінга. І так хацелася выцягнуць пісталет з кішэні і бліснуць руляй яму ў вочы. Перарваць гэты агідны сьмех. Аднак я не зрабіў гэтага, бо іначай у Двалінскіх былі б непрыемнасьці. Апроч таго, у галаве шуганула думка: хіба ж здолее адна куля перарваць хіхіканьне 10 000 000 савецкіх дзядкоў. Можа, самі адно аднаго падушаць.

Хочаце, для разнастайнасьці, паслухаць гісторыю пра савецкіх бабулек? Калі ласка. Вельмі мілая гісторыя. Аднаго разу, у нядзелю, Юзаф паклікаў мяне да акна.

— Глядзі, як Кабаёва паскудзіць Матлеўскім.

Я зірнуў у акно. Убачыў бабульку, якая, стоячы на ганку кватэры насупраць, штосьці рабіла з клямкай на дзьвярах.

— Не разумею, што яна робіць.

Спадар Юзаф патлумачыў:

— Смаркаецца ў далонь і пэцкае клямку.

— Навошта?

— Яна пасварылася ўчора з старой Матлеўскай. У яе насмарк, і таму мажа смаркачамі клямку на іхных дзьвярах. Хоча, каб і ў той быў насмарк.

Цяпер 11-я гадзіна ночы. Хвіліну таму зазьвінеў тэлефон.

— Акумулятарная. Слухаю.

— Апарат Морзэ стаіць. Даць ток!

— Зараз.

Я пайшоў шукаць пашкоджаньне. На разьмеркавальным шчыце кантакты адной з групаў Морзэ замкнула. Пашкоджаньне мусіць быць у шафах. Але там усё ў парадку. Урэшце я працёр наждаком (рэч забароненая) усе кантакты, бо яны маглі пакрыцца пацінай. Група зноў запрацавала.

У паветры чуваць газы, якія выпароўваюцца з акумулятараў. Я ўключыў вэнтылятар і адчыніў вокны. Сеў на падаконьне. Па двары цяжка тупае чырвонаармеец. Начная варта. Другі стаіць у браме. Рэшта на ўнутраных пастах.

Чырвонаармеец спыніўся. Хістаецца на нагах. Маячыць, задуменны, у прастакутніку сьвятла, што падае з акна дзяжуркі. Мне выразна відаць яго адсюль. Карціць запытаць:

— Слухай, ты, абаронца пралетарыяту! Ці ты чуеш, як калоціцца на тваім штыку сэрца Расіі, сэрца тваёй маці, сястры, брата? А ці ведаеш ты аб тым, што ты — варты жалю нявольнік сьвету, якога пазбавілі абсалютна ўсяго, нават свабоды мысьленьня? Скажы, нябожа, што ў цябе ёсьць, што табе далі?.. Адно надзею на лепшае заўтра. А можа, і яе ты ўжо страціў?.. А ці ведаеш ты, раб, што кожны твой рух сочаць вочы шпіёна?

Салдат, нібы адчуўшы мой позірк, узьняў галаву й паглядзеў на асьветленае акно дзяжуркі. Але я далей назіраў яго зь цёмнага акна акумулятарнай. «Не, небарака, вачэй шпіёна ты ня ўбачыш, як і не зразумееш свайго жахлівага становішча і ўсёй агіднасьці свайго лёсу!» Чырвонаармеец ляснуў прыкладам вінтоўкі аб брук і паволі пасоўваўся па двары далей.

З шафаў даносяцца дзіўныя шоргаты, сычэньне, булькатаньне. Мне здаецца, што там ствараецца жыцьцё. Там дзіўным чынам канцэнтруецца энэргія, якой мы ня можам зразумець, хоць і карыстаемся зь яе. І кожны з нас ёсьць такім акумулятарам. Чалавек чэрпае энэргію зь зямлі, з паветра, з вады, з сонца і ператварае яе пераважна ў нікчэмныя рэчы. Прырода працуе за яго, кіруе ім, вучыць яго, а ён робіць усё, што можа, каб зьнішчыць сябе, сказіць жыцьцё, пазбыцца радасьці і свабоды. Ён навязвае сабе фальшывыя ідэі, загразае ў забабонах, захлынаецца собскім і чужым крывадушшам. Што праўда, шмат ёсьць такіх, хто адчувае ці разумее гэта. А яшчэ больш тых, хто хацеў бы гэта выправіць. Але ніхто ня хоча пачаць зь сябе…

Калі б мы маглі хоць тысячную частку той энэргіі, якую нам дае прырода, павярнуць у патрэбным кірунку, як сьветла зрабілася б на сьвеце. А так — мы не даем ані сьвятла, ані цяпла. Часам пачне якісь вар’ят ярка сьвяціць, але яго высьмеюць. І ён згарыць у кароткім замыканьні. Успыхне і сканае. А людзі практычныя скажуць пра яго: «Яшчэ адзін вар’ят разьбіў галаву аб жыцьцё! Не бярыце яго за ўзор!»

Учора вечарам я пайшоў на Ніжнюю Ляхаўку. Туды, дзе колькі дзён таму нешчасьлівая дзяўчына купіла на апошнія грошы пуздрэлак ёду на вячэру. Я ішоў занепакоены, бо можна было чакаць найгоршага. Адчыніўшы дзьверы, я ўбачыў высокую худую бляндынку, якая стаяла за сталом. Яна трымала ў левай руцэ люстэрка і разглядала сябе ў ім, правай рукою папраўляючы кудзеры. Я здагадаўся, што гэта сяброўка той дзяўчыны. Павітаўся зь ёй і спытаў:

— А дзе Наташа?

Жанчына паглядзела на мяне і расьсьмяялася бяз дай прычыны. Пасьля сказала:

— А ці вам, прыгожы мой хлопча, са мною ня весела? Наташа ветраная. Усё бегае па горадзе, а як вернецца, дакучае мне. Увогуле, ніхто мяне ня любіць. У вас ёсьць папяросы?

Я даў ёй папяросу. Яна похапкам запаліла і, гульліва паглядаючы на мяне, пачала насьвістваць якуюсьці мэлёдыю. Я пачуваўся разгублена, але ўдаваў саму непарушнасьць, спрабуючы зразумець, з кім маю справу. Прастытутка ці вар’ятка?

Жанчына была ўбраная ў зношаную, вылінялую сінюю сукенку. Шчокі і вусны ў яе былі падфарбаваныя. Голыя да локцяў рукі былі вельмі худыя. Твар запалы. Толькі прыгожыя, вялікія вочы прыгожа блішчэлі з глыбокіх вачніц. Яна ўвесь час аблізвала ці кусала вусны. Прагна ўцягваючы дым, выпаліла папяросу і зьвярнулася да мяне з какетлівай усьмешкай:

— Вы, пэўна, замежнік?

— Чаму вы так думаеце?

— Бо вы нейкі іншы.

— Я тэхнік.

— А, хімік.

— Не, тэхнік.

— Гэта ўсё адно. А знаеце гэта?

Яна пачала пець слабым, нізкім, але прыемным голасам:

А на плоце сядзіць кот,

Удыхае кісларод.

Вось чаму народу

Не хапае кіслароду!

Скончыўшы сьпяваць, яна ўважліва паглядзела мне ў вочы.

— Вы любіце бляндынак ці брунэтак?

— І бляндынак, і брунэтак.

— Вы кепска выхаваны. Калі мужчына з бляндынкай, то трэба казаць: бляндынак.

— Вядома, бляндынкі вельмі мілыя.

— Дайце мне яшчэ папяросу.

— Калі ласка.

Я дастаў пачак. Яна доўга глядзела ў яго, нібы выбіраючы большую папяросу.

— А можа, дасьце мне яшчэ адну?

— Калі ласка. Вазьміце колькі.

— Праўда? Можна пяць? Я схаваю, бо Наташка мне не дае. Яна страшна мне дакучае. Ня думайце, калі ласка, што гэта дарма. Я вам засьпяваю за папяросы. Я б станчыла, але не магу. У мяне галава круціцца і ўваччу робіцца цёмна. Нядаўна я ўпала. Можа таму, што я ўвесь час галадую?

— Нічога ня трэба. У мяне шмат папярос.

— Праўда?! — радасна сказала яна. — Дык вы шчасьлівы і, відаць, вельмі багаты. А можа, дасьце мне яшчэ… ну, хаця б дзьве папяросы? Што? Вы, мабыць, кепска пра мяне думаеце?

Яна ўзяла яшчэ дзьве папяросы і выйшла ў дальні пакой. Відаць, схавала іх там. Вярнулася задыханая:

— Калі хочаце, я вас пацалую. Вы страшна добры. Столькі папярос! І вам не шкада?

— Не.

— Дык пацалаваць вас?

— Не… ня трэба.

— А, разумею: вы ня любіце бляндынак.

— Я гэтага не казаў.

— Вось і добра. Я вас пацалую.

— Папяросы танныя. Ня варта за іх плаціць пацалункамі.

— Вам хіба гэтага мала? Хадзем туды, — яна кіўнула галавой у бок суседняга пакою. — Пасьля вы мне дасьце яшчэ дзьве папяросы.

— Я не хачу. Калі ласка, вазьміце дзьве папяросы так.

— Цяпер разумею. У вас ёсьць дзяўчынка, і вы ня хочаце ёй здраджваць. Я вас вельмі за гэта люблю! Ніколі ня трэба здраджваць жанчыне, якая кахае. Вы ня здраджваеце?

— Не.

— Гэта вельмі добра. Вельмі. Калі Зьміцер мне здраджваў, я заўжды страшна плакала і пакутавала. Але ніколі не паказвала яму заплаканых вачэй. Ніколі. Нельга здраджваць жанчыне, бо яе сэрца памрэ. Маё памерла. А ваша дзяўчына бляндынка?

— Не… рудая.

— Ох, рудая!.. Рудая — гэта нядобра.

— Чаму?

— Бо яна ня можа кахаць аднаго. Хоча, а ня можа. А вы ўсё-ткі ані расеец, ані тэхнік.

— З чаго вы гэта зрабілі такую выснову?

— Зь нічога. Проста адчуваю.

— І хто я тады?

— Вы француз і анархіст. І вы хочаце кагосьці забіць… Можа, Леніна?

— Што за глупствы вы кажаце!

— Ага, я адгадала, бо вы злуяцеся! І вы спалохаліся. Але я нікому не скажу. Нікому. Таму што вы кахаеце сваю дзяўчыну. Вось толькі яна рудая. Але нічога. Я ведаю, што калі б я сказала, то вас забралі б у ЧК і там катавалі б, а пасьля расстралялі б. Я ведаю, як яны гэта робяць. А яна б плакала, як я. Таму не скажу… Леніна я б і сама забіла. Толькі я такая баязьліўка і вельмі хачу жыць. Вы кінеце бомбу?

— Што вам за думкі ў галаву прыходзяць?!

Яна змоўкла і доўга, уважліва глядзела мне ў вочы, нібы спрабуючы прачытаць глыбока схаваныя думкі. Пасьля сказала павольна і ціха:

— Аднак гэта праўда. Я не памылілася. Але супакойцеся, калі ласка. Нікому ні слоўца. Толькі дайце мне яшчэ папяросу, калі ласка.

Я даў ёй яшчэ тры папяросы. Тады яна зірнула ў пачак і ўбачыла, што засталіся толькі дзьве. Па пэўным ваганьні паклала адну папяросу ў пачак, уздыхнула й сказала:

— У вас ужо мала.

— Я куплю яшчэ.

— О, гэта цудоўна! І купіце шмат.

— Добра.

— А можа, вы мне дасьце трохі грошай? Я таксама куплю. Бо Наташа такая сквапная.

Вымаючы грошы, я спытаў:

— Дзе яна?

— Павінна ўжо вернуцца. Яна выкладае ангельскую. У яе толькі адзін урок, а ісьці трэба вельмі далёка.

Неўзабаве ў сенцах пачуліся хуткія крокі. Дзьверы адчыніліся, і ў пакой увайшла Наташа. Запытальна паглядзела на мяне і на Любу. Павіталася са мной і сказала сяброўцы:

— Чаму ты не ляжыш?

— Бо мне сумна.

— Ідзі, пакладзіся. Калі ачуняеш, тады будзеш хадзіць. А можа, хочаш есьці?

— Не.

— У цябе гарачка.

Наташа дастала з кішэні жакету пачак танных папярос «Пушка» і дала адну сяброўцы. Люба, хітра ўсьміхаючыся мне, закурыла папяросу. Пасьля падала мне халодную, вільготную руку:

— Дабранач.

Яны выйшлі ў наступны пакой, і мне было чуваць, як яны шапталіся там. Пасьля Наташа вярнулася.

— Вы даўно тут?

— Досыць даўно.

— Пэўна, Люба вам рознай лухты набалбатала?

— Не. Увогуле, яна вельмі мілая. Толькі трохі экстравагантная.

— Яна ненармальная. Зь ёй зусім кепска. Чулі прозьвішча Ляданская? Любоў Ляданская?

— Не.

— Яна была слынная сьпявачка. Апошнім разам сьпявала ў Баліева ў «Летучей мыши». Цудоўна сьпявала. Яе арыштавалі ў 1921 годзе за сувязі з эміграцыяй. А сувязі гэтыя палягалі ў тым, што ёй прыслалі ліст з Парыжу. Хтосьці са знаёмых раіў ёй зьехаць у Францыю і апісваў маршрут празь Фінляндыю. Яна гэтага ліста нават у руках не трымала, бо ён адразу трапіў у ЧК. Аднак гэтага было досыць, каб яе арыштавалі, дапытвалі, ладзілі вочныя стаўкі. Яна сядзела 17 месяцаў у розных вязьніцах. Вазілі яе то ў Маскву, то ў Петраград. Мы пазнаёміліся ў вязьніцы на Шпалернай і вельмі палюбілі адна адну. Ужо тады ў яе пачалі выяўляцца сындромы псыхічнай хваробы. Але я думала, што на свабодзе гэта пройдзе. Мяне вызвалілі, пасьля і яна выйшла на свабоду. У Любы былі схаваныя ювэлірныя ўпрыгажэньні. Мы знайшлі іх і пастанавілі выехаць у замежжа. Шмат перацярпелі, урэшце дабраліся сюды. Тым часам у нас скралі грошы. Не засталося нічога. Мы прадалі ўсё, што толькі можна было. Пачаўся голад. А далей… Што ж я буду апавядаць? Вы самі разумееце.

— Вы даяце ўрокі ангельскай?

— Ужо няма ўрокаў. Гэты быў апошні. Сёньня вылаяла свайго вучня і больш туды не пайду.

— Як гэта здарылася?

— Гэта сын аднаго савецкага начальніка. Ён даўно да мяне прыставаў, але я цярпела. Сёньня ён быў асабліва навязьлівы. Я насварылася на яго і сказала бацьку, што адмаўляюся ад урокаў. «Чаму?» — пытаецца той. — «Бо ваш сын хоча дадатковых прыемнасьцяў». — «Думаю, што вам гэта шкоды ня зробіць. Насупраць», — адказаў ён з усьмешачкай. Тады я сказала: «Дык замяніце мяне самі. Я ад гэтага гонару адмаўляюся». І так усё скончылася. Зрэшты, што мне да гэтага. Плацілі мала і нерэгулярна. Бацька вучня сказаў, каб я прыйшла па грошы пасьля першага. Але я не пайду.

— Натуральна, ня трэба.

— Хочаце гарбаты?

— Хачу.

Наташа прыгатавала гарбаты ў імбрыку. Уласна пра справу мы пакуль не размаўлялі. Урэшце дзяўчына сказала:

— Вы прапанавалі мне працу і далі аванс. Я хачу ведаць, якая гэта будзе праца і ці я для яе надаюся.

— Праца лёгкая, але вельмі небясьпечная. Вы можаце не пагадзіцца, тады я буду ўважаць тыя грошы за пазыку, якую вы мне вернеце калі-кольвек, хоць бы і праз колькі гадоў, калі вашае матэрыяльнае становішча палепшыцца. Вось жа, аванс вас ні да чога не абавязвае. Я падумаў, што калі вы адважыліся на самагубства, то можаце адважыцца і на гэтую працу. Вы маеце ўсё патрэбнае, каб добра яе выканаць: інтэлект, сьмеласьць і нянавісьць да бальшавікоў.

— І? — спытала яна зь вялікай цікаўнасьцю.

— Гаворка ідзе пра тое, каб вы час ад часу вазілі даручэньні маім знаёмым у Бабруйску, Смаленску, Магілёве, а адтуль прывозілі мне пэўныя дакумэнты. У мяне зашмат працы і цяжка самому даваць рады.

Наташа думала. Праз пэўны час яна сказала:

— Разумею. Гэта папросту праца шпіёна. А вы — агент замежнай выведкі.

— Так.

Дзяўчына ўстала і пачала хадзіць па пакоі. Закурыла папяросу. Зноў села і доўга глядзела на мяне, тады сказала:

— Думаеце, я вагаюся? Не. І зусім не баюся. Але гэта так дзіўна!.. Маё жыцьцё, сапраўды, складаецца як фільм… Страшны… Уявіце сабе. Зрэшты, я вам апавяду. Маеце час?

— Так. Толькі няма папярос.

— У мяне яшчэ ёсьць пачак. Хопіць на дваіх… Вы заўважылі, што расейцы любяць гаварыць пра свае турботы і боль? Дастаеўшчына такая. Але няважна. Дык вось…

І пачаўся дзіўны аповед. Гэта сапраўды быў напісаны жыцьцём кінасцэнар, які я слухаў зь вялікай цікаўнасьцю. За акном стаялі цёмныя дрэвы. Недзе далей шумела рака. За сьцяной ляжала звар’яцелая сьпявачка. А тут дзіўная дзяўчына, бледная, змарнелая, гледзячы расшыранымі зрэнкамі ў мінулае, апавядала шпіёну варожай дзяржавы незвычайную гісторыю свайго жыцьця:

…Бацька быў вядомы лібэрал. Хоць сам ён быў вельмі заможны, ён усё жыцьцё ідэйна змагаўся за дабро люду. Трапіў у няміласьць. Шмат якія сябры кінулі яго, але ён не спыняў змаганьня з царызмам. Ён растраціў усю сваю маёмасьць, але не зважаў на гэта. Ён быў цалкам адданы служэньню грамадзтву. Пасьля рэвалюцыі, пры ўрадзе Керанскага, яму далі высокую пасаду, на якой ён ахвярна і рупліва працаваў. Пасьля Кастрычніцкай рэвалюцыі яго звольнілі з пасады і неўзабаве пасьля гэтага арыштавалі. Ён сядзеў у Петрапаўлаўскай крэпасьці. Усё ягонае майно канфіскавалі. Пасьля арышту мужа жонка памерла ад роспачы. Дачка ўвесь час, у меру магчымасьці, апекавалася бацькам, але і яе арыштавалі, імкнучыся тым самым канчаткова зламаць яе бацьку — каб той прызнаўся ў злачынствах супраць савецкага ладу. Аднак прызнавацца не было ў чым. Урэшце бацька цяжка захварэў. Яго перавезьлі ў бальніцу. Там яго як ворага народу забілі матросы. Магчыма, тыя самыя матросы, якія пазьней узбунтаваліся супраць савецкай улады. Бунт гэты крывава здушылі… Пасьля пачаліся неверагодныя пакуты й злыбяды дзяўчыны, якая нікому нічога благога не зрабіла… Вязьніцы. Голад. Блуканьні. Зноў вязьніцы. Пасьля яна знайшла сабе звар’яцелую спадарожніцу ў нядолі, і яны пайшлі па жыцьці разам, зьвязаныя супольнай бядой і ўзаемнай прыхільнасьцю. Яны прагнулі ўцячы з Саветаў. Не ўдалося. Засталася адзіная магчымая дарога — уцёкі ад жыцьця. А я дзіўным тым выпадкам уцёкам перашкодзіў. І ня ведаю, ці добра я зрабіў.

Шумяць за акном хвалі Сьвіслачы. Змрочна стаяць дрэвы. Лямпа кідае цьмяныя косы на пакой і на гаротную постаць дзяўчыны, якой я даў у рукі зброю і магчымасьць адпомсьціць крыўдзіцелям. А наўкола растуць іншыя мсьціўцы. Вырастаюць ворагі «найідэальнейшага ладу ў сьвеце». Толькі ўсё большы ўціск можа іх сагнуць. Але чым большы будзе тэрор, тым больш будзе пакрыўджаных і тым страшнейшая надыдзе адплата. Бо ніводная крыўда не павінна мінуць бяскарна… Шумяць за акном хвалі Сьвіслачы, а ў нашых мазгах — нянавісьць, мацнейшая за каханьне і нават за сьмерць, бо яна не канчаецца разам з жыцьцём чалавека, а толькі ўліваецца ў кроў і мазгі іншых людзей.

І цяпер шумяць хвалі Сьвіслачы. Шэпчуць пра гэтае мора крыўды й нянавісьці, якое разьліваецца наўкола. А ў акумулятарнай гудзе вэнтылятар і плывуць, плывуць мае думкі… Чаму я так шалёна ненавіджу іх? І ня горача, гістэрычна, а халодна. Даўней жа я ня ведаў гэтага пачуцьця. Дык з чаго яно нарадзілася? Я ані буржуй, ані капіталіст. Рэвалюцыяй 1917 году я шчыра захапляўся — як пачаткам новай, сьветлай эры ў гісторыі Расіі, а можа і сьвету… Можа, ува мне ўвасобілася нянавісьць мільёнаў закатаваных бедакоў? А можа, гэта агіда да сплываючага крывёй, падшытага брыдкай пыхай гада? Можа, гэта пакуты і кроў трох найбліжэйшых, невядома навошта і за што закатаваных сяброў? Бо не за собскі ж боль і крыўду. Мне яны так шмат не напаскудзілі. У змаганьні зь імі я пераважна перамагаў, бо быў узброены спрытам, адвагай, асьцярожнасьцю. Нягледзячы на нэрвовасьць, я вельмі добра валодаў сабой і меў дасканалую інтуіцыю. Таму я не прайграваў. Аднак жыве ўва мне гэтая нянавісьць і не слабее, робіцца толькі ўсё больш магутнай. Мучыць мяне і сілкуецца тым, што бачыць наўкола. А я маю магчымасьць убачыць шмат.

Цікава, ці павераць мне тыя, хто прачытае гэта? Мяркую, што не павераць. Убачаць у маіх словах перабольшаньне ці ўвогуле падман. Каб здолелі паверыць, трэба, каб яны з галавою паглыбіліся ў савецкую рэчаіснасьць. Трэба, каб яны адчулі яе на ўласнай скуры — не як госьці Савецкага Саюзу ці турысты, а як грамадзяне, якіх можа раздушыць і зьнішчыць якая-люба прыхамаць улады. Трэба, каб яны зблізу паглядзелі чырвонаму гаду ў вочы, каб апынуліся пад яго абцасам. І трэба, каб зьнявераныя, апляваныя, пазбаўленыя чалавечай годнасьці сьпявалі нявольніцкую песьню ўшанаваньня свайму кату… Нават беспартыйныя грамадзяне Эўропы не дадуць мне веры. Яны хутчэй дадуць веры прыкормленым агітатарам Камінтэрну. Павераць сьляпым крэтынам, якія, запрошаныя ў госьці да Саветаў, па вяртаньні будуць пырскаць сьлінай, захапляючыся савецкімі «здабыткамі»: войскам, тэатрам, мастацтвам, бальніцамі, нават турмамі. Усім, што пакажа ім у пяцігрошавым люстэрку геніяльны крывадушны спрытнюга з Крамлю. Адныя будуць захапляцца шчыра — ад дурасьці; другія — са страху, каб не злаваць чырвонага гада, бо ведаюць, што гад гэты, карыстаючыся паслугамі фанатыкаў-ідыётаў ці найманых бандытаў, здолее адпомсьціць забойствам і па-за межамі свайго логава. Урэшце, павераць куртуазным: эстэтам з кавярняў, якія, не знаходзячы выйсьця для сваіх правадырскіх амбіцыяў і пагарджаючы звычайнай прыстойнай працай— якая якраз і вядзе да прагрэсу — заўчасна пачнуць караскацца да пасадаў будучых камісараў ува ўласнай дзяржаве. Чырвоны гад здалёк дазваляе ім усё, бо ведае, што калі яны выканаюць сваё заданьне, пазбыцца кожнага зь іх будзе каштаваць столькі, колькі каштуе куля з нагана, пушчаная ў патыліцу.

Пазнаёмцеся з жыцьцём савецкага селяніна — найбольшага нявольніка на сьвеце. Пазнаёмцеся з жыцьцём савецкага рабочага — найбольш эксплюатаванага. Уступіце ў расейскую Камуністычную партыю, уся праца членаў якой палягае ў адпіхваньні і зьяданьні адно аднаго. Прайдзіце праз савецкія турмы і канцэнтрацыйныя лягеры — і калі вы не патонеце ў крыві, тады маеце права захапляцца «савецкімі здабыткамі».

Гэта я — шпіён, якому вы не даяце веры, — пішу вам, інтэлектуалам Эўропы, якія захапляюцца савецкім ладам, знаёмым вам альбо з павярхоўнага агляду, альбо з агітацыйнай прэсы. Пішу, каб засьцерагчы ад вялікага злачынства, якім ёсьць увядзеньне ў зман маленькіх людзей, якія вам вераць. Бо вы заўжды маеце магчымасьць адступіцца, адмовіцца, зьмяніць погляды. А ім адступіцца цяжка. Ім застанецца альбо доля раба, альбо брытва і цыдулка: «Зарэзала савецкая ўлада!», альбо пуздрэлак ёду на вячэру… Ня думайце, што дагаджаючы Леніну вы апынецеся на найвышэйшых пасадах. Ён зьнішчыць вас за найменшы цень крытыцызму, альбо з прыхаці, як зьнішчыў уласных лібэралаў, сацыялістаў і анархістаў! Я разумею, што вы баязьлівыя, што вы трымціце са страху перад прадказанай чырвонымі магаметамі сусьветнай рэвалюцыяй, што начамі вы сьніце кітайцаў, якія забіваюць буржуяў, што вы хочаце засьцерагчы сябе ад небясьпекі. Але сьцеражыцеся памылкі. Бо найбольш крыві пальецца тады, калі расейскі селянін і работнік дарвуцца да чырвонай буржуазіі. Гэтага вымагае гістарычная справядлівасьць. Таму ня варта ісьці ў шэрагі крыўдзіцеляў беднякоў. Калі ж вас сапраўды клапоцяць ня ўласныя дробныя амбіцыі і «гарантыі», але доля беднякоў і зьнішчэньне эксплянтацыі, то пагатоў не ідзіце ў шэрагі чырвонай буржуазіі, найагіднейшай з усіх, што калі-кольвек існавала ў сьвеце. З усіх пунктаў погляду ня варта ані станавіцца гадам, ані гада ўдаваць. Калі ня верыце — ідзіце туды і пераканайцеся. Калі ня верыце мне, то, можа, вас пераканае хіхіканьне 10 000 000 савецкіх дзядкоў, калі апынецеся вы ў засьценках ГПУ ці ў канцэнтрацыйных лягерах.

Цячэ і шапаціць Сьвіслач. Шэпчуць дрэвы ў савецкіх лясох. Ціхенька шэпчуць (каб не падслухаў які-небудзь сьмяшлівы дзядок) пра савецкую рэчаіснасьць. І бурчыць вэнтылятар у савецкай установе. А пад ягонае гудзеньне агент замежнай выведкі (кваліфікаваны савецкі работнік — «сексот» камісара Старкова) піша гэтыя радкі.

Вы спытаеце мяне, як скончылася размова з Наташай? Як мы арганізавалі працу? На гэта я не адкажу. Лепей нагадаю вам песеньку Тамары з «Казьбеку», якая сьпявала п’яным гэпэушнікам:

Пабудуем мы машыны, машыны, машыны.

Ды паставім іх на шыны, на шыны, на шыны.

І паедзем у новы сьвет

Безь няволі і бязь бед!

Цікава мне, куды яны паедуць? Можа, у Фінляндыю? Але ці змогуць перайсьці мяжу?… І ўвогуле, шмат трэба машын збудаваць, каб 160 000 000 жыхароў Эсэсэсэру маглі паехаць у «новы сьвет». А будаваць няма каму. Вельмі праблематычна гэта будзе! А можа?.. Зрэшты, хай едуць. Зямлі таксама трэба адпачыць, бо шэсьць гадоў усё гэта бачыць і чуць нялёгка!

Заканчваю, бо мушу падумаць, на каго заўтра данесьці камісару Старкову на сабатаж працы і адмоўныя выказваньні пра савецкую ўладу. Самі разумееце: мне сьвеціць Школа мэханікаў, ну і «пралетарскую пільнасьць» таксама трэба праявіць.

IV

ВОЗЕРА, ПОЎНАЕ ЗОРАК

Адна жанчына для таго, хто яе кахае,

Увасабляе сабой усіх жанчын.

Агюст дэ Вілье.

1

У палітрука Савені быў сын Паўлуша, хлопец гадоў 11, які быў «піянэрам». Бацька кіраваў выхаваньнем сына і з маленства шпігаваў яго «палітграматай». Ён ганарыўся тым, што сын на памяць ведае падручнік Мікалая Бухарына «Азбука политической экономии». Толькі здароўе сынулі было нядобрае. Сутулы, твар зеленаваты, вочы панурыя, мёртвыя.

Аднаго дня, калі Раман завітаў да палітрука, той паведаміў ганарліва:

— А Паўлуша ў мяне «Эрфурцкую праграму» Каўцкага глытае! Што вы на гэта скажаце?

— Вельмі добра! Дзіўлюся яму! Я нават паняцьця ня маю, пра што Каўцкі там піша.

— І ня толькі чытае, але і разумее ўсё, як мае быць.

— Цудоўна! Толькі я мяркую, — шчыра сказаў Раман, — што лепей бы вы рыхтавалі яго на рабочага. Гэта нашмат здаравейшае. Напрыклад, сталяр альбо разьбяр на дрэве. А яшчэ лепей вывучыць яго на садоўніка. Паветра. Прастора. Прыемная праца.

Савеня абурыўся:

— Што за глупствы вы кажаце! Рабочых у нас дастаткова. Я рыхтую Паўлушу да чагосьці лепшага.

— Не разумею, чаму рабочы — гэта штосьці горшае. Я, напрыклад, тэхнік. Працую ў сваёй спэцыяльнасьці і зусім…

Савеня перарваў яго:

— Я зусім не хачу сказаць, што рабочы — гэта штосьці горшае. Але Паўлуша, зь ягонымі здольнасьцямі, можа дасягнуць выдатнага становішча.

— Што ж з таго, калі ў яго будзе кепскае здароўе? Хіба шчасьце чалавека залежыць ад пасады?

— Лухту вы кажаце! Як будзе здароўе слабае — пашлю яго ў Крым. Наглытаецца там сонца, паветра — і здаровы. Праўда, Паўлуша?

— Праўда, таварыш, — адказаў хлопец.

Гэтае «таварыш» паміж бацькам і сынам спачатку забаўляла, а пасьля раздражняла Рамана. Палітрук Савеня «вытварыў» уласную сыстэму выхаваньня сына, якую ён дэталёва разрабіў і праводзіў без аніякіх адхіленьняў ад «генэральнай лініі».

Раману ўсё ж было шкада хлопца, які на дванаццатым годзе жыцьця выглядаў, як стары. У ягоных вачах былі нуда і смутак. І Раману, калі ён бачыў Паўлушу, згорбленага пры стале, з ускалмачанымі валасамі, рабілася прыкра. Аднаго разу ён убачыў, як Паўлуша, трымаючы на каленях вялікі рулён паперы, разгортвае яго ўгару і выпісвае штосьці зь нейкага твору. Раман наблізіўся да стала, паглядзеў на паперу і застыў у зьдзіўленьні.

— Ну што? Ці я вам не казаў, што мой Паўлуша — гэта геніяльны розум. Хто б да гэтага дадумаўся? Знайшоў на гарышчы колькі рулёнаў шпалераў. Хтось іншы ўвагі б на іх не зьвярнуў ці абклеіў бы сьцены. А ён парэзаў рулён папалам і піша на адваротным баку. І цудоўна! Я таксама паспрабаваў: аловак ідзе гладзенька, проста прыемна. Бо нашая школьная папера нічога ня вартая. Салома нейкая зьверху ці д’ябал ведае што. Аловак чапляецца. Вось і прыдалася буржуйская спадчына. Трэба толькі ўмець зь яе карыстацца. А Паўлуша ўмее.

— Ведаеце што, — сказаў Раман. — Гэта выдатная ідэя. Можна было б увозіць шпалеры з-за мяжы, нібы для належнага ўжытку, натуральна, сьветлага колеру, а тут перарабляць іх на сшыткі.

— Можа, гэта й добра было б, але хто гэтым зоймецца. А з алоўкамі Паўлуша таксама вынаходку зрабіў.

— Якую?

— Алоўкі нашыя дрэнныя. Ня хочуць, паскуды, пісаць. Увесь час сьлініць трэба. Дык ён прыстасаваў для гэтага чарнільніцу, наліў у яе вады, і пакуль ён адным алоўкам піша, другі мокне. А пасьля ён алоўкі мяняе. Заўважце, якая здольнасьць да рацыяналізацыі працы.

Савеня паглядзеў на гадзіньнік.

— Паўлуша, здаецца мне, ужо восьмая. Што там у раскладзе?

Хлопец паглядзеў на сьцяну і сказаў:

— Разумовы адпачынак, прысьвечаны чытаньню пралетарскай паэзіі.

— Тады пачытай Маякоўскага.

Жыцьцё Паўлушы было строга ўнармаванае. Кожная чвэрць гадзіны мела сваё прызначэньне. Ніводнай хвіліны не марнавалася. Зрэшты, палітрук ня толькі вымагаў гэтага ад сына, але і сам меў на сьцяне расклад дня, якога стараўся датрымлівацца:

РАСКЛАД ДНЯ ПАЛІТРУКА САВЕНІ

Гадз. 7 — Уздым. Гімнастыка

7.15 — Воглядка адзеньня. Умываньне.

7.30 — Сьняданак.

8 — Карэспандэнцыя з таварышамі, а калі застанецца час, то й з грамадзянамі РСФСР.

8.30 — Шпацыр.

9 — Служба, альбо, у вольныя дні, навуковая праца.

12 — Абед.

12.30 — Адпачынак і развагі пра разьвіцьцё РСФСР.

13 — Чытаньне сур'ёзнай літаратуры (псыхалёгія, сацыялёгія, палітэканомія, пэдагогіка, гігіена і да т. п.).

15 — Разумовы адпачынак у пазыцыі лежачы, а таксама ўзмацненьне клясавай сьвядомасьці і рэвалюцыйнай стойкасьці.

15.30 — Асабістыя працы — навуковыя і літаратурныя.

16.30 —Кантраляваньне разьвіцьця майго сына, тав. Паўлушы, і надаваньне яму здаровага кірунку.

17.30 — Гарбата і прэса — «Пзвестия» і «Правда».

18 — Прыемнасьці. Два разы на тыдзень — аўторак, субота — дадатковыя прыемнасьці (тав. Ж.).

19 — Клюб альбо тэатар, магчыма, знаёмыя.

20 — Падрыхтоўчая праца для заўтрашняй службы.

20.30 — Вячэра.

21 —Лёгкае чытаньне альбо партыя ў шахматы з тав. Паўлушам.

22 — Практыкаваньне волі праз пастаноўку заданьня для выкананьня (катэгарычна) на наступны дзень.

22.30 — Прачытаць урывак з твораў тэарэтыкаў марксізму і абдумаць яго.

23 — Гігіенічныя мерапрыемствы і сон на правым баку. Думаць пра адбытую перамогу працоўных клясаў у Саветах і пра іх блізкую перамогу на ўсёй плянэце. — Глыбокае дыханьне.

Аднаго разу Раман прачытаў гэты расклад. Палітрук запытаў яго:

— Ну, як вам падабаецца гэтая сыстэма?

— Цудоўная сыстэма! — сказаў Раман. — Толькі некаторыя пункты мне няясныя.

— Напрыклад?

— Якім чынам вы ўзмацняеце клясавую сьвядомасьць і рэвалюцыйную стойкасьць?

— Па-рознаму. Учора, напрыклад, успамінаў павешаньне пяці дзекабрыстаў за спробу зрынуць цара.

— Ды што тыя дзекабрысты! Звычайныя буржуі.

— Ну, не. Калі яны пачалі змагацца з царызмам, то праз гэта паслужылі народу. Пасьля разважаў пра павешаньне брата Леніна за замах на цара.

— Мяркую, гэта зразумела.

— Што?! Зразумела?.. Вы ўважаеце сьмяротнае пакараньне за зразумелую рэч? Не спадзяваўся пачуць ад вас штось такое.

— Але чаго ж яшчэ можна было спадзявацца? Вось, напрыклад, пасьля замаху Фані Каплан на Леніна зьнішчылі ня толькі віноўніцу, але і 700 чалавек зь ліку палітычных праціўнікаў нашага ладу.

— Ах, які ж вы дзіўны! Адная рэч цар, а Ленін — гэта зусім іншае. Ці вы разумееце розьніцу?

— Ну натуральна. Але я разглядаю рэчы з гледзішча лёгікі. Вось вы зьдзівіліся, што я ўважаю сьмяротнае пакараньне за натуральную рэч. Я якраз яго праціўнік. А што да расстрэлу 700 чалавек з нагоды замаху Фані Каплан на Леніна, то разглядаю гэта за праяву гневу пралетарыяту.

— Так! Правільна! — пасьпешліва пацьвердзіў Савеня.

— А гэты пункт: «прыемнасьці», асабліва гэтыя: «два разы на тыдзень дадатковыя прыемнасьці: тав. Ж.». А калі, напрыклад, гэтая — дапусьцім — таварыш Жэня ў аўторак не захоча ці ня зможа зрабіць вам гэтыя «прыемнасьці», што тады? Увесь расклад на глум пойдзе.

— Няўжо таварыш Жэня адна! Гэтая літара — абагульненьне.

— Тады іншая справа.

Раман часта бачыўся з Савенем, але ў размовы пра палітыку зь ім ня ўвязваўся. Пераважна слухаў тое, што яму апавядаў палітрук. Раман казаў, што ягоная спэцыяльнасьць — тэхніка, і што ён лепей паслухае разумныя рэчы, чым будзе пра іх гаварыць, ня маючы паняцьця. Савеня прызвычаіўся да свайго негаваркога слухача. Аднойчы ён нават прапанаваў навучыць Рамана палітграмаце. Сказаў, што выдзеліць у сваім раскладзе палову гадзіны, ад 15.30 да 16, на «палітычную адукацыю тав. Паўла Смоліна». Аднак Раман адмовіўся — сказаў, што мае дзяжурствы і зашмат працуе над вынаходкай і падрыхтоўкай да Школы мэханікаў.

Колькі дзён пазьней Раман убачыў, што Паўлуша старанна выпісвае на рулёне шпалераў такі сказ: «Я буду народным камісарам». Надпісаў было мноства. Раман спытаў:

— Табе тата сказаў гэта пісаць?

— Не. Я сам.

— А навошта ты гэта пішаш?

— Па-першае: выпрацоўваю прыгожы почырк. Па-другое: умацоўваюся ў жаданьні стаць карысным грамадзянінам РСФСР, ведаючы, што на пасадзе народнага камісара я найбольш змагу зрабіць на карысьць пралетарыяту.

Раман паглядзеў на яго са зьдзіўленьнем, дастаў з кішэні колькі цукерак і прапанаваў яму.

— Ты мне падабаешся, Паўлуша. Вельмі падабаешся! Вазьмі цукеркі.

Аднак хлопец ня ўзяў. Адмову патлумачыў наступным чынам:

— Па-першае: слодычы разбураюць зубную эмаль, пранікаюць у пульпу і раскладаюць яе. Зь цягам часу гэта прыводзіць да зубнога болю, а ў выпадку занядбаньня могуць узьнікнуць абсцэсы і сур’ёзныя запаленчыя працэсы. Па-другое: я харчуюся чатыры разы на дзень — паводле раскладу. Страўнік прызвычаены да гэтага і ў адпаведны час выдзяляе неабходную колькасьць кіслаты. Таму я мяркую, што есьці ў перапынках — нерацыянальна. Па-трэцяе: слодычы вырабляюцца з сурагатаў; гігіенічныя захады пры іх вытворчасьці недастатковыя; фарбавальнікі цукерак шкодныя для арганізму. Акурат гэты чыньнік рашуча ўплывае на маю адмову ад цукерак.

— А ці ня можна даць гэтаму рады: зрабіць так, каб наглыя савецкія фабрыкі не рабілі для савецкіх дзяцей шкодных слодычаў, а рабілі б толькі добрыя?

— Можна. Але дзеля гэтага трэба вывучыць адпаведныя навуковыя творы. На іх падставе зрабіць падрабязны рэфэрат і даслаць яго ў Наркамздраў, у аддзел гігіены дзіцяці.

— А ці ёсьць такі аддзел?

— Павінен быць. Калі няма, трэба яго стварыць.

Толькі цяпер Раман зразумеў, што Паўлуша сапраўды будзе народным камісарам. У Рамана не засталося ніякіх сумневаў у гэтым. Ён забраў цукеркі са століка, разьвітаўся з Паўлушам і пайшоў у залю. Лёг на сафу. Ён еў цукеркі, чытаў навэлу Мапасана і думаў пра заўтрашняе спатканьне зь Лізкай.

2

Раман увесь час паглядаў на гадзіньнік і ўсё больш нэрваваўся. Прайшло больш за паўгадзіны ад прызначанага Лізкай часу спатканьня, а яе не было. «Можа, ёй штосьці перашкодзіла?» Раман пастанавіў пачакаць яшчэ паўгадзіны. Ён паліў папяросу за папяросай і кожны раз, калі ў глыбіні алеі паказвалася жаночая постаць, адчуваў, як хутка б’ецца сэрца ў грудзях.

…А можа, яна забылася, а каторай гадзіне мае прыйсьці?.. Можа, захварэла?.. Можа, здарылася нейкае няшчасьце?..

Хвіліны міналі так павольна. Час цягнуўся жахліва марудна. Усё даўжэйшыя і чарнейшыя цені дрэваў запаўнялі парк, паўзьлі па золаце сьцежак і зелені траўнікаў. А калі паглядзець угару, здавалася, што заліты сонечным сьвятлом блакіт неба дрыжыць і паволі ападае на кароны дрэваў, ператканыя косымі сонечнымі стужкамі, што пераломваюцца на лісьцях і галінах. Усё замерла ў нерухомай ляноце сьпякотнага дня.

Раман заплюшчыў вочы і далічыў да ста. Расплюшчыў вочы: алея пустая. «Калі ўбачу там далёка, на перасячэньні галоўнай алеі, жанчыну — значыць, прыйдзе. А калі мужчыну…» Раман ня скончыў думкі. Доўга чакаў. З-за павароту паказаліся мужчына і хлопец. Яны ішлі ў кірунку Забавы. Раман з раздражненьнем назіраў іх рух. «Паўзе ідыёт, як чарапаха! І навошта яму парасон? Во быдла. І смаркача гэтага за руку цягне. Можа, хлопцу пабегаць хочацца?»

Прыхадні селі на лаўцы насупраць. Гэта зусім раззлавала Рамана.

…Сядзіць, сучыя сын, як сабака на паркане і сьвежым паветрам аб’ядаецца! А якая важная пыса! Пэўна, паводле «раскладу» прыйшоў са сваім гаўнюком. Ідылія, халера! Калі Лізка прыйдзе, будуць перашкаджаць.

Мужчына насупраць выцягнуў з пачка папяросу. Выгнуў пальцамі гільзу, пастукаў аб века пачка і пачаў шукаць у кішэнях запалкі. Не знайшоў. Засмуціўся. Паглядзеў на Рамана, які паліў, і пераходзячы наўскасяк алею, ветліва ўсьміхнуўся:

— Грамадзянін, можна ў вас папрасіць агню?

— Агню? Што? Можна папрасіць. А як жа. Агню можна. Ну натуральна, можна. Чаму не. Для грамадзяніна. Нават зь вялікім задавальненьнем. А як жа. Агню…

Незнаёмец пачаў адступаць, зьдзіўлена гледзячы на Рамана. Раман, не прапануючы прыпаліць ад папяросы, дастаў з кішэні каробку запалак, выхапіў зь яго жменю, чыркнуў аб пачак і працягнуў шыпячы пучок незнаёмцу:

— Калі ласка, грамадзянін. Агню да халеры. Можна сьвіньню абсмаліць. Можа, вам яшчэ нешта трэба? Напрыклад, вады, льду ці гарылу ў нос пацалаваць? А агню? Дробязь. Даць яшчэ? Жадаеце? Калі ласка! — ён запаліў некалькі запалак.

Аднак незнаёмец ужо ўцякаў да сваёй лаўкі. Узяў за руку хлопчыка, схапіў парасон і хапатліва пайшоў да выйсьця з алеі. Па дарозе мужчына колькі разоў аглядаўся. Раман расьсьмяяўся, лёг на лаўку і ўтаропіўся ў неба. Праз пэўны час яму пачало здавацца, што блакіт неба падае ўніз і што капаюць зь яго залатыя бліскаўкі… Ніжэй, ніжэй, ніжэй… Раптам ён пачуў лёгкія крокі. Сеў на лавачцы і ўбачыў за колькі крокаў ад сябе Лізку. Дзяўчына весела сьмяялася.

— А вы спалі! Я думала, што вас занепакоіць маё спазьненьне, але мне так цяжка было вырвацца з дому.

Лізка села на лаўку.

— Я трохі стамілася. Ледзьве ня бегла.

Раман ня мог адарваць ад яе вачэй.

— Што вы на мяне так глядзіце?

— Бо вы мне падабаецеся.

Вочы Лізкі бліснулі. Рамана зьдзіўляла, што гэтыя вочы штораз здаюцца яму іншымі, што ён ня можа вызначыць іх колеру.

А дзяўчына, весела ўсьміхаючыся, расказвала, як цяжка ёй было прыйсьці на спатканьне.

— Што ў вас пра мяне кажуць?

— Нічога дрэннага. Тата вас любіць. Іншыя кажуць, што вы мілы і вясёлы. А калісьці так страшна абураліся. Жахліва! Асабліва Кобзаў і мама. Гэта ўсё праз тую гісторыю з Азімавым.

Лізка весела расьсьмяялася, і сьмех яе паплыў у гарачым паветры. Раману падалося, што ў парку стала так ясна і весела. Яны пайшлі алеяй да ракі. Лізка была ў вельмі добрым настроі і бесьперапынна апавядала Раману розныя сьмешныя гісторыі:

— Ведаеце, Зоська купіла на рынку ката. Мама абуралася: дзе гэта бачылі, ката купляць! Столькі гэтага дабра ходзіць! А яна нічога. Ведаеце, як яна яго назвала?… Юпітэр. Мы так сьмяяліся. Кот брудны, брыдкі. А яна яго цалуе і цалуе. Аднаго разу муж Зоські ўзяў яго на калені. Аглядзеў яго і кажа: «Што ж гэта за імя — Юпітэр? Неадпаведнае. Гэта ж котка. Назаві яе хіба Вэнэрай». Колькі сьмеху было. Страшна. А Зоська так раззлавалася. Нагамі тупае: «Вы ўсё мне на злосьць робіце! Хай бы быў Юпітэр. А ты, Ваня, сьвіньня вульгарная, што кату паміж лап заглядаеш!» Яна расплакалася, а ката выкінула.

Раман глядзеў Лізцы ў твар, падтакваў і зусім ня чуў, што яна апавядала. А яна гаварыла так цёпла, так прыгожа блішчэлі яе вочы, так салодка ўсьміхалася, што Раману здавалася, быццам яго сэрца хтосьці сьціскае ў руцэ.

Берагам Сьвіслачы яны выйшлі на вуліцу Вясёлую. Спыніліся на мосьце.

— Можа пойдзем за горад? — запрапанаваў Раман.

Лізка ахвотна згадзілася. Раман купіў чарэшні ў гандляркі, што праходзіла міма, і яны пайшлі на Слабодку. Пасьля скіраваліся ўздоўж чыгуначнай каляіны да Архіярэйскага лесу. Спыніліся на беразе ручая, які працякаў пад чыгуначнай наспай. Лізка пачала здымаць туфлікі, але Раман узяў яе на рукі і ўвайшоў у ваду. Спыніўшыся пасярэдзіне ручая, ён зрабіў выгляд, што хоча яе кінуць.

— Ох, Ромка.

Упершыню яна назвала яго па імені. І так моцна прытулілася да яго ўсім целам. У Рамана пацямнела ўваччу. Як мага хутчэй ён вынес дзяўчыну на бераг.

— А мой туфель?

Туфель плыў у ручаі, зьнікаючы пад мостам. Давялося перабегчы чыгуначную наспу і лавіць яго на другім баку.

— Мокры, — засмуцілася Лізка.

— Высахне, — суцяшаў яе Раман.

— А як я пайду далей?

— Басанож.

— Гэта нядобра.

— Чаму? А як прыемна. Зямля цёплая. Трава, як аксаміт. Я таксама здыму чаравікі.

Яны пайшлі далей басанож, несучы абутак у руках. Калі Лізка, расказваючы штосьці, зноў зьвярнулася да Рамана на «вы», хлопец сказаў:

— Калі ласка, кажыце мне «Раман». Як там, у ручаі.

— Там я са страху.

— Тады я буду вас увесь час палохаць.

— Ага, вы таксама да мяне на «вы» зьвяртаецеся.

— Буду казаць «Ліза». Згода?

— Добра.

Аднак гэта зьбянтэжыла іх. Далей яны ішлі моўчкі.

Зь лесу павеяў лёгкі цёплы вецер — нібы ўздыхнуў нехта. Па-над дрэвамі павісла вялізнае ружовае кола сонца. Стала зырка-чырвоным і заліло пурпурам усё наўкола… Трохі чырвані, блакіту — нічога болей, а які цудоўны стаў краявід… Забудзешся, што жывеш!

Раман зь Лізкай ішлі ў гэтую зару. Ішлі ружовымі ступнямі па ружова-смарагдавай траве і несьлі ў вачах пурпур радасьці жыцьця і сьпёку гарачай крыві.

Яны набліжаліся да лесу. Чорныя камлі дрэваў стаялі шчыльнай сьцяной, але калі Раман і Ліза набліжаліся да іх, разыходзіліся ў бакі, даючы прайсьці. Можа, нават аглядаліся… А верхам ішоў ціхі, дзіўны шэпт. Раман узяў Лізку за плячо.

— Што? — чамусьці шэптам сказала яна.

Раман адчуў, што яе рука дрыжыць. Убачыў яе бледны твар і вялікія цёмныя вочы. Вельмі цёмныя, глыбокія, і Раману здавалася, усё глыбейшыя.

— Якія ў цябе дзіўныя вочы!

Дзяўчына прыкрыла павекі і адхіліла галаву назад. Раман зразумеў бяз словаў і паволі дакрануўся вуснамі яе вуснаў, а пасьля ўпіваўся ў іх штораз мацней, пакуль не адчуў боль і салоны смак. Параніў губу аб зубы.

Яны ішлі далей, трымаючыся за рукі. Як дзеці. І пачуваліся дзецьмі ў гэтым цёмным лесе, сярод вялізных дрэваў, і таму туліліся адно да аднаго і дрыжэлі, баючыся глядзець адзін аднаму ў вочы, баючыся размаўляць.

Дрэвы разышліся ў бакі, утвараючы кола. Раман і Ліза ўвайшлі ў яго. Бліснула вада. Маленькае, самотнае лясное азярцо — сумнае вока зямлі. Але ў глыбіні яго дзівосы: там дрыжаць і танчаць зоркі, падвешаныя на невідочных промнях. А месяц адчайна нырае ў глыбіні, раскідаючы зоркі ў бакі.

Ён і яна ціха сядзяць над вадой. Ім здаецца, што разам зь лесам і возерам яны гайдаюцца па-над безданню, поўнай зорак. І ўжо цяжка зразумець, дзе сапраўднае неба, а дзе яго адбітак, і што прыгажэйшае.

Ліза дастала грэбень з валасоў. Валасы рассыпаліся. Яна пачала часаць іх і ўкладваць вакол галавы.

— Ня трэба, — сказаў Раман.

Яна апусьціла рукі, і валасы зноў упалі на плечы.

— Я расчашу табе валасы, — ціха сказала яна.

Паволі зачасала яму валасы назад. Ціха расьсьмяялася:

— Ты дзіўна выглядаеш… Як дзяўчына…

Плёснулася вада. Абое здрыгануліся. Ліза села.

— Змыю пыл з ног.

Яна апусьціла ногі ў возера. Дакранулася нагамі да зорак. Свавольна гулялася імі.

— Чакай, — Раман сеў над вадой. — Я табе памыю ногі. Зоркамі.

— Ромка!

— Ты мне расчасала валасы, я табе памыю ногі.

Яна закрыла вочы рукой. Але калі Раман пачаў цалаваць ёй калені, схілілася да яго, узяла яго галаву ў рукі і прыціснула да грудзей.

— Чаму ты заплюшчваеш вочы?

— Ня ведаю.

— Табе холадна? Ты дрыжыш. І

— Не… Ня ведаю…

Такая ціша, што чуваць біцьцё сэрца. П’янкая гарачыня дыханьня. А месяц імкнецца ўгару, зьнікае ў аблоках і зьяўляецца зноў, купаецца ў зорных глыбінях возера.

Раман і Ліза прыйшлі сюды ў пурпуры зары, а вярталіся ахінутыя срэбным сьвятлом месяца. Сьпёка зьнікла. Халоднае паветра песьціла распаленыя твары. Ішлі моўчкі. Словы такія бляклыя і бясьсільныя, калі сэрца поўніцца шчасьцем.

Здалёк пачуўся сьмех, груба разрываючы цішыню. Пасьля паказаліся колькі невыразных постацяў. Зноў выбухнуў сьмех, пасьля віск жанчыны.

— Пусьці, сволач! Ай-ёй!

— О-хо-хо-хо! — ляцела ў паветры.

Хтосьці засьпяваў хрыплым, грубым голасам:

Я цябе люблю за тое,

Што абое мы рабое,

А яе люблю таму,

Што мне нудна аднаму.

Эй-тылі-рым-та-та…

Насустрач ішлі чацьвёра чырвонаармейцаў і жанчына. Мінаючы Рамана і Лізу, яны спыніліся. Адзін з салдатаў прахрыпеў:

— У гэтых ужо дайшло да ўсяго… — і прагучала грубая расейская лаянка.

Раман сунуў руку ў кішэнь. Яму карцела падысьці да іх і перастраляць усіх. Замінала прысутнасьць Лізкі. Раман баяўся, што гэта зробіць на яе страшнае ўражаньне.

Рэшта вечара была атручаная гэтым выпадкам. У Рамана сьлёзы наварочваліся на вочы, калі ён успамінаў тое брыдкаслоўе.

— Гады! Гады! І за што ж гэта? Усё нягоднікі апаганяць!

Раман і Ліза разьвіталіся бяз словаў пры ўваходзе двор дому Брагіных. Яны не глядзелі ў вочы адно аднаму.

З

Раман вярнуўся дадому рана. У залі было цёмна, толькі праз вокны падала сьвятло. Раман сеў на падаконьні і задуменна глядзеў у сад. Раптам ён пачуў голас:

— Што сядзіш, як кітайская багародзіца? — Раман падхапіўся на ногі.

На сафе, у глыбіні пакою, ляжаў накрыты шынялём Клядзінскі.

— Ты прыйшоў?!

— Даўно ўжо. Пасьпеў выспацца. Я думаў, у цябе дзяжурства.

Клядзінскі ўстаў і запаліў сьвятло.

— Хадзі, вып’ем. Ты, пэўна, даўно не куляў чаркі. А мне трэба паправіцца, пасьля ўчорашняга трошкі не па сабе.

Клядзінскі дастаў з-за сафы разбаўлены сьпірт і наліў чвэрць шклянкі.

— Нашае камуністычнае!

Клядзінскі піў гарэлку як ваду — кароткімі глыткамі. Скончыў. Аблізаўся і наліў Раману.

— Трымай. Нэктар пана д’ябла.

Раман выпіў. Закусілі шакаладам і запалілі.

— А што ты такі засмучаны?

— Нічога, — Раман махнуў рукой.

— Не, штосьці здарылася. Гавары шчыра.

Тады Раман расказаў сябру, што калі вяртаўся са шпацыру з адной дзяўчынай, іх зачапілі чырвонаармейцы. Аблаялі іх і зьбянтэжылі.

— Та-ак? А чаму ты іх не навучыў бон-тону? Рук не было ці што?

— Ну як жа? Такое відовішча пры дзяўчыне.

— Пляваць на дзяўчыну!

— Не. Так нельга. Бо гэта ня першая-лепшая. Яна важная для мяне. Можа, нават ажанюся зь ёй.

— Што-о-о?

— Так, так. Я сур’ёзна кажу.

Клядзінскі выбухнуў сьмехам. Наблізіўся да Рамана і памацаў яму галаву:

— Гарачка!

Спраўдзіў пульс:

— 172!

Уставіў яму палец пад паху — як тэрмомэтар. Паглядзеў на палец і сьвіснуў:

— 45 і 5! Труп!

Раман усьміхнуўся.

— Я табе пазьней больш раскажу. Ты гэта зразумееш.

Клядзінскі замахаў рукамі.

— Я цьвярозы нічога не разумею. Хіба што набрацца.

Ён выпіў гарэлкі і наліў Раману.

— Трымай. Можа, тэмпэратура спадзе.

Раман таксама выпіў. Клядзінскі раптам схіліўся да сябра.

— Ня хочаш на шпацыр пайсьці?

— Хачу.

— А хочаш тым гадам дыхту даць?

— Яшчэ як!

— Дык хадзем. Можа, не пасьпелі яшчэ вярнуцца. Даўно гэта было?

— Гадзіны не мінула.

— Яны зь дзеўкай ішлі?

— Зь дзеўкай.

— Ну, так хутка не пасьпеюць яе абярнуць. Хадзем. Рэвальвэр ёсьць?

— Ёсьць.

Сябры выйшлі з кватэры. Раман зачыніў залю, і яны хутка рушылі на Слабодку. Раман расказаў, што сустракаўся з Харэўскім. Дадаў, што Харэўскі падаўся яму ненармальным.

— А хто з нас нармальны? — сказаў Болек. — Нармальныя тыя, хто грошы ў шкарпэтку хавае і ў ночнік сікае, бо баіцца на двор выйсьці, каб жаба не ўкусіла. А Харэўскі — гэта машына. Не чалавек, а жалеза. Ці ты ведаеш, што ён мяжу ніколі іначай не пераходзіць, як дарогай. І гэтак сама вяртаецца. Той яшчэ тып! Я яго трохі ведаю. А ты пазнаёмся зь ім бліжэй.

Яны ішлі той самай дарогай, якой нядаўна Раман вяртаўся зь Лізкай. Мінулі тое месца, дзе іх зачапілі чырвонаармейцы. Наўкола было пуста. Калі падыходзілі да лесу, на чыгуначнай насьпе прайшоў цягнік.

Спыніліся на ўскрайку лесу.

— Яны не маглі так хутка вярнуцца, — сказаў Раман. — Пачакаем тут.

Селі на траве пры хвойках і запалілі. Ціха размаўлялі. Неўзабаве здалёк даляцела песенька, якую крычалі колькі людзей разам:

Калі б меў горы залатыя

І рэкі, поўныя віна:

Усё б аддаў за ласкі мілай,

Каб мной валодала адна!

Раман падхапіўся на ногі:

— Яны! Хадзем.

Раман з Клядзінскім занурыліся ў лес, ідучы ў тым кірунку, адкуль даляталі галасы. Неўзабаве ўбачылі водбліскі зарніцы.

— Вогнішча паляць.

Праз колькі хвілін сябры стаялі на беразе таго азярца, дзе нядаўна Раман быў зь Лізкай. Гэтак сама, як і тады, у ім купаліся зоркі і патанаў месяц. А на супрацьлеглым беразе гарэла вогнішча, пры якім сядзелі чацьвёра чырвонаармейцаў і жанчына ў белай хустцы на галаве.

Сябры ціха абышлі возера і незаўважаныя падышлі да вогнішча.

— Прыемнага адпачынку! — надзвычай ветліва сказаў Клядзінскі.

— Што там за…? — пачаў лаяцца адзін з чырвонаармейцаў, які сядзеў да іх сьпінай.

У гэты ж момант Клядзінскі моцна ўдарыў яго ў вусны мыском бота. Чырвонаармеец паваліўся на зямлю, пры гэтым ногі ягоныя апынуліся ў вогнішчы. Ніжняя частка твару стала чорнай. Клядзінскі схіліўся да яго і сказаў яшчэ ветлівей:

— Выплюньце гэтае брыдкае слоўца, дарагі таварыш. Выплюньце разам з зубамі.

Раптам у ягоных вачах запалілася злосьць, і ён зароў нізкім, перарывістым голасам:

— А можа, вы ўстанеце, калі я з вамі размаўляю!.. Я вас навучу лаяцца!.. Вось так лаюцца!

І палілася плынь надзвычай бруднага брыдкаслоўя, што каго заўгодна ахапіла б агіда. Раптам Клядзінскі замоўк. Пасьля ён сказаў апатычна, павольна:

— А вось так б’юць!

І, здавалася, лёгкімі ўдарамі параскідаў трох чырвонаармейцаў, што былі на нагах, вакол вогнішча.

— А цяпер скажыце мне, каторы з вас вылаяўся, калі побач праходзілі хлопец зь дзяўчынай?

— Калі, таварыш? — праенчыў адзін з салдатаў.

— Калі вы ішлі каля наспы, хто з вас сказаў …? Гаварыце, — працягнуў ён панура, — бо кепска будзе! Ну!

Адзін з чырвонаармейцаў паказаў пальцам на іншага.

— Ён!

Аднак той запярэчыў:

— Ня я, таварыш. Ілжэ, гад печаны!

Але трэці далучыўся да першага.

— Ён, ён. Няма чаго адпірацца.

Раман падскочыў да таго салдата, голас якога ён і сам пазнаў. Ударыў яго браўнінгам і паваліў у ваду.

— Гэтага мала, — сказаў Клядзінскі. — Каб больш пра жанчыну так не казаў, няхай цябе жанчына павучыць, чым гэта пахне!

Ён схапіў за плячо зьмярцьвелую ад страху дзеўку, якая ўвесь час нерухома сядзела трохі збоку, і паставіў яе на ногі. Пасьля ўзяў за каўнер салдата, які стаяў на каленях у вадзе, выцягнуў яго з возера і кінуў на зямлю. Зьвярнуўся да дзеўкі:

— Сікай яму на морду!

Дзеўка вагалася.

— Сікай, іначай як трэсну!

Дзеўка ўсхліпнула, заплакала і, ляскаючы зубамі, пачала выконваць загад.

Месяц зьдзіўлена глядзеў на незвычайныя штукі, якія ашалелыя людзі выраблялі гэтай ноччу і вечарам на беразе возера: то цалаваліся, то лаяліся, то біліся, а цяпер увогуле сьвінства! Зрэшты, што тут дзівіцца: людзі! І плыў далей, бліскучы й вольны, у неабсяжным небе.

Раман зьвярнуўся да дзеўкі, паказваючы на чырвонаармейца:

— Дастань у яго з кішэні чырвонаармейскую кніжку.

Жанчына похапкам абшукала кішэні салдата і падала Раману маленькую кніжку.

Тым часам Клядзінскі найлагоднейшым голасам зьвярнуўся да салдатаў:

— Дык вось, дарагія таварышы, прашу вас наступным разам ня лаяцца так брыдка, асабліва ў прысутнасьці жанчын, бо гэта вельмі непрыгожа. Памятайце, што баец Чырвонай Арміі павінен сваімі паводзінамі даваць прыклад іншым. Ён павінен, у выпадку патрэбы, дапамагчы жанчыне ці абараніць яе і ні ў якім разе яе не зьневажаць. Тое самае тычыцца цывільных. Калі на кімсьці няма вайсковай формы, гэта яшчэ ня значыць, што ён горшы за вас. Бо ён альбо быў, альбо будзе салдатам, альбо працуе на ўтрыманьне войска. Зразумейце гэта і пастарайцеся выканаць маю ласкавую просьбу, іначай калі-небудзь зноў пераканаецеся, што гэта брыдка. Да пабачэньня, зычу прыемнага адпачынку.

Адзін чырвонаармеец сказаў «дзякуй», другі — «да пабачэньня», двое маўчалі.

Раман і Клядзінскі пайшлі ў лес. Калі выйшлі на сьцежку, якая вяла ў горад, Клядзінскі сказаў:

— У мяне згрызоты сумленьня.

— Яны таго вартыя, — адказаў Раман.

— Я не пра тое. Дарма я вучыў ветлівасьці бальшавіцкіх гадаў. На добры лад, трэба заахвочваць іх да адваротнага, хваліць. Няхай абрыднуць грамадзянам да канца. Думаеш, твая дзяўчына пасьля таго, што пачула, будзе з захапленьнем глядзець на мундзір абаронцы пралетарыяту? Гэтую работу запісваю сабе ў мінус.

Раман часта ўспамінаў пазьней тое поўнае зорак возера і падзеі той ночы на яго беразе.

ДЗЁНЬНІК РАМАНА ЗАБАВЫ

Менск, 9 чэрвеня 1923 г.

Так даўно не пісаў. Увогуле, мне цяжка пра штосьці іншае думаць — толькі Ліза. Яна стаіць мне ўваччу. Я стаў расьсеяны. Не пасьпяваю рабіць і гэтую цяперашняю працу, і тую, сапраўдную. Відаць, пра мяне кепска думаюць. Нават Тосік, такі абыякавы да ўсяго, што не тычыцца піцьця, сказаў: «Кінь, Ромка, бо нічога добрага з гэтага ня выйдзе!» Што ён меў на ўвазе? Я ж ані слоўцам яму не абмовіўся.

Раней я глядзеў на жанчын як на ўпрыгожаньне жыцьця. Тая ці іншая — усё адно. А каханьне — дурное пустаслоўе абібокаў. Пытаньне сьлізістых балонак, і нічога больш. Цяпер жа я бачу, што ад яго сапраўды можна ашалець. Можна знайсьці ў адной жанчыне цэлы сьвет, патануць у ёй цалкам. Ведаю, што людзі робяць сабе сьмерць з каханьня. Думаю, я б такога не зрабіў. У мяне досыць гарту і моцы, каб сьцярпець нават найбольшы боль. Але я б вельмі пакутаваў… Калі я ня зь Лізкай, я ўвесь час пра яе думаю, размаўляю зь ёй у думках. Калі я зь ёй, я страчваю мову, губляю думкі і напраўду зусім дурнею.

Колькі дзён таму мы правялі цэлы дзень на шпацыры далёка за горадам. Вярталіся вельмі позна. У пэўны момант — ня ведаю, як гэта здарылася, бо раней не было ў мяне такога намеру — я спытаў:

— Ліза, хочаш быць маёй жонкай?

Яна адказала ціха:

— Навошта ты пытаеш? Ты добра ведаеш, што так.

І гэта зусім выбіла мяне з раўнавагі. Я хацеў бы, каб яна заўжды была побач са мной. Мне было прыкра красьці яе каханьне. Я ведаў, што ў яе ўвесь час непрыемнасьці дома, што ёй цяжка ўцякаць на спатканьні са мной і хлусіць. Пару разоў яна прыходзіла такая заклапочаная, засмучаная. Яна рабіла выгляд, што ёй весела, сьмяялася, але ў вачах быў смутак. Як невымоўна прыкра мне было, што ў яе празь мяне непрыемнасьці.

Я пачаў абдумваць, што мне рабіць далей, і склаў такі плян. Перадусім, заручуся зь Лізкай, каб мы маглі сустракацца легальна. Пасьля пастараюся, каб мяне перавялі зь Менску як мага далей. Каб толькі ня жыць тут, дзе я спазнаў столькі прыгодаў, дзе вакол мяне ўвесь час круцяцца нейкія варожыя цені. Там пра ўсё гэта забудуся. Пачну новае жыцьцё. Лізка ніколі не даведаецца, што я быў шпегам, што заўжды граў нейкія ролі, што ўвесь час хлусіў. Я ствару для нас новае, цудоўнае жыцьцё. Я здолею. Дам ёй усё, што трэба, каб яна была шчасьлівая. А найперш усё сваё каханьне. У мяне будзе толькі адна таямніца. Маё мінулае. Добра было б паехаць як мага далей з гэтых мясьцінаў, каб уцячы ад усіх зданяў. Я хацеў бы пасяліцца ў якім-небудзь бязьлюдным месцы. Бо навошта мне людзі? Што яны даюць: ману, крывадушша… Ліза заменіць мне ўсё. Яе каханьне запоўніць маё сэрца цалкам. А маё запоўніць яе жыцьцё.

Заўчора я сьніў жахлівы сон. Нават прыкра пра гэта пісаць. Было нейкае рэвалюцыйнае сьвята. Я ішоў зь Лізай залямі вялізнай фабрыкі. На Лізе была чырвоная сукенка. Яна была вельмі прыгожая і вясёлая. Я паказваў ёй машыны і штосьці тлумачыў. Раптам Лізка сказала:

— Пакажу табе, Ромка, штуку! Во!

Сьмеючыся, села на прывадны рэмень, які рухаўся. Я хацеў яе адцягнуць, але было запозна. Мільганула ў паветры чырвоная сукенка, шасьцерні машыны ўхапілі Лізку, і за хвіліну яна звалілася на бэтонную падлогу. У роспачы я пабег да яе. Рукі дзяўчыны былі зламаныя. На яе галаве я ўбачыў страшную рану, зь якой бруілася кроў. Я спрабаваў дапамагчы ёй, але ўсё было дарма. Яна была мёртвая. Я пачаў адчайна рыдаць і абудзіўся з залітым сьлязьмі тварам. Я пачуваўся жахліва. Ранкам як мага хутчэй пайшоў да Брагіных. Яны былі зьдзіўленыя маім прыходам у гэтак раньні час. Лізы дома не было.

— Ці яна здаровая? — спытаў я Мар’ю Іванаўну.

— Ясна, здаровая. Што гэта вам у галаву прыходзіць!

Я выйшаў на вуліцу і доўга чакаў яе. Не прыйшла.

Супакоіўся я толькі вечарам, калі яе ўбачыў. Ня ведаю, чаму, я спытаў:

— Раскажы мне, што ты сьніла мінулай ноччу.

Лізка зьбялела:

— У мяне быў дрэнны сон, Ромачка. Лепей не апавядаць.

— Раскажы абавязкова, бо я і так ведаю. Толькі спраўдзіць хачу.

Тады Лізка пачала апавядаць:

— Я сьніла, што ў нашую кватэру прынесьлі труну. Яна была абабітая бліскучай бляхай, можа, срэбнай? — ня ведаю. Труна была поўная кветак. Былі ўсе нашы і Азімаў. Азімаў сказаў, што труна добрая, і вельмі цешыўся. Але мне было так страшна. Тады я спытала матулю: «Для каго гэтая труна? Усе ж жывыя!» Мама нічога не адказала, толькі прыклала палец да вуснаў. А Азімаў гучна расьсьмяяўся і сказаў: «Для каго?.. Для твайго Рамана». Тады я выбегла з кватэры. Ня ведаю, што я хацела зрабіць: ці шукаць цябе, каб папярэдзіць, ці клікаць на дапамогу. А ўсе за мной пагналіся. Азімаў увесь час крычаў: «Трымайце яе, гэта зладзейка! Трымайце яе!» Але ніхто мяне не затрымліваў, і я так бегла, бегла… А пасьля ня памятаю. Было штосьці іншае. А ты што сьніў? Штосьці вельмі дрэннае пра мяне?

— Сьніў, што ты ледзь ня трапіла пад машыну, — схлусіў я, бо не хацеў трывожыць дзяўчыну, якая была вельмі прымхлівая.

— Ромка, я баюся, — сказала Ліза. — Той сон з труной быў такі страшны.

— Нічога ня бойся. Ты ж ведаеш, сны заўсёды азначаюць адваротнае. Кветкі — гэта непрыемнасьць. А труна — доўгае жыцьцё.

Я суцяшаў яе, як мог, пакуль яна зусім не супакоілася. Яна зноў стала вясёлая, і я з захапленьнем глядзеў ёй у вочы.

* * *

Я дагэтуль не апісаў падрабязна, як Ліза выглядае. Зраблю гэта цяпер. Яна на пяць ці восем сантымэтраў ніжэйшая за мяне, гэта значыць, вышэйшая за сярэдні рост. Зграбная. Ногі ў яе, як для жанчыны, вельмі доўгія, хаця трохі паўнаватыя. Рухі свабодныя, імклівыя. Яна вельмі спрытная. Плечы поўныя, круглыя, далоні ружовыя. Цяпер твар і галава. Валасы сьветлыя, з залатым адценьнем. Твар авальны. Лоб здаецца ня надта высокім, бо валасы на ім растуць досыць нізка. Шчыльныя, цёмныя бровы наўскасяк ідуць угару і пасьля падаюць да скроняў. Нос просты, нядоўгі; крылы носа шырокія. Вочы дзіўныя: сьветлыя, са зьменлівымі райкамі, залежна ад часу дня, стану, настрою, вельмі глыбокія і бліскучыя. Ад носа да вуснаў ідзе выразна акрэсьленая, досыць шырокая ямінка. Рот невялікі, з прыгожымі абрысамі, вусны шырокія, яскравыя, выпуклыя, нібы трохі патрэсканыя. Зубы дробныя, ня надта роўныя, але з прыгожым бліскам. А характар? Не магу яго апісаць. Самі рабіце высновы з таго, што я пра яе апавядаю.

Па пэўных развагах я зразумеў, што не магу спрабаваць перавесьціся зь Менску на іншую пасаду. На працы ж мяне ведаюць як Паўла Смоліна, а для сям’і Брагіных я — Раман Забава. Тая самая праблема і са шлюбам. У Лізіных бацькоў гэта яўна абудзіла б розныя падазрэньні, дый Ліза была б зьдзіўленая. Таму я зраблю так: калі бацькі Лізы пагодзяцца на наш шлюб, паеду ў Маскву і паспрабую знайсьці там кватэру. Папярэдне здабуду вялікую суму грошай, а з грашыма ўсё можна зрабіць. Тады вярнуся ў Менск, забяру Лізку і разам паедзем у Маскву. Там я змагу ўладкавацца як Раман Забава. Ніхто не даведаецца пра маё мінулае. Зраблю фальшывыя дакумэнты на маё сапраўднае імя, знайду якую-небудзь працу і буду жыць, прыстасоўваючыся да акалічнасьцяў. Апроч таго, парву ўсе стасункі са знаёмымі і зь сям’ёй Брагіных. Гэта найлепшы плян, і мне абавязкова трэба яго зьдзейсьніць. Мяркую, мне хопіць на гэта два месяцы.

Ад таго вечара на возеры зь Нінай Андрэеўнай у мяне нічога няма. Мне цалкам стае Лізкі. Апроч таго, я лічу, што здраджваць ёй было б несумленна. Таму, хоць я і заўважыў, што гэта непрыемна Ніне Андрэеўне, якую я напраўду шаную як добрага чалавека, я ўнікаю яе. Я сказаў ёй, што хворы і што гэта было б мне на шкоду. Яна паверыла, бо я сапраўды кепска выглядаю. Мяне зьядаюць бяссонныя ночы і думкі, думкі, думкі. Куды падзецца ад іх? Гэта як агонь, як атрута!

На працы мяне ацэньваюць як добрага работніка. Называюць «вынаходнікам». Спачатку мэханікі трохі кпілі з маёй працы і экспэрымэнтаў. Але я так паважна сябе паводзіў, а калі чуў крытыку, так паблажліва ўсьміхаўся, што яны пераканаліся, што гэта рэальная рэч, і пакінулі мяне ў спакоі. Старкоў даўно мяне не выклікаў. У яго нейкія клопаты. Ён нават езьдзіў у Маскву. Штосьці зь ім не ў парадку. Ці не занадта старанна працаваў? Бо тут так: не пастараўся — блага! Перастараўся — яшчэ горш!

З калегамі з акумулятарнай жывём вельмі добра. Яны мяне любяць, бо я да іх ветлівы і прыязны. Карнеўская пачала са мной какетаваць. Прыходзіла на дзяжурствы прыгожа ўбраная. Заставалася, каб дапамагчы мне, хоць я яе не прасіў. Прыдумвала нейкія пільныя справы, якія трэба было рабіць удваіх, сядала так, каб мне было відаць яе ногі вышэй за калені, бо ногі ў яе прыгожыя. Але я быў сьляпы, толькі ўсё больш ветлівы. Трэба будзе прызнацца ёй, што я закаханы ў іншую дзяўчыну. Можа, зразумее. Бо мне непрыемна, што яна марна думае аб тым, чаго ня можа адбыцца. Я ведаю, што ёй хочацца не кароткага раману са мной, а мужа.

Аднаго вечара я адчыніў адмычкай дзьверы, якія вядуць з залі акумулятарнай у нейкае памяшканьне за ёй, у франтальным крыле будынку, што ішло паралельна вуліцы. Перад гэтым я доўга прыслухоўваўся, ці там ціха. Пасьля колькі разоў пастукаў. Ніякага адказу. Тады я расхістаў цьвікі, якімі была прыбітая да дзьвярэй папярочная дошка, і павыцягаў іх абцугамі напалову. Адчыніў дзьверы. Убачыў малы пусты пакой. Адны дзьверы вялі проста ў калідор. Другія былі з правага боку. Я доўга прыслухоўваўся пад гэтымі дзьвярыма. Поўная цішыня. Было каля другой гадзіны ночы. Уваходныя дзьверы ў дзяжурку я зачыніў на ключ, каб ніхто туды не ўвайшоў. Другія, у акумулятарную, і трэція — тут — пакінуў адчыненыя, каб мне было чуваць званок тэлефону.

Урэшце я адчыніў дзьверы ў той пакой. Я рабіў усё вельмі асьцярожна, але нічога не баяўся. Калі б хтосьці засьпеў мяне за гэтым, то давялося б загадаць яму падняць рукі ўгару — рэвальвэр я ўвесь час меў напагатове — завесьці ў акумулятарную і зьвязаць, альбо, у выпадку супраціву, застрэліць. У абодвух выпадках мне давялося б уцячы і кінуць працу. Гэта мне зусім не ўсьміхалася.

За дзьвярыма стаяла шафа. Я паспрабаваў адсунуць яе. Яна лёгка падалася. Паслугоўваючыся ліхтаром, я пачаў пераглядаць паперы на пісьмовым стале. Некаторыя былі цікавыя. Зрабіў дзьве копіі. Найбольш цікавыя рэчы меліся быць у шуфлядах. Я мог паадчыняць іх долатам, але тады засталіся б драпіны і цяжка было б іх зачыніць. Я пакінуў гэта на наступны раз. Параскладаўшы ўсё так, як было, я агледзеў стол, пакой, падлогу — каб не пакінуць сьлядоў. Паставіў шафу на месца, пазачыняў дзьверы і пайшоў у акумулятарную.

На наступнае дзяжурства я прынёс тузін дробных ключоў да шуфляд. Купіў іх на Ніжнім рынку. Адразу пасьля дванаццатай я ўвайшоў у кабінэт начальніка пошты. Папярэдне зачыніў дзьверы дзяжуркі і спраўдзіў усе групы акумулятараў, каб не было пашкоджаньняў. У кабінэце начальніка я завесіў акно коўдрай, прымацаваўшы яе да рамы кнопкамі. У кабінэце я павесіў на клямку дзьвярэй шапку, каб не было відаць сьвятла праз замочную шчыліну, а на падлозе пад дзьвярыма паклаў некалькі анучаў. Толькі пасьля гэтага я запаліў лямпачку на стале і ўзяўся за працу. Рабіў яе так: каб не пакінуць непарадку, даставаў цэлую шуфляду, ставіў яе на стол і па чарзе пераглядаў паперы. Тыя, што былі цікавыя, выцягваў са стосу, закладаючы гэтае месца рэвальвэрам, і хутка рабіў копію дакумэнта цалкам альбо перапісваў толькі галоўны зьмест, даты, нумары, лічбы, прозьвішчы. Такім чынам я працаваў да пятай гадзіны раніцы. Нішто мне не перашкодзіла. Копіі схаваў у акумулятарнай пад «катэдрай», у самым далёкім кутку. Рашыў забраць іх — калі ўсё будзе ў парадку — пасьля наступнага дзяжурства. Так я і зрабіў.

Аднойчы ўночы я пайшоў аглядаць сутарэньні — папросту зь цікаўнасьці. Адчыніў дзьверы адмычкай і прычыніў іх за сабой. Я не баяўся, што мяне зловяць, бо хто ж сюды ўночы пойдзе. А калі што, я б сказаў, што шукаю пакульля альбо дошак. Сутарэньні былі вялізныя. Змрочныя тунэлі. Паварот направа. Зноў направа. Шмат бочак. Вельмі шмат скрыняў, а ў скрынях — тэлеграфныя стужкі. Тут мог бы быць дасканалы схоў. Я ўзяў колькі кружэлак выкарыстаных стужак і пайшоў у акумулятарную. Там я пачаў расшыфроўваць іх. Пры пэўнай фантазіі за гэтым чытаньнем можна цікава бавіць час, і я не нудзіўся.

Сапраўдная мая праца кульгае. Агенты даюць «ліпу» і выдумляюць. На Наташу не наракаю. Яна працуе сьмела, ахвотна, разумна. Але яна ня можа цягнуць за вушы агентаў, а бяз гэтага праца стаіць. Мне даводзіцца самому аб’яжджаць крыніцы інфармацыі і браць усіх за горла, бо мая рэпутацыя сапраўды пад пагрозай. І ўсё празь Лізку. Што гэтая дзяўчына зь мяне зрабіла! Я сам сябе не пазнаю! І як тут запярэчыць, што каханьне ёсьць найвялікшай сілай у чалавечым жыцьці. Дзеля яго ж я зьмяніў лад жыцьця, занядбаў працу, аддаліўся ад сяброў, увесь час граю непрыемныя для мяне ролі, хлушу, ашукваю і часам нават адчуваю, што напраўду вар’яцею. Калісьці я думаў, што калі я дамагуся яе, то астыну, апрытомнею, можа, стану да яе абыякавым. Аднак бачу, што стала яшчэ горш. Цяпер я зусім бязвольны, бездапаможны. Нядаўна Кусьцін паказаў мне адну тэлеграфістку. Гэта была сапраўды надзвычай прыгожая жанчына, з цудоўнай фігурай і наагул само хараство. Кусьцін спытаў, ці згадзіўся б я пацалаваць яе ў …, каб яна аддалася мне. Я адразу і шчыра сказаў: ніколі! І падумаў: Лізу бы і так цалаваў, куды б толькі захацела. Тыдзень таму Ліза захварэла. Ня ведаю, што зь ёй здарылася. Хадзіла змарнелая, зь цёмнымі кругамі пад вачыма, з патрэсканымі вуснамі. Скура яе зрабілася жаўтаватая. Зазвычай я баюся хворых і гіджуся іх. А яе цалаваў і песьціў яшчэ больш, яна была мне яшчэ даражэйшая, чымся звычайна. Вось жа, нават хворай ня гідзіўся — насупраць. І хай мне цяпер хтось скажа, што каханьня няма, што каханьне ня ёсьць сілай. Хіба толькі нянавісьць можа перасягнуць яго сілай пачуцьця.

Менск, 19 чэрвеня 1923 г.

Прыкрая падзея. Мяне перавялі на тэлефонную станцыю. Ня ведаю, каму за гэта дзякаваць. Можа, самому сабе і сваёй «руплівасьці», бо Старкоў мог даць загад, каб мяне пазнаёмілі з усімі відамі працы. А можа, гэта зьвязана з рамонтам камутатара. Мэханік Банелін загадаў мне апрануць камбінэзон і лезьці пад камутатар. А там папросту тропікі: кабэлі як ліяны — цяжка зарыентавацца — горача, сапраўднае пекла. І тэлефаністкі працуюць. Некаторыя ў кароткіх спаднічках, відаць калені. Кусьцін прынюхваецца, як сабака. У перапынку ён сказаў мне:

— Ведаеш, што: Нюрка адмыслова зьняла трусы. Раніцай была ў трусах, а цяпер безь нічога, і ногі расстаўляе. Паглядзі.

Я зрабіў выгляд, што мяне гэта зусім не цікавіць. Нават абарваў яго, маўляў, што за сьвінства. Аднак, працуючы, нібы выпадкова аказаўся паблізу яе. Яе сьцёгны былі пухлыя, белыя, і яна сапраўды была без трусоў. У мяне пацямнела ўваччу. Але ж які я нягоднік. І яна добрая цаца.

Тэлефонная станцыя больш за ўсё мне надакучыла, хоць я працаваў там нядоўга. Я быў наймалодшы, таму мяне адразу пачалі ганяць, то на пашкоджаньні, то на мантаж. Ня раз, калі работа была пільная, даводзілася працаваць на пару гадзін больш. За гэта належала плаціць звышурочныя. Але дзе там!

На мантажныя работы я хадзіў пераважна з мантэрам Рудлоўскім. Я для нагляду, ён як работнік. Аднак я аб гэтай працы ня меў ніякага паняцьця, а ён ведаў кожную «пару» дротаў, кожны кранштэйн, кожную «вышку». Ён быў ужо ў гадах. Нават улетку яго мучыў рэўматызм, балела сэрца. Таму я яго не ганяў. Сам лазіў па слупох, хадзіў па дахах. Ён увесь час злаваў, што я не карыстаюся рэменем:

— Ой, дасі ты калі-небудзь нырца!

Але я сьмяяўся. Аднойчы я паказаў яму, што нават калі перакулюся на слупалазах, то падымуся без чужой дапамогі. І падняўся. Тады ён пачаў называць мяне «Вавёрка», а за ім і іншыя. «Вынаходнік» адышло ў нябыт.

Я часта падключаўся да вайсковых ліній і падслухоўваў размовы. Некаторыя былі цікавыя.

Аднойчы я пайшоў у акумулятарную. Карнеўская была засмучаная:

— Навошта вы нас кінулі? Зноў у нас тры зьмены.

— Я яшчэ вярнуся, — сказаў я ёй. — Пайду да камісара і паскарджуся, што мяне адсюль забралі. Але хачу яшчэ пазнаёміцца з працай тэлефоннай станцыі.

Празь дзень мяне паслалі на пашкоджаньне тэлеграфнай лініі. Я адгаворваўся, што ня ведаю гэтай працы. Але мэханік сказаў, што ўсе занятыя і што мая чарга ехаць на пашкоджаньне. Далі мне маладога мантэра, які — як і я — ніколі ня езьдзіў на пашкоджаньні. Мы сабралі інструмэнты, узялі тэлефон, слупалазы, «бухту» мілімэтровага дроту і выправіліся ў дарогу. Фурманка была рэквізаваная. У дарогу я атрымаў вінтоўку і 30 патронаў. Гэта мне ўжо спадабалася.

Пашкоджаньне было на лініі Радашкавічы-Менск. Адразу за горадам я спыніў селяніна. Загадаў мантэру лезьці на кантрольны слуп. Я б сам ахвотна гэта зрабіў, але я наглядчык — фігура! Ён палез. Ён быў трохі старэйшы за мяне, дзябёлы. Да гэтай працы ён не надаваўся. Тут трэба сухіх, дужых, спрытных. А ён лез, як сабака на дрэва. Я пазваніў на станцыю. Атрымаў адказ. Пераканаўся, што гарадзкая лінія ў парадку. Паехалі далей. Я ўважліва сачыў лінію, бо дрот праз пэўныя адцінкі пераходзіў на іншыя травэрсы — каб зьменшыць індукцыю зямлі. Два разы спыняўся і спраўджваў лінію. За намі ўсё было ў парадку.

У сярэдзіне дарогі пачало вечарэць. Цяжка было сачыць лінію, таму я загадаў селяніну ехаць у вёску. Там пайшоў да «прадсядацеля», паказаў яму дакумэнты і сказаў, каб нам і фурману далі начлег. Фурмана ўладкавалі паблізу ад хаты «прадсядацеля», а мы, з тэлефонам, вінтоўкай і інструмэнтамі (каб ня скралі), у таварыстве вясковага начальніка пайшлі далей. Відаць, ён хацеў уладкаваць нас у лепшай хаце.

Увайшлі ў новы, досыць прыгожы і вялікі дом. Калі мы зь сенцаў увайшлі ў кухню, там мылі падлогу. Дзьве дзяўчыны анучамі зьбіралі ваду. Прадсядацель сказаў гаспадару, каб той прытуліў нас на ноч. Гаспадар адкрыў дзьверы ў наступны пакойчык. Пакой быў досыць ахайны: ложак, канапа, кветкі на падаконьні і палічка. Гаспадар сказаў, што мы будзем спаць там. Пакінуў на стале лямпачку і выйшаў. Трохі пазьней нас паклікалі на вячэру.

За доўгім чыстым сталом сядзела ўся сям’я. Мы зьелі па місцы (для гасьцей) бульбянога супу і па колькі бліноў. У мантэра вочы зьліпаліся. Ён устаў і пайшоў у наш пакой. Я доўга размаўляў з гаспадаром. Той быў хітры. Увесь час хваліў савецкую ўладу. Я зразумеў, што ён альбо «падпольшчык», альбо вораг савецкага ладу і хоча схаваць перад дзяржаўным службоўцам сваё адмоўнае стаўленьне да ўлады.

Урэшце я пайшоў у наш пакой. Мантэр спаў на канапе. Я паклікаў яго, але ён не азваўся. Тады я зачыніў дзьверы і паставіў перад імі крэсла дагары нагамі, каб нарабіла шуму, калі прыйдзе няпрошаны госьць. Я зрабіў гэтыя захады бясьпекі, бо ў некаторых вёсках сяляне варожа ставяцца да ўладаў, нішчаць тэлеграфныя лініі, здаралася нават колькі нападаў на тэхнікаў. Таму тым, хто едзе на «лінію», даюць зброю.

Паставіўшы вінтоўку ля сьцяны за ложкам, я паклаўся спаць. Уначы штосьці абудзіла мяне. Я пачуў ціхі шэпт мантэра і падхапіўся з ложка.

— Таварыш, бяда! — шаптаў мантэр.

— Што здарылася?

— Мне вельмі прыкра… Але што рабіць?

Аказалася, што ён замачыў усю прасьціну, а пад ёй былі падушкі. Гэта было вельмі непрыемна. Добрыя ж мы госьці. Я ня ведаў, што рабіць. Зірнуў у акно. Пачынала сьвітаць.

Я адсунуў ад акна паліцу з кветкамі, паздымаў вазоны з падаконьня і паціху адамкнуў акно. Пакінуў на століку трохі грошай. Мы забралі свае рэчы і ўцяклі з хаты. Я абудзіў фурмана і загадаў запрагаць коней.

Паехалі далей. Я быў нявыспаны. Кляў майго памочніка, а ён, адчуваючы гэтак вялікую сваю віну, апраўдваўся як мог:

— Гэта ўсё бульбяны суп. Адна вада.

— Сорам! Хлопец, як бык, і такія рэчы. Можа, табе пялюшак купіць?

Пашкоджаньне мы знайшлі колькі кілямэтраў далей. Яно было штучнае — некалькі «пралётаў» лініі былі выразаныя. Я пайшоў у найбліжэйшую вёску і прывёў прадсядацеля. Зрабіў пратакол і даў яму падпісаць. Зрабіў ён гэта неахвотна. Пасьля я падключыўся да лініі і вызваніў Менск. Тады з другога боку выклікаў Радашкавічы. Усё было ў парадку.

Пасьля мы ўзяліся ўласна за справу. Аднак давалася яна нам цяжка. Ані мантэр, ані я ня мелі досьведу працы на лініі. Мы звыклі мець справу зь лёгкім тэлефонным дротам. А тут чатырохмілімэтроўка. Тэарэтычна работу я знаў добра. Аднак калі ўзяўся за ажыцьцяўленьне тэорыі, то аніяк. Дрот падае, «выпінаецца». Нават блёкамі не дасі рады. Урэшце неяк такі працягнулі лінію, якая выглядала жахліва, і паехалі назад.

Менск, 29 чэрвеня 1923 г.

Я зноў у акумулятарнай. Зноў гудзіць вэнтылятар і зноў я працую ў чацьвёртую зьмену. Здарылася гэта незвычайным чынам. У сераду (заўчора) я быў на тэлефоннай станцыі. Штосьці там правяраў. Кусьцін круціўся каля мяне. Перамываў косьці паасобным тэлефаністкам і марзісткам. Я няўважліва яго слухаў, бо ён мне канчаткова абрыдаў. Ня памятаю, каб ён пра кагосьці сказаў нешта добрае, асабліва пра нашых супрацоўніц. А яны яго за гэта зьненавідзелі. Калі часам ламаўся апарат, то звычайна стараліся паклікаць якога-небудзь іншага тэхніка, нават калі Кусьцін быў паблізу. На мяне, з тае прычыны, што я часта зь ім размаўляў, таксама глядзелі непрыязна. У нейкі момант Кусьцін сказаў:

— Я цябе ўчора бачыў на «трэку» з гэтай Лізкай. Нішто сабе… га? — засьмяяўся ён.

Мне аж млосна стала, але я нічога яму не сказаў. А Кусьцін працягваў:

— Але ня раю табе зь ёй цягацца, заразішся яшчэ. Гэта такая б…!

Тады я спытаў, ледзьве стрымліваючыся:

— Ты ёй за гэта плаціў?

— Не.

— Ты яе меў?

Кусьцін паглядзеў мне ў вочы і сказаў, павышаючы голас:

— А чаго ты надзімаешся? Вялікі пан! Я не плаціў, дык іншыя плацілі. Я табе дзясятак пакажу.

Тады я ўдарыў яго ў твар. Ён кінуўся на мяне. Пачалася бойка. Разьлілі бляшанку фарбы для апарату Морзэ. Я схапіў яго за горла, пачаў душыць і біць галавой аб падлогу. Кусьцін пачаў лямантаваць. Зь дзяжуркі прыбеглі іншыя тэхнікі, але не абаранялі Кусьціна. Толькі мэханік Ягельскі, якога я вельмі паважаў, пачаў тупаць нагамі і крычаць:

— Смолін, перастань! Зараз жа ў дзяжурку!

Я кінуў Кусьціна і пайшоў у дзяжурку. Усчалося дазнаньне. Кусьцін плакаў і гаварыў, што ня ведае, чаму я на яго напаў. Што ён не пачынаў бойкі, ані біўся, ані бараніўся. Калі я выйшаў з гардэробу, адзін з наглядчыкаў паціснуў мне руку і сказаў:

— Усё будзе ў парадку. Толькі добра апраўдвайся. Некалькі марзістак скажуць, што бачылі, як Кусьцін першы цябе ўдарыў. Але яны ня ведаюць, дзеля чаго вы пасварыліся. Ягельскі цябе падтрымае, я ўпэўнены.

Наступнай раніцай мяне выклікалі да Старкова. Камісар сядзеў у фатэлі, насуплены, і праглядаў якіясьці паперы. Збоку стаяў мэханік Ягельскі. Кусьцін туліўся да дзьвярнога вушака. Вочы яго былі пачырванелыя. Відаць, ён плакаў. На яго шыі я ўбачыў сінія плямы.

Камісар падняў галаву і сказаў халодна:

— Смолін, раскажыце, што вы там учора навыраблялі і чаму.

— Таварыш камісар! Мяркую, кожны на маім месцы зрабіў бы тое самае. Нядаўна я праводзіў дадому адну знаёмую дзяўчыну, нявесту сакратара Губвыканкому, Азімава…

Камісар буркнуў:

— Ага, ведаю. Ну?

— Кусьцін гэта бачыў і пачаў учора вельмі брудна выказвацца. Тады я сказаў яму, што калі б нават гэта была праўда, то ўсё адно нельга так пра яе казаць, бо гэта сьвінства. Тады Кусьцін ударыў мяне ў твар. Я служыў у Чырвонай Арміі, я маю годнасьць і не дазволю, каб мяне білі. Ну, натуральна, адплаціў яму той жа манетай. Гэта ўсё.

Кусьцін азваўся плаксіва:

— Хлусіць. Зусім ня так было.

Камісар сказаў:

— Кусьцін сваё атрымаў. Скончылі з гэтым. Зрэшты, марзісткі пацьвердзілі, што менавіта вы першы ўдарылі Смоліна. І ўвогуле, вы пачынаеце мне не падабацца. Зашмат сабе дазваляеце. Апошні раз папярэджваю, а пры наступнай правіннасьці я вышлю вас у павет. Што да вас, Смолін, то дагэтуль я быў пра вас найлепшай думкі, і што да працы, і ўвогуле. А цяпер вы самі сабе ўсё сапсавалі.

— Я ня мог…

— Прашу не перапыняць. Я цяпер гавару! У маёй установе не пацярплю ніякіх эксцэсаў! Сорам! Наглядчыкі, калегі, а б’юцца, як бараны ці хуліганы!

Камісар зьвярнуўся да мяне:

— Вас я папрашу не хадзіць бязь пільнай патрэбы на тэлефонную станцыю! Працуеце ў акумулятарнай, вось і займайцеся сваёй працай.

— Я ўжо не працую ў акумулятарнай.

— Чаму?!

— Ня ведаю. Мяне адтуль перавялі.

Камісар зьвярнуўся да Ягельскага:

— Чаму яго забралі з акумулятарнай?

— Ня ведаю. Гэта загад мэханіка Банеліна.

Старкоў зьвярнуўся да мяне:

— Смолін, паклічце сюды мэханіка Банеліна.

Я пабег наверх. У дзяжурцы мэханіка не было. Я пайшоў у агульную залю. Убачыў яго каля апаратаў Бадо. Я падкрэсьлена нядбала прайшоў празь вялікую залю і голасна паклікаў:

— Мэханік Банелін! Да камісара! Куляй! Апараты Бадо пачакаюць!

Хтосьці пырснуў сьмехам. Я напаткаў некалькі вясёлых позіркаў і ўбачыў некалькі ўсьмешак. Мэханік, непрыемна зьдзіўлены маім тонам, адказаў:

— Не гарыць! Пасьпею!

— Добра. Так і скажу, што вам не гарыць. Маё шанаваньне.

Я велічна выйшаў з залі. Мэханік дагнаў мяне на сходах.

— А ўсё-ткі гарыць, — сказаў я.

Ён усьміхнуўся і сказаў лагодна:

— Пра што пойдзе размова?

— Пра тэлефоны, мікрафоны і іншыя патэфоны.

Камісар зьвярнуўся да Банеліна, вочы якога трывожна бегалі:

— Чаму Смоліна перавялі з акумулятарнай?

— Ён быў мне патрэбны для рамонту камутатара. Пільная работа.

— А пасьля рамонту?

— Пасьля рамонту быў патрэбны на тэлефоннай станцыі. Усе працуюць на тры зьмены, а ў акумулятарнай чатыры.

— І будуць чатыры зьмены. Праца там нездаровая і вельмі адказная.

Банелін разьвёў рукамі:

— Але ён мне вельмі патрэбны! Не хапае тэхнічнага пэрсаналу.

— А я кажу, каб ён надалей працаваў у акумулятарнай, — камісар зьвярнуўся да мяне: — Смолін, ад сёньня будзеце працаваць у акумулятарнай.

— Слухаюся.

— А цяпер прашу памірыцца з Кусьціным і больш такіх штук не адпальваць! Сорам! Ну, падайце адзін аднаму рукі.

Я з агідаю дакрануўся да рукі Кусьціка, і мы выйшлі з кабінэту камісара.

У акумулятарнай усе вельмі ўсьцешыліся з майго вяртаньня. Найперш таму, што так было лягчэй працаваць. Апроч таго, я карыстаўся агульнай сымпатыяй і даверам, асабліва пасьля здарэньня з Кусьціным, якога ніхто не любіў.

Ужо трэці раз празь Лізку трапляю ў прыгоду. Сьпярша з Азімавым, пасьля з салдатамі, а цяпер з Кусьціным. Але ня маю на яе крыўды за гэта. Я нават ганаруся гэтым.

V

ЧАРЫ І ЖЫЦЬЦЁ

Скажы мне, вяшчун, улюбёнец багоў,

Што збыцца павінна са мною?

Ці хутка на радасьць маіх варагоў

Магільнай засыплюць зямлёю?

А. Пушкін,

«Песьня пра вешчага Алега» [5]

1

Неба выглядала як брудная, запыленая палітра. Вецер мяшаў на ім шэрыя гурбы хмар. Яны ня рухаліся ў пэўным кірунку, а быццам кружлялі на месцы. Раньні змрок пачаў атуляць зямлю.

У кватэры рабілася ўсё цямней, але сьвятла не запальвалі. Харэўскі сядзеў, адкінуўшы галаву да сьцяны і барабаніў пальцамі правай рукі па стале. Так міналі хвіліны. Дождж хвастаў у шыбы і біў па страсе. Вецер то ціха скавытаў пад акном, то злосна сьцябаў у сьцяну дому.

Раман таксама маўчаў. Час ад часу ён пазіраў на калегу, які сёньня быў надзвычай негаваркі. Зрэшты, Харэўскі амаль заўсёды маўчаў. Гаварыў ён альбо зь неабходнасьці, альбо калі быў пад уплывам какаіну. Харэўскі прыйшоў на выведку і зноў, замест Кралевіча, заняўся справамі Рамана.

— Што Антон парабляе? — спытаў Раман.

— Тое, што і заўсёды.

— П’е?

— Натуральна.

Яны замоўклі. Праз пэўны час Раман сказаў:

— І мне хочацца выпіць. Такое брыдкае надвор’е.

— Дам табе выпіць.

Харэўскі, не запальваючы лямпы, дастаў з шафы пляшку гарэлкі, наліў поўную шклянку і паставіў на стол.

— Даць закусіць?

— Ня трэба. Пад папяросу. Можа, і ты вып’еш?

— Не.

— Чаму?

— Не люблю гарэлкі. Ня бачу ў гэтым прыемнасьці. Грубае самаачмурэньне.

— А я не разумею, што добрага ты знаходзіш у какаіне.

— Бо ты яго не ўжываў.

— Паспрабую калі-небудзь.

Зноў замоўклі. Пасьля доўгай паўзы Харэўскі сказаў:

— Хочаш схадзіць да варажбіткі?

— Да варажбіткі?!

— Так.

— Я ў гэтыя фокусы ня веру.

— То хадзем для забавы. Дождж сьціхае. Гэта блізка. А можа, пасьля і паверыш. Гэта незвычайная варажбітка.

— Добра, хадзем, — згадзіўся Раман.

Сябры апранулі доўгія вайсковыя шынялі і выйшлі на вуліцу. Аднак дождж быў яшчэ спорны, таму крочылі вельмі хутка. Каля Лагойскага тракту яны збочылі ў вузкі завулак.

Харэўскі моцна пастукаў у шыбу дамка ў глыбіні падворку. Доўгі час панавала маўчаньне, пасьля знутры пачуўся голас старой:

— Чаго трэба?

— Мы да Соні. Яна дома?

— Дома. Пачакайце, калі ласка.

Харэўскі зьвярнуўся да Рамана:

— Яна не прафэсійная варажбітка, але кажа вельмі дзіўныя рэчы. Пытайся ў яе, пра што хочаш: пра знаёмых, пра мінулае. А калі заўважыш, што яна блытаецца ў адказах, скончы. Гэта яе вычэрпвае.

Мы ўвайшлі ў маленькую кухню. На стале ля акна гарэла «капцілка». На тапчане ляжалі сяньнік, падушка і коўдра з каляровых шматкоў розных матэрыялаў. Малая, згорбленая бабулька дрыготкай рукой паказала ім на ўслон пры сьцяне:

— Садзіцеся. Соня апранаецца. Мы ўжо спалі. Такое надвор’е.

Харэўскі даў старой буйную купюру.

— Вазьміце, маці, для сябе. Соньцы дам асобна.

Старая падзякавала:

— Ратуеш нас, сынку. Галеча. Мала хто прыходзіць варажыць. Баяцца Сонькі, бо праўду кажа. Ахвотней да цыганак ідуць. Змарнелі мы. І хлеба ўжо няма, і бульба канчаецца. А Сонька ўсё хварэе.

З-за пярэгарадкі пачуўся слабы голас:

— Можна ўвайсьці.

Харэўскі адчыніў пабеленыя вапнай дзьверы ў наступны пакой. Увайшоў туды. Раман доўга чакаў. Старая распаліла агонь на прыпечку. Пасьля паставіла на трыножак гаршчок з вадой і выйшла вон.

Урэшце Харэўскі выйшаў. Раману падалося, што ён яшчэ больш бледны, чым звычайна. На вуснах яго была якаясьці дзіўная ўсьмешка.

— Ідзі туды, — ціха сказаў ён.

Раман адчыніў дзьверы і апынуўся ў маленькім цёмным пакойчыку. Толькі ў куце сьвяціла цьмяным агеньчыкам чырвоная лямпа. Там было некалькі абразоў. Раман затрымаўся ў дзьвярах, даючы вачам прызвычаіцца да цемры.

— Бліжэй, калі ласка.

Урэшце Раман убачыў невыразную постаць жанчыны, якая сядзела за малым столікам. Каля яе стаяла крэсла.

— Садзіцеся.

Раман наблізіўся да яе. Сеў і пачаў прыглядацца да дзяўчыны, якая сядзела насупраць яго. На яе плячах быў тоўсты ваўняны шаль. Яна была вельмі худая і бледная. Валасы чорныя. Бровы вузкія, высока пастаўленыя. Выразу вачэй Раман яшчэ ня мог разгледзець. Голас дзяўчыны быў глухі, нізкі, ціхі. Яна пачала кашляць. Праз пэўны час суцішылася.

— Падумайце што-небудзь. Толькі калі я буду гаварыць, калі ласка, не перапыняйце мяне і ні пра што не пытайце.

Дзяўчына папрасіла Рамана прысунуцца бліжэй разам з крэслам і пакласьці рукі ёй на калені. Пасьля накрыла ягоныя рукі сваімі і замоўкла. Гэта доўжылася колькі хвілінаў. Неўзабаве яна азвалася сонным голасам:

— Вы ні пра што пэўнае ня думаеце. Калі ласка, падумайце пра штосьці, кагосьці, увогуле пра тое, што вы хочаце ведаць. Забудзьцеся, што вы тут. І калі ласка, не глядзіце мне ў твар.

Раман засяродзіў свае думкі на Лізцы. Стараўся ўявіць яе постаць і ў думках паўтараў пытаньне: што яна цяпер робіць? Раптам ён пачуў вельмі ціхі голас, быццам бы ня той, якім варажбітка гаварыла перад гэтым.

— Дзяўчына са сьветлымі валасамі… маладая… сядзіць у малым пакойчыку… На стале лямпа… Піша штосьці ў кніжцы… Перастала пісаць… Глядзіць у акно… Схіляе галаву і зноў піша.

Раману карцела спытаць: што яна піша? Аднак ён баяўся перашкодзіць варажбітцы.

— …Зноў перастала пісаць. Усьміхаецца… Устае… Выходзіць з пакою… Вяртаецца ў паліто… Прыкручвае кнот лямпы… Выходзіць… Вяртаецца… Цяпер нічога ня бачу… Зараз…

Раман пераключыў свае думкі на Клядзінскага. Упарта думаў пра яго. Дзяўчына паварушылася на крэсьле. Уздыхнула.

— …Бачу вельмі вялікі пакой. На вокнах шторы. Гараць дзьве электрычныя лямпачкі. Адна пад стольлю. Другая на стале. Ля стала стаяць двое вайскоўцаў. Адзін каржакаваты, сярэдняга росту. Другі высокі, худы… Каржакаваты праглядае якіясьці паперы, некаторыя адкладае ўбок… Час ад часу штосьці кажа… Чуваць шум матораў… Замінае… Каржакаваты складае паперы і хавае ў бакавую кішэнь шыняля. Дастае жоўты гаманец… Дае высокаму грошы… Лічыць… 10 купюр… паціскаюць адзін аднаму рукі і разам выходзяць… Гасяць сьвятло… Ідуць уніз шырокімі каменнымі сходамі. Каржакаваты спыніўся… Чытае штосьці на сьцяне. Гэта вісіць у рамцы за шклом… Зноў ідуць… Выходзяць на вуліцу… Разьвітваюцца перад уваходам у будынак і разыходзяцца ў розныя бакі… Цяпер каржакаваты вяртаецца і ідзе на адлегласьці за высокім… Той уваходзіць у браму… Каржакаваты пераходзіць на другі бок вуліцы і там чакае… Ходзіць… Ходзіць…

Дзяўчына зьняла далоні з рук Рамана:

— Мне ўжо цяжка.

Раман, вочы якога прызвычаіліся да паўзмроку, убачыў на яе лбе дробныя кроплі поту. Яму было шкада дзяўчыны.

— А можа, паваражыце мне з рукі?

— Добра.

Яна запаліла на стале сьвечку і ўзяла левую руку Рамана. Доўга глядзела на яе, урэшце павольна сказала:

— Гэтыя лініі мала мне кажуць, але я ведаю, што вам пагражае вялікая небясьпека. Неўзабаве ў вас будзе шмат непрыемнасьцяў. Сьцеражыцеся жанчын. Вы не тутэйшы. Можа, толькі праездам. Ня ведаю. Нядаўна вам таксама пагражала вялікая небясьпека, але гэта ўжо мінула.

Раман спытаў:

— Вы можаце сказаць, што я цяпер думаю?

Дзяўчына пачала пільна ўглядацца яму ў вочы. Неўзабаве ўсьміхнулася і сказала:

— Вы думаеце, колькі мне даць за варажбу.

Раман расьсьмяяўся. Устаў і сказаў:

— Гэта неверагодна!

Дастаў гаманец і паклаў на столік грошы.

— Дзякую за варажбу. Можа, калі-небудзь зноў зайду да вас.

— Калі ласка. Толькі прыходзьце цалкам цьвярозы.

Раман і Харэўскі выйшлі на двор. Дождж зусім скончыўся, але вецер быў вялікі. Падняўшы каўняры, сябры шлёпалі па калюгах.

— Гэта дзіўна, — сказаў Раман.

— Так, — адказаў Харэўскі. — А ты ня верыў. Ведаеш, што яна мне сказала?.. Што я памру сёлета.

— Гэтага нельга прадбачыць.

— А я ёй веру. Зрэшты, прадчуваю гэта. Мне ўсё адно.

Вярнуўшыся ад Харэўскага дадому, Раман запісаў дату і гадзіну, а якой быў у варажбіткі: 28 чэрвеня, 9 вечара.

Клядзінскі прыехаў у Менск І ліпеня. Гэта была нядзеля. Ён быў у выдатным настроі.

— Можа, пасьпіш? — спытаў яго Раман, які яшчэ ня ўстаў з канапы.

— Я ўсю дарогу спаў. Заўжды ў «мяккіх» ежджу. Там і свабодна, і зручна.

— Скажы мне, Болек, дзе ты быў у чацьвер а дзявятай гадзіне вечара?

— У некалькіх месцах быў.

— Хочаш, я табе раскажу, дзе ты ў гэты час быў?

— Ну, ну, цікава. Можа, ты за мной сачыў?

— Можа і сачыў. Дык вось, ты быў у вялікім пакоі. Вокны былі заштораныя…

І Раман апавёў сябру ўсё, што запомніў з Соніных словаў. Болек вытарашчыў на яго вочы.

— А адкуль ты ўсё гэта ведаеш?

Раман спачатку сьмяяўся, расказваючы розныя цуды, а пасьля растлумачыў яму справу. Клядзінскі вельмі зацікавіўся гэтай гісторыяй. Сказаў, што абавязкова пойдзе да Соні і сам гэта спраўдзіць.

Вечарам сябры пайшлі да Брагіных. Раман сказаў Болеку, што пакажа яму сваю нявесту. Якраз неўзабаве меліся адбыцца заручыны. Праўда, Брагіны ня надта ахвотна згадзіліся на шлюб Лізы з Раманам, бо абяцалі яе руку Азімаву, аднак Лізка цьвёрда сказала, што за Азімава ня пойдзе. Урэшце яны вырашылі, што іх шлюб адбудзецца ўвосень.

Раман прадставіў прысутным Клядзінскага:

— Мой таварыш, краском Громаў.

Памятаючы аповед Рамана, усе глядзелі на «Громава» зь вялікай пашанаю.

Клядзінскі весела павітаўся з усімі. Сеў пры стале паміж Брагінай і Кобзавым. Зьвярнуўся да Брагіна:

— Прыгожая ў вас дачка. Сапраўды. Ну, і зяць у вас будзе добры. Сьціплы, ціхі, працавіты, выбітны тэхнік. Ягоная вынаходка папросту эпахальная. Гэта тое ж самае, што вынаход электрычнасьці, а можа і большае!

Раман зьвярнуўся да сябра:

— Пакінь ты ў спакоі гэтую вынаходку. Яшчэ нічога не вядома.

— Бачыце, які сьціплы! Залаты хлопец! Віншую вас! — пасьля Клядзінскі зьвярнуўся да Брагіна: — І вас таксама. Ведаеце, — працягваў ён, — учора здарылася са мной дзіўная гісторыя.

Брагіна жвава спытала:

— А што за гісторыя?

— Іду я ўчора ў Штаб Заходняга фронту, каб занесьці справаздачу пра стан культурна-асьветнай працы ў паасобных дывізіях, і бачу, што адна нага ў мяне стала карацейшая. Я страшна ўстурбаваўся. Такая неспадзяванка!

— Ах, жахліва! — сказала Соф'я. — І што ж здарылася?

— Адказ просты. Аказалася, што адной нагой я ішоў па ходніку, а другой — па рыштоку. А ведаеце, чаму я адразу гэтага ня сьцяміў? Бо нарэзаўся. І так элегантна, па-наску. Ну, натуральна, нагода была адпаведная: дзень народзінаў камандзіра палка. Як гэты прахвост п'е, скажу вам! Папросту музэйны экзэмпляр. Ведаеце, як сьпяваюць на камсамольскай цырымоніі:

А наш прадком Куранаў

Мычыць, як пяць баранаў,

Бо жор, як ваду з крану,

Фантастычна!

Яго намесьнік Рыскі,

Дарма што чын меў нізкі,

Але ж як піў — да віску!

Катастрафічна!

Загадчык коннай базы

Гарэлку жлукціў вазай,

Увесь час так, раз за разам,

Пэдагагічна!

— А вы вясёлы чалавек! — сказаў Брагін.

— Я не чалавек, а камісар, — адказаў Клядзінскі. — Чалавек у рэстаране чай падае.

Пачалі вячэру. Брагін увесь час круціўся на крэсьле. Пару разоў паглядаў на Забаву. Урэшце Раман гэта заўважыў і выйшаў з пакою. Рэч у тым, што дзень таму Забава прынёс Брагіну З пляшкі гарэлкі, і яны захавалі гэта ў сакрэце. Неўзабаве Раман вярнуўся і паставіў гарэлку на стол.

Клядзінскі пляснуў у ладкі:

— Што я бачу! Ці ж я вам не казаў, што гэта геніяльны хлапчына!

Брагін сказаў:

— Я мяркую, што заручыны без гарэлкі — гэта як… — ён шукаў адпаведны выраз, рухаючы пальцамі ў паветры.

— Абаранак бязь дзіркі, — дапамог яму Клядзінскі.

Усе расьсьмяяліся.

— Альбо, — працягваў Клядзінскі, — буржуй без капіталу, ці капітал бяз Маркса.

Пасьля колькіх чарак гарэлкі ўсе ажывіліся. Нават Кобзаў, які трохі скоса глядзеў на шумнага камісара, распагодзіўся і пачаў прамаўляць заблытаны тост у гонар нарачоных:

— І ў гэты ўрачысты, разумееце, дзень, які, можна сказаць, ёсьць, таго, ну, адзіным, разумееце, у жыцьці і які, калі можна гэта так назваць, назаўжды застанецца ў памяці, таму што гэты дзень, разумееце…

Раману і Лізцы адначасна ўспомнілася апаведзеная Кобзавым на Лізчын дзень народзінаў казка і гісторыя пра Шакалядную Цётку. Яны паглядзелі адно на аднаго і ледзьве здолелі ўстрымацца ад сьмеху. А Кобзаў пацеў і працягваў:

— …гэта выключны дзень і, можна сказаць, урачысты, зычу вам таго, ну, увогуле…

— Харошага хлопчыка, а пасьля дзяўчынкі, а пасьля наадварот, а пасьля спачатку і так далей, і да таго падобнага, — закончыў Клядзінскі.

Неўзабаве пасьля гэтага Кобзаў, ужо добра набраўшыся, бо ён ня быў прызвычаены да алькаголю, увязаўся ў размову з Клядзінскім. Той, час ад часу падміргваючы Раману, пачаў сыпаць спэцыяльнымі тэрмінамі. Палілася плынь: «пралетарская пільнасьць», «клясавы вораг», «капіталістычная інтэрвэнцыя», «дзейнасьць Камінтэрну», «праца Палітбюро», «узмацненьне Прафінтэрну». Праз пэўны час Клядзінскі напоўніў чаркі і абвесьціў тост:

— П’ю за посьпех «электрафікцыі» Леніна!

— Якой электрафікцыі? — не зразумеў Кобзаў.

— Вы не дачулі. Я сказаў «элек-тры-фі-кацыі»! Мяркую, што калі плян нашага правадыра будзе зьдзейсьнены, мы ўступім у эру найвялікшага росквіту! Няма коней, няма паду, няма дымных комінаў. Усё паўсюль на электрычнасьці. Работнік працуе толькі 15 хвілін на пару, а ўсяго ўдосталь. Дык хай жыве «электрафікцыя»!

Позна ўначы прыяцелі вярталіся дадому.

— Як табе Лізка? — спытаў Раман сябра.

— Прыгожая. Вельмі прыгожая. Але баба заўжды баба. Была ў мяне такая! Цуд, скажу табе! Спачатку была шаўковая: складалася і раскладалася, як нажнічкі. А праз год… хо-хо! Ані дакраніся! Папросту тарка. А ляпу як разявіць — вантробы відаць. Набіў я ёй пысу, плюнуў, кінуў усё і пайшоў у жыцьцё.

Клядзінскі засьпяваў:

Зачем, зачем любить?

Зачем, зачем страдать?

Не лучше ль вольным быть

И песни распевать?

Замоўк. Ён ішоў у задуменьні. Калі сябры праходзілі праз Губэрнатарскі сад, спыніўся. Уздыхнуў і сказаў ціха:

— Усё гэта, браце, блазнаваньне. Усе мы не такія, якімі мы напраўду ёсьць. У жыцьці людзей здарылася вялізная памылка і доўжыцца, доўжыцца без канца. Я, ведаеш, увесь час дурэю — ты, мабыць, таксама мяне за блазна ўважаеш — а чаму? Бо ня варта глядзець на сьвет сур’ёзна, такое ўсё подлае і бязглуздае. А найгоршае тое, што гонар чалавека згублены. Згублены цалкам. А чалавек — гэта ж найбольшая каштоўнасьць. І ўсё трэба рабіць для яго. А тут, з розных бакоў, разнастайныя нягоднікі ствараюць праграмы, тэорыі, ідэі. Усё там ёсьць. Усё: і свабода, і роўнасьць, і братэрства. Унівэрсальны склад лекаў ад усіх балячак чалавецтва. А няма найважнейшага: чалавек — гэта найбольшая каштоўнасьць, і ў выпадку патрэбы ўсё павінна быць падпарадкавана яму. Нельга змушаць чалавека да чагосьці. Можна яго вучыць, выхоўваць, нельга ператвараць у матэрыял для знуджаных кар’ерыстаў, што пнуцца ці то да славы, ці да пасадаў, ці да багацьця, ці да ажыцьцяўленьня сваіх геніяльных тэорый, якія ідуць на глум пры першым сутыкненьні з рэчаіснасьцю. Гэта выточны пункт… Вось жа, згублены назаўсёды гонар чалавека і пашана да яго, і няма ўжо гэтаму рады!.. У мяне засталася адна ідэя, у якую я веру непахісна: трэба змагацца ўсімі сіламі супраць тых, хто ня мае пашаны да чалавека, хто бачыць у ім адно матэрыял для сваіх экспэрымэнтаў. І буду змагацца. Гэта ніякае ня выйсьце — толькі помста за зьнявагу чалавечай годнасьці. Ты ведаеш: я зусім не такі, якім падаюся. Я сапраўды люблю людзей. Я так мала хачу для сябе і так шмат хацеў бы для іх зрабіць. Усяго сябе аддаў бы! Маю моц і розум, і добрыя памкненьні. Але я не магу працаваць там, дзе мяне трымаюць за нішто. Ты ведаеш, нават Ленін — геніяльны чалавек — і ён супраць гэтай памылкі ня выступіў. І ён у ёй заграз. І ён ня меў пашаны да чалавека. Што я кажу: пашаны? Ён пагарджаў чалавекам. Селяніна і рабочага за нішто трымаў. Нават на сваіх партыйных таварышаў не зважаў. Што ж казаць пра іншых? Як жа гэта ўсё подла! Так подла, што жыць ня хочацца. І каб з гэтага хоць выйсьця не было, але ж ёсьць.

— А якое выйсьце?

— Простае. Шчыра шанаваць кожнага чалавека, умець ставіць сябе на яго месца і сапраўды працаваць з усяе сілы, каб як найхутчэй вырваць сябе і ўсіх іншых з ганьбы нашага быцьця. А перадусім трэба забыцца на собскі інтарэс і перастаць карыстацца лёзунгамі нянавісьці. Ува ўсім сьвеце ня так, як павінна быць. Але калі я гляджу на тое, што тут дзеецца, то часта думаю, што сьню гэта, самому сабе ня веру, і ўжо не абурацца, а сьмяяцца хочацца! А можа, плакаць? Бо тут чалавек ня мае абсалютна ніякай людзкой годнасьці. Як сабака, адданы на ласку ці няласку здурнелага гаспадара, які так заблытаўся ўва ўласных мысьленных ашуканствах, што ўжо сам ня ведае, чаго хоча. І сёньня зацята бароніць тое, што яшчэ ўчора адпрэчваў. Ён кіруецца толькі адным: сваім капрызам, сваім шаленствам, сваёй пыхай! А людзі маюць на выбар толькі два шляхі: стаіць альбо катам, альбо нявольнікам. І за тое, каб стаць катамі, тут грызуцца мільёны. Я таксама меў на выбар два шляхі. Але я здолеў знайсьці трэці. Я змагаюся супраць катаў. І буду з кожным, хто супраць іх паўстане. Ох, запомняць расейскія сяляне і рабочыя дыктатуру пралетарыяту! І будзе цікавы матэрыял для дасьледаваньня над масавым вар’яцтвам у псыхолягаў будучыні.

Клядзінскі дастаў папяросу, запаліў, і сябры пайшлі далей. Праз пэўны час Клядзінскі сказаў:

— Каб падсаладзіць гэтую сумную лекцыю, раскажу табе вясёлую гісторыю. Рыхтуйся засьмяяцца. Летась увосень ішоў я ранкам, можа а чацьвёртай, на вакзал. Іду Савецкай вуліцай угару. Мінае мяне фурманка. Раптам чую здалёк: тр-р! Фурман вяртаецца бегма. Даганяе мяне.

— Таварыш, вы тут ня бачылі нябожчыка?

— Нябожчыка?!

— Так. Я яго на могілкі вёз, бо а сёмай мушу на працу заступаць. У галавах труны дошка адскочыла, і вываліўся, нягоднік. Добра, што я заўважыў. Папраўляю труну, бачу — лёгкая.

Ён пабег далей. А ўперадзе на дарозе штосьці цямнее. За хвіліну вяртаецца ходнікам і нясе труп. Страшнае відовішча. Фурман мінае мяне. Моцна лаецца, моцна. Я яго спытаў:

— Хто нябожчык?

Адказвае:

— Айцец… К… ё… маць!

— Ну як табе, спадабалася гісторыя?

— Так. Вельмі вясёлая.

ДЗЁНЬНІК РАМАНА ЗАБАВЫ

Менск, 11 ліпеня 1923 г.

Жыву ў Жарскай. Па заручынах зь Лізкай я пачаў часта прыходзіць да Брагіных. Мы бачымся штодзень, ходзім разам на шпацыры. Баўлю зь ёй амаль увесь вольны час.

Нядаўна я шыфраваў у сваім пакоі доўгі ліст. Лізка пракралася ў кватэру Жарскай і нечакана адчыніла дзьверы ў пакой. Я здрыгануўся і закрыў ліст аркушам паперы.

— Ага, спалохаўся. А нібыта такі герой!

— Чаму герой?

— Ну як жа: не баяўся ні Азімава, ні Кобзава. Такія рэчы ім казаў! Мама зьдзіўлялася. А ведаеш — Соф’я сказала, што пачынае цябе баяцца. Кажа, што ты зусім не такі, як раней, і што ты неяк дзіўна сябе паводзіш. Але яна дурная.

Я зусім ачмураны Лізкай. Шалёна кахаю кожны яе рух, кожны позірк, кожнае слова. Нават заганы яе люблю. Я вельмі добра спазнаў яе. Я заўсёды адгадваю, што яна хоча сказаць, што яна думае, і ўсё ж яна не губляе чароўнасьці ў маіх вачах. Насупраць, яна ўсё болей даражэйшая мне.

Мы не жывём разам легальна, бо Брагіным гэта не спадабалася б. Лізка са сьмехам расказвала мне, што матуля яе павучала, каб яна раптам не аддалася мне перад шлюбам: «Бо хлопец, як сабака, — узяў сваё і пайшоў!» Некалькі разоў мы рабілі так: Лізка пакідала акно свайго пакойчыка прыадчыненым, а я асьцярожна туды залазіў. Толькі нельга было гаварыць — хіба што зусім шэптам — і трэба было вельмі ціха сябе паводзіць. Аднойчы я сказаў Лізцы, што баюся, як бы яна не зацяжарыла, бо мы пакуль ня можам гэтага сабе дазволіць. Аднак яна адказала, што ёй нічога не пагражае, бо яна ведае, як гэтаму запабегчы. Відаць, Соф’я яе навучыла.

Мая выведніцкая праца дае ўсё горшыя вынікі. Гэта мяне засмучае. Шпіён не павінен мець сапраўднага каханьня, бо іначай губляе здольнасьць працаваць. Каханьне перабольшвае вартасьць ягонага жыцьця, якім яму ўвесь час даводзіцца рызыкаваць. Я не сьцьвярджаю, што пры гэтай працы трэба пагарджаць жыцьцём. Інстынкт самазахаваньня заўсёды павінен быць досыць моцны. Гэта павялічвае пільнасьць. Аднак шалёна цяжка працаваць, калі ўвесь час думаеш: а што будзе зь ёй у выпадку майго правалу? У мяне такое ўражаньне, што я рызыкую ня толькі сваім жыцьцём, але і жыцьцём Лізкі. А яе жыцьцё для мяне найкаштоўнейшы скарб. Я не магу дачакацца той хвілі, калі скончу тут усё і назаўжды паеду зь Лізкай туды, дзе ніхто нас ня ведае, каб распачаць новае жыцьцё.

Час ад часу бачуся з Антонам. Ён засмучаны. Прадчувае, што нядоўга нам засталося разам працаваць. Аднак стараецца быць вясёлым, ні аб чым мяне не пытае. Ён сапраўды добры сябар.

Звычайна перад спатканьнем з Антонам я іду на Ніжнюю Ляхаўку да Наташы. Яна раз на тыдзень аб’яжджае маіх агентаў. Выяжджае пераважна ў аўторак ці сераду, а вяртаецца ў суботу ці нядзелю. Працуе акуратна, аднак апроч функцыі «сувязьніка» ніякіх іншых даручэньняў я ёй не даю. Не хачу рабіць зь дзяўчыны сапраўднага шпіёна. Я адчуваю, што гэтая праца не для яе. Нягледзячы на свае крыўды, яна застаецца расейскай патрыёткай і можа палічыць, што працуе на шкоду Расеі. Аднойчы яна папрасіла, каб я паспрабаваў даведацца адрас нейкага яе сваяка, які, праўдападобна, жыве ў Францыі. Антон, праз пасярэдніцтва расейскай эміграцыі, знайшоў яго адрас. Я сказаў Наташы, каб напісала яму ліст, а Тосік выслаў яго з Польшчы і атрымаў адказ. Гэты ліст папросту ашаламіў дзяўчыну. Яна вельмі цешылася. Аднак пасьля стала яшчэ больш панурая. Я зразумеў, аб чым яна думае, і сказаў: «Я не хачу вас зьвязваць гэтай працай. Вызваляю вас ад яе і прашу вас паехаць у Францыю».

— Гэта немагчыма!

— Чаму? Грошы на дарогу я вам дам.

— Савецкі ўрад ніколі не дазволіць мне выехаць.

— Натуральна. Але мы пойдзем іншым шляхам. Я правяду вас празь мяжу. У Варшаве вы скантактуецеся з расейскай эміграцыяй, а яны дапамогуць вам паехаць далей.

Наташа паціснула мне руку:

— Сардэчна дзякую. Цяпер я сапраўды пачынаю вас паважаць. Скажу шчыра. Дагэтуль я меркавала, што я паводжу сябе блага. Мне было прыкра, што я… марыянэтка ў руках шпіёна. Нягледзячы на шмат довадаў дабрыні з вашага боку, я лічыла вас хітрым, вельмі дрэнным чалавекам, які адно добра маскіруецца. Я пачувалася вашай рэччу, нявольніцай, а цяпер я бачу, што памылялася.

— Калі б я ведаў, што вы так думаеце, то ніколі не карыстаўся б вашымі паслугамі! Ніколі! Я толькі таму даў вам гэтую працу, каб вы не пачуваліся прыніжанай, беручы ад мяне грошы. Дык калі вы хочаце пайсьці ў Польшчу?

— Гэта залежыць ад вас. Я згодная на ўсё.

— Добра. Тады папрацуем яшчэ трохі. Самае большае — два месяцы. Пасьля альбо я правяду вас празь мяжу, альбо мой сябар гэта зробіць.

— А што будзе зь Любай?

— Ня ведаю.

Наташа задумалася. Пасьля яна сказала панура:

— Усё гэта дарма!

— Чаму?

— Я не магу выракаць яе з сабой на няпэўны лёс. Ох, як жа гэта цяжка!

Тады я сказаў:

— Магу я гаварыць шчыра?

— Так.

— А яе лёс тут вы ўважаеце за пэўны? Вы столькі пакутаў прайшлі разам. Яна была вашай паплечніцай у найгоршыя хвіліны жыцьця. Верыла вам, любіла вас. Цяпер яна вар’ятка. Яна будзе для вас цяжарам, але рэч ясная, што нідзе ёй ня будзе так дрэнна, як тут. Бярыце яе з сабой. Можа, знойдзеце там каго зь яе сям’і ці знаёмых. Можа, людзі ёй дапамогуць. Ня так зь ёй усё й кепска. Яна часта бывае прытомная. А можа, гэта пройдзе.

— Значыць, вы згодны правесьці нас абедзьвюх у Польшчу?

— Натуральна. Я ўжо шмат людзей адсюль выцягнуў.

Мне падалося, што Наташа стала іншая пасьля той размовы. Надзея на лепшую будучыню адрадзіла яе. Позірк яе раней быў халодны, абыякавы, гаварыла яна мала і неахвотна. Цяпер яна ставіцца да мяне вельмі зычліва. Нядаўна яна спытала:

— Як вы думаеце: ці адродзіцца яшчэ Расея?

Я адказаў:

— Абавязкова. З крыві і крыўдаў, у якіх бальшавікі ўтапілі Расею, вырастуць мсьціўцы і пачнуць змаганьне з рэжымам. Зрэшты, нават калі пойдзе ня так, то бальшавікі самі сябе зьнішчаць. Калі гэтак пойдзе далей, то застануцца ў Саветах, на руінах Расеі, тры сапраўдныя камуністы «безь ніякіх адхіленьняў» — Ленін, Троцкі, Дзяржынскі — і звыраднелы дарэшты апарат ГПУ. Тады сяляне і рабочыя змогуць паўстаць і сказаць: «А цяпер мы вас папросім, вялікія правадыры, даць справаздачу: што вы з намі зрабілі і навошта вы гэта зрабілі?»

— А хто ім усё патлумачыць? Хто іх павядзе?

— На маю думку, не эміграцыя і не вялікія рэвалюцыйныя дзеячы, але савецкая інтэлігенцыя. Наступнікі тых, хто калісьці ішоў у «Зямлю і Волю», да сацыялістаў. Тыя, хто рабіў замахі на цароў, губернатараў, міністраў. Яны першыя расплюшчаць вочы і першыя распачнуць рэвалюцыйную, альбо — паводле бальшавіцкай тэрміналёгіі — «контрарэвалюцыйную» дзейнасьць. Гэта пачнецца нягледзячы на тэрор, нягледзячы на ізаляцыю ад замежжа. Гэта прыйдзе, як бура, і ўсё зьмяце.

— А які тады будзе лад?

— Мяркую, дэмакратычны. На ўзор якой-небудзь з сапраўды дэмакратычных дзяржаў. Тады Расея за 10 гадоў, нават аднаўляючыся з руінаў, стане магутнай дзяржавай. Бо тады ўсе грамадзяне змогуць сапраўды працаваць, любіць працу і будуць самі вызначаць свой лёс. Там, дзе пачынаецца ажыцьцяўленьне бальшавіцкай тэорыі, гіне ўсё: дабрабыт, закон і людзі. Там, адкуль яны сыходзяць, жыцьцё адраджаецца нанова. Вы бачыце, што зрабілі звычайныя камэрсанты і спэкулянты, т. зв. нэпманы, за адзін год. Яны паставілі на ногі гандаль. Ёсьць хлеб, мяса, скуры, мануфактура. А возьмецца за гэта бальшавіцкі ўрад — зноў усё зьнікне. І не чыясьці злая воля таму віной, а самі ўлады.

— Я чула ў турме на Шпалернай, што ГПУ помсьціць інтэлігенцыі за зрыненьне царызму.

— Мяркую, гэта глупства. Я ведаю толькі, што ў ГПУ працуе больш «клясавых ворагаў», чым у любой іншай савецкай арганізацыі. Там працуюць нават агенты царскай ахранкі, царскія жандары — тыя самыя, якія калісьці Пэтэрсу трэскі пад пазногці забівалі. А цяпер Петэрс,[6] помсьцячы за свае пазногці, дае ім магчымасьць убіваць трэскі ў сэрца ўсёй Расеі. А ім толькі гэтага й трэба. Яны на ўсё гатовыя, абы толькі захаваць жыцьцё. Вы павінны ведаць — я ў гэтым шматкроць пераконваўся — садызм заўсёды вынікае са страху. А садыстам можа быць толькі баязьлівец. Чалавек сьмелы ня будзе зьдзекавацца зь безабароннага, хворага, жанчыны, дзіцяці. А садыст акурат тады адчувае найбольшае задавальненьне. Расеяй цяпер кіруюць якраз садысты і баязьліўцы, якія так загразьлі ўва ўласных злачынствах, што ня маюць дарогі назад. Адзіны іх паратунак — масавы тэрор. Адзінае апірышча — ГПУ. І так вось яны плывуць па моры крыві і нянавісьці бяз мэты і без кірунку.

— А можа, яны жывяць ілюзіі?

— Правадыры ілюзіяў ня маюць. Яны цудоўна арыентуюцца ў тым, што робяць і што зрабілі; аднак яны ня маюць іншага выйсьця. Вы думаеце, яны трымаюць у таямніцы забойствы, якія адбываюцца ў сутарэньнях ГПУ? Не. Пра іх шырока вядома, і яны нават стараюцца, каб пра ўсё было як найшырэй вядома. Адзінае іх апірышча — гэта страх грамадзянаў. На ім яны ўсё будуюць… Калі ў былой ахранцы зьбівалі людзей, дык пра гэта крычалі на ўвесь сьвет. І правільна рабілі. А самі яны цяпер робяць так: забіваюць дзясяткі тысяч вінаватых і бязьвінных людзей, каб пра гэта было вядома як найшырэй. Толькі з той розьніцай, што яны стараюцца, каб пра гэта ня ведала замежжа. І яны гэтага дасягнулі… Я выпадкова даведаўся пра адно здарэньне — дробязь на фоне іншых злачынстваў, але характэрная. Адзін савецкі чыноўнік стараўся здабыць прыхільнасьць прыгожай дзяўчыны, супрацоўніцы той жа ўстановы. Ягоны начальнік, партыйны, упадабаў яе, і таму без усялякага сораму абвінаваціў яго ў сабатажы ці ў чымсьці іншым. Суперніка зьліквідавалі. Яго расстралялі разам зь дзясяткам іншых. Чэкісты былі п’яныя. Работы было шмат, і яны ня спраўдзілі, ці добра яе выканалі. Чыноўнік гэты, якога куля раніла не сьмяротна, выбраўся з-пад зямлі, бо ён быў толькі зьлёгку прысыпаны, і дабраўся да сваякоў. Там яго вылечылі, а пасьля выправілі з гораду. Ён паехаў у Віцебск і паступіў на працу ў іншую ўстанову. Досыць доўгі час працаваў. Але здарылася так, што адзін чэкіст, які ведаў яго з выгляду, прыехаў у Віцебск і зайшоў у гэтую ўстанову. Бачыць: нябожчык працуе. А ён нават прозьвішча не зьмяніў. Арыштавалі небараку, прывезьлі ў Менск і, не зважаючы на ўсе намаганьні сям’і, зноў расстралялі. Справядлівасьць перамагла. Лепей расстраляць 99 990 бязьвінных, чым даць уцячы аднаму вінаватаму. Такім ёсьць прынцып паляўнічага права.

Калі я іду да Наташы, заўсёды прыношу для Любы цукеркі і папяросы. Яна цешыцца зь іх, як дзіця, і хавае. Баюся, што яна не ачуняе ад свайго вар’яцтва. Колькі разоў яна мне сьпявала. Аказалася, што ў яе прыгожы голас. Але яна заўжды сьпявала ціха. Наташа сказала, што гэта дзеля страху, бо ў турме яе за сьпевы каралі. Найчасьцей яна сьпявала мне:

Все говорят, что я ветрена бываю,

Все говорят, что я многих люблю.

Но почему же всех я забываю,

А одного забыть я не могу.

Мне вельмі шкада яе. І за што зьнішчылі гэтага мілага салавейку? Навошта выраклі на вар’яцтва гэтую добрую жанчыну? Каму была з гэтага карысьць? Ці гэта патрэбна для дабра пралетарыяў альбо для ўмацаваньня сацыялізму? Хай жа хто-небудзь знойдзе гэтаму апраўданьне! Ёсьць такія, што знойдуць. Я іх ведаю. Але гэта тыя, хто са страху перад чырвоным гадам самі гатовыя купацца ў крыві і забіваць без згрызотаў сумленьня, толькі б працягнуць хоць на сэкунду сваё подлае жыцьцё. Урэшце, тыя дурні, якія будуць у зялёных акулярах жэрці салому, нахвальваючы: «Сакавітае сенца».

А я пішу вам усё гэта. Я паказваю так, як сам бачу. Тлумачу так, як веру і як умею — шкада, што ня так, як хачу, бо ўмею мала што. Але запэўніваю вас, што я не кіруюся ніякімі заднімі думкамі, пішучы гэта. Я ні за што не хапаюся, нават за жыцьцё, бо столькі разоў ужо я быў па-за яго межамі, столькі разоў канаў, што тое, што я ўвогуле яшчэ магу пісаць, я лічу сьляпой воляй лёсу, а сябе — толькі заблуканым госьцем сярод вас. Я адно ад усёй душы прагну, каб добрым людзям было лёгка жыць на сьвеце. Можа, мае словы расплюшчаць камусьці зь іх вочы? Можа, чагосьці навучаць, можа, ахаваюць кагосьці ад сьлёз, расчараваньняў ці пакутаў? Гэта была б вялікая справа і вялікая для мяне радасьць.

Я пішу гэта не для сяброў, не для буржуяў, не для беднякоў, не для лібэралаў, не для якіх ліг, не для сацыялістаў, не для камуністаў і не для іх ворагаў, а для тых, хто можа стаць ахвярамі ўласных ілюзіяў ці чыёйсьці несумленнасьці. Пішу для добрых людзей, якія могуць зазнаць катаваньні ў руках такіх нягоднікаў, як тыя, што пануюць на адной шостай частцы сьвету і зьдзекуюцца са 160 мільёнаў людзей, прагнучы зьдзекавацца з двух мільярдаў.

Вось жа, я пішу гэта для добрых людзей. Бо нават адна хвіліна пакутаў такой істоты, як Наташа, Люба, Тамара, вартая большага, чым жыцьцё і праца ўсіх тых «абаронцаў свабоды чалавека» разам узятых.

VI

САД ПАКУТАЎ

Гэта была добрая і ўдзячная істота,

чыё сэрца расшыралася настолькі,

наколькі яе чэрава напаўнялася добрым наедкам,

і чый дух ажыўляўся ад ежы, як у некаторых ад пітва.

Вашынгтон Ірвінг,

«Легенда пра Сонную лагчыну»

Брагіны пайшлі да зяця. Яны хацелі адведаць дачку, якая захварэла. Лізка таксама хацела пайсьці туды, але яе пакінулі пільнаваць кватэру, бо ўчора абрабавалі суседзяў, а сёньня нейкія падазроныя асобы круціліся на падворку.

Надышоў вечар. Ліза нудзілася. Яна ведала, што ў Рамана сёньня дзяжурства, і ёй было вельмі сумна адной. Яна села ля акна і назірала мінакоў, пакуль не сьцямнела. Пасьля пачала сьпяваць. Спачатку ціха, тады ўсё гучней. Яна слухала свой голас, і ён вельмі ёй падабаўся. Ёй здавалася, што ніколі яна ня чула прыгажэйшага сьпеву.

У куце пакою стаяла вялікае люстра. Лізка запаліла лямпу, паставіла яе на стале і, стоячы перад люстрам, пакланілася й пачала сьпяваць:

Мчыцца тройка, сьнег пушысты,

Ноч марозная наўкола,

Па-над лесам задуменным

Серабрыстай поўні кола.

Скончыла песеньку і, прыціскаючы руку да сэрца, пачала кланяцца і ўсьміхацца ўяўнай публіцы. Пасьля расьсьмяялася і паказала сабе язык. Падышла да люстра. Пасьлініла бровы і вейкі, пакусала губы, каб яны сталі ярчэйшыя, і доўга паварочвалася перад люстрам, прымаючы розныя паставы.

Раптам ёй здалося, што ў суседнім пакоі быў нейкі рух. Яна замерла на месцы, прыслухоўваючыся, але было ціха. Яна ўсё-ткі ўзяла лямпу і пайшла спраўдзіць. Агледзела пакой — нікога. Выйшла ў сенцы. Праверыла, ці зачыненыя дзьверы, пасьля вярнулася ў свой пакойчык. Захінула фіранкі на акне. Паставіла лямпу на стол, выцягнула з-пад ложка куфэрак і адчыніла яго ключом. Агледзела схаваныя там рэчы, пасьля дастала кніжку ў абгорнутай зялёнай паперай вокладцы. Куфэрак засунула на месца. Яна села за стол і пачала праглядаць старонкі кніжкі. Часам усьміхалася ці хмурылася. Пасьля паклала кніжачку на стол, напісала дату — 19.VII.23 — і прыгожым, старанным почыркам пачала запаўняць чыстую старонку. Час ад часу спынялася: штосьці ўспамінала, абдумвала, тады зноў пачынала пісаць.

Раптам грымнулі весьніцы каля брамы і на падворку пачуліся хуткія крокі.

— …Відаць, хтосьці да Жарскай, — падумала Ліза.

Аднак крокі скіраваліся да сходаў іх кватэры. У дзьверы пастукалі. Ліза выбегла ў сенцы.

— Хто там?

— Я, Раман.

— Пачакай хвілінку.

Лізка пабегла ў свой пакой, паклала чырвоную прамакатку на сьпісаную старонку і агледзелася наўкола. Хацела пакласьці кніжачку пад падушку, але перадумала і паставіла яе паміж іншымі кніжкамі на палічцы, у куце паміж дзьвярыма і акном. Пасьля зноў выбегла ў сенцы і адчыніла дзьверы.

— Ты адна?

— Адна. Тата і мама пайшлі да Кобзава. Зоська захварэла. Мяне пакінулі дома. Так страшна нуджуся. Я цябе не чакала. Вельмі добра, што ты прыйшоў.

Раман зьняў шынель і кінуў на крэсла. Пасьля сеў. Лізка пачала гладзіць яго па галаве. Ён усадзіў яе сабе на калені.

— Як табе ўдалося вызваліцца?

— Я вельмі сумаваў па табе. Ня бачыў цябе цэлы дзень. Вечарам прыйшла супрацоўніца, дык я яе папрасіў, каб замяніла мяне на дзьве гадзіны, і прыбег сюды.

Ліза надзьмула губкі.

— Прыгожая гэтая супрацоўніца?

— Так, прыгожая.

— Ты агідны!

— Што ж я такога сказаў? Яна прыгожая, але не такая, як ты. Ты ж мая адзіная! Самая цудоўная, самая прыгожая, самая мілая, самая каханая!

— Ну, ну добра. Ну пусьці!.. Адчапіся!

За гадзіну Раман пачаў зьбірацца сыходзіць. Лізка на кухні ставіла самавар. Раман увайшоў туды, каб разьвітацца.

— Не сыходзь, Ромка, папі гарбаты.

— Трэба ісьці. Я ж абяцаў хутка вярнуцца.

— Дык навошта я самавар стаўлю?

— Сама пап’еш гарбаты.

Раман пацалаваў дзяўчыну і пайшоў. Вярнуўся з парогу:

— Мо дасі мне якую кніжку? Пачытаю ўначы.

— Ты чытаў «Сад пакутаў» Мірбо?

— Не.

— Зіна мне пазычыла. Цікавая рэч.

— Давай.

— Вазьмі сам з палічкі. У мяне рукі брудныя.

Раман вярнуўся ў пакой Лізкі.

— Каторая кніжка? — крыкнуў ён у адкрытыя дзьверы.

— У вокладцы зь зялёнай паперы.

Раман узяў з доўгага шэрагу загорнутую ў зялёную паперу кніжку і сунуў яе ў кішэнь шыняля. Пасьля пайшоў у кухню. Зноў пацалаваў Лізку.

— Калі ты прыйдзеш?

— Заўтра вечарам. Пойдзем у кіно.

— Добра.

На вуліцы Раман спаткаў Брагіных і павітаўся зь імі.

— Куды так сьпяшаесься? — спытаў яго Брагін.

— На дзяжурства. Зайшоў толькі на хвілінку.

— А можа, вернешся на гарбату?

— Нельга. І так шмат часу вытраціў.

Раман засьпеў Карнеўскую за столікам за чытаньнем «Правды».

— Дзіўная газэта, — сказала яна Раману. — Немагчыма зразумець, дзе праўда, а дзе хлусьня.

Калі Карнеўская пайшла, Раман запісаў у «дзёньнік» групы, зачыніў дзьверы, лёг на канапу і дастаў з кішэні кніжку, якую ўзяў у Лізкі. Разгарнуў яе і прачытаў уверсе: «Елізавета Брагіна». Пасьля было напісана вялікімі літарамі: «Мой дзёньнік». Унізе ў дужках: «Хто яго возьме без пытаньня, той бяз носу стане».

Раман зьдзівіўся: «Навошта яна мне яго дала? Яна казала: „Сад пакутаў Мірбо“. Можа, хоча пахваліцца сваім літаратурным майстэрствам?»

Яму не прыйшло да галавы, што гэта памылка і што кніжак у зялёнай паперы на паліцы было дзьве. А Лізка забылася, што паставіла «Дзёньнік» на паліцу.

Раман запаліў папяросу і пачаў чытаць ад пачатку:

Елізавета Брагіна

МОЙ ДЗЁНЬНІК

(Хто яго возьме без пытаньня, той бяз носу стане).

Ліпень, 20-га году

Атрымала ў падарунак ад Зінкі гэты прыгожы альбом і вырашыла весьці дзёньнік. Паколькі паперы мала, буду запісваць толькі самыя важныя рэчы.

Мне 15 гадоў. Я вельмі прыгожая. Калі іду па вуліцы, то мужчыны заглядаюцца на мяне. Гэта мяне вельмі цешыць, але я раблю выгляд, што не заўважаю гэтага і што мне ўсё адно. Толькі аднойчы паспрачалася з Сонькай. Яна страшна дурная і зашмат пра сябе думае.

Было гэта так: мы ішлі па Узьбярэжнай. Амаль кожны мужчына заглядаўся на нас. А Сонька ўвесь час: «Бачыла, як той вайсковец на мяне глядзеў? І два разы азірнуўся. Я яму састроіла вочкі. Ён думае, што вельмі мне спадабаўся». Тады я сказала ёй, што яна бессаромная, бо сама на кожнага заглядаецца. Сонька страшна раззлавалася і сказала, што я дурная, а я ёй сказала, каб яна сабе не выдумляла, што гэта на яе заглядаюцца, бо гэта на мяне. Яна ледзь не ашалела. У яе аж нос пачырванеў. Кажа, што я яшчэ смаркачка. А я сказала, што няхай я смаркачка, але ў мяне прыгожыя ногі, а не такія хадыркі, як у яе. І яшчэ сказала — чаму як ты адна ідзеш, дык на цябе не заглядаюцца? А я калі адна іду — кожны азіраецца. Ах, якая яна была злосная! Але пасьля давялося ёй сказаць, што я жартую.

Вельмі кепска быць малодшай сястрой. Для Сонькі робяць новыя сукенкі альбо перарабляюць старыя маміны, а я мушу даношваць тыя, якіх Сонька не знасіла. Нядаўна плакала, бо мне не купілі туфлікаў. А колькі ўжо разоў абяцалі. Шавец прынёс для Сонькі прыгожыя шаўровыя туфлікі. Яна іх адразу абула і пайшла на шпацыр. Увесь Менск яе павінен бачыць! Мне матуля дала Соніны туфлікі. Сказала: яны яшчэ добрыя. Я іх кінула ў кут. Зусім ня буду іх насіць. Няхай Сонька адразу дзьве пары носіць. І хаджу ў сандаліках. А вечарам Сонька ледзь прыйшла дадому. Панамульвала сабе ногі да крыві, панацірала мазалі. Я так усьцешылася. Сказала ёй, што калі дасьць мне свае новыя, то я ёй вярну старыя. А яна кажа: фігу! Шавец разаб’е туфлікі. Такая сквапная сьвіньня!

Сёньня дзьве навіны: бальшавікі ўзялі Варшаву і ў Сонькі на твары зьявілася высыпка. Я страшна з гэтага цешуся. Не з таго, што бальшавікі ўзялі Варшаву, а што ў Сонькі прышчы. Хаця й Варшава павінна быць наша. Тады будзе больш грошай, бо палякі шалёна багатыя. Калісьці, калі ў 19-м годзе бальшавікі былі, то было так цяжка! А прыйшлі палякі, адразу прывезьлі ўсяго. Мне патлумачылі, чаму так. Бо ў іх фабрыкі і яны ўсё прадаюць за мяжу за золата. Бальшавікі таксама павінны нарабіць шмат фабрык, каб усё было таннае.

Па абедзе прыйшла Зіна. Яна на два гады старэйшая за мяне, але мы вельмі любім адна адну і ня любім Соньку. Сонька таксама яе ня любіць. Яна сказала маме, каб мама мне не дазваляла зь ёй сябраваць. Але мама адказала: вы толькі ўвесь час сварыцеся! Пакінь мяне ў спакоі!

У Зінкі ўжо ёсьць жаніх. Яна сказала, што заўсёды цалуецца зь ім і што гэта страшна прыемна. Сказала, што хоча яму аддацца, але ён пра гэта не здагадваецца. Я спытала Зінку: а як гэта — аддацца? Яна мне ўсё расказала. Відаць, яна трохі нахлусіла. Бо я ўжо так рабіла з хлопцамі, калі мне было 10 гадоў. Але гэта зусім не было добра. А можа, мы ня ўмелі. Зінка мне казала, што дзяўчына можа аддацца, калі ў яе вырастуць грудзі. Мы зьнялі блюзкі і пачалі параўноўваць грудзі. У мяне аказаліся амаль такія самыя, як у Зінкі. Толькі ў яе смочкі былі большыя. Цяпер буду іх націраць алеем і масіраваць, бо ад гэтага хутчэй растуць. Сонька штовечар мые свае салонай вадой. Яна не хацела мне казаць, навошта яна гэта робіць, але я даведалася ад Зінкі, што гэта каб былі цьвёрдыя — бо ў яе зьвісаюць.

Верасень, 20-га году

Гэта няпраўда, што бальшавікі ўзялі Варшаву, але прышчыкі ў Сонькі не зьнікаюць. Яна зрабіла нейкі крэм і мажа іх, а на ноч націрае твар малаком. Ідыётка, думае, што гэта ёй дапаможа. Матуля сказала: як выйдзеш замуж, гэта пройдзе. Але якая тут узаемасувязь?

Пару разоў мы хадзілі купацца за Татарскі мост. За намі падглядалі мужчыны. Я зусім не хавалася, а Сонька купалася ў кашулі. Яна сказала мне, што я бессаромніца. Але я адказала, што яна таму саромеецца, што яна брыдкая. Яна кінула ў мяне сьмецьце, а я яе абліла. Такая ідыётка! Яна думае, што я нічога не разумею.

Зінка вельмі шчасьлівая. Яна расказала мне, што ўчора аддалася свайму жаніху. Што гэта і балюча было, і сорамна, а ўсё-ткі вельмі міла. Яна такая вясёлая і ўвесь час сьмяецца. Кажа, што Коля пасьля вельмі саромеўся і не глядзеў ёй у вочы. Яна ганарыцца, што яна цяпер сапраўдная жанчына. Можа, яна ўжо не захоча са мной сябраваць?

Я спытала Зіну, як яна гэта зрабіла. Яна сказала, што калі ён яе цалаваў, яна зрабіла выгляд, быццам млее. Спачатку ён, дурны, прынёс ёй вады. Але пасьля так распаліўся, што аж сінякоў ёй нарабіў, хоць яна зусім не супраціўлялася.

Вечарам я спытала Соньку, ці яна камусьці аддавалася? Яна так пачырванела і, здаецца, спалохалася. Сказала: што ты гаворыш! Што табе ў галаву прыходзіць! Маўчы, бо мама пачуе і будзе скандал.

Вельмі зайздрошчу Зінцы. Я б хацела, каб у мяне хутчэй зьявіўся жаніх. Тады і я гэтак самлела б.

Кастрычнік, 20-га году

Быў страшны скандал. Мама біла Соньку. Называла яе лайдачкай, прастытуткай. Сонька плакала і гаварыла, што ён зь ёй ажэніцца. Мама сказала: хай толькі не ажэніцца, з дому цябе выкіну. Пойдзеш на вуліцу. Цяпер ведаю, адкуль той бранзалет. А якая хітрая: знайшла ў садзе! Знайшла! Чаму я не знаходжу? Тады я сказала: бо ты, матуля, ужо старая. А матуля як пачне на мяне крычаць. А я кажу: мама, але ж у старых горшы зрок! Я таксама нядаўна знайшла завушніцу. Маўчы ты, дурніца! — крыкнула мама. А Сонька пасьля прыйшла да мяне і страшна плакала. Мне было шкада яе, хоць яна й такая сьвіньня. Я спытала, чаму мама яе так бэсьціла. Я пачынаю яе паважаць, хоць яна таго й ня вартая.

Лістапад, 20-га году

Нічога не разумею. Матуля калісьці так крычала на Соньку, што ў яе будзе байструк (гэта значыць, дзіця па-за шлюбам), а цяпер дагаджае ёй і хваліць, што яна разумная. Я думаю, што яны абедзьве дурныя. Учора да нас прыйшоў Кобзаў. Такі надзіманы, фанабэрысты. Я даведалася, што гэта жаніх Сонькі.

Тата задаволены. Кажа, што Сонька зрабіла добрую партыю, і вельмі цешыцца. Сонька перад гэтым увесь час плакала і нават казала, што атруціцца. А я яе суцяшала. Цяпер ходзіць, як каралева. Як раззлуецца, нагамі тупае. І зусім са мной не размаўляе. Яна заўсёды была подлая, толькі рабіла выгляд, што добрая. Цяпер мяне ўжо больш не ашукае.

Соня выйшла замуж. Зарэгістравала шлюб у «Загсе». Маме гэта не падабаецца, але іначай нельга, бо Кобзаў камуніст. Цяпер я зусім няшчасная. Усе толькі: Сонька і Сонька! А Сонька нос задзірае і такая ганарыстая зрабілася! Добра толькі, што ў нас цяпер лепшая ежа, бо ў Кобзава прыстойны заробак, «паёк» паводле першай катэгорыі і нейкія махінацыі. А я думала, што камуністы не махлююць.

Не люблю глядзець, як яны мілуюцца. Хто б падумаў: якое гарачае каханьне! Сонька толькі робіць выгляд, што кахае мужа. Ужо я гэта ведаю.

Зінка дзіўная. Сказала мне, што парвала з жаніхом. Я спытала: чаму? Яна адказала: знайшла сабе лепшага. Ён кіраўнік вялікага каапэратыву і мае добрую кватэру. Я мяркую, што гэта несумленна. Аднак ёй гэтага я не сказала. Я б таксама хацела мець багатага жаніха альбо мужа. Ён бы купіў мне прыгожыя туфлікі і сукенку. Лепшыя, чымся ў Сонькі. Яна б зьзелянела ад злосьці. Але мне не шанцуе. Я спытала ў Зінкі: ці яе новы жаніх ня будзе злаваць, што яна аддалася камусьці іншаму? Яна расьсьмяялася і сказала, што ён ніколі пра гэта не даведаецца. Падарыла мне фунт ледзянцоў і абяцала прынесьці яшчэ. Яна не такая скнара, як Сонька.

Люты, 21-га году

Быў мой дзень народзінаў. Тата купіў мне панчохі, але такія непрыгожыя, тоўстыя. Матуля падарыла скарбонку. А Сонька — бронзавага слана. Хай яго пад хвост пацалуе. Знайшла падарунак на народзіны! Такая жмінда! А я ж ёй шэсьць ручнікоў вышыла. Толькі Кобзаў купіў мне прыгожыя туфлікі. Але я заўважыла, што Сонька злуе на яго за гэта. А Зінка падарыла мне кілю ледзянцоў і каробку пудры «Лебедзь». Апавядала мне, што надалей сустракаецца з Колькам, бо кахае яго. І што бавіцца зь ім, як даўней. Я яе засьцерагла, што ад гэтага можа быць дзіця. Але яна засьмяялася і сказала, што калі яна не захоча, то ня будзе. Гэтая Зінка разумнейшая за Соньку, і я яе вельмі люблю. Як шкада, што яна не мая сястра!

Сонька нарадзіла сына. Колькі ж было крыку! Якая беганіна! Цяпер пра мяне ўжо зусім забыліся. Усе захапляюцца малым. Паказалі мне. Такі агідны, зморшчаны, лысы. Я сказала, што ён брыдкі. Як накінуліся на мяне… Ніколі нельга людзям праўды сказаць! Але я ня думала, што дзіця адразу такое вялікае. Я меркавала, што самае большае як агурок. Цяпер не дзіўлюся, што Сонька так крычала. Я вырашыла, што ніколі нікому не аддамся, нават калі ён мяне будзе кахаць. Дазволю толькі цалавацца, бо ад гэтага дзяцей не бывае. Сказала гэта Зінцы. Яна вельмі сьмяялася зь мяне. Пазьней прынесла мне такую кніжку, дзе ўсё апісана. Толькі прасіла мяне, каб старэйшыя ня бачылі. Я ўпотайкі чытала яе ўначы. Гэта шалёна цікава. Асабліва малюнкі і фатаграфіі. Але трохі прыкра.

Сакавік, 21-га году

Я прысьніла, што я танчыла зь якімсьці зграбным, высокім мужчынам. У яго былі прыгожыя вусы, чорныя вочы, і ён так прыціскаў мяне да сябе падчас танцу, што аж дух займала. Пасьля мы пайшлі ў якісьці пакой, і ён пачаў мяне цалаваць. Тады я зрабіла выгляд, што прымлела. Ён занёс мяне на ложак і пачаў разьдзяваць. А я так баялася і дрыжала. Але адчыніліся дзьверы і ўвайшла Сонька. Сказала: я ўсё раскажу матулі, усё раскажу, прастытутка ты! Як я спалохалася! Я абудзілася, і ў мяне так калацілася сэрца. Добра, што гэта толькі сон. Аднак шкада… А Сонька нават у сьне мяне перасьледуе.

Красавік, 21-га году

Учора сядзела ля акна і чытала «Трох мушкетэраў» Дзюма. Такая цудоўная кніжка! Ніколі ў жыцьці не чытала цікавейшай. Па ходніку ішоў нейкі краском. Паглядзеў на мяне і спыніўся. Я ўсьміхнулася яму. Тады ён пачаў набліжацца да акна. Я б ахвотна зь ім пагаварыла, але баялася мамы, таму ўцякла ад акна і схавалася за печчу. Ён пастаяў трохі і пайшоў. Я падбегла да акна і назірала за ім. На рагу вуліцы ён спыніўся, пасьля пайшоў назад. Тады я захінула фіранку. Краском колькі разоў прайшоўся пад акном, а пасьля пайшоў і не вярнуўся. Ох, якая я дурная. Трэба было выйсьці на вуліцу, можа, там удалося б зь ім пагаварыць. А такі харошы.

Травень, 21-га году

Ішла ў лазьню вуліцай Садовай і абагнала аднаго вайскоўца. Не зьвярнула на яго ўвагі, бо я сьпяшалася. Раптам ззаду нехта мяне паклікаў: калі ласка, можна вас на хвілінку. Я абярнулася і адразу пазнала таго краскома. Але зрабіла выгляд, што ня памятаю яго. Ён спытаў, куды я іду. Я сказала, што ў лазьню. Ён заўпарціўся, што таксама пойдзе са мной і дапаможа мне памыцца. Такі сьмешны. Я сказала, што яго ня пусьцяць у жаночы аддзел. Тады ён мне прапанаваў, каб я пайшла разам зь ім у мужчынскі аддзел. А туды мяне ня пусьцяць, — адказала я. Ён сказаў, што ніхто не здагадаецца, што я дзяўчына. Падумаюць, што гэта такі прыгожы хлопец. Які дзівак! Калі разьвітвалася зь ім пры ўваходзе ў лазьню, ён прадставіўся: краском Павін. Вельмі прыгожае прозьвішча. Я спадзявалася, што ён прызначыць мне спатканьне, але ён гэтага не зрабіў і мне пасьля было прыкра. Відаць, я ня вельмі яму спадабалася. Я мылася і ўвесь час думала: як бы ён мяне мыў? Пры гэтым мне было трохі сорамна, але прыемна (а Сонька заўсёды ходзіць з мужам у лазьню, у асобны нумар). Я глядзела на іншых жанчын, але я была найпрыгажэйшая. Цяпер ужо не масірую грудзі, бо ў мяне большыя, чым у Зінкі.

Калі выйшла з лазьні, першым, каго я ўбачыла, быў Павін. Ён хадзіў на другім баку вуліцы і чакаў мяне. Я зрабіла выгляд, што хачу яго абмінуць, але ён заступіў мне дарогу, і мы пайшлі разам. Ён казаў, што ў мяне пякельна прыгожыя вочы й валасы. Што я найпрыгажэйшая дзяўчына, якую ён калі-кольвек бачыў. Ён быў вельмі мілы і ўсё больш мне падабаўся. Я не дазволіла яму правесьці мяне дадому, бо матуля магла заўважыць.

Тады ён папрасіў мяне, каб я прыйшла калі-небудзь на спатканьне. Спачатку я рабіла выгляд, што не хачу, пад канец згадзілася і разьвіталася зь ім.

Павін шалёна мне падабаецца. Ён нашмат прыгажэйшы за Кобзава і такі мілы. Калі ён возьме мяне замуж, то Сонька звар’яцее ад злосьці. Але я дазволю яму толькі цалаваць мяне, нічога большага. Бо зусім ня маю намеру мець дзяцей і так галасіць, як Сонька. Няма дурных!

Чэрвень, 21-га году

Тры разы я схадзіла на спатканьне з Павіным. Ён прыносіць мне кветкі, але зусім ня просіць, каб я была яго нявестай або жонкай. Можа, баіцца, што я не згаджуся? Ня ведаю, як яго падахвоціць. Ён пытаўся, ці кахала я каго-небудзь. Я сказала, што не. Пасьля спытаў, ці кахаю я яго хаця б трошачкі. Я сказала, што ня ведаю. Чаму ж ён ня кажа, што кахае мяне? Які недарэка! А можа, баіцца, што я зь яго пасьмяюся?

Сёньня Павін пайшоў са мной на шпацыр у кірунку вакзалу. Сказаў, што хоча зайсьці дадому, штосьці ўзяць. У браме ён папрасіў, каб я пачакала, але адразу вярнуўся і запрасіў зайсьці да яго, бо чакаць на вуліцы прыкра. Я згадзілася.

Ён жыве ў цудоўнай двухпакаёвай кватэры з асобным уваходам. Папрасіў мяне сесьці на канапе і выйшаў у другі пакой. Хутка вярнуўся, сеў побач і пачаў цалаваць мяне. Гэта зусім не было прыемна, але я не супраціўлялася, бо хацела, каб ён стаў маім жаніхом. Ня ведаю, чаму ён сказаў, што ён не гатовы. Я не зразумела гэтага.

Неўзабаве пасьля Павін сказаў, каб я пачакала, а ён хутка вернецца. Даў мне нейкія ілюстраваныя часопісы і прасіў не нудзіцца. Зачыніў дзьверы і пайшоў. Тады мне зрабілася страшна. Я хацела адчыніць акно на вуліцу і вылезьці з пакою. Але падумала, што ён такі ласкавы й добры і што нельга яго засмучаць. І засталася.

Павін вярнуўся за паўгадзіны. Прынёс пляшку самагону і нейкіх пяльменяў. Сказаў, каб я выпіла, але я не хацела, бо гэта брыдка. Тады ён выпіў поўную шклянку і сказаў, што я таксама павінна выпіць, каб давесьці, што кахаю яго. Ён так настойваў, што мне давялося гэта зрабіць. Пасьля Павін дапіў самагон.

Раптам мне зрабілася так весела, што я пачала сьпяваць. Пасьля Павін пасадзіў мяне на калені і зноў пачаў цалаваць. І я яго цалавала. Пазьней пачаў разьдзяваць мяне. Я не дазваляла. Але ён сказаў, што парве на мне ўсё. Я вельмі спалохалася. Гэта ж мая адзіная добрая сукенка. І ён мяне цалкам разьдзеў.

Пасьля ён рабіў са мной, што хацеў, хоць я яго папярэджвала, што не хачу дзяцей. І зусім ня быў ласкавы. Я супраціўлялася, сказала, што буду крычаць, а ён адказаў: «Толькі пікні, так табе наб’ю морду!» Ох, як жа гэта брыдка! Ці ж я магла падумаць, што ён так са мной абыдзецца.

Ліпень, 21-га году

Ужо няма выйсьця. Павін робіць са мной, што хоча. Пагражае, што калі я ня буду яго слухаць, то ён раскажа ўсё бацькам. Аднаго разу я яго спытала: калі мы пажэнімся? А ён расьсьмяяўся і адказаў: «Навошта? Нам жа і так добра. Зрэшты, ты мне не падабаешся аж настолькі, каб я сябе зьвязаў. Ты павінна зразумець, што я не магу жаніцца з кожнай дзяўчынкай, якой зрабіў прыемнасьць. Што б гэта было? Давялося б гарэм завесьці! Зрэшты, ты ўжо пачынаеш мяне нудзіць».

Як жа гэта прыкра! А можа, ён толькі жартуе. Аднойчы я набралася сьмеласьці і спытала: што ён зробіць, калі я зацяжару? Ён сказаў: «А я тут пры чым? Зрэшты, цяпер не такія часы, каб галаву сабе гэтым забіваць. Цяпер дзецьмі апякуецца дзяржава. Не турбуйся пра гэта. Можаш хоць па дванаццаць за раз нараджаць».

Жнівень, 21-га году

Здарылася жахлівая рэч! Павін, як звычайна, завёў мяне да сябе. Зноў загадаў піць самагон, а калі я напілася, разьдзеў мяне і схаваў усе мае рэчы ў другім пакоі. Пасьля вярнуўся адтуль зь яшчэ двума мужчынамі. Я плакала ад сораму і роспачы, але нічога не дапамагло. Яны рабілі са мной, што хацелі, пасьля я ледзь здолела вярнуцца дадому. Мама зьвярнула ўвагу на тое, што я вельмі кепска выглядаю. Я сказала, што хворая і што мне баліць галава.

Ня ведаю, што рабіць. Цяпер я бачу, што ён ня толькі мяне не кахае, але нават не паважае. Можа, тая гарэлка, якую мы пілі, была платай за мяне. Я гіджуся самой сябе.

Я вырашыла, што калі зацяжару, то атручуся. Іншага выйсьця няма. На спатканьне з Павіным пазаўчора і ўчора не пайшла. Хай будзе, што будзе. Гэта такі нягоднік, што ад яго ўсяго можна чакаць.

Апоўдні ўбачыла, што Павін ходзіць пад вокнамі нашай кватэры і насьвіствае. Спачатку я вельмі спалохалася. Пазьней вырашыла пагаварыць зь ім і ўсё сказаць. Выйшла з дому. На рагу вуліцы ён падышоў да мяне. Спытаўся груба, ці ён павінен гадзінамі мяне чакаць. Тады я сказала, што ён нягоднік, што я яго ненавіджу і ніколі да яго не прыйду. А калі будзе мне дакучаць, то атручуся і напішу падрабязна, што ён са мной рабіў і што ён мяне да гэтага давёў. Я выйшла з раўнавагі і пачала крычаць: «Ты падлец, ты нягоднік, а не афіцэр! Прайдзісьвет ты!» Каля нас пачалі спыняцца людзі. Павін зьбялеў. Пачаў мяне супакойваць: «Лізка, не нэрвуйся, я табе ўсё патлумачу». Тады я плюнула яму ў твар і сказала: «Ты мне ўжо ўсё патлумачыў!» І пабегла па вуліцы, сама ня ведаю куды. Вярнулася я дадому позна, але была ўжо цалкам спакойная. Усё адно, што будзе. Лепей ня жыць, чым цярпець такія зьдзекі!

Жнівень, 21-га году

Мне вельмі сумна. Увесь час хочацца плакаць. І я плачу, калі ніхто ня бачыць.

Толькі Зіна мяне суцяшае, але я і ёй не апавядала пра Павіна. Як бы Сонька цешылася, калі б даведалася пра ўсё. Яна мяне папраўдзе ненавідзіць, бо я прыгажэю, а яна брыдчэе. Яна ня можа мне гэтага дараваць. Прымушае працаваць, лічыць кожны кавалак хлеба, які я зьем. За сталом і яна есьць мала — паказвае прыклад. А пасьля наядаецца па завугольлях. Я ўначы прачынаюся ад голаду і баюся пайсьці пашукаць чагосьці ў шафцы. Добра, што хоць ёсьць гарод. Іду туды ўдзень і ем моркву, бручку, рэпу. Я б не крыўдавала на Соньку, калі б мы былі бедныя. Але ж мы жывём, у параўнаньні да іншых, добра. Кобзаў столькі зарабляе і падзарабляе, што ў нас заўсёды ёсьць і мука, і шынка, і нават цукар. Хоць бы хутчэй выйсьці замуж. Усё адно за каго, толькі каб вызваліцца ад Сонькі і не цярпець гэтых прыніжэньняў.

Павіна даўно ня бачыла. Пагрозы сваёй ён не выканаў — бацькам не напісаў. Відаць, збаяўся.

Верасень, 21-га году

Цяпер мне адлягло. Тата пачаў зарабляць, таму Сонька ўжо ня так нос задзірае, што яна ўвесь дом утрымлівае. А хіба гэта яна ўтрымлівала? Гэта ж яе муж. Не разумею, што ён у ёй знайшоў. Так яе кахае! У яе ж характар подлы, і брыдкая яна.

Да нас часта прыходзіць стрыечны брат Паўлуша. Ён старэйшы за мяне на 10 гадоў. Увесь час на мяне глядзіць, робіць вочы як у барана і ўздыхае. Я раблю выгляд, што ня бачу гэтага і не разумею, а пасьля так сьмяюся. Калі б я хацела, ён бы адразу выйшаў за мяне. Але ён мала зарабляе. Ён ня змог бы купляць мне прыгожыя сукенкі, дык навошта мне такі муж? Калі нікога няма дома, ён цалуе мне руку і прамаўляе камплімэнты. Нядаўна папрасіў дазволу пацалаваць мяне. Я сказала: што гэта табе ў галаву прыходзіць! Гэта ж сорам! Які дурны. Мог бы гэта зрабіць і без пытаньня. Павін мяне не пытаў.

Учора была ў Зінкі. Яна ўжо замужам. У іх дома так цудоўна. У яе шмат сукенак і прыгожая бялізна. Я вельмі ёй зайздрошчу. Яна пасмажыла тры катлеты. Зінка ня мела апэтыту, але я зьела ўсё. Зінка думае, што я яшчэ дзяўчына, і апавядае мне розныя рэчы пра свайго мужа і пра Мікалая, бо яна надалей зь ім бачыцца і яны кахаюць адно аднаго. Я сказала, што муж можа пра гэта даведацца, але яна кажа, што трэба так рабіць, каб не даведаўся, бо яму будзе прыкра.

Кастрычнік, 21-га году

Паўлуша прызнаўся мне ў каханьні. Прасіў, каб я згадзілася быць яго жонкай. Я сказала яму, што я замаладая і ня выйду за яго замуж, бо ён мала зарабляе, і як бы мы жылі? Паўлуша сказаў, што падзарабляе прыватна. Але я не згадзілася.

Зінка пазнаёміла мяне з Коліным братам, Сашам. Ён мне вельмі падабаецца. Ён высокі, зграбны і ў яго прыгожыя вочы. Толькі твар непрыгожы. Але затое ён добра грае на гітары і сьпявае. Я сказала Зінцы, што ён мне падабаецца. Зінка мне раіла сысьціся зь ім. Я адказала, што баюся, каб не было дзіцяці. Тады Зінка пачала мяне вучыць, як засьцерагацца ад гэтага. Яна заўсёды так робіць. Яна кажа, што жанчына ад цяжарнасьці брыдчэе. Я ведаю, што гэта няпраўда, бо знаю жанчын, якія мелі некалькі дзяцей і ўсё адно прыгожыя. Гэта толькі Сонька такой рапухай зрабілася. Але гэта пакараньне за кепскі характар.

Лістапад, 21-га году

Ох, гэтая Зінка! Гэта яна так падстроіла. Запрасіла мяне да сябе, а там быў Саша. Мы пілі гарбату і сьпявалі. Пасьля Зінка падміргнула мне і выйшла з пакою. Я зразумела, што яна намовіла Сашку дабіцца мяне. Я пачувалася дзіўна. Мне было так горача, і я хацела, каб гэта хутчэй здарылася. А ён так марудзіў. Нават давялося яго трохі заахвоціць. Тады я трохі супраціўлялася, але зноў жа, ня так, каб яго адпудзіць. Аднак выйшла нядобра. Саша пасьля ўвесь час цалаваў мне рукі і прасіў прабачэньня. Я рабіла выгляд, што злую на яго. Сказала, што ён злоўжыў маім даверам. Пазьней вярнулася Зінка і насьміхалася з нас. Пыталася, ці мы добра бавіліся? Ці было весела? Чаму мы не размаўляем? Чаму ў Сашы вушы чырвоныя, а ў мяне вочы бегаюць?

З Сашам я сустракаюся часта. Заўсёды ў Зіны. Цяпер мы яе зусім не саромеемся, і нам добра. А Паўлушка надалей мяне багоміць. Аднак яму не аддамся. Хіба што калі вырашу выйсьці за яго замуж.

Зінка мне апавядала, што яна першы раз пакахалася, калі ёй было 13 гадоў, і што пасьля доўга хварэла. Пра мужа казала, што ён ідыёт, але што вельмі яе кахае. Яна такая дазнаная. Паказвала мне, як трэба кахацца, каб было сапраўды прыемна. Вучыла, як прывабліваць мужчын. Але гэта я сама ўмею.

Сьнежань, 21-га году

Учора (у суботу) прыйшла Зінка і паклікала мяне да сябе. Сказала, што яна выкупіць нумар і мы пойдзем разам у лазьню. Яна казала, што ня любіць мыцца ў агульных аддзелах, бо там брудна. Мы паабедалі і пайшлі. Зінка так дзіўна сябе паводзіла, што я цяпер яе баюся. Сказала, што мужчыны ёй абрыдлі і што яна кахае мяне. Я запэўніла Зінку, што я таксама яе люблю. Але яна пачала цалаваць мяне. А пасьля рабіла мне такія рэчы, што сорам. Але я баялася ёй супраціўляцца. Не разумею, якую яна ў гэтым знаходзіць прыемнасьць? Пазьней яна сказала мне, што мужчыны — нягоднікі і сьвіньні, а любошчы зь імі — агіда. Што можна мець яшчэ большую прыемнасьць бязь іх. Шмат апавядала пра вэнэрычныя хваробы і вельмі мяне напалохала. Але навошта ж тады яна падстроіла, што я аддалася Сашу?

Студзень, 22-га году

Я вельмі шмат чытаю кніжак пра каханьне. Цяпер ужо так не кахаюць, як даўней. Можа, людзі сталі горшыя. Раней мужчына дзеля сваёй каханай напраўду ў агонь кінуўся б, а цяпер толькі гуляе ў каханьне, а нават у ваду ня скочыў бы. Ах, як бы я хацела, каб у мяне закахаўся нейкі рыцар, альбо двое. І каб біліся адзін з адным за мяне. А я пасьля дала б пераможцу пацалаваць руку. Ну, а калі б ён быў багаты і меў бы прыгожы замак, то выйшла б за яго замуж. Пасьля ў мяне былі б прыгожыя пажы, і я б іх кахала. Але перад гэтым яны мусілі б дужа пакутаваць і даводзіць сваё каханьне. Ах, як гэта прыемна! Бо сучасныя мужчыны — страшныя матэрыялісты.

Люты, 22-га году

Зінка сапраўды вельмі мяне кахае. На мінулым тыдні быў мой дзень народзінаў. Яна падарыла мне тры пары прыгожай бялізны і матэрыял на сукенку. Раўнуе мяне. Не дазваляе мне какетаваць з мужчынамі. Сашка да яе прыйшоў, калі я была там, дык яна яго выгнала. Сказала, што ён нягоднік і што як мае нявесту, хай не заляцаецца да іншых дзяўчат. Яна з Колькам парвала. Я спытала яе, як яна жыве з мужам. Сказала, што робіць выгляд, быццам у яе белі, таму яны рэдка маюць стасункі. Яна яму не дазваляе.

Тата купіў мне на народзіны паліто і чаравікі. Матуля — шаль. Сьвіньня Сонька — насоўку. Зусім непрыгожую. Хай сабе лупу ёй вытра. Але я ўзяла, бо іначай не выпадае. Кобзаў даў мне ўпотайкі трохі грошай (баіцца Сонькі), а афіцыйна падарыў складанае настольнае люстэрка.

Цяпер я хораша ўбраная. Усё новае і прыгожае. Вельмі ўдзячная Зінцы, хоць трохі яе баюся. Яна мне сказала, што калі б гэта было магчыма, то кінула б мужа і жыла б са мной. Час ад часу я застаюся ў яе на ноч, і мы сьпім разам. Аднак мне гэта прыкра, бо я разумею, што так не павінна быць. Ах, калі б мужчыны былі такія мілыя, добрыя і сардэчныя, як Зінка! Чаму яна не мужчына?

Сёньня Зінка расплакалася. Сказала, што ў яе ўжо шэсьць тыдняў не было месячных і што яна баіцца, што зацяжарыла. Брудна лаяла мужа. Казала, што зробіць аборт, што ёсьць на гэта рада. Я спытала, чаму яна не засьцераглася ад гэтага? Яна сказала, што ад таго часу, як пачала кахацца са мной і парвала з Колькам, перастала гэта рабіць, бо вельмі рэдка сьпіць з мужам. Апроч таго, яна думала, што муж яе не аплодніць, бо яму ўжо за 50 гадоў.

Сакавік, 22-га году

Сёньня вечарам я была адна дома. Прыйшоў Паўлушка. Ён быў так зьбянтэжаны тым, што мы адныя. І гэта мужчына! Зінка праўду кажа. Усе мужчыны ў адносінах з жанчынамі ідыёты. Альбо нягоднікі, альбо дурні. Я была нейк дзіўна разамлелая, разьлётаваная, і раптам мне так захацелася, каб ён узяў мяне сілай.

Паўлушка хацеў пайсьці, але я папрасіла яго пасядзець, бо я, маўляў, баюся застацца адна ў кватэры. Я старалася яго ўзбудзіць. Але нічога не выходзіла. Я легла на канапу і загадала яму сесьці каля мяне і апавесьці што-небудзь вясёлае. Ён балбатаў нешта недарэчнае. Я спытала, ці ён чуе, як б’ецца ў мяне сэрца? Ён сказаў, што не. Тады я паклала яго далонь сабе на грудзі, каб ён пачуў. Ён усё больш саромеўся. Сказаў, што нічога ня чуе. Тады я сказала яму прыкласьці вуха. Толькі тады ён мяне пацалаваў. Тады і я яго пацалавала. Ён раптам нібы ашалеў. Парваў мне трусы, хоць я зусім не супраціўлялася, бо не хацела яго засмуціць, як Сашу калісьці, і ўрэшце зусім нічога не зрабіў, толькі паваліў мяне. Сьвінтус. Давялося пасьля мыцца.

Зінка пайшла сёньня са мной у лазьню і ўзяла нумар. Зрабіла такую ванну, што ледзь можна было трываць. Пасьля, калі прызвычаілася, увесь час далівала гарачай вады і доўга там сядзела. А вада была такая, што я рукі туды ўсунуць не магла. Бедная. Дома яна скача са стала і п’е якісьці адвар. Казала мне, што калі запарыць тытунь і выпіць, то гэта абавязкова заб’е плод. Аднак гэта вельмі агідна.

Красавік, 22-га году

Зінка ляжыць дома. Яна зусім хворая. Два тыдні была ў бальніцы. Штосьці там сабе папсавала і трэба было рабіць апэрацыю. Якая дурніца! Яна магла ж нарадзіць.

Учора я была ў яе. Яна такая зьмізарнелая, бледная, вочы ў чорных разводах. Як мне шкада яе. Заўтра пайду на луг і назьбіраю для яе кветак. Ужо ёсьць, бо ўжо канец красавіка. Учора ранкам я пайшла па кветкі. Надзела старую спаднічку і блюзку, а на ногі толькі сандалікі. Сонца так паліла. Апоўдні я назьбірала вялікі букет. Мне хацелася есьці, але я пайшла на ўскраек лесу, легла на траве і заснула. Хтосьці мяне абудзіў. Убачыла нізкага, каржакаватага, добра ўбранага мужчыну. Ён спытаў: ці вы прадаяце кветкі? Я сказала, што не. Ён сеў побач са мной і выпытваў, адкуль я. Я сказала, што зь вёскі і што маё імя Каця. Ён сказаў, што купіць мае кветкі і што дасьць мне пяць рублёў. Дастаў з кішэні і паказаў мне залатую манету. Але папрасіў, каб я яго за гэта пацалавала. Я агледзелася. Паблізу нікога не было, таму я пагадзілася. Тады ён, зусім не спрабуючы мяне пацалаваць, задраў мне спаднічку. Пасьля я хацела пайсьці і запатрабавала пяць рублёў. Аднак ён сказаў, каб я пачакала, бо пяць рублёў за адзін раз — гэта зашмат. Мне давялося доўга чакаць. Пасьля ён завёў мяне ў лес і там паўтарылася тое ж самае. Пасьля гэтага ён хацеў пайсьці. Я сказала: а пяць рублёў? Ён засьмяяўся і адказаў: другі раз ня будзь дурная. Тады я заплакала. Ён пайшоў, але пасьля спыніўся і крыкнуў: гэй, малая, лаві! Кінуў мне манету. Усё-ткі стрымаў слова, і кветак ня ўзяў.

Я чула, што жанчына, якая бярэ за гэта грошы, называецца прастытутка. Але я ж толькі адзін раз узяла. І таму, што была галодная. А Сонька горшая за прастытутку, бо муж на яе працуе, крадзе для яе, а яна нічога ня робіць. Ён жа ёй якраз за тое плаціць, што зь ёй сьпіць. Бо калі б ён спаў са мной, то мяне ўтрымліваў бы.

Травень, 22-га году

Зінка вельмі ўсьцешылася з кветак. Буду ёй часта іх прыносіць.

Паўлушка ўвесь час да нас прыходзіць. Усё просіць, каб я пайшла зь ім на шпацыр. Я ведаю, чаго ён хоча. А можа, яму сорамна, што ён нічога ня здолеў зрабіць. Урэшце я сказала яму, што заўтра ранкам пайду зьбіраць кветкі для сяброўкі і каб ён чакаў мяне на вуліцы. Трусоў я не надзела, каб ён зноў іх не парваў. І да таго ж было цёпла.

Ён быў такі ўсхваляваны, і рукі ў яго дрыжалі. Ледзьве адышлі трохі ад гораду, ён ужо пачаў мяне цалаваць, рабіць дурныя заклінаньні і прасіць, каб я яму аддалася. Урэшце я згадзілася. І гэты раз выйшла нядобра. Я зрабіла выгляд, што мне страшна баліць. А пасьля ўдавала, што плачу. Пытала, а што будзе, калі мама даведаецца? Ён сказаў, што кахае мяне і што ажэніцца са мной. Я адказала, што гэта немагчыма, бо ён забедны. Пасьля мы зноў мелі стасунак, але ён ужо не нэрваваўся і было добра. Усё казаў мне, што я яго багіня, і пытаў, што яму зрабіць, каб давесьці сваё каханьне.

Я сказала, каб ён зьеў званочак. Ён зьеў кветку разам зь сьцяблом. Пэўна, сапраўды вельмі мяне кахае.

Чэрвень, 22-га году

Зінка ачуняла, але яшчэ не ўвабралася ў сілу. Цяпер яна ўжо не бавіцца са мной, як раней, але вельмі мяне любіць і цалуе мне рукі і твар. Я не казала ёй ні пра тыя пяць рублёў, ні пра Паўлушку. Мы часта ходзім на прагулянкі, бо ёй рэкамэндавалі шмат быць на паветры.

Паўлушку я аддаюся вельмі рэдка. Толькі тады, калі мне самой хочацца. Іначай ён можа знудзіцца. А Саша зусім мяне не кахаў. Я пераканалася ў гэтым. Калі сустракала яго колькі разоў у горадзе, то ён нават не падыходзіў павітацца.

Ліпень, 22-га году

Саша страшны нягоднік! Зінка мне казала, што ён пляткарыць усім знаёмым, што я гуляю направа і налева. Гэта ён са злосьці, што я яго адшыла. Які нягоднік. Ён жа нічога ня ведае. Нават думае, што я была дзяўчынай, калі яму аддалася. Каб толькі гэта да мамы не дайшло. Як я патлумачу, што я не дзяўчына. Зрэшты, скажу, што мяне Паўлушка згвалціў, і калі мама вельмі хоча, то ён можа са мной ажаніцца.

Зінка пачуваецца ўжо добра. Зноў песьціць мяне па-ранейшаму. Кажа, што калі яна будзе багатая, мы будзем жыць разам і зусім ня будзем зьвязвацца з мужыкамі. Мы штодзень ходзім загараць. Заходзім далёка ад купальшчыкаў і грэемся на сонцы зусім голыя. Аднойчы я зацеміла, што з-за кустоў нас разглядаюць у бінокль трое вайскоўцаў. Зінка нічога не заўважыла, а я ёй не сказала пра гэта. Успомніла Павіна і ягоных сяброў, і такая злосьць мяне агарнула. Наўмысна легла так, каб усё было відаць. Хай аблізваюцца, як сабакі!

Як успомню Павіна, надоўга губляю настрой. І не магу зразумець: як я магла яго кахаць?

Жнівень, 22-га году

Даведалася цікавую навіну: Сонька атрымала ліст ад Рамана, у якім ён піша, што неўзабаве прыедзе ў Менск. Раман быў раней жаніхом Сонькі. Вось будзе штука, калі ён даведаецца, што яна выйшла замуж. Зьмяя! А даўней жа так клялася, што кахае яго. Сонька можа й не сказала б мне нічога пра ліст, але яны хочуць, каб муж не даведаўся, што яна была даўней нявестай Рамана. Сказалі мне, што прадставяць яго Кобзаву як нашага сваяка.

Раман прыехаў. Ён зусім не такі, як даўней. Ледзь яго пазнала. Але такі вясёлы. Я думала, што ён будзе абурацца, што Сонька выйшла замуж, але ён нічога ёй не сказаў. Відаць, ужо закахаўся ў іншую. Усе такія. А да мяне так прыглядаўся. Я рабіла выгляд, што не заўважаю гэтага, але мне гэта вельмі падабалася.

Зінка ўжо пачынае мяне нудзіць сваім каханьнем. Мяне гэта зусім не задавальняе, а толькі раздражняе. Унікаю яе, як магу.

Верасень, 22-га году

Раман быў у нас другі раз. Прыехаў сюды з Бабруйску купляць кніжкі. Падарыў мне кніжку Арцыбашава «Санін». Але мама забрала яе ў мяне і сказала, што я замаладая для такога чытаньня. Якая дурная! Каб яна толькі ведала, якія я кніжкі чытаю! А «Саніна» вазьму з чытальні.

Здаецца, я падабаюся Раману, але ён мне не падабаецца. Я не люблю тэхнікаў. Іншая рэч, калі б ён быў афіцэрам альбо артыстам. Лепей ужо Азімаў, чым ён, хоць Азімаў для мяне застары. Але затое ён партыйны, мае добрую пасаду і кар’еру перад сабой.

Я вырашыла, што калі выйду замуж за нейкага зь цяперашніх паклоньнікаў, то толькі за Азімава. А Паўлушка мусіць задаволіцца тым, што я яму дала. Такі самы голы бізун, як і Раман.

Я дала мянушкі ўсім сваім знаёмым, у залежнасьці ад іх выгляду і рысаў характару, якія я зацеміла:

Мама — карова, тата — бэгемот, Соня — рапуха, Павін — шакал, Саша — асёл, Паўлушка — цяля, Азімаў — ліс, Кобзаў — вол, Раман — баран.

А Раман таму «баран», што ня зьбіў Соньку за тое, што яна за іншага замуж выйшла. Учора быў у нас Раман. Гуляў у прэфэранс і так раззлаваў Азімава, што той аж шалеў. А Раман быў зусім спакойны, хоць ён якраз прайграў. Я вельмі задаволеная, што Азімаў атрымаў па носе. Закрэсьліла ў «Дзёньніку» мянушку Рамана «баран» і напісала — «воўк». Калі Азімаў «ліс», то Раман будзе «воўк».

Думаю, так слушна.

Зінка дакучае мне сваім каханьнем. Дорыць мне падарункі. А яшчэ піша мне прачулыя лісты, бо, маўляў, ня можа на словах выказаць свайго каханьня. Калі б мужчыны былі такія мілыя і адданыя, як яна. Але я пераканалася, што насамрэч яны подлыя. Усё тое, што я чытаю ў кніжках пра іх каханьне да жанчын, — гэта глупствы. Гэта толькі хітрыкі, з дапамогай якіх яны хочуць здабыць жанчыну. Яны пры гэтым нічым не рызыкуюць, але мы! Аднак бязь іх было б сумна, бо хто б намі захапляўся, хто б вылупліваў вочы і слупянеў, калі трошкі пакажацца каленка. І ўсе аднолькавыя. Азімаў здаецца разумным. А як я пачну валасы папраўляць, каб падкрэсьліць грудзі, то аж чырванее! Калі б я была мужчынам, то мяне такая Сонька за нос не вадзіла б! Але я б ніколі не пакрыўдзіла дзяўчыны. Усё ж можна рабіць, але трэба быць сумленным і не прымушаць пакутаваць, а пасьля высьмейваць, як Саша.

Паўлуша ўчора прасіў мяне, каб я дала яму на ўспамін хустачку. Я сказала, што яна засмарканая. Ён адказаў, што гэта нічога і што яна будзе для яго яшчэ даражэйшай памяткай. Я дала яму хустачку. Які ён дурны.

Лістапад, 22-га году

Сонька пасварылася з мужам. Яна прасіла, каб ён купіў ёй дыямэнтавыя завушніцы, якія зь нястачы прадавала адна жанчына. Кобзаў сказаў, што жонцы камуніста не выпадае насіць дыямэнтавых завушніцаў. А яна раззлавалася і як закрычыць: «А ці выпадае камуністу абкрадаць дзяржаўныя крамы і красьці сканфіскаваныя Чэка рэчы? Усе вы нягоднікі!» Быў страшны скандал. Я так цешылася. Толькі пасьля, дурань, ён прасіў у яе прабачэньня. Было б у каго прабачэньня прасіць! Гэтыя мужчыны заўжды такія: альбо анучы, альбо хамы.

Паўлуша нядаўна зноў запытаў мяне, што яму зрабіць, каб давесьці мне сваё каханьне? Я сказала яму зьесьці сальніцу солі. І ён зьеў. Цяпер, калі ён просіць мяне, каб я яму аддалася, то заўсёды мусіць за гэта штосьці зрабіць: альбо выпіць колькі шклянак вады, альбо бляяць, альбо сказаць дзесяць разоў: «Клянуся, што я — ідыёт!»

Я б хацела, каб мяне кахаў сапраўдны мужчына, такі, як у фільмах. Можа быць і непрыгожы, але каб быў сьмелы, разумны, таямнічы, багаты і каб іншыя жанчыны зайздросьцілі мне. Добра было б быць жонкай лётчыка. Бо калі ён заб’ецца, то плацяць пэнсію, і можна й адной годна жыць.

Я б вельмі хацела быць кінаакторкай. Я ж такая прыгожая. Нават Зінка, жанчына, мяне кахае. Часта разьдзяваюся і гляджу на сябе ў люстра. Якая я прыгожая! І чаму ў мяне не закахаецца нейкі багатыр? Колькі разоў думала: добра было б разьдзецца і пайсьці голай на вуліцу, дзе найбольш людзей. Хай бы бачылі, якая я! Я чула, што за мяжой жанчыны танчаць голыя на сцэне. Я б таксама танчыла. Толькі ў мяне трохі завялікія грудзі. Але яны зусім не зьвісаюць. Відаць, таму так вырасьлі, што я іх мазала алеем і церла ручніком. Цяпер штовечар мыю іх салонай вадой — як Сонька. Ад гэтага яны робяцца цьвёрдыя і не растуць. Але гэта лухта. Мужчыны любяць вялікія грудзі. Паўлуша ледзь ня млее, калі іх цалуе.

Сьнежань, 22-га году

Сонька зьвіхнула нагу. Так ёй і трэба. Ходзіць — нос дагары. Такая фіфа. А дома крычыць, як гандлярка. А якая няхлюя! Баіцца холаду і нават шыі ня мые. Сьмярдзіць, як каза. Як яе Кобзаў кахае? Хоць і ён таксама мурза той яшчэ.

Азімаў часта да нас прыходзіць, і мама вельмі з гэтага цешыцца. Калі б я ведала, што ён хутка памрэ, то выйшла б за яго. Але пэўна ён будзе вельмі доўга жыць, бо ён такі асьцярожны, разважлівы. Нядаўна хацеў пацалаваць мяне ў шыю, але я абурылася: што вы сабе думаеце!

Учора вечарам прыйшоў Раман. Ён падаецца мне вельмі мілым, дарма што тэхнік. Сказаў, што я нагадваю яму нейкую кінаакторку. Ён казаў гэта зусім шчыра. Калі б у яго была такая пасада, як у Азімава, то я б згадзілася быць яго жонкай. Ён мне падабаецца больш, чым Паўлуша альбо Азімаў. Толькі тое кепска, што ён замалады, а маладыя на кожную жанчыну кідаюцца і да кожнай паміраюць ад каханьня. А пасьля пляткараць.

Студзень, 23-га году

Пазнаёмілася ў кіно зь нейкім паджылым мужчынам. Мне здаецца, што ён «нэпман». Ён быў добра ўбраны. Я дазволіла яму правесьці мяне дадому. Такі паважны. Усё выпытваў, ці добра мне жывецца. Прасіў сказаць яму, калі мне нешта будзе трэба. Заўсёды з прыемнасьцю мне дапаможа, бо для яго гэта дробязь. Колькі разоў гэта паўтарыў і даў мне свой адрас.

Аднак я дурная. Трэба было адразу сказаць, што мне дома блага, што грошай няма нават на кіно. Відаць, даў бы мне грошай. Зінка была б разумнейшая… Ня думаю, каб ён даў мне грошы задарма. Але якая розьніца. Я ведаю, што такі салідны пан ня будзе паўсюль апавядаць, як Сашка. Смаркачы найгоршыя. Толькі каб у яго не было вэнэрычнай хваробы. Страшна гэтага баюся.

Быў скандал наконт Рамана. А ўсё гэтая сьвіньня Сонька. Яна сама кахае Рамана, і ёй не падабаецца, што я зь ім какетую. Я ж з кожным мужчынам — падабаецца ён мне ці не — какетую. Яна нагаварыла маме, што я забываюся пра Азімава. Яны вельмі хочуць, каб я выйшла за яго замуж, а ён мне нават у каханьні не прызнаўся. Хочуць мяне як найхутчэй з дому выпхнуць, але я не сьпяшаюся. Можа, мне ў яго горш будзе, чым дома.

На наступным тыдні да нас прыйшоў Раман. Бацькі так халодна яго прынялі, а я наўмысна была да яго вельмі добрая. Гэта на злосьць Соньцы. Папрасіла яго, каб абавязкова прыйшоў 11 лютага на мой дзень народзінаў.

Люты, 23-га году

Учора пайшла зь Зінкай на вечарыну да яе стрыечнай сястры Лены. Было некалькі дзяўчат і некалькі хлопцаў, тэхнікаў тэлеграфу, бо брат Лены таксама тэхнік.

Нас запрасілі на вячэру, але я ела мала, бо не выпадала наядацца перад хлопцамі. Лена потым паклікала мяне і Зінку ў свой пакой, і мы зьелі фунт кілбасы і выпілі пляшку самагону зь вішнёвым сокам. Я піла найбольш, бо Зінка ўвесь час мяне частавала. Пасьля я зусім звар’яцела. Сьмяялася, сьпявала, урэшце пачала глупствы апавядаць.

Зіна завяла мяне ў спальню і паклала ў ложак. Мне здавалася, што я лунаю ў паветры. Было страшна горача. Пазьней прыйшоў якісьці хлопец і штосьці шукаў на століку. Тады я зусім здурнела. Паклікала яго і сказала, каб ён мяне цалаваў. Пазьней у самы недарэчны момант хтосьці адчыніў дзьверы. Паглядзеў і хутка выйшаў. Калі хлопец мой пайшоў, прыбегла Зінка і пачала на мяне сварыцца, кажучы, што гэта сорам і што я яе кампраметую. Ох, што я нарабіла! Навошта ж яна мяне напаіла. Пасьля мне стала лепей і я выйшла ў залю. Усе хлопцы хацелі са мной танчыць, але Зінка сказала, што мы ўжо сыходзім. Тады кожны хацеў мяне правесьці, але Зінка сама мяне правяла.

Вялікі сорам. І не таму, што аддалася сама ня ведаю каму, а таму, што ўсе пра гэта ведаюць. Цяпер я буду вельмі асьцярожная. Клянуся, што калі ніхто дома пра гэта не даведаецца, то гэта будзе маё апошняе глупства.

Пазаўчора быў мой дзень народзінаў. Я ўжо дарослая дзяўчына, таму тата зладзіў вечарыну ў мой гонар. Запрасілі шмат знаёмых. Быў Азімаў, Паўлуша, шмат хлопцаў і сябровак. Было вельмі весела. У мяне была новая прыгожая цёмна-сіняя сукенка з крэмавым каўнерыкам і манжэтамі. Усе сяброўкі мне зайздросьцілі. Я такая шчасьлівая.

Быў і Раман, але ён нас усіх зьдзівіў. Ён падарыў мне найдаражэйшыя падарункі, і я не магу зразумець, як ён здолеў іх набыць. Сонька зьзелянела са злосьці і сказала, што Раман зусім ня тэхнік, што ён яўна падрабляе грошы. Тата насварыўся на яе за гэта. Тата і мама перад гэтым кепска адгукаліся пра Рамана, кажучы, што ён галадранец, але цяпер замоўклі. Пра Раманавы прэзэнты мы нікому не гаворым, нават Соньчынаму мужу, бо гэта вельмі дзіўна.

Калі мы гулялі ў «горача-холадна», Раман мяне пацалаваў. Але давялося яго падахвоціць. Цяпер, калі б трэба было выбіраць, за каго выйсьці замуж — за Рамана ці за Азімава — то выбрала б Рамана. Хіба што хтосьці лепшы знойдзецца. Бо быць жонкай тэхніка — нічога цікавага. Тэхнікаў я страшна не люблю. Зінка мне казала, што Шура Кусьцін, які быў на вечарыне ў Лены, усім апавядае, што я аддаюся за бутэльку гарэлкі. Які нягоднік! Яшчэ дома даведаюцца. Гэта ён тады ўвайшоў у пакой. Перад гэтым ён мне вельмі падабаўся, бо ён прыгожы, а цяпер я ненавіджу яго.

Раман нейкі дзіўны. Невядома навошта пачаў скандаліць зь цёткай, якая немавед што сабе навыдумляла. Кобзаў падумаў, што на яго, і быў вельмі зьдзіўлены. А я ўсё бачыла і толькі душылася сьмехам. Пазьней Раман збэсьціў Азімава. Прычапіўся да яго за тое, што ён кепска выказваецца пра Троцкага і Леніна.

Але я ведаю, што гэта не пра іх ішла гаворка, а пра мяне. Я пачынаю яго любіць. Ён падаецца мне сапраўды цікавым.

Сакавік, 23-га году

Раман даўно не прыходзіў. Не разумею, чаму. Дома часта яго ўспамінаюць. Абураюцца, што ён закаціў такі скандал Азімаву. Асабліва Сонька. Такая подлая зьмяя! А калісьці захаплялася ім. Матуля злуецца, што ён абразіў Азімава, і загадала мне выбачыцца. Я сказала: ніколі! Зь якой ласкі! Калі ён камуніст, няхай ня кажа лухты. Хай не выказваецца кепска пра Троцкага, хоць той і жыд. Мама крыкнула: паглядзіце на яе, камуністка навасьпечаная! Але тата сказаў, што Раману можна прабачыць, бо ён быў п’яны і ня ведае, што казаў.

Мне так прыкра, што ў мяне няма грошай на дробныя выдаткі. Колькі разоў сяброўкі запрашалі мяне на забавы ці ў кіно, а я адмаўлялася, бо нават на білет няма. На кожную драбязу трэба жабраваць у таты. А тату самому так цяжка. Соньку я нізавошта не папрасіла б.

Аднойчы я ўспомніла таго «нэпмана», зь якім я пазнаёмілася ў кіно. Я вырашыла пайсьці да яго.

У яго прыгожая кватэра і элегантная служанка. Яна спытала мяне: да каго? Я сказала, што да спадара Камлёва. Яна пайшла, а я чакала ў перадпакоі. Пасьля выйшаў Камлёў. Убачыў мяне і зусім не зьдзівіўся. Сказаў гучна: «Нарэшце Тацяна Міхайлаўна мяне наведала». Які хітры!

Ён запрасіў мяне ў пакой і так шляхетна мяне прымаў. Падаў печыва і якоесь добрае віно. Сказаў, што ён «спэц» — інжынер. Што прыехаў з Амэрыкі і што ён амэрыканскі грамадзянін, хоць нарадзіўся й вучыўся ў Расеі. Што цяпер працуе на савецкі ўрад і шмат зарабляе, што ў яго жонка ў Чыкага. Распытваў мяне пра сям’ю. Я сказала трохі праўды, а трохі схлусіла.

Я вельмі хацела, каб ён узяў мяне на калені і папесьціў. Тады лягчэй было б папрасіць у яго грошай. Але ён быў такі стрыманы, вельмі ветлівы і мілы. Не пытаўся ні маё імя, ні прозьвішча. Увесь час называў мяне Тацяна Міхайлаўна. Пазьней спытаў мяне, ці ня час ужо ісьці дадому. Сам мяне правёў. Я разьвіталася зь ім здалёк ад яго дому. Ён пацалаваў мне абедзьве рукі, павагаўся часінку і пацалаваў мяне ў вусны. Папрасіў, каб я прыйшла да яго ў суботу вечарам і сунуў мне штосьці ў кішэнь паліта. Дома, у сваім пакойчыку, я дастала з кішэні загорнутую ў паперку ад шакаладу 10-даляравую купюру. Дзе яе разьмяніць?

У суботу мне было вельмі цяжка вырвацца з дому. Мама не дазволіла мне апрануць новую сукенку, туфлікі і паліто. Давялося ісьці ў старых. Толькі вымылася цалкам, адзела чыстую, найпрыгажэйшую бялізну і надушыла грудзі і пахі. Шаўковыя панчохі — падарунак Рамана — паклала ў кішэнь. Давялося іх нацягваць у прыбіральні.

Камлёў чакаў мяне. Служанкі не было. У пакоях так міла пахла. Ён спытаў, ці я калі-небудзь піла шампанскае. Я сказала, што не. Я саромелася, што я ў старой сукенцы, але ён зусім не зьвяртаў на гэта ўвагі. Увесь час цалаваў мне рукі.

Шампанскае было вельмі смачным, і пасьля было так весела. Камлёў пасадзіў мяне на калені і спытаў, ці я дзяўчына. Я ведала, што яго я не ашукаю, і сказала, што не. Сказала, што мой жаніх мяне згвалціў. Але толькі адзін раз. Ён сьмяяўся. Пытаўся, ці я яго не баюся. Я адказала, што ён вельмі мілы і што я яго зусім не баюся. Тады ён зьняў зь мяне сукенку і занёс мяне ў спальню. Ён быў вельмі далікатны і асьцярожны. Сказаў, што мы будзем усё рабіць так, каб я не зацяжарыла. Ён захапляўся маім целам. Гаварыў мне, што зусім ня трэба саромецца, бо гэта ўсё натуральнае. Толькі трэба ўмець захоўваць гэта ў таямніцы і быць асьцярожнай, каб ня выклікаць плётак, бо людзі вельмі злыя.

Ох, як я гэта добра ведаю і безь яго. Шкада, што ён такі стары. Я б пастаралася, каб ён разьвёўся з жонкай і ажаніўся са мной.

Красавік, 23-га году

Усе мяне абагаўляюць. Зінка так шалёна мяне песьціць. Кажа, што калі я буду аддавацца мужчынам, яна адгрызе мне нос. Гаварыла, што цудоўна можна абысьціся бязь іх. Яна даўно ня сьпіць з мужам. Кажа яму, што пры стасунках ёй вельмі баліць і што ёй трэба адпачыць.

Паўлушка закахаўся ў мяне да сьмерці. Калі я зь ім размаўляю, ён зусім дурэе. Гэта мяне ўжо нудзіць. Ён зноў пытаўся, што яму зрабіць, каб давесьці, як ён мяне кахае. Я сказала, каб ён сябе кастрыраваў. Ён так засмуціўся. А пасьля спытаў: ці напраўду я гэтага хачу? Я падумала, што гэты вар’ят можа так і зрабіць, і сказала, што гэта жарт.

Паўсюль мужчыны так да мяне прыглядаюцца. Я разумею, пра што яны думаюць. Але фігу! Аднак гэта вельмі прыемна. Пазьней апавядаю пра гэта Зінцы, а яна моршчыцца і так падазрона на мяне глядзіць. Ох, якая дурніца! Яна зусім вычварэнка. Часта мастурбуе. Я таксама мастурбую, але вельмі рэдка. Казала мне, што мела стасункі з сабакам, але гэта брыдка. Я пачынаю гідзіцца яе. Навошта яна гаварыла пра сабаку? Я б пра гэта ніколі не расказала. Зінка казала, што мужчына ня робіць ёй прыемнасьці, бо калі цьвярозы, то ўсё ў яго захутка, а калі п’яны, то становіцца пакутай. І ўвогуле гэта ёй не падабаецца. Найлепей самой ці зь дзяўчынай.

Штосуботу я хаджу да Камлёва. Ён папрасіў мяне, каб я сядзела за сталом голая. Я ахвотна гэта раблю. Кожнага разу ён дае мне 10 даляраў. Я цяпер багачка: у мяне ўжо 60 даляраў. Калі б мець сем такіх каханкаў, то было б па 70 даляраў за тыдзень; за месяц больш як 250, а за год 3000. Якія б я мела ўборы! Я купіла б сабе футра, аўтамабіль, паехала б за мяжу. А можа, мяне ўзялі б у фільм? Калі б я была акторка, то ў мяне б абавязкова закахаўся які-небудзь прыгожы мільянэр альбо ангельскі лорд.

Азімаў зноў да нас прыходзіць. Мама вельмі задаволеная. Кажа мне, каб я яго не адмаўлялася, бо гэта найлепшая партыя. Я трохі зь ім какетую, але ня больш, чым з усімі іншымі, бо ён зусім мне не падабаецца. Шалёна нудны і шэры. Увесь час: а мы! а камуна! а змычка! а пралетарыят! А пралетарыят гэтак жа яго абыходзіць, як і Кобзава. Раман меў рацыю, калі сказаў яму пра матэрыялістаў.

Травень, 23-га году

Шалёна люблю вясну. Можна вельмі лёгка апранацца — так, каб сьвяціліся ногі, насіць блюзкі без рукавоў і не адзяваць панчох. У мяне такія прыгожыя ногі, што прыемна іх паказваць.

Я сказала Камлёву, што вельмі хачу быць кінаакторкай. Але ён мяркуе, што я не прыдатная. Перадусім таму, што я надта дзябёлая.

А апроч таго, трэба мець фотагенічны твар. Я вельмі засмуцілася. Спрабавала галадаваць. Пазьней кінула гэта. Я ж і так заўжды была галодная. Лепей стала ад таго часу, як сышлася зь Зінкай, а пасьля з Камлёвым.

Учора ў сквэры да мяне падышоў Шура Кусьцін і пачаў заляцацца. Я адразу сказала, што ён сьвіньня і дрэнь! Ён адказаў: «А ты курва!» Ох, чаму я не мужчына! Як бы я яго зьбіла. Папросту забіла б гада. Якія ж яны нягоднікі: калі яму аддаешся, то абагаўляе і ходзіць як пава. А калі іншаму, то курва! Ненавіджу такіх смаркачоў і праганяю іх, калі лезуць да мяне.

Цяпер мне нашмат лепей. Сонька з мужам зьехалі з кватэры. Сказалі, што ім тут зацесна, але гэта дзеля сквапнасьці. Ня хочуць утрымліваць усю сям’ю. Як гэта брыдка! Кобзаў жа столькі зарабляе — дакладней, крадзе. Купляе сваёй Соньцы розныя рэчы: упрыгожаньні, антыкварыят, сам зьбірае залатыя манеты, а пагавары зь ім — такі ідэйны. Азімаў, здаецца мне, яшчэ горшы, але я прадчуваю, што выйду за яго замуж. Ён можа зрабіць вялікую кар’еру, бо мае сувязі ў «Цэка». Прыемна быць жонкай начальніка: службовы аўтамабіль, кватэра, ну й агульная павага.

Учора вечарам прыйшоў Раман. Я пісала дзёньнік. Забылася зачыніць дзьверы, а ён так неспадзявана ўвайшоў. Ня ведаю чаму, я спалохалася. Раман распытваў пра Азімава. Сказаў, што прыехаў у Менск на сталае жыхарства. Ня ведаю, чаму я з гэтага ўсьцешылася, бо я ж яго не кахаю. Мы дамовіліся, што ня скажам тату і маме пра гэтае спатканьне. Ён абяцаў прыйсьці ў нядзелю. Трэба зь ім пафліртаваць. Хай будзе ў рэзэрве. Зрэшты, трэба яму аддзячыць за тыя падарункі. Калі б можна было рабіць тое, што хочацца, а не хлусіць увесь час, то я б шчыра сказала: «Ведаеш што, Ромка, я разумею, што ты вельмі мяне прагнеш. Дык хадзем у ложак, бо для мяне гэта драбяза. Толькі нікому не кажы». Але трэба ўвесь час хлусіць і ўдаваць.

Раман мне сапраўды падабаецца. Я думала, ён будзе няўтульна пачувацца, бо зацеміць, што ўсе на яго крыва глядзяць. А ён так весела і свабодна з усімі павітаўся. Пасьля расказваў шмат цікавых і разумных рэчаў. Азімаў быў вельмі злосны і зусім зь ім не гаварыў. Матуля заўважыла, што ў Рамана сьветлыя валасы. Тады і я ўспомніла, што даўней былі цёмныя. Ён сказаў, што адна дзяўчына выказала пажаданьне, каб у яго былі сьветлыя валасы, і ён так і зрабіў. Гэта мне падабаецца. Гэта сьведчыць пра павагу да жанчыны — нават да яе капрызаў. Матуля запрасіла Рамана заходзіць да нас. Я вельмі гэтым усьцешаная.

Чэрвень, 23-га году

Вырвалася на прагулянку з Раманам. Мы спаткаліся ў Губэрнатарскім садзе, а пасьля пайшлі ў лес. Было так добра і весела. Я заўважыла, што Раман вельмі ў мяне закаханы. Вырашыла аддацца яму, але ён марудзіў, хоць было так шмат магчымасьцяў. Толькі ў лесе ён мяне пацалаваў. А пасьля на беразе азярца я яму аддалася. Ён мыў мне ногі, цалаваў калені і можа нічога й не было б, калі б я сама яго не заахвоціла.

Раман закаханы ў мяне і хоць зь іншымі разумны, са мной зусім дурны. На зваротным шляху нас аблаялі салдаты, якія ўчатырох вялі ў лес адну дзеўку.

Была ў Камлёва. Ён спытаў мяне, ці паехала б я зь ім на Украіну. Я сказала, што гэта немагчыма. Я не аддалася яму, бо ў мяне былі месячныя. Аднак ён даў мне 10 даляраў. Ён вельмі добры і прыстойны і такія цікавыя рэчы расказвае. Вучыць, як абыходзіцца з мужчынамі, як прытрымлівацца гігіены, як засьцерагчыся ад вэнэрычных хваробаў і цяжарнасьці. Раіць, што чытаць.

Зноў была з Раманам на прагулянцы. Калі мы вярталіся дадому, ён спытаў, ці я хачу быць яго жонкай. Я зрабіла глупства. Вялікае глупства! Сказала, што так. Ня ведаю, як гэта ў мяне вырвалася. Цяпер вельмі пра гэта шкадую.

У мяне шмат клопатаў. Штосуботы хаджу да Камлёва. Час ад часу сустракаюся зь Зінкай. Пасьля Паўлуша. Урэшце Раман. Гэта мяне зусім ня мучае, але трэба памятаць, як сябе з кім паводзіць. Асабліва цяжка зь Зінкай. Яна ўвесь час мяне раўнуе і яе найцяжэй ашукваць.

Ліпень, 23-га году

Пры канцы чэрвеня адбыліся мае заручыны з Раманам. Было вельмі весела. Раман прывёў свайго сябра, знанага камуніста, афіцэра Чырвонай Арміі. Ён вельмі мілы і вясёлы, хоць і брыдкі. Калі б усе камуністы былі такія, як ён, то можна было б іх паважаць. У ім няма пыхі, выхваляньня, прэтэнзіяў на звышчалавека. Ён усіх нас разьвесяліў і адкрыта кпіў з Кобзава. Цяпер я мяркую, што ўвогуле выдатныя камуністы лепшыя. І ня так задзіраюць нос, як тыя «сераднякі».

Па заручынах мяне агарнуў смутак. Цяпер усё прапала. Неўзабаве я стану жонкай тэхніка. Нават не партыйнага. Я пачынаю адчуваць крыўду на Рамана, ну і на сябе таксама, што так лёгка згадзілася на гэтае глупства. Ня ведаю, што Раман будзе мець са сваёй вынаходкі, але добрай пасады ён яўна не атрымае. Можа, дадуць яму трохі грошай. Якая я дурная! Не магу дараваць сабе гэтай страшнай памылкі. Цяпер я ўжо хутчэй пайшла б замуж за Азімава, чым за Рамана. Раман жа мог бы быць маім каханкам. А цяпер усё прапала!

Учора Раман пачаў строіць пляны пра тое, як ён паедзе са мной у цэнтральную Расею і знойдзе там працу. Як будзем жыць ціха, добра. Як будзем кахаць адно аднаго. А мне сэрца балела, і дома я паплакала. Праклінала і тое возера, і шпацыры, і сябе, і Рамана. Ужо няма ніякага выйсьця!

Раман цяпер жыве ў Жарскай. Уночы я запускаю яго да сябе, і мы сьпім разам. Але як падумаю, што ён мяне зьвяжа і што буду жонкай нейкага тэхніка, дык пачынаю злавацца. Адчуваю, што пачынаю яго ненавідзець. Мне агідныя ягоныя словы і тэхнічны значок на шапцы, увогуле ўсё, зьвязанае зь яго асобай. Я заўсёды так марыла пра цудоўную вялікую кватэру, марыла быць жонкай камісара, а цяпер праз гэтага ідыёта ўсё зьнішчанае. Ён скраў маё шчасьце, разбурыў усю будучыню. Чаму я ня выйшла замуж за Азімава?!

Учора (у суботу) я пайшла да Камлёва. Калі ўбачыла віно на стале, кветкі, цудоўную кватэру, расплакалася. Ён доўга выпытваў, што са мной, але я нічога яму не казала. Пасьля нахлусіла яму штосьці.

О, калі б у мяне быў такі муж! Што ж з таго, што стары? Калі б я была дамай, то магла б наладзіць сабе прыватнае жыцьцё на свой густ. Гэтым разам Камлёў даў мне 20 даляраў. Відаць, падумаў, што я плакала дзеля нейкага матэрыяльнага клопату.

Увесь час думаю: што рабіць? Шукаю якое-небудзь выйсьце. А можа, паехаць з Камлёвым на Украіну? Ён бы даў мне пасьля шмат грошай, і я б знайшла сабе мужа з будучыняй.

Якая я дурная. Гэта страшна! Жахліва!.. І я мушу так пакутаваць за адну хвіліну неразважнасьці. Добра было б, калі б Раман памёр, каб здарылася якоесь няшчасьце. Нядаўна я плакала, калі прысьніла, што прынесьлі труну для яго, а цяпер плачу з-за таго, што ён жыве. Хай бы памёр. Але не. Ён не памрэ. Мне ніколі ня шчасьціла! Заўсёды я толькі пакутавала!..

Навошта ён забраў маё шчасьце, атруціў маё жыцьцё? Навошта!.. Якое з гэтага выйсьце?..

* * *

Гуў вэнтылятар. На дварэ шоргалі па бруку цяжкія крокі чырвонаармейца. Раман апусьціў на грудзі Лізчын дзёньнік і паўтарыў апошнія сказы, якія ён у ім прачытаў: «Навошта ён забраў маё шчасьце, атруціў маё жыцьцё? Навошта!.. Якое з гэтага выйсьце?..»

Задумаўся.

…Ну што ж, нічога не паробіш… Рознае бывае ў жыцьці… Аднак Харэўскі сказаў праўду… І страшна гэта, што сказаў праўду… Як ён гэта сфармуляваў: «Жыцьцё абсалютна нічога ня вартае, бо пачынаецца і канчаецца». Гэта страшна… Значыць, усё пачынаецца і канчаецца… І каханьне… І ідэі… Усё. І сьвет, і сьветы… І ўсё, што мы робім, таксама… І ўрэшце нічога з гэтага ня будзе… Ні для чога гэта не спатрэбіцца. Як гэта балюча… Чым жыць… Хіба нянавісьцю…

— О, Ліза, нашто ж ты мне гэта дала? Чаму ты не была шчырая?

…Што гэта так гудзіць… Ага, вэнтылятар…

Раман выйшаў зь дзяжуркі ў акумулятарную і павярнуў выключальнік. Раптам яго ахінула пранізьлівая цішыня. А ў ёй, нібы зьдзекліва пасьмейваючыся, мякка чмякалі акумулятары. Раман як мага хутчэй уключыў ток, і шум зноў запоўніў пустэчу.

…Праўду кажаш, Зыгмусь, усё канчаецца… Толькі гэта так балюча… А цікава: ці какаін сапраўды такі цудоўны? Шкада, што няма… Можа, напіцца… Не, я ж п’яны. Зрэшты, глупства гэта… Страшнае глупства… І калі б было трэба, то мог бы сьмяяцца… Ці гэта ня сьмешна? Што яна хлусіла, гэта нічога. Але зоркі таксама хлусілі, і месяц, і тая ноч, і яе вочы… А кажуць, што каханьне — магутная сіла… Дык значыць, ня сіла, калі я ня змог здабыць яе каханьне… А можа, я яе не кахаў? Не, гэта немагчыма. Бо што ж тады каханьне… Як жа гэта нясьцерпна.

Зазваніў тэлефон. Раман пачуў не адразу. Пасьля другога разу зьняў слухаўку. Прагучаў голас:

— Апараты Бадо стаяць!

Раман маўчаў.

— Алё! Акумулятарная! Ток на апаратах Бадо скончыўся!

— Усё на сьвеце канчаецца! — адказаў Раман.

— Што за жарты? Хто гэта гаворыць?

— Зыгмунт Харэўскі гэта гаворыць, і мае рацыю.

— Вы што, п’яны?!

— Так. І вы таксама п’яны.

— Калі ласка, бяз жартаў! Зараз жа даць ток на апараты Бадо, бо заўтра паведамлю камісару.

— Добра. Прашу паведаміць, што ўсё на сьвеце канчаецца.

Раман знайшоў і выправіў пашкоджаньне, пасьля пачаў хадзіць уздоўж акумулятарнай залі.

…Сад пакутаў… Цудоўна яна гэта сказала. Не дзіўлюся, што яна хлусіла. Але чаму хлусілі яе вочы… І хлусілі пацалункі… Аднак гэта дзіўна, што не магу не кахаць яе… гэта ж вар’яцтва…

— Навошта ж ты гэта пісала? Навошта? Якая ты дурная, бедная і няшчасная!

…Што ж, усё прапала… Як гэта сьпяваў Клядзінскі… Раман пачаў напяваць:

Зачем, зачем любить?

Зачем, зачем страдать?

Не лучше ль вольным быть

И песни распевать?

Раман пачаў сьвістаць і доўга хадзіў па акумулятарнай. Раптам спыніўся. Зноў засьпяваў:

Зачем, зачем любить?

— Які ў мяне голас?.. Чужы!

Расьсьмяяўся. Пасьля зноў пачаў насьвістваць тую мэлёдыю.

— Як шуміць увушшу… А салдаты сьпявалі так:

Калі б меў горы залатыя

І рэкі, поўныя віна!

Усё б аддаў за ласкі мілай,

Каб мной валодала адна!

— Усё б аддаў! Але яна не хацела… Усе гэтыя песьні пра каханьне. Як гэта сьмешна: песьні пра каханьне, а каханьня няма. Увогуле, усё гэта глупства.

Раман пачаў сьмяяцца. Раптам ён адчуў, што ў яго мокрыя вочы. Хутка выйшаў у дзяжурку і пазваніў. На тым баку ўзялі слухаўку. Ён пачуў голас:

— Хто гаворыць?

— Дзяжурны акумулятарнай.

— Што там?

— Калі ласка, папрасіце да тэлефону мэханіка.

Неўзабаве ў слухаўцы пачуўся голас:

— Гаворыць мэханік Банелін! Што такое?

— Паведамляю, што даў ток на апараты Бадо. Групы ў парадку. Я ўсё праверыў.

— Вельмі добра. Я думаў, вы п’яны.

— Не. У мяне былі праблемы з групамі, таму мы не паразумеліся.

— Добра.

Раман павесіў слухаўку і зноў пачаў хадзіць.

За акном віднела. Затарахцеў матор аўтамабіля. Пачынаўся новы дзень. У акумулятарнай усё шумеў вэнтылятар, у акне дзяжуркі без патрэбы гарэла сьвятло, а Раман усё хадзіў.

* * *

У той час, калі Раман чытаў дзёньнік, Лізка, лежачы ў ложку, з асалодай занурылася ў нейкі раман. Асабліва ёй падабаліся любоўныя прызнаньні героя раману. Скончыўшы кніжку, Лізка вярнулася да ўпадабанага дыялёгу:

— Багіня мая адзіная! Мой найбольшы скарб! Я аддаў бы жыцьцё за кожную тваю ўсьмешку! Ты маё сонца, мая радасьць! Безь цябе не існуе жыцьця для мяне! Ці верыш ты мне, каханая мая каралева?

— Я веру табе, мой рыцар, але ты мусіш давесьці мне сваё каханьне.

— Загадвай, каханая, я ўсё для цябе зраблю! Каханьне да цябе дазволіць мне зьдзейсьніць нават рэчы, немагчымыя для сьмяротных!

Лізка ўздыхнула. Загарнула кніжку і паклала пад падушку. Пасьля патушыла лямпу і доўга марыла. Урэшце прашаптала:

«Ах, чаму цяпер людзі ня ўмеюць так кахаць?»

ДЗЁНЬНІК РАМАНА ЗАБАВЫ

Менск, 22 ліпеня 1923 г.

Што ж пісаць, калі цяжка нават думаць? Мне здаецца, што я абсалютна самотны, што штосьці памерла ўва мне, што паміж мною й людзьмі паўстала шкляная сьцяна. Я бачу іх, чую галасы, разумею значэньне словаў, але не разумею, навошта гэта ўсё.

Дык пра што пісаць? Можа, пра гэтую тугу? Бо гэта ня роспач, а менавіта туга за мараю, залатой ілюзіяй. Калі ласка — у яе шэрыя, затуманеныя вочы, яна глядзіць у мінулае. У яе бледныя вусны, і іх дотык працінае салодкім холадам і атручвае мозг. Яна спрадвеку такая.

Тое здарылася дзевятнаццатага, а сёньня дваццаць другога. Але мне здаецца, што мінулі стагодзьдзі. Часам я думаю: ці гэта сапраўды было? Аднак ашукаць можна ўсіх, толькі сябе не ашукаеш. Тры дні я ня быў дома. Пасьля дзяжурства ня ведаў, куды пайсьці. Пайшоў у лес. Ляжаў там да змроку. Шумелі сосны, шумела кроў у жылах і думкі ў галаве. Вечарам кудысьці пайшоў… бяз мэты, бяз думкі. Неспадзявана апынуўся на ўскрайку лесу і здалёк бліснула тое азярцо. Мяне агарнуў страх. Памятаю, што я баяўся ўбачыць у вадзе зоркі. Досыць маны: зоркі ў вадзе і бліскаўкі ў вачах дзяўчат заўжды маняць. Маніць усё, што можна ўзяць у рукі, да чаго можна дакрануцца нагамі — як Лізка да зорак у вадзе возера. Зоркі павінны быць на небе — тады яны гордыя і чыстыя… Я пайшоў адтуль і доўга блукаў у лесе.

Мяне ўсё мучыла думка, што ў мяне яе дзёньнік. Але ж гэта жахліва, што так шмат могуць выказаць, такі боль могуць спрычыніць складзеныя ў пэўныя сказы словы. Пры мне была нечая хворая душа і свае пакуты. Гэтая маленькая кніжачка зьнішчыла ўсе мае мары. Зьнішчыла тады, калі ўсё было так добра. Уночы я падышоў да гораду. Мяне агарнуў страх. Я баяўся ўвайсьці ў Менск. Мне здавалася, што выпраменьваньне прагненьняў Лізкі запоўніла ўвесь горад. Яна прагнула нават маёй сьмерці. Можа, таму я падсьвядома зайшоў на Вайсковыя могілкі. Доўга сядзеў там у цемры. Успомніў, што ёсьць схаваны ў склепе сьпірт. Пайшоў туды. Адчыніў дзьверы і спусьціўся ўніз. Цудоўная ціша ахінула мяне. Так будзе пасьля сьмерці. Ціша і больш нічога. Мы папросту патанем у цішы. Дзёньнік я паклаў на труну. Нябожчык не ўяўляе, што на ім ляжыць. Пасьля я піў сьпірт; абпаліў сабе горла. Мне ня стала ні весялей, ні лягчэй, толькі тая палёгка, што на досьвітку я заснуў. Прачнуўся апоўдні. Я выйшаў са склепу і зноў пайшоў у лес.

Дадому вярнуўся вечарам, у нядзелю. У вокнах дому Брагіных гарэла сьвятло. Я хутка мінуў іх і ўвайшоў у кватэру Жарскай. Там было цёмна. Я пачуў голас Юлькі:

— Гэта вы?

— Я.

— Я непакоілася пра вас. Вы нічога не сказалі.

— Я езьдзіў у Бабруйск.

Я завёў Юльку ў свой пакой, пасадзіў яе на ложак і пачаў размаўляць зь ёй. Першая істота, зь якой я гаварыў за тры дні. Яна была зьдзіўленая маімі паводзінамі.

— Скажы, Юлька, ты пішаш дзёньнік?

Яна мяне не зразумела. Я патлумачыў.

— Не, не пішу… Бо навошта?

— Менавіта. Ня трэба… А ці ты хлусіш?

— Трохі хлушу.

— А мне хлусіла?

— Таксама трохі хлусіла, але зусім мала.

— А ці ты мяне кахала?

— Не.

— Дык чаму прыходзіла да мяне спаць?

— Бо ўсе так робяць, а я хацела, каб вы не цягаліся зь Лізкай.

— Ты ведаеш, што Лізка — мая нявеста?

— Ведаю.

— І што мы хутка пажэнімся?

— Ведаю.

— А ведаеш, што я яе не кахаю?

— Гэта няпраўда.

— Але ты разумная. Скажы, Юлька, што табе трэба, каб ты была шчасьлівая?

— Ня ведаю… Нічога…

— Як гэта?.. Можа, ты хочаш, каб хтосьці памёр?

— Навошта мне гэта?

— Значыць, ты нічога ня хочаш?

— Хачу. Шмат рэчаў хачу…

— То скажы.

— Трэба падумаць.

— Ну, то падумай.

За хвіліну Юлька сказала:

— Хачу паехаць на Каўказ.

— Навошта на Каўказ?

— Ня ведаю.

— Ты была там?

— Не.

— І што ж там?

— Ну, на Каўказ, і жыць у вялікім, сьветлым пакоі. Хадзіць па гарах. Мець некалькі прыгожых сукенак і абавязкова каб было шмат вінаграду.

— Добра. А ты аддавалася мужчынам за грошы?

— Ды што вы кажаце?!

— Скажы праўду. Я цябе буду за гэта паважаць.

— Можа, адзін раз.

— Толькі раз?

— Трохі больш, але я ня памятаю. І навошта вам гэта ведаць?

— Бо мне вельмі сумна.

— Чаму?

— Памерла мая каханка, якую я вельмі любіў.

— А Лізка?

— Лізка — гэта нявеста. Нявесту не кахаюць. Навошта? Жаніха таксама не кахаюць. Кахаюць толькі сябровак і сяброў. Ведаеш, што, Юлька, я табе дам грошай на сукенкі і на вінаград, а ты прыходзь да мяне спаць у наступную нядзелю на ўсю ноч.

— Я і так прыйду.

— Проста так я не хачу. Прыйдзеш?

— Добра.

— А колькі табе за гэта даць?

— Ня ведаю.

— А як ты лічыш: колькі гэта каштуе?

Раптам Юлька пачала сьмяяцца. Пасьля сказала:

— Калі б я вас ня ведала, падумала б: вы вар’ят. А можа, вы п’яны?

— Трохі п’яны, трохі вар’ят. Але скажы: колькі гэта каштуе?

— Ох, колькі гэта каштуе? Гэта нічога не каштуе. Зрэшты, ці я ведаю.

— Пачакай, Юлька, я табе патлумачу. У жыцьці так, што заўсёды хтосьці павінен плаціць. І так, што плаціць альбо той, хто кахае, альбо той, хто купляе каханьне. Часам плаціць мужчына, часам жанчына. І ня толькі грашыма плацяць. Плацяць здароўем, гонарам, пакутамі. Па-рознаму. Адныя маюць на продаж цела, другія розум, трэція спрытнасьць.

— А вы што маеце на продаж?

— Я? Жыцьцё.

— Вы сапраўды п’яны.

— Твая праўда. Усё жыцьцё п’яны. А цяпер зусім напіўся. Можа, ты таксама хочаш напіцца?

— Мне пасьля галава баліць.

— Чаму ж ты такая худая і малая?

— Такая ўжо ёсьць.

— Ты павінна лепш харчавацца. Лепш і больш.

— А што я буду есьці?

— Правільна. Дурная парада. Карацей, я дам табе грошы за будучую ноч. Добра? Бо мы ўжо даўно ня спалі разам. Купіш сабе сукенку і вінаграду.

Я папрасіў Юльку запаліць лямпу. Я даў ёй грошы і папрасіў выйсьці з пакою. Пасьля доўга ляжаў на ложку і паліў папяросу. Праз пэўны час Юлька пастукала ў дзьверы. Я спытаў, чаго яна хоча.

— Лізка некалькі разоў была. Пра вас пыталася.

— Што ты сказала?

— Што няма дома.

— Добра. Дабранач.

Я ведаў, што гэта будзе мая апошняя ноч пад адной страхой зь Лізкай. Я вярнуўся сюды адно для таго, каб напісаць ёй ліст і аддаць дзёньнік. Я хацеў быў даслаць яго поштай, але пасьля перадумаў. Гэта ж частка яе душы. Нельга гэта аддаваць у чужыя рукі.

Позна ўночы пачаў пісаць ліст да яе. Напісаўшы, перачытаў. У ім не было і сотай часткі таго, што я хацеў сказаць, але пісаць іншы ліст не было моцы.

23 ліпеня 1923 году

Дарагая Ліза!

Нягледзячы на ўсё, я пачынаю гэты ліст так. Я не хачу табе ілгаць. Вось жа, даражэнькая Ліза, я не магу трываць, што ты празь мяне плачаш, што ты ў роспачы. Я выконваю тваё самае шчырае пажаданьне і паміраю. Гэтак зьдзейсьніцца твой сон і скончацца пакуты. Твой шлях да шчасьця вольны. Толькі пастарайся не заблукаць у гэтым «садзе пакутаў», якім ёсьць жыцьцё. Трэба памятаць, што да шчасьця не абавязкова вядзе пратараваны шлях.

Дзёньнік твой я прачытаў. Нічога мяне ад цябе не адштурхнула. Абсалютна нічога. Я ўмею з разуменьнем паставіцца да кожнага чалавека, калі толькі ўчынкі яго не вынікаюць з подлых разьлікаў. І цябе я разумею, і нават надалей кахаю. Таму й вызваляю цябе ад дадзенага мне слова. Я мог бы лёгка перакупіць цябе, заплаціць табе болей, чым Камлёў і Азімаў. Аднак я ня буду гэтага рабіць, бо сапраўды цябе кахаю. Мне лёгка купляць жанчын і прадавацца самому, але я не магу стаяць у чарзе па тое, што я кахаю больш за ўсё. Я прапанаваў табе найвышэйшую цану з усіх магчымых — уласнае сэрца. Ты адрынула яго.

Цяпер я прызнаюся табе ў адной рэчы. Я зусім ня тэхнік тэлеграфу і ня быў ім. Я ўладкаваўся так, каб здабыць цябе. Я мог даць табе ўсё, чаго б ты захацела. А сам я пакуль хацеў толькі бачыць цябе шчасьлівай. Умовы для поўнага шчасьця я зьбіраўся ствараць пазьней. Усё залежала толькі ад тваіх жаданьняў. Кім я ёсьць, ты не даведаешся, і раю не даведвацца, бо ў цябе і тваёй сям’і могуць быць вялікія непрыемнасьці. Можаш думаць, напрыклад, што я — удзельнік нейкай контрарэвалюцыйнай арганізацыі, які неўзабаве атрымае высокую пасаду. Гэта табе даспадобы. Зрэшты, думай, што хочаш.

Вялікі дзякуй табе за кароткія імгненьні шчасьця, якія ты мне дала. І за боль таксама. Дзякуй за ўсё. Дзёньнік і мой ліст раю табе абавязкова зьнішчыць.

Раман

P. S. Дам табе яшчэ адну параду, хоць і ведаю, што ты яе не паслухаеш: выходзь замуж за Паўлушу. А я буду суцяшацца дзьвюма рэчамі: гульнёй і адной вельмі цікавай формулай, у якой я не змог знайсьці памылкі.

Такі ліст я напісаў Лізцы. Пастараюся як мага хутчэй аддаць яго ёй разам зь дзёньнікам. А цяпер трэба спаць, бо заўтра ў мяне дзяжурства.

VII

АПОШНЯЕ ДЗЯЖУРСТВА

Жыцьцё індывідуума,

узятае наагул, мае характар трагедыі,

у сваіх дэталях яно — камэдыя.

Артур Шапэнгаўэр

1

— Што гэта вы такі вясёлы? — спытала Рамана Карнеўская.

— Прачытаў нядаўна адну кніжку і ўвесь час яе ўспамінаю.

— Такая вясёлая?

— Страшэнна вясёлая!

— Дайце мне пачытаць.

— Баюся, што вы засьмеяцеся да сьмерці. Зрэшты, яна чужая. Сёньня трэба яе вярнуць.

— А як яна называецца?

— «Сад пакутаў».

— Абавязкова пастараюся прачытаць.

Карнеўская чысьціла акумулятары.

— Кіньце вы гэта. Ужо дванаццатая.

— Трэба скончыць.

— Ня варта было пачынаць.

— Чаму? Камусьці ж гэта трэба зрабіць.

— Навошта? Хай самі працуюць, нягоднікі, пакуль не сапсуюцца. Цяпер век электрычнасьці, трактараў, матораў. Чалавек нават міргаць не павінен! А такая прыгожая дзяўчына сваімі цудоўнымі ручкамі кешкаецца ў агіднай кіслаце. Бальшавікі павінны выдаць дэкрэт: «Жанчыны — аздоба жыцьця! Яны павінны толькі адпачываць і зіхацець». Для працы хопіць мужчын. Толькі трэба старанна працаваць. Ня доўга, але сумленна і разумна. Так трэба зрабіць. А ў нас камісары далі жанчыне роўныя правы з мужчынам, але толькі ў працы. Пазаганялі іх на фабрыкі, у шахты, на цяжкія працы. Кіньце гэта, чорт зь імі, бо мне сапраўды прыкра.

— Дзіўны вы сёньня, — сказала Карнеўская.

Аднак працу кінула і пайшла мыць рукі.

Калі Карнеўская зьбіралася сыходзіць, Раман зьвярнуўся да яе:

— Пані Зіна, трэба разьвітацца па-сяброўску.

— Што вы кажаце?!

— У мяне такое ўражаньне, што мы больш ня ўбачымся.

— А што здарыцца?

— Ня ведаю. Але мне так здаецца.

Карнеўская, зьдзіўленая, глядзела яму ў твар. Раман паціснуў ёй руку, а пасьля пацалаваў у вусны. Зьбянтэжаная дзяўчына выйшла зь дзяжуркі, але раптам вярнулася.

— А можа, вы хворы? Можа, падзяжурыць за вас?

— Не, не. Я здаровы як ніколі. Але часам як прыйдзе чалавеку ў галаву штосьці. Я, шчыра кажучы, такі трохі звар’яцелы тэхнік. Мне ўсё хочацца рабіць наадварот. І таму жыцьцё ў мяне такое блытанае. Калі я быў хлопчыкам, мяне вучылі граць на скрыпцы. Бацька прыдумаў сабе, што я павінен стаць вялікім музыкам. І мяне прымушалі граць. Тады я зьненавідзеў скрыпку. Бацька зачыняў мяне ў пакоі і загадваў практыкавацца. А я насуперак яму вырашыў, што ні за што ня вывучуся. Ведаеце, што я рабіў? Я браў скрыпку ў правую руку, а смык у левую, і так пілікаў. Мала таго. Я клаўся на падлогу, ногі закідваў на сьцяну і граў у гэтай паставе. Уласна кажучы, гэта зусім не дарэчы, і ня ведаю, навошта я вам гэта апавядаю. Але няважна.

Калі Карнеўская выйшла, Раман лёг на канапу і пачаў насьвістваць «Інтэрнацыянал». Ён забыўся пра ўсё. Упаў у нейкае здранцьвеньне.

Вечарам пачуўся званок тэлефону. Раман зьняў слухаўку. Пачуў голас мэханіка Банеліна:

— Акумулятарная? Апараты Морзэ стаяць!

— Добра, — адказаў Раман і зноў лёг на канапу.

За некалькі хвілін тэлефон зазваніў зноў.

— Што здарылася? — спытаў Раман.

— Апараты Морзэ стаяць! — крыкнуў Банелін.

— Добра, — адказаў Раман і зноў лёг.

Трэці раз званок:

— Я два разы сказаў, што апараты Морзэ стаяць! — крычаў Банелін.

— Чую трэці раз, што стаяць! — адказаў Раман і павесіў слухаўку.

За пяць хвілін у дзяжурку ўбег Банелін і ўбачыў Рамана на канапе.

— Чаму вы не даяце ток на апараты Морзэ?

— А чаму вы ня кажаце, што току няма?

— Я тры разы гаварыў!

— Вы казалі, што апараты Морзэ стаяць. Я сам ведаю, што стаяць, а не вісяць і ня танчаць. Трэба па-расейску казаць, а не па-кітайску.

— Як вы да мяне зьвяртаецеся! Вы ведаеце, хто я?

— Ведаю. Звычайны ідыёт!

— Як? Што? Я вас правучу! Я пайду да камісара! Заўтра! Зараз жа! Неадкладна!

— Добра, добра. Заўтра пойдзеш да камісара, а цяпер валі адсюль! Я адказваю за акумулятарную і не дазваляю сюды заходзіць. Пайшоў прэч!

Банелін выскачыў з акумулятарнай, з грукатам зачыніўшы дзьверы. З калідору ён яшчэ крычаў:

— Я цябе правучу! Я табе, смаркач, пакажу! Гэта апошняе тваё дзяжурства.

Раман даў ток на апараты Морзэ і сеў за столікам. Ён паглядзеў на гадзіньнік. Была дзявятая гадзіна. Ён запаліў усе лямпы, зачыніў дзьверы і пайшоў наверх. На сходах разьмінуўся з Кусьціным. Раптам спыніўся.

— Пачакай, Шура.

Кусьцін спыніўся. Неахвотна зірнуў на Рамана.

— Я сапраўды хачу ў цябе папрасіць прабачэньня, — сказаў Раман. — Бо, бачыш, наконт гэтай Лізкі ты меў рацыю. Разумееш? А я так подла з табой абышоўся.

Кусьцін спачатку глядзеў на яго зьдзіўленымі вачыма, а потым усьміхнуўся.

— Ну што ж, я ўжо не злуюся.

— Вельмі добра, — сказаў Раман. — Заўтра я гэта ж скажу камісару. А цяпер хадзем да мяне і вып’ем за нашую згоду. Сорамна мне, што мы, калегі, так пабіліся праз бабу.

— Слушна. Сьмярдзючая сьцерва.

— Менавіта. Вельмі разумна ты гэта сказаў. Хадзем, вып’ем.

У акумулятарнай Раман дастаў з шафкі бутэльку гарэлкі і наліў сабе паўшклянкі. Зьвярнуўся да Кусьціка:

— Тваё здароўе, Шура!

Калі гарэлку выпілі, Раман падышоў да дзьвярэй і зачыніў іх на ключ, кажучы:

— Каб нам не заміналі.

Кусьцін шчасьліва ўсьміхаўся.

Раман узяў аркуш паперы, паклаў яго на стол і даў калегу асадку.

— А цяпер, Шура, пішы пад дыктоўку…

— Што пісаць? — сказаў зьдзіўлены Кусьцін.

— Пішы так: Гэтым я сьведчу, што…

— і… сьведчу, што… — пісаў і паўтараў Кусьцін.

— …што ўсё, што я апавядаў пра Лізу Брагіну…

— …Лізу Брагіну…

— …хлусьня.

Кусьцін падхапіўся зь месца.

— Што-о?! Я гэтага пісаць ня буду!

— Дарагі мой Шура, будзеш. Абавязкова будзеш.

— Як гэта?.. Я не магу!

— Можаш, можаш, мой даражэнькі! Ты ўсё можаш! Ты сам ня ведаеш, які ты здольны! Ну, паспрабуй.

Кусьцін кінуў асадку на стол.

— Ня буду!

— Тады, дарагі Шура, я цябе пераканаю, што будзеш.

Раман дастаў рэвальвэр і сказаў ціха, паволі:

— Бяры асадку і пішы. Хутчэй, бо ведаеш, што ў гэтай рулі сядзіць: твая сьмерць.

Кусьцін дрыготкай рукой схапіў асадку і праенчыў:

— Што ж гэта такое?.. На гарэлку запрашае… А цяпер?..

— А цяпер пішы: хлусьня… Так. Толькі пішы выразна, а то я папраўлю. Далей: Я зрабіў гэта таму… Так, толькі роўна… што яна адрынула мае заляцаньні… Цяпер подпіс… Так. Цудоўна! А казаў, што ня можаш. Ты, дарагі мой, здольны хлопец. Цяпер кладзіся на канапу.

— Навошта?

— Адпачнеш. Супакоішся. Ну і пагутарым трохі па-сяброўску. А я тым часам падумаю, застрэліць цябе ці не. Разумееш, мой дарагі, сьмярдзіш ты страшна, але ж калі я цябе застрэлю, таксама прыемна пахнуць ня будзеш. Таму трэба разважыць.

На лбе Кусьціка зьявіліся кроплі поту. Ён увесь трымцеў. Спакой і ветлівасьць Рамана палохалі яго яшчэ больш.

— Ведаеш, навошта я гэта зрабіў, Шура? Каб ты больш не пляткарыў пра Лізку. Гэта ж бедная дзяўчына. Праўда?

— Праўда.

— Ну бачыш. Дык навошта табе гэта? А цяпер, дарагі сябра, я прывяжу цябе да канапы. Я не хачу цябе забіваць. Можа, ты яшчэ выправішся.

Раман прывязаў рукі і ногі Кусьціка тэлефонным кабелем да ножак канапы. Пасьля прывязаў усё тулава так, каб Кусьцін ня мог рухацца, лежачы. Урэшце прымацаваў ножкі канапы да падстаўкі дынама-машыны. Пасьля прынёс слоік фарбы і сказаў:

— Памятаеш, Шура, як мы перакулілі фарбу наверсе і я рукі запэцкаў? Дык вось цяпер я цябе трохі запэцкаю. Ніколі ня бачыў мурына. Хачу паглядзець, як ён выглядае.

Раман шчодра намазаў фарбай твар Кусьціка.

— Сапраўды цудоўна выглядаеш! Шкада, што ты не нарадзіўся ў Афрыцы… Ведаеш, Шура, што са мной нядаўна здарылася?

— Не, — выдушыў зь сябе Кусьцін.

— Я звар’яцеў. Разумееш? Так што мне ўжо капцы. Зусім з глуздоў вылузнуўся! Таму й не магу рашыць: застрэліць цябе ці не?

Кусьцін загаварыў умольным голасам:

— Я ж зрабіў усё, што ты хацеў. Ты абяцаў, што не застрэліш… І ў мяне няма ніякіх прэтэнзіяў…

— Ну, добра, — сказаў Раман, — пакіну табе жыцьцё, але дай мне слова, што ня будзеш больш нікому шкодзіць.

— Клянуся.

— Ну, добра, веру. А ведаеш, чаму веру? Таму, што калі ты слова не стрымаеш, то я цябе застрэлю. Разумееш: я вар’ят. А кожны вар’ят, калі нечага канечне захоча, то альбо здохне, альбо свайго даб’ецца. І ведаеш, нявыгадна табе гэта. Я нядаўна размаўляў з камісарам Сурковым. Ён зь цябе сьмяяўся: «Ведаеш, — кажа, — Смолін, гэты дурань Кусьцін нагаварыў мне на Карнеўскую, што яна працу сабатуе. А чаму ён гэта зрабіў? Бо яна яго адшыла. Трэба будзе яго зьліквідаваць!» Разумееш гэта?.. Я цяпер ад’яжджаю на Ганалулу. Але неўзабаве прыеду і пагутарым яшчэ. Даведаюся, ці ты стрымаў слова. А ці ты разумееш, чаму я цябе сёньня паіў гарэлкай? Бо ты меў рацыю наконт гэтай Лізкі. А ведаеш, чаму мурына зь цябе зрабіў? Якраз таму, што ты меў рацыю, а нягоднікі ніколі не павінны мець рацыі.

Пасьля Раман, мачаючы палец у фарбе, пачаў пісаць на сьценах дзяжуркі вялікімі літарамі:

ДАЛОЎ КАМУНІСТАЎ!

ХАЙ ЖЫВЕ ПЯТЫ ІНТЭРНАЦЫЯНАЛ!

ЗЯМЛЮ — НЯБОЖЧЫКАМ!

ПРАЦУ — РАБОЧЫМ!

ПРЫБЫТАК — КАМІСАРАМ!

Потым ён напісаў на аркушы паперы:

Дарагія таварышы, тэхнікі, я — Кусьцін, інфарматар і правакатар ГПУ. Калі ласка, сьцеражацеся мяне!

Раман прымацаваў гэты аркуш да адзежы Кусьціка і старанна заткнуў яму рот. Пасьля ўключыў вэнтылятар. Зачыніў усе вокны. Урэшце ён вярнуўся да Кусьціка:

— Да пабачэньня, даражэнькі Шура. Раю табе выправіцца. Працуй, і ўсё. Больш нічога. Старкоў незадаволены, што ты яго ашукваеш. Калегі таксама, бо ты нягоднік. Я таксама, бо ты часам маеш рацыю. А навошта табе гэта ўсё?

Раман выйшаў зь дзяжуркі. Зачыніўшы дзьверы на ключ, ён скіраваўся да брамы. Чырвонаармеец, які стаяў на варце перад выхадам на вуліцу, адчыніў яму брамку. Раман даў яму папяросу і хутка пайшоў у цэнтар гораду.

2

Было па адзінаццатай, калі Раман увайшоў на падворак кватэры Брагіных. Панавала ціша. Месяц быў у першай чвэрці, але цудоўна асьвятляў ваколіцу.

Раман узьняўся на дыбкі і ціха пастукаў ў акно Лізінага пакою. Імгненьнем пазьней дзяўчына адкрыла акно і спытала шэптам:

— Гэта ты, Ромка?

— Я. Калі ласка, выйдзі на хвілінку.

— Я баюся разбудзіць нашых.

— Дык вылазь праз акно.

— Я не адзетая.

— Накінь нешта на сябе.

— Зараз.

Неўзабаве Лізка паволі спусьцілася з падаконьня і саскочыла на зямлю. Яна была басанож. Апранула паліто на кашулю. Яны адышлі ўглыб падворку і сталі ў цяні паветкі.

— Што сталася, Ромка? Дзе ты быў так доўга?

— Я выяжджаў на тры дні. Вяртаю табе «Сад пакутаў». Вялікі дзякуй. Страшэнна цікавая рэч.

— Ты толькі для гэтага мяне паклікаў? Ты нейкі дзіўны. А можа, зойдзеш да мяне?

— Не… Лізка, я толькі хачу разьвітацца.

— Як гэта разьвітацца?!

— Бо я зьяжджаю.

— Куды зьяжджаеш? Навошта?

— Яшчэ ня ведаю.

— Нічога не разумею.

— Даведаешся зь ліста. Ён у кніжцы.

— Што з табой, Рамане? Ты нейкі не такі, як заўсёды.

— Усё добра. Вельмі добра. Проста цудоўна!

— Але я нічога не разумею.

— І я нічога не разумею.

— Дык навошта ты са мной разьвітваешся? Калі ты вернешся?

— Ніколі не вярнуся. Да пабачэньня, Ліза, бо ў мяне няма часу. Я сьпяшаюся на вакзал.

— Але куды ты едзеш?

— Я ж кажу, што ня ведаю.

— Не, Ромка, ты альбо п’яны, альбо звар’яцеў!

— Праўду кажаш. Я напіўся і звар’яцеў. Але ты пастарайся заўжды быць цьвярозай і нармальнай. Да пабачэньня.

— Раман!

— Што?

— А як будзе з намі?

— Так, як ты хацела.

— Як я хацела?!

— Ты добра ведаеш, Ліза. Да пабачэньня. Зрэшты, прачытаеш. Там мой ліст да цябе і цыдулка ад Кусьціка. Табе прыдасца.

Раман шпарка пайшоў да брамкі.

— Ромачка! Хіба ж так разьвітваюцца? Раман, патлумач мне. Раман!

Раман абярнуўся. Спыніўся. Ён хацеў нешта сказаць, але толькі махнуў ёй рукой і выбег з падворку на вуліцу.

Доўга хадзіў бяз мэты па горадзе. У адным завулку паблізу Ніжняга рынку да яго наблізіўся нейкі абадранец і сказаў таямнічым, хрыплым шэптам:

— Можа, гарэліцы? Га?.. Ёсьць і дзяўчынкі. Грудзі — во! — ён паказаў паўмэтра перад сабой. — Хадзем? Што?

Раман увесь час глядзеў яму ў твар і ня мог зразумець, чаго гэты чалавек ад яго хоча. Раптам Раман зрабіў рух, нібы хацеў схапіць яго за горла. Абадранец адскочыў і пачаў уцякаць. З глыбіні завулка толькі гулка грукаталі яго крокі.

Раман зноў пайшоў па вуліцах. Зайшоў у Губэрнатарскі сад. Апынуўся ў алеі, у якой калісьці спаткаўся зь Лізкай. Сеў на той самай лаўцы і доўга сядзеў нерухома. Пасьля паліў папяросу за папяросай.

У пэўны момант у галаве зьявілася думка: «Што ж я раблю? Сёньня ж панядзелак. Прыйдзе Тонька. Можа, ён ужо чакае?»

Раман паглядзеў на гадзіньнік. Было некалькі хвілін па першай. Ён сьпехам пайшоў у кірунку Вайсковых могілак. У адной з алеяў убачыў Кралевіча, які ішоў яму насустрач. Сябры павіталіся.

— Даўно прыйшоў?

— Перад 12.00.

— Я ня мог раней прыйсьці. Колькі пільных спраў было.

Антон пачаў апавядаць Раману навіны. Той няўважліва слухаў, пасьля перарваў яго і сказаў:

— Пачакай з гэтым. Ці ты знаеш гэтую формулу: «Жыцьцё абсалютна нічога ня вартае, бо пачынаецца і канчаецца»?

— Я гэта і бяз формулы ведаю.

— Вось і мая праца скончаная.

— Я цябе не разумею.

— Вельмі проста. Пасылаю ўсё тут да чорта і сёньня ідзём у Польшчу. Буду працаваць, як раней.

— І я з табой?

— І ты.

Антон моцна паціснуў Раману руку:

— Нарэшце! Даўно ўжо трэба было так.

* * *

Лізка вярнулася ў свой пакой, запаліла лямпу, разгарнула паперу, у якую была абгорнута кніжка, і ўбачыла, што гэта яе дзёньнік. Кніжка выпала зь яе рук.

— …Што я зрабіла! — прашаптала дзяўчына.

Схілілася. Знайшла ліст Рамана і пачала хапатліва чытаць яго. Прачытала і апусьціла рукі. Раптам схапіла дзёньнік і пачала яго рваць. Лізка рабіла гэта гарачкава, хапатліва, нібы хацела чамусьці запабегчы. Пасьля яна ўткнулася галавой у падушку і пачала плакаць наўзрыд.

ДЗЁНЬНІК РАМАНА ЗАБАВЫ

Берасьце, З жніўня 1923 г.

Не. Аднак я не зылгаў Лізцы. Я адчуваю, што я сапраўды памёр. Што загінула ўва мне штосьці найдаражэйшае, з чаго складалася вартасьць майго жыцьця. Засталася пустэча і абыякавасьць да ўсяго. Я адчуваю ў гэтым нейкую вялікую несправядлівасьць. Не магу пагадзіцца з тым, што некалькі дурных сказаў зь «Дзёньніка» ўсё зьнішчылі. А найгоршае — гэта ўсьведамленьне, што я сапраўды мог бы быць шчасьлівым і даць ёй такое шчасьце, якога ёй ніхто ня дасьць. І расьце, расьце шкадаваньне да сябе самога, да яе і да жыцьця, настолькі бессэнсоўнага.

Цяпер я жудасна шмат п’ю. Але гэта не дае спакою. Усьведамленьня, што гэта скончылася назаўжды, што вяртаньня няма, нічым ня можна забіць. Яно як тупы, хранічны боль. Сунімаецца. Часам забываецца. Аднак існуе стала і ўвесь час вяртаецца. І я п’ю, п’ю: тручуся алькаголем і тугой за страчанай назаўжды дзяўчынай.

Тонька адчувае мой стан, хоць не разумее толкам яго прычын. Ён робіць, што толькі можа, каб мне было лягчэй. Блазнуе як ніколі. Вынаходзіць розныя заняткі. Знаёміць мяне з разнастайнымі людзьмі. Але ўсё гэта ня можа вырваць мяне з той пустэчы, у якую я правальваюся ўсё глыбей. Адно толькі ўмацоўвае мяне — што я выканаў усе яе жаданьні. Нават тое апошняе, што так страшна мне баліць.

Апошні раз я бачыў Лізку ў панядзелак 23 ліпеня. Апошні раз! Як гэта страшна! Гэта канец усяго! І ўжо ніколі я яе ня ўбачу, не пачую яе голасу, не пагляджу ёй у вочы!

Не магу болей пісаць.

Берасьце, 5 жніўня 1923 г.

Учора вечарам да мяне прыйшоў Тонька. У яго была такая ўрачыстая фізіяномія. Ён падышоў да мяне і падаў руку:

— Віншую цябе, Ромка, і зычу, каб і надалей усё было як найлепей.

— Не разумею, з чым ты мяне віншуеш?

— Пачынаецца другі год тваёй працы выведніка. Ты казаў, што першы раз перасёк мяжу 5 жніўня 22 году.

— Сапраўды. Шчыра дзякую. У мяне зусім вылецела з галавы.

Тонька прынёс мне падарунак — прыгожы навюткі пісталет парабэлюм. Ведае сябар, чым мне зрабіць прыемнасьць.

Мне цяжка паверыць, што я ўсяго год працую ў выведцы. Столькі было падзеяў, столькі я бачыў трагедыяў, так шмат прыгодаў перажыў. Папросту не зьмяшчаецца ў галаве, што ўсё гэта магло здарыцца цягам аднаго году. Колькі сяброў ужо загінула! Колькі разоў я быў на валасок ад сьмерці! І ўсё-ткі я жыву і працягваю працаваць. Толькі псыхіку я цяпер маю трохі іншую, бо гэта не мінае бязь сьледу. І вялікі практычны досьвед. Тое, што я калісьці рабіў інстынктыўна, цяпер раблю свабодна, сьвядома, безь ніякіх намаганьняў.

Раней у мяне былі здаравейшыя нэрвы, затое цяпер я лепей умею трымаць сябе ў руках. Раней кожны пераход мяжы выклікаў у мяне шмат эмоцый. Цяпер іду цьвяроза, не чакаю ніякіх неспадзяванак, бо заўсёды ведаю, што мяне чакае. І ведаю, што я зраблю ў любым выпадку. Што са мной можа здарыцца? На кулі адкажу кулямі. Калі мяне параняць, то як ня буду здольны адступіць ці біцца далей — даб’ю сябе сам. Жывым мяне ня возьмуць ніколі. А калі нават так бы сталася, таксама ёсьць выйсьце — самагубства. Я знаю некалькі спосабаў зрабіць сабе сьмерць, ня маючы абсалютна ніякай зброі, ані атруты. Таму я гаспадар сябе. Пагатоў цяпер, калі нішто ўжо ня зьвязвае мяне з жыцьцём. А калі я загіну, маё месца заступяць іншыя. Пойдуць маімі сьцежкамі, і я буду працаваць далей. Толькі адна рэч засталася ўва мне з тых часоў — прага ўсё больш складанай гульні. А гульня робіцца ўсё лягчэйшая, таньнейшая. Аднак гэтая прага жыве ўва мне і прымушае ўвесь час спадзявацца на нешта цікавае, новае, чаго я ня ведаў дагэтуль.

За гэты год я дужа разьвіў сваю назіральнасьць і памяць. Калі я на працы, нішто не выпадае з-пад маёй увагі. Я схопліваю і ацэньваю сытуацыю адным позіркам, а інстынкт заўжды падказвае мне, што зрабіць. І я здольны — і гэта найважнейшае — схаваць свае сапраўдныя намеры і думкі пад шалупіньнем словаў. Мая праца ўжо стаміла мяне. Стаміла, бо знудзіла. Калі б мне ўдалося дарвацца да вялікай справы, дзе трэба было б плесьці складаныя інтрыгі, то можа, гэта напоўніла б маё жыцьцё. А так — пачынаю губляць ахвоту да ўсяго.

Нядаўна я даведаўся, што Рэвалюцыйны Ваенны Савет Рэспублікі рыхтуе строга сакрэтны загад аб рэарганізацыі Чырвонай Арміі. Я ўжо чуў пра гэта ў красавіку, але толькі цяпер праз пасярэдніцтва аднаго інфарматара атрымаў зьвесткі аб тым, што такі загад існуе. Прынцыпы, на якіх ён грунтуецца, у нас ведаюць, але патрэбная аўтэнтычная копія. Мабыць, ужо некалькі агентаў маюць заданьне здабыць праект гэтага загаду, але я хацеў бы быць першым, хто яго дастане. Трэба заняцца гэтай справай, хаця тут яўна будзе шмат цяжкасьцяў.

Гадую сабе вусы. З валасамі было шмат клопату. Я хацеў пафарбаваць іх у чорны колер. Пайшоў да выдатнага цырульніка. Ён корпаўся з гадзіну, тады сказаў мне, што цяпер будзе дасканала. Але калі я памыў галаву, убачыў, што паўсюль сьвецяцца жоўтыя пасмы. Вярнуўся да цырульніка і насварыўся на яго. Ён сказаў, што гэта можна выправіць, што ён купіць нейкую дасканалую фарбу. Зноў узяўся за работу. Пасьля сказаў мне ня мыць валасоў да раніцы. Калі на наступны дзень я памыў галаву, высушыў і расчасаў валасы, то аж спалохаўся. Яны былі ненатуральна чорныя, нават адлівалі зеленаватым адценьнем. Адразу кідалася ў вочы, што фарбаваныя. Давялося астрыгчы іх.

Ракаў, 7 жніўня 1923 г.

Учора прыехалі разам з Тонькам у Ракаў. Спыніліся ў кватэры Паланева, таксама агента выведкі. Ён быў у Саветах. Нас прыняла яго жонка, Лена. Для нас было неспадзяванкай застаць там Харэўскага. Ён ужо спаў, дык я не прасіў яго будзіць, бо будзе час паразмаўляць заўтра.

Я шкадаваў, што не застаў дома Паланева. Хацеў пазнаёміцца зь ім, бо чуў пра яго шмат добрага ад калегаў. Паланеў вельмі нешчасьлівы. Ягоная жонка — німфаманка, і ён праз гэта вельмі пакутуе. Сябры яму раілі кінуць яе, але ён ня можа, бо вельмі яе кахае. Баіцца, што яна безь ягонай апекі прападзе. Маўляў, ён хоча забясьпечыць яе існаваньне і толькі потым яе кіне. Ён цярпліва зносіў тое, што Лена кепска сябе паводзіла, і нават не папракаў яе. Толькі прасіў яе прытрымлівацца прыстойнасьці. А сам піў і шалёна працаваў. Калі ня быў на выведцы, займаўся кантрабандай. І добра зарабляў, каб толькі Лена, калі яго заб’юць, не апынулася ў нястачы. Казаў, што яна яго кахае, але ня можа сябе кантраляваць. Пазьней я сам пераканаўся, што Паланева, нягледзячы ні на што, вельмі любіла мужа.

Лена падала нам гарбаты. Тосік скрывіўся і папрасіў гарэлкі. Яна прынесла графін вішнёўкі і даліла туды сьпірту. Я прыгледзеўся да яе лепей. Яна была сярэдняга росту, худая, у яе былі сьветлыя валасы, цёмныя бровы, сінія вочы і вельмі малыя вусны. Голас яе быў нізкі, нібы прыглушаны і хрыпаты. Яна выглядала на дзяўчыну гадоў 19, а ёй было за 30. Увесь час усьміхалася і мружыла вочы.

Сёньня правялі з Харэўскім нараду. Мне надарылася магчымасьць зарабіць колькі соцень даляраў. Нельга было яе ўпусьціць, бо мне вельмі патрэбныя былі грошы. Урэшце вырашылі, што Кралевіч ня пойдзе са мной за мяжу. Ён застанецца ў Ракаве і зробіць тую справу. А я пайду на выведку разам з Харэўскім, і калі ня стане штосьці на перашкодзе, то мы вернемся разам.

VIII

БАГОМ НОЧЫ РОЎНЫЯ

Па бясконцасьці, усеянай мноствам сьвяцілу

Згубленая, як атам, нязьведаная, самотная,

Лічаныя дні глыба пад назвай Зямля

Ляціць са сваімі насельнікамі паўз прасьцягі.

Ляфорг,

«Пасрэднасьць»

1

З правага боку, за купай соснаў на ўзгорку ўздымаўся пурпуровы сьлед ад заходу сонца. Зямля і лес патыхалі сьпёкаю дня. Паветра было насычанае водарам смалы. А на ўсходзе цяжка зьвісалі нябесныя Гімалаі хмараў.

Раман і Харэўскі ляжалі ў кустах на ўскрайку лесу, каля самага тракту. За некалькі крокаў ад іх, перацінаючы дарогу, бегла памежная паласа, трохі далей уліваючыся ў вузкую браму, якую ўтваралі, два слупы. Прыяцелі ўважліва назіралі тэрыторыю на савецкім баку.

Тракт зь мяжы спаўзаў па схіле ўзгорку і патанаў у рачулцы. Зь левага боку зарослы пустазельлем роў глыбока ўкліньваўся на прылеглую тэрыторыю. Моста на рацэ не было. Засталіся толькі пара пачарнелых, спарахнелых бярвёнаў і рэшткі гнілых дошак. На другім баку рачулкі тракт значна пашыраўся і роўна бег далей уздоўж цёмнай сьцяны лесу.

Найбольш цікавіў іх левы бок тракту, побач з ровам. Тут мясцовасьць дужа зьніжалася і было відаць два вялікія штабелі драўніны. А некалькі крокаў за рачулкай мыском вылучалася зь лесу купа кустоў.

Сябры чакалі змроку, каб перайсьці мяжу. З паслугаў памежнай варты яны не карысталіся. Яны меркавалі, што так найбольш бясьпечна і найменей клапатліва.

Доўгія цені дрэваў перабягалі прасеку і губляліся ў лесе на другім баку ракі. Раптам Раман сказаў:

— Я ня выпрабаваў парабэлюм. У мяне новы. Тосік падарыў.

— Выпрабуеш на бальшавіцкай галаве, — адказаў Харэўскі.

Аднекуль здалёк пачуўся тупат коней. Праз пару хвілін на тракце з савецкага боку зьявіліся тры кавалерысты. Не спускаючыся да рачулкі, яны доўга маячылі ў надыходзячым змроку на шэрым фоне дарогі. Паглядалі на польскі бок.

— Эх, зараз бы кулямёт! — уздыхнуў Харэўскі.

Вершнікі павярнулі коней і пачалі аддаляцца трактам. Відаць было дзьве белыя плямы і адну чорную, што дрыжалі ў шэрай пэрспэктыве дарогі. Урэшце яны зьніклі з вачэй.

Харэўскі ўстаў. Ён быў ва ўніформе савецкага афіцэра пяхоты. На рукаве гімнасьцёркі два кубікі. На рэмені наган. Раман быў у чорнай скураной куртцы і скураной шапцы, на аколку якой чырванела маленькая пяціканцовая зорка. Раман дастаў з кішэні курткі гранаты і паўтыкаў іх дзяржаламі за рэмень. Магазіны сунуў у левую кішэнь, а парабэлюм у правую.

Харэўскі выцягнуў наган з похвы. Дзьмухнуў у рулю. Раман убачыў у гнёздах барабана зялёныя колцы гільзаў: патроны былі атрутныя. Харэўскі заўжды меў у нагане сем атрутных куляў і ніколі не страляў дарма ці для грозьбы.

Змрок гусьцеў. Лес, здавалася, адплываў удалечыню. Харэўскі паправіў шапку, зашпіліў кабуру нагана і ссунуў яго назад. Пасьля, паказваючы рэвальвэрам на штабелі драўніны, сказаў:

— Пачакай тут. Я праверу пераход і вярнуся. Глядзі на кусты — неяк там падазрона.

Харэўскі выйшаў зь лесу на памежную сьцежку і ціха, лёгка пайшоў да рачулкі. Раман, напружваючы зрок, глядзеў у бок кустоў. Раптам яму здалося, што ў адным месцы галіны варухнуліся. Ён падумаў, што гэта зман, і пачаў углядацца пільней. Тады ён убачыў, што ўвесь мысок паволі сплывае ўніз. Зірнуў на Харэўскага, які прамінуў штабелі і наблізіўся да рачулкі. Трэснула галінка пад яго нагой і амаль адразу грымнуў стрэл. Харэўскі прысеў. Ад кустоў аддзяліліся дзьве шэрыя постаці. Здавалася, што гэта цёмныя хвойкі бягуць з лесу да вады. Раман пачаў хапатліва страляць у іх. Салдаты кінуліся ў бакі, пасьля назад — у лес. Праз імгненьне адтуль пачуліся стрэлы. Раман, прыгінаючыся, зьбег да рачулкі. Убачыў Харэўскага, які сядзеў на пяньку і глядзеў у бок лесу за рачулкай.

— Ты не паранены? — спытаў яго Раман.

— Не, — адказаў Зыгмунт. — Чакаю, пакуль ім гэта надакучыць.

Але чырвонаармейцам страляніна не надакучыла. Неўзабаве ў лесе пачуліся шматлікія галасы. Відавочна, прыйшлі яшчэ салдаты. Раптам змрок працяла яркая паласа сьвятла. Яна паўзла па пяску, па дрэвах, па кустах. Тады сябры адступілі да мяжы і зноў залеглі ў кустах на ўскрайку лесу.

— Хадзем, Зыгмунт, у якім іншым месцы, — сказаў Раман.

— Пройдзем і тут. Хай супакояцца.

— Шкада часу.

— Затое трактам зручней.

— Гэта ўжо дурасьць! — раззлаваўся Раман.

— Як хочаш. Можаш ісьці ў якім іншым месцы. Я перайду тут. Я іншых дарог і ня ведаю зусім.

— Але я ведаю шмат.

— Дык ідзі… Навошта мне гэтыя клопаты! Цябе заб’юць, а я буду лазіць у цемры. Тут лепш за ўсё. Столькі разоў хадзіў, і нічога са мной ня здарылася.

Раман застаўся з таварышам.

Міналі гадзіны, а дарога была закрытая. Чуваць было шолахі і ціхі шэпт. Часам шаргаталі на пяску асьцярожныя крокі людзей, што пераходзілі цераз тракт. Раман паглядзеў на гадзіньнік. Фасфарэсцэнтная стрэлка паказвала палову на дванаццатую. Ён паведаміў гэта сябру. Зыгмунт адказаў:

— Ты нудзішся. Дык кладзіся і сьпі. Калі ўсё будзе ціха, я цябе абуджу.

Раман толькі плюнуў са злосьці.

— Ты псыхапат! Маньяк! Ці мала дарог? Гэта дурасьць, і ўсё. Калі хочаш абавязкова ісьці напралом, дык ідзі! Я тут усю ноч гніць ня буду… Тракт яму падавай! Роўную дарогу!.. Амбітнасьць гэта твая, што толькі трактам ходзіш.

Раптам ён пачуў, што Харэўскі сьмяецца. Яму здалося, што гэта хтосьці іншы, якісьці дух з глыбіні лесу, а ня Зыгмунт. Пасьля пачуў яго голас:

— Праўду кажаш. Але іначай як трактам не пайду.

Раман сеў і пачаў здымаць чаравікі.

— Ты можаш ісьці трактам і за тыдзень. А я, каб ты не падумаў, што я баюся, іду зараз! І больш з табой празь мяжу — аніколі! Амінь.

Ён сунуў чаравікі за рэмень і хацеў рушыць наперад. Харэўскі схапіў яго за плячо і прыцягнуў да сябе. Пачаў гаварыць шэптам:

— Добра. Паглядзім, хто хутчэй дойдзе. Ведаеш трэці мост? Далей, зьлева, хутар Абрамовіча.

— Ведаю.

— А налева ад хутару ёсьць кладка праз рачулку. Два бервяны.

— Таксама ведаю.

— За той кладкай сустрэнемся. Там алешнік, а далей лес. Чакай да раніцы.

— Добра.

Раман выйшаў на сярэдзіну тракту на польскім баку. Зьняў з засьцерагальніка парабэлюм, у левую руку ўзяў ліхтар, спраўдзіў гранаты і магазіны, зашпіліў куртку і ціха пайшоў крок за крокам сярэдзінай дарогі. Ішоў, зьлёгку прыгінаючыся. Кожны крок рабіў паволі. Стараўся не варушыць рукамі, каб скура рукавоў не шаргатала аб куртку.

Раман адчуў вільгаць пад нагой. Пайшоў яшчэ павольней. Гэтая частка дарогі была найнебясьпечнейшая. Найменшы пляскат мог зьвярнуць увагу салдатаў, што падпільноўвалі на тым беразе, выклікаць асьвятленьне пражэктарамі і стрэлы. Раман увесь час чуў паблізу падазроныя гукі — сапраўдныя і ўяўныя.

Рачулку ён перайшоў, нізка прыгінаючыся. Паволі, крок за крокам, амаль не адрываючы ног ад дна. На беразе колькі сэкунд пачакаў, каб сьцякла вада са штаноў і шкарпэтак. Пасьля ціха рушыў далей. Зрабіўшы колькі соцень крокаў за ракой, пачуўся ў большай бясьпецы і пайшоў трохі хутчэй. Раману стала прыкра, што ён кінуў сябра, але ён суцяшаў сябе тым, што той «сам вінаваты».

Праз пэўны час Раман пачуў перад сабой шум. Спыніўся. Распазнаў крокі некалькіх чалавек. Ён ня мог зарыентавацца, дзе яны. Пачаў паволі ісьці налева. Дайшоў да ўскрайку лесу. Там стаў за сасной. Шум не сьціхаў, але ніхто не ішоў. Раман чакаў каля чвэрткі гадзіны, пасьля выйшаў на сьцежку побач з трактам і пайшоў далей. Не прайшоўшы дваццаці крокаў, убачыў, што цемру перад ім працяла на момант зыркая іскра. Раман спыніўся. Зразумеў, у чым справа, толькі тады, калі адчуў дым махоркі. Паблізу былі салдаты.

Далей Раман пайшоў толькі пасьля таго, як выразна пачуў галасы салдатаў, што сядзелі на ўскрайку лесу зь левага боку. Тады ён рушыў наперад правым бокам дарогі.

На другой лініі Раман хацеў абмінуць мост, бо хоць на ім не было сталага паста, там мог быць вартаўнік, які пільнаваў гэты адцінак. У час успомніў, што яны дамовіліся ісьці трактам, і пайшоў на мост.

Раман ішоў бязгучна. Унізе шумела рака. На мосьце нікога не было. Далей Раман пайшоў вельмі хутка, бо дарога была адносна бясьпечная. Абмінуў зьлева малы дамок, у якім летась была вартоўня, і скіраваўся да ўскрайку лесу. Сеў на пянёк, зьняў шкарпэткі, выкруціў іх і схаваў у кішэнь, а чаравікі надзеў набасанож.

Ён рушыў далей. Рэвальвэр і ліхтар увесь час трымаў у руках, як звычайна ўначы на памежжы ці ў небясьпечных месцах. Ён ішоў усё хутчэй. Прамінуў яшчэ адзін масток. Перайшоў наўскос шырокую паляну і пайшоў сьцежкай паміж дрэваў, што навісалі па-над схілам лагчыны. На яе стромкім краі Раман на імгненьне спыніўся. Паглядзеў уніз, і яму здалося, што там штосьці варухнулася. Раман стаяў нерухома. Доўга прыслухоўваўся. Ціша. Тады ён хутка зрабіў зь дзясятак крокаў наперад і неспадзявана ўбачыў проста перад сабой невыразны абрыс чалавечай постаці. Ён ледзь ня стрэліў. Уключыў ліхтар і ўбачыў чатырох мужчын, апранутых па-цывільнаму.

— Хто вы? — спытаў ён.

Яны не адказвалі. Дый адказ быў непатрэбны. На сьпінах мужчын былі вялікія мяхі. Адразу відаць — кантрабандысты. Раптам апошні зь іх пачаў уцякаць. Сьпярша Раман кінуўся быў за ім, але падумаў, што пакуль зловіць аднаго, гэтыя трое ўцякуць. Вярнуўся і загадаў кантрабандыстам кінуць ношы. Яны хапатліва гэта зрабілі.

— У вас ёсьць грошы? — спытаў іх Раман.

Яны пачалі даставаць з кішэняў залатыя і срэбныя манеты. Было іх няшмат.

— Чый тавар? Жыда? — спытаў іх Раман.

— Так, таварыш.

— А грошы?

— Грошы нашыя.

— Што ў мяхах?

— Гузікі і зайцы.

— Якія зайцы?

— Вугорскія… Скуркі такія.

— Хочаце дадому ці ў ГПУ?

— Дадому, таварыш. Будзьце так ласкавы. Зь нястачы працуем. Мы толькі кантрабандысты, а ніякіх там іншых спраў ня маем.

— Колькі каштуе гэты тавар?

— Вельмі шмат. Гэта дарагі тавар.

— Ну добра. Валіце дадому. Чакайце. Вось вашы грошы.

Раман застаўся адзін. Ён паспрабаваў падняць адзін мех і зьдзівіўся, што ён такі цяжкі. Цягнуць яго далёка было б вельмі нялёгка. Раман ня ведаў, што рабіць з гэтымі мяхамі. Пайшоў шукаць зручнае месца для схову. Знайшоў яго досыць далёка. Гэта была вузкая, доўгая лагчына. У самім яе нізе бегла рачулка. У шмат якіх месцах бялелі косьці — сьляды воўчых бясед. Раман знайшоў вялізны, зарослы пустазельлем выварат. Беручы па адным мяху, хутка пазаносіў іх у выварат. Калі ўсе мяхі былі на месцы, ён пачаў падкопваць стромкі бераг. Работа ішла цяжка. Перашкаджала карэньне дрэваў. Даводзілася пераразаць карані нажом. Урэшце Раман засунуў усе мяхі ў зробленую ім нішу і прысыпаў яе ламаччам і мохам. Агледзеў, ці не засталося сьлядоў, і хутка рушыў у далейшую дарогу.

Мінуўшы трэці ад мяжы мост, Раман збочыў налева, на вузкую паласу лугу ўздоўж рачулкі. Пачынала сьвітаць. Клубы туману, што сабраліся над вадой, папаўзьлі на луг. Раман ішоў усё хутчэй. З правага боку бліснула сьвятло з вокнаў хутару Абрамовіча. На шэрым фоне неба Раман распазнаў чорныя абрысы будынку.

Забрахаў сабака. Нехта грымнуў дзьвярыма. Пачуўся сьвіст. Раман спраўдзіў зброю, але ішоў наперад усё хутчэй. Урэшце ўбачыў кладку, што перасякала шэрую хмару туману. Паволі пайшоў па сьлізкіх бярвёнах. На другім баку рачулкі агледзеўся наўкола, але нічога ня ўбачыў. Прысеў і паглядзеў зьнізу. Убачыў купку альшын і пайшоў у той бок. Раптам паблізу пачуўся голас:

— Вітаю, вітаю! Я ўжо ледзьве не заснуў.

Зь зямлі ўзьняўся Харэўскі. Ён расьціраў зьмерзлыя далоні.

— Даўно чакаеш?

— Больш за гадзіну.

— Раней ня мог. Злавіў трох кантрабандыстаў, трэба было схаваць іх тавар.

— Я ўжо думаў, што з табой бяда. Але вырашыў пачакаць яшчэ гадзіну.

— А ты як прайшоў мяжу?

— Калі ты пайшоў, яны яшчэ больш за гадзіну чакалі. Урэшце знудзіліся і пайшлі. Тады я перайшоў мяжу.

Сябры рушылі ў лес. Прайшлі празь яго на другі бок і ўбачылі адкрытую прастору. Селі чакаць усходу сонца.

Ускраек гарызонту зьлёгку пачырванеў. Пасьля направа й налева паплыла бледна-залатая смуга, амаль жоўтая ўверсе, усё глыбей укліньваючыся ў шэры фон неба. Яна расплывалася ўсё шырэй і вышэй, аж урэшце заліла чвэртку неба і пачала палымнець зьнізу. Тады паружавелі высокія хмары, а ўнізе ўспыхнула пурпуровае праменьне. Гарызонт пачаў аддаляцца, а ўверсе шэрань неба зьмянілася на сакавіты блакіт. Толькі тады чырвань заліла далягляд і паплыла да хмараў.

Беражок сонца паказаўся неспадзявана і паволі рос, пакуль не зьявілася вялікае чырвонае кола. Усьпінаючыся ўверх, яно зьмяншалася, чырвань яго гасла, пакуль кола не зазьзяла зыркім сьвятлом.

Зыгмунт усьміхнуўся. Праз імгненьне ён сказаў ціха:

— Гэта ж цуд. І мы гэта бачым. Ці зразумее гэта месьціч? Ці ўбачыць калі-небудзь такое сонца? Глядзі, якое яно: залатое, цёплае, вясёлае… А якая раса! Такіх каштоўнасьцяў няма ў ніводным скарбе на сьвеце. А колькі птушак! Мільёны!.. Граюць разам зь ветрам і лесам… Што за музыка! Забудзешся, што жывеш.

Раман уздыхнуў.

2

Сябры правялі ў лесе дзень. Спалі па чарзе. Вечарам вычысьцілі зброю. А калі паміж дрэваў пачаў апускацца змрок, пайшлі лесам у кірунку тракту. Там яшчэ было сьветла. Сутоньне толькі пачало гасіць неба і запаліла першую зорку — самотную, цікавую.

Сябры пайшлі ўскрайкам тракту, побач зь лесам. Сьцежка была цьвёрдая, і іх крокі было чуваць далёка. Зрэшты, не спадзеючыся тут нікога сустрэць, яны ішлі безь ніякіх захадаў бясьпекі. Раптам Раман зацеміў за пару дзясяткаў крокаў двух вершнікаў. Першая думка была: адысьці ў лес. Аднак ён убачыў, што тыя двое глядзяць у іх кірунку, і ішоў далей, зрабіўшы як мага больш абыякавы выраз твару і тупаючы яшчэ гучней. Толькі сказаў сябру, не абяртаючыся:

— Робіцца халодна.

Той кінуў коратка:

— Так.

Праўдападобна, кавалерысты нейкі час таму спыніліся паблізу і нешта назіралі. Таму сябры не пачулі іх раней. Затое здалёк, адтуль, дзе канчаўся лес і пачыналася вялікая прастора палёў, чуваць было тупат коней.

Раман, абыякава зірнуўшы на вершнікаў, мінуў іх і ішоў далей. Левай рукой, праз прарэз у кішэні курткі, ён сьціскаў дзяржальна рэвальвэра. Аддаліўшыся на некалькі крокаў, ён пачуў голас:

— Чакайце, калі ласка!

Раман хутка абярнуўся.

— У чым справа?

— Вы адкуль, таварышы?

— Зь мяжы. Суправаджалі пераход нашых агентаў. Мы з «Разьведупра».

— Вашы дакумэнты, калі ласка.

— Калі ласка.

Раман хутка скіраваўся да вершніка. Правай рукой ён расшпільваў куртку, нібыта хацеў дастаць дакумэнты. Левая была гатовая выхапіць з кішэні рэвальвэр. У гэты момант ззаду грымнулі два стрэлы. Конь вершніка, які быў перад Раманам, скочыў убок, ледзь не зваліўшы яго. Другі вершнік валачыўся за канём, які імчаў у кірунку мяжы, нага засела ў стрэмені. Першы паваліўся на зямлю і перакульваўся ў дарожным пыле. Раману ўжо ня трэба было страляць. Тупат коней нарастаў, і ў любы момант маглі паказацца іншыя вершнікі, якіх, відаць, было шмат.

Сябры пераскочылі роў, які аддзяляў тракт ад лесу, і пабеглі між дрэваў. Нельга было губляць часу, бо ззаду грымелі стрэлы. Азірнуўшыся, сябры ўбачылі абрысы людзей, якія беглі ў іх бок. Іх было шмат. Яны трымаліся разам. Добра было толькі, што рабілася ўсё цямней.

Раман і Харэўскі скіраваліся ў глыб пералеску, імкнучыся дабрацца да вялікага лесу. Празь некалькі хвілін яны ўбачылі, што пералесак радзее. Вузкая паласа дрэваў, якая злучала пералесак зь лесам, была адрэзаная, бо якраз адтуль ішлі іх перасьледнікі. Заставаўся выбар: альбо адступаць уздоўж лесу да канца пералеску, альбо выбегчы на палі і спрабаваць дабрацца да вялікага лесу, які быў ня надта далёка. Найгоршае было тое, што яны ня ведалі дакладна гэтых мясьцінаў.

Хутка прынялі рашэньне і выбеглі ў поле. Тут было амаль сьветла. І нібы ім на злосьць неба зазьзяла зоркамі. Выбеглі на луг.

Адчулі куп’ё пад нагамі. Раман пару разоў затрымліваўся і страляў у салдатаў, якія беглі за імі і ўвесь час іх абстрэльвалі, але, відавочна, ня мелі да пагоні вялікага імпэту, бо адлегласьць паміж імі не зьмяншалася, а павялічвалася.

Раптам Харэўскі вылаяўся. Сябры апынуліся на беразе досыць шырокага ручая са стромым процілеглым берагам. Харэўскі ўзяў колькі крокаў разьбегу і скочыў — няўдала. Сарваўся зь берагу і апынуўся ў вадзе па шыю. Чапляючыся за кусты лазьняку, пачаў вылазіць на пакручасты бераг. Тым часам Раман лёг і страляў у перасьледнікаў. Пагоня затрымалася. Мабыць, там падумалі, што яны абодва параненыя і будуць абараняцца. Салдаты залеглі ў полі і пачалі страляць. Раман апаражніў ужо тры магазіны і ўбіў у рукаяць чацьвёрты. У гэты момант ён заўважыў, што некалькі чалавек абыходзяць іх зьлева і зьбіраюцца перайсьці рачулку. Перасьледнікі, адгадаўшы іх намер, хацелі перашкодзіць пераправе.

Раман пачуў голас Харэўскага:

— Я ўжо пераправіўся. Кінь ім пару апэльсінаў, вазьмі вялікі разьбег і скачы. Я падам табе руку.

Раман зьняў з рэменя дзьве гранаты, сарваў засьцерагальныя колцы і, выпростваючыся, кінуў іх у кірунку ўспышак стрэлаў. Пасьля выбухаў гранат страляніна сьціхла. Нехта застагнаў.

Раман хапатліва разьбегся і скочыў, але няўдала адштурхнуўся. Зямля ссунулася пад яго нагой, і ён бокам зваліўся ў ваду.

Похапкам ён дабраўся да другога берагу. Харэўскі дапамог яму вылезьці з вады.

Вінтоўкі трашчалі яшчэ часьцей. Тарахцеў сьвісток. Збоку сьвяціў ліхтар — там перапраўляліся цераз рэчку. Раман, хаваючыся за паласой лазьняку, пабег туды і з адлегласьці пары дзясяткаў крокаў кінуў трэцюю гранату, стараючыся дакладна разьлічыць кідок, каб яна выбухнула ў паветры. Цяпер у яго засталася толькі адна граната.

Выбух вырваў з рэчкі слуп вады і гразі. Пачулася лаянка. Ліхтар згас. Раман і Харэўскі, запэцканыя ў гразь, зьмерзлыя, пабеглі ў бок лесу. Праз пэўны час яны пайшлі паволі, ужо не асьцерагаючыся пагоні. Харэўскі сказаў:

— Цяпер няма чаго ісьці ў лес, бо калі яны перабяруцца праз рэчку, якраз туды і пойдуць.

Сябры зьмянілі кірунак і пайшлі палямі проста на ўсход. Раман заўважыў, што Харэўскі расшпіліў гімнасьцёрку і трымае левую руку на шыі.

— Ты ўдарыўся? Баліць?

— Не. Куля драпнула, — ён паказаў чорную ад крыві хустачку, якую прыціскаў да раны.

Раман занепакоіўся. Хацеў зрабіць сябру перавязку, але той запэўніў яго, што так найлягчэй спыніць кроў.

Раман паглядзеў на гадзіньнік. Была толькі адзінаццатая, а яны ўжо прайшлі амаль палову дарогі.

— Ведаеш што, — сказаў Харэўскі, — увойдзем у Менск праз Слабодку.

Раман пагадзіўся.

Каля вёскі Мядзьведжына яны сышлі з тракту ў поле і рушылі ў кірунку Архіярэйскага лесу. Дзіўным чынам выйшлі на бераг возера, так добра знаёмага Раману. І цяпер — як тады — яно было поўнае зорак. Толькі месяц не купаўся ў яго глыбі.

— А можа, распалім вогнішча? Трохі абсохнем і пачысьцім вопратку, — сказаў Харэўскі.

Раман згадзіўся.

Яны пачалі зьбіраць дровы й ламачча. Неўзабаве распалілі агонь і высушылі каля яго вопратку і абутак. Харэўскі прамыў і заляпіў шматком хусткі невялікую рану ў ніжняй частцы шыі.

Леглі каля вогнішча і доўга маўчалі. Усё наўкола было змрочнае і нібыта варожае. Чорныя дрэвы. Халоднае таямнічае возера. Полымя прагна жэрла вільготныя галіны, якія сычэлі ў вогнішчы.

Раман глядзеў у полымя з хваравітым выразам твару. Харэўскі сьцягнуў бровы і, склаўшы рукі на каленях, увесь час кусаў ніжнюю губу. Раптам хітнуў галавой і выцягнуў з кішэні гаманец. Дастаў з глыбокага аддзелу парашок какаіну і высыпаў яго зьмесьціва ў ямінку каля вялікага пальца левай рукі. Уцягнуў какаін у ноздры, а паперку скамечыў і кінуў у вогнішча. Зьвярнуўся да Рамана:

— А што ж ты такі сумны?.. Мо таксама возьмеш?.. Ня варта здароўя шкадаваць — сьмерць стаіць за сьпінай. Яшчэ дзень, яшчэ дзесяць дзён, можа сто — і канец.

Раман чамусьці саромеўся. Ён уважаў ужываньне наркотыкаў за слабасьць, за імкненьне ўцячы ад рэальнасьці, за страх перад жыцьцём. Але пераадолеў сябе і сказаў:

— Давай. І я паспрабую.

Харэўскі дастаў парашок, насыпаў трохі какаіну на край каробкі запалак.

— Адну наздру зацісьні, а другой уцягні.

Раман зрабіў гэта.

— Цяпер вазьмі ў другую.

Раман адчуў у горле і ў роце гаркаваты смак. Яму здавалася, што яго нос зрабіўся вялікі і халодны. Нават памацаў яго.

Раман не заўважыў, калі пачалося дзеяньне наркотыку. Аднак раптам агонь падаўся яму захапляльным. Ён пачаў з усьмешкай прыглядацца да цудоўнай гульні полымя.

Ён запаліў папяросу, глыбока ўцягваючы дым у лёгкія, і ўсьміхнуўся. Адчуў лёгкасьць і бадзёрасьць. Яму захацелася сьмяяцца альбо сказаць што-небудзь прыемнае сябру. Ноч і прырода ўжо не прыгняталі яго, не былі халодныя, варожыя. Усё стала простым. Розум працаваў ясна, хутка.

Харэўскі прыняў другую дозу.

Нягледзячы на дзеяньне наркотыку, Раман зацеміў, што вочы сябра зрабіліся ненатуральнымі. Зрэнкі павялічыліся, амаль цалкам занялі райкі і крывава блішчэлі ў прыгаслым сьвятле вогнішча.

Харэўскі ўстаў. Паглядзеў на возера, у неба, на чорныя абрысы дрэваў. Раптам пачаў ціха гаварыць, але такім дзіўным голасам, што Раман зьдзіўлена паглядзеў на яго. Раман не пазнаў сябра. Яму здавалася, што гэта хтосьці чужы.

— Слухай, — сказаў Харэўскі ўрачыста. — Калі пачынаецца ноч, багі спускаюцца на зямлю… Гэта багі ночы… Часам яны ідуць у горад. Ходзяць сярод людзей і выглядаюць як людзі. Толькі па вачах можна іх пазнаць, бо гавораць яны звычайна… Але яны сумныя і самотныя. Так на зямлі…

Ён змоўк. Ударыў нагой у вогнішча, і іскры пасыпаліся ўгару, а водбліск полымя заліў яго бледны натхнёны твар. Раптам ён павярнуўся да дрэваў:

— Вы, багі ночы і лесу! Вы моцныя і неўміручыя! Але перад гэтай прыродай я большы ад вас! Вы тут, бо ў вас такі абавязак. А я тут, бо я так хачу! Не, ня вы — мы багі ночы! Мы ў сваіх руках нясём сьмерць, а ў сэрцах — пагарду да яе! А вы хоць і неўміручыя, ваша ўлада канчаецца з надыходам дня. Да наступнай ночы. Як і ноч, вы канаеце ў тумане золку. Таму калі мы не вышэйшыя за вас, дык роўныя вам!

Раману здавалася, што ён чуе шолахі й шэпты ў гушчары лесу. Ілюзія была настолькі моцная, што ён дастаў з кішэні парабэлюм. А Харэўскі, крывячы вусны, глядзеў кудысьці на верхалазы дрэваў. Ніжняя частка яго твару была чырвоная ад сполахаў полымя, а вочы патаналі ў ночы і зорках, чый бліск зь неба адбіваўся на чорнай роўнядзі возера.

ДЗЁНЬНІК РАМАНА ЗАБАВЫ

Менск, 13 жніўня 1923 г.

Аднак какаін мне падабаецца. Ён не паралізуе волі, не зьмяншае здольнасьці да працы, наадварот, павялічвае яе. Ён адкрывае такія глыбокія думкі, якіх мы ў сабе не ўсьведамляем. Толькі працьверазеўшы, я гэта зразумеў. А сьвет робіцца сапраўды цудоўным, і ўсё такое простае, лягічнае, яснае. Харэўскі даў мне пяць парашкоў какаіну.

Дастаю аркуш паперы, на якім сябар накрэсьліў пры вогнішчы верш. Ён напісаў яго, не задумваючыся. Тады гэты верш падаўся мне прыгожым. Прачытаўшы два разы, я запомніў яго назаўсёды:

Няма у нас людзкой душы.

Прага да чыну — наша моц!

Як багі, мы усё крышым!

І сыходзім у чорну ноч.

Шкада, што я не папрасіў яго пісаць далей. Харэўскі прапанаваў, каб я пайшоў да яго. Аднак я пайшоў да Наташы. Па дарозе я адчуў стому. Хацеў быў зноў ужыць какаіну, але збаяўся, што дзяўчына заўважыць мой ненармальны стан. Зрэшты, я хацеў паспаць, бо мяне агарнула стома. Гэта рэакцыя.

Я ўвайшоў у садок дому, у якім жыве Наташа. Ад ракі поўз туман. Лісьце дрэваў было мокрае і цёмнае.

Зазірнуў у акно спальні Наташы і Любы. Фіранка была захінутая. На кручку вісеў ручнік. Знак, што ўсё ў парадку.

Я пастукаў у шыбу. Некалькі разоў па два ўдары. Неўзабаве Наташа адсунула фіранку і адчыніла акно. Я ўлез у пакой. Было яшчэ рана. Я сказаў дзяўчыне, што вельмі стаміўся і хачу спаць. Наташа саступіла мне свой ложак, а сама легла зь Любай. Ні аб чым мяне не распытвала. Сказала толькі, каб я добра адпачыў, бо кепска выглядаю. Я спытаў яе, ці тут усё ў парадку і ці можна пачувацца бясьпечна. Дзяўчына ўсьміхнулася:

— У нас найбольш бясьпечна. У доме ад вуліцы жыве сакратар камісарыяту міліцыі і чыноўнік з ГПУ. Яны ведаюць, што Люба ненармальная, а я жыву з урокаў, і што да нас ніхто не наведваецца. Так што тут цалкам спакойна.

Я спаў вельмі доўга. Амаль да змроку. Пасьля павячэраў і паведаміў Наташы, што яе праца скончаная, але пакуль я не магу вывесьці іх у Польшчу, бо маю шмат спраў. Зрэшты, на пэўны час мне патрэбная іх кватэра. Наташа адказала, што яна зусім не сьпяшаецца. Сказала, што ахвотна будзе працаваць далей. Але я сказаў, што цяпер у мяне дастаткова часу і што я сам усё зраблю.

* * *

Я наведаў усіх інфарматараў. Быў у дарозе чатыры дні. Вельмі стаміўся, а яшчэ больш раззлаваўся. Задаволены толькі Марозавым. Гэты хоць не прыдумляе. Дае, што можа, але ўсё аўтэнтычнае і належным чынам пракамэнтаванае. Я расказаў яму пра пляны рэарганізацыі савецкага войска. Ён вельмі гэтым зацікавіўся. Сказаў, што мае сувязі ў Маскве і што калі я дам яму грошай на паездку, то ён паспрабуе ўведаць штось канкрэтнае, а можа, нават знойдзе магчымасьць зрабіць копію праекту. Я паабяцаў даць яму дастатковую суму грошай наступным разам.

У Бабруйску я атрымаў плян восеньскіх манэўраў на тэрыторыі «Заходняй Беларусі». У манэўрах возьмуць удзел ІV і VIII дывізіі. IV — «зялёныя»; VIII — «чырвоныя». Пры гэтым афіцэры VIII дывізіі будуць камандаваць IV дывізіяй і наадварот. Мяркуючы, што мяне пашлюць у зону манэўраў, і ня ведаючы, ці буду я мець досыць часу, я даў аднаму з інфарматараў амаль палову ўсіх маіх грошай і падрабязна патлумачыў яму, што трэба назіраць. Грошай я не шкадаваў, бо разьлічваў па вяртаньні ў Польшчу прадаць забраны ў кантрабандыстаў тавар.

Сёньня (13 жніўня) я вярнуўся ў Менск. Пайшоў да Наташы. Мяне ўвесь час точыць гарачка працы. Калі куды-небудзь прыяжджаю, мне адразу робіцца сумна і зьяўляецца жаданьне як найхутчэй паехаць далей. Я разумею прычыну гэтага. Гэта жаданьне забіць тугу за Лізкай. Але няма на гэта рады. Часам я пачуваюся атручаным думкамі пра яе. Два разы ў такія моманты я ўжываў какаін. Мне рабілася лягчэй, але гэта ня выйсьце. Калі так далей пойдзе, я альбо звар’яцею, альбо нараблю якіх-небудзь страшных глупстваў. Пару разоў мне прыходзіла ў галаву, што добра было б зрабіць сабе сьмерць. Пасьля гэтая думка стала такой дакучлівай і так часта вярталася, што я пачаў баяцца адзіноты. Сёньня, паспаўшы некалькі гадзінаў, прачнуўся, калі Наташа пайшла ў горад. Я падумаў: «Што цяпер робіць Лізка? Можа, ёй блага?» І раптам я адчуў сьлёзы ў вачах. Як гэта недарэчна і цяжка. Дастаў з-пад падушкі рэвальвэр і доўга глядзеў у рулю. Найпрасьцейшае выйсьце. Адно імгненьне — і ўсё скончана.

Ня трэба думаць, пакутаваць, труціцца горыччу ўспамінаў. Будзе вечны спакой.

Я зноў дастаў парашок какаіну. Ужо трэці. І занурыўся ў хвалі цудоўнага наркозу. Мне захацелася кампаніі, і я паклікаў Любу. Яна прыйшла — бледная, змарнелая. Пурпуровыя вусны і востры бліск у вачах, як з голаду. Я даў ёй папяросу і папрасіў, каб яна што-небудзь расказала. Спачатку яна гаварыла бязладна, пераскокваючы з тэмы на тэму. Пазьней ажывілася. На шчоках зьявіўся румянак. Прыціскаючы рукі да грудзей і гледзячы кудысьці далёка, яна гаварыла:

— Паеду ў Амэрыку. Там вельмі любяць артыстаў. Там ня будуць мне балець грудзі, і я буду сьпяваць, сьпяваць. Вы думаеце, дзеля грошай? Не. Я хачу, каб людзі сьмяяліся. Таму я буду ім сьпяваць так весела, весела. І толькі вясёлыя песьні.

Пазьней, калі какаін пачаў дзейнічаць, я таксама пачаў штосьці ёй апавядаць. Мяркую, штосьці вельмі цікавае, бо калі я змаўкаў, Люба прасіла: «Калі ласка, яшчэ!»

Мне здаецца, што Любе застаецца нядоўга жыць. У яе заўжды вільготныя далоні, сіняватыя кончыкі пальцаў, васковы колер твару і жахлівы кашаль — сухі, балючы, які выціскае сьлёзы зь яе вачэй. Мабыць, яна ўжо ня ўбачыць Амэрыкі. І ня будзе больш сьпяваць. Адсьпявала сваё на Шпалернай, на славу «дыктатуры пралетарыяту». І не дарма сьпявала. Атрымала за гэта плату — вар'яцтва і хваробу.

Ракаў, 14 жніўня 1923 г.

Калі я ўвайшоў у кватэру Жадарскай, Клядзінскі сядзеў расхлістаны на краі стала. Паліў папяросу, біў далоняй па сьцягне і сьпяваў:

Ой, ня плач, Маруся,

— будзеш ты мая.

Куплю табе воз бульбы

— жары, як сьвіньня!

Першыя словы Тонькі, калі ён мяне ўбачыў, былі:

— Добра, што гарэлка ёсьць.

Але здаецца мне, што ён ужо з шкляным богам пабачыўся.

Гэта быў новы бярлог Антона і Клядзінскага. Клядзінскі заляцаўся да Нюські Жадарскай. А Тонька ўдаваў, нібы закаханы ў Барбару, хоць яна магла б быць яго маткай. Зрэшты, абодва бакі ставіліся да гэтага з гумарам.

Я расказаў сябрам пра схаваныя ў лесе тры мяхі. Яны паабяцалі пайсьці туды са мной наступнай ночы. Я вельмі ўсьцешыўся. Можна будзе забраць усё адразу.

Антону работа не заладзілася. Ён доўга і грунтоўна тлумачыў мне прычыну няўдачы. Аднак Клядзінскі прымружыў вока і сказаў:

— Ну, натуральна! Трохі надвор'е перашкодзіла, трохі гарэлка, а трохі й храпануў у кустах.

— Ня вер, Ромка, — сказаў Тонька, — Ня думай, што ў мяне галава, толькі каб шапку насіць.

— А яшчэ і каб вошы мелі дзе жыць. Каб у мяне такая галава была, адрэзаў бы, кнот уставіў і лямпу зрабіў.

Клядзінскі азваўся:

— Бач ты, які дасьціпны! Баюн-хітрун, войтаў сын.

У пакой увайшла Барбара. Яна прынесла смажаную цяляціну. Мы ўсадзілі яе за стол і налілі ёй гарэлкі. Крывячыся, яна выцадзіла палову чаркі. Пасьля выйшла з пакою, грацыёзна выпінаючы азадак. Тонька пляснуў у ладкі:

— Хочацца кабыле воцту!

Клядзінскі зьвярнуў увагу на яго рукі:

— Ты глядзі: цябе за гэтыя кіпцюры (маючы на ўвазе манікюр) першы-лепшы чэкіст на зацемку возьме і ў ГПУ зацягне.

— Ага, зацягне! А сябе ў магілу. Ведаеце, што я ўчора ў лесе думаў? — спытаў Антон пасьля паўзы.

— Як бы хутчэй дадому змыцца і набрацца.

— Не. Я глядзеў на зоркі, слухаў лес і так думаў: калі ёсьць недзе істота, настолькі разумнейшая за нас, наколькі чалавек разумнейшы за сабаку, то забаўна ёй на людзей глядзець! Што, не?

— Залежыць ад таго, на якіх людзей!

— Усе аднолькавыя.

— Гм! — працягнуў Клядзінскі, — гэта не зусім неразумна. Зрэшты, што ж — гэта нармальна. Цягаецца ўсё па зямлі, як дым па стрэхах. Пішчыць, крычыць. Мазгаўнёй круціць, сьмярдзіць парадкам, каб урэшце здохнуць. Зьнікнуць, рыхтык як дым са страхі.

Зь сенцаў пачуўся голас:

— Ці тут жыве Кралевіч?

Антон падскочыў да дзьвярэй.

— Заходзь, Рышард!

У пакой увайшоў малады, прыгожа апрануты хлопец.

— Франт, — буркнуў Клядзінскі. — У галёшах сьпіць, а ў пальчатках мыецца!

Антон прадставіў яго нам:

— Наш калега Болід.

Я павітаўся зь ім, называючы сваё прозьвішча. Клядзінскі сказаў:

— Мы знаёмыя. Ці ты ўсё яшчэ так сама трасешся, калі за мяжу ідзеш?

Болід зарумяніўся:

— Я заўжды баюся. Не магу ўзяць сябе ў рукі.

— Дык на халеру ходзіш?

— Ня ведаю. Так мяне гэта вабіць.

Болід выпіў гарэлкі і расьсеяна ўтаропіўся ў акно. Раптам міла ўсьміхнуўся і зычліва, цёпла зірнуў на нас.

— Вы ня думайце, што гэта страх. Я не баюся, што мяне заб’юць, проста нэрвы ў мяне такія. Няма на гэта рады. Трохі вып’ю і іду.

Антон сказаў паважна:

— А ведаеце што, хлопцы? Я мяркую, што ён найсьмялейшы з нас усіх. Я яго разумею. Ня штука рызыкаваць жыцьцём, калі чалавек сам кулі шукае. А штука так, як ён: жыць яму хочацца, аж пішчыць, і сьмерці ён баіцца, а ўсё адно ідзе!

— Гэта значыць, — нядбала працягнуў Клядзінскі, — бярэш сябе за морду і кажаш: ідзі, быдла паскуднае, пакажы, што ты варты больш за г…! Што?

У пакой увайшла Нюся. Павіталася з намі. Узяла з палічкі шчотку для вопраткі і выйшла ў кухню.

— Нішто сабе дзеўка, — сказаў я Болеку.

— Угу! Кроў з малаком. Паношаная, а ў цэлым супэр! — азваўся Антон.

Праз пэўны час размова зайшла аб працы Камінтэрну ў капіталістычных дзяржавах. Пазьней Болек расказаў, як ён трапіў на таемны камуністычны сход у Берасьці:

— Быў у мяне калісьці адзін прыяцель. Я ня бачыў яго пару гадоў, а колькі дзён таму сустрэў яго вечарам у Берасьці. Разгаварыліся. Тое, сёе. Расказвае, як паскудна жывецца. Я пытаюся: «Колькі зарабляеш?» А ён камінар. Кажа: «300 000 марак заробку і дадаткі». Я галавой пакруціў, на савецкія сам сабе пералічыў. Там ён і за год столькі б не зарабіў. Але нічога. Якая мне справа? Пытаюся: «Куды ідзеш?» Ён кажа: «На сход». Неяк так выйшла, што і я зь ім пайшоў. Прыходзім. Кватэра нішто сабе. У вялікім пакоі каля 30 чалавек. З 20 жыдоў, 4 жыдоўкі, рэшта нашы. Мы трохі спазьніліся. Дыму поўны пакой. Нейкі жыд чытае даклад. Апавядае пра сучасную сытуацыю за мяжой. Я слухаю. Пачынае гаварыць пра Польшчу. Страшна абураецца, што камуністаў за антыдзяржаўную дзейнасьць саджаюць у турму. Называе прозьвішчы: таварыш такі атрымаў столькі гадоў, таварыш такі атрымаў столькі гадоў. Цэнзура душыць. У турмах 30 000 злачынцаў. Палітычных 4000. Пасьля, натуральна, пераходзіць на Саветы. Ах, якая ж там раскоша! Сьпявае як салавей. І свабода там, і роўнасьць, і братэрства, і грамадзкае забесьпячэньне, і дыктатура пралетарыяту, і зямля — сялянам, і фабрыкі — рабочым, і асьвета, і культура, і пэнсія, і роўныя правы жанчынам, і свабода прэсы. Пачынае сыпаць лічбамі: у Англіі шахтар зарабляе столькі, у Саветах тры разы па столькі. І пайшло, і пайшло! Я слухаю, слухаю, а пасьля кажу: «Дазвольце, таварышы, і мне сказаць колькі словаў! Я, праўда, ня ведаю, як выглядае становішча работніка ў Англіі, але добра ведаю, як жывецца ў Саветах. Я толькі ўчора прыехаў адтуль. У якасьці доказу пакажу вам білет ад Смаленску да Менску і апошні нумар «Известий». Мог бы вам паказаць партыйны білет, але лічу гэта лішнім». І пачаў апавядаць ім, які страшны голад пануе на вёсцы. Якую нястачу церпяць рабочыя. Як ГПУ забівае грамадзянаў і сацыялістычных дзеячоў, якіх яшчэ не пазабівалі. У «Цэка» і народных камісарыятах няма ніводнага пралетара. Што там работнік за год не заробіць столькі, колькі ангельскі работнік за два тыдні. Жанчыны працуюць на цяжкіх работах, нават у шахтах, пад зямлёй. Што расстрэльваюць тысячамі. Што забаронена ладзіць страйкі ці хаця б дамагацца паляпшэньня ўмоў жыцьця. Што сотні тысяч беспрытульных бадзяюцца па Расеі. Адны паміраюць, іншыя вырастаюць. Што Масква кіруе саюзнымі рэспублікамі, не зважаючы на інтарэсы іх насельніцтва. Што разьбежнасьць заробкаў вялізарная. Што на рынках нічога ня можна купіць. Што пасьля апошняй «чысткі» з партыі выкінулі 300 000 камуністаў. Што сярод партыйных квітнеюць азартныя гульні, п’янства, злачыннасьць. Што сяляне і рабочыя, якія бачаць сваю крыўду, ужываюць пасіўны сабатаж. Што калі б мяжа была адкрытая і калі б савецкім грамадзянам у буржуазных дзяржавах было забясьпечанае такое існаваньне, якое тут мае найгоршы работнік, то засталіся б там толькі камісары і агенты ГПУ. Што партыйныя таварышы зацята б’юцца за лепшае месца, не зважаючы на інтарэсы партыі і сацыялістычную этыку. Што турмы бітма набітыя. Што канцэнтрацыйныя лягеры не пасьпяваюць перарабляць у трупы тысячы сялян і рабочых.

І ведаеце што: яны выслухалі мяне. Маўчалі. Пэўна, іх агаломшыла мая ўпэўненасьць і шчырасьць, зь якой я гаварыў. Першы апрытомнеў дакладчык. Як закрычыць: «А вы адкуль усё гэта ведаеце? Хто вы? Гэта ўсё хлусьня!» А я яму кажу: «Калі ласка, цішэй, бо можа быць блага. Хто я, зараз пабачыце». Я сабе калісьці зрабіў для сьмеху пасьведчаньне намесьніка начальніка арлоўскага ГПУ. Кладу яго на стол і чытаю. Дакладчык крычыць: «Таварышы, гэта правакацыя! Гэта агент дэфэнзывы!» А я кажу: «Памыляецеся. А цяпер я скажу без памылкі, хто ты такі! Ты подлая сволач, якая сьвядома ашуквае беднякоў і цягне іх у бездань. Я ведаю, чаму ты гэта робіш! Чаго ты хочаш! Хочаш зарабіць сабе на будучыню пасаду і зьдзекавацца зь беднякоў, як там зьдзекуюцца. Табе хочацца кіраваць! Табе хочацца славы! Ты ідэйны паршывец. Цяпер ты паскудны місіянэр ці пасярэднік, а мроіцца табе кар’ера Каменева, Зіноўева, Сьвярдлова! Ты хочаш бяз працы стаць багатым! На чужых целах збудаваць сабе будучыню!»

Плюнуў я, выйшаў з пакою і на вуліцу. Чую, даганяе мяне хтосьці. Абярнуўся. Хацеў яму трэснуць па пысе. А гэта мой прыяцель, той камінар. Мы пайшлі разам. Ён мяне пытае: «Скажы: ці ў тым, што ты расказаў, ёсьць хоць трохі праўды?» Мне аж дух заняло. Што значыць асьляпленьне! І кажу яму: «Слухай, даражэнькі! Ня ведаю, як цябе пераканаць. Але павер мне, што ўсё гэта праўда. І што я сказаў хіба толькі тысячную яе частку». — «Дык як жа цяпер жыць? Я ж так верыў, што там чалавек сапраўды свабодны, а рабочых ніхто не эксплюатуе. А калі насамрэч так, як ты кажаш, дык што цяпер рабіць?» — «Ня ведаю. Але думаю, што трэба добра працаваць і самому нікога ня крыўдзіць. Калі б усе так рабілі, то даўно было б добра на сьвеце. Але ўсе такія разумнікі: хочуць кіраваць, выхоўваць, выпраўляць, толькі не сябе — іншых. А ўсе гэтыя тэорыі кабінэтных блазнаў і пазэраў ці здурнелых летуценьнікаў больш робяць шкоды, чым карысьці. Гэта тое самае, калі б бацькі дзеля таго, каб дзіця хутчэй расло, штодня цягнулі яго за галаву й за ногі. Альбо галаву скруцяць, альбо ногі адарвуць».

Вы думаеце, хлопцы, я пераканаў хоць аднаго зь іх? Відавочна, не. Я нагаварыў столькі, бо мяне панесла. Чалавеку цяжка адмовіцца ад надзеі панаваць над іншымі людзьмі, а яны бачаць у гэтым адзіны шлях да панаваньня. І сьмешнае тое, што я ведаю: калі б нехта зь іх пайшоў у Саветы і сказаў прамову пра свабоду прэсы, слова ці пра годную плату за працу, то раз-два — і яго б ня стала. Але ведаеце што, хлопцы, чорт зь імі. Хай гад гада душыць! Навошта замінаць! Няхай самі розуму набіраюцца.

— Так, — сказаў Тонька. — Нават навука давяла, што толькі мёртвыя людзі паскудзтваў ня робяць!

— Якая ж гэта навука? — спытаў я яго.

— Заалёгія.

Рысек расьсьмяяўся.

— Чаго зубы прадаеш? І глядзіш так: адно вока на нас, другое на Арзамас. Скажы лепей, калі ты сваю гісторыю напішаш?

— Якую гісторыю? — зацікавіўся Болек.

— Гісторыю бальшавізму, — сказаў Тонька. — Хачу пачаць так: дзеялася гэта ў краіне махоркі і сахарыну, каніны і какаіну. Людзі там жылі агідна. Гэта было не мізэрнае існаваньне, не быдлячае, рабскае жыцьцё, а поўзаньне голым жыватом па тоўчаным шкле.

— Далося табе гэтае шкло, — сказаў Рысек, які не любіў надта яскравых азначэньняў.

— Гэта для большага эфэкту. Далей: самагон там быў найтаньнейшы ў сьвеце. І людзі плавалі ў ім, як у моры. Гадавалі там 150 000 000 факіраў, якія жылі паветрам, вадой і дэкрэтамі. А тым часам партыйныя самкі трахаліся на партыйных платформах з партыйнымі самцамі. І над усім гэтым лунаў крывавы штандар ГПУ.

Клядзінскі махнуў рукой.

— Годзе. Абрыдла гэта. Не хачу пра іх чуць. Яшчэ тут пра іх гаварыць? Лепей вып’ем.

Зноў прыйшла Барбара. Ад яе пахла духамі. Антон колькі разоў чхнуў. Жанчына села за сталом і салодка паглядала на Рышарда. Празь нейкі час яна сказала:

— Гляджу я на вас і шкадую. Такія маладыя і так рызыкуеце! Ці ня лепей жыць спакойна? Добра есьці? Высыпацца?.. Ажаніліся б. Мелі б уласныя кватэры, спакой, упэўненасьць у заўтрашнім дні, і жылі б… — яна пачала шукаць прыдатных словаў, каб скончыць сказ.

Клядзінскі адразу ж дапамог, працягваючы яе тонам:

— …як сьвіньні ў хляве, парохкваючы ад задавальненьня, захліпаючыся тлушчам, пачуцьцё абывацельскай годнасьці і сьвінячыя свае справы да нябёсаў узносячы. І выкрывалі б з абурэньнем кожнага абібока, што голы сядзіць і беднасьцю вочы коле! І пільнавалі б даўно абрыдлую самку! І захапляліся б сваімі, рыхтык лёкай з дому насупраць, смаркачамі! І нарэшце, па доўгіх і цяжкіх пакутах, сумленна сканалі б на агульную радасьць! І над магілай вашай п’яны сукін сын штурхане прамову: якім цудоўным тыпам быў гэты сьмярдзючы жмур (бо нябожчык — гэта штось іншае — ад неба). І напісалі б на вашай магіле: гэты цуд прыроды здохнуў, пражыўшы — на кару спадкаемцам — 70 і 7 гадоў. Вы мяне пераканалі!

Барбара пакрыўдавала:

— Калі б усе так думалі, то род людзкі загінуў бы.

— Не загінуў бы! Цяпер дзетак вырабляюць мэханічна.

— Цьфу!

— Пані Барбара! Гэта яшчэ ня ўсё.

Яна з грукатам зачыніла дзьверы.

Ракаў, 15 жніўня 1923 г.

Учора вечарам я разам з Антонам і Клядзінскім пайшоў за мяжу. Вечар быў ціхі, цёплы. Неба ўсеянае зоркамі. Толькі ўвосень бываюць такія цудоўныя вечары.

Перайсьці мяжу было няпроста, бо было далёка чуваць найменшы шолах. Я расказаў сябрам, што я ішоў у той бок трактам, хоць якраз там бальшавікі зрабілі засаду. Клядзінскі прапанаваў і цяпер ісьці трактам. Ён меркаваў, што гэта найбольш бясьпечна і найбольш небясьпечна. Але нас было трое, можна было рызыкаваць. Зрэшты, ісьці ўтрох лесам і не нарабіць шуму было цяжка. А тракт засьцілаў тоўсты слой пылу і пяску, у якім бязгучна танулі ногі.

Мяжу і пару крокаў за рачулкай мы прайшлі вельмі ціха і паволі. Пасьля рушылі далей цалкам свабодна, вузкай сьцежкай уздоўж лесу.

Наблізіўшыся да другой лініі, мы зноў пайшлі паволі і ціха. Спыніліся ў купцы альшынак па-над рэчкай. Пачалі прыслухоўвацца. Антон, схіліўшыся, падышоў да дарогі. Лёг там і доўга глядзеў зь зямлі ў кірунку мосту, што быў блізка. Пасьля пачаў адступаць да нас. Паклаўшы рулю рэвальвэра на вусны, паказаў нам два пальцы левай рукі. Мы зразумелі, што на мосьце два чалавекі.

Доўга стаялі нерухома, чакаючы, калі «зялёнкі» пойдуць з мосту. Праз досыць доўгі час пачулі плявок. Пасьля хтосьці сказаў:

— Хадзем пакурым.

Пачуліся крокі. На мосьце яны былі цьвёрдыя і гучныя. Потым глуха шаргаталі па сьцежцы. Салдаты ішлі ў наш бок, але мы не зьмянілі месца. Яны спыніліся на сьцежцы за чатыры крокі ад нас. Яны не маглі нас убачыць, бо мы стаялі за купкай альшынак. Дасталі папяросы. Адзін, схіляючыся, чыркнуў запалкай. Успыхнуў агеньчык, асьвятліўшы шэры твар. Другі пачаў прыпальваць папяросу.

У гэты момант Клядзінскі адным скокам апынуўся каля іх.

— Кінуць папяросы! Хутка!

Ён пасьвяціў ліхтарыкам на сваё левае рукаво, паказваючы афіцэрскія адзнакі. Чырвонаармейцы кінулі папяросы. Адзін сказаў:

— Тут ніхто ня ўбачыць.

— Ага! Ніхто ня ўбачыць? — перадражніў яго Клядзінскі.

Мы з Тонькам сталі збоку. Клядзінскі зьняў з чырвонаармейцаў вінтоўкі. Адну даў Тоньку, другую ўзяў сам.

— А цяпер марш наперад! — сказаў Клядзінскі салдатам.

— Куды?

— На мост і проста трактам.

Пайшлі далей — чырвонаармейцы паперадзе, мы ззаду.

У дарозе адзін з чырвонаармейцаў спытаў трывожна:

— Таварышу, куды мы ідзём?

— Да ляснога камісара, — адказаў Тонька.

Да маёй хованкі было блізка. Збочылі ў цёмную лагчыну. Чырвонаармейцы былі спалоханыя і не хацелі туды ісьці. Клядзінскі сказаў ім ветліва і рашуча:

— Слухайце. Калі хтосьці з вас ня выканае хоць аднаго загаду альбо акажацца хоць словам, застрэлю на месцы. Рабіць, што кажу, і маўчаць.

Я знайшоў выварат і дастаў зь нішы тры мяхі. Клядзінскі ўзяў адзін у рукі:

— Ого! Есьць што цягнуць. Добра, што маем вярблюдаў.

Мы нагрузілі на чырвонаармейцаў дзьве ношы. Клядзінскі, як найдужэйшы з нас, узяў трэцюю, і мы рушылі ў зваротны шлях. Я і Тонька ішлі зь вінтоўкамі збоку, як ганаровы эскорт кантрабандыстаў.

Мінуўшы мост на другой лініі, мы безь ніякіх перашкод дабраліся да рачулкі паблізу мяжы. Тут чырвонаармейцы завагаліся:

— Проста! — рыкнуў Клядзінскі.

Салдаты перайшлі рэчку і пайшлі на мяжу. Тут мы спыніліся і загадалі чырвонаармейцам пакласьці ношы. Салдаты цяжка дыхалі, і ад стомы, і ад страху. Клядзінскі дастаў гаманец і даў ім па банкноце.

— Вось вам на самагон. Гэта за звышурочную службу. Барэце вінтоўкі і бегма на месца, бо пойдзеце пад суд.

Салдаты хапатліва зьбеглі да рэчкі. Пачуўся плёскат вады, пасьля наступіла цішыня.

— Яны нам прыдаліся, — сказаў Клядзінскі.

— Табе — не. Але нам прыдаліся, — адказаў Антон.

У кватэры мы распакавалі ношы. Там было больш за 100 кіляграмаў пэрлямутравых гузікаў найлепшага гатунку. Апроч таго, было 300 вугорскіх зайцоў, па сто ў кожнай ношы. Я сказаў Клядзінскаму, што хачу гэта прадаць, каб мець грошы на падарожжа і на адпачынак. Не хаваючы тавару, я пайшоў да Смолкі. Ён быў дома. Я расказаў, у чым рэч. Кантрабандыст адразу апрануўся і выйшаў з дому, паабяцаўшы прыйсьці разам з купцамі. Але вярнуўся ён адзін. Ён сказаў, што размаўляў з купцамі, якія далі гэты тавар кантрабандыстам. Сказаў, што тавар каштуе, паводле іх і яго падлікаў, 3000 даляраў. Што калі я прадам яго перакупнікам, то мне дадуць ня больш як 1000 даляраў, а купцы прапануюць мне за вяртаньне тавару 1800 даляраў, бо яны хочуць зноў паслаць яго за мяжу, і тэрмінова, бо ў Саветах гэты тавар замоўлены.

Я адразу згадзіўся. Пайшоў са Смолкам да Жадарскай, і мы запакавалі ўсё ў два мяхі. Пасьля пайшлі да гэтых купцоў. Гэта было блізка. Я кінуў мех у сенцах, а Смолка са сваім увайшоў у кватэру. Я выйшаў на падворак. Чакаў больш за чвэрць гадзіны. Урэшце прыйшоў Смолка і даў мне стос банкнотаў.

— Тут усё.

Я хацеў даць яму 200 даляраў за турботы, аднак той рашуча адмовіўся. Заміж грошай ён папрасіў, каб я пазычыў яму наган і даў патронаў да яго. Мы зноў пайшлі да Жадарскай. Я ўручыў Смолку зброю і 50 патронаў, сказаўшы, што даю наган яму ўва ўласнасьць.

Атрыманыя грошы я хацеў падзяліць на нас траіх. Аднак Клядзінскі сказаў, што ня возьме больш за сто даляраў, бо тавар зарабіў я. Тоньку я таксама даў сотню, бо ён застаецца ў Ракаве да майго вяртаньня зь Берасьця.

Сёньня вечарам Клядзінскі пойдзе на выведку. Я тым часам паеду ў Берасьце. Ну, а Тонька будзе піць па чарзе з усімі агентамі, якія прыяжджаюць у Ракаў. А калі іх ня будзе, то з кантрабандыстамі. П’яніца заўжды знойдзе сабе кампанію.

Берасьце, 17 жніўня 1923 г.

Сёньня на вуліцы да мяне падышоў нейкі вясёлы таўсташчокі мужчына і сказаў:

— Выбачайце за клопат. Мяне завуць Вацлаў Станельскі. Я вахмістар, служу ў войску. Хачу з вамі пагутарыць наконт адной справы. Ёсьць нават дзьве справы. Справа цёткі і мая. Толькі вы можаце нам дапамагчы.

Я зусім не паказаў зьдзіўленьня. Я ўвогуле перастаў чамусьці зьдзіўляцца ад таго часу, як пачаў глядзець на жыцьцё вачыма агента выведкі.

Свайго суразмоўцу я адразу залічыў да катэгорыі людзей легкадумных і няпэўных, але зрабіў выгляд, што цалкам яму давяраю. Мы пайшлі ў шынок, і там Станельскі расказаў мне такую гісторыю:

— Муж маёй цёткі ў 20-м годзе жыў у Менску. Ён засунуў у пляшку з-пад піва 200 рублёў золатам, закаркаваў яе і закапаў у садзе. Пазьней у 20-м годзе ён апынуўся ў Польшчы і ажаніўся з маёй цёткай, а вярнуцца па грошы не было магчымасьці. Сума невялікая, але цяпер нам так туга, што і гэта прыдалося б. Таму, разумееце, я пайшоў у выведку. Трохі там навыдумляў, што маю ў Саветах знаёмых на высокіх пасадах, адно, другое. Яны мне далі пробнае заданьне. А я так сабе думаў: забяру пляшку з грашыма — сто рублёў цётцы, сто рублёў мне, выканаю так-сяк заданьне і падзякую за службу. Вы ня думайце, я не баязьлівец, але страшна не люблю бальшавікоў, дык нашто мне на іх глядзець. Яшчэ раззлуюся і морду каму наб’ю. Вось жа, паехаў я на мяжу. Перакінулі мяне ў Коласаве. Я пайшоў у лес, разгледзеўся. Халера ведае, куды ісьці! А там цёмна. Дарогі ня ведаю. Калі б яшчэ на кані, то разумею, але пешшу шыбаваць да Менску, не — думаю сабе — дзякуй. Сабе даражэй будзе! І даў драпака. Перасядзеў у кустах да раніцы і прыйшоў на памежны пост. Нарасказваў ім кучу прыгод і паехаў дадому. Рапарт, натуральна, усё як мае быць. Неяк адгаварыўся і выказаў жаданьне пайсьці яшчэ раз. Але цяпер ужо так лёгка ня выкручуся. Вось і падумаў я, што вы лёгка маглі б і пляшачку зь зямлі выцягнуць, і заданьне выканаць. І ўсё было б файна: і сабе добра, і бацькам прыемна. Цётухна б вам палову золата адсыпала, а я — палову грошай, якую атрымаю на выкананьне заданьня. Ніхто б ня страціў, а мне б не давялося без патрэбы д’яблу ў пашчу лезьці.

— Добра, — адказаў я. — Але адкуль вы мяне ведаеце? Чаму вы да мяне з гэтым зьвярнуліся?

— Антон мне пра вас расказваў. Вось я і падумаў, што так будзе найлепей. А вам — малая розьніца, адно заданьне зрабіць ці два.

Я згадзіўся. Я проста хацеў даць яму трохі зарабіць. Мы пайшлі да яго цёткі. Сустрэла мяне вялізная бабішча ў зялёным халаце. Валасы заплеценыя ў катлету. Вочы плаваюць у тлушчы. Пальцы як сасіскі. А галасок тоненькі. Яна дала мне плян, мы абмеркавалі справу і разьвіталіся. Хацела мяне гарбатай пачаставаць, але я сказаў, што ня п’ю гэтага зельля, бо дбаю пра колер твару. Станельскі ў той жа дзень пайшоў па заданьне і грошы.

Доўгі час я ня мог зразумець, што са мной адбываецца. Перадусім, гэтая дзіўная расьсеянасьць. Я ні на чым не магу засяродзіць думкі. І стаў да ўсяго абыякавы. Мне здаецца, нібыта я апынуўся па-за мяжой жыцьця, што гэта толькі выпадак, што я яшчэ жыву, размаўляю, хаджу. Я хаваю гэта, але не магу ашукаць сябе. Нешта папсавалася ў маіх мазгах. Падобна, пачалося гэта ад таго часу, калі ў лапы Чэка трапілі Пятроў і Грушэўскі. Пасьля гэтая стадола — не было ж ніякіх шанцаў на выратаваньне. І ўрэшце тое, што было зь Лізкай. Я роспачна чапляўся за гэтую дзяўчыну. Я думаў, што каханьне да яе мяне ўратуе, што я знайду ў гэтым мэту свайго жыцьця. І ўсё зьнікла. Цяпер засталося мне толькі адно — бяссоньне. Ня памятаю, калі я апошні раз добра спаў. Часта здараецца, што я ня сплю ўсю ноч. І што за думкі мне тады прыходзяць у галаву! Папросту выць хочацца! Я вязень гэтага агіднага сьвету і свайго цела. Аднаго разу, у бяссонную ноч я пайшоў да ўмывальніка і доўга мыўся. Пасьля наблізіўся да люстра. Пачаў глядзець на свой твар, і раптам мне зрабілася прыкра. Я заўважыў у вачах вар’яцкія агні. Я ўбачыў, што я ўжо не нармальны чалавек. Я толькі раблю выгляд, што ўсё ў парадку. Аднак насамрэч ужо разбурылася тая крохкая перагародка, што аддзяляе кожнага з нас ад вар’яцтва, у якое я ўпадаю ўсё больш. Найгоршае тое, што трэба ўвесь час рабіць выгляд, нібыта ўсё ў парадку. Трэба размаўляць, сьмяяцца, забаўляцца. Але ўсё гэта ня мае для мяне зьместу, сэнсу, бо думкі мае заўсёды недзе далёка. Часам я доўга слухаю кагосьці, уважліва гляджу яму ў вочы і пасьля ўсьведамляю, што зусім ня памятаю, што ён мне расказваў.

Некалькі разоў я ўжываў какаін. Гэта вырывае з атупеньня і дае палёгку. Але я баюся стаць залежным і саромеюся гэтага. І ўсё ж заўжды я маю пры сабе какаін.

Зноў пачынаю баяцца адзіноты. Праз пэўны час я зразумеў, што баюся самога сябе. Баюся, бо ня ведаю, што мне прыйдзе ў галаву ў наступны момант, і баюся вар’яцтва. Добра, што яшчэ хоць усьведамляю гэта. Я хацеў папрасіць Тоньку, каб ён, калі я сапраўды звар’яцею, абавязкова мяне застрэліў. Але пасаромеўся сказаць яму гэта і не хацеў яго палохаць.

Аднойчы я зацеміў, што і пачуцьці мае пачынаюць працаваць ненармальна. Напрыклад, гляджу на двух людзей, якія размаўляюць, і зусім іх ня чую. Думаю ў гэты час пра мноства рэчаў і адначасова раблю выгляд, што заняты чытаньнем нейкай газэты ці разгляданьнем нейкага віду. А потым з мазгоў неспадзявана ўсплывае ўвесь зьмест іх размовы, якой я зусім ня чуў. Значыць, ёсьць ува мне штосьці, што працуе самастойна. Гэта так дзіўна і заблытана, што я нічога не магу зразумець. Ведаю толькі, што страціў валоданьне сабой, што звычайны «здаровы розум» перастаў мной кіраваць. Гэта часта даводзіць мяне да шалу. Размаўляючы, я стараюся засяроджвацца — каб гаварыць правільна. Кантралюю кожную сваю думку, і раптам той хтосьці, з глыбіні маёй душы, кажа рэчы, процілеглыя таму, чаго я хачу. І самае дзіўнае, што потым выяўляецца, што «ён» вельмі трапна зрабіў.

Нядаўна задрамаў і адразу прысьніў, як сабака чысьціць зубы. Ён чысьціў іх шчоткай для адзеньня. Шчотка ляжала на падлозе, а ён прытрымліваў яе лапай і цёрся пысай аб шчаціньне.

Я часта ўспамінаю Харэўскага. Прыгадваю тую сцэну ў лесе ўночы, калі ён размаўляў з багамі. Здаецца мне, і яму д’ябал глузды перакруціў. Багам ночы роўныя? Ідыятызм! Адкуль у ім гэтая ганарыстасьць? Насамрэч жа мы легкадумныя, бясьсільныя дзеці, што мараць пра нейкія цуды, блукаюць навобмацак сярод палёў і лясоў са сьмерцю пад ручку.

Ад Антона я трохі даведаўся пра мінулае Харэўскага. Даўней Зыгмунт жыў у Маскве. Там у яго была дзяўчына, якую ён вельмі кахаў. Яе бацькоў падчас «ліквідацыі» сацыялістаў-рэвалюцыянэраў забралі на Лубянку. Потым і яе арыштавалі. Яе брата і бацьку расстралялі; а дзяўчыну, доўга пратрымаўшы ў турме, вызвалілі. Тады яна зрабіла сабе сьмерць, кінуўшыся на брук падворку з трэцяга паверху дому. Зыгмунт засьпеў яе яшчэ жывою, але неўзабаве яна памерла. Харэўскі застаўся адзін. І цяпер ён плавае па брудных хвалях савецкай неверагоднай рэчаіснасьці, як карабель-здань. Сам слабы і мізэрны, як дзяўчына, але магутны ў сваім пачуцьці нянавісьці да катаў Расеі, помсьціць, як можа, за сваё і яе зламанае жыцьцё. А можа, ён сапраўды роўны багам ночы? Колькі разоў я думаў, што добра было б, каб ён хутчэй памёр. Бо гэта не чалавек, а закуты ў лёд боль. Цікава, што яна яму сказала ў апошнія хвіліны свайго жыцьця? Мабыць, штосьці страшнае! Я ж таксама страціў некалькі дарагіх мне людзей, якіх забілі бяз дай прычыны, але я не такі разьюшаны і поўны нянавісьці да бальшавікоў, як ён. Я іх ненавіджу хутчэй розумам — за ўсю іх агіднасьць. Я лічу гэта сваім правам і абавязкам перад маімі сябрамі — нежывымі. А ён ненавідзіць злосна, бяздумна, усім сваім іством, кожным нэрвам! Аднойчы ён сказаў мне:

— Ведаеш што, Ромка, калі б бальшавікі зьніклі з паверхні зямлі, я б сябе забіў. Ужо не было б дзеля чаго жыць!

ІХ «МАНЭЎРЫ»

Все мы, святые и воры,

Из алтаря и острога

Все мы — смешные актеры

В театре Господа Бога.

М. Гумілёў,

«Тэатар»

1

Раман ехаў з Гомеля ў купэ «мяккага вагону». Разам зь ім ехалі двое краскомаў з 7-й кавалерыйскай дывізіі і агент Фінаддзелу. У Бабруйску ўсе выйшлі, і Раман застаўся адзін. Была 11 гадзіна вечара. Раман апусьціў акно і вызірнуў на пэрон. Убачыў некалькі чэкістаў. У «цьвёрдыя вагоны» села шмат пасажыраў. «Мяккі» ішоў амаль пусты. Незадоўга перад адпраўленьнем на пэрон выбегла жанчына ў скураной куртцы. Пад пахай у яе быў партфель. Яна хапатліва ішла ўздоўж цягніка. Спытала штосьці ў чэкіста. Той паказаў пальцам на вагон, у якім ехаў Раман. Жанчына падышла да акна:

— Гэта мяккі вагон? — зьвярнулася яна да Рамана.

— Так.

Яна ўвайшла ў калідор. Мінула купэ Рамана. Пэўна, шукала зручнейшае месца. Праз імгненьне вярнулася.

— Тут будзе найзручней, — сказала яна, кладучы партфель у кут ля сьценкі і займаючы месца ля акна.

Раман маўчаў. Паводзіны жанчыны падаліся яму трохі дзіўнымі. Яна была занадта вясёлая, міла ўсьміхалася. А гэта для «жанчыны з партфелем» — зьява ненатуральная. Ён зацеміў, што на рэмені цераз плячо ў жанчыны вісіць фотаапарат.

Жанчына зьняла з галавы мужчынскую шапку-«керанку» і паклала на паліцу. Скураную куртку павесіла на кручок ля акна. Нарэшце ўселася. Выняла пачак папярос «Клуб» і запаліла.

— Вы курыце?

— Так.

— Можа, пачастуецеся папяросай?

— Я куру толькі «Нашу марку».

— Я прызвычаілася да «Клубу». А чаму цягнік не адпраўляецца? Ужо ж былі сьвісткі!

— Можа, кола ў лакаматыва адвалілася, ці машыніст пайшоў у кіно.

Жанчына расьсьмяялася. Потым спытала:

— Можа, я размовай перашкаджаю вам спаць?

— Не. Я ўжо выспаўся. Я еду з Харкава.

Неўзабаве цягнік рушыў. Раман, зацікаўлены наяўнасьцю ў незнаёмай яму жанчыны фотаапарата, спытаў:

— Вы аматарка фатаграфіі?

— Н-не. Гэта мая прафэсія. Я карэспандэнтка «Трудовой Правды». Яшчэ пішу артыкулы ў іншыя выданьні. Нават у вайсковыя. Мяне завуць Вера Радзінская.

Тады Раман палічыў патрэбным прадставіцца:

— А мяне Андрэй Дылія.

Аднак заміж таго, каб сказаць, як зьбіраўся: намесьнік кіраўніка ўладзімірскага фінаддзелу — як было ў дакумэнтах, ён сказаў: намесьнік начальніка цімкавіцкага пагранатраду.

Жанчына зь цікаўнасьцю паглядзела на яго.

— Значыць, вы выдатна разьбіраецеся ў міжнародных адносінах?

— Так. Так, як вы ў журналісцкіх справах.

Раман падумаў, што добра было б завербаваць яе як супрацоўніцу. У якасьці карэспандэнткі яна магла ўсюды езьдзіць, рабіць здымкі, інтэрвію, падтрымліваць сувязь паміж паасобнымі ячэйкамі. Ён ажывіўся. Пачаў міла і весела размаўляць са спадарожніцай. І размова так дзіўна складалася, што ўвесь час круцілася вакол найцікавейшых для яго пытаньняў. Перадусім — вайсковых спраў. Пачалі размаўляць пра манэўры. Аказалася, што Радзінская была на іх тэрыторыі і зьбіралася напісаць справаздачу пра манэўры ў выданьне «Красный Командир». Раман распытваў яе пра дэталі; хоць ён ведаў, што яго інфарматар дасьць яму дакладную справаздачу, гэта было б пацьверджаньнем яго працы. Сутнасьць манэўраў ён ведаў. Яго цікавілі толькі іх ход і вынік.

Радзінская сказала, што ў яе ёсьць больш за дзясятак фатаграфіяў з манэўраў. Раман успомніў, як у мінулым годзе яму даручылі сфатаграфаваць усе чыгуначныя масты на лініі Менск-Бабруйск. Апроч таго, трэба было дасьледаваць і апісаць паасобныя станцыі. Ён падумаў: «Як лёгка Радзінская магла б усё гэта зрабіць». А ў яго тады было з гэтым шмат клопатаў. «Абавязкова трэба паспрабаваць завербаваць яе».

У размове прагучалі словы «рэарганізацыя Чырвонай Арміі». Раман і Вера адначасова дапытліва паглядзелі адно аднаму ў вочы. Каб згладзіць гэта, Раман сказаў:

— Мяне вельмі дзівіць, што вы пра гэта ведаеце. Гэта ж таямніца.

— Калі таямніца, то і вы не павінны ведаць. Я як журналістка ведаю шмат рэчаў, але добра арыентуюся, з кім пра іх размаўляць. Зрэшты, мы абое пра гэта ведаем. Я, напрыклад, маю гэтыя зьвесткі зь неспасрэднай крыніцы і кажу пра гэта таму, што вы першы згадалі.

— А я, — сказаў Раман, — ня толькі пра гэта ведаю, але нават бачыў праект загаду і ведаю яго нумар.

Вера расьсьмяялася:

— А можа, і я ведаю?

— Сумняваюся.

— Калі ласка. Першая лічба З.

— Добра. А другая?

— Таксама З. А можа, і я бачыла копію загаду, але як журналістка павінна захоўваць гэта ў таямніцы.

Раман быў захоплены новай знаёмай:

«Гэта ж скарб для мяне! Трэба пастарацца як найбліжэй зь ёй пазнаёміцца. Можа, яна здабудзе копію загаду хутчэй, чым Марозаў!»

Яго апатыя зьнікла. Ён пачаў з ажыўленьнем размаўляць зь Верай. Расказваў ёй розныя рэчы пра сваю службу ў пагранатрадзе і сам распытваў пра розныя дэталі, якія тычыліся яе працы.

Вера паводзіла сябе ўсё больш какетліва. Раман пачаў рабіць ёй кампліменты. Яна весела сьмяялася, а ў нейкі момант сказала:

— Вы так паводзіцеся, нібыта ў мяне закахаліся.

— А што ж тут дзіўнага? Вы мне вельмі падабаецеся. Перадусім як жанчына, а па-другое, як талковая работніца. Зрэшты, нічога дзіўнага: у нас, на памежжы, няма прыгожых жанчын, таму, калі я вас убачыў, то папросту захмялеў.

Яна пагразіла яму пальцам і сказала:

— Вы вельмі мілы, але я ня вельмі вам веру.

— Можа, я вас яшчэ пераканаю.

Пад’яжджаючы да Менску, яны ўжо гаварылі на «ты». Выйшлі на вакзале і разам пайшлі да выхаду. На плошчы перад вакзалам спыніліся.

— Куды цяпер ідзеш? — спытаў Раман.

— У гатэль. Спаць.

— А калі мы ўбачымся?

— Калі ты хочаш?

— Заўсёды: сёньня, заўтра, пасьлязаўтра.

Яна задумалася. Раптам яе твар падаўся яму дзіўна знаёмым. У вачах зьявілася штосьці, чаго ён дагэтуль не заўважаў, але што ён шматкроць бачыў у чыіхсьці іншых вачах. Аднак ён ня мог прыгадаць, калі гэта было.

Вера патрэсла галавою — нібы апамятаючыся. Сказала:

— Сустрэнемся 1 верасьня, а 9-й вечара, у Губэрнатарскім садзе, у алеі насупраць летняга тэатру «Рэнэсанс».

Перад вачыма Рамана паўсталі постаці расстраляных таварышаў і «сустрэчу», на якую ён прыйшоў у той жа час, у тое ж месца год таму. Ён зрабіў крок назад і, зьдзіўлены, глядзеў ёй у вочы.

— Што ты так спалохаўся?

— Што… страшна доўга чакаць.

Яна расьсьмяялася.

— Трэба быць цярплівым. Так усё здабываецца.

Яны разьвіталіся моцным поціскам рук.

Раман у задуменьні ішоў вуліцамі. Ён усё думаў пра гэтую жанчыну. Успамінаў яе аповед пра манэўры, які выявіў вялікую назіральнасьць.

«Так, так, «манэўры», — прашаптаў ён колькі разоў, думаючы пра тое, як завербаваць карэспандэнтку «Трудовой Правды». Аднак адна рэч усё не давала яму спакою. Той дзіўны выраз вачэй, які ён зацеміў у Веры, калі яна разважала, калі прызначыць яму спатканьне.

«Дзе ж я гэта бачыў?»

Раптам яго азарыў успамін: «У сябе ў вачах — у люстры!» Так. Акурат гэта… Аднак гэта вельмі дзіўна!

2

Раман правёў дзень у сястры Харэўскага, бо меў да яго вельмі пільную справу. Аднак таварыш не прыйшоў. Ён пакінуў яму ліст і ўвечары пайшоў да Наташы. Дзяўчына была вельмі зьмізарнелая і сумная. Раман занепакоіўся:

— Што здарылася?

— Зь Любай вельмі блага. Былі два крывацёкі. Другі вельмі моцны. Думаю, трэці яна не перажыве. Яна зусім зьнясілела. Дзіўна — яна ж выглядала лепш за мяне. Цяпер увесь час са мной сварыцца. Хоча курыць, а я ёй не даю.

— Доктар быў?

— Быў. Сказаў, што яна ў найбліжэйшыя дні памрэ.

Раман увайшоў у спальню. Люба ляжала ў ложку. Яна ўжо не магла хадзіць. Вочы яе глыбока запалі, вусны былі цёмныя, патрэсканыя. Люба ўсьміхнулася. Слабым, глыбокім голасам адказала на вітаньне. Паклікала яго бліжэй.

— Дайце папяросу, — папрасіла ўмольна, а ў вачах паказаліся сьлёзы.

Раман, нават не вагаючыся, даў ёй папяросу. Люба прагна ўцягнула тытунёвы дым у лёгкія, і раптам папяроса выпала зь яе рукі. Яна пачала душыцца дымам. У пакой убегла Наташа.

— Навошта вы далі ёй папяросу? Зноў можа пачацца крывацёк!

— Нічога ён ня будзе. Гэта проста ад прастуды. Хутка гэта міне, — весела сказаў Раман.

Наташа хацела забраць у хворай папяросу, але Люба не дала. Сказала:

— Ня муч жа мяне!

Наташа махнула рукой і хутка выйшла з пакою. Люба курыла далей. Яна ўжо не душылася дымам. Раман з жалем глядзеў на яе, але стараўся гаварыць бадзёра:

— Вы ведаеце, што мы хутка паедзем за мяжу?

— Ведаю.

— Толькі хай міне гэтая прастуда. Там вам будзе вельмі добра. Можа, арганізуем вам выезд у Амэрыку. Але трэба быць вясёлай.

Люба сумна глядзела ў акно. Праз імгненьне яна сказала ціха, сонна:

— А я склала новую песеньку. Вясёлую. Зараз напяю вам:

А дванаццатай гадзіне

Я цябе чакала,

Не прыйшоў ты

І ня прыйдзеш.

Добрага тут мала!

Баліць сэрца,

Баліць моцна,

Баліць, аж канае,

Сэрца адчувае,

Ты заўжды ілгаў!

Яна сьпявала гэта слабым, перарывістым голасам. Мэлёдыя была сапраўды вясёлая. Тэмп жывы. Але тым страшнейшы быў сэнс словаў. Раман падумаў, што гэта, магчыма, апошняя песенька Любы. Ён запісаў яе. Дзяўчына, ўсьцешылася:

— Вам падабаецца?.. Толькі нікому яе не сьпявайце, бо яна мая. Я для сябе яе сьпяваю. Добра было б пайсьці ранкам басанож па расе, у лёгкай сукенцы, і сьпяваць… Я вельмі люблю лугі і сонца. Там так шмат паветра.

З

Вечарам Раман пайшоў у Серабранку. Знайшоў апісаны цёткай Станельскага дом. Зайшоў на падворак. Дом падзяляўся на дзьве часткі. У левай было цёмна, у правай, ззаду, гарэла сьвятло. Раман наблізіўся да акна. Яно было шчыльна завешанае зь сярэдзіны. Пачулася запальчывая размова:

— Кажу табе, ён даў толькі 10 000.

— За гадзіну 10 000?!

— Сказаў, што больш няма.

— Ілжэш, халера! Ён быў у добрым паліто. Кажу табе, давай усё, бо будзе кепска!

— Ванечка, клянуся табе!

— Давай грошы!

— Ванечка, мне есьці няма чаго.

— Давай грошы!

Раман зразумеў, што гэта разьлікі сутэнэра з прастытуткай. Ён пайшоў у глыбіню саду. У ім было ўсяго некалькі дзясяткаў дрэваў. Паводле пляну, трэба было ісьці цэнтральнай сьцежкай да ўслончыка. За ўслончыкам была яблыня, і ад яе трэба было зрабіць тры крокі проста. Там была схаваная пляшка з грашыма.

Ён ня мог карыстацца ліхтаром, бо баяўся прыцягнуць нечую ўвагу. Таму ў цемры знайшоў першую за ўслончыкам яблыню і адмераў ад яе тры крокі. Пачаў капаць штылетам рыхлую зямлю. Дарма што ён перакапаў вялікі пляц, нічога не знайшоў. Задумаўся над гэтым. Падумаў, што яго не маглі ўвесьці ў зман. Гэта ня мела ніякага сэнсу.

Вярнуўся да ўслончыка, сеў на яго і пачаў успамінаць словы цёткі Станельскага: «Адразу за ўслончыкам будзе яблыня, а за яблыняй трэба адмераць у простым кірунку ад дому тры крокі, і там капаць. Пляшка будзе неглыбока, можа, 30–40 сантымэтраў ад паверхні».

Раман устаў і, шоргаючы нагамі па зямлі, пачаў паволі рухацца наперад. Раптам нага ўпёрлася ў нізкі пень ад дрэва.

…Цяпер разумею: тую яблыню сьцялі.

Ён зрабіў тры крокі ад спрахнелага пянька і пачаў капаць. Хутка нож зашкрабаў аб шкло. Раман дастаў зь зямлі вялікую пляшку. Патрэс яе… Усярэдзіне забрынкалі манеты. Тады ён пайшоў да плоту і знайшоў там камень. Адбіў рыльца пляшкі і высыпаў на далонь манеты. Завязаў іх у хустку і схаваў у кішэнь. Скіраваўся да выхаду з саду. Калі ён наблізіўся да дому, зь сярэдзіны пачуўся жаночы лямант і плач:

— Ванечка, Ванечка! За што ж ты! Вазьмі ўсё, толькі ня бі!

Было чуваць гук удараў і ўсё гучнейшыя енкі кабеты.

— Ну пусьці ж! У мяне ж нічога няма! Ты, нягоднік! Пусьці!

Раман зьбіраўся сысьці з падворку. Ён ужо быў ля весьніцаў. Але раптам вярнуўся і ўвайшоў у сенцы. Пасьвяціў ліхтаром. Знайшоў дзьверы. Увайшоў у цёмны пакой ад вуліцы. Убачыў у нізкай пярэгародцы прыадчыненыя дзьверы. Там было сьветла і адтуль даляталі жаночыя стогны, сапеньне разьюшанага мужчыны і гук удараў.

Раман стаяў у дзьвярах. Ён убачыў каржакаватага мужчыну гадоў 40, які, стоячы сьпінай да яго, біў палкай жанчыну, што ляжала на падлозе. На ёй былі толькі кашуля і панчохі. Левая рука была закручаная за сьпіну — мужчына яе трымаў. Правай рукой яна закрывала ад удараў галаву. Адна панчоха ссунулася аж на ступню. Кашуля была парваная і ў плямах крыві. На целе ў шмат якіх месцах было відаць чорныя пісягі ад удараў. Мужчына ашалела біў:

— А, вось табе! Вось табе! Вось табе!

Удары сыпаліся на сьпіну, на бакі, на рукі. Пры кожным удары цела жанчыны канвульсійна ўздрыгвала, і яна ўжо не крычала, а выла глухім, зьвярыным голасам, што перарываўся хрыпеньнем.

— Досыць, — сказаў Раман.

Мужчына імгненна павярнуўся. Раман убачыў чырвоны, скрыўлены твар, сьлінявыя вусны і вочы, што гарэлі з-пад густых броваў. Яны мерылі адзін аднаго паглядамі. Мужчына цяжка дыхаў. Ён быў стомлены біцьцём. Жанчына распрасталася на падлозе, толькі яе сьпіна торгалася. Раман убачыў, што яе правая далонь упала на падлогу і рухалася па дошках, пакідаючы цёмны крывавы сьлед.

— За што гэта? — спытаў Раман.

Адказу не было.

— За што ты яе біў?

Твар мужчыны набрыняў крывёй. У вачах загарэлася злосьць. Было відаць, што ён хоча кінуцца на Рамана. Раман паволі, спакойна выняў рэвальвэр. Амаль адразу твар мужчыны пачаў бялець.

— За што ты яе біў?

— Бо… бо… заслужыла…

— Хто гэта? Твая жонка? Сястра?

Ён усьміхнуўся і пагардліва патлумачыў:

— Курва.

— І не дала табе грошай?

— Дала.

— Але мала? Што?

— Ну, так.

— А як думаеш: калі пазбавіш яе здароўя і зьнявечыш, яна больш заробіць?

— Будзе другая.

— Будзе другая?

— Будзе.

— І яе таксама будзеш біць?

— Зь імі іначай нельга.

Раман зрабіў крок да яго.

— Не. Больш ня будзеш біць. Кінь палку і выходзь на двор.

Мужчына марудзіў.

— Ідзі, бо вывяду!

Раман уважліва сачыў за кожным рухам чалавека, што касавурыўся на яго. Прапусьціў яго ў сенцы і вывеў на вуліцу. Яны моўчкі ішлі цёмнымі завулкамі. Раман ззаду паказваў дарогу: направа! налева! проста!

Выйшлі за горад.

Патанулі ў цемры.

Той ночы на ўскраінах Менску гучала шмат стрэлаў. Магчыма, рэха аднаго зь іх праплыло і над Серабранкай.

ДЗЁНЬНІК РАМАНА ЗАБАВЫ

Берасьце, 26 жніўня 1923 г.

Быў у цёткі Вацлава Станельскага. Даў ёй 100 рублёў золатам — палову таго, што дастаў з пляшкі. Кабета вельмі ўсьцешылася. Гэта невялікія грошы, але яна даўно лічыла іх страчанымі.

Вацлаў Станельскі пачынае мне не падабацца. Я зрабіў за яго заданьне, але паловы належных мне грошай не атрымаў. Справа зусім ня ў іх, але я не люблю, калі мяне падманваюць. Ён мог бы шчыра папрасіць у мяне тыя грошы, і я б ахвотна яму даў. Аднак я ўзяў у яго наступнае заданьне. Выпрабую яго да канца. Ён вельмі выбачаўся і абяцаў, што неўзабаве ўсё ўрэгулюе. Пабачу. Хоць я перакананы, што ён і гэтым разам паспрабуе адкруціцца. А потым будзе цешыцца, што ашукаў мяне.

Марозаву грошай на паездку ў Маскву я ня даў. Лепш было б зрабіць гэтую справу зь Верай. Яго шанцы здабыць копію праекту загаду пра рэарганізацыю вельмі сумнеўныя. А Вера бачыла копію і нават ведае нумар загаду.

Значыць, яна, магчыма, хутчэй здолела б зрабіць для мяне копію ці сфатаграфаваць яго. Я сустрэўся зь ёй 1 верасьня ў Губэрнатарскім садзе. Другі раз гэты сад!.. І адразу гэты выраз абудзіў ува мне думкі пра «Сад пакутаў» і Лізку… Як гэта балюча! І няма гэтаму канца, няма выйсьця. Усё нагадвае мне пра яе: усьмешкі жанчын, падобная постаць ці валасы. А начамі бяссоньне. Калі ж гэта ўрэшце скончыцца! Можа, разам з жыцьцём?.. Маім дурным жыцьцём, зь якога я нічога для сябе ня маю, апроч нягодаў і непакою. Але я ведаю, што калі б я гэта кінуў, было б яшчэ горш. Я б ня вытрымаў сам з сабою… І ўвесь час гэтыя думкі пра самаіубства. Каб хутчэй ужо трапіла ў мяне куля, бо я больш не чакаю ад жыцьця нічога цікавага і нішто не дае мне такіх эмоцыяў, якія я перажыў.

Часам я бачу дзіўныя рэчы — нават наяве і без какаіну. Калі апошні раз ішоў з Саветаў, на золку давялося перайсьці непадалёк ад мяжы зь лесу ў лес. Беспасярэдняй небясьпекі не было, таму я ў задуменьні ішоў полем. Пайшоў сьцяжынкай, што вяла між колькімі поўным дажджавой вады равамі. Можа, калісьці там капалі гліну ці пясок. Збоку ішла доўгая паласа ядлоўца. Раптам я пачуў нейкі шум. Паглядзеў налева. Убачыў вялізнага селяніна, які басанож бег па ржышчы. У руках у яго быў тоўсты кол. Ён стрымгалоў імчаў на мяне. Я адразу зразумеў, што ён мяркуе, што я кантрабандыст, бо я іду не дарогай, а прашмыгваю зь лесу ў лес. Я падпусьціў яго блізка. Спыніўся. Калі я павярнуўся да яго, селянін убачыў на аколку маёй шапкі чырвоную зорку і спыніўся, разгублены. У яго была вялікая ўскудлачаная галава і рудаватая барада. Вочы яго лёталі па мне — нібыта мяне абмацвалі.

— Чаго ты хочаш? — спытаў я яго.

— Я думаў, гэта кантрабандыст.

— А калі б быў кантрабандыст, то што?.. Засунуў бы яго, забраўшы рэчы, у гэты роў?

Вочы яго бегалі.

— Не, таварыш.

— А што б ты зрабіў?

— Завёў бы на «пост».

— Ага! Ну хадзем на «пост». Кол кінь!

Я завёў яго ў лес. Вузкай стужкаю дрэваў мы перайшлі на другі бок. Там я зноў паглядзеў яму ў вочы. Ён быў вельмі спалоханы. Сьмярдзеў потам.

— Што ты мне яшчэ скажаш? — спытаў я яго.

Ён маўчаў. Толькі твар яго пашарэў і горла сутаргава рухалася, нібы ён душыўся сьлінай. За яго сьпінай узыходзіла сонца. Я загадаў яму павярнуцца назад. Сказаў:

— Глядзі на сонца! Можа, бачыш яго апошні раз? Ён глядзеў.

— А ты ведаеш, што калі б ты забіў кантрабандыста за трохі тавару, то ён ужо ніколі сонца ня ўбачыў бы?

Ён не адказваў, толькі цяжка дыхаў. Мабыць, думаў, што я яго зараз заб’ю. Я сапраўды меў такі намер. Я меркаваў, што ён ужо не аднаго чалавека загубіў. Ён жа быў волат. А той кол у яго руках — зброя забойства.

Я загадаў яму ісьці сьцежкай. Ён рушыў не адразу. Калі ён пайшоў, я абапёр рулю парабэлюма на сагнутым перадплеччы і ўзяў на прыцэл ніз яго чэрапа — чэкісты ў гэтае месца страляюць з нагана… Я праводзіў яго паглядам прымружанага вока. Раптам мне здалося, што селянін усё расьце… што ён крадзецца да сонца, якое ўстае адразу за дрэвамі… што хоча схапіць яго… Потым я ўбачыў, што чалавека няма… што наперад ідзе шкілет — скрыўлены, пачварны… Я апусьціў зброю і ўбачыў за 10 крокаў ад мяне гэтага селяніна. Уздыхнуў.

«Як добра, што я ня стрэліў! Бо тое зло, якое ён можа зрабіць, можа, і ня зробіцца. Можа, гэтых хвілін яму хопіць на усё жыцьцё».

Берасьце, 27 жніўня 1923 г.

Я чытаў, што бываюць караблі-здані. Зь якойсьці прычыны на іх загінула ўся каманда, і плаваюць мёртвыя карпусы, якія носіць хвалямі па марах і акіянах. Часам яны разьбіваюць іншыя караблі і так дзіўна пры гэтым паводзяць сябе, што здаецца, нібыта імі кіруе нечая рука. Калі я думаю пра Харэўскага, то ён здаецца мне такім вось караблём-зданьню. У ім памерла тое, што складае вартасьць жыцьця чалавека, і застаўся толькі каркас, які носіць па хвалях акіяну бальшавіцкіх злачынстваў. Ён разбурае перашкоды на сваім шляху і помсьціць за сваю крыўду, без надзеі зраўнаваць рахунак. Бо за такую крыўду, якую зрабілі яму, нічым нельга заплаціць. А колькі ж такіх караблёў-зданяў у Саветах! Толькі ня ўсе яны такія ж сьмелыя і рашучыя. Бальшыня разьбіваецца аб скалы і гіне. І я такі самы карабель-здань. Няма ў маім жыцьці ніякай мэты, аднак я не магу пагадзіцца з тым, каб подласьць перамагала і атачала сябе арэолам.

Дзесьці я чытаў, што сапраўдная свабода будзе панаваць тады, калі будзе ўсё адно, жыць ці ня жыць. Можа, са мной гэта ўжо адбылося, бо жыцьцё ці сьмерць — мне сапраўды ўжо абыякава, і я адчуваю, што я па-за межамі жыцьця.

У Польшчы мне часта надараецца размаўляць з рознымі людзьмі, якія распытваюць мяне пра жыцьцё ў Саветах. Часта гэта бываюць вельмі інтэлігентныя людзі, таму я ім апавядаю. Я кажу толькі праўду. І заўжды зь зьдзіўленьнем заўважаю, што яны мне ня вераць. Яны заўжды думаюць, што я перабольшваю, што ілгу. Перадусім яны так думаюць таму, што я — агент выведкі. Потым, таму, што я — праціўнік бальшавіцкага ладу. А я ж не расказваю ім нават дробнай часткі тых жахаў, якія дзеюцца ў Бальшавіччыне. Мяне гэта зьдзіўляе. Няўжо ім, каб паверыць, трэба самім туды паехаць і на сваёй скуры гэта спраўдзіць?.. Я ведаю, што ўсё выйдзе на яву, што гісторыя раскрые людзям вочы на ўсе гэтыя злачынствы. Што псыхолягі будуць зьдзіўляцца, да якой агіднасьці могуць дайсьці простыя людзі і як яны здольныя яе маскаваць. І будуць зьдзіўляцца неверагоднаму асьляпленьню людзей Захаду, якія — нават найразумнейшыя — расцэньваюць тое, што адбываецца ў Саветах, за заснаваньне камунізму, а не за разгул агідных пачвараў і садыстаў, што зьдзекуюцца з найцярплівейшага народу сьвету.

Цяпер, калі мяне пытаюць пра Саветы, кажучы: «Ну, як там вашы бальшавікі?», я часта адказваю так: «Саступаю іх вам». А калі заўважаю ў загадзя адпаведна настроенага суразмоўцы іранічна-скептычную ўсьмешку на твары, то пачынаю сапраўды выдумляць. Напрыклад, учора надарылася мне размаўляць з адным панам, які — як я ведаў — пачынае патроху камунізавацца. Захацелася яму авацыяў, прамоваў, прыёмаў, фатаграфіяў у прэсе, магчымасьці кіраваць у будучыні тысячамі, і ён павярнуў налева — можа, у недалёкай будучыні і карак скруціць. Калі ён мяне спытаў: «Як там ідуць справы ў Саветах?», я адказаў: «Вельмі добра!» І пачаў яму расказваць тое, што бальшавіцкія агітатары кажуць нашым рабочым. Ён цалкам мне паверыў. Я пачаў неймаверна перабольшваць. Ён таксама паверыў. Урэшце, я расказаў яму пра вынікі апытаньня сярод 500 дзяцей з адной школы ў Маскве. Анкета была на тэму: «Кім ты хочаш быць па заканчэньні навучаньня?» Бальшыня адказвала: камісарам, славутым лётчыкам, акторам, інжынерам, пісьменьнікам, мастаком, музыкантам… Я сказаў, што гэта сьведчыць пра сьвядомасьць моладзі і імкненьне да плённай дзейнасьці на карысьць Саюзу. Ён з запалам гэта пацьвердзіў. Калі ён сапраўды разумны чалавек, то павінен палічыць мяне дурнем. Апытаньне гэтае сьведчыць хутчэй пра тое, што моладзь прагне любой цаною паправіць свой быт і здабыць становішча, што яна пагарджае пралетарыятам, што яна ня мае класавай сьвядомасьці. Калі ва ўзорнай савецкай школе з 500 дзяцей ніхто не захацеў быць рабочым ці земляробам, гэта фатальна! Проста страшна! Матэрыялізм прасякнуў да мозгу касьцей… Тым часам я ня раз чуў, як буржуазнае дзіця марыць, што будзе фурманом, шофэрам, мэханікам, салдатам, пажарным. Яго папросту вабіць цікавая дзейнасьць у гэтай прафэсіі. А пралетарскімі дзецьмі кіруе жаданьне ўлады, бліску, спажываньня. Бескарысьлівасьці ані каліва. Расьце пакаленьне акулаў, гатовых на ўсё, каб толькі забясьпечыць сабе славу, дабрабыт і ўзьнесьціся па-над масай. Зрэшты, гэта адзіны спосаб унікнуць страшнай тутэйшай нядолі і паняверкі. Розум дыктуе ім: у будучыні ёсьць толькі дзьве дарогі — быць альбо гаспадаром, альбо рабом. Вось яны і рвуцца да панаваньня.

Я ведаю, што ў Швэцыі сын селяніна заканчвае гімназію і ўнівэрсытэт, а потым вяртаецца на зямлю і працуе на ёй сам, стараючыся як найлепей яе ўрабляць. Ён не адчувае сваёй ніжэйшасьці праз тое, што ён земляроб, бо земляроба там шануюць і ўлады, і грамадзяне. Шануюць не на паперы і мітынгах, а ў грамадзкім жыцьці. А адукацыю атрымліваюць ня дзеля таго, каб вырвацца з клясы, да якой належаць, а для таго, каб стаць інтэлігентным чалавекам і магчы карыстацца з культурнага даробку чалавецтва. У савецкага ж дзіцяці адна мэта: любой цаною вырвацца з шэрагаў пралетарыяту.

Заўтра я еду на мяжу. Трэба 1 верасьня быць у Менску. Я вельмі хацеў бы завербаваць для сваёй працы Веру Радзінскую. Лепш мець аднаго такога інфарматара, як яна, чым пяць гультаяватых, баязьлівых. Ня ведаю, як яе схіліць да супрацы, але пастараюся зрабіць гэта як найхутчэй.

Антона за мяжу я не вазьму. Ён ужо доўгі час жыве ў Ракаве. Хай добра адпачне, бо працы і для яго яшчэ будзе досыць.

Х

ПРЫГОДЫ Ў «ПАРЫЖЫ»

Я ведаю жыцьцё не ад учора

І яно ведае мяне —

Не са мной такая размова,

Як туман яна праміне.

Стэфанія Дытрых-Таткоўска,

«Размова»

Бяз чвэрці дзявятая. Раман прыйшоў на прызначанае спатканьне ў Губэрнатарскі сад. І цяпер — як у мінулым годзе — тут было пуста. Дождж, што ішоў з ранку, адпудзіў аматараў прагулянак. Галоўнай алеяй час ад часу праплывалі цёмныя постаці мінакоў.

Раман не пайшоў адразу на прызначанае месца сустрэчы. Хоць у яго не было падставаў сьцерагчыся Веры, аднак ён з прывычкі быў асьцярожны. Ён увайшоў у сад з вуліцы Вясёлай побач з «трэкам». Потым знайшоў зручны пункт, зь якога можна было назіраць месца над берагам Сьвіслачы, між «Рэнэсансам» і мостам да вуліцы Падгорнай. Знайшоў добра схаваную ў цені дрэваў лаўку. Крысом шыняля выцер зь яе ваду. Наставіў каўнер шыняля, сеў і чакаў. Вецер страсаў зьверху, з мокрых, бліскучых лісьцяў кроплі вады. Дождж прыцямняў сьвятло матавых ліхтароў, што танчылі на сталёвых тросах. Плёскаліся хвалі ракі. Наўкола панавалі пустэча і смутак.

Мінула дзявятая гадзіна. Раман усё чакаў. Толькі каля паловы на дзясятую ён убачыў жанчыну, якая шпарка ішла мостам ад «Рэнэсансу». Яна хапатліва ўвайшла ў алею і разгледзелася. Раман не сьпяшаўся ісьці да яе, хоць здалёк пазнаў, што гэта Вера. Ён працягваў назіраць алею, берагі ракі, мост. «А можа, там хтосьці хаваецца?» Ён увесь час асьцерагаўся, што на яго могуць зладзіць засаду.

Вера дайшла да паловы алеі. Потым разьвярнулася. Спынілася каля мосту. Дастала з пачка папяросу і закурыла. Яна курыла хутка, нэрвова. Раман падышоў да яе:

— Вы вельмі спазьніліся! — сказала Вера з папрокам.

Аднак Раман хацеў захаваць «ты», якім яны карысталіся пры канцы падарожжа.

— Не. Гэта ты так спазьнілася. Я чакаў амаль гадзіну.

Вера зірнула на гадзіньнік на руцэ.

— Дваццаць пяць на дзясятую.

— Я прыйшоў бяз чвэрці дзявятая.

— Я не магла раней. Была ў знаёмых. Мяне затрымалі.

— Можа, пойдзем кудысь? Мокнуць тут пад дажджом ня надта прыемна.

— Добра. Можам пайсьці да мяне. Я жыву ў гатэлі «Парыж».

Раман згадзіўся, і яны досыць хутка пайшлі ў цэнтар. Па дарозе Раман абдумваў, як пачаць патрэбную яму размову. Яму прыходзілі ў галаву некалькі варыянтаў, але ўсе былі туманныя. Урэшце ён пастанавіў, што будзе дзейнічаць у залежнасьці ад абставінаў.

У гатэлі Вера загадала пакаёўцы паставіць самавар і выйшла ў калідор. Яна займала нумар, у якім вокны выходзілі на вуліцу. Раман вызірнуў у акно і ўбачыў бліскучую ад дажджу дарогу і мінакоў, што хутка ішлі ходнікам. На процілеглым краі вуліцы даўней была кандытарская Вянгжэцкага.

Калі Вера выйшла ў калідор, Раман агледзеў пакой. Ён быў вельмі занядбаны. Люстра ў плямах, коўдра брудная, пасьцельная бялізна шэрая, стальніца падрапаная, паўсюль пыл. Раман падышоў да вешалкі і праверыў кішэні скураной курткі Веры. У адной зь іх ён знайшоў два лісты, адрасаваныя ёй, два вайсковыя выданьні, плян Менску. У другой кішэні быў рэвальвэр і запасны магазін. Ён хацеў адкрыць партфель, але пачуў крокі ў калідоры.

Вера вярнулася. Раман добра яе разгледзеў. Яна была сярэдняга росту, худая. Рухі яе былі хуткія, нэрвовыя. Валасы сьветлыя, з рудаватым адценьнем, каротка пастрыжаныя. Вочы шэрыя, бровы цёмныя, вусны вялікія, але з прыгожым абрысам. Яна часта закусвала зубамі ніжнюю губу. Вочы глядзелі з штучнай весялосьцю, але часам ён лавіў у іх халодны бліск.

Заспаная пакаёўка прынесла самавар і амаль кінула яго на стальніцу — нібыта апёкшы рукі. Не паглядаючы на прысутных, павярнулася і выйшла, грымнуўшы дзьвярыма. Вера адкрыла партфель і выняла зь яго гарбату і цукар у кубіках:

— Гарбата ў мяне выдатная. З Масквы прывезла. З крамы для замежнікаў.

— Найлепшая гарбата ў ГПУ, — сказаў Раман.

Вера бліснула на яго вачыма і ўсьміхнулася.

— Гатэль таксама.

— Ды і папяросы першаклясныя, — працягваў Раман, — толькі іх цана ікаецца.

Яны пачалі піць гарбату. Размаўлялі пра палітыку Саветаў і перастаноўкі на найвышэйшых пасадах. Раман наўмысна ўсё больш непрыязна выказваўся пра савецкую ўладу. Пачаў апавядаць Веры розныя рэчы, што кампрамэтавалі правадыроў. Апавядаў, як насамрэч жывуць грамадзяне буржуазных краінаў. Ён гаварыў спакойна, нібы абыякава, спраўджваючы час ад часу, якое ўражаньне яго словы робяць на Веру. Аднак яна не супярэчыла яму, хоць сама гаварыла вельмі стрымана. Затое паводзіла сябе ўсё больш какетліва. Часта падыходзіла да люстра, выпінаючы грудзі, папраўляла валасы, трошкі расшпіліла блюзку, паказваючы глыбокі выраз станіка.

У пэўны момант яна спытала:

— А можа, хочаш каньяку да гарбаты?

— У цябе ёсьць?

— Ёсьць трохі.

— Дык давай! Мы яго і без гарбаты…

Вера выняла з партфеля пляскатую алюмініевую манерку. Раман дасьведчаным вокам канстатаваў: нямецкая. Каньяк быў добрага гатунку. Яны пілі яго па чарзе з адной шклянкі. Раман падышоў да дзьвярэй і зачыніў іх на ключ. Патлумачыў:

— Яшчэ зойдзе хтось, а тут такая папойка!

Вера расьсьмяялася. Падышла да яго і пачала паказваць яму апошні нумар «Кракадзіла». Чытала нейкі сатырычны верш, увесь час перапынялася і, зблізу зазіраючы Раману ў вочы, хітравата ўсьміхалася. Раман абняў яе за талію і пасадзіў сабе на калені.

Яна зрабіла строгія вочы.

— Што гэта значыць!

— «Змычка» прэсы з арміяй, — расьсьмяяўся Раман.

— Які ты дасьціпны!

— І прадпрымальны. Што? — сьмяяўся Раман.

Яна закрыла яму вусны далоньню. Спытала:

— Скажы, адкуль ты так добра ведаеш, як жывуць буржуі за мяжой?

— Я ж служу ў пагранатрадзе. У нас увесь час перабежчыкі адтуль… Ёсьць замежная прэса… Раскажу табе, як арыштавалі нядаўна польскага шпіёна.

Раман адчуў, што дзяўчына здрыганулася. Аднак адразу патлумачыла:

— Мне трохі халодна. Вазьму шаль.

Ён пачуў у яе голасе варожую, халодную нотку. Праз імгненьне яна вярнулася і, захінаючыся шалем, сама села яму на калені. Раман пачаў цалаваць і песьціць яе. Яна не супраціўлялася, нават сама цалавала яго, але калі ён занёс яе на ложак, сказала сур’ёзна:

— Гэта, Андрэю, нельга.

— Чаму?

— Ты разумны хлопец і павінен разумець, што трэба, каб ня толькі ты хацеў, але і я. Мне было б прыкра прымушаць сябе, а я цяпер адчуваю да гэтага агіду. Пачакай. Можа, пазьней. Лепей раскажы пра таго шпіёна, я цябе перарвала.

— Значыць, арыштавалі мы польскага шпіёна.

— Калі?

— Дваццаць сёмага.

— А як?

— Раскажу табе. Толькі гэта сакрэт.

— Можаш ува мне не сумнявацца.

— Карацей, зьвярнуўся да нас яго сувязны. Сказаў, што калі мы легалізуем яго ў Саветах і дамо яму працу, то ён выдасьць нам важнага польскага шпега. У выніку мы зрабілі на яго засаду.

— Дзе?

— Навошта табе дэталі? Важны сам сэнс. Карацей, зрабілі на яго засаду. Сувязны яго напаіў і паклаў спаць у адной вёсцы на памежжы. А мы прыйшлі і схапілі яго. Забралі ў яго зброю, дакумэнты, грошы, матэрыялы. Скажу табе, у яго былі цудоўныя дакумэнты. Калі б не сувязны, мы б ніколі яго не арыштавалі. Можаш сабе ўявіць: ён паўсюль езьдзіў як «уполномоченный» Штабу Заходняга фронту. Пачалі яго дапытваць. Ён толькі з нас сьмяяўся. Ні біцьцём яго не ўзялі, ні хітрасьцю, ні ветлівасьцю. Ён усё выдатна разумеў. Кажа: «Вам мяне не раскалоць! Такія, як я, не „сьпяваюць“. Я працаваў супраць вас ідэйна. Я люблю сваю Радзіму і зрабіў тое, што ўважаў за патрэбнае, а цяпер мне ўсё адно, што са мной будзе. Нічога добрага я ад вас не чакаю…» Ведаеш, Вера, ён у мяне сапраўды павагу выклікаў. І ня толькі ў мяне, ува ўсіх. Ён гаварыў нам, што мы гніль, што кожнага з нас можна перакупіць!.. Так гаварыў, што выглядаў не на абвінавачванага, а на судзьдзю. Адзін з нашых яго ўдарыў, а ён толькі ўсьміхнуўся: «Яшчэ адзін довад, што вы быдла! Як жа вас шанаваць, калі вы нават прынцыпаў сумленнай гульні ня ведаеце?» Мы пакінулі яго да заўтра. Паставілі моцную ахову. А ранкам прыбег узрушаны вартавы: «Шпіён памёр!» Пабеглі туды. Аказалася, ён уначы атруціўся. Напэўна, цыянідам калію. Мне яго вельмі шкада, бо ён сапраўды быў мужны хлопец. Я б яго адпусьціў, калі б мог… Як думаеш: добра зрабіў бы?

Вера дапытліва паглядзела Раману ў вочы:

— Ты мне цяпер падабаешся. Я люблю велікадушных людзей. Гэта найвялікшая вартасьць чалавека. Нават у ворагу трэба шанаваць адвагу і адданасьць.

— І я так думаю. Але нічога не паробіш. Сабачая ў мяне служба.

— А ты кінь яе.

— І што рабіць?

— Знойдзеш іншую.

— Ня так гэта лёгка.

— А калі я табе знайду?

— Якую?

— Пабачым. А як прозьвішча таго шпіёна?

— Ты надта шмат хочаш ведаць… Але скажу табе: Раман Забава.

Вера паглядзела яму ў вочы і хутка сказала:

— Ня можа быць!

— Чаму? Можа, ты яго ведаеш?

— Не. Толькі чула.

— Дзе?

— Ад знаёмых з ГПУ. Як ён выглядаў?

— Як ён выглядаў, — паўтарыў Раман і, гледзячы ёй у вочы, пачаў гаварыць: — Высокі, худы, цёмны шатэн, вочы шэрыя.

— А што стала з сувязным? Уладкавалі вы яго на працу?

— А як жа ж, — іранічна адказаў Раман, — уладкавалі. У ГПУ.

— Агентам?

— Не. У камеру. Калі мог здрадзіць сваім, то здрадзіць і нам. Здае, каго толькі можа, пакуль мы яго не здамо.

Задумаўшыся на імгненьне, Раман устаў і выняў з кішэні шыняля пачак папераў.

— Ты ўмееш маўчаць? — спытаў ён Веру.

— Ты яшчэ сумняваешся?

— Ну, добра. Я пакажу табе нешта цікавае.

Ён разгарнуў паперу і дастаў з пачка адзін загад:

— Бачыш, што было ў таго шпіёна? Добрыя ж ён здабываў матэрыялы! І хіба ж ён ня меў рацыі, што кожнага тут можна купіць? Гэты загад, напрыклад, строга сакрэтны. Глядзі!

Ён паказаў ёй загад галоўнакамандуючага ўсімі Узброенымі сіламі Рэспублікі, пад якім на першым месцы быў подпіс Каменева. Загад меў нумар 28. Раман назіраў, якое ўражаньне гэта зробіць на дзяўчыну.

Вера, з румянкам на шпаках, чытала зьмест загаду.

Адна яе далонь была сьціснутая ў кулак, другая нэрвова камечыла рог аркуша. Яна відавочна намагалася схаваць зацікаўленасьць. Спыталася:

— Можна гэта ўсё прачытаць? Гэта пачынае мяне вельмі цікавіць.

— Та-ак? Вельмі?

— Ну, натуральна. Я памылкова нарадзілася жанчынай. Павінна была быць мужчынам. Я так цікаўлюся гэтымі справамі.

— Гэта мне падабаецца. Чытай усё.

Калі Вера скончыла чытаць, Раман спытаў:

— А табе ўвогуле падабаецца праца шпіёна?

Нейкі час яна думала.

— Гэта… гэта вельмі цікава!.. Так незвычайна, трэба столькі энэргіі, трываласьці, валоданьня сабой.

— Так, — пацьвердзіў Раман, — і ўзнагароджаньне добрае. Можна езьдзіць за мяжу. Бачыць цікавыя рэчы, забаўляцца.

— Так, гэта цікава.

Вера сьціснула далоні і пару разоў скоса зірнула на Рамана. У нейкі момант яна сунула насавую хустку ў кішэнь спадніцы, а потым пачала шукаць яе пад сталом. Потым сказала: «Відаць, у куртцы». Падышла да вешалкі і дастала браўнінг. Паклала яго ў кішэнь, а хустачкай выцерла рукі.

— А што б ты зрабіла, Вера, калі б табе прапанавалі быць шпіёнам?

Яна ўважліва паглядзела яму ў вочы.

— Чыім шпіёнам, нашым?

— Не… іншай дзяржавы.

— Я б не згадзілася… Хаця… Зрэшты, ня ведаю. Як жа табе адказаць на такое пытаньне? Ты ж ловіш шпіёнаў.

— Гэта іншая рэч… Скажы шчыра. Ну?

— Сапраўды, ня ведаю. А ты б што зрабіў? — яна хутка зірнула яму ў вочы.

— Я?.. Залежыць ад шмат якіх абставінаў. Перадусім, ад таго, хто б мне гэта прапанаваў і… Ня ведаю…

— А навошта табе гэтыя дакумэнты? — спытала Вера.

— Аддам іх заўтра ў ГПУ, судоваму сьледчаму. Так ці інакш, аднаго шпіёна мы ўзялі. Праца робіцца. А гэта — довад супраць яго.

У нейкі момант Раман зацеміў дзіўную рэч. У яго была выдатна разьвітая назіральнасьць, што дазваляла яму заўважаць кожную зьмену ў сытуацыі. Вось жа, ён заўважыў, што кішэнь на спадніцы Веры трохі адцягваецца, а ўнізе выразна вырысоўваецца кут. Ён добра памятаў, што перад тым гэтага не было. Ён супаставіў гэтае назіраньне з тым, як Вера шукала хустку, як адыходзіла да вешалкі, і зрабіў выснову: рэвальвэр. Ён зрабіў выгляд поўнай бесклапотнасьці і надаў твару вясёлы выраз. Адразу ператварыўся ў дурнаватага, легкадумнага бальшавіка, які плявузгае, што яму на цям прыйдзе. А левая рука ўжо была ў кішэні на дзяржальне браўнінга. Ён цішком зьняў рэвальвэр з засьцерагальніка і ўважліва сачыў кожны рух Веры. Пачаў весела гаварыць:

— Ведаеш, які я нядаўна анэкдот чуў?.. Прыходзіць камсамолец у госьці да камсамольца і бачыць у яго на стале зубную шчотку. «Гэй, Ваня, — кажа, — і ты пачынаеш буржуазнай скурай абрастаць?» — «Чаму?» — «Зубную шчотку сабе купіў».

На гэтым месцы Раман накрыў далоньню ключ ад дзьвярэй, што ляжаў на стале.

— А Ваня на гэта адказвае па пунктах: «Па-першае, шчотка не мая. А, па-другое, я ёй карыстаюся, каб разьмешваць цукар у гарбаце».

Вера засьмяялася. Раману падалося, што яна сьмяецца няшчыра. Ён выбухнуў за яе гучным сьмехам і сунуў руку ў кішэнь па хустачку. Ключ пры гэтым руху перамясьціўся са стала ў кішэнь.

— Гэта вельмі сьмешна! — сказала Вера.

— Страшэнна сьмешна, — пацьвердзіў Раман і паглядзеў на вокны.

Ён пераканаўся, што яны добра зачыненыя.

«Крыкнуць праз акно не пасьпее, а дзьверы зачыненыя».

Ён хацеў зноў пасадзіць Веру сабе на калені. Аднак дзяўчына ўхілілася.

— Мне пачынае галава балець.

— Ня трэба так шмат курыць.

— Не ад гэтага. Зашмат сёньня працавала. Пісала артыкул для «Трудовой Правды».

— Прачытай мне яго.

— Ужо даслала… Так моцна галава баліць… трэба выпіць парашок…

Гэты раптоўны галаўны боль падаўся Раману падазроным, таму, робячы выгляд, што ён праглядае загад, ён уважліва сачыў кожны рух дзяўчыны. Потым падышоў да люстра і пачаў расчэсвацца. Яму добра было відаць яе ў люстры.

Вера наліла вады ў шклянку і, паглядаючы ў бок Рамана, нешта кінула ў другую шклянку. Раман заўважыў гэты жэст. Потым дзяўчына ўзяла манерку і наліла ў гэтую шклянку каньяку. Памяшала вадкасьць проста пальцам. Раман адвярнуўся ад люстра.

— Можа, вып’еш яшчэ каньяку? Карыстайся з аказіі, — весела сказала Вера.

Раман наблізіўся да стала і паглядзеў на шклянку. Яму падалося, што наверсе і па сьценках шклянкі зьявілася дробнае шумавіньне. Тады ён узяў манерку і наліў у другую шклянку столькі ж каньяку, колькі было ў першай.

— Добра. Вып’ем разам.

— Мне вельмі галава баліць. Потым будзе горш.

— Але ведаеш, Вера, піць без закускі неяк ня тое… Можа, у цябе ў торбе што ёсьць? Гэта ж твая скарбонка.

— Ёсьць сьлівы.

— Сьлівы дык сьлівы! Давай сюды!.. Па-буржуазнаму: вячэра, лікёр, каньяк, фрукты, а ўрэшце жанчына. Найсаладзейшы дэсэрт.

Раман устаў, нібы хочучы дапамагчы Веры дастаць сьлівы з партфеля, што ляжаў на крэсьле. Затуляючы целам стол і працягваючы гучна гаварыць, ён пераставіў шклянкі. Калі Вера выняла з партфеля скрутак, Раман узяў яго з рук дзяўчыны.

— Якія сакавітыя! Папросту персікі!.. Дык вып’ем!

«Хацела атруціць ці ўсоніць? Мабыць, другое». Вера дакранулася далоняй да галавы.

— Не, не магу. Не хачу потым хварэць.

— Ну, добра, вып’ю адзін. За маю дарагую, мілую, шчырую, зычлівую, каханую Веру!

Ён залпам выпіў каньяк і закусіў сьлівамі. Адначасова зважаў, якое ўражаньне гэта робіць на дзяўчыну.

«Калі хацела атруціць, то шпіён, калі толькі ўсоніць — чэкістка. Карэспандэнтка, халера, толькі ГПУ. Добра ж я ўляпаўся! Відаць, адчула, што я шпіён!»

— Застанься спаць у мяне, — сказала Вера.

— З найвялікшым нашым задавальненьнем і так далей. Мяркую, што разам…

— Ну так. Ложак жа толькі адзін.

— Разам, то «магём» і на ўмывальніку, і ў ваньне, і нават на падлозе… Я проста пачуваюся, як у раі!

«Не, гэта была не атрута, бо яна думае, што я адразу захачу спаць».

Ён пацягнуўся і пазяхнуў.

— Мне і праўда хочацца спаць.

Вера пачала слаць пасьцель, а Раман тым часам хадзіў каля стала. Пераставіў крэслы. У нейкі момант наліў каньяку з манеркі ў першую шклянку, а «падазроную» ўзяў са стала і хутка выліў яе зьмесьціва ў трубу самавара.

Калі Вера паслала пасьцель, Раман наблізіўся да яе і пачаў яе цалаваць. Потым ён сказаў:

— Ведаеш, што: калі ты ня хочаш каньяку, то я вып’ю і твой. Ты ня супраць?

— Ды не. Калі ласка.

— То за нашу першую ноч разам. А шлюб возьмем пры аказіі.

Дзяўчына расьсьмяялася. Раман выпіў каньяк да дна. «Хай будзе абсалютна ўпэўненая». Ён падышоў да Веры, абняў яе і сказаў:

— А на закуску пацалункі, гэта лепш за сьлівы.

Ён пацягнуўся.

— О, як хочацца спаць!

Сеў на ложак і пачаў здымаць боты. Рабіў выгляд, што гэта вельмі цяжка. Потым паваліўся ў адзежы на ложак і праз імгненьне зрабіў выгляд, што сьпіць.

«Лепей не разьдзявацца. Невядома, што яна хоча зрабіць. У адзеньні зброя, грошы, важныя дакумэнты».

Ён затуліў галаву плячом так, каб можна было назіраць ніжнюю частку пакою і постаць Веры. Пачаў гучна і роўна дыхаць. Дзяўчына не разьдзявалася. Насупраць, яна зноў нацягнула блюзку, запаліла папяросу і доўга сядзела за сталом. Потым прыкруціла лямпу і зьняла туфлі.

«Пачынаецца».

Вера паціху наблізілася да ложка. Раман зьвяртаў увагу перадусім на яе рукі і кішэнь, у якой ляжаў рэвальвэр. Яна доўга стаяла ля ложка, прыслухоўваючыся да яго подыху. Раман паварушыўся і сказаў:

— Мы змагаемся за будучыню пралетарыяту…

Дзяўчына адступіла. Сказала ціха:

— Андрэй, што ты гаворыш?

Ён маўчаў і «цяжка» дыхаў.

«Правярае… Рабі сваю справу… Я ўжо сплю».

— Андрэй!

Ціша.

Вера пайшла да століка ля сьцяны і пераставіла яго ў кут пакою. Потым выняла з партфеля вялікі электрычны ліхтарык, колькі аркушаў паперы і аловак. Узяла са стала пакінуты Раманам пачак дакумэнтаў. Пайшла ў кут. Азірнулася. Дастала загад «Рэвваенсавету» глаўверха Каменева і пайшла зь ім да століка. Потым выняла з кішэні браўнінг і зноў наблізілася да ложка.

«Ня стрэліць жа яна… Але няма сумневу: шпіёнка… Добрая прыгода… Знайшлі адзін аднаго… Яна палявала на мяне, а я на яе».

Вера вярнулася ў кут. Рэвальвэр яна паклала на стальніцу. Колькі разоў азіралася на Рамана. Ён, каб лепей бачыць, падняў плячо вышэй. Глядзеў на схіленую над сталом сьпіну дзяўчыны і, невядома, чаму, яму было шкада яе. Адначасова ён адчуваў да яе вялікую павагу.

«Шкада, што яна дарма стараецца. Гэта ж і так у нас будзе. А можа, яна з «Intelligence Service»? Працуе добра. Зрэшты, хай робіць. Ангельцам гэта таксама прыдасца. Добра, што найважнейшыя дакумэнты пры мне».

Вера, паслугуючыся рэфлектарам электрычнай лямпы, сьпехам рабіла копію загаду. Потым зрабіла копію яшчэ чагосьці з пакінутых Раманам на стале дакумэнтаў. Гэта заняло шмат часу. Потым дзяўчына ўпарадкавала дакумэнты, паклала іх на стол так, як яны ляжалі вечарам, і схавала ў партфель паперу і ліхтарык. Столік паставіла на месца.

«Я мог бы скрасьці ў яе гэта, калі яна засьне… Нашы будуць зьдзіўленыя, калі атрымаюць мой загад і яе копію таго ж загаду… Што ім прыйдзе ў галаву… Можа, што мы працуем разам?»

Вера, усё ўпарадкаваўшы, села на крэсла і закурыла папяросу. Раман бачыў яе твар у профіль. Яна прымружыла вочы і глядзела, задуменная, у клубы дыму. Раптам яна зірнула на Рамана — нібы адчуўшы яго погляд. Пагасіла папяросу і пачала разьдзявацца.

Яна села на ложак і паволі адсунула Рамана да сьцяны, каб зрабіць сабе месца. Цяпер яна ўжо не захоўвала асьцярожнасьці. Зрэшты, яна была ўпэўненая, што ён моцна сьпіць. У нейкі момант Раман гучна сказаў па-польску:

— Вялікі вам дзякуй.

Вера адскочыла назад. Зь яе вуснаў сарваліся польскія словы:

— Што вы сказалі?!

Яна хутка прыкрыла вусны далоньню, спалохаўшыся таго, што азвалася па-польску. Але Раман зрабіў выгляд, што гаворыць у сьне. Сказаў яшчэ гучней па-расейску:

— Пралетарыят зьмяце ўсе межы!

Вера прасьлізнула пад коўдру і ціха ляжала, але ня спала. Раман адчуў моцны пах яе поту.

«Мабыць, даўно ня мылася і ня мела магчымасьці зьмяніць бялізну».

Супакоены, ён сапраўды заснуў. А Вера ўсё ляжала з расплюшчанымі вачыма.

Раман абудзіўся рана. Ён заўжды абуджаўся зь яснай галавой, адразу ведаючы, дзе ён. Ён ціха падняўся і, абапёршыся на локаць, глядзеў на дзяўчыну, якая спала. У шэрым сьвятле золку яе твар выглядаў зеленаватым. На прыкрытых павеках і пад вачыма ляжалі глыбокія цені. Вусны склаліся ў хваравітую грымасу. Яна цяжка дыхала. Яе лоб быў вільготны ад поту. Пальцы рукі, што ляжала на коўдры, няспынна варушыліся. Край кашулі, які выбіўся з-пад коўдры, быў брудны. Яна падалася яму беднай, змучанай, прыбітай дзяўчынкай, якая, усхліпваючы, заснула пасьля нейкага прыкрага здарэньня.

«Звычайная дзяўчына. Паглядзець на яе — нічога не заўважыш. Нічым не адрозьніваецца ад іншых жанчын. Але дзесьці там у мазгах хаваецца яе сіла і воля, якія робяць яе тым, кім яна ёсьць насамрэч: адзінай істотай, абранай з сотні тысяч звычайных жанчын — прыгожых, слаўных, разумных… Адзінай… І ніхто ніколі пра гэта не даведаецца. Можа, яна і сама гэтага толкам не ўсьведамляе».

Твар Веры ў яго вачах пачаў прамянець дзіўнай сілай. Яна падалася яму проста дзівоснай.

«Сіла духу хаваецца ў кожным чалавеку, як выбуховы матэрыял у гранаце. І ніхто пра гэта ня ведае… Часам выбухае — і тады зьнішчае свайго носьбіта ці іншых і зьнікае назаўжды. А тут незразумелая рэч: праменіць, як сонечная энэргія, цягам усяго, доўгага ці кароткага, жыцьця. Калышацца, незаўважная, як касьмічныя промні. Інстынктыўна вызваляецца тады, калі трэба. І ніхто гэтага не зразумее. Хіба які актор ацэніць геніяльную гульню гэтай жанчыны, якая штодзень беспамылкова гуляе, бяз спробаў і суфлёра, новыя ролі? І ці зразумеюць псыхолягі гэтую натурыстую, велізарную волю, якая тоіцца ў чалавечай душы?»

…Слухай, Вера, ты сапраўды цудоўная!

Раптам ён праваліўся вачыма ў халодныя, рэзкія зрэнкі… Ён не пасьпеў надзець маску шпіёна, і дзяўчына ўбачыла ў ім штосьці страшнае. Яна пачала хваравіта ўсьміхацца, спрабуючы затушаваць свой дапытлівы позірк. Прамовіла нізкім, хрыплым голасам:

— Ты ўжо ня сьпіш?

— Як бачыш.

— Што ты на мяне так глядзіш?

— Бо… ты прыгожая.

— Не. Ты іначай глядзіш.

— Мне прысьнілася, што ты трапіла пад цягнік.

— І?

— І я так спалохаўся. Абудзіўся і ўбачыў, што ты жывая. Таму так і глядзеў. Я ж цябе вельмі люблю. Ня буду хлусіць, што кахаю, але павер, што сапраўды вельмі люблю.

Яна расьсьмяялася амаль шчыра. Абняла яго і пацалавала.

— Аднак ты мілы.

— Чаму: аднак?

— Бо выглядаеш, як садыст.

— Што?!

— Ну, так. Паглядзі ў люстра.

— Першы раз такое чую… Я хачу табе нешта сказаць, Вера.

— Што?

— Кінь сваю працу. Шкада цябе. Ты занадта слабая для гэтага і відаць, што ўжо вельмі стомленая.

Яна прымружыла вочы і аблізала вусны.

— Якую працу кінуць? Што ты кажаш? Не разумею. Ты сёньня нейкі дзіўны!

— Ну, гэтую працу… Карэс-пан-дэн-ткі… Такое складанае слова!

— Гэта ж вельмі цікавая праца.

— Так. Гэта правільна. Вельмі цікавая!.. Але для жанчыны трохі неадпаведная.

Яны дапытліва разглядалі адно аднаго. Шукалі ў сабе сэнс словаў. Раман меў поўную перавагу і трохі бавіўся Верай, хоць ведаў, што мучыць яе. Ужо гэта быў довад пэўнага «садызму».

— А можа, я не жанчына? Ты ж яшчэ не пераканаўся!

Гэта гучала як выклік. А ў яе вачах ён чытаў і агіду, і трывогу, і цікаўнасьць. Яна хацела ўбачыць яго бяз маскі. Яна інстынктыўна адчувала ў ім нешта схаванае. Яна пачала цалаваць яго з удаванай жарсьцю.

— Я сапраўды не жанчына… Ах, якое ты яшчэ дзіця.

Яна зьняла зь сябе пад коўдрай брудную кашулю. Пазьней спыталася, нібы ў дрымоце:

— Ты ведаеш замежныя мовы?

— Не. А ты?

— Таксама не. Я ж руская, з Кіржача. А адукацыя ў мяне сьціплая. Бацька — рымар… Мне здавалася, што ты, калі спаў, гаварыў па-польску.

— Па-польску я часта гавару. У пагранатрадзе бывае шмат палякаў, і ў мяне ёсьць некалькі супрацоўнікаў, якія ведаюць гэтую мову.

— Я падумала, ты паляк.

— Не.

— А палякі сымпатычныя?

«Правярае мяне».

— Ня вельмі. Зрэшты, гэта нашы ворагі. Толькі гісторыя ў іх цудоўная. Я нядаўна чытаў.

— Чаму цудоўная?

— У ніводнага народу такой няма. Усё жыцьцё польскага народу — бесьперапыннае змаганьне. Шмат соцень гадоў змаганьня. Прычым змаганьня з мацнейшымі сіламі. І ня толькі дзеля саміх сябе, але і дзеля іншых народаў… А якія яны жывучыя! Столькі разоў гінулі і зноў паўставалі! Адраджаліся з крыві, з руінаў, жылі ў зарыве пажараў. Я ня ведаю прыгажэйшай гісторыі!

На шчоках Веры паказаўся румянак.

— Гэта вельмі цікава. Можа, раскажаш мне больш. Я ж дурненькая.

«Ты ведаеш гэта лепш за мяне».

— Доўга расказваць. Можа, дам табе калі-небудзь гэтую гісторыю. Прачытаеш сама — як казку. І дзіўна, што гэты народ не загінуў. Я спрабаваў зразумець прычыну гэтага і, здаецца, зразумеў.

— Ну?

— У часы найвялікшых паразаў даўней заўжды аднекуль даносілася песьня Багародзіцы. І яднала перасвараных магнатаў, а народ натхняла на звышчалавечую адвагу і самаадданасьць. Потым нарадзіўся надзвычай кароткі, лапідарны выказ галоўнай ідэі нацыі: «Польшча — гэта вялікая рэч!» І зноў гэтая ідэя ўсіх злучала, і зноў, прымушаючы забыць пра звады, кідала народ у змаганьне за паспалітае дабро. Потым нарадзілася іншая, дзіўная песьня, лёгкая, вясёлая, як душа гэтага народу рыцараў — мазурка Дамброўскага: «Яшчэ Польшча не загінула, пакуль мы жывём». А яна ж гінула. Канала ва ўласнай і чужой крыві. Пад гукі гэтай песьні, такой вясёлай і з такім страшным і магутным зьместам, у якой з роспачы ажывала найвялікшая сіла народу, горда ішлі на сьмерць палякі, каб упісаць цудоўныя старонкі ў сваю гісторыю!.. Карацей, калі чытаеш іх гісторыю, то бачыш, што гэта народ, які цягам усяго свайго існаваньня жыў у несупынным змаганьні, альбо за чужую, альбо за сваю свабоду. І таму ён варты найвялікшай пашаны, незалежна ад таго, як далей складзецца яго лёс!

Вера вялікімі вачыма глядзела яму ў твар.

— Дзіўна, што ты гэта гаворыш!

— Чаму?

— Ну, вораг палякаў, які ўвесь час зь імі змагаецца…

— Слухай, даражэнькая, найвялікшая цнота чалавека — справядлівасьць да іншых людзей. Навошта мне падманваць сябе? А калі мой праціўнік высакародны, то тым большы гонар для мяне зь ім змагацца.

— Як шкада, — прашаптала Вера.

— Чаго?

— Што людзям увесь час даводзіцца змагацца.

— Так. Шкада. Было б лепей, калі б яны змагаліся, здабываючы ляўры на іншай ніве. Што зробіш, усё гэта дае нам магчымасьць назапашваць досьвед і пераказваць яго наступным пакаленьням.

Яны пачалі апранацца. Вера больш прыязна глядзела на Рамана. У яе голасе зьявіліся цёплыя ноткі.

Апранаючыся, Раман выняў з кішэні ключ і паклаў яго на стол. Неўзабаве пасьля Вера выйшла ў калідор і папрасіла паставіць самавар. Потым яны пілі гарбату.

— Можа, хочаш каньяку? — спытала дзяўчына. — Вып’ем рэшту.

— Добра.

Вера выліла рэшту каньяку ў дзьве шклянкі, стараючыся, каб было роўна.

— Ну, а цяпер за што вып’ем? — спытала яна з усьмешкай.

Раман, уважліва і цёпла паглядаючы ёй у вочы, сказаў:

— Ведаеш, што: вып’ем за незвычайную рэч. Звычайныя ўжо абрыдлі. Вып’ем жа за пасьпяховае разьвіцьцё нашага супольнага ворага — Польшчы — я, намесьнік начальніка цімкавіцкага пагранатраду, таварыш Андрэй Дылія, і ты, «рабкор» «Трудовой Правды», таварыш Вера Радзінная!

Дзяўчына расьсьмяялася:

— Але ж ты вар’ят!

— Давай, па-вар’яцку!

Яны выпілі каньяк. Раман тлумачыў:

— Натуральна, я піў не за посьпехі польскіх буржуяў. Гэтых я гатовы ўласнаручна рэзаць дзень і ноч. А за разьвіцьцё польскага народу.

Калі пасьля гарбаты Вера прыбірала стол, Раман падышоў да яе партфеля, узяў фотаапарат і выняў зь яго шпульку з фотастужка. Падышоў да Веры і крануў яе за плячо.

— Табе трэба гэтая шпулька?

Дзяўчына, зьдзіўленая, глядзела на яго, а яе рука рэфлекторна апусьцілася ў кішэнь.

— Ну вядома! Я ж раблю здымкі для газэт.

— Я думаў, дасі мне яе на памяць.

— Што ж гэта за памятка? Я табе дам нешта іншае — яна ўзяла са стала вялікую «марскую» шпільку і дала яе Раману.

— Дзякуй, — сказаў Раман.

Неўзабаве яны разьвіталіся.

— Калі сустрэнемся? — спытала Вера.

— Мяркую, што больш не сустрэнемся, — сумна сказаў Раман, узіраючыся ёй у вочы. — А шкада!

— Чаму не сустрэнемся?

— Няма сэнсу.

— Ты ўвесь час неяк загадкава гаворыш!

— Бачыш, мая даражэнькая, рэч такая: мы абое працуем у адным кірунку… Так?

— ?

— Ну, для дабра пралетарыяту… Праўда?

— Натуральна.

— І ў нас няма шмат часу на асабістыя справы. Таму дзякуй табе вялікі за прыемна праведзены час, за добры каньяк, ад якога так выдатна сьпіцца, ну і за інфармацыю пра манэўры ў цягніку.

— Пра манэўры?!

— Так. Бо мяне ўсё цікавіць, але не на ўсё маю час. Зычу табе посьпеху ва ўсіх справах, вялікіх, дробных і найдрабнейшых.

Раман выйшаў з нумару. Вера пэўны час у задуменьні глядзела на клямку дзьвярэй, потым вярнулася да стала. Доўга стаяла ля яго, хмурачы бровы і лоб. Бубніла пальцамі па стальніцы, а дождж скоса бубніў у шыбы.

* * *

Гэтым жа вечарам у кватэры Брагіных адбыліся заручыны Лізкі з Азімавым. Шлюб яны зьбіраліся ўзяць найбліжэйшымі днямі ў «Загсе».

А на Ніжняй Ляхаўцы ў гэты самы час у Любы пачаўся моцны крывацёк. Наташа, як магла, старалася ёй дапамагчы.

ДЗЁНЬНІК РАМАНА ЗАБАВЫ

Ракаў, 16 верасьня 1923 г.

Любы ўжо няма. Яна адышла ў нябыт сьпяваць свае «вясёлыя» песьні і пазбавіла людзей свайго добрага сэрца. Яна ўжо ня пройдзе басанож па расе, ня ўбачыць сонца, не ўдыхне сьвежага ранішняга паветра. Яна пакінула яму на памяць апошнюю песьню, якую яна сьпявала:

А дванаццатай гадзіне

Я цябе чакала…

Мэлёдыя сапраўды вясёлая. Страшэнна вясёлая. Такая вясёлая, што ашалець можна, а сьлёзы, калі не пацякуць, паўдушы атруцяць.

Разьвітваюся з табою. Добра, што я хоць мог даць табе досыць папяросаў, якімі скараціў тваё жыцьцё і пакуты… Людзі ня вартыя таго, каб ты доўга сярод іх жыла.

Наташа патанула ў пакуце. Калі ўбачыла мяне, яна сказала:

— У мяне ўжо нічога няма на сьвеце!

І столькі ў гэтым было роспачы, што нават я ня мог яе суцешыць. Ёй вельмі патрэбная была гэтая звар’яцелая, хворая сьпявачка. Яна давала Наташы моц трываць, ведаючы, што мусіць ёй апекавацца. А цяпер гэтая найбольш трывалая сувязь, што лучыла яе з жыцьцём, зьнікла, і засталася пустка.

Я сядзеў зь ёй пару гадзін. Потым спытаў:

— А калі мы пойдзем у Польшчу?

— Ніколі.

— Чаму?

— Калі ласка, не пытайце. Я нічога ня ведаю, нічога не хачу. Я зразумела, што яна ня мае сілаў пачаць новае жыцьцё. Што баіцца яго, што яно ёй агіднае. Я нічога не магла знайсьці, каб падбадзёрыць яе. Калі б яна тады папрасіла ў мяне рэвальвэр, я б ахвотна ёй дала. Ёсьць людзі, якія не павінны так моцна пакутаваць. Але яна засцігла ў маўчаньні і роспачы.

Прыцемак захапіў куты і поўз па столі. Заліў увесь пакой. Мы маўчалі… Навошта гаварыць, калі і так усё вядома? Ужо ніколі не акажацца з другога пакою голас Любы:

— Наташа, я есьці хачу! Якая ты нядобрая!

Сапраўды нядобрая, але што зробіш? Паспрабуйце быць лепшымі. Прыдумайце яшчэ колькі сацыялістычных тэорыяў, каб зрабіць дармаедку Наташу добрай. Такая вось пякельна ўпартая буржуйка, што калі ёй няма што есьці, то за ёд хапаецца. І так па-ідыёцку адчайваецца па сконе хворай сяброўкі. Не разумее, што тая памерла дзеля дабра пралетарыяту, каб падмацаваць росквіт будучых пакаленьняў. Усе гэта выдатна разумеюць, і ЦК, і сакратар кампартыі. А яна не разумее. А ўсё таму, што не чытае «Правды», не марксістка, не займае пасады сакратаркі якога-небудзь высокапастаўленага камісара. Зрэшты, што зь яе ўзяць: небясьпечная контрарэвалюцыянэрка і клясавы вораг! Калі б было іначай, яна б лёгка зразумела — згодна з такой простай максымай: «Хто не працуе, той ня есьць» — што Люба нават жыць ня мела права.

Скажыце, ці можна прайсьці ў поўнай цемры за сем гадзін 40 кілямэтраў па бездарожжы і зусім ня памятаць пра гэта? Я сьцьвярджаю, што можна, толькі трэба моцна трымацца за дзяржальню парабэлюма, нацягнуць на твар сьвінцовую маску шпіёна і слухаць сьпеў ветру. А ён цудоўна сьпявае! Вырывае мэлёдыю проста з сэрца і кідае яе ў душу:

А дванаццатай гадзіне

Я цябе чакала…

І я ўжо нічога не чакаю.

А ранкам Клядзінскі, усё больш цьверазеючы з кожнай новай паўшклянкай гарэлкі, расказваў мне «барадатую» гісторыю:

— Ідуць двое па полі. «Паняў»? Ну і таго… Наўкола ані кусьціка, ані дрэўца. Як у небе — толькі тут выгнутае, а там увагнутае. Стэп, разумееш, так… раўніна, і ўсё. А дарога простая, простая… Ну, проста простая. Сонца паліць пякельна. Сьпірт, а ня сонца. Злосны сабака, і ўсё тут. Змучыліся зусім. Адзін кажа: «Ведаеш, Вася, давай пяройдзем на другі бок дарогі. Тут надта горача». Што ты думаеш: перайшлі. І ўздыхнулі. Адразу ім лягчэй зрабілася… Такая вось сытуацыя! Заўжды, калі кепска, шуруй на другі бок дарогі. «Паняў»?

— Не зусім.

— Ды няважна. Я сам сябе ня вельмі разумею. А ў Лагойску я пазаўчора ў «чырвоным кутку» ў шахматы гуляў. Усе зь мяне дзіваваліся. Я даў каралеву форы і кажу: я гуляю з усімі адразу і нікому не прайграю. Ну, адзін містык знайшоўся: амэрыканскія акуляры, партыйны білет, марксісцкі выраз твару. Камплект! Гуляем, гуляем… Урэшце ён кажа: «Шах і мат. Вы прайгралі, таварыш!» А я адказваю: «Вы ня маеце найменшай рацыі». — «Ну то што ж вы зробіце?» Я зьняў з дошкі караля і пытаюся: «Дзе мат?» — «Але ж, — кажа, — так нельга. Як жа без караля гуляць?» А я яму: «Дзіўны вы, таварыш! Мы ж зь 17-га году ўжо без караля гуляем, і не прайгралі. Каралеву я вам аддаў на пачатку гульні, а караля ліквідую цяпер. Во так. Можна гуляць далей». — «Але ж гэта ня мае сэнсу!» — «Ну добра. Зробім так: на месца караля пакладзем гузік». — «Добра», — кажа ён. Я адрэзаў гузік і паклаў на дошку. Ён адразу кажа: «Шах і мат гузіку!» А я яму кажу: «Во цяпер добра. Мушу прызнаць, таварыш, што ў гузікі вы добра гуляеце». Усе сьмяюцца. А ты думаеш, яны мяне зразумелі? Ані каліва. А гэта ж такая простая альгебра: я гаду нават у шахматы ня дам выйграць.

Антон ляжаў у адзежы і ботах на ложку. Спаў, як пшаніцу прадаўшы. Клядзінскі сказаў:

— Ніштаваты ў цябе прыяцель. Вёдрамі, мусіць, гарэлку жлукціў. Я дзьве гадзіны тут. Трас яго. Кажу: «Дружа, бровар гарыць!» Нічога. Крычу: «Троцкі павесіўся». Ні чуткі ні почуткі! Труп у сьмятане!

— Я думаў, гэта ты яго напаіў.

— Дзе там! У гэтым сэнсе ён самастойны. Мы разам паехалі ў Берасьце. У вагоне Болек выйшаў у прыбіральню, а потым вярнуўся і сеў ля акна. Падыходзіць кантроль: «Білеты!» Болек мацае сябе па ўсіх кішэнях. «Ня ведаю, трасца, куды яго сунуў. Пачакайце». Выварочвае кішэні, нават заглядае пад падшэўку. Урэшце ён кажа: «Калі ласка, заедзеце пазьней. Я пашукаю». Кантралёры на яго трохі падазрона паглядзелі, але пайшлі. Болек зноў у акно глядзіць. «Шукай білет», — кажу я. — «А навошта? Калі прыйдуць, буду шукаць». Прыходзіць кандуктар. «Вы знайшлі білет?» — «Так, — кажа Болек, — знайшоў». Здымае бот, сьцягвае з нагі шкарпэтку, дастае зь яе білет і кажа саладжава: «Калі ласка, вельмішаноўны». — «Але ж знайшлі месца для білета!» — «Сьцеражонага Бог сьцеражэ». Не разумею, навошта Болек урэзаў такую штуку.

Берасьце, 22 верасьня 1923 г.

Пачуваюся вельмі кепска. Толькі какаін дае мне забыцьцё. Удзень мне лягчэй, але ночы страшныя! Я іх вельмі баюся. Штодзень на ноч, вяртаючыся дадому, бяру з вуліцы прастытутку. Штораз іншую. Вяду на вячэру, паю гарэлкай і ідзём спаць. Абыходжуся зь ёй вельмі ветліва. Звышветліва. Гэта ж найстрашнейшы лёс. Заўжды прашу, каб яна расказала мне што-небудзь. Звычайна яны мяне не разумеюць. Пытаюцца:

— Што расказваць?

— Што хочаш.

Некаторыя замыкаюцца ў сабе. Іншыя гавораць ахвотна. Часта гавораць праўду. Яна пераважна безаблічная, сумная. Але ёсьць такія, што любяць прыдумляць. Гэтых я слухаю сапраўды зь цікаўнасьцю. Стараюся пытаньнямі расьцягваць аповед і вельмі баюся заснуць. Тады я застануся адзін. А аднаму мне ўночы так дрэнна. Амаль зусім ня сплю. А калі правалюся ў паўсон — кашмары. І такія жахлівыя, што абуджаюся ўвесь мокры ад поту.

У цемры ўвесь час бачу розныя пачварныя рэчы. Пераважна лапы і вочы. А часам раі залатых мурашоў. Лапы вырастаюць з-пад крэслаў, з-пад стала, з-пад ложка. Рухаюцца па падлозе і драпаюць дыван. А вочы ўвесь час набліжаюцца і аддаляюцца. Некаторыя вусьцішныя: жоўтыя з чырванаватым бліскам. Часта чую ўздыхі і сапеньне. Я добра разумею, што гэта трызьненьні. Заплюшчваю вочы, каб ня бачыць у цемры. Тады чуюцца шоргат шматлікіх ног, шэпты і хіхіканьне. Узьніму павекі — адразу вочы, вочы. Я спрабаваў накрываць галаву коўдрай. Тады чыесьці рукі абмацваюць коўдру, падушку, хочуць схапіць за рукі. Зброі яны не баяцца. Я колькі разоў выцягваў з-пад падушкі рэвальвэр. Тады яны толькі разыходзяцца па баках, утвараючы доўгі калідор.

Цяпер я найчасьцей бачу малых чалавечкаў з успухлымі жыватамі, тоненькімі ножкамі і рукамі зь вельмі доўгімі пальцамі. Шыі ў іх тонкія, гнуткія. Галовы купалападобныя, выцягнутыя ўверх. Вусны доўгія. Вочы круглыя, злосныя. У некаторых ёсьць рожкі. Але гэта ня чэрці. Чэрці былі б больш зразумелыя. А гэтыя агідныя, як сараканожкі. Асьлізлыя, пакрытыя гноем, без касьцей — я гэта ведаю. Яны ўвесь час выцягваюць вусны наперад, нібыта трубяць. Некаторыя высоўваюць доўгія сінія языкі ў форме бананаў. Калі я набліжаю руку да выключальніка электрычнай лямпы, яны шырока ўсьміхаюцца і гайдаюцца на гумовых ножках. А калі я ўключаю сьвятло — іх няма. Толькі шоргат гумовых ног паўзе па паркетнай падлозе і чуваць шэпты за дзьвярыма. Я разумею. Яны чакаюць, калі я выключу сьвятло. Не, не дачакаецеся! Я бяру кніжку і чытаю. Пры гэтым ведаю, што на мяне глядзяць дзясяткі чырвоных і жоўтых жывёльных вачэй. Я хачу паглядзець на іх, але не адважваюся. Я адчуваю іх пагляды на сваіх павеках, на твары, а мае вочы бяздумна блукаюць па радках кніжкі. Я ня ведаю, што чытаю. А калі раптам адарву вочы ад кніжкі і пагляджу на пакой — яны зьнікаюць… Каб зноў вярнуцца праз хвілю. Найбольш яны цешацца, калі я бяру рэвальвэр і кладу руку са зброяй на коўдру. Тады яны злосна сьмяюцца. Аднаго разу я пачуў словы:

— Ты нас баішся.

Я падхапіўся з ложка.

— Не, не баюся. Гіджуся. Разумееце! Вы агідныя! Навошта вы паказваецеся, такія агідныя?

Тады яны ўзяліся за рукі і пачалі танчыць. Але наступнай ночы не прыйшлі. Я думаў, што ўсё ўжо мінула. Каля другой гадзіны пагасіў сьвятло і хацеў заснуць. Раптам пачуў ля дзьвярэй шолах… лёгкі, нібы сьвіст, бесьперапынны. Я стараўся ня чуць яго, але шолах рабіўся ўсё гучнейшы. Тады я ўскочыў з ложка і паглядзеў на пакой. У поўнай цемры я ўбачыў чорную масу, што ўціскалася праз шчыліну пад дзьвярыма. Яна ўсё больш успухала, набываючы форму вялізнай тушы гіпапатама, і расла, расла, расла… Яна выглядала ўжо як абалонка батона, якую надзімалі газам. Раптам я заўважыў два маленькія, злосныя вочкі. Яны былі зеленаватыя. У іх паблісквалі залатыя іскры. І яны ўсё набліжаліся да мяне. Тады я схапіў са століка папяльнічку і кінуў у гэтую чорную тушу. Вочы замігцелі ў паветры і пачулася працяглае хрыпеньне. У калідоры за дзьвярыма я пачуў хіхіканьне.

Праз два дні да мяне прыйшоў ружовы слонік. Дзіўна, што я аднолькава бачыў яго і з расплюшчанымі, і з заплюшчанымі вачыма. Ён быў памерам з сабаку. Стаяў пасярэдзіне пакою, пераступаючы з нагі на нагу — нібы ідучы на месцы — і сьвідраваў мяне чырвонымі вочкамі. А ў такт ударам яго ног шаргаталі па кутах, пад ложкам, за дзьвярыма чыесьці рукі.

Цяпер слон прыходзіць штоночы. Ён вельмі злосны, але не нападае на мяне. Дзіўна, што я яго зусім не баюся. Лепей слон, чым тыя пачвары. Аднак я ведаю, што яны ня зьніклі назаўжды — толькі часова затаіліся. Але калі са мной хтосьці ёсьць, то гэтыя кашмары мяне ня мучаць. Таму я стараюся ніколі не заставацца адзін на ноч. Колькі разоў я ўсю ноч хадзіў па вуліцах, баючыся вярнуцца дадому. І цешыўся з таго, што дастаўляю ім расчараваньне. А калі раніцай вяртаўся ў нумар, то з агідай дакранаўся да прадметаў. Я ведаў, што яны ўсё абмацалі, абнюхалі, можа, нават спалі ў маім ложку.

Я два разы мяняў нумар. Але іх немагчыма падмануць. Яны заўжды мяне знаходзяць.

Берасьце, 26 верасьня 1923 г.

Сёньня размаўляў са Станельскім. Грошай, што належалі мне за працу, ён ня даў. Пачаў выкручвацца і клясьціся, што ўсё мне верне. Я зрабіў выгляд, што веру яму, і сказаў, каб ён узяў трэцяе заданьне… Я зрабіў гэтаму нягодніку рэпутацыю: яго разглядаюць за агента, які падае вялікія спадзяваньні, бо я ўжо другое заданьне выканаў за яго на сто працэнтаў. Калі ён прыйшоў да мяне вечарам і даў заданьне, я сказаў:

— Гэтае заданьне вы, даражэнькі, ужо самі выканаеце.

— Але ж я ня маю ніякай магчымасьці.

— Я, калі пачынаў працу выведніка, таксама ня меў ніякай магчымасьці. Нават грошай ня меў.

— Але вы мяне ўвялі ў зман.

— Ах, так! Тады пагаворым іначай. Я ніколі не парушаю слова. Можа, таму заўсёды ўсім веру. Але калі заўважаю падман нават у найдрабнейшых рэчах — ня веру ўжо ні ў чым. Калі вы мяне першы раз падманулі, я цалкам страціў да вас давер. Калі я даў сябе падмануць другі раз, то толькі таму, што хацеў яшчэ раз пацьвердзіць сваю выснову. І пацьвердзіў. А цяпер, калі ж бы вы заплацілі мне ўсё, калі ж бы вы нават прапанавалі мне 10 разоў столькі, колькі мне належыць, я вам ні ў чым не паверу. Ня думайце, што мне так важныя грошы. Гэта ж дробязь. Зрэшты, грошай у мяне досыць — я пару разоў добра зарабіў. Але мне важна не дазволіць цешыцца з уласнай хітрасьці людзям, якія апроч бессаромнасьці нічога ў сабе ня маюць. І я на вас не злуюся. Нават зычу вам посьпеху ў працы. Можа — у чым я сумняваюся — вы зробіцеся добрым агентам. Тады я пастараюся забыць, як вы са мной калісьці абышліся.

— Але вы самі ашуквалі Управу, даючы мне матэрыялы. Вы бралі ўдзел у нашым супольным ашуканстве.

— Фармальна так. У рэчаіснасьці — не, бо я добра выканаў заданьне, даў аўтэнтычныя матэрыялы… Ня думайце, што яны на мяне зь неба падаюць. За ўсё трэба плаціць. Паспрабуйце самі выканаць заданьне. Можа, вы здабудзеце матэрыялы проста так.

— Вядома, паспрабую. А грошы я вам абавязкова вярну.

— Зычу посьпеху. Грошай я не вазьму. А калі вы сапраўды хочаце стаць добрым агентам, то раю навучыцца глядзець на ўсё зусім іначай, чым глядзіць звычайны чалавек. Шпіён павінен ведаць усё. З-пад яго ўвагі не павінна выпадаць ніводная дэталь. Гэта найважнейшае. Вось вам прыклад. Вы ідзяце празь мястэчка. Бачыце тэлефонныя драты. У вас адразу павінна зьявіцца думка: куды яны вядуць? Калі ня пошта, то нейкая паляўнічая ўстанова. Трэба зайсьці туды зь якой-небудзь справай, і вось вы ўжо ведаеце. Бачыце нейкія новыя будынкі. Таксама трэба зьвярнуць увагу: разабрацца самому ці спытаць, што гэта такое. Казармы гэта, ці лазьні, ці пякарні? Часта іх прызначэньне схаванае. Але калі будуюць пякарню ці вялікую лазьню, а мястэчка малое, гэта сьведчыць пра тое, што тут рыхтуюць стратэгічны пункт і што тут падчас вайны могуць разьмяшчацца буйныя вайсковыя часьці. Трэба ўзяць мапу і агледзець тэрыторыю: пастарацца зразумець, чаму гэты пункт можа быць важны? Трэба дасьледаваць, ці будуюцца паблізу дарогі, і іх кірунак. Калі да мяжы ці ўздоўж яе, трэба зразумець, якое гэта можа мець значэньне… Едзеце вы чыгункай. Зважайце на кожную дэталь: шляхі, плятформы, масты. Прыслухоўвайцеся да кожнай размовы. Інфарматары інфарматарамі, заданьне заданьнем, матэрыялы матэрыяламі, але і ніколі ня будзе добрым шпіёнам той, хто ня мае адвагі, назіральнасьці і здольнасьці супастаўляць найдрабнейшыя факты. У нас ёсьць агенты, якія цяпер працуюць кепска — ня могуць здабываць добрых дакумэнтаў, бо ня маюць адпаведных інфарматараў. Але ведаючы іх асабіста, я лічу іх лепшымі выведнікамі за шмат каго з тых, якія даюць першарадныя матэрыялы. Гэтыя падчас вайны могуць выявіцца ні да чога не прыдатнымі. А тыя паўсюль пройдуць, усё ўбачаць і часам усяго адным паведамленьнем могуць прынесьці войску вялізную карысьць. І трэба зусім забыцца пра сябе і палюбіць гэтую працу. Трэба памятаць, што хоць шпіён заўсёды ў цяні, акурат ён беражэ войска, бароніць войска, змагаецца і гіне дзеля войска. Таму яго каштоўнасьць проста вялізная. І трэба, каб усьведамленьне гэтае было вышэйшае за ўсё — за ордэны, за павышэньні, за ўзнагароды… Калі хочаш быць добрым шпіёнам, то, маючы фальшывыя дакумэнты, ты павінен сапраўды зрабіцца тым, за каго ты сябе выдаеш. Езьдзіш як чырвонаармеец — павінен стаць тыповым чырвонаармейцам. Трэба пераймаць тое, як яны ходзяць, гавораць, расчэсваюцца, нават плююцца і кураць. Трэба зразумець іх псыхіку і засвоіць яе. Аднак нельга перабольшваць — ніводнага лішняга слова, руху, погляду. І ўсё павінна быць шчыра. Калі гаворыш пра Леніна, ты павінен сапраўды адчуваць захапленьне і любоў да правадыра народу. Калі гаворыш пра буржуазію, ты павінен сапраўды адчуваць нянавісьць да яе і паказваць гэта выразам твару, поглядам, жэстамі, тонам голасу. Усё гэта павінна стаць ужо ня маскай, а вашым зьместам. І толькі адна скурчаная клетка мозгу хай памятае і адзначае ўсё, што трэба для выведкі. І зьвяртайце ўвагу, каб у размове ня ўлазіць у невядомыя тэмы. Не філязафаваць… Ты чырвонаармеец — гавары пра тое, што ведае чырвонаармеец, што яму ўбіў ў галаву палітрук, што ён вычытаў у газэце «Красноармеец».

Я разьвітаўся са Станельскім бяз крыўды. Наадварот, я разглядаю яго несумленнасьць да мяне за слабасьць і выбачаю яму яе. Я б хацеў, каб ён сапраўды стаў добрым агентам, бо іх так мала і яны так часта гінуць.

Учора раніцай я пайшоў да Клядзінскага. Адчыніў дзьверы і спыніўся на парозе — няма як увайсьці — калюга вады. А Клядзінскі, у падкасаных сподніках і кашулі, шараваў падлогу. Бася сядзела на падаконьні і назірала за працай брата. Калі я ўвайшоў, Клядзінскі павярнуўся да дзьвярэй.

— Ага! Здароў! Бачыш, як кепска быць буржуем: мануфактурным спосабам мушу працаваць. А ў Саўдэпіі гэта за мяне трактар зрабіў бы. Гэта, разумееш, наглядны ўрок для Баські.

Клядзінскі зноў пачаў шараваць падлогу. Я ўбачыў клетку зь дзьвюма папяровымі птушкамі, што вісела ля акна. Яны былі па-вучнёўску складзеныя з паперы і памаляваныя ў жоўты колер.

— Што ў цябе там у клетцы?

— Басьцы захацелася канарэек. Буржуйка. Вось я і купіў клетку і зрабіў ёй канарэек. Кажа: яны ж не сьпяваюць. А я ёй: пачакай, Басенька, трошкі. Цяпер у нас толькі першая фаза рэвалюцыі, а калі надыдзе трэцяя, тады птушкі засьпяваюць з радасьці, што камунізм напоўніцу ў жыцьцё ўвайшоў. Я ў таварышаў гэтых штучак набраўся. Голадна рабочаму — адразу яму Дом працы збудуюць: глядзі, які прыгожы! Холадна рабочаму — тут яму газэтку ў ручкі — пагрэйся, таварыш, навінамі пра посьпехі таварыша Чычэрына. Портак няма — але за тое маеш уласны Саўнарком. У вязьніцу трапіў — таксама гонар: ва ўласнай турме сядзіць на славу трэцяму Інтэрнацыяналу! А ну, Бася, пасьвістай птушкам, можа, азавуцца.

Мы пайшлі ў горад. Клядзінскі скіраваўся ва Управу, а я пайшоў у рэстаран, дзе павінен быў яго пачакаць. Ён прыйшоў праз паўтары гадзіны. Зусім іншы: злосны, у вочы не глядзіць. Паклікаў афіцыянта:

— Гарэлкі, і мігам!

— Што здарылася? — пытаю.

Ён махнуў рукой.

— Нічога.

А на лбе зморшчыны, нібы вяроўкай хто перацягнуў; на шчоках жаўлакі гуляюць.

— Каліся! Што здарылася? Ну?

— Зараз. Толькі вып’ю.

Кульнуў шклянку гарэлкі. Не закусваючы, выпіў другую. Потым закурыў і доўга бубніў пальцамі па стальніцы.

— Ну, што здарылася? Відаць, нейкая непрыемнасьць.

— Так, халера яго бяры. За тую авантуру з жыдамі. Каб іх трасца ўзяла! Ніколі не чапаю!.. Але ж яны самі мяне зачапілі…

— Як гэта было?

— Разумееш, улез я ў купэ. Вагон нямецкі, дзьверы збоку. Ляжаць двое павярнуўшыся ад нашых і не сьпяшаюцца ўставаць. Маўляў, ты едзь стоячы, а яны — лежачы. Я аднаго ўзяў за каўнерык левай рукой, за портачкі правай, і пераклаў акуратненька на другую лаўку, на другога. І нават выбачыўся. Сказаў: «Не хацеў вас турбаваць просьбаю перасесьці. Сьпеце, спадарства, далей, удвух цяплей!» Ну, нічога, едзем далей. Адзін ляжыць, а другі зноў сеў на тую лаўку, на якой я сядзеў. Глядзіць на мяне, як каза на воўка. Цягнік спыніўся. Я зірнуў у акно: малая станцыя. А тут бяжыць жанчына. На руках малое. Дабегла да нашых дзьвярэй і хоча адчыніць. Торгае за клямку — аніяк. Я гляджу ўніз: трэба дапамагчы, цягнік зараз паедзе. І бачу, што той пудзель элегантна так зашчапку ручкай падпёр, і канцы. Во і адчыні тут дзьверы! Тады я яго лапку адсунуў набок, дзьверы адчыніў: «Калі ласка, заходзьце». Дапамог жанчыне ўвайсьці. А калі яна ўжо была ў купэ, я спачатку аднаго пудзеля, а потым другога, нават досыць далікатна, на пэрон высадзіў. А за імі і іх манаткі. «Да пабачэньня, спадарства!» Ніякай крыўды ім не зрабіў. Усё так дыпламатычна, культурна, з надзвычайнай пашанай. Бо я не антысэміт. А жыдовачак, дык нават наадварот — люблю ня менш, чым грыбочкі да гарэліцы. Брунэткі, разумееш, і досыць гарачыя. Ну вось, высадзіў іх, і ўсё. Уяві сабе, які яны гвалт узьнялі: рабунак з замахам на забойства і цяжкімі цялеснымі пашкоджаньнямі, парушэньне недатыкальнасьці асобы! Натуральна, паліцыя, міліцыя, кантралёры, сэмафоры… Знайшліся і сьведкі-відавочцы: адзін з Клецку, другі з Ашмян, трэці сам толкам ня ведаў, адкуль. Накрэмзалі кілямэтровы пратакол. Ну, мае шанаваньні, да пабачэньня. Паехалі… Мне гэта ўсё да таго месца, адкуль у маёй Баські ногі растуць! А ведаеш, што мне сёньня стары загнуў на гэта?

— Ну?

— Сказаў, разумееш, што гэта нешляхетна. «Як гэта? — кажу, — я ж усё патлумачыў. Іначай нельга было. Я проста ўстаў на абарону грамадзянскай роўнасьці. Сродак грамадзкага транспарту прызначаны для ўсіх. Маю білет — еду. А жанчына, што ёй было рабіць: праз акно лезьці? Ці можа, на даху ехаць разам са шчанюком?» А ён толькі ўсьміхнуўся і кажа: «Паўтараю, гэта нешляхетна. Вы зрабілі гэта таму, што вы дужы, вы адзін маглі б і 50 такіх грамадзян зьбіць. Значыцца, вы мелі перавагу. А гэта ўжо нешляхетна. Па-другое — такім чынам нельга рэагаваць. Для гэтага ёсьць паліцыя, абслуга цягніка; зрэшты, вы запусьцілі жанчыну ў купэ, і ўсё ў парадку. Я мяркую, што вы зрабілі горш, чым яны».

Клядзінскі зноў выпіў шклянку гарэлкі.

— Ведаеш! Лепш бы ён мне ў морду даў ці сказаў, што я хам, ці нешта падобнае! Халера мяне бяры!

— Ды ён жа нічога такога табе не сказаў!

— Як гэта нічога?! Ён жа выразна сказаў: нешляхетна! Разумееш? Я ж гадаў менавіта за тое ненавіджу, што яны зьдзекуюцца са слабейшых, а ён мне гэта сказаў. Ой, не магу!

Клядзінскі сапраўды быў страшэнна засмучаны, і я ня мог яго суцешыць. Нарэшце, п’яны, ён сказаў:

— Хай гэта ўсё чэрці возьмуць! Нешляхетна! Заўтра еду на выведку! Досыць зь мяне гэтага!

— І я еду. Толькі праз Баранавічы, бо хачу наведаць знаёмых.

Болек падаў мне руку.

— Добра. Хоць праз Бэрлін! Досыць гэтага! Нешляхетна!

Баранавічы, 1 кастрычніка 1923 г.

Клядзінскі з раніцы п’е з Палкоўнікам. Яны ўпадабалі адзін аднаго. Я нават не магу яго ў горад выцягнуць. На двары дзень, а яны закрылі аканіцы, запалілі сьвечкі і п’юць да непрытомнасьці. Клядзінскі сьпявае па-беларуску:

Мела матка, мела

Сына роднага.

Узгадавала, навучыла —

Злодзея добрага.

Палкоўнік паблажліва ўсьміхаецца. Падабралася парачка — гарэлка іх не бярэ, а гасьцініца аж трасецца.

Клядзінскі тлумачыць палкоўніку рыфмамі: што такое выведнікі.

— Мы, разумееш, такія краўцы, што без нажніц працуюць, бяз праса прасуюць, кулямі шыюць і весела жывуць!

Расказвае яму розныя гісторыі са сваёй выведніцкай працы. Палкоўнік кажа:

— Калі цябе слухаю, то як быццам кніжку чытаю.

— Што там кніжка! Кніжка — гэта кніжка. А тут жыцьцё — потам сьмярдзіць, суровае, з рассунутымі нагамі, без трусоў і пудры. Калі ласка, панюхай, якое яно! Можна і ў рукі ўзяць, і нават зубамі пакаштаваць. Гэта табе ня кніжка! Кніжку можна ў прыбіральню ўзяць і на папільёткі ці папяросы скруціць. А гэта, разумееш, гісторыя з геаграфіяй. А сэнс гэтага такі: лепш малая кароўка, чым вялікі таракан.

— Разумею. То бок, гэта як бы так: пане Атлас, шануюць нас — вы нас, а мы вас.

— Ну, натуральна. А што датычыць навукі ўвогуле, то навука — толькі навука, і нічога больш. Я, напрыклад, магу зь пяці крокаў у фортку плюнуць. Яшчэ магу нагу за галаву закласьці. А ты, напрыклад, не. А калі трэба будзе, то закладзеш так, што мае шанаваньні!

— Гэта так.

— Што так?

— А нічога.

— Чаму нічога?

Я ня вытрымаў. Плюнуў.

— Размаўляеце, як гусь з парасём. Ніякага сэнсу няма. Скачаце з думкі на думку, як вераб’і па штыкетах. Папросту малпаў зь сябе робіце.

— А ведаеш, чаму я зь сябе малпу раблю? Бо ня маю да людзей павагі. Я разумею, што цяжка быць чалавекам, што гэта найскладанейшая штука. Таму нават не спрабую. Іншы думае, што калі людзі яго шануюць, то вялікая справа! Ты так жыві, хам, каб ты сам сябе шанаваў. Іншых заўсёды ашукаеш, а сябе — ніколі. Сам добра ведаеш, што ты за фрукт!

— Ведаеш што, — сказаў Палкоўнік, — калі б ты быў рэвалюцыянэрам, то сапраўды быў бы добрым работнікам. А калі б такіх, як ты, было хаця б тысяча, то можа, і рэвалюцыя якісь сэнс мела б.

Клядзінскі вытарашчыў на яго вочы.

— Дзякуй за прызнаньне. Не хачу. Нават з найлепшых рэвалюцыяў нічога добрага не было, толькі смурод, сьлёзы і кроў! А цяпер рэвалюцыянэр — гэта жандар. А яго правадыр — начальнік жандармэрыі. Як прыйшлі да ўлады, усе іх высілкі скіроўваюцца на тое, каб загамаваць далейшую рэвалюцыю. З гэтай мэтай яны перадусім зьнішчаюць усякую крытыку. Ім, як прыйшлі да ўлады, важна толькі захаваць той стан рэчаў, пры якім ім так добра жывецца. А што іншым кепска — якая ім да таго справа! Спэцыялісты, халера, па перапрацоўцы гаўна ў мармэляд! Больш за ўсё я ненавіджу іх пыху. Зьбярэцца 20 камуністаў — адразу 20 вялікіх правадыроў. А працаваць?.. Хай хам працуе!.. Паспрабуй сабраць 10 камуністаў і 10 камуністак. Дай ім усё, што для жыцьця трэба. Хай пажывуць хаця б год разам. Убачыш, якое яны пекла пабудуюць.

— Але ж ты іх ненавідзіш!

— Так. Ненавіджу. Бо ненавіджу крывадушнасьць. Агіднае мне гэтае пусканьне пылу ў вочы. Я ж, халера, ніякі не буржуй; бацька селянін, дзед селянін — ссыльны. Яны ўласнымі рукамі ў Сібіры зь нічога гаспадарку наладзілі, і ўсё было добра. Самі жылі і людзям давалі. Прыходзяць спадары камуністы. Натуральна, вітаем спадарства, наша шанаваньне! Кажуць: зямля будзе ваша. Дзякуй — яна і так наша… А потым выйшла так, што ня наша. Працуй, як чорт, а ў цябе ўсё забяруць і выдзяляць, колькі захочуць. Дык навошта мне рабіць? І навошта яны да нас лезуць па апошні кавалак хлеба? Хіба мала зямлі? Хіба мала багацьцяў? Тут не 150 000 000, а дзесяць разоў па столькі жыць могуць. Толькі трэба перастаць пісаць дэкрэты і ўводзіць Саветы, а ўзяцца за працу!.. У нас масла бочкамі стаяла. 200 коней было, жытняга хлеба ня ведалі. Толькі пшаніца. А ў мінулым годзе паехаў я туды. Бацька памёр. Адзін брат расстраляны, другі ў турме. На гаспадарцы маці і малодшая сястра. Дзьве старэйшыя ад тыфу памерлі. Прыйшоў — руіны. Жанчыны зялёныя ад голаду. У лахманох ходзяць. Усё знасілі, а дзе новае возьмеш? Ніводнага каня. Рыбай жывяцца. Нават солі няма. Дык маю я права ненавідзець? Мне адзін камуніст, і гэта яшчэ з найлепшых, кажа цалкам сур’ёзна: «Вы думаеце, што чалавек — гэта такі вялікі скарб! Каштоўнасьць мае толькі ідэя. А чалавек што: сёньня жывы, заўтра яго ўжо няма. А ідэя жыве вечна. Калі мы хочам сапраўды чагосьці дасягнуць, то ня трэба гуляцца ў сантымэнты. Нам важная будучыня народу, умацаваньне сацыялізму». Вось і ўмацоўваюць — людзкімі касьцьмі… Я аднаго хачу дачакацца: чырвоных, фіялетавых, шэра-бура-малінавых, адзін чорт якіх уладаў! Толькі каб яны сапраўды чалавека шанавалі. Бальшавікі наракаюць на шкоднікаў, на контрарэвалюцыянэраў. А я безь перабольшаньня кажу, што расейская камуністычная партыя ня робіць нічога іншага, як толькі выхоўвае мільёны контрарэвалюцыянэраў. А яе ГПУ — гэта акадэмія контрарэвалюцыі. Калі б цяпер прыйшоў на зямлю Маркс і ўбачыў, што бальшавікі ўмудрыліся зрабіць пад шырмай яго вучэньня, то пракляў бы тую гадзіну, калі ён распачаў сваю працу. Першы пачаў бы зь імі змагацца.

— Слухай, — сказаў я Клядзінскаму, — хочаш зрабіць мне прыемнасьць?

— Ну?

— Скажы, зь якой нагі муха пачынае ісьці?

— А ты хочаш зрабіць мне прыемнасьць? Дык зламі сабе руку і нагу!.. Прычым тут нейкая муха?

— Абрыдла ўжо ваша плявузганьне. Увесь час адно і тое ж перажоўваеш. Я ўжо гэтага абслухаўся. Расказвай тым, хто пра гэта ня ведае. А мы і так добра ўсё разумеем. Ванітаваць хочацца ад гэтай балбатні. А камуна, а камісары, а чаразвычайка! Потым зноў: а буржуазія, а крывапіўцы, а пралетарыят, а капіталісты!.. Ты ж ведаеш, як мы жывём: гуляем з д’яблам у карты, са сьмерцю ў шашкі. Трэба і адпачыць, перадыхнуць. Давай лепей гарэлку піць, сьпяваць, ці хадзем на прагулянку.

Ракаў, З кастрычніка 1923 г.

Палкоўнік хацеў завесьці нас да Алеўскіх. Але я рашуча адмовіўся. Калі чалавеку ўвесь час даводзіцца маскавацца, нэрвавацца, то сапраўды прыкра размаўляць з добрымі, мілымі людзьмі. Цяжка пазбыцца агрэсіўнасьці. Я ўвесь час баюся, што вырвецца якое рэзкае слова ці фраза.

Валасы ў мяне ўжо адрасьлі. Паявіліся вусікі. Мяркую, ува мне нялёгка распазнаць былога тэхніка Паўла Смоліна. Мабыць, мяне расшукваюць пасьля таго, што я ўчыніў у акумулятарнай.

Я часта ўжываю какаін. Звычайна маю ладны яго запас пры сабе. Я раблю, як Харэўскі, парашкі і нашу іх у адной кішэньцы. Часам пад узьдзеяньнем какаіну ў мяне бываюць відзежы, а бываюць і без наркотыку. Нядаўна я бачыў Лізку. Раптам абудзіўся ўночы. На століку гарэла лямпа. Я паглядзеў у бок умывальніка і ўбачыў Лізку. Яна стаяла бокам да мяне і расчэсвала валасы. Я рэзка варухнуўся. Яна азірнулася на мяне. Я ўбачыў заплаканы твар і сумныя вочы. Раптам яна зьнікла. Потым я аніяк ня мог заснуць. Другі раз гэта здарылася ўвечары. Я адчуў, што ў пакоі хтосьці ёсьць. Я паглядзеў улева і ўбачыў чалавека, што сядзеў на крэсьле. Ён быў прыгожа адзеты, на галаве ў яго быў кацялок. Але твар выглядаў жахліва. Без вачэй, вуснаў, носа і броваў. Нібы вылеплены зь цеста. Ён паволі схіляўся і зьнікаў у цені, што падаў ад стала. Той жа ночы я бачыў зялёны дождж. Ён выразна сек паветра і набліжаўся да ложка. Ілюзія была такой моцнай, што я нават падцягнуў коўдру, каб дождж яе не замачыў. У апошнюю ноч з ложка пачало вылазіць мноства маленькіх баговак. Неўзабаве ўся пасьцель была чырвоная ад іх. Я пачаў страсаць іх на падлогу… Ружовы слон таксама часта прыходзіць. Але да яго я прызвычаіўся. Лепш бачыць слана, чым нейкіх пачвараў. Толькі гэты незвычайны колер і малы рост… Аднаго разу я падумаў: а можа, усё гэта сапраўды існуе, проста мы звычайным зрокам ня можам гэтага ўбачыць?

Мяне ўсё больш цягне да самагубства. Жыцьцё губляе ўсякую вартасьць. У гэтым сапраўды няма сэнсу. І ня толькі маё жыцьцё, а ўвогуле кожнае. Каб жа гэта было хоць доўгатрывалае… Чаму ў мяне не трапляюць бальшавіцкія кулі? Альбо нюхаюць, альбо ліжуць, і толькі дзьве ўджалілі. Калі б я не авалодваў сабой сілаю волі, не пераконваў сябе, што гэта слабасьць, то даўно ўставіў бы парабэлюм у рот. Адна сэкунда — і спакой назаўжды. Я ж сапраўды хадзячы труп. Я ўжо нічога ад жыцьця не чакаю… Я знайшоў каханьне, сапраўды кахаў, прывязаўся да гэтага пачуцьця, думаў: яно дае мне сілу і жаданьне жыць, і гэта ляснула… Я дакладна ведаю, што ніколі так не пакахаю, бо толькі цяпер усьведамляю, якое вялікае значэньне для мяне мела Ліза. Яе жыцьцё і шчасьце стварылі б мне новыя мэты… Асабліва мяне ўзрушае тое, што я прачытаў у яе дзёньніку. Тыя крыўды і пакуты, што яна зазнала, зрабілі яе яшчэ даражэйшай мне. Такое любае, дурненькае, зблажэлае дзіця, якое заблукала сярод халодных, эгаістычных людзей. І чаму так усё скончылася? Кожная яе ўсьмешка была для мяне шчасьцем, бо я ведаў, што ёй добра. А цяпер яна можа дастацца нейкаму нягодніку, які ня здолее зразумець яе памылак, якому яна хутка абрыдне і які будзе зьдзекавацца зь яе, не разумеючы, якім скарбам валодае! Ох, калі б ня той апошні сказ! Навошта яна гэта напісала? Навошта так мяне пакрыўдзіла? Як гэта балюча! І я ня ведаю, што мне можа памагчы: гарэлка, ці какаін, ці прыгоды?.. Безумоўна, сьмерць. Але дзе яна? Косіць тых, хто жыць хоча. А на жывыя трупы ўвагі не зьвяртае. Харэўскі ж таксама не павінен жыць. Ён ня кажа міне пра свае пакуты, але я добра разумею, як яму цяжка… Колькі разоў я клаўся ў ложак, думаючы: каб так заснуць і не абудзіцца! Але я зноў абуджаўся і мне даводзілася жыць з пачварамі, зь людзьмі, што як пачвары, і з самім сабой.

Учора пазнаёміўся зь Янам Пялінскім, якога перад Вялікаднём абмянялі на Домбаля. Цудоўны чалавек. Ён так нацярпеўся ў ЧК, і нічога зь яго ня выбілі. Я ні пра што яго не пытаў. Я ўсё разумеў, усё прачытаў зь яго твару, з вачэй. Таксама жывы труп. Хто ўбачыў гэтыя рэчы, таму цяжка вярнуцца да жыцьця.

Мы былі ўтрох. Я, Пялінскі і Паланеў. Сядзелі за сталом моўчкі. Пялінскі мружыў крыху касаватыя вочы. Я прыглядаўся да яго: матавая бледнасьць твару, чорныя валасы, зламаны, крывы нос — сьлед нагана чэкіста. Паланеў сядзіць задуменны, пануры. Пра што ён думае? Пра жонку, якая ўвесь час яму здраджвае, бо ня можа ня здраджваць? Ці пра тое, як зрабіць, каб яна па яго сьмерці не цярпела нястачы? Відаць, пра гэта — ён усё мог ёй дараваць, але сабе не дараваў бы нават таго, што яна па яго сьмерці засталася б без апекі. А я ня ведаю, пра што я думаў. Можа, пра тое, што нам няма пра што размаўляць, бо словы такія пустыя, нікчэмныя, бясьсільныя.

Кажуць, ёсьць такая хвароба, што чалавек пачынае пагарджаць сьмерцю. А я думаю, ён не пагарджае сьмерцю, але губляе пачуцьцё вартасьці жыцьця ў выніку нейкай вялікай страты. Адзін страчвае ідэю, другі — каханьне, трэці — веру ў людзей… Гэта што да моцных людзей, бо слабейшых можа выбіць з раўнавагі любая дробязь.

Прыйшла жонка Паланева. Яна села да стала, паглядзела на нас. Паспрабавала завязаць размову. Нічога ня выйшла. Адказваем па сутнасьці, коратка, ветліва. Яна нядоўга затрымалася з намі.

Заўтра іду за мяжу з Клядзінскім. Яго я найбольш люблю. Ён заўжды здольны мяне забавіць, разьвесяліць, хоць часам і раздражняе.

Антона на працу зусім не бяру. Хай п’е. Я ўжо не баюся трапіць у рукі бальшавікоў. Нават калі і возьмуць, усё адно атрымаюць труп… Я за мяжой жыцьця. Мне ўсё адно. Колькі мог, столькі я для выведкі зрабіў. Калі не зраблю болей — што ж. Я замалады і занадта дурны. Я заўжды хацеў, каб было як найлепш, а выходзіла часам зусім кепска.

Пішу, пішу, і каму гэта прыдасца? А можа?

А дванаццатай гадзіне

Я цябе чакала.

Гэта цяпер мая ўлюбёная песьня.

XI

КАСТРЫЧНІК

«Это изумительная страна!

Наконец-то я нашел нечто

достойное виа Паскудини,

но куда мягче и удобней!..»

Илья Эренбург,

«Необычайные похождения Хулио Хуренито»

1

Хмары ня ведалі, куды ўцякаць. Вецер біў з усіх бакоў. Урэшце ветру надакучыла ганяць хмары, і яны павісьлі нерухома. Ён уварваўся ў мястэчка. Ударыў па стрэхах хатаў, як па клявішах фартэпіяна: узяў дзікі акорд… Збочыў у лес. Нібы правёў рукой па шчотцы. Сагнуў дрэвы, прыціснуў да зямлі кустоўе. Адпусьціў. Сьвіснуў працягла і зноў скочыў угару. Раскідаў хмары на ўсе бакі, а праз імгненьне пачаў зганяць іх у кучу. Зьбіў у адну масу, залятаючы то справа, то зьлева, пагнаў іх на ўсход. Яны ледзь пасьпелі трохі пырснуць на зямлю… Тады з-за памежнага слупа вылез заспаны месяц, нібыта толькі што абудзіўся і, раззлаваны, хацеў паглядзець: што за прыхадзень нарабіў столькі шуму… А грымоты адплывалі ўдалечыню.

Раман і Клядзінскі сядзелі на заставе і рыхтаваліся ў дарогу. Клядзінскі зірнуў у акно і сказаў:

— Люблю такія скокі-ўбокі. Прырода бурчыць. Злараднічае. І кажа табе: «Глядзі, бутуз, не задзірай носу!»

Ён праверыў наган і быў гатовы ў дарогу.

Раман загортваў у тонкую жаночую хустку магазіны да парабэлюма. Ён рабіў гэта так, каб яны ўклаліся лесьвічкай. Так можна было, страляючы правай рукой зь пісталета, левай вымаць з кішэні адзін за адным запасныя магазіны. Чатыры гранаты ён уціснуў за рэмень. Потым праверыў ліхтарык, компас і іншыя рэчы, якія браў у дарогу.

На мяжу яны прыйшлі позна, бо ўсё спадзяваліся, што хмары зацягнуць неба, але вецер іх разагнаў. Было зусім ясна. Хацелі былі ісьці полем, але так іх было б занадта здалёк відаць. Таму яны непрыкметнымі сьцежкамі пайшлі ўздоўж мяжы да лесу. Спыніліся на краі ўзьлеску на польскім баку. Прасека была шырокая. Промні месяца запаўнялі яе па берагі, і яна серабрылася далёка ўправа і ўлева.

Таварышы доўга назіралі за процілеглым бокам лесу. Але нічога там не было відаць, лес стаяў цёмны і поўны руху. Вецер гуў у вершалінах дрэў.

— Рушым? — спытаў Клядзінскі.

— Давай.

Ліхтары былі непатрэбныя, таму Раман узяў у адну руку гранату з устаўленай чакой, а ў другую пісталет. Клядзінскі заткнуў за рэмень крыса шыняля і выняў з похвы наган. Яны шпарка пайшлі ў абраным кірунку, наўскос перацінаючы прасеку.

Калі яны былі ўжо блізка да яру, на дне і схілах якога расьлі вялізныя дрэвы, з правага боку загучалі стрэлы. Яны скочылі наперад і пачалі сьпехам спускацца ўніз. Яны трапілі ў нязручнае месца, бо дарогу ім загарадзіў вялізны вал ламачча. Яны пайшлі ўскрай яго, але ён узьнімаўся ўгару. Тады Клядзінскі пачаў караскацца наверх. Сухое ламачча трашчала і асоўвалася ўніз. Тым часам Раман глядзеў угару, у кірунку краю яру. У яго было ўражаньне, нібы глядзіць з дна ракі на паверхню.

— Ідзі сюды, — сказаў Клядзінскі, які здолеў ускараскацца на вяршыню валу.

У гэты момант Раман убачыў абрысы ўзброеных чырвонаармейцаў, якія вынырнулі на ўскрайку яру. Ён некалькі разоў стрэліў у іх. Салдаты адступілі. Тады ён выцягнуў руку да Клядзінскага, які ляжаў на вяршыні валу, і зь яго дапамогай пачаў караскацца ўгару. Абодва ледзьве не зваліліся. А ўверсе грымелі стрэлы.

— Во паскудзтва! — сказаў Клядзінскі. — Цяпер і на другім адцінку будзе трывога.

Далей дно яру было роўнае, а рачулка вузкая. Таму тут і склалі ламачча, каб абцяжарыць пераправу кантрабандыстам, якіх магла спакусіць зручнасьць мясцовасьці на гэтым адцінку.

Пад гукі стрэлаў таварышы забеглі ў лес. Яны стараліся ісьці там, дзе дрэвы расьлі густа. Але месячныя косы прабіваліся паўсюль, і іх было добра відаць здалёк. Колькі разоў яны зьмянялі кірунак, але ад пагоні не адарваліся. Салдаты ішлі за імі і раз-пораз стралялі.

Неўзабаве таварышы выйшлі на край лесу. Яны апынуліся на парослым кустамі стромым адхоне, які спаўзаў на поплаў. Далей серабрылася вузкая стужка ракі, а за ёй віднеў лес. Трэба было абавязкова перабрацца цераз гэтую адкрытую прастору. Яны доўга стаялі нерухома.

Раптам паблізу іх унізе, за купай маладых елак, пачуўся нейкі шоргат.

— Кавалерысты, — шапнуў Клядзінскі. — Засада.

Нельга было губляць часу, бо пагоня набліжалася. Раман выцягнуў чаку з гранаты. Патрымаў гранату ў руцэ тры сэкунды і кінуў у той ельнік. Яна выбухнула ў паветры. Гук паплыў па лузе і адбіўся ў навакольных лясох. Па адкрытай прасторы ў кірунку тракту скакалі два вершнікі. Адзін конь, пераляканы, імчаў усьляпую — проста на дрэвы і роў, што аддзялялі тракт ад лугу.

— Блага лучыў, — сказаў Раман.

— Добра і гэтак.

Таварышы выскачылі на поплаў і пабеглі да ракі. У гэтым месцы яна была вузкая, таму броду яны не шукалі. Скочылі ў ваду і перабраліся на другі бераг. Пабеглі да лесу. Яны ўсё яшчэ чакалі, што іх будуць абстрэльваць на раўніне. Аднак ніводнага стрэлу не было. Толькі з тракту даляталі вокрыкі. Можа, салдаты, што гналіся за імі ад мяжы, адцягнутыя шумам, які парабілі кавалерысты, збочылі ў тым кірунку.

Таварышы пайшлі далей лесам, не набліжаючыся да тракту. Але стараліся не адыходзіць задалёка, каб ня страціць кірунку дарогі. Праз чвэрць гадзіны здалёк пачулася цоканьне. Яны спыніліся.

Трактам імчала ўгалёп група вершнікаў.

— А-та-та-та-та! Злавіце! — сказаў Клядзінскі.

— Каторая гадзіна? — спытаў яго Раман, які разьбіў свой гадзіньнік у яры.

Клядзінскі глянуў уверх на месяц і сказаў:

— Без 13 хвілін трэцяя.

— Сур’ёзна?

— Ну так.

Ён выняў гадзіньнік і паказаў таварышу. Была сапраўды без 13 хвілін трэцяя. Раман зьдзівіўся:

— Ты сапраўды па месяцы даведаўся?

Клядзінскі расьсьмяяўся.

— Калі праехалі кавалерысты, я зірнуў на гадзіньнік. Была без 15 хвілін трэцяя. А калі ты спытаўся, мінула з таго часу пара хвілін. Зь месяцам, гэта я для сьмеху…

Яны пайшлі глыбей у лес і прыселі, каб адпачыць, на стромым краі лагчыны. Гліністая строма з другога боку крывава зіхацела, купаючыся ў месячным праменьні. А ўнізе ціхенька зьвінеў па камянёх ручай.

Лес у месячныя ночы дзіўны. Дрэвы стаяць лёгкія, жывыя. Камлі серабрацца і незвычайна пераліваюцца. Часам кара проста блішчыць, а лісьце ўтварае фантастычныя гірлянды. Кожная дробязь набывае зьмест. Карані пульсуюць сокам. І чуваць подых зямлі, засланай дыванамі шматкаляровых імхоў. А калі ёсьць вецер, то ўсё абуджаецца з дрымоты і пачынае сапраўды жыць. Верхам ляціць бурчаньне старых елак. Унізе кустоўе дурасьліва абдымаецца й хіхікае. Часам кусты абступяць замшэлы камель дрэва і ў яго гонар водзяць карагоды, згінаючыся ў танцы аж да зямлі. Там какетуе самотная бярозка, расчэсвае ветрам буйныя кучары. Далей клён гуляецца, як шкаляр, хапаючы ў двухкаляровыя пяціпальцыя далоні срэбра, што залівае лес. Далей радок елак — цёмных, накрытых капюшонамі, нібы манашкі — махаючы рукамі, трушком кіруюцца ўглыб бліскучага ляснога нэфа. Дзіўны выварацень, як штукар, пацяшае растапыранымі пальцамі і выгнутымі рукамі групу сьціпленькіх альшынак, што дрыжаць ад узрушэньня. Шэпты, хіхіканьне, шолахі, уздыхі, сьмешкі кружляюць у паветры… Дрэвы жывуць. Дрэвы размаўляюць. Дрэвы плачуць, скардзяцца ці цешацца.

Але той, хто ня любіць лесу, гэтага ня ўбачыць. Дрэвы не пакажуць яму сваёй душы. Такі чалавек будзе чуць наўкола енкі, пагрозы, скрыгат і рык дзікіх зьвяроў. Белая бярозка — гэта здань, што крадзецца да яго. Сьветлячкі ў кустах — вочы прагных крыві вупыроў. Храбустаньне галін — гэта прадзіраюцца праз гушчар дзікія страшыдлы. Крыкі птушак — стогны катаваных. Шэпты лістоты — змова забойцаў. Вываратні — пачвары, што паўзуць да яго… Лес шчодры, добры і шчыры толькі для сяброў.

У лесе ўночы не гавораць пустога. На ўлоньні прыроды чалавек робіцца сабой і адкідае пустку жыцьця. Там альбо гавораць словы, што ідуць ад сэрца, альбо маўчаць. Бо што ж скажа сапраўды важнага поўны фальшу, атручаны чалавек побач з тым, што кажа простая, шчырая, не сапсаваная прырода. І таварышы доўга маўчалі. Думалі шмат пра што. У пэўны момант Клядзінскі азваўся ціха, голасам, якога Раман у яго яшчэ ня чуў. Словы былі марныя. Як звычайна, замаскаваныя блазнаваньнем, але зьмест, што цёк іх блытаным рэчышчам, быў найлепшы: жаданьне вырваць сябра зь бяды.

— Слухай, браце… Ты, гэта… Задурыўся ў яе, як сабака ў месяц… Я бачу, але што мне да таго… Толькі разумееш: прыкра… Вось таму і кажу табе: ты плюнь!.. Я таксама калісьці гэтак жа ў адну закахаўся. Думаў: цуд. Узяў у рукі, панюхаў: лайно. А яна морду аж пад столь задзірае… Дык я ёй элегантна так тлумачу: даражэнькая мая, ня думай, што ты такі вялікі скарб маеш! А калі ты так думаеш, то нашмаруй вазэлінам, каб іржа ня зжэрла, пасып нафталінам, каб моль не паела, і схавай у скрынку ад капелюша. А я, калі захачу, дык і пятнацацігадовую сабе знайду! Мае найніжэйшыя паклоны, прашу кланяцца татулю і мамулі, і канец!.. Балела мне спачатку. Але думаю сабе: не дачакаешся, каб я, Болек Клядзінскі, дзеля нейкай там бабішчы галаву сабе сушыў. Цьху!.. Ты ведаеш, як тое, за што мы, мужчыны, прападаем, выглядае? Я раз, п’яны, як паглядзеў, дык званітаваў. Плюнь, кажу табе!

Раман, зьдзіўлены, глядзеў яму ў твар. Так дзіўна разьбягаліся форма, зьмест і тон мовы. Урэшце ён сказаў:

— Страшнае глупства ты кажаш! Як ты можаш так казаць? На гэта ж няма ніякай рады! А ты мне такія рэчы…

Болек узяў яго за руку. Яму здавалася, што ён мімаволі пакрыўдзіў таварыша, і ён ня ведаў, як гэта паправіць.

— Прабач, Ромка. Я не хацеў цябе зачапіць. А казаў так проста, для спорту. У мяне ж маці была, і я вельмі любіў, і Баська ёсьць — яе таксама люблю. Так што я так ня думаю. А пра тую дзеўку расказаў, каб цябе разьвесяліць. Але не ўдалося.

Таварышы сышлі ў яр. Напіліся з ручая халоднай вады і закурылі папяросы. Потым рушылі далей. Клядзінскі ішоў першы, Раман, задуменны, брыў за ім, амаль не зьвяртаючы ўвагі на навакольле.

2

Яны пастанавілі ўдзень перачакаць у лесе, паспаць, а вечарам ісьці ў Менск.

Месца было зручнае. Вёска далёка. На палёх пуста. Па лясох ніхто не цягаўся. Яны расклалі вогнішча ля падножжа старога дуба. У выпадку непагоды ён мог затуліць іх ад дажджу.

Клядзінскі сказаў, што пойдзе шукаць у полі бульбу. Яго доўга не было, а калі ён вярнуўся, прынёс у крысах шынеля досыць шмат бульбы і адзін вялікі чырвоны бурак.

— Абед у натуры, — жартаваў ён. — Па-савецку: бураком у зубы, сольлю ў вочы, вады ў морду і паленам пад зад.

— Далёка хадзіў?

— Аж пад вёску.

Таварышы запяклі бульбу. Трохі прагналі голад. Халодны вецер гуляў па лесе. А дзясятай гадзіне Раман паклаўся спаць, а Клядзінскі застаўся на варце. Пастанавілі спаць па чарзе па дзьве гадзіны.

Чацьвёртую зьмену — ад трэцяй да пятай — меў Раман. Ён пачысьціў вопратку і зброю. Памыў у блізкай калюзе твар і рукі. Потым сеў ля вогнішча, якое слаба тлела. Яму было вельмі сумна. Надвор’е таксама настройвала на пануры лад. Брудныя шэрыя хмары імчалі па небе. Вецер зрываў з дрэваў мокрае лісьце і зацята гнаў яго ўдалечыню. Туга сачылася зь неба на зямлю.

Раман выняў з кішэні парашок какаіну. Разгарнуў. Потым адарваў муштук папяросы і, устаўляючы яго глыбока ў ноздры (каб не марнаваць какаіну), ужыў высыпаны на далонь парашок. Праз імгненьне прыемны халадок агарнуў верхнюю частку носа, а ў горле зьявіўся гаркавата-салодкі смак, які цяжка апісаць. Колькі разоў ён глыбока ўцягнуў у грудзі паветра, і неўзабаве сьвет зьмяніўся. Яму было лёгка і весела. Думкі каляровымі каскадамі шумелі ў мазгах. Часам, як ракеты, узьляталі ўгару неспадзяваныя, дзіўныя назіраньні і высновы. Тады на вуснах зьяўлялася ўсьмешка. Прымружаныя вочы бачылі наўкола толькі прыгажосьць. Кожная дробязь набывала колеры і значэньне. Кожнае пытаньне было простае і лёгка разьвязвалася. А жыцьцё такое мілае, бесклапотнае.

…Вецер зусім ня мёртвы… Як па-мастацкі ён расстаўляе аблокі!.. І што за адценьні колераў!.. А адкуль шугаюць гэтыя іскры? Цудоўна… Гэта кітайскія шырмы… О, сонца ўдарыла промнем у адтуліну неба… Выкінула камандорскі сьцяг… Малюе хмары ружовым бліскам… Фэерыя… А гэтыя іскры… Шугаюць жа… Якія марнатраўныя… Прыўкрасны набаб… Ты сьпіш, Болек… Ведаю, што табе сьніцца… Твая сібірская вёска, аточаная смарагдамі лугоў… Ты, як дзіця… І навошта ты сьціскаеш кулакі? Але ўсё будзе добра… Пераканаешся. А Марозаў паедзе ў Маскву… І я сам паеду… Загад 33 будзе мой… І шмат іншых… Увогуле ўсё…

Ён зноў ужыў какаін.

Убачыў дзятліка на камлі сасны. Ён быў далёка, але раптам аказаўся проста перад вачыма і пачаў круціцца, нібы прыбіты да цыфэрбляту. Раман патануў паглядам у пышнасьці яго колераў. Кожнае пёрка, кожная яго драбніца набывалі незвычайную выразнасьць і моц. Колеры пераліваліся, колеры жылі.

Птушка паляцела. Забрала з сабой цудоўную прыгажосьць. Але яе было досыць наўкола. І зрэнкі пашыраліся захапленьнем, і горла сьціскалася ад узрушэньня, а ў роце было суха.

…Ліза мяне кахае… Я ведаю… Яе вочы не хлусілі. Гэтыя боскія выгіны вуснаў… Пайду і скажу ёй усё… Яна сама сябе ня ведае… Ты адзіная ў сьвеце… Твая душа жыве паўсюль… І ўва мне таксама… Дык дай мне руку, і пойдзем… Я пакажу табе сьвет… А ты мне пакажаш яго прыгажосьць…

Ён пачаў сьмяяцца. Міналі хвіліны. Ён адчуў непакой, патрэбу дзеяньня. Думкі блыталіся, сьціраліся, ламаліся, напаўзалі адна адна адну, утваралі хаос паняцьцяў.

…А дванаццатай гадзіне… дам табе папяросу… цэлага сьвету… і фатаграфічны апарат… ага, ты курыш… і такая бедная… гэтая брудная кашуля… у нас скажуць акцыянернае таварыства… а акумулятары так сычаць… як зьмеі… не, гэта вэнтылятар трушчыць камуну… жарэ кветкі рэвалюцыі… і амэрыканская брытва… Тамара зусім ня бедная… яна ж бачыла «Казьбек»… і мае гітару… вецер адляціць, і палітрук Савеня таксама… тады расклад паплыве… а Паўлуша застанецца са шпалерамі… стане народным камісарам і будзе вырабляць цукеркі для буржуазіі…

Ён паправіў на сабе вопратку. Зашпіліў гузікі. Зьняў з засьцерагальніка рэвальвэр. Устаў і агледзеўся наўкола. Зноў сеў. Яму цяжка было заставацца бязьдзейным.

Ён зноў ужыў какаін. І зноў распачаліся дзіўныя трызьненьні. Міналі хвіліны. Па лесе паўзьлі шэрыя цені. Дрэвы і кусты хмурнелі. Неба пачало зьніжацца да зямлі і набываць сьвінцовы колер і цяжар.

Даўно ўжо мінулі дзьве гадзіны, але Раман не будзіў Клядзінскага. Ці існаваў для яго час? Занураны ў веліч хараства прыроды, у гейзэрах іскраў думкі, ён забыўся пра ўсё.

З надыходам змроку Рамана пачала ахопліваць апатыя. У яго быў пры сабе цудоўны сродак уцёкаў ад рэчаіснасьці, але ён забыўся пра яго. У пэўны момант ён выразна пачуў, што за некалькі дзясяткаў ад яго трэснула галінка пад нагамі чалавека. Ён хутка абярнуўся. Зьняў з засьцерагальніка рэвальвэр. Пачуў шоргат за доўгім паўколам ляшчыны, якое атачала іх схоў.

Тады ён хапатліва абудзіў Клядзінскага. Паклаў палец на вусны і паказаў руляй пісталета ў бок кустоў. Таварыш схапіўся за зброю. Раман похапкам сабраў паперы і ўціснуў іх у попел вогнішча. Белы колер далёка відаць! Абцёр далоньню пот з твару.

Клядзінскі, стаіўшыся, як да скачка, уважліва прыслухоўваўся. Раман паказваў яму руляй кірунак шуму. «Заходзяць справа». Раптам ён убачыў чырвонаармейца, што прабягаў у прагале паміж кустамі. Ён выразна бачыў будзёнаўку на яго галаве, шынель, рэмень, вінтоўку.

— О! — сказаў шэптам Раман і зьнерухомеў.

Клядзінскі доўга прыслухоўваўся, потым, зьдзіўлены, паглядзеў на таварыша і сказаў:

— Падалося табе. Гэта проста вецер.

— Але яны тут!.. Я чуў і бачыў.

— Не гавары абы-чаго.

Раман, раздражнёны, падхапіўся на ногі.

— Зараз убачыш!

Клядзінскі, перакананы яго пэўнасьцю, сказаў:

— Тады чакай!

Але Раман, выцягваючы чаку ў гранаце і зьлёгку прыхінаючыся, рушыў да кустоў. Пальцам правай рукі ён намацваў курок пісталета.

Там, дзе імгненьне таму назад чуліся шоргаты, ён нікога не знайшоў. Ён пачаў хутка апісваць кола вакол вогнішча, павялічваючы яго прамень. Ён ішоў усё хутчэй. На яго лбе быў пот, у роце і горле было суха, сэрца білася няроўна, хапатліва, дыханьне перарывалася.

Нікога.

Пахмурны, ацяжэлы, ён вярнуўся да вогнішча і моўчкі сеў. Абапёрся сьпінай аб камель дуба і панура глядзеў на сьціснуты ў руцэ пісталет. Ён яго зусім ня бачыў.

Клядзінскі колькі разоў зірнуў на яго скоса. Ён зразумеў, што сталася, і засмуціўся. Пачаў чысьціць вопратку і боты.

— Пойдзем? — спытаў ён праз імгненьне.

Раман вярнуў чаку ў гранату, сунуў яе за рэмень і пайшоў наперад. Ён знайшоў шырокую сьцежку і скіраваўся ёю на ўсход. Яе зацяняў зарасьнік ляшчыны. Яна ўтварала цёмны тунэль, што бег удалеч. Раман ішоў усё хутчэй. Клядзінскі пасьпяваў за ім моўчкі. «Што яго так гоніць?.. А, няхай!»

Раман ішоў усё хутчэй. Яго лоб быў мокры ад поту, далоні вільготныя. Раптам за 10 крокаў перад сабой ён выразна ўбачыў двух людзей у чорнай скураной уніформе. На іх галовах былі скураныя шапкі з чырвонымі зорачкамі. Адзін зь іх узьнімаў наган, другі хапатліва расшпільваў футарал на рэмені. Раман адразу пачаў страляць — па два разы ў кожнага — і адначасова пабег наперад… Спыніўся, разгублены, і бездапаможна апусьціў рукі. Нікога не было… Клядзінскі спыніўся ля яго. Імгненьне ён маўчаў, а потым сказаў сумна:

— Такія вось справы… Што зробіш, ідзём далей.

Ён першы пайшоў наперад.

За паўгадзіны яны апынуліся на ўскрайку лесу. Прыселі на пяньках. Пасьля кароткага маўчаньня Клядзінскі пачаў гаварыць ціха, паважна:

— Такая рэч, Раман. Мне 36 гадоў, а табе 24. Ты малады, гарачы. А я халоднай загартоўкі. Мяне жыцьцё гартавала на 10 кавадлах 50 молатамі. Я ўсё прайшоў. Сам ведаеш. Кідала мяне жыцьцё, як мячык. Біла ў твар, плявала ў вочы. Ня раз я губляў усё, што было найдаражэйшага, а ўсё ж не зламаўся. Заўжды сьціскаў зубы і казаў жыцьцю: не. Мяне не сагнеш! Ня дамся!.. І зноў караскаўся наверх… Вер мне: усё мінае! Усё сьціраецца! Што сёньня зьзяе ў нашых вачах, як сонца, заўтра стае парахнёй. І жанчыны, і багацьце, і гонар — гэта ўсё лухта. Адзіны сэнс — уласны гарт. Адзіная вартасьць — бескарысьлівая дружба… Памятай, што ня варта ні за што труціць сабе душу… Ня трэба нічым захапляцца, ні дзеля чога ўпадаць у роспач. Трэба жыць, і ўсё. Хлусяць табе — добра… Здраджваюць — добра… Ашукваюць — добра. Толькі заўжды наперад трэба ведаць, што так і павінна быць. Тады можна з гэтага сьмяяцца… А ты ўва што замяніўся? Ня можаш жыцьцю ў вочы паглядзець. Ты ж герой, а ўцякаеш ад жыцьця, як баязьлівец. Ты сам ня ведаеш, чаго варты. І таму не шануеш сябе! А павінен шанаваць. Ці шмат нас такіх ёсьць? Ходзім, як д’яблы, крывёй нас апырскваюць, кулямі асыпаюць, па-за правам і жыцьцём. Прадзіраемся праз усякія межы. Ідзём у поўнай адзіноце ў лягер ворага, глядзім яму ў вочы, вырываем таямніцы! Хіба гэта не прыгожа? Хто мае пра гэта паняцьце? Адна ноч вялікай прыгоды дае больш зьместу, чым цэлае жыцьцё на запечку! Ці можна на гэта забывацца толькі таму, што здарылася нейкая жыцьцёвая няўдача? Усе жанчыны аднолькавыя. Неба ніводная ня дасьць. Бяры, якую трапіцца, і ідзі далей. А тое — не для цябе. Хай далікатнічаюць і вочы закатваюць маляваныя дагледжаныя лялькі. Ты створаны для барацьбы. Цябе чакаюць ня ночы ў цеплыні пад пярынай, а ночы пад зорамі, побач зь вернымі сябрамі, адно простае слова якіх мае больш вагі і сілы, чым тысячы пустаслоўных вечароў тых гусяў і гусакоў. Не гаруй празь дзяўчыну. Ня труць сябе. Ты б хутка пераканаўся, што нічога добрага яна б табе не дала… Я таксама часам ужываю какаін. Але так сабе — для спорту. І ў мяне нэрвы, як павуціньне: кніжка ўпадзе — уверх падкідаюся. Але не тручу сябе. Бо нічога тут добрага — такі псыхічны ананізм… Ты шукаеш у какаіне ўцёкаў ад жыцьця. Ня трэба — і так доўга жыць ня будзеш. Але жыві весела, з трэскам… Ты павінен паабяцаць мне, што кінеш какаін. Павінен! Бо калі не, то — даю табе слова — я скажу шэфу, што ты душэўна хворы і залежны ад какаіну. У такім стане нельга працаваць. Я сам пастараюся запраторыць цябе ў нейкую лякарню. Я ведаю, што час цябе лёгка вылечыць. Пі, забаўляйся і кінь гэта. Табе какаін зусім не на карысьць. З Харэўскім такія рэчы не здараюцца, хоць ён стары какаініст. А ты… Ну, кінеш?

— Ня ведаю!

— Ох, які ж ты смаркач! Сорам! Вазьмі сябе за морду і скажы: слухай, Ромка, плюнь на ўсё і пакажы, што ты здольны глядзець жыцьцю ў вочы! Ну?

— Добра. Пастараюся. Сам ня буду ўжываць зусім. Хіба зь якой асаблівай нагоды. Вельмі важнай.

— Добра. Давай руку, — весела сказаў Клядзінскі.

Яны моцна паціснулі адзін аднаму рукі, а потым рушылі палямі ў кірунку Менску, над якім, у глыбіні восеньскай ночы, пералівалася бледна-жоўтае зарыва.

З

Раман сядзеў у крэсьле ў адным з найбліжэйшых радоў тэатру Дывізійнай школы 8-й пяхотнай дывізіі. Фронт залі напаўнялі краскомы, іх сем’і і запрошаныя госьці. Далей шарэла маса чырвонаармейцаў. Паўсюль чуліся размовы. Некаторыя абменьваліся словамі цераз колькі радоў.

Гэта была ўрачыстасьць у гонар шостай гадавіны існаваньня бальшавіцкай улады і кастрычніцкай рэвалюцыі.

Урачыстасьць адкрыў нейкі камбат. Ён сказаў квяцістую прамову пра значэньне кастрычніцкай рэвалюцыі. Загучалі воплескі, аркестар зайграў «Інтэрнацыянал». Потым на сцэну выйшла ўбраная ў чырвонае дзяўчына і з прыгожай дыкцыяй, з сапраўдным запалам чытала вершы Маякоўскага. Яна здабыла шматлікія воклічы «брава» і зноў нешта дэкламавала. Потым чырвонаармеец, у поўным узбраенні, пад прыцішанае тарахценьне барабана з-за сцэны дэклямаваў урыўкі з баляды Блока «Дванаццаць». Потым прамаўлялі колькі краскомаў, якія мімаходзь гаварылі на розныя тэмы. Потым выйшаў цывільны — добры прамоўца — і прыгожа апавядаў пра заслугі правадыроў рэвалюцыі і пра ролю, якую адыграла Чырвоная Армія ў гады ваеннага камунізму.

Урэшце на сцэну выйшаў сярэдняга росту, хударлявы краском. Ён быў у акулярах. Валасы былі зачасаныя на сярэдзіну галавы. Раман, убачыўшы яго, ускочыў зь месца. Ён зачапіў камрота, што сядзеў побач.

— Вы што, таварыш!

— Цікава, хто гэта такі? Выглядае, нібы з цэнтру прыехаў.

— Нейкі дэлегат. Відаць, са штабу V корпусу. Добра гаворыць. Першага траўня яго на руках вынесьлі.

Раман быў упэўнены, што гэта Харэўскі. У Зыгмунта былі іншыя, чым звычайна, рухі, выпрастаная постаць і трохі зьменены прычоскай і акулярамі твар. Але Раман не памыліўся.

Харэўскі набліжаўся да самага краю сцэны. Яго твар апынуўся ў цяні. Некалькі сэкунд ён маўчаў. Потым рухам рукі цалкам сьцішыў залю. Тады ён пачаў гаварыць, цьвёрда, коратка, але не занадта гучна.

Таварышы! Шэсьць гадоў таму на вуліцах Масквы шэсьць дзён змагаліся рабочыя за дабро пралетарыяту. Шэсьць дзён Чырвоная гвардыя гераічна білася з кадэтамі. За шэсьць дзён утварылася ядро цяперашняй магутнай Чырвонай Арміі, якая пільна стаіць на варце рэвалюцыі. Я хачу вам сказаць, што мы здабылі за гэтыя 6 гадоў, якія мінулі пасьля тых вялікіх шасьці дзён.

Перадусім нагадаю вам словы Леніна: «Товариши, все внимание этому вопросу. Или вши победят социализм, или социализм победит вшей!». Вось жа, таварышы, тыя вошы, якія пілі кроў рабочага перад рэвалюцыяй, былі зьнішчаныя. Тых вошай, якія падчас грамадзянскай вайны пілі нашу кроў у нас у краіне, мы раздушылі дашчэнту. Тыя вошы, якія замахваліся на нашую свабоду звонку, былі выкінутыя. А тыя вошы, якія цяпер хаваюцца наўкола Савецкага Саюзу, для нас ня страшныя, бо мы маем магутную армію, вялікую ідэю, вялікіх правадыроў пралетарыяту і незалежны саюз рэспублік, у якім мы шэсьць гадоў закладаем фундамэнт для будучага камунізму.

За гэтыя шэсьць гадоў мы ўступілі ў другую фазу рэвалюцыі, якую прадбачыў Ленін у сваім выдатным творы «Дзяржава і рэвалюцыя», і неўзабаве надыдзе той час, калі мы ўступім у трэцюю фазу, якая стане канчатковай перамогай пралетарыяту і ажыцьцяўленьнем усіх палажэньняў камунізму.

У Савецкім Саюзе ёсьць шмат людзей, якія непрыхільна ставяцца да нашай працы, якія сваёй пасіўнасьцю зьнеахвочваюць іншых, якія губляюць веру ў перамогу камунізму, бо бачаць дробныя няўдачы і перабольшваюць іх. Есьць такія людзі нават у шэрагах Чырвонай Арміі. Есьць! Але няхай сьцерагуцца, каб іх не прызналі шкоднымі для рэвалюцыі вошамі!

Голас Харэўскага мацнеў, гучаў рэзка, сталёва. У ім было чуваць выклік і пагрозу.

Мы зь нічога стварылі дзяржаву, у якой пралетарыят сам вызначае свой лёс. Мы будуем новыя гарады, фабрыкі, чыгункі, будуем будучыню Савецкага Саюзу, і гора таму, хто стане нам на перашкодзе, хто халатнасьцю ці абыякавасьцю паўстрымае наш марш! Я шмат разоў чуў нараканьні на розныя недахопы, пазбыцца якіх пакуль нельга, бо мы ідзём да вялікіх мэтаў. Мяне гэта зьдзіўляе. Няўжо ім не дастаткова самога гонару належаць да народаў, якія змагаюцца за тое, каб Саюз існаваў? Няўжо яны такія слабыя, малыя, што заўважаюць толькі дробязі, а вялікіх мэтаў ня бачаць!.. Хто гэтыя людзі? Ці бачым мы іх у шэрагах тых, хто змагаецца за будучыню Саюзу? Не. Гэта марыянэткі буржуазіі, якія спрабуюць унесьці замятню ў нашу працу. Гэта і ёсьць тыя контрарэвалюцыянэры, якіх мы ўжо шэсьць гадоў выкараняем і будзем бязьлітасна выкараняць надалей. Гэта і ёсьць вошы рэвалюцыі, молі рэвалюцыі, іржа на здаровым целе пралетарыяту!

Харэўскі пачаў гаварыць з высілкам, цяжка. Прысутных у залі людзей стала агортваць амаль агіда. Кожны, пад націскам яго словаў, ужо пачуваўся «вошшу» рэвалюцыі. Бо хіба можна было не ўсумніцца?.. А Харэўскі прамаўляў далей, холадна бліскаючы шкельцамі акуляраў. Ён коратка вымаўляў словы і зь сілай кідаў на залю сказы. Часам здавалася, што ён ня можа дыхаць, што яго расьпірае злосьць, якую ён стрымлівае сілай волі.

Раман амаль забыўся, што гэта гаворыць шпіён чужой дзяржавы, вораг бальшавікоў, яго сябар. Яму здавалася, што гэта гаворыць бальшавіцкі фанатык, зацяты, злосны, якому ўжо няма чаго губляць, які ненавідзіць усякае жывое пачуцьцё, закаханы толькі ў дактрыну, не зважаючы на тое, да чаго яна вядзе.

Харэўскі закончыў сваю прамову словамі:

— Мэта ў нас супольная. Дарога да яе адна. Мы ідзем ёю 6 гадоў і пойдзем далей. А хто ня пойдзе з намі, таго мы залічым да тых, хто ідзе супраць нас. Спагады ім ня будзе!

Ён скончыў. Ня выгукнуў воклічаў у гонар правадыроў пралетарыяту. Стаяў моўчкі і глядзеў на залю. І ўсе маўчалі. Харэўскі павярнуўся і пайшоў да выхаду са сцэны. Тады хтосьці ззаду нясьмела пляснуў у ладкі, і толькі тады ў першых шэрагах загучалі воплескі. Яны мацнелі. Ахапілі ўсю залю. Выбухнулі ўраганам. Яны гучалі не як ухваленьне, а як пратэст. А калі сьціхлі, у залі запанавала ціша. Людзі не размаўлялі, як перад тым. Не жартавалі. «Можа, і сьмех ёсьць злачынствам супраць дактрыны?»

Гадзінай пазьней Раман выйшаў на вуліцу. Далейшая хада ўрачыстасьці яго не цікавіла. Зрэшты, ён прыйшоў сюды забіць час перад ад’ездам цягніка зь Бярэзіны ў Менск. Ён убачыў перад сабой групу краскомаў. Яны ішлі ў кірунку афіцэрскіх кватэраў. Убачыў у іх суправаджэньні Харэўскага. Пайшоў за імі. Чуў ажыўленыя размовы афіцэраў і халодныя, скупыя словы сябра.

«Прыкра пачувацца „вошшу“ рэвалюцыі, — падумаў Раман. — Вельмі прыкра. А хто ж у Саветах ёю ня ёсьць? Колькі такіх знойдзецца. Бо тут, у Бабруйску, можа, толькі адзін Харэўскі — змагар за яе!»

Ён павярнуўся і скіраваўся да выхаду з крэпасьці.

ДЗЁНЬНІК РАМАНА ЗАБАВЫ

Берасьце, 18 кастрычніка 1923 г.

Другі тыдзень не ўжываю какаіну. Какаінавая абстынэнцыя няцяжкая. Арганізм не пакутуе, толькі смутак загрызае. Таму п’ю да ўпаду. Мяне цешыць толькі, што галюцынацыі зьніклі.

Перад выхадам зь Менску я хацеў зайсьці ўвечары на кватэру Наташы. Зайшоў з боку саду. Фіранкі на акне не было. Пасьвяціў ліхтарыкам праз шыбу — пустыя пакоі. Тады скінуў нажом кручок форткі і адчыніў акно. Улез усярэдзіну. Сам ня ведаю, чаго я шукаў. Можа, запіску ці якісь знак. Але нічога не было. Мне зрабілася так страшна цяжка, так прыкра. Я адчуў на вачах сьлёзы. Мне здавалася, што гэта я вінаваты, што ня здолеў намовіць яе ісьці ў Польшчу. Дзе яна цяпер? Што робіць? Можа, яна галодная? Розныя думкі роіліся ў маёй галаве… Урэшце я вылез у сад, пайшоў на бераг Сьвіслачы і доўга слухаў шум хваляў. А можа, яна знайшла свой скон у гэтай халоднай плыні? Можа, пайшла за Любай? Я памятаю, што яна сказала апошнім разам:

— Няма Любы. Няма. Калі жыла, увесь час мяне злавала. А цяпер я не магу безь яе жыць. Нас зьвязала бяда. Зьвязала мацней, чым сваяцтва. Цяпер я разумею, што яна была мне вельмі патрэбная. Яна дадавала мне сілаў, разуменьне таго, што я ёй патрэбная, што яна безь мяне загіне. Тое, што яна была слабая, непрактычная, звар’яцелая, дадавала мне гарту і жаданьня жыць. А цяпер… Больш за ўсё мяне мучыць, што я не заўжды была да яе добрая. Надта часта на яе злавалася. І цяпер не магу выбачыцца. Ніхто гэтага ня верне.

Шумяць хвалі Сьвіслачы, шумяць. Былі Наташа і Люба — хвалі шумелі. Няма іх — таксама шумяць. І будуць шумець, калі і мяне ня будзе. Ці расшыфруе хто па іх, што яны чуюць, што бачаць. Для нас яны толькі шумяць. А я ў іх сьпеў чую: гэта вясёлая песенька Любы:

А дванаццатай гадзіне

Я цябе чакала.

Больш ужо ня будзеш чакаць.

Шумяць хвалі Сьвіслачы. Шуміць кроў у жылах. А думкі ў мазгах. Але гэтага шуму я ня чую. Я толькі здагадваюся пра яго.

Потым я рушыў у дарогу да мяжы. Я быў стомлены доўгім падарожжам, падчас якога было не да сну. І так моцна хацелася спаць. Гублялася паняцьце пра час, і нават сьвядомасьць існаваньня ўласнага цела. Я ішоў аўтаматычна, час ад часу высілкамі волі канцэнтруючы ўвагу.

На ўскрайку лесу, побач з дарогай, што вяла з Тарасава да Старога Сяла, я ўбачыў здалёк нізка над зямлёй зарыва. Спыніўся. Доўга прыслухоўваўся. Ціша. Тады я наблізіўся да таго месца. Гэта было кінутае вогнішча, што дагарала. Людзі сышлі, мабыць, даўно, бо тлелі толькі кончыкі паленаў. Я ссунуў іх і, седзячы ля вогнішча, з асалодай убіраў у сябе яго цяпло. Мне так не хацелася ісьці ў дарогу. А сон папросту валіў на зямлю. Урэшце я ўстаў, каб ісьці далей. Але адчуў, што мне цяжка будзе дайсьці да мяжы. Трэба было альбо хоць бы трохі паспаць, альбо ўжыць какаіну. Мне хацелася какаіну, але я ўспомніў галюцынацыі ў лесе і дадзенае Клядзінскаму слова (што толькі ў крайнім выпадку) і пастанавіў трохі паспаць. Нарэзаў трохі яловых лапаў. Раскідаў вогнішча і згасіў палены, што тлелі. Потым расклаў галіны на месцы вогнішча. Я хацеў паспаць у цяпле. Зьняў шынель. Шапку паклаў зьверху, каб было відаць, што я бальшавік. Потым шчыльна накрыўся шынялём. Парабэлюм на засьцерагальніку ўставіў паміж сьцёгнаў. Падумаў яшчэ, што мяне можа нехта ўбачыць, хоць было вельмі цёмна. Ну што ж, весела пазабавіліся б.

Я паглядзеў на гадзіньнік: мінула першая. Ад нагрэтай зямлі ішло такое прыемнае цяпло. Я заснуў.

Я абудзіўся празь дзьве гадзіны ад грукату возу, што ехаў са Старога Сяла. Похапкам апрануўся. Я адчуваў, што цалкам адпачыў. Цяпер мне дакучаў толькі голад, але гэта лухта. Я хутка пайшоў далей. Яшчэ той жа ноччу пасьпеў у змроку досьвітку перайсьці мяжу. Я бачыў здалёк вялізнае вогнішча, што гарэла на краі прасекі, а ля яго трох чырвонаармейцаў з сабакам. Яны не дапускалі, што нехта можа красьціся празь мяжу ў гэты час. Нават сабака мяне не пачуў.

Сярод іншых рэчаў я прынёс (для сябе) бюлетэнь пра здароўе Леніна. Яго хвароба ўсіх трымала ў напружаньні. Насельніцтва спадзявалася, што па яго сьмерці новая ўлада падзе… Кампартыя добра пра гэта ведала і старалася хаваць зьвесткі пра кепскі стан здароўя Леніна. Яго фатаграфавалі з усьмешкай на твары, у кампаніі «дачушкі вартаўніка», дэлегацыі сялян і г. д., тым часам інтэнсіўна рыхтуючыся да здушэньня бунту, што мог пачацца. Рабіліся захады перасьцярогі. Расла колькасьць арыштаў. ГПУ працавала інтэнсіўна. Тэрор мацнеў, ахвяры каналі ў сутарэньнях ці ішлі да сьценкі. А правадыр пралетарыяту, за замах на якога забілі сотні сацыялістаў-рэвалюцыянэраў, а цяпер дзеля благога стану яго здароўя ліквідавалі яшчэ тысячы, усьміхаўся згаладаламу насельніцтву найсвабаднейшай пад сонцам дзяржавы са старонак ўсіх ілюстраваных выданьняў. І яму было з чаго сьмяяцца. Але тым, хто глядзеў на гэты твар, было не да сьмеху. Адных прыгнятаў страх за ўласную скуру — калі пачнуцца закалоты. Другіх сёмы год прыгняталі абаронцы правоў пралетарыяту.

Не магу здабыць загаду Рэвваенсавету № 33. Дакладней, яго праект, бо загад яшчэ ня выйшаў. Я страціў багата часу і грошай, і ўсё марна. Я дакладна ведаю яго галоўныя палажэньні, але гэтага мала. Патрабуюць копію ці фатаграфію. Шалею са злосьці. Я хацеў бы быць першым, але мяне могуць апярэдзіць іншыя агенты. Марозаву ў Маскве не пашанцавала, і яго ледзьве ня выкрылі. Каб хоць ня трапіў пад назіраньне. Трэба быць зь ім асьцярожным. Я сказаў яму, што мы на пару месяцаў спынім працу. Яго гэта засмуціла. Але нельга легкадумна яго падстаўляць. Ён можа яшчэ вельмі прыдацца. Тым часам буду працаваць зь іншымі інфарматарамі, менш эфэктыўнымі. Калісьці праца ў мяне ішла дасканала. Цяпер усё ўскладняецца… Проста ня шчасьціць. У мяне ёсьць магчымасьць здабываць важныя рэчы, але ня тыя, якія нам патрэбныя. Інфарматары таксама прыбрэхваюць. Аднаму я сказаў, што калі ня можа даваць добрай інфармацыі, то няхай дае, што можа, але не кампрамэтуе мяне, бо за фальшывыя зьвесткі я здам яго ў ГПУ. Часта для праверкі праўдзівасьці асобных інфарматараў даю ім заданьні, добра мне вядомыя. Потым проста ў вочы выкрываю падман. Гэта адзіны шлях, каб яны паважна ставіліся да працы. Але я не зьнеахвочваю іх. Можа здарыцца, што ня вельмі варты цяпер інфарматар стане вельмі эфэктыўным. Напрыклад, у выпадку вайны ці калі пачне ісьці ўверх па службовай лесьвіцы.

Я ўсё мару пра вайну. Але не ідзе да таго. Бальшавікі надта слабыя і будуць унікаць яе, як могуць. Найвялікшай іх слабасьцю ёсьць нястача патрыятызму ў народзе. Нават у арміі пашыраецца раскладаньне. А на фронце найменшыя няўдачы прывялі б да таго, што было пры ўладзе Керанскага. Цяжка патрабаваць, каб салдат мужна ўставаў на абарону сваёй галечы, паняверкі і голаду сваёй сям’і. Біцца за тое, каб камісары добра пачуваліся, ахвотна яны ня будуць. А можа аказацца, што павернуць штыкі супраць сапраўднага ворага народу. Абы толькі надарылася нагода! У савецкай арміі пашыраецца антысэмітызм. Жыдоў ненавідзяць. Ім прыпісваюць усю віну за галечу народу. Кажуць, што жыдоўства праз свой міжнародны ўплыў, майстэрска схаваны, імкнецца пазбавіць расейскі народ інтэлігенцыі і заняць усе высокія пасады. А потым перакіне сацыялістычную плятформу направа і створыць наймацнейшую ў сьвеце базу для жыдоўскай нацыі. У вялікай меры на гэта ўплывае тая акалічнасьць, што ля стырна ўлады знаходзяцца пераважна жыды. Я чуў, як адзін камуніст (ня мой інфарматар) выказваўся ў сваім коле, абмяркоўваючы хваробу Леніна: «Калі ня стане Леніна, то лепей грузін Сталін, чым жыд Троцкі». Антысэмітызм ахоплівае ўсё шырэйшыя сфэры, і расейцы глядзяць на жыдоў сапраўды зь нянавісьцю. Яны ўважаюць іх за прычыну ўсякага ліха. Праўду кажучы, не скажу, каб я ўважаў жыдоў за прычыну ўсяго ліха. Я бачу, што ім (за выняткам тых, хто на пасадах) вельмі кепска. Яны папросту ня маюць поля дзейнасьці і занураюцца ўва ўсё большую галечу. У дадатак яны добра ведаюць, што абудзілі да сябе нянавісьць, і самі пачынаюць ненавідзець тых, з чыёй прычыны гэта здарылася. Скасаваньне царскай «рысы аселасьці» не адкрыла ім поля дзейнасьці, бо на гэтым полі нічога не расьце, апроч крыўды, эксплюатацыі і нянавісьці.

Учора размаўляў з Клядзінскім пра Харэўскага. Я падрабязна расказаў пра яго прамову ў тэатры 8-й дывізійнай школы. Клядзінскі сказаў мне, што Харэўскі трымае ў руках увесь V корпус. І што працуе без інфарматараў. У яго толькі адзін памочнік, якога ён уладкаваў на высокую пасаду ў Штабе Заходняга фронту. Той працуе як рэзыдэнт, а ён — як агент. Харэўскі вядомы ў вайсковых колах V корпусу як непахісны фанатык-камуніст, які за ўсімі сочыць і мае блізкія стасункі з найвышэйшымі асобамі Саюзу. Таму ўсе яго баяцца, успрымаючы за пільнае вока ЦК сярод краскомаў V корпусу.

Дасягнуў ён гэтага лёгка: «забыўшы» ліст ад Петэрса — натуральна, некалькі краскомаў яго прачыталі, — які яму пераслаў з Масквы Зіноўеў, а потым выправіўшы ў засьценкі аднаго краскома, які яму ў чымсьці стаў на перашкодзе. Наўпрост у ГПУ ў Маскве трапілі неабвержныя довады кантакту таго краскома з Савінкавым і францускай місіяй у Польшчы. Яго арыштавалі. За што арыштавалі, ніхто ня ведаў. Але агульным сакрэтам было, што да гэтага спрычыніўся Харэўскі. З таго часу яго аўтарытэт быў непахісны і ўсе яго баяліся.

Потым Клядзінскі расказаў мне пра кастрычніцкія ўрачыстасьці ў адным савецкім гарнізоне. Там зладзілі парад. Салдатаў і прадстаўнікоў прафсаюзаў лакавага заводу сярод іншых вітаў нейкі краском лёзунгамі: «Таварышы мэталюргі! Вы будзеце біць буржуазію вашымі молатамі! Таварышы цырульнікі! Вы будзеце рэзаць буржуазію вашымі брытвамі!» і г. д.

А вечарам быў прыём у Камуністычным клюбе. Я выпадкова апынуўся ў групе польскіх камуністаў. Пачуў там з вуснаў паляка першую страфу польскага гімну:

Яшчэ Польшча не загінула,

Але загінуць мусіць!

Бальшавікі не дабілі —

Халера задушыць!

Так вымушана блазнаваць і прыніжаць сябе польская камуністычная пешка, каб выклікаць усьмешкі на вуснах функцыянэраў і запэўніць іх у сваёй добранадзейнасьці.

Я даведаўся, што Вацлаў Станельскі — той, які не заплаціў мне грошы за выкананае за яго заданьне, — пайшоў за мяжу на адцінку Коласава. Той жа ночы ён вярнуўся, расказваючы, што на памежжы яго напаткалі двое кавалерыстаў і ён ледзь здолеў ад іх уцячы, кінуўшы ўсё, што ён меў з сабою.

Ракаў, 27 кастрычніка 1923 г.

Здарылася вельмі прыкрая рэч. Бальшавіцкія дывэрсанты захапілі ўзводнага Кронэра, які ехаў фурманкай са Стоўпцаў, і зацягнулі яго ў Койданава. Відаць, меркавалі, што гэта польскі афіцэр. Можа, спадзяваліся знайсьці ў яго дакумэнты і грошы. Мне вельмі шкада Кронэра. Гэта быў мілы чалавек: вясёлы, шчыры, добры, зычлівы. Ён служыў ва Управе, бо быў прыкамандзіраваны туды з палка. За мяжу ніколі не хадзіў. Зрэшты, ён зусім ня быў выведнікам і ня меў ніякай для таго кваліфікацыі. Ён нават па-расейску не гаварыў.

Першы пра гэта даведаўся Харэўскі, які быў у Рубяжэвічах. Ён адразу выехаў у Ракаў. Засьпеў там Кралевіча, Паланева і Боліда. Яны пастанавілі пайсьці ў Койданава і адбіць Кронэра. Яны слушна меркавалі, што яго пратрымаюць там пару дзён. Арганізавалі справу так: паслалі Кралевіча — які ўсё яшчэ адпачываў — на выведку ў Койданава. Яго заданьнем было дасьледаваць дарогу да мястэчка і знайсьці пастарунак, у якім трымаюць Кронэра. Потым ён павінен быў вярнуцца ў Рубяжэвічы, пазначаючы на мапе дарогу, і чакаць нас у дамоўленым месцы — у адным жыдоўскім заезным двары. Мне даслалі тэлеграму, каб я ўсё кінуў і неадкладна прыяжджаў разам з Клядзінскім. Я ведаў, што Харэўскі ня будзе нас дарма туды цягнуць і што гэта вельмі важная справа. Таму мы першым цягніком паехалі да мяжы. Тым часам Харэўскі, Паланеў і Болід рыхтавалі ўсё да выправы. Яны здабылі нават кавалерыйскія вінтоўкі і шмат гранат.

Калі мы прыехалі ў Ракаў, усё было гатова да выправы. Мы адразу паехалі дзьвюма фурманкамі да Рубяжэвічаў. Увечары былі на месцы. Кралевіч ужо чакаў нас. Ён сказаў, што быў у Койданаве і бачыў пастарунак, яго добра ахоўваюць і стаіць ён у нязручным месцы. Мы вывучылі на мапе дарогу і імправізаваны плян мястэчка. Антон сказаў, што пазнаёміўся з двума радашковіцкімі мяшчанамі, якія добра ведаюць дарогі да Койданава і мястэчка. Ён прапанаваў нам узяць іх у якасьці праваднікоў. Зазначыў, што яны робяць добрае ўражаньне, адзін зь іх сядзеў у бальшавіцкай вязьніцы, і абодва абазнаныя са зброяй. Мы ахвотна на гэта згадзіліся. Узмацненьне нашых сілаў было пажаданае, бо задача была цяжкая. Шэсьць чалавек для гэтага было замала. У Койданаве было шмат войска і моцны аддзел ГПУ. Клядзінскі разам з Антонам пайшлі дамовіцца з тымі людзьмі, а мы распрацавалі канчатковы плян адбіцьця Кронэра. Калі б было больш часу, мы б арганізавалі гэта зусім іначай, але нас падганяла жаданьне як найхутчэй вырваць у бальшавікоў Кронэра.

Вярнуўшыся, Клядзінскі сказаў, што тыя тыпы ня вельмі яму падабаюцца, але ён дамовіўся зь імі, што яны пойдуць разам з намі за мяжу. Вырашальнае значэньне ў гэтым мела тая акалічнасьць, што яны дасканала ведаюць дарогі і мястэчка.

Мы ўсе зь нецярпеньнем чакаем выхаду ў дарогу. Кожнаму сьвярбіць думка пра Кронэра. Кожны хоча як найхутчэй вырваць яго ў чэкістаў. І вырвем, хай нават зь мясам. Нават калі трэба будзе ўсё там зруйнаваць. Лепш загінуць, чым дазволіць трыюмфаваць гэтым скуралупам. Гэта ўжо ня першы такі выпадак на памежжы, і не апошні.

Надыходзіць вечар. Усё гатова да выправы. Кожны мае карабін, рэвальвэр (некаторыя па два), гранаты і мноства патронаў. Мы не ідзём падпільноўваць у кустах паскуднага камісара, каб выцягнуць гада сюды. Не ідзём забіваць з-за завугольля безабаронных. Мы, некалькі чалавек, ідзём біцца з нашмат большымі сіламі, каб толькі вырваць у гадаў іх ахвяру.

Усе сядзяць моўчкі. Кожны сур’ёзны, спакойны. Я бачу, што Болід трохі нэрвуецца. У яго заўжды дрыжыкі перад пераходам мяжы, але ён ніколі не адступае і не вагаецца. Вядзе сябе сілай волі. Гэта чамусьці вельмі мне імпануе, і я адчуваю да яго павагу. Сапраўды, няцяжка рабіць гэта ўсё, калі чалавек ня ведае страху. Значна цяжэй насуперак уласнай натуры рабіць тое, што загадвае розум.

Калі надышло сутоньне, прыйшлі праваднікі. Яны былі п’яныя. Мы далі кожнаму па нагане і па некалькі гранат. Неяк яны мне не да спадобы.

На двары ўсё больш вечарэе. Ветру няма. Вечар будзе ціхі. Неба бяз хмараў — гэта блага: цяжка будзе прайсьці незаўважанымі такой купай.

А Рысек Болід вельмі сумны. Зрэшты, ён заўжды невясёлы, задуменны. Мне падабаецца, што ён вельмі ветлівы. Я ніколі ня чуў, каб ён лаяўся. Не люблю гэтага, хоць сам пры нагодзе лаюся па-мастацку, пры гэтым так складаю словы ў сказы, ствараючы гумарыстычныя значэньні з агідным зьместам, што слухачы аж раты разараюць ад захапленьня, слухаючы, як цячэ плынь лайна, аздобленая залатой рамкай красамоўства. Чаго толькі чалавек ня зробіць для «мастацтва»! А ўмець добра лаяцца — гэта мастацтва немалое.

XII

ТАВАРЫШЫ, НАПЕРАД!

«Вядома, што толькі шаленцам

удаюцца рэчы, цалкам невыканальныя».

Уладзіслаў Станіслаў Рэймант,

«З канстытуцыйных дзён»

1

Ноч была ціхая, зорная, але ня надта сьветлая. З адлегласьці 30 крокаў цяжка было ўгледзець чалавека. Вецер сьціх зусім.

Зь пералеску на савецкім памежжы ціха краліся 8 чалавек. Пайшлі мяжой на паўднёвы ўсход. Зьлева зіхцелі агні ў вокнах дамоў вёскі Петрашэвічы.

Праз гадзіну яны выйшлі на балота. Мясцовасьць была вельмі цяжкая, але так яны абмінулі некалькі хутароў і вёсак. Ішлі адзін за адным. Праваднікі наперадзе, за імі: Кралевіч, Клядзінскі, Раман, Харэўскі, Паланеў і Болід. За паўкілямэтра ад рачулкі, што ўпадала ў Перачуту, прыпыніліся і пачалі раіцца, дзе перапраўляцца.

Праваднікі раілі ісьці праз мост паблізу вёскі Баравая. Кралевіч раіў знайсьці брод і пераправіцца там. Але праваднікі казалі, што берагі забалочаныя, а рачулка з глеістым дном. Яны сьцьвярджалі, што на мосьце варты няма і што ў гэты час там рэдка хто праяжджае.

Дзеля гэтага мы пастанавілі ісьці праз мост. Вызначылі пароль, пры дапамозе якога мы змаглі б пазнаць адзін аднаго, калі б згубіліся. Гэта было слова «камень». Тым самым парадкам рушылі далей. Праз пэўны час пачулі перад сабой шум вады, а яшчэ празь дзясятак крокаў разгледзелі абрысы моста. Клядзінскі заўважыў, што зайшоўшы на мост, праваднікі вельмі хутка пайшлі наперад і збочылі налева. Ён хацеў пасьпець за імі, але не разумеў прычыны пасьпеху. Падумаў, што яны хочуць першыя спраўдзіць, ці вольная дарога за мостам. Таму ён ішоў наперад паволі і толькі ўважліва паглядаў у тым кірунку. Раптам грымнуў стрэл зь вінтоўкі, і ў той жа момант на ўзгорку за ракой успыхнуў моцны пражэктар, зырка асьвятляючы мост. Клядзінскі крыкнуў:

— Здрада! Падай, — і кінуўся на дошкі моста.

Затарахцеў кулямёт, але кулі ляцелі завысока над людзьмі, якія залеглі. Відавочна, яго ўсталявалі вечарам з такім разьлікам, каб можна было расстраляць людзей, якія ідуць.

На мосьце ляжалі толькі двое: Клядзінскі і за колькі крокаў ад яго Харэўскі. Кралевіч быў ужо на другім баку ракі. Паланеў і Болід яшчэ не ўвайшлі на мост. А Раман, калі ўспыхнуў пражэктар, адпоўз назад, потым саскочыў на бераг ракі.

Кулямёт тарахцеў.

Харэўскі крыкнуў:

— Хлопцы, гранаты!

Болід, Раман і Паланеў, якія былі па-за абсягам пражэктара, пачалі кідаць гранаты, стараючыся закінуць як мага далей на другі бок ракі — пераважна ў кірунку сьвятла пражэктара. Клядзінскі, Харэўскі і Кралевіч стралялі туды з рэвальвэраў. Пражэктар быў найбольшай небясьпекай.

Першыя выбухі ўскалыхнулі паветра. На другім баку ракі было чуваць тупат людзей, што бязладна адступалі. Сьвятло пражэктара спаўзло з моста і паволі пасунулася па дарозе. Тады Клядзінскі, Харэўскі і Кралевіч бегма адступілі на левы бераг ракі.

На правы бераг ракі зноў паляцелі некалькі гранат, і ўсе пачалі хапатліва адступаць да балота. Клядзінскі сказаў:

— Як толькі загыркае кулямёт, легчы і страляць у пражэктар. Калі пагасьне, уставаць: гранаты і назад!

Тут за мостам пачуўся зычны голас:

— Таварышы, наперад!

Паласа сьвятла пражэктара блукала па кустох, полі і дарозе. Кулямёт змоўк.

— Хлопцы, падрыхтаваць гранаты і чакаць. Пусьціць на мост! — сказаў Паланеў.

На мосьце загрукаталі крокі людзей, якія беглі. Зноў пачуўся голас:

— Таварышы, наперад!

Тады Паланеў сказаў:

— Цяпер. Разам. Кідай!

Кожны кінуў некалькі гранат. Некаторыя выбухалі разам, у паветры сьвісталі асколкі. Сьвятло пражэктара бязмэтна блукала. Паблізу моста гучалі крыкі і лаянка. Было чуваць крокі людзей, якія беглі.

Зноў загрукацеў кулямёт. Хтосьці крыкнуў:

— Не страляць у сваіх!

Кулямёт змоўк.

Сябры похапкам ішлі паплавамі, а потым нацянькі праз палі. Праз пэўны час ззаду загучалі галасы людзей, што беглі, і крыкі:

— Таварышы, наперад! Узяць іх!

Але цяпер сьвятло пражэктара было далёка. Час ад часу ў паветры сьвісталі кулі зь вінтовак. Пагоня не спынялася. Чырвонаармейцы, не сустракаючы перашкодаў, шырока раскінутым ланцугом амаль беглі наперад.

Сябры знайшлі вялікае ўзвышша на мясцовасьці і схаваліся за ім. Вырашылі яшчэ раз кінуць гранаты. Чакалі набліжэньня ланцуга.

Зноў прагрымела у цемры зь дзясятак выбухаў. Тады сябры зноў пачалі адступаць на захад. Паланеў сказаў:

— Трэба перайсьці на другі бок ракі, тады пагоня адчэпіцца. А так могуць адрэзаць нам тылы.

Але ўсе запярэчылі, бо пераправа ў невядомым месцы магла быць цяжкай, доўгай і небясьпечнай. Працягвалі адступаць палямі.

Ланцуг утвараў усё шырэйшае паўкола, пэўна з намерам абкружыць іх. Час ад часу бліскаталі пошугі стрэлаў і сьвісталі кулі. У нейкі момант Раман убачыў, што Болід пачаў спатыкацца, а празь некалькі крокаў асунуўся на калені. Раман схіліўся да яго:

— Што з табой?

— Ня ведаю… Не магу… Трапілі…

— Хлопцы, стой! Рысек паранены.

Усе спыніліся. Гэта была прыкрая і небясьпечная перашкода. Харэўскі сказаў:

— Перавяжэце яго і бярыце на плечы. Я затрымаю іх.

Ён павярнуўся і хутка пайшоў у кірунку ланцуга, што насоўваўся на іх. Раман і Паланеў пабеглі за ім. З параненым засталіся Кралевіч і Клядзінскі.

Харэўскі, Раман і Паланеў стаіліся ў заглыбленьні на мясцовасьці, а згледзеўшы постаці чырвонаармейцаў, што хутка ішлі да іх, кінулі некалькі гранат, стараючыся трапляць ня толькі ў сярэдзіну ланцуга, але і на крылы. Потым пачалі страляць з рэвальвэраў.

Хтосьці крыкнуў зь цемры:

— Легчы! Агонь!

Тады сябры пабеглі назад. Пагоню на пэўны час затрымалі. Калі яны вярнуліся да параненага, Кралевіч дапамагаў Клядзінскаму ўзяць яго на плечы.

— Што зь ім? — спытаў, цяжка дыхаючы, Паланеў.

— Кепска! Пахвіна прастрэленая. Трэба яго несьці. І вельмі мучыцца.

Яны зноў пачалі адступаць. У паветры сьвісталі кулі. Болід прасіў, каб яго пакінулі:

— Не магу, хлопцы!.. Страшна баліць… І вам замінаю…

— Нічога не кажы, — аказаўся Клядзінскі. — Абы толькі дайсьці да мяжы.

Цяпер сябры пайшлі не старой дарогай, у кірунку Петрашэвічаў, але на паўднёвы захад, у кірунку Паланевічаў. Яны прадбачылі, што на старой дарозе могуць наткнуцца на засаду. І на мяжы, безумоўна, таксама добрая ахова. Цяпер яны былі ўпэўненыя, што праваднікі ім здрадзілі і дамовіліся з бальшавікамі.

Пасьля сутычкі на мосьце неба ўсё больш праясьнялася, і мясцовасьць можна было разгледзець на вялікую адлегласьць. Абрысы чырвонаармейцаў, якія перасьледавалі іх, маячылі ўдалечыні. Пошугі стрэлаў бліскаталі ўсё выразьней. Цяпер цяжка было абараняцца гранатамі. Зрэшты, іх было мала і іх ашчаджалі.

Кралевіч зьмяніў Клядзінскага і ўзяў на плечы Боліда. Паранены стагнаў і ўвесь час паўтараў:

— Хлопцы, кіньце мяне… Не магу!

Але яму не адказвалі. Час ад часу спыняліся і стралялі з карабінаў у чырвонаармейцаў, якія спрабавалі абысьці іх збоку. А да мяжы было яшчэ далёка. Зрэшты, ніхто зь іх ня ведаў, дзе яны знаходзяцца.

У пэўны момант Кралевіч раптам сеў на зямлю. Клядзінскі падскочыў да яго.

— Што здарылася?

Усе спыніліся.

— Ён стрэліў сабе ў рот, — сказаў Кралевіч, паказваючы на Боліда, якога паклаў на зямлю.

Рысек паміраў. Чэрап быў прабіты, твар ацёклы. Не было часу марудзіць. Усе залеглі і пачалі абстрэльваць ланцуг. Там часам Кралевіч спаражняў кішэні Боліда і забраў у яго зброю. Потым сказаў са сьлязьмі:

— Што ж рабіць?.. Кінем яго… Ня ведаю, ці і мы выйдзем жывымі…

Харэўскі сказаў холадна:

— Не дык не! Ён зрабіў сваё! Ён ішоў на гэта! Ідзём далей!

Яны наблізіліся да ўзьлеску. Зноў кінулі некалькі гранат — толькі каб адпалохаць. А потым похапкам перайшлі на другі бок лесу. Паланеў сказаў:

— Падзелімся на дзьве групы. Разам горш. Могуць злавіць усіх. А так ня будуць ведаць, за кім гнацца. Разьдзеляць ланцуг.

Харэўскі сказаў:

— Я пайду адзін пасярэдзіне, проста да мяжы. Двое направа, двое налева. Сустрэнемся, хто дойдзе, у Ракаве. У Рубяжэвічы не ісьці. Удачы!

Не разьвітваючыся, сябры разышліся і амаль бегма рушылі далей. Раман ішоў з Кралевічам на паўднёвы ўсход, Харэўскі проста на захад, Клядзінскі і Паланеў на паўночны ўсход. Пагоня ўжо не насядала так, як раней. Сьпярша іх затрымаў знойдзены труп Боліда, а потым лясок, бо яны меркавалі, што там можа быць засада. Калі перасьледнікі ўрэшце выйшлі зь ляску ў поле, уцекачы былі далёка і набліжаліся да лясістай мясцовасьці. Пагоня рушыла за імі, захоўваючы толькі кірунак — да мяжы. Стрэлы зь вінтовак гучалі несупынна. Памежнай ахове давалі знак трывогі і паказвалі кірунак пагоні.

Калі Раман і Кралевіч дасягнулі лесу, Антон прапанаваў ісьці проста да мяжы. Раман не згадзіўся:

— Да сьвітаньня яшчэ 4 гадзіны. Мяжа павінна быць блізка. На ёй могуць вельмі густа расставіць варту. Відаць, паўсюль тэлефанавалі. Ідзём проста на поўдзень, а потым на захад.

Так і зрабілі. Амаль дзьве гадзіны яны ішлі, арыентуючыся паводле компасу, проста на поўдзень. Потым збочылі на захад. Ужо віднела, калі яны выбраліся на край памежнай прасекі. Убачылі здалёк два памежныя слупы. Калі яны наблізіліся да іх, грымнулі стрэлы зь вінтовак. У іх стралялі здалёк, з засады, зладжанай на памосьце на верхавіне дрэва, адтуль можна было назіраць вялікі адцінак прасекі. Яны перайшлі мяжу і зьніклі ў кустах на польскім баку. Там леглі на траву адпачыць. Паціснулі адзін аднаму рукі.

— Такая, браце, гісторыя, — сумна сказаў Кралевіч. — Не ўратавалі мы Кронэра, а яшчэ і Болід загінуў.

— Што зробіш! Але яны нас таксама запомняць. Так спачатку рваліся наперад, а потым астылі. Іх жа там было да халеры!

— Каб хоць нашы шчасьліва вярнуліся, — сказаў Антон.

— Вернуцца. А калі ня вернуцца, то таксама лёгка ім не дадуцца.

— Ведаеш, Харэўскі — сапраўды д’ябал: хацеў мёртваму ўжо Боліду нямецкую штурмавую гранату ў рот укласьці і чаку высмыкнуць. Я ня даў. Ён казаў: «Хай жывёлы адно тулава возьмуць!» Ведаеш, мне часам прыкра глядзець яму ў вочы, такі там холад. Дзіўны чалавек!

Раман доўга маўчаў, потым сказаў сур’ёзна:

— Ён жа зусім не чалавек.

Антон запытальна паглядзеў на яго. Раман сказаў:

— Ён бог!.. Бог ночы!

Кралевіч падумаў, што сябар трызьніць. «Відаць, ператаміўся».

2

У кватэры Паланева позна ўначы гарэла сьвятло. За сталом сядзелі Клядзінскі, Харэўскі, Раман, Паланеў і Кралевіч. Пілі гарэлку. Настрой пакуль быў пануры. Адна шклянка стаяла асобна, поўная гарэлкі.

— А гэта для каго? — спытаў Кралевіч.

— Для Боліда, — адказаў Клядзінскі. — Калі б ён мог, то прыйшоў бы да нас.

— Ён прадчуваў, што ня вернецца з гэтай выправы, — сказаў Раман. — Такі сумны быў. Ён не павінен быў працаваць у выведцы.

— Але ён працаваў добра, — сказаў Паланеў, — толькі быў вельмі ўражлівы. Пераапранутая дзеўка.

Клядзінскі выпіў гарэлку, закурыў і, барабанячы пальцамі па стале, пачаў гаварыць:

— Магніт прыцягвае жалеза. Чаму? Чорт яго ведае. А прыгоды прыцягваюць нас. Таксама ня ведаю, чаму. Кідаюцца ў іх моцныя і слабыя, але гэта заўжды людзі з агнём і жыцьцём… А можа, там, дзе аматары прыгодаў, прыгоды самі ўзьнікаюць. Я Боліда лічыў гэткім мамчыным сынком. Аднойчы паскудзтва яму зрабіў. Мы пілі ўдвух, бо не люблю я піць зь люстрам. Ён піў патроху, а я нажлукціўся напоўніцу. Тады кажу яму: «Ведаеш што, Рышард? Бяры гэтую сьвечку і еж!» А ён пытаецца: «Навошта?» — «Еж, — кажу. — Ты мне таварыш, я цябе люблю, але сьвечку зьеж». — «Ня буду», — кажа. Тады я дастаў рэвальвэр і кажу: «Калі ня зьеж, то ў галаву табе пальну! Даю слова, што не жартую!» А ён усьміхнуўся: «Можаш адразу страляць. Нічога з гэтага ня будзе». Тады я кажу так: «Ты ня думай, што гэта толькі для пацехі. Я так задумаў: калі зьясі сьвечку — вярнуся з гэтай выведкі. Калі не — капец!» Ён паглядзеў на мяне ўважліва, потым узяў сьвечку і пачаў грызьці. Тады я сказаў: «Досыць. Галоўнае, што ты пачаў. Усё будзе добра». Але ж і нягоднік я. Пакрыўдзіў яго, скаціна. Не дарую сабе.

— Не тужы, хутка за ім пойдзеш, — сказаў Харэўскі. — Усе там убачымся. Нашы кулі ўжо адлітыя. А можа, нават у рулях сядзяць.

— П’ём, хлопцы, усё адно заб'юць! — падсумаваў Кралевіч.

— Твая праўда, — пацьвердзілі яго словы сябры.

Пацьвердзілі не са страхам ці роспаччу, але як найдаражэйшы прывілей, які апраўдвае любое шаленства.

— Чалавека можна сапраўды пазнаць альбо ў небясьпецы, альбо ў бядзе, альбо ў турме, — сказаў Паланеў. — Там, дзе ён голы, без шалупіньня. Іначай ніколі ў яго душу не зазірнеш. Жывеш зь ім год, жывеш пяць: прыстойны дзядзька! Так, бо няма выпрабаваньня. А здарыцца штосьці, такое зь яго быдла вылезе, што рот ад зьдзіўленьня разявіш… Ну, вып’ем!.. А ведаеце, як робіцца камісарскі кактэйль?

— ??

— Дэнатурат, хлебны квас, а на закуску, заміж ананаса, конская каўбаса.

— Малачко шалёнай кароўкі, — сказаў Антон.

Клядзінскі ляснуў далоньню па стале:

— Ага! Прыпомнілася мне, сябры, што ёсьць у мяне цікавая рэч!

Ён выняў з бакавой кішэні складзеную ў некалькі столак паперу, сьпісаную дробным, выразным почыркам.

— Гэта, разумееце, прызначаецца рэдактару «Правды». А даў мне гэта адзін савецкі чыноўнік. Я там некалькі разоў быў — нібыта па службе. Я добра зь ім абыходзіўся, ён і набраўся да мяне даверу. Аднойчы ён пытаў мяне даверліва: «Скажэце, таварыш, ці магу я скласьці скаргу на нашага камісара? Мяне балюча і незаслужана крыўдзяць, і я хачу, каб пра гэта даведаліся ўсе пралетары! Вы знаеце таварыша рэдактара „Правды“?» — «А як жа, — кажу. — Штоночы зь ім гарэлку п’ю». — «Тады вельмі вас папрашу ўручыць яму гэты гістарычна-сацыялягічны дакумэнт. Бо хоць я вельмі баюся, але далей цярпець ня маю ніякай фактычнай магчымасьці».

— Ну, ну, слухаем, — сказаў зацікаўлены Раман.

Клядзінскі з паважнай мінай, зьлёгку нахмурыўшы бровы, пачаў чытаць:

Таварышу Рэдактару знакамітай газэты Савецкага Саюзу «Правда»,

Апалонія Тазікава,

кваліфікаванага работніка разумовай працы ІІ катэгорыі

Данясеньне

Я ні камісар, ні селянін, ні салдат, ні рабочы. Я асёл рэвалюцыі — чыноўнік. Я здавальняюся жалюгодным існаваньнем — тым, ад чаго іншыя адракаюцца, — як асёл восьцямі.

І вось я хачу вам, шаноўны таварыш, выкласьці сваю крыўду і катэгарычна запытаць: ці можна бяз дай прычыны крыўдзіць такую карысную жывёлу, як асёл? Мне гэта баліць, і з гэтым я зьвяртаюся да сумленьня ўсіх камісараў, а таксама і пралетараў Савецкага Саюзу.

Жыцьцё беднага асла, шаноўны таварыш Рэдактар, апісаў Гогаль у «Шынялі». Я над ім плакаў. Жыцьцё асла апяваў Дастаеўскі ў «Бедных людзях». Я праліваў ручаі сьлёзаў, чытаючы гэта. І вось я хачу спытаць акурат пра тое, што дастаткова асьвятлілі яшчэ старарэжымныя пісьменьнікі.

Гэта значыць, зноў пра лёс асла. І чаму такая карысная для існаваньня дзяржавы жывёла, як асёл, ня мае ніякага прызнаньня і шанаваньня і, больш за тое, жыве ў поўнай галечы і прыніжэньні і зазнае пагардлівае абыходжаньне? І чаму няма савецкага Гогаля, які б выступіў у яе абарону і дабіўся б калі не прымальных варункаў жыцьця, то хоць бы мінімуму павагі да яго жывёльнай годнасьці?

Такім чынам, я вяду гаворку пра камісара нашай установы, чыё нават само прозьвішча, Ротшыльдаў, паказвае на схільнасьць да эксплюатацыі, калі не матэрыяльнай, то маральнай, кожнага беднага асла. Вось жа, гэты самы камісар 16 траўня г. г. а 14 гадз. загадаў мне ачысьціць пакой, разьмешчаны ад вуліцы, і пасяліцца ў перадпакой бо гэтае памяшканьне яму спатрэбілася пад кабінэт. А ў мяне нібыта і так будзе дастатковая «жылая прастора». Я згадзіўся па гэта, як тут не згадзіцца! Зрэшты, ён мяне пра згоду зусім не пытаў, хоць я жыву там 23 гады.

Таварыш Ротшыльдаў загадаў выбіць сьцяну і зрабіць дзьверы, якія злучаюць яго кватэру з тым пакоем. Такім чынам ён меў ужо 6 пакояў і кухню. Я б і не наракаў зусім, жывучы ў перадпакоі, але разглядаю пражываньне там, з гігіенічных прычынаў, за нездаровае, бо ў перадпакой выходзіць акно з супольнай прыбіральні, зь якой карыстаецца цэлы паверх нашага дому. А ў акне ўсе шыбы павыбіваныя, таму мне даводзіцца беспадстаўна труціць свой арганізм, патрэбны для выкананьня адказнай дзяржаўнай працы пры перапісваньні адпаведных дакументаў.

Пазьней грамадзянская жонка тав. Ротшыльдава Настасься пачала паслугоўвацца маім пакоем, каб выходзіць на калідор, да ракавіны і ў прыбіральню, бо так было бліжэй. Тады я скіраваў пратэст супраць такіх практык гэтай Настасьсі тав. Ротшыльдаву. А ён катэгарычна заявіў, што зьдзіўлены, бо гэта толькі прыносіць мне гонар. А потым і сам Ротшыльдаў, і іх служанка Марфа пачалі рэгулярна хадзіць праз мой перадпакой, тым самым ператварыўшы яго ў калідор. Марфа хадзіла там нават падчас майго сну, і я ня меў належнага адпачынку. А жонка гэтага камісара, Настасься, хадзіла ўжо нават у адной, досыць чыстай, але бялізьне, да ракавіны. Я нічога ня меў супраць бялізны, бо яна жанчына досыць прыгожая і гладкая, але мяне прыгнятала непавага.

Ратуючы сваё фізычнае здароўе, я пазаклейваў вокны прыбіральні паперай. Аднак Настасься, не зважаючы на мой рашучы пратэст, парвала паперу — бо ёй цёмна, а прыбіральня брудная. Тады я ў апошні раз зьвярнуўся да тав. Ротшыльдава і сказаў па-людзку так: «Таварыш камісар! Такое абыходжаньне са мной з боку вашай шаноўнай сям’і я разглядаю за падрыў камуністычнай плятформы і за ўціск пралетарыяту разумовай працы. І прашу альбо ласкава дазволіць мне заклеіць вокны прыбіральні паперай, альбо я складу на гэта адпаведную скаргу ва ўстанову, якая клапоціцца пра здароўе і гігіену грамадзян нашага Саюзу!»

Пасьля гэтага Ротшыльдаў доўга глядзеў на мяне, а потым сказаў рашуча і нават зьдзекліва: «Перадусім, я таварыш для сябе і для сваіх! Гэта раз. Далей, папрашу вас супакоіцца назаўжды, бо іначай я выкіну вас і зь перадпакою, і ўвогуле са сьвету зьвяду, бо вы паразыт і буржуй яшчэ старарэжымны. І вы яўна сьпявалі „Божа, цара храні“». Сказаўшы гэта, ён плюнуў — праўда, не на мяне, а на ложак — і пайшоў.

Прызнаюся, дарагі таварыш Рэдактар, што я сапраўды сьпяваў «Божа, цара храні!» Але як жа я мог не сьпяваць, калі ўсе сьпявалі? Я лічу гэта толькі даўняй страшнай маёй віной. Але застаецца навідавоку факт, што я амаль 6 гадоў працую для Савецкага Саюзу без адзінай арфаграфічнай памылкі і на ўсіх сходах вельмі гучна, хоць і ня ў ноту, сьпяваю «Інтэрнацыянал». І раблю гэта з задавальненьнем, і нават сам сабе гэтую мэлёдыю напяваю.

Усё вышэйзгаданае я разглядаю за сваю крыўду, пагатоў што Настасься, пасьля гэтай размовы, пачала ноччу выстаўляць у перадпакой строга інтымныя гаршкі, а Марфа, выносячы іх, залівала падлогу, а Ротшыльдаў наўмысна бразгатаў дзьвярыма, так што тынк ападаў на падлогу. Таму, шаноўны таварыш рэдактар нашай пралетарскай газэты «Правда», якая вядомая сваёй абаронай правоў прыгнечаных, нават і за межамі Саюзу, пакорліва прашу Вас напісаць пра ўсё гэта падрабязна на галоўным месцы Вашай шаноўнай газэты, каб тав. Ротшыльдаў вярнуў мне мой пакой, ці хаця б не хадзіў праз мой перадпакой. Калі і гэта немагчыма, то прашу напісаць, каб тав. Ротшыльдаў і Настасься з Марфай не выдзіралі паперу з акна прыбіральні, робячы немагчымым маё здаровае і карыснае для Саюзу існаваньне. А таксама не выстаўлялі ўначы са спальні ў перадпакой прадметы, неабходныя для асабістай гігіены.

І хоць цяпер я ўпаў з моста высокіх ідэалаў у балота прыкрай рэчаіснасьці, аднак я непахісна спадзяюся, што і асёл рэвалюцыі мае права, у імя прынцыпаў свабоды і роўнасьці грамадзян, рыкам паведаміць пралетарам, што яму без патрэбы і абсалютна незаслужана робяць вялікую крыўду.

З выразамі ўдзячнасьці і пашаны да таварыша Рэдактара і Яго Газэты, якая выступае ў абарону праўды, працы і чалавечай годнасьці,

Апалоній Тазікаў

— Як вам гэта падабаецца? — спытаў Клядзінскі, прачытаўшы данясеньне.

— Шкада чалавека, — сказаў Паланеў. — Што ты з гэтым зробіш? Дашлеш?

— Не. Не хачу яго падстаўляць пад горшыя рэчы.

Азваўся Харэўскі:

— А я б гэта надрукаваў накладам 100 экзэмпляраў і парассылаў па ўсіх савецкіх і эміграцыйных выданьнях. Насамрэч гэта, у параўнаньні зь іншымі рэчамі, драбніца. Але гэта іх выстаўляе на сьмех. Трэба разумець, што гэта голас аднаго з найсьмялейшых, які ўрэшце вырашыў публічна выказаць пратэст. Гэта ж савецкі герой! Ён запратэставаў толькі супраць начных гаршкоў і клязэту, а супраць якога мноства сапраўды жахлівых рэчаў мог бы запратэставаць, калі б не баяўся сьмерці! Дзівуюся, што ён нават на гэта адважыўся!

— Ён разьлічваў на тое, што я ня дам яго ў крыўду, — сказаў Клядзінскі. — Ён думае, што я савецкі функцыянер.

— Ведаеце, што мне прыйшло ў галаву, хлопцы? — сказаў Раман.

— І што?

— А хіба мы не такія ж аслы арміі?.. Мы працуем без імя, без прызнаньня. Намі нават пагарджаюць. І ня толькі цывільныя жыхары, але і вайскоўцы. Колькі разоў я заўважаў у размовах з рознымі людзьмі прыхаваную непрыязнасьць да мяне!

Усе маўчалі, зьбянтэжаныя, амаль абураныя. Урэшце азваўся Паланеў:

— Што за глупства ты кажаш! Ты ж добра ведаеш, што мы шосты, найважнейшы род войскаў! Нават малая армія, якая мае добрую выведку, пераможа вялікую, якая яе ня мае. Ці ты маеш паняцьце, як ангельцы шануюць сваіх агентаў? Там у выведцы часта працуюць найвыдатнейшыя людзі. А нямецкая выведка? Вільгельм надаваў асаблівую ўвагу выведцы і асабіста займаўся яе арганізацыяй. А яго шосты сын, Ёахім Прускі, сам быў шпіёнам.

Тады азваўся Харэўскі:

— Мне, напрыклад, вельмі падабаецца гэтая пагарда! Ведаеце, з чаго яна вынікае? Са страху. Менавіта са страху і са зьдзіўленьня, што чалавек можа добраахвотна ісьці на сьмерць, каб здабыць непатрэбныя яму зьвесткі і дакумэнты!

— Гэта ўсё слушна, — прамовіў Раман. — І ўсё ж вы павінны прызнаць, што мы выконваем найцяжэйшую працу ў арміі, не займаючы ў ёй ніякага месца.

— Мне, — сказаў Клядзінскі, — хапае ўжо ўсьведамленьня, што я прыношу вялізную карысьць, не беручы ўзамен нічога. Прыемна быць шчодрым… Гэта ня штука — даваць грошы. Я здольны жыцьцё даць!

— Я, — сказаў Харэўскі, — за само задавальненьне рабіць шкоду бальшавікам гатовы яшчэ даплачваць. Я ведаю, што працую, як магу, каб зьнішчыць п’яную ад крыві пачвару. Апроч таго, я паляк і стараюся, як магу, бараніць нашу дзяржаву ад гэтай банды. Гэта пакуль найважнейшае.

— Паварушы добра глуздамі, — сказаў Клядзінскі Раману, — і зразумей гэта.

— Я выдатна гэта ўсё разумею, — адказаў Раман. — Але хопіць пра аслоў рэвалюцыі і пра ўсіх іншых. Лепей вып’ем за посьпех нашай падпольнай арміі.

Пасьля таго, як выпілі, Клядзінскі пачаў напяваць сваю даўнюю песьню, перарабляючы яе на актуальную тэму:

Мела маці, мела

Сына роднага,

Вывучыла, узгадавала

Агента добрага.

На стол упала багоўка.

— О, — сказаў Пал янеў. — Болід да нас завітаў. Адкуль тут цяпер багоўка?

Антон хацеў скінуць яе на падлогу, але Харэўскі нахіліўся цераз стол і асьцярожна ўзяў багоўку.

— Небарака. Хоча пратрываць да вясны. Тужыць за сонцам.

Ён паклаў багоўку на сарваны лісток пэляргоніі, побач з шклянкай Боліда.

— Так табе будзе найбясьпечней. А ў нас шосты таварыш.

Сябры працягвалі піць. Ранкам Клядзінскаму і Раману давялося ехаць на станцыю і хутчэй вяртацца ў Берасьце.

Чакалі прыезду фурманкі. На дварэ пачало віднець. Ранак уціскаўся праз шыбы ў пакой. А сябры ўсё апаражнялі бутэлькі. Яны былі зусім п’яныя. Клядзінскі штосьці сьпяваў безь ніякага сэнсу. Паланеў і Антон размаўлялі пра якісьці артыкул з савецкай газэты. Увесь час гучаў выраз: паэзія працы.

— «Паэзія працы» — гэта добрая крутня для людзей, а для коней, га? — улез у іх размову Раман.

Харэўскі прымружанымі вачыма глядзеў на сваю руку, што ляжала на стале. Ён па чарзе варушыў пальцамі, нібы правяраючы, ці слухаюцца яны яго.

Стол быў застаўлены пустымі бутэлькамі і шклянкамі. Толькі шклянка Боліда была поўная, а ля яе, на лістку пэляргоніі, застыгла — як кропля крыві — багоўка.

* * *

Калі сябры пілі ў кватэры Паланева, узводнага Кронэра перавезьлі пад узмоцненай аховай у ГПУ ў Менску.

ДЗЁНЬНІК РАМАНА ЗАБАВЫ

Берасьце, 4 лістапада 1923 г.

Па дарозе да Берасьця мы затрымаліся ў Баранавічах. Клядзінскі, натуральна, пачаў піць з Палкоўнікам і перамываць косткі бальшавікам:

— Рэвалюцыя — гэта, разумееш, танец на распаленай пліце. Чым даўжэй паліць, тым хутчэй трэба пераступаць з нагі на нагу. Вось яны і скачуць усё хутчэй і ня ведаюць, што рабіць. І ніхто не здагадаецца, што трэба пад плітой агонь згасіць. Размаўляў я з адным камуністам у Саветах. Я сказаў, што прыкра мне, што насельніцтва так галее. А ён на гэта:

— Гэта нічога. Каб сабака любіў гаспадара, трэба, каб ён быў галодны. Сыты пра гаспадара ня думае — гуляць яму хочацца.

Я сказаў, што праз гэта людзі гінуць. А ён і на гэта мае адказ:

— Навука ўстанавіла, што чым большая галеча, тым больш людзі размнажаюцца. Багатыя дзяржавы выміраюць, а ў бедных дзяржавах прырост насельніцтва вялізны.

Тады я кажу:

— Генафонд пагаршаецца, дзеці нараджаюцца хворыя, кволыя.

— Нам, — кажа, — атлетаў ня трэба. На курок вінтоўкі і здыхлік націсьне.

Забыўся напісаць, што старэйшыя Алеўскія, Гелена і Соф’я, выйшлі замуж. Нават займелі дзяцей — дачушак. Прырост насельніцтва і ў нас забясьпечаны. Мальтус, відаць, ужо не варочаецца ў магіле, а проста круціцца, як прапэлер.

Клядзінскі і Палкоўнік напіліся ў дыміну. Мне ледзьве ўдалося іх разьняць. Клядзінскі абавязкова хацеў застацца, але я рашуча запратэставаў і завёз яго на фурманцы на вакзал.

Какаіну я не ўжываю ўжо З тыдні. Галюцынацыі зьніклі. Дзіўна, што яны так мяне перасьледавалі. Можа, у мяне занадта чулая нэрвовая сыстэма ці забагатая ўява, але бессань працягваецца надалей. У Саветах пакутую, бо часам некалькі дзён запар нельга ці няма дзе спаць. А тут, маючы магчымасьць выспацца ўволю, губляю сон. Трохі дапамагае алькаголь, таму амаль штовечар выпіваю. Тонька і Палкоўнік паставіліся б да гэтага зь вялікай ухвалай. Але мне гэта не падабаецца. Пасьля какаіну гарэлка здаецца вульгарнай. Яна не абуджае, а затуманьвае розум; не дадае энэргіі, а забірае яе.

Берасьце, б лістапада 1923 г.

Учора была дзіўная сустрэча. Мае высновы пацьвердзіліся: Вера — наша агентка.

Зранку я ішоў вуліцай 3 Траўня і заўважыў праз шыбу кавярні жанчыну, што сядзела за столікам. Калі яна павярнула галаву да акна, яе твар падаўся мне добра знаёмым. Я пайшоў далей. Але мяне мучыла гэта: адкуль я яе ведаю? Я вярнуўся і ўвайшоў у кавярню. Сеў за столік насупраць. Жанчына гартала ілюстраваны часопіс. Я пазнаў Веру.

Калі да майго століка падышла афіцыянтка, я замовіў каву і пірожныя. На гук майго голасу Вера, зьдзіўленая, узьняла галаву і зірнула мне ў вочы. Я зрабіў выгляд, што не пазнаю яе. Але праз імгненьне яна ўзьнялася зь месца і сказала ціха:

— Прабачце, я вас ведаю.

— Але я вас ня ведаю.

— Вы ня памятаеце «Парыж»?

— Я ніколі ня быў у Францыі.

Трохі разгубленая, яна глядзела на мяне. Тады я сказаў:

— Я добра памятаю і «Парыж», і Губэрнатарскі сад.

— А як вы сюды трапілі?

— А вы яшчэ не разумееце?!

Раптам яе вочы бліснулі, і на твары зьявілася ўсьмешка:

— Ох, разумею… Дык вы таксама…

Я скончыў за яе:

— Таксама агент. Мы калегі.

Вера весела расьсьмяялася. Мы селі за адзін столік.

— Ведаеце, — сказала дзяўчына, — вашыя паводзіны там былі… ну, дзіўныя. Але гэтага я не дапускала! Я баялася, што вы штось падазраяце, але што вы таксама працуеце ў нас, гэтага мне ў галаву не прыйшло!

— Вы памятаеце каньяк?

— Яшчэ як!

— А снатворны парашок?

— Адкуль вы ведаеце?

— Я здагадаўся, а апроч таго, заўважыў у люстры падазроны рух, таму памяняў шклянкі.

— Але вы выпілі з абедзьвюх.

— Не. Другую выліў у трубу самавара.

— Дык вы ня спалі?

— Не.

— І бачылі ўсё, што я рабіла?

— Так.

— Ох, як жа гэта па-дурному!

— Потым я вам падзякаваў па-польску. А вы думалі, што гэта ў сьне.

— Але ж вы прайдзісьвет.

— Вы таксама тая яшчэ прайдзісьветка!

Мы расьсьмяяліся.

— Ведаеце, што? Нас жа могуць абвінаваціць, што мы працуем разам.

— Я таксама пра гэта думаў, але мяркую, што не. Вы ж маглі перапісаць загад дзесьці ў іншым месцы, а я здабыць арыгінал пазьней. Калі што, я раскажу шэфу, як так здарылася. Ён будзе сьмяяцца.

— Дык вы не намесьнік камандзіра пагранатраду? Як міла!

— Дык вы не карэспандэнтка «Трудовой правды»? Як міла! Вы ж хацелі завербаваць мяне як свайго інфарматара.

— А вы — мяне.

— Натуральна. Вы ж, калі б вы сапраўды былі рабкорам, проста скарб!

— А так, як цяпер?

— Так яшчэ лепей.

— Але вы абышліся са мной несумленна.

— Чаму? Я даў вам перапісаць загад. Расказаў вам гісторыю, як злавіў шпіёна.

— Так. Сябе самога.

— А яшчэ што? Парасказваў вам трохі з гісторыі Польшчы. А вось я ад вас нічога не атрымаў.

— А інфармацыю пра манэўры?

— У мяне была лепшая. А вы ў гатэлі корпаліся з тым рэвальвэрам у кішэні.

— Вы заўважылі?

— А як жа. Адразу. Вы вынялі яго з кішэні курткі, калі пайшлі па хустку.

— Аднак вы назіральны!

— Такая наша праца… А вы спалохаліся, калі я выняў шпульку з апарату?

— Не. Слова даю, што зусім не баялася. У выпадку чаго застрэліла б вас. І ня думайце, што я б вагалася.

— Ведаю, што не.

Неўзабаве мы разьвіталіся. Я папрасіў, каб яна зайшла да мяне, у гатэль, але яна ўсьміхнулася і сказала: «Гэта не „Парыж“!»

Калі яна пайшла, я аглянуўся. У ёй цяжка было пазнаць тую карэспандэнтку: элегантная, зграбная, яна хутка ішла ў кірунку вуліцы Дамброўскага. Аглянулася і яна. Махнула мне рукой.

Ці ўбачымся мы яшчэ калі-небудзь? І пры якіх акалічнасьцях? І ўсё ж мне прыкра, што яна паддае сябе таму, чаму мы, мужчыны, паддаём сябе і пад чым часта згінаемся. А яна — такая слабая фізычна, такая ўражлівая… Не магу бяз страху падумаць пра тое, праз што ёй давялося б прайсьці, трапіўшы ў рукі чэкістаў. І адкуль у такім хударлявым целе такая сіла духу?!

Я ўспамінаю, што падчас нашай размовы мы ні разу не сказалі адно аднаму «ты» — як там у цягніку, а потым у «Парыжы». Цяпер, калі я думаю пра яе, мне ўвесь час успамінаецца Болід. Ён таксама быў нэрвовы, лагодны, заўжды нібыта чагосьці саромеўся.

Здаецца, заўтра я паеду на працу. Здарылася штосьці важнае, але я ня ведаю, што. Зрэшты, я сам хачу ехаць — неяк мне тужліва. І ўвесь час цягне да какаіну. Можа, у віры прыгодаў ён хутчэй выйдзе з галавы.

XIII

БЕЛАЯ ЧУМА

«У кожным з нас ёсьць дэман,

які часам дрэмле, але часьцей

чувае і спакушае нас губіць сябе

і іншых».

Джэфры Фарная,

«Шырокая шаша»

1

Камбат Марозаў стаяў ля галоўнага ўваходу былога Аляксандраўскага вакзалу і, смалячы папяросу, прыглядаўся да людзей, што заходзілі на сходы. Надвор’е было кепскае. Мокры сьнег падаў і адразу раставаў на бруку. Ліхтары цьмяна мігцелі ў насычаным вільгацьцю паветры.

Марозаў наставіў каўнер шыняля і закурыў чарговую папяросу. Ён яўна непакоіўся. Час ад часу паглядаў на гадзіньнік.

Пад’яжджалі амаль пустыя ў гэты час трамваі і выкідвалі на брук нешматлікіх пасажыраў, якія сьпехам ішлі ў кірунку вакзалу.

Да ад’езду цягніка на Смаленск заставалася ўсяго 10 хвілін, калі з глыбіні плошчы бліснулі фары аўтамабіля. Марозаў ажывіўся. Паправіў каўнер, кінуў папяросу і пайшоў нядбалым крокам у кірунку трамвайнага прыпынку.

Аўтамабіль апісаў шырокае паўкола і спыніўся ля вакзалу.

Зь яго выйшаў высокі, дзябёлы мужчына ў чорным паліто і каракулевай шапцы. Ён сказаў нешта кіроўцу і пайшоў да ўваходу ў вакзал. Марозаў павярнуў і сьпешна скіраваўся за ім. У чакальні вакзалу ён наблізіўся да Рамана, які, чытаючы «Нзвестия», стаяў ля акна. Марозаў сказаў:

— Ёсьць. Пайшлі.

Яны паказалі білеты кантралёру і выйшлі на пэрон. Пачалі хадзіць уздоўж цягніка, назіраючы за выхадам з вакзалу. Ля выхаду круцілася некалькі чэкістаў у форме. Нейкая прыгожая, модна апранутая дзяўчына дыміла папяросай, сьлізгаючы вачыма па людзях, якія выходзілі на пэрон.

«Таксама чэкістка», — падумаў Раман.

Мужчына ў каракулевай шапцы выйшаў на пэрон. Ён трымаў пад пахай вялікі жоўты партфель, а ў руцэ — пузатую валізку. У правай руцэ ў яго было некалькі газэт. Калі ён зьявіўся, чэкісты выпрасталіся, а дзяўчына выняла з вуснаў папяросу.

Мужчына ў каракулевай шапцы наблізіўся да «мяккага» вагону і ўвайшоў усярэдзіну. Марозаў сказаў Раману:

— Літовец. Прозьвішча Ячоніс, імя Каэтан. Былы эсэр. Камуніст з 19-га году. Сябар Якуца. Перад вайной працаваў у Літве. Доўгі час жыў ва Ўладзіміры на Клязьме. Прадстаўся «багамазам». Мяркую, ён вязе копію праекту загаду 33 у Штаб Заходняга фронту. Інфармацыя надзейная. Трэба нешта там узгадніць. Удачы. Сустрэнемся ў Магілёве.

Цягнік рушыў. Раман увайшоў у «мяккі вагон». Ён глядзеў, як адплывалі назад: будынак вакзалу, чэкісты, чэкістка, Марозаў. Пад пахай у яго быў шчыльна напханы партфель. На ім была форма малодшага краскома пяхоты. На галаве ў яго была будзёнаўка, на рэмені — наган у кабуры.

Ячоніс быў у самым першым купэ ад уваходу. Ён павесіў паліто і пачаў раскладаць рэчы. Раман мінуў яго купэ. Пасажыраў было мала — па двое, па трое ў купэ. А апошняе, з другога канца вагону, было ўвогуле пустое. Раман вярнуўся. Адчыніў дзьверы ў купэ, у якім сядзеў Ячоніс, і, увайшоўшы, павітаў яго. Той буркнуў штосьці ў адказ з-за газэты і акінуў Рамана кароткім поглядам вылінялых, нібы вымытых у хлёрцы, сьветлых вачэй.

Раман зьняў рэмень з наганам і паклаў на сетку. Павесіў шынель на кручок ля акна. Потым сеў у кут канапы і пачаў глядзець у акно.

Прыйшоў кантроль. Правяралі білеты. Раман паказаў вайсковы, Ячоніс — праязны білет. Праз пэўны час Ячоніс выняў з кішэні паліто вялікую срэбную папяросьніцу і ўзяў зь яе папяросу. Доўга ўмінаў яе ў пальцах, потым пачаў шукаць па кішэнях запалкі. Але не знайшоў. Зірнуў на Рамана, відаць, хацеў папрасіць агню, але перадумаў і паклаў папяросу на край стальніцы. Тады Раман выняў з кішэні каробку запалак і сказаў са сьпеўнай уладзімірскай вымовай:

— Калі ласка, грамадзянін.

Ячоніс узяў каробку.

— Забыўся дома запалкі. Пакінуў у іншым пінжаку. Можа, у вас ёсьць лішні карабок — я вярну грошы.

— Ніякіх грошай, — сказаў Раман яшчэ больш сьпеўна, расьцягваючы «о» і вымаўляючы «а» як «о». — Запалкі ўваходзілі ў мой паёк. Калі ласка, карыстайцеся без усякіх цырымоніяў.

Ячоніс зьлёгку ўсьміхнуўся куткамі вуснаў і сказаў:

— Вы, таварыш, з Уладзімірскай губэрні.

— Сапраўды. А вы адкуль мяне ведаеце? — Раман зрабіў выгляд, што зьдзівіўся.

— Мяркую па вымове.

— Так. Я з самога Уладзіміра.

— Я таксама ведаю Уладзімір. Працаваў там перад вайной, рэтушорам у фатаграфічнай майстэрні Ягорава.

— Ягоравых у нас шмат, — сказаў Раман. — А такога, каб меў фатаграфічную майстэрню, ня ведаю. Я перад вайной малы быў.

Ячоніс зьняў боты і лёг на канапу. Партфель ён паклаў пад галаву.

«Асьцярожны, сволач!» — падумаў Раман.

Яны размаўлялі далей. Раман рабіў выгляд, што ня ведае, што яго размоўца — вядомая асоба, і ставіўся да яго падкрэсьлена абыякава, нават нядбала, увесь час мімаходзь называючы яго «грамадзянін», што выклікала іранічныя іскры ў вачах Ячоніса. Асабліва тады, калі Раман, гаворачы пра працу камуністаў у арміі, ганарліва казаў: «Мы, камуністы».

— У якім фармаваньні вы служыце, таварыш? — спытаў праз пэўны час Ячоніс.

— У 23-м пяхотным палку, 8-я пяхотная дывізія, V корпус.

— Дзе ён раскватараваны?

— Не магу вам гэтага сказаць, грамадзянін. Калі ласка, не крыўдуйце, але такі прынцып. Так. Вы, грамадзянін, павінны ведаць, што вайсковая служба — гэта такая служба, што цывільным нічога пра яе не гавораць. Дый навошта? У цывільнага цывільная праца, а ў вайскоўца — вайсковая. Здаецца, таварыш Троцкі тое самае пра гэта казаў, толькі ня памятаю, як. Гэта, грамадзянін, разумееце, як дзьве нагі ў чалавека. Удзень кожная сваё робіць, а ўначы адна другую грэе.

«Ну і тупая ж ты доўбня», — чытаў Раман у поглядзе Ячоніса.

— А скажыце, таварыш, як цывільны Троцкі мог камандаваць савецкай арміяй падчас вайны?

— Бо Троцкі — гэта правадыр усяго пралетарыяту. А да пралетарыяту належаць і салдаты, і афіцэры, і рабочыя, увогуле ўсё грамадзтва.

Ячоніс падаў Раману папяросьніцу:

— Частуйцеся, таварыш, папяросай. У падзяку за запалкі.

— Гэта значыць: «тавараабмен», — засьмяяўся Раман.

— Нешта накшталт таго.

Раман зацягнуўся папяросай і пакруціў галавой:

— Ого! «Нэпаўскі» тытунь.

— Чаму «нэпаўскі»?

— Я такога яшчэ не паліў. Пахне шыкоўна і горла гладзіць. Аксамітная, можна сказаць, рэч. У нас такога не бывае. Вы, грамадзянін, мабыць, нэпман. І паліто дыхтоўнае і мяккае, і шапка каракулевая, і ў валізцы, мабыць, адны «лімоны». Вам, грамадзянін, трэба быць пільным, бо цяпер на чыгунках крадуць страшна. Як я ехаў сюды, дык у аднаго нэпмана кішэнь распаролі і грошы забралі. Такая сацыялізацыя без усякіх мандатаў ідзе, што мама не бядуй! Валізку раю вам на ноч пад галаву ўзяць, шапку каракулевую таксама, а палітом накрыцца.

Ячоніс, пацешаны гэтай лекцыяй Рамана, сказаў весела:

— Навошта? Мы дзьверы зачынім, і ўсё. А ў выпадку, калі нехта будзе ламіцца, то мяркую, таварыш абароніць маю валізку зь мільёнамі.

— Канечне, грамадзянін. Нэпманы таксама патрэбныя. Калі б таварыш Ленін меркаваў, што яны шкодныя, то іх бы на раз-два зьліквідавалі.

Раман зачыніў дзьверы купэ на ўнутраны замок і апусьціў цёмны абажур на лямпачку пад стольлю. Купэ занурылася ў паўзмрок. Тады Раман паклаў рэвальвэр і партфель пад галаву, сказаўшы Ячонісу:

— Замок замком, а асьцярожнасьць не зашкодзіць. Адкуль я ведаю: можа, таварышы злодзеі ў змове з таварышамі праваднікамі? Дабранач, грамадзянін. Запаланю ляжаць на століку.

— Дабранач.

Праз чвэрць гадзіны Раман пачуў, што Ячоніс сьпіць. Ён пачаў назіраць за яго тварам. Рот літоўца быў адкрыты, галава закінутая назад, так што было відаць кадык, які выразна выступаў і час ад часу рухаўся. Раман трохі ссунуўся з канапы і, абапіраючыся галавой аб сьценку купэ, дакрануўся пальцамі да партфеля. Верх яго быў зроблены зь цьвёрдай, тоўстай скуры, а бакавыя ўстаўкі — зь мяккай скуры. Пра тое, каб выняць партфель з-пад галавы Ячоніса, не выпадала і марыць. Іншая рэч, калі б ён варушыў у сьне галавою, але ён спаў спакойна, паклаўшы шчаку і левую руку на складзены ў некалькі столак пінжак, пад якім знаходзіўся партфель.

Раман паглядзеў на гадзіньнік. За дзьве гадзіны яны павінны былі прыехаць у Вязьму. Трэба было нешта рабіць, бо ён меў намер — калі ўсё скончыцца добра — выйсьці зь цягніка ў Вязьме і там чакаць наступнага, бо ехаць далей тым жа было занадта небясьпечна.

Ячоніс пачаў пераварочвацца на сьпіну. Ён нешта мармытаў. Раман устаў. Нацягнуў шынель. Зашпіліў рэмень. Надзеў будзёнаўку і расшпіліў кабуру, каб можна было ў любы момант схапіць рэвальвэр. Потым выняў завостраны, як брытва, штылет і, прысеўшы на кукішкі на падлозе ля ўзгалоўя Ячоніса, пачаў рэзаць партфель уздоўж шва. Спачатку ён падразаў неглыбока, потым усё глыбей. Потым канчаткова перацяў валокны нітак і штылетам адцягнуў шматок скуры шырынёю тры пальцы. Закруціў яе ўверх. З краю партфеля ён убачыў карэньчыкі кніжак. На адным зь іх ён прачытаў: Ленін, «Шаг вперёд, два назад». Пад кніжкамі была вялікая тэчка з тонкага жоўтага кардону.

«Тое, што трэба!»

Раман, прытрымліваючы левай рукой партфель, каб ён не дрыжаў, правай пачаў выцягваць тэчку. Штылет ён трымаў у зубах. Адначасова колькі сэкунд пазіраў на твар Ячоніса.

Ён выцягнуў ужо траціну тэчкі, калі Ячоніс пачаў пераварочвацца на правы бок. Спачатку Раман зьнерухомеў, а потым, карыстаючыся з таго, што Ячоніс уладкоўваўся зручней у сьне, выцягнуў тэчку цалкам. Паклаў яе на падлогу. Апусьціў выразаную ў партфелі скуру і штылетам усунуў яе як мага далей усярэдзіну. Запоўнены кніжкамі партфель ня надта зьменшыўся, і Ячоніс мог няхутка заўважыць крадзеж.

Раман разьвязаў матузкі тэчкі і адкрыў яе. Ён убачыў запоўненыя машынапісам аркушы паперы. Далей былі нейкія рукапісы і друкаваныя дакумэнты. Ён паклаў усё ў свой партфель, зьняў будзёнаўку і паклаўся на канапу. Усё было ў парадку. Цяпер ён чакаў прыбыцьця цягніка ў Вязьму. Згодна з гадзіньнікам, гэта павінна было адбыцца праз паўгадзіны.

Ён паглядзеў на Ячоніса. «Папомніш уладзімірскага „багамаза“ і яго лекцыю пра злодзеяў! А можа, нават не здагадаешся, што гэта мая праца?»

У Вязьме Раман ціха адчыніў дзьверы і выйшаў у калідор. Ён ня выйшаў на пэрон, а саскочыў з другога боку цягніка на чыгунку. Адышоў далей ад станцыі. Спыніўся каля цёмных прастакутнікаў старых шпалаў. Знайшоў там зацішнае месца і зьняў зь сябе будзёнаўку і шынель. Выняў з партфеля скураную куртку і шапку з чырвонай зоркай. Ён яшчэ ў Маскве прадбачыў, што давядзецца пераапранацца пасьля тога ці іншага — у залежнасьці ад акалічнасьцяў — выкананьня працы. Запасныя дакумэнты ён заўжды меў пры сабе.

Раман паклаў на расьсьцелены шынель будзёнаўку, партфель і кабуру ад рэвальвэра. Згарнуў гэта ўсё ў вузел і пачаў шукаць зацішнае месца, куды можна было б гэта выкінуць. Знайшоў непадалёк напоўнены вадой роў. Узяў колькі камянёў і, разгарнуўшы шынель, паклаў іх усярэдзіну. Потым кінуў усё ў роў. Ад краскома, які ехаў зь Ячонісам, не засталося і сьледу. Цяпер гэпэушнікі маглі безвынікова пільнаваць краскомаў, якія ехалі цягнікамі і праходзілі праз вакзалы, падобных з выгляду на слоўны партрэт, дадзены Ячонісам.

Скрадзеную тэчку Раман склаў удвая і схаваў на жываце пад кашуляй і рэменем так, каб яна не замінала яму ў рухах і не магла выпасьці.

2

13 лістапада, пасьля вельмі цяжкай дарогі, Раман прыехаў у Менск. Ён пачуваўся кепска. Моцна застудзіўся, быў стомлены і нявыспаны. Зь Вязьмы ён ехаў «цьвёрдым вагонам», бітма набітым. Нават зручна пастаяць не было як. Цалкам разьбіты, ён выйшаў на пэрон у Менску. Ён адчуваў, што ў галаве яго ўсё віруе. Вусны былі патрэсканыя, шчокі гарэлі, вочы ў цёмных кругах.

Яго трохі ажывілі холад і сьвежае паветра, бо ў вагоне быў жахлівы смурод. Раман разам зь іншымі пасажырамі прайшоў пад чуйнымі паглядамі гэпэушнікаў, што пільнавалі ля ўваходу на пэрон. Усё было ў парадку. Ён меў такі тыповы выгляд савецкага чыноўніка, што на яго не зьвярнулі ўвагі.

Выходзячы на прывакзальную плошчу, ён пачуў збоку знаёмы яму аднекуль голас:

— Вітаю, дружа! Даўно ня бачыліся!

Ён убачыў сярэдняга росту мужчыну, апранутага ў цывільнае, у расшпіленым цёмным паліто і шэрай «керанцы». Ён пазнаў чэкіста, зь якім калісьці размаўляў у Двалінскай. Падаў яму руку.

— Куды гэта вы так чэшаце? — прыязна спытаў яго чэкіст.

— Сам ня ведаю, куды.

— Выдатна! І я ў тым жа кірунку іду. Памятаеце нашу размову?

— Вядома.

— Я хацеў з вамі пазьней сустрэцца, паразмаўляць, але не атрымалася.

— Я на пэўны час перапыніў працу.

Яны ішлі ў кірунку цэнтру. Сьнег, што заслаў вуліцы, прыцішаў гарадзкі шум. А зь неба ўсё падаў халодны, белы пух, ператвараючы ўсё наўкола ў цудоўную казку.

— Нешта вы не ў гуморы, — сказаў чэкіст.

— Стаміўся.

— То хадземце да мяне. Высьпіцеся. Хіба што сьпяшаецеся куды.

— Нікуды не сьпяшаюся. І праўду кажучы, нават ня маю дзе адпачыць.

— Вось і добра. Хадзем да мяне. У мяне сястра, такая вар’ятка… Яна гэпэушніца, але не зьвяртайце ўвагі.

Яны ішлі вуліцай Савецкай. Раптам чэкіст сказаў:

— Ведаеце, што? Хадземце тут у адно месца. Вы, відаць, галодны? Сёньня я частую. Я вам шмат вінен.

— Нічога вы мне ня вінны. Калі б я ведаў, дзе вы жывяце, то ўвесь час да вас заходзіў бы. Відаць, сумна вам бязь «сьнегу»?

— Купляю час ад часу, але нягоднікі падрабляюць і дорага бяруць. Якраз там, куды мы ідзем, можна і «сьнегу» купіць.

— Навошта купляць? У мяне яго багата.

Чэкіст схапіў яго за плячо.

— Праўда?

— Што за пытаньне: кажу, што ёсьць, значыць ёсьць.

— Дык вы таксама?

— Час ад часу.

— Гэта цудоўна! Хадзем туды. Павячэраем, а потым пойдзем да мяне.

Неўзабаве яны спускаліся сьлізкімі сходамі. Зьлева, па-над стойкай, паказаліся чорныя валасы, вусы, вочы і кусьцістыя бровы Карашэлі. Гэта была страўня «Казьбек», у якой Раман першага траўня піў разам з Клядзінскім. Гаспадар расплыўся ва ўсьмешцы:

— Вітаю шаноўных таварышаў!

З чэкістам ён павітаўся за руку, а Раману сказаў:

— Даўно вы да мяне не заходзілі. А як здароўе таварыша Громава?

«Памятае, сволач!» — падумаў Раман і адказаў:

— Успамінае вас Громаў. Кажа, ён тады агуркамі атруціўся. Хоча з вамі разьлічыцца.

Карашэлі, трохі заклапочаны, сказаў:

— Агуркі былі першарадныя. Вы ж не атруціліся.

Чэкіст спытаў:

— Нашы ёсьць у кватэры?

— Некалькі ёсьць. Праходзьце, калі ласка.

Раман і чэкіст пайшлі не на «камчатку», а ў кватэру гаспадара. Там у нізкім, але досыць прасторным пакоі было пяць мужчын. Трое сядзелі за сталом. Адзін ляжаў на канапе, а другі сядзеў у яго ў нагах і падкідаў вялікі яблык. Калі ўвайшлі новыя госьці, усе павярнулі да іх галовы.

— Ага, Цыдра, — сказаў адзін.

Чэкіст (Цыдра) павітаўся з усімі. Раман таксама гэта зрабіў. Іх не ўганаравалі вялікай увагай. Відавочна, гэта было кола сваіх. Калі прыйшоў Карашэлі, Цыдра сказаў яму прынесьці бутэльку «квасу» і халоднай цяляціны.

— Цяляціна тут яшчэ нішто сабе, — патлумачыў Цыдра Раману. — Астатняе — мыш’як і стрыхнін.

Яны селі ўдвух за маленькі круглы столік ля акна і чакалі вячэры.

— Ёсьць «сьнег»? — спытаў чэкіст Рамана. — Дык дай.

Раман выняў з кішэні пятнаццаць парашкоў па граме і, пакінуўшы тры сабе, даў чэкісту дванаццаць. Цыдра разгарнуў адну паперку. Крануў парашок пальцам і пакаштаваў на языіу.

— Боскі! — сказаў ён з радасным бліскам уваччу. — Прадам пяць штук ім, а астатняе мне. Я б усё ўзяў, але не выпадае. Яны таксама са мной дзеляцца. Карашэлі скуру лупіць і падрабляе, то соды, то хініну дасыпае. Зрэшты, чорт яго ведае, чаго.

Цыдра падышоў да супольнага стала.

— Маю 5 грам «сьнегу». Па два рублі. Магу вам саступіць.

Людзі, што сядзелі пры стале, ажывіліся. Той, які ляжаў на канапе, сеў. Той, які падкідаў яблык, кінуў яго аж да столі.

— Давай!

Вялізны плячысты мужчына, які сядзеў, нізка схіліўшыся над сталом, нібы якраз меўся адпіхнуць яго грудзьмі, сунуў руку ў кішэнь і выняў колькі залатых манэт. Ён даў Цыдру 10 рублёў і ляпнуў яго рукой па сьпіне.

— Залаты хлопец!

Цыдра кінуў на стол 5 парашкоў і вярнуўся да Рамана. Сонька прынесла пляшку гарэлкі, цяляціну і хлеб. Да іх століка прыйшоў сабака. Ён паклаў сваю чорную галаву Раману на калені і глядзеў яму ў твар вачыма, што гнаіліся. Цыдра кіўнуў галавой на сабаку і сказаў:

— Гэта Мурка. Сука. Какаіністка, уяўляеш сабе?

Раман выказаў зьдзіўленьне.

— Нашы яе прывучылі. Цяпер ходзіць ад аднаго да другога, плача і просіць. Во, глядзі!

Цыдра насыпаў на палоску паперы трохі какаіну і пальцам расьцёр парашок у тонкі слой. Потым падаў паперку на далоні Мурцы. Сука пачала прагна вынюхваць какаін. А калі Цыдра кінуў паперку на зямлю, нюхала яе далей. Потым пачала лізаць.

На Рамана гэта зрабіла прыкрае ўражаньне.

Цыдра і Раман пілі гарэлку і елі. Людзі, якія сядзелі за вялікім сталом, ужывалі какаін. Толькі волат, які заплаціў за какаін, не ўжываў яго. Ён час ад часу куляў чаркі гарэлкі і ўсё больш пахмурнеў. З-пад нізкага лба змрочна сьвяціліся малыя, прымружаныя вочы.

— Гэта Буйвал, — сказаў Цыдра Раману, — наш генэральны кат. Гэткая патэнтаваная машына для ператварэньня людзей у мармэляд. Ён таксама нюхае, але пераважна напіваецца. Гэта такая сыстэма: спачатку нажлукціцца гарэлкі, а потым бярэцца за коку.

Цыдра і Раман размаўлялі на «ты» — які раней. У пэўны момант Раман спытаў:

— Чаму ня нюхаеш?

— Ёсьць час. Пасьля вячэры «пальнем» і пойдзем да мяне. Там можна будзе дабавіць.

— Гэта ўсё вашы?

— Так… Сюды розныя прыходзяць, нават злодзеі і шулеры. Але сёньня толькі свае.

Мурка зноў ласьцілася да Рамана, просячы какаіну. Раману было шкада яе. Ён насыпаў на далонь трохі какаіну і даў сучцы, якая прагна зьнюхала парашок і пачала дзівачна выцягваць і закідаць назад галаву. Выглядала гэта так, нібыта штосьці душыла яе ў горле.

Буйвал узяў у зубы бутэльку гарэлкі і, не кранаючы яе рукамі, падняў угару. Выпіў зь яе рэшткі алькаголю, потым растапырыў на стале вялізныя рукі і панура паглядаў на сьцяну.

Адзін чэкіст, бледны, амаль зялёны, якога называлі «Салодкі Саламон», гледзячы на лямпу наагул прыгожымі вачыма, а цяпер, калі сьвятло адбівалася ў іх проста захапляльнымі, крывавымі й зеленаватымі водбліскамі, пачаў гаварыць. У яго голасе была незвычайная сіла, якая проста змушала бачыць тое, пра што ён апавядаў.

— Люся была такая цудоўная… Вочы бяз дна… Сапфіравае мора, а ў ім агонь і аксаміт… Яна ўзяла маю руку, увечары па-над ракой… і паклала сабе на сэрца… Я зразумеў яе… А калі яна ішла, усё ў ёй сьпявала… Я сказаў ёй: хочаш, я памру?.. А яна кажа: хай лепей месяц сьпявае... І ён сьпяваў. Ён жа нямы, а так сьпяваў, што я плакаў. Яна дала мне стужку… чорную… зьняла з шыі… Два гады пахла, як бэз… Пахла, пакуль Люся жыла… Цяпер не, бо Люсі ўжо няма… Не паверыце, але я ведаю, што Люся ёсьць… Ведаю і бачу… Во, — ён выцягнуў руку да сьцяны. — У яе зялёная сукенка, вочы салодкія, рукі такія лёгкія… Вочы граюць, як музыка… Найдаражэйшая рэч у чалавеку — сьмех… Тады ўсё сьмяялася… А я плыў паветрам туды, куды яна глядзела… Люся яшчэ да мяне прыйдзе… Я ведаю гэта… Можа, заўтра… Тады я скажу ёй усё, што…

Буйвал перарваў яго:

— Што, хочаш яе …

Нехта засьмяяўся драўляным, ненатуральным, падобным да брэху сьмехам. Чэкіст, які падкідаў яблык, цяпер з натхнёным тварам гладзіў яго пальцамі, нібы малюючы на ім нейкія цудоўныя ўзоры.

У пакой увайшоў Карашэлі. Усьміхаючыся, ён паглядаў прымружанымі вачыма на кампанію. Буйвал ляснуў далоньню аб стол:

— Гэй, ты, каўкаская морда! Хай сюды прыйдзе Тамара! Жадаю, каб яна зараз засьпявала. Плачу і жадаю! Ну!

«Значыць, яшчэ жывая», — падумаў Раман.

Тамара прыйшла з гітарай. Яна была яшчэ бляднейшая, чым раней. Вочы былі ў цёмных кругах, валасы гладка зачасаныя назад і заплеценыя ў касу. Яе лоб быў выпуклы. Яна стаяла абыякавая, спакойная, нібы нежывая, ля сьцяны.

— Засьпявай нам «Тройку», — хрыпла загадаў ёй Буйвал і кінуў у дзяўчыну залатую манэту, якая дзынкнула аб струны гітары і пакацілася па падлозе.

Тамара не падняла манэты. Яна села на край крэсла і, ня гледзячы ні на кога, пачала сьпяваць:

Мчыцца, тройка! Сьнег пушысты,

Ноч марозная настала;

Сьвеціць месяц серабрысты,

Мчыцца пара ўдалая.

Нізкі, альтовы голас дзяўчыны адбіваўся ад сьценаў і раставаў у паветры. Гітара стагнала — нібыта тонкія, касьцістыя пальцы Тамары торгалі ня струны, а яе нэрвы.

Раптам Салодкі Саламон падбег да Тамары, укленчыў і пачаў цалаваць ёй рукі. Дзяўчына кінула гітару і, хаваючы рукі за сьпіну, адступіла да сьцяны.

— Перастань, ідыёт, — крыкнуў Цыдра. — Не перашкаджай ёй сьпяваць.

А схіляючыся да Рамана, хітра сказаў:

— Зараз убачыш камэдыю.

Ён падышоў да Тамары. Паставіў побач зь ёй крэсла і папрасіў:

— Хай Тамара засьпявае нам «Маменьку».

Дзяўчына пачала сьпяваць слабым, кранальным голасам:

Мама, залатая,

Пашкадуй мяне,

Сьціш сваёй пяшчотай

Боль душы мае!

Раптам у пакоі пачуўся дзіўны гук. Усе паглядзелі на Буйвала: яго рот быў паўадкрыты, а па яго шэрым, нібы высечаным у камені, цяжкім твары цяклі буйныя сьлёзы. Ён шморгаў носам і трас галавой. А калі дзяўчына скончыла песьню, ён сказаў нізкім голасам, які перарываўся рыданьнем:

— Толькі мама ў мяне… Больш нікога… Вой, вой, вой!.. Дзе яна цяпер?… Чаму не прыходзіць?… Вой, вой, вой!..

Ён пачаў хітаць галавой і нізка выць: «А-а-а-а…»

Раман зьдзіўленымі вачыма глядзеў на Буйвала. А ў галаве круцілася думка: «Што можа зрабіць песьня! Нават такога гада расчуліць… А можа, гэта проста алькаголь? Аднак цікава».

Раптам Буйвал ударыў кулаком па стале і засьпяваў цяжкім, драўляным голасам, які захрасаў у горле:

Едзе пан на кані.

А за ім селянін.

Пан, пан, пан!

Хлоп, хлоп, хлоп!

Хлоп зубамі:

Цок, цок, цок!

Потым доля іх зьмяніла:

Хлопа на пана ўсадзіла.

Хлоп, хлоп, хлоп!

Гані, гані!

Пан, пан, пан!

Скачы, скачы.

Ён агледзеўся наўкола налітымі крывёй вачыма і, аблізваючы з куткоў рота пену, кінуў у залю:

— Ну, што? Падабаецца ці не падабаецца?

Цыдра сказаў спакойна, іранічна:

— Я думаў, што ты мужчына. А ты баба разанская!

Буйвал доўга глядзеў на яго вырачанымі вачыма, а потым зьвесіў галаву на грудзі. Праз імгненьне пачаў мацаць у кішэні, выняў парашок какаіну. Разгарнуў яго, паклаў на стол і, адарваўшы муштук ад папяросы, пачаў уцягваць у ноздры какаін.

Цыдра сказаў Раману:

— Можа, і мы паяннем?

Раман кіўнуў яму галавой. Ён хацеў забіць агіду і цяжкае адчуваньне пусткі, якая агартала яго ўсё мацней, так, што хацелася крычаць ці выхапіць рэвальвэр і пазабіваць усіх і сябе. Нэрвы не вытрымлівалі агіднасьці жыцьця.

Яны пачалі ўжываць какаін. Раман заўважыў, што Цыдра, зьнюхаўшы з паперкі какаін, націраў паперкай дзясны. Ён зрабіў тое самае і адчуў у роце прыемны халадок і здранцьвеньне.

Неўзабаве ўсё пачало мяняцца. Цяпер ён адчуваў лёгкасьць. Смутак ўвабраўся ў задымленае паветра, а дым набываў цудоўныя формы. Ён адчуваў моц, адчуваў, што разумее сказы зь першага слова, што адгадвае нават чужыя думкі. А ў мазгах пракручвалася каляровая стужка назіраньняў, высноваў і ўспамінаў.

Людзі, што сядзелі за сталом, сьмяяліся, ліхаманкава гаварылі, часта ўсе разам, іх вочы блішчалі. Часам хтосьці выбухаў сьмехам.

Цыдра сказаў Раману:

— Хадзем на паветра.

Раман ахвотна згадзіўся, бо раптам адчуў патрэбу руху і дзеяньня.

Яны зноў ужылі какаіну і пайшлі да выхаду. Ззаду Буйвал гаварыў натхнёным голасам:

— Мы, таварышы, дасягнулі цуду… Я сам, даражэнькія, кожнага магу зразумець… У чалавека сем скураў… Шэсьць зь яго трэба злупіць, а сёмую пакінуць… Хай жыве, як матыль у садзе…

А на яго калені паклала галаву Мурка і пазірала ў вочы крываваму кату ЧК. Выжаброўвала цудоўны парашок, што робіць з пусткі сучага і чалавечага сабачага жыцьця неспасьцігальны, адзіны, вялізны цуд.

З

Яны не адчувалі холаду. Ішлі вуліцамі ўсё хутчэй. Усё наўкола было вясёлае, жывое. Праз чвэрць гадзіны хуткай хады яны прыйшлі ў кватэру Цыдры. Гэта быў вялікі пакой з асобным уваходам. Справа былі адчыненыя дзьверы ў кухню.

Яны селі за стол і зноў ужылі какаін.

— Ці праўда, што ў вас кожнага шпіёна пасьля выкарыстаньня забіваюць? — спытаў чэкіст.

— Няпраўда, — адказаў Раман, думаючы пра штосьці бясконца для яго важнае.

Цыдра пачаў хадзіць па пакоі. Рухі яго былі ліхаманкавыя, бязмэтныя. Ён ужо быў «нанюхаўшыся».

Раман адчуваў, што яго сэрца шалёна б’ецца. Скажоныя карціны рэчаіснасьці плывуць перад вачыма. У мазгах блыталіся абрыўкі думак. Пальцы нэрвова дрыжалі на цыратавым абрусе.

Цыдра ўзяў шапку і пайшоў да дзьвярэй. Ад парогу вярнуўся і сказаў Раману:

— Прынясу самагону… Грошы ў мяне ёсьць. Усё гэта і левае, і правае… А насамрэч усё адно…

Ён хацеў выйсьці, але на лесьвіцы загналі хуткія крокі, і ад моцнага штуршка звонку ўдарылі ў сьцяну дзьверы. У пакой увайшла жанчына гадоў трыццаці, у чорным кажушку і мужчынскай шапцы. Гэта была сястра Цыдры Каця. Яна кінула шапку на ложак, працягла сьвіснула і сказала брату:

— Ну ў цябе і выгляд!

Плюнула і, хістаючыся на нагах, пачала здымаць кажушок. Брат сказаў ёй:

— Гэта прыяцель… Са Смаленску… Ён у нас пераначуе… Я зараз вярнуся…

Ён выйшаў з пакою.

— Лепей гарэлкі прынясі! — крыкнула яму наўздагон сястра.

Потым, не вітаючыся з Раманам, падышла да люстра і пачала расчэсваць мокрыя валасы. Пры гэтым яна хісталася і насьвіствала «Кірпічыкі». Яна была п’яная.

— Так… Значыць, ты са Смаленску, — сказала яна неяк задзірліва і адначасова пагардліва. — І што там у тваім Смаленску: весела ці паскудна? Га?

Раман не адказваў. Гледзячы на яе з усьмешкай, ён дрыготкімі рукамі вымаў з кішэні запалкі.

— Ну вы і далі жару! — працягнула Каця. — І куды гэты нягоднік паляцеў? Зноў наробіць гармідару!

Раман закурыў папяросу.

— Можа, і мне прапанаваў бы? Ну і госьць!

Раман засьмяяўся:

— Ох, якая ж ты сьмешная!.. На, бяры ўсе… Калі ласка…

— Ах, мэрсі… Ня трэба… У мяне свае… І што ж там у вашым Смаленску?

— Цудоўна!

— Так?.. Цудоўна?.. А знаеш гэтую песьню?

Мама, мама, што ж рабіць,

Як надыйдуць маразы,

Як жа да вясны дажыці,

І ад голаду не памярці?

Мружачы шэрыя, халодныя вочы, яна глядзела на Рамана і зноў нешта насьвіствала. А яго раптам пачало ахопліваць ненатуральнае ўзбуджэньне. Неўзабаве ён адчуў, што ўвесь гарыць. Ён пачаў кусаць вусны. Ён глядзеў на Кацю з такім агнём у зрэнках, што яна раптам змоўкла і ўважліва да яго прыгледзелася.

— Ого-го! Добра ж цябе ўзяло!

Ён сказаў нешта ахрыплым голасам і падышоў да яе. Яна пачала адступаць. Абаперлася сьпінай да сьцяны. Хацела высьлізнуць ад яго, але ён схапіў яе за талію і яны разам паваліліся на падлогу.

— Ну і што далей? — сказала Каця, задыханая, і зноў паспрабавала вылузнуцца.

Раптам яна перастала вырывацца і сказала амаль спакойна:

— Ну, то хадзі на ложак… Добра… Добра ўжо…

Потым яны ляжалі, стомленыя, мокрыя ад поту.

Каця ўстала і прынесла з кухні шклянку вады.

— Трымай, выпі, дурань!

Раман пачаў піць. Зубы зьвінелі аб шкло, вада вылівалася, сутарга хапала за горла. Ён пачуваўся ўсё горш. Каця неспадзявана расчулілася:

— Гэта ён, гэты боўдзіла, цябе труціць! Дурань ты, блазьнюк. Колькі табе гадоў? Відаць, 20.

Раман дрыжаў. Цяпер яму было халодна, а рукі і ногі былі як сьвінцом налітыя.

Каця выйшла ў кухню і прынесла вядро і цёплай вады.

— На, трымай… Уцягвай у нос! Не сьпяшайся. Яшчэ, яшчэ.

Раман прапаласкаў нос і рот. Потым выпіў трохі гарачай гарбаты і лёг. Яго агарнуў цяжкі сон. Каця ўкрыла яго коўдрай ад сьцяны, потым закурыла папяросу і лягла на самы край вузкага ложка. Раптам яна заўважыла, што на падлозе ў цяні ад стала нешта ляжыць. Яна ўстала і падняла складзеную напалам, скамечаную тэчку. Яна выраўняла яе і разьвязала матузкі. Пачала чытаць паперы, што былі ўсярэдзіне. Раптам глянула на Рамана, зморшчыла лоб і паківала галавой:

— Ого, дык ты такі! — сказала яна ціха.

Яна склала тачку так, як было перад тым, і сунула яе пад падушку. Потым, седзячы ў кашулі на краі ложка, доўга глядзела на Рамана. У яе галаве кружляла мноства думак, але напісаць на яго данос яна нават і ня думала. Ёй чамусьці зрабілася шкада Рамана. Яна адкінула рукой валасы зь яго лба і выцерла з твару пот.

На сходах зноў загрукаталі крокі. Увайшоў Цыдра. Ён быў ужо п’яны. Алькаголь суняў какаінавы шал, але падзейнічаў на яго прыгнятальна. Цыдра наблізіўся да ложка сястры і хацеў абудзіць Рамана, але Каця адштурхнула яго.

— Ідзі, ідзі, дурань! Не чапай яго, ён ужо сьпіць.

— А цябе гэта чаго абыходзіць?

— Абыходзіць, і ўсё. Кладзіся спаць.

Цыдра, нешта мармычучы, пайшоў да свайго ложка і кінуўся на яго ў вопратцы.

— Боты хоць здымі, жывёла.

Брат не адказаў. Ён пачаў храпці.

Каця згасіла лямпу і паклалася на ложак, стараючыся не перашкаджаць Раману. Заснула яна няхутка.

Раман абудзіўся рана. Цыдры ўжо не было ў пакоі. Ён сышоў за гадзіну перад тым. Каця яшчэ спала на краі ложка, толькі да паловы накрытая коўдрай. Раман убачыў на яе грудзях высыпку і падумаў: можа, сыфілітычка? Ён успомніў учарашні вечар, і яго ахапіла агіда да яе і да сябе. Ён гідліва адсунуўся далей, да сьцяны, а коўдрай накрыў Кацю да шыі. Тады яна абудзілася. Твар яе быў зеленаваты, валасы ўскудлачаныя, вакол вачэй і вуснаў зморшчынкі. Яна падалася яму старэйшай на 20 гадоў.

Каця прысунулася да яго і хацела яго пацалаваць. Але ён ухіліўся, кажучы:

— Ня трэба. Адчапіся.

Яна ўважліва паглядзела яму ў вочы, і раптам на яе шчоках пачаў выступаць румянак, а вочы запаліліся злосьцю.

— А, вось ты які! Учора быў іншы. Цалаваў, кусаў, скавытаў, як сабака. А сёньня табе сьмярдзіць? Ах ты, нягоднік! Сьвіньня ты! Думаеш, я ня ведаю, хто ты? Шпіён ты подлы! І сюды пракраўся!

Раман зьбялеў. Ён сунуў руку ў кішэнь.

— Так, так, нягоднік! Хапайся за рэвальвэр! Пэўна, ня першы раз табе чалавека забіваць?.. Ну, вымай! Страляй!.. Чаму ж не страляеш?… Ты, гад подлы! Страляй! Вялікая штука!

На яе вуснах зьявілася пена. Вочы вусьцішна блішчалі. Яна ўся трэслася.

— Ну, страляй! Што, баішся шуму? Ня бойся. Ніхто ня прыйдзе. Ведаюць, што тут за тыпы жывуць!.. Але ты не застрэліш… Ня здолееш жанчыну застрэліць, бо ты баязьлівец! Разумееш!.. Бо мусіш страляць і ў вочы глядзець. Бо ты толькі г… І нічога болей. Пазэр. Сябе ашукваеш, што ты такі моцны, цьвёрды, рашучы! Вось, давядзі, што ты герой: стрэль мне ў грудзі, у сэрца!.. Ага! Баішся, бо ты баязьлівец.

— Не. Бо я не дурны. Хочаш адкруціцца ад жыцьця, а сама са страху трасешся, вось і знайшла мяне! Але ня так усё лёгка, сястра. Сама сябе застрэль! Я ў гэтым знаю толк.

Тады Каця разьдзерла кашулю і, выпінаючы абвіслыя грудзі, пачала палка гаварыць, амаль шэптам:

— Ну, вось… Ну, страляй… Кажу табе…

Тады Раман сказаў сумна:

— Каця, супакойся. Я гэтага не зраблю. Не дакучай мне. І так кепска пачуваюся. Ты абразілася, што я цябе не пацалаваў. Але гэта зусім не таму, што гіджуся, проста я такі хворы.

Раптам вусны Каці задрыжэлі, а потым яна заплакала і закрыла твар рукой.

Раман зьлез з ложка, похапкам прывёў вопратку ў парадак і пачысьціў яе. А Каця ўсё яшчэ плакала наўзрыд. Раману было вельмі шкада яе. Ён наблізіўся да ложка і пачаў гладзіць яе па галаве. Тады Каця сунула руку пад падушку і выняла адтуль тэчку. Падала яе яму.

— На. Вазьмі. Валялася ўчора на падлозе.

Раман дакрануўся рукою да лба.

— Ты гэта чытала? — жыва спытаў ён.

Яна кіўнула. А потым апусьціла рукі і, гледзячы на яго пачырванелымі, поўнымі сьлёз вачыма, сказала:

— Баішся? Нікому ня верыш? Калі чэкістка, значыць, апошняя сьцерва! Што? А хто ж зразумее, чаму я чэкісткай стала? А можа, я чысьцейшая і лепшая за тых вашых белых дзяўчатак, якія апроч сябе нікога ў сьвеце ня бачаць? Можа, я таму нешчасьлівая, што яны занадта шчасьлівыя? Можа, я кожнага чалавека магу зразумець, але не хачу гэтага паказваць? Калі б ты мяне ў сябе падлавіў, адразу пабег бы ў вашу дэфэнзыву. А я — не… Ведаю, што няма на гэта рады, што ўсё гэта пекла! І тваё пекла, і маё пекла, і ўсіх нас!

Раман сеў на край ложка. Ён хацеў накрыць Кацю коўдрай, але яна адкінула яе.

— Застудзішся. Такі холад!

— Вось і добра. Мне пра здароўе дбаць запозна. І нікому я не патрэбная. Вось, табе ўчора прыдалася, а сёньня ты на мяне напляваў! І так заўжды, так усе!.. Я людзей ведаю! Добра ведаю! Жанчыны — сукі, але мужчыны — гэта такія халодныя гады! Ніводзін, найлепшы, нават пальца найгоршай з жанчын ня варты! Кожны, як возьме жанчыну, то яе цэніць, як начны гаршчок. Хлусіць, лашчыцца, лісьлівіць, а сам сваё думае. Без разьліку ніводзін да жанчыны не наблізіцца… Ох, вешала б! — яна скрыгатнула зубамі і сьціснула кулакі. — Труціла б свалачэй, як клапоў!

— Я пайду, Каця. Не хачу цябе раздражняць. Можа, і ня так усё, як ты кажаш, але што зробіш. Мабыць, ня ведала ты добрых людзей.

Яна ўзьняла галаву:

— Добры той, хто мае чым плаціць альбо ўмее прыгожа замольваць грахі. А беднаму і таму, хто хлусіць ня ўмее, няма як быць добрым! Ты ж добры?.. Відаць, маеш воз грошай? А ці спытаўся мяне, ці я галодная?

— Ня ведаў, ці можна пра гэта запытаць.

— А калі ўчора за мяне браўся, то не пытаўся. Табе хочацца, і ўсё. А я, раба твая, маю толькі з пашанаю ногі расстаўляць.

— Дык я дам табе грошай.

— Давай, давай! — яна працягнула руку.

Раман хапатліва выняў з кішэні пачак банкнот і даў ёй колькі. Яна паківала галавой.

— Усяго? Ты дай палову… Ты тут спаў, я цябе гарбатай паіла, ратавала, каб ня здох у мяне анёлак з рожкамі. А ён хоча парай соцень адкупіцца.

— Бяры хоць усё.

— Не. Палову дай. Зараз я адлічу.

Яна падзяліла грошы на два стосы і дала яму абодва.

— Цяпер дай сам.

Ён падаў ёй адзін пачак. Яна ўзяла яго і, усьміхаючыся, пачала рваць банкноты на ўсё драбнейшыя кавалачкі. Потым змахнула іх на падлогу і сказала халодна:

— А цяпер прэч адсюль!

— Да пабачэньня, — сказаў Раман.

— Каб ты спрогся!

Раман выйшаў у калідор. Яму здавалася, што за дзьвярыма зноў чуваць рыданьне. Яму было шалёна прыкра. Ён не адчуваў на Кацю ніякай крыўды. І сам не пачуваўся вінаватым перад ёй, але яго прыгнятаў страшны цяжар. Гэта былі: брыдота, бязладзьдзе і дурасьць чалавечага жыцьця, зь якіх пакуль ёсьць толькі адно выйсьце.

* * *

Болек Клядзінскі ішоў на сваю кансьпірацыйную кватэру. Ён пазваніў — як звычайна — коратка тры разы і чакаў.

Неўзабаве за дзьвярыма пачуліся лёгкія жаночыя крокі.

«Дома», — падумаў Клядзінскі.

Дзьверы адчыніліся, але сьвятла ў перадпакоі не было. Клядзінскага гэта зьдзівіла, але ён пайшоў наперад, кажучы: «Ну запалі ж сьвятло!»

У гэты момант дзьверы з грукатам зачыніліся, і перадпакой заліло сьвятло. Адначасова на Клядзінскага кінуліся некалькі чалавек адразу. Ён вырваўся. Раскідаў іх у бакі і схапіўся за зброю. Тады ззаду грымнулі некалькі стрэлаў. Дзьве кулі трапілі яму ў галаву, і Клядзінскі паваліўся на падлогу, не пасьпеўшы нават стрэліць з рэвальвэру.

Чэкісты былі засмучаныя такім вынікам, бо быў загад узяць яго жывым і страляць толькі ў крайнім выпадку. Яны ня думалі, што будуць мець справу з такім дужым чалавекам. Яны разьлічвалі на тое, што некалькі чалавек лёгка яго схопяць.

ДЗЁНЬНІК РАМАНА ЗАБАВЫ

Берасьце, 16 лістапада 1923 г.

Я ў захапленьні ад бальшавікоў. Яны сапраўды цудоўныя. Вынішчаюць, як паразытаў, польскіх здраднікаў, і нават узнагароды за гэта ня просяць. Я даведаўся, што расстралялі тых двух рубяжэвіцкіх мяшчан, якія папярэдзілі іх пра спробу адбіць Кронэра і завялі нас у засаду. Яны разьлічвалі на тое, што за такую заслугу ім дазволяць атабарыцца ў пралетарскім раі. І атабарыліся — назаўжды. Бальшавікі атрымалі ў рукі толькі труп Боліда, таму хваліцца «дзейнасьцю» было цяжка. Тады яны ўзяліся за тых двух сымпатыкаў Саюзу. Іх элегантна дапыталі. Натуральна, яны ва ўсім прызналіся. Хто б не прызнаўся? Тут жа зладзілі працэсію… Але мне гэта даспадобы.

Раней я апавядаў пра Вацлава Станельскага, за якога я зрабіў два заданьні і які ня даў мне за гэта належных грошай. Потым ён сам пайшоў на выведку і адразу вярнуўся, патлумачыўшы, што яго хацелі арыштаваць, таму давялося ўцячы. Пасьля гэтага ён пайшоў другі раз і сапраўды трапіўся. Я даведаўся пра гэта ад Паланева.

Праца замежнага агента не такая лёгкая, як нават мне здаецца. Звычайна бывае так, што агент альбо трапляецца пасьля адной, дзьвюх выведак, альбо працуе досыць доўга, пакуль — пераважна так бывае — не загіне. Былі выпадкі, што людзі, якія, здавалася, мелі ўсе дадзеныя, каб лічыцца адважнымі, не маглі перайсьці мяжы. Тым часам які Болід ці Харэўскі, якія робяць уражаньне слабакоў і хлюпікаў, цудоўна даюць рады. Таму тут адыгрывае ролю не маштаб, не вага, але зьмест душы і якасьць волі. Напрыклад, тая Вера (карэспандэнтка) — слабая, хударлявая дзяўчына, з лагодным позіркам, мяккай дзявочай усьмешкай, а ці шмат знойдзецца мужчын, якія зь ёю зраўняюцца?

Мне здаецца, што мы зусім не разумеем людзей. Што нават саміх сябе зразумець ня можам. Зрэшты, нялёгкая гэта задача, бо душа чалавека, як і цела, безупынна зьмяняецца. Я заўважыў, напрыклад, са зьдзіўленьнем, што ў чалавека ёсьць сотні позіркаў, якія перадаюць, калі іх не маскуюць, нават адценьні яго думак. Яны гавораць проста ўсё. Людзі, калі б былі больш чульлівыя, маглі б паразумецца вачыма. А мы бачым усяго колькі позіркаў: страх, радасьць, зьдзіўленьне, цікаўнасьць, пал… У нас завузкая шкала пачуцьцяў. Я сустракаў шмат людзей, якія казалі: «Толькі пагляджу на чалавека, і ўжо ведаю, што за ён!» Якія ж яны ўбогія! Якія ж цесныя ў іх мазгі, калі для характарыстыкі чалавека яны маюць толькі пару шаблёнаў. Лекары-псыхіятры, знаўцы чалавечай душы, цягам гадоў дасьледуюць душэўна хворага, у якім усё шчырае, які мае выразна акрэсьленую манію, і ўсё ж з шматлікімі агаворкамі робяць высновы.

Я пішу гэты дзёньнік для вас. Стараюся не рысавацца. Паказваю сябе і таварышаў у розных сытуацыях, у розным асьвятленьні. Паказваю іх вам на багатым фоне жыцьця і ведаю, што я бясконца далёкі ад таго, каб зразумець іх і сябе. Страшэнна цяжка дакапацца да сапраўднай сутнасьці чалавечай душы. Там такое мноства пытаньняў, што спасьціжэньне нават іх дробнай часткі становіцца вялікай перамогай. Згодна з адным досьціпам, чалавек складаецца з душы, цела і пашпарта. А насамрэч чалавек складаецца зь мільёнаў траўмаў, інстынктаў, атавізмаў, жаданьняў, комплексаў, рэфлексіяў і шмат што з гэтага, пры цяперашнім нашым разьвіцьці, абсалютна немагчыма зразумець. Гэта адчуюць тыя, хто здолее бесстароньне занурыцца ва ўласную душу і паспрабаваць, адкінуўшы самалюбства і мэнтальныя штампы, прыгледзецца да яе. Яны ўбачаць пачварныя і цудоўныя рэчы, але агідных там няма.

Таму гэтыя шаблёны і спрашчэньні павярхоўных мудрацоў, якія сваёй адарванай ад мікракосму ўласнай душы меркай хочуць мераць усіх, толькі сьмешныя. На шахматнай дошцы 64 клеткі. На ёй рухаюцца, строга акрэсьленым чынам, 32 фігуры. І ўявіце сабе, колькі можа паўстаць сытуацыяў у штучна разыграных і кіраваных жаданьнем дасягнуць пэўнай мэты партыях. А шахматная дошка чалавечай душы мае бясконцую колькасьць гэтых клетак — як прастора, як час. І гуляюць на ёй не два партнэры, якія паслухмяна датрымліваюцца правілаў гульні, але тысячы людзей, якія не прызнаюць ніякіх правілаў. Апроч таго, гуляе наша падсьвядомасьць і прырода. Таму ня так гэта проста. А пакуль мы жывём у сьне, а рэчаіснасьць сьнім.

Я ўсё гэта выдатна разумею і, паказваючы вам пэўны фрагмэнт людзкога жыцьця і аскепак людзкіх душаў, не хачу, каб вы раздавалі пасьпешлівыя ацэнкі і абвінавачаньні. Чалавек — прыроджаны пракурор і судзьдзя для іншых людзей. Я хачу, каб вы ўспрынялі гэта як кволую спробу вырваць з хаосу жыцьця і паказаць вам пэўны фрагмэнт рэчаіснасьці, у тым выглядзе, як яна ўклалася ў маіх мазгах. Усё гэта выпадкова. І тое, што я пішу, і тое, што вы чытаеце, і тое, як я пішу. Але я пішу так, як адчуваю і думаю. Шмат рэчаў я вам не паказаў, але не таму, што хацеў бы іх утаіць, а таму, што альбо нельга было, альбо я ня мог. Шмат чаго я зьмяніў, ператасаваў, зьмякчыў ці падкрэсьліў. Але прашу паверыць, што праўды я стараўся не хаваць.

Стоўпцы, 19 лістапада 1923 г.

Усё гэта дзіўна. Я зноў у тым жа гатэлі, нават у тым жа пакоі, дзе год і тры месяцы таму скончыў чацьвёрты этап свайго жыцьця і распачаў пяты. Пачуваюся нядобра. Можа, таму, што апошнім часам зазнаў шмат няўдачаў. Я да ўсяго абыякавы, і ўсё ж ува мне гарыць цікаўнасьць: што яшчэ новага я ўбачу ў жыцьці?

Гэтак жа, як тады, я запаліў сьвечку і ў начной цішы пачаў пісаць. Калі адступаю думкай у мінулае, мне здаецца, што я зьбяднеў, што шмат чаго ў маёй душы памерла. Даўней я жыў марамі. А цяпер? Цяпер рэчаіснасьць халоднай, жалезнай рукою душыць мяне за горла. І ўсё ж я веру. Веру ў веліч чалавечай душы, якая ўсё пераможа. Толькі я зламаюся. Так заўжды бывае зь летуценьнікамі, калі яны сутыкаюцца з рэальным жыцьцём.

Што ж яшчэ цікавага я вам апавяду? Чаму вас навучу, чым узрушу, пацешу? І ці варта пісаць?.. Такая пустка ў душы і расчараваньне. Зьяўляецца спакуса скончыць гэта. Таму сёньня я скончу пяты этап свайго жыцьця. Мне здаецца, што ён быў досыць доўгі. Год і тры месяцы жыцьця вайсковага выведніка за мяжой не кароткія. Гэта вялізны адцінак. Столькі за гэты час перажыта, што хапіла б на шмат людзкіх жыцьцяў. Таму я заканчваю «Пяты этап» свайго жыцьця. Ня ведаю, ці распачну шосты, ці буду яго апісваць?.. Пяты этап напісала само маё жыцьцё. Я быў толькі яго інструмэнтам. Цяпер падводжу балянс і складаю рахунак страт і набыткаў.

Карацей, я шпіён. Я іду вуліцамі, гляджу людзям у вочы і трымаю жыцьцё кожнага ў кішэні — на другім суставе ўказальнага пальца левай ці правай рукі. Іду праз горад. Іду проста, ні на што не гляджу, а ўсё бачу. Бо я шпіён.

Я шпіён. Я магу быць тым, кім хачу… Калі нацягну на галаву будзёнаўку з чырвоным «спрутам», а ў кішэнь пакладу камплект дакументаў, то я — абаронца р-р-р-рэвалюцыі і зь нянавісьцю вымаўляю: бур-р-р-р-ржуазія! Я захапляюся гэтым словам… Бо я шпіён.

Еду ў цягніку, чытаю газэту, слухаю размовы і слухаю песьню. І ўсё гэта разам. А потым памятаю і артыкул з газэты (для арыентацыі ў савецкай палітычнай сытуацыі), і цікавыя зьвесткі з размоваў, і песьню. Бо я шпіён.

Я шпіён — па-за законам і жыцьцём. І мне абсалютна няма чаго губляць. Я столькі разоў перамагаў, змагаючыся з тысячамі, што сьмерць была б для мяне не паразай, а толькі канцом шэрагу перамогаў.

Я шпіён. Я размаўляю з многімі ідэйнымі камуністамі, з зацятымі бальшавікамі, гляджу ім у вочы і адразу бачу, што я большы за іх фанатык бальшавізму. Яны адчуваюць гэта ў кожным маім слове. Бо я шпіён.

Я шпіён, і для мяне няма нічога схаванага, ані ў штабах, ані ў думках тых, з кім я змагаюся. Таямніца — гэта для іх, а я — калі яе не здабуду — то адгадаю, адчую. Бо я шпіён і павінен гэта зрабіць.

Я шпіён, і мяне мучыць роспач і злосьць, што я не здабыў загаду № 33. У той тэчцы — якую я з такой цяжкасьцю «нацыяналізаваў» (яны сацыялізуюць) у вагоне ў Ячоніса — патрэбнага мне загаду не было. Былі іншыя дакумэнты, але яны мяне не цікавілі. Таму мне так цяжка, што за некалькі месяцаў я ня здолеў здабыць таго, што было асабліва патрэбнае.

Я шпіён, і мне балюча ад усьведамленьня таго, што я не зрабіў столькі, колькі мог бы зрабіць для выведкі. Кожную сваю нядбайнасьць, легкадумнасьць, нават асабістае жыцьцё я ўважаю за слабасьць… Таму я вінавачу сябе, што не зрабіў столькі, колькі мог і колькі хацеў, што паддаваўся пачуцьцям і жыцьцю. Я бяру на сябе гэтую віну, бо я шпіён.

А цяпер — як звычайны чалавек — я раблю падсумаваньне.

Што я страціў цягам сваёй працы?.. Я страціў ілюзіі.

Што я набыў?.. Набыў трохі досьведу і спазнаў новы для мяне абсяг чалавечага жыцьця.

Што я ўбачыў?.. Я ўбачыў, што цудоўныя чырвоныя кветкі рэвалюцыі 17 году зьвялі, засталася толькі адна: буйная, пурпуровая ад крыві кветка — ГПУ.

Я ўбачыў, што ў імя свабоды, роўнасьці й братэрства зграя катаў прыгнятае 150 000 000 чалавек.

Я ўбачыў людзей, якія, абапіраючыся на матэрыялістычнае разуменьне гісторыі — што чалавек можа жыць без хаджэньня ў царкву, бяз гімнаў, але ня можа жыць бязь ежы, адзеньня і даху над галавой, — забралі ў народу людзкую ежу, адзеньне і дах над галавой. Заміж гэтага людзей змусілі, пад пагрозай страты жыцьця, сьпяваць гімны і хадзіць у бальшавіцкія бажніцы, дзе ім убівалі ў галаву ўсё, што супярэчыць натуральнаму паняцьцю пра рэчы.

Я ўбачыў, што дабрадзеямі народу зрабілі тых, хто яго рабуе.

Я пераканаўся, што няма большай ганьбы і прыніжэньня для чалавека, як быць савецкім грамадзянінам.

Я пераканаўся, што характар нацыі ў Расеі нішчыцца. Людзі робяцца подлыя, баязьлівыя, хлусьлівыя, крывадушныя. Я гэтаму не дзіўлюся і не пагарджаю імі, але шчыра іх шкадую, бо яны рвуцца, як могуць, да жыцьця і робяць — наўмысна і ненаўмысна — усё, каб толькі захаваць і прадоўжыць яго.

Ёсьць адна агульная вялікая ідэя, неаспрэчная і абавязковая для кожнага чалавека. Гэта чалавечая годнасьць. Кожны мусіць шанаваць чалавека ня толькі ў сабе, але і ў іншых. Хто гэтага не зразумее, далёка ня пойдзе. А да чаго ён даткнецца, тое ператворыцца ў бруд і кроў… Ці зразумеюць гэта тыя, хто расстрэльвае з кулямётаў вёскі, хто вынішчыў сацыялістаў за адзін стрэл фанатычкі ў Леніна? Не зразумеюць, бо, засьлепленыя ўласнай пыхай, яны расьселіся на руінах Расеі і ўдыхаюць дым папялішчаў разам зь фіміямам лісьлівасьці. А калі б нават яны ўселіся не на папялішчах, а на мармуровых палацах, у якіх жыло б сытае быдла, схіляючы каркі перад клікай вярхоўных жрацоў чырвонай магіі, то за тое, што прыгнялі людзкую думку, яны толькі пагарды былі б годныя… Абурацца імі нельга. Яны ня вартыя гэтага гонару — як ня варты клоп ці вош… Калі іх не зьмятуць людзі, калі яны самі сябе не перадушаць, то іх сатрэ з паверхні Расеі — як шкодны нарасьцень — звычайная людзкая культура, якая тым хутчэй рушыць наперад, чым больш яе гамуюць. А ў гісторыі застанецца крывавая старонка, на якой будуць выпісаныя імёны катаў народу. І цяжка будзе ў гэта паверыць, цяжка, бо нават тыя, хто жыве цяпер, ня вераць ці ва ўпор ня бачаць, пакуль не адчуюць гэтага на ўласным целе і душы.

Хто зразумее страшную трагедыю соцень тысяч дзяцей — беспрыглядных — якія, зьведзеныя да жывёльнага ўзроўню і кінутыя ўладамі на сваволю лёсу, адчайна змагаюцца за жыцьцё? Ці зразумеюць іх яснавяльможныя функцыянэры з Саўнаркому? Ці зразумее Эўропа? Што вырасьце з гэтых дзяцей, якія ацалеюць, якіх ня зьнішчыць чалавек, мароз, голад і бактэрыі? Эўропа заўжды будзе недаверліва ўсьміхацца. Функцыянэры з Саўнаркому будуць фатаграфаваць на экспарт вясёлыя, таўсташчокія тварыкі дзяцей чырвонай шляхты, з чырвоных школ і санаторыяў (з заўсёднай усьмешкай — такія ўжо савецкія аб’ектывы, што б ні фатаграфавалі, усё сьмяецца). А беспрыглядныя будуць жывіцца са сьметнікаў, згодна з жывёльным правам і інстынктам красьці, рабаваць, даходзіць да крайняй распусты і гінуць. Альбо — калі хто ацалее — складуць новую касту людзей: брыдкіх, подлых, але якія маюць рацыю. Гэта найстрашнейшае!

Я пісаў, пры канцы чацьвёртага этапу, пра Горкага і яго цудоўнае выслоўе: «Чалавек — гэта гучыць горда!» Мяне найбольш цікавіла — як жыве чалавек у Саветах? Я чуў шмат благога, але ня верыў. Прымаў гэта зь вялікімі засьцярогамі. Я бачыў у гэтым працу расейскай эміграцыі і антысавецкіх элемэнтаў. Цяпер я гэта добра ведаю.

Убога і панура выглядае чалавек у Саветах. Пазбаўлены ўсякіх правоў і нават магчымасьці вызначаць свой лёс, ён застаецца пасіўным інструментам хаатычнай улады камісараў, якія самі ня ведаюць, чаго хочуць. Немагчымы ніякі пратэст, ніякая крытыка, ніякая апазыцыя. Нават стараннасьць небясьпечная, бо можа прыцягнуць увагу: «Занадта стараецца — штосьці тут ня так!» На ўсім ляжаць шчупальцы ГПУ. На кожным твары відаць адбітак страху. Нікому нельга давяраць. Трэба ўзважваць кожнае слова, бо даносчыкі паўсюль. І таму расейцы, якія даўней любілі шмат размаўляць на палітычныя тэмы, навучыліся маўчаць альбо гаварыць словамі з апошняга ўрадавага бюлетэню.

Нядаўна я размаўляў з настаўніцай вясковай школы. Яна мела да мяне давер, бо я здаўна яе ведаў. Яна сказала, што ўжо ня мае сілаў далей весьці такое жыцьцё. «Чатыры месяцы ня плацяць заробку. А калі я яго атрымаю, ня хопіць і на 50 кіляграмаў хлеба. Паўгода ня маю кавалка мыла. Перабіваюся бульбай, якую выменьваю на апошняе. А найгоршае — сорам. Сяляне ня любяць інтэлігенцыі. Успрымаюць нас прычынай усяго ліха. Кпяць з маёй галечы. Як страшна жыць паміж пагардай уладаў, з аднаго боку, і пагардай тых, дзеля каго працуеш, — з другога. І няма з гэтага ніякага выйсьця, бо нават працу кінуць мне нельга». Такі лёс чалавека ў Саветах.

Вельмі гэта прыкра, калі такі Горкі, які за савецкія рублі ці за валюту жыве далёка ад дзяржавы ўсіх свабодаў і дабрабыту, дапамагае тыранам прыгнятаць свой народ. Для мяне поўнай неспадзяванкай была навіна, што Горкі на пачатку бальшавіцкай улады зацята зь ёй змагаўся. Толькі потым ён «пераканаўся», што гэта дабрадзеі чалавецтва, і абвясьціў пра гэта сьвету. А хто хоча сапраўды пераканацца, якімі былі яго меркаваньні пра бальшавікоў, хай возьме старыя нумары газэты «Новая Жизнь» і пачытае. А потым адбылася дзіўная мэтамарфоза: легкадумны Максімушка так пасталеў, што нават Салаўкі пачаў у прэсе расхвальваць. Мала ня лепшыя за ягонае Сарэнта! Дзівосна сьпяваюць савецкія салавейкі… Ніякая буржуазная варона зь імі не параўнаецца.

Ведаю, што ўсё гэта, што я пішу, слабое, непераканаўчае. Ведаю, што шмат хто мне не паверыць, бо «піша гэта за грошы буржуазіі агент афэнзывы, дэфэнзывы, контрарэвалюцыянэр, белагвардзеец, урэшце, бандыт, кантрабандыст і г. д.». Так будуць шчабятаць згодным хорам савецкія салавейкі. Пагатоў, што поле адкрытае і ня трэба хапацца за савецкі блеф. Бо дагэтуль на таго, хто выступаў супраць іх, адразу наклейвалі гэтыя ярлыкі. На мяне не наклеіце…

Зразумела, мне цяжка паверыць. Нашмат прыемней з захапленьнем слухаць укормленых коміваяжэраў Палітбюро, што развозяць у добра наладаваных савецкімі далярамі валізах савецкую пахвальбу.

Шмат сумных рэчаў я вам напісаў. Але што зробіш, калі такое жыцьцё. Хачу хоць бы закончыць свой пяты этап трохі весялей. Не лічыце мяне пэсымістам, які бачыць у жыцьці толькі цёмныя бакі. Наадварот, я веру ў сьветлую будучыню чалавецтва. Веру, што нягледзячы на замятні ў паняцьцях і жыцьці, мы ўсё ж ідзём наперад. Я жадаю, каб як найхутчэй зьніклі прыгнёт, эксплянтацыя, крыўда. І ведаю, што гэта адбудзецца ў будучыні. Толькі ня дзякуючы штучным ідэям розных махляроў, якія скажаюць характары цэлых народаў, але шляхам іх натуральнага разьвіцьця. Гэта адбудзецца дзякуючы працы і добрай волі чалавека, якая была, ёсьць і будзе нават у найгоршых людзей і якая ў будучыні стане чыньнікам прагрэсу.

Я сьніў гэта ў вар’яцкія ночы. Я чытаў гэта ў вачах тых, хто тартуе і канае. Я даведаўся пра гэта ад звычайных людзей і ад людзей, якія роўныя багам ночы і якія ня маюць будучыні. І я непахісна веру, што мы ўсё ж ідзем наперад і што дарога да лепшай будучыні адна, простая і роўная: вера ў чалавека, вера ў сябе і здольнасьць зразумець кожнага. Так што, як бачыце, хоць не адзін карнавал я згуляў са Сьмерцю, хоць не адна сотня куляў прасьвістала ля маіх вушэй, хоць я бачыў такіх гадаў у чалавечым целе, што мяне агортваў жах, але веры ў чалавека я ня страціў. Яе далі мне і ўмацавалі ўва мне тыя залатыя пробліскі добрых чалавечых пачуцьцяў, якія я бачыў у душах нават найгоршых людзей.

Я б вельмі хацеў, каб расейскім народам нарэшце пачалі кіраваць не тыраны, ня зграя міжнародных злачынцаў, адзінай ідэяй якіх ёсьць забойства і эксплюатацыя, але добрыя людзі, якіх у Расеі заўжды было шмат і якіх там пэўна яшчэ шмат знойдзецца.

XIV

БОГ НОЧЫ СЫХОДЗІЦЬ У ЗМРОК

Улица, улица, ты, брат, пьяна.

Левая, правая где сторона.

И фонари так неясно горят,

Смирно на месте никак не стоят.

Так и мелькают туда и сюда.

Эх, да вы пьяные все, господа.

Расейская блатная песьня.

1

Усё ў гэты вечар было незвычайнае — і вуліцы, і дамы, і людзі. Раману здавалася, што ён ідзе па рухомай стужцы. Паветра было гарачае, а людзі чамусьці ўсьміхаліся яму. Таму ён таксама намагаўся ўсьміхацца. У адным месцы ён узяў з плоту жменю сьнегу і пачаў яго есьці. Сьнег быў цёплы, і гэта яго вельмі зьдзівіла… Яго думкі былі досыць лягічныя, але між імі не было сувязі. А ўражаньні дабіраліся да мазгоў дэфармаванымі.

Раман моцна застудзіўся падчас апошняй паездкі з Масквы, калі ён выйшаў у Вязьме і там заснуў ад пераўзбуджэньня пад чыгуначным мостам. Потым, падчас апошняй вандроўкі ў Саветы, яму давялося пераплысьці ў вопратцы дзьве ракі. Таму прастуда ўзмацнілася, і цяпер ён хадзіў з тэмпэратурай па Менску. Стан яго ня быў небясьпечны, але сьвядомасьць была затуманеная і вычварна перакручвала рэчаіснасьць.

Паблізу Ніжняга рынку ён убачыў у браме катрыньніка, які круціў ручку дабітага інструмэнту. Зьмерзлы папугай дрыжаў у цеснай клетцы. Раман спыніўся ля яе. Раптам ён адчуў, што яго вочы мокрыя ад сьлёз.

«Што ж гэта за цудоўная мэлёдыя? Дзе я гэта чуў?» Катрыньнік, заахвочаны ўвагай савецкага краскома, жвавей закруціў ручку і ўсьміхнуўся Раману пасінелымі вуснамі. Гукі пасыпаліся хутчэй, віравалі разам са сьняжынкамі і лёгка, весела кружлялі ў паветры.

Раман добра ведаў гэтую мэлёдыю. Ён чуў яе калісьці шмат разоў, але ня мог успомніць, дзе, і гэта яго мучыла. Катрыньнік перастаў круціць ручку інструмэнту і адчыніў дзьверцы клеткі. Ён зьвярнуўся да Рамана:

— Тут, дарагі таварыш, цудоўная птушка шчасьлівы лёс вам выцягне.

Раман наблізіўся да яго і пазіраў на папугая, які забіўся ў кут клеткі. Урэшце, пасьля некалькіх штуршкоў пальцам, птушка дзюбай выкінула са скрыначкі чырвоную паперку.

— Калі ласка, таварыш, гэта вам птушка шчасьце выцягнула.

Раман узяў складзеную паперку і хацеў адысьці. Катрыньнік прыніжана зьняў шапку:

— Даражэнькі таварыш, дайце што-небудзь на хлеб для мяне і на корм для птушкі. Мы ад учора ня елі.

— Ага! Калі ласка.

Ён даў яму некалькі буйных банкнотаў. Зьдзіўлены катрыньнік доўга кланяўся, а потым схапіўся за ручку інструмэнту і пачаў хутка яе круціць, напаўняючы паветра мэлядычным грукатаньнем.

Раман пайшоў далей. Увушшу ўсьцяж гучала гэтая песьня. У руцэ ён трымаў чырвоную паперку.

«Значыць, шчасьце прадаюць? Можна купляць… Дзіўна!»

Зноў паплылі вуліцы, ліхтары. Зноў усьміхаліся яму вочы і вусны мінакоў.

Некалькі разоў ён мімаходзь усьведамляў рэчаіснасьць. Тады ён моршчыў лоб і думаў: «Куды пайсьці, каб адпачыць?» Паўсюль яго падсьцерагала небясьпека. Ранейшыя схованкі былі пад назіраньнем, новых ён ня здолеў падрыхтаваць, бо праца ўвесь час ганяла яго па розных гарадох савецкай Заходняй Беларусі, а ў Менску ён бываў толькі мімаходзь.

«А можа, пайсьці да Жарскай, да Юлькі? Але там таксама мог быць ператрус!»

Раптам ён убачыў Лізку, якая ішла насупраць яго па вуліцы Садовай. Яна была ў цёмным паліто, галава ахінутая хусткай. Пад пахай яна несла загорнуты ў паперу скрутак. Раман спыніўся. Лізка пазнала яго ў гэтай форме толькі з адлегласьці двух крокаў, і тое толькі таму, што ён так дзіўна наводзіўся і глядзеў ёй у твар.

— Раман, — прашаптала яна і спынілася, нібы аслупянеўшы.

— Што ты сьмяесься? — спытаў яе Раман.

— Што ты кажаш? Зусім не сьмяюся!

— Я бачу… Але можаш сьмяяцца… Усе сьмяюцца… Калі табе весела, гэта вельмі добра…

— Рамай!

— Слухаю, Ліза! Я заўжды цябе слухаў. Гавары!

— Раман… Я тады схлусіла.

— І што ж у гэтым сьмешнага?

— Але я зусім не сьмяюся! Ты дзіўны!.. Я гавару пра «Дзёньнік». Я зусім ня думала пра цябе так. Я ня ведаю, як я гэта напісала… Ты зразумей мяне: мне так кепска! Абрыдла мне гэта ўсё! Ты мне нічога не казаў… Я думала, ты такі ж, як іншыя. Баялася цябе… А цяпер, калі думаю, што ты мной пагарджаеш, што ўспрымаеш мяне такой карысьлівай эгаісткай, то мне так кепска!

— Нічога дрэннага я ня думаю… Можаш сьмяяцца… Ты заўжды сьмяялася… І табе гэта пасуе. Але ведаеш: ад твайго сьмеху штосьці ўва мне памерла… Ня ведаю, што… Але гэта ўжо ня вернецца… Ведаю толькі, што ўсё ж кахаю цябе… І таму вызваліў цябе ад сябе.

— І што будзе далей, Раман?

— Ты выйшла за Азімава?

— Так.

— Нават апошняй маёй парады не паслухалася… І я ведаю, што табе зь ім кепска.

— Кепска.

— Так. Замарозіць ён цябе… Сумна табе будзе і холадна…

— Ох, Ромка! Я ня ведаю, што табе сказаць!

— Але чаму табе так весела?

— Ромка!

— Я бачу… Мяне не падманеш… Цяпер я ўсё бачу. А ўсё ж ты цудоўная!.. Нічога з гэтым ня зробіш… Ведаеш: я ўжо не аджыву… Учора ў цягніку хацеў застрэліцца, але ўспомніў слана.

— Якога слана?

— Ружовага слана… Такі малы, а злосны… Зусім мне не дакучае… Калі я на яго гляджу, мне таксама хочацца сьмяяцца… І ён сьмяецца… Але злосны…

— Ромачка! Я такая нешчасьлівая!

— Ага!.. То калі ласка… Вось табе шчасьце!

Ён даў ёй ружовую паперку.

— Што гэта?.. Але ж ты, Раман, п’яны!

— Гэта маё шчасьце… Вазьмі сабе… Гэта мне дала птушка шчасьця. То я пайду… А ты, Ліза, можаш сьмяяцца… Ты разумная, практычная… А я дурны. Усё жыцьцё дурны і п’яны. Напіўся, Ліза, вераю ў людзей, і хаджу п’яны… Пайду я… Будзь разумная за мяне і за сябе.

Ён павярнуўся і пайшоў, пахістваючыся, гнаны ліхаманкай у крыві і думках, у кірунку вуліцы Савецкай. Ліза зрабіла колькі крокаў за ім. Потым спынілася. Раман зьнік за паваротам. Яна доўга глядзела ўглыб пустой вуліцы.

...А можа, ён звар’яцеў?

Задуменная, сумная, яна пайшла далей. Стала пад ліхтаром. Разгарнула ружовую паперку. Убачыла надрукаваныя вершы. У гэты момант вецер вырваў зь яе рук паперку. Яна пабегла за ёй, амаль спалоханая. Тады віхор падхапіў яе ўверх і перакінуў цераз плот.

А Раман хутка ішоў вуліцамі. Яго лоб быў мокры ад поту, у роце суха. Аб адзінаццатай гадзіне ён заўважыў знаёмую яму вуліцу ў прадмесьці. Ён пайшоў туды. Убачыў драўляны дамок. Увайшоў у сенцы і адчыніў дзьверы. Яму здавалася, што хтосьці за ім назірае праз шчыліну. Праз імгненне дзьверы суседняга пакою адчыніліся, і выйшаў Харэўскі. Ён наблізіўся да таварыша, паціснуў яму руку і сказаў:

— Што з табой? Так дзіка выглядаеш…

— Нічога… Гэта слон… І ўсе сьмяюцца… Ты таксама…

— Садзіся, — сказаў Харэўскі і выйшаў у наступны пакой.

Там зьвярнуўся да сястры:

— Хінін ёсьць?

— Ёсьць.

— Трэба даць яму добрую дозу хініну і пакласьці ў ложак. Чорт, у такім стане лазіць па горадзе! Добра, што сюды прыйшоў.

2

Добра наежджаны тракт зіхцеў блакітам у промнях месяца. Вецер гуляў у палёх, часам пераходзячы ў сьнежную завею. Там, дзе пасьля апошняй адлігі сьнег ператварыўся ў ледзяную скарынку, зіхацелі вясёлкавыя іскры. Мароз быў вялікі.

Раман і Харэўскі выйшлі ў 8.00 вечара з Тучынкі і скіраваліся на захад. Сьнег рыпеў пад нагамі. Паветра было калянае. Яны ішлі ў задуменьні, зусім не размаўляючы.

У вёсцы Мядзьведжына яны ўбачылі насупраць Воліспалкому групу людзей. Яны выглядалі як «падпольшчыкі». Адзін зь іх быў, нягледзячы на мароз, у летняй чырвонай шапцы. Заўважыўшы людзей, якія ішлі па дарозе, яны вычэкваюча пазіралі ў іх кірунку. Калі сябры наблізіліся да іх, Харэўскі прыпыніўся і сказаў:

— Якой трасцы ўзорыліся?

Адзін зь іх буркнуў у адказ:

— А што, нельга? Дарога агульная!

— Ну, ну, пагавары ў мяне, я табе пагавару!

Ніхто не азваўся. Сябры пайшлі далей. Ззаду хтосьці сказаў на-паўголасу:

— Краскомы, тваю маць! Напіліся і расьсякаюць!

Раман сёньня пачуваўся лепей. Добрая доза хініну і добры сон уночы дапамаглі яму. Засталася толькі слабасьць і шум увушшу. Цяпер, на паветры, ён пачуваўся ўсё лепей. Яго ўсьцяж мучыла адна думка. Ён ведаў, што размаўляў учора зь Лізкай, але ня мог успомніць ні ейных, ні сваіх словаў.

У Яркаве сябры зайшлі ў хаціну, у якой гарэла сьвятло лучыны, і трохі адпачылі. Закурылі папяросы, папілі вады і рушылі далей.

Каля 11 гадзіны падышлі да 14 вярсты. Тут, налева ад тракту, пачыналася паласа кустоў. Далей быў малады лес, які злучаўся са Старасельскім лесам. Калі міналі кусты, за некалькі дзясяткаў крокаў ззаду зь левага боку на тракт выйшлі тры чалавекі: двое чырвонаармейцаў і цывільны ў скуранай куртцы. З адлегласьці 80 крокаў крыкнулі:

— Стаяць!

Раман і Харэўскі павярнуліся да іх. Харэўскі выняў наган і стрэліў у іх некалькі разоў. Салдаты і цывільны пабеглі да рова і там залеглі. А сябры, пад гук стрэлаў зь вінтовак, збочылі з тракту ў лес.

Раптам Раман заўважыў, што Харэўскі спыніўся і левай рукой хапаецца за паветра, нібы шукаючы апірышча. Ён зразумеў, што сябар паранены, і похапкам падаў яму руку. Харэўскі ўкленчыў, а потым пачаў паволі асядаць. Ён ціха сказаў Раману:

— Папалохай іх гранатамі.

Раман з ходу выцягнуў чаку зь дзьвюх гранатаў і пачаў красьціся кустамі ўздоўж тракту ў тым кірунку, адкуль імгненьне назад гучалі стрэлы. За 30 крокаў перад сабой ён убачыў трох чалавек, якія выходзілі на тракт. Яны зьбіраліся ісьці ў лес. Раман, патрымаўшы гранаты ў руцэ — каб яны потым выбухнулі ў паветры (тады яны б’юць на ўсе бакі) — кінуў іх у бок людзей, якія ішлі па тракце. Загучалі выбухі гранат і крыкі. Двое чалавек поўзалі на дарозе, адзін бег у адкрытае поле.

Раман вярнуўся да Харэўскага. Таварыш ляжаў на сьнезе. У сьвятле месяца яго твар падаваўся Раману сінім. Ён трывожна схіліўся да яго.

— Куды табе трапілі?

— Канец… Прастрэлілі кішкі… Але нічога…

— Што нічога?!

— Увогуле ўсё.

Раман схапіўся за галаву. Да мяжы было 18 вёрстаў, а тут не выпадала спадзявацца на дапамогу.

— Што рабіць? — сказаў ён у роспачы.

— Зараз пойдзеш далей, — сказаў ціха і спакойна Харэўскі. — Можа, гэта і добра, бо мне ўжо апрыкрала… Аддасі работу і раскажаш, што здарылася са мной.

— Добра. Баліць табе?

— Не. Толькі хочацца ванітаваць і слабасьць… Вялікі лес блізка?

— Блізка.

— Занясі мяне туды. Не хачу паміраць у гэтых кустах.

Раман укленчыў. Харэўскі абняў яго за шыю. Тады Раман паволі панёс яго ўглыб Старасельскага лесу. Ён ішоў вельмі асьцярожна, бо баяўся зрабіць сябру балюча. Калі яны апынуліся ў вялікім сасновым лесе, каля засьнежаных штабеляў з дровамі, Харэўскі сказаў:

— Пусьці.

Раман паклаў яго на сьнег. Ён хацеў прынесьці што-небудзь, каб паслаць, але Харэўскі сказаў:

— Ня трэба.

Тым часам Раман разгледзеў паблізу наежджаную санямі дарогу, якой звозілі зь лесу дрэва. Далей налева лес радзеў і, відаць, пачыналіся палі. Ён падумаў, што можна было б знайсьці сані і завезьці таварыша за мяжу. Гэта яго падбадзёрыла. Ён жвава схіліўся да Харэўскага і сказаў:

— Ведаеш, Зыгмусь, зараз знайду сані. Пайду на хутар, найму селяніна.

— Мабыць, я не дажыву, і не давязеш мяне жывога.

— Паспрабую. Пачакай мяне трошкі.

Ён пабег дарогай да краю лесу. За 400 крокаў у полі стаяла хаціна. Раман наблізіўся да яе. Заўважыў у акне агеньчык. Пастукаў у шыбу. Убачыў чыйсьці твар.

— Чаго вы хочаце? — спыталі па-беларуску.

— Адчыніце! Міліцыя!

Ён пачуў у хаце галасы: раіліся.

Ён ударыў дзяржальнам рэвальвэра ў раму акна і крыкнуў:

— Жыва адчыняй, бо акно выб’ю!

Неўзабаве дзьверы адчыніліся, і Раман, сьвецячы ліхтарыкам, увайшоў у вялікую хату. Яго ўпусьціла малая дзяўчынка. У хаце ён убачыў спалоханага селяніна, які стаяў ля печы ў шэрай, самаробнай бялізьне. З ложка, з-пад коўдры, вызіраў схуднелы твар жанчыны.

— Маеш каня? — спытаў Раман.

— Маю, таварыш.

— Апранайся! Запрагай каня, і едзем!

Селянін, скоса пазіраючы на яго, ня рухаўся зь месца і не адказваў.

— Чаго стаіш?

— Таварыш, я не паеду!

— Чаму?

— Баюся.

— А я табе кажу, што паедзеш! Зараз жа запрагай каня!

— Не паеду.

Раман рушыў да яго. Селянін пачаў адступаць.

— Таварыш, можаце забіць, а я не паеду.

— І заб’ю!.. Апранаешся?

— Не па-ед-у, — заскавытаў селянін і сеў на падлогу.

Раман узьняў парабэлюм:

— Уставай!

Селянін толькі трэсься на зямлі і дзікім, зьвярыным, поўным нянавісьці поглядам глядзеў на Рамана. На ложку ціха енчыла жанчына.

— Апошні раз табе кажу: уставай!

Селянін ня рухаўся. Тады Раман стрэліў побач зь ім ва ўтрамбаваную гліняную падлогу. Селянін ускочыў на ногі і расхлістаны, сьмердзячы потам, зь дзікім бліскам уваччу пачаў непрытомна выкрыкваць:

— Забі!.. Забі!.. Ужо ж пазабівалі!.. Апошняга каня хочаш забраць!.. Забі ўсіх!.. Забі!..

Жанчына рыдала ўсё гучней. Зь дзяўчынкай здарыўся нэрвовы прыступ, яна пачала ікаць. Раман схапіўся за галаву. Ахвотней за ўсё ён бы адсюль уцёк, бо гэта было жахліва, і ён адчуў агіду да самога сябе. Але думка пра параненага зрабіла яго бязьлітасным.

Ён зноў стрэліў ля самага твару селяніна і схапіў яго левай рукой за горла.

— Ідзі запрагаць каня! Бо я вам тут нічога не пакіну! А каня сам вазьму!

Селянін не адказваў, толькі тросься.

На яго вуснах зьявілася пена, а ў вачах было такое мора адчаю і нянавісьці, што Раман зразумеў, што не прымусіць яго. Ён успомніў, што мае залатыя грошы. Ён ведаў, што савецкія ў вачах селяніна мала вартыя. Ён хапатліва выняў з кішэні гаманец і пачаў выкідаць на далонь манеты. Іх было 15 штук па 10 рублёў. Ён сунуў іх селяніну ў руку.

— Трымай. Тут 150 рублёў. Я купляю твайго каня і сані. Паеду сам.

Селянін глядзеў на яго зьдзіўленымі вачыма.

— А не адбярэш?

— Не, не. Толькі хутка.

Да стайні вялі дзьверы з хаты. Селянін апрануў на бялізну кажух і выйшаў разам з Раманам у стайню. Ён похапкам запрог каня ў сані і даў Раману бізун.

Раман паехаў дарогай у кірунку лесу. Ён знайшоў Харэўскага на старым месцы. Таварыш ляжаў наўзнак і глядзеў у неба. Ён быў яшчэ жывы. Раман заўважыў, што грудзі Харэўскага абсыпаныя белым парашком, а дзьве паперкі ляжаць побач на сьнезе.

«Ужываў какаін».

— Як пачуваешся? — спытаў Раман. — У мяне конь і сані.

Харэўскі зрабіў рух рукой.

— Позна… Зараз канец…

— Можа, зрабіць табе перавязку?.. А можа, дацерпіш да мяжы?

Харэўскі не адказваў і ўсьміхаўся.

— Зыгмусь! — паклікаў яго Раман.

— Вазьмі дакумэнты… Усё… Раскажаш… Там загад Рэвваенсавету 33… Не згубі…

— Добра. Баліць табе?

— Не…

— Можа, даць табе яшчэ какаіну?

— Дай.

Ён дапамог таварышу ўжыць вялікую дозу. Хацеў і сам зрабіць гэта, але пераадолеў сябе. Ён ведаў, што павінен быць цалкам цьвярозым. Харэўскі пачаў варушыць галавой, нібы душыўся. Раман расшпіліў яму гімнасьцёрку і кашулю.

— А можа, паедзем?

— Не… Пакінь мяне ў спакоі… Зараз сам паеду… Гэта ўсё адно… Ведаеш, што?

Харэўскі ўсьміхнуўся і кіўком галавы паклікаў Рамана.

— Чаго ты хочаш?

— Ведаеш, — твар Харэўскага асьвятліла ўсьмешка, — калі памру, спалі мяне… Тут дроваў досыць. Разумееш… навошта, каб мяне ваўкі дралі, казюркі тачылі?… Альбо яны возьмуць… Спалі мяне… Зрабі касьцёр і спалі… Паляту ўгару… Разумееш…

Ён усьміхнуўся сваёй ідэі, а твар яго рабіўся ўсё цямнейшы. Вочы глыбока запалі. Ён быў зусім іншы, чым дзьве гадзіны таму.

— Спаліш… Дай руку… Апошняя паслуга… Ну?

— Добра, — сказаў Раман.

— Слова… Дай руку…

Раман сьціснуў мокрую, халодную далонь.

— Забяры ў мяне ўсё і рабі вогнішча.

Раман пазабіраў у таварыша ўсё з кішэняў і схаваў. Толькі рэвальвэр Харэўскі яму не аддаў.

— Памятай пра дакумэнты… Загад… Вогнішча вялікае… Палату пад зоры… Па лесе… Зь ветрам…

Раман скінуў сьнег зь верхняй часткі штабеля і пачаў укладаць збоку палены з суседняга штабеля. Ён зрабіў штосьці накшталт двух вялікіх прыступак, па якіх лёгка было занесьці наверх цела Харэўскага. Раптам ён пачуў ззаду стрэл. Ён падскочыў да Харэўскага. Зыгмунт колькі разоў паварушыў павекамі, потым вочы засталіся расплюшчаныя… Ён глядзеў угару ўжо мёртвымі зрэнкамі. Ён стрэліў сабе ў рот.

Раман глядзеў яму ў твар.

«Ужо другі за месяц. І таксама ў рот».

Потым сказаў мёртваму таварышу:

— Кепска табе было між людзей… Ты сапраўды бог ночы!.. Ніколі не адчайваўся… Нават у гэтыя страшныя гадзіны…

Ён забраў рэвальвэр сябра і занёс цела, якое ўжо астывала, на штабель. Ён дзівіўся, што цела такое лёгкае, і гэта яго расчуліла. Ён адчуў, што яго твар мокры ад сьлёз. Ён засаромеўся і пачаў лаяцца, сам ня ведаючы, на каго. Потым хапатліва чыркаў запалкамі, якія выпадалі ў яго з рук.

Урэшце сухія бярозавыя дровы заняліся і весела распальваліся. Раман адступаў, а агонь поўз усё вышэй. Урэшце вырас, ахапіў увесь стос і пачаў імкнуцца да неба.

Конь неспакойна хроп на дарозе, Раман пастаяў яшчэ колькі хвілін, але не разгледзеў у бурлівым полымі абрысаў цела сябра. Махнуў яму рукой і адышоў.

Ён пагнаў каня той жа дарогай. Спыніў яго ля дзьвярэй хаціны тамтэйшага селяніна. Наблізіўся да акна і хацеў пастукаць, але заміж гэтага, невядома навошта, выбіў рэвальвэрам шыбу і крыкнуў у сярэдзіну:

— Вазьмі свайго каня!

Ён азірнуўся. За паўкілямэтра ў лесе палала вялізнае вогнішча. Відаць, заняліся суседнія штабелі, якіх там было багата. Далей лес здаваўся абсалютна чорным… А іскры ляцелі высока па-над вершалінамі хвояў… Гэта бог ночы сыходзіў у змрок.

Раману ўзгадалася, як палала стадола Казакевіча. Перад яго вачыма праляцелі эпізоды з той прыгоды. Раптам ён успомніў пра Антона.

«Мабыць, чакае мяне ў Ракаве… Прыкрую прынясу яму навіну».

Раман праверыў, ці пры ім дакумэнты Харэўскага. Паглядзеў апошні раз у кірунку вершалін дрэваў у крывавым зіхаценьні. Павярнуўся і пайшоў да ўскрайку лесу.

З

Няма большых мастакоў за месяц і мароз. Удвух яны здольныя ствараць такія казкі, што вачам цяжка паверыць!..

Хмары карункамі апляталі глыбокую, цёмную сінь неба. Зоры зіхацелі зьменлівымі вясёлкамі і, здавалася, пульсавалі жыцьцём. Сьнег намагаўся дараўнацца да іх у багацьці фарбаў. А заінелыя дрэвы, якія мароз пакрыў мэталам, самі срэбныя, блішчалі ў серабрыстай плыні сьвятла, як дыямэнтавыя дэкарацыі. Толькі месяц, надзіманы, задыханы, поўны годнасьці, нізка завіс над зямлёю і неахвотна купаўся ў белі свавольных аблокаў.

Але ў тысячу разоў цудоўнейшай прырода падаецца чалавеку, чые мазгі распаліў какаін. І Раман, ідучы толькі на захад, убіраючы вачыма гэтую надзвычайную прыгажосьць прыроды, патанаў у захапленьні. Ён ужыў ужо другую вялікую дозу какаіну і ішоў, як машына, увогуле не адчуваючы стомы. Яго цела страціла вагу. Рух зрабіўся палётам, лунаньнем у месячным сьвятле. А розум працаваў ясна, імгненна, інтэнсіўна. У ім віравалі такія цудоўныя думкі, у вокамгненьне вырашалася столькі найскладанейшых пытаньняў, што можна было жахнуцца гэтай шалёнай працы мозгу.

Была 4 гадзіна раніцы. Да мяжы засталося яшчэ 5 кілямэтраў. Ён ішоў пад уплывам наркотыкаў ужо дзьве гадзіны, а цяпер пачаў слабець… Ён памацаў кішэні: какаіну не было. Ён неабачліва скарыстаў апошнюю дозу.

Ён пайшоў далей. Яго дыханьне перарывалася, на лбе выступіў пот, рукі зрабіліся вільготнымі, кашуля ліпла да цела. Ён пачаў хістацца. Спыніўся. Паглядзеў на гадзіньнік. Рукі дрыжалі. Ён праверыў паводле зорак кірунак дарогі і рушыў далей, сьціскаючы кулакі і зубы.

Рэакцыя рабілася ўсё мацнейшая. Немач агарнула цела. Яго неадольна цягнула легчы на сьнег. Урэшце ён гэта і зрабіў… Можа, і ня ўзьняўся б, калі б раптам не паўстаў перад яго вачыма адзін успамін зь дзяцінства. У доме ў пастку на мыш злавілі пацука і кінулі яго ў памыйнае вядро. Раман глядзеў, як пацук хапатліва плаваў у акружыне вядра, спрабуючы вылезьці — ня мог, але ўсьцяж плаваў у акружыне і ўсьцяж тыкаўся пыскай і лапкамі ў брудную бляху. Спачатку на паверхні было відаць цёмны, мокры хрыбет жывёліны, а празь нейкі час пацук стаміўся, і ўжо толькі канец пыскі выступаў на паверхню. Аднак ён усьцяж змагаўся за жыцьцё апошнімі сіламі. Гэта цягнулася вельмі доўга. Раман хацеў выняць яго з вады, але баяўся дарослых. Урэшце ён выбраў зручны момант і, усадзіўшы руку ў вядро, узяў пацука і хапатліва схаваў руку ў кішэнь штаноў. Потым ён выйшаў з дому, адчуваючы, як у яго руцэ калоціцца натруджанае, змучанае сэрца пацука. Ён занёс яго ў стайню і пусьціў у сена. Глядзеў, як пацук няўклюдна поўз, стараючыся як найхутчэй схавацца ад погляду малога чалавека.

Гэты ўспамін абудзіў у ім волю. Ён ускочыў на ногі і зрабіў колькі крокаў. Але ісьці было шалёна цяжка. Раптам ён сеў і пачаў здымаць з ног боты. Пакінуў іх на сьнезе і пайшоў далей. Але шкарпэткі былі парваныя на пятках, і ў іх набіваўся сьнег. Тады ён зьняў іх і пайшоў басанож. Холаду ён не адчуваў зусім. Наадварот: ногі былі нібыта занураныя ў кіпень. Толькі невядома чаму балелі канцы пальцаў і пазногці.

Ён брыў наперад, як п’яны. І ўсё наўкола было п’яное… Месяц, які яшчэ нядаўна, як вялікі ўкормлены кот, краўся за лёгкай белай хмаркай, пачаў гайдацца над зямлёю, нібы падвешаны на дроце. Вецер торгаў яго і кідаў у бакі. Зоры цэлымі раямі перабягалі зь месца на месца. Дрэвы танчылі на засьнежаным полі.

Ён ужо страціў пачуцьцё кірунку, калі ў вушы ўдарылі гукі звону. Яны каціліся па-над полем і цяжка плылі ўдалечыню. Ён пайшоў у тым кірунку. Неўзабаве натрапіў на невысокую ў гэтым месцы агароджу з калючага дроту. Зразумеў: мяжа!..

У душы загарэлася радасьць. Ён хацеў пералезьці цераз дрот, але пахіснуўся і ўпаў на яго…

Усё наўкола было ўжо зусім непрытомнае… І неба, і зямля, і месяц, і зоры… Раптам месяц замяніўся ў вялізны ружовы ліхтар. Ён пачаў фарбаваць у ружовы колер увесь сьвет… І Раман успомніў усё… Адным пробліскам памяці сягнуў у дзяцінства, і ўваччу паўстаў той ружовы ліхтар над уваходнымі дзьвярыма ў кіно «Увесь сьвет».

Ён хацеў устаць, але калючкі дроту моцна трымалі яго… Ён зноў зьнерухомеў… Тады на ружовым сьнезе, ля самай агароджы, зьявіўся малы ружовы слонік са злоснымі вачыма. Ён кагосьці шукаў: Рамана.

Раман расшпіліў дрыготкімі рукамі рэмень і гузікі шыняля. Сеў на агароджу. Устаў. Сутаргава трымаючыся рукамі за дрот, не адчуваючы драпін, разрываючы адзеньне, ён пачаў прадзірацца праз агароджу. На паўдарозе ён абярнуўся. Сарваў з дроту шынель і кінуў перад сабой. Ён адчуваў, што зараз зноў упадзе на дрот. Усё перад ім было ўжо не ружовае, а пурпуровае. Апошнім высілкам ён дабраўся да краю агароджы.

За дваццаць крокаў налева ад яго бездапаможна стаялі два ўплеценыя ў дрот памежныя слупы.

Раман усё стаяў на краі агароджы. Ён забыўся, што мае рабіць.

А ўверсе плыў месяц, а ўнізе гнаў вецер, і ўсё патанала ў ружовым трызьненьні.

Двор Рагожка, 7 лютага — 14 сакавіка 1938 году

Примечания

1

Аннамары Лесэр — нямецкая шпіёнка часоў Першай сусьветнай вайны. Дзейнічала ў Вялікай Брытаніі. Не была выкрыта, пасьпяхова вярнулася на бацькаўшчыну пасьля заканчэньня выведніцкай місіі. — Рэд.

2

Пакінь надзею, хто сюды ўваходзіць (італ.).

3

Максыма, разьмешчаная на мурах ангельскага Дэпартамэнту вайсковых спраў.

4

Справаздача агента 13-б ня ёсьць справаздачай Рамана Забавы.

5

Пераклад Уладзімера Шахаўца.

6

Якаў Пэтэрс (1886–1938) — адзін зь першых кіраўнікоў ВЧК. Расстраляны. — Рэд.

Content

Пясецкий Сергей БАГАМ НОЧЫ РОЎНЫЯ

Сяргей Пясецкі БАГАМ НОЧЫ РОЎНЫЯ

.

.

.

СПРАВАЗДАЧА АГЕНТА ВЫВЕДКІ

І ПЕРШАЕ МЕСЦА Ў СЬПІСЕ

ІІ ЧЫРВОНЫ ТРАВЕНЬ

ІІІ ЁД

IV ВОЗЕРА, ПОЎНАЕ ЗОРАК

V ЧАРЫ І ЖЫЦЬЦЁ

VI САД ПАКУТАЎ

VII АПОШНЯЕ ДЗЯЖУРСТВА

VIII БАГОМ НОЧЫ РОЎНЫЯ

ІХ «МАНЭЎРЫ»

Х ПРЫГОДЫ Ў «ПАРЫЖЫ»

XI КАСТРЫЧНІК

XII ТАВАРЫШЫ, НАПЕРАД!

XIII БЕЛАЯ ЧУМА

XIV БОГ НОЧЫ СЫХОДЗІЦЬ У ЗМРОК

Примечания