Брытун Анатоль

Пах мускусу [журнальный вариант]

Анатоль БРЫТУН

ПАХ МУСКУСУ

РАМАН

1. Белы сабака

Задраўшы галаву, стражнік з захапленнем разглядаў вершаліну камлюкаватага дуба. Яго таўшчэзныя галіны нібы расхіналі лясны гушчар уверсе. Здавалася, быццам імі ён падтрымлівае неба. Вакол дуба сцяной стаяў цёмны лес. Павольна абышоў ляснога волата, прысеў і асцярожна адгарнуў снег, затым мох і апалую лістоту. Пад мохам ляжаў урослы ў зямлю камень. На ім быў выразна бачны запоўнены вадой адбітак жаночай ступні. Укленчыўшы, стражнік перахрысціўся, прагна ўдыхнуў паветра і зрабіў глыток. Потым прыклаў мох на месца, узняўся на ногі і зноў перахрысціўся.

Стомленасць адступіла — зрабілася лёгка. Дзіўна гэта: мароз, а вада не ператвараецца ў лёд. Апошні раз прыходзіў сюды ўлетку, спёка высушыла ўсё навокал, а адбітак жаночай ступні быў з чыстай як сляза вадой. Невытлумачальная таямніца прыроды.

Думкі стражніка перапыніў крык крумкача. Рэдка ў лесе можна чуць гэтую птушку. Не любіць яна нетры.

Ціха і ўрачыста драмалі ў нерухомай велічы векавыя дрэвы. Часам з верхняй галіны зрываўся снежны камяк, і чуваць было, як ён шамацеў, падаючы і чапляючыся за галіны.

Трэба ісці. Стражнік яшчэ раз зірнуў угору. Пакланіўся векавому гіганту і прыклаў абедзве рукі да кары дуба:

— Да наступнай сустрэчы, волат!

Прысеў і амаль паўзком пачаў прабірацца пад густымі перапляценнямі дрэў.

Гэта была сапраўдная неруш. Вакол так змрочна, нібы стаіць ноч. Так давялося прабірацца даволі доўга, пакуль змог распрастацца і ісці ў поўны рост, толькі зрэдку нахіляючыся. Цемра адыходзіла, і лес паступова святлеў.

Пра камень з адбіткам ведалі тры чалавекі: ён сам, ягоны брат Ціхан і іх бацька Ян. Бацьку Яна да дуба прывёў яго бацька, а бацьку — паказаў ягоны бацька. Цікава, колькі стагоддзяў таму дубу? Можа, нават тысяча гадоў, а то і болей — хто яго ведае?

Дарма сёння хадзіў да дуба і каменя, на снезе засталіся сляды. Так рабіць нельга, хтосьці чужы можа прасачыць і выкрыць таямніцу. Але ўжо вельмі карцела ўпэўніцца, ці замерзла на марозе ў жаночай ступні вада. Больш такога промаху не зраблю, разважаў стражнік.

Трэба ісці дахаты. Натупаўся за дзень, але так і не ўбачыў на сваім абходзе зубрыных слядоў. Ужо тыдзень дзесьці гуляюць. Даўно брата не бачыў. Заўтра з’езджу да Ціхана, можа, ён ведае, куды сышлі зубры.

Паправіў рэмень стрэльбы і пайшоў далей па ледзь прыкметнай сцяжынцы.

За сённяшні абход зацікавілі іншыя сляды, напатканыя непадалёку гасцінца да Гайнуўкі.

Чые яны? Ваўка? Не, ваўчыныя сляды ён добра ведае. Сабакі? Але такіх сабак у акрузе няма. Можа, хто з важных людзей прыязджаў да обер-фарстмайстра на паляванне? Але тады старшы стражнік паведамляе пра гэта. Без спецыяльнага загаду ніхто не мае права паляваць у пушчы. Здараецца, прыязджаюць людзі з дазволам на паляванне і губляюць сабак. А ў пушчы сабака доўга не жыве, яго хутка знаходзяць ваўкі. Для шэрых драпежнікаў сабака — далікатэс. А калі гэта сляды сабакі, то нейкай невядомай пароды. Моцны, дужы сабака.

Няўжо палявалі на зуброў, а ён не ведаў, правароніў? Тады можа страціць працу. Ад гэтай раптоўнай думкі стражніку стала горача, ён спыніўся і зняў шапку.

Не, не можа такога быць. За зубра або штраф у дзве тысячы рублёў, або Сібір. Дзве тысячы рублёў — вялікія грошы. Гэта трэба працаваць дваццаць гадоў. Стражнік нават уявіць не мог такія грошы. Трохі супакоіўшыся, паглядзеў на кукарду, на двухгаловага арла і надзеў шапку — не хапала яшчэ застудзіцца перад Калядамі.

Раптоўна нешта цяжкае абрынулася на яго. Ад нечаканасці стражнік страціў раўнавагу і ўпаў тварам у снег. Зверху чулася сапенне і трэск кажуха. Рысь! З вялікім высілкам правай рукой ліхаманкава адшукаў нож на папрузе. Намацаў дзяржальна, але выцягнуць нож перашкаджаў рэмень стрэльбы. Скінуў рэмень з пляча, выхапіў нож і рыўком павярнуўся на левы бок. У гэты момант пачулася гырчэнне і брэх адначасова. Звер кінуў яго. Стражнік ускочыў на ногі. Рысь у два скокі апынулася на дрэве і бясшумна знікла сярод густых галін. Па шыі цякла кроў. Сунуў руку за каўнер — уся далонь была ў крыві.

— Ат, чарцюга лазаты, усё-ткі цапнуў...

Павярнуў галаву і ад нечаканасці здрыгануўся — побач стаяў вялікі, з шырокімі грудзьмі, на высокіх лапах, сабака. Раскосыя, размашыста пасаджаныя вочы з асцярогай глядзелі на яго.

Стражнік усміхнуўся свайму выратавальніку.

— А-а, гэта ты напалохаў рысь?

Абмацаў свае галаву і шыю. Асцярожна, каб не напалохаць сабаку, нахіліўся, узяў жменю снегу і прыклаў да раны. Сабака ў гэты момант напружыўся.

— Не палохайся, я цябе не пакрыўджу, бо ты мяне ўратаваў, — ціха сказаў стражнік і прысеў на бліжэйшы выварацень. Зняў з пляча скураны ягдташ, разгарнуў ільняную анучу і падкінуў на снег лусту хлеба.

— Ты, пэўна, галодны? Ідзі, паеш.

Сабака не варушыўся, стаяў на месцы, шырока расставіўшы пярэднія лапы.

— Ты мяне баішся? Ну, падыдзі, не бойся, — рукой паказаў на хлеб.

Памарудзіўшы хвіліну, сабака падышоў, панюхаў і з прагнасцю праглынуў скібку.

Стражнік разглядаў свайго выратавальніка. Сабака быў белы з невялікімі шэрымі круглымі плямкамі. На правым баку, бліжэй да пярэдняй лапы, былі дзве рудыя плямы, галава руда-шэрая, хвост таксама белы ўперамежку з рудымі і шэрымі крапінамі. На моцнай шыі прыгожы скураны нашыйнік з металічным колцам.

— Цудоўны ты. Такіх сабак я ніколі не бачыў. Хто твой гаспадар?

Уважліва агледзеў адбіткі лап на снезе — гэта былі тыя самыя сляды, якія сустрэў ля гасцінца.

— Можа, хто ехаў дарогай, і ты адстаў? — услых разважаў стражнік.

Сабака аблізваўся і насцярожана глядзеў раскосымі вачамі на чалавека.

— Гэ! Дык ты, мусіць, добра згаладаў? — зноў палез у торбу, дастаў яшчэ лусту хлеба, але кідаць не стаў, а працягнуў у руцэ.

— Ну, падыдзі, вазьмі. Ты вельмі галодны, я бачу. На, бяры!

Сабака падышоў да чалавека, асцярожна ўзяў хлеб зубамі і адышоў. Паклаўшы яго на снег, пачаў есці, нахіляючы галаву і зіркаючы на чалавека.

Сабака па выглядзе малады, можа, нават да года, падумаў стражнік. Падняўся і нахіліўся па стрэльбу. Агледзеўшы, ачысціў яе ад наліплага снегу і падышоў да дрэва, на якое скокнула рысь. Паглядзеў уважліва ўверх, нібыта рысь магла там сядзець.

— Нічога, я цябе злаўлю, я табе кінуся на чалавека. Табе што, ежы не хапае ў лесе? — пагрозліва сказаў стражнік.

Нават калі ўбачу рысь, стрэльба можа не стрэліць, крэмень адмакрэў, падумаў ён і паглядзеў на сабаку. Той з цікаўнасцю назіраў за чалавекам.

— Ну што, сабачка, калі ўжо на тое пайшло, хадзем разам, а то ты, братка, адзін у лесе згінеш. Пажывеш у мяне некаторы час, можа, твой гаспадар знойдзецца і адгодзіць. Нудзішся, нябось, па гаспадару? Клічуць цябе як?

Тут ён злавіў сябе на думцы, што размаўляе з сабакам, як з чалавекам. Усміхнуўся, ускінуў стрэльбу на плячо і, прайшоўшы некалькі крокаў, азірнуўся. Сабака стаяў на ранейшым месцы і глядзеў на яго.

— На, цю на! — папляскаў рукой па назе.

Сабака падышоў да яго.

— Ай, малайчына!

Стражнік крочыў, азіраючыся. Сабака пакорліва ішоў следам. Прайшоўшы з вярсту, стражнік спыніўся, спыніўся і сабака. Асцярожна падышоў і пагладзіў па карку — той не ўцякаў.

— Патрывай трохі, засталося ісці з вярсту, і мы дома, — як мага ласкавей сказаў.

Пад ботамі прыемна рыпеў снег. Сунуў руку за каўнер, асцярожна дакрануўся да раны; кроў запяклася і не цякла. Ну, дзякуй Богу, абышлося, а магло быць і горш, разважаў стражнік.

Чамусьці ўспомнілася жонка. Год мінуў, як яны пабраліся. Цяпер яна цяжарная — чакае першынца. Добра, каб Малання нарадзіла сына. Калі падрасце, быў бы памагаты ў ахове лесу, але і дзяўчынка таксама нядрэнна — будзе памагатай жонцы. Ногі самі неслі дадому.

У прасвеце паміж верхавінамі дрэў віднелася сцямнелае неба. Нездарма каркаў крумкач — хутка пойдзе снег. А, можа, той крумкач хацеў папярэдзіць мяне перад нападам рысі? Бог яго ведае, чаго ён хацеў?

З дзяцінства жывучы ў лесе, стражнік абвык усё аналізаваць. Каб выжыць у пушчы, трэба вельмі шмат чаго ведаць, а галоўнае — заўсёды быць напагатове.

Вось і сёння. Як зваліўся тварам уніз, доўга не мог выцягнуць нож, які вісеў узбоч. А чаму? Перашкаджаў рэмень стрэльбы. Саслізгнуў з пляча і замінаў выпрастаць руку, каб дастаць нож. Трэба насіць стрэльбу на левым плячы, тады правая рука заўсёды будзе вольнай. Але стрэльба вельмі цяжкая, і цэлы дзень на адным плячы не наносіш, даводзіцца часта яго змяняць. Можа, у тым месцы, дзе рэмень цісне на плячо, зрабіць яго шырэйшым — не будзе так муляць.

Пайшоў снег. Вялікія сняжынкі, кружачыся, паволі клаліся на зямлю і галінкі. Дрэвы стаялі нерухома. У лесе — казачная цішыня. А вось і віднеецца саламяны дах роднай хаты.

Стражнік азірнуўся, сабака сунуўся следам. Стала радасна на душы, хутка ўбачыць каханую. Ля паркана самотнай хаты гучна сказаў:

— Вось тут я і жыву, давай, заходзь, будзеш госцем.

Чытачу цікава будзе ўведаць, як выглядала жыллё стражніка Белавежскай пушчы ў першай палове ХІХ стагоддзя. Паспрабую спыніцца на гэтым больш падрабязна.

Уся ахоўная тэрыторыя Белавежскай пушчы была падзеленая на пяць леснікоўстваў. Кожнае мела два аб’езды, а ў кожным аб’ездзе — сем абходаў. І ўся гэтая тэрыторыя ахоўваецца падлоўчымі, ляснічымі, стражнікамі...

Для стражнікаў Белавежскай пушчы хаты будаваліся ў тых месцах, дзе былі абходы. Зваліся яны вартавымі хатамі. Звычайна ставіліся яны ў глухіх мясцінах, на адлегласці ад селішчаў. Хаты былі казённыя: пасля 25 гадоў службы стражнік абавязаны быў пакінуць хату і пераехаць жыць у любое ўпадабанае ім селішча на ўскраінах пушчы. За кошт казны адмерваўся ці купляўся значны надзел зямлі, будавалася хата, якая пераходзіла ў пажыццёвае валоданне. Праца стражніка была небяспечнай, але прэстыжнай і ў тыя часы высокааплатнай.

Нашаму герою хата дасталася пасля пераезду бацькі ў селішча. Гэта была вялікая і прасторная хата з тоўстых і смалістых сасновых бярвенняў. Хаты стражнікаў былі збудаваныя замежным гандляром, лесапрамыслоўцам Сімундам, па распараджэнні обер-фарстмайстра, галоўнага распарадчыка Белавежскай пушчы. Кожная такая хата дзялілася на дзве палавіны: адна прызначалася для сям’і стражніка, другая для гасцей. Пасярэдзіне размяшчалася вялікая печ з ляжанкай. Пячныя сцены былі ва ўсіх чатырох пакоях. Акрамя хаты меліся дзве адрыны: адна для скаціны, другая для сена. На падвор’і стаяла невялічкая лазня, сярод двара — студня: драўляны зруб і журавель з вядром на ланцугу. Увесь двор абнесены загараддзю з тоўстых бярвенняў. Земляробствам не займаліся, бо агароды спусташаліся дзікамі...

Стражнік адчыніў цяжкія варотцы і жэстам паказаў сабаку зайсці. На драўляным ганку бярозавым дзеркачом стаў чысціць боты ад снегу. Сабака адразу насцярожыўся. Заўважыўшы напругу сабакі, паставіў венік у кут і, расхінуўшы дзверы, ласкава запрасіў:

— Ну, дарагі госць, запрашаю ў хату!

Сабака асцярожна ўзышоў на ганак і спыніўся. Бачачы нерашучасць сабакі, стражнік яго злёгку падштурхнуў.

— Уваходзь, не бойся!

Сабака зрабіў некалькі крокаў і зноў спыніўся. Перад ім стаяла жанчына з вялікім жыватом, ад якой зыходзіў смачны пах.

— Рыгорка, ты каго гэта прывёў?

Яна асцярожна абышла сабаку. Рыгор абняў жонку. Сабака, павярнуўшы галаву, уважліва глядзеў на гаспадыню. Стражнік зняў стрэльбу і павесіў на ўбіты каля ўвахода гак. Затым падышоў да печкі, нахіліўся і, папляскаўшы далонню па каляровым дыванку на падлозе, сказаў:

— Тваё месца будзе тут! Хадзі сюды.

Сабака паслухмяна сеў на вызначанае яму месца.

— Рыгорка, чаму гэта ў цябе на спіне кажух падраны?

— Ой, Малання, дай нам што-небудзь з’есці, і я табе ўсё раскажу, што з намі сёння было.

Гаспадыня выцягнула чыгунок з печы і апалонікам наліла гарачую страву ў дзве гліняныя міскі. Стражнік зняў кажух, павесіў яго побач са стрэльбай і прысеў да стала. Малання ўзяла адну міску і падсунула бліжэй да мужа. Побач з міскай паклала драўляную лыжку і паставіла накрытую льняной сурвэткай плеценую з лазы кашолачку з духмяным хлебам.

— Моцна не наядайся. Заўтра Каляды, а сёння яшчэ пост.

Над гарачай міскай віўся смачны пар.

— Калі астыне, налі сабаку. Няхай з’есць, бо ён моцна галодны, — сказаў гаспадар і дадаў: — Яму можна не пасціць.

Стражнік нахіліўся над міскай. Малання ўскочыла з лаўкі і падышла да мужа ззаду.

— Пачакай, у цябе разадраны каўнер кашулі і ўся спіна ў крыві. Што здарылася?

Рыгор паказаў рукой, каб прысела на лаўку, і пачаў павольна есці, распавядаючы пра выпадак у лесе.

— І вось атрымліваецца, што гэты сабака ўратаваў мяне, — паказаў вачыма на госця.

Разамлелы ад цеплыні, сабака лёг, паклаў галаву на пярэднія лапы і глядзеў на людзей.

Малання дастала мяса, паклала ў міску і паставіла на падлогу перад сабакам. Ён прыўзняўся і пачаў есці. Яна хацела яго пагладзіць, але муж папярэдзіў:

— Калі сабака есць, яго гладзіць нельга. Не ўкусіць, дык напалохае.

Малання дбайна вымыла рукі і сказала мужу:

— Здымай кашулю.

Рыгор паслухмяна зняў кашулю, споднюю сарочку і павярнуўся спінай да акенца. Яна ўважліва агледзела рану.

— Рана неглыбокая — дзве вялікія драпіны, — разважліва сказала гаспадыня. — Але трэба на ўсялякі выпадак змыць засмяглую кроў і драпіны чым памазаць, каб не гнаіліся.

З палічкі ў куце, дзе вісеў абраз, дастала бутэльку першака, настоенага на лекавай траве. У лекавых травах Малання разбіралася з маленства, гэтая навука перайшла ёй ад бабулі. Намачыўшы чыстую льняную анучку першаком, асцярожна працерла раны. Ад дакранання жончыных рук па целе пайшла цеплыня. Стражнік ад задавальнення нават зажмурыўся.

— Што ты там, дарагая, шэпчаш?

— Малітву, замову, мяне бабуля навучыла.

— Яна ў цябе што, шаптуха? — іранічна спытаў Рыгор.

Малання ўсміхнулася.

— Не ведаю. Яна заўсёды дапамагае людзям. Многаму мяне навучыла, у тым ліку і розным малітвам на ўсе выпадкі жыцця.

— Так ты, можа, таксама вядзьмарка? І мяне зачаравала, калі я цябе два гады таму спаткаў? — зноў жартаўліва спытаў ён.

Яна засмяялася і пляснула далонькай па спіне.

— Можа і вядзьмарка, табе дрэнна са мною?

— Вочы ў цябе вялікія і шалёна прыгожыя, як у вядзьмаркі, — дабрадушна ўсміхнуўся Рыгор.

Малання забрала пустую міску ад сабакі і вярнулася да стала.

— Рыгор, трэба прыдумаць нейкую мянушку. Як яго зваць будзеш?

— Напэўна, у яго ўжо ёсць мянушка і ёсць гаспадар, — разважыў гаспадар. — Трэба паведаміць пра сабаку лоўчаму, можа яго шукаюць.

— Заўтра раніцай з’ездзіш. Заадно заскочыш да маіх бацькоў, няхай прыедуць да нас у адведкі. Заўтра Каляды, хай пасля царквы і завітаюць.

— Куды табе прымаць гасцей? — сказаў ён пасля нядоўгага маўчання. — Табе радзіць хутка.

— А ў мяне да свята пірагі выпечаныя, — усміхнулася яна.

— Добра, дарагая, ты адпачывай, — пляснуў рукамі па каленях Рыгор, пазяхнуў і дадаў — А я пакармлю скаціну і таксама буду адпачываць. Заўтра пабачым, як лепш зрабіць.

— Я карову і падаіла, і сена кінула. Каштан таксама пакормлены, паклала яму сена і насыпала аўса. Так што ты, Рыгорка, можаш адпачыць.

— І калі ты, Малання, паспяваеш усё рабіць? — паціснуў плячамі здзіўлена стражнік.

— Калі? Я ж вядзьмарка, начаравала, усё само па сябе і зрабілася, — жартаўліва адказала яна.

— Добра табе!

Рыгор праз акно зірнуў на вуліцу: снег перастаў ісці.

— Вой! — спахапіўся ён. — Ледзь не забыўся. Заўтра Каляды, а я не прынёс ялінку. Збіраўся з раніцы дарогай ссекчы і запамятаваў.

— А я чакала і прыгатавала цацкі, а ты замест ялінкі прывёў во каго, — кіўнула галавой Малання, паказываючы вачыма на сабаку.

— Малання, скажы, табе сапраўды спадабаўся сабака?

— Спадабаўся, — уздыхнула яна. — Ён вялікі і моцны, падобна, можа, управіцца нават з ваўком. Бацька прыносіў некалькі разоў дадому шчанюкоў, але доўга яны не жылі. Толькі абвыкнеш, як ваўкі пацягнуць у лес. Вось у селішчах сабакі жывуць доўга, а тут, у лесе, цяжка зберагчы іх. Ды і ў хаце было б весялей. Калі ты сыходзіш на службу, цэлы дзень сама, — гаспадыня сумна схіліла галаву. — Пагаварыць няма з кім, вось і працую... Часам што раблю і ціха спяваю. Тады не так журботна.

Рыгор падышоў да жонкі, абняў яе, потым паклаў руку на жывот.

— Га-аротніца ты мая! Хутка табе некалі будзе сумаваць. Добра, схаджу па ялінку, а то зусім сцямнее.

Ён надзеў кароткую бравэрку, шапку, узяў з-пад лаўкі сякеру і адчыніў на вуліцу дзверы. Сабака падняўся.

— Ляжы, адпачывай, — паказаў рукой на дыванок.

Сабака паслухмяна лёг на сваё месца.

Стражнік выйшаў на ганак і зірнуў на неба.

Там пачыналі паказвацца зоркі, а над лесам вісеў малады месяц. Ветру не было. Вакол стаяла чарадзейная цішыня — сапраўдная перадкалядная ноч.

Рыгор накіраваўся ў лес. Ён быў яму вельмі добра знаёмы, тут прайшло яго дзяцінства. Высек ялінку і прыслухаўся: прычулася далёкае выццё самотнага ваўка.

— Даўненька вас не было чуваць, — услых сказаў сам сабе.

У хаце ўжо гарэлі свечкі, сабака нерухома стаяў і глядзеў на дзверы.

— Чуе воўчае выццё, не спіць, хоць і стаміўся, — сказаў Рыгор.

— Мажліва, хоць у хаце выцця ваўкоў і не чуваць, — здзіўлена адказала яна.

— Гэта табе ў хаце не чуваць, а ён чуе, — упэўненым голасам выказаў сваё меркаванне стражнік.

З каморкі прынёс драўляную крыжавіну з дзіркай пасярэдзіне, усталяваў ялінку на зэдлік.

— Дарагая, можаш упрыгожваць лясную прыгажуню.

— Вой! Якая ялінка пухнатая, — весела засакатала Малання і з задавальненнем узялася за прыемную працу.

Увесь гэты час за ёю сачылі дзве пары вачэй. Адна пара вачэй мужа, другая — сабакі. Стражнік любіў назіраць, як яго жонка нешта робіць.

Цацкі былі немудрагелістыя, з кавалачкаў каляровай паперы. Зялёная прыгажуня змянялася на вачах. Убачыўшы фігурку зубра, стражнік усміхнуўся.

— Хораша выйшла, нічога не скажаш. Хто цябе навучыў?

— Усё гэта я падгледзела ў хаце обер-фарстмайстара, калі гадоў пяць таму разам з бацькам была ў іх на Каляды. Толькі цацкі там былі сапраўдныя, а гэтыя я зрабіла сама, — не зводзячы вачэй з ялінкі, трохі ганарліва сказала гаспадыня.

— Хораша, вельмі хораша, — Рыгор падняўся і пацалаваў жонку.

— Давай спаць, нешта мне цяжка. У жываце брыкаюцца, — Малання ўзяла руку мужа і прыклала да свайго жывата.

— Чуеш?

— Так, чую. Моцна хтосьці стукае. Хадзем, табе трэба больш адпачываць.

Стражнік зноў пацалаваў сваю каханую. Яна выйшла ў суседні пакой слаць пасцель.

Стражнік прысеў на кукішкі ля сабакі і пагладзіў яго; сабака не ўстаў, толькі прыўзняў галаву.

— Адпачывай, тут каля печкі цеплыня.

2. Нараджэнне сына

Прачнуўся ад таго, што яго нехта катурхаў.

— Рыгорка, ачуйся, прачынайся.

— Га-а! Што здарылася? — ухапіўся з падушкі.

— Я, мусіць, буду раджаць.

— Ты-ы што, Малання?

Сон як рукой зняло. Расплюшчыўшы вочы, сеў на краі ложка. Сэрца пачало ашалела грукаць, здавалася, вось-вось выскачыць з грудзей. Што рабіць?

— Ты што, спалохаўся? Не зараз жа буду раджаць, можа, заўтра, — супакойваючы мужа, сказала яна.

— Адкуль ты ведаеш?

— Ведаю, мне бабуля сказала, як гэта будзе. Трэба, каб з’ездзіў да маіх бацькоў. Прывязі бабулю Марфу.

Рыгор ускочыў з ложка. Апрануўшыся, вылецеў на двор. Спыніўся, вярнуўся ў хату, нахіліўся і пацалаваў Маланню ў вусны.

— Ты, любая, трымайся, я хуценька.

На вуліцы была ноч. Надвор’е стаяла марознае і зацішнае. На небе іскрыліся зоркі і блішчэў яркі месяц, а пад нагамі гучна рыпеў снег.

Стражнік запрэг жарабца, кінуў у сані абярэмак сена, паклаў стрэльбу і два зараджаныя пістолі ў скураной кайстры.

Цяпер якраз тая пара, якую завуць ваўчыным месяцам. У гэты час у ваўкоў пачынаецца гон і яны збіраюцца ў гайні. Барані Бог адзінокаму чалавеку сустрэць такую зграю.

Вярнуўся ў адрыну, узяў вілы і прывязаў скураным рамянём да санак.

Каштан жвава бег зімовай дарогай у напрамку селішча. Прабегшы з вярсту, перайшоў на мерны крок. Ад яркага святла месяца лес здаваўся прыбраным і таямнічым. Марудлівая язда навеяла ўспаміны; узгадаў, як пазнаёміўся са сваёй жонкай. Здавалася, гэта было толькі ўчора, а мінула ўжо два гады.

Калі жаніўся старэйшы брат Ціхан, згодна з мясцовым звычаем, моладзь на некалькіх санях адправілася на вяселле ў хату нявесты.

Насупраць Рыгора сядзела дзяўчына з коскамі, пераплеценымі яркімі стужкамі. Ён зірнуў на яе і не змог адарваць вачэй.

Потым узяў відэлец, доўга спрабаваў нанізаць кавалачак вяленай каўбасы, але рука стала як быццам чужой. Так-сяк падчапіўшы, пачаў падносіць да рота, але каўбаса звалілася на падлогу. Пачуўшы, як дзяўчына хіхікнула, ён адклаў відэлец на стол і паклаў рукі на калені. Падняць вочы і паглядзець на яе ўжо не мог. Яму здавалася, што ён з-за сваёй няспрытнасці займеў ганьбу.

Хвілін праз пяць да яго падышоў гаспадар і паклаў руку на плячо.

— Рыгорка, а чаму гэта ты сядзіш і нічога не ясі? Малання! — звярнуўся да дзяўчыны. — Наглядай за нашымі гасцямі, бо яны з дарогі, запрашай да пачастунку.

Яна адразу ўсхапілася, перахілілася праз стол, пачала накладваць на талерку Рыгора каўбасу і мяса, на край паклала кавалачак хлеба і цёртага хрэну.

Ён яшчэ больш счырванеў.

Тут пачуўся голас свата:

— Трэба яшчэ выпіць за здароўе маладых.

Дзяўчына зноў паднялася, узяла бутэльку і пачала наліваць гарэлку, запрашаючы выпіць і добра закусіць. Рыгору наліла першаму. Голас у яе быў вельмі прыемны.

Ён узяў чарку ў руку. Госці пачалі крычаць: «Горкая! Горкая! Горкая!» Рыгор таксама крыкнуў і не пазнаў свой голас. Разам з усімі выпіў, не падымаючы вачэй, павольна закусваў.

Хваляванне паступова праходзіла. Ён паглядзеў на старэйшага брата Ціхана, які сядзеў побач са сваёй нявестай. Брат яму падміргнуў, Рыгор у адказ усміхнуўся.

Зайграла музыка, і моладзь запрасілі да танцаў. Музыкі гралі ў суседнім пакоі. Іх прылады былі ўпрыгожаныя каляровымі стужкамі. Г армонік у руках старэйшага вусатага музыкі, здавалася, сам танчыў. Яму дапамагала скрыпка маладога музыкі гадоў пятнаццаці. Трэці музыка гадоў дваццаці пяці стукаў выбівачкай у вялікі бубен са званочкамі.

Рыгор у нерашучасці спыніўся, прыхінуўшыся ля сцяны, разглядаў музыкаў. Гаспадар хаты прасіў дзяўчат адважней запрашаць гасцей. Музыкі зайгралі вясёлы танец-завіруху, і моладзь пачала весела скакаць. Дзяўчына з коскамі падышла да яго. Усміхнулася, плюснула вялікімі вачыма, з паклонам запрасіла да танца.

У Рыгора ногі падкасіліся, але, не падаючы выгляду, працягнуў у адказ руку, паспеўшы сказаць:

— Танцор я кепскі.

— Нічога, усё будзе добра, — дзяўчына яшчэ раз шчыра яму ўсміхнулася.

Яна расшпіліла пояс на сукенцы і адзін канец уручыла яму. Танчачы, нахілілася да вуха і сказала:

— Мяне клічуць Малання, а ты — Рыгор?

— Я ведаю!

І яны зарагаталі.

Музыкі гралі хутчэй і хутчэй. У адно імгненне тэмп музыкі паднімаўся, нібыта віхура, пары па чарзе праскоквалі пад паясамі. Сапраўды, усе кружыліся як завіруха. Усё гэта рабілася з незвычайнай шпаркасцю, усімі парамі адначасова.

Сярод моладзі з’явіўся дзядзька, падпяразаны ручнікамі маршалка. Гучна стукаючы ў бэльку, абвясціў:

— Дарагія госці, сваякі, суседзі, сябры, запрашаю вас на каравай. Даставайце кашалькі і прыгатуйце падарункі маладым. Не скупіцеся! — Усе гучна зарагаталі і чарадой высыпалі на вуліцу.

Калі сваякі нявесты сем’ямі падыходзілі з падарункамі, ён убачыў бацькоў дзяўчыны. Маланнінага тату ведаў раней, некалькі разоў дзядзька Мікалай быў у іх дома. Ён таксама працаваў стражнікам, як і Рыгораў бацька. Пасля ўручэння падарункаў нявесце і жаніху госці з боку жаніха пачалі збірацца дадому.

Малання на развітанне памахала яму рукой, пагаварыць яны так і не паспелі. Вярталіся дадому госці весела. Толькі Рыгор сядзеў і маўчаў — яму было вельмі журботна. Перад вачамі стаяла Малання з вялікімі і незвычайна цудоўнымі вачыма.

Праз тры месяцы, вясною, пасля заканчэння службы стралком, ён прыехаў адведаць брата Ціхана. За вячэрай прызнаўся брату, што яму падабаецца Малання, якая была ў іх на вяселлі. Ціхан хітравата бліснуў вачыма:

— Жонка некалі гаварыла, што гэтая дзяўчына таксама распытвала пра цябе. Цяпер паспрабуем зладзіць вам сустрэчу.

.І вось Рыгор і Малання засталіся за сталом удваіх. Рыгор сядзеў моўчкі, не ведаючы з чаго распачаць гутарку. Малання загаварыла першай. Стала распытваць Рыгора пра службу. Так, неўзаметку, яны разгаварыліся.

Адвячоркам, калі вёў Маланню дадому, ён узяў яе за руку і спытаў:

— Ці выйдзеш за мяне замуж?

— Так! — яна выхапіла руку і спрытна знікла за варотцамі.

На вуліцы ўжо наступіла раніца, развіднела. Нібы ачнуўшыся ад успамінаў, стражнік пугай падагнаў жарабца, той пабег жвавей. Да хаты цесця заставалася з паўвярсты — трэба спяшацца. Пад’ехаў да хаты і пачаў прывязваць каня.

На парозе з’явіўся цесць. Паспеўшы толькі абняць зяця, Мікалай хутка пабег у хату. За дзвярамі з галашэннем пачуўся жаночы голас.

— Ой, божачкі мае, як там мая дачушка, мая крывіначка?

— Ціха ты, баба... Адразу галасіць, — перапыніў жонку цесць. — Едзем усе, дома застаюцца толькі дзеці.

З вузельчыкам у руцэ на парозе з’явілася бабуля Марфа.

— Добры дзень, саколік, — старая нізка пакланілася Рыгору.

— Добры дзень, бабуля. Малання прасіла перадаць, каб вы прыехалі і дапамаглі ёй, — перадаў просьбу жонкі Рыгор.

— Ведаю, ведаю, я ўжо даўно цябе чакала.

Старая села ў сані, і крануліся ў зваротную дарогу. Каштан бег дробнай рыссю. Спачатку ехалі моўчкі, потым бабуля Марфа пачала весці гутарку.

— Ну, як вы, маладыя, ладзіце?

— Так, бабуля, ладзім, усё ў нас добра, — шчыра адказаў стражнік.

— Беражы яе, Рыгорка, — працягнула размову старая. — Табе вельмі пашанцавала, кахае яна цябе. Я яе выхоўвала з самога маленства ў строгасці.

Як мой нябожчык муж, царства яму нябеснае, загінуў на пажары, я не хацела жыць адна, тужліва вельмі. Як толькі дачка выйшла замуж, перайшла жыць да яе. Вось тады і нарадзілася Малання. Так і вырасла яна каля мяне. Калі што зробіць не так, свары, строга свары, але біць не трэба. Я цябе прашу, саколік дарагі.

— Што вы, бабуля! Не бі яе, не бі, — разважліва буркнуў Рыгор. — Я не бачыў, каб бацька біў маму. Нас, дзяцей, часам лупцаваў, лазінай або папругай, і толькі за дзела, дарма не чапаў.

— Малайчына, Рыгорка, — расчулена сказала старая. — А то сёння моладзь такая, не паспелі звянчацца, а ўжо спрачаюцца, а бывае, і таўкуцца.

Каштан спыніўся ля варот сам. Старая жвава саскочыла з санак, схапіла свой вузельчык. Не чакаючы, калі адчыняць вароты, і не гледзячы на свой век, спрытна пралезла між пражылін плота і пабегла ў хату. Рыгор адкрыў вароты і таксама шпарка пайшоў следам. Насустрач яму выскачыў сабака. Ён, спяшаючыся, рукой правёў па сабачым карку і накіраваўся ў пакой, дзе ляжала жонка, крыкнуўшы на ходу:

— Трывай трохі.

Малання ляжала на ложку, побач сядзела бабуля і аберуч трымала руку ўнучкі.

— Як ты?

— Усё добра, — з палёгкай уздыхнула Малання. — Нарэшце дачакалася вас. Пачала хвалявацца, але цяпер не турбуюся — бабуля і ты побач.

— Ну, калі ў цябе, Малання, усё добра, ідзіце сюды, бабуля, пакажу вам госця.

Старая ўстала з ложка і ўслед за Рыгором прайшла на кухню.

— Ой, божачкі вы мае! Я такога белага сабакі зроду не бачыла — і пляснула рукамі.

Сабака стаяў, падняўшы галаву, з цікаўнасцю глядзеў на старую.

— Ён мне ўчора, можна сказаць, жыццё ўратаваў, — сказаў Рыгор.

— Як гэта?

— Распранайцеся і ідзіце да Маланні, яна вам раскажа.

На дварэ зарыпелі палазы. Неўзабаве паказаліся і сані.

— Тп-ру-ру, стой! Куды прэ-эш!? — пачуўся голас цесця.

Сабака насцярожана глядзеў на прыбылых людзей. Рыгор расчыніў вароты, цесць заехаў у двор. Маці Маланні прывіталася і хутка пабегла ў хату. Стражнік пачаў дапамагаць цесцю распрагаць кабылу. У гэты момант рыпнулі дзверы, і бабуля, высунуўшы галаву з-за дзвярэй, паклікала яго.

— Рыгорка, дзетачка, трэба выцепліць печ, у хаце вельмі халодна. Прынясі вады і пастаў на агонь.

— Добра, — буркнуў Рыгор. — Зраблю. Як там Малання?

— Усё пакуль добра, але ёй будзе цяжка, першы раз родзіць.

Разам, нясучы ў руках клункі, зайшлі ў хату. Бацька і цесць, гучна тупаючы ботамі, пачалі здымаць верхнюю адзежу.

Рыгор, седзячы на кукішках, кідаў дровы ў печ.

— Праходзьце сюды, бліжэй да агню.

— Як там справы? — бацька кіўнуў у бок пакоя, дзе знаходзіліся жанчыны.

— Я не заходзіў, не ведаю, ціха там, здаецца, гутараць, — цяжка ўздыхнуў Рыгор.

Бацька і цесць селі за стол.

— Сын, годзе кідаць дровы ў печ, садзіся насупраць. Ты абяцаў расказаць нам, адкуль у цябе гэты сабака.

Стражнік падрабязна расказаў аб учарашняй прыгодзе. Нават паказаў кажух і драпіны на шыі.

— Так, сын, здаралася такое і раней. Са мной такога не было, але аб нападзе рысі на чалавека чуў шмат разоў. Кажуць, яна нападае толькі ў двух выпадках: або раненая, або хварэе калі. Наступны раз, сыне, будзь асцярожней. Наконт сабакі: трэба аб знаходцы заведаміць старшага падлоўчага, або ляснічага, а можа, і самога обер-фарстмайстра. Магчыма, хтосьці шукае страту. Падумаюць, затаіў, потым бяды не абярэшся.

— Дык, тата, я сёння і хацеў так зрабіць, але вось Малання.

Тут з пакоя прачыніліся дзверы, і бабуля падышла да дачкі. Нахіляючыся да вуха, пачала нешта шаптаць, тая толькі ківала галавой.

Старая павярнулася і сышла ў пакой да ўнучкі. Рыгорава мама распачала запальваць на падсвечніках свечкі. На кухні зрабілася святлей.

Цесць працягваў гутарку.

— Рыгор, як толькі ты забраў з нашай хаты Маланню, старую бы падмянілі. Не знаходзіць месца, ходзіць па хаце, усё да мяне чапляецца, тое не так, гэта не гэтак. Я адразу зразумеў, нудзіцца па Маланні. Некалькі разоў ёй гаварыў: не магу ж у прыдачу да пасагу цябе аддаць. Людзі будуць смяяцца: і дачку замуж выдаў, і ад цешчы пазбавіўся.

Рыгорава мама прынесла бярэмя сена і паклала на стол; зверху заслала белы абрус. Жанчыны насілі з каморы нарыхтаваныя стравы. Паставілі куццю з ячменю, гароху і жыта. Неўзабаве стол быў застаўлены талеркамі з грыбамі: салёнымі і марынаванымі, з вяленым і вэнджаным мясам, рыбай, ляжалі пірагі з белай мукі. Былі тут ласіны язык і ласіныя губы.

Мужчыны моўчкі, не перашкаджаючы жанчынам, назіралі. Марыя выйшла ў пакой да Маланні. Праз некаторы час вярнулася з бабуляй.

Старая ўважліва агледзела стол. Падышла да абраза і запаліла свечку, узяла яе ў левую руку, правай тройчы, гледзячы на ікону, з паклонам перахрысцілася.

Мужчыны падняліся. Старая гаварыла малітву, астатнія, гледзячы на ікону, слухалі. Скончыўшы малітву, старая ізноў тройчы з паклонам перахрысцілася, за ёю і ўсе. Потым яна тройчы перахрысціла стол з ежай. Узяла лыжку, набрала куцці і кінула ў кут пад абраз, сказаўшы пры гэтым:

— Гэта табе, зюзя.

Пасля гэтага ізноў набрала лыжкай куцці, выйшла на парог хаты і паклала яе на ганак. Узяла венік і вярнулася да стала. Набрала ізноў куцці. Несучы ў адной руцэ венік і свечку, а ў другой лыжку з куццёй, накіравалася ў пакой да Маланні.

Перад дзвярамі спынілася.

— Можаце распачынаць.

Мужчыны адразу ажывіліся.

— З Калядамі! Дачакаліся, дзякуй богу.

Спачатку паспрабавалі куццю, потым узяліся есці. Пасля жанчыны падняліся і накіраваліся ў пакой да Маланні

Рыгор распачаў гутарку:

— Учора вечарам хадзіў за ялінкай і чуў выццё ваўка.

Бацька кіўнуў галавою:

— Так, ваўкі цяпер вельмі небяспечныя, у іх распачаўся гон. Яны не баяцца нападаць не толькі на людзей, але і на зуброў. У зуброў у пушчы ворагі, не лічачы чалавека, толькі мядзведзі і ваўкі. Асабліва ваўкі дужаюцца з зубрамі. Знішчыць усіх ваўкоў немагчыма. У іх свой падыход. Сустрэне зубра воўк, скача перад ім і нібыта хоча кінуцца на яго. Зразумела, увага зубра звернута на гэтага ваўка, а між тым, іншыя хапаюць яго за бакі. Так што аднаму зубру цяжкавата выстаяць супраць, скажам, трох ваўкоў, што ўжо казаць пра зграю. Зубрыцы хітрэйшыя, яны з маладымі заўсёды трымаюцца статка і пасуцца блізка ля ракі або возера. Пры небяспецы становяцца ў круг, цялят у сярэдзіну, вакол толькі рогі, так і ратуюцца. А старыя зубры бадзяюцца па два, па тры, а яшчэ часцей у адзіночку. У іх шмат дзівацтва, свайго роду фанабэрыі, пачуцця ўласнай годнасці і перавагі. Вось яны якраз і гінуць. З мядзведзем зубру прасцей.

У гэты час, калі мужчыны вялі гутарку на кухні, у суседнім пакоі пачаўся самы вялікі цуд прыроды — таемнасць нараджэння новага чалавека. — Малання пачала ціха енчыць.

Пачуўшы стогны, мужчыны адразу сцішэлі, і гутарка спынілася.

Старая дастала са свайго вузельчыка шырокі пояс, зроблены са скуры лобнай часткі галавы зубра^1.

Разгарнула пасак і беражна паклала на вялікі жывот парадзіхі. Запаліла свечку і ўручыла дачцэ Марыі. Тая прысела на краі ложка побач з Маланняй, трымаючы свечку перад яе тварам. Ганна ўстала каля ўзгалоўя, узяла рукі нявесткі і пачала прымаўляць:

— Тужся. Мацней тужся, дарагая. Яшчэ тужся, даражэнькая...

Старая распачала рытмічна стукаць венікам у столь, чытаючы пры гэтым аднастайна малітвы і замовы. Выглядала яна ў гэты момант нібы шаман.

Раптам стук спыніўся, і разам са стогнамі Маланні стаў чутны голас старой:

— Давай, выходзь, давай, ідзі да мяне, давай, маё золатка, ідзі. Добры мой. Мая залатая дзетачка, ідзі да мяне.

Пачуўся цяжкі ўздых, паляпванне рукі, і раптам прагучаў доўгачаканы ўсімі крык нованароджанага. Слабенькі, але на ўсю хату, на ўвесь свет — крык.

Двое старэйшых мужчын з палёгкай уздыхнулі. Рыгор працягваў сядзець, здранцвеўшы, без руху.

Расчыніліся дзверы, і пачуўся голас мамы:

— Рыгорка, ідзі хутчэй сюды.

Ён падняўся, на аслабелых нагах увайшоў у пакой. Тое, што ўбачыў пры святле свечак, яшчэ больш збянтэжыла яго.

Малання ляжала на ложку. Бабуля трымала правай рукой чырвонае дзіця за ногі ўніз галавою.

Старая ледзь чутна сказала:

— Рыгорка, бяры нажніцы і перарэж вось тут пупавіну. Толькі асцярожна.

Як гэта зрабіў, памятаў слаба. Яшчэ трохі, і ён гатоў быў бухнуцца на падлогу.

Пачуў голас старой:

— Малайчына, а цяпер ідзі, цалуй Маланню, дзякуй за сына.

Рыгор пацалаваў жонку, павярнуўся, ідучы навобмацак, накіраваўся да дзвярэй. Мама спыніла яго, забрала нажніцы. Пераступіў парог, зачыніў за сабой дзверы, абапёрся аб вушак і павольна пачаў з’язджаць на падлогу.

Дзве пары моцных рук падхапілі яго і пацягнулі да стала. Ён толькі перастаўляў ногі. Пасадзілі на лаву. Цесць хутка наліў поўны келіх гарэлкі і паднёс да рота Рыгора.

— На! Выпі хутчэй!

Рыгор выпіў без перадыху.

— У мяне сын! Ы-ы-ы...

Убачанае і перажытае перапоўнялі яго пачуццямі. Слёзы пырснулі з вачэй. Не стрымліваючы сябе, гучна заплакаў, як у дзяцінстве — наўзрыд.

Двое мужчын апусцілі галовы. Кожны з іх мусіць успомніў сябе пры нараджэнні першых дзяцей. Не, яны не сталі кпіць з яго плачу. На іх тварах блукала ўсмешка. Яны з разуменнем ставіліся да слёз. Гэта былі слёзы ў адно імгненне пасталелага мужчыны, слёзы сапраўднага вялікага чалавечага шчасця.

Яму зрабілася адразу ж лягчэй, ён супакоіўся і ўсміхнуўся. Зрабілася, нават трохі няёмка за свае слёзы перад блізкімі людзьмі.

Бацька супакоіў яго, а Мікалай падняўся з-за стала і, распрануты, накіраваўся на вуліцу. Вярнуўся праз хвіліну, несучы пад рукой плеценую з лазы дзіцячую калыску.

— Трымай, Рыгорка, ад мяне падарунак, у ёй калыхалі тваю жонку.

Рыгор прыняў гасцінец з падзякай і сказаў:

— У мяне да вас ёсць просьба.

— Дарагі зяцёк, у такую радасную хвіліну прасі што хочаш, — з гонарам адказаў Мікалай.

— Можна, каб бабуля Марфа пажыла ў нас? Дапамагла Маланні ў першы час па гаспадарцы і з дзіцём, ды і мне весялей будзе.

— Э-э, зяцёк, дарагое просіш, — заміргаў вачыма Мікалай. — А як жа я без старой буду? І дачку забраў, і цешчу, усё забраў, сіратой мяне пакінуў. Бачыце, якая ў мяне выдатная цешча, яна ўсім патрэбна.

І прадоўжыў:

— Толькі ў жыцці ёй не пашанцавала. Нядоўга яна пражыла з мужам, гадоў дзесяць. Загінуў ён, небарака, на пажары. Працаваў, як і мы, стражнікам ва ўрочышчы Пашукі.

— Мікалай, гэта на тым вялікім пажары ў 1811 годзе? — удакладніў Ян.

— Бадай так, у нешчаслівым 1811 годзе, — цяжка крэкнуў, нібы глынуўшы чарку, Мікалай. — Я хлапчуком быў, гадоў пятнаццаці, і добра ўсё памятаю. Тады, увесну, стаяла гарачае надвор’е, ні кроплі дажджу. Было шмат сухой леташняй травы. І вось дзесьці ў канцы траўня ў пушчы ўспыхнуў страшны пажар. З неймавернай сілай і шпаркасцю ахапіў лес на велічэзнай адлегласці. Для тушэння пажару сагналі тысячы людзей, залівалі агонь вадой, капалі равы — нічога не дапамагала. Агонь змяёй выгінаўся і абхопліваў велічэзныя павалы, проста на вачах спальваў векавыя дубы. Звяры, ратуючыся ад полымя, беглі, не ведаючы куды, але агонь быў хутчэйшы. Гэты страхотлівы пажар лютаваў чатыры месяцы. Потым, першага кастрычніка, нечакана ўвесь далягляд завалакла чорная хмара, і пайшоў такі дажджышча, якога ніхто не памятае. Дождж ліў, не пераставаў увесь дзень і на ўсёй прасторы, занятай агнём, пажар быў цалкам патушаны. Шкоды і страты, прычыненыя пажарам, былі жахлівыя. Дагэтуль можна вызначыць межы таго страшнага пажару, — трохі памаўчаўшы, зноў зрушыў свой аповед Мікалай.

— Вось тады, у самым пачатку пажару, яе муж Глеб з двума іншымі стражнікамі, разам са статкам зуброў, апынуліся ў коле агню. Глеб сцяміў, як вывесці статак. Яны спрабавалі накіраваць яго да ракі, каб жывёлы выплылі па вадзе. Але зубры ад пажару звар’яцелі і кідаліся на людзей. Яны і ў паветра стралялі, і прыкладамі іх білі — цудам скіравалі. Статак выратаваўся, выплыў. А з трох стражнікаў толькі адзін уратаваўся. Дваццаць гадоў хлопцу было, таму, што застаўся ў жывых. Ён зусім сівы да людзей выйшаў, як гэты абрус, ледзь яго пазналі. Потым звар’яцеў. Людзей перастаў пазнаваць. Усё нейкія галасы чуў, зрабіўся нелюдзімым. Глеба і яшчэ аднаго стражніка знайшлі праз тыдзень, недалёка ад ракі. Па стрэльбах апазналі. Разам з самкай зубра і малым зубранём абгарэлыя ляжалі. Або звар’яцелы статак, калі нёсся да ракі, іх затаптаў, або задыхнуліся яны, ратуючы зубрыцу з цяляткам. А ўрэшце — хто ведае? Ніхто не бачыў, як гэта было. Марыйцы, маёй жонцы, тады дзевяць гадоў споўнілася, а яе брату — тры гады. Цешча іх сама выгадавала, другі раз замуж не пайшла, хоць і былі такія прапановы. Сваты пару разоў прыязджалі, а яна ні ў якую. Кахала яна Глеба, моцна кахала. Гэтулькі гадоў мінула, а яна ніяк не можа яго забыць. Сядзе ля акна і размаўляе з ім, нібы з жывым.

— Хе-хе! Так, сват, — гісторыя, — цяжка ўздыхнуў Ян. — Як успомніш, страшна становіцца. Я, дарагі сват, гэты пажар таксама добра памятаю. З бацькам і дзедам тушылі. Такога я больш ніколі не бачыў. Уявіць нават цяжка, што ім, небаракам, тама, сярод агню і звар’яцелага статка, прыйшлося перажыць. Глеб, царства яму нябеснае, сапраўдны быў мужчына.

Праз некатары час на кухню ўвайшлі жанчыны.

Бабуля паднесла палец да вуснаў, паказваючы, каб не шумелі. Яна падышла да Рыгора і працягнула нешта загорнутае ў палатно.

— Рыгорка, гэта пупавіна твайго сына. Пакладзі ў зацішнае месца, жадана на печы. Калі прыйдзе вясна і растане зямля, абавязкова закапай пад яблыняй. Трымай.

Стражнік прыняў скрутак і беражна паклаў на выступ печы.

Мікалай хацеў наліць старой віна, але яна накрыла келіх рукою.

— Прысядзь. Хачу, каб мне Рыгорка наліў.

Стражнік кінуўся наліваць віно бабулі, маме і цешчы. Цесцю нічога не заставалася, як наліць мужчынам гарэлку.

Старая падняла келіх.

— Давайце вып’ем за майго праўнука. Каб ён рос здаровым і прыносіў радасць усім нам. Каб не хіліў галаву перад цяжкасцямі і не задзіраў яе перад слабымі.

Яе шумна падтрымалі.

Затым старая расказала пра старадаўні звычай.

.. .Кажуць, калісці перад родамі муж доўга глядзеў жонцы ў вочы, а потым знікаў з хаты. Ішоў у пушчу і там крычаў і біўся аб дрэвы. І жонкі раджалі лягчэй. А мужчыны, кажуць, нават адчувалі боль, яны нібыта бралі частку пакут на сябе. Гэта звалася кувада.

Так яны і праседзелі ўсю ноч разам за сталом, гутарачы пра жыццё. Толькі часам старая выходзіла ў пакой да Маланні і да праўнука. У гэтую ноч Рыгор пачуў шмат цікавага з аповедаў блізкіх і родных яму людзей. Гэта быў адзін з тых шчаслівых момантаў, якія бываюць у кожнага чалавека. Момантаў, якія запамінаюцца на ўсё жыццё да глыбокай старасці, да смерці.

3. Ваўкі

Наступнага дня раніцай да вартоўні пад’ехалі сані. Мужчына гадоў трыццаці адчыніў вароты і ўехаў у двор.

Рыгор у гэты час быў у каморцы і разглядаў шкуркі куніц. Сабака знаходзіўся побач. Раптам ён насцярожыўся і ціха гыркнуў, усім сваім выглядам паказваючы, што нешта чуе.

Тым часам мужчына пастукаў у дзверы і азваўся.

— Рыгор, ты дзе?

— Гэй! Леанід Міхайлавіч, уваходзьце, уваходзьце, калі ласка.

— Выйдзі! А то пасля белага снегу я нічога не ўбачу, а трэба разгледзець добра.

Рыгор надзеў бравэрку, клікнуў сабаку, і разам выйшлі на двор.

— Аг-га! Бачу, нездарма прыехаў. Як твой бацька і казаў, прыгажун. Такога сабакі ў нас не сустракаў. Хтосьці ехаў гасцінцам і згубіў. Да нас на паляванне з такімі сабакамі не прыязджалі. — Лоўчы не зводзіў вачэй з сабакі.

— Леанід Міхайлавіч, хадзем хутчэй у хату, а то вы ў дарозе закалелі, — прапанаваў стражнік.

— Так, трэба ў цеплыню. Але ж і мароз! Я толькі сена каню кіну, — заспяшаўся Леанід Міхайлавіч.

Рыгор дапамог лоўчаму зняць кажух і запрасіў да стала. Дзверы з пакоя Маланні адчыніліся, бабуля, прывітаўшыся з лоўчым, прайшла да пліты. Паставіла патэльню на агонь і распачала пячы яечню.

— Леанід Міхайлавіч, я два дні таму рабіў абход на сваім участку і не знайшоў слядоў зуброў. Можа, вы ведаеце, дзе яны?

— Ведаю, — кіўнуў галавою лоўчы. — Статак з твайго абходу перабраўся на Ціханаў абход. Раздурылі мы іх. Хутка яны зусім самі адвучацца здабываць корм з-пад снегу. Як толькі выпаў снег, адразу перабраліся бліжэй да стагоў з сенам. Ціхан казаў, ужо два стажкі развалілі.

Старая моўчкі накрыла стол: паставіла гарачую патэльню з яечняй, вэнджанае мяса, хлеб.

— Рыгорка, ледзь не забыўся, у цябе ж сын! Прымі найлепшыя віншаванні, — спахапіўся старшы лоўчы. — Як там Малання?

— Дзякуй за віншаванні. Малання яшчэ слабая.

— Рыгор, калі ехаў да цябе, бачыў сляды ваўкоў.

— Дзе? У якім месцы? — стражнік насцярожыўся.

— З вярсту ад тваёй хаты. Зграя вялікая — штук сем налічыў. Прышлыя, мусіць. Ты ж вясною на сваім абходзе знішчыў кодлу ваўчанят, а яны зноў з’явіліся. Вось зараза! Спасу няма ад гэтага паскуддзя. І плацім добра за знішчэнне ваўкоў.

— Так, мне заплацілі за кодла добра, — махнуў рукою стражнік. — Гадавую зарплату асігнацыямі. Усе зацікаўленыя страляць ваўкоў, але вось хітрыя яны, шэльмы. Няпроста іх узяць. Тут трэба разам наваліцца.

— Рыгорка, аблаву ў пушчы рабіць цяжка, лес занадта густы, — лоўчы з сумненнем пахітаў галавою. — Ты як мяркуеш, справіцца гэты сабака з ваўком ці не?

— Аднаго ваўка адужае, а вось зграю — не. З дзесятак такіх сабак любую ваўчыную зграю возьмуць, — услых разважаў стражнік.

— Добрая думка, Рыгор, і над гэтым варта падумаць. Зробім так, — таргануўся лоўчы. — Хай гэты сабака пакуль жыве ў цябе. Обер-фарстмайстар з’ехаў на святы ў Пецярбург. Вернецца праз месяц, тады я з ім і перамоўлюся.

А ты беражы сабаку, — старшы лоўчы падняўся з лаўкі. — Дзякуй за пачастунак.

Мужчыны выйшлі з-за стала і накіраваліся да выхаду. Сабака моўчкі ляжаў на сваім месцы, поглядам выпраўляючы людзей.

Калі Рыгор вярнуўся ў хату, спыніўся ля яго; той паслухмяна падняўся.

— Як цябе, сябрук, абазваць, якую мянушку даць? Пайду, параюся з Маланняй.

Жонка сядзела на ложку і карміла грудзьмі сына, а старая моўчкі сядзела каля акна. Рыгор прысеў побач.

— Як у нас справы?

— Вось, у нас падвячорак, набіраемся сіл, — твар Маланні расплыўся ва ўсмешцы. — Рыгорка, выцяплі нам з бабуляй лазню, можаш і ты памыцца, бо перад Калядамі не паспелі. Я ўжо сябе адчуваю лепш і магу хадзіць.

— Добра, — буркнуў стражнік і дадаў. — Я гэтым займуся. Сабака застанецца ў мяне, пакуль не вернецца обер-фарстмайстар з Пецярбурга. Трэба даць сабаку нейкую мянушку.

Вярнуўшыся на кухню, надзеў кароткую бравэрку і шапку.

— Ідзі, сабачка, гуляць, а я за гэты час прыгатую нашай маладой маме лазню.

Стражнік накідаў у топку лазні дроў і распаліў агонь. Сухія дровы весела патрэсквалі.

Сабака абабег двор і зазірнуў у лазню.

— Заходзь, сябрук, — Рыгор ветліва папляскаў рукой па калене.

Сабака асцярожна пераступіў парог, і, з цікаўнасцю гледзячы на агонь,

спыніўся побач. Так і сядзелі яны разам, слухаючы, як гудзе полымя.

Нечакана сабака павярнуў галаву да дзвярнога праёму і злосна ашчэрыў зубы. На сабачым загрыўку стала дыбарам кароткая поўсць, а па целе прабягалі хвалі гневу. Праз вострыя белыя зубы прарывалася рыклівае клекатанне і хрып.

— Ты гэта чаго? — здзіўлена спытаў стражнік і падняўся з зэдліка.

Сабака шмыгануў каля ног гаспадара на вуліцу і пачаў гучна і злосна брахаць на лес.

Хто гэта можа быць? Тут ён успомніў гутарку са старшым лоўчым аб ваўчыных слядах. Мусіць, ваўкі?

Хутка пабег у хату, схапіў стрэльбу, кайстру з двума пістолямі і зарадамі. Кулём пераскочыў парог і імкліва пабег за лазню. Выскачыў з-за вугла і ў нерашучасці спыніўся.

На ўскрайку лесу паўколам стаялі шэсць шэрых драпежнікаў і ўважліва глядзелі на яго. Пад ашэсткам плота жвава вынырнуў сёмы воўк і рашуча накіраваўся да сабакі.

Стражнік ускінуў стрэльбу, але стрэліць яму перашкаджаў сабака, які знаходзіўся паміж ім і ваўком. Ён стаяў на месцы і зласліва, з хрыпатой, брахаў на ваўка.

Воўк, прыціскаючыся да зямлі, адважна бег лёгкім трушком. Не дабегшы крокаў пяць, спыніўся. Выцягнуўшы пысу, уцягваў ноздрамі пах сабакі. Агледзеўшыся, звер асцярожна зрабіў крок наперад. Сабака працягваў люта яхкаць. Нечакана адначасова воўк і сабака скокнулі адзін на аднаго. Сабака спрытна схапіў шэрага за горла. Завязалася бязлітасная валтузня з гучным гырканнем.

Ваўкі рашуча кінуліся на дапамогу сабрату.

Стражнік прысеў на калена і стрэліў. Ад яго стрэлу адзін з ваўкоў закруціўся на месцы; пачуўся гучны віск і гырканне раненага звера. Зграя адразу кінулася ўроссып.

Стражнік падбег да сабакі, які моцна трымаў ваўка за горла і прыглушана рычэў. Воўк амаль не супрацівіўся. З разарванай артэрыі звера, афарбоўваючы белы снег, у такт пульсу пырскаў пунсовы струменьчык крыві.

Неўзабаве воўк перастаў тузацца, і сабака адпусціў яго горла. Падняў галаву і паглядзеў у напрамку лесу. Заўважыўшы, другога ваўка, які з усіх сіл спрабаваў паўзці, кінуўся за ім. Падбег да плота і адным махам перамахнуў яго, вялікімі скачкамі дагнаў раненага звера.

Стражнік пабег следам.

Убачыўшы сабаку, звер падняўся і выскаліў пашчу. Сабака, з разбегу скокнуў і ўдарам шырокіх грудзей абваліў ваўка.

Калі стражнік падбег, сабака ўжо спрытна трымаў звера за горла. Зацятая барацьба працягвалася нядоўга, воўк перастаў тузацца. Сабака адпусціў горла шэрага.

Пастаяўшы трохі над целам скрываўленага ваўка, сабака адбег у бок. Морда яго была ў крыві, кароткая поўсць на карку ўздыблена. Ён цяжка дыхаў шырокімі грудзьмі і заваламі бакоў. Трохі пастаяўшы, пачаў качацца па снезе. Рэзка ўскочыў на лапы, задраў галаву ўверх і як воўк завыў: «У-у-у...»

Ад нечаканага выцця спіна стражніка пакрылася потам.

Сабака перастаў выць і перайшоў на адрывісты брэх, некалькі разоў узлавана, з храпам, гаўкнуў у напрамку зніклых ваўкоў.

Тут стражнік ачуўся і з захапленнем сказаў:

— Х-фу-у! Ну! Ты даеш! Так ты ж сапраўдны ваўкадаў! Каму сказаць — не павераць.

Ён хацеў падысці і пагладзіць сабаку, але, паглядзеўшы на яго грозны выгляд — не адважыўся.

У хаце расказаў перапалоханым жанчынам аб нападзе ваўкоў.

— Лазня хутка гатовая, можаце ісці мыцца, а я тым часам паздзіраю шкуры.

Раніцай стражнік узяў сваю кайстру, стрэльбу і паклікаў з сабой сабаку.

Гэта быў першы сумесны выхад ў пушчу. Ішлі звыклымі для стражніка Белавежскай пушчы сцежкамі.

Была пагода; уначы прайшоў невялікі снег, з самай раніцы вецер аціх, і ярка свяціла сонца. Снег асляпляў вочы, пераліваўся, іскрыўся.

Ідучы, стражнік уважліва вывучаў сляды, часта даставаў з кайстры сшытак з алоўкам, нешта запісваў; па слядах на снезе праводзіў улік звяроў на сваім абходзе.

Калі нахіляўся, сабака тут жа падбягаў і нюхаў сляды, пры гэтым не паказваў асаблівай цікавасці да іх. Пасля чарговага абнюхвання слядоў стражнік гаварыў сабаку:

— Гэта сляды зайца. Але не магу зразумець, ты паляўнічы сабака ці не? Калі ты паляўнічы, то павінен адразу кінуцца па свежых слядах з брэхам, а ты спакойны. А вось гэта сляды куніцы, дзесьці на гэтай хвоі яна і павінна быць.

Яны разам падышлі да высокай хвоі, і ён уважліва паглядзеў уверх. Сабака таксама задраў галаву.

— А! Вось ты дзе, прыгажуня!

Стражнік дастаў пістоль з кайстры, прыцэліўся і стрэліў. Гучнае рэха разнеслася па лесе. Стражнік зірнуў на сабаку, а той на стрэл нават вокам не павёў. Куніца, чапляючыся за галлё, звалілася на снег, сабака падбег і абнюхаў яе. Рыгор нахіліўся, узяў куніцу, дастаў папружку і звыклым рухам прывязаў здабычу.

Яны працягвалі свой шлях, глядзелі сляды, часам спыняліся для запісу. Нечакана сабака затрымаўся, павярнуў галаву назад і ціха гыркнуў у напрамку, адкуль толькі што выйшлі. Стражнік таксама спыніўся, зняў стрэльбу і ўважліва агледзеўся.

Праз некаторы час прычуўся рып снегу пад нагамі. З-за дрэў з’явіўся чалавек і гучна крыкнуў:

— Гэй! Рыгорка, гэта ты?

— Цю-у! Ціхан, брат!

Рыгор павесіў стрэльбу на плячо і радасна накіраваўся насустрач. Браты моцна абняліся.

Ціхан паказаў рукой на сабаку.

— А гэта хто?

— Давай, брат, сядзем, гэта доўгая гісторыя. — Першая і самая галоўная навіна — у нас нарадзіўся сын.

Ціхан ускочыў.

— Віншую цябе, Рыгорка, — браты зноў абняліся. — Назваў сына як?

— Глебам.

— Прыгожае імя.

— У памяць аб дзядулі Маланні, які загінуў, ратуючы на пажары зуброў, — запярэдзіў яго пытанне Рыгор.

— Правільна, Рыгорка, ты зрабіў, я чуў пра яго.

Рыгор распачаў свой аповед ад рысі, закончыў учарашнім нападам ваўкоў.

Ціхан уважліва слухаў, з цікаўнасцю зіркаючы на белага ваўкадава.

— Так, брат, ваўкі абвыклі лавіць вясковых сабак. У іх такая тактыка. Адзін увязваецца ў бойку, а астатнія набягаюць і раздзіраюць сабаку на часткі. А тут у іх прамашка выйшла. Я вось на Каляды да цябе ў госці з жонкай збіраўся, але нечакана на мой абход зубры зайшлі. Прыйшлося ўсе святы іх ахоўваць. Стаяць каля стагоў з сенам, вярсты тры адгэтуль.

— Ціхан, я хацеў цябе прасіць — будзь хросным бацькам. — Рыгор глядзеў на брата.

— З вялікай радасцю! Дзякуй, брат, за давер, — радасна ўскочыў Ціхан.

Сабака сядзеў побач з людзьмі і слухаў гутарку, быццам разумеючы, пра што гавораць.

Браты развіталіся, кожны з іх пайшоў сваёй сцежкай. Хоць яна ў іх агульная. Займаюцца яны тым, чым займаліся іх бацькі, дзяды і прадзеды: ахоўваюць спакой зуброў і пушчы.

У суботу Рыгор, бацька, цесць і старшы лоўчы сядзелі за сталом у бацькавай хаце і чакалі вяртанне немаўляці з хроснымі з царквы. Гутарка сама сабой зайшла пра знойдзенага сабаку.

Рыгор распавёў аб нападзе ваўкоў

Пачутае аб сутычцы сабакі з ваўкамі зрабіла вялікае ўражанне на слухачоў. Старшы лоўчы першым пачаў выказваць свае меркаванні.

—Трэба нейкім чынам развесці гэтую пароду сабак. Калі я ад цябе ехаў, усю дарогу аб гэтым разважаў.

Прысутныя гэтую прапанову падтрымалі.

Хата паступова напаўнялася гасцямі, яны падыходзілі да Рыгора і віншавалі. Неўзабаве з царквы вярнуліся хросныя з Глебам на руках. Урачыста перадалі сына маладой маме. Госці пачалі рассаджвацца за сталы. На вялікіх гарачых патэльнях унеслі яечню —галоўную страву на хрэсьбінах. Неўзабаве весела і дружна спявалі песні, танчылі пад гармонік і скрыпку.

Гулянне працягвалася і ў нядзелю. Пасля поўдня, забраўшы падарункі, маладыя бацькі пачалі збірацца да ад’езду.

—Бабуля, раскажыце пра свайго мужа, —папрасіў Рыгор у дарозе, — мы назвалі сына ў яго гонар, і нам хацелася б больш ведаць пра яго. Я толькі ведаю, як ён загінуў

— Доўгая гісторыя, — журботна сказала старая. — Але спяшацца няма куды.

Старая крыху памаўчала і распачала свой аповед.

— Раней я была прыгоннай. Жылі мы бедна: дзве пары лапцей ды сёе-тое з адзежы. Няхай Бог крые ад такой нястачы. Нават хата, у якой жыла мая сям’я, належала памешчыку. Было гэта восенню, у 1800 годзе. Мне тады споўнілася семнаццаць год. Спраўлялі свята дажынак. Гэта ці не адзіны дзень, калі прыгонным хоць неяк спагадалі. Існуе такі звычай, на дажынкі выбіраюць самую прыгожую дзяўчыну, і той восенню абралі мяне. Мы з песнямі адправіліся ў панскую сялібу. Дарогаю я і спаткала Глеба. Ён сядзеў конна і глядзеў на людзей. Убачыўшы такога статнага малайца ў форме, я пакланілася яму. Ён у адказ мне ўсміхнуўся.

Я ўручыла пану вянок з жыта, якое апошнім было зжата. Ён мне зрабіў падарунак і запрасіў весяліцца. Пасля пачастунку іграла музыка, запалілі вогнішчы. Спявалі і танцавалі да глыбокай ночы. Затым мяне завялі ў пакой, дзе чакаў пан. Ён пачаў да мяне заляцацца. Я стала супрацівіцца. Мяне лупцавалі розгамі датуль, пакуль я знепрытомнела. Тады і зганьбілі, — саромячыся таго, пра што гаварыла, старая апусціла вочы. — Што я магла зрабіць?

Бабуля памаўчала, ужо больш лагодным голасам працягвала:

— Праз некалькі дзён каля маёй хаты з’явіўся стражнік Глеб. Пакланіўся і запытаў мяне, ці жадаю стаць яго жонкай. Я моўчкі кіўнула. Ён сеў на каня і накіраваўся да памешчыцкай сядзібы. Але наш уладар не даў згоды на маё замужжа, тады Глеб прапанаваў яму выкупіць мяне. Колькі ён заплаціў, не ведаю, але вечарам прывёз паперу і сказаў, што я вольная.

Ні запоінаў, ні вяселля, ні каравая ў нас не было.

Жылі мы з Глебам добра і нажылі дваіх дзяцей. Ён мяне ніколі не папракнуў, што беспасажніца, або грэшная. Я ўсё сваё жыццё буду за яго і свае грахі маліцца.

Старая перахрысцілася і замоўкла. Вочы яе зрабіліся маркотнымі. Да хаты засталося недалёка — даехалі моўчкі.

Перад тым, як зайсці ў хату, паводле мясцовага звычаю, стражнік паклаў хрышчонага Глеба на парог.

4. Візіт да обер-фарстмайстра

Незаўважна мінуў месяц. Стражнік разам са знойдзеным сябрам кожны дзёнь неслі сваю службу. Аднойчы за вярсты дзве ад хаты Рыгор заўважыў свежыя сляды зуброў. Яго сэрца радасна загрукала, ён гучна загаварыў:

— Нарэшце, вярнуліся! Рык, ідзі сюды, — так стражнік стаў называць сабаку.

Той паслухмяна падбег.

— Глядзі, гэта сляды зуброў. Яны досвіткам вярнуліся на наш абход. Вось, братка ты мой, праца ў нас толькі распачынаецца. Слухай: зубры не ваўкі, іх нельга трывожыць.

Рык не разумеў, што здарылася. Усё як заўсёды: хадзілі спакойна, а тут чамусьці такое хваляванне. І пах ад слядоў моцны і незнаёмы. Раптам гэтак патыхнула з ветрам, Рык незадаволена гыркнуў. Рыгор спыніўся, пагладзіў сабаку, з кайстры дастаў скураную папружку і прывязаў канец да колца. Раней ніколі гаспадар так не рабіў.

— Ціха, Рык! Ціха, яны зусім блізка.

Рыгор паглядзеў на верхавіны дрэў.

— Нам трэба зайсці з іншага боку, проці ветру.

Неўзабаве яны выйшлі да паляны, на якой стаялі стагі за невялікай загараддзю. Гэтая загарадзь была перашкодай для ласёў, аленяў, казуль, але не для зуброў.

Зубры не прымусілі сябе доўга чакаць. З яловага гушчару спачатку з’явіўся велізарны самец. У яго быў выпуклы лоб, на галаве і шыі — грыва. Галаву ўпрыгожвалі круглыя дужыя рогі, канцы якіх закругляліся ўгары. Барада пад шыяй, капыты і кончык хваста былі чорныя.

Зрабіўшы па паляне некалькі крокаў, ён спыніўся; спакойна і велічна паварочваў галаву, азіраўся. Пастаяўшы трохі, нібы рохкнуў і павольна, ківаючыся, накіраваўся да загарадзі. З ельніка, таксама не спяшаючыся, з годнасцю, пачалі выходзіць астатнія зубры. Барадаты бык падышоў да загарадзі і з дзіўнай лёгкасцю, толькі рухам галавы, раскідаў жэрдкі. У зроблены праход прайшоў да сена. Падышоў да стога, засунуў галаву з рагамі глыбей у яго сярэдзіну. Потым адным махам, хуткім рухам падкінуў сена з такой сілай, што частка стога перакулілася. Тады падышлі астатнія зубры; спыніўшыся, пачалі марудліва жаваць.

Стражнік гладзіў сабаку, з хваляванне назіраў за статкам.

— Вось, Рык, гэта і ёсць мая праца. Я ахоўваю гэтых прыгожых волатаў. Ну, дзякуй богу, вярнуліся. Пайшлі, Рык, не будзем іх трывожыць.

Бляклае неба навісла над лесам. Сонца ўжо хілілася да захаду. Прытомлены сабака бег паперадзе, і калі азіраўся, вочы яго свяціліся чырванаватым бляскам. На навакольных дрэвах белымі шатамі ляжаў снег. Аглядаючы снежную прыгажосць велічных дрэў, Рыгор міжвольна прыцішыў крокі. І ў гэтым непарушным, адвечным спакоі чулася толькі мяккае рыпенне снегу.

Калі гаспадар набліжаўся да хаты, убачыў перад варотамі сані. Конь быў знаёмы. Ён паспешна зайшоў у хату. З-за стала насустрач яму падняўся старшы лоўчы Леанід Міхайлавіч Кусаў.

— Рыгор, я цябе паўдня ўжо чакаю. З Пецярбурга вярнуўся обер-фарстмайстар. Іх высокаблагароддзе вельмі зацікавіўся сабакам і распарадзіўся неадкладна даставіць знайду ў Белавеж. Так што заўтра збірай манаткі і.

— Не магу, — сумна сказаў стражнік. — Якраз сёння на мой абход вярнуліся зубры. Увесь статак у цэласці і стаіць на выпалянцы каля стагоў. А ваўкі не сышлі, бачыў іх сляды.

— Рыгор, загад ёсць загад, — пераканаўча сказаў лоўчы.

— Так, я ўсё разумею, трэба ехаць, — цяжка ўздыхнуў стражнік. — Можа, давайце разам з’ездзім. Не ўмею я размаўляць з начальнікам, — умольна папрасіў стражнік.

— Рыгор, што лішні раз мазоліць вочы обер-фарстмайстру?! — сказаў старшы лоўчы. — Загад быў табе!

Засмучаны стражнік моўчкі сядзеў за сталом і пазіраў на Рыка. У хаце то стаяла цішыня, то часам плакаў Глеб, а старая спявала над калыскай з праўнукам адвечную калыханку:

Люлі, люлі, люлі

Пойдзем да бабулі,

Дасць бабуля млечка

І ў руку яечка.

А як будзе мала,

Дасць кусочак сала.

— Хе-хе, — цяжка прастагнаў Рыгор і сумна зірнуў на сабаку.

Яго настрой быў зразумелы. Рашэнне обер-фарстмайстра вядома загадзя — ён забярэ Рыка. Рыгор паспеў прывязацца да сабакі, але нічога зрабіць не мог. Трэба падпарадкавацца.

Пачухаўшы патыліцу, стражнік злосна пляснуў рукамі па каленях і ўстаў з-за стала. Не дакрануўшыся да ежы, распрануўся, лёг спаць. Доўга не мог заснуць — усялякія думкі лезлі ў галаву.

Назаўтра Рыгор пад’ехаў да галоўнай сядзібы распарадчыка пушчы, калі ўжо амаль развіднела. З паласатай будкі выскачыў малады хлопец у форме стралка і падышоў бліжэй.

— Па якой справе, як дакласці?

— Перадай старшаму каравульнаму, што стражнік Селіван Рыгор прывёз сабаку.

Рыгору ўспомнілася, як два гады таму нёс службу такім жа стралком. Часта даводзілася несці варту ў гэтай жа будачцы. Службу стралка-вартаўніка абавязкова праходзілі ўсе стражнікі, падлоўчыя, ляснічыя.

Гэта былі добрыя юнацкія гады. Тут вучылі грамаце, вучылі страляць, проста муштравалі. Самае галоўнае, давалі юнакам магчымасць спазнаць, што такое сяброўства, узаемадапамога, адказнасць. Адбор быў строгі, асабліва гэта тычылася здароўя. Тут ён упершыню спаткаў лекара. Гэта былі яго лепшыя гады. Успомніў, як у першыя дні ён нудзіўся па родных, хацеў нават збегчы.

— Вітаю цябе, Рыгорка, колькі гадоў мы не бачыліся? — да яго набліжаўся старшы каравульны.

— Ды гады два.

Яны моцна абняліся і па-хрысціянску пацалаваліся.

— Ведаў, што ты павінен прыбыць, чакаў цябе. Учора прыязджаў у Белавеж старшы лоўчы Леанід Міхайлавіч. Пасля сустрэчы з обер-фарстмайстрам ён мне і сказаў, што ты павінен сёння прыехаць. Пайдзем да нас у вартавую, гарбатай цябе пачастую. І звера з сабою вазьмі, толькі на шворцы бяры, а то, крый божа, яшчэ з панскімі счэпіцца. Гляджу, і праўду ваўкадаў. Праўду ваўка бярэ, або брэшуць? — старшы вартавы з цікаўнасцю разглядаў сабаку.

— Сам бачыў, — адказаў стражнік.

— Добры сабачка. Гаспадзін обер-фарстмайстар яшчэ адпачывае, давядзецца пачакаць.

Каравульны стралок адчыніў вароты, і ён разам з Рыкам накіраваўся ў вартоўню. Пераступіўшы парог, зайшоў, як да сябе ў хату. Усё было знаёма да кожнай драбніцы, нават кожны сучок на сценах і столі. Тут ён адпачываў між вартай, таксама, як гэтыя маладыя хлапчукі, якія з цікаўнасцю глядзелі на яго.

Праз некаторы час Рыгора выклікалі. Стражнік адвязаў Рыка і накіраваўся да ганка вялікай хаты. Перад ганкам спыніўся, паправіў рэмень, шапку, рукой паказаў Рыку сядзець. Пачаліся хвіліны чакання.

Расчыніліся дзверы, на парозе з’явіўся галоўны распарадчык пушчы Фёдар Канстанцінавіч Таран. Обер-фарстмайстар быў апрануты ў мундзір, на галаве надзета зімовая фуражка з вялікім двухгаловым арлом. Эпалеты срэбным бляскам зіхацелі ў праменнях ранішняга сонца. Левая рука ў лайкавай пальчатцы ляжала на дзяржальні шаблі.

Рыгор падцягнуўся, стаў па стойцы смірна, стукнуў абцасамі чобатаў, прыклаў правую руку да галаўнога ўбору.

— Ваша высокаблагароддзе гаспадзін обер-фарстмайстар, па-вашым распараджэнні прыбыў.

У адказ обер-фарстмайстар прыклаў правую руку да фуражкі:

— Малайчына.

Спусціўся з ганка, падышоў да стражніка.

— Вольна. Бачу, не забыўся муштру. Пахвальна! Паказвай сваю знаходку.

Обер-фарстмайстар уважліва разглядаў сабаку.

Рыгор тузануў шворкай, Рык устаў. Обер-фарстмайстар аглядам сабакі застаўся задаволены, з усмешкай на твары падкруціў вусы.

— Так, прыгажун. Мне аб знаходцы даклалі. Ну, давай, братка, раскажы ўсё падрабязней. Ідзі за мной.

Стражніку нічога не заставалася, як пакорліва ісці следам. У хаце оберфарстмайстар зрабіў распараджэнне прыслузе і прапанаваў Рыгору прайсці ў кабінет.

Рыгор зачаравана агледзеўся: у хаце галоўнага распарадчыка пушчы быў упершыню, тым болей у вялікім службовым кабінеце.

На сцяне віселі паляўнічыя трафеі: галовы аленя, лася, дзіка. На падлозе ляжала шкура мядзведзя. Над уваходнымі дзвярамі ўзвышалася галава зубра. Паміж паляўнічымі трафеямі віселі карціны са сцэнамі палявання. Каля сцяны стаяў вялікі пісьмовы стол з дуба, з высокай прыгожай спінкай выраблянае крэсла. За крэслам на сцяне вісеў вялікі партрэт найсвятлейшай асобы ў мундзіры. Побач стаяла этажэрка з кнігамі ў тоўстых скураных пераплётах з пазалочанымі надпісамі.

Дзверы ў кабінет адчыніліся, служка з незвычайна вялікімі бакенбардамі стаяў на парозе з падносам у руках. Обер-фарстмайстар рукой паказаў на столік ля акна. Той падышоў да століка і паставіў паднос. Пакланіўшыся, пакінуў кабінет.

Галоўны распарадчык прапанаваў прайсці да століка. Рыгор па запрашэнні прысеў на крэсла і паказаў сабаку, каб лёг побач. Іх высокаблагароддзе наліў у чаркі каньяк. Узяў чарку, смакуючы, выпіў. Стражнік таксама выпіў — каньяк яму спадабаўся. Обер-фарстмайстар прапанаваў частавацца, паказаў рукой на жоўтыя лустачкі на талерцы. Рыгор асцярожна ўзяў адну і паклаў у рот. Ледзь стрымліваючыся, каб не крывіцца, пачаў жаваць. Фрукт аказаўся жудасна кіслым і нясмачным.

Обер-фарстмайстар усміхнуўся.

— Гэты фрукт завецца цытрына, расце ў цёплых краінах за морам. Ну, вось тут спакойна і пагаворым. Пачні з самага пачатку.

Стражнік падрабязна даклаў аб усім, што датычыла сабакі. Обер-фарстмайстар уважліва слухаў, часта зіркаючы на Рыка.

— Лічу, мы можам яго пакінуць сабе і паспрабаваць палепшыць пароду нашых сабак. Я ўжо распарадзіўся пашукаць сучак.

Ён узяў званочак і зазваніў. Дзверы расчыніліся, у кабінет увайшоў служка, несучы на падносе прыгожы срэбны гарлач і два маленькія кубкі на сподках. Паставіўшы паднос на стол, наліў у маленькія кубачкі чорны напой.

Г алоўны распарадчык узяў кубачак і адсёрбнуў. Стражнік, імкнучыся не ўпусціць маленькую пасудзіну, адсёрбнуў таксама. Чорны як смоль напой быў горкі, але ён працягваў піць маленькімі глыткамі. Обер-фарстмайстар з усмешкай назіраў, пакуль стражнік не дайшоў да густой чорнай калатушы. Гідка, падумаў Рыгор, і паставіў кубачак на стол.

Іх высокаблагароддзе ўсміхаўся.

— Як табе кофій?

Рыгор ускочыў і адрапартаваў:

— Не магу ведаць, ваша высокаблагароддзе, не зразумеў!

— Ды сядзі ты спакойна! — обер-фарстмайстар весела засмяяўся, узяў званочак і зноў зазваніў.

У дзвярах з’явіўся служка.

— Г алубчык, прынясі тое, што рыхтавалі, — павярнуўся да Рыгора. — Чуў, што ў цябе нарадзіўся сын, прымі мае найлепшыя віншаванні. Назваў як?

— Глебам, ваша высокаблагароддзе.

— Дзіўнае імя! Дазволь пацікавіцца, у чый гонар?

— У гонар жончынага дзядулі, загінуў на пажары, ратуючы зуброў, — адказаў стражнік.

— Пахвальна, вельмі пахвальна.

Бразнулі дзверы, на парозе стаяў служка і трымаў папяровы скрутак.

— Гэта перадай жонцы, — хітнуў галавою Фёдар Канстанцінавіч, паказваючы на скрутак.

— Дзякую, ваша высокаблагароддзе.

На вуліцы іх чакаў сабакар. Прывітаўшыся, ён адразу пачаў пільна глядзець на сабаку.

Іх высокаблагароддзе загадаў:

— Яўстафій! Прымай новага пастаяльца, пакуль у каранцінную.

Сабакар падышоў да Рыгора і хацеў узяць папружку. Рык гыркнуў, Яўстафій спыніўся.

Обер-фарстмайстар усміхнуўся.

— Нешта ты яму не спадабаўся? Рыгор, завядзі сабаку сам.

Стражнік паслухмяна павёў сабаку. Запусціў яго ў сабакарню, адвязаў папружку і вярнуўся да хаты кіраўніка. Той стаяў і даваў распараджэнні старшаму каравульнаму.

— Вяртайся дадому, дзякую за службу.

— Слухаюся, ваша высокаблагароддзе, — казырнуў Рыгор.

Стражнік выйшаў за вароты, сеў у сані. Калі выехаў за межы селішча, пачуў выццё Рыка. Спыніўшы жарабца, прыслухаўся. Яму стала вельмі журботна, але ён тузануў лейцы, і Каштан паслухмяна пацягнуў сані.

Дома разгарнулі панскі падарунак. Тут была і прыгожая бутэлька, і розныя цукеркі ў каляровых абгортках, і нейкі дзіўны жоўты фрукт.

— Ой, а гэта што такое? Першы раз такі цуд бачу, — усклікнула Малання.

— Гэта цытрына, фрукт такі, расце ў цёплых краінах за морам. Яго паны рэжуць лустачкамі. Ім закусваюць, калі п’юць, — сказаў стражнік.

— Рыгорка, а давай зараз яго і паспрабуем з гэтай бутэлькай. Бабуля, хадзіце сюды!

Рыгор наліў у тры келіхі. Узяў цытрыну і парэзаў на лусткі. Праўда, атрымалася не так тонка, як у обер-фарстмайстара. Малання дастала зярняткі з цытрыны і загарнула ў паперу. Напой усім спадабаўся, а вось цытрына была вельмі кіслай. Старая сказала, што памрэ ад такой кіслі, калі ёй яшчэ не нальюць. За сталом раптам стала весела. Рыгор пачаў, перадражніваючы сябе, паказваць, як ён піў кофій з малюсенькага кубачка. Усе весела рагаталі, і настрой у стражніка прыкметна палепшыўся. Але, калі ён лёг спаць, усё думаў, як там Рык?

5. Зубры і ваўкі

Раніцай, як заўсёды, стражнік скіраваў да зуброў. Надвор’е сапсавалася, пачалася моцная завея. Нават у густым лесе, па верхавінах дрэў, адчуваўся моцны подзьмух ветру. Да месца, дзе стаялі зубры, было вярсты дзве. Па ледзь прыкметных сцежках ён прабіраўся праз гушчар наўпрост. Выслізгваў з-пад галля, а за ім на галаву, на плечы з шоргатам асыпаўся іскрысты снежны пыл. На паляне адчуў моцны вецер, снег залепліваў вочы. Агледзеўшы ўважліва стагі з сенам, убачыў сваіх гадаванцаў.

У шчыльнай кучы, падставіўшы бакі ветру, тыя панура стаялі, толькі зрэдку трэслі галовамі. З-за таго, што снег наліп на іх поўсць, выглядалі яны, як снежныя гурбы. Можна было нават падумаць, што зубры спяць.

Стражнік асцярожна накіраваўся ў іх напрамку.

Ад статка павольна аддзяліўся зубр і пайшоў насустрач. Крокаў за сто ён спыніўся. Рыгор добра ведаў звычкі магутных волатаў, стаў асцярожна абыходзіць барадатага быка, увесь час аддаляючыся. Велізарны самец стаяў нерухома, як камлыга. Калі б ён пайшоў насустрач яму, або зрабіў рэзкі рух, зубр імгненна, апусціўшы галаву, кінуўся б у атаку.

Паказаўшы сваю перавагу, барадаты бык пастаяў, павярнуўся і пайшоў да статка. Стражнік наблізіўся да стагоў — двух бракавала. Па прыкідах, сена яшчэ павінна хапіць на месяц. Таму яшчэ месяц кожны дзень ён павінен сюды прыходзіць.

Рыгор вярнуўся да лесу, знайшоў камлюкаватую хвою і залез на жэрдкі, прымацаваныя да тоўстага галля. Адгэтуль статак зуброў быў як на далоні. Можна спакойна назіраць. Ён дастаў перакус: мяса з хлебам.

Мінуў некаторы час, зубры спакойна стаялі, схаваўшыся ад ветру. Рыгор пачаў нават драмаць. Раптам пасярод статка адбылося хваляванне; лясныя волаты ўзрушана заварушыліся і скіравалі галовы ў адным напрамку. Ад статка аддзяліўся самец і пабег да стагоў.

Стражнік уважліва паглядзеў направа.

З другога краю лесу насустрач зубру, не спяшаючыся, трусіў воўк. Паабапал стаялі яшчэ чатыры шэрыя драпежнікі. Рыгор прыкінуў адлегласць: далёка, стрэл мог толькі напалохаць. Але воўк, які бег насустрач зубру, быў бліжэй.

Ён ускінуў стрэльбу і старанна прыцэліўся.

Барадаты бык спыніўся і нахіліў нізка да зямлі галаву з вострымі рагамі.

Не дабегшы да зубра крокаў дзесяць, воўк таксама спыніўся.

Стражнік націснуў цынгель. Скрозь дым ад стрэлу бачыў, як воўк тузануўся і закруціўся на месцы. Адначасова са стрэлам бык нахіліў галаву і, задраўшы хвост, цяжкімі скокамі рынуўся на ворага. Той спрабаваў крутнуцца ўбок, але лясны волат на хаду падчапіў яго рогам і падкінуў уверх. Воўк высока ўзляцеў і зваліўся проста на рогі. Зубр матлянуў галавою, воўк яшчэ раз узляцеў, але ўпаў ужо ўбок. Велізарны бык у два скачкі апынуўся побач і стаў пароць рагамі шэрага драпежніка.

Ад краю лесу на дапамогу сабрату спяшаліся чатыры іншыя ваўкі. Стражнік скочыў з галіны хвоі на зямлю і пабег наперарэз шэрым, перазараджаючы стрэльбу. Ваўкі, заўважыўшы чалавека, у нерашучасці спыніліся. Стражнік таксама спыніўся, апусціўся каленам на снег, прыцэліўся і стрэліў у самага бліжняга ваўка. Драпежнікі кінуліся ў розныя бакі. Рыгор ізноў пачаў хутка перазараджаць стрэльбу, ваўкі ў гэты час зніклі ў хваёвым лесе.

Рыгор зірнуў у бок зубра. Той стаяў і матляў галавою, на правым розе боўтаўся воўк. Нахіліў магутную шыю да зямлі і, адыходзячы назад, важак скінуў з рагоў мёртвае цела. Затым чмыхнуў, цяжка захроп. Глухі рык, падобны падземнаму гулу, вырваўся з грудзей гаспадара пушчы, пар валіў з ноздраў. Пярэднім капытом ён рыў зямлю і заграбаў пад сябе. Снег, змешаны з зямлёй, абсыпаў бок волата. У гэты момант ён меў надзвычай люты выгляд. Стражнік назіраў моўчкі. Барадаты бык, пастаяўшы трохі, павярнуўся і павольна, калыхаючыся з боку на бок, з важным выглядам накіраваўся да статка. Устрывожаныя зубры стаялі паўколам, выставіўшы вострыя рогі.

Калі зубр адышоў на бяспечную адлегласць, Рыгор наблізіўся да разадранага на снезе ваўка: ад мацёрага засталася крывавая калатуша. Прайшоўся далей і ўбачыў на снезе плямы крыві. Значыць, і другога ваўка ўчапіў. Гэта добра, яны сюды не хутка сунуцца.

Вярнуўся, узяў ваўка за заднія лапы і пацягнуў да хвоі. Прывязаў лапы да галіны, галавою уніз, і пачаў здзіраць шкуру. Воўк быў яшчэ цёплым, шкура, пашматаная ў некалькіх месцах, знялася лёгка. Стражнік расклаў яе, выцер снегам кроў, скруціў, перавязаў папружкай і павесіў ззаду на пояс. Скрываўленае тулава кінуў у кусты.

— Бярыце, жарыце свайго брата, ненаедныя стварэнні, — гучна вылаяўся.

Закінуўшы на плячо стрэльбу, папраставаў дамоў.

За вячэрай Рыгор абвясціў:

— Заўтра еду да обер-фарстмайстра, трэба адвезці шкуры ваўкоў і шкуркі куніц.

— Рабі, як лічыш, — адказала Малання, ведаючы жаданне мужа — з’ездзіць да Рыка.

Раніцай накіраваўся ў напрамку галоўнай сядзібы. Ехаў не спяшаючыся, усю дарогу думаў пра Рыка. З вярсту да сядзібы нечакана сустрэў коннага Яўстафія.

Убачыўшы Рыгора, той рэзка асадзіў жарабца.

— Во-ой! Рыгор! Дзякуй Богу, што цябе сустрэў!

— А што здарылася? — стражнік здрыгануўся.

— Дзве ночы твой сабака вые ваўком, — цяжка дыхаючы, тлумачыў Яўстафій. — Мала таго, іншыя сабакі яму дапамагаюць. Такое злагоддзе, што хай Бог крые. Ад выцця сабак у жонкі іх высокаблагароддзя распачалася мігрэнь. Оберфарстмайстар злы як чорт. Загадана тэрмінова даставіць цябе. Цьфу!

Рыгор ляпнуў лейцамі жарабца і панёсся ў галоўную сядзібу. У двары сядзібы каравульны адчыніў вароты. Разам з Яўстафіем падышлі да ганка.

Старэйшы каравульны пабег з дакладам у хату, праз хвіліну вярнуўся.

— Загадана чакаць, іх высокаблагароддзе зараз выйдзе.

Праз некаторы час дзверы хаты адчыніліся. Па прыступках ганка хутка спускаўся обер-фарстмайстар.

Рыгор стукнуў абцасамі і пачаў дакладваць:

— Ваша высокаблагароддзе, гаспадзін обер-фарстмайстар, па вашым распараджэнні прыбыў.

У адказ іх высокаблагароддзе толькі махнуў рукою.

— Вольна. Хутка ты, аднак, з’явіўся.

— Я, ваша высокаблагароддзе, якраз вёз шкуры здаваць...

— Добра, вельмі добра, а дзе шкуры?

Накіраваліся да варот. Рыгор паказаў прывезеныя шкуркі куніц, затым на снезе раскачаў ваўчыныя.

Обер-фарстмайстар усё ўважліва агледзеў.

— Малайчына! Бачу, нездарма казённы хлеб ясі. Не тое, што гэтыя дармаеды, — і пагрозліва паглядзеў на галоўнага каравульнага і сабакара.

— Чаму адна шкура ваўка так моцна падраная? — галоўны распарадчык паказаў рукою на воўчую «апратку».

— Гэта, ваша высокаблагароддзе, зубр так зрабіў.

— Зразумела, — хітнуў галавою і паглядзеў на каравульнага. — Каравульны, перадай маё распараджэнне скарбніку. Няхай усё прыме па вопісу і адразу выплаціць гатоўку. І не забудзься нагадаць аб прэміяльных за ваўкоў — хай не скупіцца. А мы на сабакарню, там нас чакаюць справы.

Каля сабакарні пачуўся гучны брэх Рыка. Яўстафій пабег наперад адчыняць дзверы. Рыгор падышоў да вальера і адкрыў брамку. Рык лёг і падпоўз да яго, стаў лізаць Рыгору руку і радасна віляць хвастом. Рыгор узяў міску з ежай і працягнуў сабаку. Той з прагнасцю накінуўся на ежу.

Усе трое моўчкі глядзелі на сабаку.

Першым загаварыў обер-фарстмайстар:

— Вучыся, Яўстафій. Так, тут я бачу два выхады. Ты, Рыгор, пераязджаеш з сям’ёй сюды і прымаеш справы ў Яўстафія, або табе, Яўстафій, прыйдзецца вазіць сук да Рыгора. Дарэчы, галубок, ты ўчора казаў, што адна сука загуляла, давай яе сюды.

Сабакар пабег у суседнюю адрыну, вярнуўся, трымаючы на ланцужку гончую. Ростам яна была значна меншай за Рыка.

— Аддай ланцужок Рыгору, — закамандаваў Фёдар Канстанцінавіч.

Калі ўсё скончылася, Яўстафій падхапіў ланцужок і бегам павёў суку ў вальер.

Обер-фарстмайстар наўздагон крыкнуў:

— Глядзі ў мяне, каб іншыя сабакі не дабраліся. Сапсуюць пароду — адкажаш асабіста! — грозна памахаў кулаком услед.

Рыгор дастаў з кішэні скураную папружку і прывязаў Рыку да нашыйніка.

— Ваша высокаблагароддзе, жонка перадае паклон і дзякуе за пачастунак.

Обер-фарстмайстар кіўнуў галавой і сказаў:

— Ты, Рыгор, забіраеш сабаку, Яўстафій будзе прывозіць сябровак да Рыка. Беражы яго. Дасць Бог, што-небудзь у нас і атрымаецца.

Тут падбег старшы вартавы.

— Ваша высокаблагароддзе, скарбнік прасіў зайсці стражніка атрымаць грошы.

— А што, ён сам не мог прынесці? — сказаў праз зубы галоўны распарадчык. — Зусім абленаваліся на казённых харчах. Ну, я ім пакажу службу! Ужо паскачуць яны ў мяне, лымары! — зрабіўшы грозны выгляд, злосна патрос кулаком.

Жыццё ўвайшло ў звычайную каляіну. Калі толькі надвор’е дазваляла, стражнік разам са сваім неразлучным сябрам неслі службу.

Ходзячы па лесе, стражнік адстрэльваў, як бачыў, куніц. У той час футра куніц каштавала дорага, і нарыхтоўка шкурак уваходзіла ў яго абавязкі.

Ён прыстасаваўся страляць іх з пістоля. Гэта была незвычайная зброя. Перайшла яна Рыгору ад бацькі; пістоль вісеў у хаце на сцяне як упрыгажэнне. Калі Рыгор стаў стражнікам, ён апрабаваў яго. Да трыццаці крокаў шрот ляцеў кучна. Гэтага было цалкам дастаткова для стральбы па куніцах. Плюс эканомія зарадаў пораху — порах у той час быў дарагі.

Шкуркі куніц ішлі ў царскую казну. Стражнікам плацілі, але значна танней.

Рык налаўчыўся адшукваць сляды куніцы, учуйваў яе на дрэве, задзіраў галаву ўверх і нягучна скавытаў.

Кожны раз гэта весяліла Рыгора. Ён падыходзіў, гладзіў Рыка, глядзеў уважліва ўверх, даставаў свой пістоль і страляў. Пасля стрэлу куніца звычайна падала на зямлю. Рык заўсёды падбягаў і абнюхваў яе. Але часам пасля стрэлу парахавы дым рассейваўся, а нічога не падала, бо забіты звярок завісаў на густых галінах. Тады Рыгору даводзілася скідаць вопратку і, крэкчучы, лезці на дрэва. Пры гэтым ён заўсёды гаварыў:

— Эх, Рык, калі б ты яшчэ і па дрэвах мог лазіць, быў бы залатым памагатым.

Штодзённа яны выходзілі на паляну, дзе лясныя волаты перачэквалі зімовую сцюжу. Спачатку зубры насцярожана касіліся, але паступова прызвычаіліся і перасталі зважаць на сабаку.

З кожным днём нарыхтаванага сена менела і менела. Гэта трывожыла Рыгора, хоць да канца зімы было не так далёка. Аднойчы, абыходзячы свой участак, ён павярнуў і зайшоў на суседні абход да брата.

Пакуль не было зуброў, там завезлі сена і адрамантавалі паламаную зубрамі загарадзь.

Рыгор з братам абмяняліся навінамі. Чутка пра сабаку разнеслася па ўсёй пушчы і абрасла непраўдападобнымі гісторыямі. Як толькі Рыка не звалі. Некаторыя казалі, што ён напалову воўк, іншыя, што пярэварацень і ўначы ператвараецца ў ваўка. Але ніхто не сумняваўся, што Рык можа задушыць ваўка.

Цяпер кожны стражнік і падлоўчы захацелі мець падобнага сабаку. З’явілася надзея знішчыць пушчанскіх ваўкоў. Але ці можна гэта зрабіць?

Рыгор часта думаў аб гэтым. Развагі яго былі простыя — калі знішчыць усіх ваўкоў, то хто будзе падбіраць падліну.

Ваўкі мярцвячыну чуюць на адлегласці некалькіх вёрст. У гэтым Рыгор неаднойчы пераконваўся. Сустракаў часам загінулую жывёліну, а праз дзень або два труп знікаў. Вакол былі бачныя толькі сляды ваўкоў. Такая ачыстка хіба не карысна для лесу, для іншых звяроў? Але вось бяда. Ваўкі нападалі на цельных зубрыц або на іх цялят, а гэтага дапускаць ніяк нельга. Бо самка зубра целіцца толькі раз у тры гады, і згуба самкі або зубраняці — гэта заўважная страта. Як зрабіць так, каб ваўкі не чапалі зуброў — вось задача!

Аднойчы на паляне Рыгор не ўбачыў зуброў, стагі з сенам таксама зніклі. Ён абышоў паляну, разам з Рыкам адправіўся па слядах. Мінулі вярсты тры, выйшлі на мяжу свайго абходу.

— Ну ўсё, Рык, цяпер можна трохі адпачыць. Сышлі нашы гадаванцы да брата, там у яго сена многа, да вясны дацягнуць.

6. Зубраня

Час ішоў на вясну, дні рабіліся даўжэйшымі. Цяпер стражнік пакідаў Рыка дома. Бо днём снег паволі раставаў, а ўначы падмярзаў, ператвараўся ў востры лёд і раніў лапы. Калі сабака бег, на снезе заставаліся кропелькі крыві.

Абыходзячы свой участак адзін, стражнік заўсёды нудзіўся і спяшаўся дадому, а Рык таксама ў хаце нудзіўся па сваім гаспадары.

Вось і сёння раніцай, як заўсёды, выйшаў на вуліцу агледзецца. Уначы быў невялічкі мароз. Снег ляжаў толькі пад дрэвамі, а паўсюль чарнела зямля.

Рык некалькі дзён сядзеў у хаце, і яму хацелася ісці разам з гаспадаром. Стражнік паклікаў сабаку і праверыў яму лапы. Раны на падушках лап зажылі, крыві не было відаць.

— Добра, пойдзеш са мной, — разумеючы жаданне сабакі, весела сказаў стражнік.

Рыгор узяў стрэльбу, кайстру з пістолямі і выйшаў на вуліцу. Сабака радасна скакаў вакол.

— Што, здоўжыўся час у хаце?

Сёння ён рашыў прайсці мяжою свайго абхода. Падумалася, што можа сустрэць брата і даведацца, як там гадаванцы.

Паглыбіўшыся ў лес, стражнік спыніўся. Яму здалося, што ён чуў недзе стрэл. Прыслухаўся. Пастаяўшы трохі, рушылі далей.

Праз вярсты дзве Рык зласліва загыркаў. Стражнік падышоў бліжэй. На снезе былі выразна бачныя свежыя сляды ваўкоў і след зубра. Па памеры капыта гэта быў малады зубр або самка. У стражніка загрукала сэрца. Ён ведаў звычкі зуброў. Яны ў густым лесе не адбіваюцца, а ўцякаюць на адкрытае месца. Там лацвей уцякаць. Рыгор успомніў, што наперадзе ёсць невялікая паляна.

— Рык, наперад!

Прадзірацца скрозь лясны гушчар да паляны было нялёгка, даводзілася часта нагінацца. Рыка не было відаць, пэўна, пайшоў следам ваўкоў. Вось ужо і прасветліна. Рыгор спыніўся, угледзеўся на паляну. У яго на вачах чатыры ці пяць ваўкоў атакавалі самку зубра. Адзін з шэрых круціўся на месцы, відаць, пакалечаны. Самка, цяжка матляючы галавою, з апошніх сіл адбівалася. Ад яе валіў пар, яе раздзьмутыя бакі хадзілі ходырам. Нібы сп’янелая ад знямогі, яна, здавалася, вось-вось зваліцца. Прадчуваючы хуткую перамогу, ваўкі кружылі вакол, то падскоквалі, то адскоквалі.

Яна ж цельная, пранеслася ў галаве. Стражнік імкліва ўскінуў стрэльбу і стрэліў. Адзін з драпежнікаў завішчаў і перакуліўся, астатнія ваўкі на імгненне замерлі. Не, яны зусім не збіраліся так проста аддаць сваю здабычу чалавеку.

Нібы па камандзе, усёй зграяй, кінуліся на яго. Адлегласць паміж трыма мацёрымі ваўкамі і чалавекам хутка скарачалася.

Рыгор правай рукой дастаў пістоль з кайстры, левай, выставіў рулю стрэльбы наперад.

— Рык, на дапамогу! — раўнуў на ўсю моц сваіх лёгкіх.

Стражнік стрэліў у найбліжэйшага ваўка, адкінуўшы пістоль, аберуч схапіў рулю стрэльбы і прыгатаваўся да нападу. З разгону воўк скокнуў на стражніка. Перад сабой ён бачыў зласлівы ашчэр ваўчынай пашчы. У гэты момант убачыў цень Рыка. Воўк разам з сабакам пакаціліся па зямлі.

Другога ваўка Рыгор стукнуў прыкладам, той таксама кулём адляцеў убок. Трэці спыніўся перад ім, мабыць, ацэньваючы сітуацыю. Рыгор выхапіў з кайстры пістоль і ва ўпор стрэліў прама ў пашчу. Воўк закруціўся на месцы і, выючы ад болю, адскочыў назад. Стражнік адкінуў пістоль і выхапіў нож. У гэты момант на яго скокнуў воўк ззаду. Падаючы, Рыгор паспеў павярнуцца і ўсадзіць нож па дзяржальна ў драпежніка. Кроў пырснула проста ў твар. Воўк адразу абвяў. Рыгор ускочыў на ногі. Рык працягваў валтузіцца з ваўком у трох кроках ад яго. Стражнік, не вагаючыся, падбег і ўсадзіў нож у шэры бок. Падняўся і ўбачыў таго ваўка, якога пакалечыла зубрыца.

— Не ўцячэш, гад!

З нажом у руцэ пабег за ваўком.

Калі да яго заставалася крокаў дзесяць, прагучаў стрэл. Шэры драпежнік замарудзіў бег і тыцнуўся мордай у снег.

Рыгор, не звяртаючы ўвагі на гэта, наваліўся на ваўка зверху і ўсадзіў між лапаткамі нож. Аж хруснула! Стражнік выцягнуў нож і зноў увагнаў яго па дзяржальна. Воўк даўно не рухаўся, але стражнік працягваў усаджваць нож у цела шэрага драпежніка.

— Рыгорка, годзе, ён ужо мёртвы, — пачуўся выразны голас брата Ціхана.

— Ціхан, а як ты тут апынуўся? — здзіўлена спытаў Рыгор.

— Сёння раніцай прыйшоў да зуброў, гляджу, а гэтыя... тураць статак. Адбілі ад статка самку і пагналі яе ў лес. Я паспеў толькі раз стрэліць, потым пабег следам. Меркаваў, можа самка спыніцца, пачне кружыць, адбівацца, і я паспею. А яна паперлася на твой абход. Так я тут і апынуўся. Колькі ты іх палажыў?

— Мо трох, мо чатырох.

— А дзе ж чацвёрты? — уторпіўся здіўлена Ціхан.

— Там ляжыць, — Рыгор паказаў у напрамку зубрыцы.

Яны падышлі бліжэй. Самка зубра цяжка дыхала, павярнуўшы галаву на людзей. У некалькіх кроках ад яе ляжаў мёртвы воўк. Ціхан узяў ваўка за лапы і пацягнуў да краю лесу. Перацягалі ўсіх, паклаўшы радочкам.

— Эх! Быў бы я мастаком, пасадзіў бы цябе і Рыка побач, і такі выдатны малюнак зрабіў бы для гісторыі, — уздыхнуў Ціхан.

Рык абнюхваў ваўкоў і, зласліва пагыркваючы, бегаў вакол.

— Ціхан, паглядзі. Цяліцца нашай падапечнай заманулася ці што? — Рыгор уважліва глядзеў на зубрыцу.

Цяжка дыхаючы, самка зубра калыхалася з боку ў бок. У яе пачало з’яўляцца мокрае цяля. З апошніх сіл зубрыца імкнулася тужыцца, а якраз гэтых сіл у яе і не было.

Ціхан з Рыгором, укленчыўшы, пачалі цягнуць зубраня як цяля ў звычайнай каровы.

Неўзабаве маленькі руды цялюк ляжаў побач з самкай. Браты былі ў захапленні; яны сябе адчувалі ў гэты момант самымі шчаслівымі людзьмі на зямлі. Яны ўвачавідкі бачылі таемства прыходу на свет зубраняці. Мала таго. Яны не толькі бачылі, яны выратавалі гэты маленькі руды цуд.

Мокрым снегам выцерлі рукі ад крыві.

Ціхан усміхнуўся і сказаў:

— Ну, што, брат! Цяпер у нас есць хрэснік. Рыгорка, а што мы будзем далей рабіць? Яна ачухаецца не хутка. Ваўкі яе змучылі да знямогі. Баюся, каб не здохла. Што тады будзем рабіць?

— Давядзецца мне тут заначаваць, — журботна адказаў Рыгор.

— Разам пачакаем! Рыгорка, паглядзі на дзіва дзіўнае!

Рык вылізваў зубраня. Вылізваў так дбайна, як сучка свайго шчанюка. Самка зубра з асцярогай касіла вокам, але падняцца і адагнаць сабаку яна не магла.

Браты Селіваны, затаіўшы дыханне, глядзелі, што будзе далей.

Зубраня паспрабавала ўстаць. Спачатку паднялося на заднія ногі, затым на пярэднія. Атрымалася гэта ў яго не адразу. Нарэшце яно ўстала. Пастаяла трохі і, хістаючыся, паспрабавала ісці. Спачатку няўпэўнена, але з кожным крокам усё лепш і лепш. Ішло яно да Рыка. Той пачаў адыходзіць да знямелых ад здзіўлення людзей. Зубраня працягвала адважна, злёгку хістаючыся, ісці да Рыка. Браты не варушыліся, глядзелі, што будзе далей. Зубраня падышло і торкнула мыскай сабаку.

Рыгор і Ціхан зарагаталі.

— Ціхан, глядзі, Рык у яго за хроснага бацьку.

— Ды ён усё пераблытаў, лічыць, што Рык і ёсць яго мама, — смеючыся, сказаў Ціхан.

Браты падвялі цялюка да сапраўднай мамы.

Зубраня пачало яе абнюхваць. Матуля з глыбокім стогнам чмыхнула. Браты адышлі, каб не трывожыць самку. Цялюк хутка знайшоў, адкуль зыходзіць пах малака, і пачаў патрабавальна тыцкаць туды мыскай.

Самка спрабавала падняцца, але не змагла. Потым яна павярнулася на правы бок. Зубраня, прыпаўшы на коленцы, пачало смактаць малако. Маленькі бычок рабіў гэта ўвішна, час ад часу торгаючы рудай галавою. Калі ўдосталь насыціўся, адступіў. Самка заняла ранейшае становішча. Цяля падышло да яе пысы, некалькі разоў лізнула маму. Зубраня пастаяла хістаючыся, і легла каля цёплага матчынага боку.

Браты заняліся справай. Ціхан падвешваў на тоўстую галіну хвоі ваўкоў і здымаў шкуры. Рыгор нанасіў дроў, затым насёк нажом яловых лапак. Калі скончылі працу, распалілі вогнішча і селі побач.

Дзень згасаў. На небакраі, у тым месцы, дзе зайшло сонца, неба яшчэ ірдзела, але пушча паволі апускалася ў сон.

Гледзячы на агонь, браты гутарылі. Адрэзалі сала, надзелі на шомпалы і смажылі. Сала затрашчала і капала ў агонь вогненнымі кропелькамі.

Павячэраўшы, браты разлягліся нагамі да агню. Іх шчокі ад жару трохі паружавелі, скуру сцягвала ад гарачыні. Водсветы рабілі іх твары меднымі. Падобна добрым лясным духам, не стуліўшы вока, усю ноч браты дзяжурылі каля зуброў.

Раннім досвіткам зубраня ізноў пачало кружыць вакол сваёй мамы і прасіць малака. Самка з цяжкасцю паднялася і пакарміла стоячы. Браты ўзрадавана глядзелі на кармленне малечы.

— Рыгорка, зубрыха не карова, і ёй вяроўку на рогі не накінеш. Як мы яе адвядзём на мой абход? Што рабіць?

— Не ведаю, — паціснуў плячамі Рыгор.

Браты стаялі, услых разважаючы, што рабіць далей.

Папіўшы ўдосталь малака, зубраня жвава скакала вакол сваёй мамы. Зубрыха стаяла на месцы і глядзела на людзей. Зубраня нечакана пайшло да людзей, і яна таксама паволі рушыла следам.

Становішча рабілася небяспечным. Зубрыха магла ў любы момант рынуцца на іх. Рыгор і Ціхан, схапіўшы свае стрэльбы, кайстры і шкуры ваўкоў, пачалі адыходзіць у лес. Рык падаўся следам за гаспадаром.

Ціхан сказаў:

— Рыгорка, давай рухацца ў напрамку статка. Можа, яна так і пайдзе за намі.

Браты накіраваліся да абходу Ціхана. Зубрыха спакойна ішла следам, зубраня бегла побач. Так яны і ішлі. Ціхан, Рыгор і Рык, а на адлегласці крокаў сорак — пяцьдзесят — зубры. Браты абыходзілі ветраломы і занадта густы лес. На сваім абходзе Рыгор выбіраў шлях, а Ціхан паказваў, куды ісці на сваім участку.

Вось ужо наперадзе і паляна, дзе стаялі стагі з сенам. Галоўнае цяпер, каб статак зуброў быў на месцы. Калі выйшлі з лесу на паляну — з палёгкай уздыхнулі; зубры спакойна жавалі сена. Стражнікі адышлі ўбок, вызваляючы дарогу зубрыцы. Яна, з зубранём, выйшла на паляну і спынілася, павярнуўшы галаву да людзей. Некаторы час так і стаялі. Зубраня падбрыкнула і пабегла да Рыка. Яны сустрэліся, выцягнуўшы галовы, — абнюхаліся.

Статак зуброў перастаў жаваць, скіраваўшы барадатыя галовы на нечаканых гасцей. Вялікі бык хутка пайшоў у іх напрамку.

— Рык, да мяне, — ціха вымавіў Рыгор.

У гэты момант Рык лізнуў мыску зубраняці. Самка незадаволена чмыхнула. Зубраня паслухмяна вярнулася да мамы, а Рык да людзей.

— Рыгорка, трэба ўцякаць.

Глыбока ў лесе, ужо далёка ад зуброў, Рыгор сказаў:

— Ціхан, у мяне да цябе ёсць просьба. Нікому не кажы, што здарылася з намі. Абяцай мне.

— Чаму гэта? — здзівіўся Ціхан.

— Разумееш, брат. Людзі, пачуўшы гэтую гісторыю, ад сябе яшчэ нешта дададуць, і атрымаецца такая лухта.

Ціхан хітра ўсміхнуўся:

— Ты, Рыгорка, не хочаш быць знакамітым? Не цяпер, але праз шмат гадоў дзецям і ўнукам абавязкова распавяду. І прыдумляць не буду. Толькі ты мне аддай шкуру ваўчыцы. Каб некалі мне паверылі.

7. Таксацыя пушчы

Прыйшла доўгачаканая, самая цудоўная пара года — вясна.

На палянках дзе-нідзе прабівалася зялёная трава. Пахла хвояй. У лесе стукалі дзятлы, а высока ў небе крычалі дзікія гусі, якія ляцелі з поўдня.

Цяпер зубры ў пошуках свежай зеляніны блукалі па ўсім лесе. Асаблівым ласункам для іх былі лісце і парасткі асіны. Зубр падыходзіў да асіны і, упёршыся магутным ілбом, нахіляў яе, часам ламаў. Некалькі зуброў станавілася вакол і з задавальненнем абрывалі маладыя галінкі. З кожным днём лісця і пашы станавілася ўсё больш і больш. Статак пераходзіў з аднаго месца на іншае. Вартаваць іх сэнсу не было, зубры разбрыдаліся па вялікай тэрыторыі.

Старыя самцы-адзіночкі залазілі ў самую нетру, знаходзілі там вільготныя месцы і з задавальненнем адпачывалі.

Такія качавілы любяць статкі дзікоў. Але, убачыўшы рагатага волата, яны заўсёды саступалі яму месца. Вельмі часта для старых зуброў гэтае месца станавілася апошнім прытулкам.

Потым парэшткі прыцягвалі ваўкоў, мядзведзяў, лісаў, не грэбавалі падлай і дзікі. Адрываючы ад тулава вялікія кавалкі, развалаквалі іх у розныя бакі ў надзеі спакойна наесціся. Паміж жывёламі адбываліся сутычкі і бойкі. Моцныя адбіралі спажыву ў слабых. Праз некаторы час ад зубра заставаліся толькі хрыбетнік і чэрап з рагамі.

Аднойчы стражнік разам са сваім сябрам абыходзіў сваю тэрыторыю і наткнуўся на зуброў. Яны стаялі ў рэдкалессі. Рыгор вырашыў паназіраць за зубрамі. Яго ўвагу прыцягнуў маленькі лабасты цялюк, які круціўся каля маці. Рыгор усміхнуўся, мусіць — хрэснік.

Рык асцярожна пачаў набліжацца да зубраняці. Крыху падрослы маленькі цуд убачыў Рыка і адважна накіраваўся да яго. Наблізіўшыся да Рыка, зубраня спынілася. Выцягнула цікаўную мыску да сабакі, пачало яго абнюхваць. Рык спакойна сеў. Зубрыха, не перастаючы жаваць, назірала за сваім гадаванцам і сабакам.

Стражніка гэта здзівіла. Бо самкі зубра з дзецьмі заўсёды паводзяць сябе вельмі агрэсіўна да чужынцаў, а тут поўная абыякавасць. Хутчэй за ўсё яна запомніла пах, разважаў Рыгор. Бо ад яе малога ў першы дзень пахла Рыкам. Ён тады аблізаў зубраня і цяпер, пачуўшы знаёмы пах, яна засталася спакойнай. Сам Рыгор не асмельваўся падысці бліжэй.

Праз некаторы час зубрыха накіравалася да сабакі. Рык не стаў выпрабоўваць лёс. Ён адышоў да Рыгора, і яны пайшлі прэч. Зубрыха спынілася і глядзела ім у след, побач з ёй скакала рудая малеча.

З добрым настроем стражнік вярнуўся з Рыкам дадому. Там іх чакаў сабакар обер-фарстмайстра Яўстафій. Ён прывёз аж некалькі гончых. Але ўжо рабілася цёмна. Рыгор зачыніў сабак у лазні.

— Яўстафій, хадзем у хату. Павячэраем, пасядзім, пагамонім.

Падчас вячэры сабакар расказаў, што пасля ад’езду Рыгора з Рыкам оберфарстмайстар дні два хадзіў раздражнёным, даваў усім разгон, потым супакоіўся. У іх высокаблагароддзя жонка запешчаная і вельмі капрызная дама. А сваркі там здараюцца часта, нават чуваць на вуліцы.

Яшчэ обер-фарстмайстар чакае з Пецярбурга важных гасцей. Праз два тыдні з Імператарскага рускага геаграфічнага таварыства павінны прыехаць нейкія навукоўцы. У гэтым годзе ў пушчы будзе зроблена таксацыя — Белавежскую пушчу падзеляць на кварталы.

Раніцай Рыгорка асядлаў Каштана і паскакаў у селішча да бацькі. Якраз бацька з маці былі ў хаце.

— Праз два тыдні, пасля Вялікадня, збіраюцца зрабіць таксацыю пушчы, — паведаміў Рыгор бацьку.

— А гэта што яшчэ за таксацыя? — здзівіўся бацька.

— Будуць усю пушчу разбіваць прамымі лініямі на квадраты. Мы будзем дапамагаць рабіць шырокія прасекі, валіць лес. На скрыжаваннях квадратаў усталююць паласатыя слупы з нумарамі кварталаў. А павалены лес будзе забіраць Сімунд, — тлумачыў Рыгор.

— Вось гад, гэты Сімунд. Чую, гэта яго ідэя, я табе праўду кажу. Мяркую, гэта ён такую прапанову ўвёў у вушы обер-фарстмайстру, а той з’ездзіў на Каляды ў Пецярбург і там выдаў за сваю. Якой халеры гэтаму Сімунду яшче не хапае. І так, глядзі, які раскошны палац збудаваў, прадаючы нашы дубы і карабельныя хвоі. Калі ўжо ён задушыцца сваім багаццем? Сякуць лясы, здзіраюць скуру з зямлі. Эх, людзі, людзі. — гаварыў як стагнаў адстаўны стражнік. — Ох, і хітры ж гэты Сімунд. Вось глядзі, Рыгорка. Як толькі ў пушчы з’явіцца хтосьці чужы, абавязкова напаскудзіць. Я яшчэ старога Сімунда не любіў, а яго сына і пагатоў! Вочкі хітрыя, прагныя, так і бегаюць. Негацыянт: добрую справу для вас зраблю, вартавыя і паляўнічыя хаты збудую. Ахоўвайце, беражыце пушчу, а сам яе цішкам-нішкам рабуе. Наш обер-фарстмайстар таксама жук яшчэ той. Ад спадніцы сваёй жонкі ні на крок не адыходзіць, ды з Сімундам каньякі п’е. Ён што, сляпы, зусім не бачыць, што той яго дурыць? — аж кіпеў стары.

— А можа, Сімунд з ім дзеліцца прыбыткам? — перабіў бацьку стражнік.

— Хе-хе! Вось тут, сыне, ты маеш рацыю. Праз пяць гадоў ён сыдзе ў адстаўку, напакаваўшы торбу грошай, і выедзе са сваёй сварлівай жонкай у Пецярбург. Што яму гэтая пушча? Надзене свой мундзір і важна як цецярук па таку ходзіць. Царава вока! Царава вока! Зладзюга ён — а не распарадчык. Каб свой! Тады б парадак быў. Свой так красці не будзе.

Рыгор сядзеў моўчкі, нізка нахіліўшы галаву.

Пасля доўгага маўчання стары раптам ажывіўся:

— Можа, нашага галоўнага распарадчыка правучыць, як цыганы свайго караля?

— Як гэта, правучыць? — здзіўлена падняў галаву Рыгор.

— Проста выхвастаць — пугай адсцябаць, — таргануўся бацька.

— Напрамілы бог, тата, ты што вярзеш? Як гэта выхвастаць? — Рыгор збянтэжана лыпаў вачыма.

— Цю-у! А ты што, не чуў гэтую гісторыю пра цыганоў? Ну, дык слухай, — бацька хітравата бліснуў вачыма і пачаў распавядаць.

— Гэта было ой як даўно. Неяк у аднаго лідскага шляхціца цыганы выкралі коней. Якаў Знамяроўскі з двума сваімі знаёмымі цыганамі напаў на табар і адлупцаваў усіх былых у ім цыганоў і вярнуў коней. Цыганы былі настолькі здзіўленыя адвагай і мужнасцю гэтага шляхціца, што абралі яго сваім каралём. Польскі кароль Станіслаў-Аўгуст адпаведным рэскрыптам зацвердзіў гэта. Сталіцаю цыганоў стала мястэчка Эйшышкі ў Лідскім павеце, дзе знаходзіўся родавы маёнтак Знамяроўскага. Праз дзевяць гадоў Знамяроўскага абвінавацілі ў розных злоўжываннях, несправядлівых прысудах і залішніх паборах. Знамяроўскага арыштавалі і аддалі суду цыганскіх старшынаў.

— Ты паглядзі! — здзіўлена прамовіў Рыгор.

— Тыя параіліся і прынялі рашэнне — трэба адлупцаваць. Але старшыны падбалі, каб ад гэтага пакарання годнасць іх уладара не пацярпела. Звязанага па руках і нагах і распранутага Знамяроўскага паклалі ў доўгі мяшок. Мяшок зверху завязалі і прымацавалі да столі, падставіўшы пад ногі зэдаль. Двое выканаўцаў прысуду са сваімі чупнамі (пугамі) сталі ззаду па баках. Трэці выканаўца медным тазам прыкрыў ногі, з засцярогі, каб удар быў зроблены ў вызначанае месца.

— Ну і ну! — усміхнуўся Рыгор. — Шляхцюка адперылі!

— Адлупцавалі, — даказваў бацька, — надавалі падарункаў і праводзілі да месца жыхарства.

— І што, памагло? Знамяроўскі цалкам выправіўся і выдатна кіраваў цыганамі да самай смерці. Вось бы так, па-цыганску, і нашага обер-фарстмайстра правучыць, — рашуча пляснуў рукамі па каленях стары Ян і дапытліва паглядзеў на сына.

— Тата, дзе ты гэтую гісторыю чуў? — усміхнуўся Рыгор.

— Гэтую гісторыю мне расказаў адзін памешчык з Г ародні. Ён неяк начаваў у мяне, калі прыязджаў сюды на паляванне. Ты тады яшчэ маленькі быў. Калі памятаеш, я цябе ў дзяцінстве таксама лупцаваў. Ты гадзюку па двары за хвост цягаў. Узгадваеш?

— Так, памятаю, доўга я не мог сесці на лаву. Але, тата, ты параўнаў оберфарстмайстра з цыганскім каралём. Тут можна і ў Сібір загрымець... — здзіўлены ходам ягонай думкі, сын махнуў рукою і насцярожана глядзеў на бацьку.

— Можна, але нешта рабіць трэба, — стары развёў рукі.

— Нешта ты, тата, зусім расхрабрыўся. Я хвалююся за наш дуб і святы камень, — у сынавых вачах бацька бачыў трывогу.

— Ну, такой вялікай пілы ў іх не знойдзецца. А калі паспрабуюць, то я вазьму стрэльбу і застрэлю гэтую набрыдзь, Сімунда. Думаю, усе нашы мяне падтрымаюць, — упэўненым голасам прамовіў Ян.

Рыгор развітаўся з бацькамі і паскакаў у карчму да Гарфінкеля.

Арон, убачыўшы Рыгора, выбег на вуліцу.

— Заходзь, дарагі, заходзь, лепшы тавар пакажу, — карчмар падбег і дапамог стражніку злезці з каня.

У гэты момант міма карчмы каціла брычка. У ёй сядзелі двое маладых мужчын з дзвюма бедна апранутымі дзяўчатамі. Дзяўчаты сарамліва апусцілі вочы, а адзін з мужчын з пагардай паглядзеў на людзей каля карчмы. Брычка пакаціла далей, а Арон працягваў біць паклоны наўздагон.

— Дзядзька Арон, не зламайце спіну, тыдзень балець будзе пасля такой колькасці паклонаў. Вы лепш скажыце, хто гэта праехаў? — спытаў стражнік.

— Паважаны Рыгор, гэта ўнук нашага памешчыка Шаурава, — яўрэй выпрастаўся і павярнуўся да стражніка. — Прыехаў з Пецярбурга і другі тыдзень адпачывае. Другога я не ведаю. Ой, бяда прыгонным дзеўкам! — яўрэй скрушана круціў галавою.

— А што, на яго ўправы няма? — спытаў Рыгор.

— Літасцівы Божа! Якая ўправа? Дзеўкі прыгонныя, што яны могуць зрабіць? — Арон бездапаможна развёў рукамі.

— Яны даўно тут жывуць? — зноў спытаў стражнік.

— Нябожчык бацька гаварыў, што Шаураў пераехаў сюды, калі я нарадзіўся. Значыць, трыццаць шэсць гадоў таму.

— А які ён чалавек, гэты памешчык Шаураў?

— Рыгор, чаму мы тут на вуліцы стаім, давай зойдзем у хату, там, можа, я і скажу табе, — хітравата бліснуў вачыма яўрэй.

Рыгор з Ароном зайшлі ў карчму.

У адной палавіне прасторнай хаты размяшчалася карчма, у другой была лаўка. Пахла лёкам і мануфактурай.

— Цябе ведаю, твайго бацьку, Яна Селівана, добра ведаю. Ніколі ад яго дрэннага слова не чуў. Кожны крыўдзіць беднага яўрэя, а твайго бацьку яўрэі таксама паважаюць. А гэты памешчык Шаураў дрэнны чалавек. Цяпер ён стары стаў, а раней, калі яшчэ быў жывы мой бацька Іудэль, ён здзекаваўся — браў тавары і грошай не плаціў... І ўнук яго пайшоў у дзеда. Заязджаў учора, абзываў жыдам пархатым, а я вольны яўрэй. Нам цяпер палёгку зрабілі. Цяпер яўрэю можна нават ганаровым грамадзянінам стаць. У Вільні адкрылі равінскую вучэльню, можна і медыцынскую адукацыю атрымаць. Я вось свайго старэйшага сына Мошку хачу накіраваць у навуку...

— Тады чаму вы, дзядзька Арон, паклоны білі шляхцюкам наўздагон? — з усмешкай на твары спытаў Рыгор.

— Звычка, страх. Можа, мае дзеці перастануць баяцца... Мы, яўрэі, адвеку баімся. Мы таксама любім месца, дзе нарадзіліся, дзе жылі і памерлі мае бацькі, — яно зрабілася мне дарагім. Я ведаю ого-го! — яўрэй смела глядзеў на стражніка, і ў гэтым позірку была прага да жыцця.

— Дзядзька Арон, а чаму людзі кажуць, што яўрэі грошы любяць? — усміхнуўшыся ў густаватыя вусы, спытаў стражнік.

— Рыгорка, адкрыю табе маленькую таямніцу, — яўрэй нахіліўся праз стол да вуха стражніка і ціха сказаў, хоць нікога старонняга побач не было. — Грошы любяць усе. Чаго тут здзіўляцца, што мы любім грошы? Грошы — адзіная магчымасць, каб адкупіцца. Уся наша сіла і ўменне ў гандлі. Мы трымаемся сваіх кагалаў, таму дагэтуль і выжылі. Ой, Рыгорка, я табе вельмі шмат сказаў. Давай лепш купі што.

Рыгор купіў дзве квяцістыя хусткі — жонцы і старой. Не таргуючыся, заплаціў.

Схаваўшы грошы, Гарфінкель заўважыў:

— Ты гэта, Рыгор, навошта мяне скрыўдзіў?

— Як гэта, скрыўдзіў? — здзіўлена падняў бровы стражнік.

— Ты чаму са мной не таргаваўся? Ты мог бы купіць за палову кошту! А цяпер буду ноччу не спаць і разважаць. Ай-яй-яй! Які жа ты дурань, Арон. Ай-яй-яй! Чаму не назваў большую цану — яшчэ б больш зарабіў.

Стражнік гучна зарагатаў.

— Я усё зразумеў. Дзякуй, дзядзька Арон, за навуку, — і пакланіўся Гарфінкелю.

8. Браканьеры

Праз некалькі дзён Арон пераняў Рыгора каля карчмы.

— Што здарылася? — спытаў насцярожаны стражнік.

У яўрэя ўскінуліся бровы, ён зіркнуў па баках.

— Значыць так. Учора вечарам тут гулялі. Аднаго я ведаю, гэта новы аканом памешчыка Шаурава. Другога бачу ўпершыню. Дык вось, яны моцна выпілі і шапталіся. Але я. словам, я падслухаў гутарку. Я адразу ўцяміў, пра што ідзе гаворка — пра паляванне на зубра. Казалі, што ўсе будуць святкаваць трэці дзень Вялікадня, і нікога ў лесе не будзе. Нібы абяцаў Станіслаў вялікае задавальненне. Станіслаў, гэта ўнук Шаурава... Табе, Рыгорка, рашаць, што рабіць, але пра мяне нікому ні слова, — яўрэй насцярожана глядзеў на стражніка.

Стражнік адшпіліў ад паса скураны кашалёк, пакорпаўся, працягнуў паперку яўрэю.

— Дзякуй, дзядзька Арон, за дапамогу.

— Рыгор, ты зноў мяне крыўдзіш. Я не буду браць грошы. Не будзе зуброў, не будзе аховы. Не будзе аховы, не будзе пушчы. Людзі сыдуць, Арон будзе бедным, — круціў галавою Гарфінкель.

Рыгор накіраваўся да выхаду, Арон торгнуў за рукаў стражніка.

— І яшчэ. Перад смерцю бацька гаварыў, што ў 1811 годзе пушчу падпаліў стары памешчык Шаураў. Ён хацеў купіць зямлю пасля пажару, але пажар атрымаўся занадта вялікі, і ён спалохаўся. Праз год напісаў такое прашэнне, але яму адмовілі ў куплі зямлі.

Рыгор яшчэ раз падзякаваў Арону і, падганяючы каня, хутка паехаў да брата.

Калі зайшоў у хату, Ціхан з сям’ёй сядзелі за святочным стал ом. Браты абняліся. Рыгор запрасіў гаспадара выйсці на вуліцу.

— Ціхан, дзе цяпер статак? — цяжка дыхаючы ад верхавой язды, спытаў Рыгор.

— Учора я іх бачыў у маладым лесе на пажарышчы, — здзіўлены пытаннем адказаў Ціхан.

— Гэта побач з маёнткам Шаурава? — удакладніў Рыгор.

— Так. Дзесьці вярсты дзве будзе ад іх маёнтка. А што зрабілася?

Рыгор расказаў тое, што пачуў ад Арона.

— Эге! Аказваецца, вось у чым справа! — насцярожыўся Ціхан. — Я так разважаю, каб ніхто не ведаў, паляваць будуць адныя, без загоншчыкаў. Трэба зрабіць засаду.

— Таксама так мяркую. Але вось бяда, як даказаць, што яны палявалі на зуброў? Добра, каб з намі былі стралкі і жандары, тады не адкупяцца, — разважаў Рыгор.

— Падобна, гэта ў іх не першае паляванне, — скрушна хістаў галавою Ціхан. — Памятаеш, тады прападалі зубры.

— Трэба обер-фарстмайстру казаць, няхай ён прымае рашэнне. Давай, Ціхан, разам і з’ездзім, — гарачыўся Рыгор.

— Э, не! Рыгорка, у галоўную сядзібу едзь сам, а я паеду да зуброў. Давай дамовімся так: заўтра апоўдні сустрэнемся там, дзе растуць тры дубы, якія ацалелі пасля пажару, ведаеш? — Рыгор кіўнуў. — А стралкі з жандарамі павінны добра схавацца і чакаць нашага сігналу, — тлумачыў Ціхан.

Рыгор ускочыў на жарабца і паскакаў у Белавеж. Пад’ехаў да варот сядзібы, калі ўжо зусім прыцямнела.

З’явіўся старшы каравульны. Рыгор папрасіў яго дакласці галоўнаму распарадчыку, каб прыняў па неадкладнай справе.

У кабінеце галоўны распарадчык паказаў на крэсла.

— Ну, слухаю! — галоўны распарадчык Белавежскай пушчы дапытліва глядзеў на падначаленага.

Стражнік расказаў усё, толькі не назваў імя Арона.

Обер-фарстмайстар падняўся і нервова захадзіў па пакоі. Пасля нядоўгага маўчання спытаў:

— А адкуль табе гэта вядома?

— Не магу сказаць, ваша высокаблагароддзе, слова даў. Той чалавек прыстойны і надзейны.

— Т-так! Якія будуць твае прапановы? — вочы Фёдара Канстанцінавіча глядзелі на яго пільна.

— Ціхан каля зуброў, заўтра ён чакае мяне.

І Рыгор распавёў усё, пра што дамаўляўся з братам.

— Гэта пахвальна, што нават уначы, у першы дзень Вялікадня, вы з братам знаходзіцеся на службе, — прабасіў обер-фарстмайстар. — Добра, я выклічу жандараў.

Ён узяў званочак і зазваніў. Дзверы адчыніліся, увайшоў знаёмы камердынер.

— Г алубчык, прынясі чалавеку закусіць з дарогі.

Досвіткам Рыгор знайшоў тры старыя дубы, там жа ўбачыў прывязанага каня Ціхана. Неўзабаве з’явіўся і брат.

— Толькі што конна пад’язджалі два чалавекі. Адзін з іх новы аканом памешчыка Шаурава, другога я бачу ўпершыню. Паглядзелі, дзе пасуцца зубры. Я нават сёе-тое падслухаў. Яны заўтра досвіткам будуць тут, — спяшаўся падзяліцца навінамі Ціхан.

— Гэх-х. Значыць, сапраўды намерваюцца паляваць на зуброў, — кіўнуўшы галавой, сумна сказаў Рыгор.

— Я прыдумаў, як зрабіць засаду, — перабіў яго Ціхан. — У нашым статку ёсць два старыя зубры. Адзін з іх моцна кульгае. Ходзяць яны ўслед за статкам. Хутчэй за ўсё сёлета іх з’ядуць ваўкі, або самі спруцянеюць. Заўтра на досвітку гэтых зуброў трэба як мага бліжэй падагнаць да дарогі. Галоўнае, каб обер-фарстмайстар з жандарамі не спазніліся.

— Я ўчора ўсё абгаварыў, — сказаў Рыгор. — Дамовіліся, што досвіткам яны будуць чакаць нашага сігналу. Схаваюцца тут, на выпалянцы каля трох дубоў. — Брат, яшчэ адно. Ты, чуў аб пажары ў 1811 годзе?

— А то не...

— Дык вось, ёсць сведчанні, што гэта справа рук старога Шаурава...

— Трыццаць пяць гадоў мінула... Давесці гэта будзе вельмі цяжка. Адкуль гэты чалавек ведае, хто падпаліў пушчу? — наморшчыў лоб Ціхан.

— Гаварыў, што бацька перад смерцю сказаў яму пра гэта. А чалавек перад тварам смерці вымудроўваць не будзе...

— Так, Рыгорка, навіну ты распавёў, далей няма куды. Гары яно гарам, чорт з ёй, з працай, трэба неяк правучыць паганцаў. Гэта адзіны шанец паквітацца за згубу людзей і зуброў, — Ціхан крэкнуў і рашуча махнуў рукою. — Нам, Рыгорка, прыйдзецца начаваць у лесе. Я тут з сабой узяў харчоў.

Ціхан падышоў да дуба і з дупла дастаў скураную кайстру. У ёй былі фарбаваныя яйкі, цёрты хрэн, каўбаса, запечанае мяса, вэнджанае сала, ласіны язык, салёныя грузды.

— Давай, брат, перакусім, усё-ткі сёння вялікае свята... Людзі сядзяць у хатах з сям’ёй, а мы з табой як валацужнікі якія...

Браты зручна селі пад старымі дубамі. Вакол буяла зялёнымі фарбамі вясна. Між аблокаў звінелі песні жаўрукоў. Коні з задавальненнем скублі маладую сакавітую траву. Рык сядзеў побач.

Атрасаючы з ежы мурашак, не спяшаючыся, абедалі. Час ад часу сёе-тое перападала і Рыку. На свежым паветры ціха цякла гамана.

— Ціхан, глядзі, а лес расце. Відаць, зямля тут урадлівая. Гэта ж якім чалавекам трэба быць, каб падпаліць такое хараство.

— Цю-у! — махнуў рукою Ціхан. — Стары Шаураў, пэўна, спаў, як сумленне раздавалі, — глухім голасам сказаў Ціхан, пры гэтым яго шчокі злосна дрыжалі.

За гутаркай не заўважылі, як звечарэла.

На досвітку браты абняліся і разышліся.

Ад зямлі курыла пара, на шэрым фоне вымалёўваліся блізкія маладыя хвоі. У іх нерухомасці, сярод гэтай глыбокай цішыні, сярод гэтай халоднай смугі, адчувалася нешта суровае. Прадчуванне трывогі агарнула Рыгора. Яго твар быў напружаны, толькі хадзіў пад скурай адамаў яблык. Па ўсім целе пачала біць дробная дрыготка; дрыжалі ногі, і ў грудзях моцна грукала сэрца. У галаве ліхаманкава мільгала адна і тая ж думка. А раптам размысляцца і не паедуць на паляванне? А я дарма патурбаваў гэтулькі людзей. Сціскаючы цёплы ад рук прыклад дубальтоўкі, Рыгор пакусваў губы. Спачатку верхнюю — ніжнімі зубамі, потым ніжнюю — верхнімі.

Ціхан жа сышоў з дарогі і ў цемры адшукаў старых зуброў. З гучным сапеннем два лясныя волаты ціхамірна адпачывалі на лясным падсціле. Ціхан асцярожна абышоў і пачаў іх турыць. Незадаволена рохкаючы, яны цяжка падняліся са сваіх зручных лежняў. Лазінай накіраваў іх да дарогі. Зубры пакорліва папляліся.

Ціхану стала журботна, бо яшчэ тры-пяць гадоў таму гэтыя лясныя волаты маглі каго заўгодна падняць на рогі, а зараз безуважна цягнуліся, як якія старыя валы.

Крокаў дзесяць ад лясной дарогі Ціхан спыніўся, сталі і зубры. Яны пачалі аб’ядаць маладое лісце асіны. Разумеючы, што ён турыць старых волатаў на згубу, зняў шапку. Яго апанавала роспач, і ён пачаў ціха размаўляць з зубрамі.

— Родныя вы мае, напрамілы бог прабачце мяне. Саслужыце апошнюю службу. Я вас асцерагаў як мог. Дажылі вы да глыбокай старасці, сваёй жа смерцю ўратуеце дзесяткі сабе падобных...

Гэта быў першы ў яго жыцці выпадак, калі ён станавіўся памагатым у забойстве тых, каго абавязаны быў ахоўваць.

Зубры, нічога не падазраючы, працягвалі абгрызаць маладую асіну. У гэтую вясновую пару яны мелі непрывабную знешнасць. Якраз пасля зімы была лінька, і на іх баках звісала скалмачаная поўсць.

Рыгор адчуў, як Рык схамянуўся, натапырыў вушы і выцягнуў шыю. Падаўся наперад усім тулавам і так замёр у напружанай паставе.

Здалёк прычуўся тупат конскіх капытоў. Мімаволі здрыгануўшыся ад нечаканасці і хвалявання, Рыгор пачаў гладзіць рукою Рыка. Скрозь хмызняк было відаць чатыры вершнікі, нават даносілася іх ціхая гутарка.

— Хутка ўжо... Учора мы тут, недалёка, бачылі гэтых пушчанскіх кароў...

Вершнікі няспешна праехалі міма кустоў’я.

Стражнік склаў рукі поруч рота і, пераймаючы крык лясной птушкі, падаў сігнал брату.

Ціхан пачуў знаёмы сігнал, перахрысціўся і сцебануў аднаго зубра лазінай. Той неахвотна паплёўся на дарогу. Следам за ім чыкільгаў другі зубр.

Вершнікі ўбачылі зуброў і рэзка асадзілі коней.

— Глядзі, вось тое, што трэба! — шалёныя вочы аднаго з паляўнічых глядзелі на зубра. — Ну, права першага стрэлу належыць госцю. Давай, пакажы, на што ты здольны.

— Там толькі адзін зубр, Станіслаў, а ты абяцаў цэлы статак, — пачулася ў адказ.

— Знойдзем і цэлы статак, страляй у гэтага! — нецярпліва адгукнуўся той, каго назвалі Станіславам.

Ціхану на вочы набеглі слёзы. Ён нагнуўся, падняў ламачыну і кінуў яе ў кульгавага зубра з шэптам:

— Літасцівы Божа, прабач мяне, калі зможаш.

Зубр незадаволена крануўся з месца і стаў праломвацца скрозь гушчар на дарогу.

— Страляй! Там іх некалькі штук. Ты што, аслеп, бачыш, другі ідзе! — ужо нястрымана хрыпеў Станіслаў.

Досвіткавую цішыню лесу раскалоў стрэл. Гучнае рэха пракацілася верхавінамі пушчанскіх дрэў. За ім другі стрэл звонка разрэзаў халоднае паветра. Гучнае рэха зноў пабегла па лесе.

Скрозь слёзы на вачах Ціхан глядзеў, як лясны волат тузануўся, падаўся наперад, рыкнуў і паваліўся долу.

Ад гуку стрэлаў другі зубр шугануўся і, накульгваючы, пабег па лясной дарозе. Прагучалі яшчэ два стрэлы. Стары барадаты бык спыніўся, ногі ягоныя задрыжэлі. Ён гучна захроп і гэхнуўся набок, задзіраючы капыты.

Захопленыя паляўнічым шалам вершнікі гучна перагаворваліся:

— Станіслаў, ты бачыў, як ён ламануўся пасля майго стрэлу? Так, ты праўду гаварыў, паляванне на зубра ўражвае. Твой зубр, глядзі, яшчэ тузаецца, а мой, мусіць, готаў, я яго адразу абклаў.

Ціхан сціснуў зубы, перахрысціўся, зняў з пляча стрэльбу і рашуча выйшаў на дарогу, на якой зубры ў курчах боўталі капытамі ў паветры.

З’яўленне з лесу, з ранішняй смугі, стражніка выклікала ў вершнікаў здранцвенне. Ад нечаканасці падалося, што гэта не чалавек, а здань. Потым, спахапіўшыся, пачалі разварочваць коней.

Але на дарозе, шырока расставіўшы ногі, стаяў другі стражнік. У адной руцэ трымаў скіраваную на іх стрэльбу, у другой была незвычайна доўгая пістоль. Побач з ім вышчарыў зубы вялікі белы сабака.

— Ч-чорт! — прахрыпеў Станіслаў. — Стражнікі!

Коні круціліся на месцы, дарога з двух бакоў была закрыта.

Як гром сярод яснага неба прагучаў голас Ціхана.

— Ну што, шаноўныя спадары, ваша паляванне скончылася? Злазьце з коней!

— Сыдзі з дарогі, хамуйла! — крыкнуў Станіслаў.

— Пане Станіслаў, не дуркуй, ты ж добра ведаеш, страляем мы трапна. Кідайце стрэльбы, злазьце з коней. Больш паўтараць не буду, пачнём страляць.

Вершнікі з белымі, як адмытае палатно, тварамі кінулі стрэльбы.

Першым адумаўся Станіслаў.

— Гаспадзін стражнік, мы гэта, мы незнарок.

Ад хвалявання ў яго заплятаўся язык. Фанабэрыстасць знікла, вочы палахліва бегалі, як у загнанага звера.

Ціхан цвёрдым голасам працягваў:

— Пане Станіслаў, падыдзіце сюды і пакажыце ваш дазвол на адстрэл зуброў. Вы парадак ведаеце...

— Гаспадзін стражнік, няма ў нас дозволу... Мы думалі... гэта ласі. Цёмна было, пераблыталі... Мы добра заплацім. Я толькі з’езджу ў маёнтак... Дам па сто рублёў кожнаму!

Трохі асмялеўшы, накіраваўся да Ціхана. Калі між імі заставалася некалькі крокаў, Ціхан падняў рулю стрэльбы.

— Стой і не рухайся!

— А ты, — паказаў стрэльбай на другога, — звяжы бізуном свайму гаспадару рукі...

Аканом нерашуча мяў бізун.

Пачуўшы гэтыя словы, малады Шаураў пабарвавеў, вочы імгненна наліліся крывёю. Яго ноздры трапяталі, а вочы кідалі бліскавіцы. З ім ніхто яшчэ так не размаўляў.

— Ну! — пагрозліва гукнуў Ціхан.

Малады паніч не вытрываў...

— Як ты смееш, халоп, так са мной гаварыць?!

Рэзкім рухам выхапіў бізун і размашыста сцебануў стражніка па твары.

Ціхан левай рукой перахапіў і вырваў бізун з рукі Шаурава, але самым канцом усё-такі атрымаў хвосткі ўдар па шчацэ.

— Э-э! Значыць т-так? Бачу, з вамі, гаспадзін Шаураў, па добраму ніяк нельга.

Адкінуўшы бізун, рэзкім рухам стукнуў прыкладам пану па сківіцы. Было чуваць, як гучна ляснулі зубы і, задраўшы галаву, малады пан заваліўся на спіну. Ускочыў на ногі і пачаў выціраць рукой твар. З куткоў рота цякла кроў. Нахіліўшы галаву ўніз, ён сплюнуў — разам з крывёй вылецела некалькі зубоў.

— Ты гэта што? Ты мне зубы выбіў?! — часта залыпаў вачыма паніч.

— Вядома, не ўставіў! — нахабна адказаў Ціхан. — Чуў, вы вельмі вялікі аматар выбіваць зубы сваім прыгонным. Цяпер будзеце добра ведаць, што гэта.

— Ды я цябе ў Сібіры згнаю! У мяне такія сувязі! Табе так не сыдзе. Хам, быдла!

— Годзе, пане Станіслаў! Кінь свае замашкі, пара Богу маліцца, каб самому на катарзе не згніць, — іранічна ўсміхнуўся Ціхан.

Праз хвілін дзесяць каля злоўленых браканьераў з’явіліся галоўны распарадчык пушчы, жандары і цэлы тузін стралкоў.

Обер-фарстмайстар задраў падбароддзе і пачаў аддаваць гучныя распараджэнні:

— Два стралкі застаюцца каля зуброў, пакуль прыгонім вазы. Два стралкі адвязуць стражнікаў да коней. Сабраць стрэльбы як рэчавыя доказы, злавіць коней. Астатнія адправяцца ў маёнтак памешчыка Шаурава. Паглядзім, што там робіцца.

Рукой паклікаў старшага жандара і пачаў яму нешта тлумачыць, той толькі ківаў галавой, згаджаючыся.

Рыгор і Ціхан з’ездзілі па коней і накіраваліся ў маёнтак памешчыка. Калі пад’ехалі, обер-фарстмайстар разам са старшым жандарам накіраваліся ў дом.

Рыпнулі дзверы, дварэцкі з паклонам спытаў:

— Як дакласці?

— Абыдземся без дакладу, — галоўны распарадчык грубавата яго адпіхнуў і, прапусціўшы наперад жандара, рашуча накіраваўся ў дом.

Стары памешчык сядзеў за сталом і снедаў. Убачыўшы обер-фарстмайстра разам з жандарам, зрабіў выгляд, што вельмі здзівіўся.

— Панове, чым абавязаны гэткаму ранняму візіту?

— Ваш унук без дазволу паляваў на зуброў, мы яго затрымалі. У наш абавязак уваходзіць агледзець маёнтак. Ёсць падазрэнне, што гэта не першы выпадак, — сказаў галоўны распарадчык і звярнуўся да жандара. — Вазьміце трох стралкоў — і да справы. А я пакуль пагутару са спадаром Шауравым, — не запытаўшы дазволу, обер-фарстмайстар сеў насупраць старога пана.

Жандар кінуўся выконваць распараджэнні. Клікнуўшы яшчэ аднаго жандара, некалькіх стралкоў, вярнуўся ў хату і пачаў старанна аглядаць пакоі.

Стары пан сядзеў моўчкі, апусціўшы галаву. Яго твар збялеў, а рукі ляжалі на стале і дрыжалі.

Обер-фарстмайстар глядзеў на яго дапытліва і, зрабіўшы невялікую паўзу, першым распачаў гутарку.

— Ну-с, шаноўны пане, распавядайце. Як выхавалі ўнука? Вы што, яму не растлумачылі, што паляваць на зуброў можна толькі з найвысокай ласкі найсвятлейшай асобы васпана імператара? Або, мажліва, вы самі яго прызвычаілі да палявання без дазволу? У такім разе давядзецца прыцягнуць да адказнасці вас. Дазволю сабе заўважыць, я вымушаны ўведаміць аб гэтым дзікім выпадку самога яго імператарскую вялікасць, — для ўзмацнення эфекту падняў уверх правую руку з выцягнутым указальным пальцам.

У гэты час, пакуль обер-фарстмайстар вёў гутарку, а жандары рабілі ператрус, убаку ад астатніх браты Селіваны раіліся, што ім рабіць.

— Ну, Ціхан, спрытна ты збіў пыху панічу. Хай цяпер ведае, як гэта балюча. Але паны ёсць паны.

— Шкадую, што давялося рукі пэцкаць аб такое дзярмо, — скрывіўшы твар, Ціхан плюнуў пад ногі. — Думаю, Рыгорка, усё будзе добра. Наш галоўны распарадчык як ваўкадаў учапіўся ў ахвяру. Іх высокаблагароддзе дакладзе наверх свайму начальству, што гэта ўсё ён сам арганізаваў. Пакажа, што нездарма яго трымаюць на пасадзе. Таму, Рыгорка, не хвалюйся.

У хаце працягваўся ператрус. Неўзабаве рыпнулі дзверы і, валочачы дзве шкуры зуброў, увайшоў старшы жандар.

Обер-фарстмайстар адразу падняўся і падышоў да жандара. Пераканаўшыся, што шкуры зуброў, з грозным выглядам звярнуўся да памешчыка.

— Галубчык! Як гэта растлумачыць?

Памешчык з пазелянелым тварам у адказ толькі махнуў рукою.

Галоўны распарадчык задаволена звярнуўся да жандара:

— Усю наяўную ў хаце агнястрэльную і халодную зброю скласці ў маю брычку. Распарадзіцеся, каб запрэглі панскую брычку. Няхай на ёй спадар Шаураў разам са мной апошні раз пракаціцца да астрога. Бачу, нам ёсць яшчэ пра што з ім гутарыць дарогаю. Так, і яшчэ, няхай падрыхтуюць чатыры фурманкі і з маім стралком едуць і раскрыжуюць тушы застрэленых зуброў, а да мяне ўсю прыслугу па адным на допыт. Будзем складаць пратакол.

Ён выйшаў на ганак. Узмахнуў рукой, каб Ціхан і Рыгор падышлі да яго.

Обер-фарстмайстар усім сваім выглядам проста свіціўся. Задаволеная ўсмешка не сыходзіла з яго твару, хоць ён і спрабаваў яе схаваць у пышныя вусы.

— Значыць так. Вы сваю справу зрабілі, цяпер едзьце дадому. Трэція суткі на нагах. Дзякую за службу.

Паціснуў кожнаму руку, пасля гэтага прыклаў руку да брыля.

— Гонар маю!

Браты дружна адсалютавалі.

Іх высокаблагароддзе накіраваўся ў хату, затрымаўшыся на парозе, сказаў:

— І яшчэ. Цябе, Ціхан, чакаю пазаўтра з рапартам аб нападзе.

— Слухаюся, ваша высокаблагароддзе, — стукнуў абцасамі Ціхан.

Браты селі на коней, развіталіся з усімі, у тым ліку і з арыштаванымі, і накіраваліся дамоў. Ад’ехаўшы з паўвярсты, яны спыніліся і гучна рагаталі да слёз, даючы волю пачуццям.

На сялібе Шаурава працягваўся ператрус. Знайшлі яшчэ адну шкуру зубра. Выявілі мноства паляўнічых стрэльбаў, шаблі, паляўнічыя нажы з хораша ўпрыгожанымі дзяржальнамі з рагоў зубра. У паляўнічай зале старога пана знайшлі калекцыю паляўнічых трафеяў: дзве зубрыныя галавы, шкуры рысі, куніцы. Усё гэта перанеслі і склалі ў брычку.

Обер-фарстмайстар разам з жандарам пісалі пратакол допыту прыслугі старога пана. Перад допытам абвясцілі, што за ўкрывальніцтва і ўтойванне фактаў кожнага могуць прыцягнуць да адказнасці.

Напалоханая прыслуга адказвала на пытанні жандара без ваганняў. Стары кухар расказаў, колькі разоў ён гатаваў стравы з мяса зуброў.

Дапытаныя ставілі подпісы, а хто быў непісьменны — крыжыкі.

Пасля ператрусу і допыту ўсіх склікалі ў адно памяшканне.

Обер-фарстмайстар абвясціў, што ў хаце да адпаведнага распараджэння застануцца два стралкі і адзін жандар. Неабходна захоўваць спакой. Аб іх наступным лёсе ён будзе дбаць асабіста. Неабходна працягваць жыць па-старому, выконваць свае абавязкі. І крый божа дапусціць якое-небудзь парушэнне або крадзеж.

Старога пана пад рукі ўсадзілі ў яго ж брычку. Побач селі галоўны распарадчык і старшы жандар. Працэсія кранулася ў шлях да галоўнай сядзібы.

Обер-фарстмайстар адчуваў сябе на сёмым небе — такую важную справу раскруціў. Хмылячыся, абдумваў, як ён дакладзе наверх. Магчыма, і самога цара патурбуюць, тады ўжо сапраўды ўзнагародзяць. Можа нават стацца, выклічуць для ўзнагароджання ў Пецярбург. Яму мроілася, як усе будуць зайздросціць яго поспеху. А ён у парадным мундзіры з узнагародай на шыі будзе размаўляць з самім манархам. Усе будуць ім кланяцца, пытаць адзін у аднаго: а з кім гэта іх імператарская вялікасць так доўга размаўляе? Хто гэта такі важны побач з ім стаіць?

А потым па выпадку яго ўзнагароджання будзе баль. Шляхетныя дамы Пецярбурга пажадаюць танчыць мазурку толькі з ім. А як гэта будзе бачыць яго жонцы? Пасля гэтага яна перастане яго папракаць, што ён яе маладосць загубіў у глушэчы. Дома настане поўны парадак і спыняцца гэтыя істэрыкі і скандалы.

9. Суд

Неўпрыкметку мінуў месяц і надышло сапраўднае лета. Векавы лес поўніўся птушыным спевам. Усе дрэвы сталі ярка-зялёнымі.

Статак разбрыўся па лесе. Свежага корму хапала паўсюль. Разам трымаліся толькі самкі з зубранятамі.

Рыгор са сваім сябрам Рыкам працягвалі несці службу па ахове лесу і зуброў. Штодня паціху абыходзілі ўчастак.

Аднойчы, вярнуўшыся пасля службы дадому, дачакаліся весткі. Малання паведаміла, што прыязджалі два стралкі з галоўнай сядзібы. Прасілі перадаць, што пазаўтра адбудзецца суд па справе аб забойстве зуброў.

На другі ж дзень Рыгор быў у Ціхана. Брат таксама рыхтаваўся да суда і прыезду Рыгора вельмі ўзрадаваўся.

— Малайчына, Рыгорка, што прыехаў. Хадзем у хату.

Ціханава жонка сабрала на стол.

Ціхан пачаў гутарку першым.

— Ты, Рыгор, уважліва слухай, што я буду казаць. Нельга гаварыць, што мы сядзелі ў засадзе. Ты мяне зразумеў?

— Брат, не хвалюйся, усё будзе ў парадку, — усміхаючыся, сказаў Рыгор.

Несумненна, суд, які меў адбыцца, быў вельмі важнай падзеяй для людзей, што самотна жывуць у лесе. Пасля абеду Ціхан выцяпліў лазню, яны памыліся і прывялі сябе ў парадак. Раніцай, перахрысціўшыся, браты крануліся ў дарогу.

Пад’ехалі да галоўнай сядзібы, дзе іх сустрэў новы старшы каравульны. Ад яго яны даведаліся, што былы старшы каравульны сышоў у адстаўку і часова жыве з сям’ёй на сядзібе Шаурава. Забяспечвае парадак па захаванні маёнтка. Бо там адразу ж пасля арышту старога памешчыка адбыўся невялікі бунт. Прыгонныя хацелі падпаліць абшарніцкую сядзібу. Давялося нават страляць. Дзякуй богу, абышлося без ахвяр.

— Жыве наш старшы каравульны, як пан, — з зайздрасцю адзначыў новы начальнік варты.

Неўзабаве на прыступках ганка з’явіўся галоўны распарадчык. Выглядаў ён проста бліскуча. Летні парадны мундзір з аксельбантамі зіхацеў, а яго твар свіціўся. Браты падбеглі да яго і гучна адрапартавалі:

— Ваша высокаблагароддзе гаспадзін обер-фарстмайстар, па вашым распараджэнні прыбылі.

Той, выслухаўшы іх, прыклаў правую руку да брыля, аддаючы чэсць.

— Бачу, малайцы! — і жэстам запрасіў у дом.

Адразу ж накіраваліся ў службовы кабінет. Там на століку стаяла бутэлька каньяку. Обер-фарстмайстар наліў у тры чарачкі. Падняўшы ўверх руку, гучна сказаў:

— Вып’ем за поспех! — адным махам, крэкнуўшы перакуліў чарку ў рот.

Запрошаныя на суд высаджваліся з брычак і разам з галоўным распарадчыкам накіроўваліся ў будынак, дзе навучаліся службе стралкі. Старшы каравульны мітусіўся, на хаду аддаваў распараджэнні стралкам. Да варот пад’язджалі ўсё новыя людзі, іх сустракалі і напраўлялі куды трэба.

Неўзабаве з’явілася карэта з кратамі на вокнах. Коньмі кіраваў жандар. Ззаду, на падножках, трымаючыся рукамі за ручкі, стаялі двое жандараў з шаблямі. За арыштанцкай фурманкай конна пад’ехалі яшчэ чатыры жандары.

Вось жандары адчынілі дзверцы і пачалі выводзіць зняволеных. Першым выйшаў стары пан Шаураў, следам за ім яго ўнук, далей іхні госць і двое іхніх служкаў, усяго пяць чалавек са звязанымі рукамі.

Суд праходзіў у вялікай зале. У яе канцы за сталом сядзелі тры чалавекі ў мантыях. Побач з вялікім сталом быў маленькі, за якім сядзелі два чалавекі з пышнымі бакенбардамі. Перад імі ляжалі лісты паперы, стаялі чарніліцы і ляжалі гусіныя пёры. Перад сталом справа была невялічкая трыбуна, побач з ёй знаходзілася шырокая лава, на якой сядзелі затрыманыя асобы. Па баках стаялі два жандары.

Зала паступова напаўнялася. Наперадзе важна сядзеў обер-фарстмайстар, побач з ім яго жонка і лесапрамысловец Сімунд.

Браты Селіваны нерашуча спыніліся, не ведаючы, дзе ім сесці. Тут да іх падышоў старшы каравульны і правёў да галоўнага распарадчыка.

У трох кроках ад іх знаходзіліся арыштаваныя. Браты з цікаўнасцю іх разглядалі. На тварах падсудных не было і следу былой фанабэрыстасці. Выглядалі яны як пабітыя сабакі. Рыгору стала нават шкада паноў, але ўбачыўшы, як спадылба бліснулі ў яго бок вочы Станіслава, падумаў іншае — заслужылі.

Зала гудзела як пчаліны рой. Неўзабаве адзін з трох суддзяў падняўся, патрос званочкам, дачакаўся, пакуль зала ўціхамірыцца і гучна сказаў:

— Усім устаць, пачынаецца суд! Прашу садзіцца! Першым мае слова галоўны распарадчык пушчы спадар Таран Фёдар Канстанцінавіч.

Обер-фарстмайстар падняўся, паправіў мундзір, рашуча накіраваўся да трыбуны. Дастаў складзены аркуш паперы. Абвёўшы вачыма залу, з важным выглядам распачаў сваю прамову.

Спачатку гаварыў аб Расійскай імперыі і імператары, затым аб важнасці сваёй працы, паступова перайшоў да сутнасці:

— І вось месяц таму ў нас адбыўся дзікі выпадак. Без найвысокага на тое дазволу асобамі, якія сядзяць перад вамі, было арганізавана паляванне на зуброў. Гэтымі асобамі былі застрэлены два зубры. Дзякуючы добра пастаўленай працы па ахове гэтых рэдкіх жывёл чатыры чалавекі былі затрыманы на месцы злачынства. Пад маім кіраўніцтвам было прынята рашэнне аб аглядзе жандарамі маёнтка памешчыка Шаурава. Аказалася, выпадкі палявання на зуброў былі неаднаразовымі. Апытаныя сведкі пацвердзілі гэта. Спадар Шаураў Ян Давыдавіч сем разоў арганізоўваў такія паляванні без найвысокага на тое дазволу. Акрамя таго, мною асабіста, дарэчы, з вялікай цяжкасцю, было ўстаноўлена, што ў 1811 годзе вышэйназванай асобай з мэтай завалодання зямлёй быў арганізаваны падпал пушчы. У выніку пажару пушчы была нанесена непапраўная шкода. Хачу звярнуць вашу ўвагу, што на пажары загінулі падданыя Расійскай імперыі, таксама загінула мноства зуброў і іншых рэдкіх звяроў. Спадзяюся на наш справядлівы суд, асобы, датычныя да злачынства, павінны быць пакараныя. У мяне ўсё.

Два пісарчукі старанна запісвалі.

У зале стаяла цішыня. Обер-фарстмайстар сеў на сваё месца. Раптам хтосьці пачаў пляскаць у ладкі, і ўся зала загучала апладысментамі.

Фёдар Канстанцінавіч падняўся і зрабіў невялічкі паклон.

Зноў зазвінеў званочак і пачуўся гучны голас.

— Папрашу цішыні, суд працягваецца. Наступным выклікаецца стражнік Селіван Ціхан Іванавіч.

Ціхан падняўся і падышоў да трыбуны.

Адзін з трох судзяў пачаў задаваць пытанні:

— Скажыце, калі ласка. Як атрымалася падлавіць парушальнікаў на месцы злачынства?

— Мы з братам неслі службу каля зуброў, а тут побач пачуліся стрэлы, ну мы і пабеглі на гук. Убачылі двух застрэленых зуброў і чатырох чалавек са стрэльбамі. Мы з братам іх і затрымалі.

— Вы можаце нам паказаць гэтых людзей? — спытаў памагаты суддзі, які сядзеў з правага боку.

Ціхан паказаў на чатырох чалавек на лаўцы.

— Скажыце, а як гэта вы ўдвух затрымалі чатырох узброеных людзей.

— Ну, пан суддзя, мы бегаем хутка, а яны не ўмеюць перазарадзіць стрэльбы. — адказаў Ціхан.

— І што, яны не аказалі ніякага супраціву? — запытаў галоўны суддзя.

— Аказалі, вось гэты Шаураў Станіслаў свіснуў мяне па твару бізуном. Мне давялося абараняцца. Вось яшчэ шнар, пане суддзя. А тут акурат іх высокаблагароддзе, обер-фарстмайстар з жандарамі падаспелі.

— Неяк дзіўна атрымліваецца. І вы на месцы, і обер-фарстмайстар з жандарамі побач. Вы што, ведалі аб паляванні загадзя? — нахіліў галаву ўбок галоўны суддзя.

— Так, меркавалі, пане суддзя.

— Адкуль вам стала гэта вядома? Хто вас папярэдзіў?

— Не магу сказаць. Гэты чалавек не жадае, каб аб ім ведалі. Ён таемна дапамагае нам ахоўваць пушчу і зуброў.

— У вас ёсць такія людзі, прозвішча якіх нават суд не можа ведаць? — здзіўлена падняў бровы галоўны суддзя.

— Так, ёсць, але гэта дзяржаўная таямніца. Прозвішчаў гэтых людзей мы назваць не можам. Гэта ўсё дзякуючы обер-фарстмайстру. Фёдар Канстанцінавіч арганізаваў ахову пушчы так, што мы можам затрымаць любога нягодніка на месцы злачынства, — упэўненым голасам сказаў Ціхан.

Пры гэтых словах у обер-фарстмайстра ад здзіўлення падняліся бровы, потым ён зрабіў выгляд, што так і ёсць на самай справе. Калі галоўны суддзя пасля такога адказу Ціхана з запытаннем паглядзеў у яго бок, іх высокаблагароддзе паважна кіўнуў галавою.

У зале адразу зрабілася шумна ад перашэптвання. Рыгор таксама здзіўленна ўтаропіўся на брата.

Суддзя ізноў патрос званочкам. Калі зала аціхла, ён сказаў:

— Тады ўсё зразумела. У суда да вас няма больш пытанняў. Прашу заняць сваё месца.

Суддзя нахіліўся і нешта перамовіўся з памагатымі. Тыя яму сцвярджальна ківалі галавамі. Галоўны суддзя падняўся і абвясціў:

— Суд выходзіць дзеля прыняцця рашэння, перапынак адна гадзіна.

Усе пачалі выходзіць на свежае паветра. Браты таксама выйшлі на вуліцу, аддаліліся ад астатніх.

— Ціхан, ты што там за трыбунай намалоў? Аб якіх таемных людзях ты казаў? Што, Арон наш таемны чалавек? — узрушана шаптаў Рыгор.

Ціхан усміхнуўся.

— Рыгорка, як мне было растлумачыць, што мы так хутка апынуліся на месцы злачынства?

Размаўляючы, браты ўбачылі, што да іх накіроўваецца галоўны распарадчык з жонкай.

Обер-фарстмайстар з задаволенай усмешкай на твары сказаў:

— Ціхан, ты малайчына! Талкова адказваў на пытанні суддзяў. Ім што? Ім толькі дай заблытаць нашага брата. Спрытна ты ім адказваў, няхай ведаюць, што і мы не лыкам шытыя.

У гэты час да іх падбег старшы вартавы і спыніўся поруч.

— Г алубчык, ты прасачы, каб у спадароў суддзяў усяго хапала: і закусіць, і выпіць.

— Слухаюся, ваша высокаблагароддзе, — старшы вартавы пабег назад у памяшканне.

Обер-фарстмайстар звярнуўся да жонкі з паклонам:

— Выбачай, дарагая, у нас служба. Схадзі, пагутары з гасцямі, а мы зоймемся важнымі дзяржаўнымі справамі.

Жонка іх высокаблагароддзя з незадаволеным выглядам накіравалася да мясцовай шляхты.

Обер-фарстмайстар пацёр рукі:

— Ну-с, маладыя людзі, пакуль перапынак, пойдзем да мяне ў кабінет.

У кабінеце галоўны распарадчык напоўніў тры чаркі.

— Спрытна ты прыдумаў. Таемна, значыць інкогніта! Яны лічаць, што мы тут сякерай голімся, — усміхаючыся, задаволена разважаў галоўны распарадчык. — Мяркую, цяпер, пасля гэтых слоў надоўга адаб’ём жаданне страляць зуброў. Ціхан, ты колькі гадоў працуеш стражнікам?

— Ваша высокаблагароддзе, два гады стралком і сем гадоў стражнікам.

— Праз месяц старшы стражнік сыходзіць у адстаўку, так што за гэты месяц ты павінен прыняць у яго справы. Мне патрэбны энергічныя людзі, а то гэтыя разгультаіліся. Гарэлку навучыліся піць. Лымары, адным словам.

Паселішся з сям’ёй, а я на цябе падрыхтую неабходныя паперы, — сказаў оберфарстмайстар і звярнуўся да Рыгора. — Ты, Рыгор, пакуль свой абход пакінь, паступіш у распараджэнне адмыслоўцаў з Пецярбурга. Яны ўжо прыступілі да працы, і ты прасочыш, каб не зрабілі вялікай шкоды лесу. Я адзін не магу за ўсім усачыць.

Напрыканцы суда адзін з трох суддзяў зачытаў прынятае рашэнне.

— Падсудныя, вы прызнаяце сябе вінаватымі ў пералічаных злачынствах? — спытаў галоўны суддзя.

Злачынцы ўслых прызналі сваю віну.

— На падставе судовага кодэкса Расійскай імперыі, дбайным правядзенні следства і ўсебаковага вывучэння справы, суд пастанаўляе прызнаць усіх вінаватымі і прызначыць пакаранне.

Далей пералічвалася, якое пакаранне панясе кожны. З прамовы суддзі вынікала, што ў сувязі з тым, што абодва прыганятыя былі людзьмі прымусовымі і самі не стралялі, а толькі аказвалі садзейнічанне злачынству, ім прызначалася толькі выплата штрафу пяцьсот рублёў кожнаму. Госцю маладога паніча за забойства зубра прызначылі штраф у памеры дзве тысячы рублёў. Пасля выплаты гэтых трох належала вызваліць з-пад варты.

Шаураў Станіслаў за арганізацыю палявання, учыненне смерці зубру, аказанне супраціву пры затрыманні прысуджаўся да выплаты штрафу ў памеры дзвюх тысяч рублёў і да пяці гадоў катаргі.

Стары памешчык Шаураў Ян Давыдавіч за неаднаразовае паляванне на зуброў і арганізацыю падпальвання пушчы, што стала прычынай смерці людзей і рэдкіх звяроў, пазбаўляўся дваранскага саслоўя і прысуджаўся да пажыццёвай катаргі.

Маёнтак памешчыка Шаурава з зямлёй і шасцюстамі душ прыгонных адыходзіў у казну Расійскай імперыі. Часова, да распараджэння, маёнтак будзе знаходзіцца пад юрысдыкцыяй адміністрацыі пушчы.

Галоўнаму распарадчыку пушчы Тарану Фёдару Канстанцінавічу, стражніку Селівану Ціхану, стражніку Селівану Рыгору, а таксама неўстаноўленай асобе, якая аказала садзейнічанне ў затрыманні злачынцаў, належала выплаціць узнагароду з казначэйства ў памеры дзвесце рублёў кожнаму.

Пасля вынясення прысуду пакараным на вачах у залы жандары надзелі на ногі і рукі жалезныя кайданы. У гэты момант на падсудных было страшна глядзець. Жандары вывелі асуджаных з залы ў арыштанцкую карэту. Суд закончыўся.

Обер-фарстмайстар правёў суддзяў да брычкі, якая адразу ж пакаціла ў Г ародню. Іх высокаблагароддзе развітаўся з запрошанай на суд тутэйшай шляхтай. Яны рассаджваліся па брычках і адпраўляліся ў розныя бакі.

Ціхан і Рыгор стаялі наводдаль і абмяркоўвалі рашэнне суда. Іх гутарку перапыніў обер-фарстмайстар. Ён запрасіў зайсці да скарбніка і атрымаць належныя ўзнагароды. Але як аддаць грошы «неўстаноўленай» асобе? Г алоўны распарадчык рашуча напісаў у ведамасці сваё прозвішча і распісаўся, а грошы працягнуў Рыгору.

— Лічу, ты ведаеш, каму належаць гэтыя грошы... Ад мяне асабіста перадай падзяку...

— Не турбуйцеся, ваша высокаблагароддзе, перадам усё да капейкі, — сказаў Рыгор.

— А цяпер пойдзем на сабакарню, — загадкава ўсміхнуўся галоўны распарадчык.

Насустрач ім выйшаў Яўстафій. У вялікім лазовым кошыку вынес белых з шэрымі плямкамі семярых шчанюкоў.

Іх высокаблагароддзе з усмешкай прапанаваў:

— Ёсць такі звычай. Уладальніку сабакі належыць адзін шчанюк на выбар.

Рыгор нахіліўся і без вагання дастаў з кошыка ўпадабанага шчанюка, асцярожна засунуў за пазуху. Там адразу ж стала мокра, але Рыгор не падаў выгляду.

Іх высокаблагароддзе нахіліўся, узяў яшчэ аднаго шчанюка і працягнуў Ціхану. Ціхан з захапленнем у вачах прыняў падарунак.

— Усё, цяпер вяртайцеся дадому, але на днях вас чакаю ў сябе.

Браты, прыклаўшы да фуражак рукі, адрапартавалі.

Дадому вярталіся ў прыўзнятым настроі. Рыгор распавёў Ціхану, як загінуў на пажары муж бабулі Марфы — Глеб.

— Ну вось, мы з табой, Рыгорка, і адпомсцілі за Глеба і іншых стражнікаў. Што ты думаеш з нагоды прапановы галоўнага рапарадчыка?

— Не ведаю. Мне не хацелася б пакідаць свой абход. Хтосьці чужы знойдзе і дуб, і святы камень, — з непакоем у вачах сказаў Рыгор.

— Тваім абходам займуся я. За гэта ты не хвалюйся. Сімунду не патрапіць ніводнага лішняга дрэва. Ледзь што, адразу паведамляй мне, а я знайду спосаб процістаяць лесазаводчыку, — усміхнуўся Ціхан і працягваў далей. — Галоўнаму спадабалася ідэя з таемнымі ахоўнікамі пушчы. Нябось, цяпер сядзіць і штабнуе ў Пецярбург пасланне — выкладае сваю новую думку. Больш нічога яму ўводзіць у вушы не трэба — досыць з яго. Трэба толькі прасачыць, каб ён не абабраў пушчу перад канцом сваёй службы. Хутка прыйдзе новы обер-фарстмайстар. Неабходна падрыхтавацца да яго прыходу, усюды паставіць сваіх надзейных людзей. Трэба параіцца з бацькам, ён падкажа, як зрабіць лепш для пушчы, — сур’ёзным голасам разважаў Ціхан.

— Разумны ты ў мяне брат, толькі не заганарыся на новай пасадзе. А то яшчэ перастанеш вітацца, і жонка твая каб не задрала нос, — адначасова здзекліва і жартаўліва сказаў Рыгор.

Браты зарагаталі, абняліся, і кожны накіраваўся ў свой бок.

Раніцай наступнага дня Рыгор прачнуўся крыху раней, паведаміў жонцы, што яму тэрмінова трэба ехаць да бацькі ў селішча. Малання прыгатавала сняданак, і ён разам з Рыкам адправіўся ў дарогу.

Спачатку пад’ехаў да карчмы Арона. Арон узрадавана выскачыў насустрач.

— Заходзь, Рыгорка, даўно цябе не было. Давай, садзіся, распавядзі якія навіны?

Стражнік папрасіў зачыніць дзверы. Арон зачыніў дзверы і прысеў насупраць стражніка. Той моўчкі дастаў з-за пазухі грошы. Пералічыўшы, паклаў на стол перад яўрэем.

Арон, не зводзячы з грошай вачэй, сказаў:

— Не крыўдзі мяне. Я табе ўжо казаў, грошай не вазьму.

— Дзядзька Арон, а гэта не мае грошы, а вашы. 1х вам перадало казначэйства...

Рыгор падрабязна распавёў карчмару пра суд. Арон жвава ўскочыў, падбег да сцяны і, хістаючыся, пачаў нешта манатонна гаварыць на незразумелай мове. Працягвалася гэта некалькі хвілін. Потым вярнуўся да стала, узяў грошы і схаваў іх за пазуху. Падбег да стражніка, схапіў яго рукі і пачаў іх цалаваць.

Рыгору стала няёмка, ён выхапіў рукі і абняў яўрэя, той ціха заплакаў.

— Супакойцеся, дзядзька Арон.

— Гэта нічога, гэта слёзы шчасця. Гэтых грошай хопіць, каб даць адукацыю Мошцы, — задумаўшыся, пачаў калыхаць галавой з боку ў бок.

— Трэба яшчэ адведаць бацьку, паеду да яго. Дзякуй за пачастунак, — Рыгор пачаў уставаць з-за стала.

Яўрэй замітусіўся.

— Дзякуй табе. Ты мяне выратаваў. Хадзем, пазнаёмлю цябе з Мошкай.

— Іншым разам, дзядзька Арон...

— Так, я разумею, я ўсё разумею. Заходзь да мяне як мага часцей, нават сярод ночы заходзь, добры чалавек, слухай Рыгор, а я пазнаў ваш сакрэт!

— Які сакрэт? — спалохана спытаў стражнік.

— Сакрэт вашай цудоўнай гарэлкі, — сказаў яўрэй

— Ну, і што гэта за сакрэт? — з палёгкай усміхнуўся стражнік.

— Мясцовыя ўмельцы гарэлку настойваюць на зуброўцы, — таямніча, з захапленнем гаварыў Арон. — Дык вось, калі правільна падабраць градус і правільна настаяць, то і адна чарачка развязвае язык падарожнаму люду любога саслоўя.

— Дзядзька Арон, мы даўно гэтыя напоі падсоўваем заезджым на паляванні. Гэта сапраўды языкі развязваюцца адразу ж, — пацвердзіў здагадку яўрэя Рыгор.

Праз некаторы час стражнік пад’ехаў да бацькавай хаты. Убачыў прывязанага каня Ціхана, зайшоў у хату. За сталом сядзелі бацька і Ціхан. На бацькавых губах блукала ўсмешка.

— Рыгор, я ўжо ўсё ведаю. Вы з Ціханам малайцы. Нават не магу паверыць, што так добра ў вас атрымалася.

Было выразна бачна, што Ян ганарыцца сынамі. А яшчэ больш за ўсё яго радавала, што яны ездзяць да яго раіцца. Добра, што яны хвалююцца за справу так, як калісьці ён. Бацькавы вочы свіціліся ад радасці. У сваіх сынах ён бачыў сябе маладога. Справа пушчы і зуброў у надзейных руках. Значыць, здолеў пасеяць у іх душах разумнае, выканаў галоўны бацькоўскі абавязак, выгадаваў сапраўдных мужчын.

10. Сварка

Праз тыдзень да Рыгора прыехаў брат. Мундзір старшага стражніка зіхацеў срэбнымі гузікамі.

Браты зайшлі ў хату. Ціхан распавёў, як пасяліўся ў хаце, дзе раней пражываў начальнік варты, як цэлы тыдзень аб’язджаў пушчу. На таксацыі пушчы задзейнічаныя сотні людзей. Як і меркаваў бацька, у гэтай справе замешаны лесапрамысловец Сімунд. Яго людзі ўжо вывозілі шмат драўніны на тартак.

— Так што, Рыгор, заўтра правяраем прасекі. Выязджаем на тыдзень, заадно і праверым обер-фарстмайстра. Справа вось у чым. Прасекі павінны быць пэўнай шырыні. Атрымліваецца, Сімунду трэба толькі вывозіць гатовую драўніну. Але гэтага яму мала. Як толькі ён бачыць добрае дрэва побач з прасекай, яго людзі тут жа спілоўваюць яго. Мы і падлічым, колькі лесу ён вывез незаконна. Складзем паперу і падамо галоўнаму распарадчыку, — дзелавіта тлумачыў Ціхан. — Што ён скажа?!

Раніцай браты накіраваліся да месца высечкі. Ехалі праз усю пушчу. Дабраліся толькі адвячоркам.

Пракладка прасек ішла поўным ходам. Насустрач, адзін за адным цягнуліся вазы лесу. Было заўважна, што Сімунд набраў процьму людзей з фурманкамі.

Браты начавалі разам з рабочымі і навукоўцамі з Пецярбурга. Апошнія былі здзіўленыя прыгажосцю лесу. Яны бывалі ў розных месцах на прасторах Расійскай імперыі, але такога векавога і дрымучага лесу не сустракалі нават у Сібіры.

— Рука не паднімаецца валіць трохсот-, двухсотгадовых прыгажуноў, — выказаўся адзін з іх. — Трэба захаваць пушчу для нашчадкаў.

Прыезджыя паскардзіліся, што не чакалі такой шчыльнасці векавых дрэў і турбаваліся за тэрміны выканання загаду міністра дзяржаўнай маёмасці, бо на ўсю таксацыю пушчы быў адведзены толькі адзін год.

Раніцай браты сталі лічыць уздоўж прасек пянькі. Ціхан ўсё запісваў.

Калі вярталіся на абед, пачулі шум і гам. На дарозе назбіралася вялікая колькасць пустых фурманак. Коні храплі, станавіліся на дыбкі, кідаліся ўбакі. Вазніцы лаяліся, не ведаючы, што рабіць.

Браты пад’ехалі бліжэй. Аказалася, што на прасеку выйшаў статак зуброў. Лесарубы пакідалі сякеры, разбегліся ў розныя бакі. Кожны з іх гатоў быў залезці ад страху на дрэва.

Браты спешыліся.

— Хто з вас старэйшы, падыдзіце да мяне? — гучна, каб чулі, сказаў Ціхан.

Да яго падышлі некалькі чалавек.

— Слухайце мяне ўважліва. Разварочвайце фурманкі і едзьце дадому. Прыедзеце сюды праз тры, чатыры дні. Бо цяпер сячэм прасеку праз лісцвяны лес, дзе шмат асін, і зубры адсюль не сыдуць. Калі мінуем гэты ўчастак, вы спакойна забярэце дзелавую драўніну. Цяпер зубры могуць раззлавацца і пачаць вас і коней атакаваць. Усім ясна?

— Ясна, — бліснуў вачыма адзін з прысутных. — Толькі як на гэта паглядзіць пан Сімунд. Вернемся парожнімі — будзе нас моцна лаяць.

— Скажыце, што гэта распараджэнне старшага стражніка, — патлумачыў Ціхан.

— Можа, стрэліць у паветра і яны сыдуць? — з асцярогай у голасе сказаў адзін з вазніц.

— На, стрэльні, паглядзім, што ад цябе застанецца, — здзекліва прапанаваў Ціхан, здымаючы з пляча стрэльбу.

— Не, лепш я паеду на печы з бабай паляжу, — усміхнуўся вазніца.

Рабочыя ж, з асцярогай пазіраючы ў бок зуброў, распачалі працу.

Зубры ніколькі гэтым не трывожыліся, стаялі і здалёк глядзелі, як секліся дрэвы. Толькі паварочвалі галовы, калі чарговае дрэва з трэскам і грукатам падала на зямлю. Браты нацягалі ім асінавых галінак і верхавін. Зубры з задавальненнем елі нарыхтаваны корм, толькі часам патрэсвалі галовамі, адмахваючыся ад назойлівых камароў і гізоў.

Калі ноччу ўсе леглі спаць, стражнікі неслі варту. Статак зуброў таксама размясціўся на начлег каля кучы нарыхтаванага галля. За ноч зубры аб’елі лісце і зніклі ў лесе таксама нечакана, як і з’явіліся.

Увечары каля кастра Ціхан і Рыгор разгаварыліся з адмыслоўцамі з Пецярбурга. Ціхан высветліў колькі вёрст ужо зроблена. Усё дбайна запісаў. Старшы адмысловец збіраўся раніцай ехаць з дакладам да обер-фарстмайстра. Браты таксама вырашылі з’ездзіць у цэнтральную сядзібу.

Разам пад’ехалі да хаты галоўнага распарадчыка пушчы. Обер-фарстмайстар запрасіў іх у свой працоўны кабінет. Першым дакладваў аб праведзенай працы галоўны адмысловец з Пецярбурга. Распавёў пры гэтым аб нечаканай перашкодзе — з’яўленні статка зуброў. Не забыўся падзякаваць Ціхану і Рыгору за дапамогу. У канцы ён сказаў, што адстаюць ад графіка.

Галоўны распарадчык спытаў:

— Што трэба зрабіць, каб паскорыць працу?

— Неабходна дадаткова наняць людзей, — рашуча сказаў адмысловец.

— А дзе іх узяць? — цяжка ўздыхнуў Фёдар Канстанцінавіч.

Пасля гутаркі з галоўным адмыслоўцам ён звярнуўся да братоў:

— А ў вас да мяне якія пытанні?

Ціхан падаў складзены ліст паперы.

— Няхай лесапрамысловец Сімунд частку сваіх людзей паставіць на высечку прасек. А то ён спілоўвае дрэвы побач з прасекамі. Акрамя таго, ён забірае толькі дзелавую драўніну, а танкамер і верхавіны пакідае. Можна запрасіць прыгонных. Няхай гэты танкамер бясплатна забіраюць сабе і свайму памешчыку на дровы. За гэта адпрацуюць некалькі дзён. Менш будзе крадзяжу. Які сэнс красці і рызыкаваць, калі можна проста так прыехаць і нагрузіць гатовых дроў.

З прапановамі Ціхана было цяжка не пагадзіцца. Зрабіўшы невялікую паўзу для абдумвання, Фёдар Канстанцінавіч устрывожана заявіў:

— Так-так, ты маеш рацыю. Трэба прымаць меры. Гэты Сімунд можа стварыць нам праблему. Дзякую за пільнасць, вельмі табе ўдзячны. Я асабіста з ім перамоўлюся. Лічу, такое з яго боку больш не паўторыцца. Яшчэ раз дзякую за службу, — і працягнуў Ціхану руку для поціску.

Ціхан выйшаў з хаты обер-фарстмайстра з усмешкай на твары.

— Хадзем, Рыгор, абедаць, заадно і агледзіш маё новае жыллё.

Пасля сыходу Ціхана обер-фарстмайстар панёсся на брычцы да пільні лесапрамыслоўца Сімунда. Заспеў яго на падворку ля здвоеных адмысловых фурманак, нагружаных доўгімі стваламі карабельных хвой. Побач з ім знаходзіліся пакупнікі — немцы.

Галоўны распарадчык прывітаўся і сказаў:

— Спадар Сімунд, вы мне патрэбныя для гутаркі.

Той, нешта сказаў купцам па-нямецку, яны заківалі галовамі.

— Прашу вас у кантору, у мяне таксама да вас ёсць пытанні, сказаў замежны лесапрамысловец.

— Не! Гутарка будзе доўгай. Мы павінны яе весці толькі там, дзе нас не змогуць пачуць. Лепш дома, — адказаў галоўны распарадчык.

— Зразумела! Пачакайце хвіліначку. Я аддам некаторыя распараджэнні. Мы пад’едзем да мяне, заадно разам і перакусім, прапанаваў Сімунд.

Праз некаторы час дзве брычкі падкацілі да ганка сядзібы Сімунда.

Прайшлі ў вялікую сталовую. Апранутая ў прыгожыя ліўрэі прыслуга накрывала стол да абеду. Посуд быў з чыстага срэбра. Бляск і раскоша так і рэзалі вочы обер-фарстмайстра.

Калі стол накрылі, застаўся толькі адзін чалавек з прыслугі.

Галоўны распарадчык кіўнуў у бок ганарлівага служкі.

— Папрасі і яго пакінуць нас.

— Няма такой патрэбы. Пры ім можна вольна гаварыць, ён італьянец і ні чорта не разумее. Толькі тыдзень назад як прыбыў з Італіі.

Распарадчык дастаў складзены ліст паперы і моўчкі паклаў перад Сімундам.

— Што гэта? — спытаў лесапрамысловец.

— У гэтай паперчыне пералічаныя ствалы, якія зрэзалі твае людзі побач з прасекай, — гледзячы проста ў вочы сказаў галоўны распарадчык.

— Падумаеш, зрэзалі пару дрэў збоку, — з’едліва ўсміхнуўся лесапрамысловец.

— Прачытай, колькі там напісана. Вельмі многа, настойваў оберфарстмайстар.

— Хто гэтую паперу склаў? ужо без усмешкі спытаў Сімунд.

— Якая розніца, хто склаў? сказаў, як адрэзаў, галоўны распарадчык.

— У мяне таксама ёсць прэтэнзія да цябе, — нахмурыў бровы лесапрамысловец. — Твой новы старшы стражнік не дазволіў маім людзям вывозіць лес з-за зуброў. Што, іх нельга было прагнаць? Я нясу страты, для мяне кожны дзень дарагі. Неадкладна прыбяры яго з гэтай пасады. Хай не блытаецца ў нас пад нагамі.

— Не, я прыбіраць яго не буду, ён ужо некалькі разоў мяне выручаў, — адказаў Фёдар Канстанцінавіч.

— Падазраю, што гэтая папера — яго рук справа, — яхідна прыжмурыў вочы лесапрамысловец.

— Спадар Сімунд, твае людзі сёння могуць ехаць і забіраць драўніну з прасекі. Зубры сышлі. Я толькі прашу, каб больш яны не кралі драўніну, а забіралі толькі з прасек. Ты разумееш, што мы можам пагарэць абодва? — раззлавана басіў галоўны распарадчык.

— Але ў мяне шмат заказаў на карабельную хвою. Ты ж сам бачыў поруч тартака. Прыехалі немцы з Гамбурга. Гэта ж грошы, вялікія грошы! І калі мае людзі спілуюць пару прыгожых хвой побач з прасекай, няўжо нешта здарыцца? Я табе добра плачу, больш, чым плаціць табе твой любімы цар. І будзь добры, дапамагай мне, — адкінуўся на спінку мяккага крэсла лесапрамысловец.

Ад гэтых слоў у галоўнага распарадчыка знік апетыт. Ён адклаў двузубы відэлец.

Сімунд, не звяртаючы ўвагі, нахіліўся і з задавальненнем аплятаў сакавітае мяса, запіваючы чырвоным італьянскім віном, быццам нічога не здарылася.

Обер-фарстмайстар з жахам зразумеў, у якім становішчы апынуўся. З аднаго боку гонар, кар’ера, узнагароды, поспех, аб якім ён толькі што, да прыходу сюды, марыў, з іншага — ганебнае выгнанне са службы. Нават з такой пасады, якую ён дагэтуль займаў. Са здранцвення яго вывелі словы Сімунда.

— Можа, твайму новаму старшаму стражніку грошай даць? —ускінуў галаву Сімунд.

— Ён іх не возьме, — скрывіўся галоўны распарадчык.

— А калі многа даць? — працягваў настойваць Сімунд.

— Ён і многа не возьме, — махнуў рукою галоўны распарадчык. — Нават не думай і не спрабуй прапаноўваць, гэтым толькі пагоршым наша становішча. Няўжо ты не разумееш, што слых аб тваім крадзяжы можа дайсці да Пецярбурга? І тады я з ганьбай вылечу, а ты пазбавішся канцэсіі, — пагрозліва нахіліўся над сталом обер-фарстмайстар.

— Галубчык, не я краду, а мы крадзём разам! — яхідна ўсміхаючыся, заўважыў Сімунд. З-пад ягоных бялявых броваў насцярожана зыркалі шэрыя вочы.

Ад гэтых слоў у обер-фарстмайстра на лбе выступіў халодны пот, дыханне зрабілася сіпатым.

— Я спраўна плачу падатак у вашу казну, — працягваў Сімунд. — У мяне кантракты і тэрміны, а твае людзі — гэта твой галаўны боль. Калі жадаеш атрымліваць грошы, дзейнічай. Заткні раты ўсім, нават сваім адмыслоўцам з Пецярбурга. Мяне не цікавіць, як ты гэта зробіш. Ха-ха, пазбавяць канцэсіі, напалохаў мяне. Пазбавяць, ну і што? Я і так збіраюся з’ехаць. Гэта майму бацьку падабалася тут сядзець у глухмені і захапляцца цнатлівай прыродай. Я не збіраюся тут карміць камароў да смерці як бацька.

Пабарвавеўшы ад злосці, обер-фарстмайстар адкінуў сурвэтку і ўскочыў на ногі:

— А ў Сібір! На катаргу! Не жадаеце, спадар Сімунд? — нечакана загарлапаніў ён на ўсю хату так, што ў служкі ад спалоху з рук выпаў паднос і загрымеў на мазаічнай падлозе.

Адкінуўшы нагой крэсла, галоўны распарадчык хутка накіраваўся да дзвярэй. Не чакаючы, калі яму расчыняць іх, ён шыбануў плячом. Тыя з грукатам адчынілася, дзвярная клямка, гучна бомкаючы, паляцела на падлогу.

— У Сібір! На катаргу! Згнаю! — неслася ў вестыбюлі.

— Мядзведзь! — услед гукнуў Сімунд, пераходзячы на італьянскую мову. — Дурны рускі мядзведзь!

Хуткім крокам обер-фарстмайстар перасёк двор і ўскочыў у брычку.

— Дадому, хутка!

Дрымотны кучар хацеў жарнуць каня, але не разлічыў, і пуга заматалася за аглоблю. Бачачы, што обер-фарстмайстар моцна ўзлаваны, кулём саскочыў з козлаў, разматаў пугу, і брычка панеслася.

У двары Ціхан выпраўляў Рыгора. Вуліцай, міма іх, ляцела брычка. Конь нёсся наўскач; у брычцы з перакошаным ад злосці тварам сядзеў галоўны распарадчык пушчы.

— Нешта здарылася? — здзіўлена спытаў Ціхана Рыгор.

— Палаяўся, мусіць, з Сімундам, або не падзялілі грошы. Не звяртай увагі, едзь дадому, — устрывожана адказаў Ціхан.

Пад’ехаўшы да дома, галоўны распарадчык узляцеў на ганак. Адкрыў дзверы і спаткаў жонку.

Тая пачала, як заўсёды, незадаволена бурчэць:

— Ты дзе ездзіш? Колькі можна чакаць? Абед ужо астыў, будзеш есці халодны.

— Пайшла прэч! Дурніца! — груба адпіхнуўшы жонку, накіраваўся ў кабінет, за сабой гучна ляснуў дзвярыма.

Жонка ад такіх паводзін мужа проста аслупянела. Гэта было першы раз за ўсе гады сумеснага жыцця. Гэта яна кожны дзень магла закатваць істэрыкі мужу. Такім яна яго яшчэ не бачыла. Пастаяўшы хвіліну ў разгубленасці, ціха пайшла да сабе, асцярожна, каб не ляснуць, прычыніла дзверы.

Крыўда перапаўняла яе сэрца. Яна прысвяціла сваё жыццё гэтаму нахабніку. Яна, якая сваёй стройнай постаццю і загадкавай усмешкай турбавала сэрцы знакамітых франтаў Пецярбурга. Яе нястрымная фантазія малявала карціны помсты мужу.

І навошта я толькі выйшла замуж за гэтага нячулага чалавека? Як толькі ён перад шлюбам паведаміў аб новым прызначэнні ў Белавежскую пушчу, трэба было збегчы з царквы. Выходзячы замуж, спадзявалася застацца жыць у Пецярбургу. Зусім не збіралася жыць сярод пнёў. Спыняла толькі адсутнасць сродкаў. Грошай, якія прыносіў бацька са службы, катастрафічна бракавала — усё ішло на ўборы. Яна хацела наведваць тэатры, балі, а даводзіцца нявылазна сядзець у гэтых карчах. Не, так не пойдзе, далей сядзець тут пад замком немагчыма. Хуткім часам з’еду ў сталіцу, знайду багатага прыхільніка і акунуся з галавой у сапраўднае жыццё. А гэты нахабнік яшчэ на каленях прыпаўзе і будзе маліць вярнуцца.

У парыве гневу яна страціла дзве самыя лепшыя якасці жанчыны: сарамлівасць і пачуццё ўласнай годнасці. Розумавыя довады знішчаліся палётам фантазій і стварэннем ілюзій. Да самай раніцы яна малявала карціны помсты мужу, шчыра абураючыся і захлёбваючыся ад крыўды.

Галоўны распарадчык адкаркаваў бутэльку каньяку. Проста з яе пачаў піць. Моцны напой абпальваў глотку. Мозг ліхаманкава працаваў. Што рабіць?.. Што рабіць?.. Толькі заўчора адправіў фельд’егерам справаздачу ў Пецярбург. Падрабязную справаздача аб бліскуча праведзенай, як яму здавалася, працы, а тут усё бурыцца. Гэты спрытняк Сімунд са сваёй прагнасцю можа зблытаць яго планы. А яшчэ ўчора здаваўся лепшым сябрам. Якія ж бываюць людзі!..

А гэтыя з Пецярбурга таксама могуць быць дасланыя прасачыць за парадкам. Данясуць, абавязкова данясуць! Малайчына Ціхан, своечасова падказаў. Трэба брацца за працу, трэба наводзіць належны парадак. Вакол адны злодзеі і даносчыкі.

Гэх. І навошта паслухаўся гэтага прайдзісвета Сімунда. Вось балван, толькі пяць гадоў засталося, і сышоў бы ціха ў адстаўку. Дык не ж, ляснуў з вялікага розуму ў Пецярбургу, што нядрэнна было б правесці таксацыю пушчы, а тыя і пагадзіліся. Даслалі людзей з Пецярбурга. Дзеля чаго я паслухаўся гэтага замежніка?

Няма чаго Бога гнявіць, грошай трохі назапасіў. Калі не мантачыць, хапіла б на астатнія гады, яшчэ б і дзецям засталося. А не — мала. Вось нячысцік паблытаў. А зараз, калі данясуць, можна і на катаргу загрымець.

Обер-фарстмайстар яшчэ адсярбнуў з бутэлькі.

Нуда і страх не праходзілі, а яшчэ толькі больш узмацніліся.

Абхапіўшы аберуч галаву, галоўны распарадчык сядзеў за сталом.

Як выйсці з гэтага становішча? Выказаць усё на паперы і адправіць у Пецярбург? Могуць сказаць, чаму не прымаў ніякіх мер? Забараніць Сімунду вывозіць драўніну, — таксама дрэнна, можа не аддаць грошы. Навошта я, дурань, частку грошай пакінуў у яго на захоўванне. Думаў, што ён прыстойны чалавек. Цяпер яны сапраўды беззваротна знікнуць.

Цяпер робіцца ясна, для чаго яму патрэбныя прасекі. Яму прасекі патрэбныя, каб дабрацца да ўсёй пушчы. Увесь лес бясплатна аддай, гатовыя бярвёны, — усё роўна будзе мала. Вось шэльма, а не чалавек.

Фёдар Канстанцінавіч збянтэжана шныраў вачыма ў цемры.

Стары Сімунд сабе такога не дазваляў, хоць трохі сумленне меў. А яго сын, гэты малады нахабнік, і на грош яго не мае. Цяпер хоць і позна, але ўсё з ім высветлілася.

Трохі супакоіўшыся, галоўны распарадчык стаў думаць пра людзей з Пецярбурга. Данясуць, ці не данясуць на яго свайму вышэйстаячаму начальству. Аб мясцовых, сваіх падпарадкаваных ён і думкі такой не дапускаў. Ад свайго папярэдніка чуў — гэтыя беларусы сваіх не прадаюць і не выдаюць.

Чамусьці ўзгадаўся выпадак з канакрадам. Сяляне злавілі яго і павесілі.

Пачалося следства. Пад дрэвам, па слядах, відаць, што вешалі канакрада натоўпам. Другі год шукаюць жандары, хто гэта зрабіў. Усё насельніцтва выклікалася на допыт — дарэмна. Усе адказваюць аднолькава. Павешанага канакрада бачыў, як вешалі — бачыў, а хто павесіў.

Жывуць гэтыя беларусы, як каралі. Нават дзвярных замкоў няма. Сыходзяць з хаты, звычайны вярбовы дубчык засунуць за клямку дзвярэй — і ўсё, увесь замок. Ніхто чужы ў хату ніколі не зойдзе. Цудоўныя, прыстойныя людзі, праблем з імі ніякіх. Толькі дровы нарыхтоўваюць без запытання, але бяруць высмаглыя, паваленыя ветрам дрэвы. Гэта ў іх не лічыцца крадзяжом. Нават лаяцца язык не паварочваецца. Шкоды лесу ад узятага старога, засохлага дрэва няма. А калі трэба спілаваць добры лес на будову жылля, то заўсёды прыходзяць і пытаюць дазволу. Пакажыце, якія дрэвы можна спілаваць? Не тое, што гэты прайдзісвет Сімунд.

Змрочныя, маркотныя думкі апаноўвалі яго.

Жонка яму, вядома, трапілася ого-го! Калі сватаўся да яе, ягнём прыкінулася — такая ласкавая, далікатная. А як ажаніўся — усё ёй не так, усё дрэнна. Раней хоць іншых саромелася, а цяпер. Цэлымі днямі нічога не робіць, толькі чытае французскія раманы. Уявіла сябе чорт ведае кім.

Яе бацька простым, дробным службоўцам у судзе быў. Пасаг за дачкой даў які? Смешна сказаць, капейкі. Толькі і ўмеў з важным выглядам сказаць: — «Устаць! Суд ідзе!»

Обер-фарстмайстар праседзеў у цемры ўсю ноч. На многае яму адкрыліся вочы, і цяпер на ўсё глядзеў інакш. Выхаду са становішча, якое стварылася, ён не бачыў, але ўсвядоміў, што трэба шмат у сваім жыцці змяніць, так працягвацца не можа.

Толькі пад раніцу яго змарыў сон; заснуў седзячы за сталом.

Пасля сыходу обер-фарстмайстара Сімунд быў таксама моцна раз’юшаны.

Што за дзікія людзі, гэтыя славяне? Як яго бацька гэтулькі гадоў мог пражыць сярод іх? І завошта ён іх любіў? Усё казаў мне ў дзяцінстве: глядзі сын, такога лесу і такіх дзіўных людзей ты ў нас не сустрэнеш.

Што добрага ён знайшоў у гэтым дрымучым лесе? Высекчы яго цалкам трэба, хоць нейкая карысць будзе. У Еўропе можна ўзяць за дубы і карабельныя хвоі вялікія грошы.

А гэты нахабнік нічога не робіць, а грошы атрымліваць хоча. Яму што, лесу шкада, гэта ж не яго ўласны, а казённы.

Рускія ходзяць па золаце, а лянуюцца нагнуцца і падабраць. Берагуць нічыйны лес, як свой. Зуброў, бачыш, ім трэба захаваць. Каму патрэбныя гэтыя бескарысныя жывёлы?

Ён, гэты надзьмуты фазан обер-фарстмайстар, няўжо не разумее, што яго грошы ў мяне, вось за іх я і магу наняць дадаткова людзей. Больш ён у мяне меднай манеты не атрымае. Дзікун! Нагрубіяніў, дзверы ў сталовай зламаў. Усё гэта трэба ўлічыць і адлічыць з яго сумы. Добра, што гэтыя дзікуны не ведаюць сапраўдны кошт, за які іх лес прадаю. Да пятага калена дзецям і ўнукам хопіць сродкаў жыць у раскошы.

11. Выратаванне пушчанскай таямніцы

Наступнага дня раніцай, прывёўшы сябе ў парадак, обер-фарстмайстар распарадзіўся тэрмінова паклікаць старшага стражніка.

За абедам яны абмеркавалі справы ў іх гаспадарцы. Фёдар Канстанцінавіч прапанаваў аб’ехаць бліжэйшыя маёнткі. Падгаварыць іх уласнікаў на ўзаемавыгадных умовах удзельнічаць у таксацыі пушчы. Пачаць трэба з маёнткаў, размешчаных там, дзе прасекі ўжо зробленыя.

— Адкладваць нельга — заўтра і распачнём аб’езд, — з вялікай заклапочанасцю падагульніў размову галоўны распарадчык.

Раніцай яны рушылі ў дарогу. Фёдар Канстанцінавіч пасадзіў Ціхана ў сваю прыгожую рысорную брычку. Іх суправаджаў эскорт з чатырох стралкоў.

Дарогай спыняліся агледзець гатовыя прасекі. Ды і што там было спыняцца?! Фёдар Канстанцінавіч застаўся незадаволены. Вакол валялася галлё, пакінутае пасля ачысткі дзелавой драўніны, а галоўнае, — процьма паваленых тоўстых асін, бяроз, вольхі.

Ціхан паказаў пянькі карабельных хвой побач з прасекамі.

— Так, бачу, — скрушна ківаў галавою обер-фарстмайстар. — Сімунд не спіць. Цяпер я ў гэтым пераканаўся асабіста, — цяжка ўздыхнуў ён. — Выбірае лепшае, астатняе кідае...

Ціхан пры гэтых словах усміхнуўся. Успомніў, як з братам перадражнівалі іх высокаблагароддзе.

Далей іх шлях ляжаў на сядзібы памешчыкаў.

Прымалі ветліва, як дарагіх госцей. Запрашалі перакусіць. Усе без выключэння былі рады магчымасці набраць дроў. За кожным разам пры такіх гутарках галоўны распарадчык прасіў забіраць і галлё, парадчыць прасекі. Памешчыкі абяцалі асабіста сачыць за гэтым. Заехалі ў Камянец-Літоўск. Упершыню Ціхан бачыў старажытную вежу. Пра яе чуў з дзяцінства, а вось бачыў першы раз.

На начлег спыніліся ў знаёмага шляхціца. Асабняк акружаў маляўнічы старадаўні парк. Вельмі прыгожай была стайня з бруса пад гонтай. Г аспадар асабняка Рычард Паплаўскі быў польскага паходжання і па-руску гаварыў слаба. Падчас доўгай вячэры ўспаміналі дні, праведзеныя на сумесных паляваннях, розныя прыгоды. Паплаўскі расказаў, як мінулай восенню сын застрэліў мядзведзя.

— Запрасілі мяне на паляванне, на дзікоў. Мы з сынам сталі на нумары недалёка адзін ад аднаго. Загоншчыкі спусцілі сабак. Чую побач стрэл і бачу, як бяжыць да мяне сын, белы як смерць. Пытаю яго, што здарылася. А ён мне перапуджаным голасам кажа: «Дзік падняўся на заднія лапы і ідзе. Я стрэльнуў, а ён усё ідзе. Я кінуў стрэльбу і бягом да цябе, тата». Тлумачу сыну, што такога не можа быць, бо дзікі не ходзяць на задніх лапах. Пайшлі глядзець, каб забраць стрэльбу. А там, побач са стрэльбай, ляжыць мядзведзь. Мы віншуем сына з дарагім трафеем, а ён кажа: тата, я быў на паляванні першы і апошні раз.

Ціхан маўчаў, больш слухаў і з цікавасцю разглядаў гістарычныя карціны на сценах паляўнічай залы.

Раніцай выправіліся далей. Дарогай часам заварочвалі ў спадарожныя фальваркі. Часта сустракаліся сялібы аднадворцаў, якія не пацвердзілі свае правы на дваранскае паходжанне. Адны з іх жылі на ўласных малюсенькіх участках зямлі, другія — на казённых. Дрэнныя хаткі, як у сялян на нагах лапці, ці поршы. Толькі адзежа, з такога ж сукна хатняга вырабу, пашытая інакш — з высокім стаячым каўняром. Цікава было з імі гаварыць. Былыя шляхціцы не радніліся з сялянамі. Часта яны былі напаўпісьменнымі, але памяталі свой радавод, ганарыліся продкамі. Некаторыя з іх мелі цэлыя куфэркі, набітыя старадаўнімі граматамі, рознымі дакументамі на прывілеі, якія даказвалі іх дваранскае паходжанне. Пасля рэформы 1843 года яны зваліся грамадзянамі-аднадворцамі. Такім обер-фарстмайстар дазваляў нарыхтоўваць дровы без адпрацоўкі.

Кожны багаты памешчык меў сваіх так званых рэзідэнтаў з бедных дваран, часцей за ўсё адстаўных афіцэраў. Як звярнуў увагу Ціхан, між імі былі шляхетныя і сумленныя людзі, але сустракаліся і розныя круцялі і дармаеды, якія нават гатовыя дровы адмаўляліся браць. Яны хваліліся паляўнічымі сабакамі, калекцыямі стрэльбаў. Любілі распавядаць пра свае паляўнічыя подзвігі, часам хлусілі так, што было сорамна слухаць.

Паездка па наваколлях пушчы Ціхану спадабалася. Асабліва сустрэчы з людзьмі.

Здзівіла стараннасць Фёдара Канстанцінавіча, нібы хтосьці яго падмяніў.

Раніцай наступнага дня, як і дамаўляліся, разам накіраваліся да высечак. Дарогай сустрэлі вялікую колькасць фурманак, гружаных даверху. Прыгонныя чысцілі прасекі, забіралі ўсё на дровы. На адной, раней зробленай, затрымаліся і прайшліся. Прасека выглядала зусім па-іншаму. Ствалы дрэў вывезеныя, а дробнае галлё і верхавіны прыбраныя.

Іх высокаблагароддзе з вялікім задавальненнем прамовіў:

— Ціхан, глядзі, выглядаюць прасекі зусім інакш, толькі пянёчкі бялеюць. Усё можна рабіць разумна. Прыемна зірнуць, так і павінна быць.

— Цалкам з вамі пагаджаюся, ваша высокаблагароддзе. Цяпер выглядае па-гаспадарску, — сказаў Ціхан, а сам падумаў, дарма ўсё гэта. Праз дзесяць гадоў ад гэтай прасекі не застанецца і следу — зарасце.

Паехалі далей. Насустрач коні цягнулі на вяроўках доўгія ствалы карабельных хвой. Бярвёны ўпіраліся ў пні, вазніцы падважвалі і адкочвалі бярвёны ўбок, пры гэтым моцна лаяліся.

Обер-фарстмайстар прывітаўся з адмыслоўцамі з Пецярбурга і ляснічымі, якія тут распараджаліся.

Карабельныя хвоі стаялі суцэльнай сцяной, як салдаты на пляцы. Галлё расло толькі на самой верхавіне, а ўнізе ствалы былі цалкам голыя. Кара дрэва па вышыні пераходзіла ад чорна-шэрага да светла-мядзянага колеру. Калі іх валілі, усе разбягаліся ўпрочкі. Хвоя падала гучна; спачатку быў трэск, потым рыпенне і ў канцы грукат ад удару аб зямлю.

Нечакана на прасецы з’явіўся Сімунд. Убачыўшы яго, галоўны распарадчык нечакага пабарвовеў.

— Гаспадзін Сімунд, — сказаў ён заміж прывітання, — неабходна аплаціць за дрэвы, спілаваныя па-за лініяй прасекі. Грошы трэба ўнесці ў казначэйства ў суме дзесяць тысяч рублёў.

Ад пачутых слоў Сімунд нават не міргнуў вокам, як не чуў.

— Грошы трэба ўнесці на працягу двух тыдняў, — паўтарыў Фёдар Канстанцінавіч. — Калі вышэйназванай сумы не будзе, мушу паведаміць у Пецярбург. Вы будзеце пазбаўлены канцэсіі на нарыхтоўку дзелавой драўніны. Знойдзем іншага лесапрамыслоўца.

Ён разумеў, што цяпер кожнае вымаўленае ім слова на вагу золата і, супрацівячыся аплаце, можна сабе моцна зашкодзіць. Кантракты з нямецкімі пакупнікамі падпісаныя. Іх нашы калатнечы не цікавяць, ім патрэбна якасная драўніна. Дзявацца няма куды.

Сімунд добразычліва пасміхнуўся. Добра, што гэты надзьмуты рускі балван не ведае сапраўднага кошту гэтым хвоям. Тым больш, што аплата будзе яго грашыма. Так, не своечасова сюды прыехаў, не чакаў сустрэць тут оберфарстмайстра. Але ўжо вельмі карцела агледзець хвоі, якія пачалі прывозіць на пільню, ды якую прыгажуню збоку прасекі спусціць.

Нібы чытаючы думкі Сімунда, іх высокаблагароддзе працягваў:

— Гаспадзін Сімунд, і крый Божа вас зрэзаць хоць адно дрэва акрамя прасекі. Я з вамі не жартую. Дзе вашы людзі? Чаму яны толькі вывозяць гатовы лес, а не дапамагаюць пілаваць і валіць? Будзьце ласкавы, гаспадзін Сімунд, дайце такое распараджэнне сваім людзям.

Ад такой нечаканкі ў Сімунда пашарэў твар. Сабраў сілы, каб не адказаць грубасцю. Але зноў успомніў аб тэрмінах і кантрактах. Паглядзеў на стромкія хвоі і толькі заскрыпеў зубамі: цяпер ужо сапраўды не атрымае ён у мяне ні капейкі. Так, няўдалы момант выбраў для паездкі. Не атрымаецца гэтага рускага мядзведзя зрабіць ручным, прэ напралом.

— Нам пара. Спадары, маю гонар, — галоўны распарадчык прыклаў руку да брыля. — Ціхан, едзем у цэнтральную сядзібу.

Сімунд стаяў на ранейшым месцы, журботна апусціўшы галаву. Яго твар пунсавеў ад злосці.

Цяпер ясна, што сяброўству між лесапрамыслоўцам і галоўным распарадчыкам пушчы канец. Пушча ад гэтага толькі выйграе. А прасекі нічога, пройдуць гады, і зажывуць раны на целе пушчы. Унукі і месца не знойдуць, дзе яны праходзілі прамымі як страла лініямі.

Настрой у Ціхана палепшыўся. Ён з усмешкай глядзеў на обер-фарстмайстра; іх высокаблагароддзе сядзеў у брычцы, апусціўшы галаву.

Ён думаў, што пасля гэтай гутаркі яму не відаць сваіх грошай. Але трэба чымсьці ахвяраваць дзеля выратавання ўласнай скуры. Катарга — гэта не жарт. Добра, што гутарку з Сімундам чулі тыя, з Пецярбурга. На душы стала лягчэй, нібы зваліўся камень. Павесялеўшы, обер-фарстмайстар услых прабасіў:

— Ціхан, я правільна зрабіў, што гэтага паўліна паставіў на месца? А за яго грошы мы наймём прыгонных спадара Шаурава. З кожнага двара возьмем па адным чалавеку на высечку, ты як думаеш?

— Цалкам згодны, ваша высокаблагароддзе, гэта будзе па-гаспадарску. А з Сімундам вы паступілі правільна.

— Дзякую табе за службу, Ціхан, ты своечасова мяне папярэдзіў. Я і не ведаў, што ў мяне пад бокам такое дзеецца. Давай заедзем да мяне, трэба зняць напругу. Ніякіх нерваў не хапае на гэтую працу.

Брычка пад’ехала да галоўнай сядзібы. Гаспадар распарадзіўся накрыць стол на дзве персоны. За вячэрай абмяркоўвалі бягучыя справы.

Ціхан адчуваў сябе няўтульна, не абвык ён вячэраць са спадарамі. Багацце посуду, відэльцаў, нажоў збянтэжылі яго. Спрытна карыстацца нажом з відэльцам, як обер-фарстмайстар, ён не ўмеў.

Але іх высокаблагароддзе быў літасцівы:

— Ціхан, будзь прасцей — прыборамі карыстайся як умееш. Навучышся. Так сказаць, твая новая пасада абавязвае. Нам трэба нанесці яшчэ некалькі візітаў. Пакуль толькі аб’ехалі паўднёвы бок пушчы. Калі пачнуць рабіць прасекі бліжэй да цэнтра, візіты адновім. Мяне ў дадзены момант хвалюе наша адставанне ў таксацыі, хачу пачуць тваё меркаванне, — галоўны распарадчык глядзеў на яго дапытліва.

— Так, гэта бяда, — уздыхнуў Ціхан. — Можа, ёсць сэнс унесці змены ў таксацыю?

— Гэта як? — галоўны распарадчык перастаў жаваць, здзіўлена падняў бровы.

Ціхан апусціў галаву і раптам цвёрда, хоць і спадылба, глянуў на Фёдара Канстанцінавіча.

— Ну, павялічыць адлегласць між прасекамі ўдвая. А цэнтр пушчы наогул пакінуць некранутым. Можа, у будучым нашу пушчу наведае цар. Што мы яму пакажам — прасекі?

— Т-так, — шнырыў вачыма па стале галоўны распарадчык. — Ход тваіх думак мне падабаецца. Ёсць над чым задумацца. Давай, не адкладаючы, хадзем да мяне ў кабінет, там каля карты ўсё падрабязней абгаворым.

Ціхан прайшоў за іх высокаблагароддзем у кабінет. Ён усведамляў важнасць моманту. Ад сённяшняй гутаркі залежыць многае, калі не ўсё. Трэба ратаваць тысячагадовага бацьку-дуба, святы камень ды і ўсю пушчу.

Ціхан уважліва агледзеў карту. Іх высокаблагароддзе паказаў яму, дзе ў дадзены момант робяць высечку.

Лёгкае хваляванне падступіла да Ціхана.

— Ваша высокаблагароддзе, — сказаў ён. — Вось калі б у мяне была такая карта, праз тыдзень я змог бы далажыць, што да чаго. Мы павінны параіцца з адмыслоўцамі з Пецярбурга. Яны таксама абавязаныя прыняць удзел. Вы, ваша высокаблагароддзе, павінны ўсё ўлічыць.

— Ціхан, ты малайчына, — усхвалявана сказаў галоўны распарадчык. — Бачу, нездарма я табе гэтую пасаду даверыў. Заўтра пецярбуржцы будуць на галоўнай сядзібе, вось я з імі і перамоўлюся.

— Ваша высокаблагароддзе, яны мне жаліліся, што не чакалі такой шчыльнасці дрэў, — ужо больш упэўнена патлумачыў Ціхан. — А што будзе, калі яны дабяруцца да цэнтральнай часткі пушчы? Тамака лес стаіць сцяной.

— Карту пушчы табе дам іншую, меншую, — перабіў яго Фёдар Канстанцінавіч. — Ты памазгуй, як лепш зрабіць. Праз тыдзень чакаю цябе з гатовай прапановай.

Обер-фарстмайстар, абдумваючы размову са старшым стражнікам, выйшаў з кабінета і нечакана сустрэў жонку. Некалькі дзён яны між сабой не размаўлялі.

— Ты ўжо зусім розум страціў, — заявіла жанчына. — Дакаціўся. Абедаеш і вячэраеш разам з работнікамі, ніякай субардынацыі. Чаму да нас не прыязджае Сімунд?

— Дарагая Нінэль, гэты чалавек уратаваў мяне ад катаргі, а твой любімы Сімунд хацеў мяне туды запраторыць. І мне рашаць, з кім мне лепш вячэраць.

А каб ты не сумавала, то хуткім часам мы з’ездзім у Пецярбург і забяром сюды дзяцей.

— Не жадаю, каб мае дзеці раслі тут! — адказала жонка. — Ім патрэбна таварыства сабе падобных, а не ласёў і дзікоў.

— І перастань рабіць з сябе асобу блакітных крывей. Калі цябе нешта не задавальняе — ты свабодная. Дзяцей забяру сюды. Але ўтрыманне атрымаеш невялікае, бо твой любімы Сімунд выкраў нашы грошы і не збіраецца іх вяртаць.

— Фёдар, ты мяне палохаеш. Як гэта не збіраецца вяртаць? — яе вочы загарэліся ледзь не жудасцю.

— Вельмі проста, родная. Ён хацеў мяне адправіць на катаргу, а з нашымі грашыма ўцячы да сябе на радзіму. Так што нага гэтага прайдзісвета парог больш не пераступіць. Яшчэ невядома, чым усё скончыцца. Грошы прапалі адназначна, а вось катарга.

— Фёдар, ты гаворыш страшныя рэчы. Скажы хутчэй, што гэта ўсё няпраўда, — умольна, з дрыготкай у голасе сказала яна. Жончына фанабэрыя знікла, як і не было.

— Я б рады, Нінэль, гэтак табе сказаць. Але рэальнае становішча нашых спраў такое. А што, у тваіх французскіх раманах падобнае не апісваецца? — цяжка ўсміхнуўся галоўны распарадчык і, не чакаючы адказу, працягваў. — Мая табе сяброўская рада. Неадкладна спалі іх усе. Гэта цалкам бескарысныя кнігі. Распачынай чытаць уважліва Біблію. Там абавязкова знойдзеш карысныя для жыцця сюжэты. Усё! Трэба ісці адпачываць, шанаваць кожнае імгненне на волі.

— Фёдар! Дарагі! Калі ласка, я баюся застацца адна. Я цябе ўмольваю, не пакідай мяне адну, — усхліпвала яна. Яе прыгожыя вочы ўстрывожана глядзелі на мужа.

Голас у жонкі змяніўся ад варожага і гнеўнага да пяшчотнага і змучанага. Обер-фарстмайстру раптам стала яе шкада і, цяжка ўздыхнуўшы, ён спакойна сказаў:

— Давай, даражэнькая, класціся спаць, ужо поўнач.

Яны накіраваліся ў спальню разам. Яна першы раз за ўсё іх сумеснае жыццё дапамагла яму распрануцца, зняць мундзір. У гэтую ноч іх высокаблагароддзе обер-фарстмайстар спазнаў, якой ласкавай і далікатнай можа быць жанчына. Гэта была казачная, незабыўная ноч, поўная ўзаемнага кахання.

Раніцай галоўны распарадчык прачнуўся, калі сонца было ўжо высока. Праз няшчыльна зачыненыя дзверы даносіўся добразычлівы голас жонкі. Яна давала распараджэнні прыслузе. Калі ён зайшоў у сталовую, там быў шыкоўна сабраны стол. Жонка мітусілася разам з наймічкамі. Сняданак прайшоў выдатна. Жонка бесперапынку ціўкала, нахвальваючы кухара. Сама падлівала мужу гарбату, чаго раней не здаралася ніколі.

За сняданкам ён паведаміў, што збіраецца запрасіць на абед адмыслоўцаў з Пецярбурга. Нінэль, пачуўшы гэта, адразу ж ускочыла і пабегла на кухню даваць неабходныя распараджэнні. Праз некалькі хвілін вярнулася:

— Дарагі! На колькі асоб гатаваць абед.

Іх высокаблагароддзе ад здзіўлення нават папярхнуўся. Жонка пастукала яго па спіне.

— На сем чалавек, — адказаў галоўны распарадчык.

На вуліцы яго сустрэла летняе надвор’е. Сонца прыемна і ласкава свяціла. Насустрач падбег старшы каравульны.

— Добрай раніцы, ваша высокаблагароддзе. Якія будуць указанні?

— Ніякіх указанняў не будзе, сёння нядзеля — можаце адпачываць. Я прагуляюся, заадно праверу, як там нашы сталічныя госці.

Няспешна накіраваўся да хаты, дзе пражывалі пецярбуржцы. Пастукаў у дзверы.

— Уваходзьце!

Обер-фарстмайстар пераступіў парог. У пакоі за сталом сядзелі пяцёра мужчын. Ён прывітаўся. Пецярбуржцы ўскочылі са сваіх месцаў. Адчувалася, што з’яўлення галоўнага распарадчыка пушчы яны не чакалі.

Пецярбуржцы замітусіліся, вызваляючы іх высокаблагароддзю месца за сталом.

Обер-фарстмайстар сеў на прапанаванае крэсла.

— Спадарства, запрашаю вас сёння да сябе на абед. А трэцяй гадзіне, — удакладніў, падняўся і выйшаў на вуліцу.

Так, надвор’е сёння прыемнае. Трэба жонку вывезці на прыроду, заседзелася дома. Эх, былі б побач дзеці. Вось такім цёплым летнім днём усёй сям’ёй з’ездзіць бы на возера. Пасядзець з вудай. Гэта было б вельмі цудоўна. Як мы не ўмеем шанаваць прыгажосць.

Не спяшаючыся, галоўны распарадчык пушчы накіраваўся дадому.

Ціхан з самой раніцы сядзеў над картай Белавежскай пушчы. Прыкінуў, колькі прасек ужо зроблена, колькі заставалася зрабіць. Калі рабіць іх там, дзе нядаўна быў пажар, дзе маладыя дрэвы секчы лягчэй, справа пойдзе хутчэй. Галоўнае, Сімунд застанецца з носам. Цэнтр з векавым лесам трэба пакінуць. Варта параіцца з Рыгором. Праз тыдзень, як абяцана, і дакладу, разважаў Ціхан.

За абедам у обер-фарстмайстра пецярбуржцы адразу ж пачалі жаліцца, што да тэрміну з таксацыяй яны ніяк не паспеюць. Ужо вядуць некалькі прасек адначасова, але адставанне не паменшылася. Лес неверагодна густы, а самі дрэвы страшэнна тоўстыя. Ну, а калі на шляху сустракаецца пракаветны дуб, то пішы — прапала. Нават калі заняць больш людзей, хуткасці праходкі гэта не дадае. Секчы і пілаваць даводзіцца па адным дрэве. Такога лесу яны ў сваёй шматгадовай практыцы не сустракалі.

— Што рабіць? Тэрмін на правядзенне таксацыі нам не зменяць, фінансаванне не павялічаць. Вы ж бачыце, я дадаткова наняў людзей, адшукаў сродкі, раблю ўсё, што ў маіх сілах, — тлумачыў галоўны распарадчык, — але якое выйсце?!

Таксатары згадзіліся, але гатовых рашэнняў не мелі і выхаду з сітуацыі, якая склалася, не бачылі. Усе пагадзіліся, што належыць скласці грунтоўную дакладную і фельд’егерам адправіць у Пецярбург начальству. Обер-фарстмайстар таксама прапанаваў старшаму адмыслоўцу з’ездзіць з ім у Пецярбург.

Тым часам скарбнік паведаміў, што Сімунд выплаціў у казначэйства дзесяць тысяч асігнацыямі. Гэтае паведамленне ўзрадавала обер-фарстмайстра, цяпер можна смела ехаць у Пецярбург. Але паколькі паводзіны яго жонкі рэзка змяніліся ў лепшы бок, ён вырашыў пра грошы памаўчаць. Сказаў толькі, што ў Пецярбург выязджае па службовых справах, заадно праз сувязі паспрабуе прадухіліць арышт. Таксама і дзяцей трэба забраць у Белавеж. Жонка гэтую прапанову цалкам падтрымала.

Калі галоўны распарадчык з жонкай і галоўным адмыслоўцам імператарскага рускага геаграфічнага таварыства адбылі ў Пецярбург, у пушчы распачалася нарыхтоўка сена. Стралкі і ляснічыя ставілі стагі. Зубры, праходзячы міма, прыглядаліся да іх працы, нібы разумеючы, каму нарыхтоўваюцца запасы.

Ужо чырванеў арабінамі жнівень. У гэтую пару ў зуброў пачынаецца гон. Звычайна спакойны і велічны зубр у гэты час ператвараецца ў шалёную і лютую істоту. Самцы робяцца раздражняльнымі, нібы вар’яцеюць, і выкарыстоўваюць любую нагоду пачасаць рогі. А што ўжо казаць, калі счэпяцца два дастойныя сапернікі?

Гон пачынаецца з таго, што на працягу двух, трох тыдняў чуецца ваяўнічае рыканне зуброў, а паветра напаўняецца пахам мускусу. Звяры быццам перараджаюцца, шалеюць, бегаюць, — весялосць у поўным разгары. Любімая іх забава — падкопвацца рагамі пад маладыя дрэвы датуль, пакуль іх не перакуляць каранямі дагары. Бывае і так, што карані ўчэпяцца ў рогі, зубр пачынае скакаць з дрэўцам на галаве пад шум і трэск, нібы то сам лясун разгуляўся.

Але гора маладому, яшчэ неспрактыкаванаму трохгадоваму зубрыку, калі ён навядзе рэўнасць на старога зубра і адаб’е ў яго ўмілаваную. Зачэпленае за жывое старэчае самалюбства спараджае прагу помсты, і тады пачынаецца люты бой. Добра, калі малады зубр паплаціцца патрушчанымі рэбрамі і адступіцца. Бывае, што аднолькавыя па сіле зубры свой бой вядуць доўга, суткамі, да поўнай знямогі. Але ў асноўным пры першай сутычцы слабейшы зубр заўсёды саступае моцнаму саперніку. Пасля выпрабавальнага бою ён ганарліва сыходзіць.

Для адных зуброў гэта час кахання, пяшчоты, запалу, для другіх — крывавых сутыкненняў. Чалавеку тады небяспечна набліжацца да зуброў, яны паводзяць сябе непрадказальна.

Тым часам дарогай у Пецярбург, недалёка ад павятовага мястэчка Пскоўскай губерні з дзіўным назовам Дно, каляска галоўнага распарадчыка сустрэла дзве колоны катаржнікаў. Гэтыя колоны суправаджалі конныя жандары. Убачыўшы набліжэнне панскай брычкі, яны пачалі зганяць катаржнікаў убок.

Фёдар Канстанцінавіч з сумам агледзеў калоны катаржнікаў і зірнуў на жонку. Тая сядзела з бледным тварам, здавалася, яшчэ трохі і яна знепрытомнее. Калі абагналі арыштантаў, обер-фарстмайстар зняў фуражку і хустачкай выцер на патыліцы пот. Так, гэта жудасна, якія пакуты даводзіцца выпрабоўваць гэтым няшчасным людзям, падумаў ён.

Пецярбург сустрэў обер-фарстмайстра добрым летнім надвор’ем, толькі што прайшоў дождж. Дарагія карэты і каляскі з грукатам праносіліся па бруку, распырскваючы ваду. У лужынах крыва адлюстроўваліся ліхтары.

Каб не абцяжарваць бацькоў, галоўны распарадчык з жонкай знялі мэбляваны нумар у гасцініцы «Неўская». Раніцай наведалі дзяцей; сын і дачка шчыра ўзрадаваліся нечаканаму прыезду бацькоў. Обер-фарстмайстар запрасіў дзяцей прагуляцца гарадскімі вуліцамі. Разам з імі з вялікім задавальненнем прайшоўся Неўскім праспектам. Зайшлі ў французскую кандытарскую, папесціў дзяцей і сябе смачным пірожным. Падчас шпацыру дзеці, перабіваючы адно аднаго, распавядалі бацьку аб сваіх поспехах у вучобе. Пасля агляду Дварцовага пляца ўздоўж набярэжнай Нявы вярнуліся дадому.

Раніцай наступнага дня обер-фарстмайстар адправіўся ў сваё міністэрства. Там з кабінета ў кабінет з заклапочаным выглядам, у аднолькавых фраках сноўдалі службоўцы міністэрства дзяржаўных маёмасцей. Сустрэўшыся з непасрэдным начальнікам, Фёдар Канстанцінавіч абгаварыў пытанні таксацыі пушчы. Яго начальнік ужо папярэдне азнаёміўся з дакладной адмыслоўцаў Расійскага геаграфічнага таварыства.

Міністэрству ідэя обер-фарстмайстра аб магчымым наведванні Белавежскай пушчы імператарам спадабалася, гэта і вырашыла станоўчы зыход справы. Прапанова аб змяненнях у правядзенні таксацыі Белавежскай пушчы прымалася цалкам. Хуткім часам аб гэтым будзе дакладзена міністру дзяржаўных маёмасцей генералу Новіку.

Акрамя таго было сказана, што іх міністэрства атрымала дакументы па судовай справе памешчыка Шаурава. Начальнік папрасіў падрабязней расказаць аб гэтым выпадку. Обер-фарстмайстар распавёў, не забыўшы згадаць сябе як галоўнага арганізатара затрымання злачынцаў. Асабліва адзначыў, як ён раскрыў справу аб выяўленні арганізатара пажару пушчы трыццаціпяцігадовай даўнасці. На ўсякі выпадак згадаў, што ім за незаконную высечку лесу аштрафаваны на дзесяць тысяч рублёў замежны лесапрамысловец Сімунд.

Начальнік падзякаваў за службу і запрасіў зайсці праз тыдзень. За гэты час міністр дзяржаўных маёмасцей, магчыма, зацвердзіць змены таксацыі Белавежскай пушчы.

Обер-фарстмайстар у выдатным настроі вярнуўся ў гасцініцу. Цяпер нават калі напішуць данос, можна растлумачыць яго як помсту. Але аб гэтым вырашыў жонцы таксама не паведамляць — яму падабалася прымаць ласку пашаўкавелай жонкі.

Увесь тыдзень прысвяціў дзецям. За гэты час жонка неразлучна была побач з дзецьмі і мужам. Іх узаемаадносіны значна палепшыліся. Жонка ні разу не жалілася на галаўны боль, адбылося дзіўнае выздараўленне.

Праз тыдзень усе прапановы галоўнага распарадчыка пушчы былі зацверджаны міністрам, і сям’я обер-фарстмайстра ў поўным складзе выехала да месца службы. Дзеці невымоўна радаваліся доўгаму падарожжу.

Сімунд быў задаволены колькасцю і якасцю дзелавой драўніны, якая прыбывала з прасек. Такой драўніны ў Еўропе не хопіць грошай дакупіцца, яму плацяць не таргуючыся. Ён ужо вярнуў грошы, выдаткаваныя на штраф. Негацыянт у выдатным настроі глядзеў праз акно. Складзеныя вакол тартака ў велізарныя штабелі карабельныя хвоі прыемна цешылі вочы. Яго салодкія думкі перапыніў вершнік. Адзін з яго прыганятых прыскакаў на ўпараным кані і бегам кіраваўся да будынка канторы. Што здарылася?

Дзверы адчыніліся без належнага стуку:

— Бяда, гаспадзін Сімунд!

— Што здарылася?

— Карабельныя хвоі скончыліся.

— Як гэта скончыліся? Чаму скончыліся? — нічога не разумеючы, вылупіў вочы Сімунд.

— Размаўляў з адмыслоўцамі з Пецярбурга. Яны гаварылі, што прывезлі новы план таксацыі пушчы. Пераходзяць рабіць прасекі ва ўсходнюю частку, туды, дзе калісьці быў пажар. А там дрэвы маладыя, і карабельных хвой амаль няма. Цэнтр пушчы пакінуць цалкам некранутым. Кажуць, такі план зацверджаны самім міністрам.

Ад нечаканай навіны Сімунд страціў дар мовы. Гэтага не можа быць. Гэта бурыць яго грандыёзныя планы. Гэта катастрофа! Не кажучы ні слова, куляй вылецеў на вуліцу. Паклікаў фурмана, брычка панеслася па дарозе.

Галоўны распарадчык паказваў дзецям сабак. Убачыўшы Сімунда, загадаў дзецям ісці ў дом. Ён адразу зразумеў — непрыемнай гутаркі не пазбегнуць.

— Ваша высокаблагароддзе обер-фарстмайстар, паспрабуйце растлумачыць, што адбываецца. Чаму спынілі секчы прасекі ў паўднёвай частцы пушчы? — на хаду пачаў гаворку Сімунд.

— Давайце трохі прагуляемся, а то тут сабакі занерваваліся, і я дрэнна вас чую, — прамармытаў галоўны распарадчык.

Адышоўшы ад сабакарні, Фёдар Канстанцінавіч спакойным голасам працягнуў гутарку:

— Паважаны гаспадзін Сімунд, я думаў, вы прынеслі мае грошы. Калі я іх атрымаю? — і выразна, не міргаючы, паглядзеў на лесапрамыслоўца.

— Вы ж ведаеце, у мяне цяпер фінансавыя цяжкасці. Я дзесяць тысяч занёс у казначэйства. Мне прыйшлося дадаткова наняць людзей... У дадзены момант грошай няма... — мармытаў Сімунд.

— Тэс! — галоўны распарадчык залажыў рукі за спіну. — Няўжо вы верыце ў тое, што толькі што сказалі? Наколькі я ведаю, вы прадаяце драўніну толькі за наяўныя. У апошні час нават не паспяваеце пілаваць, а гоніце кругляк. Бераце бясплатна, прадаяце за грошы, а іх няма? Скажу болей, — распарадчык зрабіў загадкавы выгляд. — Хтосьці напісаў данос на вас у Пецярбург. Апісаў падрабязна, як вы крадзеце лес. Калі б я прыехаў у Пецярбург на тыдзень пазней, то мы разам былі б ужо ў Сібіры на катарзе. Нас выратавала тое, што прайшла па казначэйстве ваша аплата штрафу. Мне давялося дадаткова патраціцца, каб гэтую справу спусціць на тармазах... Вытрымаўшы паўзу, Фёдар Канстанцінавіч працягнуў размову:

— Скажыце, Сімунд, колькі стражніцкіх хат вы збудавалі пасля смерці вашага бацькі? Паводле вашай канцэсіі вы павінны будаваць тры хаты маім службоўцам штогод. Калі будзе працягвацца так і далей, вы будзеце пазбаўлены канцэсіі. Нашы вусныя дамоўленасці можна не выконваць. Вярніце толькі мае дзесяць тысяч і прыкладзіце пяць тысяч, якія я выдаткаваў, каб замяць справу. Больш не збіраюся мець з вамі ніякіх спраў. Гонар маю! — оберфарстмайстар, не падаўшы рукі, павярнуўся і хуткімі крокамі пайшоў прэч.

Яшчэ некалькі хвілін Сімунд стаяў на месцы, як статуй, потым завярнуў да сваёй брычкі.

Яго мозг кіпеў. Бурыліся ўсе яго планы. Ён прыехаў дахаты, замкнуўся і тры дні нікога не прымаў; увесь гэты час абдумваў свае наступныя дзеянні.

Што рабіць далей: плюнуць на ўсё і з’ехаць на радзіму? Але там адны толькі камяні. Так, грошай хопіць, каб пражыць, але без справы ён не мог, яму трэба чымсьці займацца.

Прааналізаваўшы ўсё, да свайго здзіўлення ўсвядоміў, што не ўсё так дрэнна. Яму можна атрымліваць невялікі, але пастаянны прыбытак. Можна патаргавацца з купцамі дзелавой драўніны. Гэта яго жыццё, без якога ён ужо не можа. Ён пачаў разумець свайго бацьку. Яму раптам стала страшна, што можа страціць сваю справу, справу бацькі.

Так, здаецца, перагнуў палку, і трэба выпраўляць становішча. Дарма з галоўным распарадчыкам пушчы пайшоў на канфлікт. Усё-ткі трэба прымаць законы краіны, у якой жывеш.

Успомніў, як на судзе жандары апраналі кайданы памешчыку Шаураву. Ад страху яго нават перасмыкнула. Так, трэба ехаць у кантору і спрабаваць памірыцца з распарадчыкам.

Апрануўшыся, накіраваўся да лесапільні. Там ужо два дні яго чакалі нямецкія купцы. Сімунд перапрасіў за сваю адсутнасць.

— Неспадзяваныя акалічнасці, панове, — патлумачыў ён. Адбыліся некаторыя змены. Гэтыя карабельныя хвоі ў штабелях апошнія.

Хуткім крокам накіраваўся ў кабінет, не запрашаючы за сабой гамбургскіх купцоў; за ім следам тупаў яго намеснік. У кабінеце ён запрасіў яго сесці за стол.

Той у нерашучасці перамінаўся з нагі на нагу.

— Я што, дрэнна тлумачу па-вашаму? Сядай і пішы, — сказаў Сімунд.

Кіравальны хутка сеў, узяў аркуш паперы, пяро і падрыхтаваўся пісаць.

— Усім, хто ў мяне працуе, зарплату павялічыць у два разы. Хто запрошаны на працу часова, выплаціць кожнаму, акрамя зарплаты, па дваццаць рублёў. Калі ёсць сярод іх тыя, хто ўмее будаваць хаты, прыняць на сталую працу, чалавек дзесяць — не больш. Астатнія могуць быць вольныя, калі спатрэбяцца, запросім іх яшчэ.

У гэты час пад акном была чутна гучная сварка на нямецкай мове. Сімунд падняўся, падышоў да акна і пачаў назіраць. Паступова сварка між гамбургскімі купцамі перарасла ў бойку.

Рабочыя тартака са здзіўленнем глядзелі, як прыстойна апранутыя гандляры калашмацілі адзін аднаго.

Так, падумаў Сімунд, што робяць грошы з людзьмі. Ён выйшаў на вуліцу і гучна сказаў:

— Спадары, як вам не сорамна? Людзі вакол, што яны падумаюць? Няўжо мне жандараў выклікаць?

Гамбургскія купцы крыху суцішыліся.

— Зайдзіце ўсе сюды, да мяне, — загадаў Сімунд.

— Пачынаем аўкцыён, — заявіў Сімунд, калі апошні купец зачыніў за сабой дзверы. — За ўсю драўніну ў дзесяці штабелях хачу дваццаць тысяч рублёў. Слухаю вашы прапановы.

— Дваццаць пяць тысяч.

— Трыццаць тысяч.

— Сорак.

— Пяцьдзесят.

Наступіла паўза. Сімунд узрушана хадзіў уздоўж стала.

— Пяцьдзесят пяць тысяч.

— Шэсцьдзесят тысяч.

Сімунд працягваў вымяраць крокамі свой кабінет. Паўза зацягнулася. Дурань, думаў ён, яшчэ тыдзень таму назад я драўніну прадаваў за бесцань. Які ж я ёлуп.

— Хто сказаў шэсцьдзесят тысяч? — рэзка павярнуўся да стала.

Адзін з купцоў падняў руку.

— Раз. Два. Тры. Прададзена. Астатнія вольныя — прыміце мае шкадаванні.

Камерсанты падняліся і выйшлі на вуліцу. У кабінеце застаўся толькі Сімунд і адзін з гандляроў. Той пачаў з кішэняў даставаць грошы і пералічваць. Налічыў дваццаць тысяч.

— Гаспадзін Сімунд, вы можаце пачакаць у кабінеце пяць хвілін.

— Так, — адказаў Сімунд.

Камерсант выйшаў на вуліцу. Гандляры стаялі і гучна абмяркоўвалі аўкцыён. Ён ім нешта сказаў, тыя адразу пачалі даставаць грошы.

Сімунд стаяў і назіраў за імі праз акно. Камерсант хуткім крокам вярнуўся і паклаў на стол яшчэ сорак тысяч.

— Мы ўсе прыехалі па карабельныя хвоі. Я ў іх арандаваў фурманкі і пазычыў грошы пад адсоткі.

— Гэта вашы справы. Можаце забіраць усю партыю драўніны, — сказаў лесапрамысловец.

— Але нам трэба дапамагчы загрузіць, мы заплацім.

— Вельмі добра, я распараджуся, — сказаў Сімунд, узяў грошы і паехаў да галоўнага распарадчыка пушчы.

12. Пецярбург

Праз два тыдні пасля вяртання обер-фарстмайстра з Пецярбурга ў Белавеж прыбыў фельд’егер з міністэрства дзяржаўных маёмасцей. У дастаўленым ім данясенні загадвалася для звярынца летняй рэзідэнцыі яго імператарскай вялікасці ў Царскасельскім парку вылавіць трох маладых зуброў.

Тэрмінова былі скліканыя стражнікі і лоўчыя.

Фёдар Канстанцінавіч зачытаў просьбу міністэрства.

— Якія будуць меркаванні?

Прысутныя пачалі шумна выказваць думкі. Не так ужо і проста тых зуброў злавіць.

Пасля ўсіх выказаўся Ціхан:

— Найперш трэба зрабіць тры клеткі з сухога дубу. Далей — тры адмысловыя моцныя падводы, прыкладна такія як у лесапрамыслоўца Сімунда для перавозкі карабельных хвой. Каб злавіць зуброў, трэба спачатку завабіць іх у дужую загарадзь. Прапаноўваю збудаваць яе на месцы былога Каралеўскага звярынца, у Елярах, а там дзейнічаць па абставінах.

Прысутныя пагадзіліся, обер-фарстмайстар адразу размеркаваў, хто чым будзе займацца. Пасля ўсяго Ціхан застаецца ў пушчы галоўным, а Рыгор павінен суправаджаць дастаўку каштоўнага грузу ў летнюю царскую рэзідэнцыю.

Рыгор за вячэрай паведаміў аб гэтым жонцы.

— Як я табе зайздрошчу, гэта ж так цікава, — узрадавалася Малання. Ты ўбачыш Пецярбург. Трэба толькі загадзя падрыхтавацца ў дарогу. Возьмеш з сабой парадны мундзір і апранеш яго толькі ў сталіцы.

— Можа, паеду праз месяц, як зловім зуброў, а ты ўжо даеш мне парады. Паспеем...

Зробленыя клеткі былі вельмі цяжкімі, бо пасярэдзіне мацаваліся металічнай шынай. Наперадзе і ззаду майстраваліся дзверы. Тры клеткі прывезлі на колах і ўсталявалі ў новым вальеры.

Цэлы тыдзень чакалі, пакуль зубры выедуць траву ў вальеры і асінавыя галінкі. Калі яны прагаладаліся, у клеткі накідалі свежых асінавых галінак.

Малады самец трапіўся адразу ж, у першы дзень, а вось прывабіць зубрыцу было цяжэй. Яна нібы адчувала небяспеку і не ішла ў клетку. Самцы заходзілі па некалькі штук, а самка — ніводная. Выгналі з вальераў усіх самцоў, засталася толькі маладая самка з гадавалым зубранём. Яна была настолькі галодная, што зайшла ў клетку. Клетку зачынілі. Зубраня вылавілі вяроўкамі і сілай зацягнулі ў трэці клятух. Пры дапамозе драўляных брусоў і вяровак клеткі паставілі на колы.

Усё было гатова для адпраўкі ў Пецярбург. Але як запрэгчы коней. Яны адчувалі пах зуброў і пры кожным уздыху або варушэнні зубра падкідвалі задкамі, станавіліся на дыбкі, заварочвалі галовы, косячыся на жывёлін. Давялося коням нацягваць адмысловую аброць з набадрамі для вачэй. На клеткі зверху нацягнулі тканіну. Для таго, каб зубры трохі абвыкліся ў клетках, вырашылі адправіцца ў шлях праз дзень.

На другі дзень, пасля абеду, Рыгор, трохі хвалюючыся, пачаў сядлаць Каштана. Жанчыны выйшлі выпраўляць яго ў дарогу. Стражнік пацалаваў маленькага Глеба, бабулю Марфу і Маланню. Сеў на жарабца, Малання падала важкі вузел. Седзячы на кані, нахіліўся і яшчэ раз пацалаваў жонку. На яе вачах былі слёзы.

— Малання, ты чаго плачаш, не на вайну еду? — усміхаўся стражнік.

— Рыгорка, будзь асцярожны. Мы будзем чакаць цябе. За нас не хвалюйся, — яна перахрысціла мужа.

Ад’ехаўшы трохі, стражнік азірнуўся. Жонка і старая махалі рукамі. Ён у адказ ім таксама махнуў рукою і прыпусціў жарабца наўскач. На душы было трывожна; гэта быў першы раз, калі ён надоўга пакідаў сваё жыллё.

Каля клетак назбіралася многа людзей. З’явілася рысорная брычка оберфарстмайстра. За ёй прыбыла брычка з трыма жандарамі. Следам — лесапрамыслоўца Сімунда. Ён з дзелавым выглядам абышоў клеткі і падводы. Даклаў галоўнаму распарадчыку, што ўсё ў парадку.

Пад’ехала калымажка з доўгавалосым святаром. Ён абышоў абоз тры разы вакол, абрасіўшы калёсы і брычкі святой вадой. Гучна прачытаў малітву, у якой некалькі разоў было вымаўлена:

— Захавай, Гасподзь, гэтыя калясніцы...

Пасля малітвы обер-фарстмайстар распарадзіўся рыхтавацца да ад’езду. Падышоў да жонкі і дзяцей. Пачалі развітвацца.

Галоўны распарадчык пушчы махнуў рукою і гучна крыкнуў:

— Рухаемся! З Богам!

Натоўп зашумеў.

Рыгор абняўся з бацькам, братам і ўскочыў у сядло. Працэсія кранулася. Яе ўзначаліў обер-фарстмайстар на параконнай брычцы. Следам ехала брычка з вусатым жандарам. За ім двое жандараў конна. Далей былі тры вялікія фурманкі з клеткамі зуброў. Потым тры фурманкі-буды, у якіх былі складзены неабходныя ў дарогу харчы, правіянт, запасныя калёсы і збруя. У дзвюх фурманках на мяшках з аўсом былі абсталяваныя месцы для сну. Абоз замыкала брычка старшага каравульнага. Акрамя таго працэсію суправаджалі конна маладыя стралкі. Некаторы час праважатыя рухаліся побач. Паступова іх менела. І неўзабаве засталіся толькі тыя, хто павінен быць да канца шляху.

Рыгор ехаў конна побач з брычкай обер-фарстмайстра. Шлях, які трэба адолець, уяўляўся яму чымсьці сур’ёзным, трохі таямнічым, нават жудасным і ў той жа час прывабным.

Галоўны распарадчык першым пачаў гутарку.

— Ну што, Рыгор, хвалюешся?

— Ёсць трохі, ваша высокаблагароддзе.

— Рыгор, ты праедзь уздоўж абозу, пагавары з кожным, асабліва з вазніцамі, якія на калёсах з зубрамі. Галоўнае, каб яны не спалі на хаду, а то збочаць з дарогі і перавернуць клеткі.

— Слухаюся, ваша высокаблагароддзе.

Ён завярнуў жарабца і аб’ехаў абоз. Убачыў, што насустрач рухаецца калымажка. Гасцінец у гэтым месцы быў вузкім. Прыспешыў жарабца і паскакаў наперад. Параўняўшыся з калымажкай, гучна пачаў тлумачыць, каб яны з’ехалі ўбок. Вельмі вясёлы памешчык наадрэз адмовіўся саступаць дарогу. Абоз і калымажка незнаёмца сустрэліся. Обер-фарстмайстар паклікаў жандараў. Убачыўшы жандараў, п’яны памешчык пачаў таўхаць кучара ў спіну.

Іх высокаблагароддзе паклікаў Рыгора.

— Ты едзь наперадзе — гэта будзе твой абавязак. Як што — кліч жандараў.

Надвор’е стаяла не па-восеньску сонечнае і цёплае. Якраз быў час, калі сяляне прыбіралі апошнія рэшткі ўраджаю. На сціплых палях, на іх калючым жоўтым шчацінні дзе-нідзе блішчэла слюдзяным бляскам восеньскае павуцінне.

Людзі са здзіўленнем разглядалі зуброў у клетках. Асабліва дзеці, якія чародамі доўга шлі за абозам.

Зубры ў клетках перасталі валтузіцца, нібы змірыліся са сваёй доляй. Коні таксама перасталі кідацца.

Апоўдні абоз з’ехаў з дарогі. Маладыя стралкі пачалі выпойваць коней. Напаілі таксама зуброў, прасоўваючы ў акенца драўляныя цабэркі. Прыпынак доўжыўся больш за гадзіну. Увечары абоз спыніўся на заезным двары. Выставілі варту, леглі адпачываць. Раніцай усіх зноў чакала дарога.

Рыгор запомніў мястэчка Жыровіцы, што ў дзесяці вёрстах ад Слоніма. Уразіла пышнасць Жыровіцкага манастыра, акружанага каменнай сцяной. Запомніўся Нёман — першая буйная рака, якая сустрэлася. Рыгору спадабаліся яе высокія берагі і шырыня рэчышча.

Аднойчы сустрэлі цыганскі табар. Зубры ўлавілі пах прывязанага ланцугом да цыганскай буды мядзведзя, але не забушавалі, толькі чмыхалі. Спужаўся сам мядзведзь. Так ірвануў буду, што ледзь не перавярнуў яе. Стары цыган доўга ляпаў капелюшом па мордзе свайго акцёра, каб хоць крыху супакоіць.

Так мінуў тыдзень шляху. Абоз праязджаў Віцебшчыну. Ландшафты ўздоўж дарогі змяніліся. Сустракалася вялікая колькасць азёр і рэк. Надвор’е цалкам сапсавалася. Змрочныя шызыя хмары паўзлі па небе. Дробны дожджык церусіў без перапынку. Шырокі паштовы тракт месцамі ператвараўся ў балота.

Неяк сустрэўся пяхотны полк. Было чуваць, як уздоўж шырокай і бруднай дарогі сотні ног цяжка, паспешліва, уразброд пляскаюць па лужынах. Калі салдаты параўняліся з клеткамі зуброў, пачалося замяшанне. Афіцэры на конях моцна лаяліся і нагайкамі аднавілі парадак.

Недалёка ад сталіцы абозу сустрэўся дыякан. У чорнай доўгай рызе ён ішоў насустрач. Убачыў зубра, спыніўся і пачаў спалоханна хрысціцца. Нешта закрычаў, рукою падхапіў рызу і панёсся, пераскокваючы лужыны, да царквы.

Рагаталі ўсе. Рыгор ад смеху ледзь сам не зваліўся з каня. Пасля дагнаў брычку іх высокаблагароддзя і распавёў гэты пацешны выпадак.

Пецярбург сустрэў звераловаў цаглянымі дамамі, брукаванымі вуліцамі, ліхтарамі, прыгожымі павозкамі. Мякка ззяла золата купалоў і шпіляў. Усё выглядала новым і дзіўным.

Да абеду абоз дасягнуў летняй рэзідэнцыі яго імператарскай вялікасці. Клеткі знялі з калёс, зуброў выпусцілі ў новенькія вальеры. Яны абнюхвалі свой новы прытулак. Гадавалае зубраня насілася, высока падскокваючы ад радасці.

Фёдар Канстанцінавіч паклікаў Рыгора ўбок.

— Заўтра вальеры наведае сам імператар. Сёння павінны падвезці новенькае абмундзіраванне. Прасачы, каб заўтра раніцай усе былі ў парадку — выгаленыя, памытыя і гэтак далей. Я распарадзіўся, калёсы і брычкі падрыхтуюць да зваротнай дарогі без нас. Адпачнём і кранёмся дадому. Я з’езджу ў горад, у міністэрства.

— Слухаюся, ваша высокаблагароддзе, — стражнік пстрыкнуў абцасамі.

Рыгор абышоў падводы. Незнаёмыя людзі здымалі колы, чысцілі іх ад наліплай гліны і багата змазвалі дзёгцем восі. Коні ў стайні мірна хрупалі авёс. Каштан, пазнаўшы гаспадара, ціха заржаў. Рыгор падышоў да яго, супакоіў, пагладзіў.

Павячэраўшы ў сталовай крупнікам з мясам, з вялікім задавальненнем спалі на сапраўдных ложках. Раніцай, пасля сняданку, пачалі рыхтавацца да прыезду цара. Надзелі новую бялізну, кашулі і мундзіры. Рыгор паставіў стралкоў у шэраг. У гэты час расхінуліся дзверы, і ў жаўнерню ўвайшоў оберфарстмайстар у парадным мундзіры з аксельбантамі. Ён прывітаўся і пачаў разам з Рыгором прыдзірліва аглядаць стралкоў, папраўляючы і падцягваючы партупеі.

— Вазніцы і жандары застаюцца ў жаўнерні. На двор каб і носу не высоўвалі; да вокнаў не падыходзіць, на вуліцу не ўзірацца. Усім зразумела?

Пачаліся цяжкія хвіліны чакання. Было відаць, што галоўны распарадчык моцна нервуецца. Яны стаялі, пераступаючы з нагі на нагу.

Працэсія з’явілася нечакана.

Обер-фарстмайстар працадзіў скрозь зубы:

— Прыгатавацца! Замры!

Расійскі імператар Мікалай I са сваёй світай падыходзіў паволі. Краем вока, не паварочваючы галаву, Рыгор бачыў манарха. Самавіты мужчына ў мундзіры нешта гаварыў манарху, той ківаў, згаджаючыся.

Чым бліжэй падыходзіў імператар, тым мацней грукала ў грудзях маладых стралкоў. Напруга нарастала.

Мікалай I гучна прывітаўся.

— Здароўя жадаем, Ваша Імператарская Вялікасць! — раўнулі стралкі.

Манарх усміхнуўся.

— Шмат чуў аб вашых поспехах па ахове Белавежскай пушчы, гаспадзін обер-фарстмайстар. Пахвальна. Ваша стараннасць годна ўзнагароды, — ён павярнуўся направа, яму падалі скрыначку.

Самадзержац адчыніў яе, дастаў адтуль крыж на ордэнскай чорнай, з жоўтымі палоскамі стужцы.

Обер-фарстмайстар зняў фуражку, зрабіў крок наперад і нахіліў галаву. Манарх накінуў ордэнскую стужку обер-фарстмайстру на шыю. Іх высокаблагароддзе надзеў фуражку, зрабіў крок назад, гучна адсалютаваў.

— Служу Айчыне, Ваша Імператарская Вялікасць!

Мікалай I усміхнуўся.

— Не спяшайцеся, гэта яшчэ не ўсё.

Іх высокаблагароддзе зноў зрабіў крок наперад.

— Вы яшчэ падвышаецеся ў чыне, — працягнуў яму новенькія, зіхоткія эпалеты.

Обер-фарстмайстар прыняў эпалеты, зрабіў крок назад, яшчэ раз гучна адсалютаваў.

Мікалай I павярнуў галаву налева і аглядаючы ўсіх спытаў:

— А гэта што за малайцы?

Галоўны распарадчык далажыў:

— Гэта, Ваша Імператарская Вялікасць, стражнік і стралкі.

— І што ахоўвае гэты стражнік? — цар тыцнуў у Рыгора.

— Зуброў, Ваша Імператарская Вялікасць!

— Зуброў? Гэта павінна быць вельмі цікава... — прамармытаў манарх і павярнуўся направа. Яму падалі шаблю.

— Ну, падыдзі да мяне, маладзец.

Рыгор зразумеў, што манарх звяртаецца да яго. Ён зрабіў два крокі наперад і левай рукой зняў шапку. Імператар працягнуў яму шаблю.

Рыгор дрыготкай рукой асцярожна прыняў яе, зрабіў крок назад, надзеў шапку, дзвюма рукамі ўзяў шаблю і, выцягнуўшы лязо, пацалаваў яго. Уставіў шаблю ў ножны, левай рукой прыціснуў да нагі, а правай адсалютаваў.

— Служу Айчыне, Ваша Імператарская Вялікасць!

Імператар усміхнуўся і сказаў:

— Клікаць цябе як?

— Рыгор, ы-ы, Грыгорый! Селіван Грыгорый!

— Пахвальна, пахвальна, — пасміхнуўся цар і звярнуўся да світы:

— Запрашаю паглядзець зуброў.

Найсвятлейшая асоба і яго світа павольна прайшлі да вальера. Там яны спыніліся, расцягнуўшыся ўздоўж плота, з захапленнем разглядалі лясных волатаў.

Фёдар Канстанцінавіч махнуў рукою, паказваючы, каб стралкі ішлі ў жаўнерню.

Рыгор скамандаваў:

— Так, ладам налева і крокам руш! За мной!

Калі яны ўвайшлі ў жаўнерню, не здымаючы мундзіраў, дружна пападалі на ложкі.

Трое жандараў і вазніцы падбеглі да іх і наперабой пачалі пытаць:

— Ну як, бачылі жывога цара?

— Бачылі, бачылі, як вас бачылі.

— Распавядайце хутчэй, які ён? — з зайздрасцю ў вачах пыталіся яны.

— Ды пачакайце вы, дайце трохі адсапціся.

Напруга спадала. Хтосьці моўчкі ляжаў, хтосьці ціха хіхікаў, у некаторых на вачах былі слёзы.

Стражнік прысеў на ложак і паклаў на калені шаблю. Пачаў яе разглядаць. Ножны былі серабрыстага колеру з чарненькімі ўзорамі. Дзяржальня жоўтага колеру. Усе сабраліся вакол Рыгора і разглядалі падарунак. Ён пачаў павольна даставаць шаблю з ножан. Сталёвы выгінасты клінок выходзіў лёгка. Па ўсёй даўжыні клінка былі нанесеныя такія ж чарненькія ўзоры. Сталь зіхацела і пералівалася. Бокам пазногця дакрануўся да ляза, яно было надзвычай вострым.

Цяжка ўздыхнуўшы, старшы жандар сказаў:

— Эх і шабля, галіцца можна, прыгожая. Вось гэта падарунак! Беражы яе.

Раніцай пачалі збірацца ў зваротную дарогу. Вазніцы ўсталі раней і пайшлі запрагаць коней. Рыгор таксама ўстаў разам з імі і хутка накіраваўся да вальераў. Яму хацелася развітацца з зубрамі.

Там трое зуброў мірна жавалі траву. Ён зняў шапку, звяртаючыся да лясных волатаў, пачаў ціха гаварыць:

— Ну што, мае дарагія! Мы з’язджаем дадому, а вы застаецеся. Вам будзе тут добра, вас будуць карміць, будуць даглядаць. Толькі трохі вам сумна на чужыне. Што зробіш, такі ваш лёс.

На вочы Рыгора нечакана навярнуліся слёзы. Ён разумеў, што гэтыя лясныя, свабодалюбныя прыгажуны з вялікім задавальненнем змянілі б раскошны царскі вальер на родны дрымучы лес Белавежскай пушчы.

Трое зуброў, нібы разумеючы, аб чым гаворыць чалавек, панура стаялі, павярнуўшы галовы ў яго бок.

— Бывайце, мае дарагія, захавай вас Гасподзь.

Рыгор надзеў шапку, выцер рукавом слёзы, у апошні раз зірнуў на зуброў і хуткім крокам накіраваўся да стайні.

Па дарозе дахаты Рыгору ўспомнілася першая шлюбная ноч.

Па прыездзе ў вартаўніцкую хату Малання запаліла свечкі. Рыгор распрануўся і лёг у пасцель, каля сцяны. Малання распранулася, засталася ў ільняной кашулі; прачытала малітву і, згасіўшы свечкі, прылегла побач.

Два маладыя сэрцы ашалела калаціліся, гатовыя вырвацца з грудзей. Амаль адначасова яны павярнуліся адно да аднаго. Яна асцярожна правяла аксамітавай шчакой па яго вуснах і далікатна пацалавала.

Сэрца стражніка адрывалася і падала-падала некуды ў ліхаманкавай радасці чакання. Пакора вуснаў, мяккая пяшчота рук — усё поўніла яго адчуваннем нязнанага пачуцця блізкасці і шчасця...

Усё было як у смузе... Яны ляжалі, шчыльна прыціснуўшыся, і слухалі шэпт векавых дрэў за акном. Прыхіліўшы галаву каханай да сваіх грудзей, ён гладзіў яе валасы і плечы.

Вакол была ноч, якая няспешна кацілася над бясконцай Белавежскай пушчай, над адзінокай хаткай.

На ўсё жыццё запомніўся пах пяшчотнага цела жонкі, пах яе валасоў і гарачыня вуснаў...

Паражняком вярнуліся хутчэй на цэлы тыдзень, ноччу. Поўны месяц ірдзеў яркім святлом. Увесь небасхіл над галавой мігацеў зоркамі.

Да сярэдзіны ночы з’явіліся знаёмыя селішчы на ўскраіне пушчы — акурат праязджалі недалёка сядзібы Шаурава.

Вось яна, Белавежская пушча. Далей Рыгор мог весці абоз і ў поўнай цемры. Ні на хвіліну не спыняючыся, звярнулі з гасцінца на лясную дарогу і паглыбіліся ў пушчу.

Да яго конна далучыліся два стралкі.

— Старшы каравульны загадаў нам весці абоз, а вас запрашае ў сваю брычку.

Старшы каравульны працягнуў шынель.

— Атуліся, раніцай можа быць вельмі халодна, пасядзі са мной.

Сеўшы зручна на сядзенне, Рыгор спрабаваў заснуць, але сон не пры-

ходзіў. Брычка наязджала на галінкі і карані дрэў, яе трэсла, заснуць было немагчыма. Да самага світанку так і праседзеў.

Абоз заехаў у Белавеж, калі толькі замігцеў світанак, і першыя касыя прамяні сонца прабіліся скрозь густыя вершаліны векавых дрэваў. Мясцовыя сабакі заліліся брэхам.

З будкі выбег вартавы; убачыўшы сваіх, радасна закрычаў, забыўшы пра парадак.

— Прыехалі! Прыехалі! — і пачаў абдымацца з сябрамі.

Галоўны распарадчык вылез са сваёй павозкі.

— Чаго гарлапаніш як шафер на вяселлі?

Убачыўшы обер-фарстмайстра, каравульны збянтэжыўся:

— Дазвольце дакласці, ваша высокаблагароддзе!

— Ну, дакладвай.

— За час вашай адсутнасці здарэнняў няма.

Да варот падыходзілі стралкі, жандары, вазніцы. Яны чакалі наступных распараджэнняў.

Іх высокаблагароддзе пракашляўся:

— Так, усім аб’яўляю падзяку. З пастаўленай задачай справіліся. Хто прымаў удзел у экспедыцыі, можа тыдзень не выходзіць на службу. Для атрымання грашовай узнагароды праз тыдзень неабходна з’явіцца да скарбніка. Цяпер вазніцы павінны паставіць падводы і брычкі на належнае месца, а коней у стайню. Стралкі выгрузяць новае абмундзіраванне і па вопісу здадуць скарбніку. Усе вольныя.

У Ціханавай хаце жонка варажыла вакол самавара і накрывала на стол. Падышла і пацалавала Рыгора ў шчаку.

— Распранайся і садзіся хутчэй да стала.

Рыгор разгарнуў вузел і працягнуў жонцы Ціхана вялікую каляровую хустку з кутасамі.

— Гэта табе падарунак з Пецярбурга. А гэта табе, Ціхан, не горшыя чым у начальства, — працягнуў брату скураныя пальчаткі. — Ты цяпер пры пасадзе і павінен выглядаць прыстойна.

Ціхан зноў абняў брата.

Братавая круцілася ля люстэрка, разглядаючы сябе ў абноўцы.

Трохі перакусіўшы, Рыгор пачаў распавядаць свае прыгоды. Калі дайшоў да сустрэчы з царом, Ціхан нават перахрысціўся.

— Ну, вось, цяпер ты ведаеш, адкуль у мяне шабля, — Рыгор дастаў шаблю і паклаў на стол.

Ціхан асцярожна ўзяў яе ў рукі, пачаў пільна разглядаць.

Неўзабаве Рыгор быў дома. З асалодай уцягнуў носам асаблівы, знаёмы пах роднага жытла.

— Няўжо канец падарожжу? — зняў хатулі і апусціў на падлогу.

На кухню ўвайшла старая з дзіцём на руках. Ён пацалаваў сына і бабу Марфу. Пачаў выцягваць падарункі. Уручыўшы жанчынам па хустцы, дастаў загорнутыя боцікі.

— На, Малання, прымер.

Чырвоныя боцікі зрабілі сваю справу. Жонка, пляснуўшы рукамі, нават страціла на момант дар мовы. Абедзве жанчыны такога прыгожага абутку ў жыцці не бачылі.

13. Прыём у обер-фарстмайстра

Нядзельнай раніцай Рыгор і Малання адправіліся ў галоўную сядзібу. Перад абедам заехалі да Ціхана. Брат разам з жонкай таксама рыхтаваліся ў госці да галоўнага распарадчыка Белавежскай пушчы. Пешшу накіраваліся да хаты обер-фарстмайстра. Там ужо знаходзілася некалькі сямейных пар. Галоўны ляснічы, старшы лоўчы, старшы каравульны, знаёмы вусаты жандар — усе са сваімі палавінкамі.

Да варот пад’ехала брычка Сімунда. У гэты момант на парозе з’явілася гаспадыня з прыслужнікам і запрасіла прысутных праходзіць у дом.

Зняўшы вопратку, яны зайшлі ў гасціную. Там стаяў вялікі, хораша сервіраваны стол. Камердынер паказаў месцы, дзе каму сядаць.

На чале стала стаялі два крэслы для гаспадара з гаспадыняй. Рыгору з жонкай было прапанавана месца побач з гаспадарскім крэслам. Далей сядзеў брат з жонкай, насупраць Сімунд.

Калі госці расселіся, расхінуліся дзверы ў гасціную. Обер-фарстмайстар з гаспадыняй паўстаў ва ўсім бляску. Новыя эпалеты на плячах блішчэлі золатам, на шыі вісела чорная стужка з дзвюма вузенькімі жоўтымі палоскамі, на ёй ордэн. Ажыўлены твар іх высокаблагароддзя асляпляльна ўсміхаўся.

Госці падняліся. Фёдар Канстанцінавіч Таран пачаў абыходзіць стол, вітаўся з мужчынамі за руку, з жанчынамі кіўком галавы, пры гэтым кожны раз пстрыкаў абцасамі. Побач з ім ішла жонка і ветліва ківала галавою, усміхалася. Калі цырымонія прывітання скончылася, іх высокаблагароддзе прапанаваў сесці.

Прыслуга замітусілася вакол стала, напаўняючы прыгожыя чаркі і келіхі.

Фёдар Канстанцінавіч узяў чарку і ўстаў:

— Спадары, першы тост прапаную выпіць за здароўе нашага васпана, Яго Імператарскую Вялікасць Мікалая I.

Госці падняліся.

— Прашу садзіцца і прыступіць да халодных закусак. Толькі не саромцеся, ешце так, як у каго атрымліваецца. Тут усе свае, і чужацца няма каго.

Госці пачалі есці. Рыгор звярнуў увагу, што яго брат спрытна карыстаецца нажом і відэльцам; не горш чым іх паны. Спрабаваў таксама ўзяць відэлец у левую руку, а нож у правую. Але ў яго не атрымалася, ён адклаў нож і ўзяў відэлец у правую руку.

Прыслуга пачала зноў напаўняць чаркі. Тады падняўся Сімунд і прапанаваў чарговы тост:

— Спадары! Я прапаную выпіць за здароўе нашага галоўнага распарадчыка пушчы Фёдара Канстанцінавіча, за яго новую ўзнагароду. Толькі давайце папросім яго расказаць нам пра гэты ордэн.

Госці дружна падтрымалі лесапрамыслоўца. Обер-фарстмайстар, здаволена ўсміхаючыся, зрабіў для важнасці невялікую паўзу і пачаў свой расказ:

— Спадары! Гэтая ўзнагарода завецца «Ордэн святой Ганны II ступені». Прысуджаецца за адмысловыя заслугі перад Айчынай. Уручыў мне яго асабіста імператар Мікалай I. Акрамя таго, я падвышаны ў пасадзе, атрымаў статут дарадніка, а чын палкоўніка. Узнагароджанне праходзіла ў Царска-Сельскай летняй рэзідэнцыі Яго Імператарскай Вялікасці. Пасля ўзнагароджання быў запрошаны на ўрачысты абед з самім манархам. Там мы абмяркоўвалі важныя дзяржаўныя справы. За абедам найсвятлейшая асоба прасіла перадаць вам падзяку за пахвальнае нясенне службы і за зуброў для свайго звярынца. Але што гэта я толькі пра сябе. Сярод нас ёсць яшчэ адзін чалавек, які таксама атрымаў узнагароду асабіста з рук Яго Імператарскай Вялікасці, — і ён паказаў на Рыгора. — Ну што, пакажы сваю ўзнагароду, — і запляскаў у ладкі.

Рыгор счырванеў, бянтэжачыся ад увагі.

Іх высокаблагароддзе ўзяў чарку і прапанаваў тост за Рыгора і яго ўзнагароду.

Рыгор адшпіліў шаблю і перадаў іх высокаблагароддзю. Той уважліва яе разгледзеў і перадаў Сімунду. Сімунд перадаў далей, сам нахіліўся і стаў нешта гаварыць гаспадару на вуха. Той кіўнуў галавою, згаджаючыся. Сімунд падняўся і выйшаў з гасцінай. Мінула некалькі хвілін, і ён вярнуўся, несучы ў руках прыгожую паляўнічую стрэльбу. Папрасіў хвіліначку ўвагі:

— Спадары! Мы з іх высокаблагароддзем обер-фарстмайстрам вырашылі адзначыць заслугі яшчэ аднаго чалавека, старшага стражніка Селівана Ціхана.

Сімунд гучна сказаў:

— За здароўе Ціхана!

Усе зноў запляскалі ў ладкі.

У гэты момант, прыслуга падала гарачую страву з мядзведзіны. Добра паеўшы, Фёдар Канстанцінавіч прапанаваў мужчынам прайсці ў яго кабінет і абгаварыць службовыя пытанні, а жанчынам застацца і трохі папляткарыць.

Лесапрамысловец Сімунд устаў са свайго месца.

— Ваша высокаблагароддзе, прашу мяне выбачыць. Купцы з Нямеччыны нечакана прыехалі, мне ўжо неабходна ісці. Яшчэ раз прашу мяне выбачыць.

— Гаспадзін Сімунд, любіш ты грошы зарабляць. Добра, схадзі да сваіх купцоў. Мы тут службовымі справамі зоймемся, табе гэта, можа, і не цікава будзе.

Мужчыны падняліся і выйшлі ўслед за обер-фарстмайстрам.

У працоўным кабінеце галоўны распарадчык прапанаваў заняць вольныя крэслы.

— Перадайце сваім падпарадкаваным. Неабходна ў найблізкія дні з’явіцца ў галоўную сядзібу для атрымання новага абмундзіравання. Акрамя таго жадаў бы пачуць вашы прапановы, як палепшыць працу па ахове пушчы.

Галоўны ляснічы першым узяў слова.

— Не ведаю, ці трэба ўзмацняць ахову. Сяляне ад страху загрымець на катаргу перасталі нават сухастой, старыя і гнілыя дрэвы забіраць. Калі так і далей пойдзе, мы без працы застанёмся. — Госці гучна засмяяліся.

— Гэта добра, значыць, наведзены поўны парадак, — Фёдар Канстанцінавіч усміхнуўся. — Цяпер у мяне ёсць прапанова для Рыгора. Лічу, што ўсе тут прысутныя мяне падтрымаюць. Хачу прапанаваць табе на выбар любую пасаду ў адміністрацыі пушчы. Сваёй добрасумленнай працай ты заслужыў гэта. З адказам не спяшайся, падумай, парайся з братам, з жонкай.

— А што тут думаць, калі можна, хачу застацца на сваім пасту, быць простым стражнікам на сваім абходзе, — упэўнена сказаў Рыгор.

— Пахвальна, — здзівіўся Фёдар Канстанцінавіч. — Але тады сваёй уладай усталёўваю табе жалаванне ў два разы большае, чым ты атрымліваеш. А то імператар запытае ў мяне, як там наш стражнік. Рыгор, Грыгорый, Селіван Грыгорый. Памятаеш? — іх высокаблагароддзе весела засмяяўся.

Прысутныя ажыўлена зарагаталі.

— Так, з жывым царом размаўляць — тут ад хвалявання можна забыцца, як маці родную клічуць, не тое што сябе. Гэта не дзіўна. Тут з вамі, ваша высокаблагароддзе, размаўляеш, і то хвалюешся, каб чаго лішняга не ляпнуць. А то ж сам імператар, — падтрымаў Рыгора старшы лоўчы Кусаў.

Прысутныя, згаджаючыся, ківалі галовамі.

— Рыгор! Лічу, што выкажу агульнае меркаванне, на цябе ў цяжкі момант можна паспадзявацца. Вось мы і падышлі да самага галоўнага, — обер-фарстмайстар зрабіў невялікую паўзу:

— Сёння раніцай у мяне быў стражнік з паўночнай часткі нашай пушчы. Той часткі, якая мяжуе з Беластоцкай воласцю. Вы ведаеце, што яна належыць у дадзены момант Прусіі. Невялікая частка ўскраіны нашай пушчы таксама пруская, — нахмурыўшы бровы, працягваў. — Дык вось, гэты стражнік мне даклаў, што нядаўна група людзей пад камандаваннем прускага афіцэра пракралася ў нашу частку пушчы і там палявала. З інтэрвалам у тыдзень было забіта два зубры. Яны прывязалі забітых жывёлін да коней і перацягнулі на сваю тэрыторыю. Сышлі беспакарана, і цяпер гэты факт палявання даказаць будзе цяжка.

Наш стражнік, перапрануўшыся пад селяніна, пракраўся на іх тэрыторыю. Там у яго жывуць сваякі. Ад іх ён даведаўся вельмі шмат цікавага. Аказваецца, гэта ўжо не першы выпадак. Сярод прускіх афіцэраў ёсць аматары паляваць на нашай тэрыторыі. Яны плацяць мясцовым сялянам вялікія грошы. Тыя дробнымі чародамі пераходзяць да нас і падганяюць зуброў бліжэй да кардона. Афіцэры страляюць, а сяляне за грошы перацягваюць забітых, — галоўны распарадчык дастаў папяросу і прыпаліў. Зрабіўшы зацяжку, ён працягваў:

— Я адразу ж даў распараджэнне аб вылучэнні пяці стралкоў у дапамогу гэтаму стражніку. Але яны маладыя і яшчэ да канца не абучаныя. Могуць пагарачыцца. Мая думка такая, — адчувалася, што обер-фарстмайстар трохі нерваваўся: — Але нам трэба спадзявацца выключна на сябе, — заклапочана пазіраў па баках.

— Дык вось, Рыгор, табе адмысловае даручэнне. Ты павінен заўтра раніцай выехаць у гэтую частку пушчы. Ад майго імя правесці там рэкагнасцыроўку. Дзейнічай і прымай рашэнне на месцы. У бойку не лезьце, гэтая справа рэгулярных войскаў. Але правучыць прусакоў неяк трэба. — Трохі падумаўшы, працягнуў:

— Лічу, што на нашай тэрыторыі ў іх маюцца свае людзі, якім яны добра плацяць. Нядрэнна б іх знайсці і абясшкодзіць. Не лішнім будзе далікатна пагутарыць з кантрабандыстамі, якія пражываюць побач з кардонам. Тыя ведаюць усё па абодвух баках кардона. Трэба іх падлавіць і напалохаць катаргай у Сібіры, тады яны ахвотна пойдуць на супрацоўніцтва. А табе, Ціхан, іншае даручэнне. Ты павінен аб’ездзіць усходнюю і паўднёвую часткі пушчы.

Падабраць стражнікаў для аховы заходняй мяжы. Ты ў нас старшы стражнік, табе і займацца гэтай справай. Потым можаш далучыцца да Рыгора і ўзначаліць акцыю. Як спрытна вы ўдвух працуеце, ці не мне ведаць! Лепш за вас у мяне нікога няма, — пры гэтым галоўны распарадчык хітравата бліснуў вачыма і засоп носам:

— Гаспадзін жандар, і вы памазгуйце, як нам дапамагчы. Але без узгаднення са мной ні кроку. Ведаю вас, шэльмы. Справы на грош, а мітусні на рубель. Адразу ж расследаванне, допыты сведак, пошукі вінаватых. Падыміце шум, важданіну — а вынік нулявы, як з павешаным канакрадам. Тут справа вельмі тонкая, міжнародная, — гледзячы проста ў вочы жандару, сказаў Фёдар Канстанцінавіч. — Толькі ўсё, пра што тут чулі, нікому ні гугу. Лічыце гэта дзяржаўным сакрэтам.

Пасля абеду обер-фарстмайстар прызнаўся жонцы, што яму надта падабаецца, як размаўляюць між сабой мясцовыя жыхары.

— Слухаць іх гутарку прыемна, як слухаць песню. Я часта маю зносіны з імі і паступова пачаў разумець, пра што яны між сабой гавораць. Мясцовыя людзі разумеюць, што ім кажуць на рускай мове, на польскай мове. Будучы на паляванні, я звярнуў на гэта ўвагу. Пачынаеш з ім весці гутарку на рускай мове, ён табе адказвае на рускай мове, хтосьці размаўляе з ім на польскай мове, ён адказвае на польскай мове, а між сабой размаўляюць на сваёй мове. Мне часта прыходзілася чуць, як дзяўчаты і жанчыны хораша спяваюць, калі працуюць. Тут, у Белавежскай пушчы, для этнографаў непачаты кавалак працы, — тлумачыў жонцы Фёдар Канстанцінавіч. — Дарагая, некалькі стагоддзяў таму на гэтых землях была вельмі моцная і самая вялікая дзяржава ў Еўропе — Вялікае княства Літоўскае. Дагэтуль яны завуць сябе літвінамі, памятаюць сваю багатую на падзеі гісторыю і сваіх князёў. Я нават запомніў некаторых іх кіраўнікоў: Міндоўг, Гедымін, асабліва часта згадваюць Вітаўта. Захавалася вельмі шмат помнікаў даўніны, праўда, большасць з іх ад часу руйнуюцца. Ды і мы спрыяем сціранню іх гісторыі. Дзесяць гадоў, як пачалі будаваць Брэст-Літоўскую крэпасць, шмат старых гістарычных помнікаў разабралі па цаглінцы. І цяпер гэта працягваецца. Разбіраюць паволі і звозяць у крэпасць, там узводзяць з гэтай цагліны фартыфікацыйныя будынкі. Маркотна ўсё гэта, чаму нам няма справы да іх гісторыі?

Памаўчаўшы некалькі хвілін, ён павярнуўся да жонкі.

— Ну што, дарагая, лічу, мы з табой правялі сённяшні дзень цудоўна. Для людзей зрабілі свята, для сябе таксама. Давай класціся спаць, трэба адпачываць. Мяне толькі Сімунд не перастае дзівіць. Можа, з гадамі паразумнеў? Распавядаў, што аднойчы для эксперыменту сваім наймітам тры месяцы жалавання не плаціў. Ні адзін чалавек яго не спытаў пра грошы. Смяяўся, гаварыў, што на яго радзіме даўно б ужо хату спалілі. А тут.

14. Кардон

Калі стражнік адчыніў дзверы карчмы, пачуў знаёмы радасны вокліч:

— Рыгорка, уваходзь, смялей. Даўным-даўно ты да мяне не зазіраў. Чуў, ты ездзіў ажно ў Пецярбург. Што чуваць у свеце? Садзіся за стол, распавядай, як там людзі ў сталіцы жывуць.

Рыгор прысеў за стол.

— Што гаварыць. Жывуць нядрэнна: прыгожыя заможныя хаты, брукаваныя вуліцы, уздоўж іх стаяць ліхтары. Вельмі вялікі і прыгожы горад, адным словам, сталіца. Вось толькі ў крамах не бачыў вашага брата, на вуліцах таксама не сустракаў, — стражнік дапытліва паглядзеў на яўрэя.

— А ты што, не ведаеш? — здзіўлена падняў бровы Арон. — Нельга нам, яўрэям, сяліцца ў сталіцы.

— Ну, цяпер усё зразумела. Усё забываю ў вас спытаць. Скажыце, дзядзька Арон, а што гэта за такія яўрэі з вельмі доўгімі валасамі?

— Дарагі Рыгорка! Яўрэі таксама між сабой адрозніваюцца. Тыя, якіх ты бачыў з доўгімі валасамі, гэта хасіды. Яны вельмі рэлігійныя, прытрымліваюцца сваіх сектаў і паважаюць талмуд. Ёсць яшчэ яўрэі караімы, якія адхіляюць талмуд і строга прытрымліваюцца абраду старажытнага іерусалімскага храма. Адным словам, у яўрэяў, таксама як і ў вас славян, народ адзіны, толькі розныя галіны адной і той жа рэлігіі.

— Дзякуй, дзядзька Арон, за тлумачэнні, але скажы, хто такія кантрабандысты?

— Рыгор, калі табе нешта трэба дастаць за кардонам, то ты скажы мне. Я параюся са сваім кагалам, што-небудзь прыдумаем і дастанем, а вось пазнаёміць цябе не магу.

— А калі я дам вам слова, што з гэтым чалавекам нічога не здарыцца? Мне ён неабходны толькі для таго, каб высветліць сёе-тое. Мы вас адгодзім.

— Тады ўважліва слухай. Поруч кардона з Прусіяй на сялібе жыве Ярашук Ахрэм. Ён, часам, бывае за кардонам. Вельмі добры чалавек, але ў яго дзесяць дзяцей па вуглах. Рыгор, калі ласка, не пакінь яго дзяцей сіротамі, — прасіў карчмар.

— Дзякуй, дзядзька Арон. За яго не хвалюйцеся, — Рыгор, пляснуўшы сябе па каленях, падняўся з-за стала.

Вечарам ён дабраўся да хаты стражніка, якая стаяла самотна ў лесе, непадалёк ад кардона. Гаспадаром гэтага абходу быў аднагодак Рыгора стражнік Сцяпан. Сустрэліся яны як даўнія сябры — разам былі стралкамі.

Сцяпан, абдымаючы Рыгора, з захапленнем гаварыў:

— Так, чуў пра цябе. Стралкі распавядалі, што сам цар табе ўзнагароду ўручаў. Давай хадзем у хату. Обер-фарстмайстар учора ў дапамогу стралкоў даслаў. Хата поўная людзьмі, але як-небудзь размесцімся.

Прывязаўшы жарабца, зайшлі ў хату, там сапраўды было шматлюдна.

— Сцяпан, ты ведаеш Ярашука Ахрэма? — спытаў Рыгор пасля вячэры.

— Так, ведаю, пражывае на сялібе поруч самога кардона.

— Ці далёка гэтая сяліба?

— Вярсты дзве адгэтуль будзе.

— Што ён за чалавек?— працягваў распытваць Рыгор.

— Звычайны, просты чалавек, не прыгонны, малазямельны аднадворац, жыве ціха. Дзяцей, праўда, у яго шмат. Навошта ён табе? — спытаў Сцяпан.

— Усяго табе сказаць пакуль не магу, сам яшчэ не ведаю, што атрымаецца, — круціў галавою Рыгор. — Ты павінен стралкоў, акрамя аднаго, адправіць на пастой у найблізкі абход да нашых стражнікаў. Няхай там ціха сядзяць і носа не паказваюць.

Абдумваючы, памаўчаў хвіліначку, затым прадоўжыў размову:

— Сцяпан, хто з мясцовых жыхароў прадаўся за кардон? Хто заганяе зуброў прусакам? Не могуць жа яны самі шукаць іх у лесе?

— Рыгор, братка, — цяжка ўздыхнуў Сцяпан. — Ёсць адзін тут! Таксама аднадворац, праўда, беззямельны. Зусім дрэнны гаспадар, лайдак найпершы, якіх свет не бачыў. Яго можна сустрэць у двух месцах: або на паляванні, або ў карчме ў Лейбеля. Усё, што ён застрэліць на паляванні, нясе ў карчму. Пупок яго завуць. Месяцы два таму ехаў я дарогай конна і пачуў стрэл. Пад’ехаў бліжэй, бачу, як Пупок стаіць і прыкладам б’е сваіх сабак. Пытаю, што здарылася. Ён адказаў, што падстрэліў зайца, пакуль дабег, сабакі яго зжэрлі. Тыдзень таму сустрэў яго ў лесе ўжо без стрэльбы. Што ён там рабіў?

— Прозвішча Пупок? — здзіўлена перапытаў Рыгор.

— Не, прозвішча і імя яго не ведаю, — пакруціў галавою Сцяпан. — Але ўсе яго так завуць. Мяркую, Пупок — гэта мянушка.

— Сцяпан, ты як думаеш? Ці ведае гэтага Пупка Ярашук Ахрэм? — спытаў Рыгор.

— Павінен знаць, — хітнуў галавою Сцяпан. — Пупка ўсе ў акрузе ведаюць.

Так і не паспаўшы, Рыгор перад самым світанкам сеў на жарабца і выехаў шукаць хату Ахрэма. Дзякуючы падрабязнаму апісанню Сцяпана, знайшоў сядзібу хутка. Калі зайшоў на двор, гучна забрахаў сабака.

На парозе з’явіўся гаспадар. Гэта быў мужчына гадоў сарака, акуратна апрануты. Яго вочы з трывогай глядзелі на незнаёмца.

— Вас клічуць Ахрэм?

— Так, а што здарылася? — глядзеў ён дапытліва на Рыгора.

— Нічога не здарылася, але нам трэба з вамі пагутарыць і жадана без сведак, — спакойна сказаў стражнік.

— На вуліцы халодна, пайду, накіну што-небудзь і вярнуся.

Праз хвіліну ён выйшаў на вуліцу.

— Слухаю вас.

— Мяне завуць Рыгор. Прыступім да справы: мне патрэбна ваша дапамога.

Ахрэм маўчаў. Рыгор працягнуў гутарку:

— Аб усіх вашых справах я добра дасведчаны. Ведаю, што вы часта бываеце на тым баку. Чым займаецеся, таксама вядома. Але мяне вашы кантрабандысцкія справы не цікавяць. Я стражнік Белавежскай пушчы, і мяне хвалюе ахова зуброў. У апошні час нехта іх рэгулярна адстрэльвае. Ці вядома вам што-небудзь?

Ахрэм маўчаў, але па твары было відаць, што ён моцна трывожыцца і не можа рашыцца нешта вымавіць.

Рыгор свідраваў яго вачамі.

— У вас небяспечны занятак. Вы можаце трапіць у Сібір на катаргу і пакінуць дзяцей сіротамі. Я вас выдатна разумею. Зямлі мала, дзяцей многа, трэба неяк іх гадаваць. Распарадчык пушчы можа за вас заступіцца. Мяркую, яго заступніцтва вам не будзе лішнім. Акрамя таго, мы за помач добра заплацім. Згаджайцеся, а то я магу размысліцца і знайсці кагосьці іншага.

— А што трэба... рабіць? — з трывогай у голасе спытаў Ахрэм.

— Хто дапамагае прускім афіцэрам у паляванні на зуброў? — стражнік уважліва глядзеў на Ахрэма.

— Цалкам у гэтым не ўпэўнены, але мяркую, гэта Пупок. Бачыў яго каля прускай воінскай часткі.

— Калі гэта было? — спытаў Рыгор.

— Два тыдні таму. Здаецца, гэта была субота, сапраўды субота. З самай раніцы ён там быў. Потым бачыў у панядзелак, ён ішоў адтуль выпіўшы.

— Сёння аўторак, — ажывіўся Рыгор. — Ахрэм, трэба будзе ў суботу раніцай быць за кардонам. Прасачыце, ці з’явіцца там Пупок. Як толькі яго ўбачыце, адразу ж вяртайцеся. Толькі ў мяне просьба, калі пойдзеце за кардон, — тавар не бярыце. Я вам загадзя заплачу няўстойку, — стражнік дастаў дзесяць рублёў асігнацыямі і працягнуў іх Ахрэму. Той пачаў адмаўляцца ад грошай, але Рыгор прымусіў іх узяць без пярэчання.

— Гаспадзін стражнік, я магу вам паказаць, дзе прускія вайскоўцы праязджаюць праз кардон. Тут зусім недалёка, з вярсту будзе, — нечакана сказаў Ахрэм.

— Вельмі добра, толькі не называй мяне гаспадзінам ці панам. Я такі ж просты чалавек, як і ты.

— Я неяк пачуў гутарку. Пра што яны гаварылі, не ведаю, іх мовы не разумею. Але тое, што яны размаўлялі на сваёй мове, вельмі добра чуў. Калі яны праехалі міма мяне, я падняў галаву. Налічыў шэсць чалавек. Яны выехалі з ракі і зніклі ў лесе. Яны па рацэ, па рэчышчы ехалі.

Яны адправіліся пешшу да ракі.

— Ахрэм, распавядзі, якое жыццё за кардонам, — з цікаўнасцю распытваў Рыгор.

— Па ўсякаму, як і тут. Хтосьці жыве лепш, хтосьці горш, як у каго атрымліваецца. Вось толькі прыгоннага права ў іх няма. Там усе працуюць, як найміты. Вось у гэтым толькі розніца. Усе пасады займаюць толькі прусакі, а нашы, як жылі, так і жывуць. Строга там у іх, парадак наводзяць. Працаваць прымушаюць ад цямна да цямна. Дарогі пачалі будаваць брукаваныя, масты, хаты.

— А ты не баішся, што яны цябе зловяць?

— Не, не баюся. У іх парадак такі: нельга нічога прыносіць, акрамя грошай, а ад іх выносіць можна ўсё, нават дапамагаюць. Іх вартавыя, калі бачаць, што нясу цюк, могуць нават падвезці да самога кардона. Яшчэ кажуць, дзе нашых кордонных аб’ездчыкаў бачылі; нават паведамляюць, калі ісці можна.

— А нашы?

— Нашы, калі зловяць, то ўсё забіраюць, і ў астрог. Вось мы і дайшлі.

Спыніліся на беразе, і Ахрэм пачаў паказваць і падрабязна распавядаць:

— Бачыце гэтую невялікую рэчку, па ёй і ехалі вершнікі. Тут вады па калена будзе, дно не глейкае.

На развітанне Ахрэм прапанаваў Рыгору зайсці на абед, але той адмовіўся і паскакаў у селішча. Карцела паглядзець, дзе жыве Пупок.

Жыллё Пупка выглядала ўбога, здавалася, вось-вось заваліцца. Гаспадара не ўбачыў, на двары была толькі трынаццацігадовая худзенькая кірпаносая дзяўчынка. Журботным поглядам яна правяла незнаёмца.

Не паганяючы каня, стражнік накіраваўся ў карчму. Шустры гаспадар яўрэйскай нацыянальнасці падскочыў да яго:

— Што жадаеце, гаспадзін?

— Яечню з чатырох яйкаў на сале з цыбуляй.

— Ужо робіцца, — і карчмар знік.

Рыгор сеў за стол. У карчме было пуста. Праз некаторы час на двары пачуўся чутны тупат капытоў. Неўзабаве расхінуліся дзверы, шумна зайшлі двое ў форме кардонных аб’ездчыкаў.

— Лейбель, ты дзе?

— Спадары, ужо бягу, — з суседняга пакоя раздаўся голас яўрэя.

— Прыспешвайся, мы на службе. Нясі ўсё, як заўсёды.

Адзін з іх, зірнуўшы на Рыгора, штурхануў напарніка локцем, паказваючы на яго, спытаў:

— Гэй, а ты хто? Што тут робіш?

— Чакаю яечню, — адказаў яму Рыгор.

Яны аддаліліся трохі і селі за іншы стол. Той, які задаў пытанне, не сцішаўся:

— Я ў цябе спытаў, ты хто.

— Селіван Рыгор.

— Пакінь ты чалавека ў спакоі, — ціха сказаў другі. — Што, не чуеш як гаворыць?

— Ён не мясцовы. У мяне памяць на твары ведаеш якая? Раз убачу і ўсё жыццё памятаю.

Яго размову перапыніў уладальнік карчмы; ён нёс бутэльку і вялікую талерку.

— Прыемнага апетыту, — паставіў на стол.

Працягнуў руку і ўзяў на паліцы келіхі, наліў у іх гарэлку. Звярнуўшыся да Рыгора, ветліва сказаў:

— Яечня гатовая, зараз прынясу.

Праз хвіліну з’явіўся з талеркай. Не спяшаючыся, Рыгор пачаў абедаць. Дастаў нож і парэзаў скваркі на драбнейшыя кавалкі.

У гэты момант бразнулі дзверы карчмы. У памяшканне зайшоў барадаты мужчына невысокага росту, сярэдніх гадоў са стрэльбай на плячах.

— Шклянку гарэлкі, хутка! — з парога сказаў ён.

Рухі гэтага чалавека былі рэзкімі. Рыгор уважліва разглядаў аблічча дзівака.

Увесь яго твар ад самых вачэй зарос валасамі. Нешта ястрабінае прамільгнула ў абліччы. Адзенне было месцамі ў дзірах і латах, на галаве — аблезлая шапка з тхара. Узяўшы келіх, ён зняў шапку і некалькі секунд нерашуча глядзеў на гарэлку, потым злёгку кіўнуў галавою і выпіў.

Цішыню парушыў усё той жа кардонны аб’ездчык, які задаваў пытанні Рыгору.

— Пупок, ну як у цябе сёння паляванне?

Той моўчкі выцер рукавом вусы, слаба махнуў рукою.

— Стрэльбу змяніць трэба. Старая яна ў цябе, пэўна, гадоў сто ёй будзе. Як ты страляеш?

Рыгор уважліва паглядзеў на стрэльбу, якая ляжала на лаўцы. Яна сапраўды была старой і цяжкай, з самаробной ложай. Гэты рэдкі прадмет хутчэй за ўсё дастаўся па спадчыне, чамусьці падумалася Рыгору.

— Цяпер такіх стрэльбаў не робяць, таму што не ўмеюць. Гэта самая сапраўдная крамянёўка. Я з яе ніколі не мажу...гы-гы — вышчарыўшы рэдкія зубы, загыгыкаў Пупок.

І трэба было бачыць, з якім шматзначным выглядам пры гэтым — гы-гы! — ён падняў уверх указальны палец.

— А чаму тады без трафеяў прыйшоў? — працягваў даймаць аб’ездчык.

— Я і сёння зайца падстрэліў, але сабакі... халера на іх, — злосна, з прыкрасцю ў голасе адказаў Пупок.

— Сабак карміць трэба, — з’едліва кінуў аб’ездчык, які дагэтуль маўчаў.

— Э-э! — пагардліва скрывіўся Пупок. — Гэта хто ж сабак корміць? Сабакі самі сабе павінны ежу здабываць.

У гэты момант аб’ездчыкі падняліся. Адзін з іх, кідаючы манету на стол, сказаў гаспадару карчмы.

— Налі яшчэ гэтаму небараку і дай што-небудзь закусіць, а то яго сабакі сыцейшыя, чым ён.

Пупок жвава ўскочыў і сіпла сказаў:

— З задавальненнем вып’ю за ваша здароўе, ваша высокаблагароддзе, дзякую!

Аб’ездчыкі пакінулі карчму. Неўзабаве прычуўся тупат іх коней, які аддаляўся. Наступіла цішыня.

Рыгор лустай хлеба марудліва выціраў тлушч у талерцы.

З’явіўся карчмар з талеркай, паставіў яе перад Пупком і наліў яму гарэлкі. Той адным махам кульнуў шклянку, схапіў рукой кавалачак сала з хлебам і пачаў з прагнасцю есці.

Стражнік падняўся, пакінуўшы манету на стале, і моўчкі выйшаў на вуліцу.

Удала заехаў у карчму, разважаў Рыгор, спаткаў усё-такі мясцовую знакамітасць. Сапраўды, каларытная асоба — гэты Пупок. Тузануўшы павады, накіраваў жарабца да жылля Сцяпана.

Вечарам з’явіўся Сцяпан. Цэлы дзень ён дзяжурыў поруч статка зуброў, але нічога падазронага не выявіў. Ніхто не з’яўляўся.

За вячэрай Рыгор распавёў яму аб сустрэчы ў карчме ў Лейбеля.

— Пупок можа з’явіцца каля статка зуброў у пятніцу, так што да пятніцы можам адпачываць, — разважаў Рыгор. — Паляваць яны могуць прыехаць суботнім надвячоркам. Толькі вось дзе яны застануцца на начлег? Цяпер восень, і ноччу даволі халаднавата. Ці стануць яны мерзнуць ля вогнішча?

Раніцай, калі яшчэ на вуліцы было зусім цёмна, яны апрануліся і выехалі ў лес. Сцяпан паказаў яму шлях, па якім цягнулі зуброў да кардона. Ён праходзіў недалёка той рэчкі, якую паказваў Ахрэм.

Поўная карціна злачынства была стражнікам зразумелай, за выключэннем месца, дзе спыняюцца злачынцы на начлег.

Яны вярнуліся на тое месца, дзе прыкладна адбывалася папярэдняе паляванне. Схаваўшы ў гушчары коней, пачалі ўсё вакол уважліва аглядаць. У тым месцы, дзе грузілі зуброў на поцягі, не засталося пянькоў ссечаных дрэў. Але побач праходзіла прасека, якую зрабілі месяцы два таму.

Прасека была чыстая, ствалы дрэваў даўно вывезеныя. Яны прайшлі спачатку ў адзін бок, потым у другі. У адным месцы было шмат слядоў ад конскіх капытоў. Калі прайшлі па слядах, то на скрыжаванні прасек выйшлі да будана. Пад такімі падстрэшкамі працоўныя хаваліся ад непагадзі. Тут былі нават зробленыя ляжанкі для начлегу і вогнішча для прыгатавання ежы, стаялі сталы і лаўкі з бярвёнаў. Калі прасекі сыходзілі далей, усё кідалася, і рабіліся новыя хованкі.

— Вось доўбня, як я раней не здагадаўся, — расчаравана ўсклікнуў Сцяпан. — Гэта ж гатовае жыллё. Тут тыдзень жыць можна.

— Не ты адзін схібіў, не вінаваць сябе, я таксама пра гэта не падумаў. Вельмі зручнае месца.

Пачалі ўважліва аглядаць прылеглы лес, і Сцяпан выявіў пустыя бутэлькі.

— Глядзі, Рыгор, што яны п’юць. А вось і свежыя пянькі, тут яны і вырабляюць поцягі.

— Сцяпан, нічога не чапай, галоўнае цяпер іх не спудзіць, — сказаў Рыгор.

Яны вярнуліся да коней і паскакалі дадому. Пад’язджаючы да хаты, Рыгор убачыў братавага каня. Ціхан і яшчэ некалькі стражнікаў сядзелі за сталом. Прывітаўшыся, Рыгор прапанаваў брату выйсці на вуліцу для гутаркі. Сцяпану сказаў, каб ён коней схаваў у адрыне.

Калі засталіся ўдвух, Рыгор падрабязна распавёў, што ведаў.

— Брат, табе трэба ісці працаваць у жандары, — выслухаўшы Рыгора, прыцмокнуў ад здзіўлення Ціхан. — Ты за два няпоўныя дні ўсё высветліў. Толькі трэба неяк дакласці іх высокаблагароддзю, а то ён прывядзе сюды войска і ўсё сапсуе. Але нас вельмі мала, каб затрымаць шэсць чалавек, тым больш вайскоўцаў. Гэта табе не ўнук Шаурава. Тут справа складанейшая.

Абняўшы малодшага брата, ён ускочыў у сядло і знік у лесе.

— Сцяпан, лічу, зноў давядзецца ахвяраваць зубрамі, — сказаў Рыгор гаспадару хаты. — Калі іх проста затрымаць — выкруцяцца. Скажуць, заблудзіліся, і ўсё.

Здзіўленыя ходам ягонай думкі, стражнікі глядзелі на яго насцярожана.

— Ёсць старыя зубры, якімі можна ахвяраваць, але іх не прывяжаш вяроўкамі да дрэва, — збялеў Сцяпан. — Ты што, Рыгор, хочаш іх выкарыстаць як падсадныя качкі?

— А чаму не? Падагнаць бліжэй да прасекі так, каб яны маглі іх досвіткам бачыць. Будуць конна ехаць да таго месца, дзе пасецца статак, убачаць гэтых зуброў і пачнуць страляць.

— Сцяпан, нясі паперу і аловак. Давай прасекі і ўсе дарогі ў тым месцы намалюй, — сказаў Рыгор.

Гаспадар прынёс чысты аркуш паперы, аловак і пачаў маляваць участак лесу. На тым месцы, дзе цяпер пасвіліся зубры, была прасека і дзве дарогі. Калі іх перакрыць, выходзіла па два чалавекі ў сакрэт.

— Так, маеш рацыю, Сцяпан, людзей малавата, — уздыхнуў Рыгор. — Тым больш, трэба ўлічваць, што гэтыя людзі — вайскоўцы і ўмеюць за сябе пастаяць. Проста так іх не возьмеш.

На вуліцы пачуліся галасы. Сцяпан зірнуў праз акно. Перад хатай стаяла брычка.

— Вой! Обер-фарстмайстар прыбыў, уласнай персонай. Без мундзіра, адзежа на ім дзіўная, першы раз такім бачу, — заспяшаўся да дзвярэй Сцяпан.

Рыгор і Сцяпан выйшлі на двор сустракаць іх начальства.

Обер-фарстмайстар сапраўды быў апрануты як мясцовы памешчык. Ён адразу адвёў Рыгора ўбок.

Рыгор падрабязна ўсё выказаў, апусціў толькі імёны і прозвішчы Арона і Ахрэма.

Обер-фарстмайстар уважліва слухаў, затым сказаў:

— Пахвальна, Рыгор, толькі я не зусім зразумеў, як табе ўдалося знайсці гэтага кантрабандыста.

— Ваша высокаблагароддзе, у гэтым мне дапамог той самы чалавек, які нам ужо раз дапамог. Я абяцаў яму трохі грошай.

— Рыгор, галубчык, ты мяне дзівіш, — развёў здзіўлена рукамі Фёдар Канстанцінавіч. — Не ў крыўду хай будзе сказана, але гэта не вытрымлівае ніякай крытыкі. Ну ты, братка, даеш! Добра разумею цябе, калі ты не назваў на судзе таго, хто дапамог у справе Шаурава, але тут зусім іншая справа. Садзімся ў брычку, ты мяне асабіста прадставіш твайму агенту. Я з ім пазнаёмлюся і перамоўлюся асабіста. Гэты ўчастак пушчы праблематычны. Нам вельмі патрэбныя людзі, якія інкогніта будуць нам дапамагаць.

Яны селі ў брычку, і Рыгор паказаў кучару, куды ехаць.

Дарогаю галоўны распарадчык сказаў, што яму вылучылі эскадрон уланаў. Правядуць тут вучэнні. Уланы будуць чакаць вёрст пяць адгэтуль.

Пад’ехалі да хаты Ярашука.

— Давай зойдзем да яго ў хату, там і перамовімся, — таргануўся галоўны распарадчык.

Яны вылезлі з брычкі і накіраваліся ў хату. Дзверы адчыніліся, на парозе стаяў гаспадар і жэстам прапанаваў зайсці. Калі зайшлі ў хату, на іх утаропіліся дапытлівыя дзіцячыя вочы.

Іх высокаблагароддзе ўсміхнуўся і сказаў:

— Добра жывеш, Ахрэм, вось у цябе колькі багацця, — і рукою паказаў на дзяцей.

— Не жалюся, а жыву, як Бог дазваляе — на ўсё яго воля, — адказаў гаспадар.

— Лепш на вуліцы пагутарым, не будзем іх бянтэжыць сваёй прысутнасцю, — прапанаваў галоўны распарадчык.

Яны выйшлі на вуліцу.

— Дазвольце прадставіцца. Я галоўны распарадчык Белавежскай пушчы Таран Фёдар Канстанцінавіч. Маю чын палкоўніка, дараднік. Калі вы будзеце нам аказваць пасільную дапамогу, то можаце смела разлічваць на маё заступніцтва. Каб не было ў вас праблем, я пастаўлю ў вядомасць кіраўніцтва мытнай службы і кордонной варты, што вы наш чалавек. Але гэта ўсё толькі пры станоўчым зыходзе справы.

— Я ўжо казаў вашаму памагатаму, што згодзен. Паўтару і вам, зразумела, вашу прапанову прымаю.

— Ну, вось і выдатна, прыемна было пазнаёміцца. Вось вам аванс.

— Можа, пазней, ваша высокаблагароддзе, а то раптам у мяне не атрымаецца, як задумалі, — спалоханна глядзеў на грошы гаспадар.

— Гэта за тое, што вы нам паказалі месца, дзе яны да нас праходзяць, — Фёдар Канстанцінавіч саўгануў грошы ў руку Ахрэма. — А каб усё атрымалася, памолімся Госпаду...

Обер-фарстмайстар кіўнуў галавою, павярнуўся і накіраваўся да павозкі, Рыгор пайшоў следам.

Калі зайшлі ў хату да Сцяпана, там за сталом сядзела пяцёра стражнікаў, якіх прывёў Ціхан. Обер-фарстмайстар сеў за стол, Рыгор паказаў намаляваную схему таго ўчастка, дзе меркаваўся захоп прускіх аматараў палявання. Фёдар Канстанцінавіч дастаў сваю карту і перанёс усё на яе. Трохі памеркаваўшы, ён пагадзіўся з планам захопу.

— Згодзен, план добры, — і пільна паглядзеў на стражнікаў. —Жадаў бы я паглядзець, як вы зуброў прывяжаце да дрэва.

— А можа, і не трэба прывязваць, — сказаў Рыгор. — Нарэзаць дробна бульбачкі, яблыкаў. Будуць стаяць і жаваць, а мы побач схаваемся.

— Пачакай, Рыгор, — з сумненнем круціў галаваю Фёдар Канстанцінавіч. — А як яны вайсковымі карабінамі бабахнуць?!

Обер-фарстмайстар падсунуў карту на цэнтр стала.

— Вось, калі іх прывабіць сюды, дзе толькі адна прасека, а дарог няма, сцяжынак, каб праслізнуць на кані, таксама няма. Можна гэтую прасеку з двух бакоў перакрыць. Вакол густы лес, конна не праедзеш. Вось тут іх трэба браць! — галоўны распарадчык старанна тыцкаў алоўкам у карту. — Схавацца за дрэвамі і страляць для страху ў паветра халастымі, а калі акажуць супраціў, страляць з-за дрэваў стрэльбамі. Сцяпан, у цябе рыбалоўныя сеткі ёсць? — звярнуўся да гаспадара.

— Ёсць дзве, адна старая, яе латаць трэба, а адна цалкам новая, ёю яшчэ не карыстаўся, — адказаў Сцяпан.

— Вялікія, я маю на ўвазе даўжыні якой? — гарачыўся Фёдар Канстанцінавіч.

— Так, ваша высокаблагароддзе, не мераў, крокаў пятнаццаць будзе, можа, і больш. Тая, якую латаць трэба, будзе сапраўды крокаў пятнаццаць. А новую не ведаю, не мераў, — сцепануў плячыма гаспадар.

— Сцяпан, калі яны сюды праедуць на конях і стрэляць па зубрах, адразу сеці падняць між дрэвамі і перагарадзіць прасеку. Стрэльнуць для страху ў паветра і прапанаваць здацца ў палон, — галоўны распарадчык адкінуўся на спінку крэсла.

— Ваша высокаблагароддзе, жонка пытае, ці вячэру падаваць можна. — спытаў Сцяпан.

— Можна і трэба, — адказаў Фёдар Канстанцінавіч.

Гаспадыня пачала ставіць гарачае на стол.

За вячэрай Рыгор назіраў за начальствам. Той як ні ў чым не бывала спакойна разам з усімі еў простую ежу. Абыходзіўся без нажа. Цікава, дзе яго пакладуць спаць, добра, каб на печы. Ён уявіў, як іх высокаблагароддзе ў сподніках залазіць на печ і пры гэтым моцна крэкча. Ад гэтай думкі чамусьці стала смешна, і ён гучна засмяяўся.

Прысутныя павярнулі галовы ў яго бок.

Обер-фарстмайстар здзіўлена спытаў:

— Ты гэта чаго?

— Ды ўсё думаю, як мы зуброў будзем прывязваць.

Падзякаваўшы гаспадыні за смачную ежу, пачалі разыходзіцца на начлег.

У гасцявым пакоі ўкладваліся хто дзе. Некаторым, хто быў маладзейшы, давялося класціся на падлозе.

Неўзабаве ў суседнім пакоі пачуўся храп галоўнага распарадчыка пушчы Фёдара Канстанцінавіча. Стражнікі і кучар пачалі душыцца ад смеху. Але смех смехам, а заснуць маглі толькі тыя, хто моцна стаміўся. З-за храпу обер-фарстмайстра некаторых сон змарыў толькі пад раніцу.

Прачнуліся, калі на вуліцы ўжо было светла. Перад сняданкам галоўны распарадчык спытаў:

— Ну як, прыдумалі нешта новенькае?

Стражнікі маўчалі.

— Так і ведаў, спалі без задніх ног. А я ўсю ноч варочаўся, ніяк не мог заснуць, думаў аб справе, — пасуровеў Фёдар Канстанцінавіч.

Рыгор паглядзеў на прысутных. Стражнікі сядзелі, апусціўшы галовы, стрымваліся, каб не зарагатаць.

Пасля сняданку галоўны распарадчык пушчы зноў разгарнуў карту, запаліў цыгарку, пастукаў пальцам.

— Не, я не бачу іншага месца. Толькі тут у нас ёсць рэальная магчымасць іх схапіць. Сцяпан, як бы нам гэтае месца агледзець?

Чатыры вершнікі, апранутыя па цывільнаму, адправіліся да месца, дзе пасвіліся зубры. Збоку можна было падумаць, што памешчык са сваімі рэзідэнтамі выехаў на паляванне. Па прапанове Сцяпана, каб не пакідаць слядоў, заехалі на прасеку з іншага боку. Рыгор прапанаваў злезці з коней і далей ісці пешшу. У гэтым месцы, недалёка, пасвіліся зубры, на прасецы былі бачныя іх свежыя сляды. Агледзеўшы ўсё, пачалі раіцца. З двух бакоў прасеку абступаў густы ельнік. У адным месцы лес быў радзейшы, праглядаўся крокаў на сто. Пракідаліся асобныя высокія хвоі, паміж якімі рос нізенькі хмызняк, далей ізноў суцэльнай сцяной ішоў густы ельнік.

— А дзе зубры — сляды бачу, а іх саміх нешта тут не відаць? — спытаў Сцяпана обер-фарстмайстар.

— Ходзяць недзе, — адказаў Сцяпан. — Куды захацелі, туды і пайшлі.

— Так, карціна зразумелая, будзем браць прусакоў тут. Сама зручнае месца. Трэба вяртацца дадому, а то натопчам слядоў. А вы, хлопцы, — звярнуўся да Рыгора і Сцяпана, — падбярыце пару старых зуброў. На закланне, у ахвяру...

Аднаго зубра, старога, нямоглага знайшлі адразу — наткнуліся ў густым ельніку. Пачуўшы людзей, ён незадаволена рохнуў, але з месца не крануўся. Ціхан асцярожна падкраўся. Так, зубр быў перастарак. Параіўшыся, вырашылі яго выгнаць бліжэй да паляны. Зрабіць гэта было не так ужо і цяжка, да паляны было недалёка. Узяўшы ў рукі дубцы, пачалі трывожыць старога волата. Той, незадаволена рохкаючы, пасунуўся наперад, перавальваючыся з нагі на нагу. Калі турылі зубра, выпадкова наткнуліся на старую самку, вырашылі і яе патрывожыць. Яна аказала некаторы супраціў. Некалькі разоў паварочвалася, апусціўшы галаву з рагамі. Спрабавала нават атакаваць, але яе рухі былі ўжо запаволеныя, бяспечныя. Праз паўгадзіны двух зуброў стражнікі выгналі на паляну. Наламалі вялізную гурбу маладых галінак, зубры падышлі да яе і пачалі жаваць. Прынялі рашэнне пакінуць іх тут, куды яны пойдуць?!

Раніцай, яшчэ зацемна, занялі кожны свой пост: Ціхан схаваўся ў ельніку недалёка ад прасекі каля паляны, Сцяпан засеў у хмызняку поруч статка зуброў. Рыгор пільнаваў хату Пупка.

Толькі бліжэй да поўдня глуха бразнулі дзверы, і на падворку з’явіўся гаспадар. Ён быў без сваёй знакамітай стрэльбы, без сабак. Подбегам накіраваўся ў лес. Некаторы час Рыгор яго суправаджаў, трымаючыся воддаль. Але, пераканаўшыся, што ён накіроўваецца прасекай у напрамку будана, вярнуўся да свайго жарабца.

У гэты час Ціхан са схованкі назіраў за прасекай і палянай. На лужку, у пяцідзесяці кроках ад яго, спакойна пасвіліся два ўчарашнія зубры. Ляжаць без руху было холадна. Вакол цесна стаялі разлапістыя таўшчэзныя елкі. Густы ельнік не прапускаў ветру, было ціха. Толькі папісквалі птушачкі.

Раптам у нетрах асенняй пушчы прагучаў трубны рык аленя. Далёкае рэха кахання неслася над векавым лесам. Ціхан усміхнуўся і ўявіў, як у гэты момант алень закінуў галаву і раве так, што аж сутаргай яму падводзіць жывот.

Тут да яго слыху данёсся шоргат лісця пад нагамі. Ціхан напружыўся. Прасекай рухаўся чалавек і ўважліва разглядаў сляды і шныраў вакол вачыма. Калі амаль параўняўся з тым месцам, дзе ляжаў Ціхан, спыніўся. Некалькі імгненняў глядзеў на зуброў, потым асцярожна пачаў адыходзіць. З-пад калматых броваў вочы свяціліся радасцю. Шпаркімі крокамі вярнуўся туды, адкуль выйшаў.

Ціхан зразумеў, што гэта быў Пупок. Трохі зачакаўшы, падняўся і накіраваўся да Сцяпана. Ён апісаў чалавека, якога бачыў, так яно і было — Пупок. Цяпер можна было спакойна вяртацца да галоўнага распарадчыка пушчы — асноўнае зроблена.

У суботу ў Сцяпанаву хату зайшоў Ахрэм. Усе выйшлі ў суседні пакой, за сталом засталіся Сцяпан, Рыгор, Ціхан і обер-фарстмайстар.

Іх высокаблагароддзе прапанаваў Ахрэму сесці.

— Ну, дакладзі, галубчык! Якія весткі?

— Сёння раніцай Пупок з’явіўся за кардонам. Каля гадзіны круціўся каля прускіх вайскоўцаў. Да яго выйшлі два чалавекі ў афіцэрскіх мундзірах, доўга гутарылі. Адзін з іх папляскаў Пупка па плячы і нешта яму даў. Можа, і грошы. Таму што адразу ж, як толькі яны рассталіся, Пупок накіраваўся ў піўніцу. У мяне там жыве сваяк. З яго хаты, з акна, я і назіраў за ім. Па маёй просьбе сваяк схадзіў туды, каб паглядзець што ён робіць. Сваяк сядзеў там, пакуль Пупок не выйшаў. З яго слоў, ён спачатку выпіў піва, потым дадаў гарэлкі і пайшоў у напрамку кардона. Я ішоў за ім на некаторай адлегласці, мяне ён не бачыў. Вось і ўсё.

— Дзякую, Ахрэм, вяртайся дамоў і нікуды не хадзі. Адпачывай.

Калі Ахрэм сышоў, іх высокаблагароддзе працягнуў нараду.

— Ну, лічу, сёння! Паклічце сюды стралка.

Стралок выйшаў з суседняга пакоя.

— Сядлай каня і скачы на суседні абход. Скажы стралкам, каб пры парадзе, у мундзірах імчалі сюды. Зразумела? Выконваць!

Пасля сыходу стралка Фёдар Канстанцінавіч паскроб падбароддзе і звярнуўся да прысутных:

— А мы зробім так. Ты, Рыгор, надвячоркам схаваешся ў тым месцы, дзе яны ракой выязджаюць на грудок. Пералічы іх і паглядзі, колькі ў іх стрэльбаў. Тады едзь да нас, а далей — у свой будан.

Рыгор падняўся і выйшаў.

— Ты, Сцяпан, едзь з Ціханам на паляну, праверце, ці зубры на месцы, — працягваў інструктаж обер-фарстмайстар. — Захапіце для іх бульбачкі, яблыкаў — зрабіце ўсё, каб яны былі на месцы. Таксама апраніцеся цяплей. Але папярэджваю, блізка да будана не падыходзьце. Здаецца, усё.

Вось што яшчэ. Праверце сваю зброю, яна павінна быць у поўным парадку. Задача ўсім зразумелая? Можаце прыступаць. З Богам!

Рыгор глядзеў на ваду рэчачкі. А вось і госці! Па рэчышчы рухаліся вершнікі. Рыгор пачаў ціха церабіць і гладзіць карак жарабца, каб не хроп і, не дай бог, заіржаў.

Вось вершнікі выехалі з ракі і спыніліся. Адзін з іх саскочыў з каня і ботам зацёр на беразе сляды конскіх капытоў.

Рыгор пералічыў іх. Шэсць чалавек. Адзежа цывільная, простая. Трое з паляўнічымі стрэльбамі. У аднаго на скураным рамяні ў футарале нешта вісіць. Надвячоркам і не разабраць, што гэта. Вершнікі зніклі ў лесе якраз у тым месцы, адкуль пачыналася прасека.

Рыгор вычакаў хвілін дзесяць і выехаў з хованкі. Паціхеньку, крокам, паехаў у зваротным накірунку. Ноч уступіла ў свае правы, зрабілася халодна, няўтульна.

Фёдар Канстанцінавіч вячэраў. Убачыўшы Рыгора, ён ускочыў.

— Не цягні, хутчэй дакладвай!

— Ваша высокаблагароддзе, іх шэсць чалавек. Стрэльбы бачыў толькі ў трох.

— Ну, дзякуй богу! — обер-фарстмайстар зноў сеў за стол, стаў вячэраць далей.

— Пайду, ваша высокаблагароддзе, — падняўся Рыгор. — Зірну, што там робіцца, каля будана. Як тыя прусакі начуюць. Як толькі яны выедуць — паведамлю вам.

— З Богам, Рыгорка, з Богам.

15. Зубрыная помста

У тры гадзіны ночы галоўны распарадчык падняў падначаленых. Ніхто ўжо і не спаў.

— Сёння ў нас цяжкі дзень. Мы збіраемся злавіць замежных браканьераў. Ніякіх неабдуманых дзеянняў. Асабліва гэта датычыць маладых стралкоў. У вас яшчэ вецер гуляе ў галаве, прашу не рабіць ніякіх глупстваў. Памятайце, што страляць можна толькі ў коней. На нашым баку эфект раптоўнасці. На зыходныя пазіцыі будзем прабірацца ў цемры, залішне не шумець, не размаўляць, не кашляць.

Обер-фарстмайстар расклаў на стол карту і прысунуў бліжэй падсвечнік. Пасля нядоўгага маўчання сказаў:

— Паўторым план дзеяння. Калі прыедзем у пушчу, раздзелімся на дзве групы. Першая прабіраецца па левай прасецы да скрыжавання, там нас павінен сустрэць Рыгор. Гэтую групу ўзначалю я. Другая група прабіраецца дарогай да прасекі справа, там вас чакае Сцяпан, ён і ўзначаліць. Страляць толькі пасля стрэлаў прускіх паляўнічых. Страляць спачатку ўверх для страху. Рыбалоўныя сеткі і вяроўкі прыгатаваныя, імі перагароджваем прасеку адразу ж пасля стрэлаў. Яшчэ раз прашу, будзьце ўважлівыя і асцярожныя. Задача зразумелая? Тады з Богам! — Фёдар Канстанцінавіч перахрысціўся, гледзячы на абраз у куце.

З двара выехалі разам. Праехаўшы з вярсту, падзяліліся на дзве групы. Трое вершнікаў скакалі далей дарогай, астатнія звярнулі на прасеку. Прабіраліся павольна, каб залішне не шумець.

Нечакана пачулі голас Рыгора:

— Стойце! Ваша высокаблагароддзе, неабходна тут спыніцца і чакаць майго сігналу. Там іх, разам з Пупком, сем чалавек. Сядзяць поруч кастрышча, п’юць і размаўляюць, спаць не клаліся. Адзін з іх размаўляе з нашым Пупком на польскай мове, астатнія гергечуць па-нямецку. Я вяртаюся да іх, хутка ўжо будзе віднецца.

Рыгор бясшумна знік у цемры.

Усе злезлі з коней. Паволі вочы абвыклі і пачалі адрозніваць блізкія дрэвы і кусты. Напруга паступова нарастала. Фёдар Канстанцінавіч дастаў папяросу і прыкурыў, хаваючы яе ў кулак.

Са змроку выступілі бліжнія ствалы дрэў. З кожнай хвілінай станавілася святлей. Ужо можна было адрозніваць прадметы на адлегласці дваццаці крокаў.

Чакаць давялося нядоўга.

Шумна дыхаючы ад бегу, з’явіўся Рыгор.

— Яны выехалі са стаянкі, і нам трэба спяшацца.

Стражнікі і стралкі імкліва ўскочылі ў сёдлы. На скрыжаванні прасек звярнулі направа. Праехаўшы міма будана, саскочылі з сёдлаў і пачалі перагароджваць прасеку сеткай і вяроўкамі.

Тут грымнулі тры стрэлы. Гучнае рэха пакацілася па ранішнім лесе. Праз некаторы час, у тым жа напрамку, адзін за адным, нібы кананада, прагучалі дзесяткі стрэлаў. Пасля невялікай паўзы трохі правей прасекі прагучаў адзінкавы стрэл. Калі рэха апошняга стрэлу згубілася ў далёкай нетры, наступіла цішыня.

Затаіўшы дыханне, прыслухваліся, чакалі наступнага развіцця падзей.

Раптам лес напоўніўся дзіўнымі гукамі. Гукі нарасталі і ўзмацняліся, набліжаліся, як лава.

Прадчуванне нейкай незразумелай трывогі закралася ў Рыгорава сэрца. Ён глянуў на каня. Яго жарабец нервова перабіраў капытамі, а вочы былі поўныя страху. Да ўсяго можна было адчуць, як пад нагамі дрыжала зямля.

Обер-фарстмайстар здзіўлена спытаў:

— Ч-чорт! Рыгор, што гэта за шум?

Рыгор замахаў рукамі і гучна закрычаў:

— Усе залазьце на дрэвы, жыва! Ваша высокаблагароддзе, і вы таксама залазьце. Хутчэй!

Выразны цяжкі тупат нарастаў і ўжо грымеў на ўсю моц.

Рыгор падбег да галоўнага распарадчыка, тузануў за рукаў і паказаў на разлогую хвою. Обер-фарстмайстар працягваў стаяць. Рыгор падхапіў яго пад пахі і сілай пачаў падсаджваць на дрэва. Кінуўшы пістоль, іх высокаблагароддзе з цяжкасцю пакараскаўся наверх. Стражнік падцягнуўся следам.

У гэты момант на прасецы з’явіліся вершнікі, якія наўскач несліся да сваёй хованкі, да будана. Коні ляцелі як на злом галавы.

Напярэймы ім з ельніка нечакана выскачыў велічэзны барадаты зубр. Не спыняючыся, ён нізка нахіліў велізарную галаву з налітымі крывёю вачамі і высалапленым языком — ляцеў да першага каня.

Вараны жарабец, убачыўшы зубра, рэзка затармазіў і ўстаў на дыбкі. Велізарная рагатая галава знікла пад брухам — бык з усяго разгону стукнуў знізу. Конь падляцеў у паветра. Вершнік аддзяліўся ад сядла, паляцеў у густы ельнік, а жарабец, перабіраючы капытамі і храпучы, забурыўся на спіну. Зубр пераскочыў яго і пабег далей. А конь забіўся ў перадсмяротных курчах, блытаючыся нагамі ва ўласных вантробах.

На прасеку пачалі выскокваць іншыя зубры, робячы замяшанне ў шэрагах вершнікаў.

Прускія коні збіліся ў шчыльную кучу, яны то станавіліся на дыбкі, то падалі на калені. З усіх сіл коннікі намагаліся ўтрымацца ў сядле. Ахопленыя страхам, з пенай на губах, коні гучна храплі. Побач з імі імкліва праносіліся адзін за адным зубры.

Адзін з велічэзных зуброў выскачыў на прасеку насупраць кучы вершнікаў. З разгону ўваліў рогамі ў натоўп. Коні разляцеліся ў розныя бакі. Ніхто з наезнікаў не ўтрымаўся, усе павыляталі з сёдлаў на зямлю.

Пад хвояй, на якой сядзеў Рыгор з обер-фарстмайстрам, спачатку пранёсся з віскатам статак дзікоў. Следам за імі пачуўся цяжкі тупат, трэск кустоў’я, і на прасеку вынесся стралой малады зубр, які з разгону наскочыў на сетку з вяроўкамі. Яна, як павуцінне, з трэскам разарвалася. Зубр не ўтрымаў раўнавагі, спатыкнуўся і ўсім целам забурыўся на бок, змінаючы пад сабой хмызняк на краі прасекі, але вось бык жвава ўскочыў на ногі і ў імгненне вока знік у гушчары.

Адначасова чуўся тупат соцень ног, трэск сухога ламачча, віскат дзікоў, іржанне раненых коней, крыкі аб дапамозе на незразумелай мове. Усё гэта змяшалася ў дзікую какафонію жаху, якая працягвалася некалькі хвілін, але для ўдзельнікаў здарэння здавалася вечнасцю.

Тупат і трэск галля ад статка зуброў пачаў паступова аддаляцца і заціхаць.

Не маючы адвагі саскочыць, людзі працягвалі сядзець на дрэвах.

Рыгор паглядзеў на обер-фарстмайстра. Той учапіўся рукамі ў пальчатках за галіну, быў з бледным як у мерцвяка тварам. Яго вочы былі поўныя жаху.

Рыгор саскочыў на зямлю першым, рукою паказаў іх высокаблагароддзю зрабіць тое таксама. Обер-фарстмайстар, як пад гіпнозам, асцярожна спускаўся ўніз. Саскочыць яму дапамог, подбегшы, малады стралок. Ён падняў з зямлі пістоль і працягнуў яго обер-фарстмайстру. Фёдар Канстанцінавіч узяў пістоль і як ні ў чым не бывала распачаў яго старанна чысціць ад наліплага бруду.

Неўзабаве спусціліся на зямлю з дрэў іншыя стралкі і стражнікі. Без каманды яны дружна беглі да таго месца, дзе зубры атакавалі прускіх наезнікаў.

Насустрач ім з дзікім іржаннем шэры з чорнай грывай конь цягнуў па зямлі цела чалавека. Яго нага заблыталася ў стрэмені і была ненатуральна вывернутая. Адзін са стралкоў злаўчыўся і злавіў каня за аброць. Ашалелы конь станавіўся на дыбкі, брыкаўся, трос галавой. Стралок і голасам, і жэстам супакойваў каня. Нарэшце разгарачаны скакун скарыўся, нават дазволіў пагладзіць сябе. Тады і выцягнулі нагу. Чалавек не падаваў прыкмет жыцця. Яго твар быў запэцканы брудам уперамешку з крывёй.

Са стрэльбамі напагатове стражнікі акружылі месца здарэння. Перад імі адкрылася жахлівая карціна. Два кані ляжалі на зямлі з разарванымі жыватамі, іх скрываўленыя вантробы валяліся побач. Трэці конь яшчэ спрабаваў падняцца, але ў яго, хутчэй за ўсё, былі зламаныя пярэднія ногі. З краю прасекі, абхапіўшы рукамі галаву, сядзеў чалавек, побач з ім моўчкі стаяў другі. Яны былі бледныя як палатно і дрыжалі ўсім целам. Трэцяга вершніка знайшлі ў кустоўі, яго абедзве нагі знаходзіліся пад тулавам мёртвага каня. Ён махаў рукамі і нешта крычаў.

Стражнікі пачалі яго выцягваць, спрабуючы адваліць каня.

Яшчэ адзін вершнік вісеў на галіне елкі. Прыйшлося стралку лезці на дрэва і дапамагчы таму расчапіць рукі.

Адзін з паляўнічых выйшаў з густога ельніка на прасеку сам, яго рукі былі высока паднятыя. Яшчэ аднаго з паднятымі рукамі прывёў Ціхан.

Обер-фарстмайстар падышоў да каня з перабітымі нагамі, прыставіў да вуха пістоль і стрэліў. Конь адразу ж перастаў тузацца.

Прычуўся камандны голас Фёдара Канстанцінавіча:

— Збярыце і пералічыце ўсіх незаконных паляўнічых, ні адзін з іх не павінен сысці. Праверце, ці ўсе нашы жывыя. Паклічце сюды тых, хто сядзіць у другой засадзе. Дзе нашы коні?

Рыгор падышоў да обер-фарстмайстра і сказаў:

— Ваша высокаблагароддзе, а нашых коней таксама няма. Яны ад спалоху паўцякалі богведама куды.

Падышоў Ціхан і даклаў:

— Паляўнічыя затрыманыя, збег толькі Пупок. Усе нашы жывыя. Я паслаў ужо некалькіх стралкоў па Сцяпана.

— Ціхан, ты можаш растлумачыць, як так атрымалася? Яшчэ хвіліна і мог быць канфуз. Статак зуброў разнёс бы нас ушчэнт. Ледзь уратаваліся. Рыгор малайчына — сцяміў і загадаў нам лезці на дрэвы, — з захапленнем тлумачыў усё яшчэ дрыготкім голасам галоўны распарадчык.

— Ваша высокаблагароддзе, растлумачыць магу, — хітнуў галавою Ціхан. — Мы са Сцяпанам прывезлі мяшок нарэзаных яблыкаў, бручкі і бульбачкі. Перад самым світанкам прынеслі гэты мяшок і высыпалі на паляне. Ну, каб гэтыя два зубры елі. Сцяпан вярнуўся да засады, а я застаўся на паляне. Вецер якраз дзьмуў у той бок, дзе пасвіўся статак. Мяркую, учуўшы свежы пах яблыкаў, звяры рушылі да паляны. А тут якраз выехалі гэтыя шасцёра конна, і з імі выйшаў наш Пупок. Ён паказаў гэтым спадарам двух зуброў на паляне. Я ляжаў на зямлі крокаў за пяцьдзесят ад іх і ўсё добра бачыў. Той, якога я прывёў, ён у іх, лічу, галоўным будзе. Па яго камандзе трое стрэлілі. Потым нашы стралкі ў засадзе. Гэтыя шасцёра, пачуўшы стрэлы, спачатку разгубіліся, потым ачомаліся і ламануліся якраз на тое месца, дзе я ляжаў. Што мне заставалася рабіць? Я ўскочыў на ногі і стрэліў у грудзі першага каня. Той, які камандаваў, вываліўся з сядла. Астатнія завярнулі назад, на прасеку і наўскач панесліся да вас. Я тут чую ззаду тупат. Краем вока бачу: нясуцца дзікі, а за імі следам зубры. Відаць, зубры якраз падыходзілі да паляны, а тут прагучалі стрэлы і яшчэ, як на тое ліха, кабаны сустрэліся. Ад вялікага шуму яны па ўсёй верагоднасці і раз’юшыліся. Я, ваша высокаблагароддзе, ледзь дабег да хвоі. Лезу наверх, а гэты ўскочыў на ногі і караскаецца за мной. Так мы і праседзелі на адным дрэве. Калі ўсё скончылася, ён саскочыў на зямлю, а я следам. Але ён не ўцякаў. Небарака так спалохаўся, што адразу, як саскочыў з дрэва, тут жа прысеў і зняў нагавіцы. На яго ад спалоху напала мядзведжая хвароба. Пупка, мяркую, ужо і след прастыў. Вось, ваша высокаблагароддзе, і ўся гісторыя.

— Пупок? — перапытаў распарадчык, — ліха яго бяры, — махнуў ён рукою. — Нікуды ён ад нас не дзенецца. Няхай яго жандары шукаюць. А гэтых аматараў палявання трэба даставіць у галоўную сядзібу. Я толькі не ведаю, што нам з мерцвяком рабіць? Ашалелы конь да смерці зацягаў. Што з ім рабіць? — разважаў обер-фарстмайстар.

— Ваша высокаблагароддзе, а калі паведаміць туды, за кардон? Хай яны забіраюць свайго, — прапанаваў Ціхан.

— Т-так! Гэта добрая думка. Сапраўды, няхай прыязджаюць і забіраюць свайго нябожчыка, а астатніх мы забяром. Рыгор, ты дзе? Што гэта ты тамака ў руках круціш?

— Ваша высокаблагароддзе, тут знайшоў у аднаго з іх забаўную штучку. Я яе яшчэ звечара ў яго запрыкмеціў.

— Гэта завецца бінокль. Дай яго сюды.

Обер-фарстмайстар узяў бінокль і паднёс да вачэй.

— Так, рэч выдатная.

Узяўшы Рыгора пад руку, адвёў трохі ўбок.

— Ты скачы да Ахрэма. Распавядзі, што мы арыштавалі ўсіх. Няхай ідзе за кардон і неяк паведаміць прускім уладам, што яны павінны забраць свайго мёртвага вайскоўца.

Недзе за вярсту Рыгор спаткаў свайго жарабца і іншых коней. Яны спакойна пасвіліся ў невялікай лагчыне, дзе яшчэ была зялёная трава. Сеў на свайго жарабца і паскакаў на сялібу да Ахрэма.

Той, як было яму загадана, сядзеў дома. Стражнік перадаў просьбу оберфарстмайстра. Ахрэм апрануўся і хутка сышоў.

Рыгор вярнуўся ў селішча. Адчуўшы моцны голад, пад’ехаў да карчмы і замовіў яечню. Калі з апетытам распачаў ёсці, дзверы рэзка адчыніліся, на парозе з’явіўся высокі, пад два метры ростам, улан у форме паручніка, пры кавалерыйскай шаблі. Тонкія вусы ліха закручаныя ўверх, з-пад фуражкі, нядбайна надзетай набок, тырчаў бялявы павойны чуб.

Прыгожая ў яго форма, падумаў Рыгор. Асабліва яму спадабалася вышываная чырвоная куртка.

Убачыўшы Рыгора, афіцэр накіраваўся да яго і бесцырымонна ўсеўся насупраць.

— Ты стражнік Белавежскай пушчы?

— Так, а што? — адказаў Рыгор.

— Вельмі добра, дазвольце прадставіцца, паручнік Бялькевіч Сяргей Пятровіч. Шукаю галоўнага распарадчыка пушчы Тарана Фёдара Канстанцінавіча. Нам загадана перакрыць кардон. Мы толькі што гэта зрабілі, а што далей?

— Чакайце, ён хутка тут з’явіцца, — сказаў стражнік.

Дзверы ў карчму зноў расчыніліся, праз парог уваліліся два знаёмыя кардонныя аб’ездчыкі. Проста з парога накіраваліся да ўлана.

— Вы камандзір эскадрона? — усхвалявана спытаў адзін з аб’ездчыкаў.

— Так, а ў чым, уласна, справа? — адказаў і адначасова спытаў паручнік.

— Мы аб’язджалі кардон, а там усюды вашы. Хацелі нават нас затрымаць. Маем права знаць, што тут дзеецца? — ускіпеў аб’ездчык.

— Сам толкам не ведаю. А вось гэты стражнік можа быць у курсе. У яго запытайце, заадно і я паслухаю, — паручнік кіўнуў галавою на стражніка.

Аб’ездчык, які некалькі дзён таму ўжо задаваў пытанні, раптам здзіўлена ўтаропіўся ў Рыгора:

— Гэй! А я цябе ўжо дзесьці бачыў? Сапраўды, бачыў!

— Мы ў аўторак тут з вамі разам снедалі, толькі я быў без мундзіра, — адказаў Рыгор.

— Во-ой! Я ўспомніў. Мы яшчэ хацелі высветліць, хто ты? — узрадавана ўсміхнуўся аб’ездчык і пстрыкнуў абцасамі. — Дазволіце нам далучыцца да вашага стала. Лейбель! Бягом сюды!

— Я імгненна, прысаджвайцеся, — Лейбель знік у суседнім пакоі, тут жа вярнуўся з талеркамі ў руках і распачаў звыкла сервіраваць стол.

— Стражнік, не цягні, распавядай: што тут без нашага ведама задумалі? — шэпатам спытаў аб’ездчык.

Рыгор звярнуўся да карчмара:

— Лейбель, схадзі на вуліцу, прасачы, каб нам ніхто не перашкаджаў размаўляць.

— Слухаюся, мяне ўжо няма, — з паклонам адказаў гаспадар карчмы, — з вашага дазволу вашых коней напаю.

Пасля нядоўгага маўчання Рыгор пачаў свой аповед.

— Панадзіліся да нас у пушчу прускія афіцэры на паляванне. Пастрэльваюць употай зуброў і цягнуць іх праз кардон. Мы зрабілі засаду і ўсіх іх узялі. На ўсялякі выпадак для ўзмацнення запрасілі сюды эскадрон уланаў.

Тут адзін з кардонных аб’ездчыкаў ажывіўся:

— Сапраўды, мы таксама гэта падазравалі, след бачылі. Як быццам хтосьці цягнуў нешта цяжкае праз кардон. Спачатку меркавалі, што цягнулі дрэвы, але які ў гэтым сэнс? Збіраліся сёння ўначы засаду зрабіць.

Звярнуўшыся да свайго напарніка, сказаў:

— Ігнат, скачы на заставу, скажы адбой засадзе. Распавядзі старшаму мытніку, што тут чуў.

Тым часам да карчмы пад’ехала рысорная брычка, запрэжаная парай скакуноў. З яе высадзіўся вусаты, камлюкаваты мужчына ў мундзіры мытніка. За ёю пад’ехаў галоўны распарадчык пушчы ў суправаджэнні стралкоў.

— Спадары, вітаю вас. Прашу падрабязней увесці мяне ў курс...

Обер-фарстмайстар прадставіўся і выказаў яму сутнасць справы.

Мытнік уважліва выслухаў галоўнага распарадчыка і сказаў:

— Нябожчыка можна даставіць на заставу і перадаць на прускі бок.

У гэты час нейкі ўлан ліха асадзіў побач свайго жарабца.

— Дазволіце звярнуцца. Мы затрымалі аднаго чалавека, які прабіраўся праз кардон на наш бок. Кажа, што мясцовы жыхар, пытаў обер-фарстмайстра або стражніка Рыгора.

Обер-фарстмайстар узрадавана скамандаваў:

— Хутчэй яго сюды!

Неўзабаве з’явіўся і Ахрэм. Ён расказаў пра свае апошнія прыгоды.

— Выдатна, Ахрэм, ты малайчына, службу нясеш як належыць. Спадар старшы мытнік, і ты, Ахрэм, давайце на адну хвіліначку адыдземся. Спадары, прашу мяне выбачыць, у нас будзе канфідэнцыяльная гутарка, — звярнуўся да астатніх.

Галоўны распарадчык зняў бінокль з шыі і адкрыў футарал.

— Ахрэм, ты такую штучку бачыў?

— Так, бачыў, ваша высокаблагароддзе, у тых вайскоўцаў, якія сёння прыходзілі ў хату да майго сваяка. У дваіх на шыі віселі такія футаралы.

— А ты мог бы дастаць нам такія біноклі. Я збіраюся ў Пецярбург, намерваюся паказаць іх у міністэрстве маёмасцей. Гэта вельмі неабходная рэч для нашых вайскоўцаў. Лічу, гэтая справа дзяржаўнай важнасці. Як вы на гэта глядзіцё? — пытальна паглядзеў на мытніка.

— А як жа мыта? Без мыты я не магу. Усё, што да нас увозіцца, абкладаецца мытай, такі парадак, — скрывіўся як ад зубной болі мытнік.

— Разумею, гэта вельмі далікатная справа, і афіцыйна вы не можаце прапусціць, — хітнуў галавою обер-фарстмайстар. — Спадзяюся, вы прызнаеце важнасць дадзенага мною даручэння? Я таксама, як і вы, дзяржаўны чалавек, дараднік, у чыне палкоўніка. Я не клунак з мануфактурай прашу прапусціць. Каб у вас не было праблем, зробім так. Вы не будзеце бачыць, і не будзеце ведаць. Мой чалавек гэтым зоймецца. Мяркую, мы прынясём вялікую карысць Расійскай дзяржаве. Няхай на тым баку лічаць, што гэта звычайны кантрабандыст. Дамовіліся?

— Дамовіліся, — махнуў рукою мытнік. — Як я разумею, гэта ваш чалавек, а я яго не ведаю і ніколі не бачыў. Чым ён займаецца, не ведаю. Буду бачыць, адвярнуся, аб’ездчыкі зловяць, для выгляду паўшчуваю і адпушчу. Так можа быць?

— Вельмі добра. Прыемна было пазнаёміцца з разумным чалавекам. Давайце вернемся да астатніх. А ты, Ахрэм, вольны, дзякую за службу. Ідзі адпачывай і чакай наступных распараджэнняў.

— Слухаюся, ваша высокаблагароддзе, — збянтэжана лыпаў вачыма кантрабандыст.

У гэты час пад’ехаў улан. Прытрымаўшы жарабца, ён пачаў дакладваць.

— Панове, на тым боку трое вершнікаў у вайсковых мундзірах з белым сцягам просяцца да нас. Што загадаеце рабіць?

Обер-фарстмайстар узрадавана закрычаў:

— Выдатна! Рыгор, прывядзі мне і старшаму мытніку лепшых коней. Гаспадзін старшы мытнік і гаспадзін паручнік, давайце пад’едзем бліжэй да іх і пагутарым. Астатнім заставацца тут. Рыгор, вазьмі бінокль і схавай яго пад мундзір.

Надзеўшы белыя пальчаткі, іх высокаблагароддзе сеў на мышастага жарабца, і начальства адправілася ўслед за ўланам.

Сапраўды, поруч кардона конна стаялі тры афіцэры ў форме прускага войска.

Пад’ехаўшы да іх, обер-фарстмайстар лёгкім нахілам галавы выказаў знак прывітання. Прускія афіцэры таксама аддалі чэсць.

Першым гутарку распачаў обер-фарстмайстар:

— З кім маю гонар?

Руды афіцэр пачаў казаць на рускай мове з невялікім акцэнтам.

— Дазвольце прадставіцца. Гаспадзін маёр Крафт, — паказаў рукой на афіцэра ў пенснэ. — Обер-лейтэнант Зірман, — паказаў на іншага афіцэра, які знаходзіўся побач з Крафтам. — Паручнік Фэдэрс, — сам кіўнуў галавою.

Обер-фарстмайстар кожнаму з іх рабіў ветлівы паклон.

— Вельмі прыемна. Дазвольце, прадстаўлю сваіх афіцэраў.

Правай рукой паказаў на ўлана.

— Гаспадзін Бялькевіч, вайсковы паручнік. — Потым левай рукой паказаў на старшага мытніка. — Гаспадзін Грыцэвіч, начальнік заставы. — Оберфарстмайстар Таран Фёдар Канстанцінавіч, галоўны распарадчык Белавежскай пушчы, палкоўнік Яго Імператарскай Вялікасці, — сам ветліва кіўнуў галавою. — Чым абавязаныя вашаму візіту?

Першым з іх боку пачаў гаварыць маёр Крафт:

— Гаспадзін палкоўнік, у нас зніклі тры афіцэры разам з ад’ютантамі. Мы жадаем даведацца, ці не заблудзіліся яны на вашай тэрыторыі?

— Гаспадзін Крафт, мы сёння раніцай затрымалі шасцярых паляўнічых, якія незаконна палявалі на зуброў. Падобна, яны не мясцовыя і вельмі неспрактыкаваныя паляўнічыя. Стралялі па зубрах і раззлавалі іх. Статак пакалашмаціў гэтых гора-паляўнічых. У выніку адзін з іх загінуў, другі атрымаў траўмы ног, конь, падаючы, прываліў. Ды і астатнія чацвёра вельмі моцна перапалохаліся. Мы ім своечасова прыйшлі на дапамогу. А вашых афіцэраў мы не сустракалі, затрыманыя паляўнічыя апранутыя ў цывільную адзежу.

— Гаспадзін палкоўнік, мы можам на іх зірнуць? — спытаў маёр.

— Зірнуць можна, чаму не? Запрашаю вас, толькі хутка, мы вельмі занятыя.

Трое вершнікаў перасеклі кардон і разам накіраваліся ў селішча.

Едучы, Крафт праз паручніка спытаў:

— Г аспадзін палкоўнік, скажыце, калі ласка, што ім пагражае за паляванне на зуброў.

— О-о-о! Гаспадзін маёр, паляванне на зуброў — гэта дзяржаўнае злачынства. Паводле нашых законаў паляваць на зуброў можна толькі з найвысокага дазволу самога імператара. А пагражае ім катарга ў Сібіры, пажыццёвая.

— У вас вельмі строгія законы. За паляванне на зуброў пажыццёвая катарга?

— Так, сурова, але што зробіш? Кажуць, раней зубры былі ўсюды, нават на вашай тэрыторыі, а захаваліся толькі ў нас. Усё дзякуючы нашым законам. Так што не нам судзіць у дадзеным выпадку аб строгасці закона, — суха сказаў галоўны распарадчык.

Шасцёра вершнікаў наблізіліся да калёс, на якіх панура сядзелі звязаныя арыштанты. Загінуты ляжаў на зямлі побач. Вакол іх стаялі стражнікі і стралкі. Убачыўшы обер-фарстмайстра, расступіліся, зрабіўшы праход. Іх высокаблагароддзе і тры прускія афіцэры спыніліся побач з арыштаванымі.

Пазнаўшы свайго камандзіра, затрыманыя людзі ажывіліся, з надзеяй у вачах у адзін голас загаварылі на нямецкай мове.

— Маўчаць! — выкрыкнуў палкоўнік Таран. — Я не даваў сваёй згоды размаўляць. Гаспадзін маёр, гэта вашы людзі?

— Так, гаспадзін палкоўнік, гэта мае людзі. Мы іх можам забраць? — дрыготкім голасам спытаў маёр прускага войска.

— Во-ой! Гаспадзін Крафт, спадзяюся, вы ўсведамляеце ўсю далікатнасць сітуацыі, — обер-фарстмайстар развёў рукамі. — Вашы афіцэры са зброяй у руках на нашай тэрыторыі? Гэта можа прывесці да сур’ёзнага канфлікту паміж нашымі дзяржавамі. Лічу, вас чакаюць цяжкасці ў кар’еры. Як вы маглі гэта дапусціць? Мы з вамі сур’ёзныя дзяржаўныя людзі, а вы мне галаву марочыце, што яны заблудзіліся. Ды яны ўжо шматкроць палявалі на зуброў. Мы за імі даўно сачылі. Цяпер гэтая справа прымае зусім іншы кірунак, — адначасова разводзіў рукамі і тэатральна круціў галавою обер-фарстмайстар.

— Гаспадзін палкоўнік, — цяжка уздыхнуў маёр. — Давайце мы спакойна абгаворым становішча, якое склалася. Дзе гэта можна зрабіць?

— Дамовіліся, толькі нябожчыка можаце адразу забраць, — хітнуў галавою Фёдар Канстанцінавіч. — Таксама дазваляю вам задаць некалькі пытанняў вашым падначаленым. Я за гэты час зраблю неабходныя распараджэнні.

Обер-фарстмайстар адышоў і паклікаў старшага стражніка.

— Ціхан, павязеш арыштантаў у Белавеж. Вышлі аднаго стралка да жандараў. Іх абавязак знайсці гэтага пройду Пупка. Што яны, дарма казённы хлеб ядуць? Уланы, на ўсялякі выпадак, павінны быць тут да раніцы. Прысутнасць уланаў астудзіць іх ваяўнічы прускі запал, а то яшчэ што-небудзь дурное замысляць.

Іх высокаблагароддзе падышоў да фурманкі і сказаў:

— Мы з вамі, гаспадзін Крафт, зойдзем у мясцовую піцейную ўстанову і там спакойна пагаворым.

Прускім афіцэрам нічога не заставалася, як падпарадкавацца просьбе обер-фарстмайстра. Прускі обер-лейтэнант у суправаджэнні двух уланаў паскакаў да кардона. Маёр Крафт, паручнік Фэдэрс і обер-фарстмайстар накіраваліся ў карчму Лейбеля.

Утрох прыселі за адзін стол. Іх высокаблагароддзе распарадзіўся прыгатаваць што-небудзь з ежы. Спытаў у Лейбеля:

— Г алубчык, а французскі каньяк у цябе ў запасе маецца?

— Дзве бутэлькі, толькі яны ў мяне дома.

— Злётай дадому, прынясі абедзве.

Гаспадар карчмы знік за дзвярамі.

Палкоўнік Таран прыняў самавітую паставу і сказаў:

— Ну што? Даведаліся, гаспадзін Крафт, хто вінаваты ў смерці вашага чалавека?

— Так, гаспадзін палкоўнік, вашы людзі тут не прычым. Я падрабязна распытаў, яны сапраўды палявалі на зуброў. Статак зуброў накінуўся на іх, а вашы людзі ім толькі дапамаглі ўратавацца.

— Ну вось, з гэтага і пачнём нашу гутарку. Як будзем выходзіць з вельмі складанай для нас сітуацыі? — узвысіў голас галоўны распарадчык.

— Не буду перад вамі хаваць, — часта залыпаў вачыма маёр. — Два гады таму даслалі да мяне ў часць для праходжання службы аднаго лейтэнанта. Разгільдзяй поўны, але з вельмі шляхетнай і багатай прускай сям’і. Фрыдрых фон Вэбер, той, які з вяснушкамі на твары. Паляванне і гулянкі ў пустой галаве, але званні і служба яму даюцца лёгка. Мне ўсё жыццё прыйшлося гарбом усяго дамагацца. Пачынаў службу салдатам, за дваццаць гадоў даслужыўся да маёра. А малады смаркач за тры гады даслужыўся да капітана. Усё робяць сувязі і грошы.

Убег Лейбель. Паставіў дзве бутэлькі каньяку. Іх высокаблагароддзе ўзяў адну і пачаў разглядаць этыкетку, раскаркаваў, наліў у тры чаркі.

— Спадары, вып’ем за знаёмства.

Крафт працягваў:

— Дык вось, яшчэ два гады таму ў нас былі зубры, трохі, але былі. Гэты Фрыдрых выбіў усіх. Страляе і плаціць штраф, ізноў страляе, ізноў плаціць, плаціць наперад і страляе. Так усіх зуброў і знішчыў. Частка з іх знайшла прытулак на вашай тэрыторыі, але ён не супакоіўся. Знайшоў двух афіцэраў, якія за яго грошы глядзяць яму ў рот і пачаў з імі рабіць вылазкі да вас. Я яго неаднакратна папярэджваў, але...

— Гаспадзін Крафт, я гэта разумею, — перабіў яго обер-фарстмайстар. — Але як вырашаць там, наверсе, не ведаю. Іх лёс будуць вызначаць іншыя. Я таксама зорак з неба не хапаў, сваю кар’еру рабіў сам. Чын, званне, узнагароды, усё давялося дамагацца самому, сумленным і старанным служэннем Айчыне. У дадзенай сітуацыі мне толькі шкада, што з-за гэтых разгільдзяяў можаце пацярпець вы, гаспадзін Крафт.

Маёр цяжка уздыхнуў:

— Хоць я ні ў чым не вінаваты, а давядзецца падаваць у адстаўку. Але, галоўнае, каб паміж нашымі дзяржавамі засталіся добрасуседскія адносіны. Вось якая праблема мяне больш за ўсё хвалюе. А маёй кар’еры прыйшоў канец, гэта і так вядома.

Галоўны распарадчык пушчы спытаў:

— Гаспадзін маёр, хто гэты нябожчык?

— Звычайны добры салдат — дзяншчык Фрыдрыха фон Вэбера. Проста небараку не пашанцавала з камандзірам.

Лейбель падаў гарачую ежу: яечню з каўбаскамі. Обер-фарстмайстар прапанаваў выпіць за супакой душы нявінна загінуўшага салдата.

Стоячы, афіцэры моўчкі выпілі.

— Дзякую вам, гаспадзін палкоўнік, што вы так з павагай ставіцеся да простых салдат, — маёр Крафт добразычліва глядзеў на палкоўніка. — Гэтага Фрыдрыха не шкадуйце, трымайце яго на хлебе і вадзе, а калі будзе буяніць, хлеба можна і не даваць. Можа, гэты выпадак чаму-небудзь яго навучыць. Я напішу свайму начальству дакладную аб самавольнай вылазцы на чужую тэрыторыю. Што будзе далей, адкрыта скажу — не ведаю. Мяркую, бацькі Фрыдрыха падымуць свае сувязі. Грошай у іх досыць.

— Дазвольце задаць адно пытанне вашаму паручніку, — раптам змяніў тэму размовы галоўны распарадчык.

Палкоўнік кіўнуў.

— Гаспадзін паручнік, адкуль вы так добра ведаеце рускую мову?

— Мой дзядуля служыў у Расіі. Пачынаў яшчэ пры Паўлу I, сыне Кацярыны II. Скончыў службу пасля вайны з Напалеонам. У 18І3 годзе вярнуўся дадому, прывёз з сабой рускую жанчыну Варвару. Пасля майго нараджэння яна ў мяне была нянькай, ад яе я і вывучыў рускую мову. Дзед заўсёды ганарыўся сваёй службай пры рускім двары. Гаварыў, што Расія вялікая краіна, вучы рускую мову, у жыцці спатрэбіцца, — адказаў паручнік.

— Дазвольце пацікавіцца: а якое мінімальнае пакаранне за паляванне на зуброў? — нечакана спытаў маёр.

— Нашым законам прадугледжана за забойства зубра выплата штрафу ў памеры дзвюх тысяч рублёў. Сёння застрэлена два зубры, таму вінаватыя абавязаны выплаціць чатыры тысячы рублёў. Але, паводле дакладных звестак, яны некалькі разоў палявалі на нашай тэрыторыі. Вядома аб адстрэле яшчэ траіх зуброў. Акрамя таго, былі выпадкі, калі з нашай тэрыторыі наганялі зуброў на вашу тэрыторыю. Зубры самі па сабе часта мігруюць, для іх кардона не існуе. Таму гэтая справа патрабуе ўсебаковага вывучэння.

У гэты час расчыніліся дзверы, на парозе стаяў Рыгор.

— Ваша высокаблагароддзе, прыбыла фурманка з-за кардону, жадаюць забраць нябожчыка.

Палкоўнік хітнуў галавою Рыгору і звярнуўся да афіцэраў:

— Спадзяюся, нашы кантакты з вамі будуць працягвацца, мы ўсё-такі суседзі. Жадаю вам поспеху ў вашай нялёгкай службе.

Обер-фарстмайстар падняўся з-за стала, падклікаў Лейбеля і працягнуў яму асігнацыю. Рыгору паказаў, каб захапіў неадкаркаваную бутэльку. Яны выйшлі на вуліцу і накіраваліся да фурманкі з нябожчыкам. Там жа знаходзілася брычка галоўнага распарадчыка. Загінуўшага на паляванні салдата перанеслі на калёсы з-за мяжы.

Обер-фарстмайстар аддаў чэсць прускім афіцэрам, паказваючы, што ім можна з’язджаць, паклікаў Рыгора да сябе ў брычку.

Фурман нацягнуў павады, брычка лёгка пакаціла прасёлкавай дарогай.

Фёдар Канстанцінавіч дастаў з-за сядзення сакву. Разгарнуў паперу; там былі каўбаса і рэзаны хлеб. Адкаркаваў на хаду бутэльку і разліў у паходныя кубкі.

— Рыгор, давай вып’ем за спрыяльны зыход справы. За тое, што ўсе нашы людзі жывыя і цэлыя. Дзякуй богу, гэтым разам пранесла.

Выпіўшы, палкоўнік Таран крэкнуў і рукамі адламаў кавалак каўбасы і працягнуў Рыгору:

— Ты не саромейся, закусвай. Прыедзем дадому, павялічу норму харчавання — мяса, дзякуй богу, хапае. Тушы зуброў трэба сёння ж разабраць і засаліць. Ты пераначуеш у Ціхана, а раніцай можаш вяртацца дадому.

Трохі памаўчаў, нібы абдумваючы нешта, спытаў:

— Ты мне па сакрэце скажы, вы з братам так спрытна і ў мінулы раз дзейнічалі? Я маю на ўвазе са старымі зубрамі. Ну, калі мы Шаурава бралі.

Рыгор разгубіўся і маўчаў, не ведаючы, што адказаць свайму высокаму начальніку. Сказаць праўду — можа пакрыўдзіцца.

Обер-фарстмайстар торгаў хвалісты вус і, хаваючы ўсмешку, глядзеў на яго дапытліва.

— Нешта нешматслоўны ты. Тут як ні скажы ўсё дрэнна, — нібы чытаючы яго думкі, працягваў: — Так, братка ты мой. У нашым жыцці вельмі часта бываюць складаныя моманты. Давай кубачак, яшчэ нальём па адной. А то пасля такіх спраў трэба трохі расслабіцца, каб усякае глупства не сніць.

Перакуліўшы кубак, Фёдар Канстанцінавіч працягваў гутарку:

— Я дагэтуль акрыяць як след не магу. Усё ўяўляю, як на цябе нясецца такая гара з вострымі рогамі. Ты бачыў, як зубр на рогі каня падняў? Нібы куль саломы падкінуў, толькі падковы ў паветры бліснулі, — галоўны распарадчык здзіўлена круціў галавою. — Скажу праўду. Зусім не чакаў, што яны такія жвавыя. Як спакойныя, здаецца, самая маруда. А раззлуй яго — каня абгоніць!

— І вельмі лёгка, — пагадзіўся Рыгор, аплятаючы каўбасу.

Перад Белавежам дагналі падводы з тушамі забітых зуброў і разам спыніліся ля брамы галоўнай сядзібы.

Обер-фарстмайстар даў апошнія на сённяшні дзень распараджэнні і накіраваўся да сабе ў хату.

На другі дзень раніцай Таран запрасіў да сабе лесапрамыслоўца Сімунда. З яго дапамогай гутарыў з кожным прускім афіцэрам і салдатам. Асабліва надаў шмат часу гутарцы з Фрыдрыхам. Фон Вэбер быў настолькі спалоханы, што аб усім распавёў падрабязна і без утойвання. Галоўны распарадчык пушчы склаў пратакол допыту, Фрыдрых яго падпісаў.

Фёдар Канстанцінавіч на працягу двух дзён вылічваў штраф за браканьерства і налічыў ажно пяцьдзесят тысяч рублёў.

Дакладную і прапановы пра суму штрафу запячаталі ў канверт і адправілі фельд’егерам у Пецярбург, у міністэрства маёмасцей.

Жандары, выконваючы даручэнне обер-фарстмайстра, наляцелі ў жыллё Пупка, але яго там не знайшлі. Зрабілі засаду, некалькі дзён вартавалі, але безвынікова, толькі нечакана зніклі два яго сабакі, якія сядзелі на ланцугах. Пупок як скрозь зямлю праваліўся.

Мо праз тыдні тры галоўны распарадчык атрымаў адказ з Прусіі. Сям’я Фрыдрыха фон Вэбера згаджалася заплаціць неабходную суму. Неўзабаве ў Белавеж прыбыў руды паручнік Фэдэрс з грашыма, і яны былі ўнесены ў казначэйства.

Обер-фарстмайстар дазволіў паручніку сустрэцца з арыштаванымі. Фрыдрыху былі надзетыя на ногі кайданы, іх пазычылі ў жандараў. Паручнік Фэдэрс падзякаваў палкоўніку Тарану за прадстаўленую магчымасць сустрэцца з арыштаванымі. Таксама паведаміў, што маёр Крафт працягвае несці службу і перадаваў прывітанне.

Обер-фарстмайстар запрасіў паручніка ў дом. За вячэрай яны дапазна гутарылі. Фёдар Канстанцінавіч яму растлумачыў, што чакае распараджэння з Пецярбурга, якое вызначыць лёс затрыманых. Паручнік Фэдэрс, у сваю чаргу, паведаміў, што сям’я Фрыдрыха фон Вэбера напісала аж некалькі лістоў і самому расійскаму імператару.

Па распараджэнні галоўнага распарадчыка пушчы Рыгор атрымаў у казначэйстве чатырыста рублёў. Гэтыя грошы ён павінен быў распалавініць і адвезці Ярашуку Ахрэму і Гарфінкелю Арону.

25 студзеня 1847 года з Пецярбурга прыбыў фельд’егер. Ён прывёз тэрміновую дэпешу аб памілаванні Фрыдрыха фон Вебэра і іншых прускіх афіцэраў, а таксама салдата, падпісаную самім імператарам Мікалаем I.

На наступную раніцу галоўны распарадчык у парадным мундзіры, у суправаджэнні атрада стралкоў і Ціхана адвёз арыштаваных на заставу. Пасля абеду на заставу з іншага боку прыбыў маёр Крафт і паручнік Фэдэрс. Палкоўнік Таран і маёр Крафт сустрэліся як сябры. Пагутарыўшы, палкоўнік перадаў пяць чалавек прускаму боку. Інцыдэнт быў цалкам вычарпаны.

16. Глеб

Неўзаметку мінула пяць гадоў. За гэты час змянілася многае. Скончыўся тэрмін службы обер-фарстмайстра Тарана Фёдара Канстанцінавіча. Накрыўшы перад ад’ездам багаты стол і запрасіўшы сяброў і знаёмых, ён з жонкай і двума дзецьмі з’ехаў у Пецярбург.

Замест яго прыбыў малады обер-фарстмайстар, паручнік з цікавым прозвішчам Штральборн. Ён атрымаў ад свайго папярэдніка падрабязную інструкцыю, як трэба жыць і працаваць у Белавежскай пушчы, каб не загубіць даручаную справу. Ён яе і прытрымліваўся.

Было ў новага начальства адно захапленне — паляванне з сокаламі. Такое паляванне, зразумела, даступнае толькі людзям багатым і праводзілася яно на палях, дзякуй богу, не ў лесе.

Кожны аматар такога палявання трымаў на той час мноства разнастайных парод паляўнічых сабак, цэлыя атрады рэзідэнтаў з бедных дваран, часцей за ўсё адстаўных афіцэраў. У іх меліся адмыслова аб’езджаныя і прыстасаваныя для сакалінага палявання коні. У ранейшыя часы паляванне праводзілася амаль круглы год, але асабліва славіліся восеньскія аблавы на мядзведзяў, ваўкоў, кабаноў, ласёў і аленяў. Тады звычайна з’язджаліся ўсе суседзі, кожны са сваімі сабакамі і рэзідэнтамі. Часам збіралася да сотні паляўнічых. Аблавы суправаджаліся рознымі забавамі і цягнуліся цэлымі тыднямі.

Бывала і так, што багатыя дваране са сваёю шматлікаю світаю рабілі гонар якому-небудзь сціпламу і не так багатаму шляхціцу, наязджалі ў яго фальварак, палявалі дзень, другі, з’ядалі ўвесь гадавы запас харчоў. Праўда, потым госці высылалі яму са сваіх маёнткаў усякага дабра.

Звяроў заганялі сяляне паўколам у адным крыле, другое займалі рэзідэнты, якія па сігнале спускалі сабак, каб турыць звера на паляўнічых. Самі конна скакалі за сабакамі, падбадзёрваючы іх гукам рагоў. Па адмысловым брэху ганчакоў добры паляўнічы пазнае, што за звер бяжыць наперадзе. Расстаўленыя на дарозе сяляне крыкам і грукам прымушаюць жывёліну бегчы ў той бок, дзе стаяць стралкі. Уся здабыча належыць гаспадару лесу. Паляванне на дзікага звера здзяйсняецца ўрачыста, са шматлікімі цырымоніямі.

Паручнік Штральборн адразу перазнаёміўся з такімі аматарамі палявання. Увесь свой вольны час праводзіў на сакаліным паляванні, зрэдку наязджаючы ў галоўную сядзібу. Ведаючы, што ўсюды дасведчаныя людзі, у службу асабліва не ўлазіў. Яго маладая жонка сядзела дома і займалася выхаваннем дачок.

Стражнік Рыгор са сваім чатырохногім сябрам Рыкам працягваў спраўна служыць.

Рыгораваму сыну Глебу споўнілася пяць гадоў. Гэта быў жвавы і дапытлівы хлопчык. Прабабуля Марфа ўклала ў яго выхаванне ўсю сваю душу. Ён рос акружаны клопатам і любоўю.

Праз два гады пасля нараджэння Глеба ў сям’і стражніка нарадзілася дзяўчынка. Яе назвалі Алёнкай.

Неяк зімой у добрае надвор’е Рыгор вырашыў паказаць малому зуброў. Дарогай бацька паказваў сыну сляды дзікіх жывёл. Хлопчык з вялікім захапленнем слухаў бацькавы аповеды аб лясных жыхарах. Яго цікавіла ўсё: назовы дрэў, звяроў, птушак. Так неўзаметку яны падышлі да лясной паляны.

Рыгор падвёў Глеба да свайго назіральнага пункта. Падсадзіў сына на галіны, ускараскаўся на дрэва сам. Зручна размясціліся ў буданчыку на жэрдках.

Рыгор адной рукой абняў сына за плечы, другой паказаў кірунак, куды трэба глядзець.

Пяцігадовы Глеб упершыню бачыў зуброў. Яго маленькае сэрца ад захаплення моцна і радасна грукала. Хлопчык глядзеў вялікімі вачыма на зуброў, і былі ў гэтым позірку дапытлівасць і цікаўнасць.

— Тата, а іх там многа? — ён спрабаваў палічыць, загінаючы пальцы на руках, як яго вучыла бабуля Марфа. Але ў яго не хапіла пальцаў, і ён збіўся.

— Многа сынок, павінна быць дваццаць чатыры, — адказаў Рыгор, паспрабаваў сам пералічыць, атрымалася толькі дваццаць.

— Чатырох адгэтуль не відаць... Недзе за стагамі.

— А нам можна падысці бліжэй? — спытаў сын.

— Нельга, Глеб, гэта небяспечна. Могуць раззлавацца і кінуцца на нас.

— Раскажы мне пра зуброў.

Рыгор усміхнуўся.

— Слухай... Зубр чуе чалавека за сто і больш крокаў. Але зубр ніколі не ўцякае, наадварот, спакойна ідзе насустрач, і калі сыдуцца, ён спыняецца і не кранаецца з таго месца датуль, пакуль чалавек не абыдзе яго.

Глеб уважліва слухаў.

— Аднойчы наш стралок узімку вёз зубрам сена на санях. Сядзеў сабе спакойна наверсе, можа, нават задрамаў. Зубр пачуў сена, падкраўся ззаду, запусціў рогі ў сані і выкінуў з іх чалавека разам з сенам. Потым з’еў сена і спакойна пайшоў сабе.

— А дзядзька моцна спалохаўся?

— Спалохаўся! Конь таксама спалохаўся! Во ўцякалі, — весела сказаў сыну бацька.

Рык спакойна сядзеў пад хвояй і разглядаў зуброў. Гэта было яго звыклае месца. Калі яго гаспадар сядзеў на сваім назіральным пункце, ён заўсёды быў побач унізе і ахоўваў яго.

Да Глеба ён звык не менш чым да гаспадара. Як толькі маленькі чалавечак пачаў поўзаць, а потым хадзіць, Рыку даводзілася часам цярпець некаторыя нязручнасці. Гэты маленькі чалавечак цягаў яго за вушы, дзёр за шкуру, спрабаваў садзіцца конна, дужацца. Але Рык гэта мужна і цярпліва пераносіў. Нават калі ён забіраў у яго костку з міскі, сабака не дазваляў сабе нават гыркаць. Ставіўся, як да свайго шчанюка, не звяртаючы ўвагі на яго свавольства. Праўда, калі гэты чалавечак падрос, ён ужо абдымаў і гладзіў Рыка. Яны былі сапраўднымі сябрамі.

Зуброў сабака не чапаў. Ён зразумеў, што яго гаспадар нейкім чынам звязаны з гэтымі жывёламі. Інстынкт яму падказваў, што ахоўваць статак гэта і яго абавязак.

Рык убачыў, як ад статка аддзяліўся вялікі зубр і накіраваўся ўперавалку ў іх бок. Гэта быў яго колішні знаёмы.

Сабака пабег насустрач. На сярэдзіне паляны яны сустрэліся, адзін аднаго абнюхалі.

Убачыўшы гэта, Глеб прыйшоў у захапленне. Велізарны дарослы зубр быў побач, сабака каля ляснога волата здаваўся такім маленькім. І аказваецца, гэты волат сябруе з яго Рыкам.

— Тата, а чаму Рыку можна падысці блізка да зубра? — здзіўлена спытаў Глеб.

Прыйшлося распавесці сыну ўсё з самога пачатку.

— Мы з дзядзькам Ціханам назвалі гэтага зубра Хрэснікам. Усё, сынку, давай злазіць з дрэва і збірацца дадому.

Па вяртанні Марфа і мама дапамагалі Глебу распрануцца, сам ужо не мог. Трохі з’еўшы, пачаў церці маленькімі кулачкамі вочы. Як толькі лёг, праз хвіліну спаў без задніх ног.

Раніцай наступнага дня, калі яшчэ яго сын працягваў спаць, стражнік адправіўся ахоўваць зуброў.

Праз вярсту заўважыў, як Рык насцярожыўся. Поўсць на карку ўздыбілася, падабраў хвост, спыніўся і пачаў прынюхвацца. Яго мускулы напружыліся і бязгучна ашчэрылася пашча. Гэты бязгучны вы скал быў страшнейшы за рык і брэх.

Стражнік прадбачліва зняў з пляча стрэльбу і агледзеўся. Адчуў, як трывожны холад прабег па спіне. Прадчуванне небяспекі паступова мацнела.

Сабака гучна і папераджальна гыркнуў. У адказ з лесу данёсся глухі хрып.

Мядзведзь? У гэтую зімовую пару? Ранавата, падумаў стражнік. Сустрэча з галодным мядзведзем нічога добрага не абяцала. Мядзведзі-бадзягі вельмі небяспечныя. Згаладаўшыся, яны губляюць усякую асцярогу і паводзяць сябе як сапраўдныя бандыты.

Стражнік напружана ўзіраўся — прыгатаваўся да нападу.

Мядзведзь не прымусіў сябе доўга чакаць. Прычулася сапенне і бурчанне. Раздаўся трэск. і велізарны цёмны сілуэт звера апынуўся зусім недалёка.

Сабака апантана заекатаў, Рыгор ускінуў стрэльбу і націснуў цынгель. Калі парахавы дым рассеяўся, мядзведзь на задніх лапах ішоў у напрамку стражніка, расставіўшы пярэднія лапы так, нібы жадаў абняць чалавека. На сабаку, які хапаў яго ззаду, мядзведзь не звяртаў увагі. Быў ён, здавалася, невымернага росту з трохкутнай цяжкай, як валун, галавою. Шырока разяўленая пашча звера вывяргала страшныя гукі, ад якіх у Рыгора па спіне папаўзлі мурашкі.

Божа!.. Які вялікі!.. Які пачварна вялікі!..

Перазараджваць стрэльбу часу не было. Ён адкінуў яе і выхапіў з кайстры пістоль — стрэліў проста ў грудзі.

Навакольны лес здрыгануўся ад лютага рову.

Чалавек і звер глядзелі адзін аднаму ў вочы.

Рыгор на імгненне адчуў, як ледзянымі іголкамі працяло ўсё цела, а ў сэрцы ўзнікла захапленне барацьбой. Чалавек таксама быў ужо звер. Ён не баяўся, не разважаў, толькі як і яго далёкія продкі адчуваў салёны смак крыві ў роце.

Стражнік выхапіў другі пістоль і стрэліў дробам у шырока разяўленую пашчу. Мядзведзь закруціў галавой, але працягваў ісці на чалавека.

Рыгор намацаў на поясе дзяржальна нажа, выцягнуў яго. Закрычаў гарлавым, страшным крыкам і кінуўся на звера, уцэліў сталь туды, куды і хацеў — пад левую верхнюю лапу, у жаўтаватую поўсць і адскочыў убок. Падаючы, адчуў гарачае смуроднае дыханне звера і пачуў трэск кажуха пад доўгімі кіпцюрамі.

Паранены звер зваліўся на снег і захрыпеў. Крывавая пена валіла з пашчы. Сабака ашалела працягваў рваць мядзведзя за заднія лапы. Яго нос і рот былі забітыя мядзведжай поўсцю.

Рыгор, трымаючы ў руцэ акрываўлены нож, узняўся на ногі.

У некалькіх кроках ад яго, прыціснуўшыся да зямлі, шырока раскінуўшы лапы, ляжаў мядзведзь. Яго гарбатая спіна і велізарная касматая галава ўздрыгвалі. Ён, нібы ў сне, ціха бурчэў. У любы момант мядзведзь мог яшчэ ўскочыць.

Стражнік кінуўся да стрэльбы, пачаў яе зараджваць. Адчуў, як ад гарачкі ў яго трасуцца паджылкі. Каб не зваліцца, прыхінуўся да хвоі. Зарадзіў стрэльбу, загнаўшы ў ствол кулю. Яго пачало ўсяго трэсці. З жахам думаў, чым усё гэта магло скончыцца. Стражнік разумеў, што яшчэ хвіліну таму ён знаходзіўся паміж жыццём і смерцю. Яшчэ аднаго стрэлу не спатрэбілася. Мядзведзь паступова заціхаў. Ад яго зыходзіў смуродны пах. Толькі што вылез з берлагу і яшчэ не паспеў як след выветрыцца. Мусіць, восенню недастаткова нагуляў тлушчу, вось і прачнуўся раней часу.

Трэба вяртацца дадому, запрагаць Каштана і забіраць здабычу, а то могуць з’явіцца няпрошаныя госці — ваўчугі.

Ён падышоў да мядзведзя, нахіліўся і адарваў ад нібыта сталёвых кіпцюроў, загнутых на канцы, жмут свайго кажуха. Прыклаў да таго месца на плячы, дзе была дзірка.

— Прыйдзецца латаць, нічога не зробіш, — сумна сказаў услых.

Клікнуў сабаку і накіраваўся ў зваротным напрамку.

Дома стражнік выцягнуў некалькі тоўстых дошак, узяў вяроўку, сякеру; усё гэта пагрузіў у сані. Калі запрог Каштана, на парозе з’явіліся Малання з Глебам. Усе разам селі, і жарабец пабег лясной дарогай.

Глеб не змаўкаў:

— Тата, распавядзі, як ты застрэліў мядзведзя?

— Як, як? Вельмі проста, стрэліў са стрэльбы і забіў.

— Рыгор, у цябе кажух на правым рукаве разадраны, — з трывогай у голасе сказала Малання.

— Учапіўся дзесьці, вось і парваў...

— Ты мяне не падманваеш? Ці не мядзведжых лап гэта справа?

— Не, не мядзведзь, за сук дзесьці зачапіўся, — каб не палохаць, зманіў Рыгор. — Не перешкаджай, дай падумаць, як лепш даехаць.

Неўзабаве Рыгор спыніў жарабца.

— Малання, вазьмі вяроўку і сякеру, а я распрагу каня, — скамандаваў жонцы.

Каштан баязліва касавурыўся фіялетавым вокам на мёртвага звера і нервова перабіраў капытамі.

Стражнік звязаў вяроўкай мядзведзю заднія лапы, затым канцы вяроўкі прывязаў да гужоў. Узяўшы жарабца за аброць, тузануў. Мядзведзь пакідаў крывавы след на снезе. З лесу выцягнулі хутка, складаней было завалачы мядзведзя ў сані. Тады і спатрэбіліся дошкі.

— Без цябе, Глеб, мы б не справіліся. Скажы? — Рыгор весела падміргнуў Маланні.

Глеб меў ганарлівы выгляд. Малання ўзяла малога за руку, і яны пешшу пайшлі за санямі.

17. Найсакрэтна

Прайшлі гады. Рыгораваму сыну Глебу споўнілася чатырнаццаць. Разам з бацькам ён хадзіў у лес, дапамагаючы яму ва ўсім. Глеб дасканала ўмеў карыстацца зброяй. У яго паляўнічых трафеях ужо былі застрэленыя ваўкі, ласі, дзікі, алені і казулі. Ён ведаў пра лес усё, што ведалі яго продкі, што неабходна ведаць, каб жыць з прыродай у згодзе.

Як і належыла ў іх родзе, калі яму споўнілася дзесяць гадоў, бацька прывёў яго да святога дуба і каменя. Перад наведваннем узяў з яго слова, што ён нікому, акрамя сваіх сыноў, не выкрые таямніцу. З яго вырастаў сапраўдны памагаты бацьку. Як калісьці і яго бацька, ён павінен будзе пайсці вучыцца на стралка. У сям’і Рыгора было ўжо чацвёра дзяцей: нарадзіліся яшчэ дачка Марыя і самы малодшы сын Павел.

Адной вясною ціха памерла бабуля Марфа. За дзень да смерці яна яшчэ раз здзівіла стражніка сваёй адданасцю мужу-нябожчыку.

Раніцай яна не выйшла снедаць. Калі Малання зайшла ў пакой, старая папрасіла яе прысесці побач. Спакойным голасам яна паведаміла, што памірае. Папрасіла паклікаць Рыгора.

Узяла свой вузельчык, сабраны на смерць, дастала адтуль ільняную кашулю і выпетралую сукенку. Ціхім і спакойным голасам сказала, каб пасля смерці кашулю надзелі на яе. У гэтай кашулі яна правяла з мужам сваю першую шлюбную ноч. А сукенку павінны пакласці ў труну побач. У ёй яна брала шлюб у царкве.

Гэта было яе апошняе жаданне. Пахавалі старую побач з мужам.

Сабака Рык быў ужо стары, але працягваў старанна несці сваю цяжкую службу. На яго рахунку было больш як трыццаць мацёрых ваўкоў. У смяротных сутычках з імі ён набыў велізарны досвед — ведаў усе ваўчыныя звычкі і хітрасці.

Цікава, што ў Рыка дагэтуль захавалася сяброўства з Хрэснікам. У дрымучым лесе часта можна было бачыць, як старога калматага зубра суправаджае белы сабака. Увесь статак прывык да частага з’яўлення сярод іх гэтага сабакі, звяры ўжо не звярталі на яго ўвагі. Толькі самкі зуброў з маладымі зубранятамі апускалі рогі, калі Рык прабягаў паўз іх цяляткаў.

У студзені 1860 года ў цэнтральную сядзібу з Пецярбурга прыбыў фельд’егер. Ім быў дастаўлены тэрміновы загад з міністэрства маёмасцей. Калі галоўны распарадчык Белавежскай пушчы паручнік Штральборн у сваім працоўным кабінеце яго распячатаў, ён ледзь не страціў мову.

Яму паведамлялася, што ў пачатку восені ў Белавежскую пушчу прыбудзе сам імператар усея Русі Аляксандр II на паляванне. Неабходна таемна, каб не прыцягваць лішняй увагі, падрыхтаваць Белавеж да прыезду яго са шматлікай світай.

Паручнік Штральборн паглядзеў на размашысты подпіс міністра дзяржаўных маёмасцей генерала Зялёнага.

— Гэта не жарт, гэта сур’ёзна, — прамармытаў паручнік і цяжка ўздыхнуў.

Як усё ў гэтым жыцці пераменліва! Жыў сабе спакойна, без напругі, а тут

на табе, калі ласка, сам бацюхна цар едзе, ды яшчэ са шматлікай світай. Світу я вашу добра ведаю — давай, думаў паручнік, ім асобныя раскошныя нумары, залы для танцаў і забаў усякіх. Ну і што цяпер загадаеце рабіць? Дзе я ўсё гэта вазьму? На ўсю Белавеж толькі адзін будынак прыстойны, гэта дом-кантора лесапрамыслоўца Сімунда.

На вуліцы пачынала шарэць. Паручнік Штральборн падняўся з крэсла і запаліў на стале свечку. Яго ўвагу прыцягнула дапіска на лісце дробным почыркам з правага боку.

Доўга ўзіраўся і па складах прачытаў услых:

— «Копія гарадзенскай палаце дзяржаўных маёмасцей». О! Дзякуй богу, не аднаму мне давядзецца ўсё арганізоўваць, — ён выпусціў з рук паперу і апусціўся ў крэсла.

Праз дзень брычка на палазах у суправаджэнні дзесятка добра ўзброеных стралкоў па глыбокім снезе несла галоўнага распарадчыка Белавежскай пушчы ў губернскі горад Гародню. Да месца прызначэння яны прыбылі толькі вечарам другога дня.

Разам са старшынёй гарадзенскай палаты дзяржаўных маёмасцей яны вырашылі ў цэнтры галоўнай сядзібы ўзвесці вялікі будынак, а вакол яго збудаваць прыгожыя драўляныя хаткі для світы. Наяўныя хаты таксама пераўтварыць. Унутраным убранствам хат зоймецца гарадзенская палата дзяржаўных маёмасцей. Нічога іншага, лепшага, на дадзены момант яны не прыдумалі.

Раніцай галоўны распарадчык адправіўся ў зваротную дарогу.

На наступны дзень па прыездзе обер-фарстмайстар наведаў лесапрамыслоўца Сімунда.

— Сёлета збіраемся пераўладкаваць Белавеж. Усё будаўніцтва будзе аплачваць наша казначэйства. Так што, спадар Сімунд, у вас ёсць добрая магчымасць зарабіць прыстойныя грошы, — сказаў паручнік.

— Ваша высокаблагароддзе, а чаму такая паспешлівасць? Што, чакаецца наведванне нашага з вамі месца пражывання кімсьці вельмі важным, можа, самім імператарам? — здзіўлена спытаў Сімунд.

— Нават не смейце ўслых прамаўляць гэта, спадар Сімунд, — паручнік спалохана замахаў рукамі. — Разумееце? Спадзяюся, вы разумееце.

— Ваша высокаблагароддзе, з задавальненнем прымаю вашу прапанову. Дзякую за аказаны мне гонар, — хітры Сімунд падняўся з мяккага крэсла і зрабіў невялічкі паклон паручніку.

— Можаце запрасіць дадатковую колькасць людзей, розных адмыслоўцаў: цясляроў, сталяроў. Цяпер зіма і за гэты час мы разам можам падрыхтаваць, так сказаць, план. Усё павінна рабіцца так якасна, як для каранаваных асоб. Але аб гэтым нікому ні слова, — вочы паручніка загадкава і спалохана глядзелі на Сімунда.

— Заўтра ж ушчыльную займуся вашым даручэннем. Людзей, якіх неабходна запрасіць, ведаю. Толькі ўсё гэта будзе залежаць ад вашага фінансавання, — хітравата бліснуў вачыма лесапрамысловец.

Падсохлі дарогі, і з навакольных селішчаў у пушчу пацягнуўся працоўны люд. Насельнікаў у Белавежы з кожным днём большала, прыходзілі ўсё новыя і новыя людзі. Працы хапала ўсім, работы было па горла.

З-пад Высока-Літоўска вазамі прывозілі каменне, сартавалі і ўкладвалі ў кучы. За камяні плацілі тут жа, на месцы. Прывезеным жвірам з камянямі засыпалі лужыны, раўнялі дарогі, будавалі масты.

Праца кіпела цэлымі днямі, з невялікімі перапынкамі на абед. Па распараджэнні обер-фарстмайстра падлоўчыя прывозілі тушы ласёў і дзікоў. Быў збудаваны падстрэшак з лаўкамі і сталамі. Сілкаванне нанятых працаўнікоў было за казённы кошт. Шматлікія работнікі ўпершыню ў жыцці маглі наядацца ўволю, таму і працавалі з вялікай стараннасцю.

Канец красавіка выдаўся сонечны і цёплы. На складах, поруч тартака Сімунда, пад вясновым сонцам падсыхаў лес. Перш за ўсё пачалі ўзводзіць велізарны будынак. З чатырох бакоў былі прыбудаваны назіральныя пляцоўкі, упрыгожаныя разьбянымі парэнчамі. Усё гэта майстравалася з парод драўніны розных гатункаў, будынак атрымаўся вельмі прыгожы.

Вакол леснікоўства дадаткова збудавалі меншыя дамкі, але яны не саступалі прыгажосцю і вытанчанасцю.

Ужо да сярэдзіны лета Белавеж было не пазнаць. Невялічкая вёска на вачах ператваралася ў шматлюднае мястэчка. Калі прыбыў старшыня гарадзенскай палаты з інспекцыяй, ён быў здзіўлены зменамі.

Параіўшыся з паручнікам Штральборнам і лесапрамыслоўцам Сімундам, старшыня вырашыў будынак леснікоўства пераўтварыць у стылізаваную паляўнічую хату. Былі закуплены і завезены лепшыя ўзоры трафеяў: рогі, пудзілы разнастайных жывёлін, якія насяляюць пушчу. На дыванах вісела ўсялякая паляўнічая зброя; нажы, пікі, лукі, арбалеты і сучасныя стрэльбы. Былі і рэдкія экспанаты, годныя знакамітых музеяў. Акрамя таго, на сценах віселі карціны са сцэнамі палявання, дзе сабакі наганялі дзікіх жывёлін і ўступалі з імі ў сутычку. Пачалі завозіць старадаўнюю мэблю, упрыгожаную разьбой, і ўсё неабходнае для выгоды пражывання.

Сімунд спачатку ўклаў свае грошы, а цяпер атрымліваў з казны вялікія дывідэнды. Кожны дзень разам з паручнікам абыходзіў будаўнічыя пляцоўкі. Пад шумок адрамантаваў і сваю кантору. Колькі пры гэтым паклаў разам з галоўным распарадчыкам у сваю кішэнь, гісторыя замоўчвае. Але вынікам іх дзейнасці, уключаючы казначэйства і гарадзенскую палату, усе засталіся задаволеныя.

Не ў крыўдзе былі і майстры. Добрыя працаўнікі зараблялі ад сямі да дзевяці рублёў, а працаўнік з канём, які займаўся перавозкай камянёў і лесу мог атрымаць да дваццаці рублёў у месяц.

У пачатку верасня галоўны распарадчык пушчы склікаў сваіх падначаленых. Трэба было параіцца, як лепш сустрэць гасцей і чым іх забаўляць. Былі выслуханыя розныя прапановы. Але патрабавалася нешта такое, што магло б уразіць, нешта такое, чаго высокія госці ў жыцці не бачылі.

Ціхан сказаў:

— Ваша высокаблагароддзе, у нас ёсць прапанова. На абходзе майго брата маецца ўчастак нерушы. Там вельмі шчыльна растуць дрэвы. Іх галіны і кроны перапляліся так, што нават у сонечны дзень стаіць цямрэча. Мы можам зрабіць невялікі, у рост чалавека, тунель-галерэю. Лічым, нічога падобнага яны не бачылі. Паверце, на іх гэта зробіць уражанне.

— Я так і ведаў, што вы прыдумаеце што-небудзь, — узрадавана сказаў паручнік. — Нездарма мой папярэднік вас рэкамендаваў як самых надзейных людзей. Давайце, не адкладаючы, заўтра раніцай разам туды з’ездзім.

— Ваша высокаблагароддзе, гэта будзе зрабіць вельмі няпроста. Тамака вам давядзецца поўзаць, прашу прабачэння, на карачках, — усміхнуўся Ціхан.

— Нічога, Ціхан, ты думаеш я так ніколі не поўзаў? — іранічна сказаў обер-фарстмайстар. — Хе-хе! У гэтым жыцці даволі часта бывае так, што не толькі ракам папаўзеш, але, калі трэба, на галаве навучышся стаяць. Гэта, браткі, жыццё.

Як і дамаўляліся, назаўтра браты стаялі каля дома обер-фарстмайстра. Паручнік Штральборн запрасіў іх зайсці да яго ў кабінет.

Пераступіўшы парог, Рыгор уважліва агледзеўся. Усё ў кабінеце было як і пры былым іх любімым начальніку, за выключэннем таго, што на сцяне вісеў партрэт другога цара. Вочы з партрэта пільна глядзелі на братоў, нібы вывучаючы, што яны маюць супраць Расійскай імперыі.

Камердынер прынёс каву і паставіў яе на столік каля акна.

Рыгор неўзаметку ўсміхнуўся. Яго раптам апанавалі ўспаміны пра ранейшага начальніка. Цікава, як ён цяпер жыве ў Пецярбургу? Ці ўспамінае гады, праведзеныя ў Белавежскай пушчы? Пасля таго, як обер-фарстмайстар палкоўнік Таран Фёдар Канстанцінавіч пакінуў галоўную сядзібу, Рыгор першы раз трапіў у гэты кабінет.

Пасля кавы паехалі на месца. Хутка брычку давялося пакінуць і далей ісці пешшу. З кожным крокам лес станавіўся гусцейшы. Даводзілася часта нагінацца. Хоць на вуліцы стаяла сонечнае надвор’е, паступова іх пачынаў абступаць змрок.

— Усё, ваша высокаблагароддзе, далей давядзецца паўзці, — галосна сказаў Рыгор.

Обер-фарстмайстар спачатку рухаўся на каленях, потым лёг на зямлю і пачаў паўзці за Рыгорам, ззаду чмыхаў Ціхан. Яны прапаўзлі прыкладна крокаў сто. Вакол панавала цямрэча. Ад зямлі цягнула волкасцю, перагнілым лісцем і мокрай драўнянай карой.

У цемры пачуўся голас Рыгора:

— Ну, як вам, ваша высокаблагароддзе? Паўзем далей, або годзе?

— Не, Рыгор, даволі, — дрыготкім голасам сказаў обер-фарстмайстар. — Я меркаваў, вы мне казкі расказваеце, гэтага не можа быць. А вось пераканаўся, што такое магчыма, цемрадзь самая сапраўдная. Я вас не бачу. І пры гэтым вакол цішыня якая, нават птушак не чуваць. Страхоцце!

— Тады паўзём назад, ваша высокаблагароддзе? — крэкнуў Ціхан.

— А ў які бок паўзці, я не арыентуюся? — прычуўся злёгку спалоханы голас паручніка Штральборна.

— Ваша высокаблагароддзе, паўзіце за мной, на шоргат, — весела адказаў старшы стражнік.

— Ты, Ціхан, не спяшайся, — прастагнаў паручнік.

— Не бойцеся, ваша высокаблагароддзе, мы вас тут не кінем, — жартаўліва адказаў Ціхан.

— Я не баюся, але не магу ўцяміць, адкуль вы ведаеце, куды рухацца? Хацеў у цябе, Ціхан, удакладніць, якую плошчу мае гэты дрымучы ўчастак?

— Калі паўзці, за дні тры перапаўзём, — смеючыся, адказаў Ціхан.

Калі канчаткова ўсталі на ногі і атрэсліся ад бруду і іголак, обер-фарстмайстар зірнуў уверх. Над верхавінамі дрэў яскрава зіхацела сонца. Паручнік Штральборн нават зажмурыўся.

— Та-ак, бываюць жа ў прыродзе такія цуды. Ваша прапанова прымаецца цалкам. На гэтым месцы прасячыце тунель у чалавечы рост, крокаў на сто, сто пяцьдзесят, не больш. Ну і шырынёй так, каб два чалавекі маглі размінуцца. А нам і трэба зрабіць так, каб важныя госці доўга ўспаміналі наведванне Белавежскай пушчы, — адначасова разважаў і даваў даручэнне галоўны распарадчык.

18. Царскае паляванне

За тры тыдні да прыезду цара ў Белавеж прыбыў міністр дзяржаўных маёмасцей генерал Зялёны. Для арганізацыі палявання разам з ім прыехаў егермайстар граф Ферзен.

Рыгор знаходзіўся ў хаце і разам з жонкай рыхтаваў новы парадны мундзір да прыезду высокіх гасцей. Рык, лежачы на сваім дыванку, раптам прыўстаў і ціха гыркнуў, даючы знак, што з’явіўся хтосьці чужы. Рыгор зірнуў праз акно, там малады стралок прывязваў каня.

Стражнік выйшаў на ганак.

— Што здарылася? — спытаў насцярожана.

— Ваш брат прасіў мяне вам перадаць, каб вы неадкладна прыехалі да яго, зараз жа, — перадаў просьбу Ціхана стралок.

— Зразумела, хадзі ў хату, перакусіш, а я хутка, — сказаў стражнік.

У братавай хаце Рыгора чакала неспадзяванка.

Насустрач яму з-за стала падняліся двое мужчын.

— Ваша высокаблагароддзе, вы? Добрага вам здароўечка, спадар оберфарстмайстар! — ад нечаканасці Рыгор ускрыкнуў, ліха пстрыкнуў абцасамі.

Насустрач яму, шырока раскінуўшы рукі для абдымкаў, ішоў былы оберфарстмайстар Таран Фёдар Канстанцінавіч. Яны моцна, як даўнія сябры, абняліся. З шчаслівымі тварамі селі за стол. Іх высокаблагароддзе напоўніў чаркі.

— За сустрэчу, — мужчыны чокнуліся і адным махам выпілі.

Ціханава жонка ставіла на стол талеркі з гарачымі мяснымі стравамі.

— Ну што, Рыгор, не чакаў майго прыезду? — глядзеў дапытліва былы распарадчык.

— Так, ваша высокаблагароддзе, не чакаў, ніяк не чакаў — проста не верыцца. Раскажыце, як вы тама жывяце, як жонка, дзеткі? — усё яшчэ не верачы вачам гарачыўся здзіўлены Рыгор.

— Жыву ў Пецярбургу, купіў невялікі мур. Выйшаў у адстаўку, але працягваю працаваць у міністэрстве маёмасцей дараднікам па агульных пытаннях. Хацеў з новага года пайсці цалкам на адпачынак, але даведаўся аб арганізацыі палявання ў Белавежскай пушчы. Міністр дзяржаўных маёмасцей генерал Зялёны прапанаваў суправаджаць яго ў паездцы. І я з радасцю пагадзіўся; калі яшчэ атрымаецца сустрэць старых сяброў. Мы ўжо колькі — гадоў дзесяць як не бачыліся. Прызнаюся, часта ўспамінаю вас і пушчу, бо тут мінулі мае лепшыя гады. А ў сталіцы што, там мітусня, няма жывой працы, так, вожкаюся з паперкамі. Жонка таксама ўспамінае Белавеж. Гэтых жанчын немагчыма зразумець. Ніяк не чакаў, калі жылі тут — імкнулася ў Пецярбург, пераехалі туды — нудзіцца па пушчы. Прасіла перадаць вам і вашым супружніцам ад яе паклон. Дзеткі падраслі, у іх свае сем’і. Дачка выйшла замуж за афіцэра і з’ехала да яго ў Цвер. Сын жыве са мною, у дадзены момант канчае Пецярбургскі універсітэт.

Рыгор уважліва слухаў і разглядаў іх высокаблагароддзе. Вочы былі, як і раней з агеньчыкам, толькі вакол з’явілася мноства дробных маршчын. Валасы на галаве обер-фарстмайстра зусім пасівелі, з’явіліся залысіны над скронямі, але пышныя сівыя вусы, як і калісьці, былі ліха падкручаныя ўверх. Сядзеў за сталом трохі згорбіўшыся. Здаецца, мінула толькі дзесяць гадоў, а як моцна чалавек змяніўся — пастарэў. Рыгор глядзеў на яго з жалем. Усё той самы румяны, сівы, добразычлівы — харошы рускі чалавек.

Для Рыгора і Ціхана ён быў усё такім жа родным і блізкім, настолькі моцна яны паспелі прывязацца за сумесныя гады службы.

— Што гэта я ўсё аб сабе распавядаю, як ты жывеш, як твой хвалёны сабака, жывы яшчэ? — вочы былога обер-фарстмайстра свяціліся цеплынёй.

— Аг-га, ваша высокаблагароддзе, Рык яшчэ жывы. Праўда, зубы ўжо губляе, але службу цягне. З тых часоў, як вы з’ехалі, у мяне нарадзілася яшчэ двое дзяцей. А ў астатнім усё як і калісьці. Жыву, службу нясу, асабліва распавесці і няма чаго.

— А новы начальнік як? На службе не прыгнятае?

— Не, усё ў парадку. Зразумела, з вамі не параўнаць — але жыць можна, — уступіў у гутарку Ціхан.

— Адкрыю вам сакрэт, — Фёдар Канстанцінавіч нахіліўся над сталом. — Калі я здаваў справы, строга, вельмі строга папярэдзіў яго, каб вас не чапаў.

— Дзякуй, ваша высокаблагароддзе, нядаўна ён нам пра гэта сам прызнаўся, — з усмешкаю на вуснах сказаў Ціхан.

— Так, гляджу ў вас тут усё змянілася, — былы распарадчык адкінуўся на спінку крэсла. — Г алоўную сядзібу не пазнаць. Вярнуся ў Пецярбург, распавяду жонцы — не паверыць. Эх, добрыя вы мае, калі б толькі ведалі, як я хваляваўся, калі сюды ехаў. Апошнюю ноч нават заснуць не змог. І ўявіце сабе, ні аднаго дрэннага выпадку не ўзгадаў, толькі ўсё дабрае. Залаты быў час, але яго ўжо не вярнуць. Вось убачыў вас і быццам памаладзеў, гадоў гэтак на дваццаць. Як выдатна, што я зноў тут з вамі. Бо вы для мяне як родныя дзеці. Я вас памятаю яшчэ бязвусымі юнакамі, калі вы ў будачцы на варце стаялі. — А ў Пецярбургу таго няма, — Фёдар Канстанцінавіч зайшоўся моцным працяглым кашлем. — Тамака ў міністэрстве ўсе з падхалімскай усмешкай кланяюцца, а думкі ў іх адны: каб ты стары хутчэй спруцянеў і вызваліў месца для кар’ернага росту, — адстаўны обер-фарстмайстар нечакана злосна грукнуў пяцярнёю па стале і развёў рукамі. — Тут такога няма. Нават калі і разгон вам маладым даваў, ніхто

з вас мне дрэннага не жадаў. Тут, у пушчы, зусім іншыя людзі.

Вочы яго зрабіліся вільготныя, рука пацягнулася да бутэлькі. Ён наліў і прапанаваў:

— За нас, за наша выдатнае залатое мінулае, — прыплюшчыў вочы і кульнуў чарку.

— Ваша высокаблагароддзе, вяртайцеся да нас, жывіце спакойна да старасці. А мы, каб вам не сумна было, будзем да вас у госці на кофій хадзіць, на паляванне разам ездзіць, — гледзячы шчыра ў вочы, сказаў Рыгор.

—І то праўда, пераязджайце жыць да нас разам з жонкай сюды, у Белавеж, — падтрымаў брата Ціхан. — Вось, паглядзіце на Сімунда. Раней часта з’язджаў да сабе на радзіму, а цяпер ужо колькі гадоў запар жыве тут невылазна.

— Дзякую вам, мае дарагія, за цёплыя словы, — дабрадушна ўсміхнуўся палкоўнік Таран. — Я і не сумняваюся, што вы з душой прыміце мяне, старога. А гэта выдатная прапанова, ёсць над чым задумацца. Трэба са старой параіцца. Вой, ледзь не забыўся! — узрадавана падняў галаву палкоўнік і ажывіўся. — За два дні да ад’езду сюды наведаў нашых зуброў у Царскасельскім парку. Распавёў ім, што еду ў Белавежскую пушчу. Мне здаецца, яны вам прывітанне перадавалі. Жывуць яны добра, прыстасаваліся, за імі там догляд адпаведны. Кормяць добра, я правяраў. Толькі цяпер іх там ужо больш, амаль цэлы статак — шэсць прыгажуноў. Летась і наша маладая самка зубраня прывяла. Я там часта бываю. Як стане журботна, бяру вазака і еду. Пастаю каля загарадзі, палюбуюся. Пагутару з імі, праўда, так, каб ніхто ні чуў, і адразу ж станавіцца неяк лягчэй.

Застольная гутарка мужчын зацягнулася далёка за поўнач. Чалавеку ўласціва ўспамінаць свае лепшыя гады з мінулага. Гэта сагравае і амалоджвае душу.

На галоўнай сядзібе працягвалася падрыхтоўка да высокага візіту. На дзевятай вярсце ад Белавежы, зблізку дарогі, што вяла ў вёску Гайнуўка, расцягнулі тэнты. Былі зроблены ложа для імператара і ў адну з ёю лінію адзінаццаць альтанак для высокіх гасцей.

4 кастрычніка прыбылі ў Белавеж: прынцы Карл і Альберт Прускія, прынц Аўгуст Віртэмбергскі і прынц Фрыдрых Гесен-Касэльскі.

На другі дзень раніцай іх павезлі паказваць навакольныя мясціны. Важныя замежныя госці доўга рассаджваліся ў карэты і брычкі. Па камандзе генерала Зялёнага працэсія кранулася з галоўнай сядзібы ў пушчу. Лясной дарогай яны з цікавасцю глядзелі вакол і захапляліся векавымі дрэвамі. Навакольная прыгажосць выклікала захапленне ў іншаземцаў. Якраз у пушчы стаяла залатая восень. Дрэвы афарбаваліся ў розныя колеры і выглядалі нібы спецыяльна прыбраныя. Здавалася, пушча гарыць рыжым, чырвоным, пурпурным, залатым агнём. Навакольны векавы лес быў сапраўды казачна прыгожы.

Вось госці паглыбіліся ў самую глухмень пушчы. Давялося спыніцца. Ім прапанавалі ісці далей пешшу. Наперадзе крочыў Ціхан, за ім обер-фарстмайстар Фёдар Канстанцінавіч, генерал Зялёны і замежныя госці. Рыгор пабег папярэдзіць стралкоў, каб былі гатовыя. Каля ўваходу ў тунель, не міргаючы вокам, як варта ў палацах, стаялі два рослыя стралкі.

Госці з цікавасцю, адзін за адным, пачалі ўваходзіць у тунель. Усярэдзіне, праз кожныя дзесяць крокаў, па стойцы смірна, стаялі рослыя стралкі; кожны трымаў у левай руцэ запалены ліхтар. Тунель паступова напаўняўся людзьмі. Чуліся словы захаплення і здзіўлення на рускай і нямецкай мовах.

Па ўмоўным сігнале Ціхана ўваход запнулі, а стралкі крысамі шынялёў адначасова атулілі ліхтары — наступіла поўная цемра. Ад нечаканасці ўсе спыніліся і заціхлі, было чуваць толькі дыханне людзей.

Першым прагучаў голас генерала Зялёнага:

— Фёдар Канстанцінавіч! Гэтага не можа быць? Сярод белага дня, такая непранікальная цямрэча — гэта цуд!

— Вы самі генерал, бачыце, што ў пушчы гэта ёсць! — збянтэжана азваўся ўсхваляваны палкоўнік.

— Дык, брат, цяпер табе веру. Можа, тут ніколі не ступала нага чалавека, як ваша меркаванне, Фёдар Канстанцінавіч?

— Усё можа быць, цалкам магчыма, што і не ступала, — усё яшчэ спуджана мармытаў у адказ палкоўнік.

Замежныя госці маўчалі, слухалі гутарку. Каб не атрымаўся канфуз, па сігнале Ціхана стралкі адначасова дасталі ліхтары з-пад крысоў. У шэрагах замежнікаў пачуўся ўздых палёгкі, прычуліся абрадаваныя жаночыя галасы.

Госці паволі з’яўляліся з тунеля.

Лёгка зразумець, якое ўражанне зрабіла пушчанская глухмень, дзе самая апантаная бура не магла запалохаць сваім гневам, куды не прабіваліся нават прамяні яркага сонца.

На невялічкай, нібы казачной, палянцы госці спыніліся і пачалі разглядацца. Вакол ганарліва і велічна стаялі велізарныя, у некалькі абхватаў, дрэвы-волаты.

Са збянтэжаным выглядам обер-фарстмайстар адышоў і стаў паводдаль. Неўзаметку падазваў братоў.

— Вы рашылі спалохаць усіх? Чаму вы мне гэта раней не паказвалі? Вы што, не разумееце, нельга так людзей палохаць? — палкоўнік пагрозліва патрос кулаком.

У гэты момант да іх далучыўся генерал Зялёны.

— Фёдар Канстанцінавіч, паглядзі, якія здзіўленыя твары ў замежнікаў. Абвыклі ў сябе па рэгулярных парках шпацыраваць, а тут хоць раз у жыцці сапраўдны лес убачаць, — весела ўсміхаючыся, ён злёгку ткнуў обер-фарстмайстра ў бок. — Ты таксама гусак добры. Сябар завецца. Мог бы загадзя папярэдзіць. А то я ў першыя хвіліны, як ліхтары патушылі, прызнаюся, здрэйфіў.

Генерал выцягнуў з кішэні хустачку і старанна выцер шыю.

— Ну, што? Час вяртацца ў Белавеж. Лічу, досыць, прагуляліся, — звярнуўся да братоў Селіванаў. — А вы малайцы, выдатна прыдумалі! Яшчэ б трэба было каму-небудзь з вас мядзведзем зараўці, пацеха была б поўная, — генерал засмяяўся са свайго жарту.

Імператар Аляксандр II прыбыў у Белавеж разам з вялікім герцагам СаксенВеймарскім Карлам-Аляксандрам ноччу з 5-га на 6-га кастрычніка 1860 года.

А дванаццатай гадзіне гасудар з шматлікаю світаю адправіўся на паляванне. Яго вялікасць заняў сваю ложу; у альтанках размясціліся вялікі герцаг і прынцы з світамі. Паступова запоўніліся запрошанымі высокімі гасцямі адзіннаццаць альтанак, а таксама галерэя для публікі.

Ціхану і Рыгору было даручана глядзець за парадкам між альтанкамі. На ўсялякі выпадак яны мелі зараджаныя стрэльбы і пістолі. Але страляць маглі толькі ў крайнім выпадку, калі ранены звер будзе пагражаць жыццю гасцей. Побач з імі знаходзіўся былы обер-фарстмайстар Таран. Генерал Зялёны меў гонар прысутнічаць у царскай ложы.

Непасрэдна само паляванне арганізоўвалі егермайстар граф Ферзен, галоўны распарадчык Белавежскай пушчы паручнік Штральборн, старшы лоўчы Кусаў. У іх падначаленні былі падлоўчыя і ляснічыя. Таксама былі выпісаныя з розных месцаў самыя лепшыя паляўнічыя сабакі, запрошаныя сотні людзей.

А бедныя зубры прыглядаліся да ўсяго гэтага з цікаўнасцю, не здагадваючыся, які лёс іх чакае.

Дзед Ян з унукам Глебам і сабакам Рыкам стаялі на прасецы і чакалі сігналу пачатку загону звяроў. Перад гэтым яны атрымалі падрабязныя тлумачэнні, у якім напрамку трэба рухацца. Замест паляўнічых стрэльбаў трымалі ў руках звычайныя дрыны. У іх абавязку было гучна крычаць і грукаць па ствалах дрэў. Перамяшчацца павінны разам, шэрагам, да паляны, на якой размясціліся высокія госці.

Роўна ў гадзіну з імператарскай ложы быў дадзены сігнал, і сотні загоншчыкаў адначасова прыйшлі ў рух. Падлоўчыя затрубілі ў паляўнічыя ражкі, спусцілі са смычак ганчакоў. Густы чалавечы ланцуг, з крыкам і грукатам рухаўся наперад.

Дзед Ян і яго ўнук Глеб таксама пачалі гучна крычаць. Рык некаторы час бег побач. Прайшлі з вярсту, сабака раптам пачаў старанна прынюхвацца і кінуўся наперад.

— Рык, ты куды? Рык, да мяне! — закрычаў Глеб, але яго голас патануў сярод грукату. Адданы сабака не мог чуць каманды маладога гаспадара.

Наперадзе была невялічкая паляна. Людзі ўбачылі, як сабака дагнаў велізарнага зубра. Перагарадзіў яму дарогу, спрабуючы брэхам завярнуць яго ў іншым напрамку.

Лясны волат стаяў і глядзеў, як напалоханыя шумам і гнаныя сабакамі зубры знікаюць сярод дрэў.

— Глядзі, дзед, гэта Хрэснік! Наш Рык спрабуе яго выратаваць, не дае яму бегчы, — гарачыўся Глеб.

Нейкі чужы сабака падбег з брэхам да зубра ззаду. Рык адразу кінуўся на яго і пачаў душыць. Велічны зубр спакойна глядзеў на валтузню сабак. У гэты час далёка наперадзе прычуліся стрэлы. Зубр нахіліў галаву і цяжкімі скокамі панёсся ў той бок. Рык кінуў сабаку і следам за ім знік у дрымучым лесе.

На паляне перад тэнтамі паляўнічых першымі з’явіліся ваўкі, самыя абачлівыя з усіх звяроў. Яны спрабавалі сысці ад аблавы. Аднак, выбегшы на паляну і ўчуўшы небяспеку, яны зноў завярнулі ў лес, каб знайсці іншае выйсце. Затым з ляснога гушчару вынырнулі дзікі і чорным ланцугом панесліся праз паляну.

Першы стрэл прагучаў з імператарскай ложы. Пачуўся віск вепрука з белымі вялікімі ікламі, і статак рассеяўся, як ад удару маланкі. Дзікі замітусіліся, мяшаючыся з іншымі звярамі, якія рынуліся ўжо на паляну. Пачалася няспынная страляніна. Дзікія звяры: казулі, ласі, алені, гнаныя паляўнічымі сабакамі, выскоквалі з лесу і траплялі проста пад стрэлы.

Праз некаторы час пад цяжкімі капытамі загудзела зямля, і на паляну вымкнуў статак зуброў. Барадатыя быкі, каторыя беглі наперадзе статка, рэзка спыніліся. Раптоўнае з’яўленне зуброў, іх грозны выгляд, унеслі некаторае замяшанне ў шэрагі паляўнічых. Амаль адначасова спынілася стральба. Усе замерлі ў чаканні, што будзе далей.

Зноў з імператарскай ложы прагучаў стрэл.

Упэўненыя ў сваёй страшнай сіле зубры, нахіліўшы да зямлі нізка галовы, панесліся праз паляну, перакананыя, што змятуць усе перашкоды на сваім шляху. Лютыя самкі вострымі рогамі на хаду адганялі паляўнічых сабак ад зубранят. Сыходзячы ад ашалелай пагоні, статак разбегся па паляне.

Зноўку пачалася няспынная страляніна.

Рыгор і Ціхан кожны раз уздрыгвалі, з заміраннем сэрца глядзелі, як падкошаныя, падаюць іх гадаванцы і рыюць капытамі зямлю.

Палкоўнік Таран стаяў побач, апусціўшы галаву, вінавата пазіраў на братоў, імкнучыся не глядзець ім у вочы.

Няспынная страляніна працягвалася даволі доўга, але паступова пачала заціхаць. Дзікі роў параненых звяроў, крыкі людзей таксама заціхалі.

І тут Рыгор здрыгануўся і адразу збялеў:

— Гэй! Ціхан, глядзі!

З лесу на паляну насупраць імператарскай ложы выскачыў велізарны, проста жахлівых памераў зубр з магутным, цяжкім, як гара, гарбом. Побач з ім бег белы сабака, увесь час спрабуючы завярнуць яго ўбок. Убачыўшы тушы сваіх сабратоў, лясны волат рэзка спыніўся. Ён рыў капытамі зямлю і напружваўся, нібыта рыхтуючыся да барацьбы. Рагатая, лабастая і барадатая галава яго была нізка апушчана. Сабака забег наперад і заступіў яму шлях.

З царскай ложы пачуўся стрэл.

Лясны волат здрыгануўся, зрабіў велізарны скок. Пераскочыў, не закрануўшы, сабаку, нахіліў галаву з вострымі чорнымі рогамі і, задраўшы хвост, цяжкімі скокамі панёсся на стрэл. Сабака паляцеў за ім, з усіх сіл імкнучыся яго абагнаць.

З ложы прагучаў яшчэ стрэл.

Зубр спатыкнуўся, зваліўся на пярэднія ногі, але адразу ж падняўся. Сабака апынуўся ізноў перад ім. Лясны волат матлянуў галавою, і тут над палянай пачуўся такі жахлівы роў, што коні, якія стаялі за тэнтамі, тузануліся і прыселі на заднія ногі. З ноздраў ляснога волата валіла пара, а з-пад чорнай грывы крывавыя вочы вызірвалі ўтоенага ворага.

Над палянай запанавала цішыня. Здзіўленыя гэтым відовішчам прысутныя замерлі ў чаканні наступных падзей.

Прысеўшы на заднія ногі жахлівы барадаты бык матлянуў галавою і скокнуў наперад, імкнучыся не закрануць сабаку. У гэтае імгненне зноў прагучаў стрэл. Зубр паваліўся проста на белага сабаку.

Убачыўшы гэтую страшную карціну, над палянай пранёсся захоплены гул чалавечых воклічаў.

Рыгор кінуў стрэльбу, выскачыў на паляну і пабег да зубра.

Ззаду прычулася:

— Рыгорка! Ты куды? Туды нельга!

Але яго нішто не магло спыніць. Падбегшы да зубра, які моўчкі яшчэ тузаў у сутаргах чорнымі капытамі, ён укленчыў ля сабакі, які ляжаў побач з ім без прыкмет жыцця. Асцярожна ўзяў яго на рукі, узняўся з каленяў і прыціскаючы да грудзей, пайшоў прэч.

Ціхан і Фёдар Канстанцінавіч, зняўшы шапкі, глядзелі на Рыгора.

Ён падышоў да іх і асцярожна паклаў сабаку на зямлю.

Тут падбег нейкі афіцэр з імператарскай світы і пачаў гучна гарлапаніць:

— Ты што, звар’яцеў? Парадку на паляванні не ведаеш? Пад кулі лезеш!

Але стражнік не звяртаў ніякай увагі на крык афіцэра, быццам не чуў.

Палкоўнік Таран узяў афіцэра пад руку і адвёў убок. Ён нешта яму казаў, той ківаў галавою. Потым афіцэр вярнуўся да імператарскай ложы.

Рыгор моўчкі стаяў і глядзеў на мёртвага сябра.

На іншым баку паляны шчыльнай сцяной стаялі людзі, якія прымалі ўдзел у загонцы. Напружваючы вочы, яны намагаліся здалёку разгледзець цара.

Аляксандр II у суправаджэнні світы выйшаў на паляну і паволі аглядаў свае паляўнічыя трафеі. Па выразе яго твару было відаць, што паляванне атрымалася.

Даўжэй усяго ён затрымаўся каля велічэзнага зубра, якога ўласнымі рукамі застрэліў напрыканцы.

Лясны волат ляжаў на правым баку. Вялікая галава з чорнай грывай і вострымі рогамі была прыціснутая да грудзей, нібы ён рыхтаваўся да сутычкі. Застылыя вочы былі расплюшчаныя.

Гледзячы на бурую велізарную тушу зубра, імператар спытаў паручніка Штральборна:

— Як ты лічыш, колькі важыць гэты прыгажун?

— Ваша Імператарская Вялікасць, лічу пудоў трыццаць пяць, не меней, а можа і больш, — развёў рукі паручнік.

— Распарадзіцеся зрабіць з яго чучала і перадаць у Кунсткамеру для ўсеагульнага агляду, — закамандаваў Аляксандр II.

— Ваша Імператарская Вялікасць, будзе зроблена, — пстрыкнуў абцасамі галоўны распарадчык Белавежскай пушчы.

— І яшчэ, паклічце гэтага смельчака, які выбег за сабакам пад стрэлы, — хрыпла дадаў імператар, і ў суправаджэнні світы накіраваўся ў сваю ложу.

Паручнік пабег выконваць просьбу манарха. Знайшоў Рыгора хутка.

— Рыгор! Цябе тэрмінова жадае бачыць сам імператар, — цяжка дыхаючы ад бегу, скрозь зубы працадзіў паручнік.

Ціхан падышоў да брата і паправіў на ім мундзір.

— Давай, трэба ісці. Рыка я павартую.

Рыгор моўчкі накіраваўся за паручнікам. Узышоў у царскую ложу, прыклаў руку да фуражкі і адрапартаваў:

— Ваша Імператарская Вялікасць, па вашым загадзе прыбыў.

Аляксандр II паставіў фужэр на стол і павярнуўся да яго:

— А, смяльчак! Ты чаго проста пад кулі палез?

— Ваша Імператарская Вялікасць, свайго сабаку ратаваў, — з болем адказаў Рыгор.

— Твой сабака табе такі дарагі, што ты рызыкаваў сабой, — здзіўлена падняў вочы на стражніка імператар.

— Ваша Імператарская Вялікасць, ён мне некалькі разоў жыццё ратаваў, — шчыра адказаў стражнік.

— Тады ўсё зразумела. Ну што ж, гэта пахвальна. З нагоды згубы сабакі прымі мае спачуванні. Мне генерал гаварыў, што цябе мой бацька ўзнагароджваў?

— Так, Ваша Імператарская Вялікасць, узнагароджваў, вось гэтай шабляй, — стражнік пляснуў левай рукой па дзяржальні шаблі, якая вісела на баку.

— Ну што ж, бацька ўзнагародзіў, і я ўзнагароджу, хоць неяк пакрыю страту сабакі, — Аляксандр II узяў адну з дзясятка паляўнічых стрэльбаў і працягнуў стражніку. — Трымай і нясі службу спраўна. Толькі з-за сабакі больш так не рызыкуй жыццём.

Рыгор прыняў стрэльбу і адрапартаваў:

— Служу Айчыне, Ваша Імператарская Вялікасць! Дазвольце ісці?

Гасудар кіўнуў галавою і павярнуўся да світы, даючы зразумець, што размова скончана.

Рыгор выйшаў з царскай ложы. Але прыём у цара і падарунак яго зусім не цешылі. Ён ішоў журботны і не ўяўляў, што будзе цяпер рабіць без свайго Рыка. Падышоў да Ціхана:

— Ціхан, знайдзі бацьку і Глеба. Бацьку скажы, каб ішоў дадому, а Глеба, калі знойдзеш, прывязі сюды. Я буду чакаць там, — стражнік паказаў рукой у той бок, дзе знаходзіўся яго жарабец.

— Рыгорка, я ўсё зраблю, як ты просіш, — Ціхан хутка пабег.

Стражнік узяў сабаку на рукі і з дзвюма стрэльбамі на плячы накіраваўся да прывязаных коней. Палкоўнік Таран моўчкі ішоў следам. Па яго твары было відаць, што ён таксама перажывае.

Праз некаторы час з’явіўся Ціхан з Глебам. Яны саскочылі з каня, і падышлі да Рыгора. Глеб адразу ўкленчыў ля сабакі і гучна заплакаў.

Стражнік паклаў руку на плячо сыну і сказаў:

— Глеб, вытры слёзы і кінь раўці, будзь мужчынам, — стражнік моцна сціснуў плячо сына.

— Брат, хай Глеб возьме майго каня, я застаюся тут, — крануў за руку брата Ціхан.

— Дзякуй, Ціхан. Апоўначы вярнуся, — адказаў Рыгор.

Стражнік сеў у сядло, Ціхан падаў яму Рыка. Ён асцярожна паклаў мёртвага сябрука на карак жарабца перад сядлом. Прытрымліваючы сабаку адной рукой, другой накіраваў жарабца ў напрамку сваёй хаты. Глеб ехаў побач на кані Ціхана з дзвюма стрэльбамі.

Дарогай ім сустракалася вялікая колькасць людзей, якія спяшаліся пабачыць цара.

Неўзабаве іх аклікнуў Рыгораў бацька. Глеб саступіў дзеду месца ў сядле, сам прымасціўся ззаду.

Праз некаторы час пад’ехалі да хаты. Стражнік адразу распачаў капаць яму каля лазні, на тым самым месцы, дзе Рык першы раз загрыз ваўка. Ужо змяркалася, калі Рыгор скончыў працу. Сям’я стражніка моўчкі стаяла каля сабакі, успамінаючы, якім выдатным сябрам быў іх адданы Рык.

Раптам высока над лесам, асвятляючы небасхіл, узляцелі рознакаляровыя іскры агню. Данеслася далёкая кананада. Яны з цікаўнасцю глядзелі на гэта нябачанае імі відовішча. А рознакаляровыя агеньчыкі ўсё ўзляталі і ўзляталі, асвятляючы вечаровае неба. Гэта выглядала як салют загінулым зубрам і Рыку. Твары ў сваякоў стражніка Белавежскай пушчы пасвятлелі — жыццё працягвалася.

У той самы час на паляне на беразе ракі Нараўкі, дзе адбыўся феерверк, прысвечаны царскаму паляванню, распачалося народнае гулянне з багатым пачастункам, у якім удзельнічала некалькі тысяч чалавек.

Рыгор спытаў бацьку і сына:

— Ну як, бачылі цара?

— Бачылі, праўда здалёк, але бачылі. Калі ён аглядаў забітых звяроў, дзе мы якраз стаялі, — адказаў бацька і пагладзіў галаву ўнука.

Той глухім голасам сказаў:

— Дзеду. Рыка шкада.

Вочы Глеба былі журботныя. Стары схапіў яго за плечы і патрос.

— Не сумуй Глеб! Пэўна, у нашага Рыка такі лёс. Ён загінуў, ратуючы свайго сябра, Хрэсніка. Хрэсніка таксама шкада, і іншых зуброў шкада. Але што зробіш? Ён жа цар і мае права страляць. Гэта па яго ўказу мы ахоўваем зуброў. Калі б не закон, даўно б ужо ўсіх зуброў выбілі. Нічога, падрастуць новыя зубры — нашчадкі Хрэсніка. Паглядзіш, усё будзе ў парадку, — стары спрабаваў развеяць сумны настрой унука.

Рыгор узяў стрэльбу і працягнуў сыну.

— Гэта мне імператар падарыў, нясіце ў хату. Да сустрэчы!

Рыгор ускочыў у сядло. Глеб падаў яму повад каня Ціхана і стражнік растварыўся ў начной імгле.

Дзед з унукам пайшлі ў хату. Там, пры святле свечак, разглядалі новую паляўнічую стрэльбу. Стрэльба была хвацкай і зграбнай, багата інкруставанай. Стары з сумненнем круціў галавою, асцярожна ўзвёў куркі і здзівіўся — там замест месца пад капсулі былі байкі. Ян націснуў рычажок зверху і куркоўка лёгка адчынілася. Першы раз убачыў стары дзіўныя зарады — патроны.

— У-ух якая! Глядзі, Глеб, — цмокаў былы стражнік. — Аж рукі прыкіпелі. Вось гэта дык стрэльба.

Выгляд у старога быў як у дзіцяці, што атрымала цацку. Ён прыкладваў стрэльбу да пляча і цаляў на агонь свечкі — мерыў, ці ёмісты прыклад. Звыкла, як кожны паляўнічы, што беражэ сваю зброю, стары прадзьмуў ствалы. Разам з унукам доўга не клаліся спаць, абмяркоўваючы царскі падарунак...

Прыйшлося ўмяшацца Маланні. Яна сілком забрала дубальтоўку з рук свёкра.

Калі дзед з унукам паснулі, Малання з уздыхам прыбрала Рыкаў дыванок у камору.

Рыгор ехаў конна начной дарогай. Горыч страты сабакі не давала ні аб чым іншым думаць. Яго думкі зноў і зноў вярталіся ў мінулае. Дарогай насустрач ішлі людзі з свята. Начную цішыню перарываў смех і радасныя гутаркі простых людзей, якія дзяліліся ўражаннямі.

Стражнік даехаў да ракі Нараўкі, дзе належала несці службу, ахоўваючы намётавае мястэчка. Цэлыя тушы забітых дзікіх жывёл гатаваліся на ражнах над вогнішчамі. Запечанае мяса разразалася на невялікія кавалкі і раздавалася ўсім, хто жадаў. З бочак налівалася віно. Гарэлі сотні вогнішчаў, а вакол стаялі, сядзелі, ляжалі тысячы вясёлых людзей.

Працы было шмат; люд на падпітку абавязкова жадаў бачыць імператарскую ложу і альтанкі. Маладыя стралкі і стражнікі ўсімі сіламі адваджвалі і адганялі цікаўных. Некаторых свавольных гулякаў нават давялося вязаць вяроўкамі.

Перад світанкам усе стаміліся ад начнога гуляння. Моцна хмельных грузілі на падводы і адвозілі далей з паляны ў процілеглы бок ад галоўнай сядзібы. Неўзабаве месца палявання было ачышчана ад простага люду.

З надыходам дня пачалі пад’язджаць карэты і брычкі высакародных асоб. За гадзіну да пачатку новага палявання прыбыў сам імператар са сваёй світай.

У палове адзінаццатай з імператарскай ложы ізноў прагучаў сігнал і тысяча людзей зноў шчыльным ланцугом пад гукі паляўнічых ражкоў і брэх сабак рушыла ў загон.

Сярод гэтых людзей у старых, часам і залатаных мундзірах ішлі былыя падлоўчая, стражнікі, ляснічыя, аднадворцы, адстаўныя афіцэры і салдаты з унукамі і сынамі. Разам з імі плячо ў плячо ішлі колішні стражнік Селіван Ян і яго чатырнаццацігадовы ўнук Селіван Глеб. Гэтыя людзі мелі гонар ад таго, што прымаюць непасрэдны ўдзел у царскім паляванні. Для ўдзельнікаў гэта было вялікае і маляўнічае свята, паданні аб якім яшчэ доўгія гады будуць перадавацца з пакалення ў пакаленне.

Аблаўшчыкі ачапілі ў векавым лесе велізарную прастору і ішлі здалёку, так што нават брэх сабак, спушчаных з смычак, не далятаў да слыху паляўнічых, якія сядзелі ў альтанках.

Спачатку на паляне з’явіўся адзін сабака, які ці вырваўся раней часу, або які адбіўся ад зграі яшчэ на ўчарашнім паляванні. Ён, водзячы па зямлі носам, перасек паляну і праслізнуў між альтанкамі з паляўнічымі. Праз некаторы час да слыху паляўнічых ужо выразна даносіліся гукі ражкоў, брэх сабак і далёкі гоман — гэта людская і звярыная лава рухалася з нетраў пушчы.

Неўзабаве на паляну адзін за адным пачалі выскокваць дзікія звяры, гнаныя зграямі ганчакоў. Звар’яцелыя жывёлы кідаліся ў розныя бакі і падалі пад стрэламі з царскай ложы і альтанак.

Стражнікі стаялі з стрэльбамі напагатове.

Зноў паляна напоўнілася ровам дзікіх звяроў, брэхам сабак і гукамі бесперапыннай стральбы.

Усё жывое захлыналася ў чорным адчаі і перадсмяротнай тузе. Вішчэлі дзікі, біліся ў сутаргах і хрыпелі алені, моўчкі паміралі зубры (зубр заўсёды памірае моўчкі, не прыніжае сабе нават у смяротны час). Рэха стрэлаў разносілася па навакольным векавым лесе. Паветра прапахла порахам, і аблокі белага дыму віселі нізка над палянай. Здавалася, пушча аглохла ад стрэлаў.

Праз некаторы час сярод дрэў паказаўся натоўп. Гэта азначала канец паляванню. Як і ўчора, гасудар з світай абышоў паляўнічыя трафеі. Імператар застаўся задаволены паляваннем і шчодра, па-царску, падзякаваў галоўнаму распарадчыку і знаўцу ў гэтай справе паручніку Штральборну — павысіў яго ў званні.

Нічога падобнага дагэтуль нельга было бачыць на іншых землях, дзе не было такой пушчы. Па пышнасці, па колькасці забітага звера яна пераўзыходзіла ўсе раней знаныя ў гісторыі паляванні. Адных зуброў за два дні было забіта каля трыццаці.

Пушча заплаціла цяжкую, вельмі цяжкую даніну за гэтую планамерную і абыякавую бойню. У памяць палявання Аляксандр II уласнаручна пасадзіў каля імператарскай ложы дрэўца ліванскага кедра. Запрошаныя госці сядалі ў карэты і ўслед за расійскім манархам адпраўляліся на абед у галоўную сядзібу.

Пасля ад’езду каранаваных асоб і высокіх гасцей падлоўчыя і ляснічыя грузілі на фурманкі паляўнічыя трафеі. Разбіраліся альтанкі і намёты, тэнты скручваліся ў рулоны і грузіліся на фурманкі. Апахмеленыя вазніцы дзелавіта снавалі між фурманак, пры гэтым, падкрэсліваючы сваю значнасць, гучна лаяліся і брыдкасловілі. Ланцуг гружаных павозак расцягнуўся лясной дарогай у напрамку Белавежы. Паляна і бераг невялічкай ракі Нараўкі паступова сірацелі. Цікаўны навакольны люд разыходзіўся, для іх свята таксама скончылася.

Падвячоркам, на мокрым скакуне, да братоў пад’ехаў начальнік варты.

— Усё! Тут праца скончылася, вяртаемся ў Белавеж і там працягваем несці ахову. Трымацца, браткі, пасля адпачнём, — і паскакаў так, што пыл падняўся над дарогаю.

Браты накіраваліся ў галоўную сядзібу. Заскочылі на хвіліну ў хату, на хаду перакусілі і адправіліся несці далей вартавую службу.

У паляўнічай стылізаванай хаце ярка свяціліся вокны. Над парадным ганкам лунаў велізарны расійскі сцяг з двухгаловым арлом. Двор вакол быў ярка асветлены паходнямі. Да глыбокай ночы працягвалася святкаванне ўдалага царскага палявання. Да трох гадзін ночы карэты адвозілі замежных гасцей у палац лесапрамыслоўца Сімунда. Астатнія начавалі ў новых хатках побач.

На світанку Рыгор неўзаметку адправіўся ў лес да стагоў з сенам. Там ён дастаў з кайстры торбу, выбіраў з сена зуброўку. Напакаваў поўную торбу, шчыльна перавязаў скураной папружкай і прывязаў да сядла.

Калі ён вярнуўся ў галоўную сядзібу, госці рассаджваліся ў карэты і рыхтаваліся да ад’езду.

Расійскі імператар Аляксандр II са сваёй світай і ўзмоцненай аховай пакінуў Белавеж яшчэ пад покрывам ночы.

Фёдар Канстанцінавіч з’язджаў з пушчы разам з міністрам дзяржаўных маёмасцей генералам Зялёным. Былы обер-фарстмайстар стаяў і размаўляў з Ціханам. Убачыўшы Рыгора, ён узрадаваўся і замахаў рукамі:

— Дзякуй богу, а я ўжо пачаў хвалявацца. Ну што, мае дарагія сябры, вось і надышоў час расстання. Не ведаю, ці ўбачымся мы яшчэ калі-небудзь. Але я ўдзячны табе, Божа, што ты даў магчымасць яшчэ раз наведаць гэты славуты куток прыроды і сустрэць надзейных і выдатных сяброў.

Браты і палкоўнік моцна абняліся. На іх вачах былі слёзы.

— Ваша высокаблагароддзе, Фёдар Канстанцінавіч, у мяне да вас ёсць просьба. Калі прыедзеце ў Пецярбург, перадайце нашым зубрам пачастунак з Белавежскай пушчы, — Рыгор працягнуў обер-фарстмайстру торбу з пахкай гаючай травой: лясным бальзамам і зуброўкай.

Стражнік Белавежскай пушчы ехаў конна ў напрамку свайго дома. Перад вачыма стаяла жудасная карціна царскага палявання. Рыгор ніяк не мог зразумець такую бойню. Навошта забіваць столькі? Сотні аленяў, дзікоў, ласёў, зуброў. Царскае паляванне нашмат зменшыла звярынае насельніцтва пушчы. Пушча змоўкла і сцішылася. Здавалася, яна зрабілася нямой. Толькі чуваць, як шумяць лясныя волаты-дубы.

Стражнік ехаў, смутна апусціўшы галаву. Нібыта ён быў сам вінен у тым, што адбылося. У грудзях ад крыўды шчымела сэрца, а ў галаве цясніліся гаротныя думкі. Стары жарабец, узмахваючы чорнай грывай, павольна цягнуўся лясной дарогай.

Раптам прычуўся далёкі асенні крык аленя. Стражнік нават уздрыгнуў ад нечаканасці. Тузануў повад, затрымаў Каштана. Сядзеў у сядле і слухаў далёкі мілосны гук, як песню. Яго твар кранула ўсмешка. Праз нейкі момант, нібы ачнуўшыся, зноў тузануў павады. Праехаў з вярсту і павярнуў жарабца на ледзь прыкметную сцяжынку, якая вывела на паляну. Там сіратліва стаялі агароджаныя стагі сена.

Гэта быў яго абход, праз які наганялі звяроў у напрамку царскай паляўнічай забавы.

Стражніку стала сумна. Яму падалося, што цяпер да стагоў не прыйдуць яго выхаванцы. Ён сядзеў у сядле і ўспамінаў свой зубрыны статак. Пэўна, усе загінулі на тым паляванні. Выцершы рукавом слязу, стражнік скіраваў жарабца да першабытнага кутка пушчы. Туды, дзе знаходзіліся дуб і святы камень. Яму раптам захацелася папрасіць прабачэння ў тысячагадовага волата.

Жарабца пакінуў на маляўнічай паляне. Праз некатары час ён ужо стаяў ля дуба і размаўляў з ім. Стражнік жаліўся дубу як жывому чалавеку, як свайму сябру, як бацьку. Расказаў аб усім, чаго быў сведкам: пра царскае паляванне, пра абыякавую бойню жыхароў пушчы, пра гібель зуброў, пра страту Хрэсніка і Рыка, пра ўсё тое, што накіпела на сэрцы.

Стражнік укленчыў і ад імя людзей перапрасіў у цар-дуба за здзекі і страты. Падняўся з каленяў і зірнуў на верхавіну.

Стройны, як калона, у мноства абхватаў ля зямлі, дасканалы ў сваёй велічнасці і зграбнасці дуб раптам счырванеў, нібыта на яго села жар-птушка, азараючы магутную верхавіну крыламі. Стары дуб быў сведкам усёй пісанай гісторыі Белавежскай пушчы, сведкам гісторыі беларускай зямлі. Ён стаяў тут, калі яшчэ пушчу насяляла дзікае і ваяўнічае племя ятвягаў. Велізарны дуб быў сведкам палявання Вялікага князя Вітаўта, калі пушча ахвяравала тысячы лясных жыхароў на знакамітую Грунвальдскую бітву. Быў сведкам палявання каралёў Баторыя, Аўгуста ІІІ, а цяпер і расійскага цара.

Здавалася, зараз дрэва нешта скажа, але дуб маўчаў, толькі зрэдку з яго падалі асеннія лісты ды шпокалі аб галіны жалуды.

Стражнік пакланіўся дубу і каменю і вярнуўся да каня.

Калі выходзіў з гушчару на дарогу, адчуў, як жарабец пачаў нервавацца, застрыг вушамі. Рыгор уважліва агледзеўся і заўважыў у гушчары бурую вялізную тушу. Магутны цяжкі малады зубр рухаўся праз дарогу ў напрамку паляны. За ім следам павольна крочылі крыху меншыя тры самкі з лабастымі зубранятамі.

Заўважыўшы чалавека, малады зубр спыніўся і пакасавурыўся на стражніка. Затым, матлянуўшы барадатаю галавою, гаспадар пушчы рушыў далей.

Стражнік стаяў нерухома, на яго вачах блішчэлі слёзы радасці. Памыліцца нельга. Малады зубр быў дакладнай копіяй загінулага Хрэсніка. Яшчэ некалькі хвілін Рыгор стаяў і глядзеў у той бок, куды пайшлі зубры. Затым павярнуўся ў напрамку дуба і пакланіўся.

— Дзякуй за ўратаванне нашчадкаў Хрэсніка.

Спрытна скочыў у сядло і тузануў повад. Стары жарабец галопам рушыў у напрамку стражніцкай хаты.

Калі пад’ехаў да роднага котлішча, заўважыў на падворку незнаёмага каня. Прывязаў Каштана і пераступіў парог хаты.

За сталом сядзелі бацька, сын Глеб, Малання і Яўстафій. Яны глядзелі на Рыгора і ўсміхаліся.

Стражнік павярнуў галаву.

На старым, яшчэ Рыкавым, кілімку ціснуліся адзін да аднаго два бялюткія шчанюкі. Сядзелі і насцярожана глядзелі на свайго будучага гаспадара.

Эпілог

Працаўнікі Царскасельскага парку назіралі цікавую карціну. Дзіўны стары ў параднай, нібыта вайсковай форме, паважліва зняўшы перад вальерам галаўны ўбор і не звяртаючы ўвагі на халодны дождж, клапатліва карміў з рук сенам зуброў, якое даставаў з нейкай торбачкі. Пры гэтым ён ім нешта паціху і доўга распавядаў.

Зубры стаялі поруч загарадзі, моўчкі жавалі, патрэсваючы чорнымі бародамі, і ўважліва слухалі сівагаловага старога.

Content

Брытун Анатоль Пах мускусу [журнальный вариант]