Дудюк Зинаида Иосифовна

Закон захавання кахання

Зінаіда ДУДЗЮК

ЗАКОН ЗАХАВАННЯ КАХАННЯ

Аповесць

1

Адамкнуўшы ключом дзверы, Ада пераступіла парог пакоя інтэрната, паставіла рэчы на падлогу і агледзелася: ложак, стол, канапа, дзве ўбудаваныя шафы пры ўваходзе — мелася ўсё неабходнае для сціплага існавання. Тут ёй належала пражыць два гады, а пасля... Цяпер пра будучыню думаць не хацелася. Яна была задаволеная, што нарэшце здзейснілася даўняя мара: яе залічылі на Вышэйшыя курсы пры Літаратурным інстытуце, а таму не жадала азмрочваць настрой ніякімі разважаннямі ні пра мінулае, ні пра будучыню. Годзе, ужо ўсяго хапіла! Трэба паспрабаваць жыць адным днём, балазе для гэтага стварыліся пэўныя ўмовы.

Яна нават не стала распакоўваць валізку, яшчэ паспее, а вырашыла неадкладна ехаць у Літаратурны інстытут, каб заявіць аб сваім прыездзе і даведацца пра расклад заняткаў, якія пачыналіся з панядзелка. У калідоры сустрэлася з высокім хлопцам у акулярах, які першы павітаўся і спытаў:

— Прыехалі на курсы?

— Так, — адказала Ада.

— Будзем аднакурснікамі, — весела прамовіў ён. — Мяне завуць Гоша. Я з Кіева. А вы адкуль?

Яна назвала сябе, сказала, што з Беларусі, з Бабруйска, і спытала, як дабрацца да Літінстытута. Гоша растлумачыў, што з перасадкаю на метро трэба даехаць да плошчы Пушкіна, а там ужо на Цвярскім бульвары рукой падаць да дома Герцэна.

Ада шмат разоў была ў мінскім метро, але, мусіць, падземная дарога там залягала не так глыбока, як у Маскве, таму яна зараз звярнула ўвагу, як нахіляюцца ўперад людзі, якія падымаюцца на эскалатары, быццам хочуць хутчэй выйсці на паверхню, і як адхіляюцца назад тыя, што едуць да цягніка, нібы падсвядома супраціўляюцца спуску ўніз, у падзямелле. Сама паспрабавала стаць роўна, каб нікуды не хіліцца, але гэта была дарэмная спроба. Заўважыла, што і яе постаць адхіляецца назад, быццам баіцца трапіць у апраметную. Безумоўна, гэта толькі першае ўражанне, пасля прывыкне і не будзе звяртаць увагі, а мо яшчэ і пачне бегаць, як вунь той чарнявы хлопец, што паскакаў уніз ледзь не праз дзве прыступкі эскалатара.

Электрычка даімчала Аду да патрэбнай станцыі вельмі хутка. За той час яна толькі паспела разгледзець свой трохі стомлены з дарогі твар, адлюстраваны ў вагонным акне. Выйшла з падземнага перахода, убачыла сумную постаць Пушкіна, які з п’едэстала журботна пазіраў на мноства машын і людзей, ад якіх ажно мільгацела ў вачах. Вялікі паэт наперад ведаў, што ўся іхняя мітусня — пустая трата каштоўнага часу, адведзенага кожнаму чалавеку вышэйшымі сіламі. Мала хто з гэтых мурашоў, стомленых і вясёлых, злосных і абыякавых, знайшоў свой сапраўдны шлях у жыцці і шыбуе да канкрэтнай мэты. Большасць з іх заблудзіліся паміж працаю і сям’ёю, цягнуць воз са скрыпам, сварацца, мірацца і паміраюць, так не зведаўшы, якое ж яно павінна быць чалавечае шчасце.

Мабыць, Ада ў гэтай гурме была рэдкім выключэннем. Яна здзейсніла мару, паступіла на вучобу, куды хацела, пераадолеўшы адчайныя пратэсты і супраціў мужа. Пра свой намер сказала яму толькі за тыдзень да ад’езду, але і гэтага часу хапіла, каб выслухаць ад яго абвінавачванні, абразы, здзек далёка не заўсёды ў межах цэнзурнай лексікі. Урэшце яна не вытрымала, сабрала рэчы і сышла да маці, якая на яе таксама навалілася з павучаннямі не рабіць глупства і трымацца сям’і.

«Якой сям’і? — абурана думала Ада. — Не кахаю яго. Мо ніколі і не кахала».

Так, здалося, аднойчы, што Мечыслаў — добры хлопец. Ён такі і быў: пакладзісты, спакойны, памяркоўны, але толькі да вяселля. А потым пачаў ставіцца да яе, як да рэчы, якая павінна слугаваць і падпарадкавацца яму ва ўсім. Безумоўна, Ада паспяшалася з замужжам. Маці ўсё чаплялася:

— Табе ўжо за дваццаць. З гэтаю вучобаю застанешся старою дзеўкаю... Каму ты трэба будзеш з тваім дыпломам?

Ада тады вучылася завочна на трэцім курсе філфака ў Мінскім педінстытуце, працавала спачатку ў школе лабаранткаю, а яшчэ з восьмага класа перыядычна друкавала вершы ў раёнцы. Яе добра ведалі ў рэдакцыі, запрасілі на працу, дзе яна вяла аддзел пісьмаў, а таксама збірала матэрыялы для літаратурных старонак, таму аўтаматычна стала кіраўніком літаб’яднання.

Яшчэ калі працавала ў школе, на яе звяртаў увагу настаўнік фізкультуры Мечыслаў, а калі перайшла ў рэдакцыю, дык пачаў настойліва прапаноўваць пабрацца, а тут маці насела са сваімі ўгаворамі ды парадамі. Ада здалася пры адной умове, што дзяцей не будуць заводзіць, пакуль не скончыць інстытут. Пабыла з год замужам і зразумела: не той Мечыслаў чалавек, пра якога марылася: чужы, злосны, раўнівы, нястрыманы. Патрабаваў, каб яна пакінула вучобу ў інстытуце, таму што ён здатны пракарміць сям’ю сам. Аду смяшылі ягоныя заявы. Вядома, якія заробкі ў настаўніка. І чаму яна павінна адмаўляцца ад уласнага жыцця, каб дагадзіць мужу?

— А раптам з табою што здарыцца? На каго мне разлічваць? — пытала Ада.

— Ты маёй смерці жадаеш! — крычаў раз’юшана ён у адказ і знаходзіў яшчэ тысячу прыдзірак, каб зняважыць і пакрыўдзіць яе.

Гады ляцелі хутка. Ездзячы ў Мінск каб здаваць курсавыя і на сесіі, Ада наведвала часопіс «Маладосць», маладзёжную газету «Чырвоная змена», дзе і пачала часта змяшчаць свае вершы. Як толькі скончыла вучобу, сабрала і выдала першы зборнічак вершаў, неўзабаве — другі. Яе прынялі ў Саюз пісьменнікаў, пачалі запрашаць на семінары творчай моладзі. Кожная яе паездка даводзіла мужа да істэрыкі, але Аду, якая так і не адважылася займець дзяцей з гэтым чалавекам, нішто не магло затрымаць. Нарэшце ў яе з’явілася магчымасць павучыцца ў Маскве, у Літаратурным інстытуце, пра які яна марыла яшчэ ў школьныя гады, ды тады так і не адважылася паехаць, бо маці сказала, што не здолее вучыць яе на стацыянары, няма чаго замахвацца невядома на што, маўляў, выйдзеш замуж — нікому твая навука не трэба будзе. Займей які-небудзь дыплом аб вышэйшай адукацыі — і дастаткова для дзяўчыны.

Ада была паслухмянай з маленства, але калі зразумела, што трапіла ў нерат, адважылася паўстаць супраць мужа і маці — і дамаглася свайго. Праўда, з матуляю яна не сварылася, а разжаліла яе слязамі, упала на канапу і доўга плакала наўзрыд, не прыкідваючыся, па-сапраўднаму, бо занадта горка было, што ніхто яе не разумее.

— Чым тут румзаць ды глупствам галаву забіваць, лепш бы дзіця нарадзіла, — прамовіла маці.

Дачка нічога не адказвала. Як яна магла растлумачыць, што не толькі душа, але і цела яе не прымае Мечыслава? Хіба можна нараджаць дзяцей без кахання? Якія ж гэта будуць дзеці? Душу можна ўгаварыць, упрасіць, пераканаць, яна патрывае. А цела ўпартае. Яно пратэстуе, адгукаецца болем на кожную нашу ману і няпраўду. Усе мітрэнгі, перажытыя перад ад’ездам, яшчэ скабкамі сядзелі ў памяці, але над усім панавала радасць ад новых падзей, якія чакалі яе наперадзе.

Яна пайшла ўніз з горкі па бульвары, убачыла прыгожы дом у садзе і яшчэ нейкія пабудовы за каванай агароджай, завярнула ў брамку. Злева на двухпавярховым будынку згледзела патрэбную шыльду, паднялася на другі паверх, пастукала ў дзверы загадчыцы навучальнай часткі Наіны Андрыянаўны Смалікавай. У маленькім кабінеце пад вялізнаю пальмаю, што стаяла ў куце і ахоўна, з любоўю, растапырвала лісце, за сталом сядзела гаспадыня. Яна ветліва сустрэла Аду, запрасіла сесці, прапанавала гарбату, але наведвальніца адмовілася, бо паснедала яшчэ ў цягніку. Пра Наіну Андрыянаўну Ада чула ад іншых пісьменнікаў. Гэта была ўжо немаладая жанчына, але твар яе яшчэ захоўваў адбітак колішняга хараства, хоць не маладзілася і не падфарбоўвала ні вусны, ні вейкі, ні пышныя цёмныя валасы, у якіх не было відаць сівізны. Загадчыца распытала курсантку пра яе хатнія справы, пра мужа і сям’ю наогул. Ада не стала расказваць, з якім скандалам з’ехала на вучобу. Не варта перакладваць свае праблемы на чужыя плечы, няхай думаюць, што ў яе ўсё добра, а штамп у пашпарце сам за сябе гаворыць. У гэты час зноў нехта пастукаў у дзверы. У пакой увайшла невысокая прывабная маладзіца, трохі старэйшая за Аду, але дагледжаная і з густам апранутая. Валасы, падстрыжаныя да плячэй, падтрымліваў бліскучы абручык пад колер бэзавай сукенкі. Яна адразу заўсміхалася. Было відно, што ўжо не раз наведвалася сюды.

— Заходзьце, заходзьце, Эмілія Міхайлаўна, — запрасіла загадчыца. — Гэта ваша аднакурсніца з Беларусі Ада Ліцвінка, знаёмцеся.

— Вельмі прыемна, — гулліва адказала жанчына. — Завіце мяне проста Эма.

— Ну, дзяўчаткі, у калідоры вісіць расклад, запасайцеся сшыткамі, ручкамі — і ў добры час. Вучыцца ў нас не надта цяжка, але прапускаць заняткі не раю, таму што, як бы мы лаяльна ні ставіліся да сваіх курсантаў, усё ж вам давядзецца здаваць залікі і экзамены, каб урэшце атрымаць дыплом.

— Мы будзем вельмі дысцыплінаваныя, — паабяцала Эма. — Не ведаю, як у Ады, а мой сын ужо дарослы і самастойны, ніхто маёй вучобе замінаць не будзе.

— Ды калі ж вы паспелі? — здзівілася Наіна Андрыянаўна.

— Само сабою атрымалася, — усміхнулася Эма, у яе паставе адчувалася задаволенасць сабою і лёсам, быццам яна дасягнула ўсяго, да чаго імкнулася, а вучоба для яе будзе прыемным баўленнем часу.

— А ў мяне дзяцей пакуль няма, — адказала Ада. — Муж застаўся дома. Так што мяне таксама ніхто не будзе адрываць ад заняткаў.

— Вось і выдатна, будзем лічыць, што я займела дзвюх прыкладных курсантак.

— Скажыце, калі ласка, як тут вучыўся наш славуты пісьменнік Уладзімір Караткевіч? — спытала Ада.

— Выдатна вучыўся. Вельмі здольны быў.

— Ці чыталі вы ягоны раман «Нельга забыць» пра той час? Ён быў у некага закаханы?

— У выкладчыцу Ніну Молеву. Ведаю, што ёсць такі твор, але не чытала. Па-беларуску не разумею.

— Ды ў нас усё проста, як гаворыцца, так пішацца і чытаецца. Там ён вас назваў Галінаю Іванаўнай.

У дзверы зазірнулі. Наіна Андрыянаўна ўзрадавана сказала:

— Заходзьце! Хто там такі нясмелы?

У пакой увалілася гурма хлопцаў, сярод іх быў і Адзін знаёмы Гоша. Загадчыца пачала з імі знаёміцца. Ада з Эмай выйшлі з пакоя, наблізіліся да дошкі з раскладам, пачалі чытаць дысцыпліны, якія належала вывучаць. Чаго там толькі ні было: руская літаратара, гісторыя Расіі, філасофія, эстэтыка, тэорыя літаратуры, гісторыя эканамічных вучэнняў, тэатральнае і выяўленчае мастацтва, замежная літаратура, мова мастацкіх твораў, спецкурсы па творчасці рускіх пісьменнікаў ХІХ—ХХ стагоддзяў.

— Вы з якога горада? — спытала Эма.

— З Бабруйска. Невялікі гарадок, недалёка ад Мінска, мо чулі?

— Чула, там, здаецца, шыны робяць. І чым вы там займаліся?

— Працавала ў раённай газеце.

— Дык мы калегі. Я таксама з газетчыкаў. Раней мы жылі ў Свярдлоўску, а потым пераехалі ў Маскву. Мой муж тэлежурналіст.

Яна назвала прозвішча, знаёмае Адзе па адной маскоўскай тэлепраграме.

— Бачыла вашага мужа па тэлебачанні, постаць прыкметная. Цікавы чалавек.

— Так. Але праца яго вельмі небяспечная. Яны ж займаюцца расследваннем наркатрафіка, а гэта тоіць у сабе пэўную пагрозу.

— Вас гэта, напэўна, трывожыць, — паспачувала Ада.

— Вядома, хвалююся, але заўсёды спадзяюся на лепшае...

Наіна Андрыянаўна выйшла з хлопцамі з кабінета, расчыніла дзверы ў аудыторыю і сказала:

— Тут будзеце слухаць лекцыі.

Курсанты ўвайшлі ў пакой, патапталіся ля дошкі, Гоша нават сеў за стол і спытаў:

— Колькі жанчын будзе на курсе?

— Дзесяць, а мужчын трыццаць, — шматзначна адказала Наіна Андрыянаўна. — Вось першыя ластаўкі: Эма і Ада, абедзве замужнія.

Хлопцы расчаравана азваліся неўразумелымі воклічамі, як быццам яны прыехалі сюды жаніцца. Загадчыца засмяялася і суцешыла іх:

— Дзяўчат поўная Масква! Усе вашы! Дарэчы, заўтра першая нядзеля верасня, у якую масквічы адзначаюць Дзень горада. Можна сказаць, што вы трапілі з карабля на баль. Праграма свята вельмі цікавая і разнастайная. Афішы вісяць на тумбах. Безумоўна, усюды не паспееце, таму раю засяродзіцца на тым, каму што болей падабаецца. Праезд у метро бясплатны. Жадаю цікава адпачыць. А ў панядзелак прашу на заняткі. Расклад у калідоры...

2

На другі дзень раніцай Ада сутыкнулася з Гошам на кухні. Ён прывітаўся і спытаў, чым яна збіраецца сёння займацца.

— Мусіць, паеду глядзець Маскву. Зусім яе не ведаю. Толькі аднойчы была на экскурсіі. Нас правезлі на аўтобусе па горадзе, паказалі Траццякоўскую галерэю, павадзілі па Крамлі міма вялізнай пушкі і звона, завялі ў маўзалей, на гэтым усё скончылася.

— Калі дазволіце, стану вашым гідам, з намі яшчэ Сеня Хмурноў паедзе. Ён наогул у Маскве ўпершыню. Хлопец з Чувашыі.

— Паедзем, — пагадзілася Ада. — Дайце мне хвілін дзесяць на зборы.

— Выдатна, — Гоша зірнуў на гадзіннік. — У дзесяць сустракаемся, я вам пагрукаю ў дзверы.

Ада пераапранулася з халата ў цёмную трыкатажную сукенку, накінула лёгкую куртку з зеленаватай плашчоўкі. У Маскве стаяў ясны і цёплы пачатак верасня, але на ўсялякі выпадак трэба было перастрахавацца, раптам надвор’е зменіцца. Прычасалася, пакруцілася перад люстэркам, якое вісела на сцяне. Потым прыдзірліва агледзела пакой, ці ўсё на месцы. Учора яна вымыла падлогу, дзіву далася: пад ложкам сабраўся слой пылу. Мусіць, тут шмат гадоў жылі мужчыны, якія ніколі не прыбіралі ў пакоі. Ада працерла вокны, павесіла новыя фіранкі, на стол паставіла талерку з яблыкамі, як звычайна рабіла дома. Яе маці жыла на ўскрайку горада за вузенькай і зарослай аерам рэчкай Бабруйкай у прыватным доме, мела стары сад, які раз на чатыры гады так буйна пладаносіў, што не ведалі, куды дзяваць тую садавіну. Новае Адзіна жытло пахла бабруйскімі яблыкамі і мела даволі прыемны і ўтульны выгляд. У дзверы пагрукалі. Ада адчыніла, убачыла Гошу, а з ім маладога мужчыну, невысокага, з чорнымі вачамі і сімпатычным тварам.

— Знаёмцеся, гэта Сеня Хмурноў, — сказаў Гоша.

— Вельмі прыемна. Нядобра знаёміцца праз парог. Зайдзіце на хвілінку ў пакой.

— Ну, паглядзім, як вы тут уладкаваліся, — Гоша смела пераступіў парог. — Выдатна! Так могуць прыхарошыць звычайны інтэрнацкі пакой толькі жанчыны.

— А вы, хлопцы, хто, паэты ці празаікі? — спытала гаспадыня.

— Па нас не відно? — іранічна спытаў Гоша.

— Гоша падобны на паэта, узнёслы, парывісты, а наконт Сені не ведаю. — адказала Ада.

— Так, я пішу вершы, — сказаў Гоша, — але на курсах мы абодва лічымся перакладчыкамі. Будзем нешта перакладаць.

— Жадаю поспеху, — засмяялася Ада, пачаставала хлопцаў яблыкамі, і разам яны рушылі аглядаць горад.

Прайшліся па праспекце Руставелі да прыпынку метро, спусціліся пад зямлю і паімчалі з грукатам па цёмным тунэлі, куды задумаў Гоша. Па ўсім бачылася, што ён меў пэўны план. Як толькі вынырнулі з падземнага перахода, Гоша прапанаваў:

— Паедзем да маіх сяброў у наша прадстаўніцтва. Я пазнаёмлю вас з землякамі, хоць сам я напалову рускі, але Украіна — мая радзіма, якую вельмі люблю, — сказаў Гоша і рынуўся ўперад, Ада з Сенем ледзь паспявалі за ім.

«Усе мы нешта і некага яўна ці ўпотай любім, — падумала Ада. — Але далёка не ў кожнага хапае смеласці адкрыта пра тое сказаць. Прынамсі, я мо толькі ў вершах даю сабе волю. А ці трэба раскрывацца, выказвацца, разнасцежваць душу, калі твае прызнанні і лепшыя пачуцці пасля могуць абярнуцца супраць цябе, калі ператворацца ў брыдкія плёткі? Са мною было гэта ўжо не раз. Хоць бы ўзяць лепшую сяброўку Ларысу, якая пісала вершы, хадзіла на літаб’яднанне, адначасова распаўсюджвала розныя небыліцы пра мяне ад зайздрасці, бо яе творы адмаўляліся друкаваць у мінскіх выданнях. Ёй здавалася, што я знарок не дацягваю яе вершы да пэўнага ўзроўню. Якія могуць быць вершы, калі твая душа заплыла брудам, калі ты робіш кепска чалавеку, які добра ставіцца да цябе? Зрэшты, такіх, мабыць, і не варта цягнуць за вушы ў літаратуру, дзе ім няма чаго рабіць? Вершы пішуцца найперш не для друку, а для таго, каб вызваліць душу ад пачуццяў, якія просяць выйсця, ліюцца рыфмаванымі радкамі, струменяць крынічкаю. Нельга іх стрымліваць. Здаецца, калі не дасі ім волю, то захлынешся і загінеш. А друкаванне — справа другасная. Можна выбраць нешта і надрукаваць, калі твор нясе ў сабе мастацкую каштоўнасць. Для мяне пісанне вершаў — лад жыцця...»

Разважаючы так, Ада нават трохі адстала ад хлопцаў, але Гоша своечасова спыніўся і пачакаў яе, каб не згубіць у вірлівым людскім натоўпе. Нарэшце яны прыйшлі ў нейкае памяшканне, дзе было чалавек сем маладых мужчын, якія весела і хутка перамаўляліся паміж сабою па-украінску, потым аднекуль узнікла пляшка гарэлкі. Разлілі ў маленькія кілішкі, выпілі за Украіну, за сяброўства стоячы і не закусваючы. Ада таксама мусіла прыгубіць пітво, каб не пакрыўдзіць людзей.

Увогуле Ада трымалася сціпла, хавалася за спінамі Гошы і Сені, у размовы не лезла, каб лішні раз не звяртаць на сябе ўвагу. Ёй было няўтульна ў гэтым мужчынскім гурце, і яна падумала, што можа і самастойна агледзець Маскву, не абавязкова ўвязвацца ў мужчынскую кампанію.

Нарэшце Гоша развітаўся з землякамі і прапанаваў наведаць знакаміты Арбат. Ада і Сеня пагадзіліся. Метро зноў за лічаныя хвіліны даімчала іх да месца. Што ні кажы, вельмі зручны транспарт. На Арбаце гэтым святочным днём было шматлюдна, як на кірмашы. Гандляры прадавалі карціны і матрунак, размаляваных пад Сталіна, Брэжнева, Гарбачова і Ельцына. Мастакі малявалі нешта на мальбертах. Музыкі ігралі на гітарах, саксафонах, скрыпках. Нейкі хлопец у вышыванцы нешта далікатна выцінаў на дудачцы. У расчыненыя футаралы зрэдзь-калі сыпаліся грошы. Людзі сядзелі за столікамі, пілі ды елі. Усё тут было дарэчы, усім хапала месца.

Сеня захацеў піва, Гоша падтрымаў яго, Ада згадзілася папіць кавы. З кубачкам яна падышла да гітарыста, які віртуозна выконваў нейкую класічную рэч, і падумала, што Касьян тут таксама мог бы знайсці магчымасць для выяўлення ўласных музычных здольнасцеў. Але ён, мабыць, так і не сабраўся напісаць заяву на курсы, прынамсі, нічога пэўнага не адказаў на яе прапанову паехаць разам на вучобу. А раптам усё ж прыедзе! Ах, Касьян, Касьян, столькі шчасця і столькі гаркоты выклікаў успамін пра яго.

У інтэрнат вярталіся пад вечар. Убачылі ў небе вялізныя рознакаляровыя паветраныя шары, якія з-за ціхага надвор’я доўга віселі на адным месцы. Паназіралі крыху за імі, пасля толькі спусціліся ў падземны пераход. Там было тлумна і шумна. Гоша з Сенем пачалі пераміргвацца, аглядаючы дзяўчат, якія стаялі ўздоўж сцен. Ада не адразу зразумела, што яны маюць на ўвазе, мо проста ацэньваюць масквічак з мужчынскага пункту гледжання. Хлопцы ёсць хлопцы, яны не могуць абыякава праходзіць міма хараства ў спадніцах. Аднак Гоша патлумачыў:

— Путаны выйшлі на паляванне.

— Калі ёсць попыт, дык будзе і прапанова, — адказала Ада. — Патрыярхальны свет нарадзіў шмат заганных з’яў у грамадстве. Я нікога не хачу пакрыўдзіць.

— Згодны, — пацвердзіў Гоша. — У нашым свеце шмат недасканалага, але нам гэтага не паправіць.

— А мяне ўсё задавальняе, — прамовіў Сеня. — Я гатовы любіць путан і сваю жонку, Маскву і сталіцу маёй Чувашыі, Чэбаксары, і ўвесь свет наогул!

— Каб дазваляла каліта! — засмяяўся Гоша.

— Гэта ты трапна прыкмеціў.

Ада і не заўважыла, як хутка праляцеў дзень, толькі зараз успомніла, што яны не абедалі, а пара ўжо і павячэрыць. Таму запрасіла хлопцаў:

— Прыходзьце да мяне праз гадзінку, я бульбу звару.

Яны ўзрадаваліся і паабяцалі з’явіцца абавязкова.

Ада наабірала бульбы, пакінула на малым агні варыцца, а сама пайшла ў гастраном, які быў побач, праз дарогу, купіла сасісак, памідораў, смятаны і булачак. Вячэра атрымалася не надта багатая, але па-студэнцку добрая. Хлопцы ахвотна паелі бульбы з салатаю і сасіскамі, папілі чаю з булачкамі ды варэннем і, мусіць, не пашкадавалі, што на цэлы дзень прынялі ў сваю кампанію жанчыну.

Пасля таго, як госці пайшлі, Адзе засталося памыць посуд і хутчэй легчы спаць, бо хоць і ездзіла цэлы дзень, але нахадзілася так, што ногі ажно гулі. Яна колькі разоў павярнулася з боку на бок, выбіраючы найбольш зручную позу для сну, згадала Касьяна, мусіць, успаміны пра яго ніколі не пакінуць яе, як бы яна ні адгаворвала сябе забыць мінулае. Аднак усё ж заснула, стомленая доўгаю вандроўкаю па Маскве, у шчаслівым прадчуванні першага дня заняткаў, які чакаўся заўтра.

3

Ада ехала ў Літінстытут і яшчэ несла ў душы слабую надзею, што раптам і Касьян прыехаў на вучобу — гэта было б вялікім шчасцем. Яму таксама карысна пажыць у Маскве, паспяваць на Арбаце, займець новых знаёмых, мо нават і вельмі карысных.

У аўдыторыі сабралася ўся група. Людзі былі прыкладна ва ўзросце да сарака гадоў, толькі некалькі мужчын мелі сіваватыя галовы і было відно, што ім, мусіць, пераваліла за пяцьдзясят. Касьяна не ўбачыла. Курсанты няспешна рассаджваліся, выбіралі сабе месцы і напарнікаў. Ада з Эмай занялі першы стол у радзе каля дзвярэй, адразу за імі селі верныя рыцары — Гоша з Сенем. Празвінеў званок. Праз некалькі хвілін увайшла Наіна Андрыянаўна, павіншавала прысутных з пачаткам навучальнага года, праверыла па спісе, ці ўсе ў аўдыторыі, і засталася задаволеная: усе. Выявілася, што ў групе будуць вучыцца людзі з далёкага замежжа: францужанка Наталі, югаслаўка Мірыям і афганец Латыф. Іхнія прозвішчы Ада не запомніла, а імёны адразу ўпячаталіся ў памяць. Было шмат курсантаў з Казахстана, Арменіі, Азербайджана, Кіргізіі, Карэліі і яшчэ бог ведае скуль.

Наіна Андрыянаўна ўрачыста абвясціла, што сёння заняткаў не будзе, а курсантаў правязуць на аўтобусе і пакажуць Маскву, каб палюбілі яе, як родны горад, які з радасцю прымае ўсіх годных людзей, здатных ствараць і працаваць на яе гонар і славу. Аўтобус чакае ля брамкі, можна ісці і займаць месцы.

Шумлівай гурмой, нібы дзеці, хлопцы і дзяўчаты расселіся ў аўтобусе. Іх павезлі па вуліцах, даволі хутка, так што нешта разгледзець не было магчымасці. Мільгалі будынкі, вежы і сцены Крамля. Наіна Андрыянаўна весці экскурсію не ўзялася, яе новыя выхаванцы пазіралі за вокны і нічога адметнага не бачылі. Масква як Масква. Раптам пачуўся ўзрушаны голас Гошы:

— Глядзіце, Белы дом!

Усе павярнуліся і ўбачылі высокі будынак. Масква яшчэ жыла нядаўнімі падзеямі, звязанымі з расстрэлам Белага Дома... Ада падумала, як добра, што не здарылася грамадзянская вайна, што жыццё працягваецца. І гэта цудоўна!

Эма не паехала на экскурсію. Яна ведала Маскву ўздоўж і ўпоперак. Побач з Адай месца пуставала, і яна міжвольна падумала: «Як шкада, што Касьян не паехаў са мною на вучобу. А мог бы! Піша выдатныя вершы. Сядзеў бы зараз побач! Якое было б шчасце!» І адразу абарвала гэтую думку, каб не тузаць сэрца горкімі згадкамі, жыць тым, што ёсць! Няма на што наракаць! Здзяйсняецца мара! Усё выдатна!

Аўтобус імчаў наперад, курсанты аціхлі, стомленыя мільганнем за вокнамі. Гадзіны праз паўтары вандроўка скончылася. Наіна Андрыянаўна сказала, што ў іх яшчэ будуць экскурсіі ў іншыя гарады і цікавыя мясціны. А пакуль усе вольныя. Пажадала добра падрыхтавацца, каб заўтра са свежымі сіламі ўзяцца за вучобу.

Ада яшчэ ў аўтобусе вырашыла, што пойдзе сама, без спадарожнікаў, на Красную плошчу і ўсё разгледзіць як след. Выйшла на вуліцу Горкага і рушыла ў бок Крамля міма мноства крамаў, кафэ, музейчыкаў. Рухалася з людской ракою, якая няспынна плыла шырокаю і прыгожаю вуліцаю, востра адчуваючы адзіноту ў гаманлівай гурме. Нават і не падумала, а проста выдыхнула: «Касьян, Касьян, як жа я цябе кахаю! Але табе няма справы да маіх пачуццяў!» І адразу адпрэчыла гэтую думку, таму што трэба было пачынаць новае жыццё без уздыхаў, згрызот і смутку. Перад паездкаю на вучобу яна рыхтавалася, шукала і занатоўвала звесткі пра тыя мясціны, дзе ў розныя гады жылі беларусы ў Маскве. Тут выхоўваў і далучаў да навукі царскіх дзяцей святар, паэт і драматург Сімяон Полацкі. Хадзіў праз Красную плошчу (тады гэта быў галоўны маскоўскі базар) у друкарню, дзе выдаваў кніжкі, а пазней узначальваў манастыр. Недзе Ада чытала, што быў ён астролагам і здолеў дакладна прадказаць момант зачацця Пятра Аляксеевіча, будучага цара Пятра Першага. Трохі пазней у Пасольскім прыказе, які знаходзіўся на тэрыторыі Крамля насупраць Спаскай вежы, працаваў перакладчыкам беларускі асветнік Ілья Капіевіч. Падрабязнасцей іхняй дзейнасці Ада не памятала. Трэба было вярнуцца да гістарычных крыніц, каб удакладніць звесткі пра гэтых выдатных асоб, а можа, напісаць цыкл артулаў пад агульнай назвай «Масква беларуская» для сваёй раёнкі. Не варта адкладваць надоўга, потым пачнуцца экзамены і залікі, не будзе часу, а пакуль светла і цёпла, самы час заняцца гістарычнымі росшукамі.

У Ады захоўваліся запісы назваў вуліц, на якіх у свой час жылі Янка Купала і Канстанцыя Буйло. Усе гэтыя мясціны яна яшчэ збіралася наведаць.

Ада павярнула налева, яе позірк прыцягнула прыгожая царква, вельмі яскрава размаляваная, яна пайшла да яе і раптам здзіўленым позіркам утаропілася ў круглую каменную калодку. Спынілася, разглядаючы дзіўнае збудаванне і нарэшце здагадалася: гэта ж Лобнае месца! Храмы рушыліся, Масква перабудоўвалася, а калода, на якой секлі галовы, працягвала стаяць!..

Знакамітыя мясціны, знакамітая сталіца... Цяпер вось і Ада прыехала сюды вучыцца. Наогул з розных краін свету едзе моладзь у Маскву па вышэйшую адукацыю, і па ўсім відаць, што дыпломы, атрыманыя тут, каціруюцца ў іх на радзіме. Ада, стоячы каля Лобнага месца, узіралася ў круглую калоду, міжвольна пачала складацць верш:

На плошчы пукатай,

Што тайнаў шмат месціць,

Ля царскіх палатаў

Ёсць Лобнае месца,

Дзяржаўнаахоўнае,

Любасць турыстаў,

Стаіць, быццам новае,

Год, можа, трыста.

Дастала нататнік, паспешна запісала першыя радкі, што прыйшлі самі сабою, дапісаць верш вырашыла дома. Згадаліся падзеі Смутнага часу, калі ў Маскве загінула шмат літвінаў. І падумала, ці не ў гэтым храме вянчаўся Ілжэдзмітрый з Марынай Мнішак, калі яна была прызнана расійскаю царыцаю. Праўда, праз некалькі дзён успыхнула змова на чале з Шуйскім і ўсё змянілася на працягу нейкай гадзіны. Труп забітага Ілжэдзмітрыя пакінулі на Чырвонай плошчы для здзекаў, можа, недзе тут і ляжаў, а Марына апынулася ў палоне. Ёй яшчэ пашанцавала, што здолела схавацца пад спадніцу сваёй ахмістрыні, калі раз’ятраны натоўп уварваўся ў царскія палаты. Таму і выжыла. А потым стала паланянкаю разам з бацькамі і мноствам іншых літвінаў і палякаў, якія ацалелі ў той жудаснай бойні, калі Васіль Шуйскі расчышчаў месца для ўласнага царавання.

Ада падумала, што варта пашукаць матэрыялы, якія датычацца тых падзей, ды напісаць паэму, а, можа, нават раман пра Марыну Мнішак, маленькую жанчыну, якая выправілася замуж у чужую краіну, каб кіраваць ёю, стала царыцаю, а потым давялося ёй перажыць жудасныя мітрэнгі і разам з маленькім сынам вытрываць катаванні і прыняць страшную смерць...

«Ну вось, выправілася на шпацыр з добрым настроем, а зноў развярэдзіла душу гістарычнымі падзеямі, хоць і было гэта даўно, — міжвольна падумала Ада. — Нельга чалавеку адначасова жыць у мінулым і цяперашнім часе, думаць пра наступнае ды яшчэ прымаць усё блізка да сэрца. Вельмі цяжкая справа. Хоць без гэтага сардэчнага болю немагчыма спасцігнуць сапраўдную сутнасць падзей, якія адбыліся некалькі стагоддзяў таму, зразумець учынкі людзей, мэты і памкненні, якія рухалі імі. Але годзе ўжо на сёння ўражанняў. Трэба вяртацца ў інтэрнат, павячэраць ды класціся спаць».

4

Увечары Ада прымасцілася ля акна, доўга пазірала на Астанскінскую вежу, якая высока ўздымалася над шчыльнаю забудоваю і свяцілася чырвонымі агнямі. Сачыла за чародкаю галубоў, што ў добра асветленым горадзе не спяшаліся на спачын, а ўсё яшчэ прыляталі на дах пяціпавярховага дома насупраць, садзіліся, а потым зноў некуды ляцелі. Мусіць, яны прызвычаіліся жыць у вялікім горадзе і, пакуль хадзілі па вуліцах людзі, вышуквалі сабе нейкую спажыву.

Перад паездкаю ў Маскву Ада паабяцала сабе: не будзе ні шкадаваць пра мінулае, ні згадваць яго. Што было, тое мінулася. Ды перажытае міжволі вярталася памяццю, авалодвала настроем, перад вачамі ўсплывалі нейкія малюнкі, чуліся дыялогі, якія яна доўжыла і доўжыла, разважаючы з сабою ці з ім, Касьянам.

У іхняй сустрэчы было нешта містычнае. Яшчэ ў васямнаццаць гадоў прысніўся ёй неверагодна прыгожы хлопец, з залацістымі валасамі і сінімі вачамі, быццам з тых міфічных Лятаўцаў, якія зоркамі спускаюцца на зямлю, ператвараюцца ў мужчын і жывуць між людзьмі, колькі здолеюць. Яна цалавалася з тым хлопцам пад зорным небам. Дзіўна, ёй ніколі не сніліся эратычныя сны, а звычайна бачылася нешта звязанае з яе журналісцкай працай, усё яна некуды ехала ці ішла з незнаёмымі людзьмі. Можа, таму гэты сон урэзаўся ў памяць. Ва ўсялякі момант магла заплюшчыць вочы і зноў убачыць таго Лятаўца, як жывога, быццам толькі што з ім развіталася.

Ада працавала, вучылася, прыглядалася да супрацоўнікаў і аднакурснікаў, але таго, якога прысніла, нідзе не сустракала. Бегала да нейкіх хлопцаў на спатканні, з некім сябравала, з некім ліставалася, але адчувала, што нікога не кахае так, каб раз — і назаўсёды. Міжволі шукала прыснёнага, але нідзе яго не было. Таму і замуж згадзілася пайсці за Мечыслава пад націскам маці, што не бачыла вялікай розніцы паміж тымі хлопцамі, якія патэнцыяльна маглі стаць яе мужамі. Прамінула шмат гадоў, перш чым лёс звёў яе нарэшце з Касьянам. Аднойчы летам яна ўбачыла афішу, на якой была выява барда з гітарай. Яна спынілася перад ёю, і сэрца закалацілася ад хвалявання. Гэта быў той самы хлопец, прыснёны ў васямнаццаць гадоў. «Касьян Цымбалевіч. Аўтарскія і народныя песні, рамансы», — прачытала яна. Зірнула на дату. Канцэрт меўся адбыцца на наступны дзень у Палацы культуры шыннікаў, а таксама ў санаторыі, які знаходзіўся на Бярэзіне, побач з Бабруйскам.

Яна, супрацоўнік раённай газеты, мела магчымасць без білета наведваць культурныя мерапрыемствы, якія адбываліся ў горадзе. Сядзела ў шумлівай зале і з хваляваннем чакала барда. Людзі пачалі нецярпліва пляскаць у ладкі. Шырма рассунулася, на пустую сцэну з-за кулісаў выйшаў прыгожы малады мужчына з хвалістымі светлымі валасамі і сінімі вачамі. Ён пакланіўся, пашчыпаў струны гітары і пачаў спяваць. Голас у яго быў прыемны, мяккі, такім бы спяваць калыханкі. Здавалася, што бард рухаўся ў прасторы гукаў, чутных толькі яму. Ягоныя жэсты, поступ, позіркі падпарадкаваліся дзіўнаму рытму. Ада не магла адарваць ад спевака вачэй, і яшчэ не розумам, а падсвядома разумела: менавіта гэтага чалавека яна кахала з таго самага моманту, як убачыла Лятаўца ў сне.

Калі прагучалі апошнія акорды, слухачы, зачараваныя спевамі, колькі хвілін маўчалі, а потым зала ўзарвалася магутнымі воплескамі. Нецярплівыя дзяўчаты пабеглі на сцэну з кветкамі. Спявак галантна цалаваў ім ручкі і дзякаваў. Ада тым часам накіравалася за кулісы. Там яна сустрэла Касьяна. Ён нёс бярэмя букетаў, убачыўшы яе, спыніўся. Яна сказала яму, што з’яўляецца супрацоўнікам мясцовай газеты і што ўражаная яго выступленнем і хацела б узяць інтэрв’ю, каб шырэй расказаць пра яго чытачам.

— Аглядальнік? Хочаце мяне агледзець? — іранічна пасміхнуўся бард. Ада сумелася ад пачутага. — Праз гадзіну ў мяне яшчэ адна сустрэча ў клубе санаторыя. Можа, толькі пасля таго пагутарым, — дадаў ён.

— Добра, — згадзілася яна.

— А ведаеце што, пачакайце хвілінку, я збяру рэчы, і на маёй машыне паедзем на новую сцэнічную пляцоўку. Што ж гэта я кветкі трымаю? Гэта вам.

Ада адхіснулася, прамовіла:

— Не трэба! Гэта ж вашы кветкі!

— А куды я іх падзену? У гасцініцу павязу ці што? Бярыце, вам яны вельмі пасуюць.

Ада прыняла кветкі, паклала іх на абшарпаны стол, што стаяў за кулісамі, склала з іх, калі Касьян выйшаў з грымёркі, гожы акуратны букет.

Калі ён неўзабаве вярнуўся, Ада ўжо трымала той букет у руках.

— Якое хараство! Давайце я вазьму вас на працу кветканосцам! — пажартаваў ён.

— Згодная, — адказала Ада, ледзьве хаваючы хваляванне.

Вельмі ж недасяжна прыгожы быў гэты чалавек. У Ады, як яна лічыла, была сціплая знешнасць: сярэдні рост, звычайны круглы твар з дробнымі рысамі, зялёныя вочы, каштанавыя валасы. Але на яе звярталі ўвагу хлопцы, можа, таму, што было ў яе паставе, вачах, аблічы нешта ўзнёслае, рамантычнае.

— У такім разе едзем у санаторый, будзеце яшчэ і маім навігатарам, бо ў вашым горадзе я ўпершыню, — прапанаваў Касьян.

— З задавальненнем. Паедзем туды, — Ада ўзмахнула рукою, паказваючы напрамак і не ўтрымалася, каб не спытаць. — Ці даўно вы выступаеце?

— Ды ўжо гадоў пяць.

— Шкада, што раней да нас не прыязджалі. Гледачы атрымалі вялікае задавальненне. Я — таксама.

— Дзякуй, — адказаў Касьян, на імгненне адрываючы позірк ад дарогі. — Калі адчуваеш, што твая праца прыносіць радасць людзям, што ты — не проста блазан на сцэне, які выйшаў павесяліць публіку, а крануў іхнюю душу, самыя патаемныя струны, дык жыццё набывае сэнс.

— Дзе ваша сталае месца працы?

— У гродзенскай філармоніі, а раней сам па сабе трэнькаў.

— Не кажыце так. Вы цудоўна спявалі і ігралі. У вас нават прозвішча музычнае.

— Усе мае дзяды і прадзеды займаліся тым, што рабілі цымбалы, гуслі, скрыпкі ды гралі на гэтых інструментах на вяселлях. Адсюль і прозвішча пайшло. А я выбраў гітару як найбольш папулярны інструмент. Але ёсць у мяне задума сабраць аўтэнтычны аркестр з традыцыйнай дудою, барабанам з бразготкамі, скрыпкаю ды цымбаламі. Як грымнем разам, дык увесь свет заскача. Толькі вы пра маю мару не пішыце, бо не здзейсніцца.

— Як жа можна не сказаць пра мару?

— Можна напісаць, што мару яшчэ раз наведаць ваш горад. А якія тут ёсць славутыя мясціны?

— Найперш — крэпасць.

— Ведаю, учора паразглядваў бастыёны, пахадзіў па сутарэннях. Цікава, ці ёсць якія адметныя факты, якія датычацца гісторыі крэпасці?

— Ёсць звесткі пра так званы «Бабруйскі план», прыдуманы дзекабрыстамі Мураўёвым-Апосталам і Бястужавым-Руміным, якія ў той час камандавалі Палтаўскім і Чарнігаўскім палкамі ў крэпасці. Яны хацелі ўзяць у закладнікі цара Аляксандра Паўлавіча, які меўся наведаць Бабруйск у 1823 годзе. Потым мелі намер рухацца на Пецярбург разам з высокапастаўленым палонным. Гэтую задуму аспрэчыў Пестэль. І яна не здзейснілася. Цар без прыгод агледзеў Бабруйск, крэпасць і ад’ехаў. Потым, як вы ведаеце, дзекабрыстаў-зачыншчыкаў павесілі, вось такая гісторыя. Яшчэ кажуць, што ёсць пад крэпасцю шмат падземных хадоў, але я ніколі не адважвалася хадзіць па падзямеллях, і, думаю, там ужо ўсё завалена.

— Цікавая інфармацыя, — адзначыў Касьян.

— Вось мы і на месцы, — сказала Ада, калі пад’ехалі да транспартнай стаянкі.

Да будынка санаторыя, узведзенага ў стылі архітэктуры сталінскіх часоў, вяла сцяжына, абсаджаная дрэвамі, кустоўем і кветкамі. Касьян прыпаркаваў машыну. Ада паклала кветкі на сядзенне, выйшла з салона, і яны разам падаліся да адміністрацыйнага корпуса.

Потым Касьян зноў спяваў. Ада не магла наслухацца і нагледзецца на яго. І ўсё думала, як жа ёй цяпер жыць без гэтага чалавека? І для чаго нейкія вышэйшыя сілы паказалі ёй яго, на пакуту ці на шчасце?

Пасля канцэрта работнікі санаторыя запрасілі Касьяна і Аду ў пакой пры сталоўцы на вячэру. Было там і віно, але Касьян спаслаўся на тое, што за рулём піць сабе не дазваляе. Прысутныя выпілі за сустрэчу, пажадалі поспехаў спеваку, а ў дарогу далі цэлафанавы пакунак і цёпла развіталіся з гасцямі. Ада зноў несла кветкі, хоць іх было і не так шмат, як на папярэднім выступленні.

— Куды паедзем? — спытаў Касьян, заводзячы машыну.

— Не ведаю, — адказала яна. — Вам, мусіць, трэба было б адпачыць, а я навязалася са сваім інтэрв’ю.

— Адпачну, паспею. Можа, пасядзім дзе-небудзь на беразе ракі? Яшчэ віно пракісне.

— Дык вы ж за рулём.

— Ёсць такі нюанс. Добра, давайце пакінем машыну дзе-небудзь, а самі пойдзем на рэчку. Люблю глядзець на ваду. Яна мяне супакойвае.

— Можна і так, — адказала Ада, адчуваючы, што не хоча расставацца з Касьянам.

А потым яны сядзелі на беразе ракі. Пачало ўжо змяркацца. На тым баку быў поплаў, застаўлены стажкамі сена.

Ля іхніх ног плёскаліся хвалі, кусты вербалозу хісталі галінамі і паласкалі іх у вадзе пад лёгкім ветрыкам. Навокал панавала прыемная вечаровая цішыня, калі ўсё жывое рыхтуецца да сну.

Касьян дастаў з пакета віно, адкаркаваў бутэльку, прапанаваў крыху выпіць. Яна згадзілася, і яны пілі віно з бутэлькі. Над імі было зорнае жнівеньскае неба, з якога час ад часу падалі знічкі. Ада забылася пра ўсе свае абавязкі і турботы, час спыніўся, быццам яна трапіла ў месца з найвялікшай гравітацыяй, дзе законы дзейнічаюць не так, як звычайна на зямлі. Касьян, мабыць, адчуваў, што зачараваў дзяўчыну, ягонай душою таксама запанавала ўзнёсласць і натхненне, самы час пісаць вершы. Ён сказаў пра дзіўнае адчуванне, якое аднойчы перажыў:

— Не ведаю, сон ці ява, але мне здаецца, што я не нарадзіўся, а зляцеў аднойчы з неба, згарнуўся клубком — і падаў уніз.

— Вы — Лятавец, самы сапраўдны Лятавец. Я гэта зразумела адразу, калі ўбачыла вас на афішы.

— Лятавец? Гэта хто такі?

— Лятаўцы — персанажы славянскай міфалогіі. Яны ў выглядзе зорак злятаюць на зямлю, ператвараюцца ў людзей і жывуць, колькі здолеюць. У іх залацістыя валасы, сінія вочы, яны вельмі прыгожыя.

— Не, мяне нарадзіла звычайная зямная жанчына, хіба мо ў цела немаўляці ўсялілася душа Лятаўца, — разважліва прамовіў Касьян.

— Адкуль бярэцца ваша музыка? Вы яе ствараеце, ці яна уладарыць вамі?

— Безумоўна, гук першасны! Ён існаваў да мяне. Але я, калі дакранаюся да гітары, хачу адчуць яе настрой, каб напоўніць свет гукамі. Нашы душы тады гучаць суладна з інструментам. Можа, зусім не так заспявае яна, як мне чакалася, але я ведаю, што струна нарадзіла гук, якому патрэбна было нарадзіцца. А за ім выбудоўваецца музычная прастора з мноства новых гукаў, дзеля якой і выходзіць музыка на сцэну, а зала напаўняецца слухачамі. І тады час быццам запавольваецца. Прынамсі, мне здаецца, што дзве гадзіны канцэрта пралятаюць, як дваццаць хвілін.

— Ці можна спасцігнуць загадку музыкі?

— Мабыць, гэтая задача не мае рашэння. Тайна музыкі — не пошук універсальнага адказу, гэта шлях да мэты, якая ляжыць за межамі чалавечага жыцця і разумення. Яе нельга дасягнуць, можна толькі наблізіцца, што і складае сэнс нашага існавання.

— Як вам бачыцца ваша далейшае жыццё?

— Хачу быць патрэбным, выконваць сваё прызначэнне. Дакладна ведаю, што недарэмна прыйшоў на Зямлю. Ува мне з маленства жыве адчуванне гуку і слова, што я і спалучаю ў сваіх песнях.

— Вам прыносіць радасць творчасць?

— Так, радасць адчуваю, але занадта часта сутыкаюся з цяжкасцямі, выпрабаваннямі, неразуменнем. Тады супакойваю сябе, што гэта часовая з’ява, і рухаюся далей. Для мяне шмат значыць не столькі прызнанне, колькі быць пачутым і зразуметым, бо гэта патрэбна не толькі мне, а ўсім людзям.

— Вы незвычайны і вельмі прыгожы. Вам з вашай прывабнасцю, мабыць, дзяўчаты не даюць праходу, — захоплена прамовіла Ада, ёй так хацелася пераказаць свой колішні сон, але сумнявалася, ці паверыць ён, яшчэ падумае, што журналістка выдумляе абы-што.

— Ведаеце, мая жонка вельмі раўнівая і нястрыманая, калі што заўважыць, дык будзе на баранкі мне і прыхільніцы.

— У вас і дзеці ёсць?

— Дачка.

— А я так і не адважылася завесці дзіця, хоць даўнавата замужам, нешта стрымлівае мяне ад гэтага кроку, хоць і хочацца...

— Адклад не йдзе на лад.

Ягоныя словы пра сям’ю быццам вярнулі Аду да ўспрымання рэчаіснасці. Яна разулася, увайшла ў ваду, паклала кветкі на ваду і іх падхапіла плынь.

— Гэта ахвяра Бярэзіне, каб помніла нас, — сказала яна, вяртаючыся на бераг.

— Я зразумеў.

— А цяпер мне пара. Вельмі прыемна было з вамі пазнаёміцца. Я напішу тэкст і магу прачытаць вам яго па тэлефоне ці, калі вы не супраць, сустрэнемся яшчэ раз у зручны для вас час.

— У мяне заўтра яшчэ выезд ў буйны калгас, запрашаю паехаць са мной. Яны прышлюць машыну, так што я буду вольны казак.

Ада ўзрадавалася і не прымусіла сябе ўпрошваць. Безумоўна, яна паедзе, каб яшчэ хоць адзін дзень пабыць разам з Касьянам.

У калгасе іх добра сустрэлі, наладзілі вячэру. Старшыня, яшчэ не стары чалавек, адразу пачаў заляцацца да Ады, што выклікала рэўнасць Касьяна. Аду смяшыла такая праява пачуццяў з боку барда. Кахання няма, а рэўнасць ёсць.

Старшыня, хоць і быў на падпітку, але ўзяўся завезці іх у Бабруйск. Ён гнаў машыну на страшэннай хуткасці, а Касьян абдымаў Аду за плечы, паказваючы, што гэта ягоная жанчына. Адзе было прыемна адчуваць ягоную прыхільнасць, яна нават не думала, што з імі можа здарыцца нешта благое. Нічога не магло здарыцца, бо яна нарэшце сустрэла таго чалавека, які ёй быў наканаваны лёсам для шчасця. Сапраўды, яны даехалі да гасцініцы без прыгод. Старшыня галантна і не без шкадавання развітаўся з імі, мусіць, адчуў нейкім чынам і сваю далучанасць да мастацтва.

Пакуль ехалі, Касьяна добра разабрала. Ада ўзялася правесці яго ў нумар, тым больш, што Касьян патрабаваў, каб яна неадкладна прачытала яму тэкст інтэрв’ю.

Яны селі ў крэслы адно насупраць аднаго. Ада пачала чытаць. Касьян уважліва слухаў, згодна ківаў галавою. Пасма залацістых валасоў упала яму на лоб. Ада перастала чытаць, зірнула на яго, пагладзіла па валасах. Ён перахапіў яе руку, пацалаваў пальцы і сказаў:

— Дзякую, гэтак хораша пра мяне ніхто не пісаў.

— Калі вас тэкст задавальняе, дык буду аддаваць у друк. Пакіньце мне адрас, я вышлю вам газету.

Ён прадыктаваў адрас, Ада запісала, але ёй хацелася, каб і ў яго ўсё ж засталіся нейкія звесткі пра яе, таму прапанавала:

— Запішыце мой тэлефон.

Касьян дастаў нататнік, разгарнуў. Ада ўбачыла, што на старонцы запісана дзясяткі два тэлефонных нумароў без імёнаў і прозвішчаў. Яна зразумела: столькі нумароў нельга было трымаць у галаве, ён запісвае нумары таму, што не можа адмовіць, але нікому і ніколі не тэлефануе! Яна для яго толькі адна з мноства іншых жанчын, якія мільгаюць перад вачамі шэрай масай. Мо ў кожным гарадку знаходзіцца не адна такая, як Ада, якая набліжаецца да яго і знікае назаўсёды. Яна прыхавала крыўду, абуджаную здагадкай, пачала развітвацца.

— Пабудзьце са мной. Нешта мне зрабілася самотна.

Ада засталася, пасядзела і пагутарыла з ім. А як сцямнела, усё ж пайшла дамоў. Касьян падаўся яе праводзіць. І тады паўтарыўся сон. Яны на развітанне пацалаваліся пад зорным жнівеньскім сонцам. З неба шчодра падалі знічкі на вялікае іхняе шчасце, толькі яны нічога не заўважалі...

Ада абудзілася ад успамінаў. Зразумела: і далей будзе думаць пра Касьяна, дык не засне да ранку, а затым будзе кляваць носам на занятках. Ёй удалося хутка заснуць, але сярод ночы раптам нехта моцна пагрукаў у дзверы. Яна падхапілася, сэрца хутка-хутка калацілася з перапуду, але не паднялася, голасу не падала, за дзвярамі таксама маўчалі. Падумала, нехта заблудзіўся, пераблытаў пакоі, легла зручней і сцішылася.

5

Першы дзень заняткаў, сонечны і цёплы, парадаваў курсантаў і выкладчыкаў. Лекцыі былі ўводныя, усё толькі пачыналася, але Ада з Эмай, якія сядзелі за першым сталом, старанна запісвалі ўсё, што казаў выкладчык. У час перапынкаў хлопцы выходзілі пакурыць, часам да іх далучаліся дзяўчаты, абмяркоўвалі навіны літаратуры, жыццё.

Ада прыглядалася да аднакурснікаў. Сярод мужчын вылучыла афганца Латыфа, смуглага з непрагляднымі чорнымі вачамі і правільнымі рысамі твару. Вельмі прыгожы быў Грыша Вепраў, светлавалосы, па-юначы стройны, які ведаў на памяць процьму вершаў і мог у любы момант па-майстэрску пачытаць што-небудзь сваё ці чужое. Да паступлення на курсы ён працаваў у Сібіры ў нейкай філармоніі як спявак і чытальнік. Сімпатычнай выдавала Агнія Дымава, у вельмі акуратна пашытай уласнымі рукамі сукенцы. Ада высока ацаніла яе выраб, бо іншы раз таксама нешта бралася сабе шыць, але ці швы ў яе аказваліся занадта перацягнутымі, ці нешта кроілася не надта ўдала, рэдка калі заставалася задаволеная тым шытвом.

Эма яе проста зачаравала выхаванасцю і ўвагаю. І ў першы ж дзень прапанавала наведацца на Чыстыя Пруды, дзе некалі жыў Міхаіл Булгакаў. Пасля заняткаў яны няспешна пайшлі па вуліцы. Ада заўважыла галантарэйную лаўку і прапанавала зайсці. Памяшканне было маленькае, але набітае розным дробным таварам: ніткамі, стужкамі, напарсткамі, іголкамі. Ада звярнула ўвагу на карункі, прыцанілася, набыла два метры і сказала:

— Куды-небудзь прышыю.

Выйшлі з крамы і сутыкнуліся з Наінай Андрыянаўнай.

— Гуляеце, дзяўчаты? — спытала яна.

— А вы куды? — пацікавілася Эма.

— У гастраном купіць якіх харчоў.

— Ахвота вам цягнуць адсюль харчы, у вас жа Басманны рынак пад бокам.

— Ніколі не хаджу на рынак. У тым раёне мой былы муж жыве, не хачу з ім сустракацца.

— Чаму вы развяліся? — спытала Ада.

— Смешная гісторыя. Мы з ім жылі і не мелі дзяцей. Дактары казалі, што ён бяздзетны. А тут раптам ягоная сакратарка зацяжарала. Ён ёй паверыў і пайшоў да яе. Вось і ўсё. З таго часу мы з Віктарам не бачыліся.

— Вы вельмі перажывалі? — спачувальна спытала Эма.

— Спачатку трохі бедавала, а пасля палюбіла і ацаніла волю. Куды хачу паеду, куды хачу пайду, калі хачу вярнуся. Можа, толькі трохі шкадавала, што не мела сваіх дзяцей. Але ў мяне столькі было курсантаў, бездапаможных, як дзеці, што ім я аддавала душу і вольны час. Шмат хто з былых выхаванцаў тэлефануе мне, заязджае, гэта прыемна. З працаю мне пашанцавала. Я ж нават дысертацыю напісала. Магла б падацца ў выкладчыкі, лекцыю прачытала — і вольная! А мне гэтага мала. Хацелася працаваць з людзьмі і дзеля людзей. Тое мне Бог і даў. Ну, шчасліва. Мне на той бок, — сказала Наіна Андрыянаўна, узмахнула рукою на развітанне і пашыбавала да пераходу.

Эма вяла Аду па старых вуліцах, расказвала пра маскоўскае жыццё, распытвала пра Бабруйск.

— У мяне там засталася маці, — уздыхнула Ада. — Жыве яна на ўскрайку горада ў сваёй хаце. Бацька загінуў у аварыі, разбіўся на матацыкле з сябрам, малады яшчэ быў. Вось так мы і жывём як бы ў горадзе, але па-вясковаму, садзім грады, трымаем курэй, парася, іншы год дык і качак разводзім, але яны занадта пражорлівыя.

— А муж? Ты ж замужам, Наіне Андрыянаўне казала.

— Муж аб’еўся груш. Не пускаў мяне сюды, мы пасварыліся, а што будзе далей, час пакажа.

— Муж ды жана — адна сатана. Перамелецца.

— Ды я не бядую, жыву адным днём. Мне добра тут. І гэтага дастаткова. Між іншым, Чыстыя Пруды ў сярэдневечча называліся Паганым стаўком, мусіць, тут былі язычніцкія капішчы. Таму і ўбачыў Булгакаў тут розную нечысць.

Эма здзіўлена зірнула на Аду і спытала:

— Адкуль ведаеш?

— Чытала... У сярэдзіне XVI стагоддзя тут знаходзіўся Літоўскі двор, куды прыязджалі прадстаўнікі Вялікага Княства Літоўскага. Яго тэрыторыя была агароджана высокім плотам, ахоўвалася царскімі вартаўнікамі, так што жыццё паслоў трохі нагадвала існаванне вязняў. Нашы купцы прывозілі тавары на знарок створаныя Панскія і Смаленскія іншаземныя гандлёвыя рады, бо і Смаленск тады быў яшчэ ў складзе ВКЛ. Туды наведваліся не толькі маскавіты, але з’язджаўся люд з ваколіц. У лютым 1584 года сюды прыбыў дваццацісямігадовы Леў Сапега на чале вялікага пасольства, згодна са звычаямі таго часу прывёз у падарунак Івану Грознаму пародзістых коней з пазалочанай вупражжу, пістолі, срэбны посуд ды іншыя скарбы. Зараз ужо дакладна не помню, што там было яшчэ. Дамову падпісаў, дзякуючы прыроднаму розуму, эрудыцыі і выхаванасці...

— Цікавішся гісторыяй? Дык пішы творы пра гэта.

— Так, цікаўлюся. Можа, калі і напішу...

Непрыкметна яны прыйшлі да сажалкі з мутнай вадою, спыніліся, Эма паказала на будынак насупраць:

— Тут жыў Булгакаў. Можам зайсці ў пад’езд.

Расчынілі дзверы, увайшлі ў паўцёмную прастору лесвічнай пляцоўкі, убачылі сцены, спісаныя спрэс прыхільнікамі вялікага празаіка.

— Што робіцца! — ахнула Ада. — Гэта трэба так спаскудзіць жытло! Эма, калі-небудзь і твой пад’езд такім чынам размалююць!

— У нас дамафон, не атрымаецца. Пайшлі, пастаім ля дзвярэй. Калі яшчэ сюды збяромся.

Яны падняліся па прыступках, пастаялі на пляцоўцы. Ада падумала, што жыў на свеце выдатны пісьменнік Булгакаў. Але розныя палітычныя і сацыяльныя акалічнасці не дазвалялі яму існаваць вольна і шчасліва, п’есы не ставілі, кніжкі не выдавалі. А пасля, калі ён памёр, успомнілі, пачалі ствараць кінафільмы і ставіць п’есы, кніжкі выдаваць. Хоць бы хто яму на той свет занёс гэтую радасць! Сказала Эме:

— Шкада пісьменнікаў, якіх не любілі і не прызнавалі пры жыцці. Калі б ім стварылі спрыяльныя ўмовы, колькі б яны напісалі!

— Не думаю, — запярэчыла Эма. — Ведаю па сабе. Пакуль я была маладая, мела шмат праблем, тады і кніжкі пісаліся. А цяпер усё выдатна! Сям’я забяспечана, муж — добры чалавек, сын уладкаваны, а не пішацца. Спакойна і ціха на душы, быццам у калодзежы, дзе даўно ваду не чэрпалі.

— Лічыш, што пісьменніку патрэбны цяжкасці, што ён, як некаторыя кажуць, павінен быць галодны?

— Хоць і не хочацца мець асаблівых жыццёвых непрыемнасцей, але выходзіць, што без іх няма творчасці, няма моцных пачуццяў. Я іншы раз проста вар’яцею, гатовая нешта бязглуздае ўтварыць, каб узварушыць дрыгву будзённасці.

— Дзе вы бываеце, можа, на прыроду выязджаеце?

— Ездзім на дачу, смажым шашлакі і гуляем у карты.

— А грады?

— Не, мы на такія подзвігі не здатныя!

— Прынясі мне, калі ласка, пачытаць сваю прозу, — папрасіла Ада.

— Добра. А ў цябе што? Толькі вершы?

— Ёсць некалькі апавяданняў і дзве аповесці, але ж яны напісаны па-беларуску.

— А ты перакладзі што-небудзь.

— Добра, паспрабую.

Ада з Эмаю накіраваліся да станцыі мерто, па прыступках спусціліся да платформы і разышліся. Адразу з грукатам падкаціла электрычка, Ада ўвайшла і паімчала ў новае сваё жытло, да якога вельмі хутка прызвычаілася. Гайдаючыся ў вагоне, яна падумала, што пасля заняткаў застаецца вольны час, можна хадзіць у гістарычную бібліятэку і шукаць цікавыя матэрыялы, што датычацца Беларусі. Маскву яна яшчэ разгледзіць, два гады наперадзе! На бліжэйшы час трэба было сабраць падборку вершаў, зрабіць падрадкоўнікі на рускай мове, каб падрыхтавацца да абмеркавання на секцыі паэзіі. Для гэтага варта ўзяць напракат пішучую машынку, не валачы ж яе з дому. А мо ў каго з хлопцаў ёсць тэхніка? Але ж не хацелася ад некага залежыць, трэба разлічваць толькі на сябе і самой спраўляцца з уласнымі праблемамі.

Пасля вячэры яна ўзялася пераглядаць новыя вершы. Усё, што пісалася ў апошнія гады, было звернута да Касьяна ці апавядала пра яе пачуцці і перажыванні, надзеі і расчараванне, чаканні і спадзяванні на шчаслівыя сустрэчы яшчэ і яшчэ... Пасля той самай першай сустрэчы з ім, яна паслала яму артыкул, але адказу доўга не было.

Ада не вытрымала і патэлефанавала. Мусіць, дома ён быў не адзін, бо адчувалася напружанасць у голасе. Плёў нейкую лухту, што на рыбалку не можа паехаць, бо ў яго рэпетыцыя і гэтак далей. Ада спытала, ці атрымаў ён яе ліст, ён адказаў коратка:

— Так.

Яна развіталася, паклала трубку і зараклася больш не тэлефанаваць. Няхай жыве сабе чалавек, няхай будзе шчаслівы з уласнаю сям’ёю. Мусіць, спазнілася Ада з ім сустрэцца, а цяпер ужо нічога не паправіш. Аднак пад самы Новы год усё ж прыйшоў ад Касьяна ліст, ёй захацелася перачытаць яго цяпер. Яна дастала са стала спісаны і згорнуты аркуш паперы, выпрастала яго і пачала чытаць шэптам:

«Добры дзень! Даруй, калі ласка, што не адгукаўся, схіляю галаву сваю грэшную да ног тваёй літасці. Даруй. Бо пісаць лісты для мяне — пакута цяжкая. Сядзіш за сталом, як ёлуп, і думаеш, як сказаць тое, што хочацца, бо думка не сказаная — яшчэ не думка. А думка сказаная, тым больш напісаная, яшчэ не ўся думка — вось і пакутуеш. А раптам цябе не так зразумеюць.

Дзякуй за артыкул, усё выдатна напісана, нават лепш, чым я сам пра сябе думаю. Навін асаблівых у мяне няма — жывём, хлеб жуём ды неба капцім. Так, калатуша нейкая, а не жыццё. Апошнім часам напісаў некалькі добрых вершаў і больш нічога — сумна і холадна.

Яшчэ раз даруй за доўгае маўчанне. Не хацеў цябе пакрыўдзіць, так атрымалася. А гэта табе плён майго доўгага роздуму:

Мне помніцца бераг празрыстай ракі,

Зялёныя вочы, рамонкавы бераг.

Нябачна ў нябёсах пяюць жаўрукі,

Воля і шчасце — без меры, без меры!

Мне трызніцца смеху твайго вадаспад

І ўздых (ад чаго — невядома) працяжны.

Мы поруч, з’яднаны пустэльняю страт,

Між намі кахання агонь недасяжны.

Згарае усё, успамінамі — попел,

Ды ў сэрцы — вачэй тваіх жаўрукі.

Я помню рамонкавы бераг і поплаў.

Даруй, Уладарка празрыстай ракі.

Дазволь павіншаваць цябе з надыходзячым Новым годам. Плёну і шчасця! Касьян Баламут. Яшчэ раз даруй. З твайго дазволу цалую тваю гжэчную ручку. Да пабачэння».

Калі Ада атрымала гэты ліст, дык здзівілася, чаму «недасяжны агонь кахання», калі яна кахае яго, а ён — яе? За што просіць даравання? Што хацеў сказаць? Адны загадкі. Сапраўды, цяжка зразумець чалавека правільна, калі ён сам сабе баіцца праўду сказаць. Ада кахала, але не спяшалася навязвацца са сваімі пачуццямі, спадзявалася, што Касьян, якога яна найчасцей называла «мой Лятавец», летам прыедзе зноў і тады яны разбяруцца з пачуццямі.

6

Касьян сапраўды прыехаў у жніўні, папярэдне патэлефанаваў ёй у рэдакцыю, а потым яны сустрэліся ў гасцініцы. У ягоным нумары працаваў тэлевізар. Касьян уладна абняў Аду. Дыктарка прамовіла:

— Мужчына ёсць мужчына.

Так супала. Было незразумела, чаму яна гэта прамовіла? Але Касьян парывіста выключыў тэлевізар і абхапіў Аду за плечы.

— Як жа я засумавала па табе, Лятаўчык мой! — прашаптала яна.

— Сумаваць не варта, мы ўсё дагонім. У нас цэлае жыццё наперадзе.

— Цяжкая справа — усё жыццё даганяць ды чакаць, — засмяялася яна. — А нельга неяк проста жыць, нічога не даганяць і не спаганяць?

— Мусіць, можна, толькі ў мяне не атрымліваецца. Хочацца шмат паспець, — сказаў ён, яшчэ мацней прытуліў да сябе жанчыну і доўга цалаваў.

Яна адказвала ўзаемнасцю, гэта былі хвіліны любасці, пра якія яна марыла, аднак, не да канца перакананая ў ягоных пачуццях, спытала:

— Ці кахаеш мяне?

— Анягож, — адказаў ён адным словам, і яна паверыла яму, бо прагнула пачуць прызнанне, няхай сабе і так.

Потым было мілаванне, захапленне і пяшчотныя словы. Ён называў яе ластавачкай і сонейкам, чаго яна ніколі і ні ад кога не чула, што западала ў душу і заставалася там назаўсёды, як памяць пра лепшы час жыцця. Упершыню Ада адчула сябе часцінкаю другога чалавека, свайго Лятаўчыка. І гэта было дзіўна, бо такога адчування ніколі не перажывала.

Праз тры дні Касьянавы справы былі скончаны, ён адвыступаў, адспяваў і паехаў. Ада адразу напісала яму, паслала новыя газетныя нататкі пра ягоныя песні і талент. Дарэмна чакала званка ці ліста. Толькі аднойчы выпадкова ўключыла тэлевізар і ўбачыла яго з гітарай, ён спяваў і чытаў вершы. Яна падумала тады, што, мусіць, магла б усё жыццё праседзець ля тэлевізара, каб толькі глядзець на яго:

— Лятавец мой, Лятавец. Дзе ж ты лётаеш? Чаму ніколі не згадваеш пра мяне?

Яна набралася адвагі і патэлефанавала сама, сказала, што глядзела па тэлебачанні перадачу з ягоным удзелам, і вельмі ёй спадабаліся вершы. Пагутарылі нядоўга, бо Касьян некуды спяшаўся. Яна папрасіла напісаць ёй доўгідоўгі ліст, ён паабяцаў і ўсё ж напісаў. Толькі давялося ёй чакаць некалькі месяцаў.

«Дзень добры, Сонейка, Сонейка-Слязінка!

Вось і пачаў гэты доўгі-доўгі ліст. Праўда, не маю пэўнасці, ці скончу сёння. Хаця і так затрымаўся з ім аж занадта. Даруй. Праўда, парываўся, але то тое, то гэта, адным словам — нечага не хапала. А можа, таму што я ўсёткі эгаіст, атрымаў ад цябе вестачку з аўраю дабрыні і любові і сяджу, як той англійскі лорд, маўляў, мне добра, дык, пэўна, добра і ўсім.

Маўчанне, маўчанне, заснула душа, а мо і не прачыналася. Жыццё складаецца з суцэльнай бязладнай мітусні. Займаешся чорт ведае чым, толькі не сваёй душою. А яна ж птушка далікатная, паганяць цябе не будзе. Сядзі, куме, можа, высядзіш трасцу з халераю. Пі гарэлку, калі надта прыцісне, марнуй час.

Я ведаю, як цяжка жыць і помніць пра смерць, і ведаю, што іншага шляху няма, і ўсё-ткі жыву, як гарох пры дарозе. А засталося ўсяго нічога, агарак свечкі... Запаленай... Кім? Куды іду? Куды вядзе дарога? Як сплаціць тыя паскудствы, да якіх прычыніўся? А поўня вісіць над светам, як бубен, грукае па сэрцы: плаціць, плаціць. У гэтым свеце за ўсё трэба плаціць, нават за знічку, якая ляціць не ў твае далоні... За позірк... Значыць, усё залежыць ад таго, якімі вачамі ты глядзіш на гэты свет. Заблудзіўся, закруціўся з высалапленым языком, з няўцямнымі вачыма подбежкам шыбую да ямы, у якую буду падаць усю рэшту вечнасці.

І сапраўды, без’языкі звон гайдаецца над галавою. Бом. Бом. Толькі аглухлы ўсё адно нічога не чуе. Бом. І паляцела пясчынка часу няўзнак ператварацца ў валун. Бом — і канат, які звязвае цябе з гэтым жыццём, выцягваецца ў тоненькую нітку. Бом! І замест торнай дарогі — балота! А ўсё ж насуперак усяму подбегам, подбегам...

Бывай здаровенькая, купальская зараначка».

Ада чытала, перачытвала гэты ліст і не знаходзіла нічога, чым магла б наталіць сваё каханне, каб яно расло і дужэла, каб імклівай ракой поўніла істоту. Гэта быў ліст ні пра што, каб толькі адчапіцца ад надакучлівай жанчыны. Ён здаволіўся яе каханнем, яна для яго толькі адна з мноства іншых, якія, магчыма, таксама дамагаюцца ягонай увагі.

Яна адступілася. Паміж імі ўсталявалася доўгае маўчанне, пакуль выпадкова не сустрэліся ў Вязынцы, дзе ладзілася свята паэзіі. Сутыкнуліся твар у твар і хвіліну стаялі, быццам не пазнаючы адно аднаго ў дзіўным утрапенні. Пасля загаварылі разам, спехам, жартамі ды смехам. А праз колькі хвілін разышліся ў розныя бакі, бо Касьяну трэба было напрыканцы дня выступаць, спяваць песні ды чытаць вершы, а ёй шукаць спадарожны транспарт і памалу дабірацца ў Бабруйск. Адчуваючы віну за тое паспешлівае развітанне, ён прыслаў ёй яшчэ адзін ліст:

«Добры дзень, Зара-Зараніца! Шкадую, што так бязглузда, так недарэчна развітаўся з табою. Некуды бег, некуды спяшаўся, так хацелася шмат што сказаць, а слова далі, калі ўжо і людзей амаль не было... І цябе — таксама...

Цяжка... Дайшоў да нейкай мяжы, да глухога раздарожжа, а тут яшчэ «прэласці» сямейнага жыцця. Я не скарджуся. Мой дзед казаў: «Кожны мае тое, што заслужыў».

А далей быў верш, дзе лірычны герой звяртаўся з любоўю да невядомай жанчыны, называў планетаю любові і недасяжнаю зоркаю. Але Ада ўжо не хацела думаць, што гэтыя параўнанні тычацца яе, не хацела верыць радкам хаця б таму, што Касьян не напісаў, што прысвячае іх ёй. Можа, ён проста хацеў паказаць ёй свой новы твор.

Трывожны дзень, ашчодраны дажджом.

Ты адплыла планетаю любові,

Адцятая бязлітасным нажом

Сляпога лёсу. Божа, што з табою?

Шалёны вецер. Скроні студзіць золь.

Маўчыць прастор. Заві — не дазавешся.

Як балагол за мной вандруе боль,

Брыдзе услед па гарадах і весях.

Каго люляюць рэкі добрых рук?

Каму світае светлае прадонне

Душы тваёй?.. Гудзе настылы брук.

Золь-літасцівіца суцешыць і прыгорне.

Над раздарожжам лёсаў і надзей

Палае зорка, што была табою.

Самотны, я малюся на цябе,

Планета запаветнае любові.

Яна падзякавала яму за ліст, паслала некалькі сваіх новых вершаў, але адказу не атрымала. На наступнае лета Касьян не прыехаў. І яна зразумела, што зорка яе душы назаўсёды згасла на ягоным небасхіле, перастала існаваць. Яе ахапіла дэпрэсія, не хацелася ні працаваць, ні варушыцца. Адзінае, што змагла, дык напісала спавядальныя радкі не для друку, сабе:

Зноў цемрай знішчана святло,

А смерць зацягвае сіло

Ды кліча йсці за ёю ўслед,

Каб сэрцу смуткам не смылець,

І абяцае вечны рай.

Памры і болей не ўмірай!

Ні звад, ні бедаў, ні пакут,

Увесь цяжар пакінеш тут.

Так лёгка крок у крок ступіць.

Жыць ці не жыць?..

Яна ўяўляла, як яе будуць хаваць, як збяруцца калегі, знаёмыя, суседзі, толькі Касьяна між іх не будзе. Ён нават не даведаецца, што яна памерла. Гэта спыняла яе. Як жа можна памерці і не развітацца з ім? «Ах, Лятавец, колькі тугі прынёс ты мне? Навошта ў нябёсы паклікаў, а потым пакінуў на грэшнай зямлі?» — з горыччу думала яна і трывала з апошняй сілы. Калі боль станавіўся невыносны, зноў прыходзілі страшныя думкі:

Даўно ўжо мне няма куды ўцякаць,

Няма куды схаваць гаркоту думак.

Трымаю лёс, як амфару ў руках,

Разглядваю з усмешкаю і сумам.

Што там, на дне? Дапіць ці пачакаць?

А голас глухне ў малітоўным тлуме.

Трымаю лёс, як амфару ў руках,

Разглядваю з усмешкаю і сумам.

Нарэшце ўсё ж знайшла выйсце, зразумела: трэба нешта мяняць, нельга хаваць сябе зажыва. Вось і наважылася паехаць вучыцца ў Маскву, тады і паклікала яго з сабою.

Ён не адказаў на яе ліст. Яна зразумела, што яму ейная прапанова не спатрэбілася і больш не турбавала, нічым не нагадвала пра сябе. Толькі калі ў ліпені атрымала паведамленне, што залічана на курсы, паслала Касьяну паштоўку, павіншавала з днём нараджэння і паведаміла, што едзе вучыцца. Дзіва дзіўнае — атрымала адказ.

«Дзень добры, Сонейка!

Атрымаў тваю паштоўку. Яна такая шчымлівая і сонечная і адпавядае майму настрою. Дзякуй!

Зайздрошчу табе, цэласнасці тваёй натуры. Змагла вырвацца з такога цёплага балота паўсядзённасці, працуеш, спеліш душу, імкнешся да мэты. А ў мяне не атрымліваецца так, за два гады нашкрабаў адзін вершык — вось і ўвесь набытак.

Самотніка чакала кара Наканавання

Быць толькі сведкам

І рабом свайго маўчання.

Нядаўна сустракаўся з сябрамі, трохі мы перабралі за сталом, палезла з нас брыдота. А раней мы так добра разумелі адно аднаго. Мяняецца час і мяняе нас. Вось такая «геніяльная» выснова. Зазвычай я не п’ю, а тут як з ланцуга сарваўся. Цяпер разумею, што ўсё можна было зрабіць па-іншаму, але, мусіць, планіда ўжо такая. Не так даўно мне трапілася на вочы цытата, здаецца, Канфуцыя: «Усё будзе так, як будзе, нават, калі будзе не так». Бачыш, цягне мяне на філасофію, можа, у гэтым вінаватая твая паштоўка, бо сяджу і пішу гэты ліст, гледзячы на яе. Згадваю Вязынку, Бабруйск, Бярэзіну і цябе над ёю... Даруй асталопу. Плёну табе. Да пабачэння».

Гэты ягоны ліст быццам абяцаў працяг адносін, таму і думала Ада пра Касьяна ў Маскве, хоць і забараняла, адгаворвала сябе, але не здолела перасіліць парыванне. Напісала яму ліст да запатрабавання, расказала пра першыя дні вучобы, паведаміла адрас і тэлефоны, па якіх яе можна адшукаць. Спадзявалася, раптам знойдзе магчымасць і прыедзе да яе ў Маскву хоць на дзень. Якое гэта было б шчасце — пахадзіць па горадзе, пагутарыць, наслухацца і нагледзецца на яго! На ўсялякі выпадак праз тыдні два яшчэ і патэлефанавала яму, папярэдзіла, што ліст чакае яго на пошце, але тады нехта быў дома з ягоных сямейнікаў, таму размаўляць доўга не маглі. Ён запісаў адрас і нумары тэлефонаў і развітаўся. Ада засталася чакаць.

Цяпер, перабіраючы ў памяці згадкі, яна з цеплынёю думала пра той час, бо нічога больш светлага і прыгожага не было ў яе жыцці. Безумоўна, першае пачуццё закаханасці яна зведала яшчэ ў школе, але гэта было дзіцячае захапленне, калі з хлопчыкам, які ёй падабаўся, яна нават не адважвалася загаварыць.

Ахопленая успамінамі, Ада доўга не магла заснуць, не ўдавалася спыніць плынь думак, нешта спрабавала рыфмаваць, але бачыла, што атрымліваецца лухта, і пакінула гэты занятак. Варта было ёй задрамаць, як нехта зноў пачаў малаціць у дзверы. «Якому дурню не спіцца? — злосна буркнула сабе, але адчыняць дзверы і не падумала. — Гэта ж якім трэба быць баязліўцам, каб ноччу ўпотай грукаць да жанчыны?.. »

7

Эма не адразу, а праз некалькі тыдняў прынесла дзве свае празаічныя кніжкі і, аддаючы Адзе, сказала:

— Вось мой скарб!

— Выдатна. Дзякую. Буду па вечарах чытаць.

Ада пагартала кніжкі, паглядзела выхадныя дадзеныя, усё выдавалася ў Свярдлоўску.

— Ты там доўга жыла?

— Так, даволі доўга, ажно надакучыла.

— Безумоўна, у Маскве выдацца лягчэй і наогул.

— Цяпер аднолькавы скрозь заняпад, галоўнае, каб душа была бадзёрая, а гэта, на жаль, далёка не заўсёды ўдаецца.

Перад пачаткам заняткаў, калі ў аўдыторыі сабраліся ўсе курсанты, Ада, якой абрыдлі начныя грукі ў дзверы, выйшла да стала і сказала:

— Калегі, я прашу вас не грукаць у мае дзверы па начах. Не ведаю, хто гэта робіць, але згадзіцеся, што непрыстойна будзіць жанчыну без прычыны. Калі вам нешта трэба са мною абмеркаваць, калі ласка, звяртайцеся не ў такі позні час. Прашу вас не рабіць так. Нечаканы стук не проста будзіць мяне, а палохае.

— Мне таксама грукаюць, — сказала францужанка Наталі.

— Так, так, — пацвердзіла югаслаўка Мірыям.

— Бачыце, я не адна ахвяра гэтага хуліганства. Майце сумленне і гонар, паводзьце сябе прыстойна. Калі я аднойчы не палянуюся падняцца, каб адчыніць дзверы, ды пабачу таго героя, дык у той жа дзень напішу скаргі ва ўсе інстанцыі, тады, думаю, яму мала не падасца.

Ніхто з хлопцаў нічога не адказаў і не запярэчыў. Маўчалі, быццам не маюць да гэтага ніякага дачынення. Ада вярнулася да свайго стала і села на месца.

Неяк Наіна Андрыянаўна сказала Адзе:

— У мяне для цябе дзве навіны і абедзве добрыя, — і зрабіла паўзу.

Ада наструнілася, падумала ўсхвалявана, мо Лятаўчык тэлефанаваў і папрасіла:

— Кажыце хутчэй, памру ад цікаўнасці.

— У суботу едзем на экскурсію ў Ясную Паляну ўсёй групай.

— Выдатна! А што яшчэ?

— Тут цябе зямляк шукаў.

— Які зямляк? — насцярожылася Ада, зноў думаючы пра Касьяна.

— Хлопец-завочнік з Мінска, ён і называў сваё прозвішча, ды я забылася.

— Што яму трэба?

— Не ведаю, проста пабачыцца па-зямляцку. Ён жыве ў інтэрнаце літінстытута, рыхтуйся сустракаць госця.

Сапраўды, увечары нехта пагрукаў у дзверы. Ада адчыніла і ўбачыла невялічкага чарнявага кудлатага хлопца з гітарай, які павітаўся і спытаў:

— Дзе ты прападала? Цэлы дзень цябе шукаў.

— Хіба мы раней сустракаліся? — здзівілася Ада.

— Я — Мікола Патапеня з вёскі Марудава. Ты ж мне лісты пісала, кансультавала наконт вершаў.

Ада здагадалася, гэта быў адзін з пачаткоўцаў, вершы якога яна друкавала на літаратурных старонках раёнкі, а часам пасылала яму лісты і раіла, што і як паправіць, каб дацягнуць твор да пэўнага ўзроўню.

— Ну, заходзь, зямляк, расказвай навіны.

Хлопец прайшоў да стала, паставіў гітару, сеў па-гаспадарску зручна і паведаміў:

— Усё выдатна! Удалося вырвацца з вёскі, развітацца з ветэрынарствам. Ажаніўся з мінчанкаю, Міланаю завуць. Жыву пакуль з цешчаю, але, на шчасце, яна амаль увесь час на лецішчы пасецца. Паступіў у літінстытут, прыехаў на ўстаноўчую сесію. Дазнаўся, што і ты тут, вырашыў наведаць.

— Добра, будзем піць гарбату. Я на кухню на колькі хвілін, ты не сумуй.

Ада ўскіпяціла чайнік, заварыла гарбату, зрабіла бутэрброды, паставіла

варэнне, цукар, печыва, наліла ў кубкі вару, запрасіла:

— Частуйся, калі ласка, і расказвай, што там у Мінску?

— Нічога асаблівага, тое, што і ў Маскве: чэргі, талоны, дэфіцыт.

— Што пішаш?

— Вершы пакуль, але ёсць задумы і на прозу. Хочаш, раскажу сюжэт, толькі ты не ўздумай красці.

— Бог з табою, нашто мне твой сюжэт? Дам табе параду: ніколі не расказвай пра тое, пра што збіраешся пісаць. Выгаварышся — і стане табе нецікава.

— Можа і так, — пагадзіўся хлопец.

— Але ты і жук! Адзіны раз прапусціла заняткі, дык ты тут жа прыйшоў мяне шукаць! І да каго? Да загадчыцы навучальнай часткі!

— Прабач, я не ведаў, што ты загуляла. Вельмі хацелася пабачыцца. Можа, я табе паспяваю, каб віну загладзіць?

— Паспявай, калі маеш жаданне.

Хлопец узяў у рукі гітару, пашчыпаў струны і сказаў:

— Словы і музыка мае.

— Выдатна. Ты і нотную грамату ведаеш?

— Нашто яна мне? Мелодыю трымаю ў галаве. Бо кожны верш мае сваю мелодыю, ці не заўважала?

Ён зацягнуў сіплаватым голасам нешта невыразнае, трэнькаў па струнах аднастайна. Хіба мог ён параўнацца з Касьянам, у якога гітара ў руках быццам ажывала і выцінала дзівосныя гукі, а сам музыка так рухаўся па сцэне, нібы спраўляў нейкі таямнічы абрад. Ада ўзіралася ў смуглявы твар госця, чорныя вузкія вочы пад калматай чупрынай і думала: «Мала ў ягонай знешнасці славянскага, хіба толькі мова. Найхутчэй атрымалі ягоныя продкі генетычную спадчыну ад качэўнікаў обраў, якія некалі межавалі са славянамі ды збыткавалі з іх. На зіму сяліліся ў сем’ях славян, сілком бралі сабе іхніх жонак і дзяўчат, а пасля з’язджалі, а чарнявыя нашчадкі заставаліся ў славянскім асяродку».

— Мікола, скуль ты родам? — спытала яна.

— З Палесся, — не без гонару адказаў ён, — на Бабруйшчыну мяне накіравалі працаваць ветэрынарам пасля тэхнікума.

— Там, дзе рэчка Обраўка, вёска Обрава ды горад Кобрын — твая радзіма?

— Не, я з-пад Століна.

— Гэта неістотна. Галоўнае, што душа ў цябе беларуская і спяваеш панашаму.

— Ведаеш, я хоць вясковы, у беларускай школе вучыўся, але выветрыліся ўсе веды, пакуль служыў у войску, цяпер даганяю са слоўнікам.

Мікола праспяваў яшчэ колькі песень сваіх і чужых і нарэшце сказаў:

— Мне ў цябе падабаецца. Бадай, заначую.

— Табе няма дзе спаць? — здзівілася Ада, а сама падумала: «Вось калі ў ім обр прачнуўся».

— Ёсць ложак, але аднаму сумна, хацеў бы з табою...

— У цябе ёсць жонка для гэтае справы, — засмяялася Ада.

— Яна дома, а тут не лішняе каля добрай жанчыны пагрэцца.

— Бачу: у цябе на шыі крыжык матляецца.

— Я шчыры вернік праваслаўны.

— Дык чаго ж ты мяне на грэх штурхаеш?

— Які там грэх! Бог сказаў: кахайцеся і размнажайцеся!

— Мне твая задума не падабаецца, ідзі ты, хлопец, па-добраму туды, скуль прыйшоў.

— Слухай, чаму няма гармоніі ў свеце? — спытаў ён. — Чаму я хачу, а ты не?

— А таму, што ты, шчыры праваслаўны вернік, можаш сабе дазволіць саграшыць, потым пакаешся і зноў будзеш рабіць тое самае. А я не хрышчоная, мне нельга грашыць, бо няма перад кім каяцца, толькі перад сабою, а гэта значна цяжэй і страшней, чым перад Богам. Павер мне. Уласнымі згрызотамі можна сябе да смерці давесці.

— Дык ты мо і ў Хрыста не верыш?

— Якая табе розніца, у што я веру?

— Хрыстос быў, навукова даказана!

— Ці мала што, Мікола, было. Мо і ты яшчэ святым угоднікам станеш. Зрэшты, ні даказаць, ні абвергнуць існаванне Бога немагчыма. Кожнаму чалавеку патрэбен хаця б уяўны абаронца. А з другога боку, калі нейкая вышэйшая сіла існуе, дык выглядае яна далёка не так, як уяўлялі сабе мастакі — з барадою ды вусамі. Людзі стварылі сваіх багоў падобнымі да сябе, а не наадварот. Разумееш?

— Калі жанчына пачынае філасофстваваць, мне робіцца сумна, бо як ветэрынар я добра ведаю яе сапраўднае прызначэнне. Пайду лепш да дзяўчат на свой пяты паверх, — расчаравана сказаў Патапеня, падхапіў гітару і падаўся з пакоя.

Ада з палёгкаю ўздыхнула і падумала: «Вось яшчэ адзін рыхтуецца ў інжынеры чалавечых душ. Усе мы толькі блудзім ды блукаем на гэтым свеце, не бачым сваёй дарогі, прызначэння, не разумеем уласнага шчасця. Не навучаныя. Нешта важнае страчана ў нашым соцыуме: традыцыі, добры прыклад сям’і, што павінна жыць у вяках. А яно, тое галоўнае, рушылася і гублялася з пакалення ў пакаленне з моваю, самабытнай культурай, з рамёствамі ды фальклорам. Навошта я падцягвала і друкавала вершы гэтага Патапені? Нічога людскага, мабыць, з яго не атрымаецца. Хаця, хто тут з нас без заганаў? У кожнага свой шлях, свае памылкі і згрызоты. У мяне таксама гэтага дабра хапае. Усе мы збеглі ў Маскву ад нейкіх жыццёвых нягод. Бежанцы ад саміх сябе...»

8

Ада ўзяла пішучую машынку напракат, падрыхтавала тэксты падрадкоўнікаў і прынесла іх на заняткі секцыі паэзіі, якая налічвала дзесяць чалавек. Перад званком вырашыла раздаць вершы аднакурснікам. Армянін Ара і кіргіз Кажагільды грэбліва адвярнуліся.

— Мы жаночых вершаў не чытаем, — буркнуў Ара.

— А я вашы з задавальненнем пачытаю, калі дойдзе чарга, ды і разбяру дэталёва, — адказала Ада з іранічнай усмешкай. — Я гэта ўмею рабіць, шмат гадоў кіравала літаб’яднаннем.

Гэтыя два хлопцы выклікалі ў яе адмоўныя эмоцыі з першых дзён сумеснага навучання. Аднойчы прыземісты Кажагільды падымаўся з Адаю ліфтам. Кіргіз уважліва паглядзеў на жанчыну і сказаў:

— Я згубіў ключ ад пакоя, можна ў цябе пераначаваць?

— Нельга, у кіргізаў мужчыны на жаночай палавіне не начуюць, — з’едліва адказала яна.

— Я думаў, ты мне паспачуваеш.

— Тут, акрамя мяне, жывуць яшчэ трыццаць мужчын, думаю, яны з радасцю дапамогуць, — адказала Ада і выйшла з ліфта, абурана думаючы: «Трэба такую лухту прыдумаць, ключ ён згубіў!»

Ара жыў злева ад Адзінага пакоя. Быў ён высокі, з чорнай кучараваю галавой і арліным носам, насупленымі зламанымі бровамі, з-пад якіх пазіралі халодныя непрыемныя вочы. З яго пакоя часта чуліся крыкі і спевы ледзь не да світання, што не давала магчымасці заснуць. З-за гэтага Ада злавала на яго.

Празвінеў званок — у клас увайшлі знакаміты паэт Максім Сераброў і крытык Алег Махонькін, якія вялі паэтычны семінар. Сераброў быў даволі высокі, з хваравіта шэрым тварам, разумнымі вачамі, маўклівы, калі разбіралі вершы, устаўляў час ад часу слова, усю асноўную нагрузку браў на сябе дробны, са зморшчаным тварам Махонькін, які вельмі ўважліва ставіўся да кожнага твора, не прапускаў ні аднаго ўдалага радка, а калі бачыў лухту, дык без жалю бэсціў.

У той дзень разбіралі творы ленінградскага паэта Сяргея Шастова. Нешта не спадабалася Махонькіну ў той падборцы, і ён сказаў пра гэта аўтару. Шастоў набычыўся, не прымаючы ніякай крытыкі, стаў даводзіць, што ў Ленінградзе існуе свая паэтычная школа, а ён з’яўляецца яе вучнем.

— Мёртвыя вучні мёртвых паэтаў, — не вытрымаў Сераброў, у якога была ўласная думка пра творчасць некаторых леніградскіх лірыкаў.

Шастоў страшэнна раззлаваўся, бо зняважылі не толькі яго, але ягоных настаўнікаў, схапіў свае рэчы і падаўся з аўдыторыі. Усталявалася гнятлівая цішыня. Агнія Дымава, па-жаночы адчуваючы віну за ўсіх, сказала:

— Што вы, мужчыны, ваюеце? Хопіць у літаратуры месца ўсім: геніям і графаманам. Вось у мяне бяда. З мужам развялася, а без мужчыны жыць не магу. Быццам палавіну мяне адрэзалі, і я хаджу, трымаючы рукамі вантробы, баюся, што яны вось-вось вываляцца. Масква поўная людзей, а роднай душы не знайсці. Скажыце мне, цудоўны паэт Максім Паўлавіч Сераброў, як вырашыць маю праблему? Вы ж разумны чалавек, пішаце геніяльныя вершы, якія не толькі вас, але і ўсіх нас, мададзейшых, перажывуць.

Агнія скардзілася на жаночую долю, ледзь не плакала. Адзе было няёмка слухаць яе, бо сама ніколі не адважылася б раскрыцца гэтак перад чужымі людзьмі, каб вызваліцца ад уласнага болю. Агнія магла. У яе была іншая ментальнасць, якая дазваляла ёй выглядаць слабой і нават бездапаможнай у гэтым мужчынскім асяроддзі. Сярод паэтаў налічвалася толькі тры жанчыны.

На гэтай слязлівай і маркотнай ноце скончыўся чарговы паэтычны семінар. Усе разышліся. Ада вярталася дамоў з сібірачкай Тоняй Сурковай, ішлі да станцыі метро, разгаварыліся.

— Як там у вас у Сібіры?

— Прыемнага мала. Часам холадна, часам голадна. Не хочацца туды вяртацца. Сын даслужвае апошні год у войску, таксама турбота, трэба яго неяк тут уладкаваць. Што ён адзін без мяне будзе рабіць?

— Было ж там нешта добрае. Столькі песень Пахмутава напісала пра той край.

— Было. Аднойчы на цеплаходзе ехала па Енісеі, мне далі паруліць! Уражанняў хопіць на ўсё жыццё. Нездарма мужчыны так рвуцца да ўлады.

— Я некалі таксама хацела ехаць па камсамольскай пуцёўцы ў Сібір, ды маці не пусціла. У яе быў нейкі свой адмоўны досвед на гэты конт, — заўважыла Ада.

— Ат! — махнула тая рукой Тоня. — Усялякае бывае... Такая ў нас рамантыка! Ад яе ажно верне.

— Тонечка, можа, зойдзем у «Елісееўскі»? — сказала Ада. — У мяне нічога няма на вячэру.

— Пайшлі.

Жанчыны мінулі помнік Пушкіну і пашыбавалі ў гастраном. Ён стаяў насупраць, зусім побач, і вельмі падабаўся Адзе. Размяшчаўся ў шыкоўным будынку з высачэзнаю столлю, аздоблены ляпнінай з пазалотаю. У прасторнай зале заўсёды мелася ў наяўнасці і ў дастатку харчоў, у той час, як у другарадных гастраномах найчасцей свяціліся пустыя халадзільнікі. Увайшлі ў сярэдзіну памяшкання, агледзеліся. Па каўбасу стаялі тры чаргі.

— Давай станем у розныя, мо якая хутчэй будзе рухацца, — прапанавала Ада.

— Нешта не хочацца ў чарзе марнавацца, мо якой рыбы купіць?

— Дык і па рыбу таксама чарга.

Жанчыны разышліся, сталі ў розныя чэргі. Яны купілі сыравяленай каўбасы, каб магла паляжаць без халадзільніка колькі дзён, узялі хлеба і малака ды накіраваліся ў інтэрнат.

— Тоня, а дзе твой муж? — спытала Ада.

— Чорт яго ведае, мо ў Ізраіль з’ехаў. Ён быў яўрэй. А як тваё сямейнае жыццё склалася?

— Звычайна, толькі дзяцей яшчэ не завяла, такая вось бясплодная смакоўніца.

— Ты яшчэ маладая, у цябе ўсё наперадзе. Колькі табе?

— Трыццаць.

— А мне ўжо за сорак. Іншы раз адчуваю сябе перастаркам...

— Што ты, Тонечка, ты вельмі добра выглядаеш.

— Стараюся...

Размаўляючы, яны непрыкметна даехалі да інтэрната, дзе іх сустрэла вахцёрка-армянка сярэдняга веку, захутаная ў шэрую пуховую хустку.

— Замерзлі, Марыета Арамаўна? — спытала Тоня.

— Так, цяжка пераношу пахаладанні.

— Тут столькі хлопцаў бегае, можна пагрэцца.

— Вой, дзяўчаты, я ўжо і майткі лянуюся зняць, а вы кажаце. Для мяне ўсё лепшае мінула. Даседжу тут адзін год да пенсіі ды і падамся ў вырай на поўдзень.

Ада зірнула на палічку, дзе паштальёнка пакідала лісты для насельнікаў інтэрната. Ад Касьяна па-ранейшаму нічога не было. Яна з сумам падумала: «Крыніца Лятаўчыкавага кахання перасохла, а мо і не было зусім нічога, толькі гульня, пісаў жа ён у лісце, што душа ягоная заснула, а мо і не прачыналася».

Ада развіталася з Тоняю і накіравалася ў свой пакой.

У пакоі было холадна. Ацяплення яшчэ не ўключалі. Аду, як і вахцёркуармянку, таксама даймалі раннія маскоўскія халады. Яна падумала, што трэба купіць нейкі абагравальнік ці хоць гумаваю грэлку, каб класці ў пасцель пад ногі.

Ада папіла гарбату пад ціхі гоман радыёпрыёмніка, прыслухалася і са здзіўленнем пачула, што інтэрв’ю бралі ў прафесара, кандыдата мастацтвазнаўства, пісьменніцы Молевай Ніны Міхайлаўны, той самай, у якую ў час вучобы быў закаханы Уладзімір Караткевіч. Слынны навуковец апавядала пра расійскіх мастакоў-авангардыстаў, аб’яднаных вакол студыі «Новая рэальнасць». Ада ўважліва ўслухоўвалася ў голас жанчыны і думала: «У рамане Караткевіча жанчына, якую пакутна кахае беларускі пісьменнік, памерла ад аперацыі на сэрца. Закаханы герой павёз сваю каханую-нябожчыцу, каб пахаваць у Беларусі. Не мог пакінуць яе ў Маскве, хоць мёртвую забраў з сабою. Такая сумная гісторыя... »

9

Група на чале з Наінай Андрыянаўнай раніцай выехала ў Ясную Паляну. Эма адмовілася ад экскурсіі, казала, што шмат разоў была там з мужам. Ада сядзела адна ля акна і азірала наваколле, якое мільгала за вокнамі. У аўтобусе было шумна, асабліва ззаду, дзе рэй вёў Гоша Строма. Хлопцы гулялі ў карты, часта спрачаліся, нешта выкрыквалі незразумелае, казалі, што карыстаюцца «блатной феняй».

Краявіды былі вельмі падобныя да беларускіх: лясы, палі, часам маляўнічыя ўзгоркі, як пад Мінскам. У нейкім невялічкім гарадку спыніліся ля кафэ паабедаць. Там Ада ўпершыню ў жыцці пакаштавала медавуху, напой ёй вельмі спадабаўся. Закусіла славутым тульскім пернікам, таксама вельмі смачным.

Аўтобус пакаціў далей. Зноў мільгалі палі, лясы у восеньскай красе, селішчы, і раптам нехта выгукнуў:

— Ясная Паляна!

Ада і сама ўжо ўбачыла шыльду на ўзбочыне і ўзрадавалася, што нарэшце яны прыехалі, куды імкнула яе душа. За вокнамі замільгалі вясковыя хаты, мусіць, тут жылі нашчадкі тых прыгонных сялян, якія належалі графу Льву Мікалаевічу Талстому. Аўтобус спыніўся на шырокай пляцоўцы, разлічанай на вялікі паток турыстаў. Але на гэты раз тут нікога не было. Мабыць, перабудова адбіла ў людзей ахвоту да падарожжаў.

Хлопцы і дзяўчаты высыпалі з аўтобуса, мінулі браму з дзвюх белых вежаў, накрытых зялёнаю бляхай, пайшлі па бярозавай алеі міма вялікага саду, дзе людзі абіралі жаўтаватыя сакавітыя антонаўкі і складвалі ў драўляныя скрынкі. З-за дрэваў ужо віднеўся зялёны дах белага будынка, таго самага, у якім некалі жыў Талстой з вялікай сям’ёй і слугамі. Ада набліжалася да дома пісьменніка, і хваляванне ўсё больш ахоплівала яе. Яна міжвольна спытала сама ў сябе: «А калі б знакаміты пісьменнік жыў не тут, а ў іншай мясцовасці, якія былі б ягоныя кнігі? Ці ўплывае месцажыхарства на творчасць? Безумоўна, уплывае. Таму што самая нязначная з’ява можа стаць фактам паэзіі ці празаічнай замалёўкі. Але трэба, каб тая ці іншая падзея закранула душу, неяк адбілася ў свядомасці, сфармавалася ў пачуццё і выявілася думкай, якую можна было б запісаць на паперы».

Пакуль Наіна Андрыянаўна хадзіла ў адміністрацыю і дамаўлялася, каб курсантам дазволілі прайсціся па пакоях, яе выхаванцы некалькі разоў абышлі вакол двухпавярховага будынка, прыглядаючыся да дэталяў даху, падваконняў, аздобы сцен, адкрытай веранды з ажурнай агароджаю і вельмі простага ганку. Усярэдзіне жытло графа Талстога таксама выглядала даволі бедна. Простыя посцілкі на ложках, звычайныя шторы, старая і сцёртая падлога, белы абрус на абедзенным стале. Ада разумела, што гэтыя сціплыя рэчы тым і каштоўныя, што да іх дакраналіся рукі вялікага пісьменніка. Столькі часу і падзей мінула: рэвалюцыя, дзве вайны, нават Чарнобыль не абмінуў гэтыя мясціны, а жытло працягвае існаваць...

Экскурсавод вельмі будзённа правяла кароткую экскурсію, спынілася на асобных датах і падзеях жыцця вялікага пісьменніка, пра якія прысутныя добра ведалі і самі са школьных ды ўніверсітэцкіх праграм. Нараджэнне, страта маці, вучоба ва ўніверсітэце, служба ў войску на Каўказе, удзел у Крымскай вайне, вандроўка па Еўропе пасля адстаўкі, жаніцьба, педагагічная дзейнасць, творчасць. Вось так, жыццё вялікага чалавека можна змясціць у некалькі энцыклапедычных радкоў, толькі ніхто не ведае, што ён адчуваў, як успрымаў жыццё, як рэагаваў на тыя ці іншыя падзеі. Пра гэта можна меркаваць толькі па творах і артыкулах. А рэакцыя ў Талстога на падзеі ў Расіі была заўсёды бурная, на жаль, адна асоба не можа павярнуць кола гісторыі ў пэўны бок без дапамогі войска, без хіжасці і хітрасці. На такія заганныя метады Талстой не быў здатны, ён заставаўся пісьменнікам, які назіраў і вывучаў жыццё, рабіў высновы з надзеяю, што яны спатрэбяцца грамадству. У канцы аповеду экскурсавод дазволіла задаць пытанні.

— Скажыце, калі ласка, чаму Леў Мікалаевіч, пражыўшы жыццё з Соф’яй Андрэеўнай, раптам ва ўсім расчараваўся і пайшоў з дома? — спытала Ада.

— Думаю, крызіс сталага ўзросту. Здарылася так, што пад канец жыцця яны разышліся ў поглядах, жылі побач, але паасобку. Гэта, мусіць, вельмі прыгнятала Льва Мікалаевіча. Не магу сказаць, што перажываў Талстой у той час, пра гэта лепш было б спытаць у яго. Зараз мы пойдзем на магілу, можа, там зразумееце нешта з таго, што пакуль застаецца для нас таямніцай.

Экскурсанты даўгавата ішлі па зялёнай, чамусьці не кранутай восенню дарожцы сярод прысад, мо з-за таго, што тут было ўдосталь вільгаці, якою перанасычалася паветра. Нарэшце спыніліся на зялёнай палянцы з сакавітай травой, пасярод якой неяк наўскасяк, мабыць, зарыентаваная на захад-усход знаходзілася магіла без аніякага помніка, даволі вялікая, зялёная ад травы. За ёю цягнуўся яр і вялікі стары лес. Такое ціхае месца выбраў сабе вялікі пісьменнік для вечнага спачыну, а для вечнай славы ён шмат працаваў на працягу ўсяго жыцця.

Хлопцы і дзяўчаты моўчкі стаялі вакол магілы. Наіна Андрыянаўна ўсклала загадзя падрыхтаваныя кветкі на тое месца, дзе маглі быць грудзі нябожчыка. Ніхто не спяшаўся, хацелася стаяць тут як мага даўжэй, удыхаць гэтае паветра, каб панесці ўспаміны з сабою. Экскурсавод расказала пра чароўную «зялёную палачку», у якую не толькі ў маленстве, але і пасля, у сталым узросце, верыў Леў Мікалаевіч. Недзе яна тут закапаная на ўскрайку яра. Калі б яе ўдалося знайсці, усе людзі зажылі б шчасліва. Пакуль яе ніхто не знайшоў. Хаця Леў Мікалаевіч ўсё ж адкрыў формулу шчасця: усе шчаслівыя перажываюць шчасце аднолькава, а няшчасце ў кожнага сваё. Экскурсавод завяршыла аповед і павяла прысутных да аўтобуса.

Адзе хацелася яшчэ раз увайсці ў дом, разгледзець самой усе рэчы і дэталі, бо тады за натоўпам аднакурснікаў не ўсё ўбачыла, але туды вярнуцца не дазволілі. Экскурсанты зрабілі некалькі фотаздымкаў і накіраваліся ў бярозавую алею да брамы з белымі вежамі.

Аўтобус рушыў у зваротны шлях. Ада глядзела ў акно і думала, што яна з Мечыславам таксама ўвесь час жыла разам, але паасобку. Кожны быў заняты сабою і сваімі справамі. Ён цэлымі днямі працаваў у школе, выкладаў фізкультуру, вёў секцыі баскетбола і валейбола, вазіў дзяцей на спаборніцтвы. Яна служыла ў газеце, гойсала па раёне, вучылася завочна, прасіджвала ў бібліятэцы, рыхтуючы курсавыя работы. Даходзіла да таго, што ім проста не было пра што гаварыць. Калі здаралася так, што заставаліся сам-насам, уключалі тэлевізар ці проста чыталі газеты. Калі яна пісала вершы, ён з пагардай паглядваў на яе занятак і казаў:

— Кніжак напісана столькі, што іх хопіць на тысячу гадоў наперад.

Ада пярэчыла яму:

— Кожны пісьменнік укладвае ў твор інфармацыю пра свой час. Гэта вельмі важна не толькі ў мастацкім, але ў сацыяльным і гістарычным плане. Наступныя пакаленні павінны ведаць вопыт папярэднікаў, іхнія памкненні, надзеі, мары, каб лепш арыентавацца ў прасторы і часе. Мінулае — гэта падмурак будучыні.

— Тысячагоддзі мінаюць, а чалавек застаецца тым жа: хіжым, агрэсіўным, сквапным. У жыцці, як у спорце, без агрэсіі і волі перамогу не атрымаеш.

— Жыццё нельга ператвараць у спаборніцтва, таму што прырода надзяляе людзей рознымі здольнасцямі. Гэта мужчынскі падыход: прыйшоў, пабачыў, перамог.

— У жанчын падыход процілеглы, — засмяяўся Мечыслаў. — Яны толькі і глядзяць, куды пайсці, куды падацца, каго любіць, каму аддацца.

— Не блазнуй! — злавала Ада. — Не хачу з табой сварыцца, але калі працягваць спрэчку, дык усё ж людзі далёка сіганулі ад жорсткасці і дзікасці, ты мусіш гэта прызнаць. І скончым на гэтым.

Яны змаўкалі. Але заставалася ў памяці раздражненне, незадаволенасць і ўзнікала пытанне: «Чаму я павінна жыць побач з гэтым чужым чалавекам? Толькі таму, што трэба быць замужам?» Тры гады таму ў яе жыцці з’явіўся Касьян, і раптам усё змянілася. Яна ўпершыню спасцігла, што азначае належаць чалавеку, якога кахаеш. Тады перастала сварыцца з мужам, ён жыў побач, але яна не заўважала яго. Яна варыла абеды, прыбірала кватэру, мыла бялізну, а думкамі і душой была са сваім Лятаўчыкам, незалежна ад таго, ці адгукаўся ён званкамі і лістамі, ці маўчаў па паўгода. Яна была ва ўладзе кахання, толькі яму падпарадкоўвалася, пісала шмат вершаў, друкавала іх у сваёй газеце, а найчасцей у мінскіх выданнях.

Цяпер, вяртаючыся памяццю ў тыя дні, яна ўжо шкадавала пра той час, змарнаваны побач з мужам. Нядаўна маці прыслала ліст і напісала, што заходзіў Мечыслаў, цікавіўся, як Адзе жывецца ў Маскве. Мабыць, ён яшчэ хацеў наладзіць адносіны, а яна менавіта зараз цвёрда вырашыла для сябе, што больш не будзе рабіць ранейшых памылак. Безумоўна, Касьян не пакіне сям’ю, але яна будзе кахаць яго, пакуль гэтае пачуццё не згасне ў сэрцы, мо і да смерці. Прынамсі, была перакананая, што замуж трэба выходзіць толькі па вялікім каханні, тады не будзе шкада ні часу, ні жыцця, якое аддаеш каханай асобе. Калі нешта не складзецца, значыць, выйшла памылка, нехта кахаў недастаткова, нехта гуляў у каханне.

Зрэшты, вялікае шчасце пакахаць выпадае, можа, раз у жыцці, ну, ад сілы — два ці тры. Астатнія мімалётныя захапленні існуць толькі да першых расчараванняў. Чалавек, які па-сапраўднаму не кахае, не можа дараваць іншай асобе ніякіх недахопаў і слабасцей. Тады ўсё імгненна развальваецца, быццам замак, пабудаваны на пяску. Вунь Соф’я Андрэеўна і Леў Мікалаевіч былі першапачаткова з’яднаныя ўзаемнымі пачуццямі, потым сям’ёю, творчасцю, аднак настаў час, калі яны пачалі жыць кожны для сябе. Такі мілы эгаізм, які прывёў да краху. Бо каханне трэба карміць і даглядаць, як далікатную кветку, інакш яна завяне, засохне і памрэ...

— Што ты, Ада, так задумалася? — спытаў нечы голас.

Яна ад нечаканасці ажно здрыганулася, узняла галаву і ўбачыла, што над яе сядзеннем схіліўся Сеня Хмурноў.

— Проста еду. А што?

— Нічога. Можна да цябе зайсці ўвечары на гарбату?

— Заходзь, калі ёсць такое жаданне, — адказала Ада без энтузіязму.

— Дзякуй, хоць і бачу, што не надта я жаданы госць.

Ад Сені патыхала півам. Ада зразумела, што ён п’янаваты, таму і набраўся смеласці падысці з такой прапановаю.

— Не звяртай увагі на маю інтанацыю, я трохі стамілася. Заходзь, раскажаш пра сябе, ведаеш, я трохі пішу прозу. Мне цікавыя розныя жыццёвыя калізіі.

— Калі стамілася, дык сёння не прыйду...

— Дзякую за разуменне.

З першых дзён Ада звыкла трымацца самадастаткова, у госці ні да каго не хадзіла і да сябе не запрашала, тым больш, што часу вольнага не мела. А сёння дык менш за ўсё яна хацела б піць гарбату з Сенем, добра, што ён гэта зразумеў. Праніклівы аказаўся чалавек, таму можна зрабіць выснову, што здольны да рэфлексіі, аналізу і творчай працы, толькі любоў да піва і віна можа знішчыць гэтыя цудоўныя якасці.

10

Ада выйшла з падземнага перахода і адчула, што нехта падхапіў яе пад локаць. Азірнулася і ўбачыла незнаёмага мужчыну.

— Вы вельмі сімпатычная, давайце здыму вас з Ельцыным і Г арбачовым. Бясплатна, проста для рэкламы, — папрасіў ён.

Ада зразумела, пра што просіць незнаёмец. Гэта быў фатограф, які працаваў на вуліцы, побач стаяў на трынозе фотаапарат. Фотаздымкі Ельцына і Гарбачова у натуральны рост былі акуратна выразаныя, наклееныя на фанеру і замацаваныя на падстаўцы. Абодва лідары красаваліся, як жывыя.

— Здымацца з гэтымі старымі не хачу, — засмяялася Ада. — Вы б кагонебудзь маладога ды сімпатычнага тут паставілі.

— Прабачце, хацеў зрабіць вам прыемнае. У вас нейкія вочы неспакойныя, усхваляваныя і прыгожыя.

— Дзякуй за камплімент. Даруйце, я спяшаюся...

Ада сапраўды хвалявалася, сёння на семінары паэзіі павінны разбіраць яе вершы. Яна не ведала, што і як там пройдзе. Безумоўна, пабойвалася, што будуць крытыкаваць, асабліва армянін з кіргізам. А зрэшты, яны ж яе вершы чытаць адмовіліся, дык і сказаць нічога не здолеюць. Можа, дарма зрабіла, што аддала на разгляд новыя творы, можа, трэба было прапанаваць нешта са старога, што ўжо было надрукавана? Але не, вершы, напісаныя за апошні час, былі ёй асабліва дарагія, таму што ўсе яны прысвячаліся яе Лятаўчыку. Летась ёй далі пуцёўку ў санаторый, што знаходзіўся паблізу Гародні, яна з радасцю ўзяла яе. Хоць было гэта ў пачатку снежня, пара шэрая і непрытульная, але ўсё роўна там было хораша. Корпус, дзе жыла Ада, стаяў на беразе вялікага, яшчэ не замерзлага возера. Да берага зляталіся лебедзі, яна штодня бавіла вольны час з гэтымі вялікімі і прыгожымі птушкамі, карміла іх, размаўла з імі. Патэлефанавала Касьяну. Ён знайшоў магчымасць прыехаць да яе. Гадзіны чатыры яны хадзілі па лесе, размаўлялі, чыталі вершы, цалаваліся. І здавалася, не было раднейшага чалавека, чым ён. Пасля яна правяла яго на аўтобус, усміхалася. Пакуль ён глядзеў у акно, махала на развітанне рукою. Вярталася ў корпус і плакала. Потым пісала вершы пра тое, што адчувала і перажывала. Радкі так натуральна выліваліся на паперу, быцца даўно драмалі ў яе душы, а толькі цяпер прачнуліся і патрабавалі выйсця. У гэтых творах яна сумавала і кахала, чакала і спадзявалася на новую сустрэчу. Думала, што ён знойдзе магчымасць прыехаць яшчэ, але дарэмна, яны больш наогул не бачыліся.

Вярнуўшыся дамоў, напісала яму ліст і паслала некалькі вершаў, але ён на тое пісьмо так і не адказаў, проста па тэлефоне павіншаваў з Новым годам. Зрэдку тэлефанаваў позна ноччу, ведаў, што яна спіць у асобным пакоі, бо звыкла працаваць па начах. Гутарку пачынаў жартам:

— Падсунься трохі, дай побач паляжаць.

— Мой ложак занадта вузкі, — адказвала яна са смехам. — Як жывеш, Лятаўчык?

— Усё добра. Шмат ездзіў па гарадах і весях. У мяне жыццё, як у блазна, трэба публіку весяліць.

— Але ж ты нічога іншага рабіць не хочаш і не можаш.

— Мусіць, так.

— У такім разе табе няма на што крыўдаваць.

Начныя іхнія гаворкі доўжыліся гадзінамі, так што рука стамлялася трымаць трубку. Ён чытаў новыя вершы, часам спяваў новыя песні. Гэта былі хвіліны яе ціхага таемнага шчасця. У роце перасыхала ад хвалявання. І вельмі не хацелася развітвацца, бо невядома калі будзе новая сустрэча ці хоць такая ж вось цёплая размова па тэлефоне.

Ада паднялася на другі паверх, убачыла, што хлопцы-аднакурснікі кураць, у аўдыторыі сядзелі толькі Агнія і Тоня, яны нешта ціха абмяркоўвалі. Ада павіталася і села за свой стол.

— У цябе добрыя вершы, — сказала Агнія.

— Дзякую. Жанчыне жанчыну зразумець лёгка, а што скажуць мужчыны, невядома.

— Што б ні сказалі, ты ж пісаць не кінеш. Кожны сам стварае сваю долю, а паэты ў дадатак яшчэ пішуць вершаваны летапіс жыцця, а ўжо наколькі ў каго хапае таленту — справа іншага кшталту. Некаторым Бог нічога не дасць, дык ён сам возьме. Іншаму пашанцуе атрымаць вялікі талент, а ён яго змарнуе, жыўцом закапае.

— Мужчыны наогул лічаць жанчын людзьмі другога гатунку, дык што нам цяпер і не жыць? — спытала Тоня. — Будзем жыць і пісаць, як Бог на душу пакладзе.

Празвінеў званок. Хлопцы няспешна ўвайшлі ў аўдыторыю і адразу за імі з’явіўся высокі і змрочны, як скала, паэт Сераброў і маларослы крытык Махонькін. Ада наструнілася ў чаканні абмеркавання.

— Хто прачытаў вершы Ады Літвінкі? — спытаў крытык.

Паднялося некалькі рук.

— Нягуста, — адзначыў Сераброў. — Ну, нічога, затое мы прачыталі. Алег Мяфодзьевіч скажа першы сваю думку, а потым я далучуся.

Ад хвалявання ў вушах Ады ўсчаўся такі звон, што яна не разабрала першыя словы, занадта ціха сказаныя Махонькіным. Яна сцішылася, прыслухалася і зразумела, што водгук крытыка станоўчы, ён зачытваў асобныя радкі, адзначаў эмацыянальнасць, жаноцкасць, глыбіню пачуцця. Яна слухала і здзіўлялася, як хораша гэты маленькі чалавек з маршчыністым тварам яе зразумеў, мусіць і сам, маючы нягеглую знешнасць, перажываў закаханасць без спачування і ўзаемнай любасці. Крытык выказваўся занадта доўга, Ада разумела, што не вартая такой увагі.

Потым коратка выказаўся Сераброў, адзначыў вартасці, падкрэсліў, што адразу відно: вершы напісаныя жанчынаю, і гэта добра. Трэба каб сутнасць чалавека свяцілася ў падтэксце.

— Радкі «праз тугу маю бачу ў твар бяду, адвярнуся, як напаткаецца» магла напісаць толькі жанчына, бо мужчына хутчэй за ўсё кінуўся б у бойку. Хаця, безумоўна, і мужчыны розныя бываюць. Іншы не тое, што адвернецца, а кінецца бегчы з усіх ног, — Сераброў упершыню ўсміхнуўся, усмешка ягоная была па-дзіцячы адкрытая і даверлівая. — Карацей кажучы, вершы Ады Літвінкі нас парадавалі. Хто яшчэ хоча выказацца?

Устала Агнія і хораша расказала пра свае жаночыя перажыванні, з якімі пераклікаліся Адзіны вершы. Лірычная гераіня была блізкай яе душы настолькі, быццам аўтарка падслухала яе думкі і выклала на паперу.

Больш ніхто выказвацца не пажадаў. Крытык Махонькін трохі расказаў пра творчасць Аляксандра Блока, чаго патрабавала навучальная праграма. Але Ада не здатная была нешта чуць і ўсведамляць. Яна перажывала хвіліны шчасця, што яе зразумелі, што пішацца ў яе не нейкая рыфмаваная лухта, а ўсё ж вершы. Бо заўсёды сумнявалася ў сваёй творчай працы, а маці і муж пераконвалі, што яна дарэмна марнуе час і паперу.

Увечары да яе прыйшоў Сеня Хмурноў без папярэджання і запрашэння.

— Прабач, што я экспромтам, — пачаў ён. — Мне сказалі, што сёння разбіралі твае вершы. Сераброў з Махонькіным хвалілі. Я прыйшоў папрасіць, каб ты мне іх пачытала.

— Ну, добра, пачытаю. Можа, пад гарбату?

— Гэта было б цудоўна.

Ада разліла вар у кубкі, дадала заваркі.

— Табе паболей? — спытала яна.

— Ага, ты заўважыла, я люблю моцныя напоі.

— Чым ты займаўся да курсаў?

— Працаваў мастаком-афарміцелем у будаўнічым упраўленні. Потым пачаўся развал, не было чаго будаваць. Мяне скарацілі першым. Вось і прыехаў сюды ад нуды.

— Дзеці ў цябе, мусіць, ужо вялікія.

— Дачка ад першага шлюбу скончыла сёлета дзесяцігодку, ад другога — сыну год з паловай.

— Дык ты малады тата! — усміхнулася Ада, сама падумала, што недзе няшчасная жанчына гадуе дзіця і ніякай дапамогі не атрымлівае ад гэтага аматара моцных напояў.

— Так выйшла.

— А з кім твая маладая жонка засталася?

— З цешчаю, цесць нядаўна памёр. Старыя вельмі не хацелі, каб яна ішла за мяне. Бачылі, што нічога вартага я не ўяўляю. А яна закахалася, гэта ўсё і вырашыла.

— А ты кахаеш?

— Не ведаю, у мужчын гэта неяк інакш адбываецца.

Ада прачытала зусім новы верш, напісаны па вяртанні з Яснай Паляны, дзе рэфрэнам ішоў радок «выспелі яблыкі ў садзе графа Талстога». Старалася вымаўляць выразна кожнае слова, здалося, ён зразумеў і сказаў:

— Бач ты, ніхто з нас нічога не напісаў пра тую экскурсію, а ты паспела ўжо. Малайчына! Яшчэ што-небудзь...

Яна прачытала яшчэ адзін верш пра нязвыклую для яе маскоўскую халадэчу, у якім астылы ложак параўноўвала з магілаю.

— Гэта мы вінаватыя, што не сагрэлі цябе, — сказаў Сеня.

— Ды вы і сябе гарэлкаю грэеце, — засмяялася Ада. — Яшчэ гарбаты?

— Налівай, як заварнік вып’ю, тады і пайду, калі зусім з табою не ап’янею. Прыгожая ты, толькі вусны тонкія, прыдаюць твару строгасць. Але гэта ўжо характар такі. Давай я цябе намалюю.

— Не, не трэба! За той малюнак ніколі не разлічуся.

— Ай, Ада, добрая ты жанчына, але сухаватая. Ніякага ў цябе какецтва, гульні... Трэба заняцца тваім выхаваннем.

— Слухай, ішоў бы ты спаць і не тлуміў мне галаву, вольны мастак! Мне таксама хочацца быць незалежнай хаця б тут, на курсах. Я даўно замужам і вельмі стамілася ад празмернай мужчынскай увагі.

— Зразумеў, злачынна недаступная... Навязвацца не буду, гонар не дазваляе. Добрай ночы!

Сеня няспешна выйшоў, быццам чакаў, што яна верне яго. Ада хуценька прыбрала са стала, памыла на кухні посуд, замкнула дзверы, легла ў пасцель, узяла адну з кніжак Эмы Чаркасавай. Аўтарка найчасцей разглядала звычайныя жыццёвыя тэмы і сітуацыі, але дазваляла сваім героям рабіць пэўны выбар, адкрыта, амаль анатамічна дэманстравала напружаную працу душы і розуму ў момант пошуку выйсця з цяжкага становішча. Гэтую прозу Ада не проста чытала, а праз падтэкст і паміж радкамі даведвалася шмат пра аднакурсніцу. З таго досведу выходзіла, што Эма зацяжарала ў пятнаццаць гадоў, вымушана была ехаць да родзічаў у Свярдлоўск. Затое цяпер у сорак гадоў яна мела дарослага сына. Скончыла вячэрнюю школу, уладкавалася сакратароммашыністкаю ў газету, потым і сама паспрабавала пісаць. Кадраў не хапала. Яе ўзялі журналістам. Так пачалося новае Эміна жыццё. Асоба яна была імпульсіўная, нявытрыманая, што дадавала праблем. Але ўрэшце Эме ўдалося выйсці замуж за чалавека на пятнаццаць гадоў старэйшага за яе, што дазволіла ёй з’явіцца перад бацькамі з добрай рэпутацыяй. Хаця яна, мусіць, на іх вельмі крыўдавала, бо ніколі не згадвала ў гутарцы ні маці, ні бацьку, быццам іх зусім ніколі не было на свеце. Мужам яе аказаўся таленавіты тэлежурналіст, якога лёс добра паматаў па бяскрайніх прасторах Расіі, і цяпер у сталым узросце яму якраз не хапала хатняй цеплыні і ўтульнасці, што ён і атрымаў. Эма нідзе не працавала, бо не магла знайсці цікавую творчую працу ў Маскве, не маючы вышэйшай адукацыі. Прыйшла на курсы, каб займець дыплом.

Ада дзяліла празаікаў на два тыпы. Да першага адносіла аўтараў, абмежаваных у творчасці толькі падзеямі ўласнага жыцця, яны заўсёды пішуць толькі пра сябе. Да другога тыпу падыходзілі ўсе празаікі з шырокай фантазіяй і ўніверсальнымі здольнасцямі. Эма была празаікам першага тыпу, а таму не надта цікавым для Ады, хіба толькі ў тым плане, што гэтыя творы шмат што расказалі пра іхняга стваральніка. Зрэшты, пераважная большасць чытачоў мала цікавіцца асобаю аўтара. Гэта раней пісьменнікі былі багатыя людзі не толькі духоўна, але і матэрыяльна. Цяпер усё змянілася. Людзі мала чытаюць. Мінуў час лірыкаў, настаў час эканамістаў і юрыстаў.

11

У канцы верасня здарылася нечаканая прыемная падзея. На курсы прыехала Адзіна зямлячка Ярына Макаўка. Наіна Андрыянаўна прывяла дзяўчыну ў аўдыторыю, прадставіла. Ада была знаёмая з Ярынаю не толькі па публікацыях, некалькі разоў сустракаліся ў Доме літаратара ў Мінску.

Эма ў той дзень не прыйшла на заняткі, таму Ярына заняла яе месца. На перапынку спытала:

— Ці ёсць тут вартыя хлопцы?

— Ёсць, напрыклад, Грыша Вепраў, толькі апошнім часам ён чамусьці не ходзіць на заняткі. А вунь зірні, які прыгожы афганец Латыф, вочы цямней ад ночы! За намі сядзіць Гоша Строма ў акулярах — інтэлектуал. Ды хапае, кожны чалавек па-свойму цікавы, — адказала Ада.

Пасля заняткаў яна не заўважыла, куды падзелася Ярына, а потым ужо на вуліцы ўбачыла, што тая пайшла некуды з Латыфам. Ада падумала пра зямлячку, што, мабыць, яна — вельмі дзейсная і мэтанакіраваная натура, ведае чаго хоча і без асаблівага разбору імкнецца дасягнуць жаданага, але гэтая неразборлівасць хутчэй за ўсё ёй шкодзіць.

З гэтага дня самотнае жыццё Ады трохі парушылася, бо Ярына магла прыбегчы ў любы момант, каб нешта спытаць ці нечым падзяліцца. Родам яна была з чарнобыльскай вёскі, якую закапалі, пераехала з бацькамі жыць у Мінск. Ёй пашанцавала, што паспела там атрымаць кватэру як маладая пісьменніца.

Канечне, і ў правінцыі жыць можна, але цяжка і нязручна, далёка ехаць да выдавецтваў, часопісаў і газет, якія могуць надрукаваць твае творы.

Ада часам адчувала: што і Ярына глядзіць на яе як на правінцыялку-няўдаліцу, але не звяртала ўвагі. Ведала, час усё расставіць па месцах. Зрэшты, кожны робіць сваю справу. А тут, на курсах, здаецца, ніхто нікому не замінае, бо нікога тут не друкуюць і не выдаюць, усяго і радасці, што пахваляць на семінары.

На другі дзень Ярына на заняткі прыпазнілася, прыйшла і расчаравана заўважыла, што побач з Адаю сядзіць Эма. Сеня Хмурноў перасеў ад Гошы за апошні стол і саступіў месца Макаўцы побач з Гошаю. Слухалі лекцыю па філасофіі прафесара Выдрына, не спрачаліся і не пярэчылі. На перапынку Ярына паклікала Аду ў калідор і ціха сказала:

— Латыф мяне вельмі расчараваў. Уяві сабе: даўно жанаты і мае чацвёра дзяцей. Чаму гэтыя азіяты так хутка размнажаюцца пры іхняй беднасці?

— Гэта ў іх адзіная радасць у жыцці. Ежы і вады не густа, затое жонка пад бокам. Краіна ваюе, патрэбны салдаты. Кажуць, у вайну нараджаецца больш хлопчыкаў.

— Чаго, дзяўчаты, шэпчацеся? — спытала Наіна Андрыянаўна, якая незаўважна падышла да іх. — Ужо сакрэты завяліся?

— Не, проста разважаем пра жыццё, — адказала Ярына.

— Як уладкавалася? Як адчуваеш сябе? — спытала ў яе Наіна Андрыянаўна.

— Выдатна.

— У суботу едзем на экскурсію ў Леніград, рыхтуйцеся.

— Прыгожы горад, я там была адзін раз. Так уразіў мяне, што потым нават прысніўся, — сказала Ада.

— Паедзем цягніком туды і назад, там будзем два дні, — сказала Наіна Андрыянаўна і адышла да гурту хлопцаў, якія дымілі цыгаркамі.

Ехалі на экскурсію ноччу, нічога за цёмнымі вокнамі не бачылі. Ленінград сустрэў пранізлівым ветрам і шэрымі фарбамі пахмурнага дня. Але да абеду вызірнула сонца, і настрой ва ўсіх палепшыўся. У першы дзень наведалі Эрмітаж, на другі дзень планавалі азнаёміцца з экспазіцыяй Рускага музея і пабываць у Ісакіеўскім саборы.

Ада і Ярына вячэралі ў рэстаране пры гасцініцы, дзе было шумна, іграла музыка, спявала жанчына з непрыемным рэзкім голасам.

— Пройдземся па горадзе? — спытала Ярына.

— Згода.

Яны звярнулі на паралельную вуліцу і няспешна пайшлі ўдоўж гранітнай набярэжнай. У чорнай вадзе масляніста адлюстроўвалася святло ліхтароў. Наперадзе віднеўся прыгожа акрэслены мост.

— Паглядзець бы, як разводзяцца масты, — сказала Ада.

— Мусіць, трэба чакаць да апоўначы... Ды хіба пешкі тыя масты аббяжыш?

Раптам перад імі ўзнік невысокі чалавек у цыліндры з парасонам у руцэ. Такі рухавы, што немагчыма было разгледзець ягоны твар, пайшоў поруч і спытаў:

— Вы ўпершыню ў Ленінградзе?

— Я ўпершыню, — адказала Ярына, — а мая сяброўка ўжо была раней тут на экскурсіі.

— Хочаце паглядзець, як разводзяцца масты на Няве?

— Гэта вельмі цікава, — сказала Ярына.

— Я вам дапамагу, калі вы не супраць. Буду вашым Сусаніным у лепшым сэнсе гэтага слова, — засмяяўся ён.

Чалавек спыніў таксі, якое імчала міма, запрасіў іх у машыну. Сеў побач з шафёрам, сказаў, куды ехаць, і яны паімчалі ў процілеглы бок. Паспелі своечасова пераскочыць мост, таксі спынілася, усе выйшлі з машыны. Назіралі, як марудна разыходзіліся дзве палавіны моста, як нахіляліся ліхтары, здавалася, вось-вось пакоццяцца ўніз. Але нічога не рушылася. Мост велічна ўзняў крылы і замёр.

— Паедзем да наступнага моста, — загадаў чалавек у цыліндры.

Таксіст завёў машыну, і яны паляцелі па начным горадзе насустрач новай прыгодзе. Ада збілася з падліку, колькі было тых мастоў, толькі запомніла асобныя назвы: Дварцовы, Ліцейны, Біржавы, Охцінскі, Валаданскі, Фінляндскі... Калі ад’ехалі ад апошняга, было далёка за поўнач. Чалавек у цыліндры спытаў, у якой гасцініцы яны спыніліся і адвёз іх туды. Дзяўчаты не паспелі як след падзякаваць, як таксі знікла з вачэй.

— Няўдзячныя мы, Ярынка, нават не спыталі, як чалавека завуць. Ён жа за нас, мусіць, шмат таксісту заплаціў і часу патраціў процьму?

— Думаю, так.

— Ты ягоны твар хоць разгледзела?

— Не. Вельмі ж рухавы, адзенне на ім з дзевятнаццатага стагоддзя. Мабыць, нейкі акцёр забыў пераапрануцца ды так і пайшоў дамоў з тэатра ці кінастудыі.

— Слухай, можа гэта быў сам Пушкін Аляксандр Сяргеевіч? — спытала Ада, прымхліва пазіраючы на Ярыну.

— Калі гэта так, дык нас чакае бліскучая літаратурная будучыня! Стаў бы Пушкін турбавацца за дзвюх беларускіх дзяўчат.

— Не ўсё так проста. Ягоная няня была з Беларусі, звалі яе амаль, як цябе, Арына.

— Ну, калі табе хочацца думаць, што сам Пушкін нас вазіў па горадзе, дык і думай, толькі нікому не расказвай, бо засмяюць.

Яны падняліся ў свой нумар, сабраліся спаць, але сон не ішоў. Яны ляжалі на ложках, якія стаялі насупраць, і размаўлялі ў цемры.

— Чаму ты спазнілася на заняткі? — спытала Ада.

— Мяне са спазненнем залічылі па блаце. Мая сяброўка Люся вучылася тут у папярэднім выпуску, было ў яе трагічнае каханне. З-за гэтых мітрэнгаў Наіна Андрыянаўна ёй вельмі спачувала і палюбіла, як родную дачку. Люся папрасіла за мяне, сказала пра маю праблему — і вось я на курсах.

— А якая ў цябе праблема?

— Ты не заўважыла? Я ж цяжарная. Мой каханак дзяцей не любіць. Так што я ўсё ўзяла на сябе.

— Маеш права. Жаніцца ён не думае?

— Не, — коратка адказала Ярына, голас яе сарваўся на плач.

— Супакойся, не трэба плакаць.

— Не ведаю, чаму мне так не шанцуе. Першы мужчына, які мне падабаўся, проста згвалціў мяне. Гэта быў шок! Я доўгі час наогул баялася хлопцаў, палохала іхняя грубая сіла. Віктар падаўся мне ласкавым і добрым, але нягледзячы на маё каханне, ён не жадае майго дзіцяці. Думаю, што і я таксама яму не патрэбна. Як дазнаўся пра цяжарнасць, адразу знік, — Ярына заплакала наўзрыд.

— Не трэба нервавацца, дзіцяці нашкодзіш. Хто б мог падумаць... А дзіця вырасціш і сама. Мой бацька разбіўся на матацыкле разам з сябрам, засталася маці са мною. Ён быў вельмі прыгожы. Валасы кучаравыя і цёмныя, а вочы сінія-сінія. Маці пабегла на тое месца, дзе яны загінулі, а трупы ўжо адвезлі ў морг.

— Які жах, — уздыхнула Ярына.

— Выгадавала мяне маці сама, праўда, клопатаў асаблівых са мною не мела. Да школы бавілася я ў двары, у нас свая хата ў Бабруйску. Калі ў школу пайшла, заставалася да вечара ў групе падоўжанага дня. А потым падрасла, дык і гаспадарку даглядала, бо маці цэлы дзень на працы. Усё мінае, Ярыначка.

— А ты чаму дзіця не займела?

— Не знайшла яшчэ таго мужчыну, ад якога захацелася б мець дзяцей.

— Мусіць, ты вельмі пераборлівая.

— Свет вялікі, людзей шмат, вось і разбягаюцца вочы. Табе трэба спаць, дзіця патрабуе адпачынку. Дабранач, — сказала Ада і аціхла, не хацелася ёй разважаць пра сваю будычыню, бо нічога пра яе не ведала: дзе будзе працаваць, дзе жыць — усё трэба было пачынаць спачатку.

12

Вярнуўшыся з Ленінграда, Ярына цэлы тыдзень не заходзіла да Ады. Толькі ў нядзелю знайшла час з самага ранку, нешта ёй карцела расказаць.

— Мабыць, прапушчаныя лекцыі перапісваеш па вечарах? — спытала Ада.

— Хіба ты нічога не ведаеш?

— Не, а што?

— Занадта адасоблена жывеш, трэба ўлівацца ў калектыў.

— Няма часу і жадання. Дык што там у цябе?

— У мяне новы каханак Генка Сполахаў.

— Дзе ты яго знайшла?

— Жыве са мною па суседству. Летась курсы скончыў, працуе рэдактарам у выдавецтве.

— Віншую, можа, будзе дзіцяці добры бацька.

— Не ведаю, здаецца мне, што ён такі ж разбэшчаны п’яніца, як і некаторыя тут.

— Мо як утрымаеш?

— Ён старэйшы за мяне на дзесяць гадоў. Калі да гэтага часу не стварыў сям’ю, дык, мусіць, яна яму не вельмі трэба, але паспрабую.

Ада спачувала Ярыне, якая мабыць саромелася сказаць бацькам, што збіраецца нарадзіць дзіця без шлюбу, таму была гатовая хоць якога мужыка прывезці ды паказаць, каб людзі не мянташылі языкамі. Разумела і тое, што зямлячкай зараз кіруюць інстынкты ці цвярозы разлік, толькі не высокія пачуцці. Зрэшты, можна сказаць і так, што Гена Сполахаў у яе жыцці — выпадковы мужчына.

— Шчыра жадаю, каб у цябе было ўсё добра. Хоць сама разумееш, усё добрае мае зваротны бок з процілеглым зместам.

— Купіла кніжку Леаніда Андрэева «Ружа свету», можа, хочаш пачытаць?

— Не, у мяне цяпер іншая праца, не хачу збівацца з рытму.

— Што ты робіш?

— Капаю патроху гісторыю, хачу напісаць цыкл артыкулаў «Масква беларуская», расказаць пра асветніка Ілью Капіевіча, пра Сцяпана Палубеса, гэта не прозвішча, а мянушка, вялікі быў майстар па вырабе кафлі, шмат маскоўскіх цэркваў упрыгожыў. Пад гэтай мянушкаю фігуруе ў энцыклапедыях. Ну, і гэтак далей. Шмат беларускага люду тут жыло ў сярэднявечча, каго вывезлі ў палон, хто сам прыехаў на заробкі. На першых лекцыях, калі я размаўляла з выкладчыкамі, мяне прымалі за карэнную масквічку. Мабыць, нашы землякі паўплывалі прыкметна на тутэйшую гаворку, жывучы ў Ганчарнай ці Мяшчанскай слабадзе. Дарэчы, апошняя назва паходзіць ад беларускіх месцічаў. Час ад часу наведваю розныя куточкі, разглядваю, прыкмячаю, шукаю сляды ўплыву нашай культуры. Сёння таксама збіраюся ў гістарычную бібліятэку, а пасля дзенебудзь пашвэндаюся. Карацей, няма ў мяне часу на тое, каб сумаваць.

— Добра табе, ты незалежная. А да мяне паўгрупы ўжо ходзяць у госці. Цэлы дзень дзверы не зачыняюцца. Калі Сполахаў іх не паразганяе, дык яны мне на галаву сядуць.

— Можа, Ярыначка, гэта і добра, каб ты не сумавала, а берагла здароўе.

— Пайду, мусіць, Сполахаў прачнуўся, есці хоча.

— Няхай табе шчасціць.

Ада, як і планавала, спачатку паехала ў гістарычную бібліятэку, пагартала старыя часопісы, пачытала мемуары Фадзея Булгарына, а потым падалася на Красную плошчу. Зноў пацягнула яе на тое страшнае Лобнае месца. Тут яна раптам вярнулася ў думках да Марыны Мнішак. Што праўда пра яе, а што не?.. Пасля таго, як першы самазванец быў забіты, з’явіўся новы, які сабраў войска і наблізіўся да Масквы. Марына адразу ўбачыла, што гэта іншы чалавек, і доўга не згаджалася прызнаць яго мужам. Аднак з палітычных матываў вымушана была гэта зрабіць, каб захаваць за сабою карону расійскай царыцы. Кіравалася разлікам, а апынулася над страшнай прорваю. А калі б яна прынцыпова не прызнала новага самазванца, што было б? Ці не расправіўся б ён з ёю? І наогул, няўжо на гэтым скончыўся б паход другога самазванца на Маскву? Мабыць, не. Некаторыя бачылі ў той вайне магчымасць зарабіць ці проста нарабаваць і такім чынам узбагаціцца. Ва ўсякім разе, калі б Марыне ўдалося вярнуцца дамоў, то, мабыць, на яе долю не выпала б столькі выпрабаванняў...

Занадта часта людзі стаяць перад выбарам, як быць у той сітуацыі, у якую яны нечакана трапляюць. Кожны выбірае тое, на што ў яго хапае духу. Я не жадаю вяртацца да Мечыслава, каб прыкідвацца і выконваць ролю жонкі. Хоць застаюся без кватэры, без працы і падтрымкі. Тое, што Касьяну я непатрэбная, зразумела, у яго свая сям’я і свае праблемы. Што мне застаецца? Задушыць каханне і пашукаць замену Лятаўчыку? Як пішуць замежныя псіхолагі, ён толькі адзін з тыпалагічнага шэрагу. А дзе той шэраг? Каго побач з ім я магу паставіць? Як жыць без кахання? Існуе такі ланцужук: каханне — натхненне — творчасць. Калі задушу каханне, не напішу ні радка. Для чаго мне паказалі ў сне Касьяна, калі не далі магчымасці жыць з ім побач у бязмежным шчасці? Людзі не вартыя такога бязвоблачнага жыцця! Разумею: той сон быў пасланы мне для творчасці. Каханне — рэактыўнае паліва паэзіі і наогул літаратуры, бо без любові да роднай зямлі, да звычайных людзей з іхнімі якасцямі і заганамі нельга нічога вартага стварыць.

Яна і не заўважыла, як ногі самі прынеслі яе да гасцініцы «Масква» на вуліцы Ахотны рад, 2, дзе таямніча загінуў Янка Купала. Што трэба было зрабіць народнаму паэту, каб не апынуцца ў той момант на лесвічнай пляцоўцы?.. Мабыць, у Смерці ёсць тысяча спосабаў, каб знішчыць паэта...

Шасціпавярховы будынак гасцініцы ўзвышаўся над вуліцай пляскатым фасадам, аздобленым у стылі архітэктуры трыццатых гадоў. Збудаванне было старое, з абабітай тынкоўкаю.

Ада зайшла ў маленькае кафэ, купіла блінец з курагою і кубак кавы, села за столік, піла духмяны напой, глядзела на гасцініцу і думала, што нельга разбураць, знішчаць і забываць старое, каб на ягоным месцы будаваць новае. Мінулае павінна існаваць у сённяшнім дні, як добры вопыт, як набытак, якім трэба кіравацца ў наступным.

Дамоў Ада вярталася ў прыгнечаным настроі. Даехала да станцыі «Новаслабодскай», выйшла на паверхню і перасела на тралейбус. Ехала міма Ціхвінскага завулка, дзе ў доме нумар адзінаццаць амаль усё жыццё пражыла беларуская паэтэса Канстанцыя Буйло. Да пяцідзесяці васьмі гадоў працавала ў канторах, даслужылася да намесніка дырэктара «Саюзветпрама». Ці гэтая праца дадавала натхнення паэтэсе?..

Цяпер рана цямнела. Г арэлі ліхтары, вакол іх, як начныя матылі, мітусіліся першыя сняжынкі. Горад рыхтаваўся да спачыну. Ада думала пра заўтрашні дзень, што трэба паглядзець расклад на панядзелак і ўзяць патрэбныя сшыткі для лекцый. На прахадной яна павіталася з армянкай-вахцёркай, якая сказала:

— Цябе нейкі мужчына шукаў.

— Які? — спытала Ада насцярожана і адразу падумала: мо Касьян прыехаў. — Які ён?

— Не разгледзела я. Мне ўсе маладыя на адзін твар, як кітайцы.

— Куды ён пайшоў?

— Не паведамляў, сказаў, што вернецца яшчэ.

Ада хвалявалася, не ведала, што рабіць, ці чакаць тут, ці ісці на вуліцу выглядаць, ці падняцца да сябе ў пакой. Сказала вахцёрцы:

— Прапусціце яго, калі ласка, да мяне, я буду чакаць.

— А раптам гэта які бандыт?

— Не ваджу я хаўрусу з крымінальнікамі, — адказала Ада і пайшла да ліфта.

Раптам успомніла, што некалі прысылаў ёй ліст нейкі хлопец з турмы, толькі яна яму нічога не адказала. Для чаго ёй было тое ліставанне? Каб перавыхаваць ці ўратаваць? Дык на той час яна была ўжо замужам, у самой хапала мітрэнгаў, што не тым шляхам пайшла, сама здзейсніла злачынства супраць уласнай душы і цела.

Ада ўвайшла ў пакой, пастаралася суняць хваляванне. Хто б там ні быў, а хацелася, каб прыехаў Касьян, яна павінна прыгатаваць вячэру і чакаць. Але нічога не паспела. У дзверы пагрукалі. Ада адчыніла і ўбачыла Мечыслава. Адразу ўзнікла жаданне зачыніць дзверы перад ягоным носам, але яна адступіла ўбок і запрасіла:

— Праходзь.

Мечыслаў увайшоў у пакой, агледзеўся, паставіў на канапу валізку, замест прывітання спытаў:

— Як ты тут жывеш? Агульныя кухня, прыбіральня, душ? Гэта ж проста ваенны камунізм.

— У спачуваннях патрэбы не маю. Мяне ўсё задавальняе.

— Швэндацца цэлымі днямі па Маскве табе падабаецца? Дзе была цэлы дзень?

— Спачатку ў гістарычнай бібліятэцы, а потым пахадзіла па горадзе. А ты прыехаў вучыць мяне жыццю? Дык я сытая тваёй навукаю па вушы!

— Дрэнна я цябе вучыў, трэба было кулакамі ўбіваць у галаву, што самае галоўнае для жанчыны — сям’я, сям’я, сям’я!

— Гэта ты сябе маеш на ўвазе? Ты — мая сям’я? Дык памыляешся! Можаш падаваць на развод! Я да цябе не вярнуся!

— Ужо знайшла тут замену?

— Ты чаго прыехаў?

— Каб узяць за каўтуны і завезці цябе дамоў!

— Табе спатрэбілася бясплатная служанка? Няма каму варыць абеды, прыбіраць кватэру, і жончына зарплата ў гаспадарцы не лішняя? А я, паскудная, усяго гэтага цябе пазбавіла! Абвыкай абыходзіцца ўласнымі сіламі!

Ада бачыла, што Мечыслаў закіпае, змяніўся з твару, пачырванеў, нават вочы наліліся крывёю, але не хацела саступаць яму і падпарадкавацца.

— Я кахаў цябе, — сказаў ён са злосцю.

— Кахаў? Ды ты ўяўлення не маеш, што гэта такое, каханне!

— А ты ўжо зведала?

— Паслухай, Мечыслаў, што я табе скажу, і зразумей мяне. Прыехаў, будзь госцем. Можаш і заначаваць тут, на канапе, я табе не вораг, але жонкай тваёю я больш не буду. Даруй, я сказала праўду і прыняла канчатковае рашэнне.

— Калі ты яго прыняла?

— Табе якая розніца?

— Мы ж добра жылі, пакуль ты не паехала ў Маскву.

— Ты добра жыў. А мне было блага. Што ў нас агульнага? Абедзенны стол ды пасцель? Нават па тэлевізары мы глядзелі розныя перадачы: ты футбол ды хакей, а я шукала што-небудзь пра гісторыю, літаратуру ды культуру. Мне нецікава з табою. Лепш я буду адна, чым так. У мяне няма часу на цябе, Мечыслаў!

— Як ты можаш закрэсліць столькі гадоў сумеснага жыцця?

— Гэта было не жыццё, а пакута не толькі для маёй душы, а нават для цела. Усе мае хваробы: страўнік, галава — ад таго жыцця.

— А цяпер ачуняла, разумная вельмі стала! Волю атрымала!

— Мечыслаў, не крычы, людзі за сценамі чуюць. Давай цывілізавана вырашым справу пра развод. Я пакідаю табе ўсё: кватэру і яе начынне. Мне нічога не трэба. Жыві, жаніся, усё ў цябе будзе выдатна. Я, можа, наогул не здатная для сям’і. Вырасла без бацькі, патрэбы ў мужчынах не адчуваю. Ты ж як педагог можаш мяне зразумець!

— Ты, крывадушная, маўчала, маўчала, а тут раптам — на табе! Я лепшыя гады патраціў на цябе!

— А ты хочаш, каб я табе ўсё сваё жыццё падаравала?

Мечыслаў заскрыгатаў зубамі, выкрыкнуў:

— Ненавіджу, ненавіджу, — схапіў валізку і выскачыў з пакоя.

— Ідзі з Богам, — сказала ўслед яму Ада і не адчула ў душы нічога, акрамя расчаравання.

13

Эма Чаркасава запрасіла Аду і Ярыну ў Дом літаратара. У той вечар збіраліся маскоўскія празаікі, чыталі апавяданні, а потым разбіралі іх. У невялікай зале сядзелі чалавек дваццаць старых мужчын. Твары іхнія былі зрэзаныя такімі жывапіснымі маршчынамі, што здаваліся неверагоднымі маскамі. Вельмі цікава было назіраць, як мяняюцца гэтыя абліччы ў залежнасці ад думак, на іх былі напісаны ўсе эмоцыі.

Стары чалавек сядзеў за сталом, прозвішча ягонае не называлі, бо ўсе тут адзін аднаго ведалі, акінуў позіркам прысутных, спытаў:

— Усе на месцы?

Яму адказалі, што нікога больш чакаць не будуць, і ён нудным гугнявым голасам пачаў чытаць. Апавяданне было нецікавае і невыразнае, надуманае, пра вясковую жанчыну, якіх гэты пісьменнік можа паўсотні гадоў не бачыў. Пасля чытання зрабілі перапынак. Усе выйшлі ў фае праветрыцца. Эма з цікавасцю зірнула на аднакурсніц і спытала:

— Як вам гэты твор?

— Недалугі, як і аўтар, — адказала Ярына. — Мусіць, гэтым дзядам няма чаго рабіць, вось яны і высмоктваюць прозу з пальца. Лепш бы ўжо мемуары пісалі, дык і то было б цікавей.

— А ты, Ада, што скажаш?

— Трэба надаць апавяданню больш дынамікі, руху, тады маладзіца ў апавяданні ажыла б, а то яна толькі сядзіць ды думае. А ў вёсцы няма калі асабліва задумвацца, трэба працаваць ды працаваць, калі і думаць, дык падчас працы.

— Я згодная з вамі, — сказала Эма.

Яны вярнуліся ў залу, куды паступова пачалі збірацца пісменнікі. Пачалося абмеркаванне. Некаторыя празаікі хвалілі апавяданне, некаторыя рабілі заўвагі. Устала Эма і асцярожна пераказала тыя думкі, якія пачула ад аднакурсніц. Прысутныя ўважліва яе выслухалі, і было падобна на тое, што пагадзіліся.

Упершыню Ада па-сапраўднаму зразумела характар Эмы, якая некалькі месяцаў праседзела з ёю за адным сталом. Яна здатная збіраць чужыя думкі, прысвойваць і выдаваць за свае. З такой пазіцыяй нічога вартага не напішаш. Адна справа вучыцца ў другіх, гэта патрэбна, а зусім іншая — прысвойваць сабе чужое. Ада падумала, што, жывучы ў Маскве, варта было б нешта перакласці з прозы ці вершаў на рускую мову і пахадзіць па рэдакцыях, але чамусьці ўсё адкладвала...

Калі вярнуліся ў інтэрнат, Ада запрасіла Ярыну на гарбату.

— Дзякуй, зайду на хвілінку, перадыхну ды пайду Сполахава карміць.

— Нажыла ты сабе турботу.

— І не кажы. Вось мазі вязу, — сказала Ярына, усаджваючыся на канапу і дастаючы з сумкі нейкія пляшачкі.

— Гэта ад чаго?

— Малочніцу ў мяне выявілі.

— Падарунак ад Сполахава?

— І яго намажам, — лёгка адказала Ярына.

— Дык будзеш гарбату?

— Не, не.. .Трэба ісці. Нешта стала стамляцца.

— Дык цяжарнасць — справа нялёгкая.

— Нічога, ужо нядоўга застало ся.

— У Маскве будзеш раджаць?

— Не, тут няма ніякіх умоў, каб дзіця гадаваць. Трэба дамоў ехаць. Там і мама што-небудзь паможа.

— Давядзецца мне зноў адной тут сядзець. Больш на гэтыя чытанні прозы не пайду. Пусты занятак. Да таго ж адной страшна па вечарах хадзіць, — паскардзілася Ада.

— А чаму ты не пасябруеш з кім?

— Не хачу. Уяві чыста тэарэтычна: прыручыш некага, а пасля трэба адвыкаць. Два гады праляцяць хутка. І для чаго?

— Калі нічога не атрымаецца, дык хоць успаміны застануцца.

— Не, Ярынка, я з тых, што, калі кахаць, дык кахаць, а прыкідвацца і выконваць нейкую фальшывую ролю не жадаю. Такі характар... Бачыш, як

Юлія Друніна зрабіла. Памёр муж, перабудова памяняла арыенціры, яна не захацела жыць у такіх умовах. Уключыла матор машыны ў гаражы і... Яна, дарэчы, вучылася таксама на нашых курсах, тут сустрэла і пакахала свайго мужа, які быў выкладчыкам.

— Не расказвай такія жахі перад сном, пайду я.

Ярына ўжо накіравалася да дзвярэй, а раптам спынілася і спытала:

— Ці ты бачыла майго Сполахава?

— Не, як я магу яго вылічыць? Тут сем паверхаў, мноства людзей жыве.

— Дык пайшлі да мяне, пазнаёмлю.

— Можа, няёмка? — засумнявалася Ада.

— Усё будзе добра.

— Ну, пайшлі, толькі я на пяць хвілін, бо ў мяне тут поўны завал. Сёе-тое трэба пачытаць ды і папісаць не шкодзіла б.

Жанчыны выйшлі з пакоя і падаліся ўздоўж пустога доўгага калідора, завярнулі ў левае крыло, дзе жыла Ярына. Ледзьве паспелі ўвайсці, як прыбег Сполахаў, трохі вышэй сярэдняга росту, у майцы, з галавою, уцягнутаю ў плечы, прыгорблены, барадаты, даволі паношаны і патрапаны жыццём. Ён жыў у суседнім пакоі, гэтак лёс паклапаціўся пра Адзіну зямлячку.

— Дзе была? — спытаў ён разражнёна, не вітаючыся.

«Знаёмая песня, — падумала Ада. — Яшчэ і не муж, толькі каханак, а патрабуе ўжо справаздачы пра кожны крок. Што будзе далей, аднаму Богу вядома».

— Пазнаёмся, гэта мая зямлячка Ада, разам вучымся. А гэта Леанід Сполахаў, выдатны рускі празаік, які прыехаў заваёўваць Маскву з Узбекістана.

— Вельмі прыемна, — сказала Ада.

Сполахаў паморшчыўся, як ад зубнога болю, спытаў:

— Якое ў цябе прозвішча?

— Літвінка.

Сполахаў засмяўся:

— Ну і прозвішчы ў вас: Літвінка, Макаўка. З такімі прозвішчамі — у літаратуру? — з сарказмам прамовіў ён. — Вам толькі на рынку бульбаю гандляваць.

— У мяне цудоўнае прозвішча, якое паказвае на прыналежнасць маіх продкаў да Вялікага Княства Літоўскага. Мне яно падабаецца.

— Ты з Літвы?

— З Беларусі. Я думаю, Ярына пра нагодзе раскажа вам пра нашу краіну.

— Трызня, — пагардліва кінуў ён і пачаў заглядваць у цэлафанавы пакунак, які прынесла Ярына. — Пажраць што-небудзь будзе? — нецярпліва спытаў ён.

— Зараз згатую, — адказала Ярына.

— Паклічаш, як будзе гатова, — сказаў Сполахаў і выйшаў.

Ада правяла позіркам нягеглую постаць мужчыны, а калі ён выйшаў, спытала ў Ярыны:

— Чаму ў яго плечы такія, высока паднятыя?

— Год таму ён перанёс аперацыю, выдалілі палавіну лёгкага. Мусіць, яму цяжка было дыхаць, дык ён так прывык трымаць плечы, — са спачуваннем адказала яна. — Увогуле, ён неблагі чалавек, мо занадта ганарысты, дык жа празаік!

— Я пайду, Ярынка, у мяне яшчэ шмат спраў. Дабранач.

Ада выйшла, накіравалася ў свой пакой, па дарозе ёй сустрэўся Ціхан Давыдзенка, самы старэйшы курсант, які прыехаў ажно з Дальняга Усходу, дзе працаваў ляснічым. Быў ён светлы з твару, у ягоных выбеленых валасах не бачылася сівізны, толькі цяжкаватая хада выдавала, што ў чалавека баляць паясніца і ногі.

— Адачка, я хацеў запрасіць цябе ў госці. Заходзь зараз.

— Дзякуй, не магу, я толькі з горада...

— Тады заўтра.

— Не, і заўтра не атрымаецца. Лепш у які іншы дзень. Яшчэ будзе час. Вы, мусіць, не ведаеце, заўтра ў Доме літаратара сход маскоўскіх пісьменнікаў. Варта схадзіць ды паслухаць. Бывайце.

Ада развіталася з Ціханам, а думкамі вярнулася да Ярыны і Сполахава. Ён не ганарысты, а эгаістычны, да таго ж дрэнна выхаваны, у такім узросце яго не пераламаеш. Колькі яму? Бадай, даўно за сорак. А мо ён проста дрэнна выглядае? Бадай, сумеснага жыцця ў іх не атрымаецца. Але ўсё на гэтым свеце часовае. І невядома, як дзіцяці жыць лепш: ці з чэрствым і чужым айчымам, ці толькі пры маці-адзіночцы? Складаныя задачы ставіць жыццё, а хутчэй гэта мы самі сябе заганяем у кут, скуль немагчыма вылезці. Чым даўжэй жывём, тым болей робім памылак.

14

На наступны дзень аўдыторыя гула. Курсанты абмяркоўвалі падпісанне Белавежскага пагаднення і развал СССР. Такой краіны больш не існавала. У кожнага было сваё меркаванне на гэты конт. Адны казалі, што гэта добра, іншыя цяжка ўздыхалі, не разумеючы, як так магло здарыцца. Але ўсе разумелі, што зараз жыццё пераіначыцца, толькі каму на карысць...

Тоня Суркова падышла да Ады і здзекліва сказала:

— Ну што, беларуска, як будзеце жыць без нас?

— Як і жылі, — адказала Ада. — Будзем працаваць.

— Такую дзяржаву развалілі!..

— А людзі ўсё адно будуць разам, — сказала Ада.

У аўдыторыю тым часам увайшла Эма, спытала:

— Чаго гэта сёння так шумна на калідоры?

— Хутка вясна, — усміхнулася Ада. — У снежні сонца паварочвае на лета.

— А я думала, мо што здарылася.

— Я прачытала твае кніжкі.

— Усе?

— Усе, з цікавасцю! Магу нават сюжэты пераказаць. Вось прынесла, — Ада выцягнула Эміны кніжкі з сумкі і паклала на стол.

— Добра, калі ты такая заўзятая чытачка, дык я падпішу табе адну.

Эма выбрала самую тоўстую кніжку ў цвёрдай блакітнай вокладцы з назваю «Папярэднік», зрабіла дарчы надпіс і паклала перад Адай.

— Дзякую, Эмачка, буду я ў сваім Бабруйску перачытваць ды цябе згадваць.

Празвінеў званок, у аўдыторыю павалілі хлопцы, разам з імі прабраўся ў памяшканне пах тытунёвага дыму. Пачынаўся звычайны дзень заняткаў на курсах, якіх потым было шмат...

15

Набліжаўся Новы год. Курсанты здалі залікі, раз’ехаліся ў свае, цяпер ужо незалежныя рэспублікі на канікулы. Ада паехала да маці. Але добрага настрою хапіла толькі на адзін дзень. Яна ўжо ўзялася пісаць артыкул пра Ілью Капіевіча, засяродзілася на тэксце, нічога не чула і не заўважала. Нячутна падышла маці, села побач і спытала:

— Чаму ты не ідзеш да Мечыслава?

— А што я там не бачыла?

— Ён жа твой муж.

— Я больш да яго не пайду, і, калі ласка, не замінай мне працаваць, — адрэзала Ада.

— Што ты сабе думаеш? Можа, лепшага знойдзеш? Тут, кажуць, на яго ўжо школьніцы палююць, — з горыччу сказала маці.

— Мне ўсё роўна.

— Як гэта табе ўсё роўна? У цябе там кватэра, мэбля! Ты збіраешся ўсё пакінуць яму? Да яго заўтра дзесяць прыбягуць!

— Мама, пакінь мяне ў спакоі! Няхай бягуць і жывуць. Мне не трэба нічога! Не хачу, каб нешта нагадвала пра яго! Столькі гадоў патрачана дарэмна!

— Паслухай, што ты набрала сабе ў галаву? Чым ён табе не падыходзіць? Не п’е, не курыць, здаровы ды разумны, сімпатычны. Што табе яшчэ трэба? Не хочаш туды ісці, давай паклічам Мечыслава ў госці ды разам адсвяткуем Новы год. Патэлефаную яму, згода?

— Тэлефануй і святкуй з ім сама, — адказала Ада, устала з-за стала і пачала збіраць рэчы ў сумку.

— Куды ты?

— Паеду да цёткі Тамары. Мне трэба працаваць, а не слухаць розную лухту, — злосна адказала Ада.

— Навошта табе працаваць? Каму патрэбная гэтая твая пісаніна?

— Мне патрэбна, мне падабаецца так жыць.

— Застанешся адна, будзеш, як я, самотна сустракаць святы. У будзень адной яшчэ сяк-так! А ў святы невыносна! — маці заплакала. — І ты мяне пакідаеш. Дзеля каго, дзеля каго я зжыла сваё жыццё? Ці не дзеля цябе? Замуж другі раз не выйшла. Баялася, каб чужы чалавек, айчым, цябе не пакрыўдзіў. І вось маю падзяку!

— Жыць трэба дзеля сябе, тады не будзеш крыўдаваць, што патраціла жыццё на іншых.

Ада спакавала сумку, узяла пішучую машынку, паперу, тое-сёе з рэчаў, апранула паліто. Маці загаласіла:

— Для чаго ж я начэй не спала, цябе гадавала-а-а? А ты такая жорстка-аа-я і непаслухмянаяя-я.

Ада падхапіла сумку і выскачыла з хаты. Яна ведала матчыну натуру, якая ўмела дасягаць жаданага выніку, калі не пагрозамі, дык слязамі. Нічога, паплача і супакоіцца. Застацца дома азначала з дня ў дзень слухаць яе дакоры і прэтэнзіі, а гэта было невыносна. «Да чаго ж некаторыя бацькі не паважаюць асобу дзіцяці, а кіруюцца толькі ўласнымі меркаваннямі. Тым больш непрыемнае і непрымальнае такое стаўленне да мяне, бо я ўжо не дзіця, а дарослая жанчына, а таму не жадаю, каб за мяне вырашалі, як і з кім жыць», — падумала Ада, супакойваючы сябе.

Яна накіравалася на аўтавакзал. Падумала, калі ніякага транспарту не будзе, дык пойдзе пешшу. Для шалёнага сабакі дваццаць кіламетраў не адлегласць. Вяртацца дамоў не хацела. Ёй пашанцавала: перад святам далі на патрэбным маршруце дадатковы аўтобус, які і завёз яе да цёткі Тамары ў вёсачку, якую з усіх бакоў акаляў лес. Адзе здалося, што за апошнія гады ён яшчэ больш наблізіўся да агародаў, быццам меў намер выцесніць жыхароў.

Вёска была засыпана снегам, але дарогу пачысцілі, мабыць, яшчэ раніцаю. Да весніц цётчынай хаты з вуліцы была таксама пракапана сцежка. Калматы сабачка выкаціўся насустрач з двара, але, гаўкнуўшы разы два, пазнаў Аду і радасна завіляў хвастом. З цёмных сенцаў госця расчыніла дзверы ў хату, і цётка Тамара, убачыўшы яе, кінулася насустрач, пачала абдымаць ды цалаваць:

— Адачка, прыехала, не забываеш сваю старую цётку! А я думаю, хто там за акном прамільгнуў. Чаму ж ты адна? Дзе Мечыслаў?

— Ён заняты.

— А я ўжо зусім замаркоцілася. Ад Антона нічога няма паўгода.

Цётчын сын паехаў некалі па камсамольскай пуцёўцы ў Сібір, так і застаўся там жыць. Пакуль быў маладзейшы, дык кожнае лета прыязджаў з дзецьмі, а ў апошнія гады нешта не паказваўся, прысылаў разы два на год пару лістоў, тым і абмяжоўваўся. Цётка маркоцілася, але на долю асабліва не наракала, бо ў вёсцы засталіся толькі самотныя старыя людзі, моладзь не затрымлівалася.

— Цётачка, не трэба сумаваць, у вашага сына сваё жыццё: дзеці, унукі. Ён жа і сам ужо дзед. Няма яму часу, настрою, а іншы раз і жадання пісаць. Гэта ж старому мужчыну сесці за стол, узяцца за ручку ды напісаць ліст — амаль подзвіг!

— Які ж ён стары? Усяго нейкіх пяцьдзесят шэсць гадоў!

— Гэта для вас ён малады, а для мяне дык стары, амаль пенсіянер.

— Чаго ж мы стаім. Распранайся, можа, паясі што.

— Не, пакуль не хачу.

Ада павесіла паліто на кручок каля дзвярэй, распакавала сумку, дастала друкарку, паставіла на стол у кухні, бо ў чыстым пакоі на стале красаваўся тэлевізар. Уздыхнула з палёгкай і толькі цяпер адчула знаёмы пах цётчынай хаты: высушаныя грыбы, малако, мацярдушка, чабор...

— Добра ў цябе! — сказала Ада.

— Прыязджай ды і жыві ў мяне. Калі там твая вучоба скончыцца?

— А дзе я буду працаваць? У калгасе? Рада б у рай.

— Сапраўды, складанае цяпер жыццё, раней сям’ёю на гаспадарцы працавалі, толькі пра зямлю дбалі, а цяпер людзей адвярнула ад старых звычаяў. Нікому тая зямля не патрэбная. Усе лёгкую працу палюбілі, хто здатны галавою думаць, а хто і не. Я не пра цябе, Адачка, а наогул. Ты ў нас таленавітая. Усёй вёскай чыталі твае артыкулы і вершы, пакуль у газеце працавала. А куды ты пасля вучобы?

— Не ведаю, дасць Бог дзень, дасць і працу.

— А як ты жывеш?

— А нічога, жывём. Засталося ў вёсцы сем баб ды адзін дзед. Кажуць, неперспектыўныя мы. Паўміраем, дык і вёска наша прападзе, зарасце лесам, — уздыхнула цётка Тамара.

— Шкада. Мо хоць якія дачнікі з’явяцца.

— Пакуль не знаходзіцца ахвотнікаў. Рэчка далекавата...

— Цяпер не праблема штучны ставок выкапаць.

— Дык мо пойдзем да Клавы ды патэлефануем тваёй маці, што ты даехала. Тэлефон жа толькі ў яе, — прапанавала цётка.

— Схадзі сама, а мне трэба брацца за справу, — адказала Ада.

— Толькі прыехала — і ўжо за работу?

— Мала часу, цётачка, а зрабіць трэба шмат. Схадзі да Клавы, а я пакуль надрукую пару старонак.

— Добра, не буду табе замінаць.

Цётка няспешна надзела ватоўку, завязала старую выцвілую хустку, зашпілілася на ўсе гузікі, паглядваючы на пляменніцу, і пайшла з хата. Ада тым часам узялася дапісваць артыкул пра Ілью Капіевіча. Складаны лёс быў у гэтага таленавітага чалавека. Падлеткам у час вайны трапіў у палон, яго вывезлі ў Расію. Калі праз шэсць гадоў вярнуўся, дык аказалася, што маёнтак ягоных бацькоў ужо прыбралі да рук чужыя людзі, а яго абвінавацілі ў здрадзе каралю. Вымушаны быў выехаць за мяжу. У Амстэрдаме служыў пратэстанцкім святаром. У 1699 годзе ў друкарні Яна Тэсінга пачаў выдаваць кнігі. У 1701 годзе Капіевічу ўдалося адчыніць уласную друкарню. Сярод выданняў пераважалі падручнікі па гісторыі, арыфметыцы, граматыцы, вайсковай і марской справах. У час Паўночнай вайны вярнуўся ў Віцебск, скуль быў запрошаны Пятром І у Маскву з уласнай друкарняй, але выдаваць кнігі яму не дазволілі, а прапанавалі працаваць перакладчыкам у пасольскім прыказе. Друкарню забралі. Нягледзечы на глыбокую старасць, Капіевіч, расчараваны варункамі, выехаў зноў у Амстэрдам з дачкою, дзе і памёр у 1714 годзе.

Ада разважала, чаму ж тады шмат каму з выдатных асоб было мала месца на радзіме? І яны выконвалі сваё прызначэнне далёка за яе межамі. Там станавіліся нацыянальнымі героямі, сусветна вядомымі навукоўцамі, літаратарамі, музыкамі, спевакамі...

У цётчынай хаце добра працавалася. Нават на Новы год Ада не зрабіла перапынку, была перакананая, што ў гэты дзень трэба добра папрацаваць, каб потым увесь год пісалася. Яна не заўважыла, як праляцеў час канікулаў. Напісала яшчэ адзін артыкул пра беларускіх разьбяроў па дрэве Язэпа Андрэева з Оршы ды Кліма Міхайлава са Шклова, якія ў сямнаццатым стагоддзі ўпрыгожвалі алтары некаторых маскоўскіх храмаў. Разьба потым пакрывалася пазалотаю і вельмі багата глядзелася. Распачала яшчэ адзін артыкул пра майстра па вытворчасці адметнай кафлі Сцяпана Іванава (Палубеса), лёс якога быў падобны на лёс Ільі Капіевіча. Родам ён быў з Мсціслаўля. Яго таксама вывез разам з палоннымі князь Трубяцкі ў час вайны з Масковіяй 1654—1667 гадоў, але «пазычыў» хлопчыка ігумену манастыра. Пасля таго, як Сцяпан авалодаў майстэрствам вырабу кафлі і стаў вядомы, пераехаў у Маскву, дзе зладзіў ўласную майстэрню ў Ганчарнай слабадзе і займеў шмат вучняў. Ягонай кафляю былі аздоблены храмы, якія будаваліся ў той час і надавалі асаблівую прыгажосць інтэр’ерам. Гэтыя майстры былі родам з Магілёўшчыны, што здавалася асабліва цікавым для чытачоў раёнкі.

Ада аднойчы знарок ездзіла на вуліцу Ганчарную ў Маскве, каб на свае вочы ўбачыць тую кафлю ў царкве Успення і была ўражана хараством, якое не страцілася, не сцерлася праз стагоддзі. Царква гэтая была пабудавана на сродкі жыхароў Г анчарнай слабады, дзе жылі майстры з Вялікага княства Літоўскага. Яны для сябе пастараліся на славу. Шатровая званіца выглядала лёгкай і ажурнай, звонку царква пафарбавана ў чырвоны колер і аблямавана белаю фарбаю, накрыта зялёным дахам. Ужо на варотах убачыла Ада адметнае маёлікавае пано з раслінным малюнкам у рамцы, як вітальная усмешка беларускага майстра праз стагоддзі. Паўночны фасад аздабляў шырокі маляўнічы фрыз, паўднёвы — асобныя ўстаўкі. Чаго толькі не было на той кафлі: дзівосныя нацюрморты з экзатычных пладоў з райскімі птушкамі, выявы анёлаў і Віфліемская зорка, вінаградныя гронкі і нават скульптуры чатырох апосталаў. А найбольш уразіла кафля, на якой была намалявана валошка з васьмю пялёсткамі: чатыры жоўтыя і чатыры сінія. Гэтая самасейная кветка хоць і расце скрозь на Зямлі, але чамусьці толькі беларусы найбольш любяць яе. Мо таму, што ўсе нашы палявыя ды лугавыя кветкі вельмі сціплыя, а валошка, як лапік чыстага неба ў жыце, быццам Богам пасеяная. Мабыць, з маленства вынес Сцяпан Іванаў памяць пра цудоўную кветку і навечна замацаваў яе на сцяне храма, як уласную найвялікшую святыню. Бадай, ніхто з ягоных вучняў так і не пераўзышоў майстра.

Гэтак жа дзівосна аздоблены «Церамок» над брамай Круціцкага падворка, немагчыма нагледзецца на тое хараство. Фрызы, ліштвы, пано з кафлі ззяюць на вонкавай сцяне будынка. Каларыт кампазіцый глыбокі, напружаны, пабудаваны на дысанансным спалучэнні трох асноўных колераў: жоўтага, зялёнага і сіняга, які найчасцей выкарыстоўваецца для фона. Кафля ў асноўным выраблялася рэльефная, пластыка малюнка незвычайна багатая, спеўная, яна быццам перацякае з аднаго фрагмента арнаменту ў наступны.

Міжвольна падумаеш, а ці здатныя цяперашнія майстры на такую справу? Мабыць, не, бо цяпер усё робіцца машынамі, а тая кафля стваралася натхнёным сэрцам і рукамі майстроў. Таму і мянушку атрымаў майстар Палубес, што звычайны чалавек на такое чараванне з глінаю не быў здатны. Пра свае ўражанні Ада ўзнёсла апавядала ў нарысах і лічыла, што гэта будзе цікава чытачам, бо далёка не кожны паедзе ў Маскву, каб адшукаць там храмы, у якіх шчыраваў Сцяпан і ягоныя вучні.

Ада вярнулася ў Бабруйск. Маці зрабіла выгляд, што паміж імі ніякае сваркі не здарылася, была лагоднай і вясёлай. Гэта дачку ўсцешыла, але дома яна не затрымалася, а падалася ў рэдакцыю, дзе застала толькі галоўнага рэдактара, ветлівага пажылога чалавека ды маладую ягоную сакратарку, павіталася. Рэдактар пачаў распытваць, што тым ды як у Маскве.

— Усё звычайна. Сталіца жыве і красуе. А я прынесла тры артыкулы пра літвінаў у Маскве, — сказала Ада.

— Гістарычныя? Цікава.

— Можна назваць і так. Пачытаеце, пабачыце. Я хацела спытаць, Уладзімір Апанасавіч, ці возьмеце мяне назад у газету пасля вучобы?

— Зараз у нас штат цалкам укамплектаваны, але. Ты вучыся. Потым пагаворым, — няпэўна сказаў ён.

— Добра, потым дык потым.

Ада выйшла з рэдакцыі разгубленая. Няма месца. Ну што ж, там будзе відаць...

Яна падалася на чыгуначны вакзал і купіла білет на цягнік на заўтра ў Маскву. Затым з задавальненнем прайшлася па горадзе, зазірнула на двор сваёй школы, але не затрымалася там, баючыся выпадкова сустрэцца з Мечыславам. Зараз яна добра разумела Наіну Андрыянаўну, якая пазбягала сустрэч з былым мужам нават праз шмат гадоў пасля разводу.

Нічога не змянілася ў горадзе за час яе адсутнасці, хіба толькі зніклі чырвоныя транспаранты з камуністычнымі лозунгамі. Раней іх было ў горадзе шмат. Зайшла ва ўнівермаг, убачыла пустыя паліцы, ля якіх стаялі без справы прадаўцы і нешта між сабою ціха абмяркоўвалі. Ведала, што і тут, як і паўсюль, харчовыя прадукты даюць па талонах. І не толькі прадукты. «Што ж такое атрымліваецца? — здзіўлялася Ада. — Людзі сеюць, убіраюць, прамысловасць працуе, а чамусьці нічога не хапае... Мабыць, нешта не тое робіцца... Як тут людзям быць?.. І што будзе са мной?.. Мяне ж нішто, акрамя літаратуры, не цікавіць. Ці павінна я гвалціць душу і прымушаць сябе займацца, напрыклад, вытворчасцю нейкіх рэчаў, гандлем і яшчэ Бог ведае чым?.. Гэта ж не маё. Ёсць тыя, хто да гэтага здатны... Не варта думаць пра тое, што будзе праз год і больш?... Час пакажа, нешта прыдумаю.» — адмахнулася ад вярэдлівых думак Ада і заспяшалася дамоў. Пад нагамі рыпеў снег. Яе ціхі гарадок, у якім пераважала аднапавярховая забудова (толькі ў цэнтры ўзвышаліся трохпавярховікі), драмаў пад белым покрывам зімы.

16

На заняткі ў першы дзень пасля канікулаў з’явіліся не ўсе, некалькі чалавек з розных рэспублік, мабыць, яшчэ не паспелі прыехаць. Армянскі паэт Ара хадзіў змрочны, як хмара.

— Што гэта з ім? — спытала Эма.

— Не ведаю, — адказала Ада.

— Ты ж побач з ім жывеш.

— Толькі сёння яго ўбачыла.

У аўдыторыю ўвайшла Наіна Андрыянаўна, павіншавала ўсіх з Новым годам, выказала добрыя пажаданні, паглядзела, хто адсутнічае і выйшла.

Ара, праходзячы каля стала, за якім сядзела Ада, раптам спыніўся і сказаў:

— Буду чытаць твае вершы, нават перакладу на армянскую мову.

— Бог з табою! Навошта, каб чытаў ды яшчэ перакладаў, калі сам казаў, што арганічна не выносіш жаночых вершаў? Нельга здзеквацца з сябе, Ара.

— Мяне адлічваюць з курсаў! Што мне трэба зрабіць?..

— Прабач, я не ведала, — адказала Ада.

Ара пайшоў, сеў за свой апошні стол. Эма паднялася, не кажучы ні слова, выйшла. Вярнулася праз некалькі хвілін і паведаміла:

— Ару і Грышу Веправа збіраюцца адлічыць з курсаў за п’янства і дрэнную вучобу. З Гошам Стромам пакуль не ведаюць, што рабіць. Ён з некім пабіўся ў інтэрнаце, размалаціў акно. Ён таксама п’е.

— Адкуль ведаеш?

— Хадзіла да прарэктара.

— Ён табе ўсё гэта сказаў?

— А што, хіба гэта сакрэт? Ужо загад на стале ляжыць.

Праз колькі хвілін прыйшоў професар Выдрын і пачаў чытаць лекцыю па філасофіі. Тэма была цесна звязаная з гісторыяй Расійскай дзяржавы.

Ада, з жалем думаючы пра Гошу Строму, слухала няўважліва. Думала, мабыць, варта напісаць у дэканат калектыўны ліст ад усёй групы, каб хоць гэтага хлопца ўратаваць. За Грышу Веправа не было сэнсу прасіць, ён амаль месяц не з’яўляўся на заняткі, залікі і экзамены не здаў. Ара таксама лічыў за лішняе хадзіць з заліковай кніжкаю, думаў, што яго і так атэстуюць, занадта ганарысты. Памыліўся. Гошу было шкада, здольны хлопец, да таго ж самы малады ў групе. Так, задзірысты, але адстойвае свае меркаванні, не хітруе...

...Пасля апошняй лекцыі ў аўдыторыю ўвайшлі Наіна Андрыянаўна і прарэктар, які абвясціў, што за дрэнную вучобу, разбэшчанасць і п’янства Ару Васкерчана і Грыгорыя Веправа адлічылі з курсаў. Усе ўтрапёна маўчалі, таму што былі сведкамі, як гэтыя хлопцы ігнаравалі вучобу. Калі Наіна Андрыянаўна сказала, што цяпер рашаецца, як быць з Гошам Стромам, Ада не стрымалася, прамовіла:

— Не ведаю, чым правініўся Строма, але я перакананая, што ён вельмі здольны, эрудыт, да таго ж самы малады сярод нас. І калі ён у нечым правініўся, дык мы можам заручыцца за чалавека ды апекаваць яго.

Пачуліся галасы:

— Гошу не дамо! Не чапайце Строму!

— Ціха! Ціха! — супакоіла ўсіх Наіна Андрыянаўна.

— Я буду скардзіцца, — выкрыкнуў Ара і выйшаў з аўдыторыі.

Ада паглядзела на Гошу Строму. Ён апусціў галаву. Рукі бездапаможна ляжалі на стале.

Яна паглядзела на яго, такога знерваванага, безабароннага і зноў пашкадавала Гошу. Мабыць, ён не зусім вызначаўся ў жыцці, трапіў пад чужы ўплыў. Цягнуўся да старэйшых, прапіваў з імі стыпендыю, галадаў... Прапіваў і ганарары, зрэдку і заробленае на разгрузцы вагонаў... Што галадаў, дык бачна: вакол пазногцяў гнайнікі, а гэта — авітаміноз...

У інтэрнат яна вярталася з Ціханам Давыдзенкам. Выпадкова ці знарок ён сустрэў яе каля выхаду з варот Літінстытута.

— Добра ты Гошу падтрымала, — сказаў Ціхан. — Я таксама пра яго добрай думкі.

— Шкада хлопца. У яго ж універсітэт за спінаю. Ён можа тут у аспірантуру паступіць. А вы дахаты ездзілі?

— Так, злётаў. А ты чым займалася на канікулах?

— Напісала тры артыкулы, да якіх ніяк рукі не даходзілі.

Ішлі гаманілі. Ціхан правёў Аду да прыпынку метро і, развітваючыся, сказаў:

— Зайшла б калі ў госці. Я прывёз розных далікатэсаў.

— Нешта ў мяне часу не хапае. Калі-небудзь забягу.

— Не адкладвай надоўга, я буду чакаць.

— Добра, дамовіліся, пакуль, — Ада ўзмахнула на развітанне рукой і пачала спускацца па прыступках уніз. Яна звыклася з маскоўскім рытмам жыцця, жвава бегала па эскалатары, прыспешвала час.

У інтэрнаце ўсё было, як звычайна. Хтосьці хадзіў па калідоры, хто быў у сваім пакоі...

...Справа ад пакоя, у якім жыла Ада, жыў рускі паэт Аляксей Чубаў з Рыгі. Высокі, заўсёды ўскудлачаны і пахмурны. Звычайна, калі з кім размаўляў, пазіраў сабе пад ногі. У яго пакоі, як і ў Адзіным, было ціха. Гэтага хлопца яна рэдка бачыла ў інтэрнаце на кухні, ён сабе нічога не гатаваў. На кухню часта забягалі Гоша, Сеня ды францужанка Наталі з югаслаўкай Мірыям. Гэтыя дзяўчаты так дрэнна размаўлялі па-руску, што Адзе рэдка калі ўдавалася зразумець, што яны кажуць. Іншы раз на кухню прыходзіла Агнія Дымава. Яна мела кватэру ў Маскве, а ў інтэрнат пасялілася, каб радзей сустракацца з мужам, з якім нядаўна развялася, але кватэру пакуль падзяліць не паспела.

У той вечар на кухні гаспадарыў Гоша, нешта памешваў у каструльцы. Ада прыйшла сюды ўскіпяціць чайнік.

— Дзякуй, Ада, што падтрымала мяне, — сказаў ён. — Каб не ты, астатнія, напэўна, прамаўчалі б, не заступіліся б за мяне, — як не заступіліся за Ары і Грышу.

— Наконт Грышы правільна. Яго даўно на курсах ніхто не бачыў. Невядома, куды хлопец знік. Ара таксама не цукар. Па начах так гагаталі ў ягоным пакоі, што немагчыма было заснуць. Невядома, чым ён там займаецца. Паслаў мне Бог суседа! Аднойчы дзяўчына нейкая крычала немым голасам. А ты чалавек прыстойны! Прынамсі, мне падабаешся. Як павячэраеш, зайдзі ды раскажы, што з табою здарылася. Ты ездзіў у Кіеў?

— Няма мне да каго ездзіць.

— А я толькі з Бабруйска. Прыходзь, пачастую чым-небудзь хатнім.

— З задавальненнем зайду, — паабяцаў Гоша. — Гэта такая рэдкая з’ява, што ты некага запрашаеш. Мужчыны ходзяць і аблізваюцца, гледзячы на твае дзверы.

— Не выдумляй, чаго ім аблізвацца? У Маскве шмат жанчын, акрамя мяне. А я занудная, рыхтуюся да заняткаў, чытаю ўсё, што задаюць дадаткова да праграмы, сама шукаю дакументы, якія датычацца Беларусі. Карацей,

Гоша, трэба спяшацца. Вучоба наша хутка скончыцца, а тады не ведаю, як ты, а ў мяне наўрад ці будзе нагода прыехаць у Маскву.

Ада вярнулася ў пакой, папіла гарбату, але не вячэрала, ведала, што Гоша сваім варывам не натоліцца, трэба будзе яго пакарміць і паесці за кампанію з ім.

Гоша не прымусіў сябе доўга чакаць.

— Заходзь, заходзь, аднакашнік, сядай да стала, — запрасіла Ада. — Частуйся, вось курыныя адбіўныя, тут піражкі з капустаю, варэнне. Наядайся, мне адной з гэтым не ўправіцца, пачарсцвее і сапсуецца.

— Ты мяне песціш.

— Што ты, Гоша, я проста хачу, каб ты мне дапамог знішчыць гэтыя запасы.

— З насолодаю, — адказаў Гоша, жуючы катлету.

— А каб ты нічога лішняга не падумаў, я скажу табе, што вельмі люблю слухаць твае разважанні пра постмадэрнізм і андэграўнд.

— Здзекуешся?

— І не думала. Сапраўды захапляюся тваёю эрудыцыяй і думаю, што табе на гэтых курсах сумна. Ад няма чаго рабіць ты і займаешся глупствам.

— Згодзен, мяне губіць п’янства. Усё! Бяруся за розум. Тым больш, што да стыпендыі яшчэ некалькі галодных дзён. Учора мы сабралі хто што меў, паслалі Сеню па піва, трэба ж было адзначыць сустрэчу. Пайшоў ён і прапаў. Прыцёгся апоўначы п’яным у дым. Пытаем, дзе быў? Адказвае: таго піва ўсім усё роўна не хапіла б, а так хоць я адзін напіўся.

— Дык што ты тут п’яны тварыў? — спытала Ада.

— Ды нічога. Піў, буяніў, не заўсёды помніў і разумеў, што рабіў. Карацей, патроху вар’яцеў.

— Гоша, ты здольны чалавек. Разумею, табе мае парады без патрэбы, ды ўсё ж я табе скажу, што не варта псаваць сваё жыццё.

— Ада, я ўдзячны табе. Праўда, мне гэта прыемна.

— А хто ў цябе з родных ёсць?

— Нікога... Бацька пакінуў нас, калі я пад стол пешкі хадзіў. Мама памерла тры гады таму. Працавала медсястрой, ездзіла ў сваю бальніцу на працу праз увесь горад, не пераходзіла на іншую работу, спадзявалася, што атрымае добрую пенсію. Дзве гадзіны штодня траціла на дарогу. І да пенсіі не дажыла. Такая трагедыя. Калі б працавала бліжэй да дома, можа, пажыла б даўжэй.

— Бачыш, Гоша, гэта яшчэ табе адзін прыклад таго, як трэба берагчы жыццё. Лічы мяне названай сястрой, каб я мела магчымасць даваць табе добрыя парады. А як захочаш есці, заходзь. Лішняя бульбіна ці яшчэ што ў мяне для цябе заўсёды знойдзецца.

— Шкада. А я думаў, што ў цябе да мяне ўзніклі іншыя пачуцці.

— Ты крыху памыляешся. Але павер мне, ты разумны чалавек. Калі захочаш, у цябе будзе ўсё выдатна. Галоўнае, не плыві па шляху найменшага супраціўлення.

— Хто табе даў такое імя? — раптам спытаў госць.

— Бацька. Ён загінуў маладым у аварыі... Ада — другая жанчына пасля Евы. Мой лёс — заўсёды быць другой.

— Памыляешся, ты — першая пасля Евы, — усміхнуўся Гоша. — Мне здаецца, што ты трохі камплексуеш і недаацэньваеш сябе.

— Усе мы вартыя таго, што робім, як жывём, не больш і не менш. Кажуць жа, што вышэй за сябе не скокнеш. А з другога боку, калі нічога не ствараць, дык ні з чым прыйдзеш да фінішу.

— А што ты думаеш пра сваю будучыню? — спытаў Гоша і паглядзеў Адзе ў вочы.

— Я нічога не баюся, акрамя сваёй дурасці. Усе свае беды мы ствараем самі. Пастараюся меней рабіць таго, што несуладна з маёй душой. Увогуле, Гоша, трэба прыслухоўвацца да сваёй душы, яе не падманеш. А галава — гэта камп’ютар, які ўмее добра разлічваць, аднак часам заводзіць нас са сваімі разлікамі ў такія варункі, з якіх потым вельмі цяжка выблытацца. У мяне ёсць прынцып: жыць і працаваць з любоўю. Буду прытрымлівацца яго і надалей.

— Што ж, я таксама паспрабую ўзяць на ўзбраенне твой прынцып. Раней мала задумваўся, жыў сабе і жыў. Вось і дайшоў да таго, што ледзь не адлічылі.

— Мацуйся, мацуйся, — сказала Ада, калі заўважыла, што Гоша перастаў есці.

— Дзякую, сыты.

— Тады вазьмі з сабою піражкоў.

— З задавальненнем. І Сеню пачастую, бо ён, здаецца, пасля таго, як выпіў за нас, не закусваў.

— Прызнаюся табе шчыра, Сеня мне не вельмі падабаецца. Ад яго прыстасаванствам патыхае.

— Ёсць такі грэх, але хлопец ён не з горшых.

— Можа, і так. Гэта не важна, асабіста для мяне. Хутка мы раз’едземся і, можа быць, ніколі не пабачымся болей, разумееш мяне?

— Так, гэта сумна, — згадзіўся Гоша. — Але я цябе ўсё роўна знайду аднойчы, каб спытаць, як жывеш.

17

У дзверы пагрукалі. Яна адчыніла і ўбачыла Ціхана Давыдзенку.

— Чакаў цябе, чакаў, ды і вырашыў сам выправіцца ў госці. Як у той прыказцы, калі гара не ідзе да Магамета.

— Заходзьце, Ціхан Сцяпанавіч. Праўда, я толькі што з горада, дык яшчэ не маю чым вас пачаставаць.

— Я ўсё прынёс, — прыўзняў ён у руцэ цэлафанавы пакунак.

— Ды вы багаты госць!

Ціхан прайшоў да стала, выцягнуў з пакунка бутэльку віна, сыр, каўбасу, булачкі, мёд.

— У мяне радасць, — ён паклаў на стол кніжку ў мяккай вокладцы.

— Віншую.

Яны селі за стол. Ада разгарнула Ціханаву кніжку, на якой быў намаляваны тыгр.

— Тут, мусіць, пра вашы паляванні? — спытала яна.

— Пра ўсё патроху. Ведаеш, у нас там ёсць не толькі прыгожыя мясціны. Аднойчы ў тайзе набрыў я на разбураныя каменныя збудаванні. Археолагі пакуль іх не бачылі. Пытаў у навукоўцаў, што гэта за сцены ў зарасніках стаяць. Мне ніхто толкам нічога адказаць не можа. Так што пасля таго, як маю знаходку раскапаюць, дык, можа быць, праслаўлюся на ўвесь Саюз.

— Саюза ўжо няма, — усміхнулася Ада. І, крыху памаўчаўшы, сказала:

— Я радуюся за вас. Прыгожая кніжка, добра аформленая і даволі аб’ёмная. Як гэта вам удалося за такі кароткі тэрмін выдаць яе?

— Паслаў рукапіс. І ляжаў ён у выдавецтве пару гадоў. Пайшоў туды, пазнаёміўся з рэдактарам, неяк сышліся, пагаварылі, ён і паскорыў справу.

— Умеюць мужчыны паміж сабою дамаўляцца. Гэта выдатна.

— А ты скуль зараз, мо са спаткання якога?

— Была ў ваенна-гістарычным архіве. Хацела пра крэпасць, што ў маім Бабруйску, пачытаць якія дакументы. Дык нічога не далі, сказалі: усе матэрыялы на апрацоўцы. Затым забегла ў лаўку пісьменніка, купіла томік Бярдзяева, пагартайце, — прапанавала яна, падаючы кніжку госцю, — а я пайду чайнік пастаўлю.

Пакуль закіпаў чайнік, Ада паставіла на стол талеркі з ежай.

— Прыгожа ў цябе атрымліваецца, — пахваліў Давыдзенка.

— Прабачце, фужэраў у мяне няма, давядзецца віно піць з кубкаў.

— Яно ад таго не сапсуецца.

Ада села. Госць наліў у кубкі віно.

— За вашу ўдачу, Ціхан Сцяпанавіч, — прамовіла Ада, па-ранейшаму трымаючы дыстанцыю з гэтым немаладым, у яе разуменні, чалавекам, і прыгубіла віно, даволі смачнае, салодкае.

— Слухай, а да тваёй зямлячкі хлопцы гужам валяць. Я ўжо думаў, мо і мне туды падацца?

— Не варта, Ціхан Сцяпанавіч. Ярына выбрала Сполахава. У яе хутка радзіны, з ім яна збіраецца ехаць дамоў. У Мінску мае кватэру. А хлопцы бегаюць не да яе, а да Сполахава, занадта ён кампанейскі. Не адвык ад халасцяцкага жыцця, мае многа сяброў, — адказала Ада.

— Яна ж прыехала цяжарная...

— Не пашанцавала дзяўчыне: каханы, як дазнаўся, што яна цяжарная, пакінуў яе. Куды ёй было дзявацца ад сораму перад бацькамі і знаёмымі? Вось і схавалася сюды. А тут Сполахаў яе ўпадабаў. Калі ўжывуцца, дык і будзе бацька дзіцяці. Праўда, гэта малаверагодна. Хаця, навошта нам корпацца ў чужых лёсах, калі сваіх не ведаем?

Ціхан даліў у кубкі віно і сказаў:

— Я хацеў бы выпіць за цябе, за тваю недаступную жаноцкасць. Ведаеш, ішоў і хваляваўся, як перад экзаменам.

— Хіба я такая страшная?

— Нейкая занадта правільная, не курыш, не п’еш, сяброўства асаблівага ні з кім не заводзіш.

— Я набіла пару гузакоў у жыцці. Яны навучылі мяне жыць самадастаткова і ні на кога не разлічваць. Незалежнасць — вельмі прыемная рэч! Гэта падлеткам патрэбныя сябры ды сяброўкі, каб дзяліцца першымі жыццёвымі радасцямі і праблемамі, а я ўжо даўно вырасла. Калі ісці спакойна і асабліва не тузацца, дык нават вельмі шмат можна панесці. Пакіньце мне сваю кніжку, я з цікавасцю пачытаю, — прапанавала Ада.

— Я табе яе падару.

— Буду вельмі ўдзячная.

Давыдзенка зноў даліў віно і сказаў:

— А цяпер давай вып’ем за нас. Хачу сказаць, што ты мне падабаешся.

— Годзе вам, Ціхан Сцяпанавіч, рассыпацца кампліментамі, я на іх звычайна рэагую адмоўна.

— Як жа да цябе падступіцца?

— А навошта?

— Давай вып’ем яшчэ трохі для смеласці, і я ўсё растлумачу.

Яны выпілі. Ада няспешкі пазірала на госця і ўжо здагадвалася пра тую набалелую тэму, якую ён збіраўся распачаць.

— Вось мы жывём у гэтым няўтульным інтэрнаце, самотныя, чужыя. Чаму б нам не зблізіцца?

— У сэнсе? Вы маеце на ўвазе паходы ў тэатр ці ў батанічны сад? — спытала Ада.

— Толькі не ў сад. У мяне такі непрыемны выпадак быў. Пайшоў з дзяўчынаю ў парк, а тут міліцыянер.

— Ціхан Сцяпанавіч, дык я ж вам не для таго прапаноўваю, а каб расліны паглядзець. Думала, вас як ляснічага флора цікавіць.

Давыдзенка нерваваўся, што размова ўвесь час скіроўвалася не туды, куды яму было трэба. Нарэшце адважыўся абняць Аду, яна ўхілілася і сказала:

— Рука ў вас цяжкая.

— Ада, як ты не можаш зразумець? Нам было б добра разам.

— Гэта вы так лічыце, лесавод і паляўнічы. Засумавалі ў горадзе па сваім будзённым жыцці, бо ў нас тут амаль штодзень свята. Калі скончыцца вучоба, вы спакойна паедзеце да сваёй жонкі, а я што буду рабіць, калі раптам прывыкну да вас?

Ён няўцямна глядзеў на Аду, мусіць, не чакаў такой гаворкі.

— Не варта гэтак сур’ёзна ўспрымаць жыццё. Усё мінае хутка. Адседжу тут два гады, і не будзе чаго ўспомніць.

— Тут я вам не памочніца...

Ён змоўк.

Ада ціха радавалася, што змагла ахалоніць госця, і не пасварылася з ім, нічым не абразіла. Гэты чалавек быў старэйшы за яе гадоў на дваццаць, і, мабыць, успрымаў Аду як легкадумнае дзяўчо. А яна аказалася не такой...

Ада правяла госця да дзвярэй, развіталася з зычліваю ўсмешкай. Усё добра...

Ада засталася адна, прыбрала са стала, апранула піжаму, легла ў пасцель, пачала чытаць Давыдзенкаву кніжку, якая складалася з паляўнічых апавяданняў. Факты ў аснову твораў былі пакладзены цікавыя, але мова бедная. У кожным апавяданні дубы ды бярозкі кучаравыя, лес зялёны, а неба сіняе. Чалавеку трэба было павучыцца ў Тургенева ці Прышвіна. Але, мабыць, не было часу ці жадання. Чытаць далей не хацелася.

Ада адклала кніжку, выключыла святло, падумала пра тое, што трэба зрабіць заўтра, і сцішылася, каб хутчэй заснуць. Увогуле яна прывыкла класціся спаць позна, бо па начах пісала вершы, а ў час вучобы — курсавыя.

У Маскве яна прывучала сябе да рэжыму: класціся ў адзінаццаць і ўставаць у сем, каб выходзіла гадзін восем сну, і так ледзь здароўе не падарвала, пакуль старалася паспець на працы, у інстытуце і дома. Настаў яе залаты час. Ні пра што не клапаціцца і не думаць. Бадай, такой шчаслівай яна ніколі не была. Каб яшчэ Касьян знаходзіўся побач.

18

Вясна прынесла перамены. З’ехала Ярына. З’ехала неяк ціха, нават не развіталася з Адаю, бо загадзя не папярэдзіла яе, што збіраецца ад’язджаць, а пасля не застала яе ў інтэрнаце, пакінула цыдулку ў дзвярах, на якой напісала свой хатні тэлефон і адрас, прасіла адгукнуцца...

І яшчэ нечаканасць: з паэтычнага семінара, з якога адлічылі Грышу і Ары, сышлі Шастоў і Суркова. Яны пакрыўдзіліся, што іхнія творы крытыкавалі на семінарах, вырашылі такім чынам адпомсціць Сераброву. Шастоў нейкім чынам арганізаваў на тэлебачанні перадачу пра сябе, запрасіў на яе Суркову, кіргіза Кажагельды і інгуша Аліка Башыева. Самі тую перадачу паглядзелі і вельмі хвалілі яе. Ада тэлевізара не мела, пра гэтую перадачу яе ніхто не папярэдзіў. Разумела: аднакурснікі праігнаравалі яе, каб адпомсціць за тое, што яе вершы хваляць кіраўнікі семінара. Усё гэта дробязі, на якія не варта было звяртаць увагі...

На дварэ хутка стала цёпла. Зацвіў стары сад каля дома Герцэна. Усё навокал імкліва мянялася, але любавацца дзівоснай парою адраджэння прыроды было некалі, трэба было здаваць экзамены і залікі. Да таго ж пераважная большасць курсантаў засумавала па сямейніках, усе, як кажуць, мелі чамаданны настрой.

Ада паспяхова здала ўсё, што патрабавала навучальная праграма, і з лёгкай душою паехала на лета ў Бабруйск. Маці зноў пачала яе ўгаворваць вярнуцца да Мечыслава, казала, што ён ужо сустракаецца з нейкай дзяўчынаю, маўляў, не будзе такі мужчына марнаваць сваё жыццё на недасяжнае каханне.

— Мне ўсё роўна, як і з кім ён жыве.

— Застанешся адна век векаваць, пашкадуеш, ды будзе позна, — ушчувала дачку маці.

— Лепш адной, чым з ім, — адрэзала Ада і падалася ў рэдакцыю газеты, каб пакінуць новыя вершы.

Галоўны рэдактар знаходзіўся ў адпачынку. Застала толькі адказнага сакратара пажылога мужчыну Анатоля Савельевіча Хмеля, які мудраваў над макетам новага нумара газеты.

— Прывітанне, Ада. Прынесла нешта новае?

— Ёсць трохі вершаў.

— Без цябе раскідалася літстаронка. Ніхто не хоча ёю займацца. Я вяду яе сам. Але вершы — не маё. Калі ты ўжо вернешся?

— Калі я і вярнуся, дык невядома, ці знойдзецца тут для мяне месца.

— Не турбуйся, я на пенсію хутка пайду і табе месца вызвалю.

— Працуйце, калі ласка, маё месца мяне не міне.

— Ты нават не ўяўляеш, як цяпер лёгка працаваць! Ніякай цэнзуры! Няма забароненых тэм, — сказаў Хмель.

— Гэта добра, аднак жыццё рухаецца хвалямі. Трэба чакаць перамен да лепшага, — заўважыла Ада.

— Як там Масква? — раптам спытаў Хмель.

— Масква неспакойная, мабыць, нешта там наспявае. Я не цікаўлюся палітыкаю, але, мяркуючы па мітынгах і дэманстрацыях, нейкія там перамены будуць.

— Ну, мы цяпер самастойная дзяржава. Няма чаго на іншых азірацца.

— І то праўда. Шчасліва вам. Прывітанне ад мяне ўсім супрацоўнікам.

Ада не затрымалася ў рэдакцыі, прайшлася па горадзе, завярнула да будынка гасцініцы, пабудаваным у стылі сталінскага ампіру, але не надта высокая, адаптаваная да малапавярховай забудовы гарадка. Тут яна сустракалася з Касьянам, чытала яму інтэрв’ю, згадвала дыялогі і тую пяшчоту, якою яны безразважна дзяліліся.

Дома патэлефанавала Ярыне Макаўцы ў Мінск. Тая пазнала яе па голасе, радасна спытала:

— Як там курсы?

— Стаяць на месцы. Што ў цябе, хто нарадзіўся?

— Дачушка. Назвала Хрысцінкаю.

— А як твой Сполахаў?

— Спачатку быццам нічога, вывозіў каляску ў двор. А потым як панесла яго. Пачаў вадзіць нейкіх бамжоў, усю кватэру запаскудзілі, карацей кажучы, выгнала я яго. Будзеш у Мінску, заходзь.

— Дзякуй, Ярынка, пры нагодзе зайду паглядзець на твой найдасканалейшы твор — дачушку. Будзьце здаровыя і шчаслівыя.

На другі дзень Ада з’ехала да цёткі Тамары, дзе ёй працавалася спакойна і плённа. Найперш вырашыла даправіць вершы, якія пісаліся на працягу года. Пакуль іх дапрацоўвала, напісалася сёе-тое новае. Потым занялася перакладам сваёй прозы, каб даць пачытаць Эме. Раніцай і вечарам выходзілі з цёткаю на грады, палолі ды палівалі, гэта была прыемная змена заняткаў. Час ляцеў хутка, творчыя справы рухаліся. Ада была вельмі задаволеная, што прыехала менавіты сюды, бо маці не дала б ёй спакою.

19

У канцы жніўня Ада вярнулася дамоў і на тыдзень раней тэрміну выехала ў Маскву. У інтэрнаце адразу ўбачыла перамены. Замест стараватых вахцёрак яго цяпер ахоўвалі маладыя хлопцы ў чорнай уніформе. Яны ўважліва разглядалі пропускі курсантаў, перш чым дазволіць зайсці ў інтэрнат...

З задавальненнем яна наведвала гістарычную бібліятэку, каб працягнуць росшукі матэрыялаў пра Марыну Мнішак. Чытала часопісы «Русская старина», шмат неверагодных звестак знаходзіла, але на тэму, якая яе найбольш цікавіла, нічога новага не траплялася...

За дзень да пачатку заняткаў забегла Ада на курсы, дзе яе гасцінна сустрэла Наіна Андрыянаўна, частавала гарбатаю, доўга распытвала пра тое, што адбываецца ў Беларусі.

— Людзі жывуць, працуюць, — адказвала Ада. — Як усюды...

Затым Наіна Андрыянаўна пацікавілася:

— Як там Ярына?

— Усё добра. Нарадзіла дачушку, назвала Хрысцінкай, прагнала п’янтоса Сполахава. Жыве, гадуе дзіця...

— А ты куды збіраешся ісці працаваць пасля заканчэння курсаў?

— Пакуль не ведаю. Мо вярнуся ў газету ці ў Мінску пашукаю якую працу.

— Ну, няхай табе пашанцуе.

Ада развіталася з Наінай Андрыянаўнай і вырашыла прайсціся па вуліцы Горкага, пашыбавала міма помніка Пушкіну ў кірунку Краснай плошчы. На другім баку вуліцы раптам заўважыла маладога мужчыну, са спіны вельмі падобнага на Касьяна. Нават вятроўка такая ж чорная.

Хваляванне ахапіла яе душу. Спярша хацела бегчы ў падземны пераход і даганяць, а потым перадумала. Калі гэта сапраўды Касьян, дык чаму не папярэдзіў яе, што прыедзе, чаму не знайшоў? Хутчэй за ўсё гэта нейкі чужы чалавек, таму не варта нервавацца і даганяць. І ўсё ж яна сачыла за тым чалавекам, пакуль ён не растварыўся ў натоўпе. Зноў нахлынулі згадкі, але ўжо не так востра і балюча перажывала іх Ада. Мабыць душа адаптавалася і змірылася з тым, што Касьян заўсёды будзе недасяжна далёка. Міжвольна склаўся кароткі верш:

Я пакінута сумам,

Ні званкоў, ні лістоў не чакаю.

Не баліць маім думам,

Калі да самоты звыкаю.

Занядбаная марай,

Я згубілася ў стомленым свеце.

Ні ратунак, ні кара

Мяне між людзьмі не прыкмецяць.

І няма ў мяне сілы

У мінулае згадкай вяртацца.

Я надзеі знасіла

На шляху да нязбытнага шчасця.

20

Пачаліся заняткі на курсах. У другі год навучання неяк асабліва ціха стала ў інтэрнацкім калідоры. Жыццё кожнага жыхара сёмага паверха ўсталявалася, набыло пэўны парадак. Некаторыя хлопцы вярнуліся з новымі кніжкамі. Як ні дзіўна, свой першы зборнік падараваў Адзе Мамед Задэ з аўтографам «На добрую память о первом откровении», хоць яна ніколі з ім ні пра што не размаўляла, мабыць, ён проста прыязна ставіўся да яе. І як жа ўдала легла ёй на душу ягонае чатырохрадкоўе:

В тёмном сгустке кипящей Вселенной

Ярких яростных солнц миражи —

Это тайной любви сокровенной

Бесконечная светится жизнь.

Гэтак ёй уяўлялася яе пачуццё да Касьяна, але так прыгожа сказаць не ўмела, а ў Мамеда атрымалася. Увогуле ягоныя вершы былі ўзнёслыя, заглыбленыя ў перажыванні і сягалі ў бязмежныя прасторы космасу. Азербайджанскі паэт пісаў па-руску, ніколі, мусіць, не здолее вывучыць родную мову. Гоша Строма хоць без цяжкасці засвоіў украінскую мову, але таксама піша па-руску, так яму зручней, вельмі дасціпна і дакладна ўкладае сваё разуменне рэчаў у рыфмаваныя радкі...

...Прыходзілі новыя выкладчыкі, чыталі лекцыі па новых дысцыплінах. Другарадныя прадметы, якія здаваліся не надта цікавымі, хлопцы стараліся прапускаць. Абыякава паставіліся яны да эканомікі, якую выкладала жанчына гадоў сарака пяці, вельмі прыемная і ўсмешлівая. Яна не крыўдавала, што на яе лекцыі ходзіць мала мужчын. Анойчы застала ў аўдыторыі толькі жанчын і сказала:

— Дзякуй за салідарнасць. Сёння лекцыю не буду чытаць, пасядзім пагамонім. Ведаеце, у эканоміцы ёсць такое слова «сінекура», гэта калі чалавек нічога не робіць, а яму зарплата ідзе. Дык вось і мы з вамі сёння пажывём як сапраўдныя сінекурцы. Я пакурыла б з вашага дазволу. Не паспела, так спяшала на лекцыю.

— Курыце, калі ласка, — сказала Агнія.

— Дзякуй, — адказала выкладчыца, дастала пачак з цыгарэтамі, прыкурыла адну цыгарэціну, прыадчыніла акно і выпускала дым на вуліцу. Яна маўчала і з насалодаю глытала дым.

«Не пашанцавала жанчыне, — падумала Ада, — займела дрэнную звычку, а цяпер яна ёю кіруе».

Выкладчыца быццам пачула яе думкі і сказала:

— Наіна Андрыянаўна — малайчына. Адпачывалі мы з ёю ў Дубултах. Прыехалі туды, смалілі цыгарэту за цыгарэтай. Аднойчы сядзелі на беразе, глядзелі на мора, я кажу: закурым. А яна мне спакойна так паведамляе: «Я кінула. І ўсё. Ніякіх праблем». Я, на вялікі жаль, не магу не курыць.

— А я і не хачу кідаць, — азвалася Тоня Суркова. — Наогул, калі нават няма чаго рабіць, курыш, дык быццам пры справе.

Дзяўчаты пасядзелі трохі для прыліку і разышліся, бо наступны меўся быць семінар па драматургіі, які наведваць ніхто не пажадаў, акрамя Ады. Выкладчыца, старая кабета, стомленая жыццём, акінула яе позіркам і спытала:

— Толькі вас адну цікавіць драматургія?

— Выходзіць, што так.

— Тады я вам раю проста пахадзіць па маскоўскіх тэатрах. Вы маеце права бясплатна наведваць спектаклі, варта толькі ў касе паказаць білет студэнта Літінстытута ці курсанта Вышэйшых літаратурных курсаў. Вам дадуць вольныя месцы.

— Вельмі добрая прапанова, я паспрабую арганізаваць аднакурснікаў.

Сапраўды, Ада падабрала добрую каманду. Па тэатрах пагадзіліся паха-

дзіць францужанка Наталі, югаслаўка Мірыям і Агнія Дымава. Найперш пайшлі ў МХАТ, ён насупраць Літінстытута. Але спектакль аказаўся такі невыразны, што Ада праз тры дні ўжо не магла ўспомніць сюжэт. Тое ж расчараванне спасцігла курсантаў і ў тэатры імя Маякоўскага, у іншых...

Ада вырашыла, што цяпер тэатральнае мастацтва перажывае крызіс, як і ўся краіна. Ды ці толькі тэатральнае? А літаратура?..

Так Ада вучылася, не вельмі сыходзячыся з аднакурснікамі. У яе з імі — ні агульных спраў, ні агульных інтарэсаў. Хіба толькі прыемным было тое, што Эма прачытала Адзіны пераклады прозы, пахваліла і выказалася:

— Вельмі ж ты любіш сваіх персанажаў, кожнага імкнешся зразумець.

— Сапраўды, гэта так. Толькі любоў і з’яўляецца прычанаю ўсялякай творчасці, — адказала Ада.

А сама падумала: «Калі Эме спадабалася мая проза, дык мо варта занесці яе ў якое выдавецтва?» Яна гэта зрабіла неадкладна. Рукапіс прынялі, сказалі зайсці праз месяц. Калі якасць задаволіць рэдактара, дык будуць збіраць тыраж. Усцешаная, Ада на другі дзень пахвалілася Эме пра свой магчымы поспех, але гэтую навіну аднакурсніца ўспрыняла з крывою ўсмешкай, у якой змяшаліся зайздрасць і пагарда. Ада ўмела чытаць настрой людзей па вачах і міміцы, таму зразумела, што з Эмы добразычлівая сяброўка не атрымаецца.

У мінскім выдавецтве рыхтаваўся да друку яе зборнік вершаў, Ада хвалявалася і з-за яго. Патэлефанавала — аказалася, што зборнік ужо выдалі і прапанавалі прыехаць, каб атрымаць ганарар.

Ада адпрасілася ў Наіны Андрыянаўны і паехала ў Мінск. У выдавецтве ёй выдалі дзесяць аўтарскіх экзэмпляраў кніжкі і грошы, якіх магло хапіць хіба толькі на адны зімовыя боты. Заехала да Ярыны. Тая ўзрадавалася, паказала Адзе сваю прыгожанькую дачку, паскардзілася, што бацька ёю не цікавіцца.

— Нічога, буду жыць з дачушкай, — усміхнулася Ярына, узнімаючы малую. — З ёю не засумуеш. Яна такая вясёленькая ў мяне.

Дзяўчынка заўсміхалася, замахала пухленькімі ружовымі ручкамі.

— Добра ў цябе, толькі я спяшаюся.

— Паначуй у мяне. Куда ты паедзеш?

— Заеду да маці на дзянёк. Вучоба ў чэрвені заканчваецца, лічаныя месяцы засталіся, — сказала Ада і дадала: — Падпішу табе свой новы зборнік, мо калі пачытаеш.

— Віншую! Гэта добрая навіна. Паабедала б хоць з намі...

— Дзякуй, Ярынка, як сапраўдны бедуін, я амаль не ем у дарозе, каб не мець лішніх клопатаў. Гадуй дачушку. Шчасця табе!

Ада развіталася і паспяшала на вакзал, дзе купіла білет у Бабруйск, і нарэшце ў чаканні цягніка як след разгледзела сваю новую кніжачку, велічынёю з далонь, беленькую з вельмі сціплым афармленнем. Было спакойна і радасна ад адчування, што яе думкі і пачуцці зафіксаваліся на паперы. Цяпер не толькі яна, а магчыма, і нехта іншы здолее прачытаць іх і адгукнуцца сэрцам.

У купэ, дзе яна сядзела, увайшла жанчына годоў пяцідзесяці, высокая, мажная, павіталася, паставіла валізку, зняла паліто, села, прыгледзелася да спадарожніцы. Між тым, Ада адразу пазнала яе, гэта была дырэктар аднаго абласнога драмтэатра.

— Недзе я вас бачыла, — прамовіла спадарожніца.

— Я вас таксама пазнала. Помніце, калі ваш тэатр прыязджаў у Бабруйск на гастролі гадоў пяць таму, я брала ў вас інтэрв’ю.

— Было, было. Сёлета таксама да вас збіраемся. А вы па-ранейшаму ў газеце працуеце?

— Не, заканчваю Вышэйшыя літаратурныя курсы пры Літінстытуце ў Маскве.

— Цікава там?

— Вельмі.

— А пасля вучобы куды?

— Пакуль не ведаю. Мо зноў у газету вярнуся.

— Нам у тэатр патрэбны загадчык літаратурнай часткі. Ці не зацікавіла б вас такая пасада?

— З задавальненнем пайду да вас на працу. Толькі як быць з жытлом?

— Што-небудзь прыдумаем.

— Вы калі заканчваеце вучобу?

— У канцы чэрвеня.

— Вось вам візітка. Патэлефануйце мне папярэдне і прыязджайце. Я буду вас чакаць.

— Дзякуй, абавязкова аб’яўлюся... А ў мяне новы зборнік выйшаў, я падпішу вам на памяць.

— Вельмі прыемна, дзякуй.

Ада паставіла аўтограф на кніжачцы і аддала спадарожніцы. Тая падзякавала, адразу пачала з цікаўнасцю гартаць зборнік.

Ада выйшла ў Бабруйску з вагона амаль шчаслівая. Яе будучыня пачала вымалёўвацца даволі прывабна. Працуючы ў тэатры, у чужым горадзе яна нават не будзе выпадкова сустракацца з Мечыславам, не будзе чуць матчыны папрокі наконт неўладкаванага жыцця і страчанай кватэры. Хутка пачнецца яе новае жыццё, на новай пасадзе, з іншымі людзьмі. Хаця мо і дарэмна яна адразу пагадзілася ехаць у той горад, можа, трэба было пашукаць працу ў Мінску. Там усё ж бліжэй да выдавецтваў і розных часопісаў. Мінск — сталіца, а гэты горад — правінцыя, але і там людзі жывуць.

21

У апошнія месяцы перад заканчэннем вучобы кожны курсант быў устурбаваны сваёю будучыняй. Кожны збіраўся вяртацца ў сваю рэспубліку, цяпер ужо самастойную, далёкую ад Масквы... Ада ведала, што многія адчуваюць сябе самотна.

У гэтыя дні было бачна, што асабліва самотнай адчувала сябе Агнія Дымава. Аднойчы яна прыйшла да Ады і сказала, што не знаходзіць сабе месца. Усё ў яе дрэнна.

— Пойдзем пройдземся, развеем тваю тугу, — прапанавала Ада.

— Зайдзі на хвілінку да мяне, паглядзі, як я жыву, — сказала Ада.

Жанчыны ўвайшлі ў пакой. Аду ўразіў шырачэнны ложак, які займаў амаль увесь пакой. Яна ўсміхнулася:

— Разумею, Агнешка, на такім ложку ўсялякі аптыміст засумуе. Гэта ж сапраўдны сэксадром!

— Не магу жыць адна, хілюся, як былінка пад ветрам.

Жанчыны пайшлі ў батанічны сад, які быў недалёка. Якраз заквітнеў бэз. Там расло мноства гатункаў духмяных і прыгожых кустоў самых розных колераў ад блакітных і ружовых да цёмна-фіялетавых. Пераважалі махровыя кветачкі.

— Агнія, мы тут на шчасце можам столькі кветак сабе за пазуху накідаць, што на ўсё жыццё хопіць! І не трэба шукаць няцотную колькасць пялёсткаў, кожная галінка мае іх без ліку, зрывай і загадвай жаданне.

— А што, давай, мо хоць бэз нас ашчаслівіць, — сказала Агнія.

Яны доўга хадзілі па садзе, наталяючы вочы і сэрцы незвычайнай прыгажосцю. Кветкі, мусіць, для таго і існуюць на свеце, каб радаваць людзей, цешыць і даваць спакой. А праз колькі дзён Ада заўважыла, што Агнія наведваецца да яе суседа Чубава, і парадавалася за аднакурсніцу, здаецца, знайшла яна сваё шчасце з дапамогаю бэзу. Адзіна ж удача ўсе яшчэ недзе блукала па свеце, а можа, яна проста не заўважала яе, аслепленая каханнем да Касьяна...

Вясной прыкметна актывізавалася Эма. З’яўлялася на заняткі ў нечым ружовым, у што хіба толькі немаўлят апранаюць, або ўсцягвала на таўставатыя ногі чорныя ласіны. Неяк спытала ў Ады:

— Як ты думаеш, хто ў нашай групе самы цікавы з мужчын?

— Гоша Строма, — адказала Ада не задумваючыся, — ён самы малады, але, як мне здаецца, мае найлепшую перспектыву. Да таго ж умее ўзяць сябе ў рукі і мэтанакіравана займацца патрэбнай справаю.

Пасля той гаворкі Ада заўважыла, што Эма распачала паляванне на Гошу. Лавіла яго ў калідоры на перапынках, падпільноўвала пасля заняткаў і неяк прыручыла, хоць была гадоў на дзесяць старэйшая. Аднойчы папрасіла Аду:

— Можна да цябе ў госці напрасіцца?

— Калі ласка, — адказала Ада.

Але гэта была толькі зачэпка, каб прыйсці ў інтэрнат. Эма заначавала ў Гошы. Як далей развіваліся гэтыя адносіны, Ада не ведала і не цікавілася. Зразумела толькі, што маскоўскай пані захацелася свежых уражанняў, яна іх сабе арганізавала. Паводзіны Эмы ў жыцці былі вельмі падобныя на дзеянні жаночых персанажаў у яе прозе.

Актыўна Чаркасава пачала прапагандаваць сваю творчасць у асяродку выкладчыкаў і нават прарэктару падаравала некалькі кніг. Ада здзіўлялася: чаго раптам Эма так пачала мітусіцца перад заканчэннем курсаў. А потым пра ўсё даведалася, калі зайшла да Наіны Андрыянаўны. Тая сядзела зажураная пад пальмаю, якая таксама выглядала сумна.

— Што здарылася? — спытала Ада. — Ваша пальма захварэла?

— Калі дрэнна мне, дык і пальма пачынае хварэць.

— А што ў вас?

— Нешта са здароўем, такая горыч у роце, — ухілілася ад адказу Наіна Андрыянаўна.

— Гэта выкід жоўці ў выніку нейкага раздражнення, незадаволенасці, мая мама часам скардзілася на такія сімптомы. Што не так?

— Мяне выжываюць з працы.

— Хто?

— Адна з курсантак.

Ада здагадалася:

— Эма?

— Так. Яна ўжо і да прарэктара хадзіла, прыносіла план рэарганізацыі курсаў, у яе, ці бачыш ты, свежыя ідэі, а я са сваім выхаваўчым падыходам даўно састарэла.

— Не варта вам перажываць з-за гэтага. У яе ж нават адукацыі педагагічнай няма: толькі курсы ды дзесяць класаў. Недавучка зайздрослівая, толькі і ўсяго! Я з ёю пагутару.

Наіна Андрыянаўна знешне супакоілася, падзякавала за спачуванне і разуменне, пачала гартаць нейкія паперы. Ада вярнулася ў аўдыторыю і спытала ў Эмы:

— Ты сапраўды думаеш заняць месца Наіны?

— А чаму б і не! Колькі ёй яшчэ тут сядзець?

— Яна сваё месца заслужыла шматгадовай працай, а ты хто? У цябе няма ні адукацыі адпаведнай, ні, як я бачу, душэўнай цеплыні, каб працаваць з людзьмі. Прабач, я не хацела цябе пакрыўдзіць, а проста сказала тое, што думаю.

— Табе няма справы да мяне. Не лезь, куды не просяць. Яна старая, няхай ідзе адпачываць.

— Дзякаваць Богу, не ты вырашаеш кадравыя пытанні ў Літінстытуце. Калі не спыніш свае інсінуацыі, дык я паклічу на дапамогу групу. Разам вырашым, што з табою рабіць.

Эма фыркнула і адвярнулася, не жадаючы працягваць гаворку.

Пасля заняткаў Ада пайшла ў выдавецтва, дзе пакінула прозу. Сустрэлася з галоўным рэдактарам, быў ён у песімістычным настроі, сказаў, што макет кніжкі гатовы, тыраж збіраюць па Беларусі і Украіне, таму што прозвішча аўтара не рускае.

— А ўвогуле, — падвёў ён рысу, — не ведаю, ці выстаім. Такая імклівая інфляцыя, што ніякіх прыбыткаў выдавецтва не мае, адны страты. Да таго ж сувязі з былымі рэспублікамі СССР абрываюцца, немагчыма працаваць.

Ада зразумела: мала надзеі на тое, каб тут выдацца, падзякавала за клопат, пажадала поспехаў і пакінула выдавецтва...

На наступны дзень адбыўся апошні семінар па паэзіі, куды Ада прыйшла з новым зборнікам. Кіраўнікі семінара — паэт Сераброў і крытык Махонькін прынялі прыхільна яе новыя вершы, асабліва адзначылі радок «Я надзеі знасіла на шляху да нязбытнага шчасця». Толькі Алік абурана сказаў, што Ада ўсё выдумляе ў сваіх творах, бо нікога не кахае і нічога не адчувае. Аўтарка толькі ўсміхнулася на ягоную рэпліку. Пакрыўджаны саракагадовы хлопчык дробна помсціў ёй, некалі ж заляцаўся да яе, ды марна, гэта было смешна.

Усё цяпер было ў апошні раз: залікі, экзамены. Нарэшце настаў апошні дзень, калі ім выдалі пасведчанні аб заканчэнні курсаў, на якіх было напісана залатымі літарамі «Саюз пісьменнікаў СССР». Яны атрымалі дакументы аб адукацыі ўжо неіснуючай дзяржавы...

Вечарам Ада патэлефанавала ў Гомельскі тэатр і на другі дзень пакінула Маскву. Спяшалася пачаць новае жыццё.

* * *

Праз год, ужо працуючы ў Гомелі, Ада даведалася, што ў горад прыязджае Касьян Цымбалевіч з гуртам «Наўда». Адзін з канцэртаў адбудзецца ў памяшканні тэатра. Ада не ведала, як сябе паводзіць. Ці трэба паказвацца яму на вочы? Ці варта згадваць тое, што быллём парасло? Калі ён за тры гады не пацікавіўся ёю, дык навошта ёй нагадваць пра сябе? Прыхільніц у яго, мабыць, хапае. Але канцэрт вырашыла паглядзець.

Яна не думала, што будзе з такім хваляваннем і любасцю слухаць ягоны голас. Пазнавала знаёмыя вершы, якія ён ператварыў у песні. Асабліва ёй падабаўся тэкст з рэфрэнам: «Мяне абмінула жанчына, мяне абмінула жыццё». Хацелася думаць, што гэта напісана пра яе. Словы песень ліліся шчыра, дападалі да сэрца, давалі глебу для роздуму.

Касьян быў вельмі прыгожы, жанчыны не зводзілі з яго вачэй. Гурт пры сабе ён стварыў таксама даволі прыемны, яшчэ адзін гітарыст, флейтыст і барабаншчык. Мабыць, сабраць музыкаў з аўтэнтычнымі інструментамі не ўдалося...

Ада глядзела толькі на Касьяна і не магла на яго нагледзецца. Няхай бы гэты канцэрт ніколі не канчаўся! Але прагучалі апошнія акорды. Зала ўзарвалася воплескамі і крыкамі: «Біс! Брава!» Артысты колькі разоў пакланіліся, але больш спяваць не сталі. Ада не адважылася пайсці за кулісы, чакала ў фае каля чорнага выхада. Калі ўбачыць яе Касьян, праходзячы міма, дык тады ўжо ўсё будзе залежаць ад яго; не заўважыць — такі лёс. Трэба змірыцца і не трызніць немагчымым шчасцем, бо ў Цымбалевіча сваё жыццё, сям’я, праца.

Касьян спяшаўся, несучы вялізны ахапак букетаў, шаргацеў цэлафанам, Аду не заўважыў. Яна правяла яго позіркам і толькі зараз згледзела, што ў двары шмат жанчын і дзяўчат. Як толькі Касьян з’явіўся ў дзвярах, фанаткі кінуліся да яго. Ён абрынуў на іх кветкі, а хлопцы гурта, хоць і з цяжкасцю, адцяснілі натоўп, і Касьян хуценька схаваўся ў салоне машыны. Ужо праз акно ён пачаў даваць аўтографы. Распісваўся на паперках, сурвэтках, далонях, адна вар’ятка нават лоб падставіла. Ада глядзела на любага Лятаўчыка, і вялікае яе каханне захлыналася ад радасці сузірання. Аднак яна не жадала быць у натоўпе фанатак, які акаляў яго.

Нарэшце машына пачала сігналіць і паціху кранулася з месца, паехала. Прыхільніцы ледзь не клаліся пад колы, а потым беглі ўслед за машынаю. Ада з горыччу адчула, што яе шчасце назаўсёды ад’ехала ў чорным лімузіне. Яна разгублена глядзела ўслед і разумела, што менавіта гэтыя гады, калі яна кахала, пакутавала, пісала вершы, былі сапраўдным жыццём. Выйшла на ганак, села на лаўку, акінула ўсхваляваным позіркам апусцелы двор, дастала з сумкі агульны сшытак, у якім распачала пісаць раман пад назваю «Царыца Марына», на апошняй старонцы накідала новы верш. Ён узнік раптам сам сабою і нязмушана выліўся на паперу:

Я цябе сярод тысяч шукала,

Не стуляла стамлёных павек,

Заклікала, маліла, гукала:

Адпусці! Дай мне волю навек!

І прыклікала дух твой нарэшце.

Ты з’явіўся, як прывід, чужы.

Сэрца ўзнёслае грудзі не месцяць.

Пра наступнае мне раскажы.

Ты маўчыш, ты мінулым распяты,

І не звык ратаваць і гадзіць.

Адпусці — папрасіла зацята.

Ты паціснуў плячыма: ідзі.

Я іду, а наперадзе морак.

Як над прорвай глыбокай стаю.

Не хапае мне сонца і зорак,

Забяры ў мяне памяць маю.

Content

Дудюк Зинаида Иосифовна Закон захавання кахання