Шарова Юлія

Don Giovanni, або Памілаваны свавольнік

Юлія ШАРОВА

DON GIOVANNI, або ПАМІЛАВАНЫ СВАВОЛЬНІК

DRAMMA GIOCOSO У ДВУХ АКТАХ

Был ли секс у Дон-Жуана и донны Анны?

Апытанка на адным з расійскіх оперных сайтаў

Дзейныя асобы

Дон Джавані, малады шляхціц, вельмі разбэшчаны — барытон або бас.

Дон Атавіа — тэнар.

Донна Анна, яго нявеста — сапрана.

Камандор, бацька донны Анны — бас.

Донна Эльвіра, дама з Бургаса, пакінутая донам Джавані — сапрана.

Лепарэла, лёкай дона Джавані — бас.

Дзэрліна, сялянка — сапрана.

Мазэта, селянін, жаніх Дзэрліны — бас або барытон.

УВЕРЦЮРА

Дурным голасам раве трамбон, скрыпкі віскочуць, як рэзаныя гусі, габой прачышчае горла. Віяланчэлі разам з басэтлямі завываюць, як няпоенае быдла ў летні спякотны дзень. Флейта б'ецца з кларнетам, але іх абоіх адным кракам перабівае труба, быццам стары качур прыпёрся ў закуток, дзе кормяцца кураняты, і выставіў ім тэрытарыяльныя прэтэнзіі. І над усім гэтым птушыным дваром вісіць гудзенне барабана...

Для чалавека, што ўчора быў на добрым падпітку, а сёння спрабуе сабраць мазгі да кучы, гэта верны спосаб узненавідзець любыя гукі. Нават музычныя, якія ён слухае з моманту свайго зачацця, бо так ужо склалася ў гэтым свеце, што музыкант нараджаецца з другой, нябачнай пупавінай, праз якую ён сілкуецца гукамі. Потым, калі повязь з маці страчваецца, ён сам пачынае хапаць музыку адусюль, нават адтуль, адкуль звычайныя харошыя людзі, народжаныя з адной пупавінай, не выцягнуць ніякай музыкі.

Але сёння ў музыканта бадун, таму яму баліць галава ад аркестравай какафоніі. Зрэшты, справа не толькі ў бадуне, былі ў ягонай творчай біяграфіі нашмат горшыя моманты. Справа ў тым, што яму выпала сядзець на чужой аркестравай рэпетыцыі. Справа ў тым, што гэта рэпетыцыя ягонага шэфа, вунь таго жвавенькага і паўлысага дзядзькі, якога шмат хто чамусьці лічыць падобным да дырыгента Мравінскага (толькі з твару, зразумела). На рэпетыцыях шэфа яму заўсёды баліць галава, нават калі ён колькі дзён нічога, апроч піва, не піў. І ён думае толькі пра тое, каб падлавіць зручны момант і сысці па-англійску з гэтай рэпетыцыі. Бо ёсць адна рэч, здольная прагнаць галаўны боль. Ён трымае ў руках сваю даўнюю мару, і яму патрэбная хвілінка абсалютнай цішыні, каб занурыцца ў яе з галавою.

Шэф, хай яму трасца, зрабіў сваю рэпетыцыю беспамернай, а ён, чарговы дырыгент тэатра Аляксей Грынкевіч, павінен на ёй сядзець, бо ў гэтым спектаклі яго фармальна паставілі другім кандуктарам. А між тым ён трымае ў руках сваю мару і, як дзіця, пакутуе ад таго, што яму забараняюць зараз жа разгарнуць скрутак з падарункам. Бо заняткі яшчэ не скончыліся.

Што ў такім выпадку зробіць дзіця? Уцячэ з заняткаў. І вось якраз надышоў самы зручны момант. Трэба падысці крыху бліжэй да дзвярэй, пачакаць, пакуль шэф увойдзе, а потым ціхенька праскочыць за ягонай спінай у калідор. Калі шэф і зверне ўвагу, дык не на яго, дэзерціра паганага, а на аркестрантаў, што са спазненнем шчэмяцца ў залу.

Так ён і робіць. Як толькі ён, Аляксей Грынкевіч, апынаецца ў калідоры, галава магічным чынам перастае балець. Цяпер ён думае, дзе б яму знайсці ціхае месца і не нарвацца на кагосьці з адміністрацыі. А дзе яшчэ ў такі час можа быць цішэй, як не ў глядацкай частцы? Можна нават прысесці на банкетку вось тут, у вестыбюлі. Тут светла і нягорача. Але ў вестыбюлі, запоўненым зыркім жнівеньскім сонцам, ён не можа сканцэнтравацца, у яго няма адчування еднасці са сваёй марай, якую ён трымае ў руках. Гэта ўсё адно, што мілавацца з кабетай на шматлюдным пляжы сярод белага дня.

Ён уздымаецца і крочыць далей, паглыбляючыся ў слаба асветлены калідор, праз які можна трапіць у іншае крыло будынка. Там, у канцы калідора, ёсць выхад да сцэны. Па ім выход зяць на паклон рэжысёры, балетмайстры, мастакі ды іншы пачэсны люд, які можа паглядзець уласную прэм'еру з залы. Дырыгенты трапляюць на сцэну іншым шляхам і не толькі ў дзень прэм'еры. Звычайна яны ідуць на паклон пасля кожнага спектакля, за які не надта сорамна. Дарэчы, у яго, Аляксея Грынкевіча, прэм'ер пакуль не было, але ж мара ўжо ў ягоных руках. А сядзяць яны — рэжысёры, балетмайстры і мастакі — звычайна вось у гэтым каўтушку, бакавой ложы, што навісае над аркестравай ямінай. Насельнікі тэатра называюць яе віп-ложай, хоць нічога суперрэспектабельнага ў ёй няма... Стаяначка: тут дзверы, здаецца, незамкнёныя, а праз шчылінку можна ўбачыць слабае дзяжурнае святло. Можа быць, гэта і ёсць вольная тэрыторыя, на якой можна прызначыць спатканне ўласнай мары?

Ціхенька штурхнуць дзверы і ўвайсці ў іх, як Аліса ў Краіну Цудаў. Тое, што ў зале зусім нікога няма, ужо само па сабе можна лічыць за цуд. Урачыстая цішыня, што стаіць навокал, падказвае яму: ён тут і сапраўды адзін. Ён адразу адчувае сябе, нібы захутаны ў кавалак аксамітнай тканіны інструмент, які ахайна паклалі ў футляр пасля некалькіх гадзін практыкаванняў. Гэта звычайны савецка-расійскі тэатр: партэр, бенуар і бельэтаж без падзелу на ложы, балкон. Так выглядаюць амаль усе пабудаваныя за савецкім часам оперныя тэатры, яны — нібы дзеці адных бацькоў. Калі ўлучыць поўнае святло, то ўся навакольная чырвань з золатам будзе выглядаць тым, чым яна насамрэч ёсць, — правінцыйным кічам. Але ж у цёплых прыцемках дзяжурнага святла зала падаецца пунсова-аксамітнай, па-барокаваму раскошнай, быццам ты сама меней у венецыянскім Ля Фенічэ. Не істотна, што ложаў няма, — калі прымружыць вочы, іх можна лёгка ўявіць. І вельмі дарэчы, што заслона заторгнутая, бо выгляд голай сцэны заб'е ўсю чароўнасць.

Ён садзіцца на месца ў першым радзе гэтай «віпложы», кладзе партытуру на калені, разгортвае яе на старонцы, дзе пачынаецца ўверцюра. Усё ж цемнавата, каб чытаць ноты. Затое якая цішыня!.. Самотны тэатральны ветрык-скавыш прабягае па зале, і дырыгенту падаецца, што зусім побач, пад ім, у аркестравай яміне, злёгку шаргатнулі ноты на пюпітрах. Злёгку ўздрыгануліся смыкі басэтляў, гатовыя на самым першым акордзе адчайна ўгрызціся ў струны. Скінулі дыханне валтарністы, чакаючы аўфтакту.

Зараз трэба спыніць усе думкі, заглушыць усе гукі ў галаве, каб унутранаму слыху нічога не замінала. І вось ён ужо чуе пачатак уверцюры, страшную, як антычная Ананкэ, тэму Камандора.

Рэ мінор — адна з танальнасцяў смутку і роспачы, танальнасць «Рэквіема» і халодна-аб'ектыўнай усясветнай справядлівасці, перад якой чалавеку даводзіцца адказваць за свае ўчынкі. Але ён наўмысна нічога не аналізуе, не распускае і не змотвае ў клубок сплеценыя геніем узоры кантрапункта, не збірае ў нізку акорда раскіданыя перлінкі гукаў. Ён спярша хоча прачытаць партытуру так, быццам чуе гэтую музыку ўпершыню.

І вось ён даходзіць да Molto allegro, да пераходу ў аднайменны «фанфарны» мажор. Ён чуе гэты раздзел у пэўнай хуткасці, можа сто дзесяць, можа сто дваццаць удараў... І раптам бачыць у нотах зробленую алоўкам пазнаку: «Хутчэй, значна хутчэй!». Ён не рабіў такога запісу, але цяпер пазнае сваю руку. Як такое можа быць?! І як такое можа быць, што наступныя, зробленыя ягонай рукой запісы, — яны ўсе па-нямецку? Ён ніколі не вучыў нямецкай. Дырыгент гартае старонкі далей і тут заўважае новыя дзівосы. Ён не бачыць на сабе сваіх родных шэрай майкі і сініх джынсаў. На ім іншае ўбранне. Вось чаму так складана перакідваць старонкі партытуры: замінаюць пышныя манжэты, што тырчаць з-пад рукавоў сурдута.

Яму робіцца не да музыкі, гэтак яго бянтэжаць нечаканыя перамены. Ён рэзка ўздымаецца і аглядае сябе. Сурдут, панталоны ніжэй калена, панчохі, туфлі з бліскучымі бляшкамі. На шыі — жабо з брошкай. Вал асы сцягнутыя на патыліцы ў коску і перахопленыя ядвабнай стужкай. Ён болей не сочыць за партытурай, але музыка працягвае гучаць. І гэта ўжо не выбрыкі ўнутранага слыху, не галюцынацыя.

Ён азіраецца навокал — зала, што ўсяго некалькі хвілінаў таму была пустой, напоўнілася публікай, ды якой публікай. Высакародныя дамы ў дарагіх уборах, іх кавалеры ў камзолах і белых напудраных парыках, заможныя бюргеры са сваімі жонкамі і дочкамі — усе яны займаюць ложы. Так, тут з'явілася ажно тры ярусы ложаў. А ў партэры на драўляных лаўках гудуць, як пчаліны рой, жаўнеры, студэнты, пакаёўкі.

У яміне сядзіць аркестр, зусім неблагі аркестр, дарэчы. Першы скрыпач абірае момант, каб пакланіцца яму — маўляў, мы ўсё разумеем, Herr Kapellmeister, мы да вашых паслугаў. Ён сядзіць у ложы і пры гэтым кіруе аркестрам. Але яго гэта перастае бянтэжыць. Ён прызвычайваецца да такой умоўнасці і неўзабаве пачынае бачыць у ёй найпраўдзівейшую рэальнасць.

Вось заканчваецца ўверцюра, заслона нервова торгаецца і разыходзіцца ў бакі. На сцэне даволі мізэрныя дэкарацыі, зробленыя без усялякіх сучасных наваротаў. Усё з фанеры, кардону, з таннай тканіны. Але як спявае гэты прайдзісвет Лепарэла! Так даўно не спяваюць. (Дзякуй Богу, яны спяваюць па-італьянску.) Гэта настолькі натуральная кантылена, як быццам ён нарадзіўся з такім уменнем. І ён, відаць, усё ж прыродны італьянец. Вось зараз ён схаваецца і...

На сцэну выбягае дон Джавані, загорнуты ў плашч. На твары ў яго маска. Фактурны, сказалі б пра яго цяперашнія тэатральныя адмыслоўцы. І голас неблагі, хоць і дужа нямецкі. Харызматычны. Такі падабаецца большасці кабет. Але капельмайстра цікавіць донна Анна. Вось яна з явілася. І ён адчуў, што яго быццам токам працяла.

Тая самая Анна?.. Тут, у гэтым тэатры?!

Ён хацеў гэтай сустрэчы, марыў пра яе, але ж не ў такіх абставінах. Значыцца, яна ўсё ж стала спявачкай. А іначай не магло быць, бо Анна нарадзілася для гэтай партыі. Голас мядова-цёплага тэмбру, жарсны, як позірк ейных вачэй, лёткі, як пасмы ейных цёмных доўгіх валасоў, гнуткі, як уся ейная пастава. Нагэтулькі жаноцкая, што перастаеш заўважаць пэўную недасканаласць рысаў твару. Анна хапаецца за плашч незнаёмца, спрабуючы яго затрымаць, ён прыціскае яе да сябе. Капельмайстру, які сядзіць у ложы, падаецца, што гэта ён сам адчувае ейныя дотыкі, што гэта ягоная рука абхапіла талію жанчыны. Ён схіляецца да яе, ловіць частае дыханне, пах парфумы, бачыць грудзі і плечы, ледзь прыкрытыя белымі карункамі, залаты ланцужок з крыжыкам, вялікую радзімку на шыі. Гэтае насланнё робіцца невыносным.

Але ж Анна ўцякла са сцэны, калі там з'явіўся Камандор. А ён, капельмайстар, сядзіць у ложы і проста глядзіць спектакль.

Камандор забіты ў сутычцы, дон Джавані і Лепарэла знікаюць. Зноў з'яўляецца донна Анна ў таварыстве свайго жаніха, гэткага традыцыйнаінфантыльнага тэнара. Але ён, капельмайстар, не чуе нічога, апроч ейнага голасу, і не бачыць нічога, апроч жанчыны ў белым начным убранні.

Толькі калі заканчваецца ейны дуэт з донам Атавіа, капельмайстар крыху супакойваецца. Потым ідуць камічныя сцэны з доннай Эльвірай, Дзэрлінай і Мазэта. Ён захапляецца відовішчам, галасамі, якіх цяпер нідзе не пачуеш, добрым гучаннем аркестра. Ён ужо зразумеў, што будзе да канца спектакля сядзець у ложы адзін і ніхто яго не патурбуе. Але за спінай ён адчувае слабы шоргат тканіны, пэўна, жаночай сукенкі. Лёгкі водар парфумы таксама належыць жанчыне. Капельмайстар наўмысна не азіраецца на сваю суседку, каб захаваць хаця б ілюзію таго, што ён тут адзін і яму ніхто не замінае. І вось ён чуе лёгкае кэрханне — так робяць звычайна спевакі, калі хочуць адагнаць макроту. Ці прыцягнуць увагу?..

Анна сядзіць тут, побач з ім. Яна ў чорным строі, як і належыць яе гераіні. Сукенка дакладна абмалёўвае хударлявую, але не кволую фігуру, якая ўся выпраменьвае шалёную энергію дзікай коткі, нават калі жанчына сядзіць нерухома, як цяпер. Плечы распраўленыя, пасадка галавы велічная, як у герцагіні. Але жанчына не пачуваецца няёмка, ловячы ягоны позірк. Вялікія кісці рук з доўгімі пальцамі схаваныя ў чорныя карункавыя пальчаткі. Валасы сабраныя ў высокую немудрагелістую фрызуру. Твар закрыты чорным густым вэлюмам.

— Ты?.. — толькі гэта ён і здольны прамовіць.

Яна моўчкі адкідвае вэлюм, і цяпер капельмайстар ужо не мае ніякіх сумневаў у тым, што ягоная Анна тут, побач. Твар з высокім ілбом, з бровамі, задужа густымі, як на жанчыну, але ж яна іх, зразумела, падпраўляе. Характэрны і недасканала-прыгожы твар. Вочы... У яе насамрэч блакітныя вочы, проста ў паўзмроку зрэнкі гэтулькі пашырыліся, што позірк зрабіўся агатавым, як у сапраўднай іспанкі. Нос даўгаваты, з гарбінкай, але тонкі ды зграбны. Рот завялікі, але ж вусны дасканала абмаляваныя, падбароддзе крыху завостранае — адчуванне зацятай упартасці і просьбы аб дапамозе адначасова.

Анна маўчыць і цешыцца тым уражаннем, што стварыла, прыйшоўшы ў ложу так нечакана. Капельмайстар пачынае распытваць, як такое можа быць, што яна адначасова на сцэне і тут, побач з ім.

— Non mi dir. Нічога не кажы, — просіць яна і прыкладвае да ягоных вуснаў далонь у карункавай пальчатцы. Ён пачынае п'янець ад гаркаватага водару парфумы, якой пахне запясце Анны. — Ты проста не ўяўляеш, чаго мне каштуе, каб цяпер быць з табой. І гэты тэатр, гэты аркестр, гэтыя спевакі — яны ж найлепшыя ў свеце.

— Я ведаю, я ўсё разумею! Дзякуй табе. Але я хачу, каб ты засталася са мной назаўсёды. Я. Мой аркестр. Твой голас. Наша музыка. Нічога болей у жыцці не хачу, толькі шторанку прачынацца з табой і штовечар бачыць цябе на сцэне ці вось у гэтай ложы...

Ён бярэ твар жанчыны ў свае далоні. Анна, ужо зусім не па-каралеўску скораная, глядзіць на яго. Са сцэны чуваць «Or sai chi l'onore...», але хто б мог падумаць, што спявачка, якая грае ганарлівую дачку Камандора, можа быць такой пяшчотнай.

— Не хачу страціць цябе зноў, — шэпча ён. — Я думаў пра цябе столькі гадоў, і вось ты прыйшла.

— Мне таксама бракавала цябе, — шэпча яна ў адказ. — Таму я не вытрывала і прыйшла сама. Ты павінен быў сам мяне знайсці.

— Але цяпер я цябе не адпушчу, — кажа ён, абдымаючы яе так, быццам жанчына напраўду вось-вось пакіне яго. — Анна. Анна.

А яна робіцца бязважкай, лёгкай, як тэатральны ветрык-скавыш. Спачатку ён перастае адчуваць ейнае цела ў сваіх руках, потым некуды адлятаюць непаўторны водар скуры, змяшаны з водарам горкай парфумы. Апошнім знікае ейны голас. Музыка сціхае, уся тэатральная зала разам з публікай ператвараецца ў аксамітна-пунсовае месіва. Ён расплюшчвае вочы і зноў бачыць пустую залу, пустую яміну і разгорнутую партытуру «Дона Джавані» ў сябе на каленях.

Заслона.

АКТ ПЕРШЫ

Сцэна І

Сад каля дома Камандора. Ноч. Лепарэла адзін. Ён пільнуе гаспадара, які прабраўся ў пакой донны Анны, і скардзіцца на сваё жыццё. Лёкай кажа пра тое, што яму хочацца таксама быць гаспадаром, мець мілосныя прыгоды і забаўляцца, а не чакаць сіньёра пад вокнамі ў любое над вор' е і ў любую пару сутак. Потым з'яўляюцца дон Джавані і донна Анна, потым — Камандор.

№ 1: Інтрадукцыя.

— Што яшчэ за Анна?! Га?

Нехта трэс яго за плечы, вельмі інтэнсіўна трэс. Пачуўшы над вухам высокі жаночы галасок, які ў гутарцы быў не такім прыемным, як у спевах, Грынкевіч канчаткова прачнуўся. І адразу ўсведаміў: яго злавілі. Ні на чым, але ж усё адно трэба было выкручвацца.

— Дык што за Анна?!

Ён моўчкі адклаў партытуру, злавіў дзяўчыну за талію, пасадзіў да сябе на калені і закрыў ейны сімпатычна прыпухлы роцік кіношна доўгім пацалункам. Яму патрэбны быў хоць караценькі люфцік, каб зусім вызваліцца ад мроі ды вярнуцца ў рэчаіснасць.

— І-і-і-ра, ну ты як дзіця малое, далібог. Сніў цябе. Быццам ты на сцэне, у гэтай партыі, — адказаў ён, гледзячы на дзяўчыну сумленна-адданым позіркам і накручваючы прадку ейных валасоў сабе на палец. — І потым, што ты хочаш ад мужыка, ад музыканта, калі ён учора да ночы пакланяўся шкляному богу.

Грынкевіч не ўтрымаўся і расшпіліў верхні гузік на ейнай блузцы.

— Ты што! Тут зараз будзе натоўп людзей. — Ірына падскочыла, як варам аблітая, і села праз крэсла ад Грынкевіча. — Залу адчынілі, бо яе мыць збіраюцца, а ты сюды прыйшоў чамусьці. Пыталася ва ўсіх, дзе ты, павіншаваць хацела. Ніхто не ў курсе, галоўны на цябе крычыць, бо ты, парася, з рэпетыцыі ўцёк. А тут прыбіральшчыкі кажуць, быццам ты ў зале спіш. Прыходжу. Бачу, што сапраўды спіш ды ў сне дырыгуеш. Мармычаш нешта сабе пад нос. Вырашыла цябе пяшчотна разбудзіць, каб не вырываць з каралеўства мрояў, блін. А ты мяне Аннай называеш.

— А ты раўнівая, — з задавальненнем адзначыў Грынкевіч і паклаў ёй руку на калена, сягнуўшы праз крэсла. — Але было б да каго... Калі ўбачымся, сонца маё?

Дон Джавані выбягае з палаца Камандора, ён захутаны ў плашч, ягоны твар схаваны пад маскай. Дона Джавані пераследуе донна Анна, яна хапае яго за плашч і гукае служак, каб дапамаглі затрымаць зламысніка.

— Не ведаю. Ён бліжэйшым часам у камандзіроўку паедзе, тады, можа быць. Ці сярод дня.

Грынкевіч узняўся са свайго месца, сеў перад Ірынай на кукішкі і абняў яе калені. Шляхі да адступлення былі адрэзаныя. Ён ведаў, што Ірына не ўмее вытрымліваць даўгія позіркі і здаецца.

— Калі?

— На наступным тыдні. Толькі адпусці.

Ён паклаў галаву на калені дзяўчыны, і яна моўчкі перабірала ягоныя валасы. У такія моманты ён мог сабе сказаць, што робіцца шчаслівым. І ўсё ж гэтая неабходнасць хавацца даводзіла яго да жадання сабраць усе свае ашчаджэнні, улезці ў пазыкі, сесці ў турму на пажыццёвае зняволенне, але наняць ейнаму алігарху кілера. Ці ёсць у свеце опера з сюжэтам, дзе каханак забівае іншага каханка, каб атрымаць хаця б адну сапраўдную ноч з жанчынай? Ноч, без страху быць прыспетымі, каб паходня згасла тады, калі гэтага хочуць закаханыя.

Не, няма такой оперы. Прынамсі, ён такой не памятае.

— Ты дакладна хочаш ставіць «Дона Джавані»?

— запыталася Ірына, спрабуючы прыгладзіць ягоныя ўскалмачаныя валасы і такім чынам надаць абліччу Грынкевіча эстэтычны выгляд.

Ён не чакаў гэтага пытання. Думаў, што Іра пачне даставаць яго допытамі, калі ён нарэшце пастрыжэцца. Гэта больш лагічна — для натуральнай бландынкі, вядома ж.

— Але ж! Вельмі хачу!

— А ты не баішся?

Ірына цяпер сама спыніла на ім доўгі позірк. Грынкевіч зразумеў, што яна мела на ўвазе.

Камандор з'яўляецца на сцэне са шпагай і ліхтаром у руцэ. Ён кажа дону Джавані, каб той спыніўся і біўся з ім на шпагах. Джавані адказвае, што адмаўляецца ад выкліку.

У тэатры горада N, дзе Грынкевіч працаваў ужо восьмы сезон, бытаваў забабон, варты не пачатку XXI, а хіба канца XVI стагоддзя: маўляў, нельга ўводзіцца ў спектакль замест чалавека, які раптоўна памёр. Казалі, не так даўно «Барыса» ціхай сапай знялі з рэпертуару пасля таго, як разбіўся на машыне асноўны выканаўца галоўнай партыі. У трупе заставаўся толькі адзін бас, які ведаў партыю, але ён быў адзін. На замену ж ніхто ісці не пагадзіўся. І адміністрацыя, як ні дзіўна, ні на каго ціснуць не стала, хоць звычайна ў такіх пытаннях была рашучай, як алігарх Брынцалаў у сваіх мастацкіх густах.

«Дона Джавані» меліся выпусціць у канцы мінулага сезона, бо акурат сёлета спаўнялася дзвесце пяцьдзясят гадоў з дня нараджэння Моцарта. Вельмі важна было, каб культурная грамадскасць расійскага горада N зарэкамендавала сябе больш культурнай, чым нават грамадскасць аўстрыйскага горада Зальцбурга. У праект пад кодавай назвай «Адзначым год Моцарта з расійскім размахам» уклалі нейкія гранты ад Міністэрства культуры. Знайшлі таксама мясцовых фундатараў, што адразу выдалі грошы.

У дзень народзінаў славутага венскага класіка ў кабінеце дырэктара запахла новай скураной мэбляй, прывезенай на замову з элітнага маскоўскага салона. Такім чынам, моцартаўскі год у тэатры адзначылі годна.

У той самы дзень чарговы дырыгент Аляксей Грынкевіч прызначыў сваім аркестрантам групавую рэпетыцыю, якая, акорд за акорд, перайшла ў звычайную п'янку. Што рабіць — ён таксама святкаваў уласныя народзіны 27 студзеня. За гэтым заняткам яго з аркестрантамі і злавіў дырэктар. І не тое, каб яны шмат выпілі, дый каго здзівіш п'янкай у тэатры. Але ж дырэктар, відаць, быў незадаволены адценнем абіўкі сваёй новай мэблі. Ён вырашыў сарваць стрэс на дырыгенце. Дырыгент, у сваю чаргу, слова ніколі не пазычаў, таму заеўся з дырэктарам. Бос сказаў Грынкевічу, што той ліпіць у гэтым тэатры, як арэх на сухой галіне. Грынкевіч зразумеў, што гэта праўда, бо апроч дырэктара меў таксама непрыемнасці з галоўным дырыгентам, па сумяшчэнні мастацкім кіраўніком N-скай оперы.

Сёлета ў яго заканчваўся кантракт, таму ў наступныя некалькі месяцаў малады дырыгент дужа часта матляўся з N у Маскву і назад. У Маскве ён меў уласны аркестр у зародкавым стане, які яшчэ належала вынасіць пад пахай, а потым выгадаваць і навучыць самастойна есці і лётаць. Грынкевіч цьмяна ўяўляў сабе, чым ён у першы час будзе зарабляць на жыццё ў сталіцы. Яму прынцыпова не хацелася прасіцца ў чужыя аркестры: абрыдла быць падначаленым, ад якога нічога не залежыць. Хацелася рабіць нешта сваё і, найперш, нешта сваё ставіць.

Пастаноўкі за час ягонай працы, апроч запрошаных дырыгентаў, у N атрымалі тры студэнты, якім трэба было недзе засвяціцца. Студэнты зазвычай прыязджалі сюды з Масквы ці Пецярбурга, бо, ведама ж, былі музыкантамі ў другім ці нават трэцім пакаленні. І, зразумела, іхныя таты і мамы вучыліся некалі з тутэйшым галоўным у кансерваторыі. Студэнтам давалі нешта не асабліва мудрагелістае, кшталту даніцэціевага «Дона Паскуале». Потым студэнты з'язджалі: хтосьці — набірацца досведу ў Еўропу, а хтосьці — на пасаду трыццаць пятага стажора ў Марыінскім тэатры. Іх экзэрсісы хуценька здымалі з рэпертуару, як быццам іх там і не было, — Грынкевіч падазраваў, што тэатр зрабіўся неблагой пральняй на грошы і спектаклі на два-тры паказы былі камусьці патрэбныя не толькі дзеля партфоліа. Аднак у трыццаць тры гады, нават маючы такі дурны характар, перастаеш змагацца з ветракамі.

Ён скарыўся і стаў проста хадзіць на працу. Лічыў дні, якія заставаліся да заканчэння кантракта ў N.

У той сезон пастаноўку рабіў не галоўны, не запрошаны маэстра і нават не студэнт — яе чамусьці далі тутэйшаму чарговаму дырыгенту Аляксандраву, чалавеку ўжо немаладому дый нездароваму. Менавіта ён пачаў ставіць «Дона Джавані», каб дырэктар і галоўны маглі адрапартаваць, на што тэатр траціць грошы. Увогуле, гэта было выключэннем з агульнага правіла, бо галоўны нікога з чарговых дырыгентаў да пастановак не падпускаў. Але тут, відаць, сапраўды, што называецца, прыпёрла.

І вось маэстра Аляксандраў раптоўна памёр у канцы красавіка, не паспеўшы амаль нічога зрабіць з гэтым новым спектаклем.

«Дона Джавані» ўсё ж бачылі не ў якасці аднадзёнкі, дый у міністэрстве дужа цікавіліся, куды падзеліся гранты на пастаноўку. Каб жа гаворка ішла толькі пра немаведама куды падзетыя грошы аднаго толькі Міністэрства культуры: усе мы рускія людзі, сказаў бы дырэктар, не выйшаў спектакль — зробім канцэрт з твораў Моцарта. Але тут яшчэ падвязалася нейкая еўрапейская фундацыя з горада-пабраціма N. І вось гэтая фундацыя вельмі хацела бачыць менавіта спектакль і да канца юбілейнага года. Дырэктара выклікалі на размову ў Маскву. Увесь травень і чэрвень шукалі новага дырыгента на пастаноўку, бо выпусціць «Дона Джавані» стала пытаннем жыцця і смерці.

Грошы на запрашэнне пастаноўшчыка інвеставалі ў мэблю для дырэктарскага кабінета і, відаць, у рамонт яго загараднага дамка. Таму вырашылі карыстацца, так бы мовіць, уласнымі рэсурсамі. Галоўны дырыгент, два чарговых і стажор Вася з мясцовай кансервы, пляменнік галоўнага. Маэстра галоўны спецыялізаваўся выключна на рускай музыцы і ўвесь хварэў «Хаваншчынай», якую думаў выпускаць увосень, хай сабе ў канцэртным выкананні. Займацца Моцартам, лічыў ён, несур'ёзна: не той маштаб. Другі дырыгент, маэстра Каршакоў, спаслаўся на тую самую тэатральную легенду і раптам зрабіўся страшэнна хворым. Стажор Вася пакуль што дэманстраваў творчую разгубленасць і здольны быў сумленна махаць хіба што дзіцячыя ранішнікі.

Заставаўся адзін Грынкевіч, якому ўжо гарантавалі звальненне. У жніўні ён паціху разносіў кніжкі па букіністах і бібліятэках, раздорваў дыскі сябрам, каб не перці лішняга за сабой у Маскву. Ён паспеў сабраць людзей у свой аркестр, знайшоў у Маскве спонсараў і нават базу для рэпетыцый. Ён гатовы быў пэўны час перабівацца выпадковымі заробкамі. Але ў Ананкэ былі на яго іншыя планы.

Недзе ў сярэдзіне жніўня яму патэлефанаваў дырэктар і вельмі папрасіў прыйсці. У памазлівага ката смятанка была не толькі на вусах, а па ўсёй пысе, таму шэф быў ветлівым і нават лагодным, як гаючы бальсан. Запрасіў у свой кабінет, пасадзіў у той самы скураны фатэль з дарагога сталічнага салона. Дастаў з шафы каньяк, паставіў на стол попельніцу. І пачалася ў іх з Грынкевічам доўгая-доўгая размова пра культуру і мастацтва, пра Моцарта і гранты, пра скураныя фатэлі, эзатэрычны змест «Чарадзейнай флейты» і тэатральныя забабоны.

— Лёша! На цябе аднаго спадзеў! — скуголіў дырэктар пасля таго, як пляшка каньяку скончылася. — Ну, ты ж чалавек разумны, рацыянальны, ты ў гэтую дурату не верыш... Я ўсё лета на гэта забіў, хоць каго-небудзь хацеў запрасіць на пастаноўку — як на злосць, сарвалася. Таго не адпускаюць, у таго кантракт, таму грошай мала.

Грынкевіч сказаў, што яму трэба падумаць, і пайшоў дадому. «Дон Джавані» быў марай, але ж ён ужо нацэліўся на Маскву. У той вечар да яго прыйшла Ірына, якая таксама была марай. І на наступны дзень ён патэлефанаваў дырэктару і сказаў, што згодны на ўсе ўмовы. Нельга праганяць мару, калі яна сама да цябе прыходзіць.

Донна Анна чуе голас Камандора і ўцякае назад у дом.

— Нельга праганяць мару, калі яна сама да цябе прыходзіць, — задуменна прамовіў ён і пацалаваў запясце дзявочай рукі, якая гулялася з непаслухмянымі пасмачкамі ягоных валасоў. — Таму я нічога не баюся. Дарэчы, вазьмі ноты і павучы донну Анну.

— Я?!

У голасе маладой спявачкі было здзіўленне, а ў вачах — наіўная ганарлівасць. Яна не была нагэтулькі добрай акторкай, каб схаваць тое, што насамрэч адчувала. А выглядала яна ў той момант, як зусім маленькая дзяўчынка з дзіцячага хору, якой нечакана далі спяваць сола.

— Ты, ты, — адказаў Грынкевіч, якому падабалася, калі Ірына вось так губляла танальнасць і рабілася той, кім яна насамрэч была — неразумнай малой дзяўчынкай. — Калі што, гэта ўзгоднена з дырэкцыяй. Возьмеш ноты, паглядзіш... Не дык не. Але ж гэта і табе карысна, і мне прыемна: ты хутка вучыш... А яшчэ я буду часцей цябе бачыць. Нездарма ж я цябе сніў.

— І называў у сне Аннай!

Ірына ўзнялася і выпрасталася. Высокая, ладна падабраная, як мадэлька, з абсалютна дасканалымі грудзямі і дупкай-сардэчкам, якія ўпісваліся ў модныя памеры дарагой вопраткі. А яшчэ — вузкая талія, ногі ад вушэй, далікатныя рукі.

Натуральная доўгавалосая бландынка з блакітнымі вачыма, ахайным носікам і крыху прыпухлым невялічкім роцікам. Яна была напраўду цудам і ўсведамляла гэта — безумоўная прывабнасць не патрабуе сертыфікатаў. Мужчыны абарочваліся на яе, нават калі Ірына была ў прасторным швэдры, джынсах і красоўках.

— І ты ў сне нешта казаў гэтай Анне, — працягвала яна пачатую тыраду. — Мне ажно няёмка зрабілася. Яна з Масквы, так?

— О Божухна...

Грынкевіч таксама ўзняўся і выпрастаўся. Сёння Ірына была ў абутку на высокіх абцасах, а таму магла глядзець на яго звысоку, як маладая настаўніца на старшакласніка. Позірк быў камічнастрогі, позірк сапраўднай вучыцелькі. Як быццам на занятках яна злавіла хлопчыка з порначасопісам пад партай.

— Можаш не расказваць. Тваё жыццё — гэта тваё жыццё, а маё жыццё — гэта маё жыццё, я сама не святая, — прамовіла Ірына, калі Грынкевіч толькі збіраўся сказаць нешта ў сваё апраўданне.

— Іра.

Ён паспрабаваў зноў пацалаваць дзяўчыну, але яна пачула галасы людзей і адсунулася: у залу, пэўна, ішлі прыбіральшчыкі. Каханкі моўчкі выбраліся з ложы ў калідор і прыгатаваліся зрабіць выгляд, быццам нічога, апроч працы, іх не звязвае.

— Я ўсё ж за цябе баюся, — загаварыла спявачка, знянацку мяняючы тэму. — Навошта гуляць у гульню, вынік якой вядомы? Мне казалі, што павер 'е заўсёды спраўджваецца.

— Хто табе такое казаў? Цёця Тоня? — рассмяяўся дырыгент. — Што за глупствы?! Спачатку ты мяне нейкай Аннай папракаеш, потым пераказваеш мне гэтыя забабоны. Ты ж разумная дзяўчына.

— З табой я раблюся неразумнай. — Яна ўсміхнулася, але не дужа весела. — Бландынкай.

— Ты абсалютна нестэрэатыпная бландынка,

— прамовіў Грынкевіч, вачыма прабягаючыся па яе скульптурна дасканалых сцёгнах.

Каб жа ўгаварыць красуню не чакаць цэлы тыдзень, а рвануць да яго сёння. Пагатоў, ён якраз думаў паехаць на два тыдні па справах у Маскву. Чакаць сустрэчы столькі часу невыносна, нават калі ты ўдвая старэйшы за Рамэа. Патрэба захоўваць таямніцу адно прышпорвала Грынкевіча. Яны мелі ўсяго толькі два спатканні, іхні раман — які, што дзіўна для тэатра, мала хто западозрыў — толькі пачынаўся. Аляксеевы пачуцці пакуль трымаліся на арганным пункце тэстастэрону, і таму хацелася бачыцца як мага часцей.

Камандор са здзекам пытаецца ў дона Джавані: ці не вырашыў ён уцячы, пазбегнуць двубою? Дон Джавані адказвае, што ніколі не быў баязліўцам, і прымае выклік.

Зрэшты, Ірына не была настроеная на спатканне. І на нязмушаную размову яна настроеная не была. Больш за тое, ёй хацелася далей абмяркоўваць гэтыя тэатральныя забабоны, нічым не спраўджаныя і не пацверджаныя.

— Лёша. Ёсць рэчы, якія нельга памацаць рукамі і пабачыць вачыма. І нельга заўжды быць выключна рацыянальным. Ты ўвогуле ў што-небудзь верыш?

Грынкевіч замест адказу прыабняў яе за талію, але дзяўчына тут жа скінула ягоную руку: яны былі ў вестыбюлі тэатра, у глядацкай частцы, дзе ў такі час можна было нарвацца на сведку ў асобе самотнай прыбіральшчыцы са швабрай.

— Я за цябе баюся, — паўтарыла Ірына.

Грынкевічу гэта пачынала не падабацца.

— І што са мной здарыцца? Згару на тэатральным пажары? Жырандоля на мяне зваліцца? — забурчэў ён. — Незадаволеная публіка закідае мяне памідорамі? Нават калі вынік гульні вядомы, я ўнясу ў яе хаду элемент непрадказальнасці, гэта я ўмею.

Дон Джавані б'ецца з Камандорам. Камандор, паранены ў бойцы, падае. Ён слабым голасам кліча на дапамогу. Джавані і Лепарэла ў разгубленасці.

Размова перарвалася нечакана, бо ў Ірынінай торбе зазваніў тэлефон. Тэлефон у торбе турбаваўся, дзе яна і з кім. Дакладней, гэта турбаваўся мясцовы алігарх з прозвішчам Собалеў. Без усялякіх тлумачэнняў і развітанняў Ірына, размаўляючы па сотавым, паскорыла хаду і пайшла з вестыбюля. Грынкевіча накрыла адчуваннем, вельмі падобным да рэўнасці, хоць насамрэч ён ведаў, што не раўнуе гэтую дзяўчыну да ейнага афіцыйнага спонсара і каханка. Найхутчэй гэта было абурэнне: толькі што яна была жывой, жаданай і цёплай, а тут раптам ператварылася ў марыянетку, бо яе паклікаў лялькавод. Былі ў яго жанчыны, якіх ён дзяліў з іх сталымі мужчынамі. І што такога? Але тут. Тут было нешта іншае. Раней ён ведаў, што рана ці позна сэксуальна-рамантычная гісторыя скончыцца, ну хіба былі рэдкія выняткі, калі хацелася верыць — гэта назаўсёды. З Ірынай ён жадаў працягу і яго ўсё меней задавальняла тое, як дысцыплінавана яна зрываецца і бяжыць да свайго гаспадара. Ён ніколі не меў адносінаў з жанчынамі, якія мелі гаспадара, — можа, праблема ў гэтым?

Зрэшты, якая яму справа? Асабліва пасля таго, як у сне ён клікаў зусім іншую. Добра, што хаця б назваў яе Аннай, а не тым імём, якім заўсёды называў у жыцці. (Але ж і рамантык вы, Herr Kapellmeister. Чаго толькі не зробіць з чалавекам абстынентны сіндром!)

Камандор памірае.

Сцэна ІІ

Дон Джавані і Лепарэла ля цела забітага Камандора. Размаўляюць сцішана. Лёкай папракае гаспадара ў тым, што той нарабіў: збэсціў дачку і яшчэ забіў бацьку. Дон Джавані разюшаны і загадвае лёкаю маўчаць.

Рэчытатыў «Leporello, ove sei?».

Нясцерпна хацелася піва. Была ўжо палова на першую дня, і Грынкевіч пачуваўся, як выкінутая на марскі бераг медуза. Надзвычай атрутная медуза. Такая павольна плавіцца пад сонечнымі промнямі і марыць толькі пра дзве рэчы: або трапіць назад у мора, або паспець угрызці на развітанне якую-небудзь чалавечую асобіну, пакінуўшы на скуры моцны апёк. Але ж яго яшчэ чакаў візіт у дырэктарскі кабінет.

Дырэктар не пасаваў на ролю бяскрыўднага пляжніка, якога можна атруціць, таму Грынкевіч вырашыў ахвяраваць сабой. Сёння ўгаворваць будзе ён, і дырэктар наўрад ці пачастуе яго каньяком, як тыдзень таму.

Грынкевічу хацелася ў Маскву ажно на два тыдні, да верасня, і ён павінен быў пераканаць адміністрацыю, каб яго адпусцілі. Тэарэтычна без яго тэатр на кавалкі не разваліцца, бо спектакляў пакуль няма. Праўда, галоўны чамусьці вырашыў паставіць яго другім дырыгентам на «Хаваншчыну». Яна будзе ісці ў канцэртным выкананні ўсяго адзін раз. Грынкевіч абавязаны хадзіць на рэпетыцыі шэфа, але ён там нічога не робіць, да аркестра яго не падпускаюць. Яшчэ адным дырыгентам прызначылі Каршакова, дый Вася там прысутнічае. У выніку ўсе штатныя дырыгенцкія адзінкі гадзінамі сядзяць у рэпетыцыйнай зале і адно назіраюць за тым, як працуе Маэстра. Які сэнс?! (Увогуле, калі шэф пачынае нешта ваяць, то гэта аўрал для ўсяго тэатра. Нават на такі разавы праект, як «Хаваншчына», ён выпісаў некалькі складаў салістаў, ім таксама гэта мала падабаецца. Галоўны вязе ў N нейкіх трох зорак, таму хоча, каб усё было ідэальна. Зрэшты, пра гэта Грынкевіч ужо не казаў дырэктару.) Што тычыцца «Дона Джавані», дык салістам могуць паціху прызначаць заняткі з канцэртмайстрамі, а праца з аркестрам — гэта два-тры тыдні. Яшчэ столькі ж — на збор усёй музычнай часткі.

— Бач ты, які шпаркі.

Дырэктар, да якога Грынкевіч прыйшоў з заявай на адпачынак за свой кошт, быў нечым незадаволены. Можа быць, ён таксама пачуваўся выкінутай на бераг медузай? Ці, што яшчэ дакладней, алігатарам, якога вылавілі з ракі, прывезлі ў цэнтр мегаполіса і кінулі недзе ў парку. Там ёсць адзін фантан, у якім плёскаюцца людзі. Вось яму, алігатару, цяпер туды. Пэўна ж, быць кракадзілам выгодней.

— Калі ўлез у дугу, не кажы «не магу», — прамовіў Грынкевіч у адказ і потым з далікатнасцю харошага хлопчыка дадаў: — Мікалай Сцяпанавіч, ну папрасіце яго, каб мяне адпусціў. Я ж там усё адно дзеля мэблі.

— Папрасіце. Ты якой хваробы зноў з Маэстра грызануўся?! Гуза на галаву шукаеш? Ты што, пацан малы, каб я цябе розуму вучыў?

Грынкевіч сядзеў у скураным фатэлі і слухаў дырэктарскія пропаведзі. Дзень быў сонечны, хацелася ўжо нават не піва, а хоць бы якой вадкасці. Дырэктар, зразумела, прайдзісвет, і яго даўно трэба пасадзіць разам з Іркіным Собалевым. Колькі ж яны грошай намылі і накралі? Гісторыя з офіснай мэбляй гэта так, санаціна Клеменці для дзіцячай музычнай школы. А яны тут канцэрты Ліста граюць. Зрэшты, дырэктар часам рабіўся чалавекам і менавіта ён прыкрываў Грынкевіча, калі Маэстра кідаўся ў чарговую істэрыку.

— Ён у нас сам ведаеш хто. Гэта велічыня. Гэта асоба. Гэта твар нашага тэатра. Я магу да яго парознаму ставіцца, але калі ты яго дапячэш, я цябе звольню і не пашкадую: такіх, як ты, паўсюль досыць. І я не пагляджу, што ты такі рабочы конік, — прамаўляў дырэктар, лязгаючы зубамі, бы сапраўдны галодны кракадзіл. — Ты ж ведаеш, што ён чалавек праваслаўны, нават дабрачынныя калядныя і велікодныя канцэрты арганізаваў. Дык нашто ты з ім пачаў размаўляць пра свае погляды? Што, польскі гонар? Служыў я ў войску з тваімі супляменнікамі дуркаватымі.

Тут Грынкевічу стала смешна. Учора на рэпетыцыі галоўны вырашыў пабыць у ролі гуру і ляпнуў нешта наконт таго, што ёсць у свеце праваслаўныя, а ўсе астатнія проста нехрысці. І, зразумела, Грынкевіч не стрымаўся — сказаў, што яго хрысцілі ў васьмідзясятым годзе, калі яшчэ нельга было. А вось галоўны хрысціўся ў дзевяностым.

— Дык а што мне рабіць, калі я не праваслаўны?

— Больш сціплым трэба быць, Лёша! — зароў дырэктар. — І стрыманым. Шанаваць тых, хто зрабіў для культуры болей за цябе.

Ідыятызм сітуацыі перавышаў усе санітарныя нормы. Тон дырэктара быў такі, што Грынкевіч зразумеў: галоўны, відаць, курыць касякі з ладану. І ён не дасць яму спакойна працаваць над «Донам Джавані». Грынкевіч быў намерваўся сказаць дырэктару яшчэ нешта, але раптам сам сябе асёк: не захацеў уцякаць адсюль проста цяпер, пагнаўся за сваёй марай — плаці. Гэта значыць, засунь, хлопец, язык у дупу і не звяртай увагі на гэтага правінцыйнага графа Каларэда. Пачуйся Моцартам.

— Запомні, Лёша: усе мы рускія людзі і радзіма ў нас адна. Цябе часам заносіць, але ты базар фільтруй.

— А што, яму больш няма да чаго дачапіцца? Ніяк не перажыве леташняе? — усё ж не стрымаўся Грынкевіч.

Было абсалютна зразумела, адкуль растуць ногі ў гэтых нараканняў, — праваслаўныя крыўды былі толькі зачэпкай. У канцы пазамінулага сезона з дзясятак аркестрантаў папрасіліся, каб іх ставілі толькі на тыя спектаклі, якія вядзе

Грынкевіч. Прычым яны былі з асноўнага складу, а не са студэнтаў ці з тых, каго не шкада выгнаць з тэатра, калі што якое. Такога галоўны перажыць не мог, таму і выпер чарговага ў штрафбат на некалькі месяцаў — дзіцячыя спектаклі весці.

— Ты мне пагавары яшчэ. Можна падумаць, па цябе тэатры і аркестры ў чаргу выстройваліся восем гадоў таму. Ён цябе заўважыў і запрасіў. А так быў бы асістэнтам, закулісным служкай. Вось хаця б пра гэта памятай.

І не варта траціць сілы і час на змаганне з ім. Гэта ягоная тэрыторыя, ён выразна пазначыў куты.

— Мікалай Сцяпанавіч, я вас цудоўна зразумеў.

Наступіла паўза. Дырэктар цяжка ўздыхнуў.

— Адпусціць ён цябе, я пагутару. Давай ужо сваю заяву. І каб з верасня быў на месцы!

Грынкевіч выдыхнуў абсалютна шчырае «дзякуй» і пачуўся медузай, якой пашэнціла дачакацца шторму. Яшчэ крышачку — і хваля зноў забярэ яе ў мора. О шчасце! Цяпер — прэч з тэатра. Там воля. Там піва.

Ён дайшоў да дзвярэй кабінета і раптам надумаў запытацца:

— А рэжысёрам хто будзе?

— Вядзём перамовы з трыма рознымі кандыдатамі. Але будзе запрошаны, не з нашых — гэта ўжо справа вырашаная.

Ну ясна, што вырашаная. А як яшчэ растлумачыць такія выдаткі? Толькі запрашэннем рэжысёра ці дырыгента аднекуль з боку. Маўляў, мы не проста так грошы прагулялі, мы іх на ганарар запрошанай зорцы пусцілі. Ад усяго гэтага ванітавала. Яшчэ год у гэтым гадзючніку!.. Але хто сказаў, што мары заўсёды лёгка збываюцца і што Ананкэ зробіць яму зніжку?

На выхадзе з тэатра Грынкевіч злавіў свайго сябрука Мішу, тутэйшага баса. Міша таксама, відаць, пачуваўся выкінутай на бераг медузай, і таму яны без лішніх словаў разумелі адзін аднаго. Калі справа тычылася бухалава, у іх спрацоўвала нейкая тэлепатычная сувязь. У адной толькі Мішавай фразе: «Як жа сёння горача!» — Грынкевіч злавіў аднаму яму даступны мэсідж: «Лёша, ужо першая гадзіна, а ў нашай крыві ані грама алкаголю. Гэта нядобра. Мы ж з табой сумленныя людзі і да апоўдня не п'ём. Але сонца даўно ў зеніце, Лёша, таму нам трэба выпіць хаця б па піву».

Больш за ўсё на свеце Міша любіў свой голас. На другім месцы ў рэйтынгу яго любовяў стаяла бухалава напару са жрачкай, а на трэцім — размовы пра баб. Сёння быў удалы дзень, бо ў класе ён выдаваў жалезабетонныя, ідэальна крытыя верхнія фа. Фундаментальная Мішава патрэба была задаволеная. Цяпер яны сядзелі ў летняй рэстарацыі непадалёк ад тэатра. Праглынуўшы за адным заседам ладны кавалак запечанай свініны і выпіўшы паўкуфля піва, Міша прагнуў пагутарыць пра ГЭТА. Гэта значыць пра сакратарку дырэктара Любачку. Нешта яна апошнім часам робіць яму авансы. То запытаецца пра тое, каго яму болей за ўсё падабаецца спяваць, то камплімент зробіць наконт новага пінжака. Нешта ўсё гэта азначае. Увогуле, яго стаўленне да жанчын акрэслівалася адной ёмістай фразай: «У кабеты не бывае поглядаў, яна мае толькі позіркі — галодныя або задаволеныя, усё астатняе — херня». Любачка кідала на яго галодныя позіркі, пераконваў усіх Міша.

Шмат каму ў тэатры Міша здаваўся проста камічным персанажам, гэтакім вялікім дзіцём. З ім увогуле складана было размаўляць пра музыку, калі гэта не былі вакальныя творы для нізкіх мужчынскіх галасоў. Міша нічога не чытаў, апроч памяркоўна-жоўтай прэсы. Але ж толькі Міша мог сярод ночы ўзяць мабільнік і адказаць сябру, якога накрыў прыступ гіпертаніі. Ён мог таксама сярод ночы падхапіцца з ложка і прывезці лекі ды пляшку каньяку. Часам у Мішы здараліся сапраўды рыцарскія парывы, і ён браўся бараніць пакрыўджаных, стаючы на бок свайго сябра. За гэта Грынкевіч асабліва яго цаніў і дараваў яму недалёкасць.

Грынкевіч тым часам медытаваў на мабільнік. Ён даслаў Ірыне некалькі СМС без асаблівай надзеі атрымаць адказ. Яна папярэджвала, што будзе іх нішчыць адразу пасля прачытання і не заўсёды будзе адпісваць. Калі яна вось так аддалялася, ён пачуваўся неспакойным. Перспектыва таго, што іх неасцярожная гісторыя можа раптоўна скончыцца, чамусьці пужала Грынкевіча. І ён не хацеў завяршэння, хоць і не бачыў магчымасці развіцця. Калі яна аддалялася, з ім здаралася нешта накшталт прыступаў пяшчоты. Яму проста хацелася ляжаць разам з ёй у ложку, моўчкі глядзець у яе твар, накручваць сабе на палец пасмачкі валасоў — ён любіў Ірыніны валасы. Ён гінуў ад аднаго дакранання да іх.

На пэўнай адлегласці Ірына падавалася іншай. Дзяўчом, якое яшчэ мала што ведае пра жыццё і мае патрэбу ў падтрымцы. Калі ж яны сустракаліся, Ірына хадзіла ў вобразе ўпэўненай дзяўчыны, якая дакладна ведае, чаго хоча, і бясспынна ідзе да сваіх мэтаў. Праз ложак бізнэсмэна Собалева. Праз скандалы, якія закатвае Собаліха. Праз чуткі і плёткі, якія чапляюцца да Ірыны ў тэатры. Яе ненавідзяць, бо яна ў дваццаць тры гады ўжо салістка оперы. Бо яна прыгожая, як з карцінкі. Бо яна дорага апранутая. Бо яна ніколі не памыляецца.

З ім Ірына бывае сапраўднай. «Ты распранаеш мяне ва ўсіх сэнсах», — аднойчы прызналася яна. І яму ўвесь час хацелася агаліць ейную душу — якраз у тыя моманты, калі яна была побач і наўмысна захутвалася.

— Табе прозвішча Іванова пра што-небудзь гаворыць?

Мішава пытанне прымусіла Грынкевіча нарэшце схаваць мабільнік і згадаць, дзе ён.

— Тое самае, што Пятрова ці Сідарава.

— Дык вось, мне сакратарка Любачка сказала пад сакрэтам, што шэф некалькі дзён запар размаўляе па тэлефоне з нейкай Ланай Івановай. Быццам яна да нас прыедзе «Дона Джавані» ставіць. Праўда, у яе яшчэ ў Маскве нейкая праца паралельна, таму будзе ездзіць туды-сюды. Пастановачны працэс быццам бы на пару месяцаў дакладна расцягнуць.

— Вось якія справы! А мне ён сёння нічога не сказаў. А я пытаўся, — прамовіў Грынкевіч, ліхаманкава спрабуючы згадаць, ці чуў ён штосьці пра нейкую рэжысёрку з эксклюзіўным прозвішчам Іванова.

— Што за яна — невядома. Сама з Масквы, быццам былая вакалістка.

— Ве-е-льмі адмысловая прыкмета. Усе оперныя рэжысёры — былыя вакалісты. Знайшоў чым здзівіць.

Грынкевіч закурыў і стаў нецярпліва стрэсваць попел. Яшчэ адна пастка. Яго будзе есці галоўны — гэта зразумела. Але калі «Дон Джавані» выйдзе з перакошанай сцэнічнай часткай. Чарговая бландынка (ці сіняя панчоха, — якая ўвогуле розніца?) будзе займацца рэжысурай і вучыць яго слушнаму разуменню музыкі. Дый увогуле, што за праца такая, з матляннем туды-сюды з горада ў горад, з тэатра ў тэатр? Ён штодня будзе бачыць Ірыну, будзе слухаць ейны голас, будзе шалёна яе жадаць і шалець ад жадання. А яна будзе з'язджаць з рэпетыцый і спектакляў разам са сваім алігархам. І нічога з усім гэтым не зробіш.

— А вось скажы шчыра, што ў цябе з Іркай Рогавай?

Ад нечаканасці Грынкевіч зрабіў такую глыбокую зацяжку, што ледзь не задыхнуўся, не раўнуючы курэц-пачатковец. Вось ужо гэты тэатр — лес чуе, а поле бачыць.

— Нічога.

— Ой маніш. — замуркатаў Міша і гукнуў афіцыянта, каб замовіць яшчэ піва. — Каб ты такую дзеўку ды прапусціў.

Стала зразумела, што Міша не мае ніякіх доказаў, таму любое вінавачанне можна разваліць. Грынкевіч супакоіўся.

— Усіх не пакаштуеш, — суха адказаў ён і таксама замовіў яшчэ піва. Затым для пэўнасці дадаў:

— Мне раней было цікава ўсё на свеце, а цяпер, відаць, супакойваюся.

— А з Танькай ужо зусім завязаў?

— Яшчэ з зімы. Ды ну, годзе. Яна сама добра разумее, што жыць са мной не айс, я ёй хіба дзеля здароўя. І потым, у яе двое дзяцей і яна ўсё яшчэ пра мужа згадвае. Гэта пры тым, што ён трахаўся раз на месяц дый тое кепска.

Тым часам на мабільнік прыйшла СМС. Але не з Ірынінага нумара. «Сумую па кожнай пражылцы твайго. » І зразумела, гэтай СМС Грынкевіч проста не меў права не падзяліцца з Мішам — мужчынская салідарнасць гэтага патрабавала. Той зарохкаў ад задавальнення і запытаўся, што за цуд. Грынкевіч парыўся ў сваім тэлефоне і знайшоў там два здымкі аўтаркі паведамлення. Здымкі былі цалкам цэнзурныя, нават цнатлівыя, але ж вядзьмарскі позірк выдаваў сапраўдную натуру дзяўчыны.

— Ух ты, якая дзевачка! Ды яшчэ і рудавалоска. Натуральная. — Міша ажно засапеў. — Дзе знайшоў?

— У Гнесінцы на аркестравым факультэце. Яна з Масквы.

Чужая доля пад бокам коле. Міша пачаў распытваць, як гэтая дзяўчына наконт танга ўтраіх. Гэта была даўняя фантазія. Трэба сказаць, што Міша меў немалы рост, нішто сабе фігуру, цэлую шапку русых хвалістых валасоў, жарсны позірк блакітных вачэй і не абы-які голас. Такога можна было выпускаць на сцэну ў партыі Руслана нават без грыму. Кабеты па ім шалелі. Самыя сціплыя з іх цягалі яму на спектаклі кветкі і шакаладкі, самыя адчайныя хадзілі да ягонай жонкі на працу ў школу мастацтваў і прасілі, каб яна дала мужу свабоду.

І ўсё адно ён чамусьці зайздросціў не такому высокаму і не такому атлетычнаму Грынкевічу, да якога зляталіся рудыя ведзьмы.

— Я танга ўтраіх не вельмі. Люблю атрымліваць усё, — адказаў Грынкевіч. — Добра, Міша, пасунуся я бліжэй да хаты, а потым да вакзала. Мне ў Маскву якраз трэба. Магу ведзьмачцы ад цябе перадаць прывітанне.

Дон Джавані і Лепарэла ўцякаюць.

Сцэна ІІІ

Дон Атавіа, донна Анна і служкі з паходнямі. Яны спачатку не разумеюць, што адбылося, нават калі знаходзяць нежывое цела Камандора.

№ 2: Рэчытатыў і дуэт «Ma qual mai s'offre, oh Dei...».

У цягніку да Масквы Грынкевіча заспелі сямейныя справы: маці тэлефанавала, каб сказаць, што Віцька ў лістападзе прыедзе ў Мінск. Не зашкодзіць і Аляксею быць там, бо ў бацькі якраз тады дзень народзінаў. Юбілей. Будзе вельмі добра, калі збярэцца ўся сям'я. Грынкевіч адказаў, што нічога абяцаць не можа. Калі б не пастаноўка, то дакладна змог бы прыехаць, а так у яго ў лістападзе справа будзе ісці да здачы «Дона Джавані», таму.

— Лёша, я ўсё разумею. Але ж Віцечку з-за акіяна прыляцець складаней, чым табе з Расіі прыехаць. А я яго бачу часцей, чым цябе. Ён раз на паўгода прыязджае, а ты.

Калі маці пераходзіла ў контрнаступ, Грынкевіч заўсёды выяўляўся бездапаможным. Ён ніколі не ведаў, што сказаць у адказ. Дакладней, ведаў, але не мог падабраць словаў, каб не змусіць маці расплакацца. Вось зараз яго чорт цягнуў за язык адказаць нешта такое: мама, а ці не хочаш ты мяне павіншаваць з першай у жыцці пастаноўкай? Але што такое першая ў жыцці пастаноўка? Віцька прылятае са Штатаў, каб усім разам адзначыць бацькаў юбілей. А тата з ягонымі двума інфарктамі ў анамнезе мае патрэбу ў станоўчых эмоцыях — вось гэта важна.

— Я ўжо хутка пачну забываць, як твой голас гучыць. Як з'явіліся гэтыя камп'ютары, дык ты і званіць перастаў.

Плакала Данута Фларыянаўна вельмі часта, але з пачуццём уласнай годнасці. Прычым пры бацьку яна гэтага не рабіла, усе слёзы даставаліся старэйшаму сыну.

Насамрэч ён з самага дзяцінства не адчуваў з боку маці асаблівай цеплыні. Можа, таму сказаў ёй на злосць: так, пакідайце мяне ў школе-інтэрнаце, я буду вучыцца ў дзесяцігодцы. Яму тады было ўсяго восем. Звычайна дзіця ў такім узросце просіцца ў бацькоў, каб забралі з сабой. А ён добраахвотна застаўся ў Піцеры і ператварыўся ў сына на вакацыі. Проста перад ад'ездам сям'і ў Мінск ён пакрыўдзіўся на маці і не змог гэтага выказаць. Ну, а яна, натуральна, не зразумела гэтай помсты, якая стала для яго яшчэ і лёсавызначальнай.

Крыху пазней ён прывозіў маці дыпломы і фотаздымкі з розных конкурсаў юных піяністаў, і Данута Фларыянаўна вывешвала іх на бачным месцы ў кватэры. У іх у Мінску дагэтуль вісіць павялічаная фотка, дзе яму, Аляксею, гадоў трынаццаць і ён грае з аркестрам нейкі з канцэртаў

Моцарта. Там у яго не па-дзіцячаму натхнёны твар, рамантычная, крыху хвалістая грыва наўмысна нястрыжаных валасоў і першы ў жыцці гальштук-мятлік, які яму дазволілі навязаць замест піянерскага гальштука. Для маці гэтая фотка доўгі час выконвала функцыю абраза.

Донна Анна бачыць забітага Камандора і, непрытомная, падае на яго цела. Дон Атавіа загадвае лёкаям знесці нябожчыка і спрабуе вярнуць Анну ў прытомнасць.

Калі Аляксей падмануў матчыны надзеі і не стаў вялікім канцэртным піяністам, фотку былі прыбралі зусім і схавалі недзе ў секцыі. Потым яе рэабілітавалі, але павесілі ў пакоі, што дагэтуль зваўся «дзіцячым», — каб не так кідалася ў вочы. Праўду сказаць, ён падмануў не толькі надзеі, ён увогуле падмануў бацькоў, праз што і выбухнуў вялікі скандал. Пэўны час ён увогуле не кантактаваў са сваёй сям'ёй, пакуль бацька не прыехаў да яго ў Піцер «скурыць люльку міру». Але ж адносіны са сваякамі былі халаднаватымі. Юнага піяністычнага паўбога больш не было, а вось яго самога ні бацька, ні маці пакуль не прымалі. Прынамсі, тады маці не наракала, што сын рэдка яе наведвае.

Але дзесяць гадоў таму яго малодшы брат Віктар упершыню заначаваў у міліцэйскім пастарунку. Не, ён ні з кім не біўся і не піў гарэлку ў грамадскім месцы. У пратаколе запісалі, што ён аказваў супраціў міліцыянтам і ўдзельнічаў у няправільным мерапрыемстве ў цэнтры горада.

Спачатку ён адно начаваў у турме і потым выходзіў, як непаўналетні. Потым яго сталі пакідаць за кратамі на дзесяць-пятнаццаць сутак. І вось тут маці згадала пра старэйшага сына, бо ён цяпер быў адзінай больш-менш цярплівай аўдыторыяй.

Донна Анна апрытомнела і ціха кліча бацьку. Дон Атавіа спрабуе яе суцешыць.

Абмяркоўваць гэтую тэму з бацькам было бессэнсоўна: ён вельмі парадаксальна ўспрымаў прыгоды малодшага сына. Дакладней, ніяк на іх не рэагаваў, як быццам нічога не адбывалася ў сям'і, як быццам Віцька не на суткі садзіцца, а едзе ў санаторый ці на якую важную канферэнцыю праграмістаў. Нават калі сына ледзь не адлічылі з універсітэта, Андрэй Аляксандравіч не сказаў яму нічога, а маці мітусілася па кватэры, як сука, у якой адбіраюць шчаня, і прамаўляла: «Ой, што ж гэта будзе?!». Бацька маўчаў і не звяртаў на ейную мітусню ўвагі. Толькі калі яго гэта зусім дапякала, ён абрываў жонку выгукам: «Ну годзе ўжо, ён дарослы, сам разбярэцца, што ж гэта будзе!». Тады маці званіла старэйшаму, Аляксею, і скідвала на яго ўсе свае хваляванні.

Донна Анна нечакана адштурхоўвае дона Атавіа і ў паўтрызненні патрабуе, каб яе пакінулі і далі ёй памерці.

Нельга сказаць, што бацька быў на Віцькавым баку. Калі сын на нейкіх сямейных сходках увязваўся ў палітычныя дыскусіі, бацька імкнуўся яго асадзіць і выпраўляў «займацца агітацыяй у іншае месца». Палітыка ва ўсіх яе колерах і адценнях была ў сям'і табу, а чаму ён не хоча яе абмяркоўваць, бацька не прызнаваўся. Можа, таму, што меў у свой час праблемы праз уласнага старэйшага брата, якога на некаторы час нават накіроўвалі на пасяленне. Можа, таму, што з надыходам гістарычных часоў брат з савецкага дысідэнта імгненна ператварыўся ў нацыянальнага патрыёта і грузіў яго сваімі ідэямі. Дзядзька, дарэчы, стаў для Віктара сапраўдным гуру.

Бацька з малодшым сынам часта сварыліся, але не праз адрозныя палітычныя погляды. Сын спрабаваў зразумець, чым дыхае ягоны татуля, але ж татуля пазбягаў любой размовы такога кшталту, тоячы словы і думкі свае. Маўляў, я не з табой, але і не супраць цябе. Ідэйна прасунутаму хлопцу кшталту Віктара Грынкевіча прасцей было б мець бацьку, які штодня прачынаецца з думкай пра сваю добрую пенсію ды тое, што няма вайны і гэта добра. На такога, прынамсі, было б за што злавацца. Але ж Андрэй Аляксандравіч Грынкевіч успрымаў захапленні свайго малодшага нашчадка з абыякавасцю сценкі, па якой б'юць на трэніроўцы тэніснымі мячыкамі.

І так доўжылася пяць гадоў, пакуль Віцька не скончыў універсітэт і не выйграў грын-кард. Ён тады перажываў тое, што сам назваў «экзістэнцыяльным крызісам». Да восені 2001 года брат яшчэ на нешта спадзяваўся, а недзе ў верасні вельмі спантанна вырашыў скарыстацца сваім выйгрышам і падаўся за акіян.

Амаль адразу пасля яго ад'езду ў Андрэя Аляксандравіча здарыўся другі інфаркт, пасля якога ён стаў больш эмацыйным. Можна нават сказаць, што бацьку нібы падмянілі. Цяпер яму хацелася як мага болей камунікаваць з дзецьмі, пра нешта з імі спрачацца, нешта ім даводзіць. І такая ўвага для дзяцей была невыноснай. На бяду сваіх сыноў, бацька з ягоным інжынерскім мінулым выявіўся надзвычай здольным да вывучэння камп'ютара і хутка пасябраваў з інтэрнэтам. Цяпер ён ці не штодня выхопліваў дзяцей з глабальнага павуціння — усяго толькі каб загрузіць іх сваімі філасофскімі развагамі. Пасля браты часта абмяркоўвалі гэтыя развагі міжсобку і так і не маглі прыйсці да пэўнага разумення, што бацька хацеў ім сказаць. Што тут паробіш — наступствы інфаркту.

Калі дзеці ігнаравалі бацьку, іх пачынала дапякаць маці. Праўда, яна баялася камп'ютарных мышэй горай за жывых: яна мела музычнае мінулае. Перыядычна бацька трапляў у лякарню са стэнакардыяй, і тады маці, пераляканая, нібы яе пакінулі на бязлюднай выспе, абрывала тэлефон старэйшага сына. Званіць у Расію было танней, чым у Амерыку, і менавіта з гэтай прычыны Аляксей стаў для маці сямейным псіхолагам.

Ён яе шкадаваў і таму вельмі часта завісаў з ёй на тэлефоне на гадзінкі дзве. І гэтыя дзве гадзінкі заўсёды былі прысвечаныя ейным страхам за бацьку, а пасля — навінам пра сваякоў і суседзяў. Нарэшце, калі маці амаль цалкам супакойвалася, яна пачынала цікавіцца справамі сына. Але і тут яна абмяжоўвалася дзвюма асноўнымі тэмамі: «калі ты ўжо ажэнішся» і «як шкада, што ты кінуў тады фартэпіяннае».

На першую тэму Грынкевіч заўсёды разважаў лёгка і з гумарам. Другая тэма яго раздражняла болей за гук ад крышэння пенапласту. Але ён трымаў сябе на аброці, пакуль мама марыла пра тое, чаго ўжо ніколі не можа быць. З тым жа поспехам можна пісаць мэйлы да нябожчыка без спавешчання аб прачытанні ды прызначаць яму спатканне на тым самым месцы ў той самы час. Ёй патрэбныя былі такія мары: Данута Фларыянаўна была вельмі рамантычнай жанчынай.

Грынкевіч увогуле даўно замірыўся з усімі дзівацтвамі сваіх таты і мамы, бо меў рацыю той, хто сказаў: любоў да бацькоў вымяраецца ў кіламетрах. А што яны абое крыху дзеўбанутыя, дык гэта нават і добра. Як сам бываеш на добрым падпітку, то з бацькам нават і прыкольна бывае паразважаць у скайпе пра родную зямлю. Пад старасць у Андрэя Аляксандравіча прачнуўся вельмі спецыфічны патрыятызм, які немагчыма было зразумець.

— Сынок, ты павінен прыехаць. Ён вельмі хоча бачыць вас абодвух. Вельмі. Ведаеш, яму напраўду складана. Ён такі знерваваны стаў. Мне кардыёлаг кажа, што не ведае, на чым тое сэрца трымаецца. Па вялікім рахунку, яму трэба рабіць аперацыю. Сур'ёзную аперацыю. Але ён упёрся і не хоча ісці пад нож. Можа, вы з Віцем прыедзеце, пагутарыце з ім. Мужык жа ж яшчэ нестары, толькі шэсцьдзясят спаўняецца.

Грынкевіч чуў у слухаўцы напружанае дыханне, у якім хаваліся ўсхліпы. Таму ён прамовіў:

— Добра, мама, я прыеду. Як вы там увогуле?

Увогуле яны былі нішто сабе. У аднаго са свая-

коў нарадзіўся сын, а другая сваячка будуе кватэру. Бульбу на лецішчы сёлета пажэрлі каларады, а камплект плытак з Рыхтарам прыйшоўся маці да сэрца. Прэм'ера... Ой, ну зразумела ж, мама віншуе сына з пастаноўкай. Можа быць, яны з бацькам прыедуць у N.

— Ты беражы сябе, сынок, не загружайся працай. І не куры так шмат. Здароўе ж у цябе, сам ведаеш. Цябе ж у войска не бралі нават тады, калі бралі ўсіх без разбору.

— Карацей, буду выдзіраць пару дзён у лістападзе, можа атрымаецца, — зусім вырачаным тонам рэзюмаваў сын.

— Лёша!..

— Усё добра, мама.

Размову ён сяк-так скончыў, супакоіўшы маці і нагаварыўшы ёй шмат цёплых словаў. Проста выдатна, падумаў ён, што мама не карыстаецца камп'ютарам. А то лазіла б у пошту ды ў скайп, паку ль бацька гуляе з сабакам.

Донна Анна ў амаль апантаным стане, дон Атавіа зноў яе супакойвае, тады яна нарэшце цалкам вяртаецца ў свядомасць і просіць у жаніха прабачэння. Яна кажа, што цяжка пакутуе праз смерць бацькі. Тады дон Атавіа кажа, што цяпер ён будзе ёй апірышчам і заменіць бацьку.

Грынкевіч дастаў з заплечніка партытуру: яго асабліва зацікавіў танальны план оперы. Дуэт донны Анны і дона Атавіа напісаны ў рэ міноры, як і тэма Камандора з уверцюры. Прысягаючы помсціць, яны як быццам апелююць да той самай халодна-аб'ектыўнай усясветнай справядлівасці. Гэта танальнасць лёсу, танальнасць Ананкэ.

Ірына тым часам нарэшце ўсцешыла яго адзінай СМС у адказ на цэлы пачак паведамленняў: «Былая вакалістка? Барані нас Бог ад чарговай безгалосай дуры. Будзе разводзіць дзікія мізансцэны і потым казаць: я ж сама вучылася, я ведаю, што так спяваць зручна!».

Грынкевічу патрэбны быў дыялог, хоць так, хоць на такую тэму. І ён радаваўся, бо зноў злавіў Ірыну, як матылька за крылцы. Ён ад самай першай сустрэчы ведаў, што не здолее яе адпусціць. Тады ён адчуў сябе маньякам-скрыпачом, якому толькі далі патрымаць у руках інструмент старога італьянскага майстра — і тут жа адабралі. Але ж як хацелася граць на ім, як хацелася цешыцца ім, бо інструмент падышоў якраз па руцэ, нібы на ягоную замову зроблены! І Грынкевіч пачаў думаць пра Ірыну, як той маньяк-скрыпач, што таемна ад усіх выношвае дзёрзкі план выкрадання рэдкай скрыпкі.

Першая сустрэча была аднабаковай: Ірына была на сцэне — сярод тых, хто слухаўся ў стажорскую групу, а ён сядзеў у зале — сярод тых, хто прыйшоў шчыра пасцябацца з прэтэндэнтаў. Спявалі будучыя стажоры з аркестрам, акампанаваў ім дырыгент Каршакоў. Былі там, зразумела, і харошыя, і розныя. І вось выйшла дзяўчо, свежае, светлае, пяшчотнае. Грынкевіч, зразумела, за колькі секундаў ацаніў і ладнасць фігуркі, і абаяльнасць аблічча. Але яна ўся была як першы цёплы сакавіцкі дзень, як першая пралеска, як свежы парыў ветрыку, як сонечны зайчык, як першы ў жыцці пацалунак. Галасок яе быў адпаведны: высокае сапрана, звонкае, серабрыстае, невялікае, але вельмі чыстае, як кроплі першага вясновага дажджу. Дый арыю яна спявала адпаведную — са «Снягуркі».

Грынкевіч быў па-мужчынску ўзрушаны, і адначасова гэтае дзяўчо яго нечым кранала. Жарсць і замілаванне. У скрыпача-маньяка, пэўна, таксама дрыжэлі рукі і перасыхала ў горле, калі ён бачыў сваю скрыпку, зробленую нібыта для яго. Ён выйшаў з залы, як толькі вакалістка скончыла выступ. Трэба было рабіць уражанне ўжо зараз, не адкладаючы справу на потым. На чацвёртым дзясятку звычайна страчваеш імпэт і ўжо не хочаш дамагацца красуняў так, як у дваццаць гадоў, — так ён думаў раней. Але ў выпадку з Ірынай ён гатовы быў пралезці ў замочную шчыліну.

Зрабіць уражанне ў той дзень не ўдалося, бо за кулісамі дзяўчыну чакаў адзін з афіцыйных спонсараў тэатра і прыяцель дырэктара бізнэсмэн Собалеў. Зрэшты, пазней Грынкевіча гэта не спыніла, хутчэй зрабіла хітрэйшым. У стажорскую групу Ірыну ўзялі, — яе і так узялі б з такімі знаёмствамі, але ж трэба было дзеля фармальнасці праслухацца. І, зразумела, для пачатку яна атрымала маленькія партыі ў дзіцячых спектаклях, а Грынкевіч у той сезон быў зусім не ў пашане ў начальства, і яму дасталіся ўсе ранішнікі. Браць дзяўчыну кавалерыйскім наскокам ён не збіраўся, ёй бы такое ў любым выпадку не спадабалася, нават калі б Собалева не існавала ў прыродзе.

І хай сабе ўсе казалі пра яго, што ён асабліва цынічны бабнік, — кепская рэклама таксама рэклама, можа нават эфектыўнейшая за добрую. Трэба сказаць, калі Ірына з'явілася ў тэатры, Грынкевіч неяк непрыкметна пазгортваў свае дробныя інтрыжкі, якія ў яго на той момант вадзіліся, нават спыніў сяброўскі сэкс з Таццянай, тутэйшай салісткай, якая перажывала стрэс ад разводу з мужам. Таму здабыць доказы яго бабніцтва было праблематычна, прынамсі тут, у горадзе N. А прыгоды ў Маскве, куды ён ездзіў ці не кожны тыдзень, Грынкевіч не афішаваў. Ды яму і самому не дужа хацелася глядзець у бок іншых кабет, калі побач быў такі цуд, хай сабе і недасяжны.

З Ірынай ён паводзіўся падкрэслена карэктна, чыста мужчынскія знакі ўвагі старанна перамешваў з прафесійнымі. Калі за разборам партытуры раптам сказаць пра прыгожую блузку ці фрызуру, гэта будзе ўспрымацца як дваццаць пяты кадр, разлічваў ён. Фарсіраваць падзеі было небяспечна яшчэ і праз яе спонсара. Ды яна і сама пачала рабіць невялічкія апаслівыя крокі насустрач. Ягоныя ж позіркі ў бок Ірыны рабіліся такімі, што ад іх можна было атрымаць апёк, калі не адвесці вочы.

Яна ішла да яго, але не так хутка, як хацелася б. Калі ж ён сам спрабаваў скараціць адлегласць, Ірына адскоквала назад. Грынкевіч пачаў думаць, што нічога не выйдзе і гульню трэба спыняць, пакуль не загуляўся да запамарокі. Па адчуваннях гэта нагадвала яму адно вельмі даўняе і вельмі балючае... Там былі іншыя абставіны, але ж знайсці, а потым страціць было б невыносна. Ён не хацеў больш такога паспытаць. Можа і таму, што яна была сапраўднай прыгажуняй, і адмова магла ў дадатак моцна рубануць па самалюбстве.

Тым не менш Грынкевіч перастаў звяртаць на яе ўвагу, пазбягаў і амаль цураўся яе. Тут ён не пралічваў нічога: калі ён вельмі захапляўся жанчынай (такое з ім рэдка, але здаралася), то рабіўся кепскім аналітыкам і не заўсёды мог ацаніць уласныя шанцы на ўзаемнасць. Таму ён проста адышоў убок, каб самому не зрабілася балюча. Але такое ігнараванне раптам дало жаданы вынік: Ірына страціла пільнасць. Яна пачала выпытваць, што ж здарылася і чаму ён так паводзіцца, чаму ён толькі вітаецца, мы ж сябры, і г. д. На гэта дырыгент сказаў, што не можа проста сябраваць з маладой і прыгожай спявачкай. І ён распавёў, як гэта — пачувацца маньякам-скрыпачом, якому ніколі не атрымаць бясцэнны і прыўкрасны ў сваім гучанні інструмент.

— Калі я ведаю, у які дзень і час пабачу цябе ў тэатры, мяне загадзя пачынае ламаць, — сказаў ён. — Я ведаю, што будзе балюча, і ўсё адно чакаю сустрэчы. І так ужо колькі месяцаў запар. Жыццё зрабілася як чорна-белая кінастужка, якую расфарбавалі толькі ў асобных эпізодах. Вось і цяпер такі эпізод, увесь у пяшчотных фарбах, у сонечных бліках. А выйду з гэтага класа — і зноў паўсюль шэрань...

Размова адбывалася ў пустым класе, які Ірына ўзяла, каб распецца перад спектаклем. Яе ў той дзень акурат уводзілі ў «Сільву»: кар'ера ейная імкліва набірала абароты. Спяваць Стасі ў аперэтцы Кальмана было ўсё ж больш адказным, чым выходзіць на сцэну ў дзіцячых операх. Яна хвалявалася перад спектаклем, а тут яшчэ і гэтыя прызнанні. Пэўна ж, яна разумела, што рана ці позна такое ад яго пачуе, але не цяпер, не ў гэты момант. Калі Аляксей дакрануўся даланёю да яе валасоў, яна толькі і здолела прашаптаць: «Не трэба», — але па сутнасці гэта было згодай, і тут да Грынкевіча вярнулася яго ўпэўненасць. Пацалунак быў як спужаная птушка, што ўзмывае кудысьці ў неба.

Ён пайшоў з класа адразу ж, бо сам ужо быў на мяжы шаленства. Цяпер ён перастаў думаць, што гульня зайшла далёка. Ну і што з таго? Ён сказаў праўду пра чорна-белае жыццё. Як яшчэ можна было перажыць гэтыя колькі месяцаў апалы ў тэатры, калі табе паўсюль чыняць перашкоды і ты пачуваешся невядома кім? У гэтыя месяцы ён, засынаючы штовечар, думаў пра ейныя грудзі, ногі, клубы, вочы і рукі, пра ейны смех і голас, пра ейную парфуму ды бразготкі. І гэтыя думкі былі лепшыя за роздумы пра кар'еру, якую начальства закопвае ў зямельку і ставіць над ёй крыжык. А што далей?.. Ён з'едзе ў Маскву, гэта вырашана, Ірына застанецца тут са сваім Собалевым, хадзячым тоўстым мяхом, набіткаваным лайном і грашыма. Можа быць, яна таксама, кладучыся пад гэты мех, уяўляе сабе рукі і вусны іншага мужчыны і толькі з гэтай прычыны не вар'яцее?

Ірына была цалкам агаломшаная тым, што здарылася. Яна выйшла на сцэну, і яе ледзь не знялі з ролі Стасі, бо спявачка нічога не магла зрабіць як трэба. Яна нават тэкст забывала, а ў дуэце з Эдвінам накруціла такога, што Кальман у труне перавярнуўся. Грынкевіч, седзячы ў зале, лаяў сябе за тое, што выбраў нязручны момант. Навошта разгойдваць яе, хай сабе жыве як можа, яна няблага ўладкавалася, прыгожыя жанчыны павінны няблага ўладкоўвацца. Яна проста не паспела скурвіцца, каб продаж самой сябе Собалеву стаў для яе натуральнай справай. Ці варта ламаць ёй жыццё?

Пасля гэтага спектакля яны зноў амаль перасталі размаўляць. Грынкевіч проста хадзіў на працу і лічыў дні да заканчэння сезона, бо заставалася зусім мала. Ірына прыходзіла ў тэатр не ў гуморы, і ўсе адзначалі, што яна заўважна змянілася, стала нервовай і нават злоснай. Казалі, што ў дзяўчыны зарана пачынаецца зорная хвароба. Аднойчы яна на вачах ва ўсіх пасварылася са сваім каханкам-алігархам. Гэта выглядала амаль як сцэна з другога акта «Багемы». Грынкевіч быў сведкам гэтай сцэны і сказаў тады, што, напэўна, гэта стомленасць і сіндром канца сезона.

У чэрвені была прэм'ера «Эліксіра кахання». Ірына там спявала Адзіну другім складам, таму яе паставілі адпрацоўваць здачу, каб не напружваць перад прэм'ерай тутэйшую прымадонну Рашэтнікаву. Як ні дзіўна, алігарх у той вечар за ёй не прыехаў: магчыма, выконваў нейкі маральны абавязак перад сваёй жонкай, з якой пакуль афіцыйна не развёўся. Грынкевіч сядзеў у зале на здачы, ён перад гэтым выпіў, і далёка не куфаль піва. Дырыгаваў запрошаны маэстра, потым спектакль мусілі перадаць Каршакову, тутэйшаму чарговаму. За музыкай Грынкевіч не сачыў, ён глядзеў толькі на Ірыну. У думках ён абкладваў сябе мацюкамі за тое, што паводзіцца з ёй як інтэлігентны імпатэнт, а пачуваецца — як здаровы дзікун, якому трэба колькі разоў на дзень у розных карцінах і позах.

Пасля здачы Ірыну доўга віншавалі за кулісамі і казалі, якая яна малайчына. Дырэктар тады абвясціў, што з наступнага сезона яе са стажорскай групы пераводзіць у салісты, і гэта справа вырашаная. Потым, натуральна, Ірына затрымалася ў грымёрцы адна, бо сышла пераапранацца пазней за ўсіх. Яна прычэсвала валасы, седзячы перад люстэркам, і ўжо збіралася сыходзіць, калі пагрукаўся Грынкевіч. Ён прамовіў глухім голасам дзяжурныя словы віншавання. Дзяўчына аднымі толькі вуснамі, бязгучна прашаптала: «Дзякуй». Яна хацела ўзняцца, схапіць торбачку і бегчы адсюль, пакуль планеты яшчэ не змянілі сваіх арбіт, пакуль зоркі не спалілі адна адну, а на Зямлі яшчэ дзейнічаў закон прыцягнення.

Ён добра памятаў той момант, як укленчыў перад Ірынай і паклаў ёй галаву на калені.

— Ты што робіш? — з ціхім здзіўленнем прашаптала яна.

А Грынкевіч маўчаў, цалуючы дрыготкія пальцы, якія перабіралі яго вал асы.

— Я неўзабаве з'еду, — нарэшце сказаў ён. — Але сёння... Хадзем са мной!

Ірына рэзка ўзнялася, страсаючы з сябе насланнё. Аляксей узняўся таксама і злавіў яе за руку, амаль да болю сціскаючы запясце. Яна не ўскрыкнула і не паспрабавала вызваліць руку, толькі замружыла вочы і прыкусіла вусны.

— Я таксоўку выклікаў. Чакаю цябе на вуліцы, на рагу, там, дзе крама.

І ён пайшоў, адпусціўшы яе. Ён чамусьці быў упэўнены, што яна пойдзе за ім, як Эўрыдыка з падземнага свету. Але ў яго не было спакусы азірнуцца.

Донна Анна патрабуе ад дона Атавіа, каб ён прысягнуў знайсці невядомага злачынцу і адпомсціць яму за смерць бацькі. Дон Атавіа кажа: «Клянуся!».

Яму паспакайнела: ад Ірыны прыйшло паведамленне. Калі яна змаўкала і нібыта аддалялася, Грынкевічу пачынала здавацца, што ўсё скончыцца.

«А што ты хацела, сцэна — цяжкі наркотык. Калі не выпадае на яе выходзіць, былыя вакалісты хочуць хоць неяк спрычыніцца да працэсу», — напісаў ён паведамленне ў адказ.

«Я б лепей пайшла месці вуліцы, чым лезці ў тэатр хоць як-небудзь!» — настойвала маладое сапрана.

«Не ўсім шанцуе. Хтосьці застаецца за бортам, нават маючы сапраўдны голас. А хтосьці свядома сыходзіць, нават не безгалосы», — пярэчыў дырыгент, таксама яшчэ малады для сваёй прафесіі, але які на сваім вяку пабачыў болей.

«Я ў гэта не веру!»

«Не будзь гэткім катэгарычным дзяўчом».

Грынкевічу часам падабалася адчуваць розніцу ва ўзросце і ў жыццёвым досведзе. Асабліва з улікам таго, што ў ложку ён мог даць фору не толькі алігарху Собалеву, але і шмат каму з больш маладых і гарачых. Ён цяпер ужо амаль свядома разгойдваў камфартабельны човен Ірыніных адносінаў з заможным і жанатым каханкам. Навошта — ён пакуль не ведаў. Дакладней, не адважваўся пра гэта думаць.

Ірына болей не адказвала. Ён пачакаў з паўгадзіны. Вандроўка ў цягніку была, як заўсёды, нудотнай справай, таму ён вырашыў пазабавіцца тым, што выйшаў праз мабільнік у інтэрнэт. Праверыўшы пошту, ён раптам згадаў, што яму трэба сёе-тое пашукаць. Можа быць, ЯНА будзе недзе ў сацыяльных сетках. Яна мае рэдкае прозвішча, а яшчэ яна любіць чым-небудзь вылучацца. Наўрад ці яна змяніла яго, нават калі пабралася з кімсьці. А можа, і праўда пабралася? Была ж яна два месяцы таму на тым спектаклі з нейкім... Бляклая моль, а не мужык. Стоп!.. А навошта яму гэта праз. о Божухна, ажно восем гадоў... нават восем з паловай!.. Ну, як навошта?.. Цікава проста, што ды як, усё ж нешта яна для яго значыла тады, калі ён быў вельмі маладым і яшчэ спрабаваў жыць сляпымі надзеямі.

Аднак у сацыяльных сетках знайшлася далёка не адзіная Анна Рупель, і ніводзін акаўнт не належаў менавіта ёй. Тым не менш ён праглядзеў усе анкеты. У адной з іх не было фота і даты нараджэння, але астатняе выглядала праўдападобным: жыве ў Санкт-Пецярбургу, перакладчыца, музыка і балет сярод захапленняў, замужам, ёсць дачка пяці гадоў. Напэўна, гэта і было адказам на пытанне, ці варта рэанімаваць мінулае. Выпадковыя і кароткія сустрэчы з усімі могуць здарыцца, і калі кожную разглядаць як знак, то можна страціць адчуванне рэальнасці.

І ўсё ж яму зрабілася крыху сумна, і ён нават не стаў адказваць на СМС ад Ірыны, якая зноў напісала. Паведамленне было такім, што можна было і не адпісваць. Грынкевіч зноў залез у інтэрнэт і паглядзеў анкету Анны Рупель, па мужу Зайцавай, якая працавала перакладчыцай і мела пяцігадовую дачку.

У анлайне ўбачыў брата, які, відаць, ці то зарана прачнуўся, ці то яшчэ не клаўся спаць, калі ўлічыць розніцу ў часе з яго амерыканскім штатам. У Віцькі цяпер было магчымае і адно, і другое: у іх ідуць зубы. Як чалавек з багатай фантазіяй, Грынкевіч адразу ўяўляў, што ягоны пляменнік, з якім ён быў знаёмы толькі па фотках, мае нейкую чарадзейную моц. І гэтая моц дазваляе яму завабліваць у хату страшных монстраў, імя якім — зубы. Гэтыя монстры грукаюцца ў вокны і ломяцца ў дзверы, і таму няшчасныя бацькі малечы не могуць заснуць. Можа, і няблага жыць без сям'і і дзяцей.

«Ну дык што, у лістападзе пабачымся?» — запытаўся ён у брата.

«Волька не хоча мяне адпускаць, скандаліць. А калі да бацькі на юбілей не злётаеш, дык там будзе істэрыка».

«Забі».

«На каго?»

«На ўсіх. Але найперш на сваю Вольку. Ужо які тыдзень без цябе пражыве. А з бацькам не чапайся. Ён мне тыдзень таму на цябе скардзіўся. Дуры яму галаву. Абяцай, што гадоў праз пяць, як падзаробіш грошай, вернешся і адчыніш уласную камп'ютарную фірму. Ці ўладкуешся праграмістам у адміністрацыю прэзідэнта. Ці пойдзеш выкладаць ва ўніверсітэт. Ну, яму ж гэта бальсан на раны!»

«Угу. Сыны раз'ехаліся, нават пахаваць не будзе каму. Стаміўся я ад гэтай песні».

«Будзь хітрэйшым».

«Ок. Я на працу, потым як-небудзь пагутарым».

Брат выпаў у афлайн, Грынкевіч таксама вырашыў выбірацца з глабальнага павуціння і не марнаваць болей грошы на мабільніку. Прыйшла СМС ад ведзьмы, як заўсёды звышэратычная. Ён павагаўся і вырашыў не афішаваць гэты свой прыезд. Як толькі ў яго наладзілася з Ірынай, памкненне пабачыцца з Алёнай аслабла. І ён не стаў пісаць, што будзе ў Маскве літаральна праз пару гадзін.

Донна Анна і дон Атавіа сыходзяць.

Сцэна IV

Вуліца. Старадаўняя агароджа багатага дома, насупраць — гатэль. Золак. Дон Джавані і Лепарэла.

Рэчытатыў «Orsu, spicciati presto...».

Грынкевіч лічыў Маскву задужа небяспечным месцам: менавіта ў Маскве ён на кожным рагу напорваўся на даўняга сябра, аднакурсніка ці проста харошага чалавека, які марыў з ім і толькі з ім пабухаць. І менавіта ў Маскве Грынкевіч здраджваў свайму прынцыпу «ні кроплі алкаголю за працай». Вялікая Масква была месцам паселішча самотных душ. Прынамсі, гэтак яму здавалася кожны раз, калі ён сюды завітваў. Самотныя душы, што трапілі ў Маскву і грызлі свой кавалачак жыццёвага поспеху, пачуваліся як у Лімбе — камфортна, але журботна. Ён іх на свой капыл шкадаваў. Ці адно называў гэта шкадаваннем.

Ён нікому не мог адмовіць, нават калі адчуваў, што выпівае часта і замнога. Самотныя душы ўвесь час давалі яму зразумець, што памруць, пакуль не пакаштуюць ягонай пячонкі. І Грынкевіч, як той антычны герой-альтруіст, заўсёды быў пэўны — пячонка адрасце. Таму і ўгаворваў з чарговай самотнай і беспрытульнай душой пляшку-другую.

Так прамінуў першы тыдзень гэтай вандроўкі. А сёння яго чакала вельмі адказная п'янка: адна самотная душа хацела не проста разбавіць свае траблы гарэлкай — яна гатовая была даць грошай. Трэба разумець, у якасці кампенсацыі за з'едзеную пячонку. Воўчык, Грынкевічаў аднакурснік яшчэ па музвучэльні, прыехаў сюды і разгарнуў шпаркі бізнэс. Музыка для Воўчыка даўно перайшла ў шэраг салодка-настальгічных успамінаў пра юнацтва, калі ён «сапраўды жыў».

Іх рэдкія сустрэчы заўсёды былі напоўненыя рэтраспекцыямі. З такімі людзьмі ўвесь час пачуваешся нібы ў пральні, куды прыносіш мех вельмі розных анучак. Сюды белае, сюды каляровае, сюды бавоўну, а туды сінтэтыку. Манатонны і нудны занятак — гэтае сартаванне чужых траблаў. Але ж Воўчык так любіў намякаць, што без гэтага душэўнага прання гатовы засіліцца, так часта казаў, што грошы на мастацтва для яго не праблема... Што было больш важкім аргументам — уратаванне ад суіцыду ці атрыманне грошай — Грынкевіч не ведаў, але Воўчыка не пасылаў. Напэўна, ён усё ж гнаў двух зайцаў.

Аляксей быў старэйшым за Воўчыка на два з паловай гады, і, як тады казалі ўсе яго аднакашнікі, няясна што забыў на дырыгенцка-харавым аддзяленні. І праўда, навошта было пасля двух гадоў на музыказнаўчым, дзе ён быў выдатнікам-разумнічкам, забіраць дакументы і перапаступаць у іншую вучэльню, на менш прэстыжны а-ха? Воўчык быў адзіным, каго гэта мала цікавіла.

Воўчык, нявінная правінцыйная душа, з разяўленым ротам назіраў, як Грынкевіч дзеля размінкі пальцаў ганяў складаныя эцюды Шапэна, як ён з аркуша граў любыя харавыя партытуры, з якімі іншыя першакурснікі толькі пачыналі калупацца. Грынкевіч стаў яго каралём і богам, бо рашаў яму задачкі па гармоніі, вучыў курыць і распавядаў, як ездзіў на конкурсы за мяжу ў сваім піяністычным мінулым. А дзяўчаты. Найстарэйшы і найразумнейшы на курсе хлопец, нават калі ён не дужа высокі і ўвогуле не Апалон, адразу робіцца кумірам усіх без вынятку дзяўчат. Воўчык зайздросціў белай зайздрасцю.

Ён заўсёды з ахвотай бег па гарэлку і цыгарэты для старэйшага сябра, калі той раніцай пасля пагулянкі не мог узняцца з ложка. Ён без усялякіх спрэчак сыходзіў невядома куды на ўсю ноч з пакойчыка, які яны здымалі ўдвух, калі ў Грынкевіча было важнае спатканне. Ён частаваў яго пірагамі і сочывам, якія перадавала мама з роднага Рыбінска.

Так яны і прасябравалі, амаль па-сямейнаму, чатыры гады прасябравалі. Потым Воўчыка забралі ў войска, а Грынкевіч паступіў у кансерваторыю. Яшчэ пазней Воўчык прыехаў у Маскву, а Грынкевіч апынуўся ў N.

Лепарэла кажа дону Джавані, што мае да яго важную справу. Узяўшы з гаспадара клятву, што ён не будзе гневацца, лёкай кажа Джавані: сіньёр вядзе непрыстойнае жыццё. Дон Джавані разюшаны, але клятва стрымлівае яго ад таго, каб пабіць лёкая.

У Маскве Воўчыку было тужліва — прынамсі, пра гэта Грынкевіч чуў ад даўняга сябручка пры кожнай сустрэчы. Яму і ў Піцеры нявесела жылося, але ў Піцеры была свая рамантыка. Пасля вучэльні і войска Воўчык не пайшоў па дырыгенцка-харавой каляіне, а ціхенька збочыў на запасны пуць і скіраваўся на сартавальную станцыю. Ён і праўда пачаў у Маскве з разгрузкі вагонаў. Затое цяпер меў фірму «купі-прадай» з раскіданымі па горадзе гандлёвымі пунктамі, машыну, чатырохпакаёвыя апартаменты ў адносна новым доме, жонку і дваіх дзяцей у хаце, а таксама студэнтку на ўтрыманні недзе ў нанятай кватэры. Ён адбыўся як мужык! І пакуль Воўчык быў цвярозы, гэтая адбытасць складала асноўны змест размовы.

Вось і цяпер яны сядзелі ў рэстарацыі на Арбаце, з акна якой быў відаць бронзавы Пушкін з бронзавай жонкай. Графін, у якім афіцыянт прынёс ім пяцьсот грамаў гарэлкі, быў выпіты ўсяго напалову. Воўчык натхнёна расказваў пра перспектывы свайго бізнэсу. Грынкевіч глядзеў на бронзавага Пушкіна і згадваў «Меднага вершніка», а потым адразу — «Каменнага госця».

— Я вось хачу яшчэ адну крамку адчыніць. З бялізнай кітайскай, ну там, станікі розныя, майткі-шмайткі. Мне месца добрае саступаюць у пераходзе, трэба браць, — хваліўся Воўчык.

— За твае планы і іх рэалізацыю! — Грынкевіч кульнуў яшчэ адну стопку гарэлкі і, нават не заядаючы, палез правяраць тэлефон.

Дон Джавані распавядае Лепарэла, чаму прыйшоў сюды: ён захапіўся новай прыгажуняй, і тая адказвае яму ўзаемнасцю. Лепарэла радуецца, бо зможа ўнесці ў каталог яшчэ адно жаночае імя.

Алёна бамбавала яго СМСкамі. Рудая ведзьма сумавала па кожнай пражылцы ягонага самі разумееце чаго. Гэтая дзяўчынка была закаханая ў Яго, вяла з Ім размовы, нават калі Ён быў спакойным і адпачываў пасля працяглага любішча. «Мой жа ж ты харошанькі, напрацаваўся, мой салодзенькі, смачненькі, ружовенькі... Ну адпачні, паляжы ўжо, а потым Алёнка цябе разбудзіць і будзе з табой гуляцца... Праўда ж, каханенькі мой?»

Ён звычайна засынаў пад гэтую наіўна-распусную калыханку і ўжо ў сне гладзіў мяккія натуральна-рудыя валасы: Алёна любіла класці яму галаву на ніз жывата і скручвацца абаранкам побач, як котка. Маленькая, мяккая котка. Котка жыве сваімі вусамі і праз іх спасцігае навакольны свет. Алёна жыла тым, што яна без усялякага манернічання называла — «мая Піздзюлечка». Яна нават на габоі сваім грала прыстойна толькі пасля таго, як Піздзюлечка атрымлівала сваю порцыю радасці. Яна разумела толькі фізіялагічную вобразнасць. Не мела сэнсу казаць ёй на рэпетыцыі: «Сыграй пяшчотна». Лепей было папрасіць: «Сыграй так, як быццам я цябе лёгка цалую ў вусны, пасля таго як добра ад'ябаў». Гэта яна разумела і адразу знаходзіла патрэбны, надзіва дакладны штрых. Грынкевіч не проста так даў граць ёй сола. Між тым Алёна ні ў якім іншым аркестры ці ансамблі прыжыцца не магла і толькі ў яго сапраўды зайграла.

— Давай цяпер вып'ем за цябе, Лёха! — прапанаваў Воўчык і знакам паклікаў гарсона. — Расказвай, што ты там ставіш цяпер?

— «Дона Джавані».

— Ух ты! Уласная пастаноўка! — ускрыкнуў Воўчык, які пачынаў паціху п'янець. — Ну ты малайчына. Зайздрошчу! Я б не змог, не маю я тваёй настырлівасці. Вось ты яшчэ тады ў вучэльні сказаў: «Я буду дырыгентам!». І стаў. І працягваеш гэтую дзялянку араць. А не страшна было з Піцера з'ехаць?

На стале з'явіўся новы графін з паўлітрам гарэлкі. Грынкевіч вырашыў усё ж прытрымаць коні: у тэлефоне ён толькі што ўбачыў СМС ад флейтыста, з якім варта было сёння ўвечары перасекчыся. Флейтысту патэнцыйна цікава пайграць у ягоным аркестры, а ўпускаць прыстойнага музыканта нельга. Дзве траціны папярэднага графіна гарэлкі выжлукціў Воўчык — гэта добра. Але ж да сустрэчы з ім Грынкевіч паспеў выпіць пару куфляў піва. Гэта дрэнна. Уласна, флейтыст таксама хоча пабухаць. Але тады сёння не дабярэшся да Алёны, а яна чакае. Нехта з агульных знаёмых абавязкова закладзе яго дзяўчыне, скажа, што прыехаў у Маскву. Таму трэба зладзіць спатканне, бо пакрыўдзіцца і перастане добра граць.

— Я іншага выйсця не меў, — працягваў Грынкевіч, — я там нікому не быў патрэбны, у тым

Піцеры. Я ж лічы што ў першым пакаленні, мама і тата мне толькі вушы, мазгі ды рукі далі. Ну, мама сама фартэпіяна выкладала, таму проста своечасова заўважыла і за ручку адвяла ў школу. І ўсё. А каб пратэкцыю скласці... Паехаў туды, дзе была праца ў тэатры. Да таго ж я трызніў тэатрам, не хацеў у сімфанічныя аркестры, хоць былі прапановы. Але ў сталіцах я б не напрацаваў столькі рэпертуару, усё ж у N мяне часцей дапускалі да аркестра. Досвед, хоць начальства і п'е кроў.

— Нічога, выправім мы ўсё. Будзе ў цябе свой аркестр тут, з'едзеш ты са сваёй багны. Паставіш свайго «Дона Джавані» і з'едзеш. Ну, давай за гэта вып'ем!

Грынкевіч асцярожна сербануў са свайго кілішка, а Воўчык кульнуў усё, што яму наліў сябра.

Гарэлка ў спалучэнні з раней спажытым півам і страшэнная, як на канец жніўня, задуха пачалі перамагаць. Калі ён проста зараз сыдзе, што ўсё яшчэ будзе добра, у такім стане можна вытрываць і флейтыста, і Алёнку. Але ж Воўчык быў найважнейшым пунктам праграмы, а Воўчык жадаў банкетаваць далей.

— Ды я б таксама мог. — пачаў гандляр кітайскімі майткамі, і Грынкевіч ужо ведаў: зараз будзе рэтраспекцыя. — Я б таксама мог. Ты ж памятаеш, як я вучыўся? І як мяне ў консу забіралі ў Піцеры... І што мяне тады пагнала ў Маскву? Ну вось ты мне скажы: хулі я сюды рваўся?! Я ж яе ненавідзеў так, што аж. І цяпер яе ненавіджу. Тут нікуды не паступіў, у Піцеры спазніўся. Нікуды не паспеў. І вось пагалілі мяне і забралі.

Столькі часу сабаку пад хвост!.. Гэх... Давай яшчэ вып'ем.

Дон Джавані раптам паведамляе, што чуе ў паветры водар жанчыны. Незнаёмка, якая, мабыць, прыехала здалёк і хоча спыніцца ў гатэлі. Здаецца, яна прыгожая... Джавані зноў захапіўся. Ён разам з Лепарэла адыходзіць убок, каб паназіраць за гэтай загадкавай красуняй.

Грынкевіч, які трымаў гук у тэлефоне выключаным, раптам заўважыў прапушчаны званок ад Алёны. Ён хацеў перазваніць ёй адразу, але Воўчык яго б не зразумеў. Воўчык набліжаўся да кульмінацыі сваёй гісторыі, якую Грынкевіч чуў шмат разоў. Аляксей дакладна ведаў, што калі б Воўчык лепей вучыў гармонію ды лепей займаўся па фартэпіяна, то не забралі б яго ў войска. І ніхто Воўчыка не чакаў у Піцерскай консе, хоць сябра і спадзяваўся, што «хлопца заўсёды возьмуць». І ехаць трэба было ў той самы N ці яшчэ куды. Але Воўчык вырашыў рызыкнуць на сваю дупу і прарвацца ў Маскву, якой цяпер не любіць. Масква адрыгнула яго музычныя амбіцыі, але лёгка перастрававала Воўчыка-бізнэсмэна.

— Ты гэта. Не адставай, — з папрокам прамовіў Воўчык, заўважыўшы манеўры былога аднакурсніка. — Сядзіш тут, як Грышка Атрэп'еў. Сёння я гуляю. Ведаеш, Лёша, мне ж няма з кім пабухаць, апроч цябе. Нажэрціся — гэта адно, а вось каб пагаварыць. Тут жа ж хто? — быдла вакол мяне. Нават гэтая курвачка, якой я грошы падкідваю ды хату здымаю. Ты думаеш, яе нешта ў гэтым жыцці цікавіць? Яна ж ніводнага разу не была ў канцэртнай зале, у тэатры... Жонка... Жонка кажа, што яна дзецьмі мусіць займацца, ёй не да мастацтва. А я, значыцца, мушу зарабляць грошы, каб усё гэтае кодла ўтрымліваць. Ніколі не жаніся, Лёха! Бабы робяць з нас цяглавых канёў, а без баб. Без баб мы. Ну гэтыя. Коні з крыламі!..

— Пегасы. Прабач. — сказаў Грынкевіч, які зноў заўважыў званок на тэлефоне.

Яго выклікалі і ён дакладна ведаў, што гэта зноў звоніць Алёна. Ігнорыць не мела сэнсу. Ён узняўся з-за стала, адышоў убок і адказаў інтымным шэптам:

— Ну што, мая Піздзюлечка?

— Хто я?!

Сцэна V

Тыя ж самыя і донна Эльвіра.

№ 3: Арыя «Ah, che mi dici mai...».

— Што ты сказаў?! Ану паўтары!

Грынкевіч у гэты момант пачуваўся так, быццам у яго сярод спектакля трэснулі штаны ў самым заўважным і цікавым месцы. У першую секунду ён стаяў агаломшаны і не мог зразумець, што адбываецца. Ён спалохана зірнуў на манітор тэлефона, а там было чаго палохацца: МАША.

Вельмі лёгка размаўляць з жанчынай, калі ты вызначыўся, патрэбная яна табе на штосьці ці не, а калі патрэбная, дык на што менавіта. З Машай ён на гэты конт не вызначыўся. Дакладней, яму трэба было вызначацца вось проста зараз, бо жыццёвыя планы рэзка мяняліся. Маша ў тыя планы не надта трапляла, а калі шчыра, дык не трапляла зусім. Але ён два месяцы таму зрабіў глупства, страшэннае глупства.

— Казюлечка мая. — выціснуў ён з сябе першае, што прыйшло да галавы.

— Гэта што яшчэ за пяшчота такая? — з недаверам, але ўжо з меншым раздражненнем запыталася Маша. — Грынкевіч, ты зноў п'яны?

— Ну, не зусім, ёсць крыху, — адказаў Грынкевіч, адчуваючы, што Маша не прасякла яго лажу.

Ніколі не кажыце «ніколі». Ніколі не размаўляйце з невядомымі. Ніколі не спіце з былымі.

Дон Джавані і Лепарэла назіраюць здалёк за дамай, у якой пакуль што не пазнаюць донны Эльвіры. Тая амаль у тэатральнай манеры скардзіцца на свой лёс. Яна хоча ведаць, дзе гэты нягоднік, які пакінуў яе.

Іх з Машай драматычная гісторыя пачалася ажно дванаццаць гадоў таму. Грынкевіч толькі паступіў у кансерваторыю, але ў вучэльню да былых педагогаў усё яшчэ забягаў. Дый не толькі да былых педагогаў: між справай ён рабіў агледзіны першакурсніц. Вось і заўважыў Машу — яна была са свежага набору вакалістак. Калі б Грынкевіч меў здольнасць прадказваць будучыню, ён бы не стаў распускаць перад ёй хвост. Але ж тады яна была смуглявай цемнавокай лялечкай з Краснадарскага краю, побач з якой нават оперная зорка Нятрэбка выглядала бляклавата, як мачысіна дачка побач з Папялушкай на балі. Завязаўся доўгайгральны раман, які Маша лічыла грамадзянскім шлюбам, а Грынкевіч — свабоднымі адносінамі, шчасліва прыпыненымі два гады таму і потым фатальным чынам адноўленымі.

Калі б Грынкевіч ведаў, дзе спатыкнецца, то абышоў бы тое месца. Не застаўся б начаваць у

Машы пасля нядаўняга паходу ў канцэртную залу Чайкоўскага, дзе давалі «Дона Джавані» з запрошанымі зоркамі. Гэта было якраз пару месяцаў таму, калі ён сустрэў Анну. Гэта было 28 чэрвеня, калі зусім дакладна. Анна, як і раней, міла з ім паплявузгала, нібы яны не бачыліся самае большае тыдзень, сказала, як яна ўпадабала Кермес, і сышла, а дакладней, знікла. Знікла разам з тым бляклым, як моль, мужыком, сумным, як веснавы снег на гарадскіх ходніках, перамяшаны з соллю і пяском. Грынкевіч быў амаль спаралізаваны гэтай сустрэчай, і калі раптам да яго падышла Маша і кранула за руку, ён не ўсвядоміў усёй фатальнасці гэтай сустрэчы.

На бяду Грынкевіча, Маша была без хоць якога мужыка. Але яна надта добра выглядала і надта ўжо міла з ім паводзілася. Яны разам выйшлі з канцэртнай залы і сталі ля помніка Маякоўскаму. Завязалася досыць прыязная гутарка. Спёка ў тыя дні стаяла пякельная, нават познім вечарам у Маскве было горача. Ісці ў сваю прасмажаную сонцам камуналку на Малой Дзімітраўцы, якую ён не здаваў кватарантам, бо часта сюды наязджаў, Грынкевіч не хацеў. Тут было зусім блізка, а яму хацелася перачакаць хаця б гадзіны дзве, пакуль спёка хоць крыху спадзе. Яны пайшлі з Машай гуляць па горадзе, і размова ў часе шпацыру была мірная, быццам два гады таму не было ў іх скандальнага развітання, быццам не рабіла Маша ніякіх дурасцяў і быццам ён тады не ўдарыў яе пры людзях — у прысутнасці ўсёй трупы і ўсяго аркестра N-скай оперы. Пасля гэтага Маша з'ехала ў Маскву і ажно два гады Грынкевіч нічога пра яе не чуў.

Яму падалося, што Маша нарэшце стала дарослай і незалежнай ад свайго паўднёвага тэмпераменту. Да таго ж ён па-ранейшаму пачуваўся вінаватым, бо, можа быць, яна б так не паводзілася, калі б ён не развязаў вайну яшчэ ў юнацтве. Яна любіла паўтараць банальную фразу: «Ты зламаў мне жыццё!». І самае жахлівае было ў тым, што Маша часткова мела рацыю.

Ён быў першым і па-сапраўднаму адзіным, хоць, вядома ж, за два гады растання Маша рабіла нейкія няўцямныя сэксуальныя спробы з іншымі кавалерамі. У той задушны вечар, пасля спектакля ў канцэртнай зале Чайкоўскага, яна так і сказала: «Папросту не ўяўляю сябе з кімсьці яшчэ. Можаш лічыць гэта своеасаблівай вернасцю. Ці дурасцю. Але я цябе кахаю, Грынкевіч».

Дон Джавані падаерэпліку: гэтая бядачка яўна пакінутая сваім каханкам, трэба яе суцешыць.

Маша падавалася больш разважлівай і спакойнай, ейныя немалыя грудзі і пышныя клубы надта ўжо апетытна выглядалі ў летняй ільняной сукенцы, яна прызналася ў каханні. У Грынкевіча толькі што адбылася шалёная ноч з Ірынай, і тая сказала, што не варта паўтараць, пагатоў ён з'язджае. Гэта добра, што ён з'язджае, так лепей для іх абоіх. Сезон заканчваўся, наперадзе быў аплачаны адпачынак, а потым абхадны ліст, разлік і — бывай здаровы, горад N. Грынкевіч яшчэ не перабраўся ў Маскву, але яе варта было паціху абжываць ужо цяпер. У Маскве ёсць сякоетакое, але ўсё-ткі ўласнае жытло з перспектывай адсялення ў асобную кватэру, ёсць амаль сабраны ўласны аркестр, ёсць ідэі, як пракарміцца, пакуль не раскруцішся. Чаму б не мець у Маскве яшчэ і афіцыйную кабету, на якую ў ложку ён за столькі гадоў не скардзіўся і з якой не сорамна на людзі выбрацца? Грынкевіч у той вечар, зразумела, пайшоў праводзіць Машу дадому, а яна, ведама ж, запрасіла ў госці на каву. Так і адбыўся рэнесанс.

А потым ён паехаў у N сабраць рэчы і атрымаць разлік. І там яму прапанавалі застацца і далі пастаноўку. Таму засваенне Масквы адкладалася сама меней на год. На гэты год трэба было неяк іначай планаваць жыццё.

Але Маша не ўмела планаваць толькі на год. Ёй трэба было планаваць жыццё і адносіны сама меней на пяцігодку, як савецкую эканоміку. Яна зноў, як у былыя часы, стала выкладваць перад Грынкевічам увесь свой сацыяльна-псіхалагічны анамнез. Кубанскія казакі, мама-камсорг, татавыпівоха і цётка, якая з'ехала з глузду на глебе праваслаўя, — зноў давялося пакаштаваць гэтай грымучай сумесі. Маша званіла штодня, кантралявала кожны ягоны крок і ўсё цікавілася, калі ён падпіша абхадны ліст. Маша віла гняздо. Ці латала старую клетку, якую Грынкевіч здолеў разламаць два гады таму.

І вось цяпер яна заспела яго сваім званком у рэстарацыі, дзе ён паціху нажыраўся з Воўчыкам і адкуль думаў пашыбаваць да Алёны.

— Ты станеш алкаголікам у сваім N! — пачала Маша сваю прамову. — Я ўяўляю сабе, што там адбываецца: зноў Мішэль, зноў твая любімая духавая секцыя.

— Машааааа! — паспрабаваў спыніць яе Грынкевіч.

Маша мела адметнасць: яна была прыроджаным прамоўцам. Калі яна прыехала ў Піцер, то ніхто не заўважаў у яе нават прыкметаў паўднёвага акцэнту, які часам бывае ў ейных землякоў. А калі яе нешта раздражняла, яна пачынала казаць падкрэслена правільнымі фразамі. Адна толькі гэтая правільная будова сказаў была здольная давесці да вар'ятні каго хочаш.

— Ты звольніўся?

— Чаму цябе гэта так турбуе?

— Дзіўнае пытанне! Мы вырашылі жыць разам, мы думалі пра сумесны адпачынак у верасні. Мне падаецца, я маю права ведаць, дзе ты знаходзішся і што маеш рабіць. Мая праца не дазваляе мне зрывацца з месца ў любы момант. Адпачынкі плануюцца за год наперад. У адрозненне ад мяне, ты маеш адносна вольны графік. Прынамсі, ты мяркуеш так жыць у Маскве. Я не хачу ўтручацца ў тваю працу, але я хачу ведаць: калі?

Донна Эльвіра зноў паўтарае, як ёй хочацца ведаць, дзе гэты нягоднік, і як яна хоча яму адпомсціць за свае крыўды. «Бядачка, бядачка!» — кажа дон Джавані, услухоўваючыся ў яе рэплікі.

Заўтра на тую пару, калі рак паляціць з вады ўгару, хацелася сказаць Грынкевічу, але ён не стаў грубіць. Зрэшты, з гэтым усё ж трэба было канчаць, зараз жа. І ніякіх сантыментаў.

— Маша, я не звальняюся. Мне пастаноўку далі.

Яна змоўкла. Калі чалавек ейнага тэмпераменту маўчыць, гэта заўсёды падазрона і небяспечна. Маўчала яна доўга, ажно з паўхвіліны. Грынкевічу падалося, што гэта праблемы сувязі, і ён прамовіў:

— Алё!

— Я тут, — адгукнулася Маша тым самым падазрона спакойным тонам і працягнула: — Значыцца, мы вырашылі ўкараніцца на цёплай балоцістай глебе. Нас задавальняе танная і аблезлая, нанятая тэатрам кватэра. Мы шчаслівыя, бо маем заробак ажно ў пятнаццаць тысячаў рублёў і падзарабляем яшчэ ў некалькіх месцах. І гэтыя халтуры мы яшчэ пускаем на кадаванне тубістаў, каб яны хадзілі на рэпетыцыі ў нармальным стане. А самі паціху співаемся з валтарністамі і трубачамі. Як мысліш, ці скінуцца яны, каб потым лекаваць цябе? Хоць бы на танометр скінуліся, ці што, у цябе ж ціск скача.

Маша імкліва ішла на крэшчэнда. Грынкевіч, як сапраўдны дырыгент, ведаў на памяць усю партытуру ейных эмоцый. Ён папросту чакаў моманту, калі можна паказаць, каб яна спынілася. Але Маша заўсёды была няўважлівай і за ягонымі жэстамі не сачыла:

— Але што там піва і гарэлка, гэта не галоўная наша забава. У тэатры багаты асартымент патрахушак! Віяланчэлісткі, дзяўчаты з кардэбалета — я памятаю, якія ты рабіў падтрымкі. Грынкевіч, я не раўную цябе. Калісьці раўнавала, а цяпер мне ўсё адно. Але мне шкада, што ты самога сябе зарываеш у гэты гной. Ты дэградуеш у асабістым развіцці, у духоўным развіцці. Я памятаю, што слова «духоўны» ты лічыш лаянкавым, але мне балюча ўсё гэта назіраць!!! Мне падалося, што ў чэрвені былі нейкія пробліскі. А цяпер зноў.

— Маша. золатка. ідзі нахуй.

Маша змоўкла, а Грынкевіч націснуў на тэлефоне кнопку, каб адрубіць размову. Ён ведаў, што пасля першага шоку Маша зноў будзе даставаць яго званкамі і што яе трэба паслядоўна ігнараваць. Спачатку яна дастане званкамі ўсіх сваіх сябровак, каб яны параілі, што рабіць, а праз колькі гадзін возьмецца за яго. Але ён даў ёй зразумець: новы рэнесанс праваліўся, ніякага вяртання ў адрэстаўраваную клетку быць не можа. І няхай хоць са спадніцы выскачыць.

Аднак Маша ўмела вынесці мазгі. Пры гэтым яна іх не проста выносіла, яна іх выцягвала звіліну за звілінай, змотваючы гэтыя звіліны ў клубок. І рабіла ўсю працэдуру без анестэзіі. Грынкевіч вярнуўся за стол у такім стане, быццам яго гадзіны паўтары разам распякалі дырэктар і галоўны. Ён забыўся пра тое, што яго яшчэ чакае флейтыст, і залпам выпіў кілішак гарэлкі. А праз некалькі хвілінаў — яшчэ адзін.

— А можна было б яшчэ і хор сабраць. — мроіў Воўчык. — Я б мог.

— Спяваць там? — насцярожана запытаўся Грынкевіч.

Хацелася спадзявацца, што гэта п'янае трызненне. Воўчыку тым часам патэлефанавалі наконт нейкіх банкаўскіх справаў, і гэта крыху рассеяла ягоную ўвагу. Была амаль восьмая вечара. Грынкевіч адчуў, што яго ўсё ж развозіць. Нажэрціся проста зараз жа. Д'ябал з ім, з тым флейтыстам, іншым разам можна пагутарыць, напрыклад заўтра. А на сёння хопіць ужо чужых траблаў.

«Ты дэградуеш.» Сучка. Сама сядзіць на тэлефоне ў нейкай турыстычнай канторы, — грошы яна, блін, зарабляе. Імкліва развіваецца. Збірае на іпатэку — мэту сабе паставіла. Харошая дзевачка, правільная. Дык якога чэлеса яна ўчапілася за яго, нехарошага і няправільнага Грынкевіча?!

На стале з'явіўся ўжо трэці за гэты вечар графін з гарэлкай. Грынкевіч даслаў СМС флейтысту: маўляў, выбачайце, але сёння важныя справы. Нельга прыходзіць на сустрэчу са сваім патэнцыйным салістам добра паддатым — у такім стане можна сыходзіць з гэтай сустрэчы. Можна нават адпаўзаць. Але прыходзіць трэба ў людскім выглядзе.

Графін спустошваўся, настрой уздымаўся. Ён думаў цяпер пра Алёну.

Дон Джавані звяртаецца да донны Эльвіры, спрабуе завязаць размову.

І яго ўжо не страшыла тое, што казаў яму Воўчык. А той развіваў страшныя, аб'ектыўна страшныя ідэі:

— А ты ведаеш, я ўсё ж думаю пра вяртанне ў прафесію. Можа, мне пайсці куды рэгентстваваць?.. Памятаеш, я ж хлопчыкам у манастыр хацеў сысці. Чыстым быў такім. — казаў Воўчык, праводзячы вачыма даўганогую афіцыянтку, можа быць, нават студэнтку тэатральнага інстытута. — Не, нельга мне ў храм. Я лепей буду браць прыватныя заняткі. А потым мы з табой будзем разам працаваць. Як мысліш?

Грынкевіч ледзьве не праглынуў костку ад рыбы, якой ён заядаў новую чарку, — кончыць трэці графін было гэтым вечарам справай гонару. Законы дыпламатыі вымагалі казаць: так, Вова, мы з табой такую праграму забацаем, што заябіся. Але ад гэтай задухі, якую не перамагаў нават кандыцыянер, ды ад немалой дозы алкаголю ён пераставаў быць дыпламатам.

— Вова. Ты за дванаццаць гадоў ужо забыўся, як элементарна сетку паказваць.

— Ніхуя! — закіпаў Воўчык. — Я ў войску па музычнай частцы пайшоў, хорам кіраваў! Ты думаеш, ты адзін у свеце такі разумны?

— Нічога я не думаю. Колькі мы з табой камунікуем пасля пярэрвы? Трэці год. Ты мне пры кожнай сустрэчы кажаш, што пойдзеш спяваць у хор «для душы» і згадаеш пра дырыгаванне. І што? Я за гэты час паспеў скончыць аспірантуру, а ты ўсё дэкларуеш намеры. А дзеянні твае дзе?

Воўчык асёкся: гэтага ў сцэнары не было, ён такога не замаўляў. Ён ангажаваў Грынкевіча ў сваю клаку, ён не прасіў аб'ектыўнай і справядлівай рэцэнзіі.

— Дзеянні мае, Лёша, у хаце спаць кладуцца. Я двух пацаноў задзелаў, Лёша, пакуль твае блядзі ад цябе спароны рабілі. А яшчэ на мяне паўсотні чалавек па Маскве працуюць, я ім грошы плачу, можна сказаць — кармлю іх. А ты — так, пустазелле. Жывеш за кошт такіх, як я, а яшчэ падаткі на цябе трацяць. Пайдзі сам на сябе зарабі спачатку, а потым вучы мяне!

— Ну ўсё, досыць!

Грынкевіч рэзка ўзняўся з-за стала. Машынальна дастаў з кішэні дзве тысячныя купюры і кінуў на стол. Гэтага павінна хапіць. Потым узяў заплечнік і рушыў да выйсця. Ногі не надта яго слухаліся. Ён зноў пакорпаўся ў кішэні і знайшоў там пачак цыгарэт. Воўчык спрабаваў яго спыніць. Ужо на парозе рэстарацыі Грынкевіч пачуў: «Ды пачакай ты, псіх!». Але ён паскорыў хаду і пайшоў прэч.

Рэчытатыў «Chi e la? — Stelle! Che vedo!».

Дон Джавані і Лепарэла нарэшце пазнаюць донну Эльвіру. Яны агаломшаныя.

Ён ішоў па вуліцы і ўсё не мог знайсці запальнічку, а курыць хацелася страшэнна. Воўчык, вядома ж, праспіцца і заўтра ці пазней будзе тэлефанаваць з прабачэннямі — не першы раз у жыцці пасраліся праз такую дурасць. Але Грынкевіч упершыню задаў сабе пытанне: а ці варта браць у такога грошы, нават на святую справу? Варта, не варта. Скрыпач мае адну толькі скрыпку, тэнар мае адзін толькі голас, піяніст мае толькі свае рукі, якія ўвесь час трэба прыстасоўваць да розных раяляў. Дырыгент мае толькі аркестр, і калі ён яго страчвае, то перастае быць дырыгентам. А гэта некалькі дзясяткаў чалавек, якім таксама трэба граць музыку і нешта есці. І цяпер ён, дырыгент толькі што створанага аркестра, можа пазбавіць іх базы для рэпетыцый, якую браўся праплаціць Воўчык. Ну былы склад, ну ў чорта на рагах, ну з ацяпленнем трэба нешта вырашыць, але ж сталае месца. За адзін год можна шмат зрабіць, а потым сказаць ціхае «ад'ё» гораду N разам з тамтэйшай операй.

Можа, мама мела рацыю, можа, і не варта было з такім характарам кідаць піянізм? Быў бы неблагім коўчам. Прыстасоўваць рукі да розных інструментаў лягчэй, чым уласную душу — да самых розных чалавечых бздураў.

Надзіва цвярозая думка для нецвярозага чалавека!

Ён нечакана злавіў сябе на яшчэ адным інсайце: усе яго варушэнні ў Маскве вакол аркестра цяпер сталі нейкімі млявымі, як быццам яму гэта ўжо і не трэба зусім. Мазгі разумелі, што свой аркестр — гэта нешта важнае і перспектыўнае, справа жыцця, доўгі, але цікавы шлях. І ён хоча мець свой аркестр, але, магчыма, не ў Маскве, або ў Маскве, але не так хутка. Зрэшты, ён быў бы шчаслівы, калі б нейкі ўнутраны голас загадаў яму кідаць зараз жа ўсе гэтыя арганізацыйныя справы і сядаць за партытуру «Дона Джавані». Раней ён нібыта зазіраў у будучыню і бачыў там сябе старэйшым — ужо напалову сівым, з заўважнымі зморшчынамі — абавязкова ў атачэнні сваіх музыкантаў, дзе-небудзь у Еўропе на гастролях. Цяпер ён бачыў сябе толькі на прэм'еры «Дона Джавані», а далей была сценка без дзвярэй і вокнаў. Далей нічога не было. Чаму так? Яму гэта таксама было зразумела, чыста інтуітыўна зразумела. Але прызнацца сабе ў пэўных рэчах ён не мог ні ў цвярозым, ні ў п'яным стане.

Запальнічка была ў заплечніку. Зрабіўшы першую зацяжку, Грынкевіч адразу пачуўся лягчэй. Разам з запальнічкай ён выцягнуў з вонкавай кішэнькі пачак «Дырола», на будучыню. Усё ж варта хоць крыху пах заглушыць, раптам мянты дачэпяцца ў метро. Дый увогуле — спатканне з дамай.

Алёна жыла ў раёне «Войкаўскай» — каб трапіць туды, варта было ісці або да бліжэйшай «Арбацкай» і потым рабіць перасадку, або пайсці далей, да «Тэатральнай» і адтуль ужо каціць напрасткі. Яго хістала ад гарэлкі, спёкі і адрэналіну пасля сваркі з Воўчыкам. У такім стане могуць увогуле не пусціць у метро, нафіг трэба. А шпацыр верне яму каардынацыю рухаў. Таму Грынкевіч пайшоў да «Тэатральнай», перад тым набраўшы Алёну і папярэдзіўшы, што будзе праз гадзіну-паўтары. Добра, што Алёна існуе ў гэтым свеце. Перад ёй не трэба распускаць хвост, як тая пава, — яна заўсёды прыме яго п'яным павіянам. Ёй усё адно, колькі ён зарабляе, колькі выпівае, каго яшчэ, апроч яе, трахае.

Алёна — яна асаблівая. Сэкс з ёй уяўляўся гэтулькі ж натуральна-прыемнай справай, як цёплы душ. Сэкс з поўнай адключкай мазгоў. Сэкс, у якім няма ніякай камунікацыі, апроч камунікацыі целаў. Сэкс першабытных людзей, без адмысловых рытуалаў. Сэкс сапраўдны. Сэкс, абумоўлены адзіным жаданнем — паябацца. І больш нічога. А потым — проста жывёльнае цяпло. Піздзюлечка.

Донна Эльвіра адразу накідваецца на дона Джавані з папрокамі і абразамі. Джавані спрабуе яе супакоіць, але дарма.

Ён сеў у метро і без прыгодаў даехаў да «Войкаўскай». Можна было заскочыць у трамвай, але ў п'яным выглядзе Грынкевіч мог зачапіцца з пасажырамі, ён ведаў за сабой такую асаблівасць, бо з дзяцінства не любіў наземны грамадскі транспарт, у яго там псаваўся настрой. Яго прысутнасць у трамваі можа стаць недарэчнай, быццам ён не чалавек, а які-небудзь кот Бегемот. Ён зноў пайшоў пешшу, балазе было недалёка, хвілінаў можа пятнаццаць-дваццаць. Алёна здымала хрушчоўку на Копцеўскай разам з яшчэ дзвюма дзяўчатамі. На шляху да ейнага жытла Грынкевіч набыў пляшку марціні б'янка, бо яна прасіла. Марціні і тэтрапак з грэйпфрутавым сокам — гламурнае пітво бедных. Грынкевіч падумаў, што ўсё адно не будзе піць з ёй за кампанію, яна і сама ўправіцца. Паездка ў метро і пешы шпацыр крыху яго развеялі. Прынамсі, цяпер ён смакаваў наперад спатканне з ёй.

Пазваніў у дамафон — яму адчынілі. Ён узняўся на пяты паверх — дзяўчына ўжо чакала, стоячы на парозе. Вечна ўскудлачаныя рудыя валасы, твар, рукі і плечы ў рабацінні. Уся нават звонку такая мяккая, маленькая, са сціплымі формамі, але мяккая. Алёна сустракала госця ў чорнай маечцы на тонкіх брэтэльках і ў ружовых кратчатых шорціках — сэксуальнахатняя, як котка.

— Ну прывітанне, піздзюлечка мая, — сказаў ён і абняў яе.

Яна абхапіла яго шыю рукамі і нагадала яму, што такое сапраўдны французскі пацалунак.

Алёна была вельмі маленькага росту, таму нават прыўздымалася на дыбачкі, калі цалавалася з ім. Грынкевічу гэта было нязвыкла — пачувацца нагэтулькі высокім і моцным побач з жанчынай. Часам ён думаў, што такім чынам Алёна яго дадаткова заводзіла. Не перарываючы пацалунак, яны ўвайшлі ў кватэру. Толькі калі дзвярны замок аўтаматычна шчоўкнуў, Алёна апрытомнела і адсунулася ад Грынкевіча.

Яна шчабятала нешта прыемнае сваім тоненькім і ціхім галаском. Дзяўчаты-студэнткі, з якімі яна здымае гэтую кватэру, яшчэ не прыехалі з летніх вакацыяў, таму яна тут сама сабе гаспадыня. Грынкевіч прайшоў у пакой, які лічыўся Алёніным. Тут на падлозе, пакрытай тонкім слоем пылу, валяліся джынсы, абгрызак ад яблыка, талля карт, на якіх Алёна, відаць, захацела паваражыць на караля сэрцаў. А яшчэ па падлозе былі раскіданыя ноты, вельмі шмат розных нот, «Адзінаццаць хвілінаў» Каэльё, чорны станік і белая блузка, заколка, дэзадарант «Рэксона» і цацачны мядзведзік. Госць, спрабуючы знайсці сабе месца ў гэтым пакоі, ледзве не наступіў на трысцінку ад габоя. Сам інструмент валяўся на засланым, але не прыбраным ложку. Яшчэ на гэтым ложку валяліся ноты, талерка з недаедзеным вінаградам і крэм «Бархатные ручки». Котка Шэйла, такая ж кудлатая і рудая, як ейная гаспадыня, драмала тут жа. Яна расплюшчыла бурштынавыя вочы і абсалютна флегматычна зірнула на прыхадня: котка ўжо ведала, што зараз яе адсюль пагоняць. Але Грынкевіч пакуль не стаў чапаць звяругі, толькі машынальна пачухаў яе за вухам. Кончык коткінага носа быў такога ж колеру, як Алёніны смочкі.

Ён не стаў чакаць і пайшоў на кухню, дзе Алёна была ў вобразе гаспадыні. Яна ўжо адкаркавала марціні. Грынкевіч сеў на зэдлік і патрабавальна абхапіў яе рукамі за талію ззаду.

— Нецярплівы які. — салодка муркнула дзяўчына і крутанула клубамі, вызваляючыся.

Грынкевіч, каб нечым сябе заняць, выпіў налітага для яго ў шклянку марціні. Аднак Алёнчына дупка займала яго болей. Ён зноў злавіў яе адной рукой, а іншай расшпіліў свой прарэх. Затым рэзкім рухам сцягнуў дзявочыя ружовыя шорцікі разам з тым, што ў Алёны звалася майткамі. Яна ўжо не супраціўлялася, толькі задаволена муркацела, падскокваючы ў яго на каленях.

Ён зноў адчуў, што яго рубіць ад алкаголю, калі яны абое апынуліся на кухоннай падлозе. Любішча ў такім стане магло перавысіць модны ліміт у адзінаццаць хвілінаў і ператварыцца ў нешта няспыннае. Але ж дзяўчына пачала імпэтна завываць, і такое гукавое суправаджэнне яго прышпорыла. Алёнка ўскрыквала, сутаргава сціскалася, а потым зноў рабілася мяккай, як без адзінай косткі. Калі ён нарэшце адчуў набліжэнне фіналу, дык павярнуў яе тварам да сябе. Яна ляжала на падлозе раскінуўшы рукі, з позіркам, як пасля траўкі. Яна была цалкам шчаслівая, знясіленая і болей не магла дапамагчы яму. Коду ён дапісаў сам.

— Хух. — выдыхнуў Грынкевіч, зашпільваючы прарэх. — Ну ты сёння адпальваеш, дзевачка.

Яна моўчкі ўзнялася і пайшла, хістаючыся, у лазенку, быццам выпіла сёння болей за яго. А ён машынальна скурыў цыгарэту, а пасля скіраваўся ў пакой. Там ён сагнаў з ложка котку, паклаў габой на крэсла, скінуў ноты і талерку з вінаградам на падлогу і амаль адразу ж заснуў, слухаючы, як шуміць вада ў лазенцы.

Спаў ён хоць зубы выберы, і прачнуўся аж пад ранак. Алёны, як ні дзіўна, побач не было, можа, курыла на гаўбцы. Грынкевіч заўважыў, што нават не распрануўся. Ён не ведаў, як цяпер выходзіць на вуліцу, бо ўжо амаль суткі не быў пад душам, а цягам гэтых сутак ён шмат пабегаў па гарачай Маскве, выпіў літр піва, болей за паўлітра гарэлкі, каўтнуў марціні і спусціў жменьку спермы. Пах перагару, нямытага цела і нясвежых шкарпэтак стаяў, нават нягледзячы на расчыненае акно.

Была яшчэ ноч, толькі-толькі бралася на святло. Наведаўшы прыбіральню і скурыўшы на кухні амаль рытуальную ранішнюю цыгарэту, Грынкевіч усё ж падумаў пра лазенку, каб нейкім чынам уратаваць становішча.

Душ вярнуў яго да жыцця, якое зноў падавалася амаль цудоўным. Праўда, крыху гудзела галава, але не смяротна. Яму захацелася кавы і Алёнчынай пяшчоты. Не, спачатку ўсё ж пяшчоты, а потым можна і кавы.

Донна Эльвіра працягвае папракаць дона Джавані. Яна прыгадвае, як Джавані таемна прабраўся ў яе дом, спакусіў яе, затлуміў ёй розум ілжывымі клятвамі. Ён разбіў сэрца жанчыны: абяцаў ажаніцца, а праз тры дні ўцёк з Бургаса. Ах, як шалёна яна яго кахала!

Ён знайшоў дзяўчыну ў пакоі. Яна сядзела ў вялікім фатэлі перад тэлевізарам і шчоўкала на пульце каналы, хоць выбар у такі час быў небагаты. На Грынкевіча яна нават не зірнула, калі ён увайшоў, заматаўшыся дзеля прыстойнасці ручніком.

Грынкевіч апусціўся на канапу непадалёк ад Алёнчынага фатэля. Яна была ў караценькім халаціку і сядзела падабраўшы пад сябе ногі. Зранку выгляд дзявочых сцёгнаў асабліва хвалюе.

— Хадзі сюды, — паклікаў ён. — Кіця-кіцякіця.

— Мне і тут добра, — нават не адказала, але агрызнулася Алёна.

Яму зараз менш за ўсё хацелася высвятляць, што здарылася. Ён узняўся і падышоў да яе, скідваючы ручнік.

— Адыдзіся! — ужо раздражнёна рыкнула яна. — Ты мне тэлевізар засціш.

Гэта ўжо было сур'ёзна. Грынкевіч пачаў перабіраць у галаве багатую картатэку жаночых бздураў, каб паводле сімптомаў зразумець, што адбываецца.

— А ты ж мне пісала: «Сумую па кожнай пражылцы твайго.» І па чым гэта ты сумавала?

Найхутчэй за ўсё, гэта былі месячныя, але тое, чаго ён зараз хацеў ад Алёны, можна рабіць і ў такім стане. Дзяўчына, зрэшты, зноў зашыпела на яго:

— Бля, Лёша! Па кожнай пражылцы бекона я сумавала! З якім ты яечню смажыш.

— Лена?..

Самае непрыемнае было ў тым, што ягоны мужчынскі арганізм у тыя хвіліны сапраўды патрабаваў тэрміновай разрадкі. І яна, гадаўка, гэта бачыла. І нічога не рабіла, каб прыйсці на дапамогу.

— Ну дапамажы мне. — папрасіў ён пакорлівым го л асам.

— А ты ажаніся са мной. Будзеш трахаць мяне аж да гідоты! — выпаліла Алёна і шпурнула ў яго ручніком, што валяўся побач на падлозе. — Набраўся, як жаба твані. Прыйшоў тут хуем патрэсці, бач якое ў нашай хаце свята! А мне абрыдла вось так, Лёшачка.

«Кажа, як кніжку піша!» — адпускае Лепарэла сваю рэпліку, выслухаўшы тыраду донны Эльвіры.

Пэўна, гэта была ўсясветная феміністычная змова супраць яго. Яму ўчора хапіла Машы, але Машыны прэтэнзіі былі старымі і амаль што абгрунтаванымі. Маша будзе даставаць яго сёння, таму Грынкевіч ні ў якім разе не хацеў пачынаць дзень з разборак з іншай дзяўчынай. Ён зразумеў, што з эротыкай на сёння скончана, і пайшоў у суседні пакой апранацца.

— Значыцца, у N застаешся.

Алёна стаяла на парозе пакоя, абапіраючыся спінай на дзвярны вушак. І позірк у яе быў ужо не злосны, а загнаны і нават роспачны.

— Ну, не зусім так. Мне далі пастаноўку, і да новага года я буду на ёй вельмі заняты. Але ж потым зноў шчыльна займуся нашым аркестрам. А адкуль навіны?

— Людзі добрыя прынеслі. Ідзі ўжо, каціся ў свой N з лёгкім ветрам!

Дзявочы роцік пачаў крывіцца, а вочы вільгатнець.

— Лена, ты чаго?

Грынкевіч разгубіўся. Ён гатовы быў адбіваць атаку, але не такую. І ўвогуле ад бестурботнай Алёны ён такога не чакаў.

— Сашка Сакалоў мне ўчора сказаў, што пару дзён таму з табой бачыўся. А ты мне не казаў, што ў Маскву даўно прыехаў, — прамаўляла яна, каўтаючы слёзы. — Ты мне нічога не кажаш. Калі хочаш — прыходзіш, калі не хочаш — знікаеш. А яшчэ мне сказалі, што ў цябе тут ёсць нейкая Маша. І пры гэтым сёння ў сне ты назваў мяне Аннай!

Дон Джавані пачынае апраўдвацца. Ён кажа донне Эльвіры, што меў свае прычыны на тое, каб паспешліва пакінуць Бургас. Лепарэла пацвярджае: так, гаспадар кажа праўду, вельмі важныя прычыны. Аднак донне Эльвіры гэтыя прычыны зразумелыя: прыроджаная легкадумнасць і разбэшчанасць. І за гэта яна будзе помсціць.

Тут ужо Грынкевіча ледзве не спаралізавала. Ужо другую жанчыну ён называе ў сне Аннай. Або і праўда піць трэба меней, або галаву лекаваць. Ён падышоў да Алёны і згроб яе ў абдымкі. Яна спачатку адбівалася, а потым прытулілася тварам да яго грудзей і толькі ціхенька ўсхліпвала.

— Па-першае, Маша ў мяне ў Маскве была, — загаварыў Грынкевіч, робячы акцэнт на апошнім слове, — а па-другое, ніякай Анны ў мяне няма. Проста я цяпер стаўлю «Дона Джавані» і штодня гляджу ў партытуру.

У тую хвіліну ён зразумеў, як лёгка і прыемна бывае гаварыць праўду, нават адносную.

— Усё адно, — ужо амаль без усхліпаў прамовіла ў адказ Алёна, вызвалілася з абдымкаў і села на ложак. — Колькі разоў я хацела табе сказаць: Лёшачка, вазьмі мяне з сабой у N. Я ж сёлета Гнус закончыла, мяне ў Маскве нічога не трымае. Хоць у будане жыць, але з каханым быць. Хіба ты не змог бы мяне хоць у стажорскую групу вашага аркестра ўладкаваць? Пэўна ж змог бы. Калі б хацеў. Але ты не хочаш. Ты ж у нас легкадумны, ага. А вось я стамілася быць легкадумнай. Я хачу, каб нехта штодня натхняў мяне ну хоць на прыбрацца ў хаце. А як ты думаў?.. Я не магу жыць ад сустрэчы да сустрэчы, ад званка да званка, ад СМС да СМС. Я не магу, каб ты для мяне быў усім, а я для цябе — нічым!

— Алёнка, я нікога ў жыцці не хацеў так, як цябе.

— А я хачу, каб мяне кахалі! Каб мяне не хавалі ад усіх! Ты ў чэрвені, калі прыязджаў сюды, хадзіў на Курэнтзіса. Запрасіў мяне? Ага, я ў цябе для іншых мэтаў, інтэлектуальную асалоду ты разам са мной атрымліваць не хацеў. Ці ты баяўся, што цябе разам са мной убачаць, а ў мяне рэпутацыя, сам ведаеш.

— Нічога такога! — абарваў яе Грынкевіч і сеў побач. — Пачакай яшчэ зусім крыху. Мяне і праўда там нічога не трымае, апроч «Дона Джавані». Пачакай да новага года, а потым я сюды буду прыязджаць часцей, і я табе абяцаю, што ўжо ніякіх хованак. А праз год я прыеду ў Маскву назусім. Хочаш — перабірайся да мяне, праўда, у мяне пакой у камуналцы з тонкімі сценкамі. Зрэшты, можа я і грашыма разжывуся, здымем кватэру, тваю Шэйлу таксама возьмем.

Дон Джавані просіць Лепарэла, каб ён распавёў Эльвіры ўсю праўду. Сам ён незаўважна ўцякае. Лепарэла вымушаны выкручвацца. Спачатку ён па-філасофску суцяшае Эльвіру: маўляў, вы ж разумееце, свет так уладкаваны, што ў ім квадрат не ператворыцца ў кола. Потым ён раіць жанчыне забыць дона Джавані і не згадваць пра яго, бо яна ў гэтага мужчыны не першая і не апошняя.

Ён казаў усё гэта, але ж цяпер гэта была няпраўда, і Грынкевічу бракавала акторскага таленту, каб яе схаваць. Алёна сядзела з сухімі і пустымі вачыма. Яна болей не верыла.

— Лёша, ты. Ідзі лепей. Мне цяпер неяк пуста і брыдка на душы. Я ні пра што размаўляць не магу. Можа, потым як-небудзь. А цяпер — не.

Амаль а шостай раніцы ён выйшаў з гэтай хаты і рушыў да метро. Ранак быў ужо не такім гарачым, бо набліжалася восень. Грынкевіч адчуваў лёгкі калатун — ці то ад золкага паветра, ці то ад усіх сцэнаў, у якіх яму давялося ўдзельнічаць за апошнія суткі. Ён вырашыў не думаць пакуль, як быць з Алёнай. Але ж пры гэтым згадваў пра тую няоперную Анну, якую зноў гукаў у сне.

Лепарэла выцягвае з кішэні каталог дона Джавані. У ім — імёны ўсіх пакінутых свавольнікам жанчын.

№ 4: Арыя «Madamina, il catalogo e questo...».

Гэты каталог лёкай вядзе сам. Ён прапануе донне Эльвіры падрабязна азнаёміцца са спісам перамог дона Джавані.

Яе імя было — Анна. Так яна называла сябе з самага ранняга дзяцінства, у любым атачэнні і ў любой моўнай сітуацыі. Яна мала каму магла дараваць, калі яе называлі Аней, Анечкай, Анютай. Яна прымушала зваць сябе толькі Аннай. Нават замежнікі не рызыкавалі назваць яе Анет, Эн, Энхен ці Ані. Яна была толькі Аннай, і гэта імя пасавала ёй. Яна насіла яго з годнасцю, як старадаўні фамільны пярсцёнак.

І толькі з Грынкевічам Анна ператваралася ў Нюту. Яму было дазволена так называць яе.

У Італіі — 640.

Калі яны выпадкова сустрэліся, ці, што дакладней, сутыкнуліся ў канцэртнай зале Чайкоўскага, ён спачатку не пазнаў яе. Маладая жанчына з балетнай постаццю ў доўгай белай сукенцы з высокай таліяй і глыбокім дэкальтэ. Гэтае ўбранне надавала ёй падабенства з німфай з антычных міфаў. Цёмна-каштанавыя валасы, крыху завітыя, былі сабраныя ў высокую фрызуру, таксама ў антычным стылі, на нагах быў лёгкі абутак; яшчэ яна мела бліскучыя завушніцы, каралі, тонкія бранзалеты на руцэ. У гэтую спёку, калі ўсё жывое прыгіналася да зямлі, яна, здавалася, адзіная лёгка дыхала і не хадзіла, а лунала. Грынкевіч пазнаў яе здалёк толькі па гэтай палётнасці ў хадзе, па жэсце, якім яна разгарнула свой веер і пачала ім абмахвацца. І вочы былі такія самыя, як тады: зірнуць у іх — што са студні з гаючай вадой напіцца.

У Нямеччыне — 230.

І ён глядзеў на гэтую німфу і не разумеў, як яна калісьці магла насіць драныя джынсы або непрыстойна кароткія скураныя спадніцы, стрыгчыся амаль пад нуль, фарбаваць валасы ў чырвоны колер, абвешваць рукі фенечкамі, набываць выключна кеды ці берцы, любіць мужчынскія кашулі. Бываюць брыдкія качаняты, а вось Нюта Рупель была злосным качанём, якое шыпела і шчыпалася. Зрэшты, яна ўмела зрабіць лішнюю дзірку на сваіх джынсах, каб ейныя точаныя сцёгны не давалі спакою мужчынскаму насельніцтву, яна забывалася надзець станік пад мужчынскую кашулю, а па-балетнаму ўцягнутыя каленкі надта добра выглядалі ў шортах ці кароткай спадніцы, нават берцы або кеды не псавалі ўражання. Дзіва, што такое злоснае качаня не курыла, не шыралася і выпівала столькі, што ад гэтага не сядзеш на шклянку, ды яшчэ прынцыпова не мацюкалася. А вось ад сэксуальных прыгодаў яна рэдка адмаўлялася. Сапсаваная дзяўчынка з прыстойнай сям'і.

У Францыі — 100.

Такой яна была на момант іх развітання. Так ужо склалася, што яна сама абсалютна нязмушана распавядала яму пра свае подзвігі, хоць і без падрабязнасцяў, — відаць, тут спрацоўвалі нейкія інтэлігенцкія тармазы. А калі не яна сама, то ў агульным асяродку знаходзілася нямала асведамляльнікаў. Ім чамусьці падавалася, што для Грынкевіча гэта будзе мець нейкую асаблівую важнасць, а ён толькі паціскаў плячыма. Вельмі часта пра іх думалі, што яны сустракаюцца. А што яшчэ можна было падумаць пра хлопца і дзяўчыну, якія разам ідуць з кансерваторыі на нейкі канцэрт, а потым хлопец праводзіць гэтую дзяўчыну дадому і там начуе. Праўда, у асобным ложку, але гэтаму ніхто не даваў веры.

А цяпер у яе вельмі доўгія валасы, тонкія срэбныя бранзалеты на руцэ і сукенка, у якой жанчына выглядае як німфа. Яна перастала адпрэчваць сябе, перастала зазямляць і забрутальваць сябе цяжкімі берцамі і мужчынскімі кашулямі. Стала дарослай.

У Турцыі — 90.

Яна нарадзілася на два гады і трыста шэсцьдзясят тры дні пазней за Грынкевіча. І калі ў іх утварылася агульная кампанія, то народзіны яны святкавалі сумесна, недзе дваццаць пятага ці дваццаць шостага студзеня, каб нікому не было крыўдна. Проста паміж «двума Амадэямі» было выгадна складвацца на студэнцкі банкет. Яны разам гойсалі па крамах, закупаючыся пітвом і ежай, а касіркі прымалі іх за мужа і жонку. Абое потым доўга смяяліся з гэтага: хлопец — у паліто, класічных нагавіцах і класічным абутку, а дзеўка — з чырвонымі валасамі ды ў берцах. Нішто сабе сямейка!

Потым яны разам у Нюцінай кватэры на Петраградцы стрыглі салаты, рэзалі каўбасы, раскладвалі на талерках прысмакі, якія дзяўчына даставала з духоўкі, і ў гэтых сумесных побытавых дзеяннях было нешта цалкам натуральнае і нязмушанае. Банкеты яны ладзілі разам не толькі з нагоды народзінаў, але і пасля сесій ці проста ў гонар таго, што завяліся грошы — адмысловае студэнцкае свята.

Але ў Іспаніі... у Іспаніі іх 1003!

Грынкевіч вучыўся ў Пецярбургскай кансерваторыі на дырыгента. Яму пашэнціла паступіць спачатку на харавое, а праз год перавесціся на оперна-сімфанічнае. Нюта вучылася на «моцнаепаўсалодкае» сапрана на падрыхтоўчым аддзяленні. А яшчэ яна вымушана хадзіла ва ўніверсітэт, дзе ёй павінны былі выдаць дыплом выкладчыка нямецкай мовы.

Ейны тата, вядомы ў пэўных колах кіношны і тэатральны рэжысёр Антон Рупель, увесь час казаў: трэба мець нейкую людскую прафесію, трэба мець добрую адукацыю, ты ж вучылася ў спецшколе, мова заўсёды спатрэбіцца. Карацей, уся звыклая аргументацыя бацькоў, якія зычаць дзецям таго, чаго не мелі самі. Гэта значыць, нармальнага людскага жыцця.

Сам Антон Рупель за савецкім часам сваёй «нялюдскай» прафесіяй сапраўды не здабыў сабе ані славы, ані грошай. Але ў пачатку дзевяностых ён неяк падвязаўся да нямецкай дыяспары, па гэтых каналах выйшаў на замежжа і заняўся грамадскай дзейнасцю. Тады ў яго з'явіліся грошы, якіх шараговы расійскі рэжысёр у сябе дома звычайна не бачыў. Праўда, славы ён на гэтым не здабыў, але ці хацеў ён той славы? Нюта часам то з іроніяй, то з нейкім невытлумачальным захапленнем казала, што ейны бацька, прыбалтыйскі немец, перахахліў ды перагабрэіў шмат якіх сваіх калегаў. Яна любіла свайго авантурнага тату.

Сярод іх сялянкі, пакаёўкі, гараджанкі, графіні, баранэсы, маркізы, княгіні — усе саслоўі і ўсе станы.

Тата грэў ёй месца ў нейкім нямецкім культурным цэнтры, які даваў магчымасць ездзіць у Еўропу, а потым паступіць дзякуючы веданню мовы ў нейкі з тамтэйшых універсітэтаў на някепскую спецыяльнасць, кшталту эканомікі ці чагосьці такога. А там — від на жыхарства, грамадзянства, праца, сям'я з прыстойным еўрапейцам, а не з рускім Ванем, дзеці і ўсё такое. Калі ж Нюта на чацвёртым курсе ўніверсітэта пайшла паралельна на падрыхтоўчае аддзяленне ў кансерваторыю, у яе адносінах з татам пачаліся суцэльныя пярэчанні і паралельныя актавы.

Спяваць яна марыла ўвесь час, — казала пра гэта, калі яны з Грынкевічам толькі пазнаёміліся. Знаёмства гэта, як на людзей іхнага асяродка, адбылося даволі будзённа — за кулісамі Марыінскага тэатра, куды Грынкевіча занесла працаваць рабочым сцэны.Нюта была адзінай, каму ён тады шчыра распавёў пра свае творчыя кульбіты, і яе амаль нічога не здзівіла. Ёй было трынаццаць, і была яна як той балетны маленькі лебедзь. Ён упершыню заўважыў дзяўчо, калі яна расцягвалася, закінуўшы нагу на высокае падваконне ў калідоры. Ён падумаў, што гэта нехта з балетных, але гэта была гадаванка з дзіцячай студыі, праўда, як яна сказала, раней яна сапраўды займалася балетам. На той момант у ёй не было нічога асаблівага — такая сабе сярэдняга росту істота з аскетычнымі акругласцямі ўвогуле неблагой, але ўсё ж невыразнай фігуркі. Уся магія была ў рухах і жэстах, а ўся прыгажосць — у вачах, блакітных, неверагоднага аквамарынавага адцення і з нейкім крыху ўсходнім разрэзам. Дзіўная камбінацыя генаў балтыйскіх немцаў і крымскіх татараў з дадаткам габрэйскай крыві. Адным словам, звычайная руская дзяўчынка.

У Нямеччыне — 230.

У дзіцячай студыі яна займалася нядаўна, з мінулага сезона, — тата ўладкаваў, бо вельмі хацела. Яшчэ яна спявала ў нейкім дзіцячым хоры і зусім крыху займалася на фартэпіяна. У яе тры гады таму памерла маці, з гэтай прычыны Нюта пэўны час жыла ў Краснаярску. Потым вярнулася ў Піцер і пасялілася з бабуляй у матчынай кватэры, дом быў якраз у знакамітым «дваранскім гняздзе». Ну, а тата. У таты была но-вая сям'я, і ён жыў у зусім іншым баку горада. За два гады ў Краснаярску дзяўчынка заахвоцілася хадзіць у оперу і да дзірак заслухала бабуліны кружэлкі з «Донам Джавані». Яна ведала яго ці не на памяць.

Дзякуючы «Дону Джавані» яны ў пэўны момант разгаварыліся, і ён прызнаўся, што мае запаветную мару. Ён гадзінамі мог сядзець у куце на аркестравай рэпетыцыі, куды яго пускалі, але пакуль што гнаў прэч «крамольныя думкі». Дакладней, не жадаў фармуляваць і прамаўляць іх уголас, бо яму падавалася, што сфармуляваная думка імгненна стане рашэннем, за якое хлопец пакуль не гатовы быў несці адказнасць. А гэтае дзівакаватае дзяўчо ўзяло ды ўсё за яго прамовіла: «Можа, табе варта пайсці на дырыгента?».

У Францыі — 100.

Адносіны з Нютай былі падобныя да добра адладаванага голасу спевака, дзе пераходаў паміж рэгістрамі проста не чуваць. Ён і не адчуў, у які момант яму стала неабходна, каб дзяўчына чакала пасля ранішняга спектакля, пакуль не прыбяруць дэкарацыі. Ён не адчуў, у які момант яму стала неабходна аддаваць ёй куртку, калі ў часе сумесных шпацыраў яна замярзала. Ён не памятаў, як так выйшла, што ён амаль перастаў звяртаць увагу на іншых дзяўчат, нават нашмат ярчэйшых. Грынкевіч быў на першым курсе вучэльні, ужо на харавым дырыгаванні. Тады Ананкэ разам са сваімі дочкамі, як падавалася, вырашыла расшчодрыцца на падарункі: яму далі адтэрміноўку ад войска на год, ён быў найлепшым студэнтам на курсе, ён быў шчаслівым з Нютай.

Як на аблоках, — так ён пазней успрымаў тыя некалькі месяцаў. Але ж падзенне з аблокаў было занадта траўматычным.

У Турцыі — 90.

Нюту ён страціў пасля летніх вакацыяў. Калі Грынкевіч вярнуўся ўвосень у Піцер, яна з жорсткім спакоем абвясціла яму, што ўсё скончана, і нічога не стала тлумачыць, хоць ён цэлы месяц спрабаваў гэтага дамагчыся. Потым ужо яму сказалі агульныя знаёмыя, што знайшоўся нейкі больш дарослы «залаты хлопчык». Гэты хлопчык у дваццаць гадоў ездзіў на сваёй машыне, што на той момант было не кожнаму даступна. Відаць, у яго быў нейкі няпросты тата. Спачатку было балюча, потым неяк загаілася. Якраз у тую восень Нюта, якой было амаль шаснаццаць, сышла з дзіцячай студыі і перастала бываць за кулісамі Марыінкі — як з вачэй, то і з думкі.

Але ў Іспаніі... У Іспаніі іх 1003!

Сустрэліся яны праз два гады. Не ў тэатры, а ў трамваі. Выпадкова. Старое спачатку варухнулася ў душы і адгукнулася тупым болем, як асколак з даўніх баёў. Нюта была ўжо без «залатога хлопчыка», выглядала яна нейкай задужа сур'ёзнай для сваіх гадоў і задужа стомленай. Грынкевіч не ўтрымаўся, каб укалоць яе, але яна папрасіла: «Не трэба, і так усё вельмі цяжка. Май да мяне літасць». Нюта толькі што паступіла ва ўніверсітэт, куды яе праводзіла ўся радня. І адразу ж у бабулі здарыліся два інсульты запар. Цяпер усё Нюціна жыццё складалася з вучобы і догляду бабці, толькі пару вечароў на тыдзень бацька браў на сябе клопат аб старой і Нюта магла адпачыць.

Яна напраўду выглядала дужа прыціснутай да зямлі. Але ж яна была зусім дарослая, апранутая вельмі міла, з дзявочай элегантнасцю, выглядала на юную парыжанку са сваёй лёгкай балетнай фігуркай, з вузлом валасоў на патыліцы і з глыбокімі вачыма, у якія Грынкевіч цяпер зазірнуў ужо не па-хлапечы, а па-мужчынску. Сам не святы апостал, ну і што?.. У кішэні ён меў два квіткі на канцэрт, куды складана было патрапіць. Ён збіраўся весці туды дзяўчыну, з якой у яго наладжвалася нешта, здавалася б, сур'ёзнае, прынамсі, яму было з ёй спакойна і светла, а тут гэтая феечка сінявокая. І што, што цяпер?! Трэба было ўцякаць і не варушыць былое. Але ж чорт яго падбіў сказаць: «Маю два квіткі, хадзем, развеешся крыху».

Потым ён нешта хлусіў той, іншай дзяўчыне, хоць здрадай гэта не было. Дзяўчына, зразумела, нічога слухаць не стала, а Грынкевіч вырашыў нічога больш не тлумачыць, бо яго ўжо зацягнула. Ён пачаў званіць Нюце, сустракаць яе каля ўніверсітэта, яму дастаткова было проста хадзіць з ёй па набярэжных пецярбургскіх рэк і каналаў і казаць пра музыку, пра свае мары, пра тое, пра што ён нікому не мог сказаць. Яна не давала яму ніякіх чыста жаночых авансаў, і гэтыя сустрэчы цяжка было назваць рамантычнымі спатканнямі, але ён прымаў іх як шклянку ржавай вады пасля трох дзён блуканняў па гарачай пустыні.

Сярод іх сялянкі, пакаёўкі, гараджанкі, графіні, баранэсы, маркізы, княгіні — усе саслоўі і ўсе станы.

Аднойчы ўзімку (якраз была сесія, і Грынкевіч толькі што адзначыў з сябрамі здачу дужа паскуднага іспыту) яго сярод ночы пабудзілі. Ён заснуў недзе а першай, а літаральна праз гадзіну бабулька, яго кватэрная гаспадыня, трэсла хлопца за плечы і казала, што яго шукае па тэлефоне нейкая дзяўчына, па вельмі пільнай справе. Пасля студэнцкага банкету і кароткага сну мала што кемілася. Грынкевіч, як той лунацік, пайшоў у вітальню да тэлефона. і здрыгануўся, ледзь пачуў голас у слухаўцы. Званіла Нюта і нейкім абсалютна не сваім голасам распавядала: бабуля толькі што памерла, яна не ведае што рабіць, бацька з'ехаў за мяжу, яна страшэнна баіцца заставацца ў начной кватэры. Яна баіцца, баіцца, баіцца. Грынкевічу падавалася, што ён фізічна адчувае, як дрыжыць рука, у якой дзяўчына трымае слухаўку, нібыта яна не на тым канцы дроту, а побач. Хвілінаў пятнаццаць ён патраціў на тое, каб апрануцца ды крыху паскандаліць з гаспадыняй. Бабулька сварылася на яго, бо ён надта часта перашкаджае ёй спаць уначы, казала, каб з наступнага месяца шукаў сабе новую кватэру. Так ён у выніку і зрабіў, бабулька выканала сваю пагрозу, але ў тую ноч ён думаў толькі пра дзяўчыну, якая прасіла ў яго дапамогі.

Добра, што ўзімку не разводзяць масты, але транспарт так ці іначай ужо не хадзіў, на таксоўку грошай не было. Ён тармазнуў нейкага братка на «вольве» і паспеў заўважыць зброю на заднім сядзенні — часы былі вясёлыя, гістарычныя. Але браток якраз ехаў на Петраградскі бок і дакінуў хлопца амаль да самага дому, дзе жыла Нюта. Дзяўчына сядзела на лаўцы каля пад'езда, і яе напраўду ўсю трэсла, ці то ад марозу, ці то ад перажытага шоку.

Яна ўжо выклікала і міліцыю, і хуткую. Міліцыя ўзяла бабулін пашпарт, а медыкі хоць і канстатавалі смерць, але забіраць памерлую ў морг не сталі: анатаміраванне рабіць не трэба, бо і так усё зразумела, а моргі перапоўненыя. Цяпер Нюта не ведала, як датрываць да раніцы ў кватэры, дзе ляжыць нябожчыца. Грынкевіч ледзь угаварыў дзяўчыну ўзняцца наверх, зачыніў дзверы ў пакой, дзе ляжала старая, адвёў Нюту на кухню і сам зрабіў гарбату. У хаце знайшлася валяр'янка, але нават пасля яе дзяўчыну крыху калаціла. Яна толькі бесперапынна казала, што баіцца нябожчыкаў з таго моманту, як загінула ейная маці.

— Ты казала, яна памерла.

— Яна загінула.

За гарбатай пачаўся расповед, прычым быў ён пункцірна-кропкавым, таму Грынкевіч не адразу склаў усё ў агульную карціну. Нюціна мама была акторкай, прычым вельмі адоранай. Яшчэ ў інстытуце пабралася з бацькам. Сама яна зрабілася сіратой у васямнаццаць гадоў, бо дзядуля і бабуля разбіліся ў аварыі. І таму меней чым праз два гады маці выскачыла замуж за студэнта Антона Рупеля, які вучыўся на рэжысуры ў тым самым інстытуце. Ён паступіў даволі позна, у дваццаць сем гадоў, бо доўга не мог прабіцца ў тэатральны, хоць у сябе ў Краснаярску ўжо даўно граў у мясцовым тэатры. У Піцер яго ўзялі толькі на рэжысуру. Гэта значыць, калі ён ажаніўся з Нюцінай мамай, яму было ўжо трыццаць.

У бландынкі ён вылучае дабрыню.

Пляткарылі, што гэта разлік, бо ў Краснаярску Рупель ужо меў шлюб і нават сына. А як яшчэ было патлумачыць, навошта ён так хутка паехаў разводзіцца, калі на даляглядзе з'явілася прыгожанькае дзяўчо, сірата з інтэлігентнай сям'і і аднаасобная гаспадыня трохпакаёвай кватэры? Пакуль ішоў працэс скасавання першага шлюбу, Рупель вельмі пастараўся і зрабіў так, каб гэтая сірата нікуды ад яго не ўцякла. Ён зрабіў яе, Нюту, бо як яшчэ ў тыя часы можна было надзейна прывязаць да сябе жанчыну? Пажаніліся яны толькі тады, калі дачцэ было месяцы чатыры.

Відаць, першая бацькава жонка вельмі не хацела яго адпускаць і на ўсялякі выпадак прыехала ў Піцер, каб паскандаліць са злой разлучніцай. А яшчэ маці працягвала вучыцца ў інстытуце, хоць і мела ўжо немаўля на руках. Можа быць, яна не вытрывала ўсіх узрушэнняў, можа яшчэ што, але праз паўгода пасля родаў у яе здарыўся сур'ёзны нервовы зрыў. Яна ўсё ж выйшла ў акадэмічны адпачынак, а потым неяк скончыла інстытут, але граць на сцэне ўжо не змагла, бо зрывы паўтараліся. Па вялікім знаёмстве маці аформілі апранальшчыцай у тэатры. Бацька яе нарэшце кінуў і ажаніўся зноў, гэтым разам, здаецца, не па разліку, бо там была нявыгадная партыя. Раз-пораз маці трапля л а ў лякарню, а калі Нюце было гадоў дзесяць, яна вырашыла свае праблемы радыкальным чынам: дастала ключы ад гарышча, вылезла на дах... І дачка ўбачыла з вакна, што адбылося. На пахаванні яна так і не падышла да труны, бо баялася.

А потым бацька вырашыў вывезці дачку ў Краснаярск да бабулі. Гэта была вельмі выгадная камбінацыя: пасля смерці другой жонкі вызвалілася вялікая кватэра, а ён ужо меў трэцюю сям'ю і вымушаны быў здымаць жытло. Нюта скандаліла, крычала, што нікуды не паедзе. Тады бацькава жонка заявіла: яна такая ж шызафрэнічка, як ейная маці, можа, яе таксама варта лекаваць? Пасля гэтага выпадку Нюта зразумела, як небяспечна бывае паказваць людзям, што ты насамрэч адчуваеш. Яна вельмі не хацела ехаць у Краснаярск, але, каб не трапіць да шызафрэнікаў, сцішылася і сабрала рэчы. А потым. А потым падвярнуўся неблагі варыянт абмену, бабуля памяняла сваю кватэру ў Краснаярску на Піцер, няхай і з даплатай, пусціла жыць у свежанабытую кватэру бацьку з яго новай сям'ёй, а сама засталася з Нютай у гэтай вось хаце.

Брунетка вабіць яго вернасцю.

Грынкевіч разумеў, што дзяўчына ўсё ж павінна хоць крыху адпачыць. Ён адвёў яе ў гасцёўню і паклаў на канапу. Лекі падзейнічалі, і Нюта зрабілася даверліва-паслухмянай, дазволіла захутаць сябе ў плед. Яна казала, што замярзае, хоць у кватэры не было халодна. Хлопец лёг побач і абняў яе, толькі пасля гэтага Нюта нарэшце заснула. Пад раніцу ён ціхенька ўзняўся, парыўся ў нататніках, што ляжалі ў вітальні на тэлефоннай палічцы. Знайшоў нумар кватэры Рупеля, вызваніў яго жонку, усё ёй растлумачыў... Потым Нюта сказала, што ён гэтым вельмі яе абавязаў, бо сама яна нават у такім выключным выпадку не магла кантактаваць з мачахай. Зрэшты, ён і раней ведаў пра гэта. Калі Нюта дакладна ведала, што бацькі дома няма і слухаўкі ён не здыме, то проста не званіла туды, каб выпадкова не пачуць голас «гэтай кралі».

Дзіўна, што ўсе гэтыя клопаты пра пераляканае дзяўчо яго зусім не напружвалі, ён успрымаў іх тады як нешта цалкам натуральнае. Ну, як адвесці за руку ў міліцыю згубленае і зарумзанае дзіця, якое сустрэў на вуліцы. А можа, яму проста хацелася быць побач, усё адно з якой нагоды?

На пахаванне ён таксама хадзіў, і Нюта, ідучы з могілак, сама ўзяла яго пад руку. Краем вока Грынкевіч сачыў за ейным бацькам, бо адчуваў, што той таксама краем вока сочыць за ім. Рупелю яўна не падабалася, якога спадарожніка абрала сабе дачка, ды і ўся гэтая гісторыя з начным прыходам яму не падабалася, хоць нічога крымінальнага там не было. Антон Рупель цаніў людзей не вышэй за жуйку «Стымарал» і быў пэўны — людзі будуць плаціць яму і ягоным блізкім такой самай манетай. Зрэшты, самае непрыемнае здарылася крыху пазней. А пакуль яны ішлі з пахавання разам з Нютай, потым былі сціплыя сямейныя хаўтуры. Пад вечар, калі Грынкевіч сыходзіў, дзяўчына выйшла праводзіць яго з кватэры на лесвіцу. Яна прытулілася да хлопца і шэптам падзякавала за тое, што дапамог перажыць гэтыя дні. Было зябка. Грынкевіч расшпіліў паліто і захутаў дзяўчыну, абдымаючы яе, як калісьці даўно, калі яны яшчэ былі амаль дзецьмі і апасліва цалаваліся вось тут, у гэтым самым пад'ездзе. Цяпер ён таксама нахіліўся да Нюты і пацалаваў. Сэрца адбівала шалёны пункцір з восьмых і шаснаццатых замест роўных чвэрцяў. А балтыйскі вецер за вокнамі шапацеў: «Гэта сапраўднае, сапраўднае, сапраўднае. » Хлопец паверыў гэтаму ветру, забываючыся на яго пераменлівасць.

У русавалосай ён любіць пяшчоту.

Потым быў шчаслівы дзень, калі яны разам гулялі па горадзе пасля таго, як Нюта здала апошні іспыт зімовай сесіі. Яны хапалі халоднае неўскае паветра паміж пацалункамі і гатовыя былі ўзляцець так высока, што купал Ісакія выглядаў бы як маленькая круглая батарэйка ад гадзінніка. Потым ён з'ехаў на зімовыя вакацыі да бацькоў, але штовечар званіў у Піцер, каб проста яе пачуць. Ён зразумеў, што любіць Нюцін голас, які за гэтыя гады стаў мацнейшым, аброс вельмі жаноцкімі абертонамі, але пры гэтым быў свежым і юным. Пачуць яго было ўсё адно, што адчуць дотык дзявочай рукі. Прынамсі, гэтак яно было для яго, юнага і палкага, — што зробіш, дваццаць адзін год. У часе апошняга «сазвону» яна сказала: заходзь, як прыедзеш. І гэта прагучала з недвухсэнсоўным намёкам. Хлопец выехаў з Мінска на два дні раней, чым трэба.

Грынкевіч памятаў, як проста з цягніка, з Віцебскага вакзала раніцай паехаў на Петраградку. Была, здаецца, субота, выходны. Нюта адчыніла і зірнула на яго з лёгкім здзіўленнем. Яна была ў старэнькім фланэлевым халаціку, босая і стрыжаная а-ля гарсон. Сказала, што захацела раптоўных пераменаў, таму вось так нечакана і змяніла фрызуру.

— Будзеш гарбату? — запыталася яна па-гаспадарску.

— Пазней, — адказаў ён і пацалаваў мяккі вожык дзявочых валасоў на яе стрыжанай патыліцы.

У той дзень ён усвядоміў для сябе розніцу паміж сэксам і блізкасцю. З Нютай была менавіта блізкасць, азораная нейкай шчымлівай пяшчотай, шчырай гатовасцю прыняць іншага, забыць як страшны сон тое, што было два гады таму. Такая блізкасць, калі чалавек робіцца табе амаль што родным, ні ў якім разе не жарсць, хоць менавіта ў фізічным сэнсе ён потым ніколі ў жыцці не перажываў нічога падобнага па накале адчуванняў. Уся яго мужчынская біяграфія пасля таго дня была спробай закрэсліць той дзень і тую ноч, калі яны практычна не выбіраліся з ложка. Яны маглі гадзіну ці дзве проста ляжаць, счапіўшыся рукамі і нагамі, як два дрэвы галлём. Неяк сярод ночы ён выйшаў на кухню пакурыць, калі дзяўчына, здаецца, спала. Але праз пару хвілінаў яна прыйшла да яго, хутаючыся ў коўдру, і прытулілася тварам да яго пляча.

— Мне робіцца цябе замала, я не хачу прапусціць ніводнай кроплі гэтай ночы, — казала

Нюта потым, калі ён ужо ў ложку адбымаў яе. — Ведаеш, я так хацела, каб ты вярнуўся, што нават прыдумала сабе магічны рытуал. Я штодня ставіла касету з «Крайслерыянай» і бясконца слухала апошнюю, восьмую п'есу. Тую, якую ты граў. І так доўжылася амаль два месяцы, пакуль я не сустрэла цябе ў трамваі. Прычым я зранку таго дня ўжо ведала, што нешта такое адбудзецца абавязкова.

Раніцай яны прачнуліся ад таго, што ў дзвярным замку павярнуўся ключ. Не паспелі яны ачомацца, як ужо ўбачылі на парозе пакоя Антона Рупеля ўласнай персонай. Ён адразу пачаў выгаворваць дачцэ за тое, што ўчора яна не прыйшла на дзень народзінаў брата, што ён не мог да яе дазваніцца, пачаў пераймацца, а дачка вось чым займаецца. Відаць, і тэлефон адключыла. Нюта маўчала ў адказ, толькі хвілінаў праз пяць яна нарэшце папрасіла ў бацькі, каб той выйшаў на кухню. Бацька паслухаўся і на развітанне кінуў позірк на Нюцінага кавалера. Той позірк быў як агеньчык запальнічкі, паднесенай да бікфордава шнура.

— Будзе лепей, калі ты ўсё ж пойдзеш... — няўпэўнена шапнула Нюта хлопцу, калі яны спешна апрануліся. — Ён зануда, і я не ведаю, як доўга ён будзе чытаць мне мараль. Але мне ўжо ёсць васямнаццаць, і пайшоў бы ён.

Узімку ён любіць пухленькіх.

На наступны дзень Нюта звалілася з тэмпературай, — відаць, злавіла грып. Дазволіла прынесці сабе лекаў і малінавага сочыва, прывезенага ад мамы з Мінска, але далей чым на парог пакуль не пусціла, бо яшчэ змагалася з ліхаманкай. Затое праз пару дзён у вучэльню да Грынкевіча завітаў Антон Рупель. Запытаўся, калі той мецьме вольную гадзіну для сур'ёзнай размовы. Грынкевіч якраз меў фортку паміж заняткамі, і яны пайшлі ў найбліжэйшую кавярню.

Рупель зайшоў здалёк, распытваў, ці падабаецца хлопцу абраная прафесія, што ён мае рабіць далей. Грынкевіч адказваў шчыра, не баючыся падвохаў. Верагодней за ўсё для яго — паступіць на харавое ў кансерваторыю, а потым, калі пашэнціць, перавесціся на оперна-сімфанічнае. Ці, калі не пашэнціць, — атрымліваць пасля харавога другую адукацыю. А пакуль ёсць храмы, дзе патрэбныя рэгенты, ёсць студэнты-лайдакі, якіх трэба падцягваць па сальфеджыа, ёсць процьма рознай іншай працы, ну хай сабе наладка фартэпіяна...

Далей Рупель вельмі кампактна выкладаў свае думкі. Ён лічыў Грынкевіча правінцыйным выскачкай, ні свата ні брата, якому трэба хоць неяк зачапіцца ў вялікім горадзе, а маладая і сімпатычная дзяўчына з уласнай кватэрай — што можа быць лепшай зачэпкай! Хоць рэжысёр Рупель і не звязаны з музыкай, але ўсё ж сёе-тое даведаўся. Напрыклад, пра спыненую піяністычную кар'еру... Ясна, што ён выкладаў свае думкі ў старанна падабраных інтэлігентных выразах, але Грынкевіч быў дастаткова кемлівым, каб усё зразумець. Рупель казаў, што Нюта — няпростая дзяўчына з пэўнымі патрабаваннямі да жыцця. Веданне замежнай мовы адкрывае перад ёй новыя далягляды, і яна зусім не дурніца, каб ад іх адмаўляцца. Яна можа капрызіць, можа з нечым не пагаджацца, але ёй патрэбнае нармальнае ўпарадкаванае жыццё, пажадана падалей ад багемных колаў. Вядома ж, Нюта можа захапляцца кім хоча і мець нейкія рамантычныя гісторыі, але гэта не назаўсёды.

— Ты ж ведаеш, што ейная маці мела псіхічнае захворванне? — запытаўся ён, і гэтае пытанне, відаць, прызначалася яму, каб збіць залішні кавалерскі імпэт. — Ёй трэба перыядычна назірацца ў псіхатэрапеўта, я ўладкаваў яе да добрага знаёмага. Пакуль усё нармальна, але хто ж ведае...

— Я ўпэўнены, што з ёй усё будзе добра, — толькі і выціснуў з сябе хлопец.

Насамрэч яму хацелася выказаць Рупелю тое, што назапашвалася ўжо не адзін год, але ён мог нагрубіць Нюцінаму бацьку і потым пашкадаваць пра сказанае. І ён стрымаўся. Але пасля гэтай размовы Грынкевіч пачуваўся так, быццам яму праз ультрагук паказвалі нечую душу. Звычайную такую чалавечую душу, не высокую і не нізкую, з ейнымі натуральнымі душэўнымі працэсамі і рэакцыямі, назіраць за якімі не зусім прыемна. Але ж гэта натуральна, а таму мае права на жыццё. Дый увогуле Рупель не Крэспель, але дачку абараняе на свой капыл.

У госці Нюта запрасіла толькі праз тыдзень. Нешта ў ёй за гэтыя дні змянілася, і прычына не ў тым, што дзяўчына аслабла пасля грыпу і выглядала даволі зняможанай. Відаць, тата і з ёй правёў размову і невядома што нагаварыў.

— А памятаеш, калі ты быў на першым курсе. Ты тады з'ехаў на лета да бацькоў і ніводнага разу мне не патэлефанаваў... Чаму? А цяпер ты абрываў мне тэлефон.

Гэтае пытанне заспела яго знянацку і збянтэжыла — ён не знайшоў што адказаць. Увогуле, ён не мог зразумець, што за прэтэнзіі Нюта яму выстаўляе.

— Пачнем з таго, што мы тады не вельмі добра развіталіся, — сказаў ён. — Ты вырашыла, нібыта я заляцаюся да той дзяўчыны... Ну, з тэарэтычнага, з якой я тады граў у чатыры рукі. Нас жа выстаўлялі на канцэрт, вось мы і займаліся. А ты тады зашыпела і сказала не званіць табе. Я і не званіў. А ўвосень усё ўжо змянілася...

У летку ён любіць худзенькіх.

Яны пілі гарбату, але мірнай і нязмушанай размовы, на якую Грынкевіч наладзіўся ад пачатку, не выходзіла. І неяк так атрымалася, што Нюта прагаварылася. І разанула яго новым прызнаннем. Дзяўчына казала гэта як быццам дзеля таго, каб зрабіць яму балюча. Так і выйшла. Ён нешта такое падазраваў, але тады яшчэ стараўся быць вышэй, стараўся верыць і таму не задаваў пытанняў. Яна сама здзерла з уласнай душы прыўкраснае ўбранне. Маўляў, глядзі на мяне, на сапраўдную. Я не прынцэса, я ведзьма. Не страшна?

Было не страшна, але прыкра і тужліва. І проста не хацелася верыць. Хацелася атрымаць нейкую сляпую надзею, учапіцца за яе і зрабіць так, каб усё сказанае Нютай было толькі нагаворамі на саму сябе. Бо быў жа ж той дзень і тая ноч, лепшых за якія ён ніколі не меў.

Грынкевіч проста не ведаў, што рабіць далей, таму ён знік і не званіў ёй два тыдні, пакуль яна сама не прыйшла ў вучэльню і не знайшла яго там.

— Зусім вы мяне закінулі, Herr Kapellmeister, — сказала яна, спрабуючы прыязна ўсміхацца.

Хлопец якраз заканчваў заняткі, але сказаў, што яму трэба яшчэ пагартаць партытуру. Нюта, зразумела, адчула гэты фальш, хоць нічога не сказала. Грынкевіч прачытаў ейную крыўду па тым, як яна штурхнула перад сабой дзверы, выходзячы з вучэльні. Можа быць, яна сябе наўмысна абылгала, каб раззлаваць яго? Увечары ён патэлефанаваў Нюце дадому, яна была спакойнай і нават вясёлай. Запрасіла ў госці, але не сказала: прабач, я несла абы-што, не бяры да галавы.

Дзеля чаго ён ішоў туды, Грынкевіч не ведаў. Але ішоў з торцікам у руках і з такім адчуваннем, нібы ідзе на дзень народзінаў дзяўчынкі-аднакласніцы, дзе ён будзе адзіным хлопчыкам сярод прышчавых выдатніц. І вецер болей не казаў яму: «Гэта сапраўднае, сапраўднае, сапраўднае...». Вецер ляцеў з Фінскай затокі і гнаў мокры снег з дажджом, напяваючы: «Гэта была здрада, здрада, здрада».

Пасядзелкі з тортам і гарбатай былі цырымоннымі, яму ўсё хацелася завесці размову самому, але ён баяўся атрымаць адказ: так, я не хлусіла. Таму і маўчаў. Зазбіраўся ўжо праз пару гадзін і на развітанне сказаў тое, што кажа пераважная большасць мужчынаў у сітуацыях, калі жанчыну не варта груба адштурхоўваць: «Я патэлефаную». Яна сказала: «Ок». Ейныя вочы былі красамоўнейшымі за вочы Русалачкі, але ён ужо вырашыў для сябе, што нічога сапраўднага і вечнага не бывае. Няма пачуццяў, ёсць адчуванні. Калі ж ён выйшаў з кватэры, то яму падалося, што нешта нябачнае схапіла яго за руку і не давала ісці далей. Ужо спускаючыся па сходах, ён зірнуў на дзверы Нюцінай кватэры. Яна стаяла на парозе і глядзела на яго. «Скажы мне, што гэта была няпраўда! — хацелася выгукнуць яму. — Я пастараюся табе паверыць, я хачу табе паверыць!..» Але ён змаўчаў, хутка адвёў вочы, каб не сустрэцца позіркамі, і амаль пабег прэч.

Жыццё было мудрым, і яно зрабіла так, што Грынкевіч не бачыў Нюту яшчэ амаль два гады, хоць жыў з ёй у адным горадзе і хадзіў на адны і тыя ж канцэрты і спектаклі. А потым сама Нюта ўзяла дый абдурыла мудрае жыццё.

Вераснёўскім вечарам, ідучы па калідоры кансерваторыі, Грынкевіч здалёк запеленгаваў позіркам чырвонавалосую дзеўку, стрыжаную амаль пад нуль і апранутую так, што хоць у каноплі стаўляй. Дзеўка яўна апярэджвала эпоху, бо «Пяты элемент» выйшаў толькі праз некалькі гадоў — са спіны дык проста двайнік Лілу, толькі значна меншага росту. На ёй была вельмі кароткая скураная спадніца, скураная куртка, высокія і цяжкія берцы. На плячы яна трымала вялікую торбу, што звісала амаль да калена. Грынкевіч у той момант ішоў у адбымку з чарговай красуняй, якая мела на яго асаблівыя спадзевы, але ж чамусьці Лілу-нефармалка яго зацікавіла. І прычына нават не ў тым, што ён ацаніў нефармалчыны ногі на дзевяць балаў з дзесяці (на дзесяць балаў яны мусілі быць даўжэйшымі, бо Грынкевіч меў невытлумачальную слабасць да высокіх дзяўчат). Калі ён са сваёй спадарожніцай амаль параўнаўся з Лілу, тая, да таго моманту засяроджаная на вывучэнні раскладу заняткаў, раптам азірнулася.

— Нішто сабе сустрэча! — вырвалася ў Грынкевіча.

Ён любіць велічных і мажных.

Нюта за гэтыя два гады паспела не толькі завесці кашмарны, як на ягоны густ, гардэроб і сапсаваць валасы. Яна яшчэ зрабіла сабе навамодны пірсінг: бровы, нос, ніжняя губа былі ў колцах і ў шыпах, як у афрыканскай прынцэсы. Дзяўчына паведаміла, што паступіла на падрыхтоўчае аддзяленне як вакалістка. Грынкевіч пахваліўся, што яму ўсё ж пашэнціла пераскочыць з харавога на сімфу. На тым размову і скончылі. Ён пайшоў далей, з дэманстратыўнай пяшчотай абняўшы сваю сімпатычную спадарожніцу. Як добра, што я тады ўсё ж уцёк, думалася яму. Пранесла.

Убачыліся ўжо на наступны дзень, таксама ў калідоры кансервы. Павіталіся і размінуліся. Вялікай ахвоты камунікаваць Грынкевіч не меў, бо чыста па-мужчынску адчуваў нешта блізкае да агіды. Яго проста пужаў цяперашні імідж Нюты. Зрэшты, яна змянілася не толькі звонку. Ён цяпер часта бачыў, як да консы падкатвае байкер, як Нюта садзіцца на задняе сядзенне, абдымае таго байкера за талію ды імчыць невядома куда. Раней быў «залаты хлопчык», а цяпер — «жалезны».

Неяк яны сустрэліся на канцэрце, дзе гралі нешта нетрывіяльнае, кшталту нававенскіх класікаў. Разгаварыліся. Грынкевіч не выцягнуў на гэты канцэрт ніводную са сваіх лапачак, нават адданая яму Маша не пайшла такое слухаць. Нюта таксама была адна і ў не вельмі страшнай вопратцы. Канцэрт скончыўся ўсяго а дзявятай, і яны разам выйшлі на вуліцу. Адзінае, што засталося нязменным, — гэта іх агульная тарабарская мова, на якой яны яшчэ ў юнацтве размаўлялі пра музыку і мастацтва. Нюта выказвала нечаканыя думкі, яна сыпала парадаксальнымі ідэямі і асацыяцыямі. Грынкевіча гэтая размова проста захапіла. Што ні кажы, а з ёй заўсёды было цікава і займальна. З ёй было проста добра.

— Давай ужо дагуляю цябе да дому, — як у ранейшыя часы, але без рамантычнага падтэксту сказаў Грынкевіч.

На вуліцы было цёпла, як на восень. Гулялі яны пешшу і загуляліся да таго часу, калі метро не працавала, а масты развялі.

— Хадзем, напаю гарбатай і пасцялю на канапе, а зранку пойдзеш, — прапанавала Нюта.

За гарбатай яна распавяла, што цяпер ёй нялёгка, бо ў іх з бацькам страшэнна папсаваліся адносіны. Калі яна пайшла ў кансерваторыю паралельна з універсітэтам, бацька перастаў даваць ёй грошы. Сама яна ўжо крыху хал туры ла пісьмовымі перакладамі, але на гэта пакуль не пракормішся. Калі ў Піцеры здараўся нейкі фестываль ці чэмпіянат, яна няблага падзарабляла, сустракаючы дэлегацыі з нямецкамоўнага свету, але паміж такімі падзеямі была звычайна «на падсосе». Калі рабілася зусім кепска, яна ішла танчыць у начны клуб. Там яна здымала амаль увесь пірсінг, надзявала бландзіністы парык, туфлі на высачэзных абцасах і круцілася вакол пілона.

— Што такое пілон? Гэта такі шост, вакол якога круцяцца стрыптызёры, — спакойна патлумачыла яна Грынкевічу і зірнула на яго з выклікам. — А што, я нават маю сваю публіку, я падабаюся...

Яму зноў падумалася, што ён меў рацыю тады, калі ўцёк. І тым не менш, на душы яму стала так тужліва, быццам у яго на вачах спалілі бясцэнную карціну геніяльнага мастака.

Мініяцюрныя жанчыны яго зачароўваюць.

У тую ноч ён выспаўся на канапе, дзе яму пасцялілі асобна, і зраніцы няголены пайшоў на службу ў царкву — ён падпрацоўваў там рэгентам. У царкоўным хоры спявала Маша, і ў адказ на ягонае тлумачэнне «заначаваў у даўняй знаёмай, нічога такога», Маша зладзіла скандал. Дзіўна, што потым менавіта асэксуальныя адносіны Грынкевіча з Нютай раздражнялі яе асабліва моцна, а вось прыгоды з іншымі дзяўчатамі, гэтыя сакрэты полішынэля, яе амаль не чаплялі. Пазней яна зусім выпадкова даведалася, што Грынкевіч час ад часу пазычае грошы «гэтай шлюндры», прычым «шлюндра» іх не вяртае.

І хоць Маша скандаліла, ён цяпер начаваў у Нюты колькі разоў на месяц. То ён праводзіў яе з канцэрта, то яго проста запрашалі папіць піва ці гарэлкі. Там у кампаніі збіраліся Нюціны сябрынефармалы: нейкія вельмі арыгінальныя асобы з кампазітарскага факультэта, перакладчыкі, рокмузыканты і графаманы. Што ён там рабіў, Грынкевіч не ведаў, але ўсё адно ішоў. Яму сцялілі на канапе ў гасцёўні, а Нюта пры гэтым магла зачыніцца ў сваім пакоі разам з чарговым «жалезным хлопчыкам». Дарэчы, яна іх мяняла прыкладна раз на два-тры месяцы, паралельна маючы іншыя кароткія раманчыкі. Дзяўчына прызнавалася, што ставіцца да сэксу вельмі проста і не надае яму такога ўжо сакральнага сэнсу. Праўда, танцы на пілоне яна ўсё ж закінула.

У гэты каталог трапляюць і старыя, аднак маладых ён усё ж любіць болей.

Ён любіў Нюцін голас, шчыльны, вялікі і пры гэтым цёплага мядовага тэмбру. На першым жа праслухоўванні пэашнікаў ён сядзеў у зале і слухаў, як дзяўчына спявае нешта з дзяжурнага рэпертуару для сапрана, накшталт «Ах, прошло то время. ». І было неістотна, што яна не паказвала ідэальнага гукавядзення і пакуль не ўмела спяваць фразамі. У самім тэмбры было вельмі шмат музыкі і чароўнасці. Спяваючы, яна рабілася сапраўднай і як быццам ачышчалася. За гэты голас Грынкевіч гатовы быў дараваць ёй усю тую пошласць і вульгарнасць, якой яна сябе атачыла па-за сцэнай.

На іхным апошнім агульным дні народзінаў, які спраўлялі ў яе дома, Грынкевіч моцна напіўся і пачаў пераказваць, што ён адчувае, калі чуе ейны спеў. Дзяўчына стаяла на кухні перад ракавінай і мыла посуд, а ён курыў у фортку.

— Не ведала, што ты такі паэтычны, — без усялякіх эмоцый адказала Нюта на толькі што пачутую тыраду. — Але я, відаць, горшая за свой голас.

У яе нешта не ладзілася з педагогам, і на другім годзе навучання стаяла пытанне пра тое, што пераводныя іспыты на першы курс яна не здасць. Нюта ўсё часцей казала, што, напэўна, бацька меў рацыю наконт кансерваторыі, усё адно яна туды не трапіць, што музыка гэта не ейнае... Людзі вунь з Тоскай і Лізай паступаюць, а ў яе толькі Лаўрэта.

Слова за слова, яны тады зачапіліся і паскандалілі — упершыню за ўсю гісторыю іхнага некароткага знаёмства. Дакладней, скандаліў адзін Грынкевіч, а Нюта сядзела на зэдліку і моўчкі прымала на сябе шквал абразаў і грубасцяў. Ён тады сышоў, моцна ляснуўшы дзвярыма і пакінуўшы гаспадыню кватэры і гасцей у ціхім шоку. Гэта ж былі не проста агульныя народзіны, гэта была яшчэ ягоная адвальная.

Праз колькі дзён ён з'ехаў у горад N, дзе знайшлося месца чарговага дырыгента ў оперным тэатры. Кансерваторыю ён заканчваў амаль завочна і ў свае прыезды ў Піцер не сутыкаўся з дзяўчынай, якой на развітанне нагаварыў лішняга. Пэўна, яна б сама наўрад ці захацела з ім сустрэцца. Пра гэта ён згадваў, калі ягоная рука цягнулася да тэлефона і пачынала набіраць яе нумар. Ён набіраў і скідваў. Аднойчы, калі ён ужо не вучыўся ў кансерваторыі, ён чарговы раз набраў ейны кватэрны нумар і паслухаў доўгія гудкі. Яму не хацелася аднаўляць адносіны ці нешта такое яшчэ, але ж было адчуванне нявыкупленай віны. Хіба яна абірала сабе ў бацькі Антона Рупеля? А можа, гэта ён, Аляксей Грынкевіч, быў поўным ідыётам, калі сышоў ад яе ў слотны зімовы вечар? Можа, яна тады нечага, наадварот, недагаварыла? Ён жа не ад яе сыходзіў, а ад магчымых непрыемнасцяў. І ці не сам ён вінаваты ў тым, што пасля з'явілася чарада «жалезных хлопчыкаў», драныя джынсы, стрыжаныя амаль пад нуль валасы ды яшчэ і спаленыя перакісам і чырвонай фарбай?

Але ён мужчына, ён не маці Тэрэза і не павінен ратаваць жанчыну ад самой сябе, як напісалі б у старадаўнім рамане пра каханне. Тады, у агульны дзень народзінаў, ён прапанаваў Нюце выйсце. Яна сама павінна была вырашыць, ці хоча нешта перайначыць у жыцці. І яна ўжо была досыць дарослай, каб нешта зразумець. Ён не працягнуў рукі, ён проста паказаў шлях, а яна назвала гэта глупствам. А значыцца, няма пра што шкадаваць — сама вінаватая.

Ён выходзіў на агульных знаёмых, але яны нічога не ведалі пра лёс Нюты. Казалі, што ў кансерваторыю яна сапраўды не паступіла, а потым увогуле некуды знікла, нікому нічога не сказаўшы. Цалкам можа быць, што яна сышла да сваіх нефармалаў ці як іх там называюць. Быццам бы яна пэўны час спявала ў нейкім рок-гурце, але пасля пра яе нічога не было чуваць.

Неістотна, якая яна — бедная ці багатая, прыгожая ці агідная. Пакуль жанчыны носяць спадніцы, дон Джавані будзе на іх паляваць, падводзіць вынік Лепарэла.

І вось праз восем гадоў яна з'явілася, прамільгнула ў яго жыцці і знікла зноў. А якой яна была ў той вечар!.. Як быццам богі ўзялі і прымусова выкупалі яе ў марской пене, з якой яна выйшла наноў народжанай.

Грынкевіч па вяртанні ў N зноў палез у сацыяльныя сеткі, каб шукаць яе. Рызыкнуў зліставацца з той Аннай Рупель-Зайцавай, якая жыла ў Санкт-Пецярбургу і працавала перакладчыцай. Тая нічога не адказвала. Зрэшты, неўзабаве ён кінуў думаць пра няоперную донну Анну, угаварыўшы сябе на тое, што ў яе цяпер, мусіць, усё добра, — і дзякуй Богу.

Але які ж ён быў дурань! Навошта ён панёс тады, у канцэртнай зале Чайкоўскага, пра задраныя тэмпы ў «Non mi dir.»?! А яна так нязмушана падхапіла размову, быццам не было працяглага развітання, спрачалася з ім, як у мінулыя часы, даводзіла, што толькі ў выкананні Кермес і толькі з такімі тэмпамі можна было стварыць вобраз апантанай донны Анны. І так лёгка знікла.

Лепарэла сыходзіць.

Сцэна VI

Донна Эльвіра адна.

Рэчытатыў «In questa forma dunque...».

Маша сапраўды з'явілася, толькі не пазваніла, а напісала. У тых самых сацыяльных сетках, дзе Грынкевіч пакінуў ажно тры паведамленні Анне Рупель-Зайцавай. Мінула ўжо амаль тры тыдні ад пачатку аднабаковага ліставання, і гэтае маўчанне пачынала напружваць. Здаецца, пры сустрэчы яна паводзілася прыязна, але, магчыма, яна проста не хоча пускаць яго ў сваё жыццё зноў, не на пяць хвілінаў. Мае на гэта права.

І вось замест адказу, які ён чакаў, Грынкевіч знайшоў гняўлівы ліст ад Машы. Пісала яна горш, чым казала, як гэта часта бывае з прыроджанымі прамоўцамі: «.у сувязі з тым, што ты застаўся па-ранейшаму легкадумным і ненадзейным, я больш не буду рабіць спробаў перавыхавання цябе. Я старалася дзеля цябе і не атрымала нават падзякі за той факт, што ты не стаў скончаным алкаголікам, дзякуючы маім намаганням, пакуль я жыла ў N. »

Грынкевіч прачытаў рэшту тэксту хіба па дыяганалі. Там было пра тое, што ён можа «жыць у бяздзеянні і адсутнасці памкнення да змянення свайго існавання ў лепшы бок». Маша таксама пісала, што не хоча выстаўляць яму «чыста жаночых рахункаў», што яна была заўсёды вышэй за гэта і бачыла ў ім «надзвычай адоранага чалавека, які без належнай адказнасці ставіцца да ўласнага жыцця і таленту».

Яна гэта пісала і казала ўжо не ўпершыню, дый не апошнім разам — Грынкевіч быў у гэтым перакананы. Але ж ён прыкінуў, што Маша найбліжэйшым часам не здзейсніць самага непрыемнага для яго — не прыедзе ў N. У ейнай фірме, дзе яна зарабляла ў Маскве грошы на іпатэку, вельмі складана з адпачынкамі. Значыцца, новай спробы перавыхаваць надзвычай адоранага чалавека ўжо не будзе, калі ён сам не варухнецца.

Донна Эльвіра наракае, што Джавані адплаціў ёй чорнай няўдзячнасцю за каханне і за ўсе ейныя пакуты. І яна павінна адпомсціць зладзюгану. Ейнае сэрца цяпер напоўненае адным толькі гневам.

«Шанцуе ж нам з табой на прыпізджаных баб!» — напісаў ён брату, які вісеў у скайпе і акурат скардзіўся на тое, што жонка зноў істэрыць.

«Ты са сваімі не жаніўся.» — заўважыў брат.

«Яшчэ чаго бракавала! А наконт Волькі, дык я табе адразу сказаў: можна вывезці дзяўчыну з вёскі, але нельга вывесці вёску з дзяўчыны. Яна таму і паступіла ў хлапечы ўнівер, каб гарантавана выйсці замуж. І таму яна так лёгка цябе ашчаслівіла. Але ты быў чэсным чалавекам і вырашыў жаніцца. Нават без залёту».

«Ну дык яна не заўсёды такой была. І сям'я ў яе нармальная.»

«А чаго яна ад цябе хацела? Вывез яе ў Штаты і цяпер працуеш, як вол, на тое, каб дом набыць. Яна разумее, што крэдыты на дом проста так не даюць? Хоча, каб ты меней працаваў і яе забаўляў?»

«Дык што мне цяпер, адправіць яе назад разам з малым? Я не такі, як ты».

«А я і не кажу, што адправіць. Проста вазьмі і без нерваў растлумач, што ты ёй можаш даць, а чаго не можаш. Калі не разумее — ты яе не трымаеш. Блін, Віцька, яна не павінна вырашаць, як табе жыць і што рабіць!»

«Мы разам жывём, у нас жыццё агульнае. »

«Ёсць рэчы, якія лепей вырашаць самому — і ставіць перад фактам. Я сур'ёзна. Кажуць, мяне прафесія дэфармавала, але я такім быў заўсёды. Ёсць аб'ектыўныя рэчы, якія бабы не могуць зразумець праз свае эмоцыі. Паістэрыць і супакоіцца, а потым яшчэ і дзякуй табе скажа».

«Яна не верыць, што я стамляюся. Бо я да позняй ночы сяджу ў нэце ці ў гулькі рэжуся. Думае, я сабе шукаю ў нэце каханак».

«Усе яны думаюць, што мы шукаем у нэце каханак. Мне трэба ў тэатр бегчы, потым як-небудзь пагутарым, ок?»

« Ок ».

Перад выхадам з сеціва Грынкевіч яшчэ раз перагледзеў анкету Анны Рупель-Зайцавай. Апошні раз яна заходзіла на гэты сайт месяц таму. Можа быць, нешта здарылася. У кожным разе іншыя Анны Рупель, якіх ён адкапаў, ніяк не нагадвалі Нюту і адразу ж выпадалі з пошуку.

Донна Эльвіра сыходзіць.

Сцэна VII

Дон Джавані і Лепарэла сустракаюць сялянскае вяселле. Маладзёны, сярод якіх жаніх і нявеста (Мазэта і Дзэрліна), весяляцца, забаўляюцца, граюць, танчаць і спяваюць. Яны ўслаўляюць маладосць. Шчаслівыя гады хутка пралятуць, а пакуль трэба радавацца жыццю і каханню.

№ 5: Дуэт з хорам «Giovinette che fate all' amor e...».

«Дона Джавані» запланавалі на пятае снежня. Калі яшчэ ў верасні Грынкевіч убачыў прэм'еру ў раскладзе менавіта на гэты дзень, ён унутрана схаладнеў. Нават пайшоў да дырэктара, каб высветліць, ці можа яшчэ нешта змяніцца. Але дырэктар заявіў: дата прэм'еры — справа вырашаная. І гэта зразумела, бо пятага снежня спаўняецца сто пятнаццаць гадоў з дня смерці Моцарта. Да таго ж гэта аўторак і будзе неблагая напаўняльнасць залы. На выходныя нават не ў дачны сезон людзі горш ходзяць у тэатр. Паводле дырэктара, на гэтай даце настойвалі еўрапейскія фундатары, ну, а ў N-скім тэатры не сталі ім пярэчыць.

Грынкевіч, які верыў у містыку лічбаў, яшчэ болей устрывожыўся. І цяпер яго нават узрадавала, калі яму сказалі, што маскоўская рэжысёрка Лана Іванова затрымліваецца, пачне працу толькі ў кастрычніку і сапраўды будзе працаваць з пярэрвамі: тры дні там, тры дні тут. А можа, увогуле не пачне, і тады, магчыма, будзе канцэртнае выкананне. А можа, увогуле. увогуле не будзе ніякай прэм'еры, думалася дырыгенту.

Рэпетыцыі «Дона Джавані» пакуль ішлі ў досыць млявым рэжыме, рабілі толькі музычную частку. А Грынкевіч тым часам спрабаваў высветліць, чым для яго небяспечная гэтая рэжысёрка Іванова. Казалі, што яна ставіць збольшага на драматычнай сцэне, а ў музычным тэатры гэта будзе ці не першая ейная сур'ёзная прэтэнзія на рэжысуру. Вакалісткай яна не была, гэта сталася чуткамі і плёткамі сакратаркі Любачкі, — у рэзюмэ гэтай дамы не знайшлося ніякіх слядоў музычнай адукацыі. Але пры гэтым Іванова шмат працавала ў мюзіклах і на здымках кліпаў. Калі Грынкевіч учуў пра кліпы, ягоная фантазія адразу намалявала карцінку: Дзэрліна, Мазэта і сяляне танчаць хіп-хоп ці яшчэ нейкую трасцу, а дон Джавані і Лепарэла вельмі артыстычна на чвэрць голасу нешта там выяўляюць. Потым відэаінжынер старанна будзе падкладваць гэтыя выўяленні на музыку, «каб трапляла ў вусны».

Карцінка была — хоць ты плюйся. Грынкевіч пашкадаваў, што нарадзіўся такім уражлівым. Было б добра, каб Іванова недзе загразла са сваімі справамі ажно да пятага снежня. Канцэртнага выканання оперы ён чамусьці засцерагаўся меней, яно ўяўлялася камянём, які Кронасу падкінулі замест немаўляці.

Цікавае ў яе імя — Лана. Ад чаго яно скарочанае? Святлана, Мілана?.. Незвычайнае імя, за якое можна дараваць такое звычайнае і распаўсюджанае прозвішча. Імя вельмі музычнае, як італьянская мова, як старажытная арыя. Яна і праўда не музыкантка ў мінулым? Грынкевіч бачыў аркуш з біяграфіяй, але там было толькі пра інстытут у Маскве, пра вельмі слыннага педагога, які, наколькі можна зразумець, абы-каго да сябе на курс не бярэ. Там быў спіс пастановак, якія яна паспела зрабіць у Расіі і Еўропе. Аказваецца, яна і ў Еўропе ставіць, прычым нешта сур'ёзнае, амаль элітарнае. А тут, у Расіі — мюзіклы, кліпы, сцэнары піша. А вось яшчэ — паралельна з навучаннем у інстытуце скончыла курсы драматургаў і сцэнарыстаў.

Яна сімпатычная?..

Ён пагугліў Лану Іванову, але ніводнага фотаздымка не знайшоў, толькі натрапіў на дзве-тры кароткія рэцэнзіі, збольшага прыязныя. І больш нічога. Але ад ейнага імя ішоў нейкі спакой, нейкае яно было цёплае, фіялкавае. А можа быць, дарма ён так непакоіцца за лёс «Дона Джавані»?

Сцэна VIII

Тыя ж самыя, потым дон Джавані і Лепарэла.

Рэчытатыў «Manco male e partita... Oh guar da, guar da.».

— Ты глянь, глянь, як сёлета кардэбалет абнавілі! Хлопцаў панабіралі рослых, а дзевачкі, якія дзевачкі. Ну, гэта ж новыя, я іх не памятаю з мінулага сезона. А вунь тая, з краю, бландыначка такая. Ты глянь, Лёша. Трэба ісці знаёміцца, як гэта я не ўгледзеў яе за кулісамі!

— А ты схадзі да балетных на рэпетыцыю. Дарэчы, табе «Шчаўкунка» хочуць аддаць, ён у нас часта ранішнім ідзе. Вось пасядзіш, тэмпы пазанатоўваеш, а там і з дзевачкамі пазнаёмішся.

Дон Джавані адразу заўважае сярод сялянак нявесту — Дзэрліну. Пачынае да яе заляцацца, хоць Лепарэла яго адгаворвае: маўляў, яна ўжо замужам.

На сённяшняй «Жызелі» публікі было шмат. Стоадсоткавую запаўняльнасць залы забяспечылі не толькі адданыя прыхільнікі Маэстра Галоўнага: на ягоныя спектаклі звычайна зганялі ўсіх, хто меў да гэтага тэатра хоць нейкае дачыненне. Вядома ж, адміністрацыя не бегала з бізунамі за супрацоўнікамі слыннай культурніцкай установы — такое тут магло здарыцца мо гадоў дваццаць таму. Але і цяпер не прыйсці на спектакль да Маэстра і не выказаць яму захапленне з нагоды таго, як ён не дазволіў аркестру разваліцца, а спрытнай сваёй рукой з'яднаў колькі дзясяткаў музыкантаў у адзіным творчым парыве. Карацей, не хадзіць на галоўнага было маветонам. Пасля размовы з дырэктарам Грынкевіч вырашыў не дражніць гусі і стаў рабіць так, каб на спектаклях шэфа ўсе яго бачылі, і пры гэтым ніхто не заўважаў ягоных уцёкаў.

Пакуль Джавані размаўляе з Дзэрлінай, Лепарэла таксама спрабуе пазаляцацца да адной з сялянак. Тая ўскрыквае. Джавані патрабуе ад лёкая паважліва ставіцца да дамы. Лепарэла апраўдваецца.

Сёння ўцёкі зрываліся, бо да яго падсеў Вася, пляменнік шэфа, і не проста падсеў, а прывязаўся, як назола якая. Вася стажаваўся тут другі сезон і, відаць, яго думалі пакінуць у тэатры настала, калі кантракт у Грынкевіча скончыцца. Акурат праз год стажор атрымліваў дыплом. А яшчэ ён пасля кожнага выступу Маэстра бег за кулісы і рассыпаўся перад ім дробным макам. Дыплом і віртуознае мастацтва слаць языком мусілі прынесці дывідэнды ў будучыні. Гэта значыць, зрабіць з Васі дырыгента Каршакова нумар два: сяджу ціха, нікуды не лезу, не маю ніводнай пастаноўкі і сумленна махаю спектаклі. Але Вася яшчэ не зусім гэта ўсведамляў. Ці, можа, усведамляў і наўмысна мазаў мёдам дзядзькаву душу. Пакуль гэты хлопец са смазлівай пысай і ростам пад метр дзевяноста не выявіў нечага такога, што дазваляла б яму скочыць вышэй за Каршакова нават у наступнай рэінкарнацыі. Таму ён загадзя аслупоўваў сабе месца ў гэтым тэатры.

Дон Джавані запрашае сялян да сябе ў замак, каб адсвяткаваць вяселле менавіта там.

— У партэры, дарэчы, твая сядзіць, — шапнуў Вася, штурхаючы Грынкевіча ў бок.

Грынкевіч не адразу зрэагаваў на штуршок. Толькі што ён прачытаў СМС ад Ірыны: «Буду пасля 21:00». Цяпер яго мала што ў гэтым свеце займала. Паказ сёння затрымалі амаль на дваццаць хвілінаў — значыцца, першы акт скончыцца пасля восьмай і ён ледзь-ледзь паспявае дадому. А тут яшчэ думай, як гэта ўдала размінуцца са «сваёй» у часе антракту.

«Ягоную» звалі Маргарытай. Аматарка прыўкраснага мастацтва, дорага пастрыжаная і з густам апранутая. Ёй ужо за сорак, як сказалі пад сакрэтам Грынкевічу. Ён нешта такое і падазраваў, але ўсё ж схіляўся да меншай лічбы. Фітнэс, касметалогія і рацыянальнае харчаванне мусілі трымаць цела ў тонусе і ратаваць нервовую сістэму ад стрэсаў, звязаных з вядзеннем бізнэсу. Маргарыце належала цэлая сетка рэстарацый у N. У гэты бізнэс яна прыйшла дзяўчом, студэнткай нейкай кулінарнай установы. Разам з аднакурснікамі Марго вырашыла стварыць летнюю кааператыўную кавярню. У летняй кавярні яна скарміла сваё юнацтва наведнікам, бухгалтарскім справаздачам, падаткавікам і рэкетырам. Потым яна гэтаксама раздзяліла на порцыі сваю маладосць і запісала яе ў меню ўласных рэстарацый. Толькі нядаўна Маргарыта пачала разумець, што сама яна не паспела нічога пакаштаваць. Яна ўзяла рэшткі маладосці, як закваску, і паставіла ў цёплы кут у надзеі, што нешта яшчэ падыдзе. Апроч фітнэсу, касметалогіі і рацыянальнага харчавання былі кнігі па пазітыўнай псіхалогіі. І фэншуй ды іншая эзатэрычная лабудзень.

Чалавеку роўна столькі гадоў, на колькі ён пачуваецца. Маргарыта вырашыла, што яна пачуваецца на дваццаць. Зрэшты, у эмацыйным сэнсе ёй прыкладна столькі і было. Грынкевіч з першай сустрэчы зразумеў: камунікаваць з гэтай кабетай — усё адно, што спяваць у гарах з лавінанебяспечным становішчам. Яна б накрыла яго з галавой усімі назапашанымі за чатыры дзесяцігоддзі эмоцыямі.

Першая сустрэча адбылася на фуршэце пасля нейкай афіцыйна-культурніцкай імпрэзы, да якой Грынкевіч таксама спрычыніўся. А Марго была адным са спонсараў мерапрыемства. Пазнаёміў іх дырэктар тэатра, які шапнуў Грынкевічу, што дама ім цікавілася. Яшчэ дырэктар шапнуў, што дама мае грошы, а тэатру варта мець сталую крыніцу фінансаў на пэўныя гаспадарчыя патрэбы. Не, Марго была не крыніцай, яна была цэлай студняй. Таму, вядома ж, з дамай трэба быць гжэчным. Грынкевіч вырашыў не перабольшыць і таму быў проста ветлівым: яму нецікава было даглядаць занядбаныя студні. Але, на жаль, ён зрабіў уражанне. Дакладней, ён спадабаўся значна раней, да іхнага афіцыйнага знаёмства. Ён не падабаўся мала каму з жанчын, асабліва на падстаўцы ў часе працы. Цяпер уражлівая кабета наведвала ўсе яго спектаклі і перадавала яму праз адміністратараў букеты жоўтых ружаў. Дарыць мужчынам ружы — камільфо, а жоўты колер — гэта колер той чакры, якая адказвае за славу, поспех і прызнанне.

Яна давала тэатру грошы, а тэатр даваў ёй запрашальнікі на ўсе найбольш важныя імпрэзы. З'яўленне на падстаўцы самога Галоўнага лічылася важнай падзеяй, а таму Маргарыце даставілі запрашальнік на «Жызель» у офіс. Ён быў на дзве асобы, але яна заўсёды прыходзіла адна.

Джавані загадвае, каб Лепарэла вёў сялян за сабой і падрыхтаваў у замку ўсё патрэбнае для свята. Мазэта, жаніху Дзэрліны, не падабаецца тое, што нявеста застаецца разам са шляхотным кавалерам.

Васевы словы былі для Грынкевіча штармавым папярэджаннем: пасля першага акта ён будзе ўцякаць вельмі хутка, каб Марго яго раптам не заўважыла. Па-першае, яго пачало даводзіць да шалу тое, што жоўтыя ружы не злазілі ў тэатры з языкоў, а па-другое, ён сапраўды не мог даць кабеце таго, чаго яна прагнула. Чаму? Ён сам сабе задаваў гэтае пытанне. Наўрад ці яго б расчаравала ейнае натрэніраванае цела, ейная дагледжаная скура ды ейная выкшталцоная парфума. Прынамсі, у гэтым сэнсе яна давала фору шмат каму са студэнтак, што таксама кідалі на Грынкевіча адчайныя позіркі. Але ён баяўся сыходу лавіны эмоцый. Занадта складана быць «ракавым мужчынам». Для Машы ён стаў першым, а для Маргарыты ён рызыкаваў стаць апошнім. Хоць яна і была яшчэ замаладой, каб Грынкевіч стаў для яе апошнім. Дый увогуле: куды ён мог павесці павячэраць даму, якая сама мае тры рэстарацыі?

.Жызель на сцэне скокала сярод сваіх сябровак-сялянак. Грынкевіч прыдумляў нагоду, каб уцячы са спектакля адразу пасля таго, як у гэтай беднай балетнай дурнічкі разарвецца сэрца. Гледзячы на белыя пачкі танцорак, ён думаў пра Ірыну. Собалева не будзе ажно два дні. У кватэры, якую ёй здымае алігарх, дзякуй Богу, няма ні аховы, ні камер, але ўсё адно не варта сустракацца там, лепей няхай дзяўчына прыйдзе да Грынкевіча. А калі што, дык Ірына начавала ў мамы.

Мазэта пратэстуе супраць таго, каб Дзэрліна засталася з Джавані. Той выхоплівае шпагу і дае селяніну зразумець, што заб'е яго, калі будуць яшчэ нейкія пярэчанні.

№ 6: Арыя «Ho capito, signor si!».

.Жызель радавалася падораным каралям. Вася перайшоў да абмеркавання іншых бландынак, што з явіліся на сцэне. На іх перыядычна шыкалі суседзі. Сумленныя людзі — яны не належалі да гэтага тэатра, а значыць, прыйшлі атрымліваць асалоду ад высокага мастацтва.

Грынкевіч хацеў быў сказаць Васю: бландынкі нішто ў параўнанні з рудымі. Калі ён быў маладзейшым і жвавейшым, то зрабіў у тутэйшым кардэбалеце неблагую рэпрэзентатыўную выбарку. Але дзяліцца назіраннямі з Васем ён перадумаў. Ён увогуле, кантактуючы са стажорам, заўсёды ўяўляў, як узводзіць паміж ім і сабой мур — цагліну за цаглінай. А той, як на злосць, да яго цягнуўся. І як на яшчэ большую злосць, яго паставілі другім дырыгентам «Дона Джавані», каб набіраўся досведу. Грынкевіч часам ненавідзеў Васю з усёй шчырасцю курца-выпівохі, якому перыядычна даводзяць, што такія захапленні шкодныя для здароўя. І калі стажор пачынаў разважаць пра маральнае аблічча бландынак, то Грынкевічу ўвогуле хацелася яго прыдушыць.

У пэўным сэнсе ён зайздросціў Васю: той быў народжаны для дырыгавання — высокі, пластычны, з выдатнымі вушамі. Нават ягоны дзядзька, які нікога не падпускаў да аркестра на сваіх рэпетыцыях, толькі ў Васі і пытаўся: ну, як гучыць? І калі пляменнік казаў, што ўсё добра, то гэта сапраўды было так. Але ж Васю, відаць, болей хвалявала, як ён выглядае, стоячы на подыуме перад аркестрам, чым сама музыка. Ён казаў у прыватных гутарках шмат правільных рэчаў і меў нейкі беспамылковы жывёльны інстынкт. Тое, да чаго Грынкевіч часам прабіраўся вакольнымі шляхамі, праз чытанне мастацкай літаратуры і мемуараў, праз сядзенне ў нотных бібліятэках і праз слуханне чужых запісаў, Вася мог злавіць імгненна — праз спінны мозг. У Грынкевіча такое было хіба што ў раннім юнацтве, потым яго музычнасць стала куды больш рацыянальнай, але вось так фенаменальна адчуваць гук. Зрэшты, гэта не рабіла Васю здольным гэтаксама проста і ў двух словах растлумачыць іншым людзям, як ён гэта чуе і што хоча атрымаць на выхадзе. «У нас тут свой Фурт падрастае!» — кпілі з яго аркестранты.

Мазэта звяртаецца да дона Джавані з перабольшанай ветлівасцю, раскланьваецца перад ім. Кажа, што дон Джавані — несумненна высакародны чалавек і для яго, Мазэта, было вялікім шчасцем займець такое знаёмства.

На рэпетыцыях, якія яму часам давяралі правесці, стажор выглядаў як інвалід-вазочнік на сходах без пандуса. Аркестранты казалі пра яго — маўляў, Вася рабой кабыле сон расказвае, і яны нічога не разумеюць у ягоных развагах. Ён мог пагнацца за адной скочкай у партыі кларнетаў ці валторнаў і патраціць паўрэпетыцыі на яе вынішчэнне; прамежкавы вынік яго не цікавіў, Вася прагнуў толькі дасканаласці. Астатнія аркестранты ў гэты час гаманілі пра ловы рыбы, гуляліся ў марскі бой ці ў тэтрыс, пісалі СМС гёрлі бойфрэндам або даставалі з торбы вязанне. Яны не разумелі дырыгенцкай радасці, калі ён нарэшце выкладваў перад імі даведзеную да ладу фразу,

— так сумленны кот прыносіць свайму гаспадару злоўленую мыш і кладзе прыдушаную здабычу на новы дарагі кілім. Пад канец рэпетыцыі, за якую ён так і не паспяваў зрабіць самага важнага, у Васі пачыналася істэрыка, як быццам яму было гадоў сем і яго папрасілі пасачыць за двухгадовым дзіцём, якое чамусьці зараўло. І Вася амаль што роў таксама, бо не ведаў, што тут рабіць, пакуль не прыходзіў нехта з дарослых і не наводзіў парадак. Зрэшты, дзіцячыя ранішнікі ён збольшага вытрымліваў — пасля таго, як ягоны дзядзька даваў аркестру выспятка «за кепскую дысцыпліну».

.Жызель нарэшце зразумела, што Альберт дурыў ёй галаву, а Ганс меў рацыю. Грынкевіч намацаў у заплечніку куртку: значыцца, ён выскачыць праз глядацкую частку, спрабуючы не звяртаць на сябе ўвагі іншых супрацоўнікаў. У тэатр ён прыйшоў праз службовы ўваход, з усімі павітаўся, да ўсіх пазаляцаўся, а значыць, ён быў на спектаклі шэфа! А заўтра ўдзень ён з усімі абмяркуе тыя месцы, у якіх Маэстра здзейсніў подзвіг і не разваліў аркестр. Матэрыялу першага акта на гэта хопіць.

Мазэта ціха звяртаецца да Дзэрліны і пагражае ёй, кпіць з нявесты праз тое, што яна хоча стаць бліжэй да шляхты. Ну што ж, з такім знаёмствам, як дон Джавані, можна і самой у шляхцянкі трапіць. Пры гэтым Мазэта размаўляе з Дзэрлінай яўна груба.

— Я ўчора на аркестравую «Травіяты» зайшоў, паслухаў новы ўвод, — прамовіў яму на вуха Вася ў той момант, калі публіка пачала пляскаць у ладкі. — З Іркі Віялета будзе — экстра! Яна — сапраўдная дарагая блядзь. Вось з яе гэта і прэ, сапраўднае. Зрэшты, у яе столькі матэрыялу для саманазіранняў.

— Пры чым тут матэрыял для саманазіранняў! — забыўшыся на канспірацыю, а таму занадта раздражнёна абарваў яго Грынкевіч. — Ірка працавітая, як мурашка. Яна за два тыдні з канцэртмайстрам вывучыла ўсю Віялету і прынесла на аркестравую. Ну добра, была ў яе вывучаная з педагогам «Е strano.», але ўсё адно. Бярыце і ўводзьце ў спектакль. І гэта студэнтка. А ў нас некаторыя мэтры па два сезоны новую партыю вывучыць не могуць.

— Ай. — кісла працадзіў Вася. — Мы з ёй у адзін год паступалі. І я ведаю, каго ў тэатр маглі б узяць. Не Ірку, у якой не столькі голасу, колькі фігуры. А цяпер трэба даводзіць, што ты не бык.

— А табе справа, за што яе ўзялі? Галоўнае, што яна хутка вучыць партыі, музычная вельмі і на рукі глядзіць, — адказаў Грынкевіч ужо спакайней, тонам незаангажаванага і аб'ектыўнага эксперта.

— Яна донны Анны не пацягне. Гэта драматычная партыя.

Грынкевіч узняўся са свайго месца, каб як найхутчэй выбрацца з залы. Ён не ведаў, што на гэта адказаць, бо спінны мозг стажора меў рацыю: Ірыне рана было спяваць донну Анну, пагатоў у асноўным складзе. А Вася тым часам працягваў казаць рэчы, на якія проста не было контраргументаў:

— У яе маленькі галасок і тэмбр даволі-ткі ардынарны. Я не разумею каларатуры, якая баіцца спяваць нешта вышэй за до трэцяй актавы. Субрэтка. І ўвогуле, у ёй, ведаеш, пароды няма. Яна ўсё адно як сялянка, хоць і не грубая. У тое, што яна дарагая блядзь, я паверу. А ў дачку Камандора — не.

— Я пра гэта думаў. — прамовіў Грынкевіч усё тым жа ж тонам незалежнага эксперта. — Слухай, Васіль, курыць хачу аж не магу, а цыгарэты скончыліся. Збегаю зараз у шапік, тут недалёка. Убачымся яшчэ!

Мазэта нарэшце сыходзіць з Лепарэла і сялянамі.

І ён выйшаў з бельэтажа, з кожным крокам набіраючы хуткасць. Збег па сходах уніз. З партэра якраз выходзіла Марго, якая заўважыла яго і якую ён заўважыў таксама. Позірк Маргарыты чырвонай плямкай снайперскай вінтоўкі сачыў за ім, пакуль ён ішоў да цэнтральнага ўвахода. Грынкевіч проста адчуваў гэты позірк уласнай патыліцай. Ужо на вуліцы ён на хаду дастаў з заплечніка куртку і надзеў яе, гэтаксама на хаду, проста пад моцным дажджом дастаў і раскрыў парасон: нішто не павінна было затрымліваць яго каля тэатра.

Сцэна IX

Дон Джавані і Дзэрліна застаюцца адны.

Рэчытатыў «Al fin siam liberati, Zerlinetta gentil, da quel scioccone...».

Аўтобуса чакаць давялося доўга — Грынкевіч за гэты час паспеў выкурыць на прыпынку дзве цыгарэты. Да таго ж на вуліцы ліло як з цэбра: калі ён нарэшце дабраўся дадому, нагавіцы былі мокрыя ажно па калена. Было дзесяць хвілінаў на дзясятую, і Ірына ўжо стаяла каля пад'езда. Апранутая яна была, як на гэтае надвор'е: джынсы, куртка, красоўкі, валасы заплеценыя «каласком», ніякай касметыкі. Быццам выйшла позна ўвечары ў краму па хлеб ці выгуляць сабаку.

Зрэшты, такая Іра яму падабалася болей. Ён хутчэй прапусціў яе ў пад'езд, бо яна чакала яго ўжо хвілінаў пятнаццаць і пачынала крыху дрыжэць ад вільгаці і боязі. Кожны візіт у яго жытло быў для Ірыны праходкай па канаце без страхоўкі. Яна крыху разнявольвалася, толькі калі за ёй зачыняліся дзверы кватэры. Дзяўчыне паўсюль вярзліся сведкі ейнай падвойнай гульні.

— Ты не здольная да ад'юльтэраў, — прашаптаў Грынкевіч паміж дробнымі і нервовымі пацалункамі: Ірына заўжды баялася пачынаць прэлюдыю проста ў пад'ездзе.

Зрэшты, за адзін паверх да яго кватэры яна крыху пацяплела і пацалункі зрабіліся больш працяглымі. Яна толькі паспела шапнуць, што застанецца да раніцы.

— Не спяшайся.

— Думаеш, я так хутка выкладуся, што бісаў за цэлую ноч не будзе?

Увайшоўшы ў кватэру, Грынкевіч замкнуў дзверы і прыняў у Ірыны куртку. Сам скінуў верхнюю вопратку і абутак, паставіў парасоны сушыцца ў кутку вітальні. Пайшоў у пакой і ўзяў хатнія нагавіцы, што віселі на спінцы крэсла, хутка пераапрануўся. Іра пайшла следам за ім, бо не мела звычкі неяк забаўляць саму сябе ў гэтай кватэры. Пэўна, яна здзівілася такой перамене мізансцэн: іхныя спатканні звычайна былі скамечанымі, бо яны лічылі кожную хвіліну — хутка вызваліцца ад вопраткі, хутка апынуцца ў ложку, хутка, як Фаэтон у сваёй павозцы, разам узляцець да самага сонца, а потым. Потым яна моўчкі ўздымалася, ішла ў лазенку, каб гэтаксама хутка змыць з сябе кароткае спатканне, хутка апраналася і хутка ўцякала. А сёння гаспадар гэтай кватэры толькі пацалаваў яе з нязвыклай пяшчотай і пацікавіўся, ці будзе яна гарбату з каньяком. Іра кіўнула і стала аглядаць пакой, пакуль Грынкевіч ставіў на кухні імбрык. Яна была тут некалькі разоў, але ж сустрэчы праходзілі як у сне, таму дзяўчына проста не магла неяк засяродзіцца на інтэр'еры.

Джавані кажа, што яны нарэшце вольныя ад Мазэта, і пытаецца ў Дзэрліны, чаму тая не пахваліць яго за такую хітрасць.

У пакоі стаялі ложак, шафа з вопраткай, стэлаж з кнігамі, нотамі, дыскамі і рознай дробяззю, фартэпіяна і тэлевізар. На сценах віселі афішы спектакляў і канцэртаў, колькі карцін невядомых мастакоў і выцінаныя з белай паперы фігуркі няісных людзей ці звяроў — гэта было спецыфічнае хобі гаспадара кватэры. Грынкевіч заўважыў, што яму лепей думаецца, калі ён нешта вырабляе рукамі: грае эцюды на фартэпіяна, мые посуд ці робіць выцінанкі. Папяровыя фігуркі былі на той час сутак, калі суседзі мелі законнае права на сон і граць на фартэпіяна не выпадала. Ну, а брудны посуд ён не назапашваў. Ніякіх кілімаў і ўсяго, што можа збіраць пыл, у кватэры не было: гаспадар увесь час скардзіўся, што яму бракуе паветра, хоць і не быў алергікам ці астматыкам. Яму хутчэй бракавала прасторы.

— А ў цябе паўсюль чыста, як у аперацыйнай, — зрабіла Ірына чыста жаночы камплімент, калі Грынкевіч прыйшоў да яе з кухні і абняў за плечы.

— Пэўна ж, дзедавы гены: ён быў хірургам. Так што ты пацэліла. Калі не трымаць лішніх рэчаў, гэта не складана. Я нават лішніх кніжак не трымаю. Хоць і люблю пасядзець на кухні і пачытаць. Дарэчы, хадзем на кухню.

Над кухонным сталом вісела палічка, і госця пабачыла некалькі кніжак. Пакуль Грынкевіч насыпаў гарбату і даставаў з хлебніцы штрудэль, Ірына ўзяла з палічкі том з лістамі Шумана і пачала яго гартаць.

— Гэта мне пасля конкурсу падарылі, за перамогу. Паперу з таго конкурсу я маме пакінуў, яна яе на сценку ў рамачку павесіла і дагэтуль не здымае. Ну і хай сабе. А вось гэтай памяццю, кніжкай, я ганаруся. Праўда, да сваёй улюбёнай «Крайслерыяны» я так і не дарос. У сэнсе, я яе ўсю не сыграў. Толькі ў вучэльні неяк граў па агульным фано апошнюю частку. Трэба было нейкую п'есу вывучыць на залік, вось мой педагог і вырашыла — а давай гэта. Памятаю, добра тады на заліку сыграў.

— А чаму не стаў піяністам?

Грынкевіч зрабіў паўзу: у імбрыку вось-вось павінна была закіпець вада і ён нібыта пільнаваў момант, каб своечасова заліць кіпнем гарбату. Напраўду ж ён раздумваў, казаць Ірыне ці не. Гэта была тэма, да якой ён нават праз шмат гадоў не мог ставіцца з пэўным гумарам ці хаця б з лёгкай іроніяй.

— А мяне адлічылі з дзесяцігодкі. За профнепрыдатнасць, — прамовіў ён і ўбачыў, як дзяўчына збянтэжылася. Але ён вырашыў казаць усё, калі ўжо вырашыў не быць супергероем: — Дакладней, не тое, каб адлічылі, а папрасілі забраць дакументы пасля восьмага класа і сысці ў вучэльню.

— Як такое магло здарыцца?

— Страх перад сцэнай.

Тут Ірына засмяялася: яна, напэўна, вырашыла, што яе разыгрываюць.

— Лёша, гэта ўжо нейкая груша на вярбе! — прамовіла яна. — Ты створаны для публікі, і я не веру, што ў цябе магла быць такая фобія.

Дзэрліна пярэчыць дону Джавані: Мазэта ўсё ж такі ейны муж, не варта з яго кпіць.

Ён прамаўчаў і пайшоў у вітальню ўзяць цыгарэты. Той эпізод з юнацтва ён не любіў згадваць, бо лічыў праявай уласнай слабасці. Ён тады здаўся, не стаў змагацца. А ў выніку.

— Я ў дзяцінстве быў надзвычай артыстычным і фенаменальна музычным, — пачаў ён, зацягваючыся цыгарэтай і выпускаючы дым у фортку. — Сам не памятаю, як у мяне гэта атрымлівалася, але я браў залу яшчэ да таго, як пачынаў граць. Нейкі быў інстынкт, падабаўся я публіцы. Я любіў садзіцца за інструмент, скажам, перад урокам сальфеджыа, і каб вакол мяне гуртаваліся аднакласнікі. Любіў граць нешта складанае, імправізаваць. Мне давалі крыху завышаную праграму, і я часта выязджаў на артыстызме і музычнасці, хоць у мяне і былі праблемы з пастаноўкай рук, скажам. А ў чатырнаццаць гадоў на конкурсе здарылася адна прыкрая штука, проста ў апошнім туры, калі трэба было граць канцэрт з аркестрам. Вось пасля гэтага пайшло і пайшло. Кожны выхад на сцэну з сольным выступам — катастрофа. За год я згарэў і вылецеў з элітнай дзесяцігодкі пры кансерваторыі.

Ірына пасур'ёзнела і болей не думала кпіць. Яна запыталася:

— Што за прыкрая штука?

— Я страціў прытомнасць проста на сцэне. Адказны выступ, хваляванне. так, я перад адказнымі выступамі заўсёды хваляваўся, але калі пачынаў граць, то супакойваўся. А тут хваляванне, у зале вельмі душна, рукі макрэюць так, што ніякі тальк не дапаможа. Ну, карацей, у мяне пасля гэтага знайшлі хваробу сэрца, цяжкую для дыягностыкі. Не смяротна, але непрыемна. Потым, дарэчы, я перарос, але ў войска мяне не бралі, усё давалі адтэрміноўкі па стане здароўя. Так і дацягнуў да консы. А ў консе я ўжо бегаў ад ваенкамата. Дык вось, пасля таго заваленага конкурсу я паехаў на іншы — і там зусім кепска адыграў, бо думаў не пра музыку, а пра тое, што раптам памру на сцэне. І пайшло, і пайшло. Што дзіўна — калі трэба было граць з ансамблем, то я пачуваўся спакойна, як у хатніх тапачках перад родным тэлевізарам. А як сольна — дык тушы святло. Кранты. А ў нас, у былым Савецкім Саюзе значыць, і цяпер вучаць толькі на салістаў. У нас няма разумення, што нехта можа стаць коўчам, напрыклад. Гэта таксама крута, але не ў нас. Ага, не можаш быць салістам? Пайшоў прэч з дзесяцігодкі.

Грынкевіч прагна ўцягваў у сябе тытунёвы дым. Ірына глядзела на яго спагадліва: яна моўчкі даравала яму неідэальнасць. Тую неідэальнасць, якую жанчына не заўсёды можа дараваць мужчыне — колішняе фіяска, што засталося без рэваншу. Так, яна, мабыць, усё скеміла. І яна, пэўна ж, разумела, чаму працяг яго маналога быў як смак палыну.

— Пасля восьмага класа дзесяцігодкі ў мяне былі варыянты. Першы — паступіць у вучэльню на фартэпіяна і паспрабаваць неяк зацугляць свае нервы. Твае нервы — гэта твае праблемы, так мне казалі ў дзесяцігодцы. Але ў мяне якраз тады, у восьмым класе, была траўма. Тады ж было восем, а не дзевяць класаў. Я руку парэзаў і ледзь не зачапіў сухажылле. Падумаў, што гэта знак і з піянізмам трэба завязваць. Куды звычайна ідуць піяністы са слабымі нервамі? У тэарэтыкі, вядома ж. І я паступіў у вучэльню на музыказнаўства. Бацькам нічога не сказаў, і яны два гады думалі, што я вучуся ў дзесяцігодцы, потым мы паскандалілі, бо я яшчэ і перапаступаў. у іншую вучэльню перапаступаў. Дык вось, я ў пятнаццаць гадоў прыйшоў на першы курс тэарэтыкам. Першы семестр выкладчыкі ад маёй фенаменальнай музычнасці стагналі і гатовыя былі засіліцца. Ну, ты ўяві сабе абсалютніка-слыхача. Дыктоўка — з першага прайгравання, другое — каб працягласці праверыць і ноты па тактах растусаваць. І знакі альтэрацыі няправільныя! Даюць паслухаць акорды — я пазнаю кожны гук, а як завецца гэты акорд, не памятаю. Ці не ведаю ўвогуле. Чаму я павінен сядзець і займацца дэбільным перапісваннем гэтых акорд аў і іх абарачэнняў у сшытку?! Нашто мне тая матэматыка?! Але давялося яе вывучыць, і я нават стаў вельмі педантычным, бо калі б мяне адлічылі і з вучэльні, гэта б сталася канчатковым ударам па самалюбстве. І ўжо ў наступным семестры я стаў найлепшым на курсе. Потым мне пашчасціла з педагогам па індывідуальнай гармони. Задачкі — гэта амаль як крыжаванкі, страшэнна зацягвае, я іх рашаў па дзесяць штук на тыдзень. Потым у мяне знайшлі здольнасці да кампазіцыі і пачалі мяне прасоўваць у гэтым кірунку. Мне гэта было не так ужо цікава, бо я ўсё ж хацеў на сцэну — і вельмі яе баяўся. Рашаў задачкі, нешта сачыняў, граў клавіры і партытуры, слухаў запісы і пайшоў факультатывам на скрыпку і габой. Падумаў, што калі я будучы кампазітар, то варта вывучыць хаця б некалькі інструментаў. Ну, і на хор хадзіў, — ужо думаў, як файна апынуцца на месцы хармайстра. Каб жа я ведаў, як шмат мне далі гэтыя два гады!

— Ты казаў, што заканчваў вучэльню як харавік.

— Пачакай, зараз і пра гэта скажу. На другім курсе, у шаснаццаць гадоў, мне стала бракаваць грошай, бо я ўжо курыў і прастаўляў аднакурснікам выпіўку. І хтосьці са старэйшых хлопцаў сказаў: а давай з намі рабочым сцэны ў Марыінскі тэатр. Я пайшоў туды — і захварэў на тэатр, на аркестр, на оперу. Год вагаўся, — не ведаў, што рабіць. Вельмі спантанна забраў з вучэльні дакументы і пайшоў у іншую вучэльню, зноў на першы курс, на акадэмічны хор. Дырыгент — ён на публіцы, але пры гэтым не саліст, думае не пра сябе, а пра іншых. Ход канём. Так я і перастаў баяцца сцэны.

«Хто? Ён?» — з іроніяй перапытвае дон Джавані, калі дзяўчына заяўляе яму, што Мазэта ёй муж. І запэўнівае Дзэрліну, што як сумленны чалавек не дапусціць, каб такая прыгажосць дасталася такому туебню.

— Вось яно як. — прамовіла Ірына, але ўжо не са спагадай, а з захапленнем. — Але ж бачыш, як шмат ты ведаў і як добра падрыхтаваўся.

— Угу. У кансерваторыі маю рознабаковасць вельмі цанілі. Ужо на другім курсе я працаваў асістэнтам. А на чацвёртым курсе ў Піцер прыехаў наш галоўны і завітаў у госці да майго шэфа. Убачыў мяне на рэпетыцыі. Яго, разумееш, падкупіла, што ў мяне ўсё па справе, нічога лішняга. Я тады стараўся не выстаўляцца, ведаў субардынацыю. Вось маэстра і падумаў, што я пры ім буду як наш Каршакоў. Знайшоў мяне ў консе, пачаў угаворваць: паехалі, маўляў, у N, будзеш там чарговым дырыгентам, а не асістэнтам. Прыязджай проста цяпер, з кансерваторыяй вырашым пытанне, зробім табе вольнае наведванне. Я і паехаў. Але для добрых адносінаў з маэстра мне не хапіла памяркоўнасці.

— Што гэта такое? — запыталася Ірына, пачуўшы незнаёмае слова.

— А. — Грынкевіч нават здзівіўся, чаму такое слова выскачыла з яго падсвядомасці. — Нават не ведаю, як растлумачыць. Мой брат любіць гэта слова.

— Слухай, а ты ўсё ж хто па нацыянальнасці? Паляк? — Ірына нечакана змяніла тэму. — Проста ў цябе не першы раз нейкія нярускія словы праскокваюць.

— Дзяды і бабулі ў мяне з Заходняй Беларусі. А ў пашпарце ў мяне ўвогуле напісана, што я нарадзіўся ў Полацку, хоць родны мне — Піцер.

Грынкевіч прамаўляў гэта, працягваючы гаспадарыць і расстаўляючы на стале кубкі. Ён міжволі злавіў сябе на тым, што сёння ўспаміны закранаюць яго меней, чым звычайна, і ён кажа пра тыя часы амаль без эмоцый. Дагэтуль, нават праз столькі гадоў, нешта непрыемнае пачынала варушыцца ў ім, калі яго распытвалі пра «піяністычнае мінулае». Сёння ён упершыню быў збольшага спакойным.

Ірына тым часам узяла з палічкі іншую кніжку.

— Гофман?.. — прамовіла яна са здзіўленнем, пад якім хавалася расчараванне, і прачытала ўголас надпіс на фарзацы: — «Амадэю-старэйшаму ў дзень народзінаў. Н. 27.01.1991».

Гэта быў патаемны пакойчык ягонай душы, і Ірына зазірнула туды без запрашэння, проста таму, што ён не ўпільнаваў. Але праганяць яе было ўжо позна.

— Хто такі Н.? — пацікавілася дзяўчына.

— Хто такая Н. — задуменна прамовіў Грынкевіч і ўзяў кніжку з Ірыніных рук. — Адна дзяўчынка. Мне тады споўнілася васямнаццаць, а яна адсвяткавала пятнаццацігоддзе на тры дні раней. Але мы сустрэліся дваццаць шостага, каб памяняцца падарункамі, ну, каб абоім не было крыўдна. Я падараваў ёй скрадзены ў нотнай бібліятэцы клавір «Дона Джавані», а яна мне — вось гэтую кніжку, скрадзеную з бацькоўскай хаты. Гэта было маё першае і апошняе ў жыцці злачынства. Тады кнігі і ноты складана было набыць. Можа, таму мы іх ахвотней чыталі.

Дзэрліна настойвае: яна дала абяцанне Мазэта, ён муж.

— Н. — гэта першае каханне?

— Н. — гэта проста Н. ВыНятак. НевытлумачальНае, — адказаў Грынкевіч, невядома навошта крыху падаўжаючы кожную «н».

— Толькі вынятак і можа чытаць Гофмана, — прамовіла Ірына такім тонам, быццам раўнавала яго, і Грынкевіч згадаў, як нядаўна назваў яе ў сне Аннай.

— Гэта сёння Гофмана чытаюць толькі выняткі. А ў нашыя, больш рамантычныя часы было крыху іначай.

Ён паставіў Гофмана на палічку, каб нарэшце скончыць гэтыя рэтраспекцыі. Значна болей яму цяпер хацелася прытуліцца да Ірыны. Яна быццам адгадала гэтае жаданне і паклала ему рукі на плечы.

— Мне з табой вельмі светла, нават уначы, — ціха сказаў ён, цалуючы валасы дзяўчыны. Затым дадаў: — Які я шчаслівы, што нарэшце скраў цябе ў гэтага ёлупня Собалева!

— Не трэба так яго называць, прынамсі ў маёй прысутнасці. Я яму шмат чым абавязаная.

— Каму?! Яму?

Джавані кажа: гэтыя абяцанні нічога не значаць. Не для таго Дзэрліна нарадзілася, каб быць простай сялянкай.

Ірына адсунулася і села на зэдлік. Яна ўзяла кавалачак штрудэля і пачала есці, быццам вызваляючы сябе ад неабходнасці спавядацца.

— І чым жа ж ты яму абавязаная? Тым, што цяпер не можаш кроку ступіць? — не супакойваўся Грынкевіч. — Тым, што ён ужо амаль два гады жыве і з жонкай, і з табой? І хутчэй за ўсё, так будзе вечна.

— У кожнага медаля ёсць аверс і рэверс. Ты бачыш і аверс, і рэверс. Ты ўвогуле, Лёша, шмат бачыш, і табе ад гэтага, пэўна, цяжка жыць сярод людзей, — казала яна, адпіваючы з кубка гарачую, толькі што разлітую гарбату. — А ёсць яшчэ гісторыя стварэння медаля. І тым, хто яе ведае, зразумела, чаму ў медаля такі аверс і такі рэверс.

Дзэрліна баіцца, што Джавані яе падмане: шляхта рэдка абыходзіцца сумленна з простымі людзьмі. Аднак свавольнік пярэчыць: лухта, гэта ўсё прыдумалі дурныя плебеі.

Грынкевіч зрабіў паўзу, таксама сядаючы за стол і наліваючы сабе гарбату. Гэткіх абагульненняў і метафар ад Ірыны ён ніколі не чуў. Дагэтуль ён уяўляў яе проста вельмі стараннай студэнткай, якая жыве пакуль чужымі словамі і думкамі. У ёй была музыка, якую, зрэшты, яна на словах не любіла аналізаваць, але дакладна разумела.

— Што за гісторыя?

— Простая чалавечая гісторыя. Я, дзяўчына з голасам і з такім сабе абліччам і фігурай, паступаю ў кансерваторыю. На той момант тата мой памёр, а мама працавала на дзвюх працах, каб аплаціць маё навучанне. Мяне ж наўмысна падрэзалі, каб не браць на бюджэт. Там цяпер дачка нашага галоўнага вучыцца, угу. Мне потым так і сказалі: на цябе мы бюджэтнае месца не трымалі. Мама працуе, я таксама як магу, так і дастаю грошы. Апрануцца няма за што, харчы самыя сціплыя. Мне і раз, і два, і тры прапаноўваюць паехаць на конкурсы за мяжу — а мне няма за што. У пазыкі мы з мамай не лезем, бо ведаем: няма чым аддаваць. Сваякоў у нас ніякіх, так ужо атрымалася. І вось аднойчы я падпрацоўваю на рэкламнай акцыі ў аўтасалоне. Туды бралі мадэлек, ну і мяне ўзялі. Мне мужыкі ўвесь час нешта прапаноўвалі. Сам разумееш што, але я ж чэсная. Там ён мяне і сустрэў, у аўтасалоне. Потым стаў прыгожа заляцацца, на сэксе не настойваў, увогуле вельмі добра са мной абыходзіўся. Я ад яго нічога кепскага не бачыла. У ложку нічога з ім не адчувала, ні прыемнага, ні брыдкага. А калі б цябе не сустрэла, дык і верыла б у тое, што так яно і трэба, абы чалавек быў добры.

Толькі цяпер Грынкевіч зразумеў, што падарваў рэйкі, па якіх яна на вялікай хуткасці гнала сваё жыццё ў нейкую ілюзорна светлую і бесклапотную будучыню, бо ніякіх запасных шляхоў лёс ёй не даў. І ўпершыню ён прымусіў сябе падумаць, што рабіць далей. Ён адчуў нешта падобнае да адказнасці.

— І стала я каханкай афіцыйнай і каханкай неафіцыйнай. — рэзюмавала Ірына, нявесела ўздыхаючы.

— Ты мне не каханка, — сказаў Грынкевіч, узняўся са свайго месца, але чамусьці зноў пацягнуўся за цыгарэтамі: ён невядома чаму пачынаў нервавацца.

— Лёша, а ты мяне хіба ні з кім не чаргуеш? — запыталася Ірына з іранічнай наіўнасцю. — Прабач, я не маленькая дзяўчынка, каб думаць, што гэта не так.

Гэтая размова даўно выспявала, але ці не дзеля гэтага ён хацеў, каб Ірына засталася на ўсю ноч?

— Бачыш, Іра. Бывае так, што сустракаеш чалавека, жанчыну — яна табе падабаецца, ты яе хочаш. Калі ты яе ну вельмі хочаш, дык пачынаеш мірыцца з тым, што яна не глядзіць з табой у адным кірунку. Або табе пачынае падавацца, што яна глядзіць з табой у адным кірунку, бо ты яе вельмі хочаш. Потым усе гэтыя пярэчанні робяцца відавочнымі і немілагучнымі. Але з табой ніякіх пярэчанняў няма. І я не маю адчування, што чарговым разам угаворваю сябе паверыць у цуд. І ні з кім я цябе не чаргую. Чаргаванні пачынаюцца, калі хочаш ад некага ўцячы, а не ведаеш куды. А я ад цябе ўцякаць не хачу.

Усё было не тое, але ў такі момант Грынкевіч страціў красамоўства. Красамоўным ён быў менавіта з тымі, з кім, як ён казаў, былі немілагучныя пярэчанні. Ён хутка дакурыў цыгарэту, падышоў да Ірыны.

— Ты мяне разумееш?

Яна апусціла твар і ціха, акцэнтуючы кожнае слова, прамовіла:

— Ты за некалькі месяцаў выпаліў усю маю душу, як поле з пустазеллем. Потым узараў. І я не ведаю, што ў маёй душы пасля гэтага ўзыдзе. Табой складана не захапіцца, а захапіўшыся — складана не закахацца.

Яна ўзнялася і пайшла з кухні. Грынкевіч стаў машынальна прыбіраць са стала, каб сабрацца з думкамі і эмоцыямі: спатканне рабілася не такім, якім яны, кожны па-рознаму, яго ўяўлялі. Калі ён увайшоў у пакой, то ўбачыў яе на ложку. Дзяўчына ляжала, прыкрыўшыся коўдрай. Яна паспела скінуць вопратку і расплесці свой «каласок», нібыта хацела, каб спатканне ішло так, як раней — неўтаймаванае любішча, у часе якога яны амаль нічога адно аднаму не казалі. Яна як быццам спрабавала аднавіць узарваныя рэйкі, паставіць на іх сваё жыццё і пагнаць яго туды, дзе так шмат грошай і камфорту, так лёгка робіцца кар'ера і дзе сэкс — не больш чым удзячнасць з боку жанчыны. Або спосаб рэлаксацыі, усё залежыць ад партнёра. Вось тут каханак, там спонсар — усё проста, і не трэба ўскладняць.

Джавані кажа, што ім не варта губляць ані хвіліны і трэба неадкладна пажаніцца. Тут непадалёк ягоны дом, дзе можна застацца сам-насам і згуляць вяселле.

Грынкевіч нахіліўся да Ірыны і пацалаваў яе ў плячо. Потым лёг побач і моўчкі абняў яе.

— Ты не будзеш распранацца? — запыталася яна, і дзявочыя пальцы яшчаркамі праслізнулі яму пад швэдар.

Сёння яму не хацелася перажываць тое, што было ў іх звычайна. Ён не хацеў спяшацца, ён хацеў рассмакаваць яе, нарэшце вывучыць. Сыграць цэлы канцэрт замест капрыса, быццам той уяўны скрыпач-маньяк. Але яна сама прыспешвала, зацягвала яго, як човен у бермудскі трохкутнік.

№ 7: Дуэціна «La ci darem la mano...».

— І рукі ў цябе таксама ад дзеда-хірурга?

Яна ўзяла ягоную далонь і правяла ёю па сваім

твары. Ён адчуў вільгаць вуснаў на сваіх пальцах. У цемры дотыкі казал і болей за словы.

— Можна сказаць і так. Я ўвогуле ў матчыну радзіну ўдаўся. Па бацьку ў нас усе гонкія бландыны. Як мой брат.

— Бракавала яшчэ, каб ты быў бландынам! — смеючыся ўскрыкнула Ірына.

— Але ж да смуглявага мача мне яшчэ далей.

Ірына намацала ў цемры выключальнік. Сла-

бае святло начніка зрабіла ейную скуру і валасы залатымі. Яна раптам асядлала яго і паглядзела з вышыні, як ільвіца на здабычу. Ён правёў далонямі па ейных грудзях, па жываце, па сцёгнах, але не дзеля таго, каб распачаць новую мілосную гульню. Ён зноў пачуваўся тым скрыпачом-маньякам, які ўсё ж выкраў з музея дарагі інструмент, але не можа граць на ім на публіцы. Ірына нарадзілася, каб быць жанчынай ва ўсіх праявах. Яна нарадзілася, каб насіць жаноцкую вопратку, каб граць на сцэне прыгожых гераінь, атрымліваць асалоду ад мілаванняў і нараджаць дзяцей.

— Памятаю, ты на першай спеўцы была такой сур'ёзнай і правільнай дзяўчынкай. Баялася маёй рэпутацыі і таму прыйшла ў чорным швэдрыку, у доўгай спадніцы і без касметыкі?

— Я цябе з'ем, калі будзеш увесь час гэта прыгадваць.

Яна схілілася да яго і пацалавала, сапраўды злёгку грызануўшы вусны.

— Смачна есці! — засмяяўся ён і нечакана для яе апынуўся зверху.

Дон Джавані просіць Дзэрліну падаць яму руку і адказаць яму «так». Тут непадалёк яго дамок, варта туды скіравацца.

Цяпер ён моўчкі ляжаў і пільнаваў вуснамі, як б'ецца жылка ў яе на шыі. Яна раскінула рукі і таксама ляжала нерухомая, скораная, але шчаслівая падпарадкоўвацца. Была ўжо амаль раніца, але спаць ім не хацелася.

— На першай спеўцы ты мне нагадаў з твару некага з кампазітараў-рамантыкаў — валасы густыя і крыху хвалістыя, барада, вусы. Ты спазніўся хвілінаў на дваццаць, вельмі ветліва, але па-дзелавому папрасіў ва ўсіх прабачэння. Я нават памятаю, што на табе было кароткае шэрае паліто, класічныя чорныя нагавіцы і чаравікі, таксама класічнай нейкай мадэлі. І яшчэ на табе быў белы швэдар з высокім каўняром. Я тады старалася на цябе не глядзець, але ж падумала, што для кавалера гэта занадта чысты швэдар. Ты тады даўно не стрыгся, прадкі валасоў падалі табе на твар, але гэта выглядала дужа арганічна.

— І сэксуальна? — прамурчэў ён на вуха дзяўчыне.

— І сэксуальна. Ты запытаўся, дзе тут новая стажорка, якую ўводзяць у спектакль. Усе паказалі на мяне. Тут мы з табой сустрэліся позіркамі. Я хацела адвесці вочы, але не змагла. У той момант не змагла. Ты сказаў толькі ветліва-дзелавое: «Ага. Ну то будзем знаёмыя». Падышоў да мяне і працягнуў руку для вітання. Ад цябе пахла парфумай, у якой, на шчасце, было няшмат ментолу з эўкаліптам. Ад цябе пахла марозам, які ты прынёс з вуліцы.

— .цыгарэтамі, нявынішчаным перагарам. Я тады спазніўся, бо мы з Мішэлем да трэцяй ночы адзначалі нараджэнне ягонага сына. А спеўку паставілі на дзясятую раніцы.

— Я не думала ў той момант пра перагар. Ён мне не замінаў чамусьці.

— А я думаў. Бо калі я на цябе паглядзеў, то зразумеў, што з табой будзе або ўсё і сур'ёзна, або зусім нічога.

Яны абое сціхлі, цесна тулячыся адно да аднаго, бо сталёвае лязо шэрага восеньскага золку ўжо рыхтавалася раздзяліць іх, як сіямскіх блізнятаў. Можа, таму Ірына запаліла начнік: калі гарыць святло, раніцу за вакном не адразу заўважаеш. На дварэ тым часам усё яшчэ дажджыла.

— Як жа яно зарадзіла. — незадаволена сказала Ірына. — Ненавіджу восень і дождж.

— Я восень таксама не вельмі люблю, а вось дождж. Да дажджу ў мяне асаблівае і нават асабістае стаўленне.

— Гэта якое?

— Не скажу.

Тым не менш яна дачапілася да Грынкевіча і некалькі хвілінаў выпытвала, за што ён так любіць дождж.

— Мой першы раз. Сапраўдны першы раз быў у дождж, — нарэшце прызнаўся Грынкевіч. — Мы страшэнна вымаклі і вымерзлі. І сагрэліся толькі тады, калі зрабілі гэта. Па-сапраўднаму, як мы гэта тады называлі.

— А што значыць «не па-сапраўднаму»?

— Мы былі недасведчанымі і вынаходзілі свае ровары. Не ведалі, што аральныя забавы залічваюцца ў сапраўдны сэкс. Дакладней, я спачатку зведаў іх як з'яву, а назвы вывучыў ужо значна пазней.

А яшчэ пазней я даведаўся, што рабіць гэта дзяўчыне — ніжэй за годнасць сапраўднага мужыка.

— І колькі табе было, калі ішоў той дождж?

— Васямнаццаць.

— А ёй?

— Прыкладна столькі ж.

— У яе таксама быў першы раз?

— Не. Прынамсі, яна мне так сказала, хоць я ў гэта не надта веру. Яна ўвесь час любіла дражніць, эпаціраваць. На злосць мне, напэўна, сказала. Але на той момант я паверыў, і мне было прыкра.

Дзэрліна вагаецца: смачная кашка, ды зрабіць цяжка. Ёйнае сэрца трымціць. Дзяўчына хоча быць шчаслівай, але раптам гэты шляхотны кавалер яе падмане?

Ён змоўк, бо зразумеў, што нагаварыў лішняга: Ірына занадта падазроная і пачне нешта там супастаўляць, вылічваць. А каму гэта трэба?

— Лёша. — перарвала маўчанне Ірына.

— Ну?

— А як так атрымалася, што ты нарадзіўся ў Полацку, а родны горад у цябе Піцер?

— Вельмі звычайна. Тата ў мяне вучыўся ў Піцеры і застаўся там працаваць на заводзе і жыць у інтэрнаце. Мама ў мяне была з Полацка, але вучылася ў мінскай кансерваторыі. Калі мяне запраектавалі, мама перайшла на апошні курс. Не хацела дзеля мяне браць акадэмічны, каб цэлы год прапусціць. Я ж нарадзіўся зімой, перад апошнім семестрам. Ёй далі нейкае вольнае наведванне, таму яна сядзела ў бабулі і дзядулі ў Полацку, мяне чакала. Ну, і часам у Мінск паказвалася, каб сёе-тое здаць. Я не прыносіў ёй ніякіх клопатаў, таму яна магла сабе такое дазволіць. Потым яна атрымала дыплом і ўжо са мной пяцімесячным прыехала да таты ў Піцер. Ім далі асобны пакой, і сталі мы там жыць-пажываць.

— А потым?

— А потым нарадзіўся мой брат і нам у інтэрнаце стала зусім цесна. А чарга на кватэру ў таты на заводзе не рухалася і ў мамы ў музычнай школе таксама. І тут мой тата для нейкага ці то станка, ці то яшчэ чаго зрабіў адмысловы паляпшайзер, і яго з гэтым паляпшайзерам разам з групай іншых інжынераў накіравалі на ўсесаюзную выставу ў Маскву. Там быў дырэктар мінскага завода, зацікавіўся, разгаварыўся. Запрасіў на працу, паабяцаў кватэру цягам года. Вось таму тата, мама і брат з'ехалі ў Мінск, а мяне пакінулі ў інтэрнаце пры дзесяцігодцы, бо я тады ўжо хадзіў у другі клас і падаваў надзеі. А Піцер нібыта лепшы за Мінск, дый невядома, ці знайшоў бы я паразуменне з іншым педагогам. Такія справы.

— Я думала, у цябе тата вайсковец ці нешта такое яшчэ. Ты яго апісваў такім правільным.

— Ён увогуле не служыў у войску. У яго ўсё жыццё было кепска з сэрцам. Я ж за ім потым гэтую хваробу і падабраў — спадчыннасць. А наконт правільнасці, дык ён хутчэй ідэйны.

— Камуніст?

— Прынцыпова беспартыйны. З дэпутацкім мінулым і з досведам барацьбы за справядлівасць. Ён у нас камуністаў не шануе, дасталося яму ад камуністаў.

— Гэта як? — нечакана ажывілася Ірына.

— Дзед у мяне быў камуністам. Але я яго не ведаю, бо дзеда расстралялі ў сорак шостым годзе. Спачатку ён адседзеў у польскай турме, потым праваяваў чатыры гады з фашыстамі за савецкую ўладу. А савецкая ўлада яго — да сценкі. А сям'ю разам з татам ды астатнімі — у Сібір. Як і ўсіх тады, зрэшты. Дзядзьку майго яшчэ і ў сувораўскую вучэльню не ўзялі праз гэта. Толькі гадоў праз пятнаццаць рэабілітавалі дзеда.

— А ў мяне бабуля таксама з Беларусі. І прозвішча ў яе Дамасевіч, — раптам заявіла Ірына.

Грынкевіч, быццам злёгку агаломшаны, паглядзеў на яе. Не тое, каб яго вельмі ўразіла такая навіна, але ж нешта дадатковае нібыта прывязвал а яго да Ірыны. Хоць ён і не асабліва верыў у нейкія там этнічныя поклічы.

— Чакай, ты ж казала, што твая мама з Сібіры, сюды прыехала паводле размеркавання.

— А бабуля, як і твая, у Сібір трапіла ў сорак сёмым годзе з Нясвіжа. Здаецца, гэта такі горад. Мне мама толькі нядаўна пра гэта расказала. Калі я малой была, мне пра гэта не расказвалі. Бабуля мела старэйшага брата, ён у вайну запісаўся ў адну арганізацыю. Не памятаю, як яна звалася. Бабцю адправілі на пасяленне разам з яе маці ды іншымі сёстрамі. А брата — у лагер. Дарэчы, яго дагэтуль не рэабілітавалі. Бабуля яшчэ жывая, але баіцца гэтым займацца. Проста баіцца. Іх тады ве-ельмі напужалі беларускім гітлерюгендам. Дый потым нібыта было сорамна за сваяка.

Ісмена таксама баялася хаваць Палініка, падумалася Грынкевічу, але ён гэтага не сказаў. Ірына яшчэ нешта казала пра гісторыю сваёй сям'і, а потым неспадзявана, як дзіця, заснула, змораная блізкім ранкам.

Грынкевіч ціха ўзняўся, заскочыў у нагавіцы і майку і пайшоў на кухню курыць. На стале шаргацеў кулерам пакінуты ўключаным яшчэ з учорашняга ранку ноўтбук — там пампавалася сёетое з музыкі і нот. Адчыніўшы фортку і запаліўшы цыгарэту, Грынкевіч амаль па інерцыі палез правяраць пошту. У скрынцы былі паведамленні: у сацыяльных сетках яму напісаў Воўчык, а таксама яго знайшла аднакурсніца па музвучэльні і цяпер прапануе сябраваць. Грынкевіч перайшоў па спасылцы, адказаў узаемнасцю аднакурсніцы і напісаў Воўчыку: «Няма праблемаў, я сам часам зрываюся». Такім чынам яны нібыта замірыліся пасля той няўдалай п'янкі ў Маскве.

Адказу ад Анны Рупель-Зайцавай усё яшчэ не было, і ён згарнуў сайт. Хацеў ужо зачыніць паштовую скрынку, дакурыць цыгарэту і пайсці назад да Ірыны, але тут заўважыў непрачытаны ліст ад бацькі. Тата любіў пісаць вялікія лісты, выкладаючы ў іх светапоглядныя штукі.

«.парадокс, сынок, у тым, што калі мы не ў сябе дома, то вельмі імкнемся ўпісацца ў чужы інтэр'ер, каб нас прынялі за сваіх. А нас усё адно ніколі не прымуць за сваіх, мы ўсё адно будзем чужымі. Дзеці нашы маюць шанец стаць там сваімі, а мы — не. Ты кажаш, што гэта неактуальна, што цяпер іншы час. Добра, я з табой амаль згодны. Але ж назаві мне хоць аднаго сучаснага іспанца ў першым пакаленні, які стаў сярод іспанцаў цалкам сваім? Ці сучаснага немца? Дый нават амерыканца! У іх заўсёды будуць пытацца пра карані, у наваспечаных суайчыннікаў. Ім цікавыя карані. Гэта тое адзінае, за што нас могуць паважаць там.»

Грынкевіч усё ж зачыніў скрынку, бо пасля ночы мілавання з прыгожай дзяўчынай яму цяжка было сцяміць, што б такое ўзважана-нейтральнае напісаць у адказ на татавы занудствы. Але пакуль дагарала цыгарэта, ён чамусьці прыгадаў адно сямейнае паданне, у сапраўднасць якога дагэтуль не мог паверыць. І няхай яно не было звязана з бацькавымі ідэямі, усё ж тая гісторыя ўсплыла ў памяці.

Дон Джавані зноў нецярпліва заклікае Дзэрліну ісці за ім у ягоны дамок. Дзяўчына пярэчыць: ёй шкада Мазэта.

Прадзед Аляксея па жаночай лініі ў 1918 годзе стаў паводле дакументаў не Стрыжэўскім, а Стшыжэўскім. Гэта было вельмі своечасова, асабліва для тых, хто не ведаў як належыць польскай мовы, але ж меў жаданне набыць кавалак зямлі і жыць хоць крыху лепей, чым жылі ягоныя продкі. Праз два гады селянін з-пад Навагрудка Ян Стшыжэўскі набыў зямлю і млын. Было яму ўжо нямала гадоў, ажаніўся ён позна, і ўсе ягоныя сыны нарадзіліся, калі бацьку было за сорак. А ў маладосці Ян Стшыжэўскі ездзіў вельмі далёка, аж за акіян. Там ён і зарабіў грошы на кавалак зямлі. Мог застацца, але чаго яго так цягнула назад?.. Савецкая ўлада ледзь не паламала ўсе ягоныя планы, але ж, на шчасце, ён нарадзіўся пад Навагрудкам, а не пад Быхавам ці Нароўляй.

Ян Стшыжэўскі меў гаспадарку, якую ён думаў перадаць свайму старэйшаму сыну Мікалаю. Гаспадарка давала грошы, і на гэтыя грошы ён выправіў вучыцца ў гімназію свайго сярэдняга сына Фларыяна, Аляксеева дзеда. Той, хто запісаўся палякам і хадзіў у касцёл, мог вучыцца ва ўніверсітэце, і Фларыян Стшыжэўскі вывучыўся на медыка. Але ў сям'і быў яшчэ адзін сын, Казімір, якому не абяцалі гаспадаркі ў спадчыну і ў адукацыю якога вырашылі не інвеставаць. Як шмат якія познія дзеці, ён быў не дужа здаровым, каб працаваць на млыне, і не дужа здатным да навукі, каб вытрымаць іспыт у гімназію.

Мікалай у 1939 годзе быў заможным млынаром, Фларыян — маладым лекарам у Навагрудку, а Казімір. Казімір быў камуністам, няхай і не самым адданым. Прынамсі, ён быў не з тых антыгонаў, што самастойна хавалі сваіх палінікаў. Яму цікавей было падбухторваць да гэтай справы іншых, таму ў польскіх турмах за свае погляды ён не сядзеў.

Ян Стшыжэўскі памёр 31 жніўня 1939 года, і гэта была для яго вялікая Божая ласка.

У канцы 1939 года для старэйшага і малодшага братоў у гэтай сям'і жыццё павярнулася, як шахматная дошка перад зменай партыі. Мікалая раскулачылі і адправілі кудысьці далёка, куды не далятаюць нават птушкі, — што ўжо казаць пра лісты ад сваякоў. Казіміра зрабілі вялікім камсамольскім начальнікам, які стаў рупліва працаваць на глебе пахавання шматлікіх палінікаў. Толькі для сярэдняга брата Фларыяна жыццё мала памянялася, бо лекар патрэбны і чырвоным, і белачырвоным. Дый карычневым таксама патрэбны.

Улетку 1941 года Казімір адразу сышоў у лясы і там зрабіўся палітруком. Фларыян хацеў падацца туды ж, бо нешта казала яму пра такую неабходнасць. Але ягоная жонка толькі што нарадзіла сына і пасля родаў ніяк не магла акрыяць. Перад самай вайной яны перабраліся з Навагрудка ў адно мястэчка, якое немцы занялі так хутка, што нават не ўсе здаровыя паспелі ўцячы ў лясы. Немцы не сталі чапаць нікога, апроч габрэяў. Палякаў яны не любілі, але ж Фларыяна савецкая ўлада паспела зноў зрабіць Стрыжэўскім, дый карыстаўся ён «тутэйшай» гаворкай. Савецкая ўлада, зрэшты, не паспела ператварыць доктара ў камуніста, таму немцы пагатоў не мелі да яго пытанняў. Лекары былі патрэбныя, каб аглядаць мясцовае насельніцтва наконт прыдатнасці да працы ў Нямеччыне.

Доктар Стрыжэўскі каму змог, таму і напісаў заключэнне пра непрыдатнасць. Немцы, зразумела, ледзь не злавілі яго на гарачым. Абышлося, але ад працы ў такіх камісіях доктара адхілілі. Фармальна ён застаўся служыць немцам, бо не меў іншага выйсця. А можа, проста ўведаў, дзе ён, ягоны сапраўдны Палінік, якога Фларыян павінен пахаваць?

Аднойчы да яго ў госці завітаў малодшы брат Казімір. Сустрэча адбылася ўпотай, сярод ночы. Казік прачытаў лекцыю пра барацьбу з карычневай чумой, пра тое, што трэба ратаваць радзіму і сыходзіць у лясы. «А за што нашага брата забралі? — рэзка, быццам хірургічным скальпелем, перасёк прамоўцу Фларыян. — Ты мне прапануеш вось такую радзіму ратаваць? Дзе цяпер Мікола? Дзе ягоная магіла?»

Потым ён пашкадаваў, што задаў свайму брату такое пытанне.

Праз год у мястэчку адкрылі школу, і жонка падалася туды выкладаць. Малодшы брат прыйшоў таксама сярод ночы і нагадаў пра лясы ды карычневую чуму ўжо ў зусім ультыматыўнай форме. «А баба твая, кажуць, вучыцелькай стала? Вучыць дзетак Гітлера любіць. — сказаў ён на развітанне. — Пашкадуеш пра ўсё, браце».

Праз пару тыдняў у адной з суседніх вёсак партызаны забілі дзвюх настаўніц, і тады Фларыян загадаў жонцы сядзець у хаце.

У канцы сорак трэцяга года доктар пайшоў зрубіць ялінку на Каляды і на ўскрайку лесу знайшоў забітага немца. Да мястэчка было якіхсьці пару кіламетраў. Выбару не заставалася ніякага. Ён вярнуўся дадому без ялінкі і загадаў жонцы збірацца разам з сынам. Так яны і апынуліся нарэшце ў лесе, прыбіўшыся да нейкага атраду. Там пра Казіміра Стрыжэўскага чулі, але сказалі, што ён тры месяцы таму падаўся на фронт разам са сваім атрадам. Небяспекі сутыкнуцца з братам не было.

А мястэчка немцы спалілі ўшчэнт праз два дні.

Партызаны прымалі дактароў ахвотна, а пагатоў хірургаў, не зважаючы нават на тое, што гэты доктар палову вайны правёў у акупацыі. Фларыянава жонка памкнулася была паўдзельнічаць у «лясной школцы», але муж загадаў ёй маўчаць пра сваё педагагічнае мінулае. Чым бліжэй было да канца вайны, тым лепей ён адчуваў будучы рэванш Антыгоны. І зусім не маральны рэванш. Фларыян не думаў больш хаваць свайго Палініка і назаўжды абраў шлях Ісмены.

Вайна для Грынкевічавага дзеда скончылася недзе пад Уроцлавам. У сорак чацвёртым годзе яго мабілізавалі на фронт, дзе ён рабіў сваю звыклую лякарска-хірургічную справу. Фларыян прыйшоў у ваенныя дактары з партызанскага атраду, таму не выклікаў падазрэнняў: лясы сталі для яго ідэалагічным каранцінам. Ён думаў, што цяпер найгоршае скончылася і засталося толькі дачакацца перамогі. Але ў красавіку 1945 года за два тыдні да афіцыйнай капітуляцыі Нямеччыны ён сутыкнуўся з уласным братам, дасведчаным палітруком.

Праз пару дзён доктара выклікалі ў СМЕРШ. Антыгона прагнула для свайго Палініка раскошнага пахавальнага вогнішча. Пра такое не магла б марыць нават Брунгільда, калі вырашыла спаліць сябе разам з Вальгалай. Але Антыгона не была змаёмая з Брунгільдай, каб абмяняцца досведам.

Хто такія простыя смяротныя для багоў і герояў? Так, галлё для іх пахавальных вогнішчаў. Грынкевічаў дзед быў гатовы згарэць і шкадаваў толькі жонку і сына, якіх ужо ніколі не ўбачыць. Хоць бы толькі за іх не ўзяліся, думалася яму.

У кабінеце яго чакаў. былы аднавясковец Стась. Ягоная маці, удава з пяццю дзецьмі, калісьці працавала ў іх на млыне. Працавала яна добра, таму млынар Ян Стшыжэўскі часта даваў ёй паўмяхі мукі проста так, а жонка млынара на святы перадавала дзецям пернікаў ці цукерак. «Ты ведаеш, хто на цябе ліст напісаў? Твой родны брат. І раз ужо ён у нас герой партызанскай вайны, двойчы паранены на фронце, бальшавік.» Доктар чакаў, што зараз Стась пакліча варту, якая забярэ яго, новага ворага народа. А былы аднавясковец усё пералічваў подзвігі малодшага брата, героя, адданага партыі. Гэта было невыносна. «А ты памятаеш, як ты ў трыццаць пятым годзе маю сястру ўратаваў? Ты быў студэнтам-медыкам, усё казаў, што цябе вучаць не роды прымаць, але ж мы прасілі зрабіць што-небудзь. Ну, яна і засталася жывая, і пляменнік мой таксама. Ты яшчэ яго хрысціў тады, памятаеш? І чытаць ты мяне навучыў. І канфірмаваліся мы з табой разам, у адзін дзень. І нічога я не магу для цябе зрабіць, дружа. Жонка твая ў фашыстоўскай школе працавала, а ты яе не адгаворваў. А сам ты падпісваў паперы, каб нашых людзей губіць у Нямеччыне на прымусовай працы. Кепска, братка. Вялікую паперу ён на цябе напісаў. А ён герой, і аднаго ягонага сведчання хопіць, каб цябе на месцы расстраляць. »

Варты Стась не выклікаў. Увогуле ён нічога болей не сказаў, гэты афіцэр СМЕРШа, які калісьці быў бедным вясковым хлопцам. Проста загадаў ісці і чакаць далейшых распараджэнняў. Іх не было ні дзень, ні два. Фларыян за гэты час колькі разоў бачыў свайго малодшага брата, які ўсміхаўся яму ў твар і рабіў выгляд, што нічога не адбываецца. А навошта пужаць здабычу? Раптам гэты доктар застрэліцца ці атруціцца? Паводле сюжэта гэтай трагедыі ён мусіў ісці па этапах і піць келіх да дна.

На трэці дзень Казіміра знайшлі з прабітай галавой недзе ў полі. Вайна толькі што скончылася, таму пастанавілі, што гэта былі нейкія бандыты. Тады і следства па гэтай справе не мела ніякага сэнсу.

Фларыян Стрыжэўскі неўзабаве дэмабілізаваўся, прыехаў у Полацк, куды яго якраз накіравалі на працу, забраў з сабой жонку і сына, а потым у яго нарадзілася дачка і яшчэ адзін сын. І там ён пражыў аж да скону. Праўда, у першы год пасля вайны ў яго трэсліся рукі і апераваць ён не мог. А потым жыццё неяк наладзілася і шмат чаго забылася. Пакуль унукі не разварушылі старое. Дзед памёр у дзевяноста чацвёртым годзе — тады яшчэ можна было варушыць. Пазней адзін з унукаў, як некалі і ягоны прадзед, паехаў зарабляць грошы за акіян і мала каму ў іхнай радзіне стала цікавая гісторыя той Ісмены. Гісторыя, у праўдзівасць якой у сям'і мала хто верыў, але якую ўсе ведалі на памяць, як верш са школьнай хрэстаматыі.

Дон Джавані зноў спакушае сялянскую дзяўчыну: ён зменіць ейны лёс, прынясе ёй шчасце. Дзэрліна ўжо не мае сілаў супраціўляцца.

Была амаль дзявятая раніцы, калі Ірына раптам падскочыла на ложку, растаўкла Грынкевіча і загаварыла пра тое, што ў гэты час яна мусіць ужо быць у кансерваторыі. Грынкевіч прапанаваў ёй прыдумаць адгаворку. Ірына тэлефанавала свайму педагогу і казала нешта пра адчуванне жудаснай ацёчнасці ў насаглотцы, пра першы дзень менструацыі і пра мігрэнь. Цяжка было сабе ўявіць, што ўся гэтая трасца магла адразу наваліцца на адну-адзіную студэнтку-вакалістку.

— Ну, вось мы і адыгралі гадзінку-другую, — сказаў ён, ловячы дзяўчыну за лытку. — Хадзі сюды.

І яна зноў узвышалася над ім, як каралева на троне. І ён зноў прымусіў яе скарыцца. Яна перастала стрымліваць сябе — ейныя рухі былі як танец захмялелай вакханкі. Ён прыспешыў фінал, і яна, шчаслівая і стомленая, накрыла ягоны твар сваімі валасамі, дакрануўшыся да якіх, можна было памерці.

Потым Ірына плёскалася ў лазенцы, потым у яго на вачох заплятала валасы ў той самы «каласок», з якім прыйшла сюды. Ён стаяў з кубкам кавы ў руцэ і глядзеў на ейныя зборы. Думкі, якія прыйшлі да яго сёння пад ранак, у тыя хвіліны афармляліся ў жыццёва важнае рашэнне.

Джавані робіцца настойлівым і нецярплівым, пакуль Дзэрліна нарэшце не кажа: хадзем.

— Як ты ставішся да старадаўняй музыкі? Маю на ўвазе перыяд недзе ад Пергалезі да Моцарта ўключна?

Ірына папраўляла перад люстэркам кофтачку. Замест адказу яна толькі паціснула плячыма.

— Праз год я адсюль усё адно з'еду, — працягваў Грынкевіч, дапіваючы сваю каву. — Ты ж ведаеш, я рыхтую сабе базу ў Маскве.

Ірына нарэшце адказала:

— Мяне цікавіць гэтая музыка. Але дзе я буду набіраць іншы рэпертуар? Калі я слушна цябе зразумела.

Грынкевіч прамаўчаў, быццам спрабуючы выканаць у галаве нейкае арыфметычнае дзеянне.

— Табе нішто не замінае слухацца там у розных тэатрах. І калі паралельна ў цябе нешта атрымаецца, я буду толькі шчаслівы. Вядома ж, столькі грошай я не маю.

— Затое ў цябе ёсць чароўная палачка, якая заўсёды з табой, — смеючыся прамовіла Ірына і прытулілася да яго. — Паглядзім на вашыя паводзіны, маэстра. У вас яшчэ цэлы год выпрабавальнага тэрміну.

Джавані і Дзэрліна спяваюць пра тое, што іх цяпер чакае чыстае каханне.

Праз колькі хвілінаў яна ўжо бегла ўніз па сходах. А Грынкевіч думаў, як хутка і нечакана жыццё само скіравала яго ў патрэбнае рэчышча. А яшчэ дзень таму ён цьмяна ўяўляў, хто яна для яго і куды іх завядзе гэты адчайны раман. Няма нічога больш натуральнага, калі прыгожая спявачка робіцца сяброўкай дырыгента. Хай сабе ў яе не мядова-цёплы тэмбр голасу і хай сабе яна ніколі не назаве яго — Herr Kapellmeister.

Цяпер ён нават меў чым абнадзеіць маці, калі яна задасць яму сваё адвечнае пытанне пра ўнукаў.

Яны разам рука ў руцэ ідуць у дамок дона Джавані.

Сцэна X

Тыя самыя і донна Эльвіра, якая раз'юшана накідваецца на дона Джавані.

Рэчытатыў «Fermati, scellerato!».

Грынкевіч не меў рацыі, калі меркаваў, што Маша будзе разумнай дзяўчынкай і нарэшце возьмецца адбудоўваць уласнае жыццё. Цудоўнае і правільнае жыццё ў Маскве, у якім потым знойдзецца месца каму хочаш, толькі не гэтаму маладому дырыгенту з цьмянымі перспектывамі і няпростым характарам. І дарма ён спадзяваўся, што цяпер Маша ўсё зразумела. Проста апошнія колькі тыдняў ён быў у эйфарыі: уласны спектакль, Ірына.

Але ён недаацаніў сваю вартасць у вачох Машы: ён жа меў пакой у камунальнай маскоўскай кватэры, якая неўзабаве падпадзе пад рассяленне. Гэта значыць, што можа з'явіцца асобная кватэра, хай сабе і не ў цэнтры горада, але яе потым можна прадаць, дадаць тых грошай, якія засталіся ад продажу бабулінага дома ў Краснадары, пажаніцца, узяць іпатэку, завесці дысконтную картку ў будаўнічым гіпермаркеце, займець вясельны альбом, стварыць акаўнт на мамскім форуме. Маша сапраўды планавала жыццё як мінімум на пяць гадоў наперад і вельмі цяжка адмаўлялася ад сваіх планаў.

Калі на наступны дзень зранку Грынкевіч прыйшоў на працу, то ўбачыў у фае каля вахты Машу ўласнай персонай. Яна піла шакалад з аўтамата і міла шчабятала з начальніцай бюро перапустак Антанінай Іванаўнай, для сваіх — цёцяй Тоняй. Два ахоўнікі не звярталі на яе ніякай увагі, а значыцца, госця мінула круцёлку вахты на нейкіх легітымных падставах. Ну а што? Цёця Тоня чамусьці вельмі апекавалася ўсімі жанчынамі Грынкевіча, нават калі ён не афішаваў адносіны з імі, проста нейкім нюхам іх адчувала. Вось і з Ірынай апошнімі днямі яна абыходзіцца вельмі міла. Казалі, што Антаніна Іванаўна «адмытая цыганка», але на цыганскіх картах варажыць умее.

Зрэшты, пра адносіны з Машай увесь тэатр тады ведаў і без цёці Тоніных картаў.

Донна Эльвіра крычыць дону Джавані, каб ён спыніўся. Яшчэ ёсць час, каб уратаваць гэтую няшчасную і нявінную авечку Дзэрліну ад гнюсных пасягальніцтваў вядомага свавольніка.

«Ябі вашу маць, хто яе сюды пусціў?!» — хацелася зараўсці Грынкевічу, як дзіку, абвешанаму зграяй псоў. Як быццам нешта можна выправіць і адхіліць: нават калі скінуць з сябе псоў, нават калі пабегчы і ад шоку набраць нечуваную хуткасць, каб кулі паляўнічых цябе не дасталі, — усё адно ж памрэш ад нанесеных ран. У роднай пушчы ля родных балот, з'едзены мухамі і чарвякамі, але не абсмалены на вогнішчы.

Горш за ўсё было тое, што сёння была спеўка з удзелам Ірыны. І Грынкевіч якраз хацеў асцярожна пагутарыць, каб тая вучыла Дзэрліну, ведаючы, што такое паніжэнне можа ўдарыць па самалюбстве. Яна б паслухалася, але нечаканае з'яўленне гэтай вар'яткі прымусіць Ірыну думаць пра што заўгодна, але не пра оперу. І не пра іхную будучыню, эскіз якой яны ледзь-ледзь пачалі маляваць.

Маша дапіла шакалад і з выглядам трыумфатара рушыла да Грынкевіча. Ейны позірк мог выражаць што хочаш, апроч натуральнага ў гэтай сітуацыі пытання: «А што я тут раблю?».

— Ты да каго? — запытаўся Грынкевіч фармальным тонам: Маша цудоўна ведала, як ён ненавідзіць публічнае высвятленне адносінаў.

— Да цябе, мой коцік.

Паненка дэфілявала па тэатральным фае ў трыкатажнай сукенцы, якая плотна аблягала фігуру. Калісьці Грынкевіч любіў гэтую сукенку, бо яна вельмі выгадна падкрэслівала Машыну дупку а-ля Джэй-Ло і дазваляла ацаніць форму бюста вельмі моднага трэцяга памеру. Караткаватыя, але ладнай формы ножкі яна падкавала высокімі абцасамі. Валасы раскошнага ад прыроды цёмна-каштанавага колеру распусціла па плячах. Касметыкі было мінімум, як Грынкевічу заўсёды падабалася

— роўна столькі, каб надаць завершанасць вобразу тэмпераментнай паўднёвай сэкс-бомбы. Смуглявая скура, бровы дугой, агатавага колеру вочы з даўжэзнымі вейкамі, крыху кірпаты носік і роцік банцікам. Маша ведала пра ўсе свае вартасці і сёння вырашыла іх падкрэсліць, быццам выкідала назапашаныя за час партыі ў карты козыры.

— Хадзем пагутарым.

Дзэрліна збянтэжаная, яна не ведае, што ёй рабіць. Дон Джавані вырашае набрацца нахабства і вырашыць дзве праблемы адразу, каб абедзве жанчыны не былі да яго ў прэтэнзіі.

Грынкевіч распісаўся за ключ ад дырыгенцкай, узяў Машу пад локаць і павёў за сабой. Хвілінаў пятнаццаць яшчэ ёсць, пакуль на спеўку спаўзуцца ўсе салісты. Шаптацца так ці іначай будуць, бо цёця Тоня праз сетку сарафаннага радыё разнясе навіну па ўсім тэатры. І да Ірыны дойдзе інфармацыя пра Машу. Аднак калі ён усё ж пераканае Машу, што ўсё скончана, дык потым можна растлумачыць Ірыне, як яно было папраўдзе: маўляў, абрубіў апошні хвост. Толькі без публічных скандалаў! Ірына прыйшла сюды працаваць праз год пасля таго, як сышла Маша. Машу тут яшчэ добра памятаюць.

— Дык чым я абавязаны такім візітам? — запытаўся ён, абдаючы яе холадам іроніі.

— Як ты памятаеш, Грынкевіч, мы з табой павінны былі ехаць у верасні на адпачынак. У цябе планы памяняліся. Што ж, акей! Праца — гэта святое. Але ж і я хачу адпачыць, — загаварыла Маша, дэфілюючы па пакоі. — І зусім неістотна, дзе я буду адпачываць: на моры ці тут, у N.

Грынкевіч дэманстратыўна павярнуўся да яе

спінай і стаў гартаць партытуру «Дона Джавані».

— Пасля тлумнай Масквы тут так ціха і спакойна! — працягвала Маша ў сваёй мастацка-тэатральнай манеры. — Я адразу занурылася ў атмасферу свайго студэнцтва. Божа мой! Якія гэта былі шчаслівыя гады! Як шмат цудоўных людзей я тут убачу, даўніх, пакінутых сяброў!

— І тэатр стаіць у тваёй праграме візіту першым пунктам?

Ён ад гэтага пачынаў звярэць, але ў цвярозым стане ўнутраныя тармазы заміналі яму ўголас сказаць тое, што ён нядаўна сказаў Машы на добрым падпітку.

— Нешта я не памятаю, каб у тэатры ты мела шмат сяброў... — дадаў ён і сціснуў кулак: Грынкевічу падавалася, што ў яго зараз пачнуць расці рогі і хвост. — І ўвогуле я не памятаю, каб ты ўмела добра ладзіць з людзьмі.

Маша напраўду калісьці здабыла славу пляткаркі ды істэрычкі, прычым выявілася гэта не толькі ў адносінах з Грынкевічам. У галоўнага хармайстра дагэтуль пачынаўся нервовы цік, калі нехта прыгадваў «кубанскую казачку з другіх альтоў». Была б яна ў другіх сапранах, дык пагналі б адразу, а так — дэфіцыт нізкіх жаночых галасоў.

— Грынкевіч, ты павінен кампенсаваць мне маральную шкоду! — загаварыла Маша салодкім голасам і абняла яго ззаду за талію.

Ён шарахнуўся ўбок.

— Я табе, Маша, ужо ўсё сказаў! — выгукнуў ён, страчваючы кантроль над сваім раздражненнем. — Што табе яшчэ не зразумела?!

— Кінь дурное. Ты, калі вып'еш, пачынаеш дзівачыць. Колькі разоў у цябе мяняліся настроі. Было ж і горш... Але ж гэта не зашкодзіла нам з табой сустрэцца гэтым летам і.

— Маша. шмат чаго памянялася...

Была ў яго думка адразу сказаць пра Ірыну, але Грынкевіч не ведаў, як раўнівая і тэмпераментная Маша ўспрыме, што ў яе ўрэшце з'явілася не ўяўная, а рэальная канкурэнтка.

— А што памянялася? Тое, што ты застаешся ў гэтай багне яшчэ на год? Каханне на адлегласці — гэта вельмі рамантычна. Я буду ездзіць да цябе на выходныя, — сказала Маша, сеўшы на край стала і прыгожа паклаўшы нага на нагу.

Рукамі яна абапёрлася на стол, выгнула спіну і злёгку адкінула галаву. Нават позы яна заўсёды прымала карцінныя, як на фотасесіі.

Дон Джавані кажа донне Эльвіры: гэта толькі забава з Дзэрлінай, яна павінна яго зразумець. Але падманутую і пакінутую жанчыну ў рэшаце не зловіш, яна цудоўна ведае, як забаўляецца Джавані.

— Якое каханне, Маша?! Ніякага кахання няма і не было ніколі! — выгукнуў Грынкевіч так, што ледзь не сарваў голас. — Ты гэта можаш зразумець нарэшце?!

Але сёння Маша вырашыла быць куленепрабіўнай.

— Ды ведаю я гэтую фішку, Грынкевіч! «Я нікому ніколі ў жыцці не прызнаваўся ў каханні, бо гэта толькі словы... — загаварыла яна, пераймаючы Грынкевіча: — сваё стаўленне лепей выяўляць

на справе, а не толькі на словах, як некаторыя. »

На мабільнік Грынкевіча тым часам пайшлі званкі ад канцэртмайстра і салістаў: пэўна, сёння ўсе сабраліся своечасова. Ён адказаў канцэртмайстру кароткае: «Неўзабаве буду», пакуль Маша доўжыла свае тырады:

— Уласна, а што такое каханне? Ты ніколі мне не казаў, што кахаеш мяне, але мы столькі гадоў разам, няхай і з пярэрвамі. А некаторыя прызнаюцца ў каханні, але знікаюць з далягляду праз месяц-другі. Няхай нават ты мяне напраўду не кахаеш, але ж мяне вельмі задавальняе сэкс з табой.

— Раю табе пашукаць кагосьці яшчэ, проста дзеля параўнання.

— Я мела з чым параўноўваць. Ты лепшы.

— Слухай, Маша. Язджай на адпачынак да мамы. Там у вас і солнца, і мора. Амаль што Турцыя. Мужыка там сабе да пары знойдзеш, з паўднёвай крывёю. А я не смуглявы брунет, я цябе доўга трываць не магу. Хадзем я цябе правяду да выхада.

Маша паслухалася. Але ў калідоры непадалёк ад выхада, дзе якраз набралася процьма балетных, яна павісла ў Грынкевіча на шыі і пацалавала яго ў засмок. Балетныя раптам перасталі размінацца і трэніраваць падскокі перад сваёй рэпетыцыяй. І ўжо зусім катастрафічным было тое, што праз гэты калідор якраз ішла Ірына з папяровым кубачкам кавы ў руцэ. Яна зірнула на Грынкевіча з выглядам чалавека, якому толькі што адсяклі руку, але ў першы момант ад шоку ён не зразумеў, што адбылося.

Дзэрліна пытаецца ў Джавані: няўжо гэтая

жанчына кажа праўду пра забавы?

— Ты зусім шызанулася?! — крыкнуў ён на Машу, якая паспела запэцкаць памадай ягоны светлы швэдар. — Усё, пакуль! Далей сама пойдзеш.

Ён кінуў Машу і пабег за Ірынай, якая знікла за паваротам на ўваходзе ў іншае крыло будынка. Дзяўчына стаяла ля вакна ў суседнім пустым калідоры ўся збялелая. Яна толькі моцна ўчапілася рукамі ў падваконне, быццам баялася паваліцца.

— Мне вельмі шкада, што ты гэта ўбачыла, — загаварыў ён.

Яму самому стала ніякавата нават фізічна. Грынкевіч раптам адчуў тупаваты боль у грудзях — ягоны пажыццёвы спадарожнік, які часам нагадваў пра сябе пасля такіх вось сцэн. Маленькія малаточкі дзяўблі па скронях, паветра рабілася мала. Ён інстынктыўна пачаў глыбока ўдыхаць і выдыхаць. Зараз мусіла адпусціць.

— А што, лепей было б, каб гэта адбывалася ў мяне за спінай? — прамовіла Ірына, прыкусваючы вусны.

— Лепей было б, каб яно ўвогуле ніяк не адбывалася, — прамовіў Грынкевіч, які цяпер таксама быў збялелы. — Гэта Маша, мы сустракаліся яшчэ калі я ў Піцеры вучыўся. Я ёй ніколі нічога не абяцаў, але яна ад мяне не адчэплівалася. Калі я з'ехаў сюды, яна паехала за мной следам і паступіла тут у консу, хоць яе ў Піцер бралі.

— Я памятаю яе, — адазвалася Ірына. — Толькі ў консе мы неяк не камунікавалі. Не ведала, што яна і ты.

— Я яе за сабой не клікаў! І нічога не абяцаў, бо яна ненармальная, — працягваў Грынкевіч. — Але яна тут шэсць гадоў чагосьці чакала. Працавала ў хоры, але спявачкай не стала. Мы парвалі з ёй два гады таму, і яна з'ехала ў Маскву, цяпер яна ўвогуле не ў музыцы. Не бачыліся, не кантактавалі. Потым я сустрэў цябе. Потым была здача «Эліксіра кахання». Потым ты сказала мне, што нічога быць не можа. І тут з'явілася яна. А я збіраўся тады ў Маскву.

— І шукаў запасныя аэрадромы.

— Нічога я не шукаў! Мы выпадкова сустрэліся, а мне трэба было забыць пра тое, што ў мяне было з табою. Мне трэба было неяк жыць далей. Ты ж тады выбрала Собалева.

Ірына нарэшце павярнулася да яго тварам.

— А цяпер ты яе гэтак лёгка адштурхнуў, бо я.

— Я яе адштурхнуў, бо гэта даўно трэба было зрабіць, дзеля цябе ці дзеля сябе! Ты проста ўсіх акалічнасцяў не ведаеш. Я табе потым раскажу. І пра тое, як яна ў маёй кватэры газавыя краны адкручвала. І пра тое, як яна труцілася, але так, каб яе знайшлі ды адкачалі. А я потым у міліцыю хадзіў на тлумачальную размову. Бо яна ж і цыдулку пакінула, быццам я ў ейнай смерці вінаваты. Я думаў, яна змянілася, супакоілася. Але ж не.

— Яна эфектная, натуральная вельмі, зямная, — прамаўляла Ірына. — Без усялякага глянцу — як вы, мужыкі, і любіце.

— Гэтая эфектная натуральнасць ездзіць мне па мазгах ужо дванаццаць гадоў. У яе гэта ідэя фікс. Іра... Ну павер, што гэта прыкрая недарэчнасць! І ніхто мне, апроч цябе, не патрэбны.

Дон Джавані хлусіць цяпер ужо Дзэрліне: маўляў, гэта няшчасная дама палка ў яго закаханая, і каб не разбіваць жаночае сэрца, ён прыкідваецца, быццам таксама кахае яе.

Ірына зірнула яму ў вочы калі не з даверам, то, прынамсі, з жаданнем прыняць яго словы за ісціну.

— Цяжка, Лёша, усё гэта ўспрыняць гэтак адразу. Ведаеш, мне жонка Собалева раз-пораз тэлефануе і пагражае абліць мяне кіслатой. Я неяк да гэтага прызвычаілася. Можа, таму што ўнутрана мне ўсё адно, бо я ж за Собалева не чапляюся. Я б нават хацела, каб ён мяне сам адпусціў. А да такога, як сёння, я не падрыхтаваная. Шкілеты ў шафе.

— Я табе абяцаю, што больш ніякіх шкілетаў не будзе, — прамовіў Грынкевіч і правёў даланёю па яе валасах.

Ірына не адсунулася і дазволіла нават пацалаваць сябе. Грынкевіч уздыхнуў з палёгкай: добра тое, што добра заканчваецца. Ён пацікавіўся ў Ірыны, ці зможа яна цяпер працаваць, і параіў не нагружацца на поўную моц, асабліва ў ансамблях. Размову пра Дзэрліну варта было перанесці на потым.

Пасля ён яшчэ зайшоў у прыбіральню і паспрабаваў змыць са швэдра выразныя сляды Машынай памады. Аднак гэта не атрымалася, і ўсю спеўку Грынкевіч неадвязна думаў толькі пра тое, што салісты болей глядзяць на размазаную ружовую пляму на яго вопратцы, чым у свае ноты з партыямі.

Эльвіра чуе, што свавольнік кажа наіўнай сялянскай дурніцы. Яна, натуральна, шалее ад такога нахабства.

№ 8: Арыя «Ah, fuggi il traditor!».

Маша і гэтым разам не думала адступацца. Прыйшоўшы дадому пад вечар, вельмі стомлены пасля працы, Грынкевіч убачыў яе пад дзвярыма сваёй кватэры. Відаць, яна ўвайшла ў пад'езд за кімсьці з суседзяў, калі тыя адчынялі дзверы. Маша сядзела на дыванку, абхапіўшы рукамі сагнутыя ў каленях ногі, як змагар за правы чалавека ў часе акцыі пратэсту дзе-небудзь на тэрыторыі вельмі важнай установы. Такім чынам яна давала зразумець, што прыбраць яе адсюль можа толькі нарад спецназаўцаў.

Гэта было цалкам у ейным стылі, ад якога Грынкевіч за два гады адвык. У гэтыя хвіліны ён, як сёмая ступень да тонікі, хіліўся да цёплага душу, да вячэры з пляшкай піва і да ложка перад тэлевізарам, бо хацеў на пару гадзін адключыць мазгі. Маша прыйшла іх вынесці. І для пачатку яна разлічвала ўварвацца ў кватэру або дэманстратыўна біць нагамі ў дзверы, калі яе пакінуць у пад'ездзе. Такое неяк ужо здаралася, суседзі тады выклікалі міліцыю, і Машы пагражалі суткі за дробнае хуліганства, але Грынкевіч тады сам залагодзіў справу. Можа, і дарма. Сёння яна гатовая была паўтарыць свой подзвіг, але ж Грынкевіч не быў гатовы цэлы вечар патраціць на Машу, мянтоў і суседзяў.

Эльвіра з вялікім пафасам звяртаецца да Дзэрліны. Яна заклікае дзяўчыну ўцякаць ад Джавані, пакуль не позна.

У ягонай стомленай галаве ўзнікла толькі дзве ідэі: або развярнуцца зараз жа і пайсці пераначаваць недзе ў іншым месцы, хоць бы ў тэатры, на канапе ў дырыгенцкай, або пусціць Машу ў кватэру, зрабіць выгляд, што яе няма, і займацца сваімі справамі. Але ў кватэры былі сляды прысутнасці іншай жанчыны. Маша магла распачаць следства і праз сваіх былых тэатральных каляжанак вылічыць Ірыну. Пайшлі б непрыемныя размовы, якія ні Грынкевіч, ні Ірына не гатовыя былі перажыць. Калі ж пакінуць Машу на вуліцы ці ў пад'ездзе, то яна вырашыць, што ўсчынаць шум не мае сэнсу. Ну пашуміць, ну прыедуць мянты па суседскім званку, але Маша тут ніхто і нішто, гаспадара кватэры, да якога яна прыкаціла ў госці, няма. Таму яму, Грынкевічу, ні за што не давядзецца адказваць.

— Давай па-добраму, — прапанаваў ён адразу пакт аб ненападзенні. — Я цябе зараз вязу на вакзал, набываю табе квіток да Масквы на першы ж цягнік, і на гэтым мы з табой развітваемся. Назаўсёды.

— Развітваемся? Два месяцы таму ты мне казаў, што памыляўся, што не цаніў мяне раней, што хочаш пачаць усё спачатку і наноў. А потым ты раптам пасылаеш мяне ў пешую эратычную вандроўку, прычым робіш гэта ні з пушчы ні з поля. Што раптам здарылася? Я не сыду, пакуль не зразумею.

Маша нават і не думала падымацца з дыванка на парозе кватэры. Яна глядзела на Грынкевіча з выклікам.

— Менавіта наноў, — пайшоў ён у контрнаступ. — Без істэрык, без вось гэтых сцэн. Без кантролю кожнага майго кроку. Ты ж пачала абрываць мне тэлефон, як у былыя часы. І ты ведаеш, як гэта раздражняе.

— Я хацела часцей цябе чуць. Гэта так неабходна на адлегласці.

За дзвярыма суседскай кватэры пачулася сцішанае варушэнне. Грынкевіч хацеў быў нешта сказаць, але раптам зразумеў, што размова з вар'яткай усё адно не мае сэнсу.

— Ты, Маша, хворая на ўсю галаву. І ніколі не зменішся. Таму ніколі ў нас з табой больш нічога не будзе.

З гэтымі словамі ён рэзка развярнуўся і хутка пайшоў уніз па сходах. Маша падхапілася з месца і рушыла следам, шпурляючы ў спіну вераломнага кавалера нецэнзурныя абразы.

Донна Эльвіра раіць Дзэрліне вучыцца на ейных памылках і не давяраць распуснаму кавалеру.

Слоўкі былі ўсё мацнейшымі і ўсё больш выяўлялі ў гэтай паненцы тэмпераментную ўраджэнку паўднёвага мястэчка. І тут раптам яна неяк вельмі эмацыйна войкнула, сціхла, але праз секунду-другую зноў закрычала — як пасажырка карабля, што церпіць крушэнне. Грынкевіч думаў, што Маша зноў спрабуе прыцягнуць увагу, але ж ускрыкі і просьбы аб дапамозе былі занадта ўжо натуральнымі. Ён вярнуўся да яе. Дзяўчына сядзела на сходах і трымалася за шчыкалатку, ціха скуголячы. Побач ляжаў туфлік са зламаным абцасам і торбачка, з якой высыпаліся памада, мабільнік, чорныя карункавыя майткі і пачак прэзерватываў.

— Баліць? Ісці можаш? — занерваваўся Грынкевіч і падаў Машы руку.

Яна паспрабавала ўзняцца, але адразу ж завойкала — імаверна, зламала нагу. Грынкевіч спачатку спужаўся не меней за Машу, але потым паслужлівая свядомасць дапамагла яму зірнуць на здарэнне з больш выгоднага ракурсу. Гэтая шалёная не зможа цяпер рассякаць па N пэўны адрэзак часу, а там і адпачынак скончыцца, і трэба будзе выпраўляцца ў Маскву. У гэтыя хвіліны ў яго не было ніякага асаблівага спачування: Маша ператварылася ў літаратурна-сцэнічны персанаж, пазбаўлены натуральных пачуццяў.

У машыне «хуткай» яна тулілася да Грынкевіча, нават плакала. Ён казаў нешта, каб усё ж яе супакоіць, бо невядома, што там здарылася з нагой. Потым, калі яе аглядаў артапед, Грынкевіч дазваляў былой каханцы ўчапіцца ў ягонае плячо, хутчэй ужо дзеля рытуалу маральнай падтрымкі. Здымак, дзякаваць богу, паказаў толькі моцнае расцяжэнне. Ёй перавязалі нагу эластычным бінтам, далі чагосьці заспакаяльнага і загадалі блізкім часам рухацца як мага меней.

Нічога іншага не выпадала, як забраць Машу да сябе дадому. Тое, што яна часткова знерухомленая, накладвала вета на сэксуальныя дамагальніцтвы з боку госці. Але ж яна запатрабуе чалавечай увагі, і Грынкевіч будзе разапошняй скацінай, калі не возьмецца даглядаць бедную дзяўчыну ў такім стане. Яна, што праўда, адразу перастала высвятляць адносіны і прэтэндаваць на нешта надзвычайнае. А ён думаў, калі і якім чынам сплавіць яе ў Маскву. Маша ўжо заявіла, што вандроўка ў цягніку ці ў самалёце для яе ў найбліжэйшы час немагчымая. На жаль, гэта была аб'ектыўная ісціна.

Верагодна, донна Эльвіра з яе патэтычнай прамовай моцна напужала сялянку Дзэрліну. І прычына была нават не ў тым, што гэтая дама казала, а ў тым, як яна прамаўляла.

Пакуль Маша займалася сабой у лазенцы, Грынкевіч абзвоньваў усіх знаёмых з машынамі і цікавіўся, ці не едзе хто неўзабаве ў сталіцу. На жаль, ніхто не ехаў. Грынкевіч унутрана зарыпеў ад прыкрасці. Зрэшты, навязваць некаму такую спадарожніцу было б найлепшым спосабам сапсаваць адносіны раз і назаўсёды. Калі Маша выйшла з лазенкі, ён у думках замірыўся з перспектывай трываць яе тут яшчэ колькі дзён.

Яны моўчкі павячэралі і папілі гарбаты. Грынкевіч пасцяліў Машы ложак, а сам уладкаваўся на падлозе. Яна пакпіла з яго, але ён праігнараваў рэплікі кшталту: «У цябе цэлібат?». Ён вырашыў перачакаць на кухні, пакуль Маша засне. Узяў партытуру і паспрабаваў яе вучыць. У тэлефоне былі прапушчаныя званкі ад Ірыны, прычым набірала яна яго нядаўна, можа быць, сёння начуе ў маці, таму не баіцца званіць.

Размова пачыналася мірна, але тут Ірына пачула на заднім плане голас Машы, якая паклікала Грынкевіча.

— Ну, гэта ўжо занадта! — прамовіла маладая спявачка і паклала слухаўку.

Донна Эльвіра сыходзіць, ведучы за сабой Дзэрліну.

Сцэна XI

Дон Джавані адзін, потым дон Атавіа і донна Анна.

Рэчытатыў «Mi par ch'oggi il demonio si diverta...».

Цяпер Маша была ягоным злым дэманам. Сярод ночы яна пачала ціхенька стагнаць, бо ёй зноў забалела нага, а дзеянне болесуцішальнага скончылася. Давялося даць ёй лекаў, якія параілі ў траўмапункце. Госця пачала плакаць, пэўна, каб звярнуць на сябе ўвагу і выціснуць з Грынкевіча хоць кроплю пяшчоты. Ён са спакоем дзяжурнага лекара накрапаў ёй яшчэ і спецыяльна набытага сардэчніка ды стаў чакаць, пакуль яна засне. Сам ён спаць не мог, хоць і спрабаваў занурыцца ў сон. Некалькі разоў ён усхопліваўся, каб пакурыць, а заадно праверыць, ці няма СМС ад Ірыны. Ён пісаў ёй дзясяткі пасланняў, але яна маўчала. Грынкевічу стала страшна страціць яе праз такое вось глупства.

Ён пісаў і пісаў СМСкі, пакуль на рахунку не скончыліся грошы. Урэшце ён зразумеў, што ўсё адно не можа заснуць, а таму ўзяў ноўтбук і зноў пайшоў на кухню. Ён думаў спачатку сачыніць ліст бацьку, але ўбачыў у скрынцы паведамленне з сайта сацыяльнай сеткі, дзе шукаў Анну Рупель. Яна напісала яму. Нарэшце! «Дарагі Аляксей! Маё дзявочае прозвішча і сапраўды Рупель, але я нарадзілася ў Маскве і жыву ў Піцеры ўсяго сёмы год. Тут я пасялілася пасля таго, як выйшла замуж. Я сапраўды цікаўлюся балетам, але ніколі ім не займалася. Да оперы стаўлюся досыць спакойна. Таму, напэўна, Вы памыліліся і прынялі мяне за іншую...»

Джавані ў вялікай роспачы, бо сёння ўсе яго планы павесяліцца і пазаляцацца да прыгажуняў чамусьці разбураюцца. Як быццам сапраўды з ім гуляецца д'ябал. Прынамсі, ён, Джавані, не можа са звыклым спрытам залагодзіць усе справы. Жанчыны адна за адной сыходзяць ад яго.

Анна Рупель абнавіла сваю старонку. Цяпер там з'явіліся фотаздымкі маладой жанчыны, якая нічым не нагадвала той, каго шукаў Грынкевіч. Адчуй сябе Фаўстам, якому засталося покрыва замест жанчыны. Яму раптам падумалася, што гэты ліст быў самай балючай стратай мінулага дня, нават траблы з Машай ды Ірынай неяк адсунуліся на дальні план. Ён пачаў перабіраць у памяці хоць якіх знаёмых, праз каго можна было адшукаць сляды Нюты. Нават ідэя выйсці на Антона Рупеля цяпер не падавалася шалёнай. Прынамсі, хоць нейкія нітачкі.

Пошук выдаў яму сайт кінакампаніі, дзе Рупель займаў нейкую адміністрацыйную пасаду. Мэйла там не было, быў толькі кантактны сотавы тэлефон. Грынкевіч занёс яго ў нататнік сваёй мабілкі і вырашыў тэлефанаваць ужо заўтра, як толькі падкіне на рахунак грошай. А пакуль ён узяў з палічкі томік з дзіўным подпісам на фарзацы і пачаў чытаць:

Б'е дзве гадзіны! Цёплае, насычанае электрычнасцю дыханне дакранулася да мяне — я чую слабенькі водар далікатнай італьянскай парфумы, па якой учора адразу адчуў прысутнасць суседкі; мной апаноўвае шчасны стан, які я, бадай што, мог бы выказаць толькі гукамі. Вецер ужо свішча па зале, вось у аркестры зазвінелі фартэпіянныя струны. Мне пачуўся голас Анны: «Non ті bell'idol тіо!». Быццам аднекуль вельмі здалёк, як на крылах, даляцеў ён да мяне ва ўсё больш чутных гуках аркестра. Раскрыйся, далёкае, невядомае царства духаў, край дзівосаў — Джыністан, дзе ў невыказнай дабрадайнай скрусе, як у найвялікшай радасці, для захопленай душы з надмерам выконваецца ўсё абяцанае на зямлі! Дазволь мне ўступіць у кола тваіх чароўных прывідаў. Няхай сон, твой вястун, якога ты пасылаеш навеяць на смяротных жудасць альбо ашчаслівіць іх, — няхай, калі я засну і цела будзе скавана свінцовымі путамі, няхай панясе ён мой дух у эфірныя селішчы!

Прачнуўся ён за паўгадзіны да пачатку рэпетыцыі. Сёння была першая аркестравая «Дона Джавані», але ў галаве ў дырыгента было што заўгодна, толькі не партытура. У дадатак ён зразумеў, што ад спання на падлозе яму скавышом моцна працяло шыю — дырыгаваць у такім стане было не дужа зручна.

З кватэры Грынкевіч вылецеў, ледзь паспеўшы пачысціць зубы і пры гэтым не забыўшыся кінуць у заплечнік свежую футболку, на ўсялякі выпадак. Часу на сняданак не было, ужо не кажучы пра тое, каб зазірнуць у аптэку і набыць сагравальную мазь. Нічога, так разыдзецца, калі пару

хацца. Ён злавіў папутку, як у далёкія студэнцкія часы. У машыне, якая падкінула яго да месца, грала радыё, у навінах казалі нешта пра сонечнае зацьменне і фатальнасць падзеяў, што могуць здарыцца сёння.

На сцэне з'яўляюцца дон Атавіа і донна Анна. Толькі гэтага бракавала дону Джавані! Донна Анна ў жалобе па загінулым бацьку.

Тое, што ён спазняўся, якраз трапляла пад азначэнне фатальнасці. Ягоныя аркестранты будуць яго чакаць, ён ведаў, бо паспеў прывучыць свой склад прыходзіць своечасова. За гэта яго называлі «нярускім», але ж шанавалі, а Грынкевіч цаніў свой цяжка заваяваны аўтарытэт.

За восем гадоў яму шмат калі давялося пераступіць і цераз самога сябе, каб навучыцца выбухаць толькі тады, калі іншай рэакцыі на ўчынкі атачэння ўжо быць не можа. Ён выпрацоўваў у сабе цярпенне і вытрымку, ён рыхтаваўся да кожнай рэпетыцыі, каб на ёй не было нічога лішняга. Ён усё планаваў — што, калі, у якой ступені ён зробіць сёння. У гэтым сэнсе яго таксама не ўсе разумелі і часам казалі, што Грынкевіч працуе на рэпетыцыях, як інжынер за дошкай для крэслення. Але ж у працы ён быў зручным для тых, хто таксама трымаўся пэўных рамак. Пэўна ж, ён быў «нярускім». Зрэшты, навакольныя рускія цанілі тое, што рэпетыцыя ніколі не працягвалася долей, чым трэба. І разам з тым баяліся раззлаваць чарговага дырыгента, бо ён мог адной заўвагай раскатаць таго, хто выпрабоўваў яго цярпенне.

Донна Анна заўважае дона Джавані і звяртаецца да яго з просьбай дапамагчы. Ёй пасуе жалобны строй, а Джавані не павінен выдаваць сябе (а ён забойца Камандора), і таму свавольнік пачынае ўсяляк прысягаць беднай жанчыне ў вернасці. Ён кажа, што гатовы здзейсцніць дзеля яе любы подзвіг. І крывадушна цікавіцца: а чаму сіньёра такая сумная, хто яе пакрыўдзіў?

Ён прыбег у залу, дзе рэпеціраваў аркестр, са спазненнем на дзесяць хвілінаў. Спрабаваў быць бадзёрым і ўпэўненым, але зразумеў, што праца валіцца з рук у непераносным значэнні гэтага слова. Рукі насамрэч не слухаліся, паўбяссонная ноч давалася ў знакі. Праз паўгадзіны ён адчуў, што нават не ўслухоўваецца ў тое, што граюць пэўныя групы інструментаў. Ён не меў плана дзеянняў на гэту рэпетыцыю, але меў шмат думак пра ўсё, што адбывалася ў яго на асабістым фронце. Музыка рассыпалася, як парваныя пацеркі. І цягам першай гадзіны рэпетыцыі ён нагадваў чалавека, які поўзае па падлозе і шукае перлінкі, што закаціліся немаведама куды. Яго не пазнавалі нават тыя, хто памятаў Грынкевіча неспрактыкаваным студэнтам.

Падчас першага перапынку яму патэлефанаваў дырэктар і папрасіў зайсці хвілін праз трыццаць. Грынкевіч вырашыў, што на ўсю наступную гадзіну трэба пакінуць аркестр на Васю, пагатоў сёння ўсё адно ніякай рэпетыцыі. Так ён і зрабіў, даўшы стажору пакруціць швейную машынку, а сам пайшоў у буфет.

Сцэна XII

Тыя ж самыя і донна Эльвіра. Яна вылятае на сцэну, як ядро з гарматы, і сваім з'яўленнем яшчэ болей ускладняе свавольніку жыццё.

Але спакойна паснедаць і выпіць кавы яму перашкодзіла Маша. Яна званіла, вядома, з хатняга тэлефона Грынкевіча. Збанкрутаваць нявернага каханка хоць у нечым было святой справай.

— Значыцца, Анна — гэта тая, што пакінула ў цябе сваю заколку? — наляцела яна на яго, як куніца на зграйку куранятаў.

— Якая Анна?.. — збянтэжана перапытаўся Грынкевіч. — Пры чым тут Анна?..

Маша нешта казала, а ён спрабаваў даўмецца, што яна курыць. Відаць, яна палазіла па ягоных рэчах, бо Ірыніну заколку ён учора рэф лек торна запхнуў у кішеню пінжака. Гэта быў галоўны рэчыўны доказ таго, што ў ягонай кватэры гасцявала іншая жанчына.

— Ты сёння ў сне клікаў нейкую Анну! — выпаліла Маша. — Божа, якая я дура! Я павінна была зразумець, што ты тут кагосьці знайшоў! І ты так лёгка мяняеш жанчыну на жанчыну! Ты свалата, а я, я.

— Ага, я такі, Маша. А цяпер бывай, мне трэба працаваць.

Добра было, што Маша нарэшце зразумела прычыну. Добра было, што яна ніколі ў жыцці не вылічыць Іры. Часам варта чытаць і перачытваць Гофмана, Herr Кареіітеівіег. Грынкевіч ужо на хаду праглынуў рэшткі кавы і пабег на вуліцу, каб яшчэ выкурыць хоць паўцыгарэты перад візітам у дырэктарскі кабінет. Ён меў нейкае хвалявальнае прадчуванне, не тое, каб нядобрае, але гэта было, нібы ён выходзіць на сцэну на ўласнай прэм'еры. Невытлумачальны мандраж.

На самым выхадзе Маша дастала яго зноў, яна тэлефанавала пацікавіцца, ці будзе ён на вячэру піцу — яна прыгатуе.

— Якая піца?! Маша, сонейка, збірай рэчы і язджай адсюль! — ціха прарычаў ён у слухаўку, і гэтае ціхае рычанне было страшнейшым за гучны крык.

Грынкевіч трапіў у замкнёнае кола і цяпер ужо не ведаў, што яму рабіць. Заставалася толькі шукаць знаёмых псіхіятраў і здаць Машу на прымусовае лекаванне. Кажуць, у зацьменне вар'яты актывізуюцца. Ён брудна вылаяўся сабе пад нос і вылецеў на двор са службовага ўвахода, збіваючы з ног нейкую дзяўчыну, што ішла насустрач. У яе з рук паваліўся стос папер і кніжка, а дакладней, клавір. Ён машынальна прамармытаў словы выбачэння і кінуўся збіраць раскіданыя рэчы. Кніжка ўпала, раскрыўшыся на фарзацы, дзе было нешта напісана... І Грынкевіч раптам пазнаў свой уласны почырк: «Амадэю-малодшаму ў дзень народзінаў. 24.01.1991. А.»

№ 9: Квартэт «Non ti fidar, o misera...».

— Жылі-былі два Амадэі... — пачуў ён голас дзяўчыны, і голас быў такім, быццам цёплыя сонечныя промні крануліся ягонага сэрца. — Два Амадэі, якія нарадзіліся з розніцай у два гады і трыста шэсцьдзясят тры дні. Калісьці ў папярэднім жыцці іх абодвух клікалі Амадэямі, але праз розніцу ажно ў дваццаць гадоў ім не давялося пасядзець разам у вінным склепе. Амадэй-старэйшы адляцеў у вырай тады, калі Амадэя-малодшага яшчэ клікалі Вільгельмам. Амадэй-малодшы смуткаваў цягам усяго свайго нядоўгага зямного быцця. Ён выклікаў дух Амадэя-старэйшага шторазу, калі раскладваў перад сабой яго партытуры. А потым сам адляцеў у вырай і шукаў там старэйшага Амадэя, але ўсё не мог знайсці...

— Ты?..

Яна стаяла перад ім, жывая, неілюзорная, непрыдуманая, бо ён мог не толькі ўзірацца ў дзівоснасінія вочы, але і чуць ейны голас, адчуваць тонкі гаркаваты вод ар парфумы. Яна стаяла, трымаючы ў руках толькі што сабраныя паперы, і ўсміхалася.

— А потым два Амадэі сустрэліся. Праўда, нешта там у кармічнай канцылярыі пераблыталі, таму аднаго з Амадэяў зрабілі хлопчыкам, а іншага — дзяўчынкай.

— Нюта!..

Донна Эльвіра звяртаецца да донны Анны, але ўжо зусім іначай, чым да Дзэрліны. Яна пакорліва просіць не давяраць дону Джавані, бо ўсё, што той кажа, — падман.

Яму хацелася абняць яе і цалкам упэўніцца, што ён не сніць гэтай сустрэчы. Але ён толькі моўчкі працягнуў дзяўчыне клавір. Яна ўзяла яго і таксама моўчкі прыціснула кніжку да грудзей. Выглядала яна гэтым разам не як антычная німфа, а як сімпатычная студэнтка: сіняя куртка, джынсы, блакітны швэдрык, фіялетавыя замшавыя туфлі на невысокім абцасе, лёгкая крэмавага колеру хустка на шыі, на плячы скураная торба з фіялетавымі замшавымі ўстаўкамі. Вельмі доўгія цёмныя валасы былі распушчаныя і расчасаныя на роўны прабор. І ў гэтым чыстым адкрытым ілбе, у гэтым позірку сініх вачэй было нешта спакойнае, нешта гаючае, чаго Грынкевічу апошнім часам так бракавала.

— Мяне тысячу гадоў так не называлі, — ціха сказала яна, але ўжо без усмешкі. — Рада вас бачыць зноў, Herr Kapellmeister.

— Як жа гэта. — замармытаў ён. — Я цябе шукаў пасля таго, як мы тады ў Маскве сустрэліся. І тут раптам у N. Як жа гэта.

Тут у дзяўчыны зазваніў тэлефон.

— Так, добры дзень. Так, я памятаю, дзе ваш кабінет. Не, не трэба, я яго ўжо сустрэла. Неўзабаве будзем.

Грынкевічу падалося, што калі яна зараз сыдзе, то ён страціць нейкі апошні шанец. Анна зноў знікне, і ён ужо болей не знойдзе яе. Але насуперак усялякай логіцы ён не запытаўся нумара тэлефона, не папрасіў мэйла ці нікнэйма ў скайпе. Яго панесла, як раку ў веснавую паводку:

— Я пра цябе часта думаў. І сніў цябе. Мне так патрэбныя мы з табой колішнія. Мары. Размовы на тарабарскай мове, якую толькі ты і разумела. Калі ноччу на кухні за пляшкай віна не хочацца спаць, а толькі размаўляць пра мастацтва. Мне тут няма з кім размаўляць. Ты ведаеш, я стараюся быць прафесійным і шмат чаго дасягнуў. Я стараюся не блытаць стан творчага натхнення са звычайным раздзяўбайствам, а пустату натуры не кампенсаваць яе шырынёй. Я стараюся не патануць у багне, калі ўжо робіцца ўсё адно, што з табой будзе далей. Але, Нюта, якое дачыненне ўсё гэта мае да мастацтва?.. Да творчасці?.. Мне як быццам дастаўся разбіты раяль, і я ўжо восем гадоў даводжу яго да ладу — там струну запазычу, там з'едзенае моллю сукно памяняю. А калі на ім граць? Мне трыццаць тры гады. Для мужчыны — гэта палова жыцця. Для дырыгента — узрост немаўляці. Я прымушаю сябе памятаць пра апошняе, і таму пакуль мяне не паглынула роспач. Бо нічога ж яшчэ не зроблена, усё гэта — толькі падрыхтоўка ўзлётнай паласы.

Ён раптам спыніўся і змоўк.

— Даруй, я зноў не пра тое. Я і ў Маскве загрузіў цябе Курэнтзісам і ўсім астатнім.

— Нічога, цяпер усё будзе іначай. Не маўчы, кажы. Ты, відаць, доўга маўчаў. І. мне таксама цябе бракавала. Вельмі.

Гэтыя словы яна прамовіла таксама без усмешкі і пры гэтым апусціла вочы. Грынкевіч выдыхнуў. Ён ужо амаль не адчуваў зямлі пад нагамі, але гэта быў стан нейкага найвышэйшага шчасця, якое можна нечакана спасцігнуць хіба ў вельмі рэдкія хвіліны. Як быццам ён восем гадоў пражыў на чужыне і толькі цяпер сустрэў суайчынніка.

— Але нам трэба ісці, — раптам сказала яна амаль дзелавым тонам.

— Куды?! — агаломшана запытаўся Грынкевіч. Ён вяртаўся ў рэчаіснасць, як чалавек, якога выводзяць са стану поўнай анестэзіі.

— Да дырэктара. Ён сказаў, што выклікаў цябе таксама, — адказала Анна, якая ў сваю чаргу не разумела здзіўлення свайго суразмоўцы. — Ці ты яшчэ не ведаеш?.. Праўда не ведаеш?!

Грынкевіч толькі хістаў галавой. Тады Анна засмяялася:

— Я ж прыехала сюды ставіць «Дона Джавані»!

Донна Анна і дон Атавіа ўражаныя і самім з'яўленнем донны Эльвіры, і яе словамі. Яна трымаецца вельмі годна і вельмі высакародна, ейныя слёзы ў вачах — не фальш.

Пасля кароткага прыёму ў дырэктара, сэнс якога быў у тым, каб пазнаёміць дырыгента і рэжысёра спектакля, Грынкевіч вярнуўся да сваіх аркестрантаў. Да канца рэпетыцыі ён быў у амаль самнамбулічным стане. Ён мала што зразумеў з Анніных тлумачэнняў, якія яна паспела даць. Вядома было толькі, што яна рэжысёр «Дона Джавані» і яна будзе тут у найбліжэйшыя два з паловай месяцы, хай сабе наездамі, але будзе, а значыцца, напраўду нікуды не падзенецца. Болей за тое, яна цяпер сустракаецца з мастаком, яшчэ пагутарыць з дырэктарам, а пасля чакацьме Грынкевіча, каб разам паабедаць. З ейных вуснаў гэта гучала так, як быццам яны не бачыліся ўсяго пару дзён і проста трэба сёе-тое па працы абмеркаваць, а для яго, для Грынкевіча, гэта было як запрашэнне сесці на кілім-самалёт і скіравацца ў краіну здзяйснення мараў.

Вядома, што і па працы ім трэба шмат пра што пагутарыць, але праца не ішла да галавы. Збольшага таму, што Грынкевіч цяпер пачуваўся вучнем мага, калі таму самастойна ўдалося начараваць прыход чалавека, сустрэць якога без чарадзейства было амаль немагчыма. Яна прыйшла так, быццам прачытала ягоныя думкі на адлегласці, і гэта само па сабе было цудам, здольным уразіць любога. Скончыўшы рэпетыцыю, Грынкевіч пайшоў на сустрэчу з ёй. Ці ўсё ж на спатканне?

Анна напраўду сядзела на канапе ў фае службовага ўвахода і чакала яго. Яна зноў зірнула на яго з усмешкай: маўляў, дарма ты, дурненькі, не верыш у рэальнасць усяго, што адбываецца. І затраскацела так, што ён цяпер пазнаваў колішнюю Нюту. Адразу запісала ў сваю мабілку нумар Грынкевіча. Пачала апавядаць, пра што яны дамовіліся з мастаком, як яна дабіралася сюды амаль з прыгодамі і нават была палічыла гэта кепскім знакам, але ж «Дон Джавані» — гэта праца, дзеля якой не толькі варта, а трэба рызыкаваць.

Грынкевіч слухаў яе, ледзь паспяваючы ўстаўляць адно-два словы паміж маналогамі. Нарэшце ён моўчкі абняў яе адной рукой за плечы, і так яны рушылі з тэатра на вуліцу. Толькі тады Анна змоўкла і як котка пацёрлася шчакой аб ягонае плячо.

— Як жа мы мяняемся і разам з тым застаемся ранейшымі. — прашаптала яна.

Ён нічога не адказаў. Проста цешыўся ейнай прысутнасцю побач. І яна таксама маўчала ажно да самай кавярні, куды яны прыйшлі. Яны занялі столік ля акна ў зоне курцоў: Анна пагадзілася тут сесці, бо народу пакуль было няшмат. Час абедзеннага меню скончыўся, а час вячэры ды іншых забаў не надышоў — такі графік у людзей, што жывуць паводле схемы «ад дзявятай да шостай». Багема, зразумела, у гэтую схему не ўпісваецца.

— Ну, а цяпер распавядай па парадку, як цябе да нас занесла, — сказаў Грынкевіч, калі яны ўладкаваліся за столікам і вырашылі, што замаўляць.

— Вельмі проста і вельмі складана. Вучылася я ў Маскве, прычым спачатку гэта была рэжысура драмы. Я ўжо тады, калі на пэа вучылася, пра гэта думала. Таму, натуральна, у кансерву я нават і не паступала. Якраз скончыла ўніверсітэт. Знайшла рэпетытараў. Рыхтавалася цэлы год па майстэрстве, чытала кніжкі па гісторыі тэатра, глядзела касеты і дыскі са спектаклямі, сама па тэатрах бадзялася, наведвала ўсё, што можна. Карацей, прарвалася. Потым здала кватэру ў Піцеры, каб было чым плаціць за навучанне, ды з'ехала ў Маскву. Я цяпер там ужо стала жыву. Вучылася на драме. А потым неяк уцягнулася ў музычны тэатр і перавялася. Праўда, у мяне ў Нямеччыне ёсць некалькі супольных драматычных работ, а тут збольшага мюзіклы.

— Мюзіклы? Нечакана.

— Чаму? Тут я маю болей магчымасцяў, гэткі кампраміс паміж драмай і музычным тэатрам. І потым, яны мяне няблага кормяць. А дыплом я ўвогуле ў аперэце рабіла. І сюды трапіла выпадкова. Ваш галоўны на фестывалі пазнаёміўся з маім педагогам, ну, былым педагогам, зразумела. Запрасіў таго ставіць «Дона Джавані». А мой педагог дужа заняты, дый увогуле опера не ягоны канёк, вось ён і сказаў: ёсць дзяўчынка, талковая, рэкамендую. Так я сюды і прыехала.

— Нейкая Лана Іванова павінна была ставіць. Што ж так усё памянялася?

Анна пырснула са смеху.

— Нічога не памянялася. Гэта маё новае прозвішча.

Неба ўжо не падавалася такім высокім, сонца — цёплым, а позірк ейных вачэй — гаючым.

Дон Джавані пачынае апраўдвацца перад доннай Аннай і донам Атавіа, спрабуе выставіць донну Эльвіру як неадэкватную асобу і хоча ўвесці яе, каб не распальваць новага скандалу.

— А, ты ж не ведаеш. Я ўзяла дзявочае прозвішча маці. Даўно, яшчэ ў той год, калі ты з Піцера з'ехаў. А Лана — гэта ўжо псеўданім. Так маці называлі скарочана, ад Леаніды. Дачка ільва. Дзеда звалі Львом. Ну, ты ж памятаеш, у мяне дзед быў спецыялістам па старажытных мовах, вельмі любіў антычнасць.

— Безумоўна, памятаю, — ажывіўся Грынкевіч, — як мы з табой «Залатога асла» чыталі, а табе было гадоў чатырнаццаць. Кніжка з прафесарскай бібліятэкі, сур'ёзная кніжка! А твая нямецкая бабця не ведала пра клубнічны прысмак антычнай літаратуры. Іначай схавала б ад цябе такое.

Анна залілася сонечным смехам ад гэтых успамінаў, а потым дадала:

— Вось такое імя мела мая маці. Мне яно спадабалася ў скарочаным выглядзе, так я і стала падпісвацца на афішах — Лана Іванова.

— А я думаў, замуж выйшла, — ужо весела і нязмушана сказаў Аляксей.

— Пакуль не, але ўсё можа быць, — адказала яна. — Дарэчы, Гюнтар прыехаў са мной і будзе тут пару дзён. Вам варта пазнаёміцца.

— Гюнтар — гэта?.. — запытаўся Грынкевіч, зноў пазмрачнеўшы.

— Гюнтар — гэта мой сябар. мой блізкі сябар, будзем так казаць.

— Людскай мовай кажучы — бойфрэнд, — з лёгкай прыкрасцю ўдакладніў Грынкевіч, але Анна гэтай прыкрасці адчуць не паспела.

Становішча цяпер зрабілася акрэсленым, і ён ужо не летуценіў, як у першыя хвіліны сустрэчы. Ну, а чаго ён хацеў? За восем гадоў усё мяняецца. Гюнтар — гэта, відаць, той бляклы, як моль, рудаваты хлопец, якога ён бачыў у Маскве ў зале Чайкоўскага. Гюнтар дык Гюнтар. Але ж ёсць рэчы, якія заўсёды звязвалі іх з Аннай, нават тады, калі кожны вёў свой асобны донжуанаўскі каталог. Відаць, яны і захаваліся, як тыя зернейкі паміж пяскоў егіпецкай зямлі, а значыць, ёсць нешта панад усімі гюнтарамі ды машамі. Тым не менш сэрца глуха білася аб краты з рэбраў, як зняволены — ад крыўды на несправядлівы прысуд.

Дадому ён у той дзень вярнуўся вельмі позна. Маша ляжала на ложку, шчоўкаючы на пульце каналы тэлевізара. У хаце пахла прыгарэлай ежай. На кухні на падлозе сям-там была рассыпаная мука, а на сценах і стале дзе-нідзе засталіся дробныя сляды вытворчасці піцы. Піца, відаць, і згарэла. Грынкевіч не сказаў на гэта нічога. Калі Маша памкнулася да яго на кухню, каб гатаваць вячэру, ён сказаў, што есці не хоча.

Донна Эльвіра не здаецца. Яна просіць Анну і Атавіа не верыць хлусу і не пакідаць яе.

— Ты шмат не бегай, — прамовіў ён без ценю злосці. — Нага баліць?

— Жыць можна, — адказала Маша, здзіўленая ягонай дружалюбнасцю.

Ён нічога на гэта не адказаў. Пасля таго, што сёння адбылося, ужо ніякая Маша не магла збіць гэты асаблівы натхнёны настрой. Грынкевіч зрабіў сабе кавы і сеў на кухні вучыць партытуру. Ён нават забыўся на тое, што трэція суткі не спаў як належыць, дый уражанняў было занадта. Наадварот, яму зноў захацелася працаваць і нешта рабіць. Маша проста перастала існаваць для яго, і цяпер ён мог вытрываць яе ў сваёй хаце хоць да скону, абы толькі яна не лезла з камунікаваннем.

А яна ўсё адно лезла. Зноў прывалаклася, кульгаючы, на кухню і пацікавілася ў Грынкевіча, што з ім такое здарылася. Той паціснуў плячыма і сказаў, што нічога асаблівага. Зазвінеў ягоны мабільнік — гэта была Анна, якая забылася ўдакладніць, калі ў яго заўтра аркестравая і ці можна на ёй папрысутнічаць. Безумоўна, можна! Ейны голас зноў сагрэў яго, і Маша разам з Ірынай, а таксама незнаёмы пакуль Гюнтар раптам ператварыліся ў пар і развеял іся ў паветры.

Калі ён скончыў размову, то злавіў роспачны позірк Машы. Жаночая чуйка, пэўна, падказала ёй, што справа гэта куды сур'ёзнейшая, чым заколка ў кішэні пінжака.

— Памятаеш Анну Рупель? — замест адказу на нямое пытанне прамовіў Грынкевіч, які вырашыў, што мала чым рызыкуе ў такой сытуацыі. — Маю даўнюю сяброўку з Піцера. Дык вось яна ў мяне рэжысёр-пастаноўшчык «Дона Джавані», уяві сабе.

— Што?! — хацела выгукнуць, але толькі выдыхнула Маша і прысела на зэдлік.

Грынкевіч прамаўчаў і зноў паспрабаваў занурыцца ў ноты.

— Дык гэта яе ты клікаў у сне?!

Ён зноў моўчкі дакарыў сябе за тое, што сказаў лішняга. Цяпер яго чакае высвятленне адносінаў, якіх няма.

— Яна яшчэ не памёрла ад СНІДу ці пранцаў? Зразумела, я яе памятаю. — забухцела Маша. — Сяброўка, ага. Гэта тая шлюндра з тыфознай стрыжкай і з праколатай губой. Якая мяне запэўнівала, што вы проста сябры. Анна Рупель. Псеўдаінтэлектуалка, нікому не адмаўляла, толькі табе адмовіла. Памятаю я гэтую легенду, ага. «Не руш! Не руш чалавека!» — ты гэта мне тады крычэў. «Ты не разумееш, яна зламаная, таму яна такая. Яна як адламаная галінка, ёй трэба новыя карані пусціць, каб працягваць жыць.» Грынкевіч, я гэтыя словы ніколі не забуду. Гэтага нельга забыць! І што цяпер?

— А цяпер, Маша, ты заткнешся і дасі мне папрацаваць.

Яна яшчэ нешта хацела сказаць, але толькі паварушыла вуснамі, як рыба ў вадзе. Праз хвілю гэтыя вусны скрывіліся, Маша зараўла і зачыкільгала ў пакой. Грынкевіч зразумеў, што з партытурай ён сёння ўжо не папрацуе. Тады ён пайшоў у пакой, узяў у заплечнік сякія-такія рэчы, якіх хопіць, каб пару дзён пражыць не дома, і пайшоў апранацца. Пабачыўшы ягоныя манеўры, Маша перастала раўці.

— Ідзі, ідзі да сваёй шлюндры, — зашыпела яна. — Рэжысёр яна, бачыш, татуля, відаць, пад сраку пхаў. І што, яна дагэтуль ходзіць амаль лысая ды ў кедах? У цябе на такую стаіць?

Гэтыя словы Грынкевіч пачуў ужо з вітальні, калі зашнуроўваў чаравікі.

Скандал тым часам разгараецца, і дон Джавані нічога з гэтым не можа зрабіць. Эльвіра ўжо наўмысна шуміць, распавядае пра свае пакуты, пра растаптанае каханне. Донна Анна і дон Атавіа паступова схіляюцца на яе бок.

— Дарагая, будзеш адкручваць газавыя краны, не забудзь таксама пра духоўку, — адказаў ён. — Адтуль болей газу ідзе. І вокны не расчыняй ні ў якім разе. Запалкі ды запальнічкі я забраў, мне тут выбух непатрэбны. Калі што, дык лёзы на люстэрцы ў лазенцы. Ванну напаўняй амаль гарачай вадой, надрэзы на руках робяцца ўздоўж, а не ўпоперак. І як мага даўжэйшыя, сантыметраў па дзесяць! Можаш уключыць «Развітальную» сімфонію Гайдна, я дазваляю. Пашукай там у мяне на стэлажы. Скокаць з гаўбца не раю, тут невысока, адно скалечышся. Можаш таксама засіліцца, але я не хацеў бы знайсці цябе зранку абсіканай і абасранай, з вываленым языком і сінім тварам. Гэта не так эстэтычна, як белая ванна, запоўненая чырвонай ад крыві вадой!

— Жывёліна юрлівая! Сатыр!!! — закрычала Маша так, што суседзі за сценкай выключылі музыку.

А Грынкевіч ужо зачыніў за сабой дзверы і набіраў, ідучы па сходах, валтарніста Сашу. Той ласкава пагадзіўся даць яму палітычны прытулак у сябе на кухні, прынамсі на гэтую ноч. Аднойчы такі прыём у выпадку з Машай спрацаваў, і яна сама прыбралася. Цяпер Грынкевіч таксама спадзяваўся на поспех.

На чужой кухні пад гудзенне старой лядоўні ён, як ні дзіўна, цудоўна выспаўся і на наступны дзень свежым і бадзёрым прыйшоў на працу ў тэатр. Рэпетыцыя была суцэльнай асалодай, бо ў кутку сядзела Анна, трымаючы на каленях клавір. Сёння яна была ў клятчастай спадніцы крыху вышэй калена, у лёгкай шэрай кофтачцы і ў туфлях на высокіх абцасах. Валасы яна сабрала ў вузел на патыліцы. Грынкевіч выхопліваў позіркам то танец бліскучых завушніц, то прыўкрасна-балетны выгін шыі, то кранальную лагчынку паміж грудзямі, якую можна было ўбачыць праз выраз кофтачкі, то рух даволі вялікай рукі з доўгімі пальцамі, то каленку з ахайнымі ямінкамі. Калі ў перапынках яна падыходзіла да яго, Грынкевіч пачынаў натхнёна прамаўляць пра «Дона Джавані» ўсё, што назапасіў і што можна было выразіць толькі праз тарабарскую мову. У яго за спінай ужо даволі гучна шушукаліся, маўляў, распускае хвост перад новай кабетай. Ды што яны разумеюць! Гэта не тое, пра што яны думаюць, хацелася выгукнуць яму. Але сама Анна, відаць, усё гэта адчувала і ўспрымала сітуацыю з гумарам. Яна сёння трымалася ў прыязна-дзелавой манеры і ўжо не апускала вочы, размаўляючы з ім.

Сёння быў спектакль галоўнага, і таму Анна заставалася ў тэатры да самага вечара: ёй было цікава. Грынкевіч мусіў застацца таксама. Зрэшты, яму так ці іначай не было куды ісці, а правяраць, што там робіць Маша ў ягонай хаце, ён не спяшаўся.

Дон Атавіа заяўляе, што нікуды адсюль не сыдзе, пакуль не высветліць, што насамрэч адбываецца. Донна Анна таксама кажа: гэтая дама наўрад ці вар'ятка. Джавані думае, як яму ўцячы.

Да абеду ў тэатр прыйшоў Гюнтар. У ягонай прысутнасці Анна адразу змянілася, узяла яго пад руку і ўжо амаль не адпускала, як быццам ёй пагражала нейкая небяспека. Грынкевіч паглядзеў на Гюнтара крытычным вокам: невысокі хлопец, даволі худы, хоць і бачна, што спрабуе трэніравацца, завостраныя рысы твару, слабыя валасы, сабраныя ў светла-рудую коску. Нешта недарэчнае, побач з Аннай, такой прыгожай і характэрнай, проста як папяровая сурвэтка на стале ў экстрадарагой рэстарацыі.

Але ж трымаўся Гюнтар са спакоем і лёгкай паблажлівасцю кронпрынца, якому ўлада дасталася па праве нараджэння і таму яе не даводзіцца пацвярджаць. Ён няблага размаўляў па-руску, а калі нечага не зусім разумеў, то перапытваў у Анны і тая яму перакладала. За абедам пачалі размаўляць пра тэатр. Гюнтару ў пэўным сэнсе пашэнціла, бо ён ніколі не думаў, ці прынясуць ягоныя экзэрсісы хуткія грошы. Яго бацька мае нейкі зусім не мізэрны працэнт акцый у буйным фармацэўтычным канцэрне, таму ўжо цяпер выдатна забяспечыў сына, дый нават будучым унукам дастанецца. Мець фінансавую падушку — вялікая справа, тады можна рабіць менавіта тое, што хочаш. А чаго ж хацеў Гюнтар?

Гюнтар хацеў сацыяльны тэатр. Вось літаральна сёння яму скінуў сваю п'есу малады і цікавы аўтар, там пра хворага на СНІД мастака і пра яго апошнія дні ў хоспісе. Рэжысёр яшчэ не чытаў п'есы, але калі там збольшага ладныя дыялогі, то ён возьме гэты опус у працу і пасля новага года прыступіць да рэпетыцый. Анна паедзе з ім і таксама будзе ставіць. Магчыма, толькі яна і будзе ажыццяўляць рэжысуру, а Гюнтар выступіць у якасці прадусара. Яму не праблема была сабраць нешта накшталт маленькай антрэпрызы са студэнтаў-актораў і зрабіць спектакль «са сваім бачаннем». Праўда, цяпер праца пачала прыносіць грошы, асабліва пасля таго, як да яе далучылася Анна.

— Анна — мой талісман, — сказаў нямецкі тэатральшчык, абдымаючы сваю дзяўчыну.

Гэтая бляклая моль выклікала ў Грынкевіча ўсё большае раздражненне. Яму нават уяўлялася, што калі Гюнтара злёгку штурхануць, з яго пасыпецца бронзавая труха. А моль з захапленнем трындзела пра мастацтва, пра свае эксперыменты з пластычным тэатрам, пра спектаклі без словаў. Грынкевіч вырашыў не спаборнічаць з ім у харызме і проста маўчаў, амаль нічога не каментуючы. Гюнтар разважаў пра мусульманскую экспансію ў еўрапейскіх краінах, а Грынкевіч лавіў Анніны позіркі. Як жа яму хацелася ўбачыць у гэтых спакойных вачах шалёныя бліскавічкі.

Пасярод дэсерту, калі ім прынеслі каву і выпечку, здарылася чэпэ. У кавярню прычыкіляла Маша. Яна была ў плашчыку, кароткіх штанцах і хатніх тапках. Відаць, яна ўзяла ў N толькі абутак на абцасах, які быў непрыстасаваны для перасоўванняў з траўмаванай нагой. У руцэ яна трымала дарожную торбу.

Першай, хто заўважыў Машу, была Анна, бо яна сядзела тварам да ўвахода. Тое, што нешта здарылася, Грынкевіч зразумеў па ейным позірку. Маша не так змянілася за гэтыя восем гадоў, каб Анна яе не пазнала.

— Д-д-добры дзень. — няўпэўнена пралапатала Маша, падыходзячы да іхнага століка.

Яна, наадварот, з цяжкасцю пазнала Анну, а калі зразумела, што перад ёй даўняя канкурэнтка, дык зусім зніякавела. Надта ўжо мізэрнай цяпер выглядала Маша ў параўнанні з Аннай. Хатнія тапкі, кульгавы поступ, нага, перацягнутая бінтам, адсутнасць макіяжу і чарната пад вачыма — відаць, вынік бяссоннай ночы.

— Мне ў тэатры сказалі, што ты сюды пайшоў. — працягнула яна, звяртаючыся да Грынкевіча.

Дастала з кішэні плашча звязку ключоў і паклала яе на стол. Грынкевіч машынальна папрасіў у Анны і Гюнтара прабачэння і пайшоў следам за Машай, якая рушыла ў бок дзвярэй.

Джавані робіць апошнюю спробу ўтаймаваць Эльвіру, апелюе да ейнага пачуцця прыстойнасці. Але чым болей ён прыкладае намаганняў, тым болей Эльвіра распальваецца і скандаліць.

— Чаго ты ад мяне яшчэ хочаш?! — істэрычна ўскрыкнула дзяўчына, калі ён ужо на вуліцы ўчапіўся ў яе руку. — Усё, я з'язджаю, можаш радавацца! У мяне цягнік праз паўгадзіны.

— Абавязкова было сюды прыходзіць?

— Адкуль я ведала, што ты тут сваю блядзь акучваеш?! Я прыйшла ў тэатр аддаць табе ключы, а мне сказалі, што ты пайшоў абедаць і, пэўна, у гэту кавярню. Вось я і тут! Пусці мяне!

Грынкевіч адпусціў яе і думаў ужо вяртацца, але Маша раптам прамовіла:

— А яна незвычайная. Так змянілася. Ты ж цяпер яе дакладна не адпусціш, будзеш за ёй цягацца, як той кот за валяр'янкай.

— Бывай, Маша, — прамовіў Грынкевіч і пайшоў да Анны і Гюнтара.

Ён ужо сядзеў за столікам і спрабаваў надаць размове нязмушанасці, бо сыходзіць не мела сэнсу, калі ў кавярню са слязьмі на вачах зноў уварвалася Маша.

— Ніколі яна цябе не кахала. І цяпер не пакахае! Ты ёй непатрэбны, хіба так, пагуляцца. Можа пакуляецеся пару разоў, як у былыя часы. Бывайце здаровы! — выпаліла яна, як з кулямёта.

Донна Анна і дон Атавіа канчаткова запэўніваюцца ў тым, што Джавані нешта ад іх хавае і таму не заслугоўвае даверу.

І з плачам выйшла з кавярні. Гюнтар, які не ведаў усіх акалічнасцяў, але адчуваў, што гаворка ідзе пра нешта непрыемнае, запытальна глядзеў то на Анну, то на Грынкевіча. Анна спрабавала захоўваць спакой, але вусны ў яе напружана сціснуліся. Грынкевіч сказаў, што яму, відаць, усё ж варта сысці, расплаціўся па сваім рахунку і пайшоў дадому. Было яшчэ тры гадзіны да спектакля, і ён паспяваў праверыць, ці не ўчыніла Маша развітальны пагром у яго жытле. Але ўсё было нармальна, без разбурэнняў. Дзяўчына яўна дасягнула духоўнага прагрэсу, бо калі яна з'язджала з N два гады таму, то выбіла шкло ў акне на кухні.

Донна Эльвіра сыходзіць.

Рэчытатыў «Povera sventurata!».

На спектаклі ён зноў сустрэўся з Аннай і Гюнтарам, але наўмысна заняў месца ў зале падалей ад іх. Затое ён апынуўся побач з Ірынай, якая нават не павіталася. Ён, тым не менш, павітаўся сам і завёў свецкую размову. Дзяўчына спачатку рэагавала напружана, але потым зрабілася больш прыязнай. Грынкевіч шапнуў, што Маша з'ехала з канцамі.

— Ты дасі мне шанец? — запытаўся ён.

— Бадай што апошні, — шапнула Ірына.

Дон Джавані пасля сыходу Эльвіры таксама спяшаецца адкланяцца, маўляў, яму трэба суправаджаць гэтую нешчаслівіцу, каб яна чаго не нарабіла.

У антрактах ён падыходзіў да Анны. Яны мелі хвілінаў пяць, калі Гюнтар адышоўся. Грынкевіч не ведаў, як выкручвацца пасля прыкрай сцэны ў кавярні і ці варта нешта казаць пра Машу. Аднак Анна загаварыла сама.

— Я не ведала, што ў вас з Машай такая доўгая гісторыя выйшла.

— Яна паехала за мной у N, хоць я яе не клікаў, — адказаў Грынкевіч і падаў сінапсіс гэтай лаў-сторы.

Анна слухала з іранічнай паўусмешкай і нічога не каментавала. Гюнтар вяртаўся да іх, у яго прысутнасці згадкі пра мінулае былі ўдвая недарэчнымі. Грынкевіч пайшоў у залу на сваё мёсца, бо ўжо даўно далі другі званок. Ён дастаў мабільнік і напісаў СМС: «Я клікаў цябе, а прыехала яна. І гэта самая вялікая недарэчнасць у маім жыцці».

Ён асобна выбачаецца перад доннай Аннай і кажа, што заўсёды да яе паслугаў і яго дом заўсёды для яе адчынены.

Сядаючы, ён зірнуў у той бок залы, дзе ўладкавалася Анна са сваім спадарожнікам. Яна таксама глядзела на яго — са здзіўленнем, нават са збянтэжанасцю, як быццам змест СМС яе занадта ўразіў. «Пазней пагутарым. пра ўсё», — адказала яна СМСкай ужо позна ўначы.

Дон Джавані сыходзіць.

Сцэна XIII

Дон Атавіа і донна Анна.

№ 10: Акампанаваны рэчытатыў і арыя «Don Ottavio, son morta!».

Донна Анна раптоўна пазнае ў доне Джавані таго самага незнаёмца, які ўначы прабраўся ў ейны пакой і потым забіў бацьку. Дон Атавіа моцна гэтым уражаны, бо, напэўна, сапраўды лічыў Джавані сваім сябрам, хоць у свавольніка і кепская рэпутацыя.

Донна Анна пачынае распавядаць дону Атавіа пра падзеі той трагічнай ночы. Яна была ў пакоі адна, калі туды ўвайшоў нейкі мужчына, загорнуты ў плашч. Спачатку Анна прыняла яго за Атавіа, бо той жыве ў доме Камандора на правах жаніха. Але неўзабаве яна зразумела сваю памылку.

Анна пераказвае падзеі: незнаёмец моўчкі падыходзіць да яе і хоча абняць, яна вырываецца. Ён наступае — яна крычыць. Але ніхто не ідзе. Нягоднік тым часам адной рукой закрывае ёй рот, а іншай абдымае з такой сілай, што ёй робіцца блага. Атавіа дапытваецца: што потым? Анна кажа, што ўрэшце яна апрытомнела і вырвалася з рук незнаёмца.

Тады Анна стала гучней клікаць на дапамогу. Нягоднік зразумеў, што трэба ўцякаць, але яна пабегла за ім, у двары нагнала і схапіла за плашч. Ёй давялося самой і нападаць, і абараняцца. На крык Анны прыбягае бацька, адбываецца бойка на шпагах... І злачынца забівае старога Камандора.

Донна Анна цяпер прагне помсты. Імя забойцы вядомае, і ён павінен адказаць за свой учынак.

.можна меркаваць, што яны былі знаёмыя даўно, да таго, як пачалося ўласна дзеянне гэтай драмы. Можна меркаваць таксама, што Анна калісьці была захопленая Джавані, нават занадта захопленая, чаго не магла сабе дазволіць дачка Камандора дый увогуле шляхотная паненка тых часоў.

Донам Джавані былі захопленыя ўсе. Ён захапляў, бо быў захопнікам і прагнуў пэўнай манаполіі.

За гэта іншыя мужчыны яго ненавідзелі. Зрэшты, жанчыны яго ненавідзелі таксама, але гэта была нянавісць салодкай паразы. Можа быць, ён быў шляхотны, але збяднелы да крайняй ступені — бацькі не пакінулі яму нічога, апроч тытула і нейкага замка, куды можна запрасіць хіба купку сялян. Можа быць, у яго не склалася ваенная ці прыдворная кар'ера. Як мужчына, ён не мог не імкнуцца да перавагі над астатнімі хоць у нечым. Ён начапіў на сябе скандальную рэпутацыю свавольніка і выглядаў у ёй, як асуджаны інквізіцыяй ерэтык, што ідзе на вогнішча ў блазанскім каўпаку і выбіваецца з шэрагаў змарнелых капучонэс.

У гэтым вобразе ён і сустрэў Анну, якая адзіная здолела прачытаць яго як палімпсест, іншым не было ніякай справы да нейкіх там схаваных сэнсаў. Магчыма, ён меў адукацыю і ўвогуле добра ведаў

жыццё і людзей, што рабіла яго годным суразмоўцам. Магчыма, Джавані здолеў у нечым перавярнуць яе свядомасць, якая дагэтуль фармавалася ў каталіцкім кляштары. Анна рана страціла маці, але ж мела бацьку — жорсткага Камандора з дакладнымі ўяўленнямі пра тое, што ёсць добра, а што ёсць дрэнна. Джавані разбурыў гэтыя догмы. і пакінуў яе.

Анна, як тая пушкінская Таццяна, сама падсвядома чакала, што Джавані прыйдзе і разбурыць перашкоды, захопіць і падпарадкуе. Хіба толькі лістоў не пісала, бо не была гэтулькі рамантычнай. Дый увогуле, норавы былі больш строгімі. Жанчына не мела права праяўляць нейкай ініцыятывы! Асабліва калі той, кім яна трызніла, — вядомы свавольнік, а яна — дачка Камандора. Гэты статус шмат да чаго абавязваў.

Ён знік, ведаючы, што Анна ім трызніць. Ён меў над ёй інтэлектуальную і эмацыйную ўладу, а гэта для жанчыны такого кшталту прывязка, мацнейшая за сэкс. У любыя часы. Джавані ўсведамляў, што астатнія жанчыны, якія траплялі ў яго il catalogo, рана ці позна суцяшаліся, забываліся на яго існаванне і працягвалі жыць далей. Была, праўда, асабліва навязлівая донна Эльвіра, але ж хутчэй за ўсё тут ішла гаворка пра зусім свежыя раны, пра сітуацыю, калі з жанчыны толькі што сарвалі ружовыя акуляры. Рэчаіснасць выглядае змрочнай і агіднай, быццам цёмны вільготны склеп, зарослы павуціннем, з такой рэчаіснасцю не хочацца мірыцца. Эльвіра пераследуе Джавані і па сутнасці просіць вярнуць ёй ружовыя акуляры. Рана ці позна яна зразумее, што варта папросту выйсці са склепа на сонца. Але момант гэтага разумення яшчэ не надышоў, таму Эльвіра паводзіцца з Джавані стэрэатыпна, як амаль усе без вынятку жанчыны з невялікім жыццёвым досведам ці недалёкім розумам. У выніку яны знаходзяць сабе чарговага Мазэта ці ідуць у кляштар — каму што бліжэй.

Анна мусіла быць іншай, яна мусіла паводзіцца нестэрэатыпна, думаў Джавані. Яна магла зрабіць выгляд, што хутка забылася пра ўсё, але ж насамрэч захоўвала яму ўнутраную вернасць. Ён знік на працяглы час, а потым з'явіўся. Тут ён даведаўся, што Анна, аказваецца, заручаная з донам Атавіа. Гэта супярэчыла той ролі, якую Джавані адвёў гэтай жанчыне. Гэта магло азначаць інтэлектуальную і эмацыйную эмансіпацыю. Ён баяўся страціць Анну. Ён пайшоў у атаку і атрымаў адпор: то бок, яму проста сказалі, што Атавіа — гэта сур'ёзна і на ўсё жыццё. Джавані ўсё ж не быў Анегіным, каб кінуцца ў ногі да жанчыны, ён умеў толькі захопліваць. Таму ён прабраўся ў пакой да Анны сярод ночы.

Што ж адбывалася ў тым пакоі? Анна, хутчэй за ўсё, сапраўды не пазнала яго і, хутчэй за ўсё, яна сапраўды адчула вельмі моцнае сэксуальнае ўзбуджэнне, бо Джавані ўмеў яго выклікаць. І, хутчэй за ўсё, ён сапраўды ёй авалодаў. Джавані бліскуча перамог: «Sforzar la figlia, ed ammazzar il padre!». Таму істэрыка Анны ў дуэце з донам Атавіа лёгка тлумачыцца жаданнем як мага хутчэй знішчыць таго, хто бачыў яе скоранай, такой як усе. Яна яшчэ не зразумела, хто ён такі. Яна не ахвяра гвалту, якой спрабуе выставіцца потым, калі абставіны ўсё ж прымушаюць Анну нейкім чынам распавесці Атавіа пра тое, што адбылося той ноччу. Анна прагне крыві, каб не дайшло да суду, каб невядомы забойца і гвалтаўнік не паспеў распавесці, што не было ніякага гвалту.

Калі яна сустракае Джавані і пазнае ў ім таго начнога госця, Анна разумее, што ўсе ейныя стаўкі прайгралі. Яна аддалася таму, каму не мела права аддавацца. Яна зрабіла гэта нават без патрэбных рытуалаў заляцання, як гэта ўсё ж было з сялянкай Дзэрлінай. Але ж сялянка Дзэрліна выявілася хітрай і адштурхнула Джавані пасля таго, як ён выкінуў апошнія грошы на банкет. Анна не мела гэткіх навыкаў гульні ў дынама. І цяпер ёй неабходна было знішчыць Джавані, а помста за смерць бацькі была хіба што выдатным камуфляжам.

Увесь астатні час нешта ў ёй варушылася: Анна зноў спрабавала прачытаць гэты палімпсест. Яна не хацела верыць у тое, што Джавані наўмысна забіў Камандора. А яшчэ яна чыста па-жаночы хацела верыць, што ўсё ж адыграла ў ягоным жыцці нейкую выключную ролю. Усё ж ён паспрабаваў перад ёй апраўдацца, калі яго злавілі на спробе гвалту Дзэрліны. Донна Анна лічыла сябе вартай толькі выключнай ролі.

.Яна высачыла Джавані зусім выпадкова — на цёмнай начной вуліцы. Проста заўважыла здалёк самотны мужчынскі сілуэт і загадала лёкаям, што неслі ейныя насілкі, ціха ісці за ім. Непадалёк ад гарадскіх могілак яна выйшла і загадала лёкаям пачакаць. Дзіўна, але ніякага страху яна ў тыя хвіліны не адчувала. Анна ўвайшла на могілкі праз бакавую брамку — яна ведала яе, бо тут была яшчэ свежая магіла ейнага бацькі. А Джавані шпацыраваў якраз вакол помніка Камандора. І яна назірала ўсю гэту вар'яцкую сцэну запрашэння каменнай статуі на вячэру. Ёй раптам стала страшна за Джавані, і жаданне адпомсціць, знішчыць яго неяк адышло ўбок. Джавані быў выключным, выбітным — і Анна не магла дапусціць, каб ён загінуў такім вось недарэчным чынам. Анне падалося, што яна можа на нешта паўплываць. Таму яна і пайшла за Джавані, калі ён пакінуў могілкі.

На цёмнай вуліцы яна дагнала яго і гукнула. Твар Анны быў пад густым вэлюмам, фігуру хаваў чорны плашч. Джавані, вядома ж, быў заінтрыгаваны і таму загадаў Лепарэла хутчэй бегчы дадому і рыхтаваць святочную вячэру для Каменнага госця, каб лёкай не замінаў.

Безумоўна, ён быў шчыра здзіўлены, калі пазнаў Анну. Яна спрабавала яго ўгаварыць не рабіць таго, што ён задумаў. У тыя хвіліны яна была гэткай жа шчырай, як Джыльда, што першай пагрукалася ў дзверы да Спарафучыле. Але што яна пачула ў адказ?

«Даруйце, але гэта проста гульня. Гэта мая гульня, у якой вы былі прызам. Не, я не ўпісваў вас у свой il catalogo. Я не хацеў вас публічна ганьбіць і нават пасля маёй смерці ніхто не даведаецца, што вы былі тысяча чацвёртай іспанкай. Я ўвогуле не думаў з вамі вось так абыходзіцца, хоць я і жадаў вас не дзеля калекцыі: ніхто так не разумеў і не адчуваў мяне, як вы. І тут раптам з'яўляецца дон Атавіа. Я не хацеў упусціць вас і страціць. Але ж прапанаваць вам тое, што прапанаваў ён, я не магу. Я не магу вам гарантаваць такую вернасць, я іначай яе разумею. Я нездарма вярнуўся да вас, і я б вяртаўся і надалей, нават калі б вы сталі ягонай жонкай. Я разумею, што вы павінны былі за некага выйсці замуж, але.»

«Ты разумееш, што можаш не дажыць да ранку?» — абрубіла яна гэтую цынічную тыраду.

Больш не было сэнсу рысавацца. Ён спачатку нічога не адказаў, нават павярнуўся да яе ў профіль, каб Анна не бачыла ягоны твар. Зрэшты, у змроку позняга вечара гэта не мела ніякага сэнсу.

«Разумею, — нарэшце прамовіў дон Джавані. — Але я даў слова гонару твайму бацьку».

«Мяне заўсёды забаўляла, калі мужчыны твайго кшталту разважаюць пра гонар», — сказала донна Анна, і ў голасе ейным пачулася ці то іронія, ці то роспач.

Дон Джавані зноў прамаўчаў.

«Мне падавалася, дон Атавіа быў найвялікшай перашкодай. Але ж усё выяўляецца значна больш складаным. Твой бацька без асаблівай гасціннасці прымаў мяне ў сваім доме».

«А ў мяне ты калі-небудзь пытаўся, ці. Навошта ты ад мяне адмовіўся?! Ты сам усё ўскладніў!»

«У гэтым ты маеш рацыю. Але ўжо позна. Ён неўзабаве прыйдзе».

Дон Джавані раптам адчуў, што яму страшна. Банальна страшна, як маладому рэкруту, што трапіў у войска і адразу апынуўся ў баі пад стрэламі. Ён узяў Анну за плечы і прытуліў да сябе. Ад яе ішло цяпло, яно на хвілю прымусіла забыцца на тое, што развязка ўжо зусім блізкая.

«Я прашу вас толькі пра адну ласку — насіце па мне жалобу цягам года, — прашаптаў ён і пацалаваў дачку Камандора ў вусны праз вэлюм. — Няхай людзі думаюць, што справа толькі ў вашым бацьку. Вы можаце мне гэта паабяцаць?.. »

Яна прамаўчала і сышла ў цемру.

Далей адбылося тое, што адбылося, — вячэра, Каменны госць, пякельная фантасмагорыя. А потым Анна проста адмовілася прыспешваць вяселле з Атавіа: «Lascia, o caro, un anno ancora allo sfogo del mio cor». Яна адзіная з усёй гэтай кампаніі мсціўцаў даравала Джавані, хоць мела ўсе падставы яго ненавідзець.

Донна Анна сыходзіць.

Сцэна XIV

Дон Атавіа адзін.

Рэчытатыў «Come mai creder deggio...».

— Якая белая і пухнатая донна Анна ў цябе атрымалася! — з ледзь заўважнай прыкрасцю вымавіў Грынкевіч і адарваўся ад манітора ноўтбука, на якім Анна дэманстравала яму свае нататкі. — Дый увогуле, я матывацыю ўчынкаў дона Джавані тут не вельмі разумею. Неяк усё занадта складана.

Анна паціснула плячыма і падала яму пляшку віна і штопар. Сёння ейны Гюнтар з'ехаў у Нямеччыну, і невядома, ці наведае ён N да прэм'еры «Дона Джавані». І як у даўнія часы, яна сказала Грынкевічу: «Заходзь у госці». Тэатр пасяліў яе ў кватэру, якую трымалі адмыслова для розных запрошаных гастралёраў: Анна наўмысна адмовілася ад гатэля, сказаўшы, што больш любіць хатнюю атмасферу.

Пакуль госць чытаў нататкі, гаспадыня паспела прыгатаваць імправізаваную вячэру ў італьянскім стылі. Гэта была паста-пескатора, рэцэпт якой Анна сачыніла дваццаць хвілінаў таму. Яна і ў юнацтве ніколі не ведала ніякіх рэцэптаў, таму ейныя стравы заўсёды нагадвалі тэму з варыяцыямі.

Дон Атавіа ўсё яшчэ не можа паверыць у тое, што шляхотны кавалер мог здзейсніць такое чорнае злачынства.

— Май на ўвазе, што я гэта напісала даволі даўно, калі яшчэ вучылася на першым курсе, — патлумачыла яна. — У мяне тады яшчэ было жаданне ўсё ўскладняць у матывацыях. Мае выкладчыкі раілі мне больш назіраць за жывымі людзьмі, а не вычытваць нешта з папулярных кніжак па псіхалогіі. Але я дагэтуль лічу, што ў Джавані і Анны не было ніякага шанцу. Па сутнасці, яна нічога не магла змяніць у гэтай сітуацыі, — разважала Анна, беручы талерку госця, пакуль той разліваў віно па келіхах. — Джавані стварыў сабе такую рэпутацыю, што нават калі б яна з ім патаемна павянчалася, нічога добрага з гэтага б не выйшла.

— Чаму?

Грынкевіч узяў у рукі свой келіх. Звычайны келіх з белым іспанскім віном. Кватэра, у якой жыла запрошаная рэжысёрка, выглядала амаль як надзіва чысты постсавецкі гатэль недзе ў правінцыі, які вось-вось зачыняць на капітальны рамонт. Не надта зацёртая мяккая мэбля, пэўна, выпушчаная ў тыя часы, калі Анна яшчэ была піянеркай. Кухонны гарнітур з той самай эпохі, нават кілім на падлозе быў як з іхнага тынэйджарства.

— Таму што донна Анна ўсё ж была рэалісткай. І ёй зусім не хацелася быць фармальнай жонкай вядомага свавольніка, — вылучыла Анна сваю тэорыю і таксама ўзняла келіх. — За «Дона Джавані»! За юнацкія мары ды іх ажыццяўленне!

Яны выпілі. Грынкевіч на некалькі хвілінаў забыўся пра оперна-псіхалагічную дыскусію і пачаў шчыра хваліць кулінарнае майстэрства Анны. Гэта было зусім як дзесяць гадоў таму. Праўда, стравы тады былі больш дабротныя, прыгатаваныя так, як вучыла бабуля-немка. Пытанне «Ты што-небудзь еў?» гучала заўсёды, калі Грынкевіч заходзіў у госці. Анна не была педантычнай гаспадыняй, але ж ніколі не харчавалася паўфабрыкатамі, нават калі не мела часу і ўмоваў, каб прыгатаваць штосьці «сапраўднае». У першыя гады ў Маскве яна жыла ў студэнцкім інтэрнаце і штодня сумленна прыходзіла на кухню.

Атавіа хоча ва ўсім разабрацца. Ён пачуваецца і мужам, і сябрам Анны, таму шчыра хоча дапамагчы.

— У мяне ў гэтым сэнсе комплекс харошай дзяўчынкі, — засмяялася яна, згадваючы гады вучэння на рэжысуры. — Я не магу абедаць «Ралтонам», а вячэраць чыпсамі і крабавымі палачкамі. Напэўна, гэта адна з нешматлікіх маіх цнотаў. На першым курсе ні на што не было часу. Я перакладала. Сустракала замежнікаў з самалёта або цягніка. Працавала ўначы альбо ў нядзелю. Працавала, ясна, няшмат дый зарабляла няшмат. Часта ела кашу з сякеры. На другім курсе бацька прыехаў да мяне мірыцца і прывёз у падарунак новы ноўтбук. Мой стары якраз шчасліва накрыўся, і я засталася без замоў на пісьмовыя пераклады. Ну, вось так і жыла. Праўда, калі я пайшла працаваць у тэатр, то стала нашмат прасцей. А потым скончыла інстытут ды перабралася ў Маскву канчаткова, ужо ў сваё жытло.

— Значыцца, прадала піцерскую кватэру?

— Угу. Увогуле хацелася абрубіць з Піцерам сувязі. Піцер — гэта цяпер толькі горад, дзе жыве бацька.

Грынкевіч прамаўчаў. Яму было крыху сумна зразумець, што ён больш не ўвойдзе ў кватэру, з якой было звязана столькі і добрага, і горкага ў ягоным з Аннай агульным мінулым. Усё яго піцерскае жыццё прайшло ў інтэрнатах, і Анніна жытло чамусьці ўялялася нечым падобным да сапраўднага дому, у які хацелася прыходзіць часцей. Прынамсі напачатку. Потым ён ужо іначай адчуваў гэтую кватэру. Гэта была багна.

Цяпер яму чамусьці згадалася, як аднойчы летнім вечарам, які плаўна пераходзіў у белую ноч, яны сядзелі на гаўбцы ды размаўлялі. Яму было сямнаццаць, і ён рыхтаваўся паступаць у вучэльню на харавое. А яшчэ яму вельмі не хацелася ехаць да бацькоў у Мінск, бо тата ні з пушчы ні з поля выкінуў тое, чаго ад яго ніхто не чакаў, — сустрэў студэнцкае каханне, якое калісьці выйшла замуж за іншага.

Ён тады быў злосны на бацьку, вельмі яго асуджаў і ўсё гэта прагаворваў Нюце. Яна слухала з нібыта адчужаным выглядам і амаль нічога не казала, апроч таго, што ўсё ў свеце мае завяршэнне. «Як ты можаш такое казаць?!» — выбухнуў хлопец. «Я — магу, бо ведаю», — адказала дзяўчына. Ён тады раззлаваўся на яе і сапраўды хацеў сысці, але дзяўчына яго затрымала. Прасіла прабачыць яе, казала, што потым як-небудзь распавядзе, што яна мела на ўвазе. Гладзіла яго па шчаках, па непаслухмяных валасах. Яна пацалавала яго першая, і гэты пацалунак агаломшыў хлопца, бо не меў нічога агульнага з ранейшым досведам падлеткавай гульні ў «бутэлечку» з іншымі дзяўчатамі. Калі б не гэткая спантанная ініцыятыва, ён бы яшчэ працяглы час не ведаў, што Нюціны грудзі, клубы ды ногі заслугоўваюць больш пільнай увагі. А магчыма, увогуле б лічыў яе проста сваім зэ бэст фрэнд.

Атавіа няпроста быць і мсціўцам, і суцяшальнікам.

Яна ж нашмат пазней прызналася, што хацела яго ў той момант хоць чым-небудзь супакоіць, і толькі.

— Дарэчы, як твой тата маецца? — запытаўся Грынкевіч.

— Фантастычна! У мяне неўзабаве будзе яшчэ адзін брат, недзе пад новы год.

— Чакай. Тваёй мачасе, як я памятаю, гадоў не так ужо і мала для такіх рэчаў.

— Тая мне ўжо не мачаха! — хмыкнула Анна. — Яна проста трэцяя жонка Антона Рупеля. А маёй новай мачасе ўсяго дваццаць пяць.

№ 10а: Арыя «Dalla sua pace.».

Анна паклала сабе ў талерку салату і знакам папрасіла яшчэ віна. Грынкевіч спрабаваў перастрававаць навіну пра Рупеля і адначасова назіраў за дзяўчынай. Яе сапраўды цяжка было назваць жанчынай, маладой жанчынай. Толькі дзяўчынай. На ейным твары былі адно слабыя намёкі на мімічныя зморшчыны. Анна захавала пэўную свежасць і чысціню аблічча. У дваццаць гадоў ёй здалёк можна было даць дваццаць пяць: прыкладна ў такім узросце кабета пачынае страчваць юнацкую наіўнасць рысаў і нават твар з пухлымі ад прыроды шчакамі набывае нейкую драматычнасць. Аднак Анна і ў дваццаць гадоў мела тое, што Грынкевіч мог назваць «драматычнасцю рысаў». А вось цяпер яна таксама выглядала гадоў на дваццаць пяць. Вечная Беатрычэ.

Ён падумаў, што непрыстойна ўсё ж вось так сядзець, утаропіўшыся на чужую дзяўчыну. Цяпер не тыя часы і не той момант. Таму Грынкевіч і вярнуўся да абмеркавання асабістага жыцця Рупеля.

— Жвавы ў цябе татачка!

Іронія, відаць, была такой канцэнтраванай, што перарадзілася ў сарказм. Анна запытальна на яго зірнула.

— Зрэшты, у нашым асяродку ўсялякае бывае. — працягнуў Грынкевіч, дадаючы свайму выказванню талерантнасці.

— Мне, паміж намі, дзевачкамі, так прасцей, — сказала Анна, адпіваючы віно з келіха. — З трэцяй жонкай праблемы былі даўно, яшчэ калі я ў школе вучылася. Потым пачаліся непрыемнасці з маім брацікам. Яму цяпер амаль дваццаць, а ён нідзе не вучыцца, не працуе і сядзіць у камп'ютарным клубе на «стралялках». І яшчэ яго пару разоў бралі за распаўсюд сам здагадайся чаго. Бацька ўжо тады адчуваў, што на ім прырода адпачне, яшчэ калі я ва ўніверсітэт паступіла. Вось ён і займаўся мной, як больш перспектыўным нашчадкам, пакуль я не сказала: усё, тата, досыць з мяне. Два гады не размаўлялі, нават са святамі адно аднаго не віншавалі. Я тады не пашкадавала нерваў, каб памяняць прозвішча, ты сабе не ўяўляеш, што там было. А тры гады таму ён знайшоў сабе студэнтку, якая глядзела на яго як на айца, сына і святога духа ў адной асобе. І цяпер у нас з бацькам адносіны проста цудоўныя. Ён увесь заклапочаны чацвёртай сям'ёй і перыядычна бегае ў міліцыю адмазваць сына ад трэцяга шлюбу. З найстарэйшым там свая гісторыя, я толькі ведаю, што мой краснаярскі брат калі ажаніўся, то ўзяў жончына прозвішча. Там канцы абрубленыя. На мяне ў яго хапае часу, толькі каб раз на два тыдні пагутарыць па тэлефоне пра справы і запытацца пра жыццё і здароўе. А мне толькі таго і трэба.

— Але ж чацвёртая жонка. Маладая жонка і ў такім веку.

— Ён добра выглядае, дарэчы, як на свае шэсцьдзясят. А наконт маладой жонкі, дык ты яго павінен зразумець.

— Каханка і жонка — гэта рознае, — запярэчыў Грынкевіч.

— Ты стаў кансерватыўным?

Дон Атавіа напраўду кахае сваю нявесту донну Анну. Ягоны мір і спакой у душы залежыць ад таго, наколькі спакойная і шчаслівая яна.

Грынкевіч зноў прамаўчаў. І Анна змоўкла таксама. Навошта яна запрасіла яго ў госці, для Грынкевіча было загадкай. Яна, вядома ж, спрабавала паводзіцца з ім так, нібыта яны зэ бэст фрэндз і нічога большага. Але цяпер у яе быў прыкладна такі самы выраз твару, як тады, калі ў тэатры яна атрымала СМС пра самую вялікую недарэчнасць.

— А твае бацькі так і засталіся разам?

— Засталіся, — адказаў Грынкевіч. — Амаль дзесяць гадоў так пражылі, а потым. Потым у бацькі здарыўся другі інфаркт, і ён зразумеў, што толькі наша мама яго не кіне ў нядолі. Так ён з той жанчынай і парваў. А маці маўчала ўсе дзесяць гадоў.

— Я б не здолела так, напэўна, — сказала Анна, вагаючыся.

— Я б таксама. Але я чамусьці пачаў шанаваць іх за тое, што ўсё ж не разбегліся. Нешта ёсць у гэтым правільнае.

І зноў была паўза. Гутарка «пра ўсё», якую нібыта абяцала яму Анна, не склейвалася. Напэўна, яна перадумала размаўляць на асабістыя тэмы. «Наколькі ў цябе сур'ёзна з Гюнтарам?» — запытаўся ён позіркам, але ўголас прамовіў:

— Ты сапраўды лічыш, што дон Джавані не мог змяніцца? Ну, стаць палімпсестам для ўсіх, не толькі для донны Анны, — пачаў Грынкевіч.

— Я лічу, што ён у вечным пошуку. І ў такім даўнім, што паспеў забыцца — а што ж я шукаю? Ну, гэта нібы чалавек, які прыйшоў у гіпермаркет, бо чуў, што там распродаж макаронаў, напрыклад. Шукаў, шукаў. Макаронаў з пазнакай «акцыя» не знайшоў, затое накідаў поўны вазок усякага лайна, яшчэ і кіпу грошай заплаціў, як гэта бывае ў гіперы. Вось і ён. Шукаў некага, а знайшоў донну Анну, для якой ён па ўсіх параметрах не пара. Не змог на гэтым супакоіцца і зрабіў усё, каб зламаць жыццё і ёй, і сабе. Закранутае самалюбства. Як гэта так: для тысячы трох іспанак ён нішто сабе пара, а для адной Анны — не пара. Не, у ім можна знайсці сімпатычныя рысы. Але ж я не такая рамантычная асоба, каб іх раздзьмухваць. Я не хачу рабіць спектакль пра сімпатычныя рысы дона Джавані.

— Нюта, а ты ўпэўненая, што не карыстаешся цяпер псіхалагічнымі штампамі?

Яна вытрымала паўзу, ужо -наццатую за гэты вечар, і пачала казаць павольна, узважваючы кожнае слова:

— Не думаю. У яго ўвайшло ў звычку калекцыянаваць жанчын, ён іначай не ўмее. А яшчэ ён пераключаецца з адной на адну таму, што баіцца: жанчыны разглядзяць яго рэальнага і самі кінуць. Яму не патрэбныя трывалыя адносіны, яму трэба стварыць уражанне, нават калі яно адмоўнае.

Тое, што радуе каханую, — напаўняе радасцю і сэрца Атавіа.

Аргументацыя была слабай, але ён не стаў нічога даводзіць сваёй суразмоўцы. Ён моўчкі ўзняўся і прайшоўся па пакоі, у якім яны сядзелі за вячэрай. Тут было фартэпіяна, нашмат лепшае за тое, што стаяла ў жытле Грынкевіча. Ён ацаніў яго, прабегшыся па клавіятуры: добрае фартэпіяна для гасцявых артыстаў.

— Дык пра што будзе спектакль? — пацікавіўся ён, апускаючы века інструмента.

— Стылізацыя, але хітрая. Спроба цалкам рэканструяваць той тып арганікі, які быў уласцівы оперным спевакам два стагоддзі таму. Калі гэта ўвогуле можна назваць арганікай. Хутчэй манерай паводзінаў на сцэне. Так, я хачу не толькі касцюмы як на тую эпоху, не толькі кранальнапрымітыўныя дэкарацыі, не толькі сціплае асвятленне, як быццам на рампе стаяць свечкі, і гэтак далей. Я хачу ненатуральных жэстаў, тупых мізансцэн, неадэкватных рэакцый, падвышанай афектацыі. Я хачу «граду з артышокамі» ў фінале! Абавязкова хачу!

— Гэта вельмі несучасны сцёб.

— Я думала пра тое, што ты называеш «сучасным сцёбам», — адказала Анна, якую цяпер ужо немагчыма было спыніць, бо ўвесь ейны сапраўдны тэмперамент у такія моманты прарываўся вонкі. — Я спачатку нават накідала дзве канцэпцыі, але ж я не маю столькі часу, каб зрабіць нешта канцэптуальнае. Я ж не мэтр, каб мець з дзясятак хатніх нарыхтовак. Дый увогуле, я не ведаю, ці будзе ў мяне іншая магчымасць паставіць нешта ў оперы.

— А хацела б? Оперу ставіць хацела б? А не мюзіклы ці сацыяльную драму разам з Гюнтарам? Стаць сапраўдным оперным рэжысёрам са сваім стылем, абліччам.

— Гэта мой эксперымент, першы досвед, — сказала Анна, пастукваючы косткамі пальцаў па стале. — Авантура. Я ўсё баюся выявіцца непрафесійнай.

— Нашыя салісты цябе ўжо любяць, як толькі ты сказала, што гэта не будзе спектакль у сучасных касцюмах. І яны шчаслівыя, што дон Джавані не гей, не маньяк, не фашыст і не наркот.

— Слухай, мне на донну Анну патрэбныя немаладыя салісткі. Такі спецыфічны тыпаж, мой педагог называў іх «цёткі з цыцкамі». Вось такія цёткі, можа нават з лёгкай гойданкай ці пясочкам у голасе. З гойданкай нават лепей, арганічней.

Грынкевіч адчуў небяспеку: Анна сапраўды разважала непрафесійна. Меней за ўсё ён хацеў салістку з гойданкай. Ён па-ранейшаму схіляўся да таго, што галоўную партыю павінна спяваць Ірына, хаця б у другім складзе. Да таго ж ён абяцаў ёй гэтую партыю.

— Прабач, але ў мяне там маладая і прыгожая паненка мадэльнай знешнасці. І яшчэ адна для падстрахоўкі, досыць стройная і нестарая. Але яна часта гастралюе, таму я думаю пра яшчэ адну салістку.

— Гэта кепска. Няхай твая мадэлька вучыць Дзэрліну. Якраз такую я хацела на Дзэрліну.

— Нюта, ты хочаш разбурыць мне ўсю музычную частку гэтай сваёй вампукай?! Ты таксама прыхільніца рэжысёрскай оперы?!

Тое, што прымушае яе пакутаваць, даводзіць закаханага да адчаю.

Анна змоўкла і закусіла губу. Яна адчула супраціў.

— Ты можаш рабіць на сцэне што хочаш, але партыі паміж салістамі размяркоўваю я. І мне непатрэбныя састарэлыя салісткі, якія потым мне ўсю душу дастануць, — дадаў Грынкевіч тонам, у якім чыталася, што ён гатовы нават адмовіцца ад пастаноўкі, калі яму пачнуць дыктаваць падобныя ўмовы.

У яго словах адчувалася сапраўдная крамянёвая цвёрдасць. Анна, відаць, зразумела, што даўні сябра не жартуе і шмат у якіх праявах зусім не змяніўся, таму вырашыла яму не пярэчыць.

— Яны будуць цябе любіць, бо ў якім яшчэ спектаклі іх выпусцяць на сцэну ў галоўных партыях! — выкарыстала яна апошні аргумент, зусім дробны козыр.

— А публіка ў зале таксама будзе мяне любіць? А крытыкі ў газетах што пра гэта напішуць? «Дон Джавані, або Герантафілічны кашмар»? Нюта, я не згодны на такую авантуру.

Ён зноў узняў века фартэпіяна і машынальна пачаў граць па памяці прэлюдыю з «Добра тэмпаванага клавіра». Анна стала ў яго за спінай і паклала Грынкевічу рукі на плечы.

— Лёша, я разумею твой перфекцыянізм, пагатоў у цябе гэта першая пастаноўка, — загаварыла яна яшчэ больш дыпламатычным тонам. — Я не прапаную табе цягнуць на сцэну нейкі там крымінал. Але ў мяне ёсць такое пажаданне, я так гэта бачу: немаладая прымадонна спаборнічае на сцэне з больш маладой і перспектыўнай. Калі дакладней, немаладая — гэта донна Анна, а больш перспектыўная — гэта донна Эльвіра. Разам з тым там ёсць маладзенькая і прыгожая старлетка Дзэрліна, якая робіць кар'еру не столькі голасам, колькі сваімі жаночымі талентамі. І гэта не вампука. Гэта пра тое, як закулісныя жарсці раптам прарываюцца на сцэну, мізэрныя такія жарсці.

Грынкевіч перастаў граць і ўзняўся са свайго месца.

— Стаяначка. А як жа ж дон Джавані, донна Анна. дзе іхнія ўзаемадачыненні?

— А няма ў іх ніякіх узаемадачыненняў! На сцэне людзі будуць думаць пра што заўгодна, толькі не пра вобразы сваіх герояў. Пра верхнія ноты, пра тое, каб у больш выгадным месцы стаць, каб фермату недарэчную зрабіць, каб заваліць канкурэнта. Зразумей: я раблю спектакль не пра дона Джавані. Я раблю спектакль пра оперу. Пра тое, як сціраецца дэмаркацыйная лінія паміж сцэнай і жыццём.

Ён зноў пачаў хадзіць туды-сюды па пакоі. Тое, што прапаноўвала Анна, выглядала насамрэч авантурным, але гэтага ніхто ніколі не рабіў. Гэта дае і яму, і салістам пэўныя перавагі. Прынамсі, іх не прымусяць танчыць хіп-хоп, а потым думаць, як аднавіць дыханне. Прынамсі, у такой версіі «Дона Джавані» нават выпадковыя пеўні будуць укладвацца ў канцэпцыю сцёбу з оперы як такой. І няхай сцёбу не зразумеюць, няхай назавуць спектак ль вампукай.

У галаве закруцілася ідэя: у трупе было сапрана, якое эксплуатавалі пераважна ў цяжкім вердзіеўскім рэпертуары. Як амаль усе оперныя спявачкі з каўказскай крывёй, голас дама мела магутны. Была яна невялікага росту і выглядала з залы як куб. Але ж матэрыял быў сапраўды выбітны. Дык чаму не. Нават калі давядзецца патраціць лішнія нервы і калорыі на стылістычную шліфоўку. А калі ініцыятыва ідзе ад рэжысёра, то Грынкевічу прасцей будзе размаўляць з Ірынай.

— Ну добра. Давай паспрабуем. А наконт маладой і прыгожай донны Анны, дык у мяне ў прынцыпе былі сумневы. Я купіўся хіба на тое, што дзяўчына вельмі хутка вучыць партыі і вельмі рупліва працуе на рэпетыцыях. У яе ўвогуле энергетыка слабаватая і галасок субрэткавы, хоць і прыемны. Заўтра патэлефаную да адной цёткі з цыцкамі, але без гойданкі. Здаецца, яна з гастроляў павінна вярнуцца.

— Ты цуд! — радасна выгукнула Анна. — Як лёгка з табой паразумецца! Вось калі мы працуем з Гюнтарам, дык ён сваіх ідэяў трымаецца, як Брэсцкая крэпасць.

Згадка пра Гюнтара зноў чамусьці разанула яго. Гэтыя словы надавалі нямецкаму жаніху рэальнасці, бо дагэтуль Грынкевіч уяўляў яго нечым віртуальным, нягледзячы нават на тое, што бачыў яго на ўласныя вочы.

— Праўда, ён не дырыгент, а рэжысёр, як і я. Можа, таму нам складаней размежаваць дзялянку?

Калі ўздыхае каханая, уздыхае і ён.

Анна пачала апавядаць пра Гюнтара. Яны пазнаёміліся тры гады таму ў Маскве. Яна была яшчэ студэнткай, а ён ужо меў нейкі досвед працы ў сябе ў Нямеччыне. Але яму дзеля цікаўнасці хацелася павывучаць рускую школу, і ён стажаваўся ў адным з маскоўскіх тэатраў. На той момант Гюнтар меў складанасці з рускай мовай, і Анна дапамагала яму гэтыя складанасці пераадолець. Праўду кажуць, што замежныя мовы заўсёды лепей вучыць з партнёрамі па ложку.

Потым яна зноў перайшла на спектакль, на свае канцэпцыі, якія выглядалі як зацяжны скок з парашутам. Грынкевіч слухаў не надта ўважліва. Час ад часу ён спрабаваў выклікаць тую, былую

Нюту, як Мефістофель выклікаў выяву Маргарыты для Фаўста. Але яна была Аннай. Канчаткова і беспаваротна. Позна ўвечары ён адчуў, што трэба развітвацца, хоць Анна і не праганяла яго, зусім як у былыя часы. Але ў гэтай кватэры не было асобнай канапы, каб уладкаваць госця.

— А тэнар мне патрэбны істэрычны. Зрэшты, мне ўсё адно, як ён будзе выглядаць і спяваць, тэнар гэта заўсёды тэнар, — казала яна, калі Грынкевіч ужо абуваўся ў вітальні.

— Ой не кажы! Ладна, калі яны проста тупыя, як боты. А бывае і горш. Ты проста яшчэ не бачыла таго хлопчыка са стажорскай групы, якога я на дона Атавіа як страховачны варыянт паставіў. Там такі Саша, зайчык зайчыкам. Консу летась скончыў, пакуль на маржовых партыях. Дык вось, ён у нас кшталту разумны. Падыходзіць да мяне ўчора з прэтэнзіяй і кажа такое: а чаго гэта ў нас у «Dalla sua pace.» няма мелізмаў і варыяцыяў? Маўляў, пры паўторы трэба — Da Capo. Я кажу: залезь у падручнік і павучы матчастку. Якое, каб табе заняло, Da Capo?! Тэарэтык хрэнавы, яшчэ вучыць мяне будзе.

Анна ад душы парагатала над гэтым расповедам.

— Ты ведаеш, я, напэўна, зраблю цябе ўдзельнікам спектакля, — сказала яна крыху пазней.

— Спадзяюся, мяне ты не станеш апранаць у сурдут і парык з коскай?

— Увогуле было б няблага, але тады ўжо трэба гэтак апранаць увесь аркестр, а на такія выдаткі тэатр не пойдзе, і.

— Нюта. Але ж «Дон Джавані» — ён усё ж не пра оперу, ён пра звычайных людзей. Пра іх пачуцці.

Ён са слабой надзеяй узіраўся ў ейныя вочы, яму ўсё хацелася нешта ў іх прачытаць. Анна не разумела і не адчувала гэтага. Можа таму, што была захопленая сваімі творчымі ідэямі.

— Разумееш, Лёшачка, я, пэўна, не маю ілюзій наконт таго, што з оперы можна рабіць гэтакі тэатральны арт-хаўс. То бок, апранаць спектакль у сучасныя касцюмы і паказваць нейкія праблемы сучасных людзей. Што такога адмысловага я скажу гледачу? Што ва ўсёй гэтай опернай гісторыі пра пакаранага свавольніка няма кахання? Ну дык гэта ўжо ўсе ведаюць. І што адсутнасць кахання — вельмі актуальна і сучасна, гэта таксама ўсе ведаюць. Людзі збяднелі на пачуцці. Ім хочацца або прыгожа і без абавязальніцтва, або з надрывам і з раздзіраннем болек, як у тваёй Машы. Лямур-тужур на офісным стале — вось гэта цяпер актуальна. Каханне існуе толькі ў галовах сучасных людзей. Або ў скайп-логах, лічы — таксама ў галаве. Кожны хоча верыць: тое, што ён перажывае, — прыгожа і непаўторна. А насамрэч гэта пошла і брыдка, як раманы Вішнеўскага. Дык навошта нагадваць людзям пра гэта? Лепей ужо зрабіць сцёб з оперы.

— Якой таксама няма!

Ейныя гнеў і гора — ягоныя. І яму не зведаць радасці, пакуль каханая не стане шчаслівай, прызнаецца дон Атавіа.

Абое раптам зарагаталі, бо цудоўна адно аднаго зразумелі. Грынкевіч ужо стаяў у вітальні апрануты і гатовы ісці. Анна нечакана правяла пальцамі па яго шчацэ і злёгку кранулася вуснамі яго вуснаў. Гэта быў нявінны сяброўскі пацалунак, які выглядаў натуральным, хоць і быў спантанным.

— Вось забаўна, — сказала яна з усмешкай. — Я ніколі не думала, што ты адпусціш бараду і вусы, ды яшчэ і так схуднееш.

Грынкевіч пацалаваў Анне руку, хутка развітаўся ды пайшоў. Ён не мог зразумець яе. Наўрад ці яна яго спакушала, надта ўжо спакойны ў яе быў позірк. Але надта ж адчайна яна спрабуе сябраваць, каб гэта было абыякавасцю. Так, яна змянілася, стала нібыта іншай. Раней была процьма розных, цяпер адзін Гюнтар. Але нешта яна цямніць з гэтым Гюнтарам.

Дома ён сачыніў чарговы ліст бацьку, у якім даводзіў, што музыкант не можа быць прывязаны да пэўнай глебы, і гэта нармальна. Распавёў яму пра «Дона Джавані» і пра тое, як яго будуць ставіць.

Ён лёг спаць рана, хоць назаўтра меў выходны. А раніцай наступнага дня чамусьці доўга аглядаў сябе ў люстэрку пасля таго, як пачысціў зубы. Рука сама пацягнулася па брытву і крэм на галенне. Неўзабаве Грынкевіч ужо выглядаў амаль такім, якім ён быў гадоў восем таму, ад'язджаючы ў N — хіба шчокі болей праваліліся і сталі бачнымі зморшчыны ад крылаў носа да куткоў рота. Ну, і адкрыўся шнар, дагэтуль схаваны барадой. Тым не менш яму спадабалася гэтая спантанная перамена, і ён усміхнуўся самому сабе.

Дон Атавіа сыходзіць.

Сцэна XV

Дон Джавані і Лепарэла.

Рэчытатыў «Io deggio ad ogni patto...».

— Пра цябе пыталася Ірка Рогава. — змоўніцкім паўшэптам сказаў Міша.

Саліст-бас і чарговы дырыгент сядзелі ў тэатральным буфеце. Сёння будзе «Эліксір кахання», які ў гэтым сезоне павесілі на Грынкевіча. Навошта? У яго ўласная пастаноўка, а з наступнага сезона ён з'язджае. Але працай яго завалілі, як ніколі раней. Відаць, своеасаблівая помста Маэстра Галоўнага. Год таму ніякай працы, а тут на табе.

Да спектакля заставалася гадзіны паўтары, і таму сябры разам тут абедалі. У Мішы сёння быў на свой лад няпросты дзень: жонка закаціла яму скандал праз чарговую прыхільніцу. Таму прыгажун-бас прыйшоў у тэатр зарана, і Грынкевіч чым мог супакойваў яго перад выступам.

Міша мяняў тэму размовы, пераскокваючы на амурныя справы сябра, — гэта было добрай прыкметай: значыць, саліст ужо ачомаўся ад сямейнага стрэсу і праспявае спектакль нармальна. Але абмяркоўваць з ім Ірыну зусім не хацелася.

Лепарэла бурчыць: трэба кідаць службу ў гэтага вар'ята дона Джавані. Колькі ўжо можна! Вунь ён ідзе, гляньце толькі на яго задаволены твар. Зноў, напэўна, прыдумаў нейкую гульню.

— І пра што яна пыталася? — пацікавіўся дырыгент.

Тое, што Ірына цікавіцца ім, прымусіла Грынкевіча перастаць думаць пра дзве непрасаваныя, абсалютна ідэнтычныя кашулі, якія ён кінуў у заплечнік, ідучы ў тэатр. Ён меркаваў пасля абеду зайсці ў касцюмерную і папрасіць прас. Звычайна ён выходзіў на подыум у кашулі небанальнага колеру чырвонага парфіру, які яму надзвычай пасаваў, — ніякіх фракаў або пінжакоў дырыгент не прызнаваў. Сёння сапраўдны халодны восеньскі дзень, і, напэўна, не давядзецца пераапранацца ў антракце: змакрэць не паспееш, толькі сагрэешся.

Пасля словаў Мішы ён, аднак, перастаў раздумваць пра свой сцэнічны імідж. Перспектыва працаваць сёння з Ірынай напружыла яго, як ніколі.

— Вядома ж, яна пыталася пра Машу. Ну, я ёй расказаў: так, была тут у хоры такая Маша, у цябе закаханая, але нічога я пра Машу не чуў ужо два гады, пакуль яна сюды не прыкаціла тры тыдні таму. Але ж яна пыталася яшчэ і пра Іванову. Тут я ўжо нічым не змог ёй дапамагчы.

Дон Джавані сапраўды задаволены. Усё ідзе добра, кажа ён свайму лёкаю. Не, усё ідзе кепска, бурчыць Лепарэла.

Усе гэтыя размовы пачыналі раздражняць. Не так даўно Грынкевіч перажыў сцэну з Ірынай, калі яна даведалася, што яе зусім знялі з партыі донны Анны і перавялі ў Дзэрліны. Яны, здаецца, замірыліся, прычым дзяўчына з кожным спатканнем рабілася ўсё больш палкай і выяўляла ўсё новыя і новыя бакі свайго інтымнага таленту. І тут ён зноў называе яе Аннай. А пасля вымушаны сказаць, што яна павінна вучыць зусім іншую партыю. Такі ўдар па самалюбстве і лібіда адначасова! Ірына крычала, абвінавачвала Грынкевіча ў тым, што ён цалкам пакладзе музычную частку на ахвярнік рэжысёрскага самалюбства. Ёй трэба набіраць рэпертуар, у тым ліку канцэртны. А што яна можа выціснуць з гэтай партыі? Дуэт «La ci darem la mano.»? Абедзве арыі Дзэрліны — гэта рэпертуар студэнцкіх акадэмаў. Тады Грынкевіч абсалютна спакойна адказаў, што не збіраецца класці свой спектакль на ахвярнік ейных рэпертуарных амбіцый, што чуе ў гэтай партыі больш моцны і шчыльны голас, прычым незалежна ад таго, якім вобраз донны Анны бачыць рэжысёр. «Ты не дарасла яшчэ да гэтай партыі. Табе толькі дваццаць тры гады. І ўвогуле, у цябе цяпер вялікая нагрузка. Таму вывучы, калі ласка, Дзэрліну. Ты сваім голасам гэтую партыю толькі ўпрыгожыш».

Пасля яны зноў сяк-так замірыліся, але цяпер Ірына з недаверам ставілася да Анны. Асабліва заўважна гэта было на фоне астатніх салістаў, якія былі добразычлівыя да запрошанай рэжысёркі.

— Сказаў, што Іванова — вельмі прыемная дзяўчына і што вы з ёй нешта накшталт сяброў дзяцінства.

— Хутчэй ужо юнацтва, — уздыхнуў Грынкевіч.

— Так, Міша, мы даўнія сябры, мы разам выпілі шмат віна і шмат начэй прасядзелі на кухні ў ейнай кватэры. Але паміж намі не было нічога такога, пра што можна напісаць у жоўтай прэсе ці ў бульварным рамане.

Але ж Міша працягваў дражніць гусі.

— З Іркай у цябе таксама нічога такога, але ж спачатку ты гарой стаіш за тое, каб яна спявала донну Анну, хоць табе ўсе каля скроні пальцам круцілі. Нават дырэктар і галоўны не настойвалі, а ты яе абараняў. Потым ты рэзка мяняеш рашэнне, варта было зявіцца гэтай Івановай. Цяпер вы з Івановай рассякаеце па тэатры ледзь не ў адбымку, а Ірка ходзіць зялёная і псіхуе.

Лепарэла распавядае. На загад гаспадара ён прывёў у дом сялян і стаў забаўляць іх чым мог. «Брава!» — у захапленні ўскрыквае дон Джавані.

Ірына сапраўды апошнім часам парушала тэхніку бяспекі, хоць раней і ўпрошвала рабіць так, каб Собалеў ні пра што не здагадваўся. Калі ж яна бачыла Грынкевіча разам з Аннай, з ёй адбывалася нешта неверагоднае. Пару разоў на рэпетыцыі Ірына спрабавала з ёй зачапіцца, але рэжысёрка выкліку не прыняла. Анна, здаецца, пра нешта здагадалася, і менавіта з паводзінаў Ірыны. Прынамсі, яна задавала Грынкевічу асцярожныя пытанні, і той выкручваўся як мог.

— Собалеў носіць рогі, праўда? — не адчэпліваўся бас.

— Ну, было нешта аднойчы. — няўпэўнена прамовіў Грынкевіч, граючы абыякавасць. — Так, мімаходзь. Не хачу звязвацца.

— Ат. — Міша зрабіў жэст, які быў бы дарэчы ў фінале тэлевізійнага супершоў, дзе пераможца атрымлівае мільён даляраў. — Так яму! Я ж ведаў, што ты яе не прапусціш. Слухай, Лёха, як ты гэта робіш? Прабач, але што ў табе такога? Яны так лёгка на цябе западаюць і так намёртва. Дарэчы, Танька таксама выносіць мне мозг тваімі адносінамі з Івановай. Таксама распытвае, што я пра яе ведаю. Ты з ёй па-ранейшаму, ці што?

— Ды нічога ў мяне з ёй няма! Я ж кажу — з вясны мы з Танькай разбегліся, і яна да мяне ніякіх прэтэнзій не мела. А цяпер і мне мозг выносіць, але не наконт Івановай. «Травіята» — гэта быў яе спектакль, яна там была салісткай асноўнага складу. Цяпер уводзяць Ірку, яна баіцца канкурэнцыі, штодня скардзіцца: застануся без партыяў, не гатовая я браць цяжкі рэпертуар. Пытаюся: а я тут пры чым? Я што — партыі размяркоўваю? Яна ў слёзы. Ай, ну іх.

Найперш Лепарэла хацеў адцягнуць увагу Мазэта, які раўнуе Дзэрліну. Лёкай напаіў сялян, і хлопцаў, і дзяўчат. Яны развесяліліся, сталі танчыць і спяваць. І тут...

Грынкевіч зірнуў на манітор тэлефона. Тэлефон паказваў, што Мішу трэба ісці паціху распявацца і грымавацца, а яму — шукаць прас у касцюмернай. Ім сёння нават налілі па сто грамаў каньяку, хоць звычайна артыстам, асабліва перад спектаклямі, наліваць забаранялася. Дый Міша не злоўжываў перад выхадамі на сцэну, проста сёння яму трэба было скінуць стрэс пасля скандалу з жонкай. А Грынкевіч пад уздзеяннем гамеапатычнай дозы алкаголю перастаў думаць пра Ірыну і вырашыў: няхай усё ідзе сваёй чарадой. Калі дзяўчына пачала раскрывацца перад ім з такіх бакоў, дык ён не збіраецца перад ёй прагінацца. Ён дагэтуль шмат чаго ёй прапаноўваў, але ж не абяцаў. І гэта слушна. Толькі бракавала яму яшчэ адной Машы, хіба з папраўкай на большую колькасць звілін і спакайнейшы тэмперамент.

...і тут зявілася Дзэрліна. А разам з ёй? А разам з ёй — донна Эльвіра, і яна, вядома ж, лаяла дона Джавані, а лёкай моўчкі стаяў і слухаў. Перачакаў, пакуль спадарыня накрычыцца, потым ціхенька вывеў з замка, а сам замкнуў дзверы і пакінуў Эльвіру на вуліцы. «Брава! Брава! Беспадобна!» — у захапленні крычыць дон Джавані.

Каньяк бадзёрыў і паляпшаў настрой. Грынкевіч прыйшоў у касцюмерную і пазаляцаўся да маладой яшчэ тамтэйшай супрацоўніцы, якая гатовая была сама адпрасаваць ягоныя кашулі. Але ў дзвярах ён убачыў Анну. Пры Анне яму чамусьці няёмка было вось так карыстацца жаночай дабрынёй. Ён узяў прас і стаў ля прасавальнай дошкі, якую касцюмерка ўсё ж ветліва засцяліла белай прасцінкай.

Анна павіталася з ім і касцюмеркай. Дзіўна: яна была ў тэатры ўсяго пару тыдняў, а ўжо кожная душа яе тут ведала і любіла.

— Табе трэба было ісці не ў рэжысёры, а ў шпіёны, — сказаў Грынкевіч, калі яна спынілася ля яго. — Ты так умееш здабыць прыязнасць навакольных, што табе не праблема было б выпытваць у іх розныя дзяржаўныя таямніцы.

— Нічога ты не разумееш, Лёша, — адказала Анна. — Я ж вырасла ў касцюмернай. Я ў садок не хадзіла, і маці штодня цягала мяне на працу. Мне дазвалялі прымерваць на сябе розныя касцюмы. Гэта было весела. Я ў гадоў дзевяць прыходзіла з балетнай студыі і прыкідвала, колькі мне будзе, каля я надзену сапраўдную вялікую пачку. А потым я ўжо марыла пра касцюм Афеліі.

— Застанешся на спектакль? — пацікавіўся Грынкевіч, якому насамрэч не вельмі хацелася, каб Анна бачыла менавіта «Эліксір» і менавіта сённяшні паказ.

— А ты, я так адчуваю, не дужа хочаш, каб я засталася. — адказала Анна, праходжваючыся ўздоўж вешалак, на якіх віселі, быццам скінутыя лебядзіныя крылцы, дзясяткі белых балетных пачак. — Не турбуйся, усё будзе добра. Я хацела Іру паслухаць як належыць, бо нешта на ейныя спектаклі не трапляю. Яна неяк варожа да мяне ставіцца. Гэта праз донну Анну?

Грынкевічу стала няёмка, бо ён зноў здагадаўся, што Анна без усялякіх чутак і плётак разгадала гэты рэбус.

— Калі яна да цябе варожа ставіцца, я яе здыму са спектакля і не пагляджу на тое, якую яна мае пратэкцыю. Хопіць ужо. Занадта яна маладая, каб гуляцца ў прымадонну, — адказаў Грынкевіч ціха, каб гэта чула Анна, але каб пры гэтым не звяртаць на сябе ўвагу работніц касцюмернай, што бегалі туды-сюды.

Прас прапячатаў рукаў кашулі і зрабіў вострую складку.

— Я ўсё ж застануся. Абяцаю, што нават калі мне нешта не спадабаецца, я табе нічога не скажу. Або пастараюся ніяк не зачапіць цябе.

— Ды я не датклівы, перарос ужо. Гэта Вася ў нас тонкая і далікатная натура, — кінуў рэпліку Грынкевіч, прасуючы спінку кашулі. — Калі што не так скажуць — адразу істэрыка і дэпрэсія.

У ягоным тэлефоне была свежая СМС ад Марго, якая абяцала тут быць. Марго — ягоная ахілесава пята, удзячная тэма тэатральных жартаў. Калі Анна скажа нешта пра разыходжанні ў аркестры, ён проста возьме гэта пад увагу. Калі ж Анна пакпіць з жоўтых ружаў, яму давядзецца адсмоктваць атруту, як пасля ўгрызу скарпіёна.

— Ну і добра, калі ты не датклівы. Цікавы колер, — адзначыла Анна, глянуўшы на кашулю. — Сам абіраў?

— Не, — прызнаўся Грынкевіч. — Параілі тканіну, адмыслова пашыў дзве кашулі. Практычна. Гэта ж можна не цягаць са сабой фрак на спектакль, дый не так макрэеш. Але ім ужо тры гады. Шкада будзе, як зносяцца. Дзе я такую самую тканіну знайду?

«І што цяпер з тым дарадцам тканіны?» — раптам прачытаў ён у Анніных вачах.

— Я тады схаджу пагуляю па вуліцы з паўгадзінкі. Убачымся яшчэ, — кінула яна і хутка сышла з касцюмернай.

З ім загаварыла тая самая ветлівая дзяўчынаработніца, а ён на аўтамаце нешта адказваў. Ён думаў пра «дарадцу». Чамусьці яна ніколі не асацыявалася ў яго з гэтымі кашулямі. Пра тую сваю жанчыну ён імкнуўся проста не згадваць. Што дзіўна — яна жыла ў N, у не такім ужо агромністым горадзе, але пасля таго яны ніколі болей не сутыкаліся. У іх быў рэзкі разрыў, але чамусьці боль ад яго быў нядоўгім і нічога несказанага паміж імі не засталося. Можа, таму і не згадваў. Але як Анна ўсё адчула.

Калі абедзве кашулі былі ахайна адпрасаваныя, ён асцярожна павесіў іх на плечыкі, якія яму пазычылі тут, у касцюмернай, і панёс іх у дырыгенцкую.

Сёння быў ягоны першы «Эліксір», ягоная асабістая маленькая прэм'ера, і ў пэўнай ступені Грынкевіч хваляваўся. Ён пакінуў свае рэчы ў пакоі і пайшоў узяць сабе кавы. Было меней за гадзіну да спектакля, і ён меў час на паўтор матэрыялу. У вестыбюлі ля аўтамата з кавай ён сутыкнуўся з Ірынай. Яна толькі што ўвайшла, ці, дакладней, уварвалася ў дзверы службовага ўвахода. Выгляд яна мела ўскаламачаны.

Свавольніку ўсё болей падабаецца такое развіццё падзеяў, ён успрымае заблытаныя сітуацыі з некалькімі жанчынамі адразу як азартную гульню. Цяпер ён думае зладзіць вялікае свята. Сярод сялянак таксама шмат красуняў, і гэтай ноччу ён пазабавіцца як трэба.

— Я рассталася з Собалевым, — ціха кінула яна, калі Грынкевіч злавіў яе за локаць і запытаўся, што адбываецца і чаму яна прыпазнілася на працу. — Не чапай мяне цяпер, мне трэба думаць пра спектакль.

Той з разуменнем кіўнуў і адпусціў дзяўчыну. Такая навіна для яго чамусьці стала роўнай паведамленню пра тое, што ў нейкай іншай салісткі захварэла дзіця, або пра тое, што нейкага іншага саліста аштрафавалі за перавышэнне хуткасці. Ён турбаваўся толькі, каб Ірына не разгубілася і чаго не наблытала ў часе спектакля. Зрэшты, найбольш разумным зараз было адасобіцца ад усяго і заняцца сваёй справай.

За пятнаццаць хвілінаў да пачатку ён аддаў партытуру канцэртмайстру аркестра і пачаў пераапранацца ды прычэсвацца. Адразу пасля трэцяга званка рэжысёр-вядоўца выклікаў дырыгента праз унутраную сувязь. І Грынкевіч рушыў да ўвахода ў яміну.

№ 11: Арыя «Fin ch ah dal vino...».

Перш чым пачаць спектакль, трэба сабрацца. Асабліва калі ты ўпершыню нешта выносіш на публіку, нават калі гэтае нешта нічога складанага сабой не ўяўляе. І ён з хвіліну наладжваўся на іскрыстую музыку «Эліксіра кахання». Грынкевіч рабіў гэта перад уваходам у яміну. На публіцы нельга было гэтак медытаваць. Ён быў артыстам, і гэта шмат да чаго абавязвала. Напрыклад, выйсці да подыума з усмешкай на твары і, не вельмі раскланьваючыся перад гледачамі, уварвацца ў музыку. Лёгка і бестурботна. Ён гуляўся ўверцюрай, жангляваў ёю. Пакуль не торгнулася заслона, ён мог сабе дазволіць крыху разняволіцца.

Выйшаў хор з салісткай. За хорам гэта было не так добра чуваць, але ж Ірына запозна ўступіла і пачала блытаць тэкст. Гэтага магла не пачуць публіка ў зале, але яму стала зразумела, што яна вось-вось сарвецца. На нервовай глебе яна ўвесь час забывала тэкст, не толькі ў гэтым спектаклі.

Джавані каштуе віно, якое кружыць яму галаву. (Ніякая гэта не «арыя з шампанскім», дарэчы. Гэта добрае іспанскае віно, а шампанскае — усяго толькі пабочнае дзіця падвойнага перакладу.)

Грынкевіч адчуў, што кашуля пачынае прыліпаць яму да спіны. Худы, як жардзіна, тэнар з гордым прозвічам Басаў яго таксама не радаваў. Ён меў надта прыгожы тэмбр і надта ўстойлівую тэндэнцыю заніжаць на чвэрцьтону. А тут яшчэ Ірына з ейнымі нервамі. Бракавала яму, дырыгенту, засыпацца на такім унца-унца, як «Эліксір кахання». На жартаўлівай арыі Адзіны, дзе яна спявае пра Трыстана, Ізольду і чароўны эліксір кахання, сапрана паводзілася так, нібыта выконвала нейкае сур'ёзнае духоўнае сачыненне. Гэта быў завал. Невідавочны, але завал.

На аркестравым маршы, які звеставаў пра выхад Белькорэ, а таксама на ягоным арыёза Ірына мела час, каб сабрацца. Яна, пэўна, злавіла колькі знішчальных позіркаў дырыгента, і гэта вярнула яе ў прытомны стан. Далей яна заспявала роўным гукам і ў ансамблях трымалася сваіх партнёраў. Грынкевіч супакоіўся.

Далейшае дзеянне пацякло амаль бліскуча — з папраўкай на ўстойлівую тэндэнцыю да заніжэння, якую тэнар Басаў дэманстраваў цягам усяго вялікага дуэта Адзіны і Нэмарына. Калі ж на сцэну выйшаў Міша ў выглядзе Дулькамары з жалезна вывучанай партыяй, Грынкевіч зразумеў, што ўсё ідзе добра, і напружанне з яго звалілася. За спінай у партэры публіка шапталася, якая Адзіна прыгожая і які Дулькамара смешны. Калі Дулькамара кінуў рэпліку ў яміну: «Maestro! La tromba!», Грынкевіч падыграў яму, як гэтага патрабаваў калісьці пастаноўшчык спектакля, і паказаў салісту ў аркестры ўступ. Труба па-здрадніцку кэрхнула, і Грынкевіч каўтнуў мацюкі, якія ледзь не выскачылі з яго проста на подыуме.

У замку дона Джавані рыхтуецца вялікае свята.

Потым давялося цярпець тэнара з ягонымі заніжэннямі, якія ўжо перавысілі ўсе нормы прыстойнасці і імкнуліся да адзнакі ў паўцагліны. І Грынкевіч цудоўна ведаў, што Басаў пасля спектакля яму скажа: а я нічога такога не чую, мне ўсё добра. Тым не менш з ім даводзілася ваяваць і на рэпетыцыях «Дона Джавані», бо ў тэатры было небагата лёгкіх тэнараў, здольных адужаць дона Атавіа. Міша-Дулькамара ўсіх забаўляў і па магчымасці адцягваў увагу ад інтанацыі тэнара. Потым у акампанаваным рэчытатыве Басава панесла ў суцэльную дадэкафонію. І так ён прайшоў да канца першага акта.

У антракце Грынкевіч хацеў толькі выпіць бутэльку мінералкі і пакурыць. Звычайны шараговы спектакль, ну няхай сабе першае ўласнае выкананне, але ж ён чамусьці хваляваўся горш, чым перад сапраўднай прэм'ерай. «А вы ўсё ж датклівая істота, Herr Kapellmeister!», — сказала б Анна.

— Ты чаго псіхуеш? — Анна сапраўды стаяла за спінай, пакуль ён сутаргава выкурваў цыгарэту на бакавой лесвіцы. — Усё ж нармальна.

— Ты чула, як гэтая свалата інтануе? Якія запавольванні робіць. У яго, блін, свая песня, а ў аркестра свая. Хто будзе вінаваты? Дырыгент, натуральна!

І яго панесла. Ён быў, як ніколі, пераўзбуджаны і раззлаваны, абяцаўся сказаць салістам усё, што пра іх думае, праклінаў спектакль, які на яго скінулі якраз тады, калі ў яго ішоў актыўны рэпетыцыйны працэс сваёй пастаноўкі.

— Нікога ты не заб'еш, — са смехам сказала Анна, і гэты смех імгненна яго асвяжыў. — Пасля спектакля ты пойдзеш у бар, вып'еш чарку гарэлкі ці каньяку, але абяцай мне, што толькі чарку. А потым прыйдзеш дадому, возьмеш душ і ляжаш спаць. Каб назаўтра не згадваць пра гэты чужы спектакль. Які ты, дарэчы, вельмі годна вядзеш.

Больш не хацелася думаць пра сённяшнія праколы, і ён рызыкнуў зрабіць прапанову.

На свяце будзе безліч прыгожых дзяўчат.

— Складзеш кампанію? — запытаўся Грынкевіч, затрымліваючы Анніну руку ў сваёй. — Не люблю хадзіць у бар адзін. Калі ж пайду з мужыкамі, дык нажруся.

Анна заматляла галавой.

— Не магу. Я нават хвілінаў за дваццаць да канца ўцяку. Мне заўтра зраніцы трэба быць у Маскве. Здымкі кліпа.

— Навошта яно табе? Разменьваешся толькі, траціш энергію, робішся банальнай.

— Грошы. Досвед. Сувязі.

— Ну так, на оперы не пражывеш, з яе можна толькі сцябацца.

— Кінь дурное.

Звыклым з юнацтва рухам Анна ўскалмаціла яму валасы, якія яшчэ ліплі да змакрэлага ілба.

— Рамантычны ў цябе выгляд з гэтай фрызурай, лепей, чым кароткая стрыжка ці коска, — прамовіла яна.

Затым ужо моўчкі прыбрала валасы, што падалі яму на твар. А ён стаяў і чамусьці хваляваўся, як хлопчык, ад гэтых праяваў клопату. Пазней ён падумаў, што Анна проста па-жаночы хацела ператварыць сцюдзёную ваду яго іроніі ў лёгкае віно жадання. Мужчына не будзе спрачацца з жанчынай, якую хоць крыху жадае, ён дазволіць жанчыне быць і прыземленай, і банальнай, і неразумнай. А ў той момант з ім здарылася зацьменне, ці не ўпершыню з таго дня, як Анна з'явілася ў N. Цяпер яна перастала быць для яго толькі горкасалодкім успамінам пра мінулае і нязбыўнай марай, жанчынай, якую ён ужо не мог атрымаць. Ён не ўслухоўваўся ў словы цёплай прыязні, якія яна казала яму. Яна захацела развітацца сяброўскім пацалункам і дакранулася халаднаватымі вуснамі да яго засмяглага рота, але пацалунак ужо не атрымаўся такім бясхмарна-цнатлівым, як некалькі дзён таму, калі Грынкевіч заходзіў да яе ў госці.

Гэта быў пацалунак-прадвесце, далёкі раскат грому перад моцнай залевай.

Фінал гэтай сцэны развітання ўбачыла Ірына, якая толькі што пераапранулася і паправіла грым да другога акта.

— Якія пяшчотныя адносіны. — вымавіла яна, калі Анна знікла недзе ў натоўпе харыстаў, мімансу і рабочых сцэны, якія таксама тут курылі. — Я стаяла і назірала за вамі. З вас хоць фігуркі ляпі на вясельны торт.

— Ты не ў гуморы? — халодна запытаўся Грынкевіч. — Ты прыйшла сюды, каб падыхаць тытунём? Гэта вельмі карысна падчас спектакля?

Выглядала на тое, што ён узяў занадта рэзкі тон. Ірына была як стогадовае дрэва, якое вытрывала ўсе нягоды, але гатовае было паваліцца ў не самую лютую буру. Ён вырашыў прытрымаць коні, бо наперадзе быў яшчэ другі акт, і калі ў яе зараз на нервовай глебе будзе спазм.

— Прабач, мяне Басаў сёння да шалу даводзіць, — загаварыў Грынкевіч прымірэнчым тонам.

— Пры чым тут Басаў! — не сунімалася Ірына. — Ты за гэтыя некалькі тыдняў ператварыўся ў невядома што.

— Супакойся. Мы з Аннай ведаем ад но ад наго так доўга, што раўнаваць мяне да яе проста смешна і непрыстойна. Па адчуваннях яна для мяне нешта накшталт стрыечнай сястры.

— Кузіначкі? Калі б ты мог сябе бачыць з боку. Добра, што яна своечасова ўцякла, а то я не ведаю што было б.

— Слухай, дарлінг, чаму ты мне не закочваеш сцэны рэўнасці, калі я рудую Жэньку з кардэбалета ціскаю? Ці калі ў рэкламны аддзел заходжу гарбаты папіць?

— Чаму? А таму што ты больш нікога не ціскаеш, як яна тут з'явілася! Ты спіш са мной і ў момант аргазму называеш мяне Аннай! З цябе гэтае імя вырываецца разам са струмянём спермы. Ты думаеш пра яе, калі займаешся са мной сэксам! Прыйшла гэтая дамачка, хвосцікам махнула — і ты ўжо гатовы на ўсё. Ты на яе глядзеў толькі што я не ведаю як.

Вось дура, думаў Грынкевіч, міжволі параўноўваючы Ірыну з Машай. Здаецца, розны тэмперамент, розны тыпаж, а якія яны падобныя. Знайшла момант сварыцца. На якую халеру яна накручвае сябе! Нельга нервавацца ў часе спектакля! Гэтую сцэну трэба было купіраваць як мага хутчэй. Грынкевіч выціснуў з сябе ўсю магчымую пяшчоту, якая ў ім яшчэ заставалася, і нагаварыў Ірыне нейкай бязглуздзіцы, абы яна супакоілася. Ёй працаваць другі акт. А ён, дырыгент спектакля, не зацікаўлены ў тым, каб яна спляжыла ўвесь паказ.

— Яна — Нюта. Я ніколі не называў яе Аннай. Яна з'едзе ў снежні. У яе ўсё добра з асабістым жыццём, устойлівыя адносіны, і ўсе дзялы, — дадаў ён для пэўнасці.

— Калі гэта цябе стрымлівалі ўстойлівыя адносіны?

— У яе не такія адносіны. У яе сапраўдныя.

Ірына, відаць, нарэшце паверыла яму і ўзяла

сябе ў рукі. Гэтым варта было карыстацца.

— Дык я магу сёння запрасіць цябе на адзначэнне маёй прэм'еры? — сказаў Грынкевіч ужо з усмешкай. — Калі ты мне пра Собалева не схлусіла, зразумела. Хадзем пагуляем пасля спектакля ці што? Павячэраем недзе. Я ж ніколі з табой не гуляў.

Дзяўчына пагадзілася, і Грынкевіч адчуў, што навокал пачынаецца мірнае жыццё. У другім акце ён ужо меней пераймаўся праз тэнара, хоць сусветны хіт «Una furtive lagrima.» ў ягоным выкананні атрымаўся цалкам крымінальным. Грынкевіч хіба спінным мозгам адчуў, дзе гэты лапушка будзе рабіць недарэчныя пашырэнні, нейкім дзівам падладзіў пад яго аркестр — і толькі таму яны не раз'ехаліся. Публіка пляскала ў ладкі. Потым ён выходзіў на паклон і атрымліваў з рук адміністратара спрадвечны букет жоўтых ружаў. Марго сядзела ў пятым радзе партэра, Грынкевіч яе бачыў. У галаве складваўся тэкст ветлівай СМС з падзякай за ўвагу і букет. Але гэтая СМС — апошняе, што ён сёння створыць. А можа, ён увогуле напіша ёй заўтра.

Дзяўчаты будуць весяліцца, забаўляцца, танчыць то алеманду, то менуэт.

Пасля спектакля настрой у яго быў такі, што яму нават не захацелася адчысціць трубача за сапсаванае сола. Заўтра сустрэне яго і спакойна пагаворыць, так нават лепей будзе. Ён хутка пераапрануўся і стаў чакаць Ірыну. Як заўсёды, яна выйшла амаль апошняй. Аднак зграйка дзяўчат з хору ўсё ж адзначыла, што яны пакідаюць тэатр разам. Грынкевіч нават наўмысна прыабняў яе за талію. Гэта заўважылі і два аркестранты, што курылі каля ўвахода. Грынкевічу міжволі зрабілася прыемна: нягледзячы на змытую касметыку і на нешыкоўнае ўбранне, Ірына выглядала эфектна.

— Ну што ж, будзем вучыцца не гуляць у хованкі. — уголас прамовіў Грынкевіч і пачаў ціхенька напяваць: — Elisir di si perfetta, di si rara qualita, ne sapessi la ricetta, conoscessi chi ti far!

— Неблагая італьянская, — зрабіла камплімент Ірына.

— У кансерваторыі хадзіў разам з вакалістамі вольным слухачом на заняткі, вунь Іванова якраз памятае. У мяне была тады шалёная юнацкая мара — трапіць на стажаванне ў прыстойны еўрапейскі тэатр. Вучыў мовы, чакаў шчаслівага шанцу. Я ж быў з маладых ды ранніх кандуктараў, ухітрыўся пераскочыць на сімфу з харавога. А цяпер я сяджу ў N, а маладзейшыя стаячаму лапці падплятаюць, хоць і паступалі пасля першай вышэйшай.

У рэстарацыі было не вельмі накурана. Да таго ж зачынялася яна ажно а другой гадзіне ночы, а была толькі палова на адзінаццатую вечара. Пасля спектакля дырыгент і прымадонна былі занадта стомленыя для думак пра ноч кахання, але ў той жа час занадта ўзрушаныя, каб разысціся па дамах і заснуць. Пасля спектакля артыст павінен ісці ў рэстарацыю. Іншага шляху няма.

— Іншага шляху няма. — прамовіў ён. — Будзеш цяпер хадзіць са мной у рэстарацыі ў гонар маленькіх прэм'ер. А пасля звычайных спектакляў табе давядзецца да раніцы сядзець са мной на кухні і піць гарбату з каньяком. І слухаць мае развагі пра музыку. І сачыць, каб я не напіваўся.

Ірына паведаміла, што пакуль жыве ў мамы. З Собалевым яна пасварылася, сказала яму, што больш нічога ад яго не хоча. Яе чарговым разам дастала жонка алігарха, а Собалеў не стаў нічога рабіць. Таму Ірына проста пакінула яму ключы ад нанятай кватэры і сышла адтуль у чым была — у старых джынсах і ў куртцы, якую набыла яшчэ на першым курсе. Зрэшты, а чаму не? Грынкевіч глядзеў на яе, такую мілую і простую без дарагіх шмотак. Што яму, уласна, яшчэ трэба? Не бегаць жа ўсё жыццё за морквай, як той асёл з прыпавесці.

— А ты заўсёды піў?

Гэтае пытанне было неспадзяваным. Настолькі неспадзяваным, што ён сказаў праўду, якую даўно не выцягваў з памяці.

— Не. У мяне быў перыяд, калі я амаль год не піў нічога, апроч піва. Дый тое не штодня.

— Праўда? — Ірына калупалася відэльцэм у салаціку з курыцай. — А што тады здарылася?

— Нешта адмысловае, — адказаў Грынкевіч, стрэсваючы першы попел з цыгарэты. — Я амаль год сустракаўся з адной дзяўчынай. Ёй не падабалася, колькі я п'ю, і я стаў піць меней. Дакладней, амаль не піць.

— І яе звалі.

Джавані ж будзе выхопліваць то адну, то іншую і па чарзе забаўляцца з красунямі.

— Аксанай. Ты наўрад ці можаш яе ведаць, яна зусім не з гэтай тусоўкі. Увогуле не з багемы. Звычайная дзяўчына з невялікай фірмы. Менеджар па персанале, ці як гэта завецца. Гэта гады чатыры таму было, тут, у N.

— А што здарылася потым?

— А потым яна задала пытанне, на якое я не змог адказаць так, як яна хацела. Замест гэтага я прынёс ёй пярсцёнак. Яна сказала, што ў такім разе не варта. На гэтым і развіталіся.

— Пра што ж яна запыталася?

— Яна запыталася, ці я кахаю яе.

Грынкевіч зноў стрэс попел і пашкадаваў, што

ўспаміны пра мінулае не згараюць гэтаксама хутка, як цыгарэты.

— Мы пазнаёміліся ў аўтобусе. Я ехаў дадому, а яна — некуды на юбілей да цёткі, як потым выявілася. Выходзіла яна на пару прыпынкаў раней. Гляджу — сімпатычная паненка, яўна толькі што з цырульні. А тут навальніца пачалася, а дзяўчына без парасона. Я і загаварыў з ёй. Выйшаў на тым самым прыпынку, правёў пад сваім парасонам да той кавярні, узяў тэлефон. Так усё і пачалося. Спакойна так з ёй было, добра. Ніводнага разу адносіны не высвятлялі, не сварыліся. Вядома ж, шмат што ў маім жыцці яна лічыла дзікім, а я, наадварот, не разумеў, як можна жыць па раскладзе ад дзявятай да шостай плюс два выходныя. Зрэшты, дзеля яе я завязаў з п'янкамі. Я цяпер ужо не дужа і п'ю, а раней, калі маладзейшы быў, добра мог даць. А галоўнае, мне нецікава было ёй здраджваць. Маша, ну, тая самая. Карацей, Маша тады зразумела, што гэта сур'ёзна, і атруцілася нечым, нейкіх пігулак нажэрлася і лягла паміраць проста ў адной з грымёрак. Гэта, безумоўна, не падзейнічала. Як ні дзіўна,

Аксана да таго інцыдэнту з разуменнем паставілася. Адзіная жанчына, якая мне верыла. Я пра гэта ведаў і таму ні ў чым ёй не хлусіў.

— І калі яна цябе запыталася, ці кахаеш ты яе, ты не стаў ёй хлусіць.

— Ты разумееш, мне з ёй было добра і лёгка, але я не мог акрэсліць гэта адчуванне як каханне. Можа быць, я не здольны закахацца з першага позірку, мне патрэбны час. Я не аматар ружовых смаркачоў і прызнанняў, за якімі нічога не стаіць. Магчыма, я толькі-толькі пачаў яе па-сапраўднаму да сябе падпускаць, пачаў ёй давяраць. І калі б яна вось так па-жаночы не паставіла пытанне рубам.

— А пярсцёнак быў заручальны?

— Так. Баяўся яе страціць. А яна сказала, што гэта неістотна і нічога не дае, калі кахання няма. Сама ўсё і вырашыла.

— Мудрая жанчына.

Ірына змоўкла і занялася вячэрай. Напэўна, яна зразумела зашмат. Нават болей, чым ёй дазвалялі зразумець.

А заўтра зранку Джавані папоўніць свой каталог дзясяткам новых жаночых імёнаў.

— Ты ведаеш, Ізольда хацела атруціць Трыстана за тое, што ён занадта лёгка аддаваў яе іншаму. Без барацьбы. Ёсць жанчына, якую я кахаю, а ёсць абавязак. — раптам выдала яна.

Грынкевіч насцярожыўся.

— Гэта рэфлексіі з нагоды сённяшняга «Эліксіра кахання»? Ці, можа, ты пачала слухаць Вагнера? Нетыповае хобі як на спявачку твайго амплуа. Тады ў цябе ёсць шанец наладзіць адносіны з Аннай — яна, як я памятаю, захаплялася. Але ты робішся сапраўднай артысткай: у цябе знікае дэмаркацыйная лінія паміж сцэнай і жыццём. — сказаў ён і нават не ўсвядоміў, што амаль працытаваў Анну.

Яму захацелася палезці яшчэ за адной цыгарэтай, але ён падумаў, што сёння занадта шмат курыць.

— Не, Лёша, я, напэўна, не змагу ўсё жыццё чакаць, пакуль ты станеш мне давяраць ці як там гэта ў цябе называецца. Я, можа, не такая мудрая і спакойная, як гэтая Аксана, — сказала Ірына, адстаўляючы ад сябе талерку. — Нават Собалеў кажа, што кахае мяне.

— Кажа — ключавое слова, — стомлена адпрэчыў Грынкевіч. — І нічога не робіць дзеля таго, каб вам абоім было лепей і каб вы былі разам. Хіба толькі грашыма аддае. А як бы ён гэтае каханне праяўляў, калі б, напрыклад, сеў у турму з канфіскацыяй?

— Досыць.

Ірына ўзнялася з месца і ўзяла тэлефон. Яна выклікала таксоўку. Грынкевіч спрабаваў яе спыніць, але не ведаў, што ёй сказаць. А можа, не ведаў таму, што нейкае ўнутранае пачуццё загадвала яму не спыняць Ірыны. Калі яна, накінуўшы паліто, выбегла з рэстарацыі, ён вярнуўся на сваё месца. Ён дапіваў віно, чамусьці думаючы, што Ірына ўсё адно вернецца. Не цяпер, дык у чацвер.

Няхай сёння дзяўчаты весяляцца, забаўляюцца, танчаць то алеманду, то менуэт. А заўтра зранку каталог дона Джавані папоўніцца дзясяткам новых імёнаў.

«Ты ведаеш казку пра Рапунцэль? — усплылі ў памяці словы. — Дык вось, ты як той прынц. Толькі вашай каралеўскай высокасці пан Бог даў зашмат гонару. І ты глядзіш знізу на Рапунцэль, якая сядзіць у вежы. Але ты не хочаш сказаць: “Рапунцэль, спусці свае коскі долу!”. Бо ты прынц і ты пэўны, што не каралеўская гэта справа — прасіць пра нешта ў простай Рапунцэль. І ты ходзіш да гэтай вежы, як на працу. Ты чакаеш, што яна ўсё ж спусціць коскі. А яна таксама глядзіць на цябе зверху, але не спускае косак, бо ёй ведзьма забараніла. Нашто табе Рапунцэль? Вакол процьма прынцэс, якія кахаюць цябе і чакаюць. А ты ходзіш да Рапунцэль, якая сядзіць у вежы адна са сваімі страхамі. І, можа быць, яе не кахае ніхто. Апроч цябе, які ўжо столькі гадоў нясе вахту пад вежай, але маўчыць з гонару». — «Што ж мне зрабіць?» — «Знайсці яе і сказаць: Рапунцэль, я цябе кахаю. Іначай яна не спусціць косаў долу, а ты будзеш дурыць галовы прынцэсам, якім насамрэч патрэбныя іншыя прынцы, а не ты. Бо табе патрэбная Рапунцэль». — «Яна не спусціць косаў долу. Сумняваюся ў тым, што ёй гэта трэба ўвогуле». — «Пагатоў варта яе знайсці, каб закрыць для сябе гэтую тэму. Не дык не». — «Усё не так проста. Яна не Рапунцэль, яна Снежная каралева.» — «Я вашаць і ты вашаць, а хто ж нам хлеба напашаць. Так і ў вас».Келіх з віном раптам выслізнуў з рук, і ён ачомаўся толькі тады, калі ўбачыў, як чырвоная вінная пляма расплываецца па светлым абрусе. Паўз яго прайшла афіцыянтка і кінула нешта наклталт: «Нічога страшнага». Грынкевіч стаў збірацца, папрасіў рахунак і пакінуў ладны гасцінец.

На жаль, толькі ў казцы эліксір кахання здымае ўсе пытанні наконт таго, каму варта сказаць першае слова.

Джавані выпівае келіх віна і шпурляе яго на падлогу. Келіх разбіваецца са звонам, а свавольнік з радасным смехам уцякае.

Сцэна XVI

Сад перад домам дона Джавані з дзвюма дзвярыма, замкнёнымі звонку на ключ. Мазэта і Дзэрліна, хор сялян і сялянак; адны спяць, іншыя сядзяць на лаўках, etc.

Рэчытатыў «Masetto, senti un po'! Masetto, dico...».

Ён і праўда не памыліўся: Ірына прыйшла да яго сама, come agnelina. І найперш яна даслала СМС: «Ты не звяртай увагі, што я так сябе паводзіла. У меня быў ПМС, я ўвогуле паскудна пачувалася».

Спісаць гэтую сварку на ПМС, было, напэўна, зручна для іх абоіх. Усемагутны ПМС дазваляе жанчыне думаць, што яна капрызная і нячулая да іншых толькі ў пэўныя дні, а ў астатнія дні яна белая і пухнатая, як крылы анёла. Мужчыне ж ён падкідвае яшчэ больш усцешную думку: гэта не ты, свалата такая, давёў бедную кабету да істэрыкі, гэта ўсё я, вялікі і жахлівы ПМС, а ты так, пад руку трапіўся.

Зрэшты, ён не стаў хапацца за гэтае паведамленне як за нагоду для сустрэчы, даслаў толькі кароткае: «Нічога, здараецца».

У наступныя дні Грынкевіч не імкнуўся ўбачыцца з Ірынай па-за тэатрам і пагутарыць пра нешта іншае апроч спектакля. Праз тыдзень ён ужо ўсведаміў, што пазбягае яе. Калі яна сама пісала яму паведамленні ці тэлефанавала, ён адказваў, і не проста ветліва, а нават цёпла. Ён перастаў праяўляць нейкую ўласную ініцыятыву. Гэта трэба звесці на коду, думаў ён, і пажадана без фанфараў. А яшчэ лепей — як у барокавай музыцы, калі апошні акорд твора ў мінорнай танальнасці пераходзіць у аднайменны мажор. Ціха, прыгожа, без драм і жарсцяў. Проста не трымаць яе, няхай сама адпадзе, як хвост у яшчаркі.

Затое за пару дзён, пакуль Анны не было ў N, ён пачаў натуральна сумаваць, бо прызвычаіўся ўжо да таго, што яна зноў стала часткай яго жыцця. Няхай гэта іншае жыццё, іншая Анна. Але іншая нават лепей за тую, якую ён сабе часам уяўляў цягам гэтых васьмі гадоў.

Дзэрліна спрабуе замірыцца з Мазэта, але ён раззлаваны і не хоча слухаць сваёй нявесты.

У першы час пасля таго развітання, калі ён ляснуў дзвярыма ейнай кватэры так, што ажно тынкоўка са столі пасыпалася, Грынкевічу зручней было думаць, што ўсе яго прароцтвы спраўджваюцца. А калі ён згубіў Анну, то пачаў турбавацца: а ці не знікла яна ў літаральным сэнсе? Нават такія думкі прыходзілі яму ў галаву.

Гэта быў іх супольны дзень народзінаў, развітальны дзень народзінаў. Грынкевічу спаўнялася дваццаць пяць — юбілей усё-ткі. Анне толькі што стукнула дваццаць два. Не юбілей, але таксама прыгожы лік. Банкет зацягнуўся, і юбіляр быў добра паддаты. Анна ж, каб не напівацца, уцякла на кухню мыць назапашаны посуд. Грынкевіч прыйшоў да яе, папрасіў попельніцу. Дзяўчына падала яе Грынкевічу, сказаўшы толькі:

— Сядай. Куры. Маўчы.

Яна была ў той дзень невясёлай, нават дазволіла сабе некалькі калючых жартаў. Можа быць, яна адчувала тое самае, што і ён? Можа быць, яна не хацела расставацца?..

Ён усё казаў пра ейны голас, пра Лаўрэту:

— Ты яе так спяваеш, што. Я б пайшоў дзеля цябе на куды горшы грэх, чым той Джані Скікі. Гэта як чалавеку, якога на ўсё жыццё пасадзілі ў змрочны склеп. І ён спрабуе ўцячы. Яго, безумоўна, ловяць і забіваюць. Але ён усё ж памёр, пабачыўшы яшчэ раз сонца ў небе.

— Не ведала, што ты такі паэтычны, — адказала дзяўчына, сціскаючы ў руцэ губку на посуд. — Але я, відаць, горшая за свой голас.

— Чалавек з багатым голасам не бывае бедным душой.

Яна толькі адмахнулася і пайшла ў пакой па чарговую партыю брудных талерак. Хлопец дачакаўся, пакуль яна вернецца. Стаў выпытваць, што яна сабе думае далей наконт спеваў.

— Гэта не маё, — раптам заявіла яна вельмі халодна і патлумачыла: — Няўтульна мне сярод гэтых манерных паненак.

Але ж крыху пазней яна прызналася, што не паладзіла са сваім педагогам і, хутчэй за ўсё, яе зарубяць і не дадуць паступіць. Педагогу не падабаецца ейны імідж, а яшчэ болей — недастатковая адданасць, няўменне глядзець на свайго гуру сабачым позіркам.

— У свеце ёсць іншыя кансерваторыі, — сказаў Грынкевіч.

Анна прамаўчала. Ён прамаўчаў таксама. Ён глядзеў, як у мыйцы рабілася ўсё меней бруднага посуду. Госці ўжо гукалі іх, бо выспелі новыя тосты. Анна адказвала, што зараз яны прыйдуць, і раіла Грынкевічу напраўду ісці і забаўляць грамаду.

— Нюта. — зусім ціха прамовіў ён.

Яна азірнулася, закручваючы краны з вадой. Ён зноў змоўк. Дзяўчына выцерла рукі ручніком, зняла з сябе фартук і знакам паказала яму, што гатовая ісці да гасцей.

— Ты пачакай. — зноў няўпэўнена прамовіў ён.

Халоднае зімовае паветра цягнула з адчыненай

форткі. Ён паціху цверазеў і ўжо вельмі добра ўсведамляў, што і навошта кажа.

— Паехалі са мной у N. Там таксама ёсць кансерваторыя. Праслухаешся там, і калі што, дык праз паўгода прыедзеш паступаць.

Анна невядома навошта зноў узяла ручнік і выцерла ўжо сухія рукі.

— Хопіць ужо з мяне кансерваторый, — глуха буркнула яна. — І што там, у тым N.

— А тут што? — не супакойваўся Грынкевіч. — Хто ты тут такая? Ад пустога хлява затычка. Чарада мужыкоў, гулянкі, грошы ад халтуры да халтуры?.. З гэтай кватэры палова тваіх сваякоў нагамі ўперад выйшла. Ты тут таксама загінеш.

— Не вярзі лухты. Хадзем, нас ужо чакаюць.

Грынкевіч падышоў да дзвярэй кухні і зачыніў іх перад носам у госця, які хацеў быў іх клікаць.

— А што для цябе не лухта? Ты тут задыхаешся. Сядзіш тут, як у халоднай ракавіне. Здаецца, надзейна і нават утульна, але жыццё паціху сыходзіць. Ты ўжо нават забылася, навошта жывеш і што табе трэба. Нават старыя мары табе ўжо не патрэбныя. Дзеля чаго ты будзеш жыць?

— Гэта ўжо не твой клопат. Я са сваім жыццём як-небудзь сама разбяруся. Ты вунь таксама казаў, што ў цябе мэта — Еўропа, а сам едзеш у горад N. Перспектыўны ты наш маэстра!

Яго вельмі глыбока разанула гэтая рэпліка. Такога ён чакаў ад каго хочаш, толькі не ад Анны. Таму Грынкевіч таксама вырашыў не шкадаваць яе самалюбства.

— Спадзяешся дачакацца белаконнага прынца? — запытаўся ён.

Дзэрліна кажа Мазэта, што не заслужыла такой жорсткасці.

Анна раптам са злосцю швырганула ручнік на падлогу і стала прамаўляць на вельмі жорсткім пагрозлівым піянісіма:

— Лёша, я бачыла цябе ў дупель п'яным безліч разоў. Але ты ніколі яшчэ не трызніў. Ты злавіў белачку? Дык давай зараз выклічам хуткую, пакуль ты тут чорцікаў па сценках не пачаў ганяць. Ты як хочаш, а я пайду, мяне чакаюць.

— Сядзь! — на такой самай дынаміцы, але з яшчэ большым унутраным напружаннем адказаў ён і схапіў дзяўчыну за плечы.

Яна амаль аўтаматычна апусцілася на зэдлік і паг ляд зела на яго са страхам. А ён зноў загаварыў, не даючы ёй уставіць ані слова:

— Не будзе ў цябе ніякіх прынцаў, хоць твой тата і лічыць цябе дзяўчынай з пэўнымі патрабаваннямі да жыцця. Ты свой ліміт прынцаў вычарпала, калі сышла ад гэтага. А цяпер табе застаюцца толькі жабракі на пару начэй. А чаго ты хацела? Злавіць алігарха на свае чырвоныя валасы і пірсінг па ўсім целе? Не хачу цябе расчароўваць, дзевачка, але мужыкам, хоць яны з грашыма, хоць без, такое не падабаецца. Не таварны ў цябе выгляд для прынцаў. Проста тата табе ўклаў у галаву, што ты прынцэса, але тата памыляецца. Не спраўдзіла ты татавы спадзевы.

— Пры чым тут тата? — шэптам і з нейкім пакутніцкім выразам твару запыталася яна.

Але Грынкевіч ужо завёўся так, што не стаў звяртаць на гэта ўвагі.

— Калі ты кінеш музыку, кім ты станеш? Ты плывеш па жыцці і не думаеш, куды цябе занясе. Зрабіла з сябе пудзіла, атачыла сябе нейкімі маргіналамі, трахаешся з першым-лепшым.

— Мяне гэта задавальняе! — з халодным выклікам адпрэчыла яна.

— Не дуры галавы. Ты з імі ўвогуле нічога не адчуваеш, толькі імітуеш. Ты і раней імітавала.

— Табе, аднак, падабаліся мае імітацыі! — дзяўчына па-вядзьмарску зарагатала, але сцішылася, калі ўбачыла, што ён зрабіў рух, нібыта хацеў на яе замахнуцца. Але ён проста грукнуў кулаком па сценцы.

— Ды ты ніякая ў ложку! І гэта праўда, сама ўсё ведаеш. — выдаў ён, не гледзячы на Анну.

Яна затуліла твар далонямі, але Грынкевіч ведаў, што яна не заплача. Анна не ўмела плакаць. Сапраўды, калі праз колькі імгненняў яна зноў зірнула на яго, твар быў сухім, хоць і збялелым, хіба толькі вусны нервова торгаліся.

— Зрабі так, каб я цябе больш ніколі не бачыла, — сказала яна. — Зараз жа!

Ён тады сыходзіў з поўным усведамленнем сваёй рацыі, як ні дзіўна. Толькі злаваўся на сябе, што ўсё ж не здолеў разбурыць халодную ракавіну, у якую схавалася Анніна душа. Ён вылецеў з кухні і рушыў у вітальню, дзе ўжо стаялі сцішаныя і крыху спалоханыя госці. Накінуў паліто і выбег з кватэры, моцна ляснуўшы дзвярыма. Толькі потым ён думаў, што трэба было сказаць нешта іншае. Яшчэ пазней ён разважаў: калі б яна раптам ухапілася за ідэю паехаць у N, то з гэтага магло нічога добрага не атрымацца. Зрэшты, што сказана, тое сказана.

На гэта Мазэта выдае яшчэ больш гняўлівае: ды як ты магла, засталася з іншым мужчынам, кінула мяне адразу пасля вяселля, пасмяялася з мяне! Я проста не хачу шумець, бракавала мне яшчэ, каб уся вёска ведала пра маю жонку-курву, а так я б цябе...

Анна вярнулася ў N з Масквы, і жыццё неяк вельмі натуральна пайшло ад сустрэчы да сустрэчы, ад званка да званка, ад СМС да СМС. І Грынкевічу спатрэбілася ўсяго некалькі дзён, каб перастаць падманваць самога сябе. Так, думаў ён, мне гэта трэба менавіта цяпер, я жыву імгненнямі, паку ль яна тут, з ёй словы набываюць крылы, а гукі афарбоўваюцца, позіркі пачынаюць спяваць, а голас — лашчыць. На тарабарскай мове зручней думаць, і, што самае цікавае, яна даступная аркестрантам, якія цяпер разумелі яго з паўнамёку. Яны казалі, што іхны сумленны і старанны Грынкевіч, якога раней лічылі проста харошым хлопцам, цяпер зрабіўся музыкантам і на яго рэпетыцыях час ляціць хутка, як у каляровым дзіцячым сне.

Аднойчы ён, ідучы на працу, зазірнуў у кветкавую краму, бо на яго сама паглядзела з вітрыны чырвоная ружа. Яна адна стаяла ў вялікім вазоне і нібыта чакала, што яе забяруць. І хоць кветка засталася адна, яна была пекнай і свежай. Прадавачка прыязна плявузгала, нахвальваючы іншыя ружы, казала, что сёння быў нейкі ўдалы завоз, ці не адразу з самага ранку ўсё раскупілі. Грынкевіч моўчкі дастаў грошы і папрасіў загарнуць кветку ў паперу.

У тэатры ён пайшоў у пакой, які адвялі Анне на час працы. Яе там не было, але рэчы ляжалі на стале, у тым ліку клавір «Дона Джавані». Грынкевіч вызваліў кветку ад абгорткі і ўклаў яе ў кніжку, на фарзац, дзе быў запіс пра другога Амадэя.

Калі ж праз паўгадзіны яны сустрэліся, то Анна з дасканала сыгранай абыякавасцю запыталася, у каго тут можна пазычыць вазу ці хаця б слоік.

— У мяне тут таемны прыхільнік завёўся, — патлумачыла яна. — Прынёс ружу, а мне ратуй яе ад завядання.

— Бачыш, які ўважлівы прыхільнік: падабраў табе ружу пад колер сукенкі! — заўважыў Грынкевіч.

На Анне сапраўды сёння была доўгая чырвоная сукенка з глыбокім дэкальтэ. Валасы яна сабрала ў вузел на патыліцы, зрабіла ярчэйшы, чым звычайна, макіяж і цяпер нагадвала паўднёвую міжземнаморскую жанчыну, можа быць нават іспанку.

— І праўда, — усміхнулася яна, разглядваючы ружу, якую трымала ў руках. — А я нават не ведаю, каму дзякаваць.

— Можа быць, яму, твайму прыхільніку, гэткая зваротная сувязь і не патрэбная? Проста хацеў зрабіць табе прыемнае, вось і ўсё.

— У яго атрымалася. Кветкі я люблю.

Увечары таго дня спектакля ў тэатры не было.

Сабралася невялічкая кампанія: Грынкевіч, Анна, Міша, Тамара, якая мелася спяваць донну Анну, і яшчэ пара аркестрантаў. І ўсёй гэтай кампаніяй яны пайшлі на піва. На шляху ў бар Анна ўзяла Грынкевіча пад руку, і яны крыху адсталі ад астатніх. Анна распытвала яго наконт працы і казала, што калі ён так будзе абыходзіцца з аркестрантамі, дык неўзабаве згарыць. Дырыгент, як і рэжысёр, павінен забяспечыць колазварот энергіі, тлумачыла яна. Колькі аддаеш, столькі ж мусіш адабраць назад, тады ўсім будзе добра. Грынкевіч ёй пярэчыў. Ён казаў, што калі яго захапляе праца, як вось цяпер, з «Донам Джавані», ён не можа разлічваць, колькі ён аддае. Ён не ўмее быць начальнікам і дыктатарам. У першыя пару сезонаў ён спрабаваў усіх гнуць, але выйшла так, што яго не залюбілі аркестранты. Давялося мяняцца.

— Давялося стаць апавядальнікам, акторам, нават казачнікам. Самае складанае для тых, каму выпадае нешта тлумачыць, — падбіраць вобразы. Пакуль ты свае тлумачэнні не апранеш у метафары, цябе не зразумеюць. Дакладней, зразумеюць толькі на ўзроўні «цішэй-грамчэй, хутчэй-павольней». Ну, і гук будзе адпаведны. Я ж не шаман, такі як Фурт.

— Я крыху не пра гэта, — адказала Анна і праз хвіліну дадала: — Мне тут распавялі, што ў вас такое свайго кшталту паданне ходзіць. І што ты, здаецца, рызыкуеш. Што гэта гульня з прадказальным вынікам.

Грынкевіч стомлена ўздыхнуў і сказаў ёй тое, што ўжо казаў на гэты конт усім астатнім: ён не верыць у забабоны.

— Дарэчы, як тваё здароўе? Тая праблема не турбуе? — пацікавілася Анна.

— Здаецца, не. Ціск, бывае, скача, але гэта не так ужо і часта. А так. У мяне праца як кампенсацыя, мне ж яшчэ тады сказалі, што дапаможа. Дазаваныя фізічныя нагрузкі на ўсе групы мышц. Амаль спорт, толькі не такі рызыкоўны. Праўда, я ў доктара не быў з таго часу, як мной перастаў цікавіцца ваенкамат. Меней трэба пра гэтую лухту думаць, Нюта.

Дзэрліна ўсё ж апраўдваецца. Хіба яна вінаватая ў тым, што яе ўтрымлівалі падманам, яна не хацела... Але нічога страшнага з ёй не здарылася, ейны жаночы гонар не пацярпеў.

У бары іхную кампанію пасадзілі за вялікі стол. Усю ўвагу прысутных прыцягнула да сябе асетынка Тамара, якая нядаўна вярнулася з гастроляў, дзе была збольшага на падстрахоўцы. Апавядала, як ёй выпала спяваць аркестравую замест сусветнай зоркі і як гэта было цудоўна — працаваць з сусветнавядомым маэстра.

Грынкевіч слухаў яе краем вуха, дзеля падтрымання размовы. І пры гэтым глядзеў на Анну, якая сядзела насупраць. Яна цяпер і напраўду выглядала як іспанка, бо інтымнае асвятленне бара надавала ейнай скуры непрыроднае смуглявае адценне, а зрэнкі вачэй так пашырыліся, што амаль схавалі блакітны раёк. Сабраныя ў вузел цёмныя валасы. Шляхетны нос з гарбінкай, даволі вялікі рот з мяккімі вуснамі. Адкрытыя шыя і плечы, сукенка, што не прадугледжвала станік. Ён мог беспакарана глядзець на Анну, бо ведаў, што ёй няма куды схавацца ад ягоных позіркаў. І пры гэтым ён пачынаў змагацца са сваёй мужчынскай фізіялогіяй.

— У табе цяпер ёсць нешта інфернальнае, — сказала яна, каб гэта пачуў толькі Грынкевіч. — А ўвогуле мяне ўражвае гэтая тэатральная легенда, я ніколі не бачыла, каб недзе яшчэ так да гэтага ставіліся.

— Ты сёння асабліва небяспечная. Не будзі ўва мне дэманаў.

— А што будзе, калі яны прачнуцца?

Усе прысутныя, апроч Анны, замовілі піва, яна ж адна сядзела з келіхам віна. Віно было таксама ў колер ейнай сукенкі, як і падораная ружа. А Грынкевічу хацелася, каб па іх зараз жа прыляцеў кілім-самалёт і незаўважна для іншых знёс падалей. Анна тым часам перастала адводзіць позіркі. Так здарылася, што Тамара запыталася пра нешта ў дырыгента, і ён вымушаны быў ачомацца ад сваіх мрояў і пачаць прамаўляць.

«Ах, які ты бязлітасны, Мазэта! — у роспачы выгуквае Дзэрліна. — Рабі са мной што хочаш, толькі даруй мне маё глупства».

— У стылістычным сэнсе італьянскія оперы Моцарта вельмі няпростыя, асабліва познія. Мне вельмі не імпануе псеўдабарокавая безвібратная манера выканання, якой апошнім часам паўсюль захапляюцца. У нас не тыя інструменты, дый Моцарт — ужо не барока. Але яшчэ і не рамантызм, дзе можна ісці шырокімі штрыхамі, махаць гукам і грузіць тэмбрамі. Не, я не прэтэндую на тое, што менавіта ў нас будзе эталоннае прачытанне гэтай партытуры. Гэта павінна быць галантна і зграбна, як уся моцартаўская эпоха, але пры гэтым не суха.

У паўзе, калі нейкую ягоную рэпліку падхапіў адзін з прысутных аркестрантаў, Грынкевіч зноў зірнуў на Анну. Яна таксама паглядзела на яго, паднесла свой келіх да вуснаў, але не адпіла. Гэты знак прызначаўся толькі яму.

№ 12: Арыя «Batti, batti, o bel Masetto...».

У апошнія дні кастрычніка ў горадзе N з'явіліся афішы прэм'ернага «Дона Джавані». Грынкевіч знайшоў там сваё імя і ў першы момант збянтэжыўся. Ён згадаў, як у красавіку, калі яшчэ быў жывы Аляксандраў, тэатр загадзя замовіў афішы на прэм'еру. Ён сам іх бачыў, на ўласныя вочы, бачыў там прозвішча іншага дырыгента. Спектакль меркавалі выпусціць у верасні, аднак Аляксандраў памёр на наступны дзень пасля таго, як у рэкламны аддзел прынеслі стос свежых, з пахам друкарні плакатаў. Грынкевіч тады крыху фліртаваў з тамтэйшай супрацоўніцай і вось, зайшоўшыся ў госці на гарбату, пабачыў афішы.

Новыя былі такія самыя, толькі прозвішча дырыгента на іх змясцілі іншае. Ён падышоў да тумбы на прыпынку і памацаў паперу. Гэтыя геніі рэкламы і піяру скарысталі старыя афішы, толькі ахайна заклеілі імя нябожчыка!

Казалі потым, што Грынкевіч быў прыўкрасны ў сваім высакародным гневе, калі шумеў у рэкламным аддзеле. Дзяўчына, якраз тая самая, што частавала яго гарбатай, ажно расплакалася. Яна апраўдвалася: маўляў, гэта начальства дало каманду актыўна піярыць. Новыя афішы, вядома ж, будуць, літаральна праз тыдзень іх здадуць у расклейку. А старыя скарысталі як часовы варыянт, іначай начальства будзе злавацца. Пагатоў іх зрабілі пад піяр дырыгента, тады яшчэ не было пэўнасці наконт рэжысёра, вось і заклеілі імя, дробязь якая.

Дзэрліна зноў просіць даравання ў Мазэта: ну пабей мяне, ну адлупцуй, калі хочаш, я ўсё сцярплю. (У сялян было заведзена, каб муж лупцаваў жонку.)

Хацелася пайсці да дырэктара, каб зрабіў вымову дурніцы. Грынкевіч сапраўды ламануўся ў прыёмную шэфа, але той выехаў на нейкую тэрміновую нараду, і таму з прачухонам рэкламнаму аддзелу варта было пачакаць. Зрэшты, ну а што скажа дырэктар? А як заўсёды. Паглядзіць у той кут свайго кабінета, дзе вісяць побач абраз Багародзіцы і партрэт Пуціна, цяжка ўздыхне і прамовіць: ну аблажаліся, ну бывае, усе мы рускія людзі, праз тыдзень афішы пераклеяць і ўсё будзе зэ бэст.

Рэшткі злосці перагарэлі ў курылцы разам з цыгарэтай. Яго супакойваў Міша, заклікаў не браць да галавы і прасцей ставіцца да такіх анекдотаў. Гэты весялун проста не бачыў тут ніякага знаку, ніякага папярэджання. І няма чаго з ім абмяркоўваць. Калі б Грынкевіч пачаў выказваць тое, што яго насамрэч турбавала, Міша палічыў бы яго за параноіка. Злосць згарэла, але прыйшла тупая трывога, ухапіўшы яго за сэрца сваёй халоднай лапай. Гэта была не зусім метафара, а цалкам рэальнае фізічнае адчуванне, якое Грынкевічу вельмі не падабалася. Праўда, адпусціла яго даволі хутка.

Дзеля поўнага супакаення яму патрэбная была Анна, якая ў гэты час мусіла працаваць у класе пад раяль. Ён сёння ўжо меў працяглую аркестравую і па вялікім рахунку мог адпачываць, але пасля такога скандалу хіба расслабішся? Ён прыгадаў усе абставіны таго, якім чынам атрымаў гэтую пастаноўку. Не, з Аннай ён не будзе гэта абмяркоўваць. Проста Анна — гэта цуд, гэта сон, які неўзабаве скончыцца, а таму дарагая кожная хвіліна. А можа, і не скончыцца?.. Чаго ён насамрэч хацеў ад Анны? Ну, натуральна, сэксу, прычым з кожным днём гэтае жаданне рабілася ўсё менш кантраляваным, ажно да таго, што яму складана стала працаваць у яе прысутнасці. Пачуцці і адчуванні вагаліся ад лёгкай мілоснай эйфарыі да моцнай эрэкцыі, усё залежала ад таго, як далёка Анна ішла ў сваіх міжвольных правакацыях — ці няма на ёй сёння кароткай спадніцы, ці не забылася яна зноў надзець станік, ці не павітала яго сяброўскім пацалункам, які распальвае больш за жарсныя інтымныя гульні. Такога з ім не было нават на вострай стадыі захаплення Ірынай.

Ну, ёсць гэты Гюнтар, гэтая бляклая моль, гэты нонсэнс, гэты аўтар чарнушных тэатральных пастановак, але наўрад ці ён дае Анне тое, чаго яна хоча. Іначай не было б у яе позірках так шмат абяцанняў, хоць, здаецца, паводзілася яна хутчэй стрымана. Можа быць, усе гэтыя гады яна драмла, як вусень у кокане, а вось цяпер гатовая вырвацца з яго прыўкрасным матыльком? Так бывае. І Грынкевіч прадчуваў, што неўзабаве ўсё і здарыцца, у які дзень і пры якіх абставінах — невядома, але ён аднойчы засне, сплятаючыся з Аннай у марскі вузел абдымкаў.

А што далей?

Далей прэм'ера «Дона Джавані» і. І шэры дым. Ён не бачыў далей ніякай будучыні, ні сваёй уласнай, ні таго, што магло быць звязана з Аннай. Але цяпер яна была яму патрэбнай, каб прагнаць гэтую трывогу ці, можа быць, нават развеяць хоць крыху гэты шэры дым і вярнуць яму здольнасць верыць у заўтрашні дзень.

Сёння была яшчэ «Травіята», куды ўводзілі Ірыну і дзе Грынкевіч мусіў страхаваць дырыгента Каршакова. Ён неяк зусім пра гэта забыўся. Якраз думаў пагутарыць з дырэктарам, каб хаця б за пару тыдняў да прэм'еры не ставілі яму ні страховак, ні спектакляў. Але да прэм'еры яшчэ крыху больш за месяц, а ён пачынае ігнараваць сваю штодзённую працу, гэта нядобра. Дарэчы, варта было б зрабіць сёння адзін чыста гуманітарны жэст.

Ён дастаў сотавы і набраў нумар Ірыны — адзіная за апошнія пару тыдняў ініцыятыва з ягонага боку. Спявачка ўзяла тэлефон і была ветлівай, але сухой. Грынкевіч распытваў, як яна пачуваецца, ці гучыць, і ўсё ў такім стылі. Размова выходзіла нацягнутай.

— Калі ты не паслухаеш усяго, я цябе цудоўна зразумею, — яшчэ больш суха сказала Ірына. — Ты не абавязаны затрымлівацца ў тэатры толькі таму, што сёння спяваю я.

— Што гэта значыць?

— Ты сам усё разумееш. У кожным разе, дзякуй табе за маральную падтрымку. Са мной ты не мяшаеш працу і асабістае.

— Іра, не трэба на мяне нападаць. Да таго ж, я так ці іначай сёння на страхоўцы.

— А я не нападаю. Дзякуй табе за званок і выбачай, бо ў мяне яшчэ справы. Пакуль.

Ён даў сабе слова, што паслухае ўвесь спектакль з залы, потым абавязкова павіншуе Ірыну, а калі трэба, то і суцешыць. Ён пачуваўся вінаватым перад ёй, але нічога не мог з сабой зрабіць, бо паводзіўся так, быццам яго апаілі. Цяпер усе ягоныя думкі займала Анна. За гэтыя гады ў ёй шмат змянілася не толькі звонку, але і ўнутры, так ён гэта адчуваў. Яна іначай на яго глядзела, у вачах быў не страх і не выклік, не жаданне эпатаваць, як раней, а гатовасць. І яму гэта не мроілася, мужчынскі інстынкт яго не падманваў.

Яна рэпеціравала з вакалістамі і канцэртмайстрам. Якраз праходзілі «Batti, batti.», калі ён ціхенька ўвайшоў і сеў на крэсла ў кутку. Адна запасная Дзэрліна (у адсутнасць Ірыны) завучвала мізансцэны пад наглядам рэжысёра. Яшчэ адна, таксама запасная, сядзела і проста назірала за працэсам. Асноўны Мазэта павінен быў мастацкімі сродкамі барокавай эпохі паказваць абражаны гонар. Грынкевіч міжволі гігікнуў, гледзячы на іх. Ідэя рэжысёра цалкам чыталася — гэта быў гратэскны спектакль пра оперу.

Анна павіталася з ім кіўком галавы і ўсміхнулася. Калі ён увайшоў, яна сядзела вярхом на крэсле, абхапіўшы рукамі яго спінку. На ёй былі чорныя джынсы з заніжанай таліяй і чорны бліскучы швэдрык, даволі кароткі, каб агаліць самы ніз спіны. І няхай не было ніякага асаблівага выкліку ў гэтым спантанна аголеным кавалачку цела, але ж яму, мужчыне, стала горш думацца пра музыку і рэжысуру. Да таго ж сам выгін спіны быў такім спакуслівым, што нават у даўжэзным балахоне Анна выглядала б прывабна. Апошнімі днямі яе часта абмяркоўвалі мужчыны ў курылцы і амаль заўсёды ўжывалі зацёрты, але трапны ў гэтым выпадку эпітэт — сэксі, хоць ніхто не называў яе прыгожай. На публіцы Грынкевіч стараўся абстрагавацца ад гэтых мужчынскіх размоў, але ўнутрана цешыўся: гэта ён распаліў вогнішча, знічкі якога цяпер ляцелі ва ўсе бакі. Калі Анна толькі прыехала ў N, яе называлі хіба што «мілай» і «сімпатычнай».

Яна ўзнялася з месца, інстынктыўна паправіла швэдрык, нібыта ўсё сама зразумела і не стала яго правакаваць. Пачала нешта тлумачыць вакалістам. Грынкевіч лавіў ейныя рухі і жэсты. Як яна крыху выгінае сцягно, як закладвае за вуха прадку валасоў, што выбіліся з «ракавінкі». Сёння яна была з «ракавінкай» замест больш звыклага вузл а на патыліцы.

— А ты як лічыш? — раптам гукнула яго Анна, і Грынкевіч пачуўся як у школе на ўроку матэматыкі, калі летуценнага вучня раптам выклікаюць даказваць тэарэму.

Ён сказаў нешта няўцямнае, толькі каб выкруціцца. Вуха паспела злавіць пару музычных блох, і ён зрабіў салістам заўвагі. Неўзабаве яны скончылі працу. Была ўжо палова на шостую вечара, Анна збіралася дадому і раптам папрасіла праводзіць яе. Грынкевіч сказаў, што, на жаль, застаецца на «Травіяту».

— Можа, мне з табой за кампанію застацца?.. Ты пачастуй мяне кавай, а я падумаю.

Інтанацыі Дзэрліны робяцца ўсё больш какетлівымі. Яна разумее, што ейны дурань Мазэта занадта закаханы, каб сапраўды яе пабіць. Але ўсё ж нявеста просіць пакараць яе, а за гэта абяцае нават пацалаваць рукі.

Яны пайшлі ў кавярню непадалёк ад тэатра, каб забіць час да спектакля. Анна жартавала наконт таго, што ейны спадарожнік — мужчына правільнага росту, з ім зручна хадзіць пад руку, не тое што з маленькім Гюнтарам ці высокім Мішам, які апошнім часам зрабіўся занадта галантным. Потым у кавярні рэжысёрка бесперапынна траскацела пра сваю пастаноўку, але Грынкевіч у яе прамовы не вельмі ўслухоўваўся. Галоўнае, што ён перастаў думаць пра пятае снежня і зусім угаварыў сябе не быць фаталістам. Ён жа ж не верыць у забабоны! Галоўнае, што Анна аддасць гэты вечар яму, а не камп'ютару, тэлевізару ці проста цёплай ванне з пенай. Вечар. А можа быць, і не толькі вечар?

— Уласна, чым была опера ў васямнаццатым стагоддзі? Мастацтвам для ўсіх. Забавай, — разважала Анна. — Нечым накшталт сучасных тэлесерыялаў. Не глядзі на мяне гэтак, зараз усё растлумачу. Калі хаця б павярхоўна прагледзець лібрэта тагачасных драм для музыкі, дык можна ўбачыць бясконцае апеляванне да тых самых вобразаў і сюжэтаў, якія цяпер эксплуатуюць у серыялах. Ну вось тая ж «Грызельда», неістотна, Скарлаці або Вівальдзі. Гаворка пра лібрэта Дзэно. Той самы вобраз вернай жонкі, папялушкі, якая стала каралевай. І гэтая сітуацыя з дачкой, якую каралева лічыць загінулай, а насамрэч кароль яе надзейна схаваў і таемна выхоўваў. Тэма згубленага дзіцяці. Потым кароль выпрабоўвае жонку, абвяшчае ёй, што мае намер ажаніцца з сапраўднай прынцэсай. Ну, і гэтак далей, аж да хэпі-энду. Слухай, а ці не тое самае, але пад іншым соўсам, нам падавалі гадоў пятнаццаць таму? Памятаеш: «Хуан-Карлас, мі амор, калі адбудзецца наша вяселле. »

— Заўсёды здзіўляўся тваёй здольнасці мысліць парадоксамі і нечакана змяшчаць акцэнты. Але ж чаму менавіта серыялы?

«Ты мне даруеш? Ну пэўна ж даруеш, я бачу, што даруеш!» — радасна ўскрыквае Дзэрліна. Зрэшты, а што яму яшчэ застаецца, гэтаму Мазэта? Толькі дараваць. Не скандаліць жа яму на ўсю вёску, не ганьбіцца.

— Бо опера ў той час была кічовай паводле свайго зместу. Хіба не відавочная паралель? Кіч — любоў да ўсяго такога красівеннага, каб было пабагатаму. «Багатыя таксама плачуць» — геніяльная назва! Гэта ж універсальны мэсідж антычнай оперы! Гэта яе асноўны ідэйны змест. Былі, вядома ж, інтэрмедыі, але ў кожным тэлесерыяле таксама ёсць нейкая асобная сюжэтная лінія з удзелам плебсу. Паміж эпізодамі, дзе багатыя плачуць, павінны ісці сцэны ў звычайнай простай сям'і. Камічныя характэрныя персанажы ў серыяле амаль як прышый кабыле хвост, але ж калі глядач будзе бачыць толькі слёзы багатых, ён хутка насыціцца. Ён пачне пераключаць тэлевізар на іншы канал. Тое ж самае было ў оперы, і камічныя інтэрмедыі з'явіліся дзеля таго, каб наведнікі тэатра маглі крыху адпачыць ад узвышаных жарсцяў.

— Ну, не заўсёды ж яна была кічовай. На стагоддзе раней гэта было мастацтва для гурманаў.

— І на стагоддзе пазней яна зноў ім зрабілася. Верысты, напрыклад, паступова зрабілі з італьянскай оперы гэтакі нармальны сацыяльны артхаўс. Ну вось тая ж «Травіята», якую мы з табой зараз пойдзем слухаць. Але мяне цікавіць менавіта васямнаццатае стагоддзе, эпоха росквіту гэтага жанру. Станаўленне — гэта тое, пра што ты кажаш. «Арфей», «Каранацыя Папеі». Заняпад — гэта «Травіята». І я б сказала, што гэта ўжо глыбокі заняпад, Пучыні і кампанія проста забілі апошні цвік. Заўваж, я кажу толькі пра італьянскую оперу як нейкі ўзор жанру. Мы ж ставім італьянскага Моцарта, не нямецкага.

Грынкевіч з гэтай тырады выхапіў найбольш значную для сябе думку: Анна ўсё ж ідзе разам з ім на «Травіяту».

Ну вось Дзэрліна з Мазэта і замірыліся. Цяпер іх чакаюць шчаслівыя дні і ночы, жыццё працягваецца.

— Ну дык вось. Апеляванне да пэўных вобразаў

— раз, кічовая любоў да ўсяго прыгожага — два, абранне ў якасці герояў багатых і паспяховых — тры. Што ж да музыкі, да музычнай эстэтыкі, дык тут антычную оперу можна параўнаць хіба з сучаснымі кіношнымі блокбастарамі. Цяпер гледача захапляюць камп'ютарнымі спецэфектамі, а тады трэба было здзівіць магчымасцямі галасавога апарату. Усё вышэйшая і вышэйшая тэсітура, усё складанейшыя і складанейшыя кадэнцыі, усё болей і болей упрыгожанняў, усё радзей і радзей можна ўзяць дыханне. Адсюль кастраты. Дык да чаго ж я вяду? Пэўна да таго, што сучасныя спробы ўвасаблення оперы на сцэне так ці іначай зводзяцца або да гэткага тэатральна-музычнага арт-хаўсу, або ператвараюцца ў нафталінавы кіч. Апошні, хто здольны ставіць оперы «папрыгожаму і па-багатаму» і можа рабіць з гэтага кічу мастацтва, — гэта Дзэфірэлі, дый той ужо. Ну, ты разумееш. Усе астатнія касцюмныя пастаноўкі цяпер па вялікім рахунку не маюць ніякай мастацкай вартасці і не нясуць абсалютна ніякага мэсіджу. А Моцарт. Моцарт зрабіў так, што опера пасля яго ўжо не магла існаваць як серыял для плебсу і таму здолела трансфармавацца ў арт-хаўс, але і ў гэтай якасці праіснавала да Пучыні.

— То бок, ты іх адмаўляеш цалкам ці што?

— Можна лічыць і так. А чым класічная касцюмная «Травіята» можа цяпер прынцыпова адрознівацца ад канцэртнага выканання? Што яна значыць, апроч нейкага антуражу і пэўных перасоўванняў салістаў па сцэне? Ніякай сэнсавай нагрузкі яны ўжо даўно не нясуць. Больш перспектыўна рабіць з класічнай оперы арт-хаўс.

— Але ж гэта слізкі шлях.

— Вось менавіта. Калі мяне сюды запрасілі, я пару дзён потым проста хадзіла па Маскве і думала: што мне зрабіць з гэтым сюжэтам? Кім яшчэ не быў Дон Джавані? Садыстам быў, фашыстам быў, наркаманам быў, імпатэнтам быў, гомасэксуалістам быў. І я раптам падумала, што ён не быў проста састарэлым барытонам, якога разбэсціла публіка і антрэпрэнёры. Мы паказваем спектакль у стылі позняга барока, але ж адносіны паміж артыстамі, свет тэатра — вечная тэма. Усе яны адно перад адным выпендзюльваюцца, усе заляцаюцца да публікі, усе спрабуюць застроіць капельмайстра. Толькі адзін Камандор на сцэне жыве. Каменная статуя выглядае больш жывой і арганічнай за іх усіх. Вось так. А прыгожыя касцюмы — ну, гэта падманка. Можна сказаць, гэта пародыя на класічныя пастаноўкі, на тое, што так любяць тэатральныя бабці. Густоўная вампука. А нам, дарэчы, варта ўжо ісці: дваццаць хвілінаў на сёмую.

Рэчытатыў «Guarda un po' come seppe...».

У бельэтаж яны заскочылі акурат у той момант, калі ў зале згасла святло. Капельдынерка паказала ім на некалькі вольных крэслаў. Грынкевіч і Анна пракраліся туды, нібы студэнты па ўваходных квітках на прыстойныя месцы. Зрэшты, яны гадоў дзесяць таму вельмі часта вось так разам прыходзілі ў тэатры — перад самым-самым пачаткам паказу. У цемры Грынкевіч злёгку дакрануўся да Аннінай рукі. Яна ішла па вуліцы без пальчатак, і таму пальцы былі зусім халодныя. Тады ён узяў абедзве яе далоні і накрыў сваімі рукамі, каб сагрэць. Такое ў іх было часта і тады, у юнацтве, раней гэта быў пачуццёва неафарбаваны жэст, нават у рамантычныя моманты іх доўгай гісторыі. Але сёння ў ім з'явіўся падтэкст, якога тады не было. І Анна проста разняволілася, прымаючы гэтую ціхую ласку без напружання.

Мазэта сапраўды гатовы ўсё дараваць. Вось яны ўжо і цалуюцца з Дзэрлінай. Як жа лёгка гэтыя кабеты намі, мужыкамі, круцяць, сказаў жаніх.

— Па вялікім рахунку, можна ліняць адсюль пасля другога акта. Каршакоў жывы і здаровы, нічога з ім не здарыцца. Але калі шчыра, я абяцаў

Ірыне паслухаць усё ад пачатку да канца і сказаць потым, што я думаю, — шапнуў Грынкевіч на вуха сваёй спадарожніцы, і гэта была ў большай ступені падстава ўдыхнуць водар ейнай парфумы, якая пачала хваляваць мужчыну.

— Калі ты не хочаш, каб я складала табе кампанію, то. — з усмешкай шапнула Анна і не зрабіла ніякай спробы, каб адсунуцца ад суседа, вусны якога краналі пасмачку валасоў на яе скроні.

— Наадварот, вельмі хачу. Больш за тое, я магу потым павесці цябе куды-небудзь павячэраць.

— Вырашыў мяне спакусіць?

Здалёк чуваць голас дона Джавані. Ён кажа, што ўсё гатова для свята. Дзэрліна ўстрывожаная. Ён прыйдзе. Ну і што, хай сабе прыходзіць, кажа Мазэта, які не разумее прычыны такой трывогі. Але Дзэрліна хоча схавацца.

Ён не адказаў. Анна вызваліла сагрэтыя далоні з ягоных рук і паклала іх на калені.

— Дык што наконт вячэры? Там, дзе мінулым разам сядзелі?

— Угу. — прамуркатала яна і ўсміхнулася зноў.

У Грынкевіча пачынала круціцца галава ад гэтай лёгкасці і нязмушанасці. Анна цяпер прымала заляцанні з радасцю, што натхняла яго яшчэ болей. Сённяшні вечар павінен мець працяг.

Тут Мазэта здагадваецца: значыцца, яго нявеста баіцца, што Джавані прыйдзе і выдасць усё, як яно было насамрэч. Селянін зноў шалее ад рэўнасці.

№ 13: Фінал.

Цягам двух антрактаў яны ладзілі праменады па глядацкай частцы. Анна зноў завяла пра свой спектакль. Грынкевіч слухаў яе і заадно абдумваў, у якой форме заўтра выкладзе Ірыне ўсе свае сённяшнія ўражанні. А ўражанні былі не найлепшыя. Ірына зноў не рызыкнула выйсці на мі бемоль у першым акце і распісалася ў сваім панічным страху перад верхнімі нотамі. У другім акце было зашмат акторскай мітусні і нейкай нелагічнай фразіроўкі, але гэта было таксама і на сумленні Каршакова, які ўводзіў яе ў спектакль. На трэцім акце яна пачала стамляцца і зусім не прагучвала ніз. Зрэшты, яна выглядала так добра, што недасведчаная публіка не аднойчы за спектакль крычала «брава», зусім не за ейныя спевы.

— Субрэтка, — рэзюмаваў ён, выходзячы з залы разам з Аннай у канцы спектакля, калі публіка пачала пляскаць у ладкі. — Да таго ж, усё задрана, скавана, без апоры. Верхавіны ўсе плоскія, усе! І з нервамі не ў парадку. На рэпетыцыях яна па тэхніцы больш-менш, я сам чуў, як яна ў класе нармальна ўсё крые. А як выйдзе на сцэну — кранты. Вучыцца ёй яшчэ і вучыцца, а не ў тэатры спяваць.

Дзэрліна хоча схавацца ў альтанцы, кажа, што Джавані не павінен бачыць іх разам. Мазэта замест гэтага сам хаваецца ў альтанцы і выпіхвае адтуль дзяўчыну. Ён хоча паназіраць за тым, як яго нявеста будзе сябе паводзіць з кавалерам-свавольнікам.— Дарма ты гэтак катэгарычна, — адказала Анна. — Дзяўчынка маладая зусім, гадоў праз колькі набярэ абертонаў, навучыцца лепей абапіраць, калі будзе правільна займацца. А галасок абсалютна чароўны, пры гэтым такая прыгажуня. Хадзем павіншуем яе з прэм'ерай?

— Лепей заўтра. Я разумею, што дарагое яечка да Вялікадня, але цяпер мне дзіка хочацца есці. Заўтра я Іру ўбачу, я яе выклікаю, усё адно толькі яна можа на рэпетыцыю выйсці. Адна Дзэрліна заўтра працуе спектакль, другая вось СМС даслал а, што ў яе дзіця захварэла. Дарэчы, заўтра я цалкам збіраю фінал першага акта. Ну дык што — хадзем адсюль?

Анна кіўнула, і яны пайшлі па свае рэчы.

Дзэрліна застаецца адна і трымціць ад страху.

Сцэна XVII

Дзэрліна, дон Джавані разам са сваімі апранутымі ў ліўрэі лёкаямі, таксама Лепарэла.

Кавярня, куды яны ўжо не ўпершыню прыходзілі ўдваіх, у той вечар была не такой ужо і шматлюднай, відаць, таму што сярэдзіна тыдня. Адміністратар пасадзіў іх за столік ля акна. Анна вывучала меню і зноў бясспынна гаварыла.

— Ты так ніколі нічога не выбераш, — з паблажлівай пяшчотай дакараў Грынкевіч сваю спадарожніцу. — А між тым афіцыянтка ўжо глядзіць на нас і чакае.

— Я выбрала, — паведаміла Анна і згарнула меню.

Грынкевіч прыгадаў, што яна заўсёды ўмела рабіць дзве справы адначасова. Яна ў юнацтве магла размаўляць па тэлефоне і пры гэтым перапісваць канспект. Што за праблема з такімі талентамі вывучаць меню і ў той самы момант траскацець пра тэатральнае мастацтва. Калісьці яна вось гэткім жа чынам размаўляла з ім: ён мог прыйсці ў госці і з запалам апавядаць пра свае асістэнцкія турботы. Ён прыходзіў за разуменнем, а замест уважлівай слухачкі атрымліваў істоту, якая соўгалася туды-сюды па кватэры і амаль не звяртала на яго ўвагі. Часта яму падавалася, што Анна яго зусім не слухае. Але ж праз колькі дзён яна магла амаль дакладна працытаваць тое, што ён апавядаў, пакуль яна бегала па хаце з пыласмокам наперавес.

Сёння яна зноў прынцыпова выбрала віно.

— Ты маеш адзіны недахоп: зусім не прызнаеш гарэлкі ці іншых моцных трункаў, — сказаў Грынкевіч.

— Я магу выпіць шот-другі гарэлкі, калі ў кампаніі даводзіцца выбіраць паміж ёй і танным сапсаваным вінаматэрыялам. Пакуль вучылася ў Маскве, дык выпрацавала такі прынцып. А калі ёсць магчымасць выбіраць, ды яшчэ і за кошт мужчыны. Зразумела, я вазьму віно.

Добра, што яна не сказала «за кошт даўняга сябра». Грынкевіч адчуваў імпэт, яму рабілася вальней. У тым ліку ад таго, што гульня ішла паводле правілаў, так, як яму і падабалася. Позірк Анны не казаў наўпрост: пасля кавярні магчымы працяг. Яму пакідалі свабоду дзеянняў для таго, каб гэты працяг адбыўся.

— Мілая кавярня, — прамовіла Анна. — Не разумею, чаму Гюнтару яна не спадабалася. Мы з ім таксама тут былі. Інтэр'ер для яго, ты бачыш, як скрынка з цукеркамі. Так і сказаў. Зрэшты, ён тады быў не ў гуморы.

— А ён бывае ў гуморы? — з ледзьве заўважным раздражненнем пацікавіўся Грынкевіч. Размовы пра Гюнтара яму толькі бракавала!

— Ён флегматык, і ў яго такая неартыстычная манера камунікавання, што ўжо зробіш, — спакойна адказала Анна. — Ты ведаеш, я спачатку не магла да яго прызвычаіцца. Вакол мяне ўсе вельмі эмацыйныя — гэта натуральна, такі асяродак. Я, вядома ж, больш стрыманая ў параўнанні з іншымі, але Гюнтар — ну проста як сценка. А потым знайшла ў гэтым свае перавагі. Дарэчы, вы ў працы шмат у чым падобныя, дый у побыце таксама. Ён парадак любіць, нават на паперцы сабе план дзеянняў на найбліжэйшую рэпетыцыю заўсёды складае. Проста ты больш жвавы, дасціпны, гнуткі.

Дон Джавані з'яўляецца на сцэне і зноў абвяшчае, што для свята ўсё гатова, ён хоча пазабавіць сваіх гасцей-сялян. Аддае лёкаям апошнія каманды.

— Шмат п'ю, куру, і жанчын люблю болей. Увогуле, вяду нездаровы лад жыцця.

— А навошта табе гэта? Ну, курэнне, зразумела, звычка. Пітво ты цалкам можаш кантраляваць, як я бачу. А жанчыны?

— Бачу, ты змяніла жыццёвую філасофію.

— Стала больш дарослай, будзем так лічыць.

Яны сядзелі ў зоне для некурцоў, таму Грын-

кевіч папрасіў прабачэння і пайшоў пакурыць у вестыбюль кавярні. Насамрэч ён зноў пачаў нервавацца і таму хацеў пару хвілінаў пабыць на самоце, каб хоць нешта зразумець. Анна какетнічала і прымала заляцанні, але толькі прымала. Нечаканая спроба размовы пра мараль прымусіла яго паглядзець на сітуацыю незамутненым ад лібіда зрокам.

Ён вярнуўся да стала. Анна сядзела і задуменна глядзела ў акно, за якім бачылася ўжо амаль пустая і амаль начная, невечаровая вуліца. Была адзінаццатая. Гэтая кавярня зачыняецца апоўначы, папярэдзіў адміністратар.

— Ведаеш, Лёша, я чамусьці была ўпэўненая, што заспею цябе тут з жонкай і дзецьмі, — сказала Анна, калі ён вярнуўся і сеў за столік. — А нічога не мяняецца. Як быццам цябе на паўзу паставілі.

— А так і было, — адказаў ён і моўчкі ўзяў ейныя рукі ў свае. — Давай вось так хаця б хвілінку пасядзім моўчкі.

Яна апусціла вочы і нічога не адказала, але і не адняла рук. Так яны і сядзелі адно насупраць другога, трымаючыся за рукі, пакуль афіцыянт не прынёс іхную замову.

— Ты цудоўна ведаеш, Нюта, што я цябе. Што ты асаблівая для мяне, — загаварыў ён, калі Анна зноў паспрабавала вывесці размову ў нейтральныя воды.

— Толькі праз тое, што было калісьці?

Ён адклаў свой прыбор, паставіў локці на стол і счапіў рукі, як у малітве. Гульня заканчвалася, то бок, гэта ўжо не быў той прыемны флірт, на які Анна вялася колькі дзён запар.

— І праз тое, што было, таксама. У цябе цяпер такая парфума, што ты пахнеш, нібы летні дождж. Я запомніў гэтую гаркавую свежасць тваёй скуры, гэты пах дажджу і навальніцы, які застаўся нават пасля лазенкі. Ты ж гэта памятаеш? І вось цяпер я цябе хачу, як быццам мне зноў васямнаццаць гадоў. Ты такая характарная, рэзкаватая тварам, а насамрэч пяшчотная.

— Не трэба, Лёша.

Лёкаі ідуць да сялян і запрашаюць іх на свята.

— Кажуць, што калі ў чалавека здараецца інфаркт, у яго адмірае частка сэрца. Прынамсі, так гэта тлумачыць мой бацька. У мяне тады адмерла частка душы. З гэтым не кладуць у рэанімацыю і не ставяць кропельніц, але гэта больш небяспечна. А цяпер я адчуваю, што гэты душэўны некроз кудысьці знік, мне як быццам зноў васямнаццаць гадоў. Я тады быў напраўду шчаслівым, бо ўсё жыццё было асэнсаваным, напоўненым і зразумелым. Я ведаў, што хачу быць дырыгентам і што ім стану, што я малады, таленавіты, што ў мяне ўсё наперадзе, я ведаў, што ты будзеш побач заўсёды. Ты была каменным падмуркам майго жыцця. Можа, для цябе з тваімі тагачаснымі поглядамі гэта было неістотна, а для мяне.

— Для мяне гэта было істотна! — прамовіла яна з горыччу і зірнула на яго так, быццам прасіла пра апошнюю літасць.

— Чаму ж ты мяне кінула? Хоць цяпер можаш гэта растлумачыць?

— А што мае тлумачэнні зменяць?..

Яна прамовіла гэта з роспаччу і безнадзейнасцю. Грынкевіч не ведаў што адказаць, бо пакуль нават не ўяўляў, навошта завёў гэту размову. Хіба ён бачыў нешта далей за сённяшні вечар і ноч, якая, безумоўна, будзе? Хіба Анна не жанчына, якая хоча пэўнасці і мае на яе права?

Сцэна XVIII

Дон Джавані, Дзэрліна, Мазэта. Дзэрліна спрабуе як-небудзь схавацца.

Сітуацыю ўратаваў мабільнік: тэлефанаваў габаіст і настойліва адпрошваўся з заўтрашняй рэпетыцыі, бо трэба тэрмінова прайсці тэхагляд. Грынкевіч сказаў, што няма пытанняў, хоць звычайна неахвотна адпускаў аркестрантаў. Гэтае невялічкае інтэрмецца дазволіла яму крыху супакоіцца. Ён не стаў замінаць Анне чарговым разам перавесці размову на бяспечную тэму. Людзей у зале рабілася ўсё меней, да закрыцця заставалася ўжо мала часу. Афіцыянт прынёс ім гарбату.

— А памятаеш, як ты мяне тады адчысціў на развітанне, калі ў нас былі супольныя народзіны? — нібыта нязмушана і з усмешкай раптам сказала яго візаві.

Грынкевіч здзіўлена ўзняў бровы. Ён не думаў, што Анна будзе згадваць гэты выпадак з гумарам.

— Я табе за гэта вельмі ўдзячная, бо іначай я б сапраўды ляцела на аўтапілоце немавед куды. Я б нават у тэатралку не сабралася, усё б засталося на ўзроўні фантазій, а тут захацелася давесці, што я не пустазелле. Я недзе праз тыдзень пасля твайго ад'езду пайшла ў цырульню і папрасіла, каб мне пагалілі галаву. Радыкальны спосаб пазбавіцца чырвоных валасоў. Усе былі ў шоку, акадэм я выйшла спяваць у парыку. Я тады яшчэ адзін акадэм праспявала і забрала дакументы з кансерваторыі. А потым я пачала здымаць пірсінг, потым нейкія спадніцы і туфлі сабе набыла. Праўда, калі я ў тэатралку на рэжысуру паступала, мне прапанавалі акторскае. Там хтосьці з выкладчыкаў быў зацікаўлены ў травесці, а ў мяне быў якраз той тыпаж. Але я ўсё ж памкнулася на рэжысуру. Ну, і знайшла сябе ў мюзіклах.

— Ты ўпэўненая, што гэта тваё?

— Упэўненая. Ты ўжо не ўпершыню мяне пра гэта пытаеш. І я не разумею, чаму ты ставішся да гэтага жанру так непрыязна. Як і да таго, што мы робім з Гюнтарам.

Ён задуменна размешваў цукар у сваім кубку з гарбатай. Ён ведаў, што ні гісторыя агульная, ні гісторыя асабістая не любяць умоўнага ладу. Але ж цяпер яму ўсё ж хацелася думаць, што б здарылася, калі б тагачасная Нюта раптам сказала яму: «А паехалі ў N».

Свавольнік заўважае Дзэрліну і ловіць яе, хоць яна і спрабуе ўцячы ад яго. Джавані хоча ўвесці сялянку за сабой.

— Чаму ты мяне тады паклікаў? — запыталася яна. — Са шкадавання?

Яна ці то наўмысна не хацела яго разумець, ці то сапраўды не разумела.

— Нюта. Тое, што я да цябе ўвесь час адчуваў і дагэтуль адчуваю, не ўпісваецца ў нейкае адно азначэнне. Гэта ўсё адно што параўноўваць гучанне самотнай скрыпкі ці флейты з гучаннем поўнага аркестра разам з хорам і салістамі. Разумееш? На той момант ты была для мяне як хатняе кацянё, якое я не меў права кінуць. Я думаў, што ты сама не выкараскаешся. Я баяўся за цябе. А чарада гэтых. Я чамусьці быў пэўны, што ўсё гэта некалі скончыцца, што табе надакучыць самой. Але ж было б лепей, каб усё скончылася раней, пакуль ты сабе жыццё зусім не паламала, таму я і сказаў: паехалі са мной. Верыў, што перамена абстаноўкі пойдзе на карысць. Калі ты мяне ў першы раз кінула. Самым страшным было не тое, што ты мяне на некага іншага прамяняла, наконт гэтага я неяк нечакана хутка супакоіўся. Самым страшным было тое, што ты магла зусім сысці з майго жыцця. І гэта адбылося, калі я з'ехаў сюды. Калі ты сказала, што табе і так усё падабаецца, гэта было складана. І калі я сказаў табе.

— Нічога ты мне не казаў. Забудзем пра ўсё, добра? — прашаптала яна і раптам дакранулася пальцамі да яго вуснаў.

Гэта была не проста пяшчотная просьба змоўкнуць — гэта быў усплёск жарсці, якую Анна стрымлівала. Тады ён перахапіў яе далонь і прытуліў да сваёй шчакі. Не, ён не быў цяпер спакушальнікам, ён проста шмат гадоў сумаваў па ёй — і вось нарэшце ў іх агульны вечар, спатканне, а не сустрэча сяброў-калегаў. Яго зачароўвала непаўторная пяшчота, з якой Анна пачала гладзіць яго па шчоках, па валасах, тое, як яна правяла пальцам па глыбокім шнары на яго падбароддзі. Ён займеў гэты шнар гадоў пяць таму, ужо ў N, і пасля пачаў адпускаць бараду.

— Рэдка, калі да мужчыны хочацца проста дакранацца. Такая ў нас, у жанчын, асаблівасць: мы як коткі, гатовыя болей прымаць такой пяшчоты, чым аддаваць. А з табой чамусьці іначай.

Ён зведаў шмат чаго з жанчынамі, некаторыя былі вельмі дасведчанымі і нават дасканалымі каханкамі, а цяпер ён даходзіў да шалу толькі ад таго, што Анна лашчыла даланёю яго твар. Тая, якую ён назваў калісьці «ніякай», толькі каб наўмысна прынізіць і абразіць. Цяпер ён нявольнік яе жаноцкасці. Ён сам інстынктыўна пацягнуўся да яе, каб злавіць хоць адзін пацалунак, аднак Анна мякка адхілілася. Яна цяпер насамрэч пахла дарагой гаркавай парфумай, а не летнім дажджом, — трэба прыняць гэтую ісціну і ведаць сваю партыю.

Тады Грынкевіч загаварыў крыху адчужаным тонам, быццам пераказваў чыюсьці гісторыю хваробы:

— Калі ты мяне тады кінула, без тлумачэнняў, на роўным месцы, мне не хацелася жыць. Асабліва пасля таго, што адбылося. Я месяцы тры не мог нічога рабіць, ледзь не вылецеў з вучобы, ледзь не пастрачваў усе свае падпрацоўкі, ледзь не застаўся на вуліцы. Аднойчы я сядзеў на падваконні ля расчыненага акна, гэта быў дзявяты паверх. Я глядзеў уніз, і мне было не страшна. Пару секунд — і ўсё скончана. Я проста не ўяўляў, што апроч цябе можа быць нехта яшчэ. Я думаў пра бацькоў. У іх, прынамсі, быў яшчэ мой брат, я іх не пакідаў зусім адных. Да таго ж я думаў, што калі мяне не стане, то тата нарэшце развяжацца са сваёй каханкай і вернецца да мамы назусім. Я гэта пралічваў вельмі сур'ёзна і нікому не прагаворваў. Відаць, я вар'яцеў. Потым я трапіў на адзін семінар для харавікоў, мяне заўважыў вядомы дырыгент і сказаў, што я павінен сур'ёзна займацца, што б ні адбывалася, што ўва мне ёсць музыка, ёсць нерв. Толькі пасля гэтага да мяне пачала вяртацца прытомнасць. Больш са мной ніколі такога не было, каб я не хацеў жыць.

Анна не глядзела на яго. Яна сядзела апусціўшы твар і моўчкі слухала.

— Госпадзе, што ж я тады нарабіла. — прашаптала яна. — Калі б з табой такое здарылася, я б не перажыла таксама. Гэта ж тое самае, што з маці. Толькі тут была б вінаватая я.

— Гэта слабасць, я сабе такога больш ніколі не дазваляў, нават калі мяне тут у кут загналі і я ледзь не застаўся па-за прафесіяй. Было і такое, але. — сказаў ён, нібыта супакойваючы яе, спрабуючы зняць з яе віну. — Але чалавек не можа не хацець жыць. А з жанчынамі. Рэч ва ўнутраным адчуванні, калі знікае «я» ці «ты», а застаецца толькі «мы». Потым мы зноў сустрэліся, памятаеш? Адзіны дзень, калі два гаваруны амаль не размаўлялі, толькі мілаваліся і маўчалі ў перапынках. Ты была каротка пастрыжанай, і я памятаю адчуванне, як ты сваім хлапечым «вожыкам» цёрлася аб маё плячо. Я курыў на кухні ўначы, а ты прыйшла загорнутая ў коўдру і казала мне, як не хочаш прапусціць ніводнай кроплі гэтай ночы. І як ты слухала восьмую п'есу з «Крайслерыяны», каб я вярнуўся. І я сапраўды вярнуўся! Ты мяне начаравала тады. А потым.

— Забудзем пра тое «потым».

— У мяне потым шторазу было або «я», або «ты» ў залежнасці ад настрою і абставінаў. З некаторымі я адчуваў нешта аддалена падобнае, але гэта было не яно. Я хачу ўваскрасіць гэтае адчуванне, і гэта магчыма толькі з табой. Сёння ж. Гэтай ноччу.

Вочы ў яе цяпер былі такія, як у той позні вечар, калі яна, стоячы ля сваёй кватэры, спрабавала адамкнуць дзверы. Бабуля пайшла глядзець унука, зводнага Нюцінага брата. Пакінула ключы ў суседзяў і напісала цыдулку, што будзе толькі зранку. Ён стаяў і глядзеў на тое, як дзяўчына не можа зладзіць з замком. Нарэшце паспрабаваў адамкнуць дзверы сам, але і ў яго выйшла не адразу, бо і сам калаціўся — не ад таго, што наскрозь прамок пад дажджом, а ад таго, што мужчынскі інстынкт казаў яму пра мужчынскі шанец. Калі дзверы ўсё ж паддаліся і яны трапілі ў кватэру, дзяўчына позіркам запыталася ў свайго госця: а ці слушна мы робім, ці правільна паступаем? Ён, нічога не кажучы, пачаў яе распранаць проста ў вітальні: «Ты прамокла і змерзла, захварэеш». Гэтая неабходнасць клопату прымусіла яго забыцца пра першае хваляванне.

Дзэрліна моліць дона Джавані, каб ён адпусціў яе: калі муж пабачыць, ёй дастанецца.

— Мы зачыняемся праз дваццаць хвілінаў, — ветліва папярэдзіў іх адміністратар, падыходзячы да століка.

— Добра, палічыце нас, — сказаў Грынкевіч.

— Я пайду ўніз і там цябе пачакаю. Нумарок жа ў цябе? — прамовіла Анна, якая таксама, відаць, была занадта ўзрушаная гэтай размовай і чаплялася за ўсё, што магло яе збалансаваць.

Калі ён спусціўся ў вестыбюль кавярні, то заўважыў Анну перад люстэркам. Яна спрабавала заправіць у сваю «ракавінку» непакорлівую пасмачку, што выбілася з фрызуры. Нічога не выходзіла. Ён падышоў і стаў выцягваць шпількі з яе валасоў.

— Вось так значна лепей, — прашаптаў ён, калі Анніны валасы, бы косы Рапунцэль, упалі долу.

Люстэрка паказвала твар жанчыны, на якім раптам з'явіўся невытлумачальны страх і адчай ад капітуляцыі, як тады, у юнацтве. Як часта ён адчуваў, што Анна яго баіцца, але тады ён не надаваў гэтаму значэння. І вось цяпер ён трымаў яе рукамі за напружаныя плечы, а яна была як дзікаватая котка, гатовая вырвацца ў любы момант. Тады ён зашаптаў словы, што маглі прыйсці толькі чалавеку ў стане мілоснага трансу — там былі і пакорлівыя просьбы, і пяшчота, і непрыстойнасці. Яна заплюшчыла вочы і не супраціўлялася, калі Аляксей адкінуў яе валасы і пачаў лашчыць вуснамі і пальцамі шыю і плечы. Калі ж ён узяў Анну за падбароддзе і асцярожна павярнуў тварам да сябе, яна, таксама быццам у трансе, адказала на ягоны пацалунак.

Джавані адчыняе альтанку і цягне за сабой Дзэрліну. Бачыць Мазэта і адступае са здзіўленнем. Ён не чакаў такой сустрэчы.

— Ну хопіць ужо. — сказала яна, раптоўна адхіляючыся. — Прынясі нашы рэчы з гардэроба, і хадзем.

Калі яны выйшлі на вуліцу, Анна не дазволіла зноў абняць сябе. Гэтая рэзкая перамена настрою насцярожыла Грынкевіча.

— Лёшачка, мы з табой занадта ўжо загуляліся, — сказала яна, пасля таго як ён спыніў яе і развярнуў за плечы тварам да сябе.

Ён вырашыў не звяртаць увагі на гэтае пярэчанне, а ўсё шукаў вуснамі даўно жаданыя вусны, як наркаман вену, і ўжо не мог стрымацца. Анна, усё яшчэ ахопленая чарамі гэтага вечара, на момант паддалася яму, але затым ужо нават не адхілілася, а пачала адштурхоўвацца. Яму нічога не заставалася, як адпусціць яе: нешта пайшло не так — гэта было першай рацыянальнай думкай. Анна сказала вінаватым тонам «прабач» і амаль пабегла прэч — да прыпынку, на якім стаялі дзве пустыя таксоўкі. Грынкевіч рынуўся за ёй і зноў спыніў.

— Адпусці мяне, калі ласка, — папрасіла Анна, але не ўцякла, калі ён перастаў трымаць яе.

— Чаму? — прамовіў ён, як на допыце.

— Як жа гэта ўсё недарэчна! — загаварыла яна і пачала мітусіцца: навязваць шалік, прыбіраць валасы пад шапку, шукаць пальчаткі, якія яна сёння пакінула ў хаце. — Я не была да гэтага гатовай, калі сюды ехала, разумееш? У мяне вяселле восьмага снежня. Дакладней, мы ў Маскве распісваемся, а потым пасля новага года едзем у Нямеччыну.

Грынкевіч зніякавеў.

Джавані вымушаны выкручвацца з гэтай малапрыемнай сітуацыі. Ён як заўсёды імправізуе: ну так, я цябе, Мазэта, якраз шукаў, бо ты пакінуў тут сваю Дзэрліну. Вось яна табе, трымай яе моцна і нікуды больш не адпускай. Шчасця вам і кахання.

— А раней ты мне магла пра гэта сказаць?

— Я не думала, што на гэтым варта засяроджвацца. Я не думала, што ўсё будзе так. Бо калі мы з табой рассталіся, ужо ніякіх рамантычных намёкаў не было і ў нас па вялікім рахунку былі цудоўныя сяброўскія адносіны. Я не думала, што буду табе цікавая вось у такім сэнсе.

— І што я табе буду цікавы, ты таксама не думала. — загаварыў Грынкевіч, які цяпер нагадваў мураша, што спрабаваў спыніць цягнік. — У «такім сэнсе»! Якое простае вытлумачэнне! Сарвало дах! Грай, гармон!

— Так і ёсць.

— З майго боку ўсё не так.

Яна змоўкла і ўзяла працяглую паўзу. Потым загаварыла пра свае адносіны з Гюнтарам. Што яны разам тры гады, што яна нават не думала яму здраджваць і з іншымі мужчынамі магла хіба злёгку какетнічаць, без усялякага падтэксту. Што яна прызвычаілася жыць вось так лёгка і проста, што адчула смак сапраўдных адносінаў і стабільнасці. Што іх занадта шмат звязвае, нават у сэнсе працы. Што ў яе, па шчырасці, ніколі не круцілася галава ад гэтага хлопца і яна вельмі працяглы час не магла сабе ўявіць, як яны апынуцца ў адным ложку. Але ж гэта здарылася, бо Гюнтар быў уважлівым і цярплівым. Што яны думаюць пра дзяцей і плануюць заняцца гэтым у наступным годзе, пакуль у Анны няма ніякіх значных тэатральных праектаў.

— Раней ты не думала пра дзяцей, — заўважыў Грынкевіч, калі Анна, здаецца, скончыла свой расповед.

— Раней я не ведала, што мая маці мела цяжкі неўроз, а не шызафрэнію. А калі даведалася. На гэтай глебе мы з бацькам і пасварыліся. Аж да таго, што я адмовілася ад ягонага прозвішча, — адказала яна. — У мяне такая ж небяспека нарадзіць нездаровае дзіця, як і ў любой звычайнай жанчыны. То бок, вельмі-вельмі нізкая.

— І ты хочаш нарадзіць дзіця ад мужчыны, з якім доўгі час не хацела ў ложак?

Рапунцэль зацягнула ў вежу ведзьму і на вачах у прынца абрэзала свае косы. Скінула іх яму — трымай на памяць.

— Усё не так проста, Лёша, — сказала Анна. — Ты пра мяне шмат чаго не ведаеш, нават за столькі гадоў не ўведаў. І не трэба табе гэтага ведаць. Так і для цябе будзе лепей, калі ўжо вельмі шчыра. Калі ты мне сёння распавёў, як ты жыў, калі я тое ўчыніла.

— Жыў. І цяпер буду жыць як-небудзь, ужо не сумнявайся, — адказаў ён з жоўцю ў голасе і раптам адчуў у горле камяк. — Я, Нюта, цяпер страчваю болей чым жанчыну. Я страчваю мару.

Анна была працягнула руку, каб дакрануцца да яго, але, напэўна, падумала, што гэта будзе недарэчна. Яна зноў надоўга замаўчала.

— Ты не страчваеш ні мяне, ні сваёй мары, — загаварыла яна, узважваючы кожнае слова. —

Павер, гэта проста эфект нечаканасці. Ты для мяне ў пэўным сэнсе новы мужчына, вось і здарылася такое насланнё. А потым мы ўсё ж супакоімся і зможам добра сябраваць. Як і раней. Падтрымліваць сувязь. Калі ты раскруціш свой аркестр, я з радасцю пастаўлю з табой нейкую барокавую оперу. Або «Cosi». Мы ж з табой хіба пару дзён таму на гэты конт фантазіравалі і нават план накідалі. А можа быць, ты ўсё ж трапіш у Еўропу, як і хацеў. Табе не позна, ты малады для сваёй прафесіі.

Ён слухаў моўчкі, бо гэты камяк у горле ўсё разрастаўся і ўжо нават замінаў дыхаць. І добра, што яны цяпер стаялі далёка ад найбліжэйшага ліхтара, таму твараў адно аднаго добра не бачылі.

— Я вінаватая ў гэтым. Але за гады столькі ўсяго накруцілася, што прасцей будзе выстрыгчы, як той каўтун, чым разблытаць. У цябе таксама ўсё будзе добра, проста ты пакуль не сустрэў каго трэба.

Свавольнік сяк-так мірыць сялянскую маладую пару. Лёкаі адчыняюць акно замка, з якога чуваць гукі музыкі. Гэта сцэнічны аркестр. Праз восем тактаў акно зачыняецца, і галоўны аркестр уступае зноў.

Яна церла свае змерзлыя без пальчатак кісці рук: на вуліцы падмарожвала, а ў ейным паліто былі толькі дэкаратыўныя кішэні.

— Даруй мне яшчэ раз і. Я пайду, пакуль таксоўкі не ад'ехалі.

— Пачакай, — глухім і задушаным голасам адказаў Грынкевіч. — Дай рукі. Ты ж змерзла зусім.

Анна паслухмяна працягнула яму далоні, якія ён паднёс да сваіх вуснаў і пачаў саграваць дыханнем. Зусім як у іхнім юнацтве, калі яна забывалася на пальчаткі ці губляла іх. Камяк у горле раптам разарваўся.

— Ты што? — прашаптала Анна, адчуўшы, як сляза кропляй пякучай смалы скацілася на яе пальцы.

— Нічога, — адказаў ён і проста пацёр яе далоні ў сваіх. — Вось і сагрэлася. Праводзіць цябе?

Анна пакруціла галавой і без лішніх словаў хутка пайшла да таксовак.

Дон Джавані, Дзэрліна і Мазэта сыходзяць.

Сцэна XIX

Дон Атавіа, донна Анна і донна Эльвіра ў масках.

Дадому ён ішоў вакольнымі шляхамі, пехатою. Гэтая вандроўка разам з візітам у бар заняла дзве з паловай гадзіны. Ён нічога не адчуваў, амаль ні пра што не думаў. Дакладней, нечакана ў галаву палезлі дробныя, нязначныя думкі, кшталту — колькі будзе каштаваць адпаліраваць зубы ў дантыста ці што прывезці маці ў падарунак. Ён збіраў у галаву поўны мех штодзённа-пабытовых дробязяў і гэтым, напэўна, ратаваўся. Нават пра працу ён не хацеў думаць, бо праца была звязаная са страчанай марай. Страта мараў Грынкевічу ўсё жыццё давалася складана.

У бары ён не стаў шмат піць, бо заўтра была рэпетыцыя. Да таго ж у яго проста не палезла болей за сто пяцьдзясят грамаў гарэлкі. Ён хутка расплаціўся (тут таксама неўзабаве зачыняліся) і пайшоў ужо да свайго жытла.

Там яго з нейкай хваробы панесла да камп'ютара, хоць час быў такі, што трэба класціся спаць. Відаць, яму проста хацелася сцерці рэальнасць сённяшняга вечара, завяршыць дзень нечым іншым. Пажадана віртуальным. Грынкевіч залез у сацыяльныя сеткі.

Донна Эльвіра ў масцы кажа, што трэба быць смялейшымі, каб злавіць свавольніка і пакараць яго за ўчыненае злачынства.

Там з ім ужо каторы дзень фліртавала нейкая паненка з падазрона пекнай фоткай. Спачатку яму, безумоўна, было прыемна, што на яго звярнула ўвагу такая красуня. А потым ён займеў трывалае адчуванне, быццам яе ведае. Больш за тое, ён амаль быў упэўнены, што гэта Маша хоць неяк, але спрабуе пралезці ў ягонае жыццё. Выкрываць яе ён, аднак, не спяшаўся. Палез глядзець спіс ейных сяброў і рабіць высновы. Інтуіцыя яго не падвяла: красуня мела ў сябрах цэлы табун мужыкоў і ніводнай жаночай асобіны. Відаць, летуценныя задроты самі яе фрэндзілі толькі за фоткі. Ну, і сэкс у інтарэсах таксама ствараў пэўныя арыенціры. У прываце паненка пазіцыянавала сябе як псіхолага. Праз тыдзень размоў, на якія Грынкевіч быў павёўся, яна пракалолася са сваёй нібыта прафесіяй, і гэта было відавочна нават для яго, музыканта.

Тыдзень таму ён думаў толькі пра Анну і таму крыху апавёў пра гэта сваёй віртуальнай суразмоўніцы. Усё адно ён не збіраўся знаёміцца з ёю ў рэале, але чаму б не патрындзець з прыгожай дзяўчынай? Незнаёмка раптоўна стала больш жорсткай і пачала казаць пра тое, чым ёсць жанчыны.

«Насамрэч кожны выжывае як можа. Думаю, яна абярэ камфорт і спакой. Гэта так натуральна!

Cosi fan tutte!» — прачытаў ён новае паведамленне. Адказваць на яго Грынкевіч не стаў, бо нешта яму зноў падказала: гэта Маша. У звычайнага псіхолага не магла праскочыць такая трапная оперная алюзія.

Ён убачыў у анлайне Васю і кінуў паведамленне: «Не забудзь, што заўтра рэпетыцыя».

Нафіг ён быў патрэбны на рэпетыцыі, гэты Вася. Але ж праца працай.

Той адказаў амаль імгненна: «Буду, я ўсё памятаю. Бачыў, Ірцы сёння цэлы кошык кветак перадалі? Яна з Собалевым замірылася».

Не, кошыка кветак ён не бачыў, бо ўцёк з залы якраз перад паклонам, але ж вельмі выразна іх уявіў. Грынкевічу захацелася сказаць нешта вельмі атрутнае, аднак ён не хацеў такіх размоў менавіта з Васем, бо ўявіць штосьці паскуднейшае за мужчыну-пляткара яму было цяжка.

Дон Атавіа і донна Анна таксама ў масках. Атавіа кажа нявесце, што дзеля яе зробіць усё, не пашкадуе сябе. Анне пры гэтым страшна ўваходзіць у замак дона Джавані.

Значыцца, кожны выжывае як можа. Напэўна, Собалеў падарыў жонцы чарговае футра і тая вырашыла, што лаў фарэва, і на пэўны час пакінула суперніцу ў спакоі. А суперніцы ён, відаць, таксама падарыў футра, толькі на большы рост і на меншы памер, чым у жонкі. І яна таксама вырашыла, што лаў фарэва. Усе задаволеныя. Cosi fan tutte, ага.

Але чаму ён так жорстка абышоўся з Ірынай? Яна, прынамсі, была гатовая кінуць Собалева дзеля музыканта, у якога багацця як у пагарэльца. Сам жа і вінаваты ў тым, што яна зноў вярнулася да алігарха. Лепей верабей у руцэ, чым голуб на страсе. Верабей? Ха-ха. Пэўна, вы зажэрліся, Herr Kapellmeister, калі Ірына для вас верабей у руцэ.

Адно імгненне — і ён, як той верабей, пераляцеў на іншую галінку, з якой падзеі мінулага дня выглядалі ўжо зусім іначай. І нічога, апроч злосці і прыкрасці да сябе, ён ужо не адчуваў.

Лепарэла і дон Джавані паказваюцца ў акне замка. Адтуль чуваць гукі музыкі, якую граюць за сцэнай. Галоўны аркестр маўчыць.

Менуэт.

Лепарэла заўважае маскі, дзве з якіх — дамы. Джавані таксама іх запрыкмеціў. У яго нараджаецца ідэя запрасіць нечаканых гасцей у дом. Ён даручае гэта Лепарэла, які звяртаецца да масак. Мсціўцы адказваюць згодай.

«Дарэчы, я чуў, што дырэктар заўтра прыйдзе на рэпетыцыю з нейкім губернскім начальнікам, — даслаў Вася яшчэ адну віртуальную цыдулку. — І тэлевізія будзе. Яны нешта пра наш тэатр здымаюць». — «Што, сур'ёзна? Можа, і пра спектакль нешта скажуць?» — «Можа і так. Але я чуў, што гэты начальнік нейкую інспекцыю робіць па ўстановах культуры, а тэлевізія робіць пра гэтую інспекцыю рэпартаж».

Грынкевіч зноў пачаў думаць пра справы і думкамі ўжо не чапляўся за Анну. Ён нават не асабліва ўчытваўся ў новае паведамленне, якое яму даслала ўсё тая ж красуня. Яна з'явілася анлайн і паставіла загадкавы смайлік, які падміргваў. Дыялог мог набыць метафізічныя рысы і зацягнуцца. Грынкевіч вырашыў, што на сёння яму ўражанняў хопіць, і выключыў камп'ютар. Была ўжо амаль чацвёртая раніцы, а ён заўтра павінен быў бадзёра гойсаць па тэатры і выглядаць прыстойна, калі раптам трапіць у кадр да тэбэшнікаў.

А яшчэ трэба было як мага хутчэй аднавіць спаленыя масты з Ірынай.

Зноў уступае галоўны аркестр. Маскі моляцца перад тым, як увайсці ў дом свавольніка і затрымаць яго. Яны просяць нябёсы дабраславіць іх, а затым уваходзяць.

Сцэна XX

Ілюмінаваная зала, прыгатаваная для вялікага свята і балю. Дон Джавані, Мазэта, Дзэрліна, Лепарэла, сяляне і сялянкі, лёкаі, музыканты.

Ранак наступнага дня быў шэрым ва ўсіх слоўнікавых сэнсах. Над горадам вісеў туман, ліпкі, як кокан гіганцкага вусеня. Грынкевіч прачнуўся а дзясятай, і першае, што яму захацелася зрабіць, гэта глытнуць кавы. Нават раней за цыгарэту. Ён прадчуваў, як на рэпетыцыі ягоныя салісты будуць войкаць з нагоды таго, што голас у такое надвор'е не гучыць дый тонусу няма, а струннікі ў аркестры будуць бясконца падладжвацца.

У замку дона Джавані балююць і весяляцца. Сялянскіх дзяўчат частуюць кавай і шакаладам, цукеркамі і крэмаўкамі. Мазэта сочыць за Дзэрлінай, якая ўжо сама не радая, што прыйшла на гэта свята.

Яшчэ ён думаў пра Ірыну, бо яе вяртанне цяпер ужо ўяўлялася найлепшым спосабам разрубіць гордзіеў вузел ягоных асабістых няўдач. Ці выстрыгчы каўтун, як выразілася Анна. Самалюбства апошняй будзе закранутае, хоць яна можа нічога і не паказаць звонку, яна ж умее кіраваць сваімі эмоцыямі. Вось і добра. Што там ні кажы, але Анніны жаночыя вабноты не могуць канкураваць з Ірынінымі. Прынамсі, у вачох навакольных людзей. І няхай Анна потым робіць дзяцей са сваёй бляклай моллю. У такога нават пры грашах і сувязях заўсёды будуць праблемы з сэксам. А тут такая нішто сабе дзяўчына ашчаслівіла. Будзе сядзець у яе пад фартухом, і ёй выгодна.

Ён выпіў кавы, паснедаў і выкурыў цыгарэту. У тэатр ён прыйшоў роўна апоўдні, на самую рэпетыцыю. Тут выявілася, што сабраліся ўсе, апроч Ірыны. Грынкевіч патэлефанаваў ёй. Ірына зусім спакойна паведаміла, што будзе праз паўгадзіны. Яна ведала, што падстаўляе яго, — гэта рабілася свядома. Абедзве іншыя Дзэрліны не маглі прыйсці на рэпетыцыю. І тое, што яна праспала, — гэта была хлусня. Так, цяжка на другі дзень пасля спектакля ды яшчэ ў такое надвор'е ўключацца ў працу, але ж. Ён падумаў, што гэта, хутчэй за ўсё, свайго кшталту помста, але сварыцца не стаў, гэта не ўпісвалася ў яго планы.

— Давайце самы пачатак, — скамандаваў ён. — Першы нумар, інтрадукцыя. Паспрабуем прайсці ўсё да донны Эльвіры і паглядзім, што ў нас выходзіць.

— Але ж у дзяўчынкі зорная хвароба. — прамовіла Тамара, тая самая, што спявала цяпер донну Анну. — Я да тэатра сем гадоў у філармоніі штодня голасам працавала — і нічога.

— Усё, увага! Пачынаем! — абарваў гэтыя размовы Грынкевіч, грукаючы палачкай па пульце. — Лічба адзін.

Гэты кавалак ён ужо рабіў, але са спыненнямі. Цяпер вырашыў прагнаць увесь. Але ж фінал яму быў важнейшы, бо яго трэба было чысціць. Там, апроч салістаў, было шмат нестыковак у сцэнічным аркестры. Ён дарма паспадзяваўся на Васю, калі даручыў яму ліквідаваць іх, хоць гэта і быў Васеў працоўны абавязак, бо ў тэатры ён быў цяпер аформлены як дырыгент сцэнічнага аркестра. А Вася сядзеў у кутку рэпетыцыйнай залы і, несумненна, быў задаволены сабой. Для выгляду нават уважліва сачыў па партытуры. Відаць, наіўна спадзяваўся, што ў гэтым сезоне яму выпадзе на халяўку адмахаць тое, чаго ён не рабіў.

— Ну, усё добра, — заспакоена адзначыў Грынкевіч і звярнуўся да донны Анны: — Тома, усё нармальна. Толькі па стылі гэта павінна быць сухавата, як на твой голас. Тут рэч у якасці гуку, а не ва ўзроўні яго падачы. Значыць, робім яго амаль інструментальным, наколькі гэта магчыма з тваім матэрыялам. Калі па штрыху нешта незразумела яшчэ, то застанься, я з табой гэта ў класе пад раяль прайду. Увогуле ж арыентуйся па аркестры.

— Пасля Тоскі складана.

— Разумею, але ж цікава. Донна Анна — твая партыя, ты яе зробіш.

Потым ён вырашыў зрабіць яшчэ адзін кавалак, да Дзэрліны і Мазэта. Потым заняўся чысткай аркестра ў фінале. Паўгадзіны даўно мінулі, але ж Ірыны не было. Давялося рабіць фінал без яе, пагатоў партыя Дзэрліны тут не была асноўнай. Грынкевіч не злаваўся, бо пачуваўся вінаватым у стварэнні такой сітуацыі.

З'явілася яна амаль праз гадзіну пасля пачатку рэпетыцыі. Дырыгент ужо абвясціў перапынак. Ён сустрэў Ірыну на шляху да службовага ўвахода. На вуліцы пакуль было яшчэ не так халодна, і таму ўсе курцы імкнуліся на ганак. Грынкевіч ішоў туды ж.

Ірына выглядала як дзяўчына з вокладкі моднага часопіса. Пэўна, яна патраціла на грымаванне якраз тую гадзіну, на якую спазнілася.

Лёкаі разносяць прахаладжальныя напоі. Дон Джавані заляцаецца да Дзэрліны, а Лепарэла, пераймаючы гаспадара, — адразу да дзвюх іншых сялянак, Джаноты і Сандрыны. Мазэта не адыходзіць ні на крок ад Дзэрліны, ён замінае дону Джавані.

— Добра выглядаеш, — сказаў ён, павітаўшыся са спявачкай.

Яна, напэўна, чакала скандалу і разборак. Можа быць, нават правакавала яго. А ён не праглынуў нажыўку. «Як шкада!» — чыталася на ейным твары.

— Я вазьму клас. Распяюся пакуль. — разгублена пралапатала яна, ідучы да дыспетчара.

Грынкевіч азірнуўся навокал і ўбачыў Собалева. Відаць, той і прывёз паненку на працу. Мужчыны парукаліся.

— Вы дазволіце мне папрысутнічаць на рэпетыцыі? — звярнуўся ён да дырыгента. — Цікава паназіраць за працэсам, а то ўсё ў зале ды ў зале. А Іра так захапляльна пра вас апавядае.

— Безумоўна, безумоўна! — вельмі ветліва адгукнуўся Грынкевіч. — Ідзіце па гэтым калідоры направа, у канцы будзе лесвіца. Падымайцеся на самы верх, там рэпетыцыйная зала. Там самі ўбачыце.

Ён пайшоў на ганак, куды за ім увязаўся Вася, які не курыў. Толькі што патэлефанаваў дырэктар і папрасіў перачакаць, бо прыехала начальства і аглядае рэпетыцыйную залу разам з тэлебачаннем. Там пішуць інтэрв'ю дзяржаўнай важнасці, бо тэбэшнікам спадабаўся фон у зале. Таму можна гуляць лішнія пятнаццаць-дваццаць хвілінаў. Пакуль Грынкевіч зацягваўся цыгарэтай, ліхаманкава абдумваючы адну імправізацыю, якую зараз хацеў учыніць, Вася за кампанію з ім проста дыхаў тытунём. Ён сёння наважыўся атруціць свайго шэфа па спектаклі вечнымі скаргамі на тое, як усе навокал не хочуць працаваць і як малады талент не можа прабіцца. Вася пляткарыў наконт уласнага кузена, сына галоўнага, якога татачка па сваіх сувязях запхнуў у нейкі знакаміты іспанскі аркестр асістэнтам.

— Вялікі гонар — быць асістэнтам! — з прыхаваным раздражненнем буркнуў Грынкевіч: самае брыдотнае было ў тым, што Вася пляткарыў пра ўласнага дзядзьку, які ўладкаваў яго ў гэты тэатр таксама па не абы-якой пратэкцыі.

— Чаму гэтак іранічна?

— Чым круцейшы табе трапіўся маэстра, тым меней у цябе шанцаў нешта зрабіць самому. Ведаю, пра што кажу, я гэтага хлеба пакаштаваў. Не любяць, Вася, вялікія маэстра праяваў індывідуальнасці ў асістэнтаў. І гэта нармальна, іначай парадку не будзе. Калі ты нешта цікавае на рэпетыцыі зробіш, ён потым усё адно выдае гэта за сваё. Таму калі ў мяне быў выбар паміж правінцыяй і асістэнцтвам у Піцеры, я выбраў правінцыю. Для дваццаціпяцігадовага пацана гэта было крута. Праўда, я тут таксама дурэў спачатку. Мяне толькі пару гадоў таму перастала турбаваць, што я пацан і не магу атрымаць усё тут і цяпер.

— А што, абавязкова самому нешта рабіць? Павінны ж быць і асістэнты. Але Іспанія, іншы свет, іншыя грошы.

— Ён ніколі не будзе дырыгентам: такіх, як ён, процьма, — упарта паўтарыў Грынкевіч.

— Не ўсе ж такія энтузіясты, як ты! — крывавата ўсміхнуўся Вася. — Я б пайшоў асістэнтам. Не хачу чакаць, пакуль мне будзе гадоў пяцьдзясят. Хачу ужо сёння грошай і нармальнага жыцця, хай сабе асістэнцкага.

— Я пра гэта чуў ад цябе. І неаднаразова, — зусім ужо агрызнуўся Грынкевіч. — А ўвогуле, калі ўжо быць асістэнтам, дык толькі паўгода-год. Стажавацца ў рэальна крутым тэатры з рэальна крутым маэстра. Я б на які сезон з'ездзіў. Хаця б у Італію. Там кожны аматар сыграе табе на скрыпцы або флейце такім гукам, які тутэйшы выпускнік кансерваторыі выдасць толькі пасля доўгай дрэсуры. А там усё натуральна, арганічна. Каб граць такім гукам, валодаць іх штрыхамі, там трэба паварыцца. Прыехаць туды, адразу зразумець, якое ты лайно, напіцца з гэтай нагоды. А потым раззлавацца і пачаць працаваць. І ўвабраць у сябе ўсё добрае, што можаш увабраць. Не, не злізваць у крутога маэстра нейкія прыёмчыкі, а навучыцца мысліць як яны, адчуваць музыку як яны.

— Ты не ў гуморы?

— Паслухай, шаноўны асістэнт. Ты чым займаўся на рэпетыцыі, якую я цябе прасіў правесці?

— А я хіба вінаваты ў тым, што там абы-хто сядзіць у аркестры, у тваім складзе? Вось у дзядзькі.

— Гэта сцэнічны аркестр. Твой аркетр! Усё, Вася, годзе. Мне на твае сваяцкія сувязі пляваць. Бо мазгі і вушы ад іх не вырастаюць.

— Смелы які.

— Ідзі на хутар. Можаш сваяку напаклёпнічаць, хай мяне здымаюць, хоць адразу пасля прэм'еры.

— Ды цябе ўжо заўтра выпруць!

— Не-е-е. Заўтра я вам усім яшчэ патрэбен.

Сцэна ХХІ

Уваходзяць донна Анна, дон Атавіа і донна Эльвіра ў масках.

Да ганка падыходзіла Анна разам з Гюнтарам. Да таго, каб убачыць іх разам, Грынкевіч не быў падрыхтаваны, хоць нядаўна і чуў, што бляклая моль яшчэ прыляціць у N да прэм'еры. А як жа ж — вяселле зусім хутка! Тым не менш яму хапіла вытрымкі, каб суха павітацца — парукацца з Гюнтарам і кіўнуць Анне. Яна ўжо кранулася ручкі ўваходных дзвярэй, але раптам павярнулася і гукнула Грынкевіча. На хвілінку.

Лепарэла вітае маскі, якія ўваходзяць у залу. Ім адразу падносяць напоі. Дон Джавані прамаўляе тост: «Viva la liberta!». Ён праслаўляе свабоду, і госці шматкроць паўтараюць за ім: «Viva, viva la liberta!». Іхні тост гучыць як урачысты гімн свабодзе (1787 год — Вялікая французская рэвалюцыя...).

— Ты ведаеш, што да мяне прыходзіла Маша? У сацсетках. Я спачатку не зразумела, хто мяне дамагаецца. Потым раскусіла. Карацей, яна завяла падстаўную анкету. І, я так зразумела, яна збіраецца ў N. Гэта каб ты ведаў. Дарэчы, яна ўпэўненая, што ў нас з табой бурны раман. Але, калі ласка, пастарайся не ўцягваць мяне ў вашыя разборкі.

Сказаўшы гэта, Анна знікла за дзвярыма службовага ўвахода. Гештальт дабудаваўся. Віртуальная красуня-псіхолаг яўна была Машай. Напэўна, нага ўжо не баліць і трэба паціху павялічваць рухальную актыўнасць. Але ж не да такой ступені, каб проста сёння прыехаць у N. Ну, а далей будзе бачна.

Джавані загадвае музыкантам граць. Музыканты на сцэне выконваюць менуэт. Асноўны аркестр зноў маўчыць.

Менуэт.

Дон Атавіа танчыць менуэт з доннай Аннай. Донна Эльвіра заўважае ў натоўпе Дзэрліну і незадаволена адзначае: зноў гэтая сялянка!

Ён быў гатовы знішчыць увесь свет і найперш — усіх жанчын, калі ўзняўся ў рэпетыцыйную залу. Там у калідоры ён пабачыў натоўп аркестрантаў, сярод якога стаялі Анна і Гюнтар. Жаніх абдымаў нявесту за талію, пакуль тая балбатала з канцэртмайстаркай віяланчэльнай групы.

Донна Анна кажа дону Атавіа, што ёй цяжка. Той просіць яе рабіць выгляд, быццам усё ў парадку.

Аднекуль здалёк чуўся голас Ірыны, якая спявала ў класе арпеджыа на нон-легата і падбіралася недзе да сі бемоля. Значыць, гэта быў амаль канец распеўкі. Тут жа ў калідоры стаяў Собалеў і чакаў, відаць, пакуль яго запросяць увайсці ў залу.

— Слухай, дружа, — ціха сказаў ён Мішу, якога ўбачыў ля дзвярэй. — Ты затрымай Собалева, калі ласка. Мне з Іркай трэба пагутарыць, каб ён не замінаў. Яна ў мяне атрымае. Сучка, хацела рэпетыцыю сарваць.

— Ды ўсё я разумею! — падміргнуў Міша і пайшоў адцягваць увагу Собалева.

Джавані загадвае Лепарэла заняцца Мазэта і адцягнуць яго ўвагу. Сцэнічны аркестр працягвае граць менуэт, але да яго далучаецца яшчэ адна група аркестрантаў, якая адначасова грае контрданс. Тэмы двух абсалютна розных танцаў сплятаюцца ў дзівосны кантрапункт.

Калі ён увайшоў у клас, Ірына спявала стакатнае практыкаванне. Увогуле, гэты клас не прызначаўся для салістаў-вакалістаў, тут займаліся пераважна групы струннікаў, таму апроч раяля тут было некалькі пюпітраў.

Яна не звяртала на яго ўвагі. Грынкевіч апусціў века раяля. Спявачка вымушаная была прыбраць рукі з клавіятуры, каб ёй не зашчаміла пальцы.

— Што адбываецца? — пачаў ён.

— А што адбываецца? — перапыталася яна, зрабіўшы нявінны выгляд.

Апранулася яна сёння таксама як быццам на фотасесію. І бэзавага колеру блузка з расшпіленым лішнім гузікам ёй пасавала. І станік пад гэтай блузкай быў з чорна-залатых карункаў. Ну, а спадніца-клёш да сярэдзіны сцёгнаў увогуле не магла нікога пакінуць абыякавым.

— Значыцца, на рэпетыцыі мы цяпер ходзім тады, калі нам спадабаецца.

— А. ты пра гэта, — са смехам адказала Ірына і павярнулася да яго спінай. — Я думала, ты хацеў са мной пра ўчорашнюю «Травіяту» пагутарыць, як і абяцаў.

— Прыйшла б своечасова, пагутарылі б.

— Ну так, нічога асабістага, онлі э бізнэс. Ты нават проста па-чалавечы ўчора не падышоў і не павіншаваў мяне. Я разумею, што дэбют быў не бліскучы, але мог бы хоць добрае слова сказаць. Калі ты ўсё слухаў, зразумела.

Джавані запрашае Дзэрліну на танец. Донна Анна назірае за гэтым і ціха прамаўляе, што ўжо не можа трываць.

Гэта ўжо была справядлівая крыўда, і Грынкевіч не адразу знайшоў што адказаць. Зрэшты, замест прабачэнняў ён пайшоў у нахабны контрнаступ:

— Ісці ды віншаваць? Мне падаецца, кошык кветак быў па-за канкурэнцыяй. Мне засталіся толькі размовы на прафесійныя тэмы, якія можна адкласці і на потым. Ты сама зрабіла выбар. Нават сёння прывалакла яго за сабой. Навошта? Мяне пазлаваць? Ці ў вас цяпер нешта накшталт мядовага месяца?

— У нас, здаецца, зараз будзе фінал першага акта «Дона Джавані», а не фінал другога акта «Травіяты». — загаварыла яна глухім голасам, і, нават не бачачы ейнага твару, можна было зразумець, што дзяўчына падціскае вусны, каб не заплакаць. — Дык чаго ты прыйшоў?

— Сказаць, што я дурань і казёл. І што я болей за ўсё на свеце хачу цябе вярнуць. Я сапраўды як з глузду з'ехаў з гэтым «Донам Джавані».

— Ты з Івановай з глузду з'ехаў, а не з «Донам Джавані»!

— Няма ў мяне нічога з Івановай і быць не можа. Яна праз тры дні пасля прэм'еры выходзіць замуж і з'язджае ў Нямеччыну. А я ў канцы сезона перабіраюся ў Маскву. І я хачу, каб мы былі разам.

Ён падышоў і абняў яе ззаду за талію. Ірына не варухнулася і стала мяккай у яго руках. Яна сумавала па ім, і гэта стала яму зразумела. Але ж як прыемна ўсведамляць, што вось гэтае наравістае даўганогае стварэнне прывязалася да цябе! Ён сам адчуў узбуджэнне, і ейная просьба: «Не трэба, зараз увайсці могуць», — адно болей яго разахвоціла. Грынкевіч адпусціў дзяўчыну, толькі каб рушыць да дзвярэй і павярнуць ключ у замку.

Дон Джавані танчыць з Дзэрлінай контрданс.

— Ты што надумаў?! — гучным шэптам выгукнула яна і пачала адступаць у куток класа, пакуль не ўпёрлася ў імправізаваны грымавальны столік.

— Сама ведаеш. — сказаў ён, злавіўшы Ірыну і ўсадзіўшы на гэты столік.

— Тут жа ізяляцыя паганая. — бездапаможна прашаптала яна, дазваляючы спачатку зняць з сябе блузку, а потым абутак і калготкі. — І калготкі парвеш.

Яна яшчэ паспрабавала супраціўляцца, пакуль не адчула, што рука Аляксея ў яе за спінай спрактыкавана расшпіліла станік.

Лепарэла прымушае Мазэта танчыць. Да сцэнічнага аркестра далучаецца трэцяя група, якая грае грубаваты нямецкі танец.

Яны ўжо колькі хвілінаў самазабыўна мілаваліся. Прынамсі, прыслоўе «самазабыўна» тычылася найперш Ірыны. Грынкевіч жа пачуў, дзякуючы сапраўды няважнай ізаляцыі, што Міша і Собалеў падышлі зусім блізка да дзвярэй класа. Немагчыма было разабраць словаў, але галасы ён пазнаў. Калі ж ручка дзвярэй торгнулася, Ірына ўстрапянулася.

Дзэрліна ўпіраецца, не хоча ісці за донам Джавані, які цягне яе да бакавых дзвярэй.

— Тссс. маўчы. — прашаптаў Грынкевіч. — Няхай думае, што ты незаўважна выйшла і, напрыклад, вырашыла здаць ключы дыспетчару.

Собалеў пакінуў ручку ў спакоі. Але Ірына, якая ўсё ж паспрабавала рвануцца і саскочыць са століка, выпадкова зачапіла пюпітр, што стаяў побач. Той з грукатам паляцеў на падлогу.

Дзэрліна ўсчынае крык. Танцы спыняюцца, сярод прысутных паніка. Мазэта бяжыць на дапамогу нявесце, а Лепарэла — на дапамогу гаспадару.

— Ды што там такое?! — пачуўся голас Собалева.

Яны трапілі ў пастку. Грынкевіч зашпіліў прарэх і паправіў швэдар, прадчуваючы, што яму, цалкам верагодна, зараз зламаюць сківіцу. Праўда, алігарх з яго задышкай і двума пудамі лішняй вагі наўрад ці нагэтулькі спрытны. Але ж раўнівы раз'юшаны мужык здольны на ўсё. Сківіцу дык сківіцу, абы рукі былі цэлыя.

— У чым праблема, што там такое? — данёсся голас дырэктара, і гэта было ўжо зусім кепска.

— Іра, ты тут? — роў Собалеў.

Дзэрліна выскоквае з дзвярэй, куды яе быў зацягнуў дон Джавані. Свавольнік выскоквае следам за ёй са шпагай у руцэ. Ён трымае адной рукой Лепарэла, каб падаць сітуацыю такім чынам, быццам ён злавіў гвалтаўніка.

— Ды яна гэты клас узяла, хвілінаў дзесяць таму распявалася і дакладна не выходзіла, — падказала нейкая свалата, якую Грынкевічу вызначыць не ўдалося.

— Дагуляліся. — прамовіла Ірына, якая ліхаманкава зашпільвала блузку і спрабавала нацягнуць калготкі, вядома ж, робячы на іх стрэлку. — Дзе станік?!

Між тым стала зразумела, што алігарх вырашыў зламаць дзверы, і яго ў гэтым падтрымалі. У калідоры ўжо сабраўся натоўп, які і дапамог у гэтай справе. Хліпкі замок не вытрываў і вылецеў з першай спробы.

Аднак дон Атавіа выхоплівае пісталет і крычыць свавольніку, каб той спыніў сваю гульню. Маскі адна за адной адкрываюцца. Спачатку Джавані пазнае донну Эльвіру, потым дона Атавіа, апошняй — донну Анну, перад якой чамусьці спрабуе апраўдацца. Аднак яна кідае яму: «Злачынца!».

Знясіленая Ірына села на крэсла як была: у парваных калготках, босая і ў абы-як зашпіленай блузцы, пад якой не было станіка. Станік валяўся на падлозе, накрыты тым злашчасным пюпітрам, таму ў мітусні дзяўчына яго не заўважыла. Грынкевіч стаяў у іншым кутку класа, рыхтуючыся атрымаць тое, чаго ён, уласна, заслугоўваў. А клас вокамгненна напоўніўся народам, як склеп вадой у моцную паводку. Купка аркестрантаў, Собалеў, дырэктар, журналістка з мікрафонам і аператар з камерай, Анна з Гюнтарам, Міша, што ўчапіўся ў руку Собалева, як маленькі хлопчык у нашыйнік ратвейлера, быццам здольны быў яго стрымаць. І яшчэ там была Маша, прычым гэта была не галюцынацыя, а цалкам рэальная Маша. Поўны камплект.

— Я цябе зараз на месцы каструю! — зароў Собалеў і рвануўся да Грынкевіча. Яго стрымаў дырэктар разам з Мішам.

Алігарх кінуў дзікі позірк на Ірыну, потым на ейнага каханка. Падышоў да зламаных дзвярэй. З нечаканай сілай выдраў ручку і без словаў швыргануў яе на падлогу, пасля чаго выйшаў з класа, расштурхоўваючы стыхійна ўтвораны натоўп. Яго праводзіла ўключаная камера. Дырэктар апрытомнеў першы і вывеў у калідор журналістку з мікрафонам, актыўна паўтараючы выбачэнні.

Музыканты і лёкаі сыходзяць, сканфужаныя тым, што адбылося.

— Усё, сыходзім адсюль! Сыходзім! — камандаваў Міша. — Зараз у нас будзе рэпетыцыя! Чуеце?!

Натоўп паціху рассоўваўся і скіроўваўся ў залу. Ірына так і сядзела, упёршы вочы ў падлогу. Грынкевіч стаяў, разглядаючы сценку, бо яму не хацелася сустракацца вачыма ні з кім, асабліва з Аннай.

Мсціўцы літаральна ўзялі Джавані ў аблогу, яны хочуць расправіцца з ім проста зараз.

— Сатыр! — ашалела кінула Маша.

— Затое ты, Маша, цяпер можаш не містыфікаваць мяне і не падазраваць невядома ў чым, — флегматычна адгукнулася Анна. — І можаш не ездзіць у N з хворай нагой.

— Цікавыя метады працы, — іранічна прамовіў Гюнтар і павёў Анну ў калідор.

У Ірыны тым часам пачалася істэрыка. Калі ўсе пакінулі клас, яна зараўла. Грынкевіч моўчкі ўзняў пюпітр, падабраў з падлогі залаціста-чорны станік і падаў яго дзяўчыне. Тая ўзнялася і таксама моўчкі заляпіла яму звонкую поўху.

Раптам пачынаецца моцная навальніца. Грыміць гром. Дон Джавані карыстаецца лёгкім пярэпалахам, які нарабіла стыхія, і ўцякае. Мсціўцы бачаць у гэтым раптоўным прыходзе навальніцы амаль прароцтва: хутка нябёсы самі пакараюць свавольніка.

Заслона.

АКТ ДРУГІ

Сцэна І

Старая агароджа багатага дома, як і ў першым акце.

Дон Джавані з мандалінай у руках і Лепарэла.

№ 14: Дуэт «Eh via buff one.».

— Што было? Ды нічога не было! У нас свабодная краіна — хто з кім хоча, з тым і трахаецца! Як быццам я яе прымушаў. Сама ж і пагадзілася. Хай Собалеў спачатку з ёй ажэніцца, а потым ужо выступае, правы, блядзь, уласнасці абараняе. Ці няхай віягры сабе набудзе. Заябалі мяне ўжо са сваімі маралямі. І ты таксама! — выгукнуў Грынкевіч і ляснуў кулаком па стале так, што падскочыў і перакуліўся кілішак з гарэлкай.

Гаспадар і лёкай пасварыліся. Пасля прыгоды з сялянамі ў замку Лепарэла надумаў сыходзіць ад дона Джавані і шукаць сабе іншага наймальніка. Джавані спрабуе ператварыць гэтую сварку ў жарт.

Яны з Мішам сёння напіваліся дома ў Грынкевіча, на кухні, у найлепшых рускіх традыцыях, якія гэтым разам падаваліся гаспадару неверагодна мілымі і душэўнымі. Ён быў сучасным чалавекам і ўжо завёў модную звычку выпіваць у барах. Але прадчуваючы, што гатовы дапіцца да такога стану, калі чалавек не здольны адамкнуць дзверы ўласнай кватэры і таму засынае проста на лесвічнай пляцоўцы, ён рабіў гэта дома. Грынкевіч напіваўся, а Мішэль хіба толькі пазначаў прысутнасць, бо назаўтра мусіў працаваць спектакль дый жонка магла ўчыніць скандал. Грынкевіч назаўтра меў выходны і не меў жонкі. А ўсе яго бабы паўцякалі. Нават Маша выдаліла яго са спісу сяброў у сацыяльных сетках. Амэн.

Не ўпершыню пра Грынкевіча гудзелі ўсе грымёркі ў тэатры, але ўпершыню здарылася так, што кепская рэклама яму нашкодзіла. І цяпер нават маладзенькія аркестранткі, з якімі ён дагэтуль нязмушана і цнатліва фліртаваў, шугаліся ад яго, як ад серыйнага маньяка-забойцы. Толькі Анна паводзілася са звычайным спакоем. Пэўна ж, цяпер ёй было прасцей угаварыць сябе і на вяселле з Гюнтарам, і на агульнае з ім жа дзіця. Грынкевічу было асабліва прыкра менавіта ад гэтага нязмушанага спакою.

Ірына тым часам сышла на бальнічны і ўжо тыдзень не паказвалася на працы. Аднак у кабінет дырэктара па нейкай справе заходзіла.

— Мне што. Мне нічога. — з нясмелым абурэннем прамармытаў Міша. — А ты хоць у курсе, што Собалеў пагражаў пасадзіць цябе за згвалтаванне?

— Што?! — са здзекам перапытаўся Грынкевіч, якога ўжо пачынала хістаць ад гарэлкі. — Каго ж гэта я згвалтаваў, каб ён мяне пасадзіў?! Яго?! Ды ў мяне б на яго не ўстала, нават калі б я быў закаранелым підарам.

Грынкевічу гэта падалося дасціпным, і ён зарагатаў. Міша, наадварот, пасур'ёзнеў і нават адставіў кілішак убок.

— Я бачу, як табе пастаноўку далі, дык ты вырашыў, што табе ўсё можна. Ты ўвогуле змяніўся, панесла цябе на ўхабу. І праўду ж той казаў, што дурань не родзіцца, а сам знаходзіцца. Сёння Любачка на ўласныя вушы чула, як Собалеў у кабінеце дырэктара казаў: маўляў, задам яму перцу з імберцам, пасаджу за згвалтаванне. Няхай Ірка напіша заяву ў міліцыю, а потым зробім так, што пасля прэм'еры яго адразу ў ізалятар. І пад суд. І станеш ты, братка, закаранелым підарам на зоне.

У першае імгненне страх нябачнай рукой схапіў Грынкевіча за валасы, ад чаго ўвесь твар ажно закалола дробнымі іголкамі. Собалеў мае калі не сувязі, дык грошы. За грошы можна знайсці любыя сувязі і падшыць любую заяву «заднім чыслом». Але нашто яму такія складаныя схемы? Прасцей наняць пару байцовых пеўнікаў, якія позна ўвечары ля пад'езда так аддзяўбуць, што гэтага будзе нельга забыць.

Джавані ўгаворвае Лепарэла застацца, але той кажа: не, сыходжу! І Джавані адчувае, што гэтым разам лёкай настроены сур'ёзна. Раней ён бурчаў, але заставаўся, бо яго забаўляла складанне каталога. А вось цяпер ён занадта ўжо рашучы.

— Трэба яшчэ, каб Ірка напісала заяву, — з вонкавым спакоем, але ўжо не так самаўпэўнена заўважыў Грынкевіч. — А яна між тым учора афіцыйна прасіла зняць яе з «Дона Джавані»: яна ў снежні едзе на конкурс у Еўропу. Няма чаго ёй рабіць перад конкурсам, як следчаму пра мяне байкі расказваць. Або Собалеў гэта са злосці, або Любачка твая плёткі распускае.

Страх паціху адпускаў. Каб іголкі зусім не калолі твару, Грынкевіч наліў сабе кілішак гарэлкі і адным махам выпіў. Логіка логікай, але ў такой сітуёвіне нервы ў каго хочаш будуць не ў парадку. Нават не ў артыста. А ў артыстаў пагатоў нервы заўсёды на мяжы гамону.

— Мне б твой спакой і пафігізм, — з зайздрасцю прамовіў Міша. — Ты не баішся, што ён табе кілера нойме?

— Да прэм'еры не нойме. У іх з дырэктарам, пэўна, дамоўленасць наконт мяне. Бо калі тэатр не выпусціць справаздачнага «Дона Джавані», да нас прыедзе рэвізор. А потым можна і кілера. Было б файна, каб мяне прыстрэлілі на апошнім фінальным акордзе або на паклоне. Уяўляеш, як было б прыгожа: Тома, як і належыць прымадонне, ідзе за кулісы і выводзіць мяне на сцэну. Я ўсім усміхаюся, мяне ўсе любяць і нават хочуць. Бабы ў залі аргазмуюць ад аднаго майго выгляду. Адміністратарка выносіць мне букет. Не, нават кошык жоўтых руж ад Марго. Я спадзяюся, што ў гонар прэм'еры яна адрасуе мне цэлы кошык жоўтых кветак, трэба ж стымуляваць маю жоўтую чакру. І вось я стаю на сцэне з гэтым кошыкам у руках і — бэмс! — мне ў лабешнік ляціць куля. Я павольна асядаю, зусім як Каварадосі. Выпускаю з рук кошык. З майго лабешніка хвошча кроў — проста на жоўтыя ружы.

— Ды ідзі ты нахуй! — выгукнуў Міша і зрабіў жэст, нібы хацеў перажагнацца, але потым падумаў, што мікшаваць крыжовае знаменне з мацюкамі было б зусім маветон.

— Затое як гэта па-опернаму! — не сунімаўся Грынкевіч. — Не, куля ў лабешнік, напэўна, не найлепшы варыянт. Тады ж мазгі разлятаюцца. Лепей у сэрца. Трэба мне на прэм'еру набыць нейкую вельмі піжонскую белую кашулю і піжонскі гальштук. Куля трапіць мне ў сэрца, і на белай кашулі праступіць такая эстэтычная чырвоная пляма крыві. Я — оперны герой!

— Угу. Манія велічы ў цябе сапраўды апошнім часам расце. У геаметрычнай прагрэсіі. Неўзабаве я з табой ужо і выпіць не змагу, будзеш недасяжнай зоркай, — забурчэў Міша. — Узяўся за такую працу. Казалі ж табе — нельга! Не, усё адно пайшоў насуперак прыкмеце.

— Дарэчы, а чаму нельга? Я пра гэтую прыкмету столькі наслухаўся, а чаму нельга — ніхто не кажа. Дык чаму нельга? Што мне за гэта будзе?

Міша раптам сумеўся і сказаў нешта няўцямнае пра важнасць традыцый і захаванне веры. І потым сказаў, што яму трэба збірацца дадому, бо сёння яшчэ сабаку не гулялі, гэта яго абавязак.

Лепарэла ўсё ж не паддаецца на ўгаворы дона Джавані, звыклыя маніпуляцыі на яго больш не дзейнічаюць. Ён сапраўды сыходзіць.

Было бачна, што Міша нечым абражаны. Грынкевіч гэта адчуў нават пасля гарэлкі, якую сёння жлукціў збольшага ён сам. Пакуль Міша надзяваў у вітальні куртку і чаравікі, гаспадар казаў пра тэатральныя справы, пра «Дона Джавані». Міша, здаецца, не слухаў.

— Ты ўсё ж не жартуй з такімі рэчамі. Ці, прынамсі, не дражні гусі. Цябе апошнім часам шмат хто не залюбіў, бо ты адкрыта кпіш з гэтага.

— Добра, я не буду, — амаль скораным тонам адказаў Грынкевіч. — Прывітанне Вілору. Скажы яму, што я гатовы скарміць такому файнаму псяку пару сваіх новых пальчатак, зусім як летась.

Міша ўздыхнуў і прамовіў на развітанне:

— Ты або блазан, або псіх. Глядзіш, блін, кіно пра Чапаева і думаеш, што дзеля цябе ён выплыве, не загіне. Калі з'язджаеш?

— Паслязаўтра. Як «Кажаніху» правяду, так і з'еду, начным цягніком. Дырэктар яшчэ мяўся, ці адпускаць мяне. А як гэтая гісторыя здарылася, дык ён і шчаслівы, каб я тут слепнем у вочы не лез хоць некалькі дзён.

— Ну, бывай здаровы.

Замкнуўшы за госцем дзверы, Грынкевіч пацеляпаўся на кухню, але прыбіраць са стала яму было лянотна. Заўтра выходны, да абеду можна праваляцца, потым пахадзіць па кватэры з венікам і анучай, каб перад ад'ездам пыл паганяць. Вось і прыбярэцца. Пакуль жа яго пацягнула да ноўтбука.

Рэчытатыў «Leporello! Signore!».

У скайпе быў брат, якому Грынкевіч ужо распавёў пра сваю прыгоду. Распавёў у той самы дзень, калі адбыўся скандал. Ён бы сам расцэньваў гэта менавіта як прыгоду, але Віктар начапіў на яе цэтлік «здарэнне» і пачаў чытаць маралі.

«Табе пашэнціла, што гэта не ў Штатах. Тут бы ты лёгка трапіў пад суд за sexual harassment».

Ён пачаў распавядаць страшылкі пра сваё заакіянскае быццё. Дакладней, пра тое, што сам бачыў і чуў. Грынкевіч чытаў месагі свайго малодшага брата і ледзь стрымліваўся ад саркастычных рэплік. Віцька яму не так даўно прызнаўся, што апроч сваёй Волькі з ніводнай жанчынай сэксам не займаўся ніколі ў жыцці. І не таму, што ён такі святы ці Волька такая сэкс-зорка. На радзіме ён панічна баяўся заразы, якую можна падчапіць, калі скакаць па розных ложках. «Заразай» яго напужалі тата з мамай яшчэ ў часе першых начных палюцый, і ён павёз гэты панічны страх нешта падхапіць у Амерыку. Там да яго дадаўся яшчэ і страх уляпацца ў sexual harassment. Волька магла спаць спакойна: муж з такімі фобіямі быў паталагічна няздольным на здраду. Праўда, гэта не замінала яму цішком ад жонкі драчыць пад порна-ролікі — аніякай табе заразы, аніякага харэсмэнту. І кіндэр-сюрпрызаў не бывае. Дакладней, Віцька не прызнаваўся, чым ён там займаецца, калі глядзіць порна, але чым яшчэ ён мог займацца, думалася Грынкевічу.

І яно яшчэ хацела сабе нейкай свабоды! Яно мітынгавала на вуліцах і плошчах, яно сядзела ў брудным пастарунку. Яно хацела такога ж самага ў сябе дома?! Вось такой свабоды з харэсмэнтамі?! Старэйшы брат падчас той размовы ўвайшоў у стос і праехаўся па колішніх перакананнях сваяка, як мянтоўская дубінка па нырках. Карацей, вельмі эмацыйна пагутарылі, да такой ступені эмацыйна, што ўжо час быў збірацца на бацькаў юбілей, а ні той, ні іншы не выходзіў на сувязь, каб пра сёе-тое дамовіцца.

Сёння п'яны ў зюзю Грынкевіч хацеў напісаць у скайп з'едлівае: «Дрочым?». Але ж своечасова скеміў, што ў Амерыцы яшчэ і не абедалі, таму наўрад ці Віцька будзе лазіць па пэўных сайтах з офіснага айпішніка. Дый увогуле, нашто сварыцца з ім праз такую дурату? Каб потым за святочным сталом у Мінску глядзець адзін на аднаго як сычы?

Дон Джавані робіць жэст замірэння — дае Лепарэла чатыры дублоны.

«Зюіраемсч ў дарлгу?» — напісаў ён брату, мажучы міма клавішаў.

«Ага», — адгукнуўся Віктар.

Іхны лог у скайпе быў аднаслоўна-сціслым: Віктара, відаць, зачапіла апошняя размова. Увогуле ён быў нязлосным і неагрэсіўным, але крыўдаваў часта. Яшчэ з дзяцінства, калі старэйшы брат мог неяк пакпіць з малодшага, больш хатняга, Віцька пачынаў плакаць, і Грынкевіч тады адграбаў ад бацькоў выспятка.

Уласна, яны ніколі не былі напоўніцу блізкімі, бо Аляксей увогуле быў братам на вакацыі. Ён прыязджаў у Мінск прыкладна раз на тры месяцы, пасля кожнай школьнай чвэрці, потым — раз на паўгода, пасля сесіі. У кожны такі прыезд яму даводзілася наноў вывучаць брата, бо той быў яшчэ малы, а значыць, хутка мяняўся. Яны мелі розніцу ў шэсць гадоў. Класе ў шостым-сёмым, калі Аляксей практыкаваўся ў флірце з такога ж веку суседкамі па лецішчы, Віцька замінаў яму тлуміць дзяўчаткам мазгі. Ён меў талент падлавіць старэйшага брата якраз тады, калі Аляксей натхнёна апавядаў пра свой удзел у конкурсе піяністаў стварэнню з тоўстымі русымі коскамі і заўважнымі, як на дванаццацігодку, формамі. То малы прыходзіў паклікаць брата вудзіць рыбу, то прыносіў паказаць падабранае бадзяжнае кацяня, якое мама не дазваляе пакінуць у хаце, то яму не было з кім гуляць у футбол. Аляксей часам люта ненавідзеў малога за гэта.

Колькі разоў ён помсціў Віцьку. Аднойчы наплёў брату, маўляў, калі ў ноч летняга сонцастаяння не класціся спаць увогуле, то гэтым можна дадаць сабе пяць гадоў жыцця. Малы, якому тады было восем, паверыў, мужна змагаўся са сном да золку і толькі тады саснуў. Аляксей прачнуўся, як нармальны здаровы падлетак, а восьмай раніцы і ўбачыў, што малы спіць. Потым ён кпіў з Віцькі: маўляў, праспаў, не дадасі сабе пяць гадоў жыцця. Ну, а Віцька з плачам даводзіў, што не спаў да золку і бачыў сонца, у той час як старэйшы брат дрыхнуў, нібы жыта прадаўшы. Малому ці не з дзіцячага садка ставілі астму, і ён час ад часу перажываў прыступы, якія маглі блага скончыцца. Праўда, Аляксею яшчэ не даводзілася гэтага бачыць, а таму ён не надта разумеў, навошта Віктар так хацеў дадаць сабе лішнія пяць гадоў жыцця. Такое разуменне прыйшло да яго крыху пазней, і зусім не ў сувязі з кволым і датклівым брацікам. Тады ж, крыху пазней, яму стала сорамна за свой жарт.

Лепарэла какетнічае і ламаецца: ну годзе, прыму гэтым разам вашыя дублоны, але не думайце, што зноў здолееце мяне купіць.

Падлеткам ціхі і ўражлівы Віктар захварэў на беларушчыну. Пачалося ўсё з школьнага рэферата па гісторыі, які брат напісаў самастойна і на сваім матэрыяле. Пісаў ён пра сталінскія паваенныя рэпрэсіі, а матэрыял назбіраў з расповедаў дзядзькі, якога праз бацьку — ворага народу не ўзялі тады ні ў сувораўскую вучэльню, ні ў інстытут. А калі дзеда рэабілітавалі, дык паступаць у інстытут было позна. Тэма рэферата захапіла Віцьку, і ён напісаў таксама пра вымушаны калабарацыянізм. Дзед па матчынай лініі яшчэ быў жывы, а год на дварэ быў дзевяноста трэці, таму можна было казаць шмат пра якія рэчы. Хлопец узяў і апісаў гісторыю Фларыяна і Казіміра Стрыжэўскіх — зрабіў такую сабе ілюстрацыю ў рэфераце. Зразумела, у школе яму паставілі тройку і назвалі працу не рэфератам, а вялікім сачыненнем на адвольную тэму. Да таго ж настаўніца сказала, што гэта не факты, а прыдумкі, такога не магло быць. Немагчымасць паступіць у сувораўскую вучэльню — гэта адно, а вось гісторыя Фларыяна і Казіміра Стрыжэўскіх. Настаўніца палічыла гэта ерассю, нават у дзевяноста трэцім годзе.

Аляксей памятаў, з якім абурэннем брат пераказваў яму гэта. І хоць старэйшы не мог зразумець яго нацыянальных сантыментаў, сама палкасць і апантанасць была заразнай. Гэта была праява фамільнага пачуцця справядлівасці, прапісанага ў іх ДНК. Старэйшы брат нават сам прачытаў тады сёе-тое з гісторыі, нешта амаль апакрыфічнае. Потым ён вельмі натуральна ўспрыняў тое, што Віцька ходзіць на розныя мітынгі і шэсці, што ён трапіў у нейкую арганізацыю. У гэтым ён зноў-ткі ўбачыў праяву фамільнага пачуцця справядлівасці і жаданне паставіць пад сумнеў рэчы, якія большасці падаюцца аксіёмай. Дайшоў нават да таго, што дзеля брата пачаў адгукацца на нязвыклае імя — Алесь.

Джавані пытаецца, ці гатовы лёкай зноў выконваць яго загады. Лепарэла гатовы, але просіць гаспадара пакінуць жанчын.

І тут раптам Віцька выйграў Green Card. Гэта здарылася якраз на пятым курсе ўніверсітэта, калі трэба было вызначацца, што рабіць далей. Здарэнне было нечаканым, бо ў латарэі Віцька паўдзельнічаў дзеля смеху, за кампанію з сябручкаміпраграмістамі, якія толькі і думалі, каб куды зваліць. А малодшы брат нібыта ж быў патрыётам, прычым сумленна-ідэйным. Усё лета дзве тысячы першага года ён вагаўся, ці ехаць яму проста на разведку — і ў першыя дні кастрычніка паляцеў у Нью-Ёрк. Не на разведку, а назусім. Аляксей тады прыехаў у Мінск на своеасаблівую «адвальную» брата. Яны швэндаліся па горадзе, прызямляючыся ў розных барах. За вечар яны набраліся да непрыстойнасці і ледзь не загрымелі ў пастарунак, бо задумалі праспяваць на вуліцы спантанна прыдуманую песню «Мы — беларусы, так нам і трэба» на матыў дзяржаўнага гімна. Віктар, які не ўмеў піць, ледзь дабраўся тады дадому і перш-наперш пайшоў высвятляць стасункі з унітазам. Больш загартаваны ў п'янках і больш здаровы Аляксей вымушаны быў завесці размову з бацькам, які сустрэў іх позняй ноччу.

Ён ужо з цяжкасцю прыгадваў, з чаго тады ўсё пачалося і як размова перайшла з чытання антыалкагольных мараляў на рэчы светапоглядныя. Але бацька тады нават узяў цыгарэту, хоць кінуў курыць яшчэ пасля першага інфаркту. Ён сутаргава зацягваўся, стрэсваў попел у сподак і ўсё казаў, што яму прыкра бачыць уласных дзяцей, якія ні ў што не вераць. Што дзеці ідуць шляхам найменшага супраціву і гэтым ствараюць сабе новыя перашкоды.

«Пакінуць жанчын?! Ды гэта глупства! Жанчыны патрэбныя мне як хлеб штодзённы, як паветра, якім я дыхаю!» — ускрыквае дон Джавані.

— Ну вось навошта ён ляціць у Амерыку? — задаў бацька амаль рытарычнае пытанне.

— Як навошта? Там ён мае шанец! — адказаў старэйшы брат.

— Шанец. Я нарадзіўся тут, але вырас за Уралам, — казаў Андрэй Аляксандравіч. — І паступіў у ленінградскі інстытут, а гэта было лепей за любы мінскі інстытут. Але там я быў ніхто, звычайны інжынер, пустадомак з інтэрната. А сюды мяне запрасілі і адразу далі дах над галавой...

— І якая мараль у тваёй прыпавесці? — запытаўся Аляксей, таксама зацягваючыся, але лянотна і без імпэту.

— Бачыш, сын, мы самі дапусцілі, што нас у сябе дома робяць нікім. І мы хочам адсюль уцячы, каб недзе ў іншым месцы быць кімсьці. А там мы таксама ніхто, хоць мы пра сябе шмат чаго можам уяўляць. Са свайго дому трэба з'язджаць часова, у вандроўку — і заўсёды па сваёй волі. А не ўцякаць, ды яшчэ і пад брэх сабак, якіх на цябе свае ж і спускаюць.

— Ён не хоча быць ахвярай, — адказаў сын. — Таму едзе.

— Ён не можа быць героем, таму ўцякае! — не супакойваўся бацька. — Можаце казаць што хочаце, але роднай зямлі яшчэ ніхто не адмяняў. Я не пра тую зямлю, што ў яго галаве круціцца са старажытнымі князямі, а пра тую, якая ёсць тут і цяпер. У нас усіх ужо нічога не засталося, апроч гэтай зямлі, каб мы былі разам. Нас трымае толькі зямное прыцягненне, нельга ад яго адмаўляцца.

«Але вы ўсім гэтым жанчынам здраджваеце!» — не супакойваецца Лепарэла. На што Джавані выкладае яму ўласную тэорыю: усё дзеля кахання; хто верны адной жанчыне, крыўдзіць іншых. Ну а тыя, хто не разумее ягонай, дона Джавані, дабрыні, той называе яго здраднікам.

— Досыць, тата, ніякага зямнога прыцягнення тут не існуе. Усё ў галовах, у наладках мазгоў. Кім пачуваешся, тым і будзеш.

— А як тады растлумачыць, што ў мяне збольшага людскае жыццё пачалося, толькі калі я сюды прыехаў? Проста я веру, што мая зямля дадала мне моцы. А вы.

Тут ужо ў старэйшага сына адмовілі тармазы, і ён сказаў бацьку тое, што столькі гадоў хацеў выказаць, але трымаўся. Бо маці прасіла больш не вяртацца да гэтай тэмы, дый з бацькам нібыта замірыліся вельмі даўно.

— Угу, дадала. Тут цябе пацягнула ратаваць чалавецтва, і ты займеў інфаркт. І яшчэ незразумела з якой прычыны ты матляешся дагэтуль да кабеты ў чужую зямлю. Бач, які парадокс! І які сэнс быў спраўляць тут хату, каб на нас усіх месца хапіла? Я не буду ў гэтай хаце жыць, і Віцька таксама не будзе. І не патрэбная нам гэтая зямля, калі на ёй нічога не расце.

Як не дзіўна, бацька не зрэагаваў на словы, якія павінныя былі яго зачапіць. Калі ён лавіў пэўную хвалю, усё астатняе яго больш не цікавіла.

— А не будзе нічога расці на зямлі, калі яе не даглядаць! Калі не араць, не ўгнойваць.

— Дзякуй, тата, але ні мне, ні Віцьку не хочацца ўгнойваць гэтую зямлю сабою.

На такі выпад бацька ўжо нічога не адказаў. Проста патушыў выкураную цыгарэту. Дый не выпадала ім далей спрачацца, бо прачнулася маці, прыйшла на кухню і ўбачыла, як муж-інфарктнік курыць. Потым убачыла яшчэ і зусім п'янага малодшага кволага сына. Накінулася на старэйшага. Развяла ўсіх па пакоях. Зранку, аднак, не згадвала ў размовах нічога з падзеяў мінулага вечара. Праўда, у бацькі тады падскочыў ціск, але ён не захацеў выклікаць «хуткую». Віцька ж банальна пакутаваў на галаўны боль, і яму рабілася млосна ўжо ад самой думкі, што да самалёта застаюцца лічаныя гадзіны і там яго будзе ванітаваць. Аляксей адзін паехаў праводзіць яго ў аэрапорт. Позна ўвечары ён сам сеў на цягнік да Масквы і быў унутрана шчаслівы ад таго, што яшчэ доўга не пабачыць бацькі.

Далей Джавані выкладае лёкаю планы новых прыгодаў: яму спадабалася пакаёўка донны Эльвіры. Так, вельмі рызыкоўна лезці проста ў тыл ворага, і дай душы волю, то сам будзеш у няволі.

У першыя месяцы з Віцькам была ледзь не істэрыка, а потым ён вывез у Штаты сваю Вольку і захапіўся роляй мужа і будучага бацькі. Так і прыцёрся на новым месцы.

Праўда, менавіта на вялікай адлегласці браты сталі болей камунікаваць і даведвацца адзін пра аднаго. І чым шпарчэйшым рабіўся інтэрнэт, тым большую крэўную повязь яны адчувалі. Прынамсі, толькі праз скайп Віктар пачаў шмат згадваць дзяцінства, апавядаць, як ён баяўся засынаць адзін у пакоі і, можа, ад гэтага ў яго здараліся прыступы. А яшчэ ён, як выявілася, ганарыўся старэйшым братам і бачыў у ім нейкага казачнага героя. Нават калі старэйшы прыязджаў і рабіў не дужа прыгожыя рэчы. Аляксею зрабілася няёмка ад такой ідэалізацыі. Гэта было горш, чым з жанчынамі, якім ён не мог даць таго, чаго яны чакалі. Гэта была нейкая найвышэйшая ступень даверу, якога ён не мог спраўдзіць. Ці не хацеў.

Дзеля таго, каб заваяваць красуню, Джавані прыдумаў ваенную хітрасць — пераапрануцца ў адзенне плебея, бо простыя людзі не давяраюць шляхце.

«Што бацуку палорыш? — пацікавіўся Грынкевіч. — Мне дык флцік замлвілі. У іх яшсэ старая студкавая мыдьніца, лтчбы яну сабе не займклі ніякайю Провіць неўта без пржтэнзіяш».

«Мне замаўлялі вэб-камеру, — адказаў Віктар. — Хоча, каб унук яго жыўцом бачыў».

«Які ш нас тжхнісна прасунутв тата! Ну жы годзеб нармальныч падарункію Я ш Маскву на дзень прыкдуб якраз неўта паўука.ю па крамазБ каб ужо не зусім без пржтэнзіяш».

«Угу, — адрэагаваў брат. — А што ў цябе з клавай? Кірылічныя літаркі сцёрліся?»

«Ды не. — Грынкевіч павагаўся колькі хвілінаў і нарэшце выдаў, спрабуючы сачыць за сваёй аплікатурай: — Ты на мяне не злуешся за тую нашую сварку?»

«Алесь. Ды ты чаго. Хіба я цябе не ведаю.»

— адказаў Віктар і паставіў смайлік.

Напаўзабытае «Алесь» прыспела яго знянацку, але Грынкевіч нават не ведаў, здзівіла яго гэтае імя ці ўсё ж кранула. Ён быў занадта п'яным, каб корпацца ў такіх эмацыйных нюансанх. На тым браты і развіталіся, вырашыўшы, што болей пагавораць ужо пры сустрэчы.

Дон Джавані адбірае ў Лепарэла вопратку і аддае лёкаю сваю.

Сцэна ІІ

У вакне гатэля, ля якога стаяць Дон Джавані і Лепарэла, з'яўляецца донна Эльвіра. На вуліцы бярэцца на цемру, надыходзіць ноч.

№ 15: Тэрцэт «Ah! Taci, ingiusto core...».

«Кажаніху» Грынкевіч вельмі любіў. На гэтым спектаклі ён шторазу выходзіў да пульта ў стане лёгкага рамантычнага ачмурэння, эйфарыі, як у першыя хвіліны пасля таго, калі ў навагоднюю ноч табе ўдарыла ў галаву шампанскае. А калі ён сустрэў Ірыну, гэтая музыка набыла новы смак і водар. Ірына на праслухоўванні ў тэатр якраз спявала куплеты Адэлі, бо трэба было, апроч Снягуркі, паказаць нешта з бягучага рэпертуару. Аляксей уводзіў яе ў «Кажаніху», і на гэтым спектаклі, уласна, і завязаўся іхны раман.

Донна Эльвіра вядзе пафасны дыялог з уласным сэрцам, просіць яго супакоіцца і не сумаваць па няверным свавольніку.

Але чым бліжэй была прэм'ера «Дона Джавані», тым складаней было адцягвацца на шараговыя спектаклі. Ён ужо быў занадта ў Моцарце, гэты матэрыял пранізаў яго настолькі, што на іншую музыку ён рэагаваў быццам чалавек, якому пералілі чужую групу крыві. А сёння яму яшчэ трэба было паспець на цягнік да Масквы, які адыходзіў праз сорак хвілінаў пасля сканчэння спектакля. Таму калі Вася ўзяўся яго замяніць, Грынкевіч гатовы быў палюбіць студэнта болей за родную маці. Стажор даўно ўжо вучыў гэтую партытуру і нават правёў некалькі рэпетыцый. Так што дзядзечка-галоўны дабраславіў пляменнічка стаць за пульт дырыгента.

Зрэшты, ад страхоўкі Грынкевіч не вызваліўся, але ж яна давала магчымасць уцячы з тэатра роўненька з фінальным акордам «Кажаніхі» і спакойна паспець на вакзал. Ён і прыйшоў на працу з рэчамі, прыкладна за дзесяць хвілінаў да пачатку. Зала сёння была няпоўная, таму Грынкевіч у той самы момант, калі давалі трэці званок, пайшоў у партэр. І ледзь не сутыкнуўся з Марго. Толькі цяпер ён сцяміў, што пра замену дырыгента нідзе не паспелі паведаміць, вось яна і прыляцела.

На ёй была нейкая, відаць дызайнерская, бясформенная чорная шмотка з люрэксам, у якой кабета сапраўды выглядала як той маскарадны кажан. Убачыўшы яе краем вока, Грынкевіч гайсануў да бакавога ўвахода ў партэр. Разам з ім шукаў месца Міша. Дырыгент, нічога не гаворачы, зірнуў на сябручка, кіўнуў галавой у бок Марго, якая акурат заняла сваё месца, і вельмі выразна скрывіўся. Міша ў адказ таксама моўчкі зрабіў жэст, які азначаў: «Усё будзе ў шакаладзе!», — і праслізнуў на вольнае месца побач з прыхільніцай.

Лепарэла папярэджвае гаспадара, што ў акне з'явілася Эльвіра. Аднак у Джавані свае планы: яму трэба завабіць Эльвіру на вуліцу, каб яна сышла з дому гэтай ноччу. Ён становіцца за спінай у Лепарэла, апранутага ў адзенне шляхетнага кавалера, і пачынае жарсна прызнавацца Эльвіры ў каханні.

Грынкевіч спакойна прызямліўся амаль за спінай у Марго, ужо ведаючы, што яе ўвагу адцягнуць. На жаль, менавіта сёння яму трэба было сесці бліжэй да яміны, каб не толькі пачуць, але і ўбачыць, а потым у дэталях абмеркаваць Васеў дэбют у «Кажанісе». Калі стажор быў такім ласкавым і выйшаў на замену, трэба яму аддзячыць канструктыўнай крытыкай.

Святло ў зале згасла, ля бар'ера ў яміне паказалася стажорская мазгаўня. Вася павярнуўся да залы і з дэбільнаватай усмешкай раскланяўся перад гледачамі. Яму даволі квола папляскалі. Потым кандуктар вельмі доўга рыхтаваўся-засяроджваўся, нібыта яму трэба дырыгаваць не Ёгана, а Рыхарда Штрауса. Нарэшце ён пачаў. Грынкевічу стала нудотна праз якія паўхвіліны, бо Вася, выглядала на тое, на гэты раз вырашыў папрацаваць метраномам. Праўда, гэта было лепей за эмацыйна-артыстычную жэстыкуляцыю пад аркестр, які пры гэтым сам выкручваўся як мог, без кіравання. N-скі Фуртвенглер падрастае, хай яму трасца!

Міша заляцаўся да Марго, і гэта выглядала камічна. Ужо адна патыліца Марго, нягледзячы на паўзмрок, выдавала расчараванне: яна прыйшла на іншага дырыгента. Праўда, менавіта цяпер

Грынкевічу прыйшла ў галаву думка, што трэба нарэшце ёй сказаць, што нічога, маўляў, адказаць на вашу ўвагу не магу. Марго перастане з энтузіязмам праплачваць тэатру тыя ці іншыя выдаткі? Начальства раззлуецца? Хай сабе, знайшлі тут ракавога мужчыну, альфонса, можна сказаць. Няхай вунь Міша яе абкручвае, ён смазлівы, бабам падабаецца. Але сутыкнуцца з ёй менавіта сёння Грынкевіч усё ж быў не гатовы.

Эльвіра ў цемры не разумее падману. Яна прымае Лепарэла за дона Джавані, чый голас пачула.

Спектакль увогуле быў сумным, таму, напэўна, на яго ўжо кепска хадзіла публіка. Мала таго, што стары, з амаль спарахнелымі касцюмамі і дэкарацыямі, дык сёння яшчэ ішоў страховачным складам салістаў. Адэль спявала неабаяльная немаладая субрэтка з не самай удзячнай, як на гэтае амплуа, фактурай — хударлявая, пафарбаваная ў агніста-рудую, нейкая драпежна-дзікая. Адэль у ейным выкананні атрымлівалася ненавісніцай мужчын, увасабленнем найгоршых абывацельскіх уяўленняў пра феміністак. Яе ўжо даўно паздымалі з партыяў Сюзанны, Стасі, Мюзэты, але за Адэль яна трымалася моцна. Як і большасць артыстак, яна не хацела развітвацца са сцэнай і цалкам сыходзіць у педагогіку. Ёй яшчэ не сказалі, што з новага года кантракт з ёй не працягнуць, нават пра разавыя выступы не можа ісці гаворкі. Дзіва, што такія навіны сарафаннае радыё звычайна не транслюе, а вось хто, з кім ды калі.

Грынкевіч падумаў пра Ірыну, упершыню, можа быць, за ўсе дні пасля скандалу паспрабаваў зразумець, навошта ён гэта ўчыніў. Рэфлексія, ад якой ён уцякаў у п'янкі, раптам дагнала яго падчас гэтага нудотнага тэатральнага паказу. А што Ірына? Ірына цяпер у любым выпадку вольная, цёця Тоня ўжо прынесла на хвасце, што з Собалевым яны пасварыліся і назад яе алігарх не прыме. А ён, Аляксей Грынкевіч, натуральна, ушлёпак, але не такі ўжо паганы, каб не даць яму самага апошняга шанцу. Урэшце, ён малады, абаяльны ды ў дадатак таленавіты. Таму трэба як найхутчэй мірыцца з Ірай, а потым забіраць яе за сабой у Маскву, як і думаў раней, пакуль сюды не прыехала Анна. Ва ўсім вінаватая Анна, так было заўсёды.

Ідэя спісаць усё на Анну падзейнічала на яго асвяжальна. Ледзьве прычакаўшы антракту, Грынкевіч зляцеў са свайго месца і памкнуўся шукаць Іру. Міша гэтым часам паспяхова забаўляў Марго і, здавалася, уваходзіў у смак ад ролі кавалера на вечар. Дырыгент толькі хмыкнуў.

Ірыну ён знайшоў не адразу. Яна, як выявілася, сядзела ўнізе ў бюро перапустак і размаўляла з чуллівай цёцяй Тоняй. Ён увайшоў і павітаўся, запрасіў Іру на пару словаў. Тая збянтэжылася, відаць, таму, што ён цяпер не саромеўся звяртацца да яе на людзях. Але менавіта ў збянтэжаным стане жанчына лепей вядзецца на мужчынскія прапановы. Нават куды больш шалёныя, чым размова на пару хвілінаў.

Джавані з-за спіны Лепарэла настойліва запрашае Эльвіру выйсці да яго.

— Што табе яшчэ трэба? — запыталася яна, сядаючы побач з Грынкевічам на канапу ў холе.

— Іра. Будзеш цяпер на мяне да скону злавацца?

Дзяўчына ўпарта маўчала, але калі ён накрыў

далоняй ейную далонь, рукі не прыбрала. Тым не менш маўчанне рабілася ўсё больш напружаным, а час антракту ляцеў хутка. Зразумела, фае службовага ўвахода было не найлепшым месцам на замірэнне, але Грынкевіч хацеў вывесці гэты дысананс яшчэ да ад'езду.

— Урэшце, што такога адбылося? — зайшоў ён з іншага фланга. — Успрымай гэта як прыкол. Галоўнае, цяпер не трэба ні ад каго хаваць нашых стасункаў.

— Каб нешта хаваць, трэба гэта мець, — раптам заявіла спявачка. — Няма ў нас больш ніякіх стасункаў.

Яна вызваліла руку з яго далоні і паспрабавала ўзняцца. Грынкевіч яе ўтрымаў.

— Табе ўдалося памірыцца з Собалевым?

Ірына паматляла галавой.

— Тады ў чым праблема? З'едзем праз год з гэтага гадзючніка, і ніхто нават не згадае.

— Ну, што з'едзем, гэта дакладна. Але ў розныя бакі.

Тут Грынкевіч насцярожыўся. Ён пачаў перабіраць у галаве розныя версіі, але ніводная з іх не падавалася яму дасканалай.

— А ў Маскву ты са мной не паедзеш? Ніякіх супольных планаў у нас з табой больш няма?

Ирына зноў прысела на канапу, склала рукі на грудзях і глуха, з меладэкламацыйнай інтанацыяй прамовіла: «Е tardi». Па гэтай інтанацыі Грынкевіч адгадаў кантэкст, але тут у голасе Ірыны не было роспачы — была сатысфакцыя. Ён насцярожыўся яшчэ болей.

Эльвіра кажа, што не верыць нявернаму і няўдзячнаму свавольніку. Джавані моліць дараваць яму — і прымушае Лепарэла ўкленчыць і біць сябе кулаком у грудзі. Лёкай ледзь стрымлівае смех.

— Што значыць — «tardi»? — запытаўся ён, спрабуючы зрабіць з гэтага жарт, а потым ціхенька праінтанаваў: — «Судьба моя уж решена, я отдана теперь другому. » Але ж гэта не твой рэпертуар.

Іра глыбока ўздыхнула, як перад доўгай кадэнцыяй у арыі. Нарэшце яна загаварыла, і кожнае ейнае слова было як укус шэршня. З ейнага не такога ўжо працяглага, але ёмістага маналога вынікала, што на яе нейкім вычварным чынам выйшла Маша. Больш за тое, два дні таму Іра ездзіла па справах у Маскву і там з Машай піла гарбату. А за імбрыкам гарбаты Маша выклала перад ёй усю-ўсю сваю санта-барбару з Грынкевічам. І добра, калі б яна казала толькі пра сябе, але яна і Анну прыпляла.

— Тое, што яна і ёсць Н., якая табе кніжку падпісала, я зразумела ў першыя ж дні, бо ты яе ўвесь час Нютай называеш. А потым я згадала, як мы з табой ляжалі і за вокнамі шамацеў дождж. І ты сказаў, што любіш дождж, што калі быў твой першы раз, таксама ішоў дождж. Маша казала мне, што ты Анну заўсёды выцягваў з бруду. Што яна танчыла стрыптыз, каб пракарміцца, а ты пра гэта даведаўся, узяў нейкую халтуру і грошы цалкам аддаваў Анне. — прамаўляла Іра, пачынаючы здаваць, бо не магла больш трываць гэтага тону дзяржаўнага абвінаваўцы. — Я ўчора ўвесь дзень думала пра ўсю гэтую гісторыю. Ведаеш, калі ты столькі гадоў на ёй вісіш, дык нават калі яна з'едзе далёка і выйдзе замуж, а я паеду следам за табой у Маскву — што гэта па сутнасці зменіць? Я ніколі не стану такой, як яна. І, блін, я буду ведаць, што ў мяне ногі даўжэйшыя і цыцкі прыгажэйшыя, што я ўвогуле зорка, а ты ўсё адно на ёй вісіш!

— Досыць. — папрасіў Грынкевіч, якому раптам стала сапраўды балюча, як быццам прыпякло.

— Я не мужчына, каб зразумець, што ў ёй такога асаблівага: даволі звычайная фігура, хіба што пластычная вельмі, рот вялікі, профіль ахматаўскі. Маша казала, што ты заўсёды быў побач з ёй, нават калі яна хадзіла ў драных джынсах, з пірсінгам і з чырвонымі валасамі вожыкам. Магу сабе ўявіць, што Маша адчувала, а яна ў параўнанні з Аннай проста шыкоўная. І пэўна ж, ты яе пры гэтым хацеў.

— У тыя часы я яе не хацеў. Гэта праўда. Але быў такі момант, калі аднойчы мы сядзелі на канапе перад тэлевізарам і проста супольна маўчалі. У нас гэта называлася «супольнае маўчанне», і мы ад яго лавілі кайф. І ў пэўны момант яна проста схавала твар у мяне на плячы. І мне было так добра, што я не падбяру словаў, каб гэта апісаць. І я тады не думаў пра сэкс. Немагчыма ўвесь час думаць толькі пра сэкс. А яшчэ ў яе незвычайныя вочы.

Ірына, відаць, хацела сказаць шмат чаго яшчэ, але тут далі другі званок і таму яна пачала скарачаць падрыхтаваны маналог.

— Я знайшла агента ў Еўропе, — адразу паведаміла яна. — Пасля конкурсу еду на дзве страхоўкі. У студзені ў мяне будзе канцэртны чос — па невялікіх гарадах, але будзе. А летам я буду паступаць у Венскую кансерваторыю. Так прасцей і з шэнгенам, і з агентамі. Думаю, кудысьці я там паступлю, не ў Вене, дык у нейкім іншым горадзе. Не так ужо і дорага там жыць і вучыцца, выкручуся. Гэта акупіцца.

— Вось яно як.

Грынкевіч спрабаваў перастрававаць гэтую навіну. Пра нешта такое ён думаў і здагадваўся, бо Ірына яшчэ летась хадзіла на курсы нямецкай мовы. Але тады яна ні пра якую кансерваторыю ў Еўропе не казала.

— Калі вы абодва, так бы мовіць, адваліліся — ты і Собалеў, — мне адразу стала лёгка і проста, — працягвала спявачка. — Я думала пра кансерваторыю ў Еўропе яшчэ курсе на трэцім. Аднойчы заікнулася пра гэта Собалеву, дык нарвалася на скандал. Я зразумела, што ён мяне туды не адпусціць, проста не хоча рабіць такой інвестыцыі. Так ён мне і сказаў. Я назапашвала грошы, так ці іначай думала, што ад яго ўцяку. А тут з'явіўся ты. У мяне сапраўды ў пэўны момант закружылася галава, і я думала напляваць на Еўропу і ехаць за табой у нікуды. Я ў цябе проста закахалася! І я не з Собалевым баялася парваць, я ім прыкрывалася, каб ты зусім маіх планаў не разбурыў.

— А ты прагматычная, — толькі і здолеў уставіць рэмарку Грынкевіч.

— Я, Лёша, рэалістка. Я не дзеля таго вучылася спяваць, каб сядзець на ўтрыманні ў правінцыйнага алігарха. І не дзеля таго ў мяне мадэльная знешнасць, каб ты ў сне называў мяне Аннай. І ўвогуле я хачу, каб мяне не толькі набывалі і не толькі хацелі, а проста кахалі. Калі з'явіцца нехта, нават без грошай і не з такімі інтымнымі здольнасцямі, як у цябе. Я буду проста ўдзячнай, калі мяне будуць кахаць. Мяне саму, а не мяне-карцінку. І я таксама буду туліцца да яго пляча, седзячы ля тэлевізара. Я ўдзячная Собалеву за грошы і сувязі, а цябе. Цябе я буду проста памятаць, бо гэтага нельга забыць.

Донна Эльвіра вагаецца, як большасць закаханых жанчын, яна спрабуе адшукаць апраўданні паводзінаў дона Джавані. Той працягвае маліць пра спатканне.

У яе крыху пачырванелі вочы — бачна было, што яна зараз заплача. Грынкевіч толькі сказаў ёй ціхае: «Даруй», — і дакрануўся да дзявочай шчакі пальцамі. У адказ на гэтую развітальную пяшчоту яна сапраўды заплакала і пайшла некуды ў бок грымёрак. Грынкевіч, якому пасля гэтай размовы зрабілася яшчэ горш, вярнуўся ў глядацкую частку. Ён сеў на гаўбцы, бо глядзець на Васю зблізу ўжо не мела сэнсу, і так з ім усё зразумела. Убачыў са свайго месца Мішу, які вёў Марго пад руку, але цяпер гэтая карціна ўжо не выклікала ў яго ніякіх эмоцый, нават весялосці.

Дзіўным было нейкае інтуітыўнае адчуванне, быццам ён болей ніколі не пабачыць Ірыны. Сапраўды, яна аформіла адпачынак на цэлы месяц, будзе рыхтавацца да конкурсу, пасля сам конкурс, але ж у снежні яны яшчэ нібыта сустрэнуцца. Дый да канца сезона ім разам працаваць. Але адчуванне ўсё адно было дзіўным і трывожным.

«Заўсёды няпроста пераношу лістапад. А сёлета мне асабліва складана, — напісаў ён СМС Анне.

— Як лічыш, калі я не буду думаць пра свае прадчуванні, яны не спраўдзяцца?»

«Не захапляйцеся віном, Herr Kapelmeister», — нечакана хутка адказала Анна.

Донна Эльвіра сыходзіць.

Рэчытатыў «Amico, che ti par?».

Цягнік прыбыў у Маскву раннім ранкам — той парою, якой Грынкевіч не любіў. Ён думаў, як зараз прыйдзе ў сваю камуналку на Маякоўцы, як сустрэне там процьму народу на кухні, бо ўсе нармальныя людзі праз гадзіну паўскокваюць з ложкаў і пойдуць рабіць сабе сняданак з кавай перад выхадам на працу. Звычайна ён нічога не меў супраць кухоннай мітусні, але сёння яму нязвыкла хацелася пабыць на самоце, а сядзець па кавярнях на Яраслаўскім вакзале яму не хацелася. Ён няспешна рушыў да шапікаў, набыў немаведама навошта газету, хоць даўно прызвычаіўся чытаць навіны ў інтэрнэце. Потым гэтаксама няспешна, наколькі гэта магчыма ў Маскве, дзе горад сам задае чалавеку тэмпарытм існавання, пасунуўся ў метро. Сёння ён супраціўляўся гэтаму тэмпарытму, ён уключаў увесь назапашаны за амаль дзевяць гадоў у N правінцыялізм.

Джавані весела пытаецца ў Лепарэла, што той думае наконт гэтай прыгоды. Лёкай кажа: душа ў вас, гаспадар, як з бронзы. Джавані дакарае: зноў яму чытаюць маралі!

Правінцыялізмам было выцягнуць у маскоўскім метро партытуру «Дона Джавані» і пачаць яе паўтараць. Навошта? Усё адно ў такі час ён не здольны быў завучыць нічога новага, а вось рызыка страціць пільнасць і стаць ахвярай кішаньковых злодзеяў павялічвалася. Але ён раптам зразумеў, чаму яму закарцела разгарнуць ноты. Толькі ўчора ён нечакана заўважыў пазнакі нябожчыка Аляксандрава. У тэатральнай бібліятэцы нехта паспеў ужо павыціраць іх, але Грынкевічаў папярэднік, відавочна, карыстаўся занадта цвёрдымі алоўкамі, а таму надпісы заставаліся чытэльнымі. «Прасвятленне. яму прапаноўваюць падпарадкавацца вышэйшай справядлівасці.» — прачытаў Грынкевіч на палях побач з падкрэсленым тактам у фінальнай сцэне, дзе быў неапалітанскі сэкстакорд. Далей у той жа сцэне была яшчэ адна пазнака, якая падалася яму цікавай з практычнага гледзішча: «Рытм — перайманне рытму сэрца, паскарэнне паступовае, напружанне расце». Грынкевіч пашкадаваў, што пакінуў у N метраном, каб праверыць, як будзе выглядаць такая задума. Дый проста зараз ён гэта так ці іначай не праверыць. Але сама ідэя яго захапіла.

Падышоў цягнік, Грынкевіч склаў партытуру і кінуў яе ў заплечнік, потым праціснуўся ў вагон разам з іншай публікай. А ён усё думаў пра тэмпы, пра нарастанне напружання, пра Ананкэ. Ён прайграваў усю сцэну з'яўлення Камандора ўнутраным слыхам. І халадзеў ад жаху, бо цьмяна ўяўляў, як будзе кіраваць такой музыкай ужо на спектаклі. Яму казалі, што на рэпетыцыях ён у гэтым урыўку страчвае кантроль і таму аркестр нават разладжваецца. І ён разумеў, што ўсё робіць не так, але ўласная ўражлівасць і падсвядомая думка «па мяне прыйшлі» не дазвалялі яму быць проста назіральнікам.

Не, ён разважаў правільна, унутраным слыхам ён чуў усё так, як і трэба, а перанесці гэтыя ўяўленні на свой аркестр ніяк не мог. Раней ён мысліў іншым чынам, і нават калі бываў на рэпетыцыях нябожчыка маэстра, то думаў, што зрабіў бы ўсё на свой капыл. Чаму ж цяпер, калі выпадае магчымасць зрабіць як хочаш, ён вывучае зацёртыя рэмаркі папярэдніка?

Лёсу не існуе!

Джавані аддае лёкаю новы загад: як толькі Эльвіра выйдзе, схапіць яе ў абдымкі, нагаварыць розных слоў пра лямур-тужур, падрабіць голас гаспадара — і звесці адсюль паненку, каб не замінала заляцацца да прыгожанькай пакаёўкі.

Абвясцілі наступную станцыю — «Краснапрэсненская». Халера. Ён так задумаўся, што прапусціў сваю «Беларускую», на якой павінен быў перасаджвацца і ехаць наўпрост на Маякоўку.

Грынкевіч подумкі абазваў сябе разявам і праверыў, ці не скралі ў яго гаманец. Дзіва, але ўсе рэчы былі на месцы. Зрэшты, «Краснапрэсненская» — таксама няблага, усё адно ён не хацеў у ранішнюю мітусню быць у камуналцы. А шпацыраваць карысна. Часу шмат, на Гарбушку ён паспее дзесяць разоў да цягніка, дык куды спяшацца?

Ён выбраўся з метро і пайшоў да Садова-Кудрынскай вуліцы. Падаў рэдкі і мокры снег, напэўна, першы ў тым годзе. Прынамсі, Грынкевіч яго ў тую восень яшчэ не бачыў. Мокры снег. Быццам і цёпла апрануты, хоць і без шапкі, але выстуджвае. Мокры снег падаў на асфальт і адразу раставаў. Неданошаная зіма, каму яна патрэбная? У такое надвор'е трэба быць шчасліва закаханым ці хоць бы выйграць мільён даляраў, каб гэты мокры снег не напаўняў цябе чорнай журбой.

Мокры снег, мокры снег, мокры снег. Шэры асфальт і сівы газон. Як тады, калі ён сядзеў на падваконні і глядзеў долу з вышыні дзявятага паверха. Яму было васямнаццаць, і ён не хацеў жыць. Калі б яго тады не гукнулі, паляцеў бы ўніз разам з мокрым снегам. Ён згадваў пра гэта кожную восень. Але сёння ён чамусьці не дакараў сябе за тую слабасць і не ведаў, ці правільным было злезці тады з падваконня і зачыніць акно. Мокры, мокры снег. Мокры снег. Снег. Гэтага нельга забыць.

Праваруч ад яго былі старыя дамы, з тых, што будаваліся ў гады «мадэрну» праз меру ўзбагацелымі біржавымі дзялкамі. Адзін з іх заўсёды загадкавым чынам вабіў Грынкевіча, быццам у мінулым жыцці ён тут бываў, быццам ныраў у парадны, як у халодную ваду. Ён нават яскрава ўяўляў, як там ціха і цемнавата, як бязгучна плывуць за вокнамі дзвярэй чалавечыя постаці. Так, ён бачыў гэтыя вокны дзвярэй. А яшчэ яму ўяўлялася савецкая вахцёрка, што драмала ў фатэлі. І яна мела такі твар, які, здаецца, падазраваў усіх нават у сне. Калісьці гэты дом глядзеў з вясёлай пагардай на шумлівую вуліцу і на недарэчны сілуэт высотнага будынка непадалёк.

Але сёння гэты дом выглядаў стомленым і жоўцевым, як старая графіня з «Віновай дамы».

На Трыумфальнай плошчы ён убачыў бронзавага паэта, які ўздымаў свой грубаваты твар насустрач хмарам. На плячах Маякоўскага ляжаў снег. Помнік — побач з канцэртнай залай Чайкоўскага, дзе ў чэрвені ён сустрэў Анну.

Мокры, халодны снег.

Сцэна ІІІ

З'яўляецца донна Эльвіра.

Грынкевіч дабраўся да свайго афіцыйнага жытла каля дзясятай раніцы. У камуналцы апроч ягонага было яшчэ пяць пакояў. Насельнікі сапраўды пасыходзілі на працу ці вучобу. Тут не было пенсіянераў, яны даўно вымерлі і пакінулі квадратныя метры радні. А радня ў сваю чаргу паздавала пакойчыкі кватарантам і ціха чакала немінучага рассялення, якое ператворыць гэтыя пакойчыкі ў цэнтры Масквы ў асобныя кватэркі недзе на ўскрайках мегаполіса. Усе пакойчыкі былі занятыя, толькі Грынкевічаў пуставаў. Ён дастаўся яму даволі выпадкова. Калі памерла ягоная полацкая бабуля, выявілася, што яна пакінула кватэру яму, Аляксею. Вельмі дзіўная прыхамаць. Зрэшты, гэта можна было растлумачыць, бо дзед і бабуля ўвесь час казалі, што дзядзька, гэты актор з нерэалізаванымі творчымі амбіцыямі, — ну проста выкапаны Казік. А што такое «Казік», у сям'і цудоўна памяталі, гэтага нельга забыць. Дзядзька, былы гаспадар вось гэтага камунальнага пакоя, быў у неладах з дзедам і бабцяй, таму яго наўмысна абдзялілі маёмасцю. Тым часам ён, стары кавалер, займеў сабе праблемы са здароўем і ўжо не мог працаваць, дый ужо быў не ў змозе трываць умовы ў камуналцы. І ён зрабіў артыстычны жэст, які можна было параўнаць хіба са спальваннем карабля Арго яго капітанам Ясонам. Дзядзька заявіў, што парывае з Масквой, «сюда он больше не ездок», тут яго не ацанілі, не палюбілі, — і прапанаваў пляменніку гэты куток у камуналцы ў абмен на полацкую кватэру. Сам ён паехаў на радзіму, аформіў там пенсію і атрымаў паціху беларускае грамадзянства, а пляменнік займеў у Маскве паўтара дзясятка квадратных метраў з агульнай кухняй і прыбіральняй. Усе ў выніку нібыта былі задаволеныя. Дзядзька, гэтая Казікава рэінкарнацыя, усё хадзіў і намякаў, што пакіне полацкую кватэру ў спадчыну таму са сваякоў, хто будзе лепей за ўсіх паводзіцца. Але складаць тэстамэнт не спяшаўся. Грынкевіч, праўда, падазраваў, што тэстамэнт усё ж існуе, прычым цалкам імаверна, што кватэра пойдзе псу пад хвост і сваякі яе не пабачаць, такі ўжо ў Казіка Другога характар. Зрэшты, полацкая кузіна ўсё ж імкнулася падтрымліваць з дзядзькам добрыя стасункі. Яна мела траіх дзяцей, і лішняя жылплошча ёй бы не зашкодзіла.

Донна Эльвіра кажа: ну, вось я тут, ці магу я верыць у тое, што сэрца вашае змякчылася? Гэтак яна звяртаецца да дона Джавані, якога ўсё больш забаўляе гульня. Лепарэла не ведае, што яму рабіць далей. Так, мая дарагая, толькі і можа адказаць бедны лёкай.

Грынкевіч прайшоўся па ціхім калідоры, адамкнуў дзверы свайго пакойчыка і ўжо хацеў быў увайсці, калі заўважыў на парозе суседняга пакоя эльфа.

— О, якія людзі! — выгукнуў эльф сваім нізкім, крыху рыпучым кантральта. — Шалом!

— Шалом, Эля, — адказаў Грынкевіч, разумеючы, што без гадзінкі-другой ментальнага сэксу яго адсюль не выпусцяць.

Эля між тым прыгладзіла свае каротка стрыжаныя каштанавыя валасы. Гэтая фрызура ў спалучэнні з ейным вузкім выцягнутым тварам і маленькімі вастраватымі вушкамі сапраўды рабіла жанчыну падобнай да персанажа з англійскага фальклора. Яна была ў блакітным махровым халаце, які ледзь прыкрываў ейныя багатыя грудзі і сіратліва вісеў на зусім падлеткавых клубах. Халат быў кароткі, бо эльф ганарыўся сваімі даўжэзнымі, ад вушэй нагамі і перыядычна спакушаў імі Грынкевіча. Той не паддаваўся ні на якія правакацыі, нават калі яму аднойчы прадэманстравалі дупку, дзе не было ані намёку на цэлюліт. І гэта ў трыццаць восем, ганарліва паведаміла тады ўладальніца бесцэлюлітнай дупкі. А цяпер ёй, пэўна, ужо саракоўнік.

Між іншага, паводле пашпарта яна была Эльвірай. Зразумела, што скарочана яе называлі Эляй. Грынкевіч у думках азначаў маскоўскую суседку як эльфа, не іначай.

— Ты надоўга? — запыталася яна.

— Не, я праездам. Праверу, ці ўсё ў парадку з рахункамі, прайдуся па справах — і ўвечары ў Мінск, да бацькоў.

— Ясна, — расчаравана адгукнулася Эля. — Ты адразу сыходзіш ці можа хадзем на кухню пакурым?

Не, сыходзіць адразу ён не збіраўся, але быў бы не супраць заскочыць з дарогі ў лазенку, пакуль не набегла народу. Эля паведаміла, што зварыць кавы. Грынкевіч з радасцю пагадзіўся, бо іначай яна б стаяла ў яго над душой і бубнела голасам вядзьмаркі Ульрыкі. А яму неяк няёмка было выкладваць з торбы ўласныя майткі перад кабетай, хай сабе яна і без комплексаў. З такімі Грынкевіч рэфлекторна ператвараўся ў сціплага і старамоднага хлопчыка.

Тут Эльвіра адводзіць душу: «Бяздушны! Колькі слёз я па вас праліла, колькі пакутаў вы мне прынеслі!..». Лепарэла адно са здзіўленнем пытаецца: «Я?». — «Вы!» — адказвае Эльвіра.

Ён плёскаўся ў лазенцы, а потым галіўся хвілінаў на дваццаць болей, чым трэба. Можна было б яшчэ расцягнуць прыемнасць, аднак Эля ўжо грукала ў дзверы і вуркатала: «Вылазь, кава стыне».

Кава была ні ў якім разе не вараная, гэта была проста лыжка якога-небудзь «жакею», залітая кіпнем. Грынкевіч кінуў туды тры кавалачкі трысняговага цукру, які Эля падала на стол разам з нейкімі дзіўнымі прысмакамі. Пры гэтым яна вярзла нешта пра ведычную кухню, здаровае харчаванне і духоўнае развіццё. Маўляў, яна перайшла на ўсё натуральнае, а цукар трысняговы, бо ён нагадвае пра далёкія краіны, куды яна хоча паехаць. Яна ўвогуле марыць падарожнічаць, а бураковы цукар зазямляе яе. Калі спажываць трысняговы цукар, то гэта будзе як укладанне энергіі ў жаданне — паехаць у вандроўку па Лацінскай Амерыцы.

Потым яны курылі. Грынкевіч слухаў, як Эля несла чухню пра здзяйсненне мараў. Ён чамусьці сказаў пра свае: паехаць бы ў Еўропу на год, пастажавацца ў добрым тэатры. Але гэта нерэальна. Зрэшты, Эля была ўпэўненая, што нерэальных мараў не існуе. Яна цяпер піша казкі на выкананне жаданняў. Маўляў, калі нешта напісаць на паперы, то яно абавязкова збудзецца. Напрыклад, учора яна напісала казку пра тое, як выйграла ў латарэю вялікую суму і набыла сабе домік недзе ў чорта на рагах у Паўднёвай Азіі. Яна калісьці завісла ў тых краях ажно на два гады і далей бы там вісела, калі б яе не дэпартавалі мясцовыя праваахоўнікі.

— Напішы спачатку, што ты згубіла пашпарт і табе выдалі новы, без пячаткі пра дэпартацыю. А ў паліцыі той краіны ляснуўся камп'ютар з базай парушальнікаў візавага рэжыму, — жартам прапанаваў Грынкевіч.

Аднак Эліны мазгі абараняліся ад чужой іроніі, як аўтаматызаваная сістэма аховы ў буйным банку.

— Я яшчэ дзве казкі напісала. Хочаш, прачытаю пра мужчыну маёй мары?

Ад такой прапановы проста немагчыма было адмовіцца: Грынкевіч і рота не паспеў раскрыць, каб прамовіць: «Дзякуй, іншым разам», — як Эля сарвалася з месца і пабегла ў свой пакой. Відаць, па рукапіс.

Яна ў гэтай камуналцы кватаравала, прычым даволі даўно. Як было зразумела з расповедаў, эльф насамрэч меў двухпакаёўку недзе непадалёк, у раёне Патрыяршых прудоў, але здаваў яе, каб за нешта жыць. Атрыманых грошай хапала на арэнду пакоя блізу Маякоўкі і на духоўнае развіццё. На падарожжы іх не хапала, таму Эля пачала пісаць казкі пра выйгрыш у латарэю. Іншых спосабаў здабыць грошай яна не бачыла.

«Ах бедная, як мне шкада!» — кажа Лепарэла. Затым пачынаюцца клятвы ў каханні, вернасці і ручкацалавальніцтвы. Лёкай у касцюме гаспадара пачынае ўваходзіць у смак. Джавані назірае за гэтай сцэнай і ціха смяецца.

Увогуле эльф паходзіў з прыстойнай маскоўскай сям'і. Бацькі спрабавалі даць эльфу адукацыю, але прага духоўнага развіцця была несумяшчальнаю з вучобай. Пасля таго, як Элю адлічылі за прагулы з другога ці трэцяга інстытута запар, бацькі махнулі на яе рукой і з'ехалі ў Ізраіль. Дачка засталася ў Маскве, працягваючы тут духоўна развівацца. Захапленне праваслаўем перамяшалася ў яе з будызмам і яшчэ нейкай рэлігіяй, назвы якой Грынкевіч не мог запомніць. Увесь светапогляд эльфа зводзіўся да таго, што не ў грошах шчасце, але тым не менш яна ўжо напісала некалькі казачак, каб грошы прыйшлі ў ейнае жыццё.

Эльф неўзабаве прыляцеў на кухню з тоўстым нататнікам. Кніжачка была абгорнутая ў самаробную вокладку з падарункавай паперы, на якую былі наклееныя ці то магічныя знакі, ці то кітайскія іерогліфы. Па ўсім было відаць, Эля грунтоўна падыходзіла да ажыццяўлення мараў.

— Ну, слухай... — пачала яна і аднатонна забубнела сваю казку.

Грынкевіч курыў і думаў, навошта ён траціць час і энергію на гэтую цётку. Ён інстынктыўна баяўся вар'ятаў, асабліва вар'ятак — духоўных і сэксуальна заклапочаных адначасова. А Эля чытала казку пра тое, як яна выйграла ў латарэю нейкую страшную колькасць расійскіх рублёў. Пасля яна падрабязна апісвала, як набывае на гэтыя расійскія рублі амерыканскія даляры, дарожныя чэкі ці нешта ў гэтым родзе, як заводзіць сабе міжнародную даляравую картку Visa. Потым было падрабязнае апісанне візітаў у салоны прыгажосці, дзе ёй прыбіралі мімічныя зморшчыны і рабілі бесцэлюлітную тушку дасканалай. Далей Эля апісвала, як набывае квіток, сядае ў самалёт і ляціць у Аргенціну. Пасля фантазія заносіла яе ў дарагі пяцізоркавы гатэль з басейнам і пляжам на беразе акіяна. На пляжы эльф удзень прымаў сонечныя ванны і часам плаваў. І вось аднойчы эльфа ледзь не ўгрызла акула, але яе ўратаваў высокі, шыракаплечы і загарэлы мача. Ён вынес знепрытомнелага эльфа на бераг і пачаў выводзіць цётку з шокавага стану. Дзеля гэтага мача зрабіў ёй штучнае дыханне рот у рот. Далей былі спецыфічныя эмацыйныя перажыванні эльфа. Нарэшце гераіня казкі вярнулася ў рэчаіснасць і павяла з мача сур'ёзную інтэлектуальную размову на англійскай мове. Мача выявіўся не толькі прыгожым, смелым і сэксуальным, а яшчэ і адукаваным, а таксама схільным да духоўнага развіцця веганам. Скончылася казка сцэнай тантрычнага сэксу і ўзаемным духоўным прасвятленнем.

Дакурыўшы пад гэтую казачку яшчэ адну цыгарэту, Грынкевіч раптам зразумеў, навошта ён не пасылае Элю ў далёкую эратычную вандроўку: яго зноў апанавала прадчуванне нейкай бяды, а эльфічнае бубненне як быццам драбніла каменьчык незразумелай трывогі, што варушыўся ў грудзях.

— Эльвіра... — нарэшце вымавіў ён. — Ты хочаш шмат грошай?

Эльф ледзь не выпусціў з рук сваю магічную кнігу казак, бо Грынкевіч прамовіў гэта такім тонам, быццам хацеў прапанаваць ёй тую самую страшную колькасць расійскіх рублёў, якія цётка спадзявалася выйграць у латарэю.

— Ну! — выдыхнула яна.

Джавані разумее, што гэтых птушачак варта напужаць, каб яны хутчэй адляцелі і не заміналі яму ў ягоных залётах. Ён дастае шпагу і ўсчынае гармідар, як быццам з некім б'ецца.

— Ты пачні пісаць жаночыя раманы. Разгарні гэтую казку так, каб набралася на кніжку. На маленькую такую, каб можна было ў торбачку пакласці і ў метро чытаць. Прыдумай гераіні мужа-алкаголіка, ад якога яна ўсё не можа сысці. А тут латарэя. Заробіш сабе бабла і паедзеш у сваю Бразілію ці Венесуэлу, куды ты там хацела.

— У Аргенціну! — пакрыўджаным голасам адказала Эля. — Гэта не казкі, гэта магія. Ты разумееш, ёсць такая штука пад назвай сінхранізм.

Гэта не жарт. Мне мой гуру растлумачыў, што калі я пішу казкі ў свой нататнік і бясплатна, яны будуць працаваць на мяне. А калі я іх апублікую, то яны пачнуць спрацоўваць на іншых. Я напішу такую гісторыю, а сама застануся на бабах. Затое іншая дзяўчына пойдзе і выйграе ў латарэю, а потым пазнаёміцца з файным аргенцінскім хлопцам.

— Ты цяпер дзе-небудзь працуеш?

Эля паматляла галавой. Яна пачала тлумачыць, што сталая праца замінае ёй выконваць рытуалы і духоўныя практыкі, а разовая праца — ніжэйшая за яе годнасць. Зрэшты, пакуль ёй хапае грошай, яна не скардзіцца. Нядаўна яна завяла сабе бойфрэнда «дзеля здароўя». Ён, штопраўда, не веган з Лацінскай Амерыкі, а студэнт з Афрыкі, затое ў яго здольнасць трахацца па некалькі гадзін без перапынку і сапраўдныя дваццаць два сантыметры шчасця. Грынкевіч пасаромеўся запытацца, ці карыстаецца яна прэзерватывамі, бо ВІЧ і ўсё такое.

Напужаная гэтым гармідарам донна Эльвіра ўцякае разам з Лепарэла.

— Дарэчы, сніла я цябе, — нечакана заявіла Эля. — Літаральна ўчора.

— І што? — пацікавіўся Грынкевіч, засцерагаючыся новых сэксуальных намёкаў.

— Ды нічога. мутны нейкі быў сон.

— Ты ж мяне так не пужай, — весела адказаў ён, — а то мне сёння ўначы ў Мінск ехаць, раптам цягнік з рэек сыдзе.

— Цягнік не сыдзе, — з сур'ёзнасцю адказаў эльф. — Але. Ну, ды нічога.

Раней такія заявы Грынкевіч успрыняў бы як чарговае дзівацтва, але сёння яму стала ніякавата.

— Усё адно лёсу няма, — сказаў ён. — Ты ж сама пішаш казкі, каб жаданні здзяйсняліся. А калі б лёс існаваў, ты іх не пісала б, ці не так?

Эля не знайшла, як на гэта запярэчыць, праўда, на развітанне ўсё ж паабяцала, што напіша казку, як ён трапіў у Еўропу на стажаванне. У пачатку казкі ён знойдзе на мэйле ліст. Грынкевіч падзякаваў ёй за каву і духоўныя прысмакі, хутка сабраўся і выйшаў у горад. Пакуль ён аплачваў рахункі і гойсаў па крамах у пошуках падарунка для бацькі, адчуванне невытлумачальнай тугі і трывогі як быццам адступіла. Пад вечар ён згадваў пра свае ранішнія настроі як пра слабасць і дурасць. А калі ён садзіўся ў цягнік на Беларускім вакзале, то ўжо нават з радасцю думаў, што нарэшце пабачыць сваякоў.

Свавольнік задаволены: сам лёс дапамагае яму. А цяпер ён праспявае для прыгажуні серэнаду.

№ 16: Канцанета «Deh vieni alla finestra...».

Джавані спявае, акампануючы сабе на мандаліне.

Дзень, у які Грынкевіч набываў квіток на цягнік «Масква — Брэст», быў яўна сатанінскім месяцовым. Бо як іначай растлумачыць тое, што разам з ім у купэ апынуліся два беларускія будаўнікі, якія ехалі да Оршы? Звычайна яны набываюць плацкарт, але гэтым, відаць, не хапіла месцаў, а дадому трэба было вельмі тэрмінова. Ён ужо прадчуваў, як яны стануць выпіваць танную гарэлку і заядаць яе нейкай таннай вэнджанай каўбасой, можа нават прапануюць далучыцца; будуць смярдзець нямытымі шкарпэткамі і храпець на ўвесь вагон. Ратавала хіба тое, што яго месца было ўверсе, а спадарожнікі выкупілі дзве ніжнія паліцы. Калі ты ўверсе, дык храп не так б'е па вушах. Грынкевіч закінуў свой багаж у нішу над уваходам і прысеў знізу пачакаць, пакуль праваднік прыйдзе сабраць квіткі і раздасць бялізну. Зрэшты, гэта ж брэсцкі цягнік, тут нават у купэ ты не застрахаваны ад такіх суседзяў, трэба было не шкадаваць грошай і браць «адзінку».

Цягнік ужо рушыў, калі ў купэ зазірнула дзяўчына ў цёмна-сінім паліто, у смешнай падлеткавай чырвонай шапцы і з валізкай на колцах. Напэўна, першыя, каго яна заўважыла, былі гастарбайтары, таму паненка крыху збянтэжылася.

— Шаснаццатае месца — гэта тут? — запыталася яна з яўнай надзеяй, што гэта ўсё ж не яе купэ.

— Тут, тут, — буркнулі гастарбайтары.

Яны, відаць, былі далёка не шэрымі ваўкамі і

не збіраліся нападаць на гэты чырвоны каптурок, таму дзяўчына крыху паспакайнела. Грынкевіча яна спачатку і не заўважыла, але ж ён заўважыў і адзначыў усё, што магло быць яму цікавым. Значыцца, у яе шаснаццатае верхняе месца. Будзе суседкай. А паненка выявілася сімпатычнай —

Грынкевіч ацаніў гэта за пару імгненняў, калі яна скінула паліто і засталася ў джынсах і ў швэдры.

Джавані просіць прыгажуню выйсці да вакна, не адмаўляць яму ў спатканні.

Гэта быў такі вельмі сакавіты, натуральны тып дзявочай прывабнасці: доўгія светла-русыя валасы, вялікія блакітныя вочы, ахайны носік, прыемны раток, румяныя шчокі; была яна сярэдняга ці можа нават крыху ніжэй сярэдняга росту, костка даволі цяжкая, але фігурка пры гэтым ладная.

Дзяўчына сядзела моўчкі. Яна толькі дастала тэлефон: відаць, вырашыла камусьці адпісацца, што ўжо едзе ў цягніку. Будаўнікі гаманілі на мове мату пра нешта сваё, будаўнічае. Грынкевіч таксама дастаў тэлефон і скінуў СМС бацьку. Ён ведаў, што бацька можа адказаць не адразу, бо ён не з таго пакалення, якое засынае з мабільнікамі, як дзеці з плюшавымі мядзведзікамі. Краем вока ён назіраў за дзяўчынай. Колькі ёй можа быць? Дваццаць тры? Дваццаць пяць? Нешта яму падказвала, што паненка няпростая і з ёй можна будзе размаўляць не толькі пра надвор'е. Напэўна, яна з Беларусі і едзе туды дадому, так, напэўна не масквічка дый не расіянка ўвогуле. Невядома якім чынам, але сваіх, так бы мовіць, супляменніц, Грынкевіч даволі лёгка адрозніваў ад расіянак і ўкраінак. Вось нават з Ірынай ён тады адчуў, што нейкая яна не зусім тыповая.

Нарэшце прыйшла правадніца і сабрала квіткі. Гастарбайтары сапраўды ехалі да Оршы, а не да

Баранавічаў ці самага Брэста. (Але гэта слабое суцяшэнне: меней за дзве гадзіны без такіх спадарожнікаў нічога не вырашаюць.) Яшчэ пэўны час давялося чакаць бялізну, потым будаўнікі выйшлі курыць, пакуль насельнікі верхніх паліц засцеляцца. Грынкевіч вырашыў таксама схадзіць на перакур, а потым заскочыць на верхнюю паліцу і, калі суседка не зусім снежная каралева, пачаць з ёй гутарку. Вечар яшчэ няпозні, самы час весці дарожныя размовы з сімпатычнай дзяўчынай.

Калі ён вярнуўся ў купэ, перадавікі катэджных будоўляў ужо наразалі на стале сала і сапраўды прычашчаліся гарэлкай. Грынкевіч скінуў абутак і залез на сваё месца. Паненка паўляжала з нейкай кніжкай у руках. Кніжка была, відаць, савецкіх часоў выдання, а значыцца — або глыбока мастацкая, або глыбока нудотная. Ці тое ды другое адначасова. Ён вырашыў, што проста цяпер суседка не разгаварыцца — хай сабе засвоіцца ў гэтым купэ з трыма мужыкамі. Праз некаторы час ёй надакучыць чытаць і яна ўбачыць, што мужык з верхняга чатырнаццатага месца ўсё ж адрозніваецца ад тых, што выпіваюць унізе. Прычым выгадна адрозніваецца.

Нагода пагутарыць з'явілася толькі недзе праз гадзіну — у выніку невялікага дарожнага здарэння. Невядома з якой прычыны цягнік раптам рэзка затармазіў, і пры гэтым так паскудна завіскацеў коламі, што гастарбайтары міжволі выдалі нешта накшталт «аёбтваюмацьнуніхуясабе», а дзяўчына зморшчылася.

— Сі другой актавы, між іншага, — таксама міжволі заўважыў Грынкевіч.

— Што вы сказалі? — запыталася дзяўчына і зірнула на яго так, быццам толькі што яго ўбачыла.

— Даволі высокі гук, — адказаў ён і ўнутрана ўзрадаваўся, што размова цяпер ужо напэўна завяжацца. — А вунь на століку стаіць пустая шклянка з-пад гарбаты, а ў ёй лыжка бразгоча — на паўтону ніжэй.

Дзяўчына сапраўды паглядзела на яго з цікаўнасцю. Нават не столькі з цікаўнасцю, колькі з пэўнай радасцю, натуральнай, як на паненку, што трапіла ў добрую кампанію.

— Вы музыкант? У вас такі добры слых.

— Музыкант, — адгукнуўся Грынкевіч. — А слых у мяне занадта добры, і часам гэта замінае.

— Як такое можа быць?

— Ну, разумееце, калі слых у музыканта занадта добры, ён можа прызвычаіцца да пэўнага ладу, да пэўнай вышыні. А потым ён, скажам, садзіцца за інструмент, наладжаны крыху вышэй ці ніжэй, ці выходзіць да аркестра з іншым ладам. Пачынаецца амаль паніка. Папрацуеш, напрыклад, з барокавым аркестрам, дзе лад іншы, а потым вяртаешся ўжо да рамантычнай музыкі са звычайным аркестрам — пэўны перыяд ломкі табе забяспечаны. Гэта ўсё адно як сляпы, што доўгі час перасоўваўся, намацваючы сценку з шурпатай тынкоўкай. Ён ведае на ўзроўні ўласных адчуванняў, якая навобмацак тынкоўка на ягоным маршруце. А тут раптам сценку зачысцілі і зрабілі гладкай. І сляпы не можа знайсці звыклай дарогі.

— Нават не падазравала, што такое можа быць. То бок, вушы ў вас такія ж адчувальныя, як пальцы?

— Пальцы ў мяне таксама адчувальныя, я ўсё ж на двух інструментах граю. На адным выдатна, на іншым... Ну, на другі курс музвучэльні мяне б з такой тэхнікай узялі. На большае факультатывам не навучышся.

— А можа, вы яшчэ і спяваеце? — з усмешкай пацікавілася суседка.

Відаць, яна вырашыла, што ёй расказваюць байку дзеля банальнага здыму. Грынкевіч усміхнуўся таксама, бо тут ён быў каралём становішча.

— Не надта добра я спяваю, хоць гады тры хадзіў да вакаліста. Куру я шмат, дый прырода ў мяне не надта, я вузлы разы тры займеў. Усё жыццё стаяў то ў другіх тэнарах, то ў першых басах. Як здаровы, дык у тэнарах, а як прыхварэю ці стамлюся, то мяне ў басы прыбіралі. Зрэшты, з гэтай сцежкі я хутка саскочыў.

— Што ж вы за музыкант такі? — ужо сур'ёзна запыталася паненка. — Для мяне, праўда, гэта ўсё цёмны лес, я ледзь вытрывала музычную школу па класе фартэпіяна. У філармоніі ды ў тэатрах, праўда, бываю.

— І які жанр любіце?

— Напэўна, усё ж оперу.

— Дык гэта цудоўна!

Дзяўчына паклала сваю кніжку на сетачку над паліцай. Відаць, яна была гатовая на размовы са спадарожнікам, што падаўся ёй цікавым.

— Давайце ўсё ж знаёміцца, — прапанаваў Грынкевіч. — А то я вам столькі інтымных падрабязнасцяў пра свой слых распавёў. Я Аляксей. А вы?

— Каця.

— Каця. Кася.

— Касяй мяне таксама называюць, але ў пэўным асяроддзі... — пачала дзяўчына, але раптам спынілася і зноў са здзіўленнем паглядзела на суседа. — А вы хіба не расіянін?

— Ну, жыву я тут. А што?

— Я ні ў якім разе не музыкант, але вушы таксама маю. Вось у вас такое натуральнае рускае вымаўленне, не маскоўскае, але ў Беларусі так паруску ніхто не размаўляе. Але хіба расіянін будзе ведаць, што Каця — гэта Кася?

— Філолаг?

— Ага.

Яму ўсё болей падабалася гэтая паненка, і цяпер Грынкевіч ужо радаваўся, што набыў квіток менавіта на гэты цягнік. Гастарбайтары на ніжніх паліцах тым часам былі занадта занятыя сваімі размовамі, каб пачуць іншых пасажыраў купэ ці пачаць ім замінаць. І няхай Кася была не зусім таго тыпажу, які па-мужчынску кранаў Грынкевіча, ён адчуваў, што яна ўсё ж прыцягвае яго — і простай, натуральнай прывабнасцю, і простымі, але інтэлігентнымі манерамі.

— Едзеце дадому? — працягваў ён размову.

— Так. Тыдзень правяла ў Маскве на адной навуковай канферэнцыі. Вялікай карысці з яе няма, але сёе-тое па сваёй тэме я знайшла. Нагода пахадзіць па бібліятэках і залезці ў архівы.

— Што за тэма?

— Маскоўскі перыяд у творчасці Караткевіча. Непапулярная тэма і, напэўна, вам нецікавая.

— Чаму адразу «нецікавая»? Колькі сутыкаюся з беларусамі, дык адразу: «Вам гэта нецікава».

А мне, між тым, цікава. Напрыклад, мне цікава, што напісаў Караткевіч, апроч «Дзікага палявання», што ідзе ў вашым оперным. Што здымаюць на вашым «Беларусьфільме». І ўвогуле, беларусы самім сабе цікавыя? Мне часам здаецца, што не. І калі нехта выяўляе да іх інтарэс, яны адразу паводзяцца як сціплая паненка, якую не навучылі прымаць кампліменты.

— Трапнае параўнанне, — ціха сказала Кася і з невытлумачальнай горыччу зірнула на Грынкевіча. — Але наш оперны зачынілі на рэканструкцыю, таму я даўно там не была і нічога не скажу пра спектаклі. На «Беларусьфільме» здымаюць расійскія серыялы. А Караткевіч напісаў вось гэта.

Яна моўчкі паказала на кніжку ў светла-карычневай вокладцы, якую чытала да пачатку іх размовы.

— Замежнікаў звычайна цікавіць, дзе можна знайсці рэстаран з нацыянальнай кухняй і колькі каштуюць ільняныя абрусы і ручнікі. Асабліва нахабныя таксама цікавяцца, колькі ім будзе каштаваць запрасіць беларуску ў гатэль. А мы да гэтага прызвычаіліся, мы сапраўды такія. Не ўмеем прымаць кампліментаў, як вы слушна заўважылі. Прабачце, балючая тэма.

Грынкевіч вырашыў змадуляваць у нешта іншае, больш радаснае. Пагатоў, ён у ранейшых размовах з братам ужо намацаў любімыя беларускія мазалі і навучыўся іх абыходзіць.

— Што паспелі паглядзець у Маскве, апроч дакументаў у архівах?

— Ды амаль нічога. Пасядзелкі за кавай і півам з калегамі. Пагуляла па Траццякоўцы, што праўда. У тэатрах не была. Дык што вы за музыкант? Ужо колькі разоў тэатры згадалі.

Ён пасунуўся да заплечніка, выцягнуў адтуль візітоўку і моўчкі працягнуў яе дзяўчыне. Кася зірнула на паперку і раптам пырснула смехам, але адразу папрасіла выбачэння і сказала не звяртаць увагі.

Калі прыгажуня яму адмовіць, дон Джавані памрэ ў яе на вачах. Гэтак прыўкрасна ён спакушае пакаёўку донны Эльвіры.

— Якое у вас. прозвішча... — прамовіла яна з інтанацыяй, сэнсу якой Грынкевіч не здолеў зразумець, як і раптоўнай весялосці. — А. вось чаму вы ўсё пра тэатры распытваеце! Ніколі не думала, што буду ехаць у адным купэ з жывым оперным дырыгентам!

— А дырыгенты бываюць яшчэ нежывыя?

— Ну-у-у... Для мяне гэта хутчэй нейкія казачныя персанажы.

— Уявіце сабе, для большасці музыкантаў — таксама. То Кашчэй Бессмяротны, то курдупель Цахес, а то ўвогуле — граф Дракула...

— Як на гэтых персанажаў, вы занадта мілы, — смеючыся, адказала Кася, якая, пэўна ж, не зразумела Грынкевічавай іроніі. — І вы, відаць, усё ж не зусім расіянін.

— Так і ёсць.

Тут ён пачаў сцісла пераказваць сваю біяграфію, у тым ліку адну пашпартна-візавую прыгоду, якая і зрабіла яго раз і назаўсёды расійскім грамадзянінам — якраз у тыя часы, калі з пашпартамі ўсё было вельмі цьмяна і нявызначана. Калі ж беларусы змаглі вучыцца ў Расіі бясплатна, ён ужо быў у кансерваторыі на правах расійскага грамадзяніна.

— Ну, неяк так. А ў Мінск я еду да бацькоў.

Кася прамаўчала, а потым запыталася:

— І вам ніколі не хацелася жыць і працаваць тут?

— Па шчырасці, ніколі пра гэта не думаў. У мяне цалкам натуральна і арганічна ішла адукацыя і кар'ера тут, у Расіі... Мы яшчэ едзем па Расіі, праўда? Таму пакуль я тутэйшы, а вы — тамтэйшая.

Гэтая заўвага зноў прымусіла дзяўчыну ўсміхнуцца.

— Праўда ваша. Я ж у Маскве была госцяй. У маім уяўленні «тут» — гэта Беларусь. І гэтае «тут» са мной паўсюль, куды ні паеду. Яно можа знікнуць, калі доўгі час пажывеш «там». Зрэшты, кажуць, што ў беларусаў «тут» амаль ніколі не знікае, але не таму, што яны патрыёты.

Размова ішла гэтак жа лёгка і роўна, як човен па ціхім возеры. Грынкевіч ужо адзначаў, што пры ўсім яго досведзе з жанчынамі і пры ўсёй яго прыроднай здольнасці камунікаваць, яму ніколі яшчэ не было так светла і спакойна, як з гэтай новай знаёмай. Праз пэўны час ён пайшоў пакурыць. Кася не склала яму кампаніі. Зрэшты, так было нават лепей, і не таму, што ён меў нейкі сантымент да дзяўчат, што не курылі. Яму трэба было скеміць, як працягнуць гэтае знаёмства. Думка пра тое, што Кася знікне, як знікаюць усе выпадковыя спадарожнікі, адгукалася ў Грынкевічавай душы крыўдай. Тысяча кіламетраў адлегласці, іншае кола стасункаў, хай сабе і раўнацэннае, але іншае. Да таго ж яна, напэўна, мае хлопца. Але ў кожным разе варта паспрабаваць. Шкада, што ён у Мінску толькі на адзін дзень, не паспее з ёй сустрэцца. Але пасля прэм'еры ён можа прыехаць на Каляды, маці даўно клікала менавіта на Каляды... Ёсць мэйлы, скайпы, СМС... Адпускаць гэтую паненку нельга.

Кася тым часам зноў засяродзілася на сваёй светла-карычневай кніжцы. Гастарбайтары сышлі: іх паклікалі ў госці сябручкі з суседняга вагона. Цяпер нішто не замінала размовам.

Вусны твае саладзейшыя за мёд, цалаваць іх — асалода сэрцу.

— Што чытаеце? — пацікавіўся Грынкевіч, толькі каб адцягнуць Касіну ўвагу ад гэтай кніжкі.

— Добрую паэзію.

— Падзяліцеся, — папрасіў ён і пры гэтым падумаў, што выбар верша шмат што можа распавесці пра саму дзяўчыну.

Кася крыху павагалася, сказала, што твор увогуле празаічны, але ў ім ёсць самастойныя вершы, бо галоўны герой — паэт. Грынкевіч усмешкай падбадзёрыў яе, быццам перад ім была сарамлівая дэбютантка, што баіцца праслухоўвання на сцэне. Тады дзяўчына стала чытаць. Яна пачала вельмі ціха, без артыстычнай экспрэсіўнасці, да якой Грынкевіч прызвычаіўся ў тэатральным асяродку. Але гэта было такое чытанне, калі чалавек сапраўды перажывае ціхае, святарнае захапленне творам...

Якія страшныя, шэрыя дні!

Апоўдзень — вячэрні змрок.

Без цябе, без сонца, без цеплыні,

Ў сэрцы — боль, на вуснах — замок.

Імжэў у чацвер халодны дождж.

Я ў ложак лёг і памёр.

Праляцеў праз туман, праляцеў праз буран І пабачыў ільдзінкі зор.

Мае павекі цяжкімі былі Ад непралітых слёз.

За мною былі абшары зямлі.

Наперадзе быў Хрыстос.

І д'ябал сядзеў ля ног яго На вугалях залатых,

І на ляжках калматых ляжала ў яго Кніга грахоў маіх.

Амаль містычнае траплянне ў яго настрой так уразіла Грынкевіча, што ён знерухомеў і ўнутрана здранцвеў. Гэта было як пра яго напісана, гэта было пра тое, чым ён жыў апошнімі днямі. Як быццам аўтар гэтых радкоў усё-ўсё пра яго ведаў. Ён глядзеў на дзяўчыну як на медыума і чакаў наступных слоў, як прароцтва. А яна чытала далей, наўрад ці разумеючы, што адбываецца з яе выпадковым спадарожнікам. Грынкевіч слухаў з напружаннем, быццам гэта была нейкая вельмі суворая і жорсткая музычная тэма ў сімфоніі. Гэта быў рэ мінор, танальнасць Рэквіема, танальнасць Страшнага Суда — той самай халодна-аб'ектыўнай сусветнай справядлівасці. Але вось з'явілася іншая, пякучая і адначасова пяшчотная тэма, як быццам пабочная партыя. Як быццам замест шчыльнай медзі выйшлі наперад скрыпкі і заспявалі пра тое, што ён адчуваў насамрэч, здзерлі павязку з яшчэ свежай раны.

— Любая, што вы са мной зрабілі?

Чым асудзілі на страшны канец?

Чым варажылі, чым апаілі,

Чым, дарагая, забілі мяне?

Трызніцца мне ўсё ліловы вечар,

Вашы сляды на ліловым снягу.

Нават цяпер я шукаю сустрэчы,

Нават мёртвы без вас не магу.

Думаў, што ёсць забыццё ў смерці,

І зноў папаў у квітучы твой сад.

Вазьмі маё сэрца,

Вазьмі маё сэрца,

Вазьмі майго сэрца Чырвоны гранат.

Грынкевіча ахінула журба. Ён нібыта перанёсся на дзесяць дзён назад, і яму нават падалося, што ён зноў адчувае жаночыя пальцы на сваёй недарэчна змакрэлай шчацэ. І ён ледзь трымаўся, каб з ім не паўтарыўся такі самы прыступ слабасці. Аляксей апусціў твар, а потым затуліў яго далонямі.

Тэма зноў змянілася, стала лютай і жорсткай, як прысуд.

Занядбаў ён, божа, твае дары,

Талент развеяў, як дым,

Ён гарэлку піў, ён кахаў і курыў,

Брыдка лаяўся ў доме тваім.

Воласа не аддаў за багоў,

Нюхаў дно ў бакалах, як Ной,

І нават памёр ад кахання свайго

Да зямной жанчыны адной.

Ты даў зямлі дзіўных песняў сям'ю,

Ты арган стварыў для яе.

Ён мог грымець у славу тваю,

А славіў адну яе.

І ён самачынна арган паламаў,

І песня знікла з мяхоў,

І ў кнізе чыстага месца няма Ад яго бясконцых грахоў.

Яму рабілася вусцішна. Ён думаў пра лёс, пра Ананкэ, якая задае хаду ўсім падзеям. Нават мойры слухаюцца яе і адно дапамагаюць круціць верацяно, нічога самастойна не вырашаючы. І калі ўжо нітачка твайго лёсу так вытанчылася, то што ты можаш зрабіць?..

І адказ. Цішэй скрыпічнай струны.

Голас маці Хрыста і маёй:

— Ён кахаў, і за гэта палову віны Выкраслі з кнігі сваёй.

І душа яго была, як палі Ў сонечнай майскай расе.

Ён кахаў прыгажэйшую на зямлі, —

Выкраслі віны ўсе.

Ён так кахаў, як ніхто з мужчын.

Свет паклаў на каханай далонь.

Жанчына я і стаю за жанчын.

Кідай лісты ў агонь.

А ты, што душы можаш будзіць,

Ты, шалёная галава,

Уваскрэсні, на людныя вулкі ідзі,

Грашы, суцяшай, спявай.

Ёсць на свеце гор і лясоў краса,

Акіянаў сіняя соль.

— Але я не хачу, не хачу ўваскрасаць,

Там боль!

— І тут будзе боль.

Забыцця ў каханні і смерць не дае...

— Там змрок!

— І тут будзе змрок.

— Там яна!

— А тут не будзе яе.

Ёй горка,

Вярніся, дружок.

Ён быў у паўзабыцці пару хвілінаў і, напэўна, меў такі выгляд, што нават крыху напалохаў Касю, якая асцярожна запыталася:

— Што з вамі, Аляксей?

— Нічога. Зусім нічога, — адказаў ён і паспрабаваў усміхнуцца. — Сапраўды, добрая паэзія.

Ах, не будзь жорсткай са мной, мая радасць!

Як ён мог забыцца на тое, што ягоны сцэнічны твар заўсёды выказваў болей, чым трэба было! Праўда, Грынкевіч даволі хутка авалодаў пачуццямі. Дакладней, ён проста сціснуў іх, замкнуў, як неахайна сабраную валізку, поўную нейкіх асабістых рэчаў, якія дзеля прыстойнасці трэба схаваць і нікому не паказваць.

— Гэта проста пра нейкага Трыстана, — сказаў ён крыху пазней.

— Нешта ў гэтым ёсць, — падхапіла Кася, якой з далікатнасці не хацелася лезці ў душу спадарожніка, але пры гэтым яна хацела працягнуць размову з ім. — Калі лічыць двума полюсамі кахання Дон Жуана і Трыстана, то тут герой, напэўна, нашмат бліжэйшы да Трыстана.

— Вас таксама займае гэтая дыхатамія? Дон Жуан і Трыстан.

— Не тое каб займае, але ўсе творы пра каханне змешчаныя недзе паміж двума полюсамі. Дон Жуан самасцвярджаецца, з такім светапоглядам ён не можа быць верным, вернасць замінала б яму, напэўна. Трыстан распушчаецца ў каханай, ён перастае думаць пра сябе.

— Значыць, Дон Жуан — эгаіст?

Кася адказала не адразу — напэўна, падбірала нейкія фармулёўкі, каб быць дакладнай і зразумелай. Яна, відаць, розумам яшчэ была на сваёй канферэнцыі, дзе трэба выступаць, дыскутаваць, спрачацца. І назіраць яе было забаўна. Але Грынкевіч занадта засяродзіўся на сваіх думках і перажываннях, якія дагэтуль абсалютна ні з кім не абмяркоўваў.

— Кажуць, што ён шукае ідэальную жанчыну, — разважала тым часам Кася. — А што такое ідэал? Гэта ўласнае адлюстраванне. Але такое, што робіць несінхронныя з табой рухі, кажа іншыя словы, карацей, аўтаномнае, але такое, як ты. А не бывае так, каб тваё адлюстраванне раптам зажыло аўтаномным жыццём і пры гэтым ніколі не ўвязалася з табой у канфлікт. Вось Дон Жуан і ўцякае, як толькі здараецца першая сутычка інтарэсаў. А сутычка інтарэсаў з жанчынай — гэта звычайна, калі жанчына хоча да сябе ўвагі...

— Вернасці, абавязкаў! — падхапіў Грынкевіч крыху раздражнёным тонам. — Але ці кожная жанчына можа быць Ізольдай, каб сустрэць свайго Трыстана?

— Не магу пра гэта разважаць, бо не ведаю, якая версія Трыстана вам бліжэйшая. У французскай дык увогуле ўсё нават фрывольна.

— Я не знаўца літаратуры, хоць сёе-тое, зразумела, чытаў. У музыцы ж мне «Трыстан» увогуле неблізкі. А вось «Дон Джавані» Моцарта дык амаль ужо родны.

Ён пачаў расказваць пра сваю пастаноўку, пра вобраз дона Джавані і амаль адразу злавіў сябе на тым, што гаворыць словамі Анны, выкарыстоўвае яе вобразы, метафары. Грынкевіч пачуўся кепскім прамоўцам, бо пасля такога паэтычнага ўзрушэння чамусьці не мог казаць пра любімую справу.

— А ведаеце, Аляксей, розніца паміж вашым донам Джавані і хоць бы нямецкім Трыстанам у тым, што апошні выкупляе свой у прынцыпе непрыгожы ўчынак каханнем. І Ізольда таксама. Яны кахаюць адно аднаго, і ў гэтым іхнае выкупленне. Уласна, я і ўрывак пра гэта чытала. Джавані нікога не кахае, таму і трапляе ў апраметную. І ў вашым спектаклі няма кахання, як я разумею.

— Няма. Так вырашыў рэжысёр.

— Але гэта сумна. Усё адно што пры жыцці трапіць на першае кола Дантавага пекла. Там няма гора, але і радасці таксама няма.

— У Моцарта іншая праблематыка. Там, калі ўжо шчыра, болей пра палітыку і грамадства, усё ж такі прэм'ера была ў год Вялікай французскай рэвалюцыі. Там тэма свабоды важнейшая за тэму кахання.

— Хіба свабодны чалавек не можа кахаць? Зрэшты, калі ён нарцыс, то разумее свабоду вельмі своеасабліва.

Грынкевіч падумаў, што далейшая дыскусія можа давесці яго да яшчэ большага душэўнага раздраю, з якога ён мог ужо не выбрацца. Яму зусім не хацелася зноў напівацца з братам так, як яны гэта зрабілі пяць гадоў таму. А іншага спосабу прытупіць гэты невытлумачальны боль ён не ведаў.

— Вам, Кацярына, не цяжка быць такой мудрай? — запытаўся ён, зноў фліртуючы.

— Гэта папрок? — перапыталася дзяўчына, цудоўна разумеючы яго пасыл.

— Ні ў якім разе! Вы абсалютна чароўнае стварэнне.

Кася змаўчала, як і варта было чакаць ад такой паненкі. І тое, што яна гэтак па-жаночы тактоўна не стала з яго кпіць, таксама было вельмі мілым. Грынкевіч зноў пачынаў супакойвацца. І далей ужо размова рабілася больш зямной. Кася расказвала пра сваё жыццё аспіранткі. Яна вучыцца і яшчэ некуды піша літаратуразнаўчыя артыкулы. Распавядала пра бацькоў і пра шэрую пухнатую котку Люську.

Так яны гаманілі яшчэ пару гадзін, пакуль не вярнуліся добра паддатыя гастарбайтары. І хоць насельнікі ніжніх паліц былі занятыя сабою, размаўляць усё ж давялося крыху цішэй. Было ўжо зусім позна, і ў вагоне пагасілі верхняе святло. Спаць пры гэтым не хацелася. Будаўнікі адрубіліся хутка, а Кася і Грынкевіч сядзелі на верхніх паліцах пры ўключаных бакавых лямпах. Потым іх таксама выключылі і нават пажадалі адно аднаму «дабранач», але чамусьці размова працягвалася. Зразумела, працягваў яе Грынкевіч. Гэтая размова падавалася яму ніткай Арыядны, якая выведзе яго з лабірынтаў змрочных прадчуванняў і нядаўна перажытага болю.

Галоўнае назіранне, якое ён зрабіў, — Кася ніводнага разу не згадала ў размове якога-небудзь «свайго хлопца» ці «свайго маладога чалавека». Магчыма, такога ў прыродзе не існавала.

«Узнагародзь мяне за маё адданае каханне, любая!» — моліць Джавані, так і не пабачыўшы красуню ў вакне.

— А вам хіба ніколі не даводзілася вось так захапіцца, каб знянацку і каб за чвэрць гадзіны як хваляй накрыла? — запытаўся ён, калі яны абмяркоўвалі нейкую кіношку, якую абое нядаўна глядзелі.

— Не, не даводзілася. Спадабацца — мог, а каб захапіла... У мяне малады чалавек год таму загінуў, неяк не да захапленняў было.

— Прабачце. — сказаў Грынкевіч.

Ну што ж, яго шансы набліжаліся да ста адсоткаў. Але таксама рабілася зразумелым, чаму дзяўчына выбрала менавіта гэты верш.

— Мы вучыліся разам, дакладней, на розных факультэтах, але на адным курсе. Так, уласна, і пазнаёміліся. Таму я не ведаю, што такое «накрыла за чвэрць гадзіны». А да таго былі, зразумела, дзіцячыя закаханасці. Дагэтуль не магу сабе дараваць, што адпусціла яго паганяць на матацыкле.

— Вашай віны ні ў чым няма.

— Я гэта ведаю. Розумам. Увогуле ж, я не ведаю, як хутка я кагосьці да сябе падпушчу.

— Розныя бываюць сітуацыі. Некаторыя адносіны завязваюцца вельмі знянацку.

— У кіно!

— У жыцці... Вось я ведаю пару, якая пазнаёмілася ў цягніку. Жылі ў розных гарадах, але гэта не перашкодзіла ім пажаніцца.

— І яны доўга пражылі разам? — з некаторым скепсісам пацікавілася Кася.

— Дагэтуль жывуць. Гэта мае бацькі.

— Вось як... А вы жанаты?

— Не і ніколі не быў.

— Чаму так?

— Чакаў, што здзейсніцца адна мара. Гэта гісторыя на палову жыцця. А яна праз месяц выходзіць замуж.

— Я думала, вы донжуан.

— Так усе думаюць.

— Давайце ўсё ж спаць, — прапанавала Кася. — Дабранач вам, Лёша.

Ён павярнуўся да сценкі і схаваў твар у мулкую дарожную падушку. Гэта была ўжо другая ноч на колах. Заўтра позна ўвечары адразу з рэстарацыі ён зноў сядзе на цягнік і паедзе назад. І амаль суткі будзе дабірацца да N. А там яго чакае толькі «Дон Джавані». Было б чароўна, калі б яго яшчэ чакаў хоць нехта і каб па ім сумавалі. Як было ў свой час з Аксанай. Але ж Аксана была амаль такая ж мудрая, як гэтая Каця-Кася. Аксана вырашыла не марнаваць часу на мужчыну, які гадамі вядзе ўнутраныя размовы са сваёй марай. А мара — яна па змоўчанні больш небяспечная за сапраўдную суперніцу з плоці і крыві.

Сцэна IV

Дон Джавані і Мазэта з сялянамі, узброенымі мушкетамі і дубінкамі.

Рэчытатыў.

Прачнуўся Грынкевіч ад таго, што ў купэ пагрукаліся. Гэта была правадніца, якая прыйшла будзіць гастарбайтараў перад Оршай. Тыя ў паўсне нешта буркнулі і праваліліся ў новы сон, які быў, зрэшты, нядоўгім.

— Калян, га Калян... — прамовіў адзін з будаўнікоў. — Уставай давай, хутка пад'едзем.

Джавані ўстрывожаны: чаму дзяўчына не падыходзіць да вакна? Ён ціхенька кліча яе... І тут чуе галасы сялян, якіх прывёў Мазэта.

— Ёбанарот... — незадаволена адгукнуўся Калян. — Сярога, дай, бля, паспаць. А то, бля, яшчэ ў дызелі хуячыць і хуячыць, бля...

Сярога тым часам даволі хутка падскочыў і пачаў збіраць бялізну. Склаўшы яе ахайным стосам, ён злёгку пхнуў у бок сябрука. Той у адказ выдаў шматпавярховы выраз, але сеў на ложку і больш не спрабаваў заснуць.

— Сукабля! Ты, бля, цішэй, людзі вунь спяць. Давай збірайся патроху, а я пайду вазьму кавы, — прапанаваў Сярога і пайшоў з купэ.

Калян у паўзмроку шукаў свой абутак, суправаджаючы гэта бясконцымі «бляпіздзец» і «ёптваюмаць». Нарэшце ён знайшоў тое, што шукаў, і таксама пачаў збіраць ложак, але быў пры гэтым не такім ахайным, як Сярога. Той даволі хутка вярнуўся з дзвюма шклянкамі кавы.

— Слухай, Серы, што мне маёй Галцы сказаць? — запытаўся Калян змрочным тонам.

— А ніхуя не кажы.

— А як я ябаць яе буду? Гэтая сука, нахуй бля, трыпер мне нейкі прынесла. Ужо месяц з ім, бля, хаджу.

— Дык, можа, не трыпер?

— Аёптваюмаць... А чаго мне хуй пячэ? Пассаць, бля, добра не магу.

— А ты яго ў марганцоўку. Я, бля, таксама аднойчы так. Думаў — усё, бля, піздзец, трыпер. А потым, бля, праз тыдзень усё нармальна. Табе што? Тыдзень пабыць, а потым назад, бля, на Маскву папіздуеш.

— Дык я жонку заражу. Жанчына ўсё ж, бля.

— Скажаш, што сама, бля, нагуляла. А то яна ў цябе, сукабля, ужо ахуела. Звоніць, бля, дастае штодня. Што за хуйня?! А так не будзе званіць, будзеш, бля, як пацан.

Калян змрочна соп, сёрбаючы каву.

— Яна мне ўчора, бля, заявіла: думай, бля, да вясны. Як не вернешся, то ўсё, піздзец — развод.

Робіцца зразумелым, што Мазэта сабраў гэтую хеўру з вельмі канкрэтнай мэтай — злавіць дона Джавані і ўчыніць расправу за замах на cavalleria rustikana. Іх шмат, і калі свавольнік трапіць у рукі пейзанаў, то гэта будзе яго апошняю прыгодаю ў гэтым жыцці.

— Ебанутая баба, — даў сваю ацэнку Сярога. — Дзе ты тут нахуй столькі бабла заробіш? Бібліятэку ўжо ж, бля, паставілі, на Мінск не паездзіш. Цяпер во на катэджах пад Масквой... Мая таксама, бля, усё піздзіць ды піздзіць. Нахуй, кажа, тую Маскву, давай дадому, пойдзеш куды працаваць, пражывем, бля, на мой і твой заробак. Я ёй кажу: ды ты ебанулася, якія, нахуйбля, тут заробкі?! Я, бля, можа зараблю, а ты, бля, выхавацелька ў садку, заробак у яе, бля. І трое, бля, дзяцей... Але ты, Калян, не разводзься. Бо з аліментамі потым заябешся. Будуць праз суд шукаць, яшчэ, бля, не выпусцяць.

Калян маўчаў. Відаць, у ягонай галаве выспяваў архітэктурны праект нейкага новага жыцця, якое падавалася яму больш цікавым і вольным.

— А развядуся, — выдаў нарэшце ён. — Развядуся і ўцяку ў Расію, у нас мяжы няма, выпусцяць. Хай, бля, потым шукаюць. Заябалі, нахуй. Кармі і яе, і малога, і цешчу, бля, з цесцем. Хай самі сядзяць тут. А я, бля, лепш падохну ў Маскве ад трыперу, чым да іх вярнуся. Я, Сярога, там адпачываю. Разумееш? Адпачываю, бля. Працую, бля, як вол. Затое пасля працы куды хачу, туды, бля, пайду. Хачу ў кіно, хачу да блядзей. А дома, бля, сядзі перад тэлевізарам. Заябіся жыццё.

А яшчэ цешча як стане па тэлефоне, бля, піздзець з суседкай... Бля, Серы, я футбол гляджу, а яна пад вухам стаіць і піздзіць. Ёй, бля, цяжка ў суседні пад'езд, бля, выйсці. І гадзіну, сука, можа на тэлефоне вісець, і дзве. Я ей неяк сказаў: пайшла на хуй, бля, ахуела ўжо. Потым з цесцем пабіліся. Вось такое, бля, жыццё дома. І якія нахуй заробкі. Каб я на тую Маскву ў заробкі ездзіў... Я туды езджу ў санаторый! Адпачываць я ад іх езджу!.. Сукабля!

Джавані зноў імправізуе. Яго не пазнаюць у цемры, дый вопратка на ім нешляхецкая. Калі Мазэта пытаецца, хто тут, свавольнік адказвае: «Няўжо ты мяне не пазнаў? Я лёкай дона Джавані».

Апошняе ён амаль выкрыкнуў, бо ў аратарскім запале выпусціў з рук шклянку з кавай і абліўся. Кася, якая яшчэ раней прачнулася, пачула гэты выгук і са здзіўленнем зірнула ўніз. Калян і Сярога сцішыліся і да самой Оршы сядзелі, як мышы пад венікам.

— Беларусь, твой народ дачакаецца. — прамовіла Кася, калі гастарбайтары нарэшце выйшлі. Потым яна звярнулася да Грынкевіча: — Я крыху смурод выветру, вы не супраць?

Ён моўчкі кіўнуў.

— Госпадзе, што яны тут неслі! — прамаўляла дзяўчына, адкрываючы дзверы купэ, бо акно выявілася закалочаным на зіму. — Я думала, мне гэтыя прызнанні толькі ў страшным сне вярзуцца. Жудасна жыць на свеце побач з такім.

— Жудасна не жудасна, але вымыць лішні раз рукі — варта, — сказаў Грынкевіч, які ў гэтай сітуацыі адчуваў да будаўнікоў-гастралёраў толькі побытавую агіду, не болей. — Такія эпізоды ствараюць у жыцці эфект к'яраскура. Не той, што ў жывапісе, а той, што быў у барокавай оперы. За лірычнай арыяй павінна ісці бравурная, за бравурнай — камічная. Музыка любіць кантрасты. Як і жыццё, зрэшты.

А Кася ўсё не магла супакоіцца. Напэўна, яна хацела выйсці на нейкія зусім глабальныя абагульненні.

— Вось так мы і жывем... Гэта да вашага ўчорашняга пытання пра тое, што ў нас цікавага.

— Каця... — адказаў ён, цяпер ужо разумеючы ейнае абурэнне. — Такіх вось гуандонаў... прабачце, донгуанаў паўсюль хапае. І ў нас процьма правінцыялаў едзе ў Маскву. І не толькі ў нас. У мяне аднакашніца па дзесяцігодцы — літоўка. Яна кансерваторыю ўжо там, у сябе скончыла, а цяпер жыве ў Лондане. І там бачыць процьму суайчыннікаў. І шмат хто з іх едзе туды не ў заробкі, а каб ім не парылі мазгі дома. Заробкі — нагода.

— Нідзе гэта не набывае такіх маштабаў. Нідзе яны так не заўважныя, як у нас.

— Малдаване вас пераплюнуць, гэта дакладна. Мой брат раней таксама вельмі любіў такія прыклады беларускай выключнасці. Цяпер, відаць, глядзіць на сітуацыю крыху іначай. І ўвогуле, Беларусь — гэта не толькі яны, гэта і вы таксама.

— І вы таксама маглі быць ёй.

— У мяне гэта гістарычна не склалася. Хоць і рускім я ніколі не пачуваўся. А на працы мяне ўвогуле палякам клічуць. Вельмі люблю патрыётаў, гэта шчыра. Але я — геапалітычны сірата.

— Які раскошны вобраз! — без іроніі сказала Кася. — Вы ніколі не спрабавалі пісаць?

— Ды не. Хоць, кажуць, лісты ў мяне добрыя. Я дырыгент, а значыць — крыху настаўнік. А настаўнікі павінныя ўжываць яскравыя вобразы, калі ім трэба нешта растлумачыць вучням. Нездарма ж італьянцы называлі спачатку нашу прафесію maestro di capella — настаўнік капэлы. Хоць я болей люблю нямецкае Kapellmeister. Цяпер так называюць толькі дырыгентаў вайсковых духавых аркестраў, але ж ад пачатку капельмайстры былі ці не галоўнымі персонамі ў музычным жыцці кожнага нямецкага горада. Яны вызначалі гэтае музычнае жыццё.

— Вас цікава слухаць.

Джавані ўваходзіць у ролю незадаволенага плебея, якога шчыра дастаў гаспадар. Скардзіцца — маўляў, гэты Джавані сякі і такі. Мазэта з ім пагаджаецца і адразу запісвае ў хаўруснікі. Пытаецца, дзе цяпер можна знайсці гэтага нягодніка, бо ўжо ўся вёска жадае яго прыбіць. «Ну і жарцікі!» — думае свавольнік, якому робіцца ніякавата.

Грынкевіч вырашыў, што цяпер акурат зручны момант, каб зрабіць наступны крок.

— Давайце свой мэйл. Ці нік у скайпе, што яшчэ лепей. А нумар мабільнага быў бы зусім дарэчы. Часам я пішу вельмі крэатыўныя СМС.

— Веру! — рассмяялася дзяўчына.

Яна сапраўды напісала яму і мэйл, і нік у скайпе, і нават нумар мабільніка. Грынкевіч паабяцаў таксама знайсці яе, калі прыедзе ў Мінск на Каляды. Нешта было ва ўсім гэтым правільнае, думалася яму. Прыкладна такое адчуванне ён меў, калі вось так запытаўся тэлефон у Аксаны. Праўда, тады ён быў абцяжараны сваёй марай, а цяпер — не. Ад Касі павявала нечым амаль родным, сваяцкім.

— Мяне ўчора зачапіў адзін вобраз з таго верша, што вы мне чыталі... «Вазьмі майго сэрца чырвоны гранат. » Што мелася на ўвазе?

— Напэўна, алюзія на міф аб Персефоне і Аідзе. Аід прымусіў сваю жонку Персефону праглынуць гранатавыя зернейкі на знак вернасці. Каб ведаць, што яна дакладна будзе вяртацца да яго.

— Так, сапраўды. Ён такім чынам вытаргаваў сабе жонку ва ўласнай цешчы, прычым усяго на траціну года.

— Тут лірычны герой параўноўвае сваё сэрца з гранатам, бо сапраўды гэта годнае параўнанне, — разважала Кася. — Ён хоча сказаць жанчыне: вазьмі маё сэрца, вазьмі маё каханне, бо калі ты будзеш ведаць, што я кахаю цябе, ты не зможаш пакінуць мяне, ты заўсёды будзеш вяртацца. Сэрца — не падарунак, а заклад.

Яе развагі перарвала правадніца, якая паведаміла, што Мінск будзе праз паўгадзіны. Кася выправілася чысціць зубы. Грынкевіч застаўся ў купэ і дзеля цікаўнасці разгарнуў кніжку, якую дзяўчына паклала на столік. Тую самую светла-карычневую кніжку, верш з якой так яго ўчора ўразіў. Разгарнуў наўгад і трапіў вачыма на іншы верш:

— Ідзі на вакзал. — Ну што ж, пайду.

Ноч. Завулкі. Снег, як карцеч.

Пусты вакзал. Пусты віядук.

Ні праводзінаў, ні сустрэч.

Ведайце! Без гудкоў, без агню,

Адтуль, дзе звычайна тупік,

Адыходзіць сёння ў гадзіну нуль-нуль «Масква — Вечнасць» цягнік.

Перад Джавані стаіць задача заблытаць сялян, збіць з тропу. І ён зноў імправізуе.

Ён рэзка адкінуў кніжку, як атрутную змяю. Грынкевіч не ведаў, пра што яна, з Касіных расповедаў ён зразумеў толькі тое, што гэта раман пра паэта і яго каханне. Але вершы вярталі яго да ўчорашніх настрояў, з якімі ён змагаўся цэлы дзень. Ён вырашыў сёння быць аптымістам і думаць пра тое, як неўзабаве абдыме бацькоў і брата. Які тост скажа сёння на бацькавым юбілеі. Шкада, што сустрэча выдаецца скамечанай, але ж праца...

Ён праверыў тэлефон. Там была СМСка ад бацькі, якая, відаць, прыйшла толькі нядаўна: «Чакаю».

№ 17: Арыя «Meta di voi qua vadano...».

Мінск быў такім самым змрочным, як і Масква, але снегу не было відаць, хоць бацька і пісаў пару дзён таму, што нешта ў іх там падала. Трэба думаць, і тут зіма дала фальшстарт, а панурая восень мела запанаваць усур'ёз і надоўга. Падарунак паэтам і самагубцам.

Грынкевіч выйшаў з цягніка раннім ранкам і адразу нырнуў у будынак вакзала. З Касяй ён развітаўся яшчэ на платформе, бо яе прыехаў сустракаць бацька. А Грынкевіч ведаў сваю ўласцівасць актыўна не падабацца татам такіх вось добрых дзяўчат. Ён не падабаўся ім нават пасля месяца абсалютнай цвярозасці, у гарнітуры пры гальштуку і ў начышчаных чаравіках. Некалькі разоў, калі яшчэ ў ранняй маладосці трэба было паказацца бацькам сваіх паненак, Грынкевіч прыкладаў намаганні. А потым кінуў гэты занятак, бо ўсё адно ведаў, што тата будзе выгаворваць дачцэ за такое знаёмства. Гэта было закляццем.

Зрэшты, татам не вельмі добрых дзяўчат ён не падабаўся яшчэ болей.

Джавані паказвае частцы сялян направа — трэба ісці сюды, каб злавіць ліхадзея. Іншую частку сялян ён накіроўвае налева. Маўляў, абкружыце яго, і тады ён нікуды не ўцячэ.

Ён добра памятаў, як упершыню сутыкнуўся з Рупелем, і цудоўна разумеў, за што менавіта Аннін бацька яго не залюбіў. Не, Грынкевіч тады якраз выявіўся станоўчым героем, і гэта было горш, чым з'явіцца перад Рупелем п'яным, моцна накураным і ў плямах ад жаночай памады.

Гэта здарылася пасля нейкага вечаровага спектакля з удзелам дзіцячай студыі, малых задзейнічалі ў апошнім акце і, адпаведна, адпускалі дадому вельмі позна. Грынкевіч тады ўспрымаў Нюту ўсяго толькі як адну з тэатральных дзяўчынак, якую ён, зрэшты, вылучаў за яе неверагодны позірк. Яны амаль не размаўлялі тады, проста віталіся ці перакідваліся парай словаў. І вось у той дзень ён даволі позна выходзіў з тэатра, толькі скончыўшы разбіраць дэкарацыі. Была зіма, мароз градусаў пад дваццаць, да закрыцця інтэрната, дзе ён тады жыў, заставалася мала часу.

На ганку ён убачыў гэтую самую дзяўчынку. Што было дзіўна, бо ўсе артысты з тэатра даўно сышлі, заставалася толькі дробная абслуга, якая акурат спяшалася дадому. А гэтая малая ўсё яшчэ таўклася тут, прычым выглядала яна вельмі перапужанай і нават, здавалася, панікавала. Хлопец загаварыў з ёй. Выявілася, што пасля вечаровых спектакляў яе заўсёды сустракае бацька, які забараняе ёй дабірацца дадому самастойна ці разам з кімсьці яшчэ. А сёння бацька чамусьці не прыйшоў.

«Патэлефануй яму, — зусім проста сказаў Аляксей. — Можа, што здарылася?». — «Не магу! Не хачу!» — амаль закрычала яна, калі хлопец паказаў ёй жэстам на тэлефонную будку.

Яго гукнулі прыяцелі, з якімі ён працаваў і звычайна ішоў з тэатра ў адзін бок. Але ён не мог пакінуць вось такое перапужанае дзяўчо, якое да таго ж стаяла на марозе без пальчатак ці рукавічак. Аляксей махнуў рукой сябрам — маўляў, ідзіце, я сам. Тыя хітра ўсміхнуліся, перакінуліся позіркамі і пайшлі. А ён застаўся з малой, якую трэба было пераканаць у неабходнасці званка ўласнаму бацьку.

«Я тэлефанавала бабулі, яна слухаўку не бярэ. А яму званіць не хачу! Здыме яго жонка, не хачу яе чуць... — сказала Нюта, і гэты аргумент падаўся збольшага ўцямным. — Яна не ведае, што тата мяне ўвечары сустракае, думае, што той бывае ў нас з бабуляй раз на месяц. »

Яна дзьмула на рукі, здзервянелыя ад марозу. Калі хлопец моўчкі ўзяў ейныя далоні ў свае і пачаў саграваць, ад нечаканасці яна разгубілася.

«Я. Я часта забываюся на пальчаткі. Ці губляю... Сёння згубіла, бабуля зноў лаяцца будзе... Скажа, што прышые гумкі да паліто, як маленькай...» — «Ты і ёсць маленькая і дурненькая, — сказаў Грынкевіч, здымаючы з сябе пальчаткі і надзяваючы іх на рукі дзяўчынкі. — Дзе ты жывеш?»

І ён далей інструктуе ваяўніча настроеных пейзанаў: будзеце праходзіць па плошчы і як убачыце, што нягоднік муркоча серэнады пад вакном дзяўчыны — ведайце, што гэта ён, хапайце яго, і нажамі яго, нажамі!

Жыла яна не так ужо і далёка, на Петраградцы ў «дваранскім гняздзе». Але часу на тое, каб дакінуць яе туды і вярнуцца назад да закрыцця інтэрната, было мала. Мароз абяцалі да дваццаці пяці, гэта перадавалі па радыё. Тады Грынкевіч стаў лавіць папуткі. Калі перад імі спынілася машына, Нюта запанікавала яшчэ болей і сказала, што так не паедзе. Яму карцела раззлавацца на гэтую малалетнюю неўрастэнічку, што не хоча тэлефанаваць бацьку і праз гэта стварае праблемы сабе ды іншым. Але скандаліць з ёй не было часу, таму ён проста ўзяў дзяўчыну ў абярэмак і запхнуў у машыну на задняе сядзенне. Яна сцішылася, але пачала дрыжэць, яўна не ад холаду.

«Мне забаранілі садзіцца ў чужыя машыны...» — шапнула яна. «Дык што, папрасіць, каб спыніліся? Пойдзеш дадому пешшу?» — не шапнуў, а прашыпеў хлопец у адказ.

Кіроўца машыны давёз іх да маста. Там яны злавілі яшчэ адну папутку і высадзіліся ў хвілінах дзесяці хады ад Нюцінага дома. Аляксей ішоў вельмі шпарка, каб не ўпусціць шанцу паспець у інтэрнат. Калі раптам зачыняць, то галоўнае, каб сябры з пакояў на другім паверсе не пазасыналі. У зусім крытычных сітуацыях можна было кінуць каменьчык у шыбу. Тады яны беглі ўніз, на першы паверх, дзе ў калідоры было адно не заклеенае на зіму акно, адмыслова дзеля спазніўцаў. Спускалі нават зэдлік, каб прасцей было залезці. Але не заўсёды яны так прачыналіся, у найгоршых выпадках даводзілася ночыць нават у пад'ездах дамоў, седзячы на прыступках.

Дзяўчынка амаль бегла за ім, пры гэтым балбочучы. Ён тады не зразумеў, што так яна звычайна адыходзіць ад напружання. Таму нават грубавата прыкрыкнуў на яе, каб шмат не размаўляла, бо наглытаецца халоднага паветра і захварэе. А яна ўсё адно балбатала, аж пакуль яны не дабраліся да яе кватэры і не ўбачылі на парозе здзіўленую бабулю.

Ён мае на галаве капялюш з белымі пёрамі, носіць плашч і шпагу.

Далей было амаль смешна. Бабуля аблаяла ўнучку за тое, што яна не патэлефанавала бацьку. (Сама бабця сядзела ў той вечар у суседкі за гарбатай, таму не ўзяла і слухаўку.) Потым катэгарычна запатрабавала ад унучкінага спадарожніка, каб выпіў з імі гарбаты. Дый увогуле, амаль дванаццатая ночы, а на градусніку за вакном мінус дваццаць два, няхай застаецца тут. Нюціна бабуля імгненна спадабалася Аляксею, і ён рады быў застацца, нават не таму, што гэта лепей за начоўку ў пад'ездзе ці гімнастычныя практыкаванні з карасканнем праз акно інтэрната. Дзяўчынка хутка выпіла гарбату, і яе адправілі чысціць зубы і спаць, ну а госць застаўся на кухні весці размовы з бабуляй.

Гэтая жанчына на неідэальнай рускай мове расказвала яму пра сваё юнацтва ў Латвіі, у сям'і нейкага фабрыканта. Расказвала пра тое, як у канцы трыццатых гадоў выйшла замуж за юрыста, які ў іх быў дом у Рызе з камінам і раялем у гасцёўні, як нарадзіліся іх старэйшыя дзяўчынкі, як пачалася вайна і як муж вымушаны быў працаваць на акупанцкую адміністрацыю, весці нейкае там справаводства. Дый увогуле, яны былі немцамі, успрымалі прыхадняў як сваіх, а не як акупантаў. Пасля вайны мужа адразу расстралялі, нават у лагер ён не трапіў, з ім усё было зразумела. Адна за адной памерлі дочкі, а сын нарадзіўся на этапе ў Сібір. Чаму яе выправілі на пасяленне, а не ў лагер, для Нюцінай бабулі было загадкай і пры гэтым доказам таго, што Бог існуе, іначай як растлумачыць гэтую літасць... Адкуль потым узяліся сілы жыць, гадаваць сына, працаваць і змагацца за тое, каб у яго было хоць нейкае людскае жыццё? Яна ж была хатняй паненкай, а тут давялося пачаць з чорнай працы. Але нічога, карысна перажыць усё, казала бабуля.

Інструкцыі зноў паўтараюцца: ідзіце на плошчу, там ваш кліент пад акном прыгажуні спявае серэнады. Там і чыніце свой сялянскі самасуд над шляхціцам.

У гэтым доме пры жыцці бабулі крухмалілі прасціны, Анна потым ленавалася гэта рабіць, але тады ў гэтым было нешта старамодна-цёплае, нешта такое, што Грынкевічу страшэнна спадабалася. Ён тады ўпершыню заснуў на канапе ў гасцёўні, не ведаючы, што пасля яшчэ шмат разоў прыйдзе ў гэтую кватэру. А зранку, калі ён збіраўся сыходзіць і дзякаваў Аннінай бабулі за гасціннасць, прыйшоў Антон Рупель. Пасля дзяўчына казала, што ў бацькі быў нейкі банкет у тэатры, і ён проста забыўся пра свой абавязак сустрэць дачку. Можна было здагадацца, што маці ўсё ж вызваніла сына і зладзіла яму вялікі сямейны прачухон. Пры чужым чалавеку яна, зразумела, нічога не казала, але Грынкевіч нават у свае сямнаццаць адчуў сталёва-халодную пагарду. Рупель павітаўся з хлопцам, падзякаваў за дапамогу, аднак не падаў рукі. Гэтая дэталь з першай сустрэчы асабліва ўрэзалася Грынкевічу ў памяць, але ж тады ён не зразумеў яе значэння.

Джавані зноў накіроўвае сялян у розныя бакі, каб яны дакладна не ўпусцілі злачынцы. У вопратцы Лепарэла свавольнік непазнавальны, ён амаль у эйфарыі ад беспакаранасці.

Пазней усё так арганічна склалася, што Нюта зноў убачыла яго ў тэатры і падзякавала пацалункам у шчаку ды хатнім лусцікам. Потым ён гуляў з дзяўчынай па горадзе пасля ранішняга спектакля ў выходны дзень і ўжо не адчуваў, што яна маленькая і дурненькая. А далей сам вызваўся праводзіць яе пасля вечаровых спектакляў, і яна чакала яго нават тады, калі яе адпускалі пасля першага ці другога актаў. Здаралася і так, што хлопец сам прыходзіў сустрэць яе, калі ў тэатры не было працы. Рупель быў адхілены ад свайго бацькоўскага абавязку, прычым з дабраславення бабулі. Таму на наступных сустрэчах з Грынкевічам ён яшчэ доўгі час не падаваў яму рукі.

Затое ейная бабуля яго любіла і давярала яму, нават празмерна. Бо тое, што яны рабілі... Яны рабілі гэта амаль пад носам у бабулі, якая выходзіла на лаўку паразмаўляць з суседкамі. Яны толькі прыслухоўваліся, ці чуваць з вуліцы бабулін голас, ці не збіраецца яна вяртацца. Іхныя заняткі выходзілі нават па-за рамкі петынгу. Так яны вывучалі ўласную сэксуальнасць яшчэ да таго, як адважыліся «зрабіць гэта па-сапраўднаму». Зрэшты, ва ўяўленні савецкай бабулі сэксам магло называцца толькі тое, ад чаго патэнцыйна здараюцца дзеці, а ў пэўных яго разнавіднасцях кабета сталага веку, зразумела, не разбіралася. Ну а калі бабуля на пару тыдняў пасялілася ў кватэры сына і пакінула Нюту адну, дык гэта ўвогуле было ўпушчэннем з ейнага боку. Бабуля даглядала ўнука, бо сын з нявесткай з'ехалі на гастролі. Унучка ўдзень ляніва рыхтавалася да іспытаў за няпоўную сярэднюю школу, а ўначы да яе прыходзіў госць, які ўдзень нібыта здаваў сесію. Ночы былі белыя, і таму дзяўчына баялася, што хтосьці з суседзяў убачыць госця праз акно, калі той будзе ўваходзіць у пад'езд.

Яны былі тады такімі свабоднымі і натуральнымі ў сваіх інстынктыўных праявах! Грынкевіч часта думаў: а што б з ім было, калі б яму ў галаву заклалі столькі страхаў і забаронаў, як брату? Напэўна, даўно б ажаніўся і жыў з кім-небудзь. Не дрэнна, але і не добра. Як усе жывуць. Бацькі ж таксама пражылі вось так цэлых трыццаць пяць гадоў. І хто ў выніку шчаслівейшы? Чалавек усё ж звярок, прычым хатні. А хатнія звяркі любяць прадказальнасць, якая ім даецца ў якасці кампенсацыі за абмежаванні і парадкі. Прадказальнасць і размеранасць робіцца шчасцем, як своечасова атрыманая пайка. Калі б яго іначай выхавалі, то бок, калі б тата і мама шчыльна займаліся яго выхаваннем, то ён бы цаніў прадказальнасць і даўно б. А так ён не здолеў утрымаць нават Аксаны.

«А вось ты, Мазэта, пойдзеш са мной, — кажа Джавані. — Нам трэба зрабіць самую адказную справу». Натуральна, яму трэба заблытаць гэтую рустыкальную кампанію як мага болей.

Ці наадварот, як жывуць іншыя, глыбока багемныя істоты. Тыя ўвогуле не замарочваюцца пытаннямі пра сям'ю, супольнае жыццё ці яшчэ нешта рамантычнае. Ім чым нетыповей, тым лепей. Калі б ён, Грынкевіч, наглядзеўся парнаграфіі на відэа і ў жыцці яшчэ да таго, як упершыню самастойна зняў з дзяўчыны станік, то не было б у яго той трапяткой радасці ад дакранання да дзявочых грудзей. І цяпер, калі станікаў знята безліч і спазнаць штосьці новае ўжо цяжка, не кранала б яго паэтычная метафара пра «сэрца чырвоны гранат». Ён разрэзаў бы гэтую метафару халодным лязом інтэлекту, паглядзеў бы, што там усярэдзіне, і выкінуў на сметніцу, як лабараторную жабку. А ён носіцца з гэтай цёплай і жывой метафарай і амаль плача ад вершаў.

Сяляне разыходзяцца ў розныя бакі.

Сцэна V

Дон Джавані, Мазэта.

Рэчытатыў «Zitto... Lascia chio senta... Ottimamente».

На шляху да бацькоўскай хаты Грынкевіча заспела тэлефанаванне з N. Званіў Вася ўласнай персонай, якому на гэтыя тры дні пакінулі «Дона Джавані». Яму, бачыце, учора на аркестравай зладзілі акцыю пратэсту. Маўляў, ён робіць зусім іншую агогіку і таму матэрыял развальваецца. А салісты крыкам крычалі, каб ён не лез у іхні вакал.

— Ну натуральна, што я іначай гэта адчуваю, — дзяліўся абурэннем Вася. — Але ж гэта аркестранты, яны павінны ісці за рукой дырыгента!

Гэты дзіцячы садок раззлаваў Грынкевіча, бо Васевы скаргі яму даводзілася выслухоўваць на нятанным роўмінгу. Ён сказаў Васю, што той у прынцыпе ніколі ніякай агогікі не паказвае, што яго дырыгаванне ў вельмі добрыя дні — замена метранома, а ў дрэнныя — бессэнсоўная прысутнасць перад аркестрам. Стажор нешта ўзвыў у слухаўку, але Грынкевіч толькі сказаў: «Працуй, Вася, працуй!» — і скінуў званок.

Джавані вяртаецца на сцэну, трымаючы за руку Мазэта. «Цішэй... Дай паслухаю, ці не ідзе хто. Не, усё нармальна. Ну дык вось, мы с табой, Мазэта, заб'ем гэтага паскудніка. Натуральна, мы не задаволімся тым, каб проста пераламаць яму косці».

Як ні дзіўна, малапрыемная размова з падначаленым яго мала закранула. Стоячы ў чарзе ў абменнік на вакзале і потым, ідучы на патрэбны прыпынак, Грынкевіч ужо думаў пра бацьку. Прыгадваў, як яму было сямнаццаць гадоў і як яны аднойчы паразмаўлялі. Паўгода пасля гэтага не маглі замірыцца. Ён тады моцна абразіў бацьку, але ўпарта не хацеў прасіць прабачэння.

Ён толькі што зноў стаў студэнтам музвучэльні, і цяпер трэба было неяк падаць гэтую навіну бацькам. Дакладней, дзве навіны ў адным флаконе. Дома павінны былі нарэшце дазнацца, што сын два гады правучыўся ў вучэльні на тэарэтыка, а не на піяніста ў дзесяцігодцы. А вось з гэтага года ён будзе ў іншай вучэльні на першым курсе, але ўжо як дырыгент акадэмічнага хору. Тым не менш ён далёка не адразу раскрыўся, ён дачакаўся канца жніўня, калі трэба было збірацца ў дарогу.

У Дануты Фларыянаўны была істэрыка. Яна хадзіла па кватэры і плакала, а сын пачуваўся вінаватым, але нічога не мог сказаць у сваё апраўданне, проста не знаходзіў словаў. Маці ўсё казала, што цяпер яго забяруць у войска, а калі б ён быў у кансерваторыі, то далі б адтэрміноўку. Ён не разумеў, што тады адчувала маці. Крыж на будучыні старэйшага сына быў толькі дадаткам, апошняй кропляй. Насамрэч яна ўжо амаль паўгода перажывала сітуацыю з мужам. Цяпер быў жнівень, яе адпачынак скончыўся, затое сужэнец быў далёка. Нібыта ў брата ў Маскве, а пасля — у дальніх сваякоў, якія засталіся ў Сібіры. Але ў гэтыя байкі мог паверыць хіба малы Віцька. Аляксею яна ўсё адразу расказала.

Маці плакала, а ён спрабаваў яе пераканаць, што няма нічога трагічнага ў перамене спецыяльнасці. Не стаў піяністам, але пачне ўсё спачатку як дырыгент. «Ты мог скончыць кансерваторыю як піяніст і потым ісці на дырыгаванне!» — усхліпвала маці.

І пэўна ж, ён не мог зразумець, як цяжка маці перажываць крушэнне адразу ўсіх мараў. Гэта ўсё адно што дачакацца карабля з пунсовымі ветразямі і ўбачыць, як ён ідзе на дно. Праўда, значна пазней Аляксей зразумеў маці, бо гэтаксама чапляўся за мары і гэтаксама балюча перажываў іх крушэнне. Хай сабе без такіх вонкавых праяваў.

За два дні да Грынкевічавага ад'езду вярнуўся бацька — нібыта ад сваякоў. Але загар пры гэтым бацька меў зусім не сібірскі. Маці вырашыла падключыць мужа да выхавання ўжо амаль дарослага і самастойнага сына. Відаць, яна не бачыла іншага спосабу хоць бы ўнутранага паяднання з сужэнцам.

«Так, я хачу яго забіць! — заяўляе агрэсіўна настроены пейзанін. — Заганю ў яго сто куляў!»

Аляксей тады ляжаў на сваім ложку ў пакоі і глядзеў у столь. Ён чуў галасы бацькоў з кухні.

Тата казаў, што маці сама ва ўсім вінаватая, што нельга было пакідаць сына аднаго за некалькі сотняў кіламетраў. Мог бы вучыцца тут і ў тутэйшай кансерваторыі таксама прыдаўся б. Атрымаў бы нармальную адукацыю. Маці ў сваю чаргу ва ўсім вінаваціла мужа. Хто ім заўсёды ўнушаў, што яны самі адказваюць за свой лёс? Вось ён і распарадзіўся як хацеў, а цяпер і заяўляе: сам свае праблемы вырашу і ніякай дапамогі мне не трэба. Ніколі ні з кім не раіцца, усё робіць па-свойму. З такой базай — і ў музвучэльню на харавое, аёй-аёй...

Нарэшце бацька не вытрываў і прыйшоў у пакой — займацца выхаваннем.

— Навошта ты гэта зрабіў? — пачаў ён даволі спакойна, тонам чалавека, які хоць бы дзеля фармальнасці хоча выслухаць нейкія аргументы.

Сыну хацелася адказаць: каб уратавацца. Але гэта было занадта складана патлумачыць, дый бацька не любіў нюняў ды сопляў. Таму Аляксей адказаў, што не хоча марнаваць час на праседжванне за раялем.

— Чаму ты нас два гады падманваў? — працягваў бацька свой допыт.

Грынкевічу тады падалося, што бацька адчувае нейкія падводныя плыні. Нягледзячы на тое, што Аляксей больш пайшоў у матчыных сваякоў і нават вонкава амаль не нагадваў бацькі, менавіта з ім ён адчуваў дзіўную ўнутраную повязь. За тры гады да таго яны амаль адначасова трапілі да лекараў — бацька з першым інфарктам, а сын з нейкім там мудрагелістым парокам, якога ў яго не здолелі выявіць у дзяцінстве. І цяпер бацька таксама нешта адчуваў. Гэта была не інтуіцыя нават, гэта было зрастанне. Бацька часам бачыў старэйшага сына наскрозь, хоць яны і жылі асобна.

— Хіба я вучыў цябе падманваць? — працягваў бацька, бо сын маўчаў.

— Ну, калі ты ўмееш падманваць, то і я таксама магу! — раптам агрызнуўся Аляксей.

«А ці маеш ты на гэта добрую зброю?» — «Натуральна!» — адказвае Мазэта і з гордасцю дэманструе дону Джавані стрэльбу і пісталет.

I тут яны завяліся. Адзіная праява тэмпераменту, у якой яны былі абсалютна падобнымі, — здольнасць назапашваць у сабе злосць, а потым выкідваць яе ў такіх дозах, што гэта можна было параўнаць з выбухам на атамнай станцыі. Калі б чужы чалавек паглядзеў на іх у той момант, то нават нягледзячы на вельмі-вельмі слабае вонкавае падабенства мог бы сказаць: гэта крэўныя сваякі.

Яны тады рашуча адзін аднаго не чулі. Прыбегла маці і ў паніцы пачала нагадваць мужу, што яму нельга хвалявацца.

— Хвалявацца яму нельга! — зароў сын. — А на моры пад сонцам валяцца яму можна з нейкай там шлёндрай?!

Бацька замахнуўся на яго. Сын злавіў яго руку і даволі спрытна скруціў, на што бацька не разлічваў. Тады ён стомлена апусціўся на крэсла, сціснуў галаву рукамі і доўга так сядзеў, гледзячы ў падлогу. Маці даўно ўжо сышла плакаць на кухню. Побач з ёй круціўся перапужаны і ўвесь збялелы Віцька, для якога татавы прыгоды сталіся адкрыццём.

— Слухай, Аляксею, — загаварыў нарэшце бацька. — Ты ўжо дарослы хлопец. Можа быць, у цябе ўжо ёсць дзяўчына ці, можа, яна неўзабаве з'явіцца. Але ты пакуль не можаш зразумець, што я перажываю.

— Пагуляць табе захацелася, вось што ты перажываеш! — адрэзаў сын. — Ты мяне яшчэ адказнасці вучыў, што жонка даецца адна на ўсё жыццё. Што, не памятаеш ужо? А цяпер у цябе як — дзве жонкі адначасова?

— Змоўкні! — зноў пачаў заводзіцца бацька. — Ты шчанюк яшчэ, каб мяне судзіць.

— А ты кабель! — з грубасцю выгукнуў сын.

І тут Джавані нечакана выхоплівае шпагу і б'е эфесам Мазэта, адбіраючы ў яго зброю. «Вось табе стрэльба! Вось табе пісталет!»

— Значыцца, так. — прамовіў бацька. — Тады я табе, сын, жадаю такога ж лёсу, як сабе! I я пагляджу, з кім ты ажэнішся і якім ты будзеш мужам. Калі ўвогуле будзеш.

— Я ажанюся не дзеля таго, каб потым налева бегаць! — гарачліва працягваў сын. — А такім, як ты, я дакладна не буду.

Рэштку таго дня ён прабадзяўся па Мінску і нават заблукаў быў у цыганскіх кварталах на ўскрайку горада. Амаль уначы ён вярнуўся, а назаўтра з'ехаў вечаровым цягніком у Піцер. Праз паўгода бацька сам прыехаў мірыцца, і сын пад націскам маці ўсё ж прымусіў сябе сказаць бацьку: ты ўжо мяне прабач за тое. I бацька нібыта прабачыў.

Гэта было палову жыцця таму. А сёння, едучы ў тралейбусе ў мінскую Курасоўшчыну, ён думаў пагутарыць з бацькам. Сказаць яму, як ён разумее ўсю тую даўнюю гісторыю і як шкадуе пра тую размову. Прызнацца, што атрымаў ужо сваё пакаранне і жыве цяпер, як той кароль Амфортас, з незагойнай ранай. I што не змог знайсці той жанчыны, якая прыме яго з гэтым болем. Ён памыліўся з Аксанай, не трэба было расказваць ёй пра Анну. Думаў, яна такая, як маці, прыме ўсё. У гэтым сэнсе ён, Аляксей Грынкевіч, поўны няўдачнік.

Яму здавалася, што калі цяпер прызнацца бацьку ва ўласнай паразе, калі атрымаць сапраўднае дараванне, то нешта абавязкова пачне мяняцца. Можа, рана і не загоіцца, але хоць бы балець перастане. Нездарма ж ён сустрэў у цягніку гэтую дзівосную Касю. Пэўна, гэта нейкі знак. Добры знак.

Грынкевіч выйшаў на прыпынку. Ён ужо бачыў здалёк вокны бацькоўскай кватэры і думаў, як сёння ўздыме тост, а потым не за сталом скажа бацьку «дзякуй» за такі патрэбны ўрок.

Збіты Мазэта войкае, а Джавані працягвае яго лупцаваць: «Маўчы, бо іначай я цябе заб'ю».

Ён не паспеў пазваніць у дамафон: з пад'езда выйшлі тры мужчыны ў куртках медыкаў «хуткай». Крыху паводдаль стаяла машына, да якой яны і скіраваліся. Грынкевіч выклікаў ліфт і ўзняўся на шосты паверх. Дзверы ў тамбур чамусьці былі расчыненыя, суседка выслізнула са сваёй кватэры і скіравалася ў кватэру бацькоў. I тут дзверы чамусьці былі незамкнёныя. Гэтыя шматлікія «чамусьці» выклікалі нават не трывогу, а нейкую жахлівую пэўнасць. Думкі спыніліся. Ён увайшоў у кватэру, дзе адразу сутыкнуўся з братам. Той быў збялелы і не змог нават прывітацца. Пад нагамі круціўся чорны кудлаты пёс, але не брахаў і не лашчыўся да чарговага прыхадня, як ён гэта рабіў звычайна.

— Што?! — запытаўся Аляксей.

Суседка завешвала белай прасцінай люстэрка ў вітальні. З пакоя выйшла заплаканая маці і абняла старэйшага сына. Яна скрозь слёзы казала нешта накшталт: «Гора, якое гора». I Аляксей усё зразумеў.

— Паўгадзіны таму. — прамовіў Віктар.

Дон Джавані ўцякае.

Сцэна VI

Мазэта працягвае войкаць і стагнаць ад болю.

Рэчытатыў «Ahi! ahi! la testa mia!».

Вельмі проста ў гэты дзень было пазваніць у N і адпрасіцца яшчэ на чатыры дні: дырэктар быў нечакана чалавечным, папрасіў берагчы сябе і гэтак далей. Ладзіць пахаванне думалі, як заўсёды, на трэці дзень, раней не мела сэнсу: гэта ж не анкалогія, калі спяшаюцца праводзіць нябожчыка. Зусім элементарна было абзваніць сваякоў, знаёмых і былых калег бацькі, пахавальныя канторы і ксяндза з касцёла, пра ўсё дамовіцца і ўсё арганізаваць, хоць Грынкевіч амаль не ведаў Мінска і не меў тут ніякіх знаёмых. Але пры гэтым ён добра разумеў, куды менавіта трэба званіць, у якіх даведніках шукаць патрэбныя тэлефоны, на якія кошты арыентавацца. Ён заняўся гэтымі справамі ці не адразу ж, як толькі пераступіў парог кватэры, такія заняткі цэментавалі яго, не дазвалялі рассыпацца.

З'яўляецца Дзэрліна. Муж скардзіцца ёй: мяне збіў гэты нягоднік Лепарэла або нейкі чорт, вельмі да яго падобны. Ён такі ж самы паскуднік, як і ягоны гаспадар дон Джавані.

Усё гэта было проста. Складана было знайсці патрэбныя словы да маці і брата, якія імгненна пачуліся асірацелымі. Першыя гадзіны яны яшчэ былі занятыя самымі пільнымі пабытовымі клопатамі: трэба было ўбраць нябожчыка, пакласці яго ў пакоі. Маці яшчэ з сумам казала, як ён настойваў на тым, каб набыць да дня народзінаў новы гарнітур. Вось і набылі. Пайшоў акурат у свой юбілей, нібыта замовіў сабе. Калі ж гэтыя справы былі зробленыя, то маці з братам проста селі на канапе абняўшыся, як двое дзяцей, якія раптам страцілі бацькоў. У самога Грынкевіча нібыта спаралізавала тую частку душы, якая адказвала за ўласныя перажыванні, затое ён адчуваў гэтых дваіх, хоць нічога не мог ім сказаць: любыя словы падаваліся яму нечым фальшывым, вось ён і маўчаў. Ён адно пытаўся ў маці, каму яшчэ трэба патэлефанаваць, складаў спіс усяго неабходнага і лазіў па тэлефонных даведніках.

Яму нават не прыйшло ў галаву раззлавацца на брата, бо той спачатку ніяк не дапамагаў. Грынкевіч працягваў званіць, прымаў спачуванні і нават вымушаны быў сам суцяшаць тых, хто спрабаваў суцешыць яго. Потым самастойна спрабаваў высветліць, якія кавярні найбольш прыдатныя на хаўтуры, чаго ксёндз запатрабуе ад сям'і дзеля абраду. Ён падлічваў выдаткі, крыху блытаючыся ў беларускіх грошах. Зрэшты, тут вельмі часта называлі сумы ў далярах. Гэта было нязвыкла — у Расіі рахуюць найперш у нацыянальнай валюце, — і ён чамусьці больш думаў пра дзівосы на сваёй гістарычнай радзіме, а не пра тое, што ад бы лося.

Дзэрліна, натуральна, спачувае мужу, але не ўпускае магчымасці выкруціць сітуацыю сабе на карысць. Маўляў, усе гэтыя няшчасці ад тваёй вар'яцкай рэўнасці, нашто было рыхтаваць страшную помсту, сядзеў бы ціха — і ўсё было б добра. Мазэта думае, што жонка ўсё ж мае рацыю.

Пра нябожчыка ён не думаў таксама. Бацька быў проста целам, якое ляжала, ужо ўбранае, у пакоі. Для Грынкевіча цяпер існавалі толькі мэты і задачы на сёння: зрабіць усё па-людску.

— Госпадзе, як жа ты да яго падобны.

Ён сядзеў на кухні пры тэлефоне з нататнікам і алоўкам у руках, калі прыйшла маці і, прамовіўшы гэтыя словы, абняла яго за плечы. У адказ сын моўчкі пагладзіў яе руку. Грынкевіч ведаў, што яшчэ ў дзяцінстве яго называлі копіяй дзеда, матчынага таты. А вось ад бацькі ў ім амаль нічога не было. Аднак Аляксей не стаў спрачацца з маці на гэты конт. Яна не магла яшчэ ўсвядоміць, што мужа больш няма, і паўсюль лавіла яго здань.

— Вось у цябе і жэсты такія самыя. Ты проста не можаш бачыць сябе збоку. Ён таксама вось так звычайна сядзеў на кухні, калі яму трэба было нейкі малюнак або чарцёж накідаць. Нават гэтаксама чухаў асадкай скроню. I гэтаксама ў яго складвал іся вусны, калі ён на нечым засяроджваўся, нешта абдумваў.

— Мама.

— Я замінаю. Я разумею. Ён мяне да гэтага прывучыў.

— Мама, каго можна папрасіць, каб труну панеслі? Можа, з працы? I. Шмат людзей, напэўна, прыйдзе. Дадому ксяндза запрашаем?

Дзэрліна дапамагае Мазэта ўзняцца з зямлі і вядзе яго дадому. Ужо ж яна ведае сродак, каб вылекаваць свайго добрага, хоць і дуркаватага мужа.

На кухню прыйшоў брат і вывеў маці, якая зноў расплакалася. Нешта зварухнулася ў Аляксею і падказала яму, што варта пабыць з ёй. Але ён зноў паглыбіўся ў разлікі. Гэта было нават эгаістычна, вось так абараняць і ратаваць аднаго сябе, думаў ён, але нічога не мог з сабою зрабіць.

№ 18: Ары я «Vedrai carino».

Толькі на наступны дзень брат крыху апрытомнеў і сутаргава пачаў шукаць сабе занятку. Спачатку ён стаў думаць, ці не варта ўзяць машыну напракат і як гэта можна зрабіць. Потым вырашыў, што толькі страціць час, таму вызваніў некага са сваіх аднакашнікаў, які быў за стырном. Той пагадзіўся аддаць Віктару цэлы дзень, каб паездзіць па гэтых жалобных справах. Грынкевіч падумаў, што яму цяпер не варта ўтручвацца, ён і так учора шмат чаго зрабіў і распланаваў, а брату цяпер заставалася толькі аб'ехаць патрэбныя адрасы.

Аляксей застаўся з маці. Яны сядзелі на кухні і пілі гарбату. Размаўлялі ціха, як быццам бацька спаў у гасцёўні і яго нельга было турбаваць. !м нарэшце перасталі тэлефанаваць сваякі і сябры, — прымаць спачуванні і ветліва адмаўляцца ад дапамогі было даволі цяжка, гэта вымотвала. Але вось ужо недзе гадзіны з дзве было ціха.

Дзэрліна ведае просты, недарагі сродак, каб паправіць здароўе небаракі Мазэта.

Чорны сабака ляжаў на падсцілцы ў вітальні. Учора мала што не ўвесь дзень ён ціхенька скуголіў, толькі пад вечар, калі Грынкевіч вывеў яго на шпацыр, супакоіўся. Пёс ляжаў на пад лозе і глядзеў на старэйшага сына памерлага гаспадара. Можа быць, раздумваў, ці варта даваць яму прысягу сабачай вернасці.

— Прызнаў цябе, бач ты. — сказала Данута Фларыянаўна з уздыхам, калі Аляксей ціхенька гукнуў сабаку і той прыўзняў вушы.

— Хто іх ведае, гэтых звяроў. Можа, убачыў ува мне старэйшага мужчыну ў сям'і.

Аляксей збольшага маўчаў, а гаварыла толькі маці. Ці то яна так імгненна асунулася ад гора, ці то ён проста даўно не бачыў яе, але цяпер маці падавалася Грынкевічу зусім маленькай. Яна і ў маладосці была хударлявай, а цяпер дык стала амаль бясплотнай. Прыгожай яе ніхто ніколі не лічыў, адно што было ў ёй добрага, дык гэта выразныя шэрыя вочы і багатыя хвалістыя цёмнарусыя валасы. Рысы твару былі характэрнымі, не грубаватымі, як у мужчын у ейнай сям'і, але, як на жанчыну, у іх усё ж бракавала чагосьці пяшчотнага і плаўнага. Яшчэ яна мела вялікія і стройныя кісці рук, але іх своеасаблівую піяністычную красу мог ацаніць хіба толькі старэйшы сын.

У маці з Аннай рукі падобныя, думалася яму. Гэтае падабенства ён толькі цяпер і адзначыў: ім абедзвюм не пасавалі доўгія пазногці і яркі лак.

Данута Фларыянаўна мела паставу, якой не сапсавалі амаль паўстагоддзя, праведзеныя за інструментам, і яшчэ вельмі ганарлівую пасадку галавы, але нібыта саромелася гэтага. Яна мела вялікі, як на такое далікатнае цела, голас, але заўсёды імкнулася размаўляць вельмі ціха. Праз яе знешнасць маці прыпісвалі нейкую асаблівую моц характару, і той, хто бачыў яе ўпершыню, чамусьці думаў, што яна сама меней дырэктар музея ці школы — гэткая маленькая, але валявая, моцная, нават уладарная. Але гэтая жанчына ўсё жыццё вучыла дзяцей граць на фартэпіяна, а ў сям'і свядома прытушыла ўласнае свячэнне.

— .А потым я паехала ў Ленінград на канцэрт. Мне цэлы дзень не было чаго рабіць, вось я і патэлефанавала яму. Маці мяне б за гэта забіла, калі б даведалася. Каб яе дачка ды званіла ў інтэрнат хлопцу, з якім у цягніку пазнаёмілася! Што ты. Я бабулі да самай яе смерці не прызналася, як яно было. Яна ўсё лічыла, што гэта ён мяне расшукваў, дамагаўся, — распавядала маці гісторыю, якую Грынкевіч ужо чуў раней, прычым неаднаразова.

Праўда, сёння гісторыя знаёмства бацькоў гучала асабліва шчыра і пранізліва, як перакладанне сімфанічнага твора для маленькага струннага аркестра. Да таго ж у ёй было шмат кранальных дробязяў, якія раней падаваліся нязначнымі.

Сродак гэты натуральны: не хімічны, не агідны, не горкі, як лекі.

— Пазваніла я яму, а ён якраз меў адгул. Сабраўся вельмі хутка, за гадзіну, і прыйшоў на спатканне. Цэлы дзень з ім гулялі. На канцэрт ён, зразумела, не трапляў, там усе квіткі загадзя раскупілі. Мне сяброўка набывала. Пасля канцэрта ён мяне сустрэў. Я так здзівілася. Начаваць я думала ў той самай сяброўкі. А быў чэрвень. Ён кажа: хадземце гуляць, ноч жа белая. I я пайшла. Пра гэта я таксама маме не казала, ну, ты ж разумееш, часы былі цнатлівыя. Гулялі добра, нічога такога, як у сучаснай моладзі. Ён негаваркі заўсёды быў, гэта я траскацела, як сарока, і ўсё пра музыку. Пад ранак ён мяне праводзіў да дому, дзе жыла сяброўка. Я сказала: так добра было з вамі. А ён кажа: выходзьце за мяне замуж, будзеце са мной увесь час. Я стаю, агаломшаная, трымаю ў руках канвалі. Ён мне іх якраз і падараваў, тады ўсе канвалі дарылі. А ён так сур'ёзна пытаецца: дык так ці не? Я кажу, што трэба падумаць. Ён у адказ: вы мне далі ў цягніку няправільны тэлефон, навошта? Давайце правільны нумар, я вам патэлефаную, а вы скажаце, што надумалі. А я сапраўды дала яму памылковы нумар, каб ён мяне не шукаў. Такая вось я была легкадумная ў маладосці. Ну і што, патэлефанаваў ён мне. Ён мне спадабаўся, я і падумала: ну, замуж дык замуж, калі што, дык развядуся. Я сапраўды думала, што развядуся. Дурненькім дзяўчом была.

Патэлефанаваў чарговы знаёмы, выказаў спачуванні. Маці ўжо перасіліла шок і вельмі спакойна размаўляла па тэлефоне. Паклаўшы слухаўку, яна наліла яшчэ гарбаты і працягнула ўспаміны.

— Бабуля вельмі не хацела, каб я за яго выходзіла. У ліпені ён прыехаў да нас у Полацк — знаёміцца. Натуральна, трымаліся мы вельмі сціпла. Нават на «ты» вельмі доўга не маглі перайсці. Сабраліся жаніцца, а размаўляем, як людзі сто гадоў таму. Дзед у яго пытаецца: дзе служыў? А ён кажа, што камісаваны, бо сэрца. Як жа мне тады бацькі выгаворвалі. Ды сэрца, ды раптам памрэ. А я была ў нейкім такім стане, калі проста ведаеш, што так трэба. Ведала, што маё — дый годзе. У канцы жніўня мы ажаніліся, а ў верасні я да яго пачала ездзіць кожныя выходныя. У Ленінградскую кансерваторыю мяне не пераводзілі, не бралі: таленту, відаць, бракавала, — а я была на чацвёртым курсе, трэба было давучыцца. Ён быў не супраць. З рознага мы былі свету, але ты ведаеш. Многія мае сяброўкі таксама павыходзілі замуж не за музыкантаў, дык скардзіліся, што не маюць пра што пагутарыць, нават на канцэрт лішні раз не адпусцяць адну. А тут я была свабоднай. Ён і праўда мяне ніколі не ламаў. Увогуле, мы за першыя пятнаццаць гадоў ніводнага разу нават не пасварыліся, голасу адно на аднаго не падвысілі. А потым з вамі абодвума здарылася. Я за Віцю заўсёды турбавалася, ён быў такі кволы ад нараджэння, ды яшчэ астма. А за цябе я ніколі не баялася, таму я цябе пагадзілася пакінуць у Ленінградзе. I за бацьку не баялася. Ну, калола яму часам сэрца, але ён не піў, курыў няшмат. I тут у яго на працы непрыемнасці, ён перахваляваўся — і трапіў з інфарктам у лякарню. А ты тады на абследаванне, але перарос, дзякаваць Богу.

Гэты цудадзейны бальзам Дзэрліна заўсёды носіць з сабой, ён загоіць любыя раны.

— Так, памятаю. Табе тады дасталося.

— А я пра сябе не думала. Ты ж памятаеш, ён увесь час некага там выцягваў, ратаваў. У цэху яго ведалі ўсе работнікі, ён не толькі ў кабінеце сядзеў, на вытворчасць хадзіў часта — глядзеў, як што працуе, вымяраў, правяраў. Хоць які ў яго клопат? Начарціў, спраектаваў, аддаў — а далей не твая справа. Дык вось аднойчы ён чарговым разам завітаў на вытворчасць і знайшоў адну тэхналагічную хібу. Пайшоў на прыём да дырэктара, кажа, здымайце ўсю партыю, не адгружайце, бо ёсць памылкі. Паказваў яму чарцяжы, вымярэнні. А дырэктару трэба было план выканаць, ну як жа без плана тады?.. Партыю адгрузілі, план выканалі. Бацьку ўсе кажуць — ды супакойся ты, нічога не зробіцца. Не, ён пайшоў у Мінпрам БССР ці як ён там зваўся. Праўда, там яго слухаць не сталі, а дырэктар завода потым яшчэ і прэміі пазбавіў, каб вады не муціў. Добра, што ў псіхушку не забралі, перабудова тады ўжо была. Ну і што. Тры сур'ёзныя аварыі былі. Якраз на машынах з тымі дэталямі, якія з яго завода адгрузілі. Сталі разбірацца, бацьку яшчэ вінаватым хацелі зрабіць, маўляў, ён неправільна спраектаваў. Гаворка ішла ўжо ледзь не пра суд. Тут ён і зваліўся з сэрцам. Праўда, потым разабраліся, прызналі памылку, знялі намесніка дырэктара па вытворчасці. Самому дырэктару — вымову, бацьку — прэмію. Але ён усё жыццё не мог супакоіцца, вось нядаўна згадаў той выпадак і кажа: трэба было не маўчаць тады. Ён толькі па рэспубліцы пайшоў, а трэба было выходзіць на Саюз. А так тры чалавекі пакалечыліся. З дэпутацтвам гэтым ён таксама сабе нерваў папсаваў. I я разам з ім. Галоснасць у нас, перабудова! Сябровак маіх мужыкі нікуды саміх не адпускаюць, раўнуюць. А мой мужык кажа: ну, ідзі сама, я не супраць. Сам жа ў гэты час ходзіць па кватэрах «падшэфных», бо іх то суседзі заліваюць, то яшчэ якая трасца, а ЖЭС нічога не робіць. Гэтыя «падшэфныя» нам дадому тэлефанавалі, я нашу кватэру домам саветаў называла. Але мы не сварыліся. Я плакала шмат, у лазенцы зачыніўшыся. I яшчэ я ведала, што бессэнсоўна яму нешта казаць, нейкія прэтэнзіі выстаўляць. Я страшэнна стамлялася. Калі б ён піў, біўся, раўнаваў ці крычаў, гэта было б зразумела. А тут — сценка. Мяккая такая сценка. У яе б'ешся галавой — і ўсё бессэнсоўна. Але пра нябожчыкаў або добра, або.

— Можна я пайду пакуру?

Колькі разоў за гэты дзень Грынкевіч ужо выходзіў пакурыць. Ён быў адзіным курцом у сям'і, і гэта вымушала яго заўсёды выходзіць на гаўбец. Бацька кінуў курыць яшчэ пасля першага інфаркту. Калі ён чуў пах цыгарэт, яго гэта раздражняла. Цяпер трэба было прайсці на гаўбец праз пакой, дзе ён ляжаў.

— Можаш курыць тут. Яму цяпер усё адно. — сказала маці і паставіла перад Аляксеем нейкую старую талерачку, замест попельніцы.

Сын моўчкі зацягнуўся. Увогуле, ён не быў аматарам жаночых споведзяў, хоць жанчыны яму і давяралі. Але маці трэба было выгаварыцца пасля пралітых слёз. I таму ён цярпліва слухаў яе. Зрэшты, не толькі ўвага і цярплівасць вымушалі яго пільна сачыць за гэтым аповедам. У матчынай гісторыі ён знаходзіў адказы на пытанні, якія раней падаваліся яму недасяжнымі. I ён іначай глядзеў на сябе самога. У тыя хвіліны ён думаў нават не пра бацьку, якому шмат чаго не паспеў сказаць. Думаў ён пра свае памылкі, як быццам спісаныя адным вучнем-абібокам у іншага, такога самага лайдака. Так калісьці ў яго, лайдака з фенаменальным слыхам, злізвалі дыктоўкі з няправільнымі знакамі альтэрацыі. Яны падаваліся яму нязначнымі, ён не разумеў тады, чаго ад яго хоча педагог. Абсалютнікі часам бываюць настолькі пэўныя ў сваёй дасканаласці, што не трацяць часу на ўсведамленне розніцы паміж нейкімі там лябемолем ды соль-дыезам. Так і ён раней быў пэўны, што яму проста хранічна не шанцуе, што ва ўсім вінаватая толькі Анна, ад якой усё і пачалося. Не, з маці ён дакладна ніколі не будзе размаўляць на гэтую тэму. Тэмы неўзабаве не будзе. Перыяд завершаны, застаецца толькі дадатковае плагальнае абарачэнне.

— Перажылі мы той інфаркт, той скандал на заводзе, а потым з'явілася яна. — працягвала маці. — Паехаў ён на сустрэчу выпускнікоў у родны інстытут і вярнуўся як апантаны. Што здарылася, пытаюся. Не прызнаецца. Потым усё было даволі банальна: ён нібыта ў камандзіроўкі ездзіў. А насамрэч яна сюды прыязджала на дзень-другі і яны сустракаліся на кватэры ці на лецішчы ў аднаго ягонага сябра. Яна бадай што не працавала, так, лічылася недзе. Муж у яе быў нашмат старэйшы і нейкі вельмі ўплывовы. Дзяцей яны не мелі. Здаецца, спарон яна зрабіла ў маладосці. Тады ў інстытуце і зрабіла. I замуж пайшла за нашмат старэйшага і ўплывовага. Я ў яго потым распытвала: а чаму ж яна так замуж пайшла, чаму не за цябе? Маўчаў доўга. Сказаў, што вінаваты быў перад ёй. Яна і той спарон зрабіла на злосць, сказала, што хацела ўвагі, а за нашага бацьку выходзіць замуж — гэта як з Сусветам заручыцца. Ніколі ён не будзе тваім, ты ў яго будзеш так, часцінка Сусвету, не лепшая і не горшая за іншых. Вось яна тады псіханула і яму на злосць такое зрабіла.

Ты хочаш ведаць, што гэта за сродак і дзе яго можна знайсці? Ён вось тут, у маім сэрцы, мой любы.

Я спачатку думала — трэба сварыцца, скандаліць. Мне сяброўкі так і раілі. Маўляў, знайдзі яе, пагутары, каб адстала, ці няхай ужо забірае сабе, толькі ў нас жа сям'я, дзеці, а ў яе — нічога. Я знайшла, сапраўды паехала і пагутарыла. I ведаеш, мне так яе стала шкада! У мяне ў жыцці былі вы з Віцем, была праца з дзецьмі, я яе любіла, працу сваю. Урэшце, у мяне былі сябры, быў муж. Хай сабе ён мяне не кахаў ніколі, але ўсё ж я ім ганарылася, праўда, хоць і болей ад яго паплакала, чым парадавалася. А ў яе быў толькі муж — абкамаўскі начальнік, якога яна ненавідзела. Мы пагутарылі, я з'ехала. Пэўны час яны не сустракаліся, а потым ён першы не вытрываў і павёз яе ў адпачынак. Я памятаю, як ён вярнуўся, а ты тады так выступіў, што мне ажно страшна зрабілася. Але пасля ну неяк мы болей сталі з ім размаўляць, ён калі звонку глядзець, дык быў ідэальным мужам. Але што я перажывала. Размаўляем з ім пасля твайго ад'езду, ну тады, калі вы пасварыліся. Пытаюся: навошта ты зноў да яе вярнуўся? I ён адказвае: я яе кахаю. Тады пытаюся: а што я? А ты іншае, кажа. Мы з табой пажаніліся без кахання і жывем дагэтуль, і нікуды я ад цябе не падзенуся. Ой, як я хацела разводзіцца!.. Нават заяву занесла. Потым сама ж і забрала, як уявіла сабе, што мы з Віцем застанемся, і як вось так мяняць кватэру. Скандаліць я і тады не стала. Скандал — гэта было б спробай дамагчыся кахання. Але я не магу, не ўмею я дамагацца кахання. I прасіць пра яго таксама не ўмею. Да таго ж я кахала яго, вось такога, якім ён быў. Ён казаў, што на гэта трэба перахварэць. Сапраўды, потым ужо яны бачыліся рэдка, болей ліставаліся ці па тэлефоне. У апошнія тры гады — толькі па тэлефоне. Але яна ўсё адно ў ягонай галаве сядзела. Потым яна сама вырашыла парваць, напэўна. Муж ейны памёр, яна прадала кватэру і некуды з'ехала, а адраса не пакінула. I стала глуха. Ён зажурыўся і пачаў на вачах старэць. Ты ж памятаеш, ён доўга выглядаў маладым, заўсёды гадоў на дзесяць меней давалі, нават пасля інфаркту не здаваў. Шукаў яе доўга. Калі зразумеў, што ўсё марна, атрымаў другі інфаркт. Сынок, што з табой такое? Блага табе?

— Не, мама, усё ў парадку. Проста я задумаўся.

Я, мама, такі ж самы, як ён, хацелася сказаць

Грынкевічу. Але нават гэтую праяву непасрэднасці ён у сабе задушыў. Маці не варта ведаць, колькі жанчын сталі няшчаснымі праз яе сына. Дый не той цяпер момант, каб калупацца ў яго душы. Маці нашмат складаней, чым яму.

Тут ён дакладна зразумеў, што зноў сыходзіць ад «работы над памылкамі». Так, яму было шкада маці. Але з усвядомленымі памылкамі ён хацеў разабрацца як-небудзь пазней і як-небудзь не ў прысутнасці роднага чалавека. А калі? I як? Ён быў артыстам і нібыта ўмеў праяўляць эмоцыі. Зрэшты, гэта былі эмоцыі не ягоныя, яны спелі не ўнутры ўласнага сэрца, а прыходзілі туды, напрыклад, з музычнымі гукамі. Яго сэрца было толькі правадніком чужых пачуццяў, схаваных паміж нотнымі радкамі. А што са сваімі, з уласнымі, га, дружа? Ты не адчуваеш нічога нават цяпер, калі раптоўна і заўчасна памёр твой уласны бацька. Ты толькі рэфлексуеш, што таксама не ёсць тваім любімым заняткам, але сэрца тваё маўчыць.

— Ён вельмі хацеў, каб мы ўсе былі разам. I ўвесь час лаяў мяне, што я пакінула цябе ў Ленінградзе. Вось літаральна пазаўчора размаўлялі пра вас. Пра цябе.

— Мам, ты ж ведаеш, што ў маім выпадку нават Расія не найлепшы варыянт, асабліва калі маеш амбіцыі.

— Ды я ведаю. Сама радуюся, калі хтосьці з маіх былых дзяцей не ў нас паступае. У нас жа калі наша кансерваторыя, то педагога проста адзначаюць прыязным словам. А калі Масква або Піцер. У нас гіблае месца. I за савецкім часам было, і цяпер. Тут мне б дажыць ціхенька. Калі раз-два на год да нас хтосьці варты прыязджае, то я на канцэрт, зразумела, выбіраюся. Мне што, я ўжо на пенсію выходжу. Так, сынок. Педагогаў пенсійнага веку ў нас прыбіраюць, мне пакінулі толькі агульнае фартэпіяна. I ў мяне ўжо няма сіл браць канцэртмайстарскія гадзіны. Гэта мне перайграныя рукі так гукнуліся. Ты такі спакойны быў, калі я цябе насіла. Дык я займалася вельмі шмат, ну, і перанапружылася тады. Не звярнула ўвагі, не далекавала. Потым канцэртмайстрам шмат працавала, ты памятаеш, часам праз сілу працавала, халтурыла нават. А цяпер артрыт вылез. Так яно гадамі назапашвалася.

Грынкевіч моўчкі ўзяў у далоні матчыны рукі і пацалаваў іх. Маці зноў заплакала, але бязгучна, толькі слёзы пабеглі па шчаках. Ён прыняўся яе супакойваць, люляць у абдымках, як маленькае дзіця. Яму было амаль трыццаць чатыры гады, а ён да ўчорашняга дня думаў, што бацькі будуць заўсёды. Нават два татавыя інфаркты не прымусілі яго задумацца пра немінучы фінал любога зямного шляху. Звычайна чалавек нашмат раней усведамляе нявечнасць уласных бацькоў і пачынае думаць, як праз пэўны час (няхай ён надыдзе як мага пазней!) будзе выпраўляць іх у апошнюю вандроўку. Грынкевіч адчуў гэта толькі ўчора, калі замест жывога бацькі заспеў халодную васковую ляльку.

Ён стаў думаць, што сапраўды недарэчна і нязручна пакідаць маці адну. Але хіба ён мог забраць яе з сабой, у свой багемна-неўпарадкаваны свет? Пэўна ж не мог. На гэтую тэму варта было пагутарыць з братам. А калі брат забярэ маці за акіян?

Грынкевіч падумаў, што вось гэты няродны горад Мінск, дзе ён бываў госцем, усё ж даваў яму адчуванне трываласці быцця. Брат забярэ маці — і яму не будзе да каго прыязджаць. Хіба толькі адведаць бацькаву магілу. Зрэшты, сучасныя людзі ўжо не адчуваюць такой моцнай патрэбы наведаць зямлю, якую ахоўваюць іхнія продкі. Дый увогуле, зямля спустошвалася, на яе прыходзілі чужыя, прыносілі туды сваю карму, не звязаную з кармай народжаных і пахаваных тут, а пахаваныя не давалі сілы ні сваім уцеклым нашчадкам, ні чужым прыхадням.

Але што ён так песімістычна? Як быццам маці ўжо зусім старая і нямоглая. Яна, як на свой век, яшчэ даволі добра выглядае, праз год-другі з некім пазнаёміцца і. Ён зірнуў у заплаканыя матчыны вочы і зразумеў, што надумаў лухту.

— Я хачу быць сапраўднай бабуляй, — сказала яна, нібыта прачытала сынавы думкі. — Каб да мяне прыводзілі ўнукаў, а я б з імі і гуляла, і маляванкі размалёўвала, і казкі ім чытала. Мне цяпер вельмі будзе бракаваць маленькіх дзяцей, як сыду на пенсію. А ўнук у мяне пакуль толькі адзін, і бачу я яго толькі праз інтэрнэт.

Грынкевіч чакаў, што яна пяройдзе да вечнай тэмы пра яго асабістае жыццё і пачне ставіць у прыклад малодшага брата, але гэтага не адбылося. Прынамсі, сёння яна вырашыла не казаць пра гэта наўпрост. А ён болей не меў жадання адбівацца жартамі. Кепскі быў дзень для праяваў гумару.

Маці пачала распытваць пра «Дона Джавані».

— Кепска, што ты будзеш яго дырыгаваць да таго, як па бацьку будзе трыццаць дзён, — сказала яна, хістаючы галавой.

— Гэта праца.

— Я разумею.

— Хочаш, фоткі з рэпетыцый пакажу?

Ён прынёс ноўтбук і пачаў дэманстраваць маці сваё жыццё, хай сабе такое ж віртуальнае для яе, як і жыццё малодшага сына. Гэты занятак крыху развеяў маці, і яна нават злёгку, упершыню за два дні, усміхнулася. Адзін з фотаздымкаў, дзе ён быў з Аннай, Грынкевіч хацеў хуценька прапусціць. Нехта з тэатральных папарацы нечакана ўдала злавіў іх, калі яны стаялі побач і пра нешта размаўлялі. Відаць, гэта было напярэдадні таго вечара. Бо ў позірку Грынкевіча на гэтым здымку чыталася занадта ўжо шмат.

— Якая незвычайная дзяўчына, — пракаментавала маці.

— Рэжысёрка, з якой я працую над спектаклем.

«Паслухай, як б'ецца маё сэрца, — кажа Дзэрліна. — У ім уся моц, і яно цябе вылекуе».

— Я думала, гэта донна Анна. Яна табе падабаецца? — задала яна пытанне, якое могуць задаваць толькі мамы сваім дзецям, з няродных вуснаў такое гучала б суцэльнай бестактоўнасцю.

— Настолькі, наколькі можа падабацца без пяці хвілінаў чужая жонка.

— А. Прабач.

— Давай я табе відэа пакажу. Тут нашы народныя ўмельцы вялікі кавалак рэпетыцыі знялі. Я ў дынаміцы, так бы мовіць.

Маці ці не ўпершыню бачыла яго ў дырыгенцкім амплуа. Дзіўна, але за восем гадоў яна ніводнага разу не выбралася ў N. Цяпер яна сузірала ўласнага сына — так, неадбытага піяніста, але менавіта ў гэтым амплуа ён і быў на сваім месцы. I маці зноў заплакала, але гэтым разам ад шчасця.

— Я ўсё ж кепская маці, так і не з'ездзіла на цябе паглядзець ніводнага разу. А яшчэ і сама нібыта музыкант. Я ўсе гэтыя гады трымала тую крыўду. Думала, ты будзеш маімі перайгранымі рукамі. Ты мне даруй, калі ласка.

— Ну што ты, мама, — сказаў ён, зноў яе калыхаючы. — А я вельмі годна граю, як канцэртмайстар шмат каму фору дам. Гэта праўда. Калі ў Маскве не будзе на што жыць, пайду коўчам працаваць. Дарэчы, мне ўжо прапаноўвалі за прыстойныя грошы. Я ж і ў вакале нешта разумею, і фразы падкажу, і стыль адшліфую.

— З табой як з ракой: усё адно сваё рэчышча праторыш, ды яшчэ і ўсе дамбы змяцеш.

— Ну, я такі, на жаль.

— Гэта не на жаль, сынок, гэта на шчасце.

Дзэрліна і Мазэта сыходзяць.

Сцэна VII

Цёмны двор ля дома донны Анны, наперадзе тры брамы, як у першым акце. Лепарэла і донна Эльвіра заблукалі сюды выпадкова. Яны заходзяць праз бакавыя дзверы. Удалечыні відаць слабае святло паходняў.

Рэчытатыў «Di molte faci illume».

Увечары, калі было ўжо зусім цёмна, вярнуўся брат з работнікамі рытуальнай фірмы. У хату ўнеслі труну, і гэта было само па сабе крыху вусцішна. Работнікі паставілі скрыню на тры прынесеныя з кухні зэдлікі і з прафесійным спакоем паклалі ў яе нябожчыка. Цяпер ужо не падавалася, што ён проста спіць. Ён быў як падарожнік, што ўвайшоў у човен, каб адплыць у вечную вандроўку. I гэтае хуткае развітанне назаўжды адчувалася цяпер асабліва востра.

Памерлы меў надзіва спакойны выгляд, як быццам ён проста задумаўся і заплюшчыў вочы, каб нішто не замінала яму засяродзіцца. Калі супрацоўнікі пахавальнай канторы сышлі, Віктар пачаў раскладваць па пакоі вянкі, а маці патушыла святло і запаліла свечку.

Лепарэла бачыць здалёк святло і прапаноўвае Эльвіры перачакаць, пакуль людзі з паходнямі абмінуць іх. Жанчына не разумее гэтай засцярогі.

— Госпадзе, тыдзень таму на Дзяды ў Полацк разам ездзілі, на магіле ў дзядулі і бабулі прыбіраліся. — казала яна вельмі стомленым голасам, але ўжо без адчаю.

Віктар, які скончыў з вянкамі, моўчкі дастаў з кішэні нейкі маленькі скрутачак і аддаў яго маці.

— Ружанец, — патлумачыў ён. — Мне ў касцёле сёння сказалі, што трэба, каб быў у руках.

— I праўда, — пагадзілася маці. — Мы ж такія. Не тое каб атэісты, вас усё ж пахрысцілі, калі яшчэ нельга было. Але такія дробязі. Так усё перамяшалася тут. Што ў нас, у польскіх, што ў іх, у рускіх.

Малодшы сын міжволі крывавата ўсміхнуўся на апошнюю рэпліку, але гэтую ўсмешку злавіў і зразумеў толькі Грынкевіч. А маці ўзяла сціплы драўляны ружанец і проста падсунула яго пад ужо навечна складзеныя рукі мужа. Затрымала далонь на яго халодных пальцах. Сыны прыселі ў фатэлі, а маці ўсё яшчэ стаяла каля труны.

Аляксей адчуваў, што яму вельмі хочацца спаць. Дзве ночы ў цягніку, потым яшчэ адна, амаль бяссонная ноч ужо тут у Мінску аднялі ў яго апошнія сілы. Ён падпіраў рукой галаву, седзячы ў фатэлі, а яна ўсё падала, цяжкая такая, як налітая свінцом. На некалькі імгненняў ён хапаў кавалкі сноў, неверагодных, фантастычна пераплеценых з рэальнасцю, як гэта бывае ў падобным стане. Нарэшце маці заўважыла гэтыя змаганні і сказала, што пойдзе сцяліць ложак.

— !дзі паспі, — сказаў таксама брат. — Мне прасцей, у мяне цяпер не восьмая вечара, а поўдзень. Усё ніяк не адаптуюся. Кажуць, у нас раней прынята было на ноч заставацца пры нябожчыку? То я і застануся.

Лепарэла кажа, што засцерагаецца на ўсялякі выпадак. Зараз ён пойдзе і зірне, што там... І паспрабуе адвязацца ад гэтай звар'яцелай дамачкі. Толькі б ад яе адарвацца, толькі б адарвацца.

Старэйшы сын пакорліва пайшоў за маці, якая ўжо разабрала ложак, хоць ён і сам мог гэта зрабіць. Маці падала яму ручнік, Грынкевіч машынальна ўзяў яго і пайшоў у лазенку. Там ён ледзь не заснуў, а калі выйшаў, то ўбачыў, што на парозе яго чакае сабака. Здаецца, той усёўсё разумеў і таму нават не брахаў, калі сёння прыйшлі чужыя і прынеслі труну. Сабака сапраўды цягаўся хвастом за Аляксеем, лашчыўся да яго. Маці спрабавала выгнаць сабаку з пакоя, дзе стаялі ложкі сыноў. Вузкія, амаль дзіцячыя ложкі, даўжыні якіх Аляксею з яго не самым высокім ростам ледзь хапала, а вось Віктар заўсёды мусіў скурчвацца, бо меў амаль метр дзевяноста.

Сабака нават зарычэў на маці, калі яна ўзяла яго за аброжак і пацягнула з пакоя.

— Няхай, — сказаў Аляксей, ахінаючыся коўдрай.

Сабака выцягнуўся на падлозе побач з яго ложкам. Можа быць, ён сапраўды прызнаў у старэйшым сыне новага гаспадара? Усё ж той выводзіў на шпацыр і прыкормліваў за сталом.

Лепарэла сыходзіць у глыбіню сцэны, але донна Эльвіра моліць: «Ай, не пакідай мяне!».

Сабаку было шмат гадоў, ён даўно пачаў сівець. Грынкевіч памятаў яго яшчэ гарэзлівым шчанюком, калі прыязджаў на вакацыі з Піцера. Ён зарыўся пальцамі ў чорную кудлатую поўсць. Звер яўна быў задаволены і ў цемры на знак удзячнасці лізнуў яму руку. Прысягнуў, значыцца. Узяць бы яго з сабой у N. Дык маці будзе зусім сумна. З гэтай думкай Грынкевіч і праваліўся ў сон.

№ 19: Сэкстэт «Sola, sola in buio loco...».

— Ну, вось і застануся я цяпер зусім адна тут, у гэтай хаце і ў гэтым горадзе.

Гэтую фразу Грынкевіч выхапіў вухам, калі прачнуўся назаўтра раніцай. Выглядала на тое, што маці з братам сапраўды прабылі ўсю ноч ля труны. Только-толькі развіднела, была недзе восьмая. Нават дзявятая, як паказваў ягоны мабільнік. Але Грынкевіч згадаў, што так і не перавёў яго на мясцовы час. Сёння ён ужо мог быць на працы ў N, але графік так раптоўна паламаўся. Дванаццаць гадзін сну, аднак, вярнулі яму сілы. Ён увогуле меў такую ўласцівасць — пасля адказнага канцэрта ці спектакля, на якія траціў шмат нерваў і энергіі, надоўга правальвацца ў сон. Так выйшла і цяпер.

Донна Эльвіра скардзіцца, што ёй страшна заставацца тут адной, ажно сэрца сціскаецца. Яна гатовая памерці ад страху.

Матчыны словы — гэта было якраз тое, пра што ён учора думаў, калі размаўляў з ёй на кухні. Яна сапраўды заставалася адна, і цяпер трэба было вырашыць, што рабіць, каб яна зусім не зажурылася. Прынамсі, у першыя месяцы трэба нешта прыдумаць. Магчыма, няхай ездзіць у N, ёй заўсёды падабалася некуды ездзіць, гэта адцягне ўвагу ад змрочных думак. I гэта заменіць на нейкі час сэнс жыцця. А вось што будзе праз гэты самы нейкі час.

— Мама, не застанешся ты адна! — абяцаў Віктар.

— Я да вас не паеду.

— Ды я пра іншае. Ёсць сякія-такія задумкі. Я сур'ёзна. Толькі пралічыць усё трэба.

— Ты пра што?

— Неўзабаве скажу. Але калі выгарыць.

— Віценька, ды мне ўсё адно, абы вам было добра. Табе ды Аляксею.

— Усім будзе добра.

Лепарэла ліхаманкава шукае ў цемры выйсце, каб выскачыць зноў на вуліцу і адарвацца ад Эльвіры. Вось ён нарэшце знайшоў нейкія дзверы... Але яны адчыняюцца ў яго перад носам і адтуль заходзіць цэлая працэсія з паходнямі: донна Анна, дон Атавіа і лёкаі, якія нясуць труну з целам Камандора. Відаць, апошнюю ноч яны правядуць з нябожчыкам вось так, пад адкрытым небам. Лепарэла ледзь паспявае схавацца, донна Эльвіра хаваецца таксама, але ў іншым куце сцэны.

Брат казаў з такой пэўнасцю, што Грынкевіч уразіўся яго акторскім здольнасцям. Віктар ніколі не быў артыстам, каб так пераканаўча хлусіць. Ён нават раззлаваўся на малога. Вось навошта такім чынам абнадзейваць маці? Лепей ужо нічога не казаць, а зрабіць хоць нешта рэальнае.

Аляксей узняўся з ложка і разам з сабакам рушыў з пакоя. Маці пачула яго крокі і выйшла насустрач. Сказала, што будзе гатаваць сняданак, дый ужо трэба паціху рыхтавацца, бо а дзясятай прыедуць абодва дзядзькі з Полацка, а таксама сваякі па бацькавай лініі з Гродна. Развітанне прызначылі на дванаццатую.

Было відаць, што маці цяпер ставілася да ўсяго, што здарылася, крыху іначай. Сёння ёй ужо важней было «зрабіць усё па-людску», ды ўвогуле яна хацела як мага хутчэй перажыць гэтую сумную цырымонію і пачаць звыкацца з думкай пра тое, што муж ніколі не вернецца. Яна трымалася добра, нягледзячы на бяссонную ноч.

Снедалі амаль моўчкі. Праўда, маці пачала хваліць малодшаму сыну старэйшага. Яе яўна ўразілі ўчорашнія фоты і відэа. Віктар зацікавіўся і адразу папрасіў скінуць яму ўсё гэта, нават пайшоў па лэптоп. Глядзець і каментаваць гэта тут і цяпер не выпадала, не той быў настрой. Але брат паабяцаў, што прагледзіць усё потым, калі вернецца дадому. То бок, у Штаты. Аляксей таксама перапампаваў сеё-тое з Віцькавага кампа. На языку круцілася іранічная заўвага наконт падтрымання сваяцкіх стасункаў праз блютуз, але ён стрымаўся. Увогуле, яму стала шчымліва шкада таго, што ён і з братам не паспее паразмаўляць. Так ці іначай не паспеў бы.

Дон Атавіа спрабуе суцешыць донну Анну, якая ў скрусе па памерлым бацьку. Анна кажа, што толькі смерць дасць ёй палёгку, пазбавіць ад душэўных пакутаў.

— Сёння паедзеш? — запытаўся Віктар.

— На жаль, сёння.

Аляксей адчуў, што брат таксама хоча яму нешта сказаць, нешта такое, што не магло адрасавацца маці. Але сёння сама меней да трэцяй гадзіны яны будуць занятыя пахаваннем, а потым скіруюцца ў кавярню на хаўтуры.

— З кавярняй як? Без праблемаў учора перазамовілі? — пацікавіўся ён у Віктара.

— Так. Добра, што ты тады паспеў ім адзваніцца, мы б згубілі шмат грошай. А так даплацілі крыху і перанеслі на сёння. Хіба меню зрабілі больш сціплым. !м нават выгодней. Дзень будні, час дзённы. !м было не праблема перанесці. З паловы на чацвёртую да шостай арандуем. Там інтэр'еры сціплыя — як на такі выпадак, нармальна. Яны яшчэ паабяцалі там дэкор часткова прыбраць, ну і музыкі, вядома ж, не будзе. Спакойна да ўсяго паставіліся, з разуменнем.

— То дзякуй Богу.Лепарэла зноў шукае хоць нейкае выйсце, бо разумее, што трапіў проста ў тыл ворага. Цяпер трэба ратаваць уласную скуру.

Блізу дзясятай сапраўды прыехалі сваякі, неяк усе амаль адразу, з інтэрвалам у нейкіх дзесяцьпятнаццаць хвілінаў. Пачалі выказваць спачуванні, абдымаць маці, а таксама братоў. Распытвалі, як усё здарылася, і маці ўжо ў сто нейкі раз распавядала пра тое, як бацьку раптоўна стала блага раннім ранкам, як выклікалі хуткую і як лекары паспелі толькі канстатаваць смерць ад трэцяга інфаркту.

Сцэна VIII

Дзэрліна і Мазэта ўваходзяць у двор донны Анны праз тыя дзверы, якія толькі што адчыніў перад сабой Лепарэла. Яны сутыкаюцца з лёкаем, па вопратцы прымаюць яго за дона Джавані і адразу пачынаюць лямантаваць ва ўсю моц здаровых сялянскіх лёгкіх: «Стой, нягодны спакуснік!».

Напэўна, калі б чалавек, паміраючы, проста раставаў і знікаў бясследна, яго блізкім было б лягчэй. Але яны не паспявалі б усвядоміць, што ён значыў для іх. Маці зноў ціха заплакала. Грынкевіч пайшоў на кухню пашукаць у шафе валяр'янкі. Віктар тым часам спрабаваў як-небудзь размясціць гасцей у пакоі, дзе ляжаў нябожчык.

Бліжэй да апоўдня браты пачалі рыхтавацца да прыходу іншых наведнікаў. Брат на ўсялякі выпадак папрыбіраў з вітальні торбы ды іншае каштоўнае. Ці мала хто можа ўвайсці ў кватэру, якая будзе расчыненая амаль дзве гадзіны. Аляксей пайшоў уніз адчыніць дзверы пад'езда, каб не дудзелі ў дамафон. Сабака, якога сёння зноў забыліся выгуляць, пабег следам. Пакуль ён бегаў ля пад'езда, робячы свае сабачыя справы, Грынкевіч шукаў які-небудзь камень, каб падперці дзверы. Нарэшце знайшоў. Убачыў суседа Толіка, які жыў на паверх ніжэй, парукаўся, прыняў спачуванні.

Донна Анна і дон Атавіа таксама заўважаюць Лепарэла, які прыкрывае твар. Яны прымаюць яго за дона Джавані і цяпер ужо гатовыя дапамагчы сялянам у здзяйсненні справядлівай вендэты. Лёкаі абкружаюць яго — бедны Лепарэла разумее, што трапіў у нерат.

Сусед, відаць, нікуды не спяшаўся, таму зацягнуўся цыгарэтай за кампанію. Быў ён амаль Грынкевічаў равеснік, у дзяцінстве яны, здаралася, нават разам ганялі ў футбол на летніх вакацыях. Толік казаў, што раней працаваў на заводзе, а цяпер падаўся ў дальнабоі. Сёння ў яго акурат выходны, а заўтра зранку — у рэйс. Раней ён жыў на здымнай кватэры ў Сухараве, а цяпер зноў вярнуўся ў Курасоўшчыну, да бацькоў. Разышоўся з жонкай і вярнуўся. Жонка сказала, што ёй не трэба муж, які будзе матляцца сюды-туды, і цяпер яна жыве са спецназаўцам. У яго заробак амаль такі самы, як у дальнабойніка. А яшчэ ён маладзейшы. Цяпер модна жыць з кабетай гадоў на пяць старэйшай, якая мае дзіця. Толік паспеў азадачыць Грынкевіча яшчэ і сваёй новай асабістай праблемай. Праблему звалі Жаннай. Ён знайшоў яе ў сэксе па тэлефоне. Аказваецца, дальнабоі так забаўляюцца, дакладней, ім так прасцей не заснуць за рулём, калі пад вухам нейкае дзяўчо расказвае казкі. Але вось чаго не чакаў, дык гэта таго, што Жанна потым сама яго знойдзе. Жанна са Смаргоні, але ёй трэба застацца ў Мінску. Толік — ейная надзея.

І тут з ценю вырываецца донна Эльвіра, кідаецца ў ногі донне Анне і дону Атавіа і моліць: «Гэта мой муж! Ах, майце літасць!».

Грынкевіч адразу ўявіў увесь маштаб Толікавай трагедыі, але не меў ні часу, ні сіл яму спачуваць. Ён нават падумаў, што чалавек, які не цураецца загрузіць першага-лепшага ўласнымі трабламі, цалкам варты насіць рогі ад спецназаўца, а самому бегаць ад Жанны з сэксу па тэлефоне.

Ён вярнуўся ў кватэру і замкнуў сабаку на кухні, нягледзячы на яго пратэсты. Звер часам выяўляў характар і мог кагосьці злёгку грызануць. Зрэшты, Грынкевіч болей баяўся, што ён проста выскачыць з хаты і ўцячэ. Ён чуў, што старыя сабакі, страціўшы гаспадароў, часам так і робяць. А яму было шкада гэтага кудлача. Пагатоў, ён не мог стаць ягоным новым гаспадаром.

Пачалі прыходзіць людзі, якіх было надзіва шмат. Прыходзілі ціха, затрымліваліся на хвілінку ля труны і моўчкі выходзілі на вуліцу. Гэта былі зусім незнаёмыя людзі. Адзін з такіх візіцёраў паспеў сказаць Грынкевічу, што дваццаць гадоў таму нябожчык заступіўся за яго і дапамог аднавіцца на працы, а ён яшчэ не верыў, што дэпутаты камусьці дапамагаюць. Гэта быў адзін з тых «падшэфных», якія пры жыцці так адцягвалі бацькаву ўвагу ад сям'і. Ён сказаў, што разам з ім прыйшло яшчэ чалавек трыццаць такіх самых. Запытаўся, на якія могілкі павязуць.

Людзі ўсё ішлі ды ішлі на развітанне. Віктар толькі паспеў шапнуць брату, што цяпер раскайваецца. Ён мог па некалькі тыдняў не бачыць бацькі ў дзяцінстве, бо той вяртаўся дадому позна ўвечары, а цяпер столькі людзей праз столькі гадоў згадваюць пра яго. Аляксей з разуменнем моўчкі крануўся братава пляча. Маці стаяла ля труны разам са швагеркай. Бацькаў брат з дазволу іншых прысеў у фатэль: яму было ўжо семдзесят гадоў і ён не вылучаўся моцным здароўем — калі доўга пастаяць на нагах, дык сам можа атрымаць сардэчны прыступ. Ва ўсіх мужчынаў у іх сям'і нейкія праблемы з сэрцам, нават у Віцькі ў маленстве быў нейкі там шумок.

Матчыны браты стаялі асобна. З кузэнаў сёння прыехала толькі Янка, пляменніца маці. Уласна, яна і прывезла ўсю полацкую радню на ўласным аўто. Яна забылася адключыць тэлефон, і віскат ейнага мабільніка прарэзаў жалобную цішыню. Дзяўчыне стала няёмка, яна папрасіла прабачэння, але пайшла з пакоя паразмаўляць.

Усе прысутныя здзіўленыя нечаканым з'яўленнем донны Эльвіры. А яна працягвае маліць: «Ах, даруйце, ах, майце літасць да яго!» — «Не! Не! Не! Не!» — адзін за адным выгукваюць чатыры мсціўцы.

— У мяне сёння праверка на офісе, — патлумачыла кузіна Аляксею, калі вярнулася. — Пакінула намесніцу, дык тая пыталася, дзе могуць быць паперы адны. Праверка планавая, а тут такое.

Янка ўсё ж адключыла гук у мабільніку і стала побач са стрыечнымі братамі. Грынкевіч не бачыў кузіны гадоў дзесяць, адно віншаваў яе са святамі праз мэйл, а з нядаўняга часу і праз сацыяльныя сеткі. Ён толькі ведаў, што яна цяпер мае ўласную фірму, адна гадуе траіх дзяцей і ўвесь час кажа, што адсюль трэба з'язджаць, але чамусьці застаецца. Янка з твару таксама нечым нагадвала дзеда, увогуле была таго ж тыпу, што і Грынкевічава маці. Але з кузіны ўвесь час ляцелі знічкі. Яшчэ адна маленькая жанчына з вялікім абертоністым голасам, моцы якога яна, зрэшты, не хавала. Янка заўсёды была нечым занятая, некуды спяшалася і ўсё паспявала. Нават на пахаванні яна не магла быць спакойнай, і справа была не ў праверцы. Проста занадта жывое не можа прымірыцца з тым, што існуе смерць.

А першай гадзіне прыйшоў ксёндз. Ён чытаў малітвы па-беларуску з польскім акцэнтам — як амаль усе ксяндзы ў тутэйшых касцёлах, нават непрывазныя, свае. Грынкевіч амаль не ўспрымаў словаў малітвы. Ён некалькі гадоў рэгентаваў у праваслаўным храме і ведаў тамтэйшы пахавальны абрад, а тое, як гэта павінна быць «у нас», паводле матчынага азначэння, ён не зусім уяўляў. Таму ён нават крыху разгубіўся, бо гэтае «ў нас» было яму як быццам чужым. Толькі калі ён разам з усімі прамовіў «амэн», у ім гукнулася нешта накшталт памяці продкаў. Зрэшты, ці былі яго зусім далёкія продкі менавіта каталікамі? У адным маці мела рацыю — тут усё занадта перамяшалася.

Шэсць мужчын — яны ўсе былі «падшэфныя» — ужо стаялі, гатовыя выносіць труну. Ксёндз згарнуў малітоўнік — і гэта было ім знакам.

Потым сваякі разбіралі рэчы, якія Віктар скінуў у адзін пакой. Маці мітусілася ў пошуках нейкай дробязі. Былыя калегі бацькі ўзяліся выносіць вянкі і кветкі. Калі Грынкевіч выйшаў на вуліцу разам з братам (а яны выбіраліся з кватэры апошнімі і замыкалі дзверы), то быў агаломшаны: увесь двор быў запоўнены людзьмі, іх дакладна трэба было лічыць сотнямі. Як у тэатры на касавым спектаклі — напрасілася ў галаву параўнанне, хоць яно было і не зусім дарэчным, але ён прызвычаіўся мераць людзей заламі, што тут паробіш.

Дон Атавіа дастае пісталет і гатовы ўжо стрэліць у Лепарэла, як той адкрывае твар і кажа: я не той, за каго вы мяне прымаеце, я не дон Джавані. Для няшчаснага лёкая гэта апошні шанец уратавацца.

Труну закрылі і паставілі на машыну, якая служыла катафалкам і мелася замыкаць працэсію. Аднак працэсія слаба арыентавалася ў гэтых рытуалах: хтосьці ішоў наперадзе, «па-польску», хтосьці — ззаду, «па-руску», хтосьці ўвогуле трымаўся збоку, ужо незразумела па-якоўску. Катафалк рухаўся павольна ў шчыльным коле людзей. Зрэшты, пакрысе яны пачалі рассейвацца. Адны садзіліся ў наняты аўтобус, каб ехаць на могілкі, іншыя — у свае машыны. Большасць людзей проста стаялі натоўпам на выездзе з двара, і выгляд у іх быў напраўду асірацелы.

На могілках было зусім сцюдзёна, хоць дзень выдаўся немарозны. Ксёндз зноў чытаў малітву, і цяпер яго словы дзіўным чынам суцяшалі Грынкевіча. Маці моўчкі дала яму і брату некалькі дробных хрызантэм.

— Кіньце потым у магілу, — сказала яна ціха, бо сыны не адразу яе зразумелі.

Яна была спакойнай, можа таму, што нарэшце зарыентавалася ў гэтым рытуале. А нішто так не супакойвае чалавека, як усведамленне правільнасці ўласных дзеянняў.

— Як яму пашанцавала з мамай... — зноў шапнуў брат на вуха Грынкевічу, калі яны ўжо ішлі ад свежай магілы.

Маці ішла наперадзе разам з дзядзькам, таму браты нарэшце маглі размаўляць.

— Так, — адказаў Аляксей на рэпліку Віктара. — Мне б яго здольнасць вось так адразу адчуць сваю сапраўдную жанчыну. Памятаеш, ён неяк казаў, што яшчэ ў цягніку ў першы дзень знаёмства вырашыў: гэта — жонка.

— А я таксама амаль адразу ведаў, што з Волькай ажанюся. Ну, не ў першы дзень знаёмства, але праз месяц дык дакладна. Дарэчы, мы з ёй усё ж памірыліся перад самым ад'ездам. Аказваецца, я нават не спрабаваў яе выслухаць. І яна мне ўсе крыўды за дзесяць гадоў, ад моманту знаёмства. Але лягчэй стала. Я, прынамсі, зразумеў, чаго яна хоча.

— І чаго?

Мсціўцы збянтэжаныя і адначасова абураныя такім нахабствам. Як?! Лепарэла ў чужой вопратцы?!

— Яна хоча дадому.

Развіць думку Віктар не паспеў, бо іх гукнулі, каб спяшаліся. Браты заскочылі ў аўтобус і селі побач з маці.

На хаўтурах ужо не было такога адчування журбы і смутку. Насупраць Грынкевіча сядзелі бацькаў калега з жонкай, якія памяталі яго яшчэ падлеткам. Завязалася размова пра жыццё-быццё. Калега, якога Віктар называў дзядзем Сашам, прыгадаў, які нябожчык быў шчаслівы, калі яго старэйшы сын атрымаў гран-пры на конкурсе. А яшчэ ён расказваў сябрам і калегам, з якім захапленнем назіраў за экзерсісамі сына на фартэпіяна, калі той бываў у Мінску на вакацыях. Ён бачыў у старэйшым нашчадку нейкае незвычайнае стварэнне, амаль паўбога.

Але ж мне ён мог сказаць толькі: «Малайчына, выдатна граеш», — моўчкі абурыўся Грынкевіч. І казаў гэта з амаль абыякавым выглядам. Няўжо так складана лішні раз сказаць камусьці, што проста любіш?

Складана. Іначай сам даўно б сказаў гэта многім. А яшчэ складаней з «я цябе кахаю», гэта ўвогуле нешта недасяжнае. Бо пачуццё нагэтулькі моцнае, што адымае мову. Ці можа, гэта толькі страх, страх агаліць душу перад каханай, якая ўжо столькі разоў рабіла табе балюча, гулялася з тваёй душою? Сказаць «Я цябе кахаю» — значыць прыняць боль адмовы, здрады, падману. Таму значна прасцей не казаць нічога. Або казаць шмат іншых словаў, якія добра апісваюць тое, што дзеецца ў тваім сэрцы, але не маюць той гаючай і чароўнай сілы, як словы «я цябе кахаю». Сказаць «Я цябе кахаю» — гэта быць гатовым аддаць іншаму сваю цеплыню і святло, сваю моц, сваю веру, сваю надзею, урэшце, сваё жыццё, калі гэта спатрэбіцца. Аддаць і не чакаць, што табе дадуць наўзамен тое самае. Калі ты сапраўды гатовы аддаваць, табе не страшна будзе сказаць гэтыя словы.

З хаўтураў разышліся нават раней за шостую. Янка адразу пасадзіла ў машыну сваіх бацькоў і дзядзьку і паехала назад у Полацк. Гэта была жанчына з нейкім абсалютна нетутэйшым тэмпераментам, і Грынкевічу падумалася, ці няма ў цёці Светы, яе маці, нейкіх паўднёвых каранёў. Бацькаў брат з жонкай заставаліся ў Мінску заночыць, а назад у Гродна думалі ехаць назаўтра. Дзядзька перабраўся ў Беларусь амаль следам за Грынкевічавай сям'ёй, толькі трапіў у іншы горад. Гэта быў няпросты чалавек з няпростым лёсам, і лёс, магчыма, быў да яго аж занадта жорсткім. Дзядзька некалькі разоў меў непрыемнасці з савецкай уладай, ажно да пагрозы псіхіятрычнай лякарні, а цяпер яго не вельмі любіла іншая, яшчэ больш савецкая ўлада. Грынкевіч згадаў, як у пачатку дзевяностых ён лічыў дзядзьку амаль вар'ятам. Віктар, наадварот, сышоўся з ім і нават бачыў у ягонай асобе нешта накшталт гуру. Раней з гэтым чалавекам проста немагчыма было камунікаваць, але паступова супярэчлівасці між сваякамі сцёрліся. Праўда, дзядзька дагэтуль крыху кпіў з Аляксея, называючы яго «абмаскаленым», але пляменнік заўсёды лічыў няўдзячнай справай любыя спрэчкі на прадмет палітыкі, таму напрактыкаваўся ўнікаць іх.

Цёця Даша, дзядзькава жонка — дарэчы, чысцюткая расіянка, — пасля хаўтураў ішла па вуліцы з маці і ўсё распавядала, як іхную дачку Віку паставілі загадчыцай аддзялення «Беларусбанка» — адзначылі нарэшце. А ў Вікі дачка ўжо зусім нявеста, вучыцца на другім курсе, ёй далі прэзідэнцкую стыпендыю. Цёця Даша вельмі любіла гасцяваць у Грынкевічаў і заўсёды брала маці ў палон, быццам найлепшую сяброўку.

— Вось шчасце ў людзей — даслужыцца, — прабубнеў дзядзька, слухаючы, як жонка пераказвае сямейныя навіны.

Ён ішоў на прыпынак разам з пляменнікамі, якія зноў ніяк не маглі застацца сам-насам, каб пагутарыць. Аляксей чакаў звыклых дзядзькавых кпінаў, якія трэба будзе або ігнараваць, або адбіваць. Але сваяк трымаўся: братава смерць занадта ўразіла яго, каб займацца «маскальскім пытаннем». Увечары, калі Грынкевіч ужо збіраўся ехаць на вакзал, дзядзька нават падышоў да яго і моўчкі абняў.

Развітанне з маці было больш шчымлівым. Яна паабяцала прыехаць у N за дзень да прэм'еры. А яшчэ яна паабяцала нарэшце засвоіць камп'ютар, каб прасцей было штодня размаўляць.

— Віця яшчэ тут застаецца, ён мяне навучыць, — сказала яна, злёгку ўсміхаючыся.

Лепарэла думае, што цяпер яго ўратуе толькі цуд.

Яна не ішла праводзіць сына на вакзал, бо не хацела пакідаць сваякоў адных і ўвогуле вельмі стамілася. Цяпер яна трымала за аброжак чорнага кудлача, які рваўся на вуліцу за сваім свежаабвешчаным гаспадаром. Сабаку давялося зноў замкнуць.

— Мама. Я цябе вельмі люблю, — сказаў Аляксей, ужо стоячы на парозе.

Жанчына схавала твар на сынавым плячы, потым пацалавала на развітанне.

Ён ужо выклікаў ліфт, калі раптам гукнуў брат: «Алесь, ты пачакай, я цябе правяду».

Гэта была найлепшая прапанова, якую сёння мог зрабіць яму Віктар. Грынкевіч пачакаў пяць хвілінаў, пакуль брат надзене куртку і абуецца, і яны разам выбраліся з дому. На вуліцы Аляксей закурыў. Часу да цягніка было яшчэ дастаткова, і таму яны не сталі даганяць тралейбус, што якраз падышоў да прыпынку. Віктар пачаў казаць, што сумуе па тралейбусах, якіх няма ў яго амерыканскім горадзе. Стоячы на прыпынку, яны глядзелі на яшчэ некрануты лёдам вадаём з вербамі на беразе, улетку раскошнымі, а цяпер, позняй восенню, зусім сіроцкага выгляду.

— Што ты там казаў маці зранку? Я пачуў, калі толькі прачнуўся. Маўляў, не застанешся адна. Навошта яе так падманваць? — загаварыў старэйшы брат.

— А чаго ты вырашыў, што я яе падманваю? Можа, у мяне ёсць свае планы?

— Якія планы? А то я за нашу маму цяпер баюся.

Брат пачаў няўпэўнена. Відаць было, што ён хоча прыняць нейкае няпростае рашэнне і баіцца няўхвалы:

— Я думаю вярнуцца, разам з Волькай і малым.

Такая навіна збіла Грынкевіча з тропу. Ён цудоўна памятаў, як усяго пяць гадоў таму брат казаў, што стаміўся быць тут ахвярай і хоча пажыць зусім іначай. А яшчэ ён зусім нядаўна хваліўся, што ўжо ў двух кроках ад набыцця ўласнага дома. Віктар называў Беларусь краінай няўдачнікаў, вечным ускрайкам, а цяпер ён раптам задумаў адкруціць усё назад.

— Ты жартуеш?

— Не.

І брат пачаў тлумачыць, што працаваць праграмістам можна адкуль хочаш. Яму літаральна перад ад'ездам у Мінск зрабілі прапанову, праца якраз дыстанцыйная, кантора прыстойная.

— Няма ніякай розніцы, адкуль я буду працаваць — са Штатаў ці адсюль. Але тут я магу хадзіць у грыбы і на рыбалку, а там няма такіх лясоў...

— ...з радыяцыяй...

— Ну, карацей, калі іх гэта задаволіць, то я вяртаюся, — адрэзаў Віктар гэты братаў кпін, і ў той момант ён быў надта падобным да бацькі: калі нябожчык прымаў рашэнні, то абскарджваць іх не выпадала.

— А як жа дом? — усё яшчэ разгублена спытаў Грынкевіч, які палічыў ідэю вяртання пасля такога ўдалага ад'езду прыкметай вар'яцтва.

— А што, тут нельга набыць? Я грошай падназапасіў. Ёсць кватэра ў Мінску, якую можна няблага прадаць. Калі што, дык яшчэ год папрацую, пазбіраю грошы і набуду сабе нешта за кальцом.

Пасля таго, як мы з Волькай паразмаўлялі, я палез па сайтах паглядзець кошты на нерухомасць. Ну дык укладуся! Ты разумееш, я спачатку дома не надта хацеў, я чалавек урбанізаваны, у мяне была вяршыня мараў — пентхаўс. Я проста не адразу зразумеў, што такое дом. А жонка гэта разумела заўсёды. Яна з вёскі, у іх там добры катэдж. Вось яна ў гэтых каменных джунглях і гібее. Уяві сабе — дом пад Мінскам, вялікі дом. Забяру туды маці, яна малых любіць.

— . і будуць яны з Волькай патэльні на кухні дзяліць.

— Ды не будуць, Волька насамрэч нармальная! У яе тут сяброўкі, нейкія там фальклорныя танцы і песні. Сама б знайшла тут нейкую працу, у любую фірму няхай ідзе, праграмісты паўсюль патрэбныя.

— Але ж вяртацца.

Якраз падышоў тралейбус, і гэта пазбавіла малодшага брата абавязку адказваць. Ён, відаць, крыўдаваў за гэты недавер і скепсіс. І старэйшы брат адчуў, што не мае права яго адгаворваць. Бо Віктар убачыў нейкую новую надзею, яму незразумелую. Каб зрабіць чалавека шчаслівым, трэба адабраць у яго здольнасць прадбачыць тое, што немінуча здарыцца. А пазбаўляць чалавека сляпой надзеі — апошняя справа. Гэтай ісціне столькі ж гадоў, колькі няўмольнай Ананкэ.

— Ты дакладна выйграеш у грошах? А ў кар'еры? — запытаўся Грынкевіч.

— У мяне не такая кар'ера, як у цябе, фізічная прысутнасць маёй тушкі на вачах у начальства неабавязковая. А па грашах я тут буду забяспечаным чалавекам. А там я б усё думаў, як сплаціць крэдыт. Ну, можа, якую файную праграмку напішу, і тады мне нават стануць плаціць болей, — разважаў Віктар. — А зноў за акіян я заўсёды магу, у мяне ж грын-кард.

— Тады я ўсімі лапамі за цябе — спрабуй!

Ён сказаў гэта, каб падтрымаць братаў энтузіязм, можа, нават падыграў ухвалу. Гэтую арганічную хлусню можна дараваць. Такіх, як брат, мала, і такім усё цяжэй трымаць на плячах неба над гэтай зямлёй. Але ж хтосьці павінен гэта рабіць...

На вакзале яны яшчэ доўга стаялі пад табло ў чаканні таго самага брэсцкага цягніка, якім Грынкевіч прыехаў сюды пазаўчора зранку.

— Воля сказала адну рэч, забаўную рэч. Кажа, стамілася тлумачыць амерыканцам, што яна беларуска і дзе тая Беларусь знаходзіцца. У нас жа, як у былым СССР. Усе называюць сябе рускімі — так прасцей. А Волька ў мяне ўпартая.

— Я б таксама не называў сябе рускім, калі б з'ехаў куды на Захад.

Мсціўцы прагнуць адыграцца хоць бы на лёкаі Лепарэла, як на пасобніку дона Джавані.

— Ты?! Ты ж грамадзянін Расіі.

— А мне хочацца быць асаблівым, — засмяяўся Грынкевіч. — Ты ж ведаеш, як я люблю выкабеньвацца. Таму я заўсёды буду называць сябе дырыгентам з беларускімі каранямі. Вось так было б справядліва. А ўвогуле — свет прыўкрасны сваёй разнастайнасцю, скажу я табе. Не могуць усе грамадзяне Расіі быць рускімі.

— А кім цябе лічаць у Расіі?

— Палякам мяне лічаць, бо я каталік. Але пры гэтым падкрэсліваюць, што «ўсе мы рускія людзі». Я ад гэтага пруся. Памятаеш, пра што мы з табой нядаўна размаўлялі? Праблема не ў людзях, а ў тых ідэях, якія яны штурхаюць. Жыві насуперак гэтым ідэям, і хтосьці да цябе пацягнецца абавязкова.

Віктар зноў змоўк. Абвясцілі прыбыццё цягніка «Брэст — Масква». Яны рушылі на перон.

— А я веру, што ты станеш знакамітым дырыгентам і аб'едзеш усю Еўропу, — загаварыў Віктар, калі цягнік ужо стаў ля платформы. Часу заставал ася ўсё меней, але было яшчэ шмат нявыказанага.

— Мне б спярша якое добрае стажаванне ў якім добрым тэатры. але гэта з галіны фантастыкі.

— Калі верыць — мара спраўдзіцца! — настойваў брат. — І гэта добра, што мой брат — дырыгент з беларускімі каранямі.

— Дзякуючы табе я пра іх і памятаю. І гэтага нельга забыць.

Грынкевіч заскочыў у цягнік перад самым адпраўленнем, калі на яго ўжо зашыпела правадніца. Брат стаяў на пероне пад акном вагона, счапіўшы над галавой рукі ў пераможным жэсце. Грынкевіч зрабіў такі самы жэст. Цягнік рушыў і павёз яго далей ад гэтага горада, дзе ён за тры дні нібыта пражыў нейкае асобнае жыццё.

Донна Анна разам з лёкаямі сыходзіць.

Сцэна IX

Рэчытатыў «Dunque, quello sei tu che il mio Masetto...».

Зіма ў той год не спяшалася зацвердзіць на зямлі сваё панаванне. Гэта быў пануры і шэры лістапад, які накрыў усю Еўропу і ладную частку Расіі саванам туманоў, імжы і мокрага снегу. Выйшаўшы з цягніка на Беларускім вакзале ў Маскве, Грынкевіч раптам сцяміў, што ўжо каторы дзень не бачыў сонца, і ад гэтага маркота пачала раз'ядаць яго з сярэдзіны. Лістапад — самы бяссонечны месяц года, — можа, таму ён так цяжка яго пераносіў. Праўда, летась было неяк болей сонца. Былі маразы, якія потым у снежні-студзені дасягнулі трыццаці градусаў. Але маразоў ён не баяўся, бо яны неслі сонца — няцёплае, але яркае, зіхацістае. Ён любіў натуральнае святло: сонца, агонь, светлыя валасы... Год таму ён быў захоплены светлавалосай Ірынай і нават у раннюю лістападаўскую слоту мала падпадаў пад уплыў надвор'я. Цяпер ён быў захоплены «Донам Джавані» — і раздушаны смерцю бацькі і новай няўдачай з Аннай. «Дон Джавані» цяпер быў опіем, ад гэтай оперы ішло святло, хай сабе гэта і былі водбліскі ад вогнішчаў у апраметнай.

«Дык вось хто жорстка збіў майго Мазэта!» — віскоча сялянка Дзэрліна, паказваючы пальцам на Лепарэла.

У тэатры яго чакалі толькі заўтра на аркестравай рэпетыцыі, таму ён мог выехаць з Масквы любым зручным цягніком у другой палове дня і дабрацца да N бліжэй да ночы. Раней Грынкевіч абавязкова б скарыстаўся гэтым, каб пабадзяцца па сталіцы і выцягнуць на піва кагосьці са знаёмых. У некага заўсёды будзе фортка паміж дзённай рэпетыцыяй і вечаровым канцэртам ці спектаклем, а ў старым нататніку столькі нумароў, колькі ў дона Джавані іспанак у каталогу. Але ён вырашыў не затрымлівацца ў мегаполісе і нават не заходзіць у камуналку. На N раніцай ішоў нейкі транзітны цягнік. Грынкевіч адразу ж набыў на яго квіток і праз гадзіну ўжо працягваў вандроўку.

У дарозе ён згадаў адзін трагікамічны эпізод. Вясна восемдзясят пятага года, яму дванаццаць, ён піяністычны вундэркінд з фенаменальным слыхам. Ён сам ахвотна зачыняецца ў класе і гадзінамі адточвае тэхніку. Ён хоча быць найлепшым. Калі заняткі яго стамляюць, ён дазваляе сабе пазабавіцца і пачынае нешта падбіраць на слых з гармоніяй у левай руцэ, усё як мае быць. Калі яму на вуха ў той момант сядзе папулярная эстрадная песня, то падбярэ яе, калі нешта з класікі, то грае класіку. У той дзень заняткаў не было з прычыны пахавання генсека Чарненкі. Уся краіна мусіла смуткаваць, але юны піяністычны геній усё адно выпрасіў ключ ад класа і пайшоў займацца. Такая асалода — займацца, калі ў школе амаль нікога няма. Ну, можа толькі старэйшым дзеля падрыхтоўкі да важных конкурсаў давалі класы, а вось ён таксама займаецца. У той дзень развітання савецкай краіны з генсекам яму на вуха сеў пахавальны марш з Другой санаты Шапэна. Ён пачаў граць яго на слых, з гармоніяй у левай руцэ, усё як мае быць. І нават не адразу скеміў, што грае. у мажоры. Калі ж скеміў, то зарагатаў і пачаў вычварацца з гэтым пахавальным маршам, мяняў рытмічны малюнак, вар'яваў тэму — карацей, крэатывіў за інструментам як хацеў. Аж пакуль у клас не зазірнуў завуч.

Занадта вялікага скандалу не было, бо той ранняй вясной над Савецкім Саюзам падзьмулі зусім іншыя вятры. Але размова з удзелам бацькі ў кабінеце дырэктара была. Бацька адмыслова прыехаў тады з Мінска разбірацца. Перад тым як увайсці разам у кабінет, тата інструктаваў: маўчы і болей слухай, што табе кажуць, паўтарай, як папугай, што разумееш сваю віну, выправішся і болей не будзеш. Сын трымаўся амаль годна. Праўда, у пэўны момант яму закарцела растлумачыць школьнаму начальству, як файна слухаецца гэты пахавальны марш у ягонай апрацоўцы і што гэта само па сабе знаходка. Але тата як быццам адчуў, што яго нашчадак зараз нешта выбрыкне, і стрэліў па ім страшным позіркам. Сыну імгненна расхацелася хваліцца сваімі кампазітарскімі эксперыментамі.

Калі вербальная экзекуцыя ў кабінеце дырэктара нарэшце скончылася, бацька і сын выйшлі разам на вуліцу. І бацька сказаў вельмі дзіўную для яго, маленькага яшчэ музыканта, рэч: «Ты не гэтага. гм. зняважыў, ты зняважыў Шапэна. Шапэн не вінаваты ў тым, што пад яго музыку ў нас хаваюць генсекаў. Ён пісаў гэта ў памяць герояў, а ў нас хаваюць генсекаў. І ўвогуле нельга вось так гуляць са смерцю, нават калі ты лічыш гэта забаўным. »

Пэўна ж, Грынкевіч тады мала што зразумеў са сказанага бацькам, ён толькі цвёрда ўсвядоміў, што перакручваць чужыя мастацкія творы і паказваць гэтыя пераробкі артадаксальнай публіцы — усё адно як бегаць у чырвоных штанах перад статкам здаровых укормленых быкоў, якіх даўно не пускалі да кароў. Ён пасля гэтага выпадку неяк зусім перастаў падбіраць, гарманізаваць, імправізаваць, вар'яваць. Толькі ў вучэльні на музыказнаўчым аддзяленні нешта такое рабіў, але без вялікай ахвоты. Яму не хацелася траціць час на адстойванне сваёй парадаксальнасці, — можа, таму ён і стаў дырыгентам, а не кампазітарам.

Але бацька казаў не пра мастацтва, бацька нічога не кеміў у мастацтве. І цяпер праз дваццаць з лішкам гадоў Грынкевіч зноў спрабаваў асэнсаваць ягоныя словы.

«Дык гэта ты падмануў мяне, выдаўшы сябе за дона Джавані? Ці яго падмануў таксама?!» — залямантавала донна Эльвіра.

Ён прыехаў у N а палове на шостую вечара і пайшоў не дадому, а адразу ў тэатр. Яму не хацелася застацца на самоце, ён чамусьці нават баяўся гэтага. Сёння паводле расклада ў яго была страхоўка ў галоўнага на «Лебядзіным возеры», таму ён пазваніў свайму калегу Каршакову і паведаміў, што выйдзе на працу і замяняць яго не трэба. Каршакоў быў па-чалавечы прыязны, выказаў спачуванні, пацікавіўся, ці сапраўды Грынкевічу нескладана прыйсці сёння ў тэатр. Той сказаў, што праблемаў няма. Калега ўзрадаваўся яшчэ болей, і кантэкст гэтай радасці быў зразумелым: балет супадаў па часе з трансляцыяй футбольнага матча. Каршакоў таксама любіў ствараць толькі эфект прысутнасці на спектаклях галоўнага. Вось адсядзіць першы акт, а потым ногі ў рукі — і дадому, да тэлевізара. А так працірай сабе штаны ўвесь спектакль, бо страхуеш.

Галоўны таксама вельмі здзівіўся гэтай адданасці агульнай справе з боку Грынкевіча. Так здзівіўся, што нават прапанаваў падначаленаму застацца за кулісамі ці адпачыць з дарогі ў дырыгенцкай, а не абавязкова глядзець спектакль з залы. Грынкевіч пагадзіўся і сапраўды засеў у дырыгенцкай з партытурай. Яго цяпер цікавіла, як будзе ўспрымацца новае рашэнне з тэмпамі ў фінальнай сцэне. Свой метраном ён пакінуў дома, але нехта з аркестрантаў пазычыў яму прыладу. Калі дзея пачалася, ён паставіў на мінімальную гучнасць прымальнік, з якога спектакль транслявалі па тэатры і праз які ў выпадку чаго яго маглі выклікаць вядоўцы спектакля. Зразумела, што гук прымальніка крыху замінаў, але ён паспрабаваў засяродзіцца.

«Ты ўсіх абразіў, з'явіўшыся тут у чужой вопратцы!» — шляхотна абураецца дон Атавіа.

Спачатку ён паставіў метраном на даволі ўмеркаваную хуткасць. Прыкладна так часта бяруць гэтую сцэну ў, так бы мовіць, рамантычнай інтэрпрэтацыі. Але нават без сваіх аўтэнтычных задумаў ён лічыў, што тэмп недастатковы. Паступова ён зрушыў яго на словах дона Джавані «Parla dunque: che chiedi, che vuoi?». Затым на рэпліцы Камандора «Tu m'invitasti a cena» зрушыў тэмп яшчэ і давёў паказнік на метраноме да дзевяноста пяці. Наступная рэпліка героя «A torto di viltate» была яшчэ ў хутчэйшым тэмпе, а на эмацыйным усплёску скрыпак, якія акампануюць дону Джавані на словах «Ho fermo il core in petto», дырыгент давёў тэмп ужо да ста пяці. Напружанне ўзрастала, сэрца сапраўды пачынала трывожна тахкаць у грудзях, і Грынкевіч на некалькі хвілінаў забыўся пра тое, што гэта проста ўяўны герой перад абліччам уласнай гібелі, які адчувае поціск халоднай каменнай далоні. Калі на сцэне меліся з'явіцца дэманы з апраметнай, спадарожнікі Каменнага Госця, тэмп выпадала зрушыць яшчэ. Але ён выключыў метраном, бо зразумеў, што сёння больш не зможа без стратаў для сябе заглыбіцца ў гэтую музыку. Ён быў спустошаны і раздушаны яшчэ болей, як быццам яму толькі што з'явілася сама Ананкэ і папярэдзіла пра нешта непазбежнае.

Дзэрліна, Эльвіра і Атавіа адно за адным выгукваюць, як ім хочацца адпомсціць Лепарэла.

У антракце ў дырыгенцкую завітаў галоўны і ўбачыў свайго падначаленага, які ўсё яшчэ сядзеў над разгорнутай партытурай, але не чытаў яе, а проста глядзеў некуды перад сабой. Галоўны зірнуў і міжволі адхіснуўся.

— У цябе цяпер выгляд. Ідзі ты дадому ад граху падалей.

Грынкевіч паслухмяна сабраўся і выйшаў, хоць да канца балета заставалася дахалеры часу. Па дарозе ён набыў пляшку віскі і лімон. Алкаголь, зрэшты, не мог заліць полымя, распаленае чытаннем д'ябальскіх старонак опернай партытуры. Трывога толькі крыху адступіла. Так, гэта была тая самая трывога, з якой ён ехаў у Мінск. Магчыма, ён тады прадчуваў, што здарыцца з бацькам. Але што ён прадчувае цяпер?..

Мазэта кажа іншым мсціўцам: «А ну, дапамажыце мне з ім расправіцца!».

Ён сніў блытаныя сны, а ў тых снах была моцартаўская партытура. І ён зноў вяртаўся да фінальнай сцэны з Камандорам, нават у сне думаючы пра тое, як перадаць усё запісанае нотнымі знакамі. Бо гэтая музыка раптам стала зусім асабістай, быццам прарасла з расколінаў уласнага сэрца.

№ 20: Арыя «Ah, pieta, signori miei...».

— Міша, колькі табе казаць — рабі тут люфцік! Мне тут трэба цэзуркі. А ты вядзеш усё на адным тлустым дыханні. Не трэба мне ў гэтым месцы доўгая фраза. І ўвогуле, гэта не тая арыя, дзе трэба паказваць голас, тут іншыя, чыста музычныя задачы. Тут варта маркіраваць тэкст, ва ўсёй арыі. Ты можаш сабе ўявіць, што ён адчувае? Мужык пайшоў на спатканне з цёткай, выдаючы сябе за іншага. А яго злавілі мсціўцы і хочуць зладзіць жорсткую вендэту. Таксама прынялі за іншага. А як выкрылі, хто ён такі, дык яшчэ болей ашалелі. Ён кленчыць, яму да горла прыставілі нож, а да лабешніка — пісталет. Ён зараз удзелаецца на месцы, таму ўся арыя ідзе на крыху драбнёнай інтанацыі. Ты будзеш думаць пра легата пад руляй пісталета?

Грынкевіч напаўголасу прадэманстраваў салісту тое, чаго ад яго хацеў. Міша ўсё адно зрабіў неідэальна, і толькі значна зрушаны тэмп прымусіў яго збольшага ўкласціся ў патрэбную фразіроўку.

Перапужаны Лепарэла пачынае прасіць даравання: «Ах прабачце мяне, спадарства, ах даруйце мне, даруйце!».

— Гэта ронда Фарлафа нейкае! — сказаў Міша, спрабуючы аддыхацца.

Тым не менш вынік задаволіў Грынкевіча, і ён вырашыў на сёння скончыць рэпетыцыю. Цяпер, калі да спектакля заставалася тры тыдні, калі партыі былі вывучаныя, ён пачынаў атрымліваць асалоду ад шліфоўкі матэрыялу, ад таго, што ён рабіў з оперы сапраўды адзінае цэлае, а не набор вакальных нумароў. Сёння ў N завітаў праездам яго былы аднакашнік па дзесяцігодцы, зазірнуў на рэпетыцыю і вельмі хваліў, казаў, што выходзіць дыхтоўна. Вытрыманыя стылёвыя рамкі не замінаюць музыцы быць жывой — так і сказаў.

Гэтая заўвага ўзрадавала Грынкевіча. Бо да ад'езду ў Мінск староннія слухачы казалі: хораша, але занадта рацыянальна. Відаць, ён быў з тых творцаў, якім спачатку трэба паклапаціцца пра нейкія рамкі, а ўжо затым напоўніць іх змесцівам.

Неверагодным было тое, што ён, ідучы дадому, нават не набыў алкаголю. З учорашняга дня яшчэ заставалася віскі, а болей піць і не варта. Грынкевіч не меў ніякага жадання падбадзёрваць сябе, яму дастаткова было паглыбіцца ў музыку. Дома ён без асаблівага імпэту прыгатаваў хуткі абед, які паводле часу болей нагадваў вячэру, а пасля зноў засеў за працу. Сёння ён ужо інстынктыўна, без метранома адчуваў, якія трэба браць тэмпы і калі іх зрушваць ці запавольваць. Неверагодная радасць выляплення цэласнага твора! Яна цяпер мала каму зразумелая, калі прынята ствараць усё лёгка і хутка, як варыць пакупныя пельмені.

Была ўжо сёмая гадзіна, калі раптам патэлефанавала Анна. Ад ейнага званка Грынкевіч нечакана страпянуўся, хоць наўрад ці яна званіла з нейкай вельмі пільнай нагоды. Яе, дарэчы, не было ў тэатры, казалі, што з'ехала ў Маскву па справах. Так яму было прасцей, бо ў ягонай душы Анна таксама была нібыта пахаваная. Ён за некалькі дзён прызвычаіўся да таго, што яна зноў знікла і ўжо, магчыма, ніколі не вернецца.

Але ейны нумар адлюстраваўся на мабільніку. Грынкевіч адказаў далёка не адразу.

— Прывітанне, Лёша, — пачала яна. — Мае спачуванні. Я толькі што даведалася пра твайго тату. Сумна вельмі і шкада. Прабач, што так не адразу тэлефаную, я была ў Маскве.

— Ды нічога, — адказаў ён, паддаючыся яе прыўкраснаму мядоваму тэмбру.

— Як ты ўвогуле гэта перажыў?

— Па-рознаму. Ратуюся «Донам Джавані».

Анна прамаўчала, і ў гэтай паўзе чыталася:

«Мог бы мне адразу паведаміць». Грынкевіч, напэўна, праз тэлефон ствараў уражанне, што ён меней за ўсё на свеце хоча цяпер з кімсьці размаўляць.

Лепарэла кажа: зараз я вам распавяду, з якой прычыны я ўсё гэта зрабіў.

— Я табе не замінаю? — пацікавілася Анна.

— Ды не. Я сяджу дома і працую з партытурай, але гэта не такая ўжо пільная справа.

— Ты прымаеш гасцей? — знянацку запыталася яна.

Неістотна, што за гульню яна зноў заводзіла. Анна не магла без нейкай гульні, Грынкевіч ужо не меў на гэты конт ніякіх ілюзій. Але ён адчуў, што ўцёкі ў музыку гэтым вечарам не ўратуюць яго ад трывогі, якая зноў можа прыйсці ўначы. Яму патрэбны быў нехта побач. І яму была проста неабходная Анна, хай сабе толькі на вечар, на размову, на кубак гарбаты. Што можа змяніць гэты вечар?

— Прыходзь! — сказаў ён і прадыктаваў адрас.

Анна паабяцала быць праз гадзіну. За гэты час

ён чамусьці расхваляваўся. Можа, таму, што ніколі раней яна не была ў яго ў гасцях — ні тут, у N, ні ў Піцеры, калі ён жыў у інтэрнатах і ў нанятых пакойчыках. Там у яго проста не было свайго жытла і натуральна склалася, што ў гасцях яго заўсёды прымала Анна. Тут, у N, ён меў сякую-такую ўласную тэрыторыю, на якую жанчына ў папярэднія рамантычныя тыдні наўрад ці пайшла б. А цяпер ідзі, нічога не бойся. Цяпер ён не мужчына, цяпер ён чалавек, якому трэба выказаць спачуванне. Ад такой думкі Грынкевіч раззлаваўся на сябе. Трэба было сказаць, што заняты або што стаміўся, як вол у полі. Не трэба было запрашаць, думаў ён, бегаючы з венікам па кватэры і папраўляючы покрыва на ложку. Не трэба было, цэдзіў ён скрозь зубы, выскокваючы з-пад душа і апранаючы свежую кашулю.

Праз гадзіну яна пазваніла — па мабільніку. Выявілася, што ў яго нешта з дамафонам, чамусьці яна звоніць, а адказу няма.

— Зараз спушчуся, — сказаў Грынкевіч.

Пакуль ён бег уніз па сходах, то адчуваў, як яго скура пакрываецца дрыжыкамі: ці то ад таго, што ў пад'ездзе было халаднавата, а ён выскачыў у кашулі, ці то ад яшчэ большага хвалявання. Тое, што ён хвалюецца, прадчуваючы сустрэчу з Аннай, было нядобра, гэта было няправільна.

Вось ён адчыніў дзверы пад'езда, і яна ўвайшла — у зімовым паліто з пухнатым каўняром і такімі ж манжэтамі, у тонкай пуховай хустцы, якая пасавала да авала ейнага твару, і ў боціках на высокіх і тонкіх абцасах. Гэта было даволі проста ці нават банальна, але маладыя і прыўкрасныя жанчыны, апранутыя гэтак па-жаноцку, выклікалі ў Грынкевіча жаданне абараняць іх. Паміж другім і трэцім паверхам Анна ледзь не аступілася і Аляксей інстынктыўна злавіў яе за талію. Прыгадаў пры гэтым эпізод з Машай: дальбог, нешчаслівы нейкі ўчастак сходаў для маладых красуняў.

— Асцярожна, — прамовіў ён, зноў злуючыся на сябе за тое, што паддаецца непатрэбнай спакусе.

Яны дайшлі да дзвярэй кватэры, куды Грынкевіч прапусціў госцю. Анна стала перад люстэркам і зняла хустку. Яна прынесла разам з сабой пах лістападаўскага надвор'я і водар парфумы з каляндрай. Ад вулічнай вільгаці пасмачкі яе валасоў, што выбіліся з ахайнага вузла на патыліцы, крыху завіваліся. Грынкевіч моўчкі забраў у яе паліто, пераадольваючы жаданне абняць яе за плечы замест таго, каб чыніць гэтакі рытуал гасціннасці. Анна прысела на зэдлік і скінула боты. Цяпер яна была ў шэрай клятчастай спадніцы, якую ён ужо бачыў раней, і ў шэрай кофтачцы, але ўжо нейкай іншай і цяплейшай. Яму хацелася проста падысці і прыгладзіць гэтыя непаслухмяныя пасмачкі валасоў на скронях. І пры гэтым адчуць цяпло, якога так бракавала.

— Хадзі сюды, — папрасіла яна і, не чакаючы, пакуль ён нешта там скеміць, проста падышла ды абняла — без напружання, як старэйшага брата. — Вось так яно лепей.

Я тут увогуле ні пры чым, запэўнівае Лепарэла, гэта ўсё мой гаспадар прыдумаў.

Грынкевіч вырашыў на сёння адмовіцца ад паслугаў унутранага дарадцы, які папярэджваў: не ўвязвайся ў гульню. Ну і што з таго, што гульня? Ён проста любіць дотыкі, і не абавязкова інтымныя. Цяпер яму хораша. Апошнім часам было багата болю, і ён шчаслівы заглушыць яго хоць на імгненне, хоць бы на момант, калі кранаешся вуснамі да яе валасоў, а яна гэтага нават не адчувае.

Яны доўга так стаялі, хвіліны можа дзве ці тры. Анна першая вярнулася ў рэальнасць і папрасіла напаіць яе гарбатай. Грынкевіч згадаў пра абавязкі гаспадара і пайшоў на кухню. Анна — следам за ім.

— Як гэта здарылася? — запыталася яна.

— Сэрца. Трэці інфаркт. Я зайшоў — і з парога. Люстэркі завешаныя. Толькі ты прабач, але я цяпер не магу пра гэта ў дэталях размаўляць. Пакуль не магу. Не хачу. Мне ў галаву лезуць дзікія думкі. Я пра нашыя тэатральныя забабоны. Цяпер яны мне такімі ўжо глупымі не падаюцца. Вось такое адчуванне, што ён як быццам адвёў ад мяне бяду. А можа быць, гэта была проста ілжывая ахвяра, косткі замест мяса? Тады мне гэта ўзгадаюць. Можна я крыху пабуду маўклівым? Гэта я не са злосці ці яшчэ чаго, я.

— Так, я разумею, — адказала Анна і прымірэнча кранула яго за руку.

На палічцы яна знайшла томік Гофмана, той, які ўсяго два месяцы таму гартала Ірына і дзе яна раўнівым вокам вычапіла подпіс на фарзацы кніжкі. Анна не сказала нічога, убачыўшы ўласны даўні аўтограф, толькі ўсміхнулася. Яна знайшла, відаць, улюбёны фрагмент з «Дон-Жуана» і пачала чытаць:

Ужо некалькі разоў, так здалося мне, я адчуваў за сабою як бы пяшчотнае, цёплае дыханне, чуў як бы шалясценне шаўковых убораў — гэта дазваляла западозрыць прысутнасць жанчыны; але, цалкам паглыблены ў свет паэзіі, які адкрывала мне опера, я на гэта не зважаў. Калі ж заслона апусцілася, я азірнуўся на сваю суседку. Не, ніякімі словамі не пераказаць майго здзіўлення: донна Анна, у тым самым уборы, у якім я толькі што бачыў яе на сцэне, стаяла за мною, гледзячы на мяне сваімі пранікнёнымі, адухоўленымі вачыма. Увесь анямелы глядзеў і я на яе; на яе вуснах (так, прынамсі, мне здалося) мільганула ледзь улоўная, іранічнапакеплівая ўсмешка, у якой я разгледзеў самога сябе і сваю ідыёцкую постаць. Я адчуваў, што трэба загаварыць з ёю, але не мог варухнуць языком, які мне паралізавала ад здзіўлення, магу нават сказаць — ад перапалоху. Нарэшце, нарэшце ў мяне амаль міжвольна вырвалася: «Як такое быць можа, што я Вас бачу тут?».

Анна згарнула кніжку і паглядзела на Грынкевіча, які назіраў за ёй. У яго быў такі выраз твару, быццам ён сапраўды апынуўся ў той казцы і перажывае ўсе прыдуманыя дзівосы.

— Гэта мой самы любімы момант у Гофмана ўвогуле, — сказаў ён. — Нічога больш неверагоднага і эфектнага ў яго не сустракаў.

— А «Шчаўкунок» ці «Залаты гаршчок»? Я ў дзяцінстве любіла.

— А я вось не. Гофман — гэта маё юнацтва, а не дзяцінства.

— Але вось я чытаю, а ты глядзіш на мяне як дзіця, калі яму казку расказваюць. Ведаеш, ім можна па дзесяць разоў на дзень чытаць адно і

тое ж, улюбёнае, а яны будуць слухаць і будуць перажываць гэта зноў і зноў.

— У мяне так і ёсць. Цяпер пагатоў успрыманне абвастрылася. Учора я сядзеў у дырыгенцкай і чытаў партытуру. Фінальную сцэну. У мяне тады пахаладзела рука, я сур'ёзна. Ніколі раней не было такога вусцішнага адчування, што па мяне прыйшлі.

— Алёша, ты мяне пужаеш.

«Донна Эльвіра! Мне вельмі шкада, але ж вы разумееце, як усё адбылося. Гэта ўсё мой гаспадар прыдумаў!» — працягвае апраўдвацца лёкай.

Ён нічога не адказаў, бо сапраўды хацеў пабыць сёння маўклівым. А яшчэ таму, што паціху п'янеў ад яе прысутнасці, ад яе вачэй сапраўднай гофманаўскай гераіні, ад глыбокага выразу кофтачкі, пад якой ён бачыў ахайныя грудзі, ад дотыку рукі, якой яна правяла па яго шчацэ.

— Выгляд у цябе зусім стомлены, — сказала Анна.

— Якраз сёння я выспаўся. І ніякай асаблівай працы не было, толькі рэпетыцыя гадзіны на тры.

— Я пра ўнутраную стому. Ты адзін, а вакол цябе шмат людзей, ты на іх распыльваешся. Мне падаецца, ты пачаў занадта паглыбляцца ў матэрыял. Ты засвойваеш яго як акцёр, а гэта небяспечна.

— Чаму?

— Акцёры пустыя, яны напаўняюць сябе роляй. А для цябе такі матэрыял можа стаць як вірус, што змяняе чалавека на генетычным узроўні.

— Тое, што мы ствараем, — змяняе нас. Гэта непазбежна.

Анна, відаць, хацела сказаць яшчэ нешта, але не адважылася. Ці проста не магла падабраць словаў. Зрэшты, Грынкевіч заняўся прыгатаваннем гарбаты і хатніх сырнікаў. Такія рабіла калісьці Анніна бабуля. Госця, убачыўшы яшчэ адно прывітанне з мінуўшчыны, зноў усміхнулася.

— У цябе выйшла зусім як у бабулі. У мяне так не атрымлівалася, хоць я нішто сабе гатую.

Грынкевіч з дазволу Анны моўчкі закурыў у фортку. Ён раптам падумаў, якім простым і шчаслівым было б жыццё, калі б вось так увечары яны штодня сядзелі на кухні, гатавалі вячэру (разам ці ў каго на гэта настрою болей), абмяркоўвалі працу, мастацтва, размаўлялі пра жыццё. І каб абдымкі і дотыкі не былі дабрачыннасцю, як сёння. Але не бывае жыцця паводле простых формулаў.

Пасля яны сядзелі ў пакоі пры запаленым насценным бра. Залезлі з нагамі на засланы ложак і проста маўчалі разам. Грынкевіч лёг на спіну ўпоперак ложка і глядзеў у столь. Цені, якія адкідвала прыглушанае святло, былі дзівоснымі, і ён, здаецца, бачыў адлюстраванне Анніных веек, што дрыжэлі, як крылцы матылька. Яна сядзела побач, зграбна падабраўшы пад сябе ногі, і гладзіла Аляксея па валасах неяк зусім па-мацярынску. А ён баяўся, што на вочы зноў навернуцца недарэчныя слёзы, бо рана ці позна давядзецца ўключыць поўнае святло, каб госця магла сабрацца і сысці.

— Пра што ты думаеш? — усё ж перарвала яна маўчанне.

— На светапоглядна-глабальным узроўні ці на прыземлена-побытавым? — удакладніў Грынкевіч, якому дзякуючы іроніі лягчэй было абараняцца ад прыліву сентыментальнасці.

— Ну. Хоць бы на прыземлена-побытавым.

— Пра малюнак на тваіх калготках. І пра карункі на тваім станіку.

— Вось яно як. — прамовіла Анна і адразу выдала з іранічным какецтвам: — Ты цяпер увогуле на мяне не глядзіш, а пры гэтым нібыта думаеш пра мае калготкі і станік.

— А мне, каб пра гэта думаць, неабавязкова ўвесь час на цябе глядзець.

Анна крыху адсунулася ад яго, але Грынкевіч не зрабіў ніводнага руху. Ён усё працягваў глядзець у столь.

— Пра светапоглядна-глабальнае табе ўжо нецікава?

— Чаму ж не? — адказала яна і змушана ўсміхнулася.

Ён вагаўся вельмі доўга, як быццам гаворка ішла пра выцягванне іспытнага білета, ад адказу на які залежаў увесь яго лёс. Нарэшце ён таксама сеў на ложку насупраць Анны і паглядзеў ёй у вочы. Першыя словы даваліся яму цяжка, але паступова яму рабілася ўсё лягчэй выказвацца пра тое, што непакоіла яго ўжо столькі гадоў:

— Я, Нюта, думаю пра тое, чаму ў нас з табой не склалася. У якім месцы я, або ты, або мы разам зрабілі памылку, і ўсё жыццё ад яе пасыпалася. Як тая вучнёўская задачка па гармоніі, дальбог. Толькі мы ўжо свае задачкі адрашалі, а нічому, відаць, не навучыліся.

— Нечаканая мадуляцыя. — прамовіла Анна, спрабуючы авалодаць сабой, бо яна заўважна занервавалася. — Дакладней, адхіленне. Гэта будзе толькі падставай, каб вярнуцца да тэмы маіх калготак і станіка, так? Ты не арыгінальны.

— Як любы малады і здаровы мужык з нармальнай эрэкцыяй. Ты, зрэшты, таксама неарыгінальная. Сама напрошваешся ў госці і ўжо нават сядзіш на маім ложку. Прычым ты цудоўна разумееш, што твае ногі і грудзі будуць займаць мяне ў любым душэўным стане і ў любых жыццёвых сітуацыях. Больш за тое, ты была б не супраць зняць з мяне кашулю, а не гладзіць мяне па галаве, як маленькага хлопчыка. Іначай ты б сюды не прыходзіла.

Грынкевіч дастаткова ведаў яе, каб разумець, што цяпер Анна ад нечаканасці ў крыху спаралізаваным стане і зараз, пэўна, будзе абараняцца. Так і выйшла.

— У любых жыццёвых сітуацыях, кажаш? А я памятаю жыццёвую сітуацыю, калі ты мяне п'яную распрануў і зацягнуў пад душ. Што было далей, я не памятаю, але прачнулася я ў ложку абсалютна голай, а ты пасля сказаў, што адчуваеш да мяне фізічную агіду і нават не думаў скарыстацца становішчам. Затым ты званіў з маёй кватэры нейкай чарговай сваёй дзяўчыне і прызначаў спатканне.

— .А ты дэманстратыўна разгульвала па кватэры абсалютна аголенай і кпіла з мяне. І я швыргануў табе халат. Ты проста была злоснай, бо табе балела галава. Ты ніколі не магла шмат піць.

— Брыдкая была сцэна, — прамовіла Анна.

— Добрая ў цябе памяць, — сказаў Грынкевіч і адразу змоўк, бо адчуў, што яна не хоча варушыць непрыемных для яе ўспамінаў.

Яму, зрэшты, таксама не хацелася вяртацца да таго эпізоду, хоць яе кепска схаванае раздражненне выяўляла неабыякавасць, і гэта было яму на карысць. У той вечар ён зусім выпадкова зайшоў да яе

— і вельмі дарэчы, бо іначай хатняя вечарынка з трыма малазнаёмымі хлопцамі магла дрэнна скончыцца. Яна ўжо была захмялела, і хлопцы, відаць, мелі планы на чырвонавалосую паненку з ладным целам. А тут з'явіўся ён, і адразу так павёўся, што, маўляў, я ейны мужык, прыйшоў вось дадому, а тут нехта яшчэ сядзіць, — непарадак. Учыніў дэманстратыўны скандал нібыта са сцэнай рэўнасці. Хлопцы не былі занадта смелымі ці агрэсіўнымі, каб адбіваць у яго здабычу, таму пасыходзілі адзін за адным. Але іх было тры, і калі б ён так своечасова не з'явіўся.

Не варта было гэтага згадваць, не ў той дзень была зробленая нейкая фатальная памылка, якую ён цяпер хацеў намацаць.

— Ты пасварылася з Гюнтарам? — сарвалася ў Грынкевіча з языка.

— З чаго ты. узяў? — прамовіла Анна, і ў яе голасе адчуліся здзіўленне і страх злоўленага на гарачым злачынцы.

— Два тыдні таму ты выконвала ролю вернай нявесты. А цяпер ты прыйшла мяне спакушаць. Выснова?

— Ды не буду я цябе спакушаць, супакойся ўжо! І ўвогуле, мне трэба ісці. Бачу, не настолькі ты прыгнечаны, каб я тут.

— Прабач мне. І пачакай. — сказаў Грынкевіч, бо ў сварцы ён быў не зацікаўлены. — Нюта, я, можа быць, зараз скажу нешта няправільнае, можа быць, я не з таго боку заходжу. Але я хачу зразумець, як мне цябе нарэшце адпусціць. Бо мне амаль трыццаць чатыры гады, і ў мяне ў асабістым жыцці такая карусель. Мы з табой восем гадоў не бачыліся, нават болей, а я за гэты час страціў стасункі. Важныя мне стасункі. А ўсё таму, што я ўнутрана апеляваў да цябе, згадваў цябе, спрачаўся з табой. Я расказаў ёй пра цябе ўсё. Прызнаўся ў тым, што вось такая ты была ў маім жыцці і што дагэтуль я не магу цябе забыць. На гэтым усё скончылася. А ты засталася ў маёй галаве. І калі ты з'явілася на даляглядзе зноў, то мне няшмат было трэба.

— А я тут прычым, Лёша?! — прамовіла Анна, але не з раздражненнем у голасе, а з нейкай панікай.

— Ты хочаш зрабіць з мяне ракавую жанчыну?

— Не кусайся.

Ён адчуў нечаканы спакой, бо відавочна зачапіў Анну. А гэта значыць, што з'явіўся нейкі шанец разблытаць каўтун іх стасункаў.

— Усяго пару тыдняў таму ты мне распавядаў, як ледзь не скочыў з даху, калі мы тады развіталіся.

— Калі ты мяне кінула!

— .А на наступны дзень ты заняўся догінгам у тэатры. Толькі не трэба казаць, што табе было да такой ступені балюча! — выдала Анна новую тыраду ў сваю абарону, якую Грынкевіч, уласна, чакаў.

Ён змоўк, але збянтэжанасці або вінаватасці на яго твары не было. Потым ён працягваў:

— Давай усё ж вернемся да таго моманту, калі ты мне заявіла, што мы не можам болей сустракацца. Калі мне было васямнаццаць, а табе пятнаццаць. Для мяне гэта быў твой самы загадкавы ўчынак. Што ты знайшла ў тым «залатым хлопчыку»? Грошы? Жанчыны, якія любяць грошы, звычайна паводзяцца іначай. Ты б яго кінула і пайшла да багацейшага, але ў цябе нікога не было, калі мы сустрэліся зноў. Доўгі час не было. А яшчэ пазней ты ўвогуле магла сядзець на хлебе і вадзе, калі не мела халтурак. Бацька ж табе грошай не даваў. Так, ты танчыла стрыптыз, але мужыка з добрым гаманцом сабе не шукала. Ну, я мог нешта падкінуць, але я тады ўжо ішоў толькі на правах сябра, гэта ясна. Дык растлумач мне рацыянальна, што гэта была за прыхамаць з тым хлопцам?

Анна маўчала. Такая настойлівасць збіла яе з панталыку, і яна вырашыла сысці ў глухую абарону. Зрэшты, яна б і ўвогуле магла сысці, але ж не сыходзіла і нават не выказвала болей такіх пагрозаў. Яна сядзела на ложку па-турэцку, прыкрыўшы калені клятчастай спадніцай. Глядзела на Грынкевіча з нямой просьбай: давай скончым гэтую размову, яна такая бессэнсоўная.

«А пра Мазэта я ўвогуле нічога не ведаю, не ўяўляю нават, хто мог яго збіць! Вось гэтая паненка вам сама пацвердзіць, я быў з ёй», — кажа Лепарэла Дзэрліне, паказваючы на донну Эльвіру, як на ўласнае алібі ў справе нападу на Мазэта.

— Маўчыш? Тады я распавяду пра сябе. Ты мне сказала, што ўсё скончана, і я хадзіў агаломшаны, доўгі час хадзіў. Проста не мог зразумець, што і чаму. І сапраўды, у мяне былі нядобрыя думкі. Між тым я дзяўчатам увесь час падабаўся. Праўда, часам здараліся казусы, калі я не адказваў узаемнасцю. Ну ды ладна. Праз паўгода я з адной пераспаў. Пасустракаўся з ёй месяцы два. Кожны раз называў яе Нютай. Заплюшчваў вочы — і бачыў цябе. Яна злавалася, і я яе кінуў. З іншай было тое самае, але тая пратрывала ўсяго пару тыдняў. Потым у мяне нікога ўвогуле не было, доўгі час. З мяне нават кпілі, казалі, што мне пасля харавога ў вучэльні трэба ісці ў духоўную семінарыю і рабіцца манахам. Калі я быў на трэцім курсе, на першы курс прыйшла адна дзяўчынка. Прыкладна такога ж росту, як ты, такая ж худзенькая, цёмнавалосая. Цемнавокая, зрэшты, але я да яе пацягнуўся. З ёй не было так лёгка, як з табой, яна негаваркая была, вельмі ціхая. І ёй было ўсяго пятнаццаць, таму я спачатку нават на пацалунках не настойваў — яна ж не была такой развітой. Я хацеў, каб у ёй з'явілася нешта ад цябе не толькі ў абліччы. Мне хацелася, каб яна чытала тое, што і ты, каб у яе быў такі самы гумар. Я гаварыў тваімі словамі, каб яна іх засвоіла. Я сябе падманваў. Яна была вельмі добрым дзяўчом і вельмі бедавала, калі я сказаў, што ўсё скончана. Але, можа, і добра, што ў нас усё было цнатліва. А сказаў я ёй, што ўсё скончана, калі зноў сустрэў цябе.

— Я думала, у цябе быў багацейшы досвед тады. Ты тады быў.

— Я тады проста сумаваў па табе. Настолькі, што нават не думаў — а раптам не атрымаецца, ці

што яшчэ. Проста рабіў тое, што падказваў інстынкт. У мяне такога працяглага ўстрымання потым ніколі не было, што праўда. І ты тады была таксама іншай. Без гэтага страху ўваччу, які быў спачатку. А яшчэ я проста любіў пах тваёй скуры, любіў да цябе дакранацца, і мне прыносіла асалоду проста вадзіць вуснамі і пальцамі на тваіх грудзях, руках, сцёгнах, жываце. Калі ўжо хочаш праўду, то я гэта рабіў тады, калі ты набралася, як бэля, і, хутчэй за ўсё, ты падумала, што мы з табой сапраўды пераспалі. Дзіўна, што ў мяне тады нават эрэкцыі не было, вось гэта дакладна памятаю. Гэта было ўзбуджэнне, але па-за фізіялогіяй.

Гаворачы гэта, ён пасунуўся бліжэй. Стаў асцярожна вадзіць кончыкамі пальцаў па шыі жанчыны, потым слізнуў ніжэй, пад выраз кофтачкі. Прыпаў вуснамі да ямінкі паміж ключыцамі. Ён зноў быў як у трансе, як тады, калі яны стаялі перад люстэркам у вестыбюлі рэстарацыі.

— І цяпер ты таксама хочаш мяне нефізіялагічна? — адной толькі фразай апякла яго Анна.

Грынкевіч зноў адсунуўся і нават павярнуўся спінай да яе. Ну навошта яна так? Ён і сам разумеў, што кажа нешта не тое і не так, як мусіў сказаць, што ўсё павінна быць значна прасцей і лягчэй. Аднак Анна не хацела яму дапамагчы ў кіраванні гэтай размовай. Больш за тое, яна быццам кінула новы выклік, і ў ім прачнулася злосць.

— Я заўсёды хацеў цябе надфізіялагічна, — вымавіў ён, па-ранейшаму седзячы спінай да суразмоўцы. — І вось калі мы ў другі раз развіталіся.

— Я не праганяла цябе тады! — з нечаканай эмацыйнасцю выгукнула Анна.

Грынкевіча здзівіў гэты ўсплёск пачуццяў, яму нават падалося, што ў словах Анны была нейкая сапраўдная, нявыказаная горыч, быццам яна хацела яшчэ нешта распавесці, скінуць нейкі цяжар.

— Не праганяла. Але сказала тое, што забіла адноўлены давер, — пачаў ён адносна спакойна і раптам, неспадзявана нават для сябе, зароў: — Ну якога д'ябла было сачыняць, што я ў цябе не першы?! Навошта ты гэта зрабіла?! Каб выпрабаваць мяне?!

— Я не магу табе гэтага сказаць, — адгукнулася Анна ціхім голасам, у якім чуўся сумны матыў віны.

«А вам, спадар, мне ўвогуле няма чаго сказаць, — звяртаецца Лепарэла да дона Атавіа. — Вы ж ведаеце, у жыцці здараюцца розныя неспадзяванкі...»

Яму не спадабалася тое, як Анна прамовіла апошнюю фразу. Яна зноў нешта хавала? Яна тады казала праўду? Грынкевіч нарэшце павярнуўся да яе тварам і зноў загаварыў, спрабуючы быць адносна спакойным:

— Таму і сышоў. Пасля гэтага мяне і панесла па ўхабах. Не адмаўляўся ад ніводнай магчымасці. Трахаў першую-лепшую, абы сімпатычная. Не сустракаўся ні з кім, але спаў з усімі. Ну, Маша. Я ніколі не лічыў Машу сваёй дзяўчынай, гэта яна сабе прыдумала. А тады мяне як пераклінавала. І ведаеш, калі мы сустрэліся зноў, мне балюча было бачыць цябе з іншымі хлопцамі. І я наўмысна прызначаў з твайго тэлефона спатканні іншым дзяўчатам, і наўмысна прасіў у цябе дапамогі ў выбары букетаў і падарункаў. Ты пагаджалася — і мяне гэта злавала яшчэ болей. Злаваў гэты твой спакой і пафігізм. Калі я прыходзіў да цябе, ты паводзілася так, быццам табе ўсё адно, ці ёсць я побач, ці мяне няма. Я ўспрымаў кожную сустрэчу з табой як паразу, як быццам ты мяне зноў і зноў кідала. Я спрабаваў адыграцца за кожную такую паразу.

— Хочаш сказаць, што ты на Ірыне адыграўся?

— Гэта быў амаль рэфлекс. — прызнаўся Грынкевіч. — Яна таго не заслугоўвала, але так ужо выйшла.

Абое адразу неяк паспакайнелі і далей загаварылі ўжо без падвышэння голасу. Анна пачала згадваць той год, канец траўня — пачатак чэрвеня. Іх юнацкае сяброўства імкліва перарасло ў бурны раман з начнымі спатканнямі ці паездкамі на лецішча да сяброў у буднія дні, калі там нікога няма. Ёй было ўсяго пятнаццаць — кожная блізкасць сама па сабе была злачынствам. І кожны раз яна з жахам думала: а што будзе, калі іх зловяць? Гэта было нават страшней за непажаданую цяжарнасць у ейным тагачасным разуменні. Адсюль і вечны страх у вачах, і няздольнасць адчуць нешта яшчэ, апроч гэтага страху.

Але найбольшым страхам было страціць яго, таму яна проста заплюшчвала вочы, каб ён не бачыў яе позірку. Вакол яго было так шмат дзяўчат, яскравых дзяўчат, і Анна разумела, што большасці з іх яна прайграе і ў прыгажосці, і ў розуме. У той травень — чэрвень ён рыхтаваўся да нейкага канцэрта: педагог па фартэпіяна выставіла яго граць разам з іншымі неспецыялістамі. На курсе ў іх была выключная прыгажуня Ларыса — і вось з гэтай Ларай ён граў на канцэрце ў чатыры рукі. Зразумела, што яны шмат займаліся разам. А яшчэ Грынкевіч пачаў выводзіць Лару ў кіно і на марозіва. З гэтага ўсё і пачалося.

— А пасля я сустрэла «залатога хлопчыка», — распавядала Анна. — Ён улягаў за мной так, як ты за Ларай.

— Я не ўлягаў за ёй, — з крывой усмешкай адпрэчыў Грынкевіч, які нават не адразу згадаў тую дзяўчыну, але здзівіўся, што Анна пра яе памятае. — У яе, здаецца, быў надта небяспечны хлопец, я б не рызыкнуў. Але гэта жарт. Насамрэч у мяне была ты. І ты трымалася са мной як бестурботнае стварэнне, якога ўсё задавальняе. Дый увогуле, хіба я рабіў нешта не тое? Ці мела ты да мяне ўцямныя прэтэнзіі?

— Наконт прэтэнзій. Справа ў тым, што на той момант я гэтых прэтэнзій да цябе назбірала дай божа колькі, — сказала яна. — Але я пятай кропкай адчувала, што пакуль я іх не выказваю, усё будзе добра. А калі я спрабавала паглядзець крыху наперад, то мне вельмі ясна малявалася карціна, як ты мяне кідаеш. І ты потым так часта разыгрываў яе перад маімі вачыма, але з іншымі. Я глядзела і думала: як правільна я зрабіла, са мной было б тое самае. Чаму я сказала табе, што ты не першы? Хацела праверыць. А ты мяне не зразумеў, ты нават нічога не запытаўся: не першы дык не першы. Проста ўзяў і сышоў. Было балюча, не апісаць як. Але я тады, прынамсі, не паўзла за табой на каленях і не хапалася рукамі за тваё паліто, як. як.

Апошнія словы яна прамовіла з нейкім новым адценнем адчаю і болю. Грынкевіч насцярожыўся.

— Як хто? Кажы, не бойся. Нам з табой ужо няма чаго страчваць. І саромецца няма чаго. Я пра цябе зашмат ведаю, каб збянтэжыцца.

— Як мая маці за бацькам. Я, Лёша, з маленства ведаю, як агідна выглядае жанчына, выпрошваючы ў мужчыны ўвагі, пяшчоты і цяпла. І калі мне было яшчэ гадоў сем, то я сабе сказала, што ніколі не буду прасіць мужчыну, каб ён мяне не пакідаў. Або я буду кідаць, або сам няхай сыходзіць, аднак трымаць не стану.

— Але.

Клубок пачынаў размотвацца, і нейкія прычынна-выніковыя сувязі рабіліся зразумелымі.

«Ну, вось і здарылася неспадзяванка, — працягвае тлумачыць Лепарэла. — На вуліцы горача, а тут прахалода, выпадкова знайшоў у цемры дзверы, трапіў у гэты дом. Хіба ж я ведаў, чый ён?»

Анну тым часам як прарвала. І яна пачала распавядаць пра сваё дзяцінства, пра маці, што днямі магла сядзець ля тэлефона ў чаканні званка ад бацькі, нібы сабака, якога гаспадары прывязалі ля крамы ці паліклінікі, а самі цішком сышлі. Маці тады ўжо амаль не працавала. Яна часам магла не звяртаць увагі нават на дзіця, якое трэба было пакарміць і пакласці спаць. Анна даволі хутка зразумела, што ад маці нічога не дамагчыся, і навучылася сама з сабой гуляцца, самастойна апранацца і самастойна знаходзіць сякую-такую ежу на кухні. А маці ціха вар'яцела. Нават калі яна была не пры тэлефоне, яна магла проста сядзець у пакоі і паўдня глядзець у вакно.

Калі прыходзіў бацька, маці імгненна ператваралася ў вясёлую і жвавую істоту. Спрабавала быць гасціннай і ветлівай. А бацька прыходзіў толькі дзеля таго, каб забраць дачку на шпацыр. Ён быў прыўкрасны — высокі такі бландзін з правільнымі рысамі твару. Маці аднойчы нават прыдумала казку — маўляў, тата нарадзіўся на сонцы, таму ён такі. Бацька ў свой час любіў дачку: яму, як ні дзіўна, падабалася выводзіць яе ў свет. Яна выглядала як лялька, як Беласнежка з нямецкай казкі, матчыны ўсходнія рысы на мяккім дзіцячым тварыку яшчэ не чыталіся, скура была светлай і матавай, а вочы — блакітнымі. Бацька браў Анну з сабой на рэпетыцыі ў тэатр, на кінастудыю. Там яго ўсе расхвальвалі: ах якое прыгожае дзіця! Прычым гучала гэта менавіта як камплімент самому тату, стваральніку такое красы. Анна любіла бываць у тэатрах і на кінастудыях, там было шмат вясёлых і добрых людзей, якія з ёй вазіліся, частавалі яе цукеркамі і казалі шмат цёплых словаў. Анна паступова стала разумець, што бацьку спачувалі. Маўляў, ажаніўся па вялікім каханні з шызафрэнічкай, атрымалася такое прыўкраснае дзіця, але як цяпер быць. Рупель прымаў гэтыя спачуванні — і пасля кожнага такога выхаду ў свет вяртаў Анну назад, да маці. А тая час ад часу, калі на яе навальваўся смутак, на каленях маліла яго, каб застаўся хоць бы на ноч.Лепарэла заўважае, што мсціўцы як быццам страцілі пільнасць. Трэба скарыстацца момантам і ўцячы ад іх, думае няшчасны лёкай.

Калі маці праходзіла чарговы курс лекавання, бацька пасяляўся ў іх кватэры. Там рабілася чыста, а ў кухні з'яўлялася больш разнастайная ежа. А яшчэ ў кватэры з'яўлялася шмат розных людзей, многіх з якіх Анна бачыла ў тэатры ці на кінастудыі. Сярод іх былі вясёлыя і прыгожыя цёці, якія і наводзілі ў кватэры чысціню і гатавалі ежу. З адной з такіх цёцяў Рупель ужо быў афіцыйна жанаты, але пра гэта дзяўчынка даведалася толькі пасля матчынай смерці.

Маці выкінулася з вакна пасля чарговай адмовы бацькі застацца на ноч. Яна ведала, што ў яго ўжо новы шлюб і новае дзіця на падыходзе, але ўсё адно на нешта спадзявалася і да апошняга старалася яго вярнуць.

Лепарэла імкліва ўцякае.

Сцэна X

Донна Эльвіра, дон Атавіа, Дзэрліна і Мазэта.

Рэчытатыў «Ferma, perfido, ferma!».

— І гэта было агідна, — скончыла Анна свой расповед.

Грынкевіч маўчаў, абдумваючы пачутае. Усё было значна складаней, чым ён думаў, значна глыбей. І ён сапраўды шмат пра яе не ведаў, а насамрэч не было і няма ніякай гульні, былі і ёсць вечныя спробы абараніцца, сысці ад болю ў яшчэ мацнейшы боль. Яму стала шкада гэтую вечную дзяўчынку. Ён не ведаў, што ёй сказаць, таму прапанаваў яшчэ гарбаты. Размова так ці іначай абяцала быць доўгай і гэтай споведдзю не абмежавацца.

Ён запарыў гарбату і прынёс кубкі ў пакой. Анна выглядала так, быццам толькі што выйшла з цяжкай ліхаманкі, ёй было відавочна лягчэй. Аднак Грынкевіч разумеў: сказана і растлумачана далёка не ўсё. І ён задаў пытанне, якога госця ўжо не чакала пасля такой споведзі:

— Чаму ты ўсё ж сказала, што я ў цябе не першы? Прычым ты сказала гэта так, што я паверыў тады. І ўцёк.

Анна здрыганулася, як ад удару токам, але прамаўчала, толькі зрабіла нейкі няўцямны жэст, быццам ад чагосьці адмахвалася. Аляксей не хацеў адступацца і дапытваўся далей:

— Тады я мог паверыць, бо не меў вялікага досведу. Пасля цябе ў мяне былі дзве. Я казаў ужо. Але я ў іх быў не першы і не апошні. А вось яшчэ пазней у мяне была Маша, дый не толькі Маша. У Машы я дакладна быў першым. Прычым яна ад самага пачатку не была такой скаванай, як ты. Ну добра, яна, будзем лічыць, унікальна адораная. Але я ўсё ж магу адрозніць крыху дасведчаную ад зусім недасведчанай. Нават з улікам тых ровараў, якія мы з табой вынаходзілі. Дык навошта ты мне гэта сказала? Хацела мяне эпатаваць? Удалося.

— Давай не будзем пра гэта. І так ужо шмат сёння прагаварылі.

— Нюта. Мы б маглі быць разам, калі б не тая твая дурасць. Дык я быў першым?

«Стой, нягоднік, стой!» — крычыць донна Эльвіра лёкаю, але марна: ён сапраўды ўцёк.

— Не.

Гэтае лаканічнае прызнанне агаломшыла Грынкевіча, можа быць, яшчэ болей, чым тады, у юнацтве. Ён ужо замірыўся з тым, што Анна тады зрабіла памылку, бо імкнулася яго выпрабаваць. Але навошта яна зноў такое кажа? Ці, можа, яна ўсё ж не хлусіць, дый тады не хлусіла?..

— Расказвай, — сказаў ён пасля вельмі-вельмі працяглага маўчання.

— Табе не абавязкова ўсё-ўсё пра мяне ведаць.

У адказ на гэта ён брудна вылаяўся. Потым усё ж узяў сябе ў рукі.

— Мне гэта важна! Хачу зразумець цябе да канца, а ты зноў закрываешся! Хачу нарэшце адпусціць цябе. Ціха адпусціць і пачаць жыццё спачатку. Ты ж выходзіш замуж за Гюнтара, у мяне выбару няма. Не пакідай мне на развітанне ніякай недасказанасці, так будзе прасцей.

— Лёша, гэта для мяне вельмі непрыемны ўспамін.

Анна ўся сціснулася, зрабілася слабенькай і мізэрнай. Да гэтага яна была стомленай, можа быць, раздражнёнай, перапужанай, але не мізэрнай. Цяпер у яе вачах было прыніжэнне і віна за нешта прыкрае.

— Цябе згвалтавалі? — выказаў здагадку Грынкевіч.

— Не зусім так. Гэта было яшчэ ў Краснаярску. Я туды трапіла ў дзесяць гадоў. Там жыла бабуля. Яна забрала мяне, каб спрасціць бацьку і мачасе жыццё, калі мая маці памерла. Ты ж яе памятаеш.

— Так. Яна цябе любіла, і абсалютна шчыра.

— Гэта праўда. Хоць нехта пачаў мной займацца, выхоўваць мяне. Я ж у побытавым сэнсе была тады чатырохгадовым дзіцём. А бабуля — прыстойная немка. Як гатаваць абед з трох страў, прасаваць школьную форму і мыць вокны — гэта я хутка даведалася. За ўсім жа астатнім бабуля не ўсачыла. Яна ж мяне лічыла зусім дзіцём. А тым часам быў у нас у школе адзін. Як гэта яго мякчэй назваць. Гісторык.

Грынкевіч слухаў расповед, які раптам пайшоў у Анны амаль нязмушана, і яму зноў хацелася думаць, што яна проста сачыняе, эпатуе яго. Гісторыя, зрэшты, была не такой ужо неверагоднай: дзяўчынка, якую ніхто ў гэтым свеце не любіў, прывязалася да дарослага чалавека. Яна пагаджалася на ўсё, абы толькі размаўляць з ім, расказваць пра сваё жыццё. Яна думала, што цяпер яе звяжуць з дарослым нейкія трывалыя ніткі, што ён нікуды ад яе не падзенецца. Ён у сваю чаргу прасіў не казаць бабулі, бо яна можа няправільна зразумець. Анна і не думала камусьці казаць, бо парушаная таямніца аўтаматычна адбірала б у яе гэтага чалавека, да якога яна адчувала невядома што. На фізічным узроўні яна была ў найлепшым выпадку абыякавай, а ў найгоршым — пераадольвала гідоту. Але яна не казала яму: «Мне не падабаецца», — бо сувязь магла скончыцца.

Бабуля западозрыла нешта праз некалькі месяцаў. Потым быў прыніжальны візіт да лекара і допыт: хто? Анна маўчала. Праўда, сустрэчы з настаўнікам давялося спыніць. Пазней ён паспрабаваў завабіць да сябе іншую дзяўчынку прыкладна такога ж веку, але тая не пайшла. Знайшлася новая ахвяра, якую гісторык ужо банальна згвалтаваў у летніку. Тут на яго завялі крымінальную справу. Але ён быў не проста настаўнік, а зяць начальніцы РАНА. Сам ён меў жонку і гадаваў з ёй дзвюх дзяўчатак-блізнятак гадоў дзесяці. Цешча зрабіла ўсё, каб справу спынілі, задзейнічала ўсе магчымыя сувязі і знаёмствы. Пра дзяўчынку ў летніку сказалі, што яе злавіў п'яны мясцовы падлетак, які потым знік. Самадуравінаватая, няма чаго хадзіць увечары за тэрыторыю летніка, сказалі ў міліцыі і нібыта працягвалі шукаць злачынцу, але неяк млява. Настаўнік пры гэтым ціха выпаў з кола падазраваных і нават сведкаў, але чуткі паўзлі. Тады бабуля і запыталася ў Анны: ён?

Бабуля любіла ўнучку такой, якая яна ёсць, а таму не стала яе ні ў чым вінаваціць. Амалія Рупель была ўпэўненая, што адзінаццацігадовая дзяўчынка не можа быць самадуравінаватай. І калі дарослы мужчына неяк скарыстаўся сітуацыяй, яго за гэта трэба судзіць. З такім перакананнем бабуля і пайшла ў міліцыю. Гісторыка зноў дапыталі па гэтай справе, праўда, толькі як сведку.

— Чым гэта скончылася? — спытаў Грынкевіч, калі Анна змоўкла, на паўслове абрываючы расповед.

— Нічым. Бабуля загадала майму бацьку прыехаць, распавяла пра ўсё, сказала, што гэтага мярзотніка трэба пасадзіць. А тата сказаў, што не трэба нам увязвацца ў гэту гісторыю, ніхто нічога не ведае — дый добра. Пашанцавала яшчэ, што я засталася жывая, здаровая і нецяжарная. Тут якраз падвярнуўся варыянт з абменам, і мы з бабуляй з'ехалі ў Піцер, дзе пра мяне і настаўніка ніхто не мог даведацца.

— І ён так і застаўся на свабодзе?

— Курсе на пятым ездзіла туды са спектаклем. Гартала ў гатэлі мясцовую прэсу, дык убачыла інтэрв'ю з ім. Ён цяпер дырэктар нейкага дзіцячага дабрачыннага фонду.

Дзэрліна і Мазэта таксама ў роспачы: нягодны лёкай нягоднага гаспадара ўцёк, як яны такое дапусцілі?!

Анна дапіла гарбату. Крыху пазней яна прызналася, што ўсе гэтыя гады нікому не выплюхвала ўспаміны пра Краснаярск. Цяпер ёй, натуральна, стала лягчэй.

— Калі я вярнулася ў Піцер, мне адразу арганізавалі нямецкую спецшколу па вялікім знаёмстве, дзіцячую студыю і дзіцячы хор, — працягвала яна. — Усё, абы я забылася пра Краснаярск. А потым з'явіўся ты. З табой усё само сабой склалася. Кожнае маё жаданне тады здзяйснялася. Ты нават тэлефанаваў мне тады, калі я гэтага вельмі хацела. А потым як быццам сувязь пачала слабець. Я перастала прадчуваць у дэталях добрае, затое выдатна бачыла кепскае. Я не верыла ў магчымасць аднаўлення такой сувязі, якой яна была спачатку. Вось таму і вырашыла цябе кінуць, як толькі падвярнуўся той «залаты хлопчык». Гэтак я падманвала свой лёс.

— Дзевяць гадоў таму я паклікаў цябе ў N. Ты таксама падманвала лёс? Ты не паехала тады, але ж цяпер ты тут. Лёс існуе, Нюта. І сувязь існуе, нікуды яна не падзелася. Я сніў цябе меней чым за месяц да твайго прыезду. І гэтая размова магла адбыцца значна раней, ты проста адклала яе амаль на дзевяць гадоў.

— Па-першае, я тады ўспрыняла тваю прапанову як п'янае трызненне, — пачала апраўдвацца Анна. — І калі ты нядаўна прыгадаў мне гэта, я вельмі ўразілася. Я не магла падумаць, што гэта было запрашэнне, што ты ўвогуле бачыў ува мне жанчыну на той момант. Па-другое, я ўжо хацела стаць рэжысёрам, прычым сапраўдным, не з оперна-рэжысёрскага факультэта. Там жа адны вакалюгі-няўдачнікі. А тут: «Паедзем са мной у N». У тыя пару гадоў я на цябе вельмі шчыра і па-жаночы злавалася, ну, пра гэта мы ўжо размаўлялі, чаму я мяняла каханкаў як пальчаткі. У той дзень, калі ты сышоў, дакладней, калі ты мяне сам кінуў. калі я сказала, што ты не першы. Я сядзела пад дзвярыма гадзіны тры і ціхаціха скуголіла. Потым згадала, што маці таксама садзілася вось гэтак жа на падлогу і чакала, што бацька патэлефануе.

— Дык што рабіць будзем, Нюта?

Анна нічога не адказала. Тады ён проста абняў яе адной рукой за плечы — хацеў, каб пасля гэтай нялёгкай споведзі яна адчула спагаду і цеплыню. Але яна, наадварот, яшчэ болей закрылася.

— Здаецца, ты хацеў, каб я ўсё распавяла табе. І ты хацеў мяне ціха адпусціць, ці не так? Вось і адпусці.

Госця ўхапілася за ратавальнае кола іроніі і дзякуючы яму зноў авалодала сабою. Цяпер па ейным выглядзе нельга было сказаць, што яна некалькі гадзін запар выварочвала ўласную душу. Анна паглядзела на гадзіннік. Было ўжо позна, адзінаццатая вечара. Яна раптам па-дзелавому прыгадала, што заўтра апоўдні вялікая рэпетыцыя, прычым ужо з элементамі дэкарацый. Стала збірацца, хоць Аляксею было відавочна, што размова яшчэ не скончаная. Адкладвала на потым? Яшчэ гадоў на дзевяць-дзесяць?

Грынкевіч тым часам згадваў адзін нядаўна ўбачаны фільм — ці то на ютубе, ці то на нейкім іншым сайце. Гэта быў фільм пра азіяцкую дзяўчыну, піяністку з чатырма пальцамі, па два на кожнай руцэ, якая пры гэтым грала складаныя творы. Як яна грала — іншае пытанне, але там жыла музыка. Яна хацела граць музыку сваімі недаразвітымі рукамі, і яна рабіла гэта. Анна мела скалечаную душу. Ці можа яна адчуваць гэтай душой так, як адчуваюць іншыя, здаровыя людзі? Ці захоча яна гэтаму, прынамсі, вучыцца? І ці добры з яго, Грынкевіча, настаўнік? Уласных душэўных выродстваў хапае.

«Сябры мае, — кажа дон Атавіа. — Цяпер у нас няма ніякіх сумневаў у тым, што дон Джавані і ёсць забойца бацькі донны Анны».

— Нагадай, які ў цябе нумар дома? — запыталася Анна, выклікаючы таксоўку праз мабільнік.

— Саракавы, — адказаў Грынкевіч, у якога ў адну хвілю здарыўся сапраўдны інсайт: ён ужо ведаў, што мае зрабіць.

Таксоўку абяцалі падаць праз пяць хвілінаў. Ён выйшаў разам з госцяй на вуліцу, дзе замест дробнага дажджу цяпер падаў мокры снег — буйны, як кавалкі ваты. Паветра было вільготным, а таму студзіла горш за мароз. Анна стаяла, паціраючы далоні ў пальчатках. Таксоўка не ішла.

— Ды дзе ж яна?! — з лёгкім раздражненнем прамовіла Анна.

— Відаць, хоча, каб мы скончылі размову. Вырашыла нам не замінаць, таму не едзе.

— Не кажы глупстваў, скончылі мы размову. Ты мяне адпусціў? Адпусціў. Чаго табе яшчэ ад мяне трэба?!

— Што цябе так раздражняе? Не хочаш сапраўды разабрацца? Думаеш, пераліла ваду з пустога ў парожняе — і на гэтым можаш спаць спакойна? Ты хоць сама заўважыла, колькі супярэчлівых рэчаў мне сказала? Тым не менш ты сыходзіш абсалютна ўпэўненая: я вось такая пакутніца, а ён сам ва ўсім вінаваты, бо не адчуў і не зразумеў. Сувязь, маўляў, парушаная. Якая выгодная пазіцыя!

— Не крычы на мяне! Мне і так вельмі паскудна пасля нашай размовы. Столькі бруду з мяне выйшла. А ты ўсё не сунімаешся. І ўвогуле я не разумею, што ты зноў вярзеш.

— Усё ты разумееш! Але пры гэтым перакладваеш усю віну на мяне. Табе ўвогуле зручна быць ахвярай. Прыстасавалася і нічога змяняць не хочаш! Ну прабач, не развіваў з дзяцінства экстрасэнсорныя здольнасці, не ведаў ад пачатку ўсю тваю гісторыю. Не ўмею я гуляць у гульню «зразумей мяне». Я кемлівы, да мяне звычайна хутка даходзіць, калі мне нешта кажуць. А яшчэ я магу быць тактоўным. Ты сама магла мне пра гэта распавесці?

— Пра што?! — выбухнула Анна і следам за Грынкевічам перайшла на крык. — Пра тое, як я з нямытых талерак рэшткі ежы падбірала, калі ў маці была дэпрэсія? Ці пра тое, што я рабіла з тым мярзотнікам у Краснаярску? Ты проста не бачыў свайго твару, калі я табе гэта расказвала. Ты выглядаў так, быццам цябе ўніз галавой павесілі над выграбной ямай, прабач за такое параўнанне. Але ж слухаў. А тады ты не зразумеў, ты спужаўся і ўцёк.

— Я б усё прыняў, калі б ты мне ўсё шчыра расказала, але ты мне ніколі нічога не тлумачыла. Звонку ўсё добра, усё падабаецца, ніякіх прэтэнзій і патрабаванняў.

— Ад тых, хто шмат патрабуе, стараюцца пазбавіцца! Я гэта добра засвоіла, занадта добра. Так паўсюль, не толькі паміж мужчынам і жанчынай. Ты калісьці казаў: у адносінах павінна быць палётнасць. А я гэта разумела як нежаданне прымаць на сябе чужыя праблемы.

— Ты мне не чужая была. І ёсць. Былі нашыя стасункі — і былі твае фантазіі і страхі.

Дон Атавіа прапануе мсціўцам адпачыць у гэтым доме некалькі гадзін.

— Гэта ўжо мае праблемы, а не твае. Дзе, маць яе за нагу, таксоўка?!

— Гэта і мае цяжкасці! Прынамсі, былі маімі цэлых пятнаццаць гадоў. Толькі я не ведаў, у чым яны і што з імі рабіць. Дарэчы, а Гюнтару ты расказала? Што ён увогуле ведае пра тваё мінулае?

— Лёша, я не клінічная ідыётка, каб расказваць яму пра такое! І ўвогуле, давай не будзем пра Гюнтара. Ён тут не пры чым! Ніводная жанчына, калі ў яе ёсць крыху мазгоў, ніколі не стане расказваць мужчыне пра сваё мінулае. Гэта закон! Прынамсі, калі жанчына хоча мець з гэтым мужчынам трывалыя стасункі. Табе я гэта расказала, таму што ў мяне з табой ніколі не будзе трывалых стасункаў. Бо я не клінічная ідыётка. Я казала супярэчлівыя рэчы? Добра. Але я хоць бы не хлусіла. А вось ты хлусіш на кожным кроку. Я не пра сённяшні дзень, а ўвогуле. І я не збіраюся звязвацца з бабнікам, хлусам і да таго ж алкаголікам!

Такой раз'юшанай Грынкевіч яе не бачыў яшчэ ніколі. Анна хадзіла па пляцоўцы ля пад'езда, адчайна і хаатычна жэстыкулюючы і выгукваючы ўсе гэтыя абразы са страшнай моцай. Яму захацелася сысці і пакінуць яе адну пад гэтым паскудным мокрым снегам. Хай паўзе да свайго Гюнтара! Зрэшты, ці не тое самае ён казаў сабе пару тыдняў таму? І да чаго гэта прывяло?

— Гюнтар не алкаголік, — адказаў Грынкевіч, спрабуючы стрымлівацца, але яго таксама несла на імклівае крэшчэнда. — А яшчэ ён мае сувязі, грошы і з ім ты можаш атрымаць пашпарт грамадзянкі Еўрасаюза. Але што ён будзе рабіць, калі ў цябе здарыцца чарговы заскок? Ты мне стварала ілюзію палётнасці ў адносінах, а цяпер яму робіш такое самае. Аднак у пэўны момант ты можаш сарвацца. Што цябе з ім звязвае, апроч разліку? Вось у што я не хачу верыць, дык гэта ў тое, што ты стала халоднай меркантыльнай сукай, якая дзеля ўласных кар'ерных мэтаў пойдзе на ўсё!

— Так, даражэнькі, я стала такой вось сукай! І не твая сабачая справа, як я буду ўладкоўваць сваё жыццё!

У гэты момант адчынілася акно на другім паверсе і нехта з суседзяў крыкнуў:

— Маладыя людзі! Я зараз на вас міліцыю выклічу! Што за крыкі?!

Грынкевіч стаў выбачацца і казаць, што ўсё ў парадку. Сусед зачыніў акно. Анна між тым працягвала мітусіцца, як пантэра ў клетцы.

— Дзе таксоўка?! Можа, яны што наблыталі? — пыталася яна. — Які ў іх нумар, я забылася. Я тут у N не паспела вывучыць нумары таксовак. Лёша, які нумар у гэтай службы таксі? Ты мяне чуеш?!

— Не крычы, а то і праўда міліцыю выклічуць. А я не гатовы заночыць у пастарунку.

Тут у Анны зазваніў мабільнік.

— Так, выклікала. Пятнаццаць хвілінаў стаю ля пад'езда. Пачакайце. Дом нумар сорак, пад'езд другі. Усё слушна. Я пераблытала нумар дома?! Лёша, які ў цябе нумар дома. Ты што робіш?!

Ён вырваў у яе з рук тэлефон і скінуў размову з дыспетчарам. Анна паспрабавала адабраць у яго мабільнік, але Грынкевіч шпурнуў яго некуды ў кусты.

— Дваццаць шосты ў мяне дом, — сказаў ён, зграбаючы Анну ў абдымкі. — А ты нарэшце падала голас, гэта ўжо нешта. Прынамсі, я ведаю, што злосць і гнеў ты выяўляць умееш. Questa furia disperata!

— Адпусці мяне і знайдзі мне мой тэлефон! Іначай я сапраўды буду крычаць і з вялікай асалодай здам цябе мянтам.

Дон Атавіа абвяшчае, што неадкладна паведаміць пра злачынствы дона Джавані ўладам. Свавольнік павінен быць пакараны правасуддзем.

Ён адпусціў яе, але сам застаўся на месцы. Яна была жанчынай, але ж пры гэтым яна была рэжысёрам.

— Мабільнік! — жорстка прамовіла Анна. — А калі ты яго ў дадатак разбіў.

— Мы яшчэ не скончылі размовы.

— Мабільнік!

Грынкевіч зразумеў, што перайшоў мяжу. Або ён усё яшчэ недастаткова ведаў Анну, або за гэтыя гады яна змянілася больш істотна, чым ён думаў. Ён моўчкі дастаў уласны тэлефон, набраў Аннін нумар, каб хутчэй знайсці мабілку па гуку.

Тое, што ён пачуў, калі загучаў рынгтон, прымусіла Грынкевіча страпянуцца. Гэта быў другі эпізод з восьмай, фінальнай п'есы «Крайслерыяны» — жарсная, парывіста-безнадзейная тэма. Гэтую п'есу ён граў калісьці на заліку па фартэпіяна — якраз тады, калі Анна прамяняла яго на «залатога хлопчыка». Мала хто ведаў, з чаго ў васямнаццацігадовага хлопца атрымалася такая пранікнёная інтэрпрэтацыя музыкі Шумана. А ён проста спавядаўся інструменту, выплюхваў свой боль.

— Прынамсі, буду ведаць, што за музыку ты паставіла на званкі ад мяне, — сказаў амаль шэптам, падаючы Анне яе тэлефон. — І, прынамсі, буду ведаць, што ты лепшая, чым пра сябе толькі што нагаварыла. І заўсёды была лепшай. І будзеш.

— Змоўкні ты нарэшце. Мне блага, вельмівельмі блага. Хіба не бачыш?

— Ты гэтую музыку слухала, калі хацела, каб я вярнуўся, так? І я тады вярнуўся. Нездарма ж ты цяпер паставіла яе на мае званкі. Толькі на мае, праўда?

Анна раптам затуліла твар рукамі. Яна ціха прамаўляла, што часам ненавідзіць яго, што ёй не варта было ехаць у N, што за гэтыя паўтара месяца ў яе ў галаве ўтварыўся вэрхал і жыццё пачало плавіцца, як свечка, што яшчэ крыху — і яна з'едзе з глузду. Ён разумеў, якая барацьба ідзе ў ейнай скалечанай душы, але раптам сам пачуўся знясіленым і раздушаным успамінамі, музыкай і гэтым нечаканым адкрыццём. Ён не ведаў, што яшчэ можна і варта зрабіць. А яна сыходзіла. Яна вельмі рэзка зрушыла з месца і хуткім крокам пайшла ад яго пад'езда. Грынкевіч стаяў і глядзеў Анне ўслед. Дык ці варта было правакаваць яе на гэтую пачварную сцэну, толькі каб яна цяпер сышла?

Ён стаяў на месцы, а ў вушах усё яшчэ гучала гэтая тэма з фіналу «Крайслерыяны». Ананкэ, няўжо ты такая няўмольная?! Няўжо нічога нельга зрабіць?!

— Нюта! — выгукнуў ён, калі Анна ўжо выходзіла з двара яго дома. — Я цябе кахаю!!!

№ 21: Арыя «II mio tesoro».

— Я цябе кахаю! Кахаю цябе! — яшчэ раз выгукнуў ён і сарваўся з месца, каб дагнаць, спыніць яе, як быццам нехта моцна штурхнуў яго ў спіну.

Яна не абярнулася, пачуўшы яго вокліч, але пайшла павольней. Грынкевіч дагнаў яе ўжо на вуліцы, ля светлафора. Толькі калі ён стаў перад ёй, Анна спынілася. «Чаму ты не сказаў гэтага раней, а цяпер крычыш на ўсю вуліцу, як пацярпелы?» — чыталася ў ейных вачох. Але позірк ужо не быў ні жорсткім, ні злосным.

— Я цябе кахаю, — паўтарыў Грынкевіч ужо зусім ціха і амаль безнадзейна. — І даруй мне, што я не сказаў гэтага шмат гадоў таму. Гэта было так проста і лёгка, а я лічыў усё простае — банальным. Гэта мая віна, я ведаю. Як ты магла перада мной раскрыцца, калі я не сказаў табе гэтага? Як ты магла мне давяраць?

Дон Атавіа просіць сваіх раптоўных гасцей пабыць з яго нявестай доннай Аннай і супакоіць яе.

Анна маўчала. Снег падаў на ейныя вейкі і кропелькамі збягаў па шчаках. Але не, яна не плакала. Яна нават прасвечвала лёгкай усмешкай гэты расталы снег на сваіх шчаках.

— Даруй мне маё маладушша. Даруй мне, што замест каб вылекаваць, яшчэ больш параніў цябе. Даруй мне, што сышоў, калі ты стаяла на парозе і вачыма прасіла застацца. Даруй мне, што безліч разоў прынізіў і абразіў у табе жанчыну. Што не тыя словы падабраў, калі ўсё ж захацеў нешта зрабіць дзеля цябе. Што занадта часта быў рэзкім, грубым, здзеклівым. Даруй мне, дзяўчынка мая. Каханая.

Ён асцярожна выцер пальцамі яе змакрэлыя ад снегу шчокі і прытуліўся лбом да яе халаднаватага лба. Анна па-ранейшаму слухала яго моўчкі.

— Тваё вяртанне і «Дон Джавані» — гэта разам было цудам. Я ўжо два месяцы жыву разоў у дзесяць хутчэй, чым раней, баюся не паспець. Я і бацьку не паспеў шмат чаго сказаць, а вось бачыш, як яно атрымалася. І ведаеш, я хачу, каб прэм'ера была як найхутчэй, бо я даўно пра гэта марыў. Але я і баюся яе. Бо прэм'ера «Дона Джавані» цягне за сабой твой ад'езд. Таму я жыву з адчуваннем насоўвання катастрофы. У дзень смерці Моцарта я ажыццяўлю мару свайго жыцця. А ты пабярэшся з Гюнтарам акурат тады, калі па майму бацьку будзе трыццаць дзён. Мне страшна ад гэтых супадзенняў. Я цудоўна разумею, што не магу затрымаць цябе, бо мойры ўжо адмералі гэтую нітку, засталося толькі адрэзаць. Але дзякуй табе за тое, што ты разам са мной ажыццяўляеш маю мару. І за тое, што я нарэшце стаў, можа, хоць крышачку лепшым. Што зразумеў, як радасна прызнавацца ў каханні і прасіць даравання.

Анна дазволіла сябе абняць і пакорліва паклала галаву на мужчынскае плячо. Грынкевіч не ведаў, што будзе далей, праз пяць хвілінаў, праз гадзіну, праз дзень і праз год. Але цяпер ён адчуваў палёгку і неверагодную свабоду. І расталы снег, які падаў і на ягоны твар таксама, раптам змяшаўся са слязьмі. Яны пабеглі па яго шчаках, але не такія пякучыя, як гэта было ў той вечар. Гэта былі слёзы вызвалення, так можа плакаць чалавек, які пасля доўгіх месяцаў без руху зноў пачаў хадзіць. Яго душа, таксама скалечаная і выродлівая ў многіх сваіх праявах, наноў спазнавала радасць простых пачуццяў.

«Суцешце яе, каб яна асушыла ад слёз свае прыўкрасныя вочы», — просіць дон Атавіа.

— Госпадзе. — нарэшце прамовіла Анна, не гледзячы яму ў твар. — Як жа я цябе заўсёды баялася, Лёша. Можа, таму я ўцякала ад цябе. Ведаеш, які сон я бачу ўсе гады знаёмства з табой? Варыяцыі розныя, але агульны сюжэт такі. Я сплю, раптам прачынаюся ад таго, што ты прабіраешся ў цемры да майго ложка. Моўчкі бярэш мяне на рукі і нясеш невядома куды. Я пытаюся: куды? Ты маўчыш. Я кажу: я не хачу, вярні мяне назад. Ты нічога не адказваеш. Ты толькі паскараеш рух і ўжо бяжыш, трымаючы мяне на руках. Наперадзе нейкае поле, яно асветленае нерэальна яркім месяцовым святлом. Я ў жаху прыціскаюся да цябе, абдымаю цябе за шыю. Ты нясеш мяне далей. Раптам я бачу, як у нас за спінай адзін за адным адбываюцца выбухі. Я не чую гукаў выбухаў, толькі бачу мноства вогненных шароў, што ўздымаюцца ў неба. Потым бачу, што наперадзе роў. Шырокі і глыбокі роў з вадой. А выбухі ў нас за спінай усё бліжэйшыя. І тут становіцца зразумела, што мы ў пастцы. Мне робіцца яшчэ страшней, але ты раптам нечакана лёгка пераскокваеш гэты роў са мной на руках. І толькі пасля гэтага адпускаеш мяне. Я бачыла гэты сон некалькі дзён таму, якраз калі ты з'ехаў у Мінск, таму так дакладна ўсё апісваю.

— На гэтым сон і скончыўся?

— Не. Ты адпусціў мяне, а сам некуды пайшоў. Я сядзела, знясіленая, на зямлі і крычала: не пакідай мяне, як жа я без цябе. А ты ішоў далей і раптам знік. Я прачнулася ў такім стане, што цэлы дзень не магла апамятацца. Мне падавалася, быццам нешта можа здарыцца. А сёння мне сказалі пра твайго бацьку. І я ішла да цябе проста каб упэўніцца, што з табой усё добра.

Яна раптам яшчэ цясней да яго прытулілася, як быццам не хацела адпускаць.

— Хочаш праўду? — працягвала Анна. — Я парвала з Гюнтарам. Зусім. Літаральна пару дзён таму, як сон пабачыла. Калі ён прыехаў сюды, на наступны дзень пасля таго нашага спаткання, я адчула, што ўсё развальваецца. Я не змагла з ім спаць. А потым выказала ўсё, што думаю наконт яго мужчынскіх здольнасцяў. Натуральна, ён абурыўся і заявіў, што, напэўна, гэта я з табой тут у N забаўляюся. Я сказала, што нічога не было і.

— Нюта.

І ён пацалаваў яе, і вусны ейныя гарчылі ад гэтага мокрага снегу. Але ён не адчуваў пры гэтым унутранага адчаю і безнадзейнасці, з якой спрабаваў утрымаць Анну зусім нядаўна. Цяпер гэта было як тады, у далёкія часы юнацтва, калі яны развітваліся вечарамі ў пад'ездзе яе дома і калі яна сама не хацела ад яго сыходзіць.

— Я тады ў рэстарацыі не сказала табе, што ты добра цалуешся. — прамовіла яна з усмешкай, сапраўднай шчаслівай усмешкай.

— О. Дык ты ж сама мяне гэтаму калісьці навучыла. Зрэшты, я шмат якія рэчы няблага раблю. Праўда, тут вуліца, грамадскае месца. Мянты, зноў жа. Дый увогуле — вельмі халодна, вельмі шмат вопраткі. Застаецца толькі цалавацца.

— Дурненькі. — рассмяялася Анна і злёгку пхнула яго кулачком у плячо.

Тады ён, таксама смеючыся, падхапіў яе на рукі і панёс назад, да свайго дома. Яна спужалася, папрасіла не рабіць глупстваў, адпусціць яе, але ён выканаў гэтую просьбу толькі ля пад'езда. Нават пажартаваў пра ейныя сорак восем кілаграмаў вагі ў паліто і боціках.

— Ты не бойся мяне, — ужо без смеху сказаў Грынкевіч, убачыўшы ў Анніных вачох водбліскі невытлумачальнага страху. — Хіба я пакрыўдзіў цябе ў тым сне?

— Не, — пахістала яна галавой. — Проста давярацца — яно ведаеш як складана.

«Скажыце маёй каханай, што я гатовы памерці дзеля яе. Але я ўсё ж вярнуся!» — прамаўляе Атавіа.

Яны ўваходзілі ў тую ноч, як у халаднаватую марскую ваду — няспешна, прыслухоўваючыся адно да аднаго, наноў адно аднаго вывучаючы. Анна папрасіла выключыць электрычнасць, але рассунула шторы на вакне. Месяцовае святло мяшалася з агнямі ліхтароў і пранікала ў пакой. Анна стаяла ля вакна і павольна выцягвала з валасоў шпількі. Вось яна сабрала іх у жменю, і яны бразнулі, пакладзеныя некуды на стэлаж. Грынкевіч на ейную просьбу адышоў і чакаў яе ў ложку. У гэтай паўцемры ён глядзеў, як Анна без усялякага манернічання зняла вопратку і пакінула яе на падлозе, быццам прыйшла на ціхі марскі пляж, дзе яе ніхто не бачыць, і зараз проста будзе купацца. Скура адсвечвала срэбрам, як у вядзьмаркі, гатовай да начнога палёту; доўгія, як у русалкі, валасы струмяніліся па плячах. Яна змянілася, думалася Грынкевічу. Цела за гэтыя гады набыло прывабную плаўнасць ліній, а раней яна была амаль як падлетак. Але ён злавіў сябе на тым, што разглядае даўно каханую жанчыну як нешта чужое. Адзначае невялікія, правільнай формы грудзі, прыгожы пераход лініі таліі ў лінію клубоў, точаныя сцёгны і лыткі — нават у такім асвятленні ён даволі добра мог разгледзець яе, іншую, не такую, як раней. Адчувае, як гэтае цела хвалюе яго, зусім іначай, чым у тыя часы. І баіцца гэтага хвалявання. Яно падавалася яму здрадай.

Толькі калі яна лягла побач і прытулілася да яго ўсім целам, ён зноў адчуў у ёй тую, ранейшую Нюту. І неістотна, што яна цяпер была смялейшай і ярчэй адгукалася на кожнае яго дакрананне. Ён пазнаваў дотыкі яе рук і вуснаў на сваім целе, яе халаднаватую скуру, што пахла травеньскім дажджом, яе мядовы голас і словы, якія яна ў жарсным паўтрызненні шаптала яму. Яна з пяшчотнаю сілай чарадзейкі Альцыны сцірала з яго ўспаміны пра іншых жанчын і вызваляла сэрца ад даўняга болю. Яна зноў вяртала яму самога сябе.

«Ідзіце да маёй любай нявесты, сябры мае, пабудзьце з ёй...»

А потым яны ляжалі пад коўдрай і са смехам згадвалі свой шумлівы дыялог пад суседскімі вокнамі, перадражнівалі адно аднаго.

— Якія мы ўсё ж. артысты. — раптам сказала Анна, але ўжо з меншай весялосцю. — Робімся сапраўды натуральнымі і шчырымі, толькі калі распранемся. Слухай таямніцу. Хоць для цябе, напэўна, гэта і не таямніца. Я да сённяшняга дня верыла, што ў мяне агіда да мужчын. Я лічыла, што яны занадта многа хочуць. Усё думала, калі ж мне нарэшце і самой насамрэч гэтага захочацца. Але гэтага не адбывалася.

— А са мной тады?..

— З табой у мяне спачатку быў панічны страх перад усім на свеце, але найбольшы — перад тым, што я цябе страчу. Потым той дзень. Я не памятаю, што гэта было на ўзроўні цела, я была проста шчаслівая, бо ты быў побач. А потым. Потым была якраз агіда да іншых. Пасля твайго ад'езду я пачала жыць манашкай, гэта праўда. У мяне некалькі гадоў не было зусім нікога. Потым Гюнтар, патрэбы — ніжэйшыя за слабыя. Так я і стала жыць, пакуль мы зноў не сустрэліся. А цяпер у мяне адчуванне нейкага адкрыцця, хоць, здаецца, чаго я толькі не каштавала.

— Дурнічка. Хіба справа ў карцінах і позах?

Ён заснуў пад яе шэпт, сплятаючы сваё цела

з целам Анны ў марскі вузел абдымкаў. Потым сон плаўна перацёк у мілаванне, як жвірок у пясочным гадзінніку. І так яны да самай раніцы то прачыналіся, то засыналі на непрацяглы час. І калі ён выйшаў у кухню пакурыць, Анна таксама прачнулася і выбралася з ложка следам за ім. Ён стаяў ля прыадчыненай форткі, а яна цёрлася тварам аб яго плячо.

— Тады было іначай, — лагодна прашаптаў ён. — Ты была стрыжаная.

Анна засмяялася, выхапіла з яго пальцаў толькі напалову скураную цыгарэту, выкінула яе ў вакно. Ён спачатку абурыўся, потым зразумеў, што гэта новая гульня-дражнілка, і пагнаўся за Аннай у пакой. Злавіў яе ў ложку, яна жартам абаранялася ад пераследніка, паміж імі завязалася падушачная баталія, у якой Анна дазволіла сябе перамагчы.

— Калі сур'ёзна, то кідай курыць, — сказала яна, заміраючы ў ягоных абдымках.

«Няхай яна асушыць ад слёз свае прыўкрасныя вочы...»

Раніцай яны пілі каву на кухні, збіраючыся на рэпетыцыю. Анна, быццам гарэзлівае дзіця, сядзела на крэсле з нагамі. На ёй была кашуля гаспадара кватэры, гэты звыклы ранішні ўбор госці, якая не думала заставацца на ноч, але так ужо выйшла. Грынкевіч згадваў яе дваццацігадовую, калі яна сама набывала сабе мужчынскія кашулі. Дзіўна, але ёй пасавала хлапечая вопратка. Нездарма ж яе прапаноўвалі на акторскае амплуа травесці. Праўда, цяпер у яе круглейшыя клубы, дый жанчына ў мужчынскай кашулі на некалькі памераў болей чым трэба — гэта зусім іншая гісторыя і зусім не хлапечы шарм.

Цяпер ягоная вопратка заўсёды будзе крыху пахнуць ейнай гаркаватай парфумай, і гэта цудоўна.

— Што ты будзеш рабіць пасля прэм'еры? — запытаўся Грынкевіч, накладваючы ёй у талерку амлет. — Я так разумею, што ў Нямеччыну ты ўжо не едзеш.

— Пакуль не прыдумала. Хачу адпачыць. У мяне ж паралельна мюзікл у Маскве, якраз пад новы год выпускаць. Вось трэба здаць усю тую працу. Напісаць сцэнар чарговага відэакліпа, мяне прасіў аднакурснік. Потым найду чым заняцца. Гэта калі я адбору не прайду.

— Які адбор?

— Мне ўчора даслалі запрашэнне паўдзельнічаць у адборы на адзін фестываль у Аўстрыі. Там набіраюць рэжысёрскую групу на вялікі оперны праект. Ясна, што сама я там нічога не пастаўлю, але папрацаваць з сусветнымі зоркамі, завесці знаёмствы. Туды трэба ехаць у сярэдзіне студзеня, недзе на месяц.

— А пасля?

— Усё залежыць ад таго, дзе я змагу працаваць.

— А не ў сэнсе працы?

— Усё залежыць ад таго, дзе мяне будуць чакаць.

Апошнюю фразу Анна прамовіла з хітраватай усмешкай. Грынкевіч пацалаваў яе, а потым сказаў:

— Геаграфічна цябе будуць чакаць у N, а пасля ў Маскве. А ўвогуле, што з той геаграфіі. Я буду чакаць цябе паўсюль і заўсёды.

— А я заўсёды буду вяртацца.

Упершыню за некалькі тыдняў у яго нарэш-

це знікла пачуццё трывогі, калі ён падумаў пра тое, што будзе адразу пасля прэм'еры. Пакуль Анна адзявалася і прычэсвалася, ён збіраў ноты і думаў, што цяпер так будуць пачынацца многія-многія дні. І што ў яго цяпер адчуванне, быццам ён жыве з гэтай жанчынай не першы год. Зрэшты, ён так шмат часу быў проста побач, што быць разам выглядала нечым лёгкім і натуральным.

Яны выйшлі з дому і скіраваліся ў тэатр. Анна са смехам казала, як цяпер ашалее сарафаннае радыё і колькі будзе размоў. Яна ішла і ў асобах паказвала самых зацятых тэатральных пляткарак. Грынкевіч паміраў ад смеху, наколькі дакладна Анна за кароткі час выхапіла іх характэрныя інтанацыі і нават любімыя слоўкі. Ужо непадалёк ад тэатра ён раптам спыніў яе і пацалаваў.

— Я цябе кахаю, Нюта.

— Дзіўны ты. Сёння ў сне ты называў мяне Аннай, хоць наяве я заўсёды Нюта. А яшчэ ты не хацеў выпускаць мяне з абдымкаў.

«Скажыце маёй каханай, што я гатовы памерці дзеля яе. Але я ўсё адно хачу вярнуцца!» — паўтарае Атавіа.

— Я і цяпер не хачу цябе адпускаць, жабкавандроўніца. І ў Аўстрыю не хачу адпускаць, але давядзецца. Проста мне вельмі хочацца нагнаць усё, што мы згубілі за гэтыя гады, ва ўсіх сэнсах згубілі.

— Мне часам страшна. Вось я была Аннай Рупель і як быццам жыла не сваім жыццём. Цяпер я для публікі Лана Іванова, але гэта таксама нібыта не я.

— Возьмеш маё прозвішча і пачнеш усё з чыстага аркуша.

— Зноў за мяне вырашаеш?

— Не, тут я нічога не магу вырашыць. Магу толькі прапанаваць. Але так, прынамсі, ты зноў можаш стаць Аннай.Яна раптам пасур'ёзнела і змоўкла. І да самага тэатра яны ішлі, не кажучы ніводнага слова. Ля брамкі, што вяла ў дворык ля службовага ўвахода, Грынкевіч убачыў немаладога мужчыну, які падаўся яму знаёмым. Мужчына стаяў, прыкрываючы шыю каўняром пухавіка. Быў ён апрануты як на больш малады і жвавы ўзрост, хоць сам ужо не выглядаў юным хлопчыкам. Вельмі сівы бландзін з паўночнымі рысамі твару, бародка, акуляры.

— Тата?.. — прамовіла Анна, таксама заўважыўшы гэтага мужчыну.

Толькі пасля гэтай кароткай рэплікі Грынкевіч нарэшце пазнаў Антона Рупеля.

Дон Атавіа сыходзіць.

Сцэна X (а)

Дзэрліна і Лепарэла. Дзэрліна з нажом у руках, яна трымае Лепарэла за валасы і так вядзе яго на сцэну.

Рэчытатыў «Restati qua!».

Ралан Барт не меў рацыі, калі абвесціў смерць аўтара. Маўляў, чытайце тэкст і не замарочвайцеся на тым, што ў ім тычыцца самога пісьменніка, а што ён сабе напрыдумляў. Аўтар — гэта адно, а ягоны тэкст — гэта іншае. Няма аўтара — няма праблемы. Аўтар можа пісаць хоць пра расчляненне трупаў, але насамрэч быць вельмі станоўчым, правільным, пазітыўным. Добрым сем'янінам, сумленным грамадзянінам, героем-каханкам, паспяховым бізнэсоўцам, духоўным гуру, цвярозым спартсменам, здаровым шопаголікам, адданым сынам ці дачкой, жарсным абаронцам хатніх жывёл, дэмакратычным змагаром за экалогію.

Дзэрліна выявілася пільнай. Пакуль дон Атавіа расказваў пра сваю бедную нявесту і прасіў яе суцешыць, спрытная сялянка ціхенька выйшла на вуліцу і там нечакана злавіла Лепарэла. Ён, напэўна, не паспеў уцячы. Будзем лічыць, што ён хацеў пералезці цераз высокі плот, каб скараціць сабе шлях, але за плотам яго чакалі злосныя сабакі. І пакуль ён злазіў з плота, Дзэрліна яго нагнала. Злавіла і павяла за сабой, пагражаючы нажом. «Ты ад мяне не сыдзеш!» — амаль урачыста ўскрыкнула яна. «О, будзь літасцівай!» — папрасіў Лепарэла, адчуваючы, што гэтая дзеўка зараз павыдзірае яму патлы.

Вядома, што менавіта гэтага Ралан Барт нідзе не казаў і не пісаў. Але так мы яго цяпер разумеем і з яго падачы шчыра верым, што нашы заняткі творчасцю — гэта ўсяго толькі брудны, перапэцканы фарбамі халат мастака. Варта яго скінуць, вымыць рукі, выйсці з майстэрні і замкнуць яе на ключ — як мы робімся дэмакратычнымі сем'янінамі, здаровымі гуру і цвярозымі абаронцамі хатніх жывёл. Гэтае перакананне ратуе нас, бо каму яшчэ хочацца праўды пра тое, адкуль насамрэч прарастае мастацтва. А прарастае яно з нашых душэўных шчылінаў, усплывае з глыбокіх віроў нашай свядомасці, выкідвае на паверхню тое, чаго мы пра сябе не ведаем і ведаць не хочам.

Сухотніку Ралану Барту, як і шмат каму з людзей мастацтва (або людзей каля мастацтва), было зручна думаць, што іх опусы ніякага дачынення да іх не маюць. Бачыце, яны пераступілі цераз сябе, яны забілі аўтара, яны ані каліва сябе не патрацілі. Малайцы! Але жаданне нешта ствараць

— гэта не перапэцканы фарбамі халат, які заўсёды можна зняць. Гэта падораны Медэяй дарагі ўбор, які з наіўнасці надзела на сябе ейная суперніца Глаўка. Тканіна, прасякнутая атрутай, прыліпае да цела, атручаная залатая карона ўпіваецца ў галаву. Крэонт, бацька няшчаснай Глаўкі, спяшаецца на дапамогу дачцэ, абдымае яе — і атручаная вопратка ліпне да яго. Ён памірае таксама. Ясон, нарачоны Глаўкі, у жаху, але што ён мог зрабіць? Яго пакінутая жонка Медэя — толькі зброя ўсемагутнай Ананкэ. Так было наканавана.

«Што, што ты хочаш са мной зрабіць? Няўжо зарэзаць?» — спрабуе пажартаваць Лепарэла. «Натуральна! Спачатку я зрэжу твае паганыя патлы, пасля — галаву, а потым выражу сэрца і вочы!» — адказвае Дзэрліна. Выглядае на тое, што дзеўка з'ехала з глузду і нешта там вярзе пра расплату за абразу дзявочага гонару (гэта яна, відаць, пра донну Эльвіру). У Лепарэла стыне кроў.

Не займайцеся мастацтвам, калі маеце што схаваць у глыбокіх вірах уласнага сэрца, калі маеце хоць крыху літасці да сябе і да сваіх блізкіх. Не надзявайце прыўкрасны ўбор і залатую карону — яны атручаныя. Зрэшты, калі вы духоўны бізнэсмэн, сумленны герой-каханак або дэмакратычны сын ці дачка, вам ніколі гэтага не захочацца. Расколіны вашай душы, калі што якое, зацэментуюць псіхолагі, ніякія кветкі зла адтуль не прарастуць. Гэта праца псіхолагаў — рабіць так, каб як мага большая колькасць людзей займалася крэатывам, але не лезла ў мастацтва. Так і трэба. Так усім будзе прасцей.

Бо мастацтва — гэта яшчэ і стыхійная магія. Не верце тым, хто кажа, што аўтар можа пісаць пра няіснае. Аўтар ніколі не піша пра тое, чаго не было і чаго ніколі не будзе. Нават калі ён перакананы ў абсалютнай штучнасці створанага ім свету. Прыдумляючы сюжэт з няіснымі героямі, ён насамрэч разгортвае кнігу заклёнаў, і гора яму, калі ён не ўмее імі карыстацца. Можна недарэчна выклікаць злога духа, які гвалтам пасадзіць цябе на свой плашч і перанясе ў тую рэальнасць, якую ты стварыў. І не выключана, што табе давядзецца звесці знаёмства з тымі, каго ты сам выдумаў, бо яны, халера на іх, існуюць!

Дзэрліна прыводзіць Лепарэла назад, у двор дома донны Анны. Яна кліча Мазэта, затым лёкаяў, але тыя не ідуць. Толькі адзін выпадковы селянін з'яўляецца на даляглядзе, але ён не бярэ ніякага ўдзелу ў гэтай сцэне.

Было б вельмі правільна і нават справядліва, калі б я не згадвала М. Тады, прынамсі, я магла б захаваць ілюзію «смерці аўтара» — калі б забылася пра тое абяцанне, якое дала яму некалькі гадоў таму ў часе нашай апошняй размовы і, натуральна, апошняй сваркі. Бо М. не мог выйсці на сувязь са мной і пры гэтым не пасварыцца.

«Ну і калі ты нарэшце дапішаш свой блядскі раман? — пытаўся М. — Я хачу прачытаць пра тое, як я займаўся сэксам. Дзе раман пра мяне?! Ты больш яго не пішаш?!»

У тыя часы мне было не да літаратуры, і ў гэтым таксама была нейкая найвышэйшая справядлівасць. Бо нельга пісаць пра тое, да чаго не дарасла. Дзяўчынка-падлетак не будзе выглядаць элегантна ў матчынай сукенцы, хай сабе гэта вельмі дарагая і прыгожая сукенка. Але я тады не разумела гэтай найвышэйшай справядлівасці і думала, што мне не шанцуе «проста так». «Проста так» накрыўся камп'ютар, «проста так» стала кепска з заробкамі, каб набыць новы; «проста так» у вельмі дарослым веку мяне пацягнула вучыцца. Таму пісанне «рамана» адкладвалася.

Я хацела, каб аўтара ў ім было аж занадта, каб фікшан змяшаўся з нон-фікшанам. Задумвала яго як адмысловы раман, як раман-жорсткую-вендэту М., майму пяцідзённаму каханку. Мне хацелася пераказаць нашу з ім кароткую гісторыю, якая тады, па гарачых слядах, падавалася мне сімфанічнай паэмай. З адлегласці ў шэсць з паловай гадоў яна выглядала ўжо як просценькая папсовая песня, перакладзеная для вялікага сімфанічнага аркестра. Было б разумным закінуць яе на самыя дальнія палічкі памяці і згадваць хіба час ад часу — у якасці аўтабіяграфічнага анекдота. Але я калісьці паабяцала М. дапісаць свой «блядскі раман», а любыя абяцанні трэба выконваць. Пагатоў дадзеныя на развітанне, пагатоў жорсткія і лютыя, падобныя болей да праклёну. Нават калі гэта не зусім мудра з боку ўжо дарослай кабеты.

Дзэрліна прымушае Лепарэла сесці на лаўку і дастае з кішэні брытву. Лёкай пратэстуе: «Мяне не трэба галіць!».

М. быў дзівам юнгіанскага сінхранізму, маім прароцтвам, захапленнем і кашмарам адначасова. «А тыя, каго вы стварылі, яны насамрэч існуюць?»

— задаў ён мне пытанне ў першыя дні знаёмства. Гэта было з нашай агульнай улюбёнкі «Мантысы», і я, яшчэ не ведаючы, хто ён такі і чаму ён так уражаны мной, не зразумела гэтай алюзіі. Мне было дваццаць шэсць. Я толькі што выдала свету літаратурны опус, вялікі раман на трыста старонак пра музыку, каханне і смерць. Раман быў суцэльнай прэтэнзіяй наіўнай банальнасці на глабальнае прызнанне, і я задумала яго перапісаць, хоць мяне і адгаворвалі ад гэтай ідэі. Маўляў, усё адно вышэй за галаву не скочыш. І тут я сустрэла М., які быў такі падобны да галоўнага героя, што выглядала, быццам я наўпрост з яго спісвала і характар, і жыццёвыя абставіны. Я нават дату нараджэння амаль адгадала, розніца была ўсяго ў пару дзён.

Той, каго я прыдумала з нічога, існаваў насамрэч.

Натуральна, што ажылы прататып героя паводзіўся ўжо зусім не так, як мне таго хацелася: у жыцці я не мела над ім улады. Ён быў як той дух з казкі пра вучня чарадзея, а я, натуральна, не магла знайсці заклёну, каб загнаць яго назад у магічную кнігу.

«Зараз убачыш, як я цябе без мыла пагалю!» — крычыць сялянка.

Пазней я вырашыла напісаць ужо іншы раман, пра тое, як здзейснілася прыдуманая мной гісторыя. А стары тэкст я думала парваць на шматкі і зацыраваць ім некаторыя дзіркі новага. Гэта мог быць «раман у рамане», дзве паралельныя гісторыі, прычым рэальная гісторыя вынікала б з прыдуманай, а не наадварот, як гэта бывае ў нармальных пісьменнікаў. Але гэты раман не ляпіўся, ён развальваўся, як кепска замяшанае цеста, як картачны дамок. М. прыспешваў мяне: яму прыемна было думаць, што ён так моцна ўрэзаўся ў свядомасць хай сабе пуставатай, але маладой і сімпатычнай паненкі. Я ж не магла зрабіць нічога, бо ўсё, што пішаш пра сябе, не можа быць добрым, — толькі сапраўдным геніям удавалася са сваіх смешных і часам пошлых гісторый зрабіць шэдэўры. А я не была геніем, мае крылы былі не такімі моцнымі, каб узняцца на іх у неба, трымаючы на шыі камень уласнага досведу. І я заставалася на зямлі, а М. час ад часу з'яўляўся і запытваўся: ну як там раман, ты яго яшчэ не закінула?

Першае наша развітанне было гучным, як абрушэнне вежы, тады я і пачала накідваць урыўкі рамана. Адным з іх я нават здолела адпомсціць, павесіўшы яго на некаторыя сайты, дзе пра М. шмат ведалі. Мне хацелася рэваншу любой цаной.

Дзэрліна звязвае рукі Лепарэла хусткай, ёй дапамагае селянін. (Ён усё ж вырашыў зрабіць свой унёсак у абарону cavalleria rusticana.)

№ 21а: Дуэт «Per queste tue manine».

Ну вось і дабраліся нарэшце. Мы бадзяліся па горадзе больш за шэсць гадзін, мы стаміліся. Цяпер нам трэба яшчэ аддзячыць гаспадароў нашага лесу Маруа за гасціннасць. Іншымі словамі, мы мусім пасядзець з імі на кухні і папіць гарэлкі. На стале з'яўляецца курчак-грыль, гародніна, садавіна — звычайны немудрагелісты заедак.

І дзве пляшкі «Сінопскай»: нуль семдзесят пяць і нуль пяцьдзясят У гаспадароў ёсць яшчэ пачатая паўлітра той самай «Сінопскай». Як добра, што я адгаварыла цябе набываць віно, хоць меней нап'емся. А табе няёмка, бо я вымушаная ўдзельнічаць у гэтым застоллі і спажываць негламурнае пітво. Харошыя дзевачкі не п'юць гарэлкі, табе трэба, каб у глыбіні душы я была харошай дзевачкай, ага. Бо ты сам у глыбіні душы харошы хлопчык, проста «жарсцю накрыла» і ўсё такое. Бывае.

Лепарэла моліць Дзэрліну пашкадаваць яго дзеля яе мілых пяшчотныхручак. Няўжо гэтыяручкі здольныя забіць чалавека?!

Гэтыя мужыкі будуць сцябаць гарэлку, як коні ваду ў спякотны летні дзень. Я падазрона гляджу на іх, потым на цябе. Ой, любы, баюся, не будзе ў нас сёння таго, дзеля чаго, уласна, мы сюды прыехалі! (У нас тут дзве мэты, высокая і нізкая: «Трыстан» і сэкс). Я ўжо зразумела твой дурны характар: зараз яны будуць налягаць на выпіўку і ты за імі, у табе прачнецца дух спаборніцтва і сэкс табе будзе глыбока пофіг Абы толькі мужыкі не падумалі, што ты слабак і не майстар выпіць. Не, пра «Трыстана» ты будзеш памятаць, пэўна ж.

Мужчыны ідуць курыць на гаўбец, мы з Валянцінай — гэта сяброўка гаспадара, Дзімы, — хуценька накрываем на стол. Мы з ёй у аднолькавым жаночым становішчы, у нас падобныя мужчыны, у нас падобныя ролі ў жыццях гэтых мужчынаў. Гэта добра: з такімі кабетамі мне заўсёды прасцей паразумецца. У такіх раскрываецца трэцяе вока, як толькі гаворка заходзіць пра мілосныя інтрыжкі. А яшчэ яна павадкамі і манерамі нагадвае маю мачаху, толькі, натуральна, гэтая нашмат маладзейшая. Ага, у яе таксама ёсць польская кроў, як і ў маёй мачахі. Сваякі ва Уроцлаве. Ну, а сама — карэнная пецярбуржанка, вось так.

Дзэрліна няўмольная: ніякай літасці лёкаю зладзюгана Джавані!

Я паспяваю зірнуць у вакно — у мяне дэжавю. Ну проста мінскія Шабаны ці Ангарская! Прамысловыя пейзажы, ЦЭЦ, чыгунка, гаражы. Мне, відаць, наканавана трахацца ў кватэрах з відам на ЦЭЦ, неістотна ў якім раёне, у якім горадзе і ў якой краіне.

Сядаем. Ну, за сустрэчу. Гаспадар Дзіма не проста адстаўны вайсковец, у яго мама музыкант, піяністка, вучылася ў Горавіца. Калі вам цікава, там шмат кніжак па музыцы і нот. Угу, нам цікава (вось зараз вы адсюль зваліце, а мы пойдзем у пакой і засядзем кніжкі чытаць, ага). У Пецярбурзе, відаць, няма проста вайскоўцаў, рабацяг ці дворнікаў. Нават гараджане зусім плебейскіх заняткаў часта пазначаныя прыналежнасцю да эліты. Прынамсі гараджане Дзімавага пакалення. Дзіму хацелі браць на кантрабас — рост і вялікая кісць, — але не склалася.

Лепарэла думае, як яму ўсё ж уцячы. Дзэрліна істэрычна крычыць: «Нават і не спрабуй, паскуднік!». Яна прывязвае Лепарэла да лаўкі, і цяпер шанцы на ўцёкі амаль нулявыя. Вось табе і прыгода з пераапрананнем у шмоткі гаспадара...

— А што там у цябе ў вушах? — гэта ты мне.

— Скрыпкі, напэўна, — гэта я пра свае сярэбраныя завушніцы, набытыя калісьці ў Варшаве.

— Не скрыпкі, а віёлы да гамба. «Плечы» ў іх пакатыя — у кантрабаса, дарэчы, таксама.

Пачынаецца размова пра будову струнных інструментаў смыковай групы. Ну і дзякуй Богу, абы не пра палітыку. Сачу за тым, колькі там засталося гарэлкі. Божа, зрабі так, каб гэтаму мужчыну не прыйшло да галавы пайсці ў краму і набыць яшчэ! Божа...

— Ну і як там у Беларусі? Калі мы ўжо аб'яднаемся?

Гэта Валянціна. У яе польская кроў, але гадавалася

яна ў Расіі, таму верыць у гэтую геапалітычную ўтопію. Я кажу, што ў Беларусі ўсё нармальна, ціха, а калі аб'яднаемся, я не ведаю. Валянціне, Дзіму ды іншым удзельнікам застолля такі адказ ідзе, як маласольны агурок пасля чаркі «Сінопскай». Але не табе.

А гэтая сялянская дура ўсё крычыць як рэзаная: жахлівы зладзюган, памагаты злачынцы, ты памрэш! Вось бы сюды і твайго гаспадара на жорсткую вендэту!

— Юля ў нас на Радыё Свабода працуе. Цэрэушніца яна.

Гэта такая рэмінісцэнцыя, якой я не злавіла. Я не глядзела фільм «Шырлі-Мырлі», які часам паказваюць па тэлебачанні. Я амаль не гляджу расійскіх фільмаў. Я наогул амаль не гляджу расійскага тэлебачання з таго часу, як закрылі «Намедни». І ўвогуле я неабавязаная разумець твой расійскі гумар. Мне цяпер вельмі і вельмі хочацца даць табе добрую поўху, сабраць рэчы і сысці. Я не за тым сюды прыехала, каб лавіць рэмінісцэнцыі.

— Цікава, а як там ракетная база пад Кранштатам? — ты вырашыў зайсці з іншага фланга. — Здаецца, закрылі ж яе. А дарма. Калі будзе напад з боку Злучаных Штатаў — гэта ж адразу ўдар па Маскве і Пецярбурзе.

— Ды не будзе ніякага ўдару, супакойся! — гэта нехта з ваякаў. — Ужо ж не тыя часы.

Лепарэла просіць Дзэрліну хоць бы не звязваць яго гэтак моцна, бо ўжо нават і дыхаць цяжка.

Старыя ваякі не ўзялі твой бок у бітве з цэрэушніцай. А іх жа калісьці вучылі, дзе жыве вораг Забыліся ці што? Ты змаўкаеш. Гарэлка знішчаная, ты ўжо нападпітку. Мая асцярога спраўджваецца: ты хочаш пайсці ў краму і прынесці яшчэ пляшку, каб толькі паказаць гэтым зубрам, як ты ўмееш піць. Божа, божа. Але зубры пачынаюць збірацца. Зараз сыдуць усім табуном ці як там зубры ходзяць. Зараз ты супакоішся і мы нарэшце зоймемся больш прыемнымі рэчамі. Наколькі яны будуць прыемнымі пасля такіх размоў, я ўжо не ведаю, але, як ні дзіўна, мне ўсё яшчэ хочацца сэксу з табой. На яго ўся надзея: твае магзі нарэшце адключацца і перастануць думаць пра базу ў Кранштаце. Цмокаемся з Валянцінай, ваякі цалуюць мне рукі. Усё, сышлі.

Мы стаім пасярод пакоя проста абняўшыся. Мне зноў робіцца спакойна і цёпла. Усе перашкоды разбураныя. Ты цалуеш мяне. Зрабіць тры крокі назад. Там ложак. Я хачу заняцца гэтым зараз, я хачу забыць пра ўсе глупствы, сказаныя на нецвярозую галаву.

— Слухай, хадзем у краму?

«Ух як мне падабаецца цябе катаваць! — крычыць Дзэрліна. — З мужчынамі толькі так і трэба: мучыць іх, мучыць!..»

Ё-Ма-Ё... Ты раптоўна адыходзіш ад мяне. Што за новая ідэя затлуміла табе мазгі, усё ж так добра пачынаецца?!

— Навошта ў краму?

— Ну хадзем, віна возьмем.

— Ды якога віна?! Мы ж гарэлку пілі, ты разумееш?!

— Не, давай возьмем віна... Давай вып'ем віна. Хадзем!

Я спачатку адмаўляюся ісці, але ты ўжо абуўся і адмыкаеш дзверы. Грамаў трыста «Сінопскай», не болей, а ты ж не асілак, табе шмат не трэба, каб табе ў галаву ўдарыла геапалітыка. Яшчэ завядзеш геапалітычныя дыспуты з чачэнкай-прадавачкай у тым начніку. Я яе запрыкмеціла, калі мы сюды ішлі і затарваліся. Ты можаш, то лепей я ўжо з табой пайду, хай табе чорт. Ты набываеш мярлуху. Ты ніколі не піў мярлухі, вось дзіва. Ты ўвогуле як дзіця, якое вырвалася на свабоду з-пад апекі. Табе хочацца гуляць, напівацца, марнаваць грошы.

— Я не буду піць. І табе не раю, — кажу я, калі мы вяртаемся ў наш часовы прытулак.

Пляшка адкаркаваная. Сядзім на кухні. Ты ўсё адно разліваеш мярлуху ў дзве шклянкі. Сваю я адсоўваю. Ты

— выпіваеш. Ты не хочаш мілавацца са мною?

«Як жа я моцна звязаны, ніяк не ўцячэш...» — ціхенька прамаўляе Лепарэла, але Дзэрліна пагражае яму лязом брытвы. «Толькі паспрабуй!»

— А што я, па-твойму, папраўляў перад выхадам?

— Дык у чым праблема?! — выбухваю я. — Хадзем з кухні, мяне раздражняюць маленькія кухні, я цярпець не магу выпіваць на такой кухні і размаўляць на кухні. У чым праблема?!

— Значыцца, не Савецкі Саюз перамог у вайне? Другі фронт дапамог? Ну добра. А тое, што вашыя нацыяналісты супрацоўнічалі з фашыстамі? Што маўчыш? І партызаны займаліся на тэрыторыі Беларусі больш марадзёрствам, а не змаганнем з ворагам? А немцы не палілі беларускія вёскі, так?

— Слухай, не будзем пра гэта, добра? Я хачу заняцца з табой каханнем. Я хачу цябе, чуеш?

— Тут няма гарачай вады, а я ўвесь прапах...

— Ты цудоўна пахнеш.

— Я не магу добра пахнуць! Я шмат куру. Са мной цалавацца ўсё адно, што з попельніцай.

— Хадзі сюды.

«Ух як я люблю мучыць мужчын! — паўтарае Дзэрліна. — З імі, сабакамі, так і трэба!»

Справа пасоўваецца. Я ўжо дазволіла табе пераканацца ў тым, што даўгія спадніцы носяць жанчыны і з цалкам нармальнымі нагамі. Але зноў табе нешта там замінае. Ага. ГЭТА можна рабіць толькі на пасцелі і пад коўдрай. Шукаем па ўсёй кватэры пакет з бялізнай. Можа, ты зараз яшчэ скажаш, што здольны мілавацца толькі ў цемры? У такім разе нічога ў нас не будзе: белыя ночы. Я моўчкі праклінаю інстытут шлюбу, які робіць нармальных мужыкоў неўрастэнікамі.

Слава Купідону! Бялізну мы знайшлі. Значыцца, працягваем.

— Зараз будзем рабіць з цябе расійскую імперскую шавіністку! — абвяшчаеш ты, зняўшы тое нямногае з вопраткі, што на мне заставалася.

Рабі што хочаш, рабі як хочаш, рабі каго хочаш. Толькі рабі. Ведаеш, банальна хачу трахацца. А калі тваё лібіда гэтулькі залежыць ад супадзення палітычных поглядаў, то ты ўвогуле не павінен быў запрашаць мяне ў Піцер. Цяпер няма чаго мяне выхоўваць. Ну?

З «ну» ў цябе ўсё нармальна, ты ўжо даўно «ну», проста іншыя жанчыны, пэўна, займаюцца сэксам так, як быццам вялікую ласку робяць.

«А цяпер сядзі і чакай мяне тут! — загадвае сялянка. — Зараз пайду пашукаю сваіх».

— Гэта ж метафара — Беларусь аддалася Расіі! Сэкс — гэта мэтафара! — заяўляеш ты ў працэсе выраблення з мяне расійскай імперскай шавіністкі. — Я б на месцы вашага ўладара даў табе нейкі грант, каб толькі ты не пісала гэтых нацыяналістычных опусаў.

— Ты перабольшваеш значэнне маіх опусаў... А ўвогуле мне страшэнна падабаецца, як ты гэта робіш са мной.

— Ну дзякуй Богу, што гэта хоць некаму падабаецца. А давай адпачнем, га?

А я толькі хацела прапанаваць хоць нейкую разнастайнасць: у мяне ж так на сцёгнах сінякі пойдуць ад адной-адзінай позы. Ты саскокваеш з ложка і ў стане эрэкцыі дай божа кожнаму бяжыш... Ты бяжыш правяраць, ці не было званкоў на мабілку. Халера! Я разумею, што працягу не будзе, і хачу завыць марцовай коткай ад злосці.

Першы, каму ты абавязаны адзваніцца, — татачка, нават не жонка. Паводле легенды, ты паехаў у Піцер з брытанскім прыяцелем Нілам. Вы знялі кватэру на некалькі дзён, у гэтай кватэры няма тэлефона. Ніл цяпер недзе ў Францыі і дасылае табе адтуль СМС на шпаркай рашэн лэнгвідж: udachi tebe, sputnik moy. :) Татачка не ведае, што Ніл у Францыі, што ў Ніла ў Маскве дзве музы — адна сапрана, другая мэцца. Татачка баіцца за тваю сэксуальную арыентацыю!!!

З жонкай прасцей, у жонкі іншы клопат: абы ты не запіў і не спусціў усе грошы, вам яшчэ рамонт у кухні рабіць. На гэтым ты пакідаеш мабілку ў спакоі і зноў кладзешся ў ложак. Каханне мацнейшае за смерць, але алкаголь мацнейшы за каханне.

— Кідай ты свой мізэрны нацыяналізм... — гугніш ты, паціху засынаючы. — Ты ж бачыш — расіяне розныя. Мастацтва — гэта не інтэлект, гэта экзальтаваны інтэлект... Метафара — Беларусь аддалася Расіі...«Ух як я люблю мучыць мужчын, як я люблю іх мучыць...»

— А Расія апынулася не на вышыні, — адгукаюся я. — Калі б у мяне запыталіся, як гэта — кахацца з табой, — я б сказала: вельмі геапалітычна!

Але мой інтэлектуальна заклапочаны мужчына не чуе мяне, бо захроп. У пакоі пахне тытунём, перагарам і ружай — кветка стаіць у пляшцы з-пад «Сінопскай». Я сяджу на ложку і думаю: што мне, кабеце, далей рабіць? Для пачатку іду нагрэць вады, каб памыцца. Потым — спаць: пераначуем — болей пачуем.

Дзэрліна сыходзіць.

Сцэна X(b)

Лепарэла сядзіць звязаны.

Рэчытатыў «Amico, per pieta...».

Пасля таго, як я выклала гэты ўрывак, мы з М. ніяк не камунікавалі больш за год. За той час я як быццам забылася пра свае пісьменніцкія эксперыменты, а вялікага жадання рэдагаваць дасланы калісьці на конкурс маладых літаратараў тэкст я ўжо не мела. Ён быў мёртвы. На той момант я ўжо не ведала, пра што мне цяпер пісаць і ці пісаць увогуле. Маё багемна-ненапружлівае асяроддзе падкідвала мне столькі забаў і прыемнасцяў, што я магла не замарочвацца на тым, каб перапісаць і адрэдагаваць трыста вордаўскіх старонак. І ў гэтым таксама была найвышэйшая справядлівасць. Таму я проста атрымлівала асалоду ад пустога і прыемнага жыцця. Усім, каго цікавіў мой літаратурны лёс, я казала: так, я буду перапісваць. Некаторыя, пэўна, думалі, што я працую. Ха! Я нават не адчыняла гэты файл у маім камп'ютары. А потым камп'ютар урачыста ляснуўся разам з нататкамі новага рамана і са старым тэкстам. І застаўся толькі ўрывак пра геапалітычны сэкс.

Лепарэла спрабуе звярнуцца па дапамогу да селяніна, які ўсё яшчэ стаіць побач. Але той толькі махнуў рукой і сышоў, нават вады прынесці адмовіўся.

Ананкэ як быццам пыталася ў мяне: а ты сапраўды хочаш займацца мастацтвам, а не марнаваць час на літаратурны крэатыўчык? Тое, што ты зрабіла, пакуль не мае ніякага дачынення да мастацтва. Каб добра пісаць, трэба сумленна патраціцца.

Я вагалася, ужо крыху разумеючы, перад якім выбарам мяне ставяць. Праўда, маштабу сваіх эмацыйных выдаткаў на мастацтва я пакуль не ўяўляла. Усё было яшчэ наперадзе.

Тады няшчасны лёкай спрабуе сам развязацца — нічога не выходзіць. Ён заклікае Меркурыя, бога ўсіх ліхадзеяў, уратаваць яго.

М. стаў прыходзіць раз-пораз і цікавіцца з няўмольнасцю Румпельшцільцхена: «Як там блядскі раман, дзе я — галоўны герой?». Нарэшце я не вытрывала і амаль паклялася, што раман — будзе. Гэта была не проста клятва былому каханку, гэта была згода, і Ананкэ яе падхапіла. «А вось цяпер для цябе пачнецца мастацтва», — сказала яна. Праўда, пісаць свой тэкст наноў я стала толькі праз два гады пасля апошняй размовы з М. Мне за той час давялося вельмі хутка пасталець і прайсці асабісты чысцец, іначай нельга было: я страціла прафесію, статус, звыклае атачэнне. Ад мяне ранейшай засталіся толькі музыка і жаданне пісаць.Нарэшце Лепарэла вырашае ўзняцца разам з лаўкай, да якой ён прывязаны, і ўцякаць. Гэта яму ўдаецца.

А пра М. я даўно нічога не ведаю і за гэтыя гады ніводнага разу нават не захацела яго прагугліць, як гэта цяпер называецца. Пэўна, мне было б што пачытаць пра яго жыццёвыя і творчыя дасягненні, але ці варта? Ён даў мне разуменне сутнасці мастацтва, а гэта занадта дорага каштуе. Няхай ідзе сваёй дарогай, дасць Бог, не перакрыжуемся больш ніколі.

Лепарэла ўцякае, цягнучы за сабой лаўку.

Сцэна X(c)

Дзэрліна і донна Эльвіра. Потым Мазэта з двума сялянамі.

Натуральна, можна было б напісаць і раманжорсткую-вендэту і такім чынам паквітацца з мужчынам, якога я так няўдала сабе выбрала. Дый увогуле можна было звесці ўсе трыста старонак тэксту да спрадвечнай тэмы Мэ і Жэ, нават не прыплятаючы сюды гэтай персаналіі. Цёткі ўспрынялі б на «ўра», асабліва ведаючы, што паводле сюжэта донжуан абавязкова будзе пакараны. На цётак варта арыентавацца, іх болей, і кніжкі ў рукі яны бяруць ахвотней. Ну, ужо выбачайце, калі не дагаджаю: я не ўмею пісаць жаночых раманаў.

Дзэрліна вядзе за сабой донну Эльвіру. «Глядзіце, спадарыня, — кажа яна донне Эльвіры, — як я яго лоўка звязала. Не ўцячэ!» Эльвіра таксама прагне помсты: «Так, я на ім зараз адыграюся, будзе ведаць, як выдаваць сябе за гаспадара!».

Зрэшты, а навошта я сабе выбірала такога мужчыну? З жаночага гледзішча, натуральна, гэта было няправільна, а вось што да мастацтва. Гэта было як разарваць вакуумную абалонку на ўласнай душы: балюча, але неабходна. Я памятаю абрысы яго твару ў паўзмроку тэатральнай залы, тую ліхаманкавасць, з якой ён імкнуўся ўвабраць у сябе музыку. Як ён з упартасцю студэнта-энтузіяста прарываўся ў апошнім акце на вольныя месцы ў партэр, каб убачыць зблізу куміра, што ствараў цуды, кіруючы аркестрам. Нашыя геапалітычныя спрэчкі накрывала хвалямі нямецкай музыкі.

Так, нашае пяцідзённае каханне было несапраўдным і хіба стварала прыўкрасны фон для пэўнага музычна-літаратурнага матэрыялу. М. быў артыстам у поўным сэнсе гэтага слова. Ён хацеў прапусціць праз сябе чужую музыку, якая вырасла з безнадзейнага кахання, з гісторыі людзей, што не маглі быць разам. Таму ён інстынктыўна стварыў ва ўласным, бедным на моцныя жарсці, жыцці нешта падобнае. Няхай гэта была гульня, няхай гэта было неўзапраўду. Але без гэтага антуражу, без пераносу чужога досведу на сябе М. проста не мог прыняць гэтай музыкі кожным атамам душы. «Я занадта разумны», — паўтараў ён. І заўсёды пакутаваў праз няздольнасць адчуваць нешта з дзіцячай непасрэднасцю.

Але ж яны бачаць, што Лепарэла некуды знік. Дзэрліна і донна Эльвіра ў шоку. Тут прыбягае Мазэта з двума аднавяскоўцамі і расказвае іншыя навіны. Выйшаў на вуліцу і пачуў жаночы крык. Нейкая дзяўчына клікала на дапамогу, бо да яе чапляўся невядомы мужчына. Мазэта, як сумленны чалавек, заступіўся за яе, прагнаў зламысніка і паспеў пазнаць у ім дона Джавані.

Магчыма, гэта было жорстка і эгаістычна ў дачыненні да мяне тагачаснай. Я была яшчэ наіўнай, схільнай успрымаць усё літаральна, таму хацела, каб мяне таксама паклікалі ў тую прыўкрасную краіну, куды Трыстан запрашаў Ізольду. Нават да гэтага я была гатовая.

Dem Land, das Tristan meint, der Sonne Licht nicht scheint: es ist das dunkel acht'ge Land, daraus die Mutter mich entsandt, als, den im Tode sie empfangen, im Tod sie liess an das Licht gelangen.

Was, da sie mich gebar, ihr Liebesberge war, das Wunderreich der Nacht, aus der ich einst erwacht; das bietet dir Tristan, dahin geht er voran: ob sie ihm folge treu und hold das sag ihm nun Isold'!

Да нядаўняга часу я думала: а хіба нельга займацца мастацтвам і пры гэтым ніяк не параніць ні сябе, ні іншых? Няўжо зусім нельга абысціся без гэткага штучнага падагрэву, без экзальтацыі, без фанатызму? Напэўна нельга, без стратаў не абысціся нават у нашу постмадэрнісцкую эпоху, дзе творчасць даўно замененая на крэатыў. Пазітыўнага з усіх бакоў мастацтва не бывае. Проста адны знішчаюць тое, што любяць, і чэрпаюць з гэтага працэсу яскравыя, як кроў Медэіных дзяцей, фарбы. А іншыя знішчаюць сябе, гараць яшчэ ярчэй, але і значна хутчэй гаснуць. Часам гэты працэс знішчэння і самазнішчэння адбываецца адначасова: Глаўка ў атручаным уборы памірае, таксама памірае і ейны бацька Крэонт, які меў неасцярожнасць дакрануцца да прасякнутай ядам тканіны.

Дзэрліна кажа, што пра гэты выпадак трэба расказаць дону Атавіа, ён дапаможа ва ўсім разабрацца.

Калі мне было амаль дваццаць два гады, я ўпершыню трапіла ў вялікую варшаўскую краму, дзе прадавалі дыскі. У маёй краіне такіх не было, дый цяпер, бадай што, няма. І тады я набыла там адразу два камплекты плытак. Гэта былі першыя плыткі ў маёй калекцыі, першыя заслуханыя да дзірак запісы — дзве оперы. І толькі М. зразумеў увесь сімвалізм гэтага нязначнага, здаецца, эпізоду з майго жыцця, калі я пра яго распавяла. Аднаго з маіх прароцтваў ці знакаў, якія падавала мне Ананкэ. Гэта былі два музычныя полюсы, два полюсы кахання і два розныя разуменні свабоды

— свабода эгаізму і свабода самаадрачэння. «Дон Джавані» Моцарта і «Трыстан і Ізольда» Вагнера.

...Напэўна, я таксама складана пераношу лістапад. Як і мой герой.

Дзэрліна, Мазэта і два селяніны сыходзяць.

Сцэна XI

Донна Эльвіра адна.

№ 21b: Акампанаваны рэчытатыў і арыя «In quali eccessi, o Numi...».

— Добры дзень, — сказаў Рупель і падаў Грынкевічу руку.

Дзіўным было тое, як ён паводзіўся. Грынкевіч не бачыў яго ўжо вельмі-вельмі даўно, і, натуральна, Аннін бацька проста пастарэў. Замест ранейшай самавітасці ў ім з'явілася нейкая незразумелая мітуслівасць, і ўвогуле ён ужо не выглядаў вышэйшым і фактурнейшым, чым быў насамрэч. А раней выглядаў. Не, ён ні ў якім разе не дзед з аблічча, досыць яшчэ свежы, як на свае шэсць дзясяткаў. Усё ж такі трэцяя маладосць, з іроніяй падумаў Грынкевіч і жорстка паціснуў працягнутую руку. А вось поціск рукі быў іншым, як быццам яны памяняліся ролямі. Нешта ў Рупелі было ад збанкрутаванага шляхціца, які раней быў сюзерэнам, а цяпер раптам стаў васалам. Пастарэлы мужчына глядзеў на маладзейшага без лёгкай грэблівасці, але з просьбай не дабіваць. Мізэрнай, нешляхетнай просьбай.

— Я тут праездам, вырашыў зазірнуць у госці, паглядзець, як ты працуеш, — сказаў ён Анне і адразу запытаўся ў Грынкевіча: — Вы дазволіце папрысутнічаць на рэпетыцыі?

— Так, — адказаў той і пра сябе адзначыў, што цяпер Рупель кажа яму «вы», замест колішняга «ты».

Грынкевічу не падабалася гэтая ідэя, дый увогуле легенда пра «я тут праездам» падавалася з-пад кіпця выкалупанай. Пагатоў, «праезды» ў ягонага без пяці хвілінаў цесця здараліся ў заходнім кірунку. А N — зусім у іншым баку ад яго звыклых маршрутаў. Зрэшты, Рупель цяпер быў сваяком, а сваякоў не выбіраюць.

«О неба, якое ганебнае жыццё вядзе гэты свавольнік дон Джавані! — у скрусе выгукае донна Эльвіра, застаючыся адна. — І ён не пазбегне расплаты!»

Сваяк тым часам акінуў позіркам дачку: рэшткі кепска змытай касметыкі на твары, лёгкая чарната пад вачыма пасля прыемнай бяссонніцы і абсалютна шчаслівая ўсмешка на вуснах. Відаць, ён адразу ўсё зразумеў. Анна тым часам узяла бацьку пад руку і пайшла з ім наперад, выпісваць перапустку. Грынкевіч спыніўся ля ўвахода і закурыў. Да яго далучылася групка струннікаў, што якраз ішлі на рэпетыцыю. Яны балбаталі пра нешта, але ён ледзь сачыў за іх словамі. Потым яны ўсе разам увайшлі ў тэатр і Грынкевіч рушыў у дырыгенцкую.

На рэпетыцыі ён быў бліскучым: хацелася «зрабіць» гэтага перадузята настроенага гледача, які сядзеў у зале і позіркам ажно свідраваў спіну такога нежаданага зяця. А хто такі быў Рупель? Чалавек, у якога ўсё жыццё ў працоўнай кніжцы і на ўсіх візітоўках было напісана «рэжысёр», але які за дзясяткі гадоў пры тэатрах і кінастудыях нічагусенькі свайго не паставіў. Чалавек, якога бралі толькі другім рэжысёрам ці ўвогуле асістэнтам. Які, можа, і меў уласнае бачанне спектакля, але не меў права гэтае бачанне ўвасабляць. У свой час ён не паехаў у правінцыю, ажаніўся з Аннінай маці, каб застацца ў Піцеры. Ён пагадзіўся на ролю другога рэжысёра, яму зручна было ў такім амплуа. Пэўна ж, Рупель мала разумеў у музыцы і ў працы дырыгента, але Грынкевіч адчуваў, што міжволі падпарадкоўвае яго. Ён меў сілу, ён назапасіў яе за гэтыя гады няўдзячнай працы ў N. А Рупель цяпер быў як той Чарнамор без барады. Грынкевіч думаў пра гэта і дзівіўся самому сабе: як гэта ён злавіў кураж ад аднаго толькі жадання атрымаць сатысфакцыю?

— Ты геніяльны! — шапнула яму Анна ў перапынку. — Пераўзышоў самога сябе.

— Я ведаю, — адказаў Грынкевіч.

— А ты нясціплы...

— Маю права.

«Я бачу, як злы рок працягвае над ім сваю руку, а пад нагамі ў свавольніка ўжо свішча полымя апраметнай...»

Як і варта было чакаць, «праезд» Рупеля зацягваўся, і ён застаўся ў N начаваць. Зразумела, ён гасцяваў у дачкі, таму вечар і ноч Грынкевіч правёў у самоце. У яго зноў з'явілася нядобрае прадчуванне, такое нядобрае, што ён нават вырашыў не пісаць Анне СМСкі, няхай і пакутаваў без хоць нейкай сувязі з ёю.

Позна ўвечары яму патэлефанавала Таццяна, якая спявала ў асноўным складзе донну Эльвіру. Таццяна, ягоная былая. Зрэшты, яна паводзілася вельмі спакойна і іхныя старыя справы не прыгадвала. Ужо за гэта Грынкевіч яе любіў у агульначалавечым сэнсе. Яе прабіла на кампліменты з нагоды рэпетыцыі. Маўляў, пачувалася так, быццам трапіла на нейкі сур'ёзны оперны фестываль, дзе працуюць не абы-якія маэстра. Таццяна шмат прахварэла і цяпер цяжкавата ўваходзіла ў форму, да таго ж яна мела пытанні па партыі, дый увогуле ёй не спалося і яна вырашыла пазваніць.

Яны з Грынкевічам заўсёды былі сябрамі, нават тады, калі да сяброўства на нейкі час прымяшаўся сэкс. Скончылі адну і тую ж кансерваторыю — праўда, Таццяна на тры гады раней, — а потым пэўны час разам працавалі ў мясцовым каледжы. Яна вяла там вакальны ансамбль, а Грынкевіча паклікалі весці камерны ансамбль у струннікаў, бо на той момант не было каму, а ён усё ж збольшага валодаў скрыпкай. Таня пачала прыгадваць, як ён апроч дзясятка падшэфных струннікаў раптам сабраў вакол сябе яшчэ і крыху духавікоў, і так утварыўся невялічкі аркестрык, з якім ён звыш праграмы развучыў процьму барокавых твораў.

— Памятаю цябе тады: сядзіш у куце з кніжкай ці з чарговай партытурай, усё вывучаеш гэты рэпертуар... — казала спявачка. — Ты сапраўды сабраўся заняцца гэтым у Маскве?

— Ага. Дарэчы, мне былыя падшэфныя і прапанавалі. З тых, хто пасля каледжа з'ехаў вучыцца ў Маскву. Самі ж сабраліся, а потым яшчэ людзей адшукалі. Гатовыя першы час працаваць так, дзеля сябе.

Ён прамовіў гэта і раптам асёкся, калі зразумеў, што выкарыстаў слова «падшэфныя».

— Яны цябе любілі. Як ты ўвогуле здолеў іх зацікавіць? Аркестр прагульвалі, а да цябе бегалі па сваёй волі. І цяпер, кажуць, згадваюць, сумуюць, бо не выкладаеш цяпер.

— Ну. Сама разумееш — усё адно з'еду.

— Бач які хітры... Выгадаваў тут сабе касцяк аркестра і цяпер з'едзе.

— Затое гэта толькі мой аркестр, і я — іх маэстра... Таня, у мяне да цябе ў гэтай партыі асноўнае пажаданне: не будзь сцярвознай, як Чэчылія Бартолі. Там жа мі бемоль мажор, абедзве арыі. Вельмі лірычна, вельмі пяшчотна. Яна, можа быць, імпульсіўная, але шчыра закаханая. Дзяўчынка з добрай сям'і, якая звязалася не з тым мужчынам. Вось у першай арыі ты пачынаеш як тая валькірыя. Ну годзе. У першым правядзенні можна і так, але ў другім — ужо на піяна з адзіным усплёскам, там, дзе стаіць сфарцанда. А ў другой арыі... Карацей, заўтра я табе прызначаю спатканне ў класе, будзем карэктаваць.

«Колькі пакутаў беднай Эльвіры! Як цяжка б'ецца сэрца ў грудзях!»

Заснуць ён сёння ўсё ж не мог. А трэцяй ночы ён даслаў Анне СМС, пытаючыся, ці можна разлічваць на сняданак з ёй перад рэпетыцыяй. Яна нечакана адказала, што можна, бо бацька з'язджае вельмі раннім цягніком, яна будзе на нагах з сёмай і пасля восьмай з радасцю завітае ў госці. Грынкевіч крыху супакоіўся і заснуў.

Яна і сапраўды з'явілася і пабудзіла яго тэлефонным званком: нешта зноў не спрацоўвала ў дамафоне. Ужо развіднела, і Грынкевіч проста скінуў ёй звязку ключоў праз акно — Анна сказала, што не варта бегчы дзеля яе ўніз. Яна увайшла ў кватэру свежая пасля прагулкі па лёгкім марозе, шчаслівая ад таго, што яе сагрэлі рукі і вусны мужчыны, пакорлівая і жарсная. Пасля ён ляжаў, зарываючыся тварам у яе доўгія цёмныя валасы, раскіданыя па падушцы. Не, нічога не здарылася, проста ён стаў нервовым пасля смерці бацькі. Яна і сама не хоча выпускаць яго з палону сваіх рук і ног.

— Навошта ён сюды прыязджаў? — запытаўся Грынкевіч ужо за сняданкам, які гэтым разам прыгатавала госця.

Анна была ў цудоўным настроі і казала ў жарт, што неўзабаве не зможа жыць без ранішняга сэксу. Але пытанне пра бацьку збіла яе з тропу.

— Спадзяваўся памірыць мяне з Гюнтарам, — адказала яна, прычым не адразу. — Не, не ў тым сэнсе, каб мы ўсё-ткі пажаніліся, гэтая тэма закрытая. Проста засталося шмат агульных праектаў. Яны завязаныя на нас абоіх, і іх ніхто не адмяняў. Трэба іх дарабіць. І я вымушаная буду пасля прэм'еры ў Маскве, значыць, пасля новага года, ехаць у Нямеччыну.

Прыкладна гэтага Грынкевіч чакаў і баяўся. Ён адставіў талерку і ўважліва паглядзеў на Анну, якая, з усяго відаць, не адчувала пасткі. Або адчувала, але ішла ў яе, бо такую ўжо мела звычку.

— Так ужо моцна яны на вас абоіх завязаныя.

— Не так ужо і моцна. Але гэта рэальная праца, разумееш. Сцэнар відэакліпа — гэта халтурка. У Маскве — толькі мюзіклы, гэта файны досвед, але не зусім маё, тут ты ўсё ж маеш рацыю. А наконт Аўстрыі. Вось тут ужо бацька мае рацыю. Ты разумееш, там набіраюць натоўп рэжысёраў, каб было каму рэпеціраваць паклоны і ганяць міманс з хорам. Калі раптам не глянешся мэтру, нешта не так зробіш — усё, можаш у гэтую тусу болей не лезці. Каэфіцыент карыснага дзеяння ад таго фестывалю для мяне сумнеўны, зараблю мала, а часу патрачу шмат.

— Твой бацька ўсё жыццё рэпеціруе паклоны і, здаецца, гэтым задаволены, — вырвалася ў Грынкевіча. — І тое, што ты ўжо зрабіла ў трыццаць гадоў, у ягоныя без малога шэсцьдзясят проста недасяжна.

— Вось таму ён і раіць мне не рвацца ў Аўстрыю, а рабіць праекты з Гюнтарам.

«Я пакутую ад яго няўдзячнасці, о Божа, якая я няшчасная!.. »

Грынкевіч бяссільна ўздыхнуў, узяў запальнічку і стаў круціць яе ў руках. Яму хацелася закурыць, хоць ён яшчэ ўчора вырашыў паступова змяншаць дзённую норму цыгарэт. Учора нават выходзіла, а сёння. Ён ужо разумеў, што рашэнне прынятае і адгаварыць Анну ад гэтага тандэму з былым жаніхом проста немагчыма.

— А што вы будзеце ставіць? Зноў сацыяльную чарнуху для інтэлектуалаў? Пра тое, як Еўропа памірае пад націскам туркаў і кітайцаў? Як кепска, калі забіваюць ні ў чым не вінаватых звяркоў?

— Лічыш, што пра гэта не трэба ставіць? — запыталася Анна, якая гатовая была спрачацца і адстойваць сваё меркаванне да канца. — А што ставіць? Розную эстэцкую прыгажосць, класічную оперу? Я табе ўжо шмат разоў казала, што я думаю на гэты конт і як я ўспрымаю сучасны оперны тэатр.

— Я памятаю: ты яго проста не любіш, нават ненавідзіш, таму сцябешся з яго як умееш.

— Ды я не тое каб не люблю. Проста опера не той жанр, з дапамогай якога можна казаць пра экспансію ісламскага свету ці пра забойства марскіх коцікаў. Я оперу якраз вельмі шаную, таму не магу дазволіць сабе разбураць яе натуральную эстэтыку. Не магу рабіць з «Выкрадання з сераля» актуальны сюжэт пра сэксуальнае рабства. Гэта кепскі густ! Але мне цікавая ультрасучасная драматургія, ультрасучасныя праблемы. Што ў гэтым ненармальнага?!

— Нюта! Ненармальнае ў гэтым тое, што ні табе, ні Гюнтару насамрэч няма ніякай справы да туркаў, звяркоў ці эпідэміі СНІДу, — казаў ён, адстукваючы кожнае слова запальнічкай па стале. — Вы не мастацтвам займаецеся, вы робіце кан'юнктурныя агіткі! Хочаце не адстаць ад эпохі любой цаной. Але ў гэтым няма ніякіх абагульненняў, няма нічога ўніверсальнага, хоць тэма нібыта модная.

— Ты не ведаеш мовы, таму не можаш цалкам успрымаць тое, што я табе паказвала на відэа.

— У вас там няшмат тэксту, усё грунтуецца на пантаміме, таму збольшага я разумею. Скажы, цябе саму эмацыйна закранае лёс хворага на СНІД мастака? Думаю, што не, асабліва калі ты не з групы рызыкі. А я вось аднойчы меў выпадковую прыгоду. І потым паўгода штодня думаў пра жыццё і смерць, пакуль не атрымаў адмоўныя аналізы. Затое пачаў паважаць прэзерватывы.

— У мяне была бурная маладосць, ты ж ведаеш.

— А ў Гюнтара? Добры хлопчык з заможнай сям'і, не п'е нічога, апроч добрага піва, не курыць, займаецца спортам, носіць чаравікі і партфель са скуры нявінна забітых звяркоў і атрымлівае дывідэнды ад карпарацыі, у якой працуюць і туркі, і кітайцы, і хто хочаш. І пры гэтым ён нешта там вяшчае пра сацыяльныя праблемы еўрапейскага маштабу. А з табой наконт туркаў дык увогуле забаўна. У табе чвэрць крымска-татарскай крыві, продкі да мячэта хадзілі. Яшчэ ў табе чвэрць габрэйскай крыві, і ты казала, што дзедавы сваякі трапілі спачатку ў гета, а потым немаведама куды. А раптам Гюнтараў дзед рабіў на іх эксперыменты, правяраў дзеянне таблетак? Гюнтар яшчэ не ставіў п'есы пра Халакост? Папулярная ж тэма!

— Лёша, ты перабіраеш меру! А ўвогуле, мы зараз можам пасварыцца, а я гэтага не хачу.

Ён змоўк і ўсё ж дастаў цыгарэту. Закурыў — а хацеў жа адну за раніцу, не болей. Так, ён перабіраў меру і ўвогуле хацеў сказаць Анне зусім іншае. Ён проста не хацеў яе адпускаць, не хацеў, каб яна траціла час на такія пустыя вандроўкі. І гэта якраз у той момант, калі нарэшце ўсё пачало наладжвацца, калі ён імкнуўся так шмат чаго аддаць ёй за ўсе гады, дый яму самому патрэбная была падтрымка. Наперадзе была прэм'ера «Дона Джавані», потым — месяцы няпэўнасці і сумневаў, потым — развітанне з N, спроба пачаць усё спачатку ў Маскве, прайсці праз страту статуса, магчыма, на некаторы час стаць увогуле нікім у прафесіі. І сапраўды, ён проста хацеў чуць з яе вуснаў гэтае шчырае: «Ты геній», — каб не збочыць з абранай дарогі.

«Ах, я пакутую! Ён мяне кінуў, а я ўсё адно гатовая яму дараваць!»

— Нюта. — пачаў ён прымірэнчым тонам. — Мне вельмі важна ведаць, што мы з табой мыслім падобным чынам і імкнемся да аднаго і таго ж. Можа быць, мы будзем ісці да аднолькавай мэты па-рознаму, нават не заўсёды разам, але. Я не хачу, каб нашыя стасункі ператварыліся ў раман на адлегласці без абавязанняў, мне трэба, каб нас нешта моцна звязвала, мацней за ложак, агульныя творчыя праекты, маёмасць. Не хачу быць далёкім бойфрэндам, да якога час ад часу прыязджаюць, каб прыемна правесці вакацыі. Я пакуль не гавару пра шлюб, бо толькі што пахаваў бацьку. Але ж я не хачу, каб мая будучая жонка рэзка мяняла рашэнні, толькі таму што тата ёй нешта параіў.

— Ах вось ты пра што.

Анна нервова рассмяялася. Яна раптам пачала вельмі нелагічна апраўдвацца, казаць, што насамрэч сама шкадавала пра творчы разрыў з Гюнтарам, проста яна сапраўды занадта рэзка з ім пагутарыла і не ведала, ці захоча ён увогуле размаўляць пасля такога пра справы. Але Гюнтар сам выйшаў на Рупеля і папрасіў пасадзейнічаць. Які далікатны Гюнтар! Сам не мог звязацца і сказаць: асабістае асабістым, а справы справамі. Яна шмат не дагаворвала, і Грынкевіч зноў бяссільна ўздыхнуў. Ён зноў прайграваў гэты бой. Ён не меў ніякіх шанцаў на перамогу. Анна сама не ведала, што ёй кіруе, і ведаць не хацела. І гэта было жахліва.

Грынкевіч слухаў Анну, якая зноў аддалялася ад яго, і яму ўсё карцела задаць ёй няёмкія пытанні: чаму твой тата пакінуў цябе на звяр'яцелую маці, чаму не засудзіў таго краснаярскага падонка, чаму ён прымушаў цябе галадаць, калі ты насуперак яму пайшла ў кансерваторыю, чаму ты пасля смерці бабулі першаму пазваніла мне, а не яму? А цяпер, калі ты насуперак ягонай абыякавасці выжыла, калі ты сталася нечым, ён без усялякага запрашэння лезе ў тваё жыццё і робіць усё, каб ты стала такой самай няўдачніцай, як і ён?

— Зразумей мяне таксама, — сказала яна. — Я не магу сама сабе стварыць умовы на пустым месцы. Мяне запрашаюць ставіць спектаклі на знаёмыя пляцоўкі — я еду. Гюнтар мае грошы і сувязі, так. Але калі я сама буду іх шукаць.

— Ты спрабавала?

— Па вялікім рахунку — не. У мяне заўсёды была процьма знаёмых, яны нешта мне раілі, некаму мяне рэкамендавалі. Я не ўмею прапаноўваць саму сябе, не ўмею прабіваць муры.

— Ты спрабавала?

— Я не такая моцная, як ты! Я не магу траціць энергію на лагістыку, мне тады нецікава будзе займацца ўласна творчасцю. Я не здольная ствараць пад сябе прастору.

— Ты мацнейшая за мяне, цябе жыццё болей адлупцавала, але ж мы цяпер на роўных. І «Дона Джавані» ты зрабіла сама, ніхто цябе сюды не пхаў, так, запрасілі, як звычайна запрашаюць. У «Доне Джавані» ты ёсць, а ў Гюнтаравых сацыяльных страшылках я цябе не бачу. Ты думаеш, што меней рызыкуеш у кар'еры?

Анна нічога не адказала. Яна доўга і напружана маўчала, Грынкевіч за гэты час паспеў выкурыць наступную цыгарэту, трэцюю за гэты ранак. І ў момант, калі ён тушыў недапалак, яна сказала:

— Я ўсё ж паеду з ім.

— Тады ў нас з табой нічога не выйдзе, — адказаў ён вырачана.

Пакуль яна апраналася ў вітальні, ён маўчаў і думаў, што паступае слушна. Калі яна выйшла з кватэры, сказаўшы толькі: «Убачымся на рэпетыцыі», ён хацеў быў затрымаць яе і сказаць, што ў ім гаворыць проста рэўнасць. Госпадзе, няўжо нельга ўгаварыць сябе на тое, каб паверыць у казку? Усё жыццё — вялікая ілюзія, асабліва ў артыстаў. І няўжо нельга было запэўніць сябе ў тым, што ён шчаслівы, што ў яго квітнее каханне і ён нарэшце жыве поўным жыццём? Хіба ён не заслужыў? Ён стаяў на парозе кватэры, пакуль не пачуў, як унізе пікнуў сігнал дзвярэй пад'езда, а потым яны грукнулі і зачыніліся, быццам апусцілі цяжкую накрыўку труны.«Ах, я пакутую ад яго няўдзячнасці! Ён кінуў мяне, а я ўсё адно гатовая яму ўсё дараваць...»

На рэпетыцыі ён быў як хата, з якой толькі што вынеслі калядную яліну. Нічога не засталося ад учорашняга бляску — так, ашмёткі мішуры. Анна трывожна глядзела на яго. У перапынку яна прапанавала пагутарыць, але ён сказаў, што да размовы наконт працы заўсёды гатовы, а наконт іх абоіх — не ў гэтым жыцці.

Увечары ён страшэнна напіўся з Мішам і яшчэ трыма хлопцамі з аркестра. Напіўся да такой ступені, што ледзь выбраўся з таксоўкі, якая прывезла яго дадому, і амаль на карачках дапоўз па сходах на свой паверх. Алкаголь адбіваў пачуцці, але дазваляў думаць. На наступны дзень ён зноў быў засяроджаны на працы — без бляску, але якасна і стабільна. Галоўнае было — спыніць кроў з душэўных ран, каб не сканаць да прэм'еры.

Донна Эльвіра сыходзіць.

Сцэна ХІІ

Цвінтар. Некалькі надмагільных статуй, у тым ліку статуя Камандора. Туды прыходзіць дон Джавані.

Рэчытатыў «Ah, ah, ah, ah! questa e buona!».

Дзён за дзесяць да прэм'еры з Грынкевічам здарылася яшчэ адна непрыемнасць, якая ледзь не сарвала яму ўсю працу: ён захварэў на люты, цяжкі грып. Гэта выглядала містычна-неверагодна, пагатоў што да эпідэміі было яшчэ далёка дый увогуле ён скрайне рэдка чапляў падобную трасцу. Зразумела, два дні ў ліхаманцы з тэмпературай за трыццаць дзевяць былі нішто ў параўнанні з усімі асабістымі катастрофамі, але ўсё адно прыкра. Спектакль ужо ганялі вялікімі кавалкамі без спыненняў — і тут яго музычны кіраўнік звальваецца ў літаральным сэнсе слова. Небяспека падарыць прэм'еру Васю была рэальнай, стажор ён такі — стаячаму лапці падпляце. А Грынкевіч зусім не хацеў аддаваць хлопчыку цалкам гатовы спектакль, запакаваны ў каляровую паперу і перавязаны стужачкай.

Джавані радуецца таму, як спрытна ён зноў усіх падмануў. Цяпер яго ніхто не знойдзе. Ніхто не дадумаецца шукаць яго на могілках у такі час. Але якая ноч! Святлейшая за дзень, быццам створаная, каб паляваць на дзяўчат. Гадзіннік толькі-толькі прабіў поўнач, яшчэ не надта позна. Дзе ж той Лепарэла? Ці здолеў ён адбіцца ад донны Эльвіры?

На трэці дзень хваробы ён крыху збіў тэмпературу і прыйшоў у тэатр, дзе яго ніхто не чакаў. Трымацца было нялёгка, цела кепска яго слухалася, але рэпетыцыю Грынкевіч правёў. На наступны дзень ён зноў прыйшоў у тэатр — з невялікай ужо тэмпературай, але з шалёным кашлем, прыступы якога накрывалі яго кожныя хвілінаў пятнаццаць. Даводзілася спыняцца і просіць прабачэння ў аркестрантаў і салістаў. За рэпетыцыю ён памяняў чатыры футболкі, бо ад хваробы і слабасці страшэнна макрэў. На яго шумеў тэатральны лекар Сяргеіч, гнаў на бальнічны і пужаў пнеўманіяй. І хоць Грынкевіч упіраўся, у перапынках яму ўсё ж калолі нейкія лекі. Можа, дзякуючы ім ён і стаў пакрысе вяртацца да жыцця. Пнеўманіі ён пазбег, але хвароба зачапіла трахею, таму за пару дзён да здачы «Дона Джавані» дырыгент-пастаноўшчык застаўся без голасу. На шчасце, спектакль ужо добра адрэпеціравалі і шмат размаўляць яму не давялося. Пад вечар яго здалі ў рукі фаніятра Ніны Андрэеўны, тая зрабіла нейкія цудадзейныя заліўкі, і назаўтра Грынкевіч змог сяктак размаўляць.

Калі ў дзень здачы ён прыйшоў на працу без тэмпературы і з голасам, то падумаў, што цяпер ужо яму нічога не страшна, ніякае тэатральнае павер'е на ім не спрацуе. Ананкэ павінна быць задаволеная: усе рахункі ён аплаціў. Ананкэ забрала бацьку, кінула ў свой жоран каханне да жанчыны ды яшчэ і наслала на яго такую недарэчную балячку. Непрыемнасці з Машай і Ірынай былі ўжо проста драбязой, ён забыўся пра існаванне абедзвюх.

У целе яшчэ была слабасць, але ён, прынамсі, больш не пачуваўся марыянеткай на шарнірах. Прагон на яго просьбу зрабілі напаўзакрытым, а значыць, пускалі толькі па запрашальніках, квіткоў не прадавалі. Калі ён выйшаў на подыум і ўбачыў у «віп-ложы» Анну разам з Гюнтарам, то нават не меў ужо сілаў здзівіцца або абразіцца.

Тэатральныя плеткары казалі, што Гюнтар прыехаў у N яшчэ ўчора і жыве ў гасцявой кватэры разам з Аннай. Двухдзённага эпізоду «Анна — Грынкевіч» плеткары неяк не заўважылі. Аляксей таксама вырашыў думаць, што ўсё прысніў. Зрэшты, хвароба і неабходнасць сабраць сябе ў кучу дзеля працы вельмі дапамагалі яму. Ён паціху выціскаў Анну са сваёй галавы, з сэрца, з жыцця. Так было нават лепей, чым напівацца да чорцікаў і паўзці па сходах да кватэры, а потым яшчэ хвілінаў дзесяць трапляць ключом у замок. Неістотна, як Анна ўспрымае яго цяперашнюю абыякавасць. Не важна, што ў першы тыдзень яна штодня спрабавала паразмаўляць: ён прыняў рашэнне — канец.

А вось і Лепарэла. Ён злосны і незадаволены, бурчыць на гаспадара, маўляў, праз вас я ледзь не памёр. Але Джавані не разумее яго пакутаў, ён, як кажуць, на сваёй хвалі і хоча распавесці лёкаю пра выпадковую прыгоду на вуліцы.

Прагон ён правёў досыць тэхнічна, калі можна так сказаць. Гэта калі няма да чаго прычапіцца, але музыка не цешыць сэрца. Грынкевіча хвалілі, асабліва з улікам таго, у якім стане ён быў фізічна. Сам ён крыху непакоіўся: здача выйшла падобнай да чалавека з тэмпературай цела трыццаць пяць. Калі прэм'ера пройдзе з такім самым градусам, яе проста не заўважаць. Але дзе ўзяць сілы на дасканалы вынік, ён ужо не ведаў. Пэўна, за апошнія некалькі тыдняў ён разбурыў сябе ўшчэнт, вычарпаў усе эмацыйныя рэсурсы. Ён пачуваўся наркаманам, які ўжо не рэагуе на звычайную дозу.

Паміж здачай і прэм'ерай зрабілі дзень адпачынку, і гэта было досыць мудрым рашэннем. Праўда, на гэты дзень была прызначаная невялікая рэпетыцыя, якая ні ў кога не адбірала шмат сілаў. Прачнуўшыся зранку, Грынкевіч раптам адчуў, што яму больш няма пра што турбавацца, што неяк усё само сабой наладзіцца і прэм'ера пройдзе найлепшым чынам. Проста невядома адкуль узнікла такая ўпэўненасць. Да таго ж ён пачуваўся фізічна бадзёрым, цягліцы амаль перастала ламіць, а кашаль лёгка глушыўся ледзяшамі.

Ён пайшоў у тэатр амаль у шчаслівым настроі, ненармальна шчаслівым. Каб хутчэй вярнуцца ў звыклую форму, вырашыў пару прыпынкаў прайсціся пешшу. Надвор'е было ўжо зімовым, але гэта была нейкая нерасійская зіма: зусім крыху падмарозіла і зусім крыху выпала снегу, што для пачатку снежня неяк нетыпова. Па такім надвор'і толькі і гуляць.

Грынкевіч праходзіў паўз вулічныя яткі з садавінай і гароднінай. Прадавец з сярэднеазіяцкім абліччам і моцным акцэнтам піярыў свой тавар. На ятках ляжалі хурма і гранаты — яскрава чырвоныя, велічынёй з дзіцячую галаву. Грынкевіч не быў аматарам гэткага пачастунку, але прадавец так горача заклікаў яго падхадыт і пакупат, што ён не вытрываў і набыў адзін з пладоў. Набыў і кінуў у заплечнік. Раптам прыгадаў нядаўнюю сустрэчу з дзяўчынай у цягніку, усміхнуўся і шпарчэй рушыў у бок тэатра. Цяпер гэта выглядала як добры знак.

«Дык вось што са мной здарылася, — са смехам распавядае дон Джавані. — Іду я па вуліцы, нікога не чапаю, бачу маладзенькую красуню. Падыходжу, бяру яе за руку. Яна спачатку страпянулася, а потым раптам пачала да мяне сама лашчыцца. За каго, ты думаеш, яна мяне прыняла? За Лепарэла! Адбымаецца са мной і ўсё кажа: любы мой Лепарэла, Лепарэла мой любы... Відаць, знаёмая твая».

У тэатры ён быў у такім настроі, як у пачатку восені, калі толькі пачынаў працу над «Донам Джавані». Прынамсі, такім узнёслым і ў добрым сэнсе апантаным ён выглядаў. У перапынку ён пайшоў у курылку і расказваў там анекдоты аркестрантам і некаторым салістам, якія не баяліся сушыць звязкі тытунём. Пайшлі плёткі, сябар Міша біў сябе пяткай у грудзі, маўляў, Тома круціць раман ва Украіне, таму яе так часта запрашаюць туды з канцэртамі. Маўляў, яна муза нейкага кандуктара. Пачалі называць імёны, прозвішчы і рэгаліі — нармальныя тэатральныя размовы. Потым сказалі, што ў балетнага саліста завёўся спонсар, хоць і ўсе ведалі, што гэты саліст цалкам традыцыйны. Перабралі, як грэчку, нядаўнюю гісторыю з цяжарнай прыхільніцай тэнара Басава. Асабліва стараўся Міша, які сёння чамусьці дастаў Грынкевіча. Той ведаў, што пра Тому сябрук хлусіць.

— Слухай, братка, — не вытрываў ён і звярнуўся да баса, — я ж табе забыўся прыкол расказаць!

Сказаў ён гэта такім тонам, нібы гаворка ішла пра сенсацыю. Пасы л быў моцным, такім артыстычным, разлічаным на тое, каб усе прысутныя навастрылі вушы. Так і выйшла.

— Памятаеш, ты да мяне тыдзень таму заходзіў, лекі і ежу прыносіў? Ну, калі я толькі-толькі зваліўся. Дык вось, ты палез у інтэрнэт праз мой ноўтбук. І забыўся разлагініцца ў «Аднакласніках »!

— Такога не можа быць. — прабубнеў агаломшаны Міша, які любіў пляткарыць пра іншых, але выслухоўваць пра сябе — ненанавідзеў.

— Ты, ёлупень такі, відаць, машынальна паставіў галачку, каб сайт цябе запомніў. Сышоў ты ад мяне, я заходжу на старонку, а там — твая анкета!

— Ну ты скаціна...

Прысутныя ў курылцы пачыналі пахіхікваць у прадчуванні анекдота. Грынкевіч атрымліваў асалоду ад іхнай рэакцыі.

— І што я бачу? Дзяўчынка... Увага, спадарства, дзевяноста першага года нараджэння, выглядае, праўда, на восемдзясят гэтак шосты — красуня, вельмі мілая. І вось гэтая дзяўчынка дасылае паведамленне...

— Каму?! Мне?! — перапытаўся Міша ўжо са страхам.

— Мішу! Мішу яна хацела! — засмяяўся Грынкевіч, і дзясятак мужыкоў следам за ім. — Я, натуральна, пачаў з ёй размову. Яна расказвала, як уражаная вашым, Міхаіл Мікалаевіч, талентам. Дарэчы, яна ў цябе ў сябрах!

— Во свалата... Што ты ёй нагаварыў?!

— Ды нічога такога. Прыдумаў, што ў цябе грыжа і што ты не бываеш у нядзелі на крытай коўзанцы. Мішэль, ты што, наплёў дзіцёнку, быццам любіш на каньках коўзацца?!

— Што ты яшчэ ёй сказаў?!

— Ды нічога такога. Прызнаўся, што я — гэта не ты. Яна напісала «ой» і сама ўцякла.

— Сука!

«Я ўвайшоў у вобраз, — працягвае расповед дон Джавані, — і стаў для яе Лепарэла. Але тут дзяўчына зразумела памылку, пачала клікаць на дапамогу. Я ледзь паспеў уцячы...» Лепарэла гэта не радуе: «Вось пракляты! — бубніць ён. — А калі б гэта была мая жонка?!» — «Гэта было б яшчэ смяшней!» — весела крычыць дон Джавані і пачынае рагатаць.

Мішу гэта вельмі зачапіла, бо ён быў з тых людзей, што не любілі прайграваць нават невялікія стаўкі. Ён выйшаў з курылкі раз'юшаны. Грынкевіч рушыў следам за ім. На яго шчасце, спявак не быў крыўдлівым і на высвятленне адносінаў пайшло хвілінаў дзесяць. Грынкевіч хіба толькі выказаў Мішу, што пра Тамару той нёс лухту, што не варта было такога рабіць, калі нічога дакладна не ведаеш. Міша толькі пасапеў у адказ, але працягнутую на знак замірэння руку паціснуў.

Пасля рэпетыцыі яны ўжо сядзелі ў дырыгенцкай, як быццам не было паміж імі ніякай сцэны ў курылцы. Зрэшты, Міша яшчэ апраўдваўся, маўляў, нічога крамольнага ў яго з той дзяўчынкай не было, ставіўся да яе як да дзіцяці. І ўвогуле, яна ходзіць прыватным чынам да яго Светкі, рыхтуецца на наступны год паступаць на вакальнае. А яшчэ гэта вядомая малалетняя тэатральная тусоўшчыца, якая лезе за кулісы. Бракавала толькі ўвязацца з такой у гісторыю.

Грынкевіч тым часам круціў у руках той самы гранат, які набыў на шляху ў тэатр.

— Ты што, медытуеш на яго? — пацікавіўся Міша.

— Амаль што.

— А я думаў, ты вырашыў пад'есці вітамінчыкаў пасля хваробы.

— Ну. Урэшце рэшт з'ем, не выкідаць жа яго. Але пакуль гэта не проста гранат. Гэта сімвал.

Міша запытальна на яго зірнуў. Ён не быў схільны да філасофскіх разваг дый агульнай эрудыцыяй не вылучаўся.

— Вельмі шматзначны і складаны сімвал, — працягваў Грынкевіч. — Сімвал улады і сімвал уваскрашэння, напрыклад.

— Уладу ты любіш... — прамовіў Міша. — Вось я цябе ўжо колькі ведаю? Восем гадоў. І ўсё не магу зразумець, як ты са сваім паскудным характарам ухітрыўся тут не настроіць усіх супраць сябе. Чаму нават галоўны на цябе бурчыць, але часам усё ж возьме дый скажа нешта добрае? Калі ты прыйшоў у тэатр, усе думалі, што ў цябе зорная хвароба і табе адразу трэба абламаць рогі.

— Пра мяне і ў дзяцінстве казалі, што ў мяне зорная хвароба. У мяне ведаеш якая мянушка ў класе была? Кароль. Дзяўчаты казалі яшчэ і «шэравокі кароль». Мы ўсе былі прыстойнымі дзецьмі, а мянушку мне далі такую бандзюганскую. Без усялякага падтэксту. А пазней былая аднакласніца ўбачыла, як я разгружаю машыну на рынку. Каралеўскі занятак... Але потым яна мне сказала, што я цягаў скрыні з нейкай асаблівай годнасцю і пры гэтым не выглядаў як паламаны жыццём інтэлігентны хлопчык.

Грынкевіч раптам падкінуў гранат вельмі высока, ажно да самай столі. І вельмі спрытна яго злавіў.

— Што гэта ты ўласнай неўміручасцю раскідваешся? — з ужо добрай усмешкай запытаўся Міша.

— А раптам не зловіш?

— Я — злаўлю. Я ж Кароль. І я, Міша, ведаю, што гэта самае невыноснае ў маім характары. Упэўнены я, а часам самаўпэўнены, неадэкватна самаўпэўнены. Калі я набраў хуткасць, мне нельга тармазіць, я не магу спыніцца імгненна, нават калі мне пагражае небяспека. А яшчэ я ўсё аддам дзеля сваіх мараў.

— Нават неўміручасць?

— Нават яе. Нашто мне ўваскрасаць, калі мара ўсё ж не здзейснілася? Ахвотна памяняю магчымасць нарадзіцца наноў на ажыццяўленне мары.

— А яшчэ ў цябе чэрап густа варыць і ты любіш гэта паказваць. Хадзем мо' на піва?

— Не, дружа, сёння ніяк. Сяргеіч пасадзіў мяне на антыбіётыкі і сказаў, каб ніякага алкаголю хоць бы тыдзень. Трэба ж прэм'еру адстраляць... А безалкагольнага я не шаную.

Джавані рагоча так залівіста, што выпадковыя начныя птушкі перапалохана зрываюцца з месца і лятуць прэч. І тут раптам ён чуе дзіўны, нечалавечы голас: «Ты скончыш смяяцца да таго, як узыдзе сонца!».

Было яшчэ амаль светла, калі Грынкевіч прыйшоў дадому. Ён усё-ткі адчуваў стому пасля хваробы, пад вечар цела зноў ламіла. Да таго ж увесь час бракавала паветра і шумела ў галаве. Пасля моцнай ліхаманкі ўсё здараецца, думаў ён. У першы дзень хваробы тэмпература ў яго скокала да сарака і яму падавалася, што сэрца вось-вось спыніцца. У наступныя дні яно пачынала тахкаць ад любога перанапружання, але ён не звяртаў на гэта ўвагі. Яго больш непакоіла агульная мышачная млявасць і кашаль — тое, што замінала працаваць. І яшчэ з кожнай гадзінай на яго ўсё болей насоўваўся той вельмі даўні страх, які перакрэсліў яго сольную піяністычную кар'еру. Грынкевіч думаў: заўтра будзе не проста прэм'ера, гэта будзе вырашальны дзень, калі ён зможа ўсім даказаць, што нейкія там абставіны і закляцці не маюць над ім ніякай моцы.

Гэта да яго прамовіла статуя Камандора. Лепарэла не на жарт перапалоханы, а вось Джавані злуецца. Яго чамусьці зусім не бянтэжыць той факт, што каменная статуя размаўляе з ім і патрабуе не трывожыць сон памерлых. Яму, Джавані, усё можна, ніхто не мае права чыніць яму перашкодаў. Ён загадвае Лепарэла падысці бліжэй да магілы Камандора і прачытаць, што там напісана на каменнай пліце. Лёкай, моцна заікаючыся, чытае: «Нягоднік змусіў мяне на скрайні крок, і я чакаю помсты...». Джавані зусім раз'юшаны — ён патрабуе ад Лепарэла перадаць каменнай статуі запрашэнне на вячэру.

№ 22: Дуэт «О statua gentilissima...».

Увечар напярэдадні прэм'еры ён зноў страціў спакой. Гэта быў стан нервовага пераўзбуджэння, як звычайна пасля спектакля, калі не можаш заснуць да другой ці трэцяй гадзіны, а ўсё пракручваеш у галаве нейкія моманты, перажываеш. Нарэшце заснуўшы, прачынаешся толькі назаўтра пад вечар. Такое з ім часта бывала, але пасля спектакля, а не напярэдадні. Пасля ўчорашняй здачы ён прыйшоў дадому ў амаль абыякавым стане і апоўначы ўжо спаў сном чалавека, арганізм якога ўсё яшчэ змагаецца з рэшткамі грыпу і таму мае патрэбу ў адпачынку.

Лепарэла падыходзіць да статуі, нізка ёй кланяецца і спрабуе загаварыць: «О найшаноўнейшая статуя вялікага Камандора.». Але тут жа баязліва адскоквае і кажа гаспадару, што не ў стане выканаць загад.

А сёння было не так. Грынкевіч нават пашкадаваў, што выкінуў тую бутэлечку сардэчніка, набытую калісьці для Машы. Хоць ён і быў унукам педантычнага лекара, але ніколі не трымаў у хаце «непатрэбных» лекаў. Любое заспакаяльнае ён лічыў непатрэбным. Гэта для неўрастэнікаў, а яму, калі надта ўжо кепска на душы, дастаткова выпіць сто грамаў, не, трыста грамаў алкаголю — і рэчаіснасць імгненна расквечваецца самымі лагоднымі фарбамі, і сон ідзе да яго. Праўда, калі выпіць не трыста, а болей грамаў, і зусім не піва, то назаўтра можа і галава забалець, але ж нервы ўсё адно будуць у парадку. Хай сардэчнік п'юць сардэчнікі.

Складанасць была ў тым, што алкаголь яму забаранілі. Ён усё яшчэ моцна кашляў вечарамі, а на ледзь заглушаны бранхіт магла сесці пнеўманія, таму ён на загад тэатральнага лекара еў жменямі антыбіётыкі і штосьці там яшчэ. З гэтым не варта было жартаваць, тут ягоныя медычныя гены падключалі інстынкт самазахавання. Трэба адпрацаваць спектакль, трэба заўтра сустрэць маці, якая павінна прыехаць на прэм'еру...

Увогуле маці мусіла адзваніцца, калі сядзе на цягнік у Маскве. А дзявятай вечара ён набраў яе — маці яшчэ была ў Мінску і размаўляла шэптам. Вось халера, амаль сінхронна з сынам схапіла грып, моцна тэмпературыць, учора па абедзе якраз выклікала доктара і сышла на бальнічны, нават квіток на цягнік не здала. Суседка прынясе лекі і харчы, усё нармальна... У N яна, адпаведна, не трапляе, але ў думках яна, зразумела, са сваім старэйшым.

Джавані пагражае лёкаю, што заб'е яго, калі той зноў не загаворыць з каменным Камандорам. Свавольніку ўжо зусім весела, ён цалкам страчвае пачуццё рэчаіснасці. Гэта ж трэба, якая прыгода! Статуя старога туебня загаварыла! Лепарэла бубніць: надта дорага можа каштаваць гэты капрыз.

Маці не пабачыць ягонай першай у жыцці, сапраўднай прэм'еры. А для яго гэта было вельмівельмі важна. Вельмі-вельмі не хацелася паказваць сябе потым на відэа. Зрэшты, рэч жа не ў гэтым. Маці была б уражаная, агаломшаная, пераможаная, яна б сказала сыну, які ён геній. Натуральна, яму пра гэта будуць казаць ці не палова аркестрантак, дзяўчат з хору, студэнтак са стажорскай групы, але ў іх свае мэты, яны хочуць спадабацца, а не даць яму сілы. Пасля разрыву з Аннай ён, як ні дзіўна, менавіта ў маці пачаў шукаць тое, на што абапіраўся ў каханай — на веру ў яго самога. Ён цяпер штодня траціў грошы на тэлефонныя званкі ў Мінск, бо маці ўсё ніяк не магла навучыцца карыстацца скайпам, баялася камп'ютара. Ён ухапіўся за яе, бо яна выявілася добрай вучаніцай і нават пачала разумець абрыўкі ягонай тарабарскай мовы. Можа быць, калі б яна нашмат раней прыняла яго і даравала выбар гэтага шляху, ён не хапаўся б за Анну з безнадзейнасцю Жазэ, які страціў усё, апроч сваёй Кармэн? Штодзённыя размовы з маці і вывелі яго з самага сапраўднага, страшэннага запою, у які ён кінуўся пасля разрыву з Аннай. Гэта доўжылася толькі тыдзень, потым ён пачаў супакойвацца. Ён нарэшце перастаў быць самотным хлопчыкам, пакінутым у інтэрнаце пры элітнай школе. Яго нарэшце любілі проста так, за факт яго існавання, а не з дамешкамі славалюбства і сэксуальнага зацікаўлення — з жанчынамі без гэтых дамешкаў ніяк нельга.

«Ах, спадару, вы толькі гляньце, як ён на нас зірнуў!» — зноў выгуквае Лепарэла. Але Джавані гэта баязлівасць толькі прышпорвае: «Я цябе зараз заб'ю!». Тады лёкай робіць новую спробу падысці да Камандора.

Грынкевіч ужо ўяўляў у дэталях, як пасля прэм'еры вып'е толькі адзін келіх шампанскага на тэатральным фуршэце, а потым пойдзе дадому разам з маці. Яна прыгатуе вячэру і будзе спачатку з лёгкім жахам, а потым са смехам назіраць за сынам, як ён ходзіць па кватэры то напяваючы асобныя матывы з толькі што праведзенага спектакля, то пачынаючы дырыгаваць, то раптам выгукваючы: «Чорт! Гэта было недакладна, трэба наступным разам паказаць гэта вось так. ». Яны з маці з адной галактыкі, яна ўрэшце паблажліва ўсміхнецца і падумае: «Ну артыст, сапраўдны артыст! Геній!».

Не, яна не прыедзе. Можа быць, прыедзе пасля, у студзені, калі будзе ўжо не прэм'ера, калі гэта ўжо будзе не тое. І хоць яна ў думках нібыта з сынам, ён зноў пачуваецца тым хлопчыкам, якога ў восем гадоў пакінулі ў інтэрнаце для музычных вундэркіндаў. Гэтым разам маці ні ў чым не вінаватая. Пэўна, Ананкэ яго зноў выпрабоўвае. Ну што яшчэ табе трэба?! Мала я табе аддаў?!

Лепарэла звяртаецца да каменнай статуі: «Вы мяне прабачце, што я да вас звяртаюся, сам я не мясцовы... Але мой гаспадар запрашае вас на вячэру...». Статуя ў адказ ківае галавой.

Было за дзясятую вечара, калі Грынкевіч пачаў навязліва думаць пра тое, каб пайсці ў краму, пакуль тая яшчэ працуе, і набыць сабе каньяку. Сто грамаў яму ніяк не зашкодзяць, дый галава падазрона баліць. Ён ужо ведаў свой арганізм: відаць, зноў ціск. З ім такое здараецца, калі доўгі час зусім не піць. Вось добра было б цяпер зняць гэты ціск. Зрэшты, ён таксама ведаў, што можа выпіць не сто, а нават трыста грамаў, варта толькі пачаць. Калі на душы так паскудна, ён страчвае пачуццё меры.

Грынкевіч з цяжкасцю заснуў пасля поўначы. Сны ён бачыў трывожныя і ліпкія, урыўкавыя, ніяк між сабой не звязаныя, больш падобныя да трызнення, якое з ім было ў пачатку грыпу. Але раптам сон выліўся ў звязны, нават кашмарналагічны сюжэт. У гэтым сне Грынкевіч дырыгаваў «Донам Джавані» і на сцэне замест Тамары ўбачыў Анну. Яна была ў касцюме гераіні — у чорным жалобным убранні.

Цяпер ужо і Джавані заўважае, што каменная статуя сапраўды падае знакі, што яна як быццам не зусім статуя.

Пасля арыі помсты пачаліся апладысменты, і Грынкевічу загадалі ісці на паклон. Ён стаў пярэчыць: як гэта так, спектакль яшчэ не скончаны, яшчэ рана. Але салісты ўжо выстраіліся на авансцэне і пакланіліся разам, узяўшыся за рукі. Аркестранты стаялі ля крэслаў, струннікі ціхенька ляпалі смыкамі па пюпітрах, а заля грымела авацыяй.

Ён пайшоў з яміны. На яго шляху да сцэны самыя розныя людзі ўтварылі як быццам калідор. Яны пляскалі ў ладкі і крычалі «Bravo!». Ён няспешна ішоў праз гэты людскі калідор. На сцэне ў кулісах яго сустрэла Анна і падала яму руку ў чорнай карункавай пальчатцы. Нават праз цёмную вуаль было бачна, які збялелы ў яе твар і які страх на ім напісаны. Ён запытаўся, чаго яна баіцца. «Ты хіба не разумееш, што прыйшоў твой час?» — сказала яна і з адчаем зірнула на яго з-пад вэлюма.

Раптам ён убачыў за спінай Анны мужчынскую фігуру ў цёмнай вопратцы, нечым падобнай да ксяндзоўскай сутаны. І пазнаў бацьку. Анна моўчкі падвяла Грынкевіча да яго і ўклала руку дырыгента ў руку нябожчыка. Грынкевіч адразу схаладнеў. А бацька павёў яго на сцэну. Там ужо была спушчаная заслона, і з залы не даносілася гоману публікі. Увогуле нікога не было на сцэне, толькі ён і бацька. Нябожчык дастаў малітоўнік і пачаў прамаўляць словы, якія ён чуў меней за месяц таму ў Мінску. Словы па-беларуску з нечаканым польскім акцэнтам. «Не, не, я яшчэ жывы!» — хацеў закрычаць Грынкевіч, але не змог. А бацька ўсё чытаў і чытаў, і з кожным прамоўленым словам навокал рабілася ўсё цямней, пакуль пустую сцэну не ахапіў змрок.

Тады свавольнік сам пытаецца ў Камандора: «Скажы, ці прыйдзеш да мяне на вячэру?». І статуя раптам адказвае: «Так!».

Ён прачнуўся сярод ночы. І не толькі таму, што сон быў сапраўды жахлівым. Было цяжка дыхаць, вельмі цяжка. Да таго ж Грынкевіч адчуваў, быццам у грудзі яму паклалі каменьчык з востра заточанымі краямі. І гэты каменьчык час ад часу варушыўся, прымушаючы чалавека пакутаваць. Такога ён яшчэ ніколі не перажываў. Ён намацаў мабільнік, паглядзеў, якая гадзіна, — другая ночы. Першай думкай было выклікаць хуткую, і ён ужо нават набраў нумар, але амаль адразу скінуў званок. Не такі ўжо і страшны боль, абыдзецца. Бацька шмат разоў апісваў свае адчуванні, гэта не тое, гэта само пройдзе. А калі зараз выклікаць хуткую, то могуць забраць у лякарню. Група рызыкі: кепская спадчыннасць, стаянне на ўліку ў юнацтве і толькі што перанесены грып.

Як ні парадаксальна, але меней за ўсё ён думаў пра небяспеку для сябе. Самым страшным уяўлялася прапусціць прэм'еру ці паказацца на ёй не ў найлепшым стане. Страх за сябе быў у сне, а наяве ён баяўся толькі артыстычнага фіяска.

Ён вёў бясслоўны і вар'яцкі дыялог з уласным сэрцам. Ён прасіў і заклінаў яго супакоіцца, пацярпець і вытрываць. Ён таргаваўся з ім, тлумачыў яму, нібы самастойнай разумнай істоце, які важны гэты дзень і як трэба яго перажыць. Толькі адзін дзень, толькі спектакль, выхад на сцэну і паклон, а пасля што хочаш, сэрца, казаў ён. Я не хачу быць ахвярай, цацкай у руках трох дачок Ананкэ. Пратрывай толькі дзень, сэрца, толькі да таго моманту, калі апусціцца заслона пасля агульнага выхаду на паклон. А іначай навошта было столькі разбурэнняў і пакут?

Джавані радуецца: забава працягнецца, каменны ёлупень да яго прыйдзе! Толькі Лепарэла не падзяляе гэтай радасці і прадчувае нядобрае.

Невядома, што на яго так паўплывала, але боль сапраўды стаў сціхаць, прычым даволі хутка. Можа быць, нервы крыху супакоіліся пасля ўбачанага кашмару, а можа быць, дапамагло адчыненае вакно і дзве таблеткі аспірыну, які, што дзіўна, усё ж быў у Грынкевічавай гаспадарцы. Пад раніцу ён зноў заснуў. Прачнуўшыся, дазволіў сабе паляжаць у ложку амаль да другой гадзіны. У той дзень ён, насуперак звычцы, піў гарбату, а не каву і нават курыў утрая меней, чым звычайна.

На кухонным стале ляжаў той самы гранат, набыты ўчора. І сёння гэта ўжо быў не проста сімвал — гэта быў талісман.

Дон Джавані і Лепарэла сыходзяць.

Сцэна ХІІІ

Цёмны пакой у доме донны Анны. Донна Анна і дон Атавіа.

Рэчытатыў «Calmatevi, idol mio...».

У тэатры Грынкевіч быў а пятай вечара, за дзве гадзіны да спектакля. Яму было неспакойна, трывога падкочвала да яго высокімі хвалямі, ён зноў адчуваў той каменьчык у грудзях, хай сабе было не так балюча, як уначы. Проста нейкі цяжар. Доўга вагаўся, ці не схадзіць да Сяргеіча, каб памераў ціск і паслухаў сэрца. Потым падумаў, што Сяргеіч з яго панікёрскай натурай будзе лямантаваць. Ці нават калі не будзе, то напампуе нейкімі заспакаяльнымі, а на публіку так выходзіць нельга. Не будзе эмоцый і пасылу.

Дон Атавіа ўжо страціў надзею суцешыць нявесту. Ён чарговым разам просіць яе супакоіцца: злачынца будзе пакараны, а ейны бацька — адпомшчаны. «Мой бацька, о Божа...» — уздыхае донна Анна, і ейныя вочы зноў напаўняюцца слязьмі.

Зачыніцца ў дырыгенцкай і прывесці нервы да ладу таксама не атрымалася: турбавалі калегі з рознымі нязначнымі пытаннямі. Дзякуй Богу, сёння не даставала прэса, усе інтэрв'ю ён раздаў пазаўчора перад генеральным прагонам. Журналісты яго любілі, бо ён вельмі ахвотна балбатаў на камеру, не заікаўся і яго было зручна мантажаваць на радыё. На здачы не было такога прадчування адказнасці моманту, таму можна было балбатаць, дый з калегамі ён мог абмяркоўваць што хочаш. А цяпер Грынкевіч паступова ператвараўся ў камяк нерваў. За дзве гадзіны да прэм'еры яму пачалі прыходзіць у галаву нейкія новыя думкі наконт музычнай часткі, і ён разважаў, а ці варта рабіць іх у часе спектакля, ці хопіць яму майстэрства павесці за сабой аркестр. Сёння ён баяўся ўсяго, пагатоў такой рызыкі.

Недзе бліжэй да шостай ён не вытрываў і пайшоў гуляць па тэатры. Ён прыгадваў сябе яшчэ з часоў музвучэльні, той першы занятак, калі яму далі пакіраваць хорам, і той самы панічны страх не справіцца, які і падсёк яго кар'еру піяніста. Але праз некалькі хвілінаў страх яго адпусціў, бо ён меў уладу над некалькімі дзясяткамі чалавек, ён сам ствараў музыку. Гэта было абсалютна іншае адчуванне, чым за раялем. За раялем ён быў як быццам сам па сабе, ён ніколі не мог адчуць ансамбль з аркестрам. А з хорам было адчуванне еднасці, тут быў ён і падшэфныя. Потым ужо быў аркестр, і тут ён проста меней думаў пра рызыку персанальнай паразы. Ён думаў пра агульную справу з дзясяткамі людзей, і ён адказваў за тых, хто граў з-пад ягонай рукі. Публіка была за спінай, ён мог не бачыць яе, таму і не звяртаць на яе ўвагі.

«Мая дарагая, ты павінна скарыцца перад воляй нябёсаў і быць мужнай, — працягвае Атавіа. — Але я хачу заўсёды быць побач з табою, заўсёды пра цябе клапаціцца. Я прапаную табе руку і сэрца». Анна толькі хістае галавой і ціха прамаўляе: «Госпадзе, што ты такое гаворыш, ды яшчэ ў такі цяжкі для мяне час.».

А цяпер зноў вылазіць страх правалу. Ён мае ўладу над дзясяткамі чалавек, але не мае ўлады над уласным сэрцам. Што яно выбрыкне — невядома.

У калідоры яго віталі, пыталіся, як настрой перад прэм'ерай. Сам галоўны падышоў і пажадаў удачы. Грынкевічаў даволі бледны твар нарэшце крыху паружавеў, а рукі перасталі так недарэчна халаднець.

І тут ён убачыў Анну, якая ішла яму насустрач разам з Гюнтарам.

«Ты зноў! — у роспачы ўскрыквае закаханы жаніх. — Ты адмаўляеш мне кожны раз, і цяжкія часы не прычына! Ты проста бессардэчная!»

Ён пазбягаў не толькі размоў, а нават сустрэчаў з гэтай жанчынай. Усё ж скончана, ён так вырашыў! Пакуль ён змагаўся з раптоўнай хваробай, то зусім перастаў думаць пра свае пачуцці і перажыванні. Ён ужо мог спакойна зрабіць ёй кароткі званок, звязаны з працай. Мог зусім нязмушана размаўляць на рэпетыцыях. Але па-за працай — толькі вітаўся, калі сустракаў у калідоры тэатра ці на вуліцы.

№ 23: Акампанаваны рэчытатыў і ронда «Crudele! — Ah no, mio bene!».

Анна ішла з Гюнтарам і, відаць, пра нешта спрачалася. У яе быў нейкі прыгнечаны выгляд. Грынкевіч павітаўся і пацікавіўся, чаму яна такая засмучаная перад прэм'ерай.

— Тут бардак, — адказала Анна. — На складзе лопнула труба ацяплення, крыху падмачыла дэкарацыі. Толькі што мастак іх зацыраваў, як мог. А ўвогуле, я стамілася.

Яна паглядзела на Грынкевіча з адчаем і просьбай. «Я не хачу, каб усё вось так скончылася!» — крычаў ейны позірк. «Ты сама зрабіла выбар», — таксама без словаў адказаў ён.

«Бессардэчная? Не, мой любы...» — па-жаноцку пяшчотна кажа донна Анна.

Гюнтар тым часам пачаў нешта прамаўляць панямецку. Анна падала яму нейкую таксама нямецкамоўную рэпліку, відаць, прасіла пакінуць яе на хвілінку. Той незадаволена зірнуў спачатку на яе, потым на Грынкевіча, але ўсё-ткі сышоў.

— Ну вось. — сказала Анна. — Вось мы гэта і зрабілі.

— Ты — так. А мая справа толькі наперадзе.

Ён не хацеў ні пра што размаўляць, бо разумеў,

што любая гутарка можа парушыць тую адносную раўнавагу, якой ён дасягнуў пасля тыдня запою, тыдня тугі і дзесяці дзён хваробы.

«Мне самой складана адкладваць тое, да чаго мы абое імкнуліся так доўга...»

— Лёша, я забылася вярнуць табе ключы ад тваёй кватэры. Памятаеш, ты мне скінуў камплект, калі дамафон не спрацоўваў? Ты толькі нагадай, я пасля спектакля прынясу.

— Добра.

У памяці пранеслася тая ноч, калі Анна засынала ў яго абдымках, а ён не хацеў яе адпускаць. Ён згадваў кожны ейны ўздых, кожны шчаслівы стогн, тую ўспышку асалоды на твары. Ён згадваў кожны ейны дотык, кожную лінію ейнага цела, кожны пацалунак. У яго быў шанец зрабіць так, каб гэтыя ночы хоць зрэдку, але паўтараліся. Ён мог прыйсці да яе і сказаць, што нагаварыў лухты і хоча, каб яна вярнулася.

«Дай мне час, каб я прызвычаілася да страты бацькі. І ведай, што я заўсёды буду аддана кахаць цябе».

Часам варта пагаджацца і на ілюзорнае шчасце, бо ў чаканні сапраўднага можна правесці ўсё жыццё. Але Гюнтар зноў тут, яна неўзабаве з'едзе ў Нямеччыну. Шляхі адрэзаныя, масты спаленыя.

Яны стаялі ў калідоры, дзе месціліся грымёркі вакалістаў. Зусім побач рыхтавалася да спектакля Тамара, якая ўжо, відаць, выйшла з-пад рук грымёра. Толькі што ейны магутны голас праспяваў практыкаванні, а цяпер яна паўтарала сеё-тое з партыі. Сёння яна была ў выдатнай форме і абяцала выступ не горшы, чым у прыстойным італьянскім тэатры.

Non mi dir, bell'idol mio,

Che son io crudel cOn te;

Tu ben sai quant'io t'amai,Спявачка пачала арыю з чыстага, празрыстага і дасканалага піяна, пяшчотнага і скоранага, вельмі жаноцкага. Ейны вялікі і гнуткі голас паступова напаўняўся цямнейшымі фарбамі, узлятаў на вяршыню фразы — і зноў святлеў і супакойваўся.

— Гэта ты падказаў ёй такія штрыхі і адценні? — запыталася Анна, якая міжволі заслухалася.

— Так. Мы з ёй доўга рабілі менавіта гэтую арыю. Я растлумачыў ёй, што па сутнасці гэта арыя-развітанне. Глядзі — яна ў фа мажоры, гэта паралель рэ мінору, у якім напісаныя і тэма Каменнага Госця, і дуэт Анны і Атавіа. Памятаеш, я табе казаў пра значэнне танальнасцяў у Моцарта? Дык вось тут яна адмаўляецца ад ролі гэтакай эрыніі, раз'юшанай фурыі. Яна больш не апелюе да халодна-аб'ектыўнай сусветнай справядлівасці. Яна не хоча помсціць, яна даравала яму. Донна Анна ўжо бачыць перад сабой райскую браму. Але дону Атавіа не дадзена гэтага зразумець. Яе забяруць у рай, а той, іншы, трапіць у апраметную. Але ў раі донна Анна будзе ў таемнай скрусе, бо не змагла спыніць таго, іншага.

— Мне будзе не хапаць вас, Herr Kapellmeister.

Ён зноў нічога не адказаў. Гэтыя прызнанні ніяк

не маглі змяніць іх гісторыі. Усе старонкі, якія Ананкэ адвяла на іх раман, скончыліся, а падклеіць новыя не выпадала. Анна слухала чужы спеў з такім выразам твару, быццам сама стаяла на сцэне і выконвала гэтую арыю. А яшчэ яна хацела сказаць нешта большае. Яна чакала, а ён маўчаў,бо занадта добра зразумеў усю небяспечнасць сваёй дарогі, каб даць гэтай жанчыне надзею. Яшчэ ўчора ён падсвядома чакаў, што яна прыйдзе і скажа: вазьмі мяне з сабой, не адрынай мяне. Сёння было іначай. Сёння ён лічыў правільным і справядлівым тое, што яна застаецца з жаніхом і далей пойдзе сваёй дарогай. Так будзе лепей для яе, так будзе лепей для ўсіх. Занадта кароткае шчасце нашмат горшае за працяглае гора.

Calma, calma il tuo tormento,

Se di duol non vuoi ch'io mora!

Forse un giorno il cielo ancora Sentira pieta di me.

Голас прымадонны рабіўся ўсё больш жарсным, інтанацыі — усё больш роспачнымі. Але ў гэтай горычы развітання была і нейкая стрыманая веліч, нават у амаль бравурнай другой частцы арыі. І цудоўнае сапрана дакладна перадавала гэта вакальнымі гукамі.

— Яна прыўкрасная. — сказала Анна, так і не дачакаўшыся ад яго словаў, якія прагнула пачуць. Менавіта таму наступную рэпліку прамовіла ўжо крыху раздражнёна. — Але навошта яна так шмат паўтарае перад спектаклем?

— Ты за яе не турбуйся, яна мае трывалае горла. Трэба шмат распявацца, — адказаў Грынкевіч, на якога гэтая невялікая рэпетыцыя таксама зрабіла ўражанне. — Часу яшчэ шмат. Хадзем, можа, да мяне ў дырыгенцкую? Мне нешта складана сёння заставацца зусім аднаму перад спектаклем.

Можа, і не варта было гэтага рабіць, але яму сапраўды хацелася пабыць побач з Аннай хоць некалькі хвілінаў. Яна паслухалася і пайшла за ім. Анна ўжо была апранутая ў вечаровы ўбор — чорную доўгую сукенку, якая аблягала фігуру і крыху пашыралася недзе ад сярэдзіны сцёгнаў. На плечы яна накінула цёмную хустку, відаць, каб не замёрзнуць да выхаду на паклон, бо ў тэатры было халаднавата. Рукі былі схаваныя ў шаўковыя пальчаткі з карункавымі ўстаўкамі — таксама, відаць, да выхаду на сцэну. У руках Анна трымала яшчэ нейкую лёгкую чорную тканку. Грынкевіч запытаўся, што гэта.

— Гэта тутэйшы бардак, — са стомленасцю адказала жанчына, калі ён прапусціў яе ў дырыгенцкі пакой. — Выпадкова ўбачыла проста на падлозе ў калідоры. Відаць, згубілі, калі з касцюмернай вывозілі. Я і забылася аддаць. Ішла да Томы ў грымёрку якраз каб аддаць, а сустрэла цябе. Бо потым будуць бегаць усю палову першага акта, як мышы абсмаленыя, шукаць па тэатры.

Гэта быў чорны вэлюм, дэталь ад касцюма донны Анны. Грынкевіч моўчкі ўзяў яе з рук госці і стаў разглядаць. Затым раптам накінуў лёгкую тканіну на галаву Анны.

— Не трэба, пабудзь так! — прамовіў ён, калі тая хацела зняць з сябе вэлюм.

— Мяне гэта прыгнятае, — адказала яна слабым го ласам, як чалавек, ужо не здольны прадухіліць непазбежнае. — Няўжо нельга без гэтага сімвалізму?..

Ён падышоў да раяля, што стаяў у дырыгенцкай. Падняў века над клавіятурай і найграў толькі першыя два матывы з «Non mi dir.».

— Ты магла б гэта спяваць, калі б болей верыла ў сябе. Толькі не трэба спрачацца, хоць цяпер не трэба. Шкада, што я мог скрасці цябе толькі ў тваім сне.

— Лічыш, што я цяпер не на сваім месцы? — знервавана запыталася Анна.

— У «Доне Джавані» — на сваім. А як там будзе далей. Ведаеш, я за гэтыя пару месяцаў зразумеў адно: кожны чалавек павінен пражыць жыццё так, як яму наканавана. Зрабіць столькі памылак, колькі яму адпушчана. Ухапіць столькі шчасця, колькі дадзена. Не болей і не меней. Усе лічаць, што я наўмысна рызыкую, бо ў мяне натура такая дурная. А я проста іду за сваім лёсам, разумееш? Калі б я адмовіўся ад гэтага спектакля, ты б не вярнулася да мяне, хай сабе на імгненне. Але цяпер я ўжо не той, што раней. «Дон Джавані» — мой лёс, мой келіх, паўз мяне яго не пранясуць. І ў цябе таксама ёсць свой келіх, але ты ўсё бегаеш.

Анна пачала хадзіць па пакоі, счапіўшы рукі на грудзях. Раптам яна спынілася побач з Грынкевічам і зірнула на яго праз вэлюм. У позірку былі і папрок, і благанне літасці адначасова.

— Калі я вучылася ў тэатральным, мы, вядома ж, гралі ў спектаклях. І мне на першым курсе прапанавалі пераводзіцца на акторскае. Але я сказала — не хачу. Я пасля кожнага спектакля была ў такім стане. Як быццам з мяне дасталі душу. Я б так доўга не вытрывала.

Ён з раптоўным спачуваннем і разуменнем пагладзіў яе па галаве.

— Проста я назапашваю шмат эмоцый, а потым іх усе разам выкідваю. Я на сцэне заўсёды апантаная, іначай не ўмею. Таму я хачу, каб усё, што я раблю, меней мяне кранала. Ты ж памятаеш «Дарадцу Крэспеля»? Мы яго вельмі любілі з табой у свой час. Я таксама адчуваю, што імгненна палыхну і згасну, калі буду рабіць тое, што мне блізка. Я, Лёша, не магу ісці за сваім лёсам, бо проста хачу выжыць. І таму я стаўлю спектаклі разам з Гюнтарам. І таму ў «Доне Джавані» няма кахання!

Грынкевіч пахістаў галавой і з сумам усміхнуўся.

— Там ёсць каханне. Гэта ж оперны спектакль, і рабілі мы яго разам. Ты магла колькі хочаш падманваць і сябе, і мяне, і ўвесь навакольны свет. А каханне там у музыцы. І няхай гэта разумее не кожны — мне дастаткова таго, што ў цябе амаль наварочваліся слёзы, калі ты слухала «Non mi dir», хоць ты ніколі не плачаш. Я зрабіў гэтую арыю толькі дзеля цябе. А ці зразумеюць астатнія — ужо не так істотна. Ім галоўнае, каб чыста, музычна, стылёва.

Яму захацелася абняць гэтую жанчыну, на абліччы якой у тую хвілю праступілі ўсе пакуты, перажытыя за шмат гадоў, забытыя, а цяпер узгаданыя. Анна нечакана рэзка адхіснулася ад яго.

— Тады навошта ты ад мяне адмовіўся?! — выгукнула яна. — Ты сам усё ўскладніў! Ты сам захацеў, каб я вярнулася да Гюнтара!.. Ён кажа, што згодны пачакаць. Кажа, што хоча жыць разам, ажаніцца. Што вернецца да гэтага пытання праз год.

— Праз год. — рэхам паўтарыў Грынкевіч, і Анна зірнула на яго амаль з жахам. — А ты кажаш — сімвалізм.

Яе так уразіла гэтае супадзенне, што яна змоўкла недзе на хвіліну. Затым падышла да Грынкевіча, узяла яго за рукі і моцна іх сціснула, як у апошняй нямой просьбе. У гэты момант далі першы званок.

— Табе ўжо, мусіць, трэба ўбірацца. Я пайду, — хутка прамовіла Анна.

— Пачакай.

Ён узяў у далоні твар Анны і пацалаваў яе ў вусны праз вэлюм.

— Я цябе кахаў. Але яшчэ болей я любіў цябе. І з табой у мяне цалкам сціралася розніца паміж гэтымі двума словамі. Можа быць, гэта таксама нашкодзіла нам, бо табе, як жанчыне, трэба было адчуваць сэнсавыя нюансы.

— Не варта гэта казаць. Я магу зараз заплакаць, і тады я не ведаю што будзе. Удачы табе!

— Бывай. — адказаў ён, выпускаючы Анну з абдымкаў.

На самым парозе яна азірнулася на яго, бо не адразу ўсвядоміла сэнс гэтага «бывай». Яна зняла вэлюм і скамечыла яго ў руках. «Спыні мяне», — прасіла яна позіркам. «Я не маю права», — гэтаксама без словаў адказаў ён.

— Ты. Ты толькі беражы сябе. — ужо ўголас сказала Анна і выйшла з пакоя.

Донна Анна сыходзіць.

Рэчытатыў.

Дон Атавіа адзін.

Размова з Аннай прынесла Грынкевічу нечаканую палёгку. У такія моманты нельга браць на сябе ніякіх абавязанняў. Глупства, забабоны? Хай сабе і так. І лепей, калі ён пасмяецца з іх пасля, а не цяпер. Што і як далей — ён не загадваў. Ён увогуле перастаў бачыць сваю будучыню далей за дзясятую вечара, калі скончыцца спектакль. Аляксей быў цяпер настолькі засяроджаны на сваёй справе, што нават забыўся, як уначы ўгаворваў уласнае сэрца пацярпець і перачакаць. Перасталі існаваць адчуванні, і толькі музычныя гукі ён цяпер успрымаў з асаблівай вастрынёй — як чалавек, пазбаўлены зроку і ўсіх астатніх пачуццяў апроч слыху.

Дон Атавіа ў роздумах пра сваю няшчасную нявесту.

Апрануўся ён хутка, пасля другога званка, паспеўшы да трэцяга. Пад сваю знакамітую кашулю колеру чырвонага парфіру ён надзеў сёння футболку: невядома, як цела будзе рэагаваць на вялікую нагрузку, усё ж такі ён здаровы не на сто адсоткаў. Затым Грынкевіч некаторы час аглядаў сябе ў люстэрку. Раней ён здаваўся крыху маладзейшым за свой век, а сёння раптам заўважыў, што неяк вельмі рэзка ці то пасталеў, ці то пастарэў. На скронях было ўжо нямала сівізны, зморшчыны ад крылаў носа да куткоў вуснаў, якія раней не кідаліся ў вочы, цяпер сталі больш рэзкімі. Пэўна, гэта ўсё ж ад перажыванняў і хваробы — схуднеў крыху. Але цяпер ён зразумеў, што сапраўды стаў падобны да ўласнага бацькі. Такая ж самая была міміка, гэтаксама гулялі мускулы сківіцы, падціскаліся вусны. Такім самым рухам, як калісьці бацька, ён правёў грэбнем па валасах і памацаў шчокі — ці добра паголеныя. Гэтаксама ён расправіў рукавы на кашулі, калі зашпіліў манжэты.

Трэці званок прымусіў яго згадаць пра спектакль. Шчаслівага прадчування выхаду на публіку сёння не было, у грудзях застаяўся нейкі халадок. Не, гэта быў не страх, не хваляванне. Гэта было чаканне самага важнага моманту ў жыцці. Ён стаяў на парозе дырыгенцкай, як бягун на старце. Калі вядоўца спектакля абвясціў праз унутраную сувязь, што яго запрашаюць у аркестравую яміну, Грынкевіч выйшаў з пакоя і рушыў калідорамі звыклай яму дарогаю.

Ягонай нявесце цяжка, але ён усё ж паспрабуе аблегчыць яе пакуты сваім каханнем... Няшчасны дон Атавіа, хіба ён разумее, што адчувае донна Анна?..

Дон Атавіа сыходзіць.

У гэтыя пару хвілінаў, што трэба было патраціць на дарогу да аркестравай яміны, яму падавалася, нібы ў яго за спінай абвальваецца зямля. Тэатральная абслуга, што таўклася за сцэнай, шаптала яму: «Удачы». Ён машынальна адказваў кіўкамі галавы. Вось апошні калідорчык, дзверы з якога вядуць якраз у яміну. Ён нырнуў у яго, а праз імгненне ўжо праходзіў праз шэрагі басэтляў і скрыпак. Звычайна ён вельмі весела вітаўся з аркестрантамі, сёння ж ён толькі ціха прамаўляў: «Удачы нам усім», рукаючыся з канцэртмайстрамі розных груп. Затым ён кланяўся публіцы. Адзіным звыклым момантам было нядоўгае асляпленне, калі асвятляльнікі ўзялі яго «на гармату». Ён за столькі гадоў працы так і не здолеў прызвычаіцца да гэтага. Трэба было счакаць, пакуль каляровыя мушкі не перастануць бегаць перад вачыма, а ўжо потым наладзіцца на музыку. Сёння, аднак, ён засяроджваўся долей, чым звычайна. Ён разгарнуў партытуру, як магічную кнігу, узяў палачку з выглядам жраца ў старажытным храме. Аркестранты ўжо даўно наладзіліся і чакалі.

Нарэшце дырыгент паказаў аўфтакт — і нарадзілася музыка.

Сцэна XIV

Парадная зала з серваваным сталом. Там усё гатова для вячэры.

Дон Джавані, Лепарэла, музыканты і лёкаі.

№ 24: Фінал.

Ужо з першага акорда ён раптам адчуў аркестр адзіным жывым арганізмам, а сябе — яго сэрцам. І вельмі хутка прыйшло разуменне, што няма ніякай рызыкі ў тым, каб паказаць шмат новых нюансаў, пра якія не было гаворкі ні на прагоне, ні на ўчорашняй рэпетыцыі. Раней ён быў усяго толькі спрытным трыкстэрам, а цяпер ператварыўся ў чарадзея. Што чарадзею гэтыя стылёвыя рамкі і меркаванні цвярозага сэнсу? Гэтая лёгкасць і свабода, з якой музыка ішла з-пад ягоных рук, ап'яніла Грынкевіча. Сёння ён быў сапраўдным капельмайстрам.

І вось вячэра прыгатаваная. Дон Джавані ў ліхаманкава-вясёлым настроі. Ён загадвае музыкантам, каб яны гралі. Сёння ён хоча забаўляцца.

Пайшла заслона, і на сцэне з'явіўся Лепарэла. А потым выбегла донна Анна, пераследуючы дона Джавані. Салісты спявалі сапраўды выдатна. І нават яго спрадвечны галаўны боль тэнар Басаў, які ў гэты вечар выйшаў на сцэну ў партыі дона Атавіа, як быццам падпарадкаваўся нейкай магіі і быў даволі годны ў дуэце з доннай Аннай. Пасля іх сцэны зала выбухнула апладысментамі. Спектакль атрымліваўся жывым, публіка ўсё болей уцягвалася ў музыку і рэагавала на тое, што адбывалася на сцэне. Яна смяялася з камічных крыўлянняў і з тых манерных оперных жэстаў, якія паставіла рэжысёрка. Пацяшалася з таго, як салісты перад чарговым нумарам звярталіся да дырыгента з просьбай даць ім той ці іншы тэмп, як яны часам выходзілі ў залу. Гэта была вясёлая і забаўная гульня.

Недзе перад Лепарэлавай арыяй з каталогам Грынкевіч зразумеў, што больш не адчувае ніякага неспакою. Праўда, у яго сталі нясцерпна гарэць шчокі і ў скронях білася кроў. Можа, зноў тэмпература? Яго папярэджвалі, што можа вылезці. Але тэмпературу ён як-небудзь ператрывае.

Джавані загадвае Лепарэла, каб той хутчэй збіраў на стол. Лёкай бяжыць выконваць загад.

Але далей было нешта падазронае. Галава балела ўсё болей, пры гэтым рукі зноў пачалі халаднець. Ён працягваў дырыгаваць і ў экстатычнай радасці наталяцца музыкай. Анна ў бакавой ложы глядзела на яго з трывогай. У часе рэчытатываў ён раз-пораз азіраўся па баках — і заўсёды сустракаўся позіркам з ёй. Яна нават не на сцэну глядзела, а менавіта на яго. Побач з Аннай сядзеў Гюнтар, а за спінай у яе — Антон Рупель. Прысутнасць гэтага гледача зноў, як і месяц таму, раз'юшыла Грынкевіча. Ён пачаў граць на публіку і зрабіўся паўнавартасным партнёрам салістаў, якія, згодна з задумай рэжысёра, камунікавалі то з залай, то з дырыгентам.

Лёкаі падаюць стравы на стол. Музыканты граюць тэму з оперы Марцін-і-Салера «Рэдкая рэч» — папулярнай у часы Моцарта. Джавані стрымана хваліць іх і пачынае есці. Лепарэла, у якога даўно булькоча ў страўніку, пакутліва глядзіць на гаспадара, але ж ён не мае права далучыцца да трапезы. А свавольнік усё нахвальвае — ці то смакоцце на стале, ці то оперу «Una cosa rara».

Цяпер, як у даўнія-даўнія часы, калі ён быў яшчэ падлеткам са школьнай мянушкай Кароль, Грынкевіч атрымліваў асалоду ад грання на публіку, асабліва калі зала запляскала пасля пэўных ягоных акторскіх выбрыкаў. Гэта быў, бадай, самы вясёлы спектакль за ўсю гісторыю N-скай оперы. Асабліва шмат гледачы смяяліся, калі ў сцэне сялянскага вяселля ў аркестравую яміну паляцеў вяночак нявесты і дырыгент злавіў яго. Пасля дуэта з хорам якраз пачынаўся рэчытатыў, і ў невялікай паўзе ён мог на вачах у публікі пакруціць той вяночак і начапіць сабе на галаву, чым выклікаў шчыры смех. Далей ён устаўляў італьянскія рэплікі, няўзгодненыя з рэжысёрам, але вельмі дарэчныя, і такія імправізацыі прыводзілі публіку ў шалёнае захапленне. Гэта была сапраўдная італьянская опера-буфа, так яе маглі сыграць недзе ў Неапалі гадоў дзвесце з нечым таму. Тэатр у тэатры.

Музыканты зайгралі новую тэму — гэтым разам з іншага опернага хіта тых часоў, «Дзе двое сварацца, там трэці карыстаецца» Сарці. Цяпер ужо Лепарэла адзначае іх: «I litiganti». Джавані працягвае здзекавацца з галоднага лёкая, але ж у пэўны момант не ўпільноўвае, як Лепарэла скрадае са стала кавалачак недаедзенага бажана.

А сэрца між тым зноў цяжка затахкала, і зноў вярнулася адчуванне каменьчыка з завостранымі краямі ў грудзях. Але Грынкевіч стараўся не звяртаць на гэта ўвагі. Невядома адкуль у яго браліся сілы, каб глушыць недарэчны боль. Калі донна Анна праспявала арыю помсты, зала пасля кароткай паўзы раптам выбухнула, бо голас салісткі і тое, як гэты нумар быў адбудаваны, узрушылі кожнага. Гледачам быццам нагадалі, што за драма адбываецца насамрэч на фоне гэтай камедыі і якім павінен быць яе фінал. Тэнар адносна няблага даваў рады арыі. Дона Атавіа таксама праводзілі са сцэны заслужанымі воплескамі.

Далей ішла каронная арыя дона Джавані. Гэты нумар Грынкевіч рабіў з салістам вельмі доўга і вельмі старанна. Яны нават былі пасварыліся, і дырыгент перажыў гучную спявацкую істэрыку. Саліст адстойваў сваё права на рамантычныя запавольванні і адцяжкі, а дырыгент прымушаў яго да сухога і дакладнага штрыха, да таго ж арыю належала выконваць у шалёным тэмпе. Калі дон Джавані праспяваў яе і сарваў выгук «брава», дырыгент зірнуў на яго: маўляў, а вы яшчэ супраціўляліся. Спявак злёгку кіўнуў яму са сцэны.

Музыканты граюць трэцюю песу — гэта тэма з «Вяселля Фігара» самога Моцарта. Дон Джавані ў захапленні, а Лепарэла спрабуе як мага хутчэй пражаваць кавалак. Тут гаспадар яго і ловіць. «А ну, праспявай мне, Лепарэла, пад гэту музыку!»

Далей была сцэна з Дзэрлінай і Мазэта, выкананая даволі міла і з густам. І ўжо ў фінале першага акта Грынкевіч стаў адчуваць, што цела зноў не слухаецца яго. Ён рабіўся млявым, майка пад кашуляй непрыемна ліпла да спіны, а боль у грудзях не адступаў. Між тым далей было суцэльнае скразное дзеянне, і нават у апошняй сцэне першага акта, дзе грае сцэнічны аркестр, ён павінен быў паказваць сетку. Тут ён у невялікай паўзе дастаў з кішэні хустку і выцер лоб, з якога пот бег ручаямі. Адчуванне было такое, быццам ён правёў сама меней палову якойсьці «Аіды» ці, што яшчэ дакладней, «Валькірыі».

Лепарэла з набітым ротам спявае, якія цудоўныя стравы стаяць на стале ў ягонага гаспадара. Дон Джавані рагоча. Ніколі раней яму не было так весела.Зноў забракла паветра, зрабілася цёмна ўваччу. У апошнім ансамблі ён ледзь не згубіў радок у партытуры, выратавала толькі тое, што ён яе паспеў добра вывучыць на памяць. Дый увогуле рэакцыі рабіліся запаволенымі. Хацелася спыніцца і перачакаць, пакуль галава зноў стане свежай, а сэрца супакоіцца. Фінальную коду ён з сябе літаральна выціснуў. З яміны ён ішоў, быццам па хісткім масточку над бурнай ракой. Ён ведаў, што ў калідорчыку будзе халаднавата і там яму адразу стане лягчэй.

Аднак лягчэй не рабілася. Ён ужо амаль дайшоў да дырыгенцкай, калі зразумеў: яшчэ крок — і ён паваліцца. Грынкевіч абапёрся рукой аб сценку. У калідоры была мітусня і на яго, на шчасце, ніхто не звярнуў увагі.

Сцэна XV

Тыя самыя і донна Эльвіра.

— Што з табой? Блага?

Жаночая рука дакранулася да яго пляча. Ён пазнаў Таню, сённяшнюю донну Эльвіру, якая ішла гэтым калідорам да сваёй грымёркі.

— Ды ты белы, як засланка! Сэрца?..

— Цішэй ты. — адказаў ён і скеміў, што залішні розгалас будзе недарэчным. — Зараз пасяджу — і адпусціць.

Донна Эльвіра ўрываецца ў залу, дзе дон Джавані чакае Каменнага Госця, і адразу з парога выгукае: «Апошняя просьба! Сваім каханнем заклінаю! Я ўсё даравала, ніякай злосці не трымаю на цябе, але малю цябе — спыні свавольствы!».

— Лёша, гэта не жарцікі! — ціха, але настойліва прамовіла Таццяна. — Давай я зараз Сяргеіча прывяду?

— Не трэба. Мяне зараз адпусціць, а так увесь тэатр будзе ведаць.

— Я абяцаю, што нікому нічога не скажу. Няхай хоць укол які зробіць. Ты разумееш, што гэта небяспечна?!

Ён хацеў спрачацца, бо яму, здаецца, сапраўды стала крыху лягчэй дыхаць. Але боль у грудзях раптам стаў невыносна рэзкім, у разы мацнейшым, чым сёння ўначы. Схапіла і адразу адпусціла. Ці надоўга?..

— Давай, Таня, вядзі. Толькі я цябе вельмі прашу: не падымай панікі. Людзі ў настроі, працуюць спектакль, у іх амаль свята.

Донна Эльвіра падае перад Джавані на калені і працягвае благаць. Ён успрымае гэта як дадатковы кур'ёз вечара, як цырк, але ўздымае жанчыну з каленяў і сам укленчвае перад ёй. «Вы мне, спадарыня, скажыце, малю вас, што здарылася? — пытаецца ён і рагоча. — Я за вашай хадой думак ніколі не мог усачыць, то заклікаю вас, скажыце, што такое адбываецца?»

Таццяна пахістала галавой і пабегла да медпункта. А Грынкевіч дабраўся да дырыгенцкай і з цяжкасцю апусціўся ў фатэль. Было настолькі нядобра, што ён нават не мог набрацца моцы, каб сцягнуць з сябе мокрую майку. Да адчування каменьчыка ў грудзях дадалося нешта новае, як быццам хтосьці біў яго тупым нажом у спіну, недзе пад лапатку. І цяпер ужо Грынкевіч разумеў, што справа сур'ёзнейшая, чым ён меркаваў.

— Аёй-аёй. — толькі і сказаў лекар Сяргеіч, калі ўвайшоў у дырыгенцкую. — Хуткую трэба, і неадкладна.

— Якую хуткую?! У мяне яшчэ другі акт!

Грынкевіч гаркнуў гэта так зычна, што атры-

маў яшчэ адзін нябачны ўдар у спіну. Але на Сяргеіча гэта падзейнічала. Медык моўчкі дастаў танометр, памераў ціск і загадаў распрануцца да пояса. З дапамогай Таццяны Грынкевіч нарэшце скінуў мокрую вопратку.

— Ціск звычайна які? — запытаўся лекар, ужо выслухоўваючы сэрца.

— Нармальны. Сто дваццаць пяць на восемдзясят. Але часам падскоквае. А што?

— А цяпер сто восемдзясят на сто трыццаць. І тоны мне не падабаюцца. Баліць?

— Ёсць крыху.

— Крыху ці не крыху? Стэнакардыя хутчэй за ўсё. Але можа быць і горш. Я ўсё ж выклікаю хуткую.

Эльвіра зноў далдоніць яму пра пакаянне, пра тое, што трэба забыцца на свавольствы і нарэшце пачаць жыць сумленным жыццём. Джавані смяецца яшчэ гучней. Куды яна лезе, гэтая дура?! Што яна разумее ў ім і ў ягоным жыцці?! Яго ўвесь час злавалі гэтыя чалавечкі, якія спрабавалі вырашыць, што яму трэба, а чаго не трэба. Яны хацелі з ім пацацкацца, як з малым неразумным дзіцем, а потым яшчэ і крыўдавалі на няўдзячнасць. Я не прасіў апекавацца мной, дайце мне нарэшце жыць уласным лёсам. Я таму і разбураю вашы жыцці, бо вы ўсё хочаце перакроіць мяне на свой вульгарны фасон. Людцы! Вы кроіце прасякнутую атрутай тканіну! Не дакранайцеся да яе, цалейшыя будзеце!

— Я нікуды не паеду!!! — зноў гаркнуў Грынкевіч.

— Цішэй, цішэй, цішэй. — прымірэнча загаварыў лекар і звярнуўся да Таццяны: — Танечка, вы скажыце там рэжысёрскай групе, каб антракт прытрымалі. Зараз зробім укольчык і будзем глядзець. Калі лепей не стане, тады ўсё ж паедзем куды я скажу. А вы, Аляксей Андрэевіч, з агнём гуляецеся. Асабліва калі ўлічыць, як вам гэтая пастаноўка дасталася.

— Не кажыце лухты. Прэм'ера — і вось так, на сярэдзіне спектакля. Хто яго давядзе?

— Вася, — адказала Таццяна, якая яшчэ не сышла з дырыгенцкай.

Спявачка абцёрла Грынкевіча ручніком і падала яму свежую вопратку, што вісела на плечыках ля ўвахода. Адчуўшы на целе сухую і чыстую тканіну, ён зноў як быццам акрыяў.

Джавані налівае сабе віна і прамаўляе тост. Ён услаўляе жанчын, віно і ўсё найлепшае, што ёсць у гэтым жыцці. Ён пяе хвалу самому жыццю ва ўсёй паліфаніі яго гукаў, смакаў, дотыкаў, фарбаў, водараў. Гэта ягоны лёс — каштаваць жыццё ва ўсіх праявах, а не да скону сядзець у цёмным сырым склепе. І нікому ён уласнага лёсу не аддасць.

— Ды вы здурнелі абое ці як?! Вы хоць разумееце, што гэта за стрэс будзе ў салістаў і аркестра! Там жа ж так пастаўлены спектакль, што я ў ім паўнавартасная дзейная асоба. А тут выйдзе Вася. Ён, натуральна, партытуру ведае, але. Ну не псуйце вы людзям свята!

— Цішэй, маэстра, цішэй! Я пакуль нікуды вас не адпраўляў. Зараз яшчэ валідол вазьміце пад язык. Вось так.

Таццяна пабегла папярэдзіць, каб антракт затрымалі. Сяргеіч замкнуў за ёй дзверы пакоя, каб сюды не ўвайшоў хто выпадковы.

Донна Эльвіра ўцякае. Чуваць ейны ўскрык за сцэнай.

— Яны ўсе вельмі ўражлівыя, — казаў Грынкевіч ужо спакайней, бо падзейнічалі лекі. — Наслухаліся гэтых тэатральных міфаў і легендаў, тры месяцы глядзелі на мяне як на канатаходца без страхоўкі. Як жа я магу сарвацца, калі толькі адзін крок застаўся?..

— Дзіўнае вы стварэнне, маэстра. Ніякага страху. Няўжо так важна здзейсніць цуд? Ну ды годзе. Лягчэй?

Боль сапраўды прытупляўся. Праўда, у целе з'явілася недарэчная млявасць, і Грынкевіч з цяжкасцю ўяўляў, як ён у такім стане правядзе яшчэ цэлую гадзіну ў ролі эмацыйнага камертона спектакля. Праз дваццаць хвілінаў, калі далі першы званок, Сяргеіч зноў памераў яму ціск, і лекарскі твар выразіў кампрамісную задаволенасць.

— Дык вось, Аляксей Андрэевіч, дамаўляемся так. Вы пойдзеце працаваць далей. І без фанатызму! А я буду дзяжурыць ля дзвярэй яміны. За дваццаць хвілінаў да канца я ўсё ж выклічу хуткую, бо ў лякарню так ці іначай трэба з такімі сімптомамі. І адразу, як адпрацуеце, — трапіце ў рукі кардыябрыгады. Усё зразумела?

— Зразумела. Дзякуй вам велічэзны, Павел Сяргеевіч.

— Ну. Рыбна вам.

— Хоць не рыбна, затое юшна! — амаль весела адгукнуўся дырыгент. — Ад «Трыстана» дырыгенты паміралі, было, а вось ад «Дона Джавані» яшчэ ніхто не памёр.

Аднак пасля трэцяга званка Грынкевіч ішоў у яміну без усялякай упэўненасці ў тым, што ўсё будзе менавіта так, як хочацца яму, а не бязлітаснай Ананкэ. Аркестранты глядзелі на яго насцярожана. Па тэатры ўсё ж пайшла пэўная пагалоска, дый увогуле было дзіўна, чаму дырыгент увесь антракт прасядзеў у пакоі, а ў яміну прыйшоў пад своеасаблівым канвоем Сяргеіча. Дэкарацыі былі змантаваныя такім чынам, што на іх перамену перад другім актам не трэба было шмат часу, але ж антракт расцягнулі на сорак хвілінаў.

— З вамі ўсё добра? — асцярожна запыталася першая скрыпка Валянціна.

— З намі ўсё цудоўна, і мы ўсе сапраўдныя малайцы, — адказаў Грынкевіч, хаваючы ўласную трывогу за галантным ручкацалавальніцтвам. — Давайце, Валя, працаваць другі акт у такім самым настроі.

Дон Джавані загадвае Лепарэла пайсці і паглядзець, што там адбываецца. Лёкай выходзіць з залы, але неўзабаве вяртаецца і таксама крычыць у жаху. Дон Джавані ўгневаны, бо не можа зразумець, чаго так спалохаліся і донна Эльвіра, і Лепарэла. Лёкай паведамляе, што ў залу крочыць каменная статуя Камандора.

Грынкевіч павёў спектакль далей. Першыя, камічныя сцэны не патрабавалі моцнага эмацыйнага напружання, таму ён свядома ашчаджаў сябе. Гэта была прафесійная праца, той самы стабільны вынік, да якога імкнецца любы музыкант. Амаль такім самым чынам ён працаваў на здачы спектакля. Зрэшты, публіка прымала далейшую дзею вельмі цёпла, бо гледачоў добра разахвоцілі ў першым акце.

І так, на своеасаблівым аўтамаце Грынкевіч пратрымаўся да сцэны донны Анны. На рэчытатыве ён адчуў, што калі зараз не зробіць цуд, то ўся сцэна скамечыцца. Дакладней, яна будзе праспяваная і сыграная з вялікім густам, але без нерву. Ён выдатна адчуваў розніцу паміж проста дырыгаваннем і магіяй. Дырыгаванне дазволіць яму спакойна дайсці да фінальнай фанфары. Натуральна, дасведчаная публіка ў зале адзначыць, што першы акт быў чароўны, а вось у другім акце гэтая невытлумачальная магія знікла, хоць усё, вядома ж, было прыстойна. Калі магіі не будзе і ў фінале, спектакль расклеіцца і пакіне прэснае адчуванне.

Музыканты паспешліва сыходзяць. А Лепарэла кідаецца гаспадару ў ногі: «Не хадзіце туды! Там страшны Каменны Госць! Вы б чулі, якія цяжкія ў яго крокі... Та! Та! Та! Та!».

Ён краем вока зірнуў на ложу, у якой сядзела Анна. На словах: «Crudele. Ah no, mio bene» — аркестр успырхнуў, як стая птушак. Гэта былі словы апошняга апраўдання, апошняй просьбы дараваць. Ён ведаў, што калі салістка не адчуе гэтага напружання ў аркестры, то можа проста не выдаць патрэбнай эмоцыі і тады прападзе гук, штрых, настолькі ўражлівай была салістка. І сэрца зноў закалацілася і адгукнулася пакуль яшчэ ціхім болем. Але спявачка павяла фразу. А якія ў яе былі вочы! Да чорта просьбы паберагчы сябе!

Тэатра «без фанатызму» не бывае!

У дзверы грукаюць. Джавані загадвае, каб Лепарэла адчыніў, але той у звар'яцелым стане поўзае на карачках вакол гаспадара і ляпае далонямі па падлозе, паўтараючы: «Та! Та! Та! Та!».

Яна ўступіла на піянісіма, такое пранізлівае піянісіма, якое здольнае запоўніць сабой усю залу. Затым яна па-майстэрску выйшла на невялікі эмацыйны ўсплёск, які быў у канцы гэтага музычнага сказа. Уся складанасць арыі была ў тым, што тут кожны сказ быў пабудаваны на розных адценнях пачуцця, якія не кожная спявачка сумее перадаць голасам. Гераіня сапраўды як быццам стаяла перад райскай брамай, але пры гэтым хацела запэўніць каханага, што іхнае шчасце яшчэ наперадзе. Тут было і ўсведамленне непазбежнасці развітання, і журба, і смутак, і спроба суцешыць і апраўдацца за тое, што вымушаная сысці і прымусіць пакутаваць.

Грукат у дзверы паўтараецца. «Толку з цябе... — незадаволена кідае свавольнік ашалеламу лёкаю. — Зараз сам пайду адчыняць!»

Донна Анна нічога не магла змяніць, яна хацела толькі, каб ейныя апошнія дні на гэтай зямлі не былі азмрочаныя пачуццём віны — перад тым, каго яна не здолела зберагчы. Пасля, на хуткай, бравурнай частцы, яна ўжо выглядала як сапраўды апантаная. І мужчына, які ніколі яе не атрымае, пачынаў разумець — гэта не да яго звяртаецца донна Анна і не з ім яна развітваецца.

Арыя скончылася. Салістка стаяла на сцэне з пачуццём стрыманага артыстычнага трыумфу. Анна, седзячы на сваім месцы ў ложы, апусціла твар на рукі і так заставалася ўсе тыя хвіліны, пакуль спявачцы крычалі «брава».

Дон Джавані бярэ ў рукі свечку і шпагу і сам ідзе насустрач Каменнаму Госцю. Ён адчыняе дзверы.

Сцэна XVI

Тыя самыя і Камандор.

Напэўна, гэта была самая доўгая авацыя ў гісторыі N-скай оперы. І пакуль на сцэне за спушчанай заслонай ішла невялікая перамена дэкарацый, Грынкевіч змагаўся з болем, ад якога яго на непрацяглы час уратаваў лекар. Цяпер удары ў спіну сталі часцейшымі і вастрэйшымі. Чалавечы інстынкт самазахавання заклікаў бегчы адсюль проста зараз, выходзіць з гэтай д'ябальскай гульні, бо на рахунку цяпер кожная хвіліна.

Камандор уваходзіць і абвяшчае: «Дон Джавані! Ты запрашаў мяне на вячэру, і вось я прыйшоў!». Той голасам задзірыстага, але напалоханага шкаляра адказвае: «Я не здзіўлены гэтым візітам! Гэй, Лепарэла, падай прыбор нашаму госцю!». Але Камандор хістае галавой: той, хто пакаштаваў нябесных страў, да зямной ежы ўжо не дакранецца.

Але рэжысёр-вядоўца ўжо паведаміў, што ўсё гатова, заслона торгнулася, і дырыгент вымушаны быў весці спектакль далей. Непрацяглы адпачынак на фрагментах са сцэнічным аркестрам ужо не дапамагаў яму. А потым напружанне мелася нарастаць і хвілінаў дзесяць дырыгент не меў права шкадаваць сябе. Трэба быць самому з мармуру ці бронзы, каб зусім нічога не адчуваць на сцэне з Камандорам, каб зусім не патраціцца, нават калі ашчаджаеш эмоцыі. Гэтая музыка прыйдзе і сама іх адбярэ.

Дон Джавані пытаецца ў Камандора: навошта ён прыйшоў, чаго ён хоча. Той адказвае: я маю мала часу і таму запрашаю цябе на сваю вячэру. Лепарэла моліць гаспадара, каб той не прымаў такога запрашэння.

Ён ужо дакладна ведаў: здарылася тое, чаго варта было засцерагацца, і Сяргеіч меў рацыю. Калі з бацькам гэта сталася ў першы раз, ён пратрываў да прыезду хуткай дзве гадзіны. Што ж, датрывае і сын гэтыя апошнія хвіліны спектакля. Грынкевіч глушыў свой натуральны страх, прымушаў сябе думаць, што гэта неістотна. І нават калі ён дырыгаваў кульмінацыйнай сцэнай усёй оперы — сцэнай з Камандорам, ён ужо проста аддаўся Ананкэ, дазволіў ёй кіраваць сабою. Страх адступіў, было толькі ўпартае памкненне прайсці гэты шлях да канца і выпіць келіх да дна. Ананкэ мусіла дазволіць яму гэта.

Камандор просіць дона Джавані падаць яму руку. Той падае і адразу ўскрыквае: далонь Каменнага Госця халодная, як труна.

Самым жахлівым было тое, што пад канец гэтай сцэны Грынкевіча перасталі слухацца рукі.

Левая дык зусім знямела, і ён нават не змог гартаць ёй старонкі партытуры. Гэта запрыкмецілі і аркестранты. Яны заўважылі і ненатуральныя грымасы на яго твары, і нежывую бледнасць аблічча. Усё адно што дырыгаваць аркестрам на «Тытаніку», які ідзе на дно, падумалася яму. Ну што ж, калі нават цяпер ён здольны так спецыфічна жартаваць, дык усё яшчэ няблага.

Камандор патрабуе, каб дон Джавані пакаяўся. Той адказвае: «Не».

Сцэна з Камандорам скончылася, і невядома чаму далі заслону, хоць сэкстэт меўся ісці адразу, без спыненняў. Відаць, Сяргеіч сказаў пра ўсё рэжысёру-вядоўцы, і тая вырашыла абрэзаць сэкстэт. Але Грынкевіч даў знак — ён будзе працягваць. У тым сэкстэце ўся квінтэсенцыя спектакля, нельга перакрэсліваць задуму. Шэсць хвілінаў музыкі нічога не вырашаюць.

Тады статуя кажа свавольніку: «Твой час прыйшоў!» — і з гэтымі словамі сыходзіць.

Публіка ў зале ўжо пляскала, думаючы, што спектакль скончыўся, калі заслона зноў разышлася. Сэкстэт быў крыху скамечаны, бо ўсе ўжо ведалі, што адбываецца з дырыгентам. Салісты вельмі перапужаліся, і тым не менш гэтыя шэсць хвілінаў музыкі прагучалі прыстойна. І галоўнае — была пастаўленая рэжысёрская кропка, якую так старанна прыдумляла Анна.

Грынкевіч ішоў з яміны, інстынктыўна хапаючыся рукой за сэрца, як быццам ад гэтага боль мог зменшыцца. За дзвярыма яго сустрэў Сяргеіч, ён сказаў, што хуткая ўжо едзе і што ён адправіў людзей сустрэць медыкаў, каб тыя доўга не шукалі дарогу на сцэну.

— Зараз нікуды не хадзіце, вось тут сядзьце, — сказаў лекар, паказваючы Грынкевічу на крэсла ў калідоры.

— Яшчэ на паклон. — адказаў той.

— Ды вы што, зваряцелі?!

— Пару хвілінаў нічога не зменяць, — адказаў Грынкевіч аслаблым голасам і пайшоў за кулісы.

Дон Джавані адчувае, як яму робіцца цяжка дыхаць. Ён чуе галасы дэманаў, што прыйшлі па яго з апраметнай. Пекла ўжо раскрылася перад ім.

Яго з'яўленне ля выхада на сцэну выклікала пярэпалах, — напэўна, выглядаў ён сапраўды нядужа. На паклон яшчэ не выйшлі ўсе салісты, а дырыгенту ж трэба акунацца ў апладысменты апошнім — такія правілы. За ім следам прыбег Сяргеіч, зноў спрабуючы штосьці давесці. Дырыгент толькі прытуліўся спінай да сцяны, каб не асесці проста зараз. Нябачная дзіда зноў працяла яму грудзі, як быццам хацела навечна прыкуць яго да скалы пакутаў — пакараць за свавольства. Боль зрабіўся невыносным і, здавалася, разліўся па ўсім целе. Вось на паклон пайшлі мастак, хармайстар. Вось выйшла Анна ў чорнай сукенцы з аголенымі плячыма і нізкай перлінаў на шыі. Яна не заўважыла Грынкевіча, — напэўна, яна нават і не ведала, што здарылася. Нарэшце прыйшла і ягоная чарга. Тамара рушыла за кулісы, каб падаць яму руку і вывесці на сцэну.

Чые галасы ён чуе? Дэманаў з апраметнай ці архангелаў, якія вяшчаюць яму гнеў Божы? Тут і тыя, і іншыя — зляцеліся, усё спадзяюцца перахапіць яго душу. З целам ужо ўсё зразумела, а вось душа... Скажы ён зараз «так» — і душа паляціць у чысцец. Але што яму там? Гэта параза, гэта катастрофа. Гэта пафасны баналізм, супраць якога ён паўставаў усё сваё жыццё. І ён выгуквае самае апошняе сваё «не».

Ён схаваў ад публікі боль, схіляючыся ў паклоне. Гэта быў самы востры ўдар нябачнага клінка. Затым у вачах пачало цямнець, але ён усё яшчэ трымаўся і нават спрабаваў усміхацца. Вынеслі кветкі. Трэба было яшчэ выйсці на авансцэну ўсім адразу, узяўшыся за рукі. Яго левую далонь трымала Анна. І ён ужо зусім не адчуваў уласнай рукі.

Нарэшце пайшла заслона, і на сцэне раптам зрабілася цёмна, быццам у тэатры выбіла ўсю электрычнасць. Асядаючы на падлогу, ён толькі паспеў убачыць твар Анны, якая схілілася над ім. Яна нешта выгукнула, яна клікала яго, прасіла пра нешта. А ён злавіў такі знаёмы гаркаваты вод ар парфумы і заплюшчыў вочы. Вод ар яе парфумы, водар дажджу. І не трэба яму, каб за адну толькі хвіліну пранеслася ў памяці ўсё жыццё. Хопіць успаміну пра тую ноч, у якую здарылася навальніца. А цяпер усё, заслона! Ананкэ ўзяла з яго дорага, але яно таго каштавала.

Камень у грудзях раптам ператварыўся ў лёгкую птушку — і адляцеў.

Дон Джавані правальваецца ў апраметную.Дзвесце дваццаць гадоў таму памёр Моцарт. Ва ўсіх фільмах пра вялікага кампазітара паказваюць, што на дварэ ў той дзень было асабліва пахмурна, асабліва слотна, што снег ішоў асабліва брыдкі, а вуліцы былі асабліва бруднымі. А потым у іншы дзень з такім самым надвор'ем геніяльнага нябожчыка скідвалі ў агульную магілу разам з тагачаснымі венскімі бамжамі.

Сёння ідзе дождж, як быццам гэта пятага лістапада, а не пятага снежня. Не ведаю, як там у Вене, бо не сачу за прагнозам надвор'я ў Еўропе, але ў Мінску сапраўды пахмурна і шэра, хоць і даволі цёпла.

Ніхто цяпер ужо не даведаецца, што загубіла Моцарта і ў якім абліччы ён бачыў уласнага Камандора. Ніхто не скажа праўду, ці насамрэч яго атруцілі масоны за пародыю на іхныя рытуалы ў «Чарадзейнай флейце». А можа быць, у яго проста перасталі працаваць ныркі на глебе беспрабуднага п'янства?

І цяпер ужо ніхто дакладна не засведчыць, якім быў пачатак снежня 1791 года. У любым разе, справа была ў Вене, а ў Еўропе зімы звычайна цяплейшыя, чым у нас, у Мінску. Ці ўгорадзе N, які я прыдумала, нават прыкладна не азначыўшы для сябе, у якой частцы Расіі ён знаходзіцца. У Расіі нямала гарадоў з опернымі тэатрамі і кансерваторыямі, а значыць, пісьменнік заўсёды мае магчымасць ствараць зборныя вобразы. Нават калі гаворка ідзе пра чалавека рэдкай прафесіі.

— ...які таксама памёр пятага снежня. І ўсё па тваёй волі!

О божухна! Толькі не высвятленне адносінаў, толькі не цяпер! Мне ўчора так складана даўся папярэдні кавалак тэксту, што падавалася, быццам я сама адлячу ў апраметную. Я днямі нават крыху прастудзілася, калі пісала, што герой схапіў грып. Гэта факт, гэта я не прыдумала. У сэнсе — грып героя я прыдумала, а вось мая прастуда была сапраўднай. І вось зараз мяне будуць яшчэ ў нечым папракаць.

— Ты ж мяне забіла! Я, я прататып твайго героя! Я з'явіўся пасля таго, як ты напісала папярэднюю версію рамана, і я папрасіў не забіваць яго! Я прасіў, каб ён застаўся жыць і стаў добрым дырыгентам! А ты хочаш забіць мяне! Ты ж сама ведаеш, што такое сінхранізм!

— Па-першае, я гэтым разам пісала не раман. Па-другое. хіба ты не бачыш, што гэтым разам я пісала не пра цябе? Ён іначай выглядае, іначай паводзіцца, урэшце, я пазбавіла яго той геапалітычнай заклапочанасці. Ну, і дзень народзінаў у вас болей не супадае.

— Ведзьма!

— Якая ўжо ёсць. З самага пачатку я табе сказала, што буду рабіць хіба што раман у рамане, а значыць, галоўны герой будзе сам па сабе, а наша з табой гісторыя — сама па сабе. Але потым я вырашыла адкінуць нашу гісторыю: калі пісаць яшчэ і пра нас з табой, то выйдзе эпапея. І вось я пакінула яго аднаго, а ты. Прабач, ты пайшоў толькі ўстаўным нумарам.

— Ты ўсё яшчэ злуешся на мяне?

— Не-а. Проста люблю падражніць гусі. Кніжкі з элементамі аўтабіяграфізму цяпер чытаюцца лепей. Але ж пабудаваць такі немаленькі тэкст толькі на ўласнай біяграфіі. Гэта ўжо будзе кепскі густ. Мастацкае аздабленне жаночых біяграфій звычайна зводзіцца да аднаго: мяне, белую і пухнатую цёцю, пакрыўдзіў брудны і грубы казёл, а я вось зараз вазьму і адпомшчу яму. А іншыя цёткі чытаюць і радуюцца: ату, ату яго!..

— Але ты забіла героя.

— Ён — не ты, не пераймайся.

— А хто?

— Суцэльны плён маёй фантазіі. Як гэта і было з самага пачатку.

Я адразу прыгадваю той сакавіцкі дзень, калі я ішла на працу а сёмай раніцы. Я так баялася спазніцца на аўтобус, што пабегла і паслізнулася. На аўтобус я паспела, але ж моцна ўдарылася. Зайшла ў офіс са скрываўленай каленкай і ў падраных калготках. Я была хадзячай метафарай уласнага жыцця, тагачаснага жыцця. Наперадзе быў нервовы працоўны дзень на восем гадзін. Я сядзела на сваім месцы ля вакна і разважала на экзістэнцыяльныя тэмы: што я тут раблю і як мне выбрацца з гэтай мініяцюрнай мадэлі пекла пад назвай колцэнтр прыватнай фірмы.

І вось мне звоніць кліент, на якога я мушу завесці анкету. Я пытаюся ягонае прозвішча. «Грынкевіч», — адказвае ён. Звычайны мужык, далёкі ад мастацтва ці чагосьці такога яшчэ. Зараз, думаю, скажа, што каталік паводле веравызнання. Сапраўды каталік. А дзень народзінаў у яго калі, калі ў яго дзень народзінаў. 27 студзеня. Халера! Гэта дзень народзінаў Моцарта, а мой герой ставіць «Дона Джавані». Вось тое, што мне трэба!

У адно імгненне ў маёй галаве складваецца ўвесь сюжэт, які нарэшце набывае логіку і перастае быць пераказам падзеяў: сустрэліся, закахаліся, пасварыліся, развіталіся. (Каб вы ведалі, кніжкі з мудрагеліста закручанымі сюжэтамі насамрэч часта бываюць бессюжэтнымі і чытаюцца горш за любую плынь свядомасці.) Дык вось я ўвяду тэму лёсу, прадвызначанасці, фатальнасці. Я ствару асноўны канфлікт твора — прымушу героя супрацьстаяць Ананкэ і пагляджу, ці вытрывае ён. Так і зраблю!

Кліент тым часам шчасліва зрываецца з лініі і больш не перазвоньвае. Анкету я магла не захоўваць, бо яна не была запоўненая да канца. Гэты нікому не вядомы чалавек з прозвішчам Грынкевіч, народжаны 27 студзеня, у адно імгненне змяніў мой лёс.

Я ўсвядоміла, як нясцерпна хачу ўвасобіць толькі што складзены сюжэт у тэкст. Мая галава расколвалася ад гэтага тэксту, мне трэба было яго нарадзіць. І яшчэ я ведала, што гэтым разам мне хопіць цярпення на тое, каб давесці справу да канца. Але я не мела нават камп'ютара, каб спрасціць сабе гэтую задачу, бо была ў той час беднай і галоднай. Як толькі скончылася мая змена, я пайшла ў камп'ютарную краму і запоўніла заяўку на крэдыт — недарэчныя на той момант выдаткі ў маёй гаспадарцы. Мне трэба было ўнесці хоць бы дзясятую частку ад кошту ноўтбука. Я зняла з сябе залатыя фамільныя завушніцы і аднесла іх у ламбард. На наступны дзень я ўжо мела на чым ляпіць гэтую часам захапляльную, часам сумную, часам жудасную, а часам кранальную гісторыю пра каханне, смерць, лёс і оперу Моцарта «Дон Джавані».

А шнар на разбітай каленцы магу паказаць, ён дагэтуль застаўся. Зрэшты, хто ж мне паверыць? Скажуць, каленку проста так разбіла, а пра кліента, народжанага 27 студзеня, сачыніла. Затое прыдуманае з галавы будуць шукаць у жыцці.

— Ты яго называеш Herr Kapellmeister.

— Ну, што ж тут зробіш. Хоць нешта ў прыдуманай гісторыі мусіць быць з жыцця. Якраз такія мілыя дробязі і робяць твор праўдзівым. Да таго ж не блытай біяграфію з досведам, гэта крыху розныя рэчы. І пагадзіся, я выпарыла са свайго жыцця не найгоршы досвед.

— Ты магла напісаць пра «Трыстана», а напісала пра геапалітычны сэкс.

— Пра сэкс лепей чытаюць. Асабліва тыя, каму трэба або крыж зняць, або штаны надзець, а такіх заўсёды большасць. Да таго ж я пакінула пра цябе вельмі мала звестак. Расія — вялікая. Той, каму хопіць розуму суаднесці з табой галоўнага героя, будзе доўга і безвынікова цябе шукаць.

— Але навошта ты яго забіла?..

— Бо такая логіка! Гэтая драма мусіць скончыцца смерцю героя. Калі б я дазволіла яму не толькі схадзіць на паклон, але яшчэ і нажэрціся на банкеце з нагоды прэм'еры, мне ніхто б не паверыў. Хоць гэта было б жыццёвей, праўдзівей. А яшчэ праўдзівей было б, каб ён сышоў з гэтага банкету з якойсьці скрыпачкай ці харысткай. Цьху, артысткай аркестра ці артысткай хору, будзем карэктнымі і ветлівымі. Ёсць жыццёвая праўдзівасць, а ёсць мастацкая. Мастацкая праўдзівасць вымагае, каб герой оперы прыгожа памёр на сцэне. Такі фінал нікога не расчаруе.

— Усё ж такі ты злосная і помсціш. Таму і забіла яго.

— Idol mio, non vedete, ch'io voglio divertirmi! Забіваюць толькі мужчыны і толькі маладых і прыгожых жанчын. Або сябе. Я пра літаратурныя творы. А ўвогуле мяне не перастае ўражваць, як аднолькава абышліся са сваімі нешчаслівымі каханнямі два пісьменнікі — немец і беларус, якія жылі з розніцай ажно ў паўтара стагоддзя. Я наўмысна звяла іх абодвух на гэтай нейтральнай тэрыторыі. Хай бы сабе паразмаўлялі пра сваё, пра мужчынскае пад музыку Моцарта, хай бы паскардзіліся на жанчын, якія адрынулі іх — і нанеслі ім незагойныя раны. Для творцаў гэта тое, што трэба. Гэтым мужчынам, немцу і беларусу, на ўсё жыццё хапіла. Цяпер яны абодва ў найлепшым свеце, не ў раі і не ў пекле, а ў спецыяльна адведзенай для пісьменнікаў рэзервацыі. Ты ж разумееш: яны не заслужылі святло, заслужылі спакой. Там, напэўна, ёсць карчма, і я не сумняюся, што немец і беларус самі знайшлі адзін аднаго і цудоўна паладзілі без маёй дапамогі. Калі так разабрацца, то пры жыцці ў іх было нямала агульнага. І яшчэ звярні ўвагу: іх гераіні абедзве паміраюць ад хваробы сэрца.

— І ты вырашыла абысціся падобным чынам з героем? Хіба ж гэта па-жаночы?

— Зусім не па-жаночы. Па-жаночы — пусціць яго зноў бегаць па ўсіх колах пекла, вярнуць яго ў той стан, з якога ён вылез на старонкі гэтай кнігі,

— стан цынічнага засранца з неардынарнымі музычнымі здольнасцямі. А дзеля поўнага шчасця ажаніць з якой-небудзь несапсаванай істотай. І каб яна нарадзіла яму хлопчыка і дзяўчынку. Але, халера, мне шкада ўласнай працы! Я не магу завяршыць уласны твор гэтакім лубком!

— Ты ж так і зрабіла, калі пісала раман. А цяпер ты ўсё разбурыла. Ты змяшала роды і жанры. Ты ўпарта ўчапілася за оперу, за гэты вечны сюжэт, які не вымагае нічога, апроч смерці героя. Будзем лічыць, што з героем усё выйшла лагічна. Але што з гераіняй? Табе зусім не шкада яе? Ты думаеш, калі ён не спыніў яе, не запрасіў у край вечнай ночы, то яна крыху пасумуе і ўсё забудзе? Мне падавалася, ты рабіла яе далёка не прымітыўнай дамачкай. Донна Анна не перажыве гэты год — акурат 25 чэрвеня будзе гадавіна смерці іншага Амадэя, прычым круглая дата. А яшчэ ты верыш у містыку лічбаў і шмат якія даты маюць для цябе асабістае значэнне. Нездарма ты звяла гэтых немца і беларуса разам.

— Я толькі цяпер звярнула ўвагу.

— Што будзе з Аннай, калі яна страціць адзінага чалавека, які кахаў яе? Забіваючы яго, ты не пакінула ніякіх шанцаў гэтай беднай дзяўчынцы. Уяві сабе: той, хто кахаў цябе, памірае на тваіх руках. Што ты адчуеш? Ці доўга ты вытрываеш на гэтым свеце, штохвіліны думаючы: не зберагла, не ўратавала, не паспела? Наўрад ці яна ўбачыць у гэтым толькі эфектную оперную мізансцэну.

Я сапраўды пачынаю сур'ёзна над гэтым задумвацца. Тады, седзячы ў офісе з разбітай каленкай і запаўняючы анкету нікому не вядомага Грынкевіча, я прыдумала занадта складны сюжэт. Занадта ўдала ўвяла ў яго матыў Ананкэ, з якой мела сталыя прафесійныя сувязі. І вось цяпер яна глядзіць на мяне і нечага чакае. і я заўважаю, што ейная дачка Антропас яшчэ не перарэзала ніткі жыцця!..

— І што цяпер зрабіць? Як гэта адкруціць назад?

— Прачытаць заклён. Ты ж ведзьма!

— Які заклён?!

— Ну, не заклён, а хоць бы добры верш. Сама ж і сказала, што мастацтва — гэта стыхійная магія. Раптам падзейнічае?..

І адказ. Цішэй скрыпічнай струны.

Голас маці Хрыста і маёй:

— Ён кахаў, і за гэта палову віны

Выкраслі з кнігі сваёй.

І душа яго была, як палі

Ў сонечнай майскай расе.

Ён кахаў прыгажэйшую на зямлі, —

Выкраслі віны ўсе.

Ён так кахаў, як ніхто з мужчын.

Свет паклаў на каханай далонь.

Жанчына я і стаю за жанчын.

Кідай лісты ў агонь.

А ты, што душы можаш будзіць,

Ты, шалёная галава,

Уваскрэсні, на людныя вулкі ідзі,

Грашы, суцяшай, спявай.

Ёсць на свеце гор і лясоў краса,

Акіянаў сіняя соль.

— Але я не хачу, не хачу ўваскрасаць,

Там боль!

— І тут будзе боль.

Забыцця ў каханні і смерць не дае.

— Там змрок!

— І тут будзе змрок.

— Там яна!

— А тут не будзе яе.

Ёй горка,

Вярніся, дружок.

Сцэна апошняя

Лепарэла, донна Анна, донна Эльвіра, дон Атавіа, Дзэрліна і Мазэта.

— Вярніся. Вярніся. Вярніся.

Анна шаптала гэтыя словы як малітву, як мантру, як заклён. Лекар з хуткай дастаў нейкую прыладу і загадаў ёй адысціся. Патлумачыў, што зараз будзе даваць ток. Яна заплюшчыла вочы, калі ўбачыла, як бездапаможна страсянулася выпрастанае на падлозе цела Грынкевіча. Яна не хацела верыць, што цяпер гэта ўсяго толькі цела.

— Халера... Яшчэ разрад! — скамандаваў доктар памочніку.

— Пятровіч, мы яго не выцягнем, пульсу няма.

— Спрабуем, спрабуем яшчэ!

— Вярніся. вярніся. вярніся. — шаптала Анна.

Як яна магла падумаць, што гэта было не проста залішняе паглыбленне ў мастацкі матэрыял! Як яна магла не адчуць, што ён сам гукаў бяду, гуляўся з уласнай ніткай жыцця, як свавольнае кацяня. Як яна магла не зразумець, што патрэбная яму цяпер. Ведала, што сёння, кажучы «бывай», ён не граў, але ўгаварыла сябе паверыць, нібыта ўсё было неўзапраўду, як амаль ва ўсіх артыстаў.

Мсціўцы прыбеглі ў дом дона Джавані. Яны пэўныя, што зараз заспеюць свавольніка. Прыйшоў час пакараць жахлівага чалавека. «Калі я ўбачу яго мёртвым, то, магчыма, супакоюся», — кажа донна Анна.

— Вярніся. вярніся. вярніся. — паўтарала Анна ўжо каторую сотню разоў.

Яна чула лёгкі трэск апарата, праз які «давалі ток», чула, як доктар і фельчар з хуткай называюць незнаёмае слова «фібрыляцыя», прамаўляюць назвы нейкіх прэпаратаў, уголас лічаць хвіліны, якія мінулі з моманту спынення сэрца, і ціха лаюцца. Нарэшце яна пачула, як фельчар прамовіў:

— Пачакай, Пятровіч. Пульс ёсць.

— Фууууух. — выдыхнуў лекар.

Анна нясмела расплюшчыла вочы, быццам гэта яна вярталася з нябыту, быццам гэта ў яе не знайшлося манеткі, каб расплаціцца з Харонам. Медыкі ўсё яшчэ вазіліся над выпрастаным на падлозе Грынкевічам, які павольна вяртаўся ў свядомасць.

— Тааак. цяпер вельмі асцярожна кладзём яго на насілкі — і ў машыну, — скамандаваў Пятровіч некалькім тэатральным раззявакам, што стаялі непадалёк. Лішніх людзей адразу прыбралі са сцэны, каб не заміналі лекарам працаваць. За насілкі разам з фельчарам узяўся Міша, не ў жарт шакаваны ў першы момант, а цяпер ужо раззлаваны на свайго адчайнага сябра.

— Ёбнутае стварэнне. — прабубнеў ён басам. — Мог жа і ўвогуле.

«Нават не спадзявайцеся! — адказвае Лепарэла донне Анне. — Мой гаспадар сышоў і больш не вернецца».

Анна ішла за гэтымі насілкамі, гледзячы на Грынкевіча, які, відаць, не дужа разумеў, што з ім адбываецца. Ён быў ціхім, як перапужанае дзіця. І цяпер Анна паўтарала ўжо іншую мантру:

— Усё будзе добра. Усё будзе добра. Усё будзе добра.

Ёй далі трымаць кропельніцу, пастаўленую хвораму: бутэлечку трэба было несці за ім да самай машыны. Усё ж нейкі занятак, на свой лад адказны і важны, не дасць раскіснуць. Анна раптам адчула неверагодную моц. Нават уяўляла сабе, што гэтая сіла зараз перабягае ў яго цела па нябачнай нітцы. Вазьмі ў мяне гэтую сілу, нам на дваіх хопіць, думала яна. Я ніколі ні за каго не адказвала, а цяпер мне так хочацца быць адказнай за цябе. А ўголас паўтарала:

— Усё будзе добра. Усё будзе добра. Усё будзе добра.

На дварэ быў мароз, нямоцны, але адчувальны, асабліва калі выйсці без паліто. Зрэшты, Анна ніяк не зважала на холад, выскачыўшы з тэатра ў сукенцы з голымі плячыма і ў лёгкіх туфліках, якімі яна ступала па неглыбокім снезе.

— Усё будзе добра. Усё будзе добра. Усё будзе добра. — сказала яна, калі насілкі з хворым паставілі ў машыну хуткай.

Яна перадала фельчару кропельніцу і паправіла коўдру, якой ахуталі пацыента на ейную просьбу. Калі Аляксея ратавалі, дзеля хуткасці разрэзалі на ім кашулю і майку. Ён быў увесь змакрэлы, таму Анна папрасіла штосьці на яго накінуць.

У гэтыя хвіліны ў Анны вельмі дакладна і лагічна працаваў розум, яна ўлічвала кожную дробязь. Яна дастала з памяці ўсё, што ведала пра перадгісторыю гэтай хваробы, сказала лекару нават болей, чым мог паведаміць пацыент у яго цяперашнім стане. Прыгадала і пра стаянне на ўліку яшчэ ў юнацтве, і пра кепскую спадчыннасць, і пра гіпертанію, і пра цыгарэты па два пачкі на дзень, смерць бацькі і напружаную працу ў апошнія тыдні. Лекар вельмі ёй дзякаваў.

Лепарэла, моцна заікаючыся, пераказвае мсціўцам усё, што пабачыў у апошнія хвіліны: Камандора, полымя, што вырвалася аднекуль з-пад зямлі, але пры гэтым нічога не спаліла навокал... І праўда, дым, смурод стаіць страшны, быццам нешта згарэла, але ўсё на месцы — а дона Джавані няма... Тут донна Эльвіра прыгадвае, што сапраўды бачыла тут нейкі страшны прывід. Пэўна, ён і забраў свавольніка.

Але як толькі хуткая, уключыўшы мігалку, рушыла ад тэатра, Анну імгненна падкасіла. Яна апусцілася на кукішкі і сядзела так на халодным снезе ў лёгкім вечаровым строі. Нічога, думала яна, я аднаўлю сілы, я змагу, у мяне ўсё атрымаецца. Толькі няхай ён жыве.

На плечы ёй накінулі паліто. Падалі руку, каб узнялася.

Тата.

— Хадзем, замерзнеш. — сказаў ён.

Яна пайшла, абапіраючыся на бацькаву руку. Толькі ў памяшканні яе пачало кідаць у дрыжыкі, як у моцнай ліхаманцы. На парозе службовага ўвахода стаяў Гюнтар — ён, відаць, не захацеў выходзіць на вуліцу без верхняй вопраткі.

— Застудзіцца баяўся? — здзекліва кінула Анна.

Гюнтар пачаў апраўдвацца, казаць, быццам проста не зразумеў, што тут адбываецца. А яна глядзела на яго — на мужчыну, з якім тры гады дзяліла ложак ды пастаноўкі, — і нічога, апроч гідоты, ужо не адчувала. Хацелася абрынуць на яго ўсю жоўч, назапашаную за гэтыя гады, вярнуць яму ўсю іронію, з якой ён разважаў пра ейныя ўласныя ідэі, сказаць, што ў прафесіі ён такі ж бяздарны, як у сэксе, і што няхай цяпер набывае каханак за татавы грошы. Гэта ж нават танней, чым набываць тэатральныя залы і публіку.

Але яна стрымалася. Ці папросту не адважылася. Бацька, які пільна назіраў за Аннай, прамовіў:

— Ну што ж. Сёння быў цяжкі дзень. але ж прэм'ера. Трэба недзе хоць бы ўтраіх пасядзець.

Гэта была апошняя кропля, гэта было як ускрыццё абсцэсу. Анну прарвала, яна не магла стрываць таго ўнутранага бруду, які выходзіў з яе душы, — бруду, назапашанага нават не за тры гады стасункаў з Гюнтарам, а за ўсё жыццё. Гюнтар быў тут увогуле не пры чым. Яна раптам пачала крычаць — так, што ейны голас запоўніў увесь службовы вестыбюль і паляцеў па прылеглых калідорах і лесвіцах:

— Тата, ты разумееш, што адбылося?! У мяне на руках толькі што ледзь не памёр чалавек. Ты калі-небудзь хоць бы ў тэорыі мог зразумець, што адчуваюць іншыя людзі?! Зразумець, а не адчуць? Бо адчуваць і спачуваць ты ніколі не ўмеў, мне пра гэта яшчэ бабуля казала. Ты заўсёды лічыў, што ўвесь свет табе вінаваты і ўвесь свет павінен з табой цацкацца. А на іншых табе заўсёды было пляваць, тата. На маю маці, на мяне. Табе і цяпер на мяне пляваць!

— Анна, не істэрыкуй. На нас глядзяць!

Дон Атавіа чарговым разам заводзіць з доннай Аннай размову пра іх будучыню. Маўляў, ну вось, твой бацька адпомшчаны, злачынца пакараны, трэба жыць далей, давай пажэнімся.

Фраза «на нас глядзяць» была магічнай і звычайна дзейнічала на Анну як моцнае заспакаяльнае. Але сёння яна проста перастала чуць уласнага бацьку. Яна выказвала ўсё — нават тое, чаго не выказала тады, калі пасварылася з ім восем гадоў таму.

— Ты хацеў, каб я скончыла ўніверсітэт, выйшла замуж за замежніка і з'ехала. А потым забрала цябе. Бо ты толькі і марыў з'ехаць, як быццам у замежжы такіх, як ты, нехта чакае. Ага, чакаюць. Пад старасць ты думаў сесці мне на шыю. Таму ты так старанна падкладваў мяне пад гэтага. Госпадзе, тата, ты разумееш, што я да апошняга спрабавала знайсці ў табе нешта добрае і светлае?! Я лічыла цябе не такім, як усе, а значыць, думала, што табе болей дазволена.

— Што ты вярзеш, ідыётка! — выгукнуў у адказ Рупель. — Я табе нічога не навязваў. Проста ніколі не ўхваляў гэтага твайго. гм. сябра. Ты сама ва ўсім вінаватая! І я цябе папярэджваў: не ездзі сюды, нічым добрым гэтая пастаноўка не скончыцца. Дык не, ты сюды прыперлася працаваць амаль задарма! І што цяпер?! Варта табе было зноў сустрэцца з гэтым нікчэмным ганарыстым алкаголікам, як ты.

— Не смей так пра яго казаць! — з усяе моцы крыкнула Анна, а потым вельмі ціха, як парваная струна, прамовіла: — Я кахаю яго.

Госпадзе, падумалася ёй, гэта з нейкага спектакля, не памятаю адкуль, але такое можна казаць толькі са сцэны. Госпадзе, якая я насамрэч пустая і пошлая, дакарала сябе Анна, нават такія прызнанні я аднекуль запазычваю. Якая ж я. акторка.

Навокал было шмат людзей: аркестранты, хор, абслуга і некалькі салістаў. Яны ішлі да дзвярэй, каб пакінуць тэатр, але амаль усе спыняліся. Яшчэ б не спыніцца, такое шоў. Займальнае відовішча, тэатр у тэатры. Відовішча і багатая пажыва для новых плётак. Цяпер у оперы было пра што размаўляць на два тыдні наперад.

— Я кахаю яго, — прамовіла Анна, цяпер ужо ўласнай, не запазычанай з чужога спектакля інтанацыяй.

І раптам яна заплакала. З ёй такое здаралася вельмі рэдка і заўсёды — без сведкаў. А цяпер яна гатовая была не проста плакаць, а галасіць. Бацька схапіў яе за руку і паспрабаваў адвесці ў грымёрку, але яна адштурхнула яго. Утруціўся Міша, абклаў Рупеля мацюкамі, мужчыны мала не пабіліся, але іх расцягнулі. Публікі быў ужо поўны вестыбюль, аднак Анна перастала думаць пра нейкую там прыстойнасць. Яе трэсла ад рыданняў, слёзы струмянямі беглі па шчоках. Тут да яе скрозь натоўп прабіўся Сяргеіч і прапанаваў ісці за ім.

«Дарагі, дай мне пачакаць яшчэ адзін год, — адказвае донна Анна. — І не сумуй, не крыўдуй на мяне, калі сапраўды кахаеш. Ты павінен на гэта пагадзіцца, Атавіа».

Анна рушыла за лекарам. Пакуль ішлі да медпункта, яна ўсё яшчэ плакала і засыпала тэатральнага лекара папрокамі: чаму ён, ведаючы пра ўсё, дапусціў такое?!

— Харошая вы мая, вы б яго ў той момант бачылі! Ён бы ўсё адно пайшоў. Вы даўно яго ведаеце?

— З трынаццаці гадоў.

— І ён увесь час быў такім?

— Ён дурань. — прамовіла Анна, пераадольваючы спазмы ў горле і душачыся слязьмі. — Божа, які ж ён дурань. І як жа я ненавіджу тэатр!

Доктар прывёў Анну ў медпункт і зрабіў ёй заспакаяльны ўкол у плячо, а затым падаў пачак папяровых хустак. Яна яшчэ пару хвілінаў не магла стрымаць слёз, седзячы на лякарскай кушэтцы. Потым нарэшце сціхла і пачала распытваць, куды павезлі Грынкевіча. Першая хваля адчаю адышла, цяпер ёй трэба было даведацца, што адбываецца з Аляксеем. Ёй трэба было быць побач з ім, аддаваць яму сваю сілу. І не варта плакаць, думала яна, так сілаў на саму сябе не застаецца, а ёй цяпер трэба думаць пра дваіх.

— Анна, вам трэба адпачыць. Вы цяпер усё адно нікуды не патрапіце. Ужо амаль ноч, наведнікаў ні ў якое аддзяленне не пусцяць. А яго, натуральна, павезлі ў рэанімацыю. Туды ўваход забаронены. Таму заўтра зранку вы ў найлепшым выпадку зможаце трапіць да яго лекара, ну, таксама пагутарыць з сястрычкамі. Высветліць, што там трэба перадаць. Можа, цыдулку якую возьмуць. Вы не накручвайце сябе, Анна. Ён малады, даволі моцны. Наколькі я ведаю, там добрыя спецыялісты, куды яго павезлі. Можа, стэнт паставяць, і тады ўвогуле хутка ачуняе і будзе без сур'ёзных наступстваў. Абы толькі ён курыць кінуў і не быў такім фанатычным у працы. А цяпер вам трэба пра сябе падумаць. Сэрца — яно, ведаеце, ва ўсіх не вечнае.

Яна была ўдзячная лекару за рэдкае разуменне, ужо хоць бы таму, што ён ці не адзіны ў тэатры запомніў, што яе трэба называць менавіта Аннай, а не Аней.

Выйшаўшы з медпункта, яна скіравалася да сваёй грымёркі. У тэатры было ўжо амаль бязлюдна. Анна хутка пераапранулася і ўмылася. Надзяваючы паліто, яна раптам зразумела, што ёй няма дзе начаваць. У нанятай тэатрам кватэры спыніўся Гюнтар. Там яго рэчы, у Гюнтара, нарэшце, ключы ад гэтай хаты. А яна выпітая да дна, яна не хоча размоў з Гюнтарам, прынамсі цяпер. Можа быць, заўтра, але не сёння. Сёння яна хацела пабыць адна.

Донна Эльвіра кажа, што хоча дажываць век у самоце і цішыні. Для тагачасных жанчын гэта звычайна азначала сыход у кляштар.

Анна палезла ў торбачку паглядзець, колькі мае на руках грошай, каб разлічыцца за пакой у гатэлі. Гатоўкі малавата, а вось на картцы грошы ёсць. Але з ейнай карткай апошнім часам нейкія праблемы, пачала выдаваць гатоўку далёка не ва ўсіх банкаматах, а калі разлічвацца безнаяўна, дык часта вісне. Усё ніяк не магла дабрацца да банка, каб разабрацца. Будзе недарэчы, калі картка заглючыць сярод ночы і аплата не пройдзе. А бегаць уначы па горадзе і кланяцца кожнаму банкамату — гэта не для яе сённяшняй.

Тут яна ўбачыла ў асобнай кішэні торбы звязку ключоў. Анна міжволі ўсміхнулася ад гэтай знаходкі і цяпер ужо спакойна выйшла з грымёркі.

У калідоры яе чакалі бацька і Гюнтар. Яна прайшла паўз іх, як прывід.

— Анна?

Яна павярнулася і раптам згадала пра адну неадкладную справу. Сцягнула з безыменнага пальца мілы пярсцёнак, які былы жаніх так угаворваў яе насіць. Моўчкі працягнула яго Гюнтару. Той таксама моўчкі сціснуў пярсцёнак у кулацэ.

— Vergib mir, — сказала яна і пайшла прэч.

На вуліцы яна злавіла таксоўку і назвала адрас.

Таксіст быў жартаўніком і ўсё распытваў, чаму такая мілая дзяўчына ды такая сумная. Зрэшты, яна ўжо настолькі стамілася, што не мела сілаў рэагаваць на бестактоўнасці. Ля дому Анна расплацілася і выйшла з машыны. Адчыніла пад'езд, паднялася па лесвіцы і адамкнула дзверы.

Калі яна ўвайшла, то мела такое ж адчуванне, як шмат гадоў таму, калі яе вярнулі з Краснаярска ў Піцер, у роднае жытло. Яна апынулася дома, і сцены гэтай кватэры, здавалася, павінны былі надзейна яе абараніць. Анна скінула паліто, разулася і прайшла ў пакой. Ложак быў прыбраны сяктак: відаць, гаспадар ужо сёння ўначы пачуваўся кепска, таму доўга не ўставаў. У кватэры яшчэ пахла лекамі ад кашлю. Дурань. Дбае пра здароўе толькі тады, калі прыпячэ. Зрэшты, у гэтым сэнсе ўсе мужчыны дурні, падумала яна і мела аб'ектыўную рацыю.

Дзэрліна і Мазэта таксама дзеляцца сваімі простымі, як мех з бульбай, планамі на жыццё — пасяліцца ва ўласным сялянскім дамку і як мага хутчэй забыць пра гэтую прыгоду.

Анна адчыніла вакно, каб праветрыць пакой. Кепска, што ён толькі пасля грыпу, абы яго не працяла якім скавышом, бо калі, крый божа, які бранхіт на гэтым фоне. Ёй зноў стала неспакойна, але яна вырашыла не думаць пра нядобрае. Яна сказала доктару ўсё што магла, пра грып з ускладненнямі таксама. Лекары павінны гэта ўлічыць.

Далей яна па-жаночы пачала абжываць кватэру. Гаспадарскім рухам сцягнула з ложка ўжо не вельмі свежую бялізну і аднесла яе ў лазенку.

Знайшла ў шафе чысты камплект. Вось ужо ніколі не думала, што гэты раздзяўбай не лянуецца прасаваць прасціны і накоўдранікі. Гэта ж дакладна не з пральні, а з хатняй пралкі. Зрэшты, ён і раней быў крыху старамодным у пабытовым сэнсе, дый цяпер не набывае «пажмаканай» бялізны, якую можна не прасаваць. Зноў усміхнулася. Яна была дома. І тут ёй было добра.

На кухні Анна запоўніла фільтр вадой, і, пакуль вада рыхтавалася, яна паторгала мышку ноўтбука, пакінутага ўключаным проста на стале. Нешта, відаць, пампаваў.

Яна зайшла ў сацыяльныя сеткі з канкрэтнай мэтай — знайсці Аляксеевага брата. Трэба неяк папярэдзіць сваякоў, бо Грынкевіч меўся ехаць у Мінск на трыццаць дзён па бацьку, але ж не прыедзе. Брат якраз быў анлайн, яна без цяжкасцяў знайшла яго ў сябрах у Аляксея. Анна пачала тлумачыць, што адбылося. Прасіла як-небудзь звязацца з маці і падрыхтаваць яе.

«А я пайду ў карчму і пашукаю сабе іншага гаспадара», — кажа Лепарэла.

«Ёй толькі скажы — яна імгненна прыляціць у N, — напісаў Віктар у сярэдзіне размовы. — Яна такая. Але прыдумаем нешта. А вы, напэўна, разам з Лёшам працуеце? Ставіце спектакль? Проста я пазнаў вас на фотках, ён скідваў мне.»

«Мы вельмі блізкія сябры. І нават болей, — напісала Анна, а потым пасаромелася гэтай няшчырасці і дадала: — Я яго кахаю і вельмі шкадую, што не паспела яму пра гэта сказаць».

«Яшчэ скажаце!»

«Я ў гэта хачу верыць».

Яна пакінула Віктару на развітанне свой нумар мабільніка. Той сказаў, што пасля новага года ўжо будзе ў Мінску ўсур'ёз і надоўга. Затым Анна адкрыла яшчэ адно акенца Мазілы і ўвяла ў адрасны радок — gmail.com. Нешта было зусім аўтаматычнае ў ейных дзеяннях — трэба праверыць уласную пошту. У скрынцы было дзясятка паўтара непрачытаных лістоў, на якія яна цяпер не мела сілаў адказваць і нават чытаць іх не магла. Так ужо атрымалася, што ейныя самыя шчырыя сяброўкі з часоў маскоўскага студэнцтва разляцеліся замуж па розных кутках Еўропы. І цяпер яны завальвалі Анну лістамі са скаргамі на асабістыя нягоды. Нават не чытаючы ліста ад адной з такіх сябровак, Наташы, яна ўжо ведала яго прыкладны змест: Роберт зноў едзе ў Штаты на два месяцы і пакідае яе адну з дзіцем. І зноў ён такі халодны, такі стрыманы. Анна раней суцяшала сяброўку, спачувала ёй, а цяпер раптам захацела напісаць: хай бы ехаў хоць на паўгода, абы толькі ведаць, што пабачыш яго зноў жывым і здаровым. Але яна не стала такога пісаць, ведаючы ўражлівую і датклівую Наташу.

А вось дзелавое ліставанне не магло чакаць, пакуль Анна прыйдзе ў сябе пасля ўсіх сённяшніх узрушэнняў. Пісаў прадзюсар мюзікла, казаў, што яна павінна быць у Маскве ўжо сёмага снежня, то бок паслязаўтра. Там шмат працы. Трынаццаць дзён шалёнага графіка, а дзясятай раніцы пачынаем, а дзясятай ночы заканчваем і працуем толькі з кароткімі перапынкамі на паходы ў прыбіральню. Нават абеды будуць прыносіць на замову.

Чорт, чорт, чорт! Яна не можа быць у Маскве і не можа ставіць гэты мюзікл. Яна павінна быць тут, у N. Анна ўзяла тэлефон і набрала прадзюсара: яму можна было званіць да поўначы, а была яшчэ толькі палова на дванаццатую. Прадзюсар спачатку анямеў, а потым зароў, як бык. Што значыць не магу быць у Маскве?! Ты што, захварэла? Не? Ты цяжарная і ў цябе пагроза выкідка? Таксама не? Тады каб была сёмага на працы і не падстаўляй мяне, даражэнькая.

— Я згодная заплаціць табе няўстойку, — раптам сказала Анна.

Яна пакуль не ведала, дзе возьме грошы на няўстойку, сапраўды прапісаную ў кантракце (а кантракт ужо быў падпісаны!). Сума была нішто сабе. Заўтра трэба абзваніць сяброў і пазычыць колькі магчыма. Але яна не можа з'ехаць з N, і няма сэнсу тлумачыць гэтаму монстру шоў-бізу, што гэта ніякая не бздура. Ейныя абставіны — не форсмажор, гэта, паводле юрыстаў, што складаюць кантракты, не цунамі і не землятрус.

— Што з табой здарылася, Анна? — раптам змяніўшы інтанацыю з уладарнай на клапатлівую, запытаўся прадзюсар.

Тады яна набралася смеласці і сказала:

— Мужчына, якога я кахала ўсё жыццё, сёння трапіў у рэанімацыю. Ён тут, у N. Гэта сур'ёзна, і калі. Я гэтага не перажыву.

Монстр шоў-бізу памаўчаў, а потым сказаў:

— Не трэба ніякай няўстойкі, найду іншага рэжысёра, гэта не праблема. Але калі ён управіцца лепей, то болей я цябе ніколі не запрашу, ок? Ты мяне таксама зразумей, дзевачка. Я пайшоў табе насустрач, адсунуў пастаноўку, каб ты паспела і тут, і там. Дазволіў разарваць рэпетыцыйны працэс. Ты мне гэтай сваёй операй тры месяцы магзі выносіла. І што цяпер? Жанчыне вельмі лёгка разваліць кар'еру і потым не сабраць, нават калі ты супер-пупер геніяльная. Мужыкі прыходзяць і сыходзяць, Анна, а бізнэс застаецца. Гэта табе кажа стары гей, якога не раз падманвалі і кідалі.

І што яшчэ застаецца? Нягоднік нарэшце трапіў у каралеўства Празерпіны і Плутона, адкуль няма вяртання, а драму трэба завяршыць старадаўняй песенкай. Шасцёра салістаў становяцца ў шэраг на авансцэне і пачынаюць спяваць.

Цяпер яна старалася не думаць, ці не было гэтае палюбоўнае развітанне з прадзюсарам піравай перамогай. Але ў скрынцы былі таксама іншыя лісты. Вось, напрыклад, пішуць з дырэкцыі опернага фестывалю ў Аўстрыі. Адтуль паведамлялі, што Анна прайшла адбор і павінна быць на месцы 27 студзеня. Удзел яна мусіць пацвердзіць да 10 снежня.

Яна хацела была адразу напісаць, што важныя абставіны затрымліваюць яе ў Расіі на няпэўны тэрмін, але пасля размовы з монстрам шоў-бізу, пасля гэтага халоднага душу, Анна старалася не быць імпульсіўнай. Сёння пятае снежня, а значыць, яшчэ ёсць час падумаць, разважыла яна. Прынамсі, у гэтыя дні высветліцца, у якім Аляксей стане, ці доўга будзе ў лякарні.

А вось яшчэ адзін ліст. Не дзелавы, а сяброўскі. Не прачытаць яго Анна не магла. Пісаў ейны італьянскі прыяцель Франчэска, дарэчы, таксама дырыгент, цудоўны музыкант і файны хлопец. Дакладней, Анна лічыла Франчэска прыяцелем, а ён яе — далёкай і недасяжнай зоркай. Анна гэта разумела і часам па-жаночы карысталася яго рыцарскімі схільнасцямі. Пры ўсім сваім міжземнаморскім тэмпераменце Франчэска быў тактоўны і ніколі не навязваўся. Але як файна ён умеў паказаць Неапаль!..

«Ciao, Anna!— пісаў Франчэска. — Hai detto che si lavora con un ragazzo. Conduce Don Giovanni.»

У лісце была спасылка на італьянскамоўную старонку. Анна не вельмі добра ведала італьянскую, хоць збольшага і размаўляла на ёй. Але цяпер ёй складана давалася нават чытанне, адчувалася стома, яна не магла сканцэнтравацца. (Яна нават не скеміла зайсці на англійскую версію сайта.) Зрэшты, самае галоўнае яна зразумела: прымаюцца заяўкі на стыпендыю для маладых дырыгентаў ва ўзросце да трыццаці пяці гадоў. Трэба даслаць якаснае відэа, рэзюмэ. Стандартны набор, карацей. Дэдлайн — 1 сакавіка. Уладальнік стыпендыі будзе цягам наступнага тэатральнага сезона стажавацца ў адным з найбуйнейшых італьянскіх оперных тэатраў. Ці не гэтым Грынкевіч трызніў гадоў дзесяць таму?

Натуральна, яна пераслала гэтую спасылку, нават не ведаючы, калі ейны ліст прачытаюць.

Яны спяваюць маралітэ: той, хто быў нягоднікам, завяршае жыццёвы шлях бясслаўна. (Сабаку — сабачая смерць, прасцей кажучы, але ў класічнай італьянскай оперы такія моцныя выразы, натуральна, недапушчальныя.) Банальна. Затое якая фуга!..

Анна паставіла грэцца гарбату, і, пакуль чайнік закіпаў, яна задуменна вадзіла курсівам мышкі па радку ў сваёй скрынцы, дзе быў паказаны ліст з дырэкцыі опернага фестывалю. Калі чайнік засвісцеў, яна выключыла пліту, але не, не стала запарваць гарбату. Яна адчыніла ліст і з імклівасцю прафесійнага сакратара напісала адказ: так, яна пацвярджае ўдзел, у яе нядаўна адкрытая гадавая шэнгенская мультывіза, таму яна гатовая прыбыць на месца калі спатрэбіцца.

Тыдзень Грынкевіч будзе ў рэанімацыі. Пасля, калі пашэнціць, яго перавядуць у інтэнсіўную тэрапію, так ёй растлумачыў лекар з хуткай. Агулам міне два тыдні, а можа нават і болей, перш чым Грынкевіч трапіць у звычайную палату кардыялогіі. Так ёй растлумачыў Сяргеіч. Калі ўсё пройдзе проста выдатна, то пад новы год, магчыма, выпусцяць. Але дома спатрэбіцца поўны спакой. Яна будзе патрэбная яму ўвесь студзень, а ёй трэба ехаць, прычым у ягоны дзень народзінаў. І пры гэтым у яе чамусьці не было адчування, што яна паступіла няправільна, пагаджаючыся на паездку ў Аўстрыю. У скрайнім выпадку яна скасуе ўсё ў апошні момант, калі раптам ён не захоча. Пакуль жа не трэба нічога загадваць.

На лядоўні ляжаў велічэзны чырвоны гранат. Анна ўзяла яго ў рукі і нявесела ўсміхнулася. Пэўна, усе творчыя асобы — гэта людзі з хворай свядомасцю, калі ў кожнай рэчы бачаць пераносны сэнс і знак. Нават у такія моманты. А можа, гэта ў ёй загаварыла часцінка дзедавай крыві? Яна ніколі не бачыла дзеда, спецыяліста па старажытных мовах, але ж вырасла сярод яго кніг і праз іх нібыта магла з ім размаўляць.

Знайшла ў скрыні з прыборамі нож, яшчэ раз пакруціла гранат у руцэ. Дзед бы яе зразумеў, як ніхто іншы, калі б толькі ён быў жывы.

Анна зрабіла чатыры прадольныя надрэзы на скурцы плада і лёгка разламала яго. Гранат быў спелы, наліты, як на карцінах з мадоннамі эпохі Рэнесансу. Яна крыху павагалася, як быццам чыніла сапраўдны рытуал. Затым адлічыла сем зярнятак і праглынула — яны толькі аддалі ў роце вязкай кіслінкай. Цяпер няма куды адступацца: усё вырашана, пра ўсё дамоўлена.

Зрэшты, яна ўжо ведала, што будзе вяртацца — нават без гэтага рытуалу.

Яна заўсёды будзе вяртацца.

Шасцёра выканаўцаў фінальнага ну мара стаяць на авансцэне, слухаючы коду. У іх за спінай з'яўляецца дон Джавані, які стаіць моўчкі і глядзіць у залу на крыху збянтэжаную публіку. Ён жывы, толькі касцюм севільскага свавольніка ён скінуў у апраметную. Хай сабе гарыць, яму не шкада, бо гэты спектакль ужо скончыўся. А наперадзе ў яго іншыя ролі, якія ён сыграе гэтак жа пераканаўча.

Заслона.

6 жніўня 2002 — 5 снежня 2011, Мінск

Content

Шарова Юлія Don Giovanni, або Памілаваны свавольнік