Шнип Виктор Анатольевич

Заўтра была адліга-5

Віктар ШНІП

ЗАЎТРА БЫЛА АДЛІГА-5

Жнівень

1.08.2016. На стале камп’ютар, які не працуе, як пустая лядоўня на кухні...

2.08.2016. З Міёнай а шостай раніцы выйшлі на шпацыр. Пахаладала. Пахне восенню. Ходзячы па Мухлі, напаткаў радкі:

у кроплях вінаграднае лазы

хаваецца шчаслівае святло

адыходзячага лета

якому стаць віном

2.08.2016. Праходзячы каля пошты, убачыў, як адтуль выйшла маладая манашка. Яна ўсміхалася і прыціскала белы канверт да грудзей. І была яна як чорны анёлак са светлай весткай

3.08.2016. Сяджу, як шляхціц, у фатэлі, а побач каля ног ляжыць аўчарка. За спінай шафы з кнігамі, а перада мной на сцяне карціны. Нікуды не трэба спяшацца — я ў адпачынку. На вуліцы чуюцца вясёлыя крыкі дзяцей. Выходжу на балкон. Каля пад’езда на лаўцы сядзіць сусед Дзіма, які, убачыўшы мяне, пытаецца: «Ці ёсць жыццё на Марсе?»

4.08.2016. У сеціве з’явілася інфармацыя: «Некалькі дзясяткаў тысяч літраў віна вылілася на вуліцы горада Сэта з цыстэрнаў мясцовага гандляра віном на поўдні Францыі (дэпартамент Эро). Паліцыя мяркуе, што гэта акт сабатажу. Віно, якое лілося з цыстэрнаў, што належаць гандлёваму дому Biron S. A., затапіла набярэжную Орыен, дзе знаходзяцца склепы, а таксама суседнія вуліцы. Пасля таго, як затапіла падземныя паркоўкі, у ноч на 3 жніўня, мясцовыя жыхары выклікалі выратавальнікаў. Выратавальнікам удалося справіцца з алкагольным патопам і ачысціць праспект ад віна за паўгадзіны.

Па дадзеных тэлеканала France 3, адказнасць за інцыдэнт на сябе ўзяў Рэгіянальны камітэт вінаградарскага руху (CRAV), вядомы падобнымі акцыямі пратэсту супраць закупкі Францыяй віна з Іспаніі па заніжаных коштах». А нашы вуліцы па некалькі разоў за лета затапляюцца дажджамі...

5.08.2016. На Мухлі з самага ранку сядзяць пенсіянеры і ловяць рыбу амаль цэлы дзень, а іх жонкі сядзяць у чэргах у паліклініках...

5.08.2016. У кватэру праз расчынены балкон залятаюць мухі і камары. Многія з іх у першы і апоші раз, бо ты маеш кіпу газет, з якімі палюеш на крылатых няпрошаных гасцей. І Сабака глядзіць на цябе, як на Граждана, з якім нешта адбываецца незразумелае...

8.08.2016. З Міёнай ходзім на трэніроўкі — на кусачку і на паслушэнства. Шмат што ўжо ў нас атрымоўваецца, а самае галоўнае — Міёна на трэніроўкі бяжыць, як першакласнік у школу, які яшчэ не ведае, што яго чакае далей.

9.08.2016. Часу, як кавы ў філіжанцы, заўсёды не хапае...

10.08.2016. Прачытаў Ціхана Чарнякевіча «Пташнікаў: напачатку і напрыканцы». Напісана з любоўю да нашых класікаў-празаікаў, якія яшчэ нядаўны былі жывымі і з якімі я меў шчасце і гонар кантактаваць. Прачытаў Ціхана і закарцела перачытаць апавяданні Пташнікава, Адамчыка і Стральцова. Абавязкова перачытаю, бо пасля прачытання іхніх твораў хочацца, нягледзячы на самоту, жыць на гэтай зямлі, бо Тут тварылі Яны.

10.08.2016. Рыхтуем кніжку пра акторку Марыю Захарэвіч, якая выйдзе ў серыі «ЖЗЛБ». Укладальніца выдання Соф’я Жыбулеўская, распавядаючы пра змест кнігі, сказала, што Захарэвіч у свой час сябравала з Уладзімірам Караткевічам, і ён прапаноўваў ёй выйсці за яго замуж, але тая адмовіла, бо не захацела звязваць свой лёс з чалавекам, які любіць выпіць.

Ружы

11.08.2016. Шукаючы творы на Нацыянальным паэтычным партале «Вершы.ги», каб іх скарыстаць для тэматычнай імпрэзы, Людміла натрапіла на мой верш «Ружа», які быў напісаны гадоў дваццаць таму і надрукаваны ў кнізе «Балада камянёў» у 2006 годзе:

Ружа застыглы выбух святла

Да якога злятаюцца пчолы

І збіраюць у ім салодкае золата

Ружа чырвоны ліхтар

На зялёнай вуліцы саду

Дзе на яблынях спее спакуса

Ружа гэта пацалунак анёла

Першы і апошні

І цвіце ружа

Як водбліск зоркі Венеры

І я праходзячы ля ружы

Праходжу як ля варотаў у рай

Пад вершам пазначана, што гэты твор напісаў Анатоль Сыс. У Сыса ёсць «Ружа», якая пачынаецца: «Маё жыццё — гняздо з калючых руж. // Не Беларусь — маё жыццё Радзіма. // О, Божа-мазахіст — і я, бы вуж, дзяру // з сябрамі скуру каля Рыма...» Словам, у кожнага з нас свае ружы і яны вельмі розныя.

11.08.2016. Вечарам прыехаў Паша, і мы разам з ім і Веранікай завезлі напоі ў кавярню «Праспект», дзе заўтра а 19 гадзіне адбудзецца вяселле. Толькі а 9 патэлефанаваў Павел Ляхновіч, які сябруе з камандзірамі пагранічнай заставы, дзе служыць наш Максім, і паведаміў, што ўсе дакументы падпісаны і наш сын апоўначы выязджае з Пінска. Крыху пазней патэлефанаваў і сам Максім. Задаволены, што едзе дадому. Пусцілі яго на трое сутак. У часць трэба вярнуцца ў нядзелю да 22 гадзін.

12.08.2016. З Міёнай на Мухлі былі а палове шостай раніцы. Доўга не гулялі, бо ў 6.02 з Пінска прыходзіць цягнік, на якім прыязджае Максім. Мы пайшлі насустрач яму, але, на жаль, не па той дарозе, кудой ён спяшаўся дадому. А палове сёмай Максім патэлефанаваў. Ён стаяў каля пад’езда і, даведаўшыся, што мы яго чакаем на аўтобусным прыпынку, скіраваўся да нас. Адразу ж пасля размовы па тэлефоне я сказаў Міёне, што прыехаў Максім. Яна тут жа сарвалася з месца і пацягнула мяне дадому. Здалёку ўбачыўшы сына, я спусціў Міёну з павадка, і малая паляцела да Максіма як на крылах.

13.08.2016. Учора ў 23.12 у фэйсбуку Ігар Гайшун запытаўся: «Назіраў толькі што ў небе касяк свяцяшчыхся аб’ектаў. Можа, хто яшчэ бачыў? Што гэта магло быць?» Адказаць на гэтае пытанне магу я. Учора наша Вераніка выйшла замуж, і на вяселлі ў гэты час, пра які згадвае спадар Ігар, мы запусцілі ў начное неба паветраныя гелевыя шары са светладыёдамі...

Жэня і Яўген

14.08.2016. На вяселлі, калі госці з боку жаніха і нявесты пачалі знаёміцца паміж сабой, да мяне падышоў хлопец гадоў трыццаці: «Мяне завуць Яўген! Я хачу сказаць вам вялікі дзякуй за беларускую мову! У школе я быў Жэнем і на ўроках беларускай мовы і літаратуры дэманстратыўна размаўляў з настаўніцай толькі па-руску і смяяўся з тых, хто вучыў мову і лічыў яе патрэбнай. Час прайшоў, і я стаў Яўгенам. Мне вельмі сорамна за Жэню. Цяпер у мяне ёсць беларускамоўныя сябры, і мне з імі добра. Я стараюся размаўляць з імі толькі на мове, бо наша не горшая, чым іншыя мовы свету.»

15.08.2016. Самае гіблае месца ў літаратуры — гэта ні паэты і празаікі графаманы, а крытыкі графаманы...

15.08.2016. Максім расказаў сёе-тое пра службу ў Пінскім памежным атрадзе. Быў выпадак прарыву мяжы на машыне. Парушальнік пасля папераджальных стрэлаў не спыніўся. Памежнікі сталі страляць па колах. Нехта трапіў у колы, а нехта і ў кабіну машыны. Адна з куль засела ў кіроўцы ззаду на ўзроўні патыліцы. Убачыўшы гэта, парушальнік спыніўся. Потым у яго запыталіся: «Чаму не спыняўся, пачуўшы стрэлы?» — «Я думаў, што ў вас халастыя патроны!» — адказаў затрыманы.

16.08.2016. У траве жоўты ліст ляжыць, нібы хаваецца, бо яшчэ не восень, а ён зляцеў з дрэва.

16.08.2016. Сястры Валянціне споўнілася 55 гадоў. Яе дзеці Надзя і Сярожа арганізавалі цудоўнае свята ў рэстаране «Амстэрдам». Віншуючы сястру, я ўзгадаў, што да пяці гадоў не ведаў, што ў мяне ёсць сястра, бо з васьмі месяцаў гадаваўся ў бабулі Ганны ў Лягезах. Валін муж Віця папрасіў мяне падрабязней распавесці пра тыя часы. Давялося ў каторы раз дзяліцца ўспамінамі. Людміла і брат Вова даўно ведаюць, што я, жывучы ў бабулі, дзядзьку Ваню і цётку Алю называў татам і мамай. І вось аднойчы, калі я чакаў іх з працы, а іх усё не было і не было, я запытаўся ў цётак, якія праходзілі міма: «А дзе мае бацькі?» Цёткі на перабой адказалі: «У цябе бацькоў няма! Гэтыя бацькі — не твае!» Я доўга плакаў, і калі вярнуліся дадому цётка Аля і дзядзька Ваня, запытаўся, ці праўда, што яны не мае бацькі. «Мы твае родныя дзядзька і цётка. І мама, і бацька ў цябе ёсць, і сястра ёсць! Ты ў наступную нядзелю нікуды з дому не хадзі. Мама і сястра прыедуць у госці!» — прытуляючы да сябе, супакоіла мяне цётка Аля. І ў наступную нядзелю ў Лягезы прыехалі на ровары мама і мая сястра Валя. Распавядаючы пра сваё дзяцінства, я амаль заўсёды чую пытанні: «Навошта цябе мама аддала ў Лягезы? Няўжо так цяжка было гадаваць двух дзяцей?» Мяркуйце самі: «Да нараджэння сястры Валі ў маіх бацькоў не было сваёй хаты. Бацькі ж майго бацькі не вельмі былі задаволеныя нявесткай, бо ў іх была іншая на прыкмеце. Бацькі працавалі, а даглядаць мяне павінны былі дзед і бабуля. Яны ж мяне асабліва не глядзелі. Я часта быў галодны і мокры. І вось восенню праведаць маю маму прыехаў з Лягез у Пугачы яе брат Ваня. Убачыўшы мяне недагледжанага і вярнуўшыся дадому, ён расказаў сваёй маці, маёй бабулі Ганне пра мяне, сказаўшы, што я магу не перазімаваць. І было вырашана забраць мяне ў Лягезы. І мяне, васьмімесячнага, бабуля Ганна забрала да сябе...» Адным словам, у гэтым годзе споўнілася пяцьдзясят гадоў, як я пазнаёміўся са сваёй роднай сястрой Валяй, якая сёння адзначыла сваё 55-годдзе...

17.08.2016. Сёння нашай Міёне адзін год. Я некалькі разоў яе віншаваў. Міёна слухала і глядзела на мяне, спрабуючы зразумець, што я такое ёй гавару...

18.08.2016. Рукапісамі, як мохам, зарастаюць шафы і сталы. І ты корпаешся ў іх, шукаючы заўтрашні дзень нашай літаратуры...

19.08.2016. Пасля працы час ад часу ўключаю тэлевізар, каб паглядзець, як праходзіць Алімпіяда ў Рыа. У свеце неспакойна, і ў гульнях хапае палітыкі. І, гледзячы некаторыя спаборніцтвы, я ўсміхаюся, бо чамусьці ўспамінаецца фраза з фільма «Здравствуйте, я ваша тетя»: «Я тетушка Чарли из Бразилии, где много-много диких обезьян!» Але гэтая ўсмешка не тычыцца нашых спартоўцаў. Яны ў большасці малайчыны.

20.08.2016. Мухля затоплена ранішнім туманам. На дрэвах сядзяць вароны. Раса халодная, як ледзяная. Нідзе нікога. Іду з Міёнай, як першабытны чалавек на паляванне, але без зброі і апрануты...

20.08.2016. З Людмілай ездзілі ў Верхні горад, дзе праходзіў Фестываль украінскай культуры. Адразу ж на плошчы Свабоды сустрэлі Антона Рудака з Дар’яй Латышавай, потым Андрэя Дынько з Наталляй Цярэшчанкай, пазней Глеба Лабадзенку. Паслухалі песні, падзівіліся на танцораў. Акрамя ўсяго, паглядзелі фотавыставу майго земляка Міколы Лінніка «Захавальніца спадчыны», выставу вышыўкі і ручнікоў, літаратуру ўкраінскіх выдавецтваў, кірмаш майстроў народнай творчасці. Хацелі паспытаць украінскую кухню, але ўсюды былі вялікія чэргі, і мы пайшлі ў кавярню «Дэпо», што на ўзбярэжжы Свіслачы. Там у зале было некалькі наведвальнікаў. Адзін малады чалавек сядзеў каля акна, адвярнуўшыся ад залы, і нешта пісаў у блакнот. «Відаць, нейкі пісьменнік. А можа, гэта сам Андрусь Горват, які прыехаў з Прудка, каб падыхаць мінскім дымам і выпіць філіжанку кавы?» — падумаў я, праходзячы каля хлопца. Пасля кавярні мы з Людмілай вярнуліся ў Верхні горад, дзе сустрэлі напачатку мастака Алеся Пушкіна, а потым Наталку Бабіну з дзецьмі, а на адыходзе з плошчы напаткалі Валерыя Мазынскага. Вярнуўшыся дадому, з радасцю ўспаміналі ўбачанае, пачутае і асабліва сустрэчы з творцамі. Я нават сказаў: «Жывучы ў Еўропе, мы паціху ідзём у Еўропу...»

20.08.2016. Алесь Квяткоўскі, вярнуўшыся ранкам з Валожыншчыны, дзе працаваў і адпачываў з жонкай Вікторыяй Ільінскай, паклікаў мяне ў майстэрню. Месяц таму ён мне паказваў новыя карціны. На адной быў човен з жанчынай у капелюшы. Човен плыў сярод вады і туману, нібыта сярод усяго сусвету. Я адразу сказаў, што гэта плыве Святлана Алексіевіч. Алесь не запярэчыў. І вось сёння я з Людмілай зайшоў у майстэрню. Паказваючы карціну з жанчынай у чоўне, Алесь паведаміў, што ён даў ёй назву «Святлана».

21.08.2016. На фотаздымках заўсёды мінулае...

21.08.2016. У двары пачуліся крыкі — гэта пачала сварку пажылая сямейная пара. На балконы павыходзілі людзі, і двор ператварыўся ў тэатральную сцэну...

21.08.2016. Іду і бачу, што паблізу Храма сядзіць хлопец з варонай на плячы, як з чорным анёлам. Я дастаў фотаапарат з сумкі і зрабіў некалькі здымкаў. Хлопец не звярнуў увагі на мяне, а варона каркнула, нібы сказала: «Ідзі адсюль!»

22.08.2016. Прыязджаў Міхась Казлоўскі. Падарыў каталог «Мастакі Маладзечанскага краю», у якім прадстаўлена сямнаццаць творцаў. «Калі б я ўкладаў выданне, то было б надрукавана чалавек трыццаць. Але дзякуй укладальнікам і за гэта!» — сказаў Міхась. Восем мастакоў я добра ведаю, бо яны мае сучаснікі і мы неаднаразова сустракаліся на творчых імпрэзах на Маладзечаншчыне. Разглядаючы рэпрадукцыі карцін, я думаў пра тое, што мы вельмі багатыя на таленты, але мала хто з нас цэніць іх і асабліва, калі яны жывыя. У Маладзечне мастакам было неяк абяцана, што пасля рамонту Цэнтральнай раённай бібліятэкі імя Максіма Багдановіча, будзе створана карцінная галерэя з іх работ. Бібліятэка на рамонце ўжо тры гады, але там спраў непачаты край і пра абяцанае могуць забыцца...

22.08.2016. Стаю на прыпынку. Чытаю кніжку. Людзі каля мяне праходзяць, як каля слупа, на якім прыклеена нейкая абвестка.

23.08.2016. Прыснілася Масква. На Краснай плошчы стаіць вялікі трактар «Беларус». Я іду да яго, каб займець працу, бо ў трактары бюро па працаўладкаванні. Чаргі няма. Падбег нейкі хлапчук і прапанаваў пайсці з ім будаваць новы Маўзалей. Я адмовіўся і палез у трактар. Там сядзела вабная дзеўка. Прывітаўшыся, яна спыталася: «Кім ты хочаш працаваць? Можна грузчыкам на могілках. Можна выбракоўшчыкам на макароннай фабрыцы». — «Я хачу быць падмятайлам!» — адказваю. «Добры выбар!» — «Мне трэба закончыць Літінстытут! Можа, там ёсць вакансія?» — «Ёсць! Там нядаўна Андрэй Платонаў звольніўся! Ягоная мятла валяецца без працы!» — кажа дзеўка і выпісвае накіраванне ў Літінстытут.

23.08.2016. Не па сваёй волі паехаў у Парыж...

23.08.2016. Да дзесяці гадзін больш за гадзіну з Міёнай гуляў на Мухлі. З намі былі Джэсі, Джэксан, Рокі, Шыма і Гарыныч. Побач праходзілі іншыя сабакі, але гаспадары іх да нас не пусцілі. Над намі час ад часу праляталі качкі і лёталі кажаны. Хапала камароў. Высока-высока ў небе сярод зорак я заўважыў спутнік і якраз тады, калі ён вылятаў з каўша Вялікай Мядзведзіцы. Вылятаў, як кропля вады, прасвечаная сонцам. Сабакі гулялі, а мы размаўлялі пра наша жыццё-быццё. Заўтра з Міёнай ідзём на паслушэнства. Любуючыся зоркамі, я міжволі падумаў, што, магчыма, у гэты ж час наш Максім, ахоўваючы мяжу Беларусі, таксама глядзіць у неба.

24.08.2016. Днём з паўгадзіны паспіш і дзень, нібыта два дні...

25.08.2016. Сёння 100 дзён, як нашага Максіма забралі ў войска. Цяпер у яго наперадзе яшчэ 447...

25.08.2016. Рыба не ловіцца. Грыбы не збіраюцца. Вогнішча не гарыць. І ты сядзіш каля роднай хаты, як каля Ноевага каўчэга.

25.08.2016. Ён вяртаўся з працы, як з палону...

26.08.2016. Некаторыя кандыдаты ў дэпутаты выступаюць па тэлевізары, нібыта праходзяць адбор на Еўрабачанне...

27.08.2016. Больш як месяц не былі ў роднай хаце. Гадзіннік пасля запуску тры разы спыняўся і толькі на чацвёрты ажыў. Падумалася, што яшчэ б пару тыдняў не прыязджалі, дык ён бы зусім спыніўся, як сэрца хаты. На падворку ўсё зарасло травой. Грады таксама ўтравелі. Праўда, у сёлетні сухмень у траве сёе-тое з пасаджанага вырасла і някепска. Пад яблынямі ад яблыкаў зліта. Выглядае, як брукаванка з яблыкаў. Сястра Валя з дачкой разбіраліся з агародам, швагер Віця ім дапамагаў, а я касіў. Касіў доўга. Гадзін пяць. Тэлефанаваў Максім. Ён мяне заўтра чакае ў Пінску. Вяртаючыся ў Мінск, заехалі на Ракаўскія могілкі да бацькоў. Бачылі бусла каля дарогі. Ён павінен быў учора паляцець у вырай, бо кожны год 26 жніўня беларускія буслы пакідаюць родныя мясціны. Чаму не паляцеў? Дома мяне чакала Міёна. Абнюхала ўсе торбы, абкусала мне з радасці ўсе пальцы. А Людміла ў Магілёве.

28.08.2016. Ездзіў да сына ў Пінск...

Выехаў з Дружнай а восьмай. Кіроўца маршруткі быў вельмі падобны на Андрэя Федарэнку. Такі ж вузкі твар, такі ж падбародак і такія ж негустыя валасы на галаве. Усю дарогу час ад часу ўзгадваўся Андрэй — то мы з ім і Барысам Пятровічам вандруем па родных мясцінах Пятровіча, то мы ў маіх Пугачах ловім рыбу, то рвём на полі кукурузу, а потым праз паўгадзіны дарогі ў Мінск Андрэй заўважае, што ён у кукурузе згубіў гадзіннік. Цяпер, праязджаючы каля таго поля, з усмешкай успамінаю Барысава: «Калі ўжо тут нарасце гадзіннікаў, што пасеяў Федарэнка?» У гэтым годзе расло жыта.

Азярына. Туман. Сярод вады човен. Усё, як на карціне Алеся Квяткоўскага «Святлана»...

Кукуруза высокая і стройная, як на парадзе дасягненняў народнай гаспадаркі...

На полі катушкі саломы. Падумалася пра беларускі марсіянскі пейзаж.

На ўскрайку лесу грыбнік, як лясун.

Шмат сустракаецца людзей на роварах. Раней такога не было. Еўропа.

Абагналі фуру з казахстанскім нумарам. Што яна вязе і куды з такой далечы?

Каля дарогі могілкі, а перад імі два паўкапаніры.

Праехалі кіламетраў дзвесце. На лузе каля дарогі ў высокай балацянай траве белыя чаплі стаяць, як кветкі...

Рэчка Ясельда. Указальнік на Музей Яўгеніі Янішчыц. Хутка будзе трыццаць, як яна пакінула гэты свет — у сорак гадоў. Калі б жыла напачатку 90-х, магла б стаць першай народнай паэткай Беларусі.

Заехаліся ў Целяханы. У свой час у многіх з маіх вясковых сяброў былі лыжы з Целяхан. Яны лічыліся самымі лепшымі. Праўда, ламаліся часта, як і ўсе астатнія.

11 ліпеня на паўдарозе ад Целяхан да Пінска ў лесе, едучы да Максіма на прысягу, мы з Людмілай, Веранікай і Паўлам спыняліся перакусіць. Тады з адной з альтанак да нас выбеглі два сабачкі (чорны і руды). Мы ім давалі есці. Не ўзялі. Відаць, нехта, спыняючыся адпачыць, іх пакарміў ужо. Цяпер я стараўся ўгледзець сабачак з маршруткі. Ці жывыя яны? Не ўгледзеў.

Пінск. Г алоўная вуліца да цэнтра горада. Адразу ж кінуўся ў вочы вялікі білборд: «Ритуальные товары. Гробы. Кресты. Венки.» Праехалі далей. Зноў «Ритуальные товары», нібыта ў Пінску людзі толькі і займаюцца тым, што хаваюць і хаваюць сваіх родных.

На Чыгуначным вакзале распытаўся, як дайсці да вайсковай часці. За хвілін дваццаць дабраўся. На прапускным пункце папрасіў паклікаць радавога Максіма Шніпа з мабільнай групы. Сын прыйшоў праз хвілін дзесяць. Спаў. Быў на начным дзяжурстве. Паразмаўлялі да гадзіны. Максім пайшоў на абед, а я па крамах, каб набыць сёе-тое для яго. Сын службай задаволены. У чацвер вярнуўся з мяжы, дзе быў тыдзень. Жылі ў вагончыку. Самі сабе рыхтавалі есці. У адным з начных дазораў на ўкраінскім баку пачулі рух і ўбачылі святло ліхтарыкаў, якія былі скіраваны ў іх бок. Паглядзеўшы ў прыбор начнога бачання, даведаліся, што там паляўнічыя. Аднойчы Максім з напарнікам, ходзячы па глухамані, заблудзіліся. Максім лазіў на дрэва, каб высветліць, дзе яны знаходзяцца і як выйсці на знаёмы шлях. А палове пятай я пайшоў на вакзал. Дадому вяртаўся на вялікім аўтобусе. Ехалі амаль пяць гадзін. Затаміўся. Аднак радасна, бо пабыў у сына і ў размове з ім заўважыў, што хлопец мяняецца — ператвараецца з камп’ютарнага хлапчука ў сапраўднага мужчыну і воіна.

29.08.2016. Тэлефанаваў Андрэй Федарэнка. Учора бачыў мяне па БТ. Я распавядаў пра кнігу «Заўтра была адліга». Здымалі даўно і гэта быў паўторны паказ. Андрэя ў размове карэспандэнткі са мной зачапіла тое, што яна замест таго, каб сказаць, што гэта была сустрэча з вядомым беларускім паэтам, сказала: «Гэта была сустрэча з вялікім беларускім паэтам Віктарам Шніпам». Андрэй расказваў і смяяўся, а я слухаў і таксама смяяўся. Павесяліўшыся, пажартаваўшы, пагаварылі пра сур’ёзныя справы і дамовіліся ў хуткім часе сустрэцца.

29.08.2016. Чым даўжэй жывеш, тым болей бачыш мёртвых.

30.08.2016. Складаючы першыя кнігі новай серыі «100 вершаў», перачытаў цалкам Пімена Панчанку і Міхася Стральцова. У Стральцова амаль уся сотня залатая, а ў Панчанкі каля пяцідзесяці вершаў, якія можна чытаць і перачытваць, і зачытваць сябрам, каб паслухалі і разам з табой парадаваліся, што ў нашай літаратуры ёсць такія цудоўныя творы. У Стральцова няма вершаў, за якія пры саветах далі б народнага паэта, а ў Панчанкі адсоткаў дзявяноста. Стральцова можна смела ставіць побач з Багдановічам, а Панчанку з Купалам і Коласам. Праз пяцьдзясят гадоў Стральцова будуць чытаць, а Панчанку ўспамінаць. Але, магчыма, я памыляюся...

31.08.2016. На вуліцы вечар. Ты вяртаешся з працы. Стомлены, галодны і самотны. У небе поўня, як дно куфаля з півам.

Нажніцы

31.08.2016. Іду ў школу на першавераснёўскую лінейку. Тыдзень таму бацька мяне пастрыг тупымі нажніцамі, як барана. Я плакаў, а ён стрыг. Яшчэ пару гадоў таму мяне не вельмі хваляваў мой выгляд. Цяпер жа я іду ў сёмы клас. Са мной вучыцца дзяўчына, якой я хачу спадабацца. На мяне, пастрыжанага пад барана, яна і не паглядзіць. На вуліцы сонечна і амаль горача. Я іду ў школу ў шапцы, каб ніхто не бачыў маёй прычоскі. Я не думаю пра вучобу. Я думаю пра тупыя нажніцы, якія наступным летам за некалькі дзён да стрыжкі выкіну ў сажалку. Ды ўсё роўна бацька мяне падстрыжэ, як барана, іржавымі тупымі нажніцамі, якія прынясе з паветкі, дзе яны ляжалі некалькі гадоў без справы.

31.08.2016. Дзеці ідуць у школу, а ты каля школы прайшоў. І, стоячы на аўтобусным прыпынку, ты доўга глядзеў на іх малых і прыгожых з букетамі. І кожны другі хлопчык быў нечым падобны на цябе малога. І кожная другая дзяўчынка была падобна на тваю колішнюю аднакласніцу, якая табе падабалася. Ты стаяў і глядзеў на сваё мінулае. Міма праходзілі людзі, праязджалі машыны і аўтобусы. Дзеці пайшлі ў школу, а ты каля школы прайшоў.

Верасень

Колас і любоў

1.09.2016. Сто дзесяць гадоў таму ў газеце «Наша доля» вершам «Наш родны край» дэбютаваў у друку Кастусь Міцкевіч, упершыню скарыстаўшы псеўданім Якуб Колас. Сёння з гэтай нагоды ў музеі Песняра адбылася святочная вечарына. Я меў гонар у ёй удзельнічаць. На жаль, людзей было няшмат.

А гадоў пятнаццаць таму 1 верасня коласаўцы дэбют Песняра ў друку адзначалі на плошчы Якуба Коласа. Я некалькі разоў удзельнічаў у тых шматлюдных святочных мерапрыемствах. Потым з плошчы святкаванне перанеслі ў парк імя Максіма Горкага, дзе некалі стаяў дом Коласа. Я там таксама выступаў. Людзей ужо было меней, але нярэдка збіралася пад некалькі соцень. А вось цяпер усё было ў музеі. Святочна, прыгожа, душэўна, з любоўю, але ў чатырох сценах.

Вяртаючыся дахаты па вуліцы Каржа, здалёку ўбачыў пад балконам чатырохпавярховіка міліцэйскі ўазік, некалькі дзясяткаў усхваляваных людзей і чырвона-белую стужку, якой было штосьці адгароджана. Падумаў: «Нехта скончыў жыццё самагубствам.» Падышоў бліжэй. На асфальце вялікая чорная пляма. Міліцыянер складае пратакол. І раптам бачу, што ўсё гэта здымаецца на кінакамеру. І не на адну. «Што за фільм?» — пытаюся ў мужчыны, які трымае ў руках кіпу папер, і чую: «Пра любоў!»

2.09.2016. На тратуары на вуліцы Каржа, дзе ўчора здымалі фільм пра любоў, засталася вялікая чорная пляма, якая выконвала ролю крыві самагубцы. Я хвілін дзесяць пастаяў непадалёку і паназіраў: старыя, людзі майго ўзросту і маладзейшыя за мяне на гадоў дзесяць пляму абыходзяць, а ўсе маладыя ідуць, нягледзячы, што ў іх пад нагамі.

2.09.2016. На праспекце Пераможцаў зацвілі бязлістыя каштаны. Прыгажосці аніякай. Кветкі белыя, як смерць.

2.09.2016. Меў размову з Валянцінам Жданко, Аляксандрам Лукашуком і Міхасём Скоблам. Міхась адразу ж пачаў: «Дык ты, Віця, і далей сцвярджаеш, што ў Панчанкі толькі пяцьдзясят добрых вершаў?!» — «Не! У Панчанкі я выбраў сотню для серыі “100 вершаў”. Можна было і болей!» — адбіўся я. Лукашук сказаў, што прачытаў маю «Заўтра была адліга». Вельмі спадабалася. Год таму ў фэйсбуку быў уражаны «Практыкай», у якой распавядаецца пра выпадак з майго студэнцкага жыцця, калі мы, шаснаццацігадовыя хлапчукібеларусы, баранілі ў Клецкім раёне ад мясовых бандзюкоў сваіх аднакурснікаў габрэяў. «Гэта ўзровень Быкава!» — падсумаваў сваю пахвалу ў мой адрас Аляксандр. Тут жа Валянцін Жданко дабавіў: «А якія моцныя «Нажніцы» ў апошніх «100 словах»!» Аляксандр узгадаў, як стрыгся ў Празе. У яго спыталі: «Вас стрыгчы пад Гавала ці іначай?!» — «Давайце пад Гавала!» — адказаў Лукашук, думаючы пра былога прэзідэнта Чэхіі. Потым даведаўся, што ў пачатку 20-га стагоддзя ў Празе быў цырульнік Г авал, які рабіў адмысловыя фрызуры.

Міхась чытае маю «Заўтра была адліга»: «Твае запісы, а гэта паўнацэнныя мастацкія творы, нельга чытаць запар. Іх трэба засвойваць па адным кожны дзень. Нядаўна спыніўся на запісе пра Людмілу і цябе, дзе ёсць радок: “Цяпер крыжамі маіх бацькоў мы прыбіты да Ракаўскай зямлі.” Хораша сказана. Глыбока. Прачытаў і ўжо які дзень пераварваю!»

3.09.2016. Быў на свяце горада. З Дзмітрыем Пятровічам у павільёне «Белсаюздруку» рэкламавалі кнігі «Мастацкай літаратуры». Народу было шмат. Кніг мала. Шкадую, што не змог трапіць на адкрыццё скульптурнай кампазіцыі стваральнікам беларускай нацыянальнай класічнай оперы кампазітару Станіславу Манюшку і драматургу Вінцэнту Дуніну-Марцінкевічу, якая была ўсталявана ў скверы каля ратушы на плошчы Свабоды. Без настрою зайшоў у краму абутку «Мегатоп», каб па просьбе сына набыць добрага гуталіну і праз тыдзень адвезці ў Пінск. Максіму гуталін вельмі патрэбен, бо на мяжы, якую ён ахоўвае, вельмі шмат балот. Купіў тры ўпакоўкі і сабе зімовыя боты, каб на Мухлі ў маразы выгульваць Міёну. Людміла ў Лідзе ў камандзіроўцы, а я заўтра еду ў Рагачоў. Дома сяджу, як на вакзале, з якога ўсе паехалі па сваіх справах.

4.09.2016. А шостай раніцы выйшаў з дому. З-за паўмарафона да Палаца спорту дабіраўся ад тэатра Музычнай камедыі пешшу. На святкаванне Дня беларускага пісьменства выехалі са спазненнем амаль на гадзіну. Раней у Рагачове ніколі не быў. Ехаў з мэтай паглядзець на горад, дзе неаднаразова ў свайго дзядзькі Ігара Грынкевіча гасцяваў Уладзімір Караткевіч. Тут ім было напісана шмат вершаў, паэма «Віно дажджоў», аповесць «Ладдзя роспачы», пачатак рамана «Каласы пад сярпом тваім», закончаны раман «Хрыстос прызямліўся ў Г ародні». Прыехалі на свята ў адзінаццаць гадзін. У цэнтры Рагачова сабралася мора людзей. Музыка, танцы, вершы. Прыемна было сустрэцца з сябрамі па фэйсбуку. На жаль, не ўсіх адразу пазнаваў. Было некалькі пісьменнікаў і шмат тых, хто піша, друкуецца і атрымоўвае ўзнагароды. Некаторыя перасоўваліся, нос задзёршы, а некаторыя амаль бегалі, каб прыстроіцца да тых, каго фатаграфуюць і здымаюць для БТ. Праўда, былі і такія, што паводзілі сябе сціпла і радаваліся святу, як дзеці.

Наведаў краязнаўчы музей Рагачова. Запомніўся вялікі старадаўні човен. Ён быў дасканалы, як творы Уладзіміра Караткевіча.

Храм з залатымі цыбулінамі быў непрыстойна залаты. Брама на замку.

У горадзе, здаецца ці гэта сапраўды так, амаль няма лавак. За паўгадзіны знайшлі толькі дзве, каб прысесці паесці, і то каля бальніцы.

Вярнуўшыся ў Мінск, амаль палова нашага аўтобуса выйшла на прыпынку станцыі метро «Магілёўская». Хуценька ўсе спусціліся пад зямлю. Якраз стаяла электрычка. Зайшлі ў вагон, а ў ім у кутку сядзіць з вялікай цяжкой торбай адзін з лаўрэатаў Нацыянальнай прэміі і нейкі сумны-сумны, нібыта не ён атрымаў прэмію, а ягоны вораг.

На пытанне: «Ну як там было ў Рагачове?» адкажу, што дзякуючы святкаванням Дня беларускага пісьменства, я маю магчымасць выбірацца з дому за сотні кіламетраў і бачыць Беларусь такой, якой яна ёсць на самай справе. А Беларусь наша прыгожая і людзі працавітыя!

Шкадую, што не змог схадзіць да Дняпра.

5.09.2016. Прыязджаў Міхась Казлоўскі па кнігу «Добры дух зямлі Дняпроўскай», якую ён склаў да Дня беларускага пісьменства ў Рагачове. Выслухаўшы мой аповед пра свята, Міхась сказаў: «Мітусня! Не люблю такое!» Узгадалі памерлых пісьменнікаў. Міхась прызнаўся, што ён з жонкай на ўсялякі выпадак даўно выбраў месца, дзе хоча, каб, калі што, яго пахавалі. «Аднак я быў бы вельмі задаволены, каб мяне спалілі і мой попел прыхавалі да бацькавай магілы. У мяне да бацькі шмат пытанняў. Я б хацеў мець на іх адказы», — са слязой сказаў Міхась.

Гаворачы пра маладзечанскія могілкі, ад Міхася даведаўся, што там адвялі спецыяльнае месца, дзе хаваюць толькі начальнікаў і вядомых людзей горада. Пра такі акропаль знаёмая Міхася, дзявяностагадовая Яўгенія Фамінічна пажартавала: «Гэты акропаль для сябе прыдумалі начальнікі, каб на тым свеце было прасцей партыйныя сходы збіраць!»

6.09.2016. Раніцай а шостай з Міёнай шпацыравалі па Мухлі. Раса была халодная, як ледзяная. Яе холад адчуваўся праз чаравікі. «І як гэта ў дзяцінстве хадзіў па ёй басанож?» — думаў я, і хутка адшукаў адказ: «Тады раса была жывая і бацькі былі жывыя.»

7.09.2016. Нярэдка бывае, калі прыходзяць немаладыя новыя аўтары і даводзіцца ім доўга і цярпліва тлумачыць, што выдавецтва не можа кінуць усё, што запланавана некалькі гадоў таму для выдання і цяпер рыхтуецца да друку, і заняцца прапанаваным творам, які пару дзён таму быў закончаны і які, па словах госця, прынясе нам вялікі прыбытак, а аўтару сусветную славу. Такія празаікі звычайна яшчэ нідзе не друкаваліся і ў выдавецтва прыйшлі ўпершыню, думаючы, што мы яго тут сто гадоў чакалі і нарэшце дачакаліся. Бывае і такое, калі прыходзяць удовы з творамі мужоў, што памерлі, ні разу не надрукаваўшыся. Сёння прыходзіла жанчына, муж якой некалькі месяцаў таму адышоў у лепшы свет і пакінуў рукапіс рамана, які пісаўся трыццаць пяць гадоў. Я адшнураваў вялікую, тоўстую, пашарпаную і пажаўцелую папку. На першай старонцы рукапісу чарнела назва твора — «Зіма». Усе астатнія 700 старонак былі чыстыя, як першы снег.

7.09.2016. Вяртаючыся з Дня беларускага пісьменства, я выйшаў з аўтобуса каля ГУМа. Бабулька, якая стаяла на ўваходзе ў краму, прапанавала за рубель адчыніць дзверы, якія ўжо былі на замку, і набыць па зніжках усё, што душы пажадаецца. Я не адмовіўся. Зайшоў у ГУМ і. трапіў у Яніцкі лес, што каля маіх родных Пугачоў. У лесе светла-светла, птушкі спяваюць, конікі ў траве стракочуць, матылі лятаюць. Прыгожа! На душы радасна, нібыта трапіў у рай. Іду няспешна і раптам непадалёк бачу на пяньку гадзіннік. Залаты. Бяры! Не хачу! І тут гадзіннік зазвінеў, і пасыпаліся з ялін шышкі. Адна ўпала мне на галаву і я. прачнуўся.

7.09.2016. Прыходзіў Леанід Маракоў. Ужо не той, што нядаўна быў. Сам пра сябе казаў і паўтараў: «Мне не трэба было столькі пахаць! Дактары абнадзейваюць, што з цягам часу павінна ўсё аднавіцца з мазгамі». Хвілін дваццаць Лёня хваліўся і пераконваў мяне, што ён самы лепшы пісьменнік і ў яго ажно трыццаць тамоў твораў, што ніхто столькі не мае. Я слухаў, як бацюшка ў царкве на споведзі. З усяго сказанага зразумеў, што Лёню спатрэбіліся ягоныя кнігі пра Мінск і ён пакіне 100 даляраў у заклад, а потым прыйдзе сын і прынясе беларускія грошы. Нехта патэлефанаваў. Я пацікавіўся: «Хто?» — «Наташа!» — адказаў Лёня. Я не адразу зразумеў, што гэта яго жонка, бо раней ён пра яе казаў, што яна зусім хворая. Наслухаўшыся Лёневых расповедаў пра ягоную геніяльнасць, я параіў яму ісці ў наш маркетынг і забраць свае кнігі, каб жонка не чакала на вуліцы. І Лёня пайшоў, як стрыножаны. Праз пару хвілін зноў зайшоў да мяне ў кабінет і пачаў зноў казаць пра свае трыццаць тамоў і пра 100 даляраў. І раптам адчыніліся дзверы. У прыёмную заглянула жонка

Маракова. З доўгімі распушчанымі чорнымі валасамі і белая ў твары, яна была, як мёртвая. Сказала «Добры дзень», і паклікала мужа ісці дадому. Лёня развітаўся са мной і паплёўся з Наталляй па доўгім паўзмрочным выдавецкім калідоры да ліфта. Я глядзеў ім услед і мне здавалася, што да мяне прыходзілі прывіды Леаніда і Наталлі Мараковых.

8.09.2016. Прыходзіў Анатоль Вярцінскі. Ён вярнуўся ў горад з лецішча. Падпісаў дамову на публікацыю ў кнізе серыі «ЖЗЛБ», прысвечанай народнай артыстцы Беларусі Марыі Захарэвіч. Пагаварылі крыху пра жыццё-быццё. На маё пытанне «Як здароўе?», Анатоль Ільіч адказаў: «Як бачыш, яшчэ сам хаджу!» А 18 лістапада Вярцінскаму будзе 85!

8.09.2016. Калі б жыў бацька, яму сёння было б 85. Магчыма, з гэтай нагоды нашага Максіма адпусцілі б з войска ў адпачынак. Бацька быў бы задаволены, што ўнук памежнік, а не дэзерцір, як я. Дэзерцірам мяне назваў бацька, калі мне прыносілі з ваенкамата позву за позвай, а я не ішоў. А бацька адслужыў тры гады і часта распавядаў, як яму там добра было: «Коням давалі хлеб. Вялікія булкі. А нам па лустачцы. І мы кралі ў коней.» І хутка ўжо будзе чатыры гады, як бацька следам за мамай пайшоў у лепшы свет. У бацькі быў адзін клас адукацыі, а ён ведаў на памяць «Канька-гарбунка» і шмат вершаў і песень. Гадоў трыццаць пасвіў кароў. Меў каня і сабаку. А гэта значыць, мой бацька быў каўбоем. Дзякуючы бацьку я даведаўся, як называюцца птушкі, якіх мы слухалі ў лесе, збіраючы грыбы. Дзякуючы бацьку я навучыўся касіць і араць, запрагаць каня, складаць на воз сена. Словам, я ўмею ўсё, што трэба мужчыну, каб жыць у вёсцы. А самае галоўнае — дзякуючы бацьку я нарадзіўся Тут!

8.09.2016. У Малінаўцы на вуліцы Яна Чачота ёсць бібліятэка № 22. Сёння там выступаў перад вучнямі шостых і сёмых класаў СШ, якая паблізу. Імпрэза была прысвечана Дню беларускага пісьменства. Пасля майго выступу дзеці без падказкі настаўнікаў адказвалі правільна на мае пытанні па літаратуры і па гісторыі Беларусі, і гэта мяне вельмі парадавала. Настаўніцы беларускай літаратуры падпісаў кнігу «Заўтра была адліга». Некалькі вучняў папрасілі дазволу зрабіць са мной сэлфі. Дазволіў. Харошыя дзеці. Ведаюць, хто такі Ян Чачот і Скарына, а самае галоўнае — ведаюць, што яны беларусы, а ў беларусаў галоўная мова — беларуская, як у палякаў — польская, як у немцаў — нямецкая, як у французаў — французская, як у рускіх — руская.

8.09.2016. Сваё выступленне перад школьнікамі закончыў «Баладай Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча» і, прачытаўшы апошнія радкі твора:

«За вокнамі мроі і людзі,

Надзеі, бяда, спадзяванні

І белая, сумная пані,

Якая сустрэчы чакае,

Якая адна і святая

І ёй не патрэбна чужога

Ні сына, ні мовы, ні Бога,

Нічога чужога, нічога!»,

я паўтарыў, што нам нічога чужога не трэба, бо ў нас ёсць свая краіна, свая гісторыя, свая мова. І тут, недаслухаўшы да канца пераліку, з-за парты ўсхопліваецца хлопец гадоў дванаццаці і гучна кажа: «У нас нафты няма!»

9.09.2016. З карэспандэнтам газеты «Культура» спадаром Алегам Клімавым ездзіў, як герой будучага артыкула, у родныя Пугачы. Пакуль на маршрутцы дабіраліся да Ракава, Алег распытваў пра школу, бібліятэку, клуб, у якія я хадзіў, жывучы ў вёсцы. Я распавядаў для журналіста, а слухалі ўсе, хто побач сядзеў. У Ракаве нас чакала Наталля Жызнеўская, якая працуе ў Пугачоўскім Доме культуры. На машыне хутка прыехалі ў вёску. Заглянулі на месца, дзе раней быў клуб. Цяпер там жывуць людзі. Пад’ехалі да кіпы вялікіх маладых дрэў, што выраслі на ўтравелым падмурку. Тут стаяла школа. У былым школьным двары кусты, трава, дарога, нейчы агарод. Спыніліся каля вялікага куста бэзу. Тут мы фатаграфаваліся ў першым класе. У мяне захаваўся фотаздымак. Праехалі па вёсцы. Сёе-тое я ўзгадаў са свайго дзяцінства. У Доме культуры нас чакала дырэктарка спадарыня Марына. Яна падрабязна адказала на ўсе пытанні Алега. Пагрэўшыся гарбатай і падсілкаваўшыся пугачоўскімі прысмакамі, пайшлі ў школу. Сустрэла дырэктарка. Правяла невялікую экскурсію. У школе цяпер 69 вучняў. Завяла ў вольны кабінет, у якім нас чакалі адзінаццацікласнікі. У цэнтры стаяў вялікі стол, а на ім букет прыгожых кветак і мае кнігі. Я думаў, што зайду да дзяцей, падпішу для школы кніжкі, якія захапіў з сабой, і мы з Алегам праз хвілін дзесяць паедзем у Мінск. Але нас чакала літаратурная імпрэза па маіх творах. Зайшлі на дзесяць хвілін, а выйшлі праз гадзіну. Вяртаючыся з Ракава на маршрутцы, Алег параіў мне прапанаваць дырэктару школы стварыць літаратурны гурток і раз на месяц ездзіць у Пугачы і праводзіць там урокі па беларусай літаратуры. Я сказаў, што не супраць. У свой час, калі мне было дваццаць, я прапанаваў рэдакцыі раённай газеты стварыць літаб’яднанне. Стварылі. Я прыдумаў назву. «Рунь». І потым кожны месяц амаль чатыры гады ездзіў у Валожын і праводзіў пасяджэнні літаб’яднання, і ніхто мне нічога не плаціў. Для мяне тады было галоўнае — мяне чакалі кожны месяц мае землякі. І я з таго часу не змяніўся...

10.09.2016. У полі, што аж да небакраю, кукуруза, як асака на балоце, высокая. Табе хочацца зайсці ў кукурузу, але ты баішся заблудзіцца ў ёй, і таму стаіш на дарозе, як на беразе. Праехала машына і цябе абсыпала пылам, як попелам...

10.09.2016. Будучы ў Пугачах, даведаўся, што ў нашым сельсавеце застаўся адзін ветэран Вялікай Айчыннай вайны. Прозвішча ў яго — Канцавы.

10.09.2016. Думаючы пра бацькоў, раптам узгадалася, што, калі апошнім разам з сястрой наведвалі іх на Ракаўскіх могілках, каля помнікаў убачылі кветкі, невядома кім пакладзеныя...

11.09.2016. Раніца на Мухлі. Руды кот, убачыўшы, што я іду з Міёнай, схаваўся ў парудзелы куст. Затаіўся і глядзіць на мяне чорнымі вачыма, нібы просіць: «Не выдавай!» І я не выдаў кацейку. З Міёнай прайшоў міма, нібыта нікога не бачыў. На дрэве каркнула варона, і Міёна пабегла да яе.

11.09.2016. Ападаюць спелыя каштаны. Падбіраю, як мне здаецца, самы прыгожы і нясу дадому. Следам ідзе Міёна і просіць, каб аддаў ёй. Не аддам! Гэта для Людмілы!

11.09.2016. Не кожнаму валуну наканавана ляжаць у падмурку ці стаць часцінкай замка ці Храма. А валуноў на могілках, як святароў у нашым краі, нямнога.

Сырадэля і сячкарня

11.09.2016. Што такое сырадэля і дзе яна расце? Цяпер на гэтае пытанне, не заглядаючы ў сеціва, мала хто адкажа. Вось што там напісана: «Аднагадовыя травяністыя расліны вышынёй да 60 см. Сцёблы тонкія, галінастыя. Лісце непарнаперыстае, ланцэтнае. Кветкі дробныя, бледна-ружовыя, сабраныя ў гронкі. Плод-струк, нагадвае нагу птушкі (адсюль другая назва — птушканожка (Ornithopus)). Зялёная маса сырадэлі ідзе на корм і ўгнаенне. Меданосная расліна».

У канцы 60-х і пачатку 70-х гадоў мінулага стагоддзя наш калгас дзяліў для калгаснікаў жытнёвае поле на дзялкі. Спачатку сеялі збожжа, а потым сырадэлю. Запомнілася жніво 1968 года. Тады майму брату Валодзю было ўсяго пяць месяцаў, сястры Валі сем гадоў, а мне восем. Мама з бабуляй Параскай сярпамі жалі жыта. Я дапамагаў бацьку і дзеду Юзю вязаць снапы і ставіць іх у мэндлікі, каб прасыхалі. Брат ляжаў сярод снапоў і час ад часу на ўсё поле гучна плакаў, нібыта яго рэзалі. Валя брата калыхала і карміла. Я час ад часу падбягаў да іх, каб падсілкавацца. Ежа была ў збанах-спарышах. Усё было вельмі смачным. Дзялку жалі некалькі дзён. На зжатым месцы бацька з дзедам касілі аржонішча з сырадэляй. Я растрасаў пракосы, каб хутчэй сохла скошанае. Аднойчы бацька ў сырадэлі знайшоў гняздо дзікіх пчол. Мёд быў пахучы і густы, як смала. І мне нават сёння памятаецца той пах і смак мёду. Потым высахлае аржонішча з сырадэляй малацілі, каб здабыць насенне сырадэлі для новага пасеву. Абмалочаную сырадэлю звозілі дадому ў пуню, дзе рыхтавалі для каровы сечку. І сёння ў вёсцы ў нашай пуні стаіць сячкарня. Вялікая і, як мне ў дзяцінстве здавалася, страшная і злая. Цяпер, успамінаючы свой страх да сячкарні, я толькі ўсміхаюся. У мяне, дзякуючы нашай сячкарні, у свой час з’явіўся верш:

на ўтравелым двары сячкарня

не хаваецца пад страху

сама наводзіць страх

і кола сячкарні коціцца

між мной і табою

і застаецца на месцы

нібы ўрослае ў зямлю

і нажы іржавеюць

калі няма саломы

на ўтравелым двары сячкарня

нібы дваццатае стагоддзе

12.09.2016. У кішэні курткі знайшоў каменьчык з Палангі. Гэткі ж сумны і адзінокі, як і я быў тады, калі яго падабраў на беразе мора...

12.09.2016. Кожны вечар, гуляючы на Мухлі з Міёнай, гляджу на зоры, пад якімі пралятаюць спадарожнікі і самалёты. Гляджу не адзін, а з сябрамі-сабачнікамі. Гаворым пра жыццё на іншых планетах і пра тое, што раней было на зямлі і што будзе пасля нас. Пра сваіх суразмоўцаў я мала што ведаю. Многіх нават не ведаю, як завуць, і мяне гэта мала хвалюе. Я ведаю імёны сабак, якія гуляюць каля нас самі па сабе, пакуль мы гаворым пра космас, пра вечнасць і глядзім на зоры, да якіх разам ляцім.

13.09.2016. У выдавецкім кабінеце ў мяне за спінай вісіць карціна Міхася Будавея. На ёй пісьменнікі: Янка Купала, Якуб Колас, Максім Багдановіч, Цётка, Максім Гарэцкі, Андрэй Александровіч, Кузьма Чорны, Эдуард Самуйлёнак і Пятро Глебка. Сёння, даючы свечку, апаленую Благадатным Агнём ад Гроба Гасподняга, пісьменніца Ніна Загорская сказала: «Ого! Сядзіш паперадзе класікаў!» — «Не! Яны ў мяне стаяць за спінай, каб мне не было куды адступаць! Перада мной жа Леў Сапега і Васіль Цяпінскі. А яны мне глядзяць у вочы, каб казаў праўду!» — удакладніў я.

14.09.2016. Восень наступіла на пяткі асінавых лістоў, і яны пачырванелі...

14.09.2016. Вечар. Цёмна. У вокнах дамоў загараецца святло. У небе зоркі. Ты ідзеш праз двор сярод кустоў і дрэў, як праз лес, у якім водзяцца адзінокія людзі.

15.09.2016. У восеньскім сонцы няма злосці. Яно стомленае, як золата...

15.09.2016. У чацвер праз пятніцу, як праз сцяну, ужо чуецца воля выхадных дзён.

16.09.2016. З Міёнай выйшаў на Мухлю а палове шостай. Над горадам на захадзе была вялікая жоўтая поўня. Праз хвілін пяць да нас далучылася Джэсі з гаспадыняй. Гаворачы пра дзень, які пачаўся, жанчына сказала: «Сёння павінен дождж абмыць поўню...»

Бландзінка і вершы

16.09.2016. Дабіраючыся на працу, каля тэатра Музычнай камедыі перасеў на тралейбус № 53. Далейшы шлях быў бы для мяне звычайным, калі б не ўбачыў бландзінку гадоў трыццаці пяці, якая чытала кніжку Эдуарда Асадава «Стихи о любви и дружбе». «Напэўна не замужам.» — падумаў я і паглядзеў на ейную правую руку. Пярсцёнка няма. Не замужам. «Дзяўчыне з рамантычнай душой, якая любіць вершы, цяпер нялёгка знайсці пару. І ўсё ж верыцца, што знойдзе. А можа, ужо знайшла і таму чытае вершы пра каханне...» — разважаючы, выйшаў на наступным прыпынку, каб перасесці на аўтобус № 73. На працу прыйшоў з добрым настроем, бо сёння бачыў чалавека, які, едучы на працу, чытае вершы. Шкада, што не беларускія...

16.09.2016. Доўгі час не было бачна суседа Дзімы. На пытанне «Дзе ты прападаў?» сусед махнуў рукой і папрасіў напісаць пра яго верш. І я выканаў просьбу:

Дапіта апошняя пляшка віна

І грошай няма, каб ізноўку купіць

Атруту, якую ты любіш да дна,

Не знаючы дна, бы ў апошні раз піць.

Я грошай табе зноў апошні раз дам

Хоць ты нам, суседзям, жыцця не даеш,

Бо побач з табою не п’ём мы «Агдам».

Цвярозых не любіш, і спаліш мой верш,

Які я табе за нішто прысвяціў.

Няхай гараць вершы — сагрэюць цябе.

Галоўнае — хату б сваю не спаліў

І сам не згарэў у агдамнай журбе...

16.09.2016. У апалым лісці, як у пяску, схавалася дажджавая вада. Ты ідзеш па лісці і яно прыклейваецца да падэшваў твайго абутку, губляючы сваю прыгажосць. Заўтра было лета.

16.09.2016. Каля дарогі каштан. З яго падаюць каштаны і некаторыя коцяцца пад колы машын, як самагубцы, якія ведаюць, што ўпаўшы ў траву, яны там згніюць.

17.09.2016. Сёння была поўня, як люстэрка, у якое глядзелася восень...

17.09.2016. Учора прыходзіў майстра з Белтэлекама па замене звычайных тэлефонных дратоў на шкловалаконныя. Мяняюць ва ўсім нашым раёне, што каля Мухлі. Цяпер у нас новыя нумары тэлефона, сеціва і набор тэлеканалаў. Мужчына гадоў сарака, зрабіўшы справу, папрасіў мяне: «Паклічце сваю жонку ці дзевушку, няхай прыме працу!» Прыйшла Людміла і, агледзеўшы зробленае, падпісала патрэбныя паперы, што прынёс з сабой майстра. Міёна хадзіла па пакоі і час ад часу незадаволена гаўкала.

17.09.2016. У скверы ліхтар прытварыўся поўняй. Я іду, а ён свеціць і не міргае.

18.09.2016. Алесь Квяткоўскі малюе карціну па маім вершы «Валун». На палатне яшчэ цяжка зразумець, што будзе, але ўжо бачна, што ствараецца непаўторны свет, у якім будзе жыццё, а магчыма, і не будзе. У бліжэйшых планах Алеся патрэт Рыгора Барадуліна для Чырвонага касцёла. На стале сярод фарбаў і пэндзлікаў ляжыць «Маладосць» № 8. У ёй вялікі артыкул Вітаўта Чаропкі і іншыя матэрыялы пра Анатоля Сыса. Пачытаў. Сумна. Сумна не таму, што няма Сыса сярод нас, а таму, што няма таго, што раньш было. Наша жыццё сыходзіць у паперу, як вада ў пясок.

18.09.2016. Сусед Дзіма, адобрыўшы верш, які пару дзён таму я прысвяціў яму, папрасіў: «Напішы яшчэ! Ён мне душу асвеціць!» Верш для суседа атрымаўся сумнаватым, але няхай Дзіма сам вырашае, што з ім далей рабіць.

Па збялелым лісці пад каштанам,

Быццам бы пад замерзлым фантанам,

Вецер пляшку качае ў двары,

Бы гаворыць табе: «Падбяры!»

Пляшка гэта, бы злеплена з лёду,

Сагравала нядаўна басоту,

А цяпер не патрэбна нікому.

З пляшкай гэткай не прыйдзеш дадому.

І ты міма прайшоў, не спыніўся,

Бо ты ўчора, як бэйла, напіўся

На збялелым лісці пад каштанам,

Быццам бы пад замерзлым фантанам.

19.09.2016. Амаль гадзіну правёў у Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь. Незважаючы на тое, што многія карціны бачыў па сто разоў, а мо і болей, з цікавасцю глядзеў на іх і сёння. Я не памыліўся, назваўшы лічбу сто. Проста быў час, калі кожную суботу гадоў пяць запар вазіў дачку, а потым і сына ў музей у студыю «Цюбік». Заўсёды з сабой браў шмат паперы, бо, бывала, што малыя, зрабіўшы пару рухаў пэндзлікам па аркушы, казалі, што гэта ўжо гатовая карціна. Пакуль дзеці вучыліся быць мастакамі, дарослыя знаёміліся з пастаяннай экспазіцыяй і рознымі часовымі выставамі. Цяпер, ходзячы па залах музея, я прыпыняўся на тых месцах, дзе Вераніка і Максім, лежачы, малявалі. Разглядаючы раскладзеныя па падлозе малюнкі, я не пераступаў праз іх, я іх абыходзіў, стараючыся не пашкодзіць...

20.09.2016. Зламаны не зламаецца...

20.09.2016. Міёна не хоча вучыцца ў сабачай школе. У яе ў галаве яшчэ ўсё дзіцячыя гулі. Сёння натузаўся з ёй і цяпер левая рука баліць. Сабачы настаўнік казаў, і ўжо не першы раз, што я занадта добры, а з Міёнай трэба строга. Няўжо дабрыня і з сабакам — гэта кепска? Мне на працы ў свой час у характарыстыцы Мачульскі пісаў, што я занадта добры з людзьмі, а гэта дрэнная рыса, і добры чалавек не можа прэтэндаваць на вялікія пасады.

21.09.2016. Раніца. Холадна, як на бязлюдным востраве...

21.09.2016. Дождж. Гляджу праз акно з сёмага паверха, як з сёмага неба. На вуліцы парасоны, як кветкі, якія распускаюцца толькі ў час дажджу...

21.09.2016. У шыбах люструецца восень і вокны, як жывыя карціны на сценах дамоў...

21.09.2016. Час ад часу па пытаннях выдання кніг мне тэлефануюць рускамоўныя пісьменнікі з Амерыкі, з Германіі, з Францыі, з Ізраіля. Сёння патэлефанаваў цыган. Ён сам сказаў, што ён цыган, яму 80 гадоў і ён напісаў вялікую кнігу пра сваё жыццё ў Магадане, у Варкуце, на Кубе, у В’етнаме. На маё пытанне: «Колькі ж у вашай вялікай кнізе старонак?» аўтар адказаў: «Дваццаць...»

21.09.2016. Трапіў пад дождж без парасона і вымак, як дарога дадому...

22.09.2016. Сніўся Парыж. Непадалёку ад сабора Парыжскай Багамацеры ў Сене я лавіў рыбу. Побач каля самай вады сядзеў Віктор Гюго. Адпіўшы з чорнай пляшкі, паэт спытаўся ў мяне: «Ты даўно бачыў Караткевіча?» — «Учора!» — адказаў я. «Ён прыносіў у «Крыніцу» новы раман. Хоча, каб надрукавалі да ягонага 100-годдзя!» — «І што, надрукуеце?» — пацікавіўся Гюго. «Не! Ён жа яшчэ з Вашага «Узвышша» не выйшаў!» — сказаў незнаёмы, які побач праплываў па Сене, трымаючыся за Збор твораў у пазалочаных вокладках...

22.09.2016. Прыходзіў Адам Глобус. Падпісаў дамову на публікацыю бацькавага твора ў зборніку пра маму. Казаў, што выдавецкімі справамі больш не займаецца, бо ў людзей няма грошай на кніжкі. Збіраецца ў Парыж па нейкім гранце. Паўгода ўжо як афармляе дакументы. Паедзе маляваць. Шчаслівы чалавек Глобус — мае магчымасць жыць, не думаючы дзе і як зарабіць грошы на пражыццё, а ты тут корпайся ў чужой пісаніне і чакай выхадных, як вольную волю.

22.09.2016. Бывае часам думаеш: «Шчаслівыя тыя людзі, што памерлі...»

23.09.2016. Сённяшняй ноччу на Мухлі лістота вучылася лётаць. Цяпер шмат якая ляжыць у людзей пад нагамі.

23.09.2016. Калі ноччу доўга глядзець у зорнае неба, можна адчуць, як адзінокія аблокі заплываюць у твае вочы. І знічка, пралятаючы праз тваю душу, на міг асвечвае яе. І ты адуваеш сябе небам, якім некалі станеш, калі памрэш. Калі памрэш.

23.09.2016. Не кожны дурань сапраўдны.

23.09.2016. У метро зайшло больш людзей, чым выйшла.

23.09.2016. Паэтычны тэатр «Арт.С» у бібліятэцы імя Цёткі ў вечарынефарсе «Восень і іншыя коткі» прэзентаваў кнігу серыі «Беларуская аўтарская казка» «Адзін кот і адзін год», чым распачаў свой адзінаццаты сезон. Вядоўцы Яраш Малішэўскі і Аксана Спрынчан давалі слова Сержу Мінскевічу, Людміле Шчэрбе, Уладзіміру Сіўчыкаву, Юрасю Нератку, Ірыне і Максіму Клімковічам. Хораша пад гітарны акампанемент у вобразе чорнай коткі спявала Альжбэта Малішэўская-Спрынчан. Акрамя вершаў і песень была віктарына на каціную тэму. На пытанне «Колькі ў дарослага ката зубоў?», мой зямляк Мікола Ліннік выгукнуў: «Дванаццаць!» Некаторыя прысутныя, пачуўшы гэтую лічбу, задумаліся, нібыта пачалі пералічваць свае зубы. Доўга ніхто правільна не мог адказаць. Высветлілася, што ў ката трыццаць зубоў. У час свайго выступу я прачытаў верш «Кот». Ён быў напісаны шэсць гадоў таму. Новых твораў пра катоў у мяне няма, хоць цяпер кожны мой дзень на вуліцы, калі я выгульваю Міёну, пачынаецца сустрэчай з катамі. Словам, у раёне, дзе я жыву, мяне ведаюць усе Каты, Сабакі і Гражданы.

24.09.2016. Раптам прыдумаўся новы літаратурны герой — Рабінзон Кукуруза. Хвалюся Людміле. Яна тут жа вяртае мяне на зямлю: «Думаю, што Рабінзон Кукуруза не табе першаму і не апошняму прыйшоў у галаву!» Я сумна ўздыхаю і выкрэсліваю з нататніка Рабінзона Кукурузу.

24.09.2016. Пасля вечарыны пра котак а палове дзявятай вяртаўся дадому на метро. Выйшаў на вакзале. Адчыняю дзверы ў падземны пераход і бачу перад сабой тры шарэнгі па чалавек дваццаць дэсантнікаў. Многія стаяць з расшпіленымі каўнярамі, нібыта спецыяльна, каб бачыліся цяльняшкі. Самі стомленыя, у выцвілай добра паношанай форме, з заплечнікамі. Іду паўз строй і ўзгадваю, што ў нашага Максіма была перспектыва па здароўі трапіць ці ў дэсант, ці ў спецназ, ці ў памежнікі. Служыць памежнікам. Міма дэсантнікаў праходзяць хлопцы і дзяўчаты. Ніхто не спыняецца. Некаторыя людзі майго ўзросту прыцішваюць хаду, прыглядаюцца да вайскоўцаў. Магчыма, іх сыны ці пляменнікі служаць. Прамінулі суткі, як пабачыў на вакзале дэсантнікаў, а яны і цяпер стаяць у мяне перад вачыма стомленыя, у выцвілай, добра паношанай форме, з заплечнікамі, нібыта едуць з фронту...

25.09.2016. Сёлета не бачыў ніводнага жывога грыба, калі не лічыць пару суседзяў.

25.09.2016. Холадна. Змрочна. Адзінока. І куча праблем, як лістоты апалай, у якой не бачна сцяжыны. З’явіўся пачатак верша, але не буду пісаць далей, бо слова «сонца» рыфмуецца з «бясконца»:

Мы нарадзіліся з табою ў час дажджу

У гэтым свеце, дзе, як свята, сонца.

25.09.2016. У кватэры паўзмрок, як у скляпенні. На кухні па шыбіне паўзе ў неба павучок. Да сонца далёка. Відаць, і павучку хочацца бабінага лета.

25.09.2016. Дзякуючы Міёне ўжо амаль год кожную раніцу і вечар гляджу на зоркі і месяц, а таксама назіраю, як усходзіць і заходзіць сонца. У гэтыя моманты для мяне знікае горад, які вакол нас. Я адчуваю сябе шчаслівым. І мне часам здаецца, што недзе далёка-далёка на нейкай невядомай для нас планеце стаяць мае бацькі і глядзяць у неба на зоркі і адчуваюць сябе шчаслівымі.

26.09.2016. Ноччу ўсе птушкі чорныя, як кажаны.

26.09.2016. У вёсцы ў роднай хаце на гарышчы, як у этнагафічным музеі — тут і калыска, і дзежкі, і драўляная лапата, і кубелец, і куфар, і калаўрот, і розныя кошыкі, і шмат чаго яшчэ. І ўсё гэта ў свой час пры бацьках не пылілася, а жыло сваім жыццём разам з нашым.

Мастак і кветкі

27.09.2016. Калі мастака праводзілі на пенсію, адна з пенсіянерак, убачыўшы, што дырэктар уручыў яму букет, дэманстратыўна ўстала і выйшла. Яна была супраць, каб мастаку ўручаліся кветкі: «Ён жа п’яніца!» Колькі ёй ні казалі, што на пенсію адпраўляем мастака, а не п’яніцу, яна ўсё роўна стаяла на сваім: «Ніякіх кветак!» Пасля выхаду пенсіянеркі ўрачыстасць адразу ж і закончылася. У кабінеце засталіся дырэктар, мастак і я. «Што цяпер рабіць? Можа, пасля працы ў рэстаран?» — ніякавата запытаўся мастак. Мы адмовіліся. Хвіліну памаўчаўшы, ён сказаў: «Навошта кветак накуплялі? Куды мне цяпер з імі?» Падумаўшы, я прапанаваў мастаку пайсці да пенсіянеркі і падарыць ёй букет. Ён так і зрабіў. Пасля гэтага да дырэктара прыбегла пенсіянерка і паўгадзіны распавядала, які ў нас харошы мастак працаваў, а мы яго на пенсію адправілі.

27.09.2016. Заблукаў у рукапісах, як у лесе.

27.09.2016. Ляжу на канапе. Зажмурыўся. Міёна падышла да мяне і слухае, ці дыхаю я. Гэтак жа ў дзяцінстве я падыходзіў да бацькі, які спаў днём, і слухаў, ці дыхае ён.

28.09.2016. На 94-м годзе жыцця памёр экс-прэзідэнт Ізраіля Шымон Перэс, які нарадзіўся 2 жніўня 1923 года ў Вішневе. У 1934 годзе эмігрыраваў у Палесціну. Некалькі гадоў таму мой зямляк у адным са сваіх выступленняў сказаў: «Мы марылі аб сваёй зямлі, але зямля, якую мы атрымалі, не была марай. Гэта быў маленькі кавалачак, адна тысячная частка Блізкага Усходу. Гэтая зямля не вельмі добра да нас паставілася. Там былі балоты, маскіты, пустыня на поўдні, камяні. Выбіраць трэба было паміж камарамі і камянямі. На ёй было два возеры — адно мёртвае, другое перасыхаючае. Была легендарная рака — але і ў ёй вады не было. Гэта значыць, вады не было ўвогуле. Ніякіх прыродных рэсурсаў таксама не было — ні золата, ні нафты. Тады казалі, што на Блізкім Усходзе ёсць два тыпы краін — краіны нафтавыя і краіны святыя. Наша была абсалютна святая, бо ў нас наогул нічога не было. Мы былі ў адзіноце там. У нас не было брата па рэлігіі, сястры па мове, суседа па гісторыі. Усё гэта адбывалася пасля Халакоста. Мы прыйшлі туды і не ведалі наогул, што рабіць. Насамрэч, не ведалі. І мы падумалі: самае вялікае багацце прыроды — гэта чалавек. Людзі ўзбагацілі зямлю, а не зямля — людзей. Мы ўсе сталі навукоўцамі. Кожны фермер у Ізраілі, кожны кібуц пачаў глядзець, як развіваць сельскую гаспадарку без вады, без зямлі. Мы пачалі развіваць яе. Гэта была першая сельская гаспадарка ў свеце, заснаваная на хай-тэку. Я сам быў тады студэнтам у сельскагаспадарчым універсітэце, мы спрабавалі праводзіць ірыгацыю — палівалі дрэвы гарачай вадой, думалі, што яны так будуць лепш расці. Да вялікага здзіўлення, высветлілася, што сельская гаспадарка, якая заснавана не толькі на зямлі, але і на хай-тэку, працуе. У нас сёння дастаткова вады. Ваду звычайна знаходзяць — яе не здабываюць. А мы сталі яе здабываць. І мы атрымалі поспех. Мы пачалі апрасняць ваду, мы адшуквалі гародніну, якая не занадта шмат «п’е», займаліся селекцыяй. Вось вам сапраўдны сакрэт: для будучага важна не тое, што вы знаходзіце, а тое, што вы робіце. У нас не было ні людзей, ні ўзбраення, мы ніколі не ваявалі, у нас было ўсяго 450 тысяч насельніцтва, не было генералаў, не было ваеннага вопыту. ААН вырашыла стварыць дзяржаву Ізраіль, але фактычна ішла вайна. Што мы маглі рабіць? Дзве рэчы. Першае — людзі павінны былі стаць мужнымі і храбрымі. Яны павінны былі зразумець, што ў нас няма выбару — мы павінны толькі перамагчы. Калі мы хоць адзін раз прайграем — усё. Другое — паколькі ў нас не было зброі, мы пачалі яе вырабляць. Каб удасканальваць армію, нам давялося развіваць IT. Ізраільскі IT-сектар працаваў на войска. Таму што мы былі адны ў варожым асяроддзі. Навошта я вам гэта распавядаю? Да гэтага часу я кажу маладым хлопцам або дзяўчатам: сябры, у вас ёсць значна больш, чым вы думаеце. Не лянуйцеся. У вас ёсць значна больш, чым зямля вам можа прапанаваць. Вы можаце вырабляць рэчы, якія не дадзеныя вам. Гэта ўрок для ўсіх. (.) Патэнцыял ва ўсіх людзей — вельмі вялікі. Але ўсе яны трошкі гультаяватыя. Калі хочаце чагосьці дамагчыся, трэба працаваць. Нічога не падае з неба. Мы ў Ізраілі вельмі шмат працавалі. Што ў гэтым дрэннага? Не ведаю. Людзі ідуць у адпачынак — гэта пустая трата часу. Мне ўжо 90, і я ніколі не быў у адпачынку. Мне кажуць: «Ты што, ненармальны? Як жа ты адпачываеш?» А я лепш буду працаваць. Я ад працы атрымліваю радасць. І не будзьце песімістамі — гэта таксама пустая трата часу, асабліва калі часы мяняюцца. Трэба ісці за навукай. У навукі няма межаў, абмежаванняў, навука не мае рэфлексіі. Не спрабуйце вырашыць праблемы мінулага, я не ведаю, ці магчыма гэта наогул. Мінулае наогул не грае ніякай ролі. Проста вывучыце яго, каб вы не паўтаралі старых памылак. У мінулым няма ні будучыні, ні надзеі. Большасць людзей хочуць памятаць, а не ўяўляць — гэта самая вялікая памылка. Што вы хочаце памятаць? Усе зробленыя вамі памылкі? На гісторыю нельга абапірацца. Гісторыкі былі вестунамі каралёў і тых, хто быў пры ўладзе — яны казалі тое, што трэба.

Людзі баяцца чагосьці. Толькі Бог ведае, што з намі будзе. Мяне пытаюцца часам: калі азірнуцца назад, якімі былі вашы самыя вялікія памылкі? Я адкажу: мы думалі, што ў нас вялікія мары. А цяпер мы разумеем, што яны былі не такімі ўжо вялікімі. Трэба марыць пра большае. Чым большая ваша мара, тым большага вы даможацеся. Ваша маладое пакаленне — цудоўнае. Але што мяне злуе ў іх — яны пагарджаюць палітыкамі. Яны кажуць: палітыка карумпаваная, яна не для нас. Я адказваю: вы сумленныя, вы хочаце сумленнай палітыкі — ідзіце і рабіце сумленную палітыку. Гэта ўсё ўрокі, якія я сам вынес з мінулага. Яшчэ людзі пытаюць мяне, як заставацца актыўным. Гэта вельмі проста. Лічыце у розуме вашыя дасягненні і мары. Калі вашых мараў больш, чым дасягненняў — значыць, вы ўсё яшчэ маладыя. Калі наадварот — вы старыя».

Пра чытанне і пісанне

28.09.2016. У «Дзеяслове» № 81 у рубрыцы «Прачытанне» Алесь Разанаў на старонках 246—257 разважае над вершам Алеся Пісьмянкова «Мой сад у снезе па калена.» Разважанне пачынаецца з празаічнай інфармацыі: «Чытаем верш. Сваёй назвы ён не мае і сам увесь з’яўляецца назвай да таго, што кранае, што выяўляе, што вымаўляе, і называецца па першым радку «Мой сад у снезе па калена.», аўтар Алесь Пісьмянкоў. Жыццёпіс Алеся Пісьмянкова чапаць не будзем, зазначым толькі, што распачаўся ён у 1957-м, завершыўся — абарваўся — у 2004-м, верш сам старонка з яго жыццёпісу і напісаўся ў 1986-м годзе, задоўга да таго, як яго не стала.» Пра самога Алеся Разанава можна даведацца ў часопісе на старонцы 314, дзе напісана, што Алесь Сцяпанавіч жыве ў Мінску. 16 снежня мінулага года на выставе Віктара Маркаўца я сустракаўся з паэтам. У мяне ў фэйсбуку ёсць запіс: «Алесь Разанаў у «Лятучым універсітэце» чытае лекцыі. У яго было пытанне да мяне: «Ці ведаеш, калі быў напісаны верш Алеся Пісьмянкова «Мой сад у снезе па калена.»? Я студэнтам сказаў, што незадоўга да смерці паэта.» Вярнуўшыся з выставы, я знайшоў верш Пісьмянкова і паведаміў Алесю Сцяпанавічу, што твор напісаны ў 1986 годзе. «Трэба будзе выправіцца на наступнай лекцыі!» — дзякуючы за дапамогу сказаў Разанаў.

29.09.2016. Палова шостай раніцы. Цёмна. На вуліцы дождж. Ліхтары сярод дрэў, як прывіды. З Міёнай ідзём на Мухлю гуляць, абыходзячы калюгі, як шматкі неба, што сталі вадой. Час ад часу Міёна спыняецца і спрабуе лавіць у калюгах лісце, як залатых рыбак. Я адцягваю Міёну ад вады і яна неахвотна ідзе за мной, як малое дзіця, якое вядуць у садок. Параўнаўшы Міёну з дзіцем, я ўсміхаюся. Праз дзве гадзіны, ідучы на працу, буду бачыць, як маладыя мамы і таты вядуць дзяцей у садок, а дзеці будуць лезці ў калюгі, у якіх плавае лісце, як залатыя рыбкі.

30.09.2016. Даўжэе ноч. І цяпер а шостай раніцы, калі гуляю з Міёнай на Мухлі, у цемені не бачна ні людзей, ні сабак. Міёна час ад часу падбягае да мяне і халодным носам дакранаецца да рук, нібыта пытаецца: «Не баішся адзін?» — «Гуляй-гуляй!» — кажу і Міёна адбягаецца ад мяне, і я зноў не бачу ні сабак, ні людзей, але і нічога не баюся.

Кастрычнік

1.10.2016. Снілася ўзбярэжжа мора, куды мы з Людмілай прыехалі адпачываць. У метрах пяцідзесяці ад вады стаяў стопавярховы шкляны гатэль. Нам выдалі ключы ад пакоя на сотым паверсе. Едзем у ліфце, які прымацаваны да сцяны гмаха. Страшна, але з кожным паверхам навокал святлее і святлее. І вось мы выходзім на сотым паверсе. Перад намі пясчаны бераг мора і стопавярховы гатэль.

1.10.2016. На вуліцы заплакала дзіця. Міёна тут жа падышла да мяне і загаўкала, нібыта запатрабавала ісці на вуліцу і суцішыць малое..

2.10.2016. А шостай гадзіне раніцы на Мухлі, месцамі асветленай ліхтарамі, Міёна разбудзіла варон, і яны ўсчынілі такі гвалт, што на азярыне папрачыналіся качкі, а на лаўках бамжы. З дрэў падала лістота, і Міёна лавіла яе. Я ішоў услед і час ад часу паглядаў на захмаранае неба, спадзеючыся ўбачыць зоркі. Праз паўгадзіны шпацыру з Міёнай узышоў на ўзгорак, каб сустрэць світанне. І сонца ўзышло. Вялікае, як наша чаканне бабінага лета.

2.10.2016. Алесь Квяткоўскі рыхтуецца да выставы ў Чырвоным касцёле, дзе прадставіць карціны пчалінай тэматыкі. Думае над назвай. Я прапанаваў «Пчолы ў Храме» і да назвы верш:

у Храм заляцела пчала

а следам за ёй другая

і трэцяя і сёмая і дванаццатая

і Храм напоўніўся

пчалінымі малітвамі

як мёдам

напоўнена сонца

якое над намі як Бог

Конскі гной

3.10.2016. Мінулай зімой на каляды Алег узяў на лецішча паўтарагадовага аляскінскага маламута Алана. Сабака ўжо добра ведаў суседзяў, і таму Алег без боязі выпускаў яго пагуляць на вуліцу. І на той раз, як толькі машына спынілася каля брамы, Алан тут жа быў адпушчаны да знаёмых сабак, што хадзілі побач. Адбегшыся ад машыны, Алан спыніўся каля конскага гною і пачаў яго есці, бо ў горадзе неяк яму давалі корм, які пах падобна, сенам. Гаспадар убачыў непарадак. Паклікаў да сябе сабаку. Алан да гаспадара падышоў не адразу. Хлопец раззлаваўся і, узяўшы гадаванца на павадок, пачаў яму тлумачыць, што гной есці нельга. Алан не слухаў і ўвесь час рваўся да сяброў. Скончылася ўсё тым, што маламут пракусіў руку свайго гаспадара. Перавязаўшы рану, Алег сеў у машыну і газануў з лецішча, аж снег закурэў над палявой дарогай. Алан, убачыўшы, што гаспадар пакінуў яго, кінуўся ўслед. Алег ехаў не спыняючыся кіламетраў пяць і ўсю дарогу за ім бег Алан. Калі сабака стаміўся і спыніўся, Алег прыцішыў ход. Алан, пастаяўшы хвіліну, павярнуўся і, апусціўшы галаву, пайшоў назад у вёску. Алег адчыніў дзверцу і даў задні ход. Праз некалькі хвілін Алан сядзеў у машыне. З таго дня Алан болей не есць конскі гной.

4.10.2016. На лаўцы кляновы ліст. Ён не даляцеў да зямлі і цяпер ведае, што такое адзінота...

4.10.2016. Каля сцяжыны раса на дроце калючым, як кроў вячэрняга туману, што сышоў лугавінай за небакрай...

5.10.2016. Калі Нехта не любіць мяне, як пісьменніка, і не паважае, як чалавека, гэта не падстава для мяне Некага за гэта не любіць і не паважаць...

5.10.2016. Сённяшні дождж не ведае, што яго многія не любяць...

6.10.2016. Пасля двухдзённага дажджу высветлілася, што золата апалай лістоты было фальшывым...

6.10.2016. Вечар. Перад маім акном на клёне лісце, як залатыя кажаны...

6.10.2016. Снілася вёска. Высока ў небе ляцелі птушкі. Я глядзеў ім услед і мне было сумна-сумна аж да слёз. «Трэба прачынацца! Я ж сплю!» — сказаў я і прачнуўся. Ізноў убачыў неба, а ў ім птушак, якія ляцелі, і мне было сумнасумна аж да слёз. «Трэба прачынацца! Я ж сплю!» — сказаў я і прачнуўся. Ізноў убачыў неба. Чыстае, як шкло на іконе ў хаце, у якой цяпер жывуць мае бацькі...

7.10.2016. Восеньская раніца. На вуліцы ідзе нудотны дождж. Я прачнуўся ў роднай хаце. Чую, як мама пячэ бліны. Чакаю, што яна, як звычайна гэта было ў дзяцінстве, пакліча снедаць. Мінула хвілін пяць. Мама не кліча. Я ляжу далей. Мінула дваццаць. І яшчэ праляцела цэлая вечнасць. Я ўстаў з канапы і прыйшоў на кухню. Мамы няма. Я спазніўся...

7.10.2016. У скверы ў вялізарнай калюжыне каштаны, як жабурынне, з якога выведуцца апалонікі, што потым стануць прыгожымі жабкамі. Ніхто гэтага не ўбачыць акрамя цябе і мяне, бо гэта наша таямніца.

7.10.2016. Бацька газет не чытаў. Ён імі распальваў дровы ў печцы. Бацька не быў чалавекам, якому не падабалася тое, што пішыцца ў газетах. Проста ў яго быў толькі адзін клас адукацыі, які ён закончыў яшчэ пры паляках...

7.10.2016. Люблю збіраць жоўтую лістоту, якая прытварылася залатой...

7.10.2016. Ты амаль заўсёды добры для таго, хто друкуецца час ад часу, ці чый хаця б рукапіс ляжыць у рэдакцыйнай шафе. І заўсёды знойдзецца некалькі чалавек, якія ні разу да цябе на працу не заходзілі, не тэлефанавалі і рукапісаў нават па пошце не прапаноўвалі, але ты для іх дрэнны, бо ты займаеш пасаду.

8.10.2016. На жаль, у двары дзеці часцей і гучней плачуць, чым смяюцца.

8.10.2016. З Граждана можна зрабіць дубіну, а можна і абраз...

8.10.2016. Восень. Адзінокая сяліба каля пачырванелага лесу. Яшчэ нядаўна тут жылі людзі. Цяпер цішыня. Я спыніўся непадалёку і гляджу на сялібу, як на карціну, над якой працуе вечнасць.

9.10.2016. Нядаўна паказвалі чарговы сіквэл «Тэхаскай разні бензапілой». Залы былі поўныя. На гэты фільм хадзілі падлеткі. У камп’ютарных гульнях шмат «герояў» з бензапілой, якія ўсіх запар пілуюць, а потым бяруць сякеру... Учора ў сеціве з’явілася інфармацыя: «Сёння ў гандлёвым цэнтры «Еўропа» ў цэнтры Мінска 18-гадовы хлопец з бензапілой і сякерай напаў на наведвальнікаў. Адна жанчына была параненая, яшчэ адна загінула.

Малады чалавек 1998 года нараджэння прынёс сякеру ў футарале ад музычнага інструмента, а ў руцэ трымаў бензапілу.

З заведзенай бензапілой ён напаў на дзвюх работніц ГЦ каля «Тэра піцы». Адну жанчыну хлопец параніў, яна ў бальніцы. Пасля чаго нападнік накінуўся на іншую жанчыну. Ёй выратавацца не ўдалося, яна загінула».

Словам, калі ў галаве падлетка сядзіць не Робін Гуд, не рыцар Айвенга, не мушкецёры, не Алесь Загорскі з «Каласоў» Караткевіча, тады ён можа стаць працягам фільма «Тэхаская разня бензапілой».

Р. S. Хто быў каля цела загінулай жанчыны, казалі, што ўвесь час у яе надрываўся тэлефон. На экране смартфона было бачна, што тэлефанаваў «Сынуля».

9.10.2016. Вецер вырывае з неба хмары з карэннем маланак...

9.10.2016. Ізноў дождж. Іду па Мухлі пад парасонам. Клічу Міёну схавацца ад дажджу, але яна не хоча. Быў час, калі я хадзіў без парасона. Упершыню я трымаў яго ў руках у 1986 годзе недзе ў пачатку кастрычніка ў Маскве, калі Людміла прыйшла на спатканне і сыпануў дождж. Яна дала парасон, каб я раскрыў яго. Але толькі з дапамогай Людмілы я справіўся з заданнем. Потым мы ішлі па Цвярскім бульвары. Я трымаў парасон амаль на галаве сваёй зямлячкі, бо мне думалася, што толькі так я хаваю яе ад дажджу. Наступнай вясной Людміла мне падарыла парасон, і з таго часу ў мяне перабыло іх каля дзясятка...

Холад

10.10.2016. Холад — гэта адсутнасць цяпла. Распалі агонь і ён дасць табе цяпла столькі, колькі ты яму дасі дроў. Але дровы могуць скончыцца, а жаданне быць у цяпле не знікне. Падтрымоўвай агонь, бо холад — гэта адсутнасць цяпла. Нічога новага ў сказаным няма, але яшчэ раз паўтараю, што холад — гэта адсутнасць цяпла. Холад — гэта адсутнасць. Холад.

10.10.2016. У кніжцы, як у доміку, жылі вершы. Кніжку спалілі і вершы сталі дымам Айчыны...

10.10.2016. Пакаранне дажджом...

10.10.2016. У маім мабільным з’явіліся тэлефонныя нумары, якія пазначаны імёнамі сабак — Джэк, Джэсі, Гарыныч...

11.10.2016. Мужчына баяўся ездзіць у ліфце. Калі ліфт падымаўся з першага паверха, мужчыну здавалася, што ён не спыніцца на апошнім, дзе ён жыў, а праб’е дах і паляціць у неба. Калі ж ліфт спускаўся на першы, мужчына баяўся, што ён праб’е дол і паляціць у пекла. Мужчыну падабалася неба. Яму не хацелася ў пекла і ён усё часцей і часцей хадзіў з апошняга на першы паверх, пакуль не памёр. І паляцела душа мужчыны ў неба, а цела закапалі ў зямлю.

11.10.2016. Па выдавецкіх справах ездзіў да сына Петруся Броўкі Юрыя. Яму хутка 85. Учора патэлефанаваў, каб дамовіцца пра час візіту. «А на чым вы прыедзіце?» — пацікавіўся Юрый Пятровіч. «На аўтобусе!» — адказаў я. Дамовіліся на тры гадзіны. Прыехаў раней. Да дамафона ніхто не падыходзіць. «Відаць, дома няма. Забыўся пра сустрэчу», — хукаючы на застылыя пальцы, падумаў я. Праз хвілін пяць дзверы адчыніліся, і з пад’езда выйшла дзяўчына. Я скарыстаўся момантам зайсці. Юрый Пятровіч жыве на другім паверсе. Званю ў дзверы. Якраз тры гадзіны. Праз хвіліну гаспадар адчыніў і адразу запытаўся: «На чым вы прыехалі?» — «На аўтобусе!» — адказаў я. Далей вітальні Юрый Пятровіч мяне не пусціў, і я зразумеў, што ён не памятае мяне. Для сябе міжволі ўзгадаў, што 26 сакавіка 1980 года я быў на пахаванні Петруся Броўкі. У той дзень мне споўнілася 20 гадоў.

12.10.2016. Холадна дома. Холадна на вуліцы. Холадна на працы. Холадна. Пра холад усе гавораць і амаль усе яго не любяць. Ты няспешна п’еш гарачую гарбату. Напачатку апякаеш вусны, а самая апошняя кропля амаль халодная.

I рукі ў цябе халодныя, як ледзяныя. I толькі ў вачах цепліцца святло, як у небе, дзе жыве сонца, якое схавалася ад нас, каб мы пасумавалі па ім. Аднак мы не сумуем, бо нам холадна на працы, на вуліцы і дома. Мы хочам цяпла. I ўсё ж дома цяплей, чым на працы і на вуліцы. Ты няспешна п’еш гарбату. Напачатку апякаеш вусны, а самая апошняя кропля цёплая, як ўспамін пра нядаўняе лета...

12.10.2016. Учора вечарам Міёна, пачуўшы здалёку сваіх сяброў, тузанула мяне так, што я, паслізнуўшыся на каштанах, упаў і на левай руцэ моцна пабіў пальцы. 1х цяпер без болю не выпрастаць. Трымаю ў кулаку. Учора ж, падняўшыся, я пачаў сварыцца на Міёну. I раптам пажылая жанчына, якая не бачыла мяне ляжачым на зямлі, спынілася непадалёку і на ўсю вуліцу пачала выхоўваць мяне. Я ж моўчкі з Міёнай пайшоў далей. Пасля майго траўміравання мінулі суткі. Пальцы распухлі, а ў галаве стаіць крык пажылой жанчыны. Крык мацнейшы, чым боль пальцаў.

12.10.2016. Вобразы некаторых памерлых класікаў адны пісьменнікі, якія залічваюць сябе ў класікі, носяць перад сабой, як іконы, а другія пісьменнікі робяць з тых жа памерлых пудзілаў...

12.10.2016. Хачу ў Парыж! «Чаго?» — пытаецца восеньскі вецер. Каб на правым беразе Сены паміж садам Цюільры і царквой Сен-Жэрмэн-л’Аксеруа стаяць у чарзе ў Луўр. Стаяць і дастаяцца! I каб перад самым уваходам у музей прыбегла з парыжскіх крам Людміла і мы з ёй на цэлую вечнасць зніклі сярод сусветных шэдэўраў і забыліся хоць на некалькі гадзін пра нашу халодную дажджлівую восень, працу і пра свет, у якім няма спакою і парадку. Хачу ў Парыж! Калі нельга перанесціся ў Парыж, дык хаця б да мора ў !спанію, дзе ў мінулым годзе мы былі. «I што там будзеш рабіць?» — пытаецца восеньскі вецер. Я маўчу, як набраўшы ў рот віна.

13.10.2016. Учора вечарам у гатэлі «Рэнесанс» адбылася цырымонія ўганаравання лаўрэатаў Літаратурнай прэміі Ежы Гедройца за 2015 год. Сядзеў за адным столікам з трыма намінантамі, таму зблізку бачыў іх рэакцыю на ўсё, што пра іх гаварылася са сцэны. На тварах, нібыта на масках, быў спакой і тое, што тварылася ў іх галовах і душах, амаль не адлюстроўвалася. Словам, прысутныя намінанты да аб’яўлення вынікаў літаратурнага марафона паводзілі сябе, як пераможцы. Праўда, твары некаторых пісьменікаў, якія прыйшлі паглядзець цырымонію, пры аб’яўленні імён лаўрэатаў перакошваліся, чырванелі, нібыта іх білі ботамі. Было шмат моладзі. Шкада, што не ўручалі прыза чытацкіх сімпатый, як у мінулы раз. Думаю, што перамог бы Альгерд Бахарэвіч. Фрагменты з кніг шорт-лістараў гучалі ў выкананні акцёраў Купалаўскага тэатра, у прыватнасці, Рамана Падалякі, дзякуючы прысутнасці якога ўся цырымонія выглядала як добры спектакль, дзе ў многіх у зале была свая імпрывізацыйная роля. Хапала і масоўкі.

13.10.2016. Пасля цырымоніі ўганаравання лаўрэатаў Літаратурнай прэміі Ежы Гедройца праз хвілін дзесяць мы з Людмілай пайшлі дахаты. У гатэлі «Рэнесанс» на другім паверсе за святочнымі столікамі яшчэ засталося шмат людзей. !грала музыка. Праз метраў сто ад «Рэнесанса» я азірнуўся, і мне асветлены агнямі гатэль падаўся «Тытанікам», які ўжо сутыкнуўся з айсбергам.

13.10.2016. Калі камусьці з пісьменнікаў даюць літаратурную прэмію, адразу некаторыя браты па пяры пачынаюць яго любіць, як маці родную, а некаторыя — не любіць, як ворага народа.

14.10.2016. Сёння свята. Дзень маці. Факультэт сацыяльна-педагагічных тэхналогій педагагічнага ўніверсітэта ўшаноўваў пераможцаў конкурсу творчых прац «Гімн матулі». Я ўдзельнічаў у гэтым мерапрыемстве — чытаў вершы, уручаў граматы і падарункі. Тут жа сустрэўся з намеснікам старшыні Беларускага саюза жанчын Рэгінай Давідовіч. Яна ўзгадала, як гадоў пятнаццаць таму ў Палацы Рэспублікі на рэспубліканскім святкаванні Дня маці па запрашэнні БСЖ была мая мама. I я быў з ёй. Памятаю, як я тэлефанаваў у вёску маме і баяўся, што яна адмовіцца ехаць. Мама не адмовілася. Ёй у вёсцы ўсе сказалі: «Ніна, едзь! Ты заслужыла!» I мама прыехала. Я сустрэў яе на вакзале, і мы пайшлі па праспекце да Палаца Рэспублікі. Усю дарогу я маму трымаў за руку і распавядаў пра горад. У Палацы нас чакалі. Дапамаглі маме распрануцца, правялі ў залу за столік. Памятаю, што мы сядзелі з мамай насупраць тагачаснага члена ўрада Рэспублікі Беларусь Аляксандра Казуліна. Усім давалі слова. Мама таксама выступала. Атрымала падарунак і вялікі-вялікі букет. Мама была шчаслівая. Быў шчаслівы і я. I сёння я таксама адчуваў шчасце. !дучы дадому па апалай залатой лістоце, я ў думках дзякаваў маме, што Яна была, ёсць і будзе ў мяне.

14.10.2016. У апалым лісці, як у прыску, варона дзюбай перакочвае каштан, нібы глядзіць ці спёкся.

Дзіма і Дзілан

14.10.2016. Сустрэў каля крамы суседа Дзіму. Паведамляю навіну: «Бобу Дзілану далі Нобелеўскую прэмію!» — «О-о-о! Пайшлі ў госці! Няхай прастаўляецца!» — радуецца сусед. «Дык гэта не нашаму Бобу!» — расчароўваю Дзіму, які тут жа кідае цыгарку і злуецца: «Дык пайшоў тады ён у баню той Боб са сваёй прэміяй!» Праз хвіліну, супакоіўшыся, сусед папрасіў у мяне пяць рублёў на аздараўленне перад халоднай зімой.

14.10.2016. Мне сямнаццаць гадоў. У інтэрнаце Мінскага архітэктурнабудаўнічага тэхнікума па «Свабодзе» (а мо і не па «Свабодзе») з сябрамізамежнікамі слухаем Боба Дзілана. Мне не вельмі цікава, хто ён такі і пра што ён спявае. Мы п’ём таннае віно і закусваем салам з цыбуляй.

Мінула амаль сорак гадоў. Я слухаю ў Ютубе альбом песень 1975 года Нобелеўскага лаўрэата па літаратуры за 2016 год Боба Дзілана. Не п’ю і не закусваю. Мне сямнаццаць гадоў і я ўжо ведаю, хто такі Боб Дзілан і пра што ён спявае.

15.10.2016. Учора было 150 дзён, як наш Максім служыць у памежных войсках. 11 кастрычніка яму заставалася да вяртання дадому 400 дзён. Сёння, ідучы з крамы, бачыў вайскоўца ў зімовай форме. Значыць, і Максім ужо апрануты ў цёплае. А шостай раніцы было два градусы марозу. Апалае лісце хрумсцела пад нагамі, як шкляное...

15.10.2016. Быў у краме «Глоба». Бачыў вялікага прусака. Ён сядзеў на шкарпэтцы ў аддзеле зніжак. Пакуль думаў паклікаць крамніцу, прусак схаваўся. Жыццё працягваецца...

15.10.2016. Снілася вёска. Родная хата. Бацькі сядзяць на прызбе. Я з братам і сястрой збіраем яблыкі. Носім на гарышча. А яблыкаў у садзе усё не менее, а на гарышчы, як быў кошык антонаўкі, дык ён і ляжыць. А мы ўсё носім і носім. Раптам устае бацька і кажа: «Адпачніце. Я сам усё зраблю!» Падыходзіць да яблыні і націскае на нешта, і сад пусцее. Уздымаецца вецер. Робіцца холадна. Там, дзе ў траве ляжалі яблыкі, кавалкі лёду. Я падымаю лядзяк, а ён гарачы, як шкло лямпачкі, якая толькі што свяцілася...

15.10.2016. З дрэў асыпаецца лісце. Дрэвы ператварыліся ў лісцяныя гадзіннікі. На некаторых ужо скончыўся залаты лістапад, а на некаторых яшчэ зялёны жнівень.

15.10.2016. Андрусь Горват напісаў у фэйсбуку: «Калі мяне пабудзіць ноччу і запытаць:

— Горват, для чаго ты жывеш?

Я адразу адкажу, я нават думаць не буду:

— Я жыву для сваёй казы...»

У мяне складваецца падобная сітуацыя, але мяне будзіць ноччу не трэба, бо я прачынаюся сам а палове шостай, а часам і раней. І вось, калі вы ў мяне спытаеце: «Шніп, для чаго ты жывеш?» — я адразу адкажу, я нават думаць не буду: «Я жыву для сваёй сабакі Міёны...» Чаму? А таму што кармлю яе, паю, выгульваю, з працы бягу дадому, каб яна не думала, што яе кінулі. Напісаў і, падумаўшы, захацеў перакрэсліць напісанае, бо ў мяне ёсць сям’я, а потым ужо Міёна.

16.10.2016. Напачатку з каштанаў ападаюць каштаны, а потым лісцё. Амаль усе ў свой час падбіралі каштаны і прыносілі дадому і, відаць, зусім мала хто збіраў каштанавае лісце. Па ім людзі топчуцца, як па смецці. Я прынёс каштанавы лісток у кватэру і ён яшчэ больш скруціўся ў трубку, нібы схаваўся ў самім сабе.

16.10.2016. Усе вершы — гэта варыянты некалькіх твораў, якія могуць застацца пасля цябе і праз сотні гадоў, а могуць і не застацца. Ты пішаш і не ведаеш, што верш, які застанецца, можа, ужо і створаны, а магчыма ты яго ніколі і не напішаш. Ты пра гэта думаеш мала, таму і пішаш, што пішацца.

16.10.2016. Удзельнічаў у адкрыцці выставы Алеся Квяткоўскага «Пчалінае ўзнясенне» ў дольняй зале Чырвонага касцёла. Было шмат вернікаў, якія прыйшлі пасля малітвы. Святар асвяціў выставу, а касцельны хор выканаў некалькі песень. Потым доўга людзі разглядалі карціны, пілі гарбату і частаваліся мёдам. Чытаючы анатацыю да выставы, я знайшоў у ёй некалькі памылак, якія тут жа выправіў. Студэнты Алеся Квяткоўскага набіралі на камп’ютары і, не разабраўшыся ў почырку, напрыклад напісалі: «...усё пачалося з верша А. Сыса «Начаваў я ў Вулькі». А трэба было: «Начаваў я ў вуллі». Словам, цяпер у Чырвоным касцёле да Каляд будуць жыць пчолы Алеся Квяткоўскага.

Электрычнасць

16.10.2016. Паўгадзіны не было электрычнасці. Не працаваў ні інтэрнэт, ні тэлефон, не было гарачай вады (у нас электракалонка). Было адчуванне, што гэта канец свету. У дзяцінстве ў вёсцы электрычнасць прападала ў навальніцу і ў моцныя мяцеліцы. Летам святло падключалі праз паўдня, а зімой часам і праз тыдзень. Бацькі рана клаліся спаць, а я пры лямпе чытаў. Чытаў, але мне вельмі хацелася паглядзець тэлевізар. І я прасіў у Бога, каб з’явілася электрычнасць. Часам яна тут жа з’яўлялася, і я верыў, што мне дапамог Бог. Цяпер, калі знікла электрычнасць, я не звяртаўся да Бога. Я проста чакаў, калі загарацца лямпачкі.

17.10.2016. Над горадам узышла поўня і ліхтары ў скверы, як дзеці ейныя, якія яшчэ баяцца ўзлятаць у неба.

17.10.2016. Ты хочаш цяпла як шчасця. А сіноптыкі абяцаюць ужо на гэтым тыдні маразы да шасці градусаў і снег. І наогул чакаецца вельмі лютая зіма. Ты ведаеш пра гэта, і табе ўжо холадна ад думак пра маразы. Ты хочаш цяпла як шчасця.

18.10.2016. Прыбіраў працоўны стол. Рваў старыя непатрэбныя паперы, скрэмзаныя мной нейкімі цяпер незразумелымі запісамі, і кідаў у сметніцу. Спыніўся на маленькім, велічынёй з бярозавы ліст, аркушы. На ім радкі:

На небе вырасла трава,

А на зямлі аблокі.

І наша белая царква,

Як гонар наш высокі.

18.10.2016. Ідзеш праз сквер. Лістоты пад нагамі больш, чым над галавой. Што пад нагамі ўжо амаль смецце, а тая, што на дрэвах, яшчэ, як вершы, што не чыталіся крытыкамі...

Дуб

20.10.2016. Сярод поля стаіць шматвяковы дуб. Папраўдзе, яго ўжо гадоў сорак, як няма. Застаўся пень, вакол якога быльнёг. Дуб быў спілаваны па загадзе старшыні калгаса, каб узараць лугавіну і пасадзіць бульбу. Нейкі час сеялі жыта, а потым расла канюшына. І вось ужо гадоў дваццаць на полі нічога не вырошчваюць. Спыніўшыся каля пня, бачу вялікі дуб, бо памятаю дзедаўскі расповед пра тое, што гэтаму дубу пяцьсот гадоў і ён тут нарадзіўся ў часы Вялікага Княства Літоўскага, і на ім трымаецца неба над намі.

20.10.2016. Учора з Людмілай і сябрамі «Літаратурнага прадмесця» Наталкай Кучмель, Алесем Емяльянавым і Вікай Трэнас удзельнічалі ў гісторыкакультурным праекце «У гасцях у аптэкара Ёсафа» на тэму «Лекавыя расліны ў жыцці і творчасці». Ёсаф — гэта адзін з герояў аповесці Людмілы Рублеўскай «Ночы на Плябанскіх млынах», які стаў сімвалам аптэкі № 88. Мастачка Лідзія Лазоўская год таму намалявала партрэт аптэкара, які выстаўлены ў музеі фармацыі. Нядаўна з выявай Ёсафа выпушчаны дэкаратыўныя талеркі і магніцікі. Сустрэчу пісьменнікаў і фармацэўтаў арганізаваў клуб гісторыі фармацыі пад кіраўніцтвам Валянціны Сасонкінай. Сабралася каля трыццаці чалавек. Цікава было паслухаць пра лекавыя травы і піць з іх гарбату. Вольга Леанідаўна Гаўрылава, якая яшчэ ў 1960-х загадвала аптэкай № 13, распавяла, як з каляжанкамі выпраўляліся на грузавіку збіраць лекавыя травы — план аптэцы даводзілі па 200—300 кілаграмаў. Нас папярэджвалі, што трэба зёлкі піць умеру, а мы не надалі гэтаму значэння. Раніцай прачнуўся з паніжаным ціскам і з рытмам сэрца ў 52 штуршкі ў хвіліну. Цяпер буду ведаць, што такое лекавыя травы, і як імі трэба асцярожна карыстацца.

21.10.2016. З сеціва даведаўся, што памерла Святлана Мулявіна-Пенкіна — акторка, удава заснавальніка ансамбля «Песняры» Уладзіміра Мулявіна. Па словах работнікаў Белдзяржфілармоніі, у структуры якой працавала Мулявіна-Пенкіна, некалькі дзён яна не выходзіла на працу, не адказвала на тэлефонныя званкі. Калегі і сын пачалі шукаць жанчыну і выявілі яе памерлай на здымнай кватэры. Дакладная дата і прычына смерці пакуль не вядомыя». Святлане Аляксандраўне ішоў 66 год. Я з ёй пазнаёміўся 10 лютага на кніжнай выставе, калі прэзентавалі кнігу «Уладзімір Мулявін. “Сэрцам і думамі”». 18 траўня па запрашэнні спадарыні Святланы ўдзельнічаў у вечарыне памяці Уладзіміра Мулявіна ў філармоніі. А праз дзень мне патэлефанавала Людміла Крушынская і паведаміла, што яе папрасіла звязацца са мной Святлана Пенкіна, каб яшчэ раз падзякаваць за ўдзел у імпрэзе і прапанаваць мне быць сябрам клуба Мулявіна. Сёння, калі я даведаўся пра смерць Святланы Аляксандраўны, узгадаў ейнае шчырае пытанне, з якім яна звярнулася да мяне пасля майго выступлення ў філармоніі: «Няўжо гэта вы самі такі цудоўны верш напісалі?» Я тады адказаў: «Мне Мулявін дапамог!»

21.10.2016. Прыхварэў. І не змог пайсці ў бібліятэку імя Цёткі, дзе паэтычны тэатр «Арт.С» прадстаўляе паэтычна-міфалагічны праект «Сакральная Беларусь». Гэта дзевятнаццатая сустрэча, і яна прысвечана зялёнаму колеру. Да імпрэзы ў бібліятэцы падрыхтаваная выстава «Зялёныя кнігі» выдавецтва

«Мастацкая літаратура». Дарэчы, калі б я там быў, можна было б набыць майго «Пугачоўскага цырульніка» (кніга зялёнага колеру) і атрымаць аўтограф. Я збіраўся прачытаць верш «Зялёны і зялёнае»:

не рві зялёных яблыкаў крычыць мне мама

і я хаваюся ад яе

за зялёных вожыкаў агрэсту

у траву да зялёных конікаў для якіх белы свет зялёны

зялёны як воблака яблыні з якога я злез

яшчэ зялёны зялёны зялёны

дражніцца суседская ўнучка

з зялёнымі косамі зялёнымі бо так модна

у горадзе

з якога яна прыехала зялёная

і горад яе за зялёнымі лясамі і гарамі за зялёным балотам

дзе жывуць зялёныя жабкі адна з якіх зачараваная царэўна

з зялёнага царства

дзе жыве зялёны цар

якому прыслужвае зялёны змей

самы зялёны ў зялёным свеце

куды я сабраўся ўцячы

бо я зялёны

і я іду на зялёнае святло

святлафора

які на зялёнай вуліцы

бо ўгорадзе лета

зялёнае зялёнае зялёнае

і аўтобусы тут зялёныя

як зялёныя вусені поўзаюць па качане зямлі зялёнай як вока тайфуна

які ў зялёным акіяне сусвету

і зялёнае мора травы

вакол горада

як вострава каменнага

на якім ёсць жыццё

яшчэ зялёнае зялёнае

як маладое віно

і ты глядзіш праз зялёныя акуляры

каб усё навокал было зялёным

бо ўсё зялёнае жывое

і кажа мне мама

не рві зялёных яблыкаў і я слухаю маму

якой ужо няма

у гэтым зялёным свеце

у гэтым зялёным часе

у гэтым зялёным доме

у гэтым зялёным дыме

у гэтым зялёным

зялёным зялёным зялёным

вершы

мама жыве

22.10.2016. Людзі ўсё меней і меней чытаюць, а пісьменнікі ўсё болей і болей атрымоўваюць узнагарод.

22.10.2016. На тры дні з Пінскай пагранічнай заставы адусцілі ў адпачынак Максіма. Мы з Міёнай а палове сёмай раніцы яго чакалі на перакрыжаванні, што каля кнігарні. А Максім паехаў з вакзала на тралейбусе № 7 і дамоў прыйшоў у нас за спінай. Патэлефанаваў ад нашага пад’езда, каб даведацца, дзе мы. Міёна, убачыўшы Максіма, паляцела да яго, як угарэлая. Люда прапаноўвала сыну схадзіць у кіно ці тэатр. Максім адмовіўся: «Хачу дома пабыць у цішыні!»

23.10.2016. З дрэў падала лістота, а з неба снег, які, даляцеўшы да зямлі, тут жа раставаў. Я з Міёнай стаяў у святле ліхтара і думаў пра надыход зімы. Міёна час ад часу паглядала на мяне, чакаючы працягу вандроўкі па Мухлі. Вецер гартаў лістоту, як старонкі залатой кнігі, якую парвалі злыя вятры, што нядаўна рабілі набегі на горад. З неба падаў снег, як попел.

23.10.2016. Старыя адчуваюць зямлю пад нагамі... Сказаў і задумаўся: «Адкуль я гэта ведаю? Прыдумаў». Мне да старасці яшчэ далёка, як да леташняга снегу сённяшняму...

23.10.2016. Некалькі дзён таму ў двары дворнікі зграблі ў кучы апалае лісце. За мінулую ноч вецер амаль усё раскідаў, нібыта падрыхтаваў месца для прызямлення першага снегу. Снег выпаў і растаў, нібы загінуў.

24.10.2016. На тры дні ў адпачынак з войска прыязджаў Максім. Сёння яго праводзіў на маршрутку ў Пінск. На Дружнай усё раскапана і панастаўляна загарадак розных — будуецца станцыя метро. Прыйшлі за дваццаць хвілін да ад’езду. У розных местах стаялі ажно чатыры маршруткі на Пінск. Кругом поўна машын і аўтобусаў гарадскіх. Пачалі бегаць ад адной маршруткі да другой. Патрэбнай няма. Да ўсяго Максім прыехаў без тэлефона і мы не можам удакладніць, на якой ён едзе. Калі да ад’езду заставалася хвіліна, мы знайшлі пятую маршрутку на Пінск. Словам, мерзнуць у чаканні транспарту нам не давялося.

24.10.2016. Зноў снілася вёска. Атрымоўваецца, што днём жыву ў горадзе, а ноччу ў сне — у вёсцы. І ў вёсцы жыць лепей. Там у гэтую ноч было лета.

25.10.2016. Учора вечарам а палове дзясятай выйшлі з Міёнай на шпацыр і трапілі ў зіму. Сёння раніцай а палове шостай хацелі палюбавацца заснежаным горадам, а выйшлі з дому і ўжо не ўбачылі снегу. Ішоў дождж і па вуліцы цяклі ручаіны, па якіх плыла, нядаўна абарваная ветрам, лістота. Прыгожая і бездапаможная.

25.10.2016. Кімсьці злеплены ўчора снегавічок перажыў ранішні дождж. Сёння Міёна, убачыўшы снегавічка, пацягнула мяне да яго, як да незнаёмай жывой істоты, якой патрэбна дапамога.

26.10.2016. Гэты тыдзень вучуся ў Рэспубліканскім інстытуце вышэйшай школы. Павышаю кваліфікацыю кіруючага работніка па тэме «Забеспячэнне пажарнай бяспекі». Такіх навучэнцаў, як я, сабралася каля сямідзесяці чалавек. Большасць з раёнаў. Некалі ёсць з Астравецкай АЭС. Там, як у футболе, дзейнічаюць жоўтыя і чырвоныя карткі. Рабочыя ходзяць і працуюць аглядаючыся, каб не атрымаць жоўтую або чырвоную картку. Пры жоўтай здымаюцца прэміі, а за чырвоную могуць і звольніць. Са мной вучацца ў асноўным мужыкі ва ўзросце. Жанчын мала. Ёсць і дзяўчо гадоў дваццаці пяці. Худзенькая. Нешта ўсё кашляе і кашляе. Хто і чаму на яе ўсклаў абавязкі быць адказнай па забеспячэнні пажарнай бяспекі на працы? Не ведаю! Няпростая гэта справа ЗПБ! Асабліва, калі падрабязней знаёмішся з усім, што патрэбна табе ведаць і рабіць. У вялікіх калектывах адказны па ЗПБ атрымоўвае за гэта зарплату і больш нічога не робіць. Словам, ходзячы на заняткі ў РІВШ, зноў адчуваю сябе студэнтам.

26.10.2016. У час перапынку на занятках у РІВШ падышоў да акна і ўбачыў дзіцячую пляцоўку, засыпаную рознакаляровай лістотай. Пад бярозай, на якой яшчэ месцамі на галінах трапяталася восеньскае золата, спынілася ў кароткай чорнай спаднічцы і ў блакітай куртцы, з доўгімі распушчанымі валасамі дзяўчына і курыла. Па ўзросце студэнтка. Магчыма, тут у дзяцінстве яна корпалася ў пясочніцы, збірала апалае лісце, бегала з сяброўкамі. Цяпер стаіць пад бярозай і курыць. Праз некалькі хвілін міма дзяўчыны прайшла жанчына, а яшчэ праз некалькі бабулька. Дзяўчына дакурыла цыгарэту і, кінуўшы ў калюгу, няспешна пайшла. На дзіцячай пляцоўцы зноў стала бязлюдна, як было пяць хвілін таму.

27.10.2016. На занятках у РІВШ па тэме «Забеспячэнне пажарнай бяспекі» пачуў: «Кожны год у свеце гіне 7 мільёнаў дзяцей ва ўзросце да пяці гадоў». Двух аднолькавых пажараў не бывае.

Северус і Міёна

28.10.2016. Нашаму папугаю Северусу шэсць гадоў. Ён прыйшоў да ўлады пасля таго, як у час хатняга перавароту загінуў Маркус. Северус разумны беларускі хлопец. Паводзіць сябе прыстойна. Не страшыць мяне, як ягоны папярэднік, што ён пра ўсё, што я раблю, раскажа маме. Ранкам, калі я з Міёнай вяртаюся з Мухлі, Северус гучна патрабуе печыва. Перш, чым даць папугаю, прапаную Міёне. Яна адварочвае пысу. Нават не нюхае. Даю Северусу, які сядзіць у клетцы. Печыва заціскаю паміж пруткоў. Не паспяваю адысціся, як Міёна зубамі выцягвае з пруткоў ласунак, ад якога нядаўна адмовілася. Северус злуецца. Яму зноў даю печыва. Міёна забірае і тут жа з’ядае. «Нельга так рабіць!» — кажу Міёне. Яна падсоўвае пысу да клеткі, і Северус дзяўбе ейны нос. І, калі я іду на працу, заўсёды прашу Міёну і Северуса, каб жылі дружна. Северус нешта крычыць мне ў адказ, а Міёна ідзе ўслед за мной і кладзецца каля парога.

28.10.2016. Хочацца нешта такое геніяльнае напісаць, каб аж дождж на вуліцы перастаў ісці!

29.10.2016. З Міёнай ідзём па вуліцы Купрыянава. Праходзім каля дзіцячага садка, куды ў свой час хадзілі Вераніка і Максім. Уздоўж агароджы стаяць вялізарныя мяшкі, напоўненыя лістотай. Сёння субота. У садку няма дзяцей. Гледзячы на мяшкі, узгадалася, як у дзяцінстве страшылі ў вёсцы малых: «Не будзеш слухацца, прыйдзе Баба Яга з вялізарным мяшком і забярэ цябе!»

29.10.2016. У скверы паблізу крамы на лаўцы цэлымі днямі сядзяць то мужыкі, то жанчыны розных узростаў і выпіваюць. Сёння, калі я праходзіў праз сквер, сядзелі дзве жанчыны з пляшкай таннага віна і курылі. На спінцы чырвонай лаўкі сіняй фарбай вялікімі літарамі было напісана: «Сорам».

29.10.2016. Яму ўжо некалькі гадоў кепска ад таго, што памерлі бацькі. І нават не прыцішвае боль тое, што яны ўжо не могуць прачытаць і ніхто ім не перакажа, як і што пра яго і ягоную сям’ю пішуць некаторыя Гражданы.

30.10.2016. Збіраюся на вечарыну выпускнікоў Пугачоўскай васьмігодкі, якую арганізавала настаўніца рускай літаратуры Ефрасіння Сяргееўна Скамарошчанка. Яна хоча, каб наша сустрэча прайшла ў форме ўрока. Трэба будзе па памяці прачытаць верш, які яна даслала па сеціве. Вучу і адначасова збіраюся ў школу. Твор сучаснага рускага паэта, для мяне невядомага, не запамінаецца. У ім шаснаццаць радкоў. Прыходжу ў вялікі клас. Па сярэдзіне стаіць стол, вакол якога крэслы. На сустрэчу прыйшлі ўсе — жывыя і памерлыя. Усе цёпла апранутыя — некаторыя ў футры, а некаторыя ў ватоўкі. Ефрасіння Сяргееўна кажа: «Не бойцеся, што я мёртвая. Я тут не адна такая. Мы ўсе тут роўныя. Мы выпускнікі Пугачоўскай школы. Раней уся школа была, як гэты прасторны клас». Я слухаю настаўніцу, а сам думаю, як мне апраўдацца перад ёй за нявывучаны верш. І вырашаю: «Скажу, што гэты верш напісаны графаманам і таму яго нельга вучыць!» Звініць званок на ўрок і я. прачынаюся. А палове шостай раніцы. На вуліцы дождж. Міёна, пачуўшы, што я прачнуўся, пачала скрэбціся ў дзверы, каб я хутчэй збіраўся на шпацыр.

30.10.2016. На Мухлі ў азярыне ад кляновай лістоты дно залатое.

30.10.2016. У гарбаце цукар, як снег, растаў. І ты п’еш гарбату, як цёплы восеньскі вечар, які павінен яшчэ быць перад тым, як прыйдзе зіма. І ты будзеш ісці па скверы па лісці, якое ўжо забылася, што яно было жывым і хацела паляцець да зорак, такіх жа залатых, як яно само. І ў цябе будзе цудоўны настрой. А можа, у гэтым годзе ўжо больш ніколі не будзе цёплага вечара? І заўтра выпадзе снег белы, як цукар, які хвіліну таму ты сыпаў у гарбату. Што ж будзе заўтра? А заўтра будзе заўтра! І заўтра заўсёды будзе заўтра!

30.10.2016. Калі ты пускаеш чалавека ў жытло сагрэцца, ты саграешся і сам.

Рабіна

30.10.2016. У гэтым годзе рабіна ў нашым двары чырвоная, як ніколі. Часам, калі бачу яе, узгадваю рабіну, што расце на ўзмежку нашых сотак у вёсцы, а іншым разам Васіля Шукшына і ягоную «Каліну (рабіну) чырвоную». І мне не сумна ад гэтых успамінаў. І я люблю рабіну, якая расце ў нашым двары. Праўда, я ніколі не спыняўся каля яе і не кранаўся ствала. Я люблю яе на адлегласці, бо ў мяне ёсць рабіна, якая расце на ўзмежку нашых сотак у вёсцы.

30.10.2016. Усё навокал прыдуманае некім. І дамы, і дарогі, і платы, і машыны, і мы. І ты нічога не можаш новага прыдумаць акрамя вершаў. Часам з рыфмамі, як з крыламі, а часам без рыфмаў. Нерыфмаваны верш, як вусень, які паўзе, вымалёўваючы тваю думку на паперы. І ты часцей рыфмуеш, бо ты сам, часам, адчуваеш сябе крылатым. Праўда, калі ўяўляеш сябе з крыламі, то тут жа твая фантазія малюе табе свінню з крыламі. Ты не хочаш быць свіннёй! І ты кідаеш выдумляць новы верш, бо і старых дастаткова, каб чарнавікамі распаліць дровы ў вясковай печы.

31.10.2016. Пайшоў на працу здаровы, а вярнуўся з тэмпературай за 38. Пакуль Людміла прыйшла, каля мяне сядзела Міёна з пытаннем у вачах: «Чым табе дапамагчы?»

31.10.2016. У Мінску моладзь Гэлаўін спраўляла, а наш Максім 40 км прайшоў з аўтаматам, ахоўваючы беларускую мяжу.

Лістапад

1.11.2016. Хварэю. Ноч была бясконцай. Увесь час мне было то горачагорача, то холадна, як на лёдзе. І я то спаў, то не. Міёна на кухні за зачыненымі дзвярыма ўздыхала, як чалавек.

1.11.2016. Прыходзіла дакторка. «Ай, як добра вы па-беларуску гаворыце!» — адразу ж адзначыла жанчына. Змерала ціск. 140 на 80. Паслухала дыханне, сэрца. Распытала, як захварэў і чым лячуся. Выпісала бюлетэнь да канца тыдня і рэцэпт на лекі. Словам, гэта будзе мой першы ў жыцці бюлетэнь. Раней я хварэў і лячыўся без дактароў. І амаль заўсёды хадзіў на працу цалкам не выздаравеўшы. Для чаго было такое геройства? Добра, што ўсё добра канчалася.

1.11.2016. У сённяшнім снезе ёсць лістападаўская цеплыня. Ён, як першыя зімовыя кветкі, якіх хутка мінецца пара.

Аспірын

2.11.2016. Мама гадоў сорак адпрацавала даяркай. І ні разу не была ні ў адпачынку, ні на бальнічным. Няўжо не хварэла? Хварэла. Вып’е аспірыну і пайшла на працу. Вернецца з фермы, накорміць усіх і, крыху паспаўшы, зноў працаваць. Хворага бацьку, ляжачым у ложку цэлы тыдзень, не памятаю. Дзень, другі і пайшоў. Акрамя аспірыну больш ніякіх лякарстваў у нас не было. Лячыліся малінай, гарачым малаком з мёдам, часнаком, цыбуляй. Цяпер у мяне на століку цэлая аптэчка лякарстваў. Аспірыну няма. Ёсць і мёд, і маліна, і розныя травы. П’ю не першы дзень, але пакуль мала дапамагае.

3.11.2016. Тэмпература больш-менш нармалізавалася. Гэтую ноч спаў, не прачынаўся праз кожныя дваццаць хвілін. П’ючы лекі, уявіў сябе хворага ў роднай хаце ў Пугачах. Відаць, там не паправіўся б. Памёр бы. Не таму, што бацькоў няма і хата старая і недагледжаная як трэба, а проста ад адзіноты і непатрэбнасці. Колькі ўжо разоў думаў, што вось паеду ў вёску і буду там жыць, як хачу. І ніхто не будзе дурыць мне мазгі, што я заняў пасаду і нікога не друкую, хто хоча, але рукапісу не нясе. І не буду я членам нейкай міфічнай касты, якая ўладарыць у літаратуры. Мяне ўсе будуць шкадаваць: «Такі геніяльны паэт прападае ў адзіноце!» — «Ну няхай і прападае!» — нехта выкажа думку, бо мае права на яе. І я нікуды не паеду! І ніхто мне не скажа: «Ну няхай і прападае!» Я сам не прападу і не дам нікому прапасці, бо памятаю сябе, пятнаццацігадовага хлопца, які прыехаў у Мінск вучыцца, і да вучобы ў Маскве прайшоў такую дзесяцігодку, што іншым і не снілася. Я не герой, але стараюся быць справядлівым да кожнага, хто кантактуе са мной. І ў мяне няма ворагаў. Я памятаю, як дзед (я кватараваў у яго сем гадоў), які прайшоў сталінскі ГУЛАГ, казаў мне: «Не шукай ворагаў, бо сам будзеш ворагам!»

3.11.2016. Прачнуўся. Выйшаў з кватэры на Цэнтральнай плошчы. Да мяне падышоў высокі мужчына (падобны на Маякоўскага) у чорным скураным паліто і сказаў: «Вы тут не жывіцё! Пакажыце пашпарт!» Я вярнуўся ў пад’езд. Дзверы маёй кватэры прачынены. Міёны няма. Я выбег на леснічную пляцоўку і пачаў клікаць сабаку. Лесвіца вінтавая. Вядзе ўніз. Паверхаў дзесяць. Хутка адгукнулася Міёна — вярталася з першага паверха. І я прачнуўся.

4.11.2016. У сеціве з’явілася вельмі балючая інфармацыя: «Пісьменнік і даследчык сталінскіх рэпрэсій Леанід Маракоў знаходзіцца ў хоспісе. У яго пухліна галаўнога мозгу. Пра гэта паведаміў сын пісьменніка Дзмітрый.

Па словах Дзмітрыя Маракова, пухліна была прычынай таго, што на пачатку года Леанід перажыў інсульт. Цяпер ягоны стан цяжкі. Пра яго клапоцяцца сын і дачка.

На знікненне Леаніда Маракова з публічнай прасторы звярнулі ўвагу ягоныя сябры ў сацыяльнай сетцы фэйсбук. Пісьменнік мае вельмі актыўны акаунт і шмат падпісчыкаў. Апошні пост на ягонай старонцы з’явіўся 21 верасня».

Да мяне ў выдавецтва Маракоў прыходзіў 7 верасня. Я ў той жа дзень запісаў у дзённіку пра ягоны прыход, але не выставіў у фэйсбуку з-за канцоўкі: «Лёня развітаўся са мной і паплёўся з Наталляй па доўгім паўзмрочным выдавецкім калідоры да ліфта. Я глядзеў ім услед і мне здавалася, што да мяне прыходзілі прывіды Леаніда і Наталлі Мараковых.»

4.11.2016. Паўтары гадзіны прабыў у паліклініцы. Людзей поўна, як на вакзале каля квітковай касы на электрычку ў час збору ўраджаю. Доктарка хацела прадоўжыць лісток непрацаздольнасці, але я папрасіў закрыць, абяцаўшы, што за тры выхадныя цалкам папраўлюся. Мая амбулаторная картка амаль пустая, таму выпісалі кіпу накіраванняў на аналізы і абследаванні. Як толькі ачуняю, у вольны час пастараюся ўсё прайсці. Пара ўжо ведаць, што і чаму ў мяне баліць. Паўгадзіны стаяў у чарзе, каб паставілі пячатку на лісток непрацаздольнасці. З дому выходзіў амаль здаровым, а вярнуўся хворым і з электроннай карткай для рэцэптаў, якую цяпер трэба будзе мець усім.

4.11.2016. Сёння ў нашай паліклініцы на прыём да дактароў было ў сярэднім на дваццаць жанчын тры мужыкі. Маўклівыя, спакойныя, няспешныя. Перада мной жанчын дзесяць. За мной сядзела бабулька. Яна час ад часу пыталася, за кім я і ці доўга буду. А дванаццатай адчыніліся дзверы кабінета № 3 і выглянула дакторка: «Хто прыйшоў закрыць лісток непрацаздольнасці? Заходзьце!» — «Я!» — адказаў я і зайшоў у кабінет. Следам пачуліся крыкі бабулькі, якая была ў чарзе за мной: «Цяпер я іду! Я за ім была!» Яшчэ хвілін пяць за дзвярыма чуліся жаночыя разборкі, хто ж цяпер будзе наступным. Мужыкі маўчалі.

5.11.2016. Гляджу з акна на вуліцу, як рыба з акварыума.

5.11.2016. На дрэве, дзе яшчэ нядаўна была лістота, гайдаецца на галінцы сініца, як лісток.

5.11.2016. Хоспіс — апошні вакзал на шляху да Бога.

5.11.2016. Наша Міёна радуецца снегу. Ён у яе сабачым жыцці ўжо другі раз. У мінулым годзе, калі яна ўпершыню ўбачыла снег, ёй было ўсяго тры месяцы. І потым паўгода быў снег і снег. Дзень кароткі і мароз. І мне ў сакавіку ўжо хацелася, каб хутчэй зазелянела трава і дрэвы. Хацелася для Міёны. І праляцеў час, як цяпер сняжынка перад акном, у якое мы глядзім з Міёнай. Што яна думае? Не ведаю. А я думаю... Не скажу пра што. Проста хачу, каб усе былі здаровымі і перажылі будучую зіму, пра якую пішуць у сеціве, што яна будзе марознай, як ні разу не была за апошнія 120 гадоў.

5.11.2016. Ён быў цёмны, як магілы тых, хто стаяў у яго на шляху.

6.11.2016. А палове на восьмую патэлефанаваў Максім і папрасіў пакласці грошай на мабільны. Я тут жа пайшоў да банкамата, што побач з нашым домам. Хвілін дзесяць спрабаваў пакласці грошы. Скончылася тым, што банкамат перастаў працаваць, і мая картка засталася ў ім. Заблакіраваўшы рахунак, вярнуўся дамоў і пачаў думаць, што я не так рабіў, што застаўся без карткі. Ды ёпарэсэтэ! Гэта ж я набіраў: Шніп Максім Анатольевіч! Значыць, яшчэ я не ачуняў ад хваробы. І ўсміхнуўся, узгадаўшы, як у дзяцінстве, калі ў Максіма пыталіся, як яго завуць, ён адказваў: «Шніп Максім Анатольевіч Віктаравіч Людмілавіч!»

6.11.2016. Чорны кот ідзе па першым снезе, як па сцэне малады артыст...

6.11.2016. Іду праз снегапад. Іду, як у снежным гадзінніку...

6.11.2016. Дзеці ў нашым двары зляпілі снегавіка і цяпер ён стаіць, як помнік Граждану, які пайшоў з дому і не вярнуўся...

6.11.2016. Шарая гадзіна. Дамы хрушчоўскія. Туман. Дрэвы. Снег і ў ім сцежкі, на якіх зялёна-рудая трава і растаптаная лістота. І цішыня. І неба белае і нізкае. І насупраць майго дома з акна на трэцім паверсе глядзіць жанчына, як са сцяны беларускага плачу.

6.11.2016. Лістападаўскае золата цяпер пад снегам. І стане яно чорным, як і зямля, на якой яно ляжыць. А кляновы лісток, што ў томіку вершаў Максіма Багдановіча, будзе залатым, бо ён сярод залатых твораў нашай літаратуры.

7.11.2016. За акном змрочна. Дробны нудотны дождж. Дрэвы, як мёртвыя, без лісця. Зрэдку па двары пройдзе чалавек або праедзе машына, а так цішыня. Настрой мярзотны. Няўжо толькі ў мяне? Ды не! Тэлефанаваў сябра. Скардзіўся на адзіноту. Здаецца, што гадоў дваццаць таму мы былі больш аптымістычнымі. Відаць, стаміліся ад свайго аптымізму, таму і занудзіліся. Але пройдзе і гэты мярзотны настрой, як усё праходзіць. І з’явіцца аптымізм. І з’явяцца новыя героі і творы. І ў двары засмяюцца дзеці. І ты прыйдзеш у Храм, каб падзякаваць Богу, што ён ёсць у цябе.

8.11.2016. Еду ў аўтобусе, у які зайшоў, не паглядзеўшы, ці мой гэта нумар. Заходзілі людзі, якіх я кожны ранак бачу на прыпынку ў гэты час, таму і зайшоў. Раз яны едуць, значыць, і мне трэба ехаць у гэтым аўтобусе. А можа, ўсё-ткі гэта не мой маршрут? Спытаць? Не, не буду! Еду далей. На наступным прыпынку некалькі чалавек выйшлі з салона. Яны кожную раніцу тут выходзяць. Значыць, дакладна гэта мой аўтобус. І вось так кожны раз еду ў аўтобусе, не ведаючы, ці гэта мой маршрут ці не, калі на прыпынку думаю пра бацькоў, якіх ужо няма ў гэтым свеце...

8.11.2016. Засвяціла сонца, і з’явіліся колеры ў маім аўторку. І я ўжо радуюся жыццю, як дзіця цукерцы, якую дала маці, каб не плакаў...

8.11.2016. На вербах, што на Мухлі, яшчэ трымаецца лісцё. Яно ўжо не такое зялёнае, як было да снегу і маразоў, але яно яшчэ жывое. Яно адно, магчыма, сёлета і дацягне да сярэдзіны лістапада, а магчыма, і далей, каб, ападаючы, напомніць нам, што гэта яшчэ лістапад, а не снежань. І ў Лягезах, дзе жыве мой васьмідзесяцітрохгадовы дзядзька Віця, на вербах таксама, спадзяюся, трымаецца лісцё, якога я сёлета не бачыў, бо не быў у Лягезах. Вербы, што на Мухлі, мне яшчэ не сталі блізкімі і, магчыма, ніколі не стануць, бо ёсць вербы ў Лягезах, дзе прайшло маё дзяцінства і яшчэ там жыве мой дзядзька.

9.11.2016. Шэсць гадоў таму ў гэты дзень я занатаваў: «Сёння тры гады, як не п’ю. Адчуванне, нібыта прайшло тры гады пасля вайны, з якой я вярнуўся жывым.» Адчуванне вяртання засталося. У наступным годзе юбілей маёй перамогі над зялёным зміем. Трэба будзе падрыхтаваць святочны парад усіх пляшак, якія будуць на той час у нашай кватэры, і вечарам зладзіць салют з дзесяці пляшак шампанскага. Камандаваць парадам буду сам! А частаваць заўсёды ёсць каго!

9.11.2016. Ранкам, ідучы на Мухлю, Міёна сустрэла сваю сяброўку Джэсі, з якой з-за маёй хваробы не бачылася амаль тры тыдні. Сабакі падбеглі адна да адной, абняліся лапамі, пацалаваліся. І ў мяне сёння цэлы дзень быў добры настрой.

10.11.2016. На снезе кляновы ліст. Скукожаны, але залацісты. Праходзячы міма, я прыпыніўся на міг і пайшоў далей па снезе, як па прыску, у якім яшчэ ёсць залацістае вуголле.

10.11.2016. Са школы ў некаторых з нас у памяці сядзіць радок: «Мама мыла раму.» Чаму мыла раму? А чаму не падлогу? А чаму б не машыну? Для мяне ж найлепшы варыянт: «Мама мыла неба.»

11.11.2016. Лёд пад нагамі, як лапікі неба, што сталі лёдам. І ты ідзеш па лёдзе, як па небе. І баішся ўпасці.

11.11.2016. У бібліятэцы імя Цёткі ўдзельнічаў у імпрэзе паэтычнага тэатра «Арт.С», які прадстаўляў паэтычна-міфалагічны праект «Сакральная Беларусь». На гэты раз галоўнай тэмай выступаў быў шэры колер. Аксана Спрынчан і Яраш Малішэўскі з будзённай шэрасці зрабілі шматколернае свята паэзіі і музыкі. Першым выступаў Юрась Пацюпа. Ён прывёў лічбы колькі разоў, якія колеры ўжываліся ў першай кніжцы і цяпер. І мой выступ з падобнымі лічбамі ўжо быў не арыгінальным. Аднак я зрабіў аналіз сваіх твораў за апошнія дзесяць гадоў. У амаль пяцістах вершах, якія складаюцца з 69 827 слоў, мной ужыты колеры: ружовы — 2 разы, срэбны — 2 разы, блакітны — 3 разы, руды — 12 разоў, сіні — 26 разоў, зялёны — 27 разоў, белы — 43 разы, жоўты — 46 разоў, шэры — 46 разоў, чырвоны — 47 разоў, залаты — 81 раз, чорны — 91 раз. Словам, дзякуючы падрыхтоўцы да выступлення ў тэатры «Арт.С», я даведаўся, што мой любімы колер — чорны. І яшчэ цяпер ведаю, што слова «самота» за дзесяць гадоў у вершах я ўжыў толькі 24 разы. Праўда, слова «вясёлы» — 13 разоў, а «журба» — 1 раз.

12.11.2016. Быў у «Кароне». У гэтай краме, праходзячы каля араматызаваных свечак, адчуў, што хутка ўжо Новы год. Захацелася купіць торцік. І я купіў торцік. Жоўты, як сонца. Дома яго далі пакаштаваць Міёне. Няхай і ў сабакі будзе сонечны настрой!

13.11.2016. Неба глыбокае і чыстае. Снег і сонца. І той тыдзень змроку і снегападу быў часам стварэння сённяшняга светлага зімовага дня.

13.11.2016. Азярына на Мухлі зацягнулася лёдам. І без качак, якія на ёй былі да маразоў, яна выглядае мёртвай. Вакол азярыны ходзяць людзі, нібыта развітваюцца.

14.11.2016. Сёння поўня, як пусты медзяны тазік, які плыве па небе, як па вадзе сусветнага патопу.

14.11.2016. Дзякуючы паэтцы, маёй зямлячцы Кацярыне Роўдзе прымаў удзел у пасяджэнні клуба аматараў мастацкага слова «КЛУмБа», заснаванага на базе Фундаментальнай бібліятэкі БДУ. Г аварылі пра цяперашнія праблемы выдання першых кніг, пра графаманію, пра славу, пра пісьменніцкія будзённыя справы. Ідучы да маладых студэнтак-паэтак (іх была большасць), думаў, што буду адзіным госцем. Ды не! Прыйшоў Анатоль Зэкаў, які вельмі дарэчы прыйшоў, бо мне трэба было да 18 гадзін забраць у банку картку. На жаль, не з усімі пазнаёміўся, бо маладыя аматары мастацкага слова прыходзілі яшчэ і пасля таго, як я пакінуў гасцінную «КЛУмБу». Спадзяюся, што Зэкаў без мяне не папсаваў кветкі, якія растуць на «КЛУмБе».

15.11.2016. Ідучы па вуліцы Шпалернай на Юбілейную плошчу, не мог не ўспомніць, што ў гэтым раёне я кватараваў у стрыечнай сястры Ніны сорак гадоў таму. З яе мужам Віцем па выхадных хадзіў у лазню, якая была за домам, што цяпер на вуліцы Танка, дзе жыў Васіль Быкаў. Мы выходзілі з дому якраз у той час, калі адчынялася піўнушка (цяпер там нейкі «Сакваяж»). Пілі піва, куплялі пляшку гарэлкі, закусіць і ішлі ў лазню. Там з мясцовай «інтэлігенцыяй» мыліся да самага вечара. Мужыкі ўсе былі мінчане, якія нарадзіліся каля Юбілейнай плошчы, і яны шмат чаго пра горад распавядалі. Мне тады было шаснаццаць гадоў і я мала піў і мала ўнікаў у тое, што кажуць старыя. Цяпер шкадую, што нічога з пачутага не запісаў пра Мінск пасляваенны і даваенны. А слухаць расповеды было вельмі цікава!

Леанід Маракоў

15.11.2016. У сеціве напаткаў інтэрв’ю з Леанідам Мараковым за 15 красавца 2016 года, зробленае Анастасіяй Зелянковай. Асабліва ўражваюць апошнія адказы Леаніда:

«— Знаете, написав биографии более 25 тысяч людей, живших в 20 веке (больше, наверное, никто не написал), я понял одно: память остается, только когда тобой что-то создано — например, написано или снято. Миллионы людей вкусно и красиво жили: покупали шикарнейшие дома, несколько раз в сезон отдыхали где-то на Канарах. И что? Где они сейчас? О них ничего не осталось.

Деньги — ничто, главное — память. Либо о тебе остается память, либо ничего. Я, кстати, когда зарабатывал много денег, в какой-то момент начал бояться смерти. Казалось бы, все есть, а чего нет — могу купить, но при этом меня преследовала какая-то постоянная боязнь умереть.

А когда появилась моя первая книжка о дяде и посыпалось множество положительных отзывов о ней, причем от известнейших литераторов, все изменилось. Я стал спокойнее относиться к смерти.

— Есть еще что-то, чего в своей жизни не сделал Леонид Моряков?

— Каждый день я просыпаюсь с мыслью, что есть еще одна глобальная книга, которую я никак не издам — про главную площадь Минска. Я уже начал над ней работу, но закончить не хватает средств. Мне даже пришлось продать собственный последний том «Главной улицы Минска», чтобы просто элементарно купить еды в магазине.

— Инсульт, который вы недавно перенесли, был чем-то спровоцирован?

— В последнее время я очень много работал, писал. На спор освоил Фейсбук и начал публиковать свои статьи, которые пользуются у народа популярностью. За несколько лет вышло более 700 текстов: рассказы (от любви до политики). Параллельно увлекся микробиологией, прослушал около полутысячи лекций по новейшим достижениям в этой области. В общем, перепахал.

А еще любовь. Она тоже серьезно изматывает. Но без любви в нашей жизни — никак».

У гэтых радках увесь Леанід Маракоў! Дай Бог яму ачуняць! Ягонае працагольства нам яшчэ о як вельмі патрэбна!

16.11.2016. Абедаць хаджу ў сталоўку, што ў гасцініцы «Юбілейная». Кожны дзень амаль у адзін час. Заўсёды, а гэта ўжо некалькі гадоў запар, стаю ў чарзе, а потым абедаю з аднымі і тымі ж людзьмі. І часам у сталовай, гледзячы на знаёмыя постаці, думаецца, што мы толькі і стаім у чарзе па яду і ядзім, і ядзім, і ядзім.

16.11.2016. «Гутарка як вада, а ў гутарцы адна вада...» — сказаў сябра, а я занатаваў...

17.11.2016. Некаторыя аўтары баяцца да мяне заходзіць, а калі заходзяць, дык стараюцца паменей гаварыць, бо ведаюць, што я магу пра іх напісаць у сваім дзённіку.

18.11.2016. Яшчэ на пачатку траўня, вяртаючыся з працы і падыходзячы да свайго дома, я глядзеў на акно ў сынавым пакоі і, калі там гарэла святло, не спяшаўся зайсці ў пад’езд. Гарыць святло — сын дома і наша Міёна выгуляна і накормлена, а калі ў акне было цёмна, то прыспешваў крок. І вось ужо сёння роўна паўгода, як наш Максім служыць у Пінскім памежным атрадзе.

І, вяртаючыся з працы, я і сёння глядзеў на сынава акно, думаючы пра святло ў ім і пра Міёну.

18.11.2016. Удзельнічаў у святкаванні 50-годдзя бібліятэкі імя Цёткі. Усё было цудоўна. Асабліва спадабалася выступленне сямейнай пары чытачоў. Жанчына гадоў за шэсцьдзясят распавядала пра свае адносіны да кніг і бібліятэкі хвілін дзесяць. І здавалася, што муж прамямліць, што жонка ўжо ўсё сказала і ён проста далучаецца да яе слоў, але мужчына, прызнаўшыся, што да пенсіі амаль нічога не чытаў, агучыў сваё назіранне: «Раней мы жылі ў Савецкім Саюзе і мала хто з яго вылучаў Беларусь, як асобную краіну. Цяпер, дзякуючы выданням, якія мы чытаем у бібліятэцы, у нас усё больш умацоўваецца разуменне таго, што мы маем сваю краіну, у якой усё ёсць, і нам трэба нашу краіну ўмацоўваць і ўмацоўваць, каб яна была ўжо заўсёды незалежнай!»

18.11.2016. Непадалёку Мухлі ў краме ў мясным аддзеле прадаецца рыба. У вялізарным акварыуме сёння плавала пяць невялікіх карпаў. На шкле была прыклеена самадзельная рэклама: «Выбери меня! Выбери меня!»

19.11.2016. Хадзіў на пошту выпісаць газеты. Народу, як у аўтобусе. Мне выпаў у чарзе 277 нумар. Перада мной было чалавек 80. Амаль усе пенсіянеры. Ацаніўшы сітуацыю, я схадзіў у краму, занёс купленае дахаты. Мая чарга прасунулася на 23 чалавекі. У памяшканні духата. Некаторыя стаялі моўчкі, а некаторыя гаварылі, як радыё. Побач са мной старая гадоў пад восемдзесят даказвала сваё сяброўцы, што амерыканцы кепскія, бо «яны бамбуюць нашу Сірыю. Расія магла б Амерыку разбамбіць, бо ў іх ёсць такая зброя, што ўсё згарыць. Не бамбяць, бо баяцца, што потым і ў нас не будзе расці бульба». Слухаючы падобныя разважанні, праз гадзіну выпісаў патрэбныя газеты.

19.11.2016. Няма сонца і няма настрою жыць і працаваць. З’явілася сонца і настрой з’явіўся. Але сёння выхадны і ты адпачываеш, седзячы дома. Час ад часу заходзіш на кухню, каб узяць што-небудзь з’есці. Паглядзеў на гадзіннік. Мінула паўдня. І сонца схавалася. І сумна стала. І ніхто не тэлефануе, і ты нікому не тэлефануеш. Пра што гаварыць? Пра тое, што няма настрою, як і сонца няма? Лянота. Глядзіш у акно. А там зноў завіднелася і сонца на захадзе хаваецца за дамы. Там удалечы твая родная вёска. Твая хата. Пустая. Як неба, у якім ужо няма сонца.

20.11.2016. Снег растаў, як і не было. Але нехта паспеў пакатацца з горкі на санках, нехта зляпіў снегавіка, нехта паслізнуўся і пабіўся. А я паспеў напісаць верш пра снег. Снег растаў, а верш застаўся. Магчыма, ён не лепты за мае ранейшыя творы, але ён ёсць, як ёсць і я. І я некалі яго надрукую, і нехта прачытае, і, магчыма, у маім вершы пазнае снег, які гэтай ноччу растаў дарэшты.

20.11.2016. Які ўжо дзень шукаю патрэбны дакумент. Перабраў кучы рукапісаў, часопісаў, фотаздымкаў, малюнкаў, газетных выразак і кніг. Няма. Што ні папера, то ўспамін пра той час, калі гэтая папера трапіла да мяне ў папку, таму і пошук няспешны, як у чарапахі. Акрамя майго папяровага багацця тут жа і Людмілы, і Веранікі, і Максіма. І ўсё цікавае. Узгадаўся Сяргей Новік-Пяюн. У яго палавіна аднапакаёўкі да столі была застаўлена скрынкамі з папяровым багаццем. Дзе тое багацце цяпер? І каму яно спатрэбіцца, і калі? Можа, варта рабіць так, як Алесь Пісьмянкоў, які амаль нічога не захоўваў, і казаў: «Меней працы будзе даследчыкам, калі я ім спатрэблюся?».

21.11.2016. Вечар. Я вяртаўся дадому. Жоўты аўтобус, нібыта злеплены з апалай лістоты, асвяціў на хвіліну паўзмрочную вуліцу, на якой ліхтары яшчэ спалі. І я вярнуўся дадому з жоўтым аўтобусам у галаве.

21.11.2016. Прыходзіў пісьменнік. Ён сябе так назваў. Што ён піша? Не сказаў. Запытаўся, ці я ведаю, дзе можна знайсці жанчыну, якая запіша тое, што ў ягоных мазгах бурабаліць. Казаў, каб я не прэтэндаваў на сценагафіста, бо ён любіць толькі жанчын, якім крыху за трыццаць. На маё пытанне: «А якое ж ваша прозвішча?» адказаў: «Я Дастаеўскі!»

21.11.2016. Пішу. Падышла Міёна і патрабуе да сябе ўвагі. Я машынальна адпіхваю сабаку і кажу: «Ідзі паглядзі тэлевізар!»

21.11.2016. Зноў снілася вёска. Там былі бацькі і лета. Ляталі пчолы і матылі. Сонца было вялікім, як сланечнік Ван Гога.

22.11.2016. Сёння меў гонар удзельнічаць у першай Рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі «Сучасная беларуская тэксталогія: актуальныя праблемы і перспектывы развіцця». Яе арганізаваў і правёў Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі і Інстытут літаратуразнаўства імя Янкі Купалы. Асабліва прыемна было паслухаць патрыярха нацыянальнай тэксталогіі Міхася Мушынскага. З выступаў даведаўся, што рыхтуецца Збор твораў Янкі Брыля ў 10-ці тамах. Магло быць болей, але Іван Антонавіч пакінуў завяшчанне, згодна з якім шмат якія творы павінны назаўсёды застацца ў старых газетах, часопісах і зборніках. Думаю, што ён меў рацыю. Калі класічныя творы параўнаць з Храмамі, то сапраўдную каштоўнасць маюць толькі Храмы, а не тыя бітыя цагліны, камяні і рыштаванні, што былі каля Храма ў час яго будаўніцтва.

22.11.2016. Не павінна быць рамка даражэйшай за карціну! Але, на жаль, на сённяшні час за паліграфічныя паслугі і паперу, на якой надрукавана кніга, плаціцца больш, чым выплачваецца ганарару пісьменніку.

22.11.2016. Ранкам поўня, як адтуліна ў ванне, праз якую сцякае начная вада...

22.11.2016. Усе нешта робяць. Стараюцца. Як мурашкі. Як пчолы. А табе ўсё абрыдла і ты нічога не хочаш. Але жыць хочаш і хочаш добра жыць, але не як мурашкі і пчолы. І трутнем не хочаш быць. Ты хочаш быць пенсіянерам. Але ж табе ўсяго 30. І ты ідзеш на працу, як на пакаранне за тое, што ты малады і здаровы.

22.11.2016. У пакоі цішыня. За акном гудзіць горад. Па шыбе паўзе павучок, як кропка для верша, які ты пішаш.

22.11.2016. Зноў ніхто не прыйшоў. А магчыма, і ніхто і не павінен быў прыйсці. Проста ты прыдумаў, што да цябе прыйдуць. Прыдумаў, каб сядзець і чакаць. Мінула гадзіна. Сонца схавалася за дамамі. Яно хавалася так, нібыта прапаноўвала табе пагуляць з ім у хованкі. А ты не пайшоў. Ты чакаў. Каго? Не прызнаешся. Не таму, што табе сорамна прызнавацца, а таму, што ты яшчэ не перастаў чакаць. А можа, праз хвіліну яны прыйдуць?.. Двое з насілкамі і адзін з рыдлёўкай...

23.11.2016. Патэлефанавала былая супрацоўніца выдавецтва. Яна даўно на пенсіі. Пацікавіўшыся, як тут у нас справы, папрасіла: «Адшукайце ў маім былым кабінеце маю Ганаровую грамату, якую я не забрала дамоў!»

23.11.2016. Сцямнела. І здаецца, што так ужо будзе заўсёды. Ты ўключаеш святло, і ў пакоі робіцца дастаткова светла, каб цябе бачылі праз акно з вуліцы. Ты не карыстаешся фіранкамі. Твой пакой — вітрына тваёй адзіноты...

23.11.2016. У табе жывуць галасы жывых і памерлых. Ты, як ракавінка, у якой шуміць мора.

23.11.2016. Ён сказаў, што нічога не памятае. Ён сказаў гэта, каб забыцца пра ўчарашні дзень. А што было ўчора? Яму сорамна ўспамінаць, таму ён кажа: «Я нічога не памятаю!» І ён будзе паўтараць гэта, пакуль не пераканае сам сябе, што ён сапраўды нічога не памятае. Ён нічога не памятае, а я не памятаю, як яго завуць.

23.11.2016. Мама чытала газеты. З маімі надрукаванымі вершамі і складала ў шуфляду стала. Калі я прыязджаў з горада, мама казала, што ў шуфлядзе ляжаць газеты для мяне. Хутка будзе пяць гадоў, як у шуфлядзе ляжыць газета. Я не дастаю яе, нібыта чакаю, калі мама скажа. А мама ўжо даўно ўсё сказала.

24.11.2016. А восьмай раніцы. Еду на працу. Паўнюткі аўтобус людзей. Побач са мной мужык гадоў сарака пяці ціскае саракагадовую кабету і пытаецца: «Калі ты ўжо за мяне замуж пойдзеш?» — «Як зубы пастаўлю, тады і пайду!» — чуецца адказ. «Нашто зубы ставіць? Я іх табе ўсё роўна павыбіваю!» — кажа мужык і цалуе каханку.

24.11.2016. У некалькіх кіламетрах за горадам. Вечарэе. Туман. Горад, як вожык у тумане.

24.11.2016. «Выдавецтва — гэта хоспіс для рукапісаў. Тут рукапіс ці памрэ канчаткова, ці выйдзе падлечаны ў белы свет.» — сказаў пісьменнік і прапанаваў для друку новы раман.

24.11.2016. Сёння тэлефанавалі ў асноўным пісьменнікі ў вельмі паважаным узросце. «Вас турбуе паэтэса Валянціна Пчолка. У мяне ў 1976 годзе ў вашым выдавецтве выходзіла кніжка вершаў для дзяцей. Мне 87-ы год. Хутка паміраць. Хачу выдаць новую кнігу, што напісалася за апошнія сорак гадоў», — так пачала размову паэтка. Потым пачытала некалькі вершаў. Запомніўся радок: «Зайцы гуляюць у хакей уноч пад Новы год». Дамовіліся, што яна з дапамогай родных падрыхтуе рукапіс і мы паглядзім, што там атрымалася. Пасля Пчолкі патэлефанаваў Іван Муравейка. Яму нядаўна споўнілася 95. Пасля размоў з Пчолкай і Муравейкам я з усмешкай падумаў: «А цяпер павінна патэлефанаваць Стракозка ці Мушка.» Не! Патэлефанаваў Анатоль Верабей і абяцаў на наступным тыдні прынесці матэрыялы ў 15 том Уладзіміра Караткевіча.

24.11.2016. Мой бацька, калі памёр дзед, некалькі гадоў час ад часу заходзіў за хлеў, каб ніхто яго не бачыў, і плакаў. Быў бы я мастаком, дык намаляваў бы карціну «Бацькавы слёзы».

25.11.2016. Музейны дзеяч, паэт-сатырык Іван Курбека ведаў і распавядаў шмат цікавых гісторый пра пісьменнікаў. Ён памёр, і памерлі гісторыі ў ягоным аўтарстве. У маёй памяці засела прыдуманае Курбекам пра Яўгенію Янішчыц. Іван Сцяпанавіч казаў: «У Яўгеніі Янішчыц вельмі арыгінальныя імя і прозвішча. Імі паэтка паэтычна сцвярджае: «Я — геній, я — нішчая...»

26.11.2016. Патэлефанаваў Алесь Квяткоўскі. Пачаў адразу з пытання: «Каму і што такое з мастакоў ты зрабіў, што маю карціну, дзе ты з сабакам, не пусцілі на выставу? Усіх павесілі, а мяне не. Выстава перадз’ездаўская. Лепшыя работы за два апошнія гады». І я не змог нічога канкрэтнага адказаць: «Відаць, нейкую палітыку ўбачылі...» Алесю пра тое, што яго не павесілі, паведаміў Хобатаў. У камісіі было дзевяць чалавек. Што за людзі? Алесь не ведае і не вельмі гаруе: «Бог з імі! Мяне хоць на з’езд абралі за актыўнасць! Цяпер малюю для валожынскага музея. Працую і гэта — галоўнае».

26.11.2016. Сніўся Уладзімір Караткевіч. Ён сядзеў з валізай каля ПетраПаўлаўскага сабора і раздаваў з яе грошы. Я падышоў да Караткевіча, і ён мне даў кніжку вершаў «Быў. Ёсць. Буду».

26.11.2016. На 91-м годзе жыцця памёр Фідэль Кастра. Я ў свой час у архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме вучыўся з кубінцамі. Некаторыя з іх ведалі Фідэля. Яны пра яго расказвалі, як пра героя, і часта крычалі: «Віва Кастра! Віва Куба!» Я слухаў моўчкі. У мяне ў галаве са школы былі свае героі і там месца для Фідэля не было.

27.11.2016. Ездзіў у Пінск да сына. Цяпер ён у часці працуе на камп’ютары. Нядаўна быў два тыдні на мяжы. Зноў хоча. Яму падабаецца быць на прыродзе. Для мастака гэта добра. Цяпер у часці больш як 170 навабранцаў. Рыхтуюцца да прысягі. Даведаўся, што палова службы называецца «гарой». Максіму яшчэ тры месяцы ісці пад гару. Я ўзгадаў для яго радкі Барадуліна: «Далёка бачыў на гары — Ідзі з гары спакойна». Максім усміхнуўся.

Дамоў вяртаўся ў аўтобусе, поўным студэнтаў, якія ехалі ад бацькоў на вучобу. Навокал было цёмна, як у небе. Пад колы кідаўся мокры снег. Каля мяне сядзеў хлопец і ўсю дарогу слухаў са смартфона нейкую дурную музыку. Ці будзе ён служыць у войску? Хутчэй за ўсё не. «Адкосіць» ці працягне вучыцца і вучыцца да дваццаці сямі гадоў. Хай вучыцца. Г алоўнае, каб быў толк.

28.11.2016. У Музеі Янкі Купалы ўдзельнічаў у прэзентацыі кнігі «Марыя Захарэвіч. Талент, адухоўлены любоўю», якая выйшла ў «Мастацкай літаратуры» да 80-годдзя народнай артысткі Беларусі. Можна было набыць кнігу і атрымаць аўтограф. Я за аўтографамі не бегаю, і таму было для мяне нечаканасцю, калі Захарэвіч падпісала кнігу (першы аўтограф артысткі) і падарыла мне: «Светламу, сонечнаму Спадару Віктару ў знамянальную падзею, якую мы разам стварылі. Дзякуй вялікі за ўсё! Няхай нябёсы заўсёды спрыяюць Вам! Марыя Захарэвіч з удзячнасцю». Свята ў музеі доўжылася амаль тры гадзіны. Прыемна было чуць ад Марыі Георгіеўны, што яна прачытала майго «Пугачоўскага цырульніка» і ёй ён прыйшоўся па душы. Нават цытавала радкі. Валянціна Скарынкіна, віншуючы Марыю Георгіеўну і перадаючы слова мужу, назвала свайго Уладзіміра Максімавіча Вовам. Гэта прагучала вельмі міла. Як заўсёды запамінальна выступалі Анатоль Вярцінскі і Васіль Зуёнак. Потым, ідучы да аўтобуснага прыпынку, я стаў сведкам, як Анатоль Ільіч і Васіль Васільевіч, як сапраўдныя паэты, у недазволеным месцы перайшлі вуліцу. Дай бог ім яшчэ сотні і сотні няспешных кіламетраў з дому і дадому.

30.11.2016. З неба сыплецца і сыплецца снег. І белы свет робіцца сапраўды белым. Ты ідзеш па снезе, як цень, які ўстаў на ногі і пайшоў шукаць сонца, каб не знікнуць...

30.11.2016. З Міёнай хадзілі на Мухлю гуляць. Хлопцы да нашага прыходу зляпілі вялікага снегавіка. Міёне ён, відаць, не спадабаўся, бо яна адразу на яго напала і паваліла. Пасля гэтага мы спрабавалі некалькі разоў зляпіць новага, але тут жа падбягала Міёна і разбурала яго. І толькі калі снегавічка зляпіла студэнтка Арына, Міёна каля яго прыпынілася і лізнула ў нос.

Снежань

1.12.2016. А палове на дванаццатую ў выдавецтва прыйшла Раіса Баравікова. Прынесла «Казкі астранаўта». Праз хвілін дзесяць за ёй прыйшоў Алесь Разанаў. Прынёс перастворанага Францыска Скарыну «Маем найбольшае самі». Раіса Андрэеўна і Алесь Сцяпанавіч землякі. З Бярозаўскага раёна. У наступным годзе ім будзе па 70 гадоў. Абняліся. Пацалаваліся. І тут жа, як сястра і брат, пачалі гаварыць пра родныя мясціны, пра землякоў, на нейкі час забыўшыся куды і чаго прыйшлі.

1.12.2016. Жалеза раз’ядае іржа, а людзей зайздрасць. Нічога тут новага няма. І я не паўтарыў бы гэтую прапісную ісціну, калі б, выносячы смецце, каля кантэйнера не пабачыў кучу іржавых цвікоў...

2.12.2016. Па дрэве скача сініца і на зямлю з галінак сыплецца снег. Прыгожа. Я гляджу на птушку і думаю: «Яна спецыяльна скача, каб сыпаўся снег, ці проста скача і снег сыплецца?» І тут жа сабе даю адказ: «Калі сініца паэтка, то яна спецыяльна скача, каб з галінак на зямлю сыпаўся снег.»

2.12.2016. У бібліятэцы імя Цёткі тэатр «Арт.С» прадстаўляў паэтычнаміфалагічны праект «Сакральная Беларусь», які на гэты раз быў прысвечаны зоркам. Сабралася шмат слухачоў. Многім давялося стаяць. Імпрэза пачалася з мяне. Маё выступленне было нечакана дапоўнена Юрам Несцярэнкам песняй з «Чырвонага ліхтара». Аказваецца, што Юра са Зміцерам Бартосікам стварылі шмат песень на вершы з маёй даўняй кнігі. На жаль, альбом яшчэ не запісаны.

Выступалі Ірына і Максім Клімковічы. Спявалі і музіцыравалі гурт «Мерада», Альжбэта Малішэўская-Спрынчан, Валер Юркевіч і Людміла Шчэрба. Дзякуючы вядоўцам імпрэзы Аксане Спрынчан і Ярашу Малішэўскаму, прысутныя пачулі шмат цікавай інфармацыі пра зоркі, а таксама пазнаёміліся з унучкай Яўгеніі Янішчыц. А на вуліцы ішоў снег. І вяртаючыся дадому, я ў сваёй галаве нёс шэсць тысяч зорак (чалавек з добрым зрокам можна іх бачыць з зямлі) і яшчэ зорку Максіма Багдановіча, якой 9 снежня будзе 125 гадоў.

3.12.2016. Снілася суседняя вёска Еленка. У хаце за гасцінным сталом Зоі Шымель сабраліся мае аднакласнікі. Немаладыя. Кожны па чарзе распавядаў пра сваё жыццё. Кім быў і кім стаў. Дайшла да мяне чарга. Я распавёў, што працую ў выдавецтве, але не прызнаўся (а хацелася вельмі), што я паэт. Прачнуўся ад задавальнення, што не пахваліўся.

4.12.2016. А палове сёмай раніцы, ідучы з Міёнай на Мухлю, знайшоў на заснежанай сцяжыне кніжыцу «О маленьких вещах.», у якой 16 старонак. У ёй ідзе размова пра шкоднасць алкаголю для цяжарных жанчын. Пераклад са шведскай мовы. У выданні нехта вырваў дзявятую і дзясятую старонкі. Відаць, там было самае карыснае для будучых мам.

4.12.2016. Па фэйсбучнай пошце Андрэй Мельнікаў даслаў тэкст, каб я адобрыў яго перад публікацыяй: «Верагодна, пад уплывам Віктара Яраца, паэтычным арыенцірам для Анатоля быў і ў немалой ступені застаўся на ўсё жыццё Алесь Разанаў. Але гомельскія сябры раілі Анатолю, каб надрукавацца, пісаць так, як піша Віктар Шніп. У Каралішчавічах адбылося асабістае знаёмства Сыса са сваім «арыенцірам практычным».

Той семінар быў часам «ззяння» на беларускім паэтычным небасхіле Уладзіміра Арлова, Алега Мінкіна, Сяргея Верацілы. Але найбольш папулярным, нягледзячы на сваю сціплую пасаду электрыка ў Клецку, быў тады Леанід Галубовіч.

Па ўспамінах Шніпа, «на той час сярод усіх гэтых імёнаў Анатоль Сыс амаль нічым не вылучаўся — яго ў Мінску не ведалі. Пара вершаў у «Чырвонай змене» і, здаецца, больш нічога надрукаванага. На семінары ў Сыса, акрамя вершаў, з сабой быў нейкі дзясятак пародый, якія вялікага ўражання ні на кога не зрабілі. І Анатоль часцей за ўсё сядзеў у сваім пакойчыку, у які неяк зазірнуў і я. Пазнаёміліся. Сыс чытаў вершы. У той жа вечар мы абмяняліся адрасамі. У Анатоля быў фатаапарат.»

Анатоль заявіў, што хоча сфатаграфавацца са Шніпом. Яны сфоткаліся. Паэты, можна сказаць, пасябравалі, пачалі перапісвацца (натуральна, тады шчэ праз звычайную пошту, што для цяперашніх пакаленняў выглядае нейкім рарытэтным дзівацтвам, ну хіба што, калі ты сядзіш за кратамі, ці за краты пасылаеш, бывае так даводзіцца пісаць). Але ад гэтага часу Анатоль ставіўся да «арыентацыі на Шніпа» з іроніяй».

Я адпісаў Андрэю: «З тэкстам згодны. Усё правільна. Арыентацыя ў Сыса была правільная і да мяне, і пасля мяне. Я быў этапам ягонай біяграфіі, а ён маёй». А наконт іроніі, то Сыс не мог без іроніі. І гэта нармальна, бо чаго ён павінен быў пісаць так, як Шніп, які толькі на год за яго маладзейшы.

4.12.2016. Па заснежаным полі, як па белым моры, рухаецца чорная машына, як човен, у якога ветрам зламала чорны ветразь...

5.12.2016. Пасля выдавецкай планёркі заходжу да сябе ў кабінет і бачу, што насупраць майго стала стаіць мужчына гадоў пад шэсцьдзясят. Выгляд інтэлігентны. Вітаюся. Саджуся за стол і бачу ў госця на штрыфелі пінжака прышпіленую ў цэлафане паперчыну памерам 10х15 см. На ёй тушшу вялікімі крывымі літарамі напісана: «ИП. Консультирую о благостности, обучая по науке Бога». Пытаюся: «З чым прыйшлі?» — «Я тут 80 вершаў за тры тыдні напісаў. Хачу выдаць!» — адказвае кансультант і падае творы. Чытаю. «А вы ведаеце што такое ямб, харэй, рыфма?» — цікаўлюся. «Калі вы скажыце, што такое, то буду ведаць!» — чую ў адказ.

5.12.2016. Сніўся аўтобусны прыпынак у родных Пугачах. Зіма. Світанне. Са мной чалавек дваццаць аднавяскоўцаў. Чакаем аўтобус, на якім павінны прыехаць нашы памерлыя бацькі. Аўтобуса ўсё няма і няма. Усе нервуюцца. Хутка будзе дзевяць гадзін. Мы ведаем, калі аўтобус не прыйдзе да дзевяці, дык ён ужо і не прыйдзе. І вось ужо дзевяць гадзін. Аўтобус з памерлымі бацькамі не прыйшоў. І я прачнуўся.

5.12.2016. Вярнуўся з працы дадому. У кранах няма вады. Патэлефанаваў у ЖЭС. Сказалі, што ў нашым раёне аварыя і ўжо рамонтнікі працуюць. Калі будзе вада — невядома. Зазірнуў у гарбатнік. Пуста. Вады чыстай у хаце нідзе не знайшоў. Адразу захацелася піць, у прыбіральню і памыць рукі.

6.12.2016. Яна была злая, як прыгажуня...

6.12.2016. На Свіслачы на вялізарнай ільдзіне некалькі соцень качак. Сядзяць, як апенькі на абледзянелым дрэве.

6.12.2016. У клубе «Графіці» прайшоў другі паўфінал паэтычнага конкурсу «Рухавік», у якім удзельнічалі маладыя беларускія і ўкраінскія паэты. Арганізатар конкурсу Дар’я Бялькевіч запрасіла мяне быць у журы. Я не адмовіўся.

У клубе «Графіці» я раней не быў, але крыху ўяўляў, як ён выглядае. У ім некалькі разоў выступала дачка Вераніка, якая была бас-гітарыстам гурта «FIBI».

Прыйшоў за паўгадзіны да пачатку конкурсу. Ужо было чалавек дваццаць моладзі. Прыстойныя хлопцы і дзяўчаты. Навогул сабралася каля ста чалавек. У клубе стала душна, як у падводнай лодцы, якая плыве ў пошуках глыбінь «Паэзіі».

У «Графіці» ўсе сцены размаляваны. На адной напісана: «Алкоголь помогает танцевать на барных стойках». Ніхто не піў і таму танцаў не было. Нават ніхто не курыў. Яшчэ года паўтара таму, калі Людміла хадзіла на канцэрты

Веранікі, то дамоў прыходзіла ўся прадымленая. Цяпер сярод моладзі стала модна не курыць.

У конкурсе ўдзельнічала дванаццаць паэтаў. У сваім выступленні я параўнаў іх з дванаццацю апосталамі. Праўда, да апосталаў ім далёка, але ў некаторых былі вершы, у якіх ёсць паэзія.

Каля мяне сядзела дзяўчына гадоў дваццаці пяці, якая час ад часу з цікавасцю зазірала ў мой спіс канкурсантаў, дзе я пазначаў свае ўражанні. Калі дайшла чарга да перадапошняга выступоўцы, дзяўчына прызналася, што гэта яе знаёмы, таму яна хоча ведаць маю думку пра ягоную творчасць. Я сказаў. І не памыліўся. Хлопец трапіў у тройку лепшых, якіх выбралі слухачы. Я ж адзначыў Уладзіміра Ступінскага з Гомеля.

Вяртаўся з «Графіці», як з падводнай лодкі, якая, наблукаўшыся ў мелкаводдзі паэзіі і час ад часу трапляючы ў глыбіні Гальфстрыма, прычаліла да берага прозы, на якім ёсць сцяжына да майго дому.

7.12.2016. Многа пішу. Многа друкуюся. Многа выступаю. Некаторых гэта вельмі хвалюе. І што? Не пісаць? Не друкавацца? Не выступаць? І вы пішыце! Друкуйцеся! Выступайце! І пра вас, знойдуцца такія, будуць гаварыць так, як вы пра мяне: «Ён многа піша! Многа друкуецца! Многа выступае!» І вы адчуеце тое, што цяпер адчуваю я. А што я адчуваю? Не скажу! Вы пішыце, друкуйцеся, выступайце! Жыццё цудоўнае!

7.12.2016. Расійская паэтка, рэлігійны філосаф і антраполаг Вольга Седакова ў інтэлектуальным клубе Святланы Алексіевіч для нас гаварыла пра Зло і Дабро, як для шэрай малаадукаванай правінцыі. А мы ўжо не правінцыя Савецкага Саюза. Мы краіна!

8.12.2016. Ездзіў у СШ № 139, што ў мікрараёне Серабранка. Мяне сюды запрасілі разам са старшакласнікамі адзначыць 125-годдзе з дня нараджэння Максіма Багдановіча. Зайшоў у вестыбюль і адразу ўбачыў плакаты з творамі і фотаздымкамі Паэта. Далей на адной са сцен вісела прыгожа аформленая інфармацыя пра Кастуся Каліноўскага, Браніслава Тарашкевіча, Васіля Быкава, Уладзіміра Караткевіча, Уладзіміра Кавалёнка і Святлану Алексіевіч. У бібліятэцы была выстава, прысвечаная юбілею Багдановіча. Я выступаў у актавай зале перад старшакласнікамі. Пасля таго, як мяне прадставілі, на сцэну выйшаў вучань, каб прачытаць верш Багдановіча. Горда ўзняўшы галаву, хлопец пачаў:

Толькі ў сэрцы трывожным пачую

За краіну радзімую жах, —

Ўспомню Вострую Браму святую

I ваякаў на грозных канях.

І далей забыўся. Яшчэ раз пачаў, і зноў не ўспомніў. Тут жа сышоў са сцэны і пачаў вучыць верш. Я прапанаваў выйсці і пачытаць з паперы. «А можна?» — запытаўся вучань. «Можна!» — адказаў я, і хлопец, вярнуўшыся на сцэну, гучна без мікрафона прачытаў «Пагоню». Потым яшчэ некалькі вучняў чыталі творы Паэта. І ў кожнага з іх атрымоўвалася вельмі добра, што мне нават захацелася, каб толькі дзеці і выступалі. Дамоў вяртаўся па галалёдзе. На прыпынку бачыў старога з паламанай нагой. Ён сядзеў і курыў, чакаючы «хуткую дапамогу». Стары быў падобны на маркотнага лесуна з вершаў Максіма Багдановіча, які трапіў у горад, каб папрысутнічаць на святкаванні юбілею Паэта, але з ім здарылася няшчасце...

8.12.2016. З кампазітарам Ірынай Цвятковай даводзім да ладу яе кнігу «Васіль Раінчык. Верасы». Хутка здадзім у друк. У лютым на кніжнай выставе хочам зрабіць прэзентацыю. Пытаюся: «Ці змогуць «Верасы» выступіць?» — «Не ўсе, але будуць. Я запрашу Аляксандра Ціхановіча. Я нядаўна яго сустрэла. Ён цяжка хварэў. Запаленне лёгкіх перанёс. Я абняла яго. А ён худы і мяккі, як без касцей!» — адказала спадарыня Ірына.

9.12.2016. У Храме-помніку ў гонар Усіх Святых адбылася ўрачыстая цырымонія «Вяртанне» — закладка капсулы з зямлёй з месца пахавання Максіма Багдановіча. Была ганаровая вайсковая варта. Было шмат прадстаўнікоў духавенства, дзяржаўнай улады, творчай інтэлігенцыі, навукоўцаў, супрацоўнікаў музеяў, бібліятэк, студэнтаў і проста добрых людзей. Адчувалася, што мы сёння зрабілі яшчэ адзін крок да беларускай Беларусі, пра якую марылі лепшыя прадстаўнікі нашага народа. Пасля ўрачыстасцяў у Белай зале Храма адбылася літаратурна-музычная імпрэза «Калі ўсе мы разам ляцім да зор...» Выходзячы з Храма, падумалася: «Вось так бы адзначаліся ўсе юбілеі нашых славутых людзей!». З сённяшняга дня для мяне ў Храме Усіх Святых будзе цэнтр маёй Беларусі, бо там часцінка Максіма Багдановіча.

10.12.2016. Учора ўсе дарогі вялі да Максіма Багдановіча. Хто хацеў па іх ісці, той ішоў і будзе ісці кожны дзень. Багдановіч не самотны, бо ён мае кнігу. І нам няма чаго сумаваць — мы маем Багдановіча і Беларусь.

10.12.2016. Усе не могуць разбірацца ў Паэзіі, як не могуць разбірацца ў класічнай музыцы. «Мурку давай!» — чуюцца крыкі натоўпу. Ты хочаш падабацца натоўпу і пачынаеш ствараць «Мурку», якая даўно і не табой ужо напісана.

10.12.2016. Ідучы на выступленні, паэт заўсёды браў з сабой верш на паперы і клаў яго ў кішэню, як рэвальвер.

10.12.2016. З сеціва даведаўся: «Сёння ў Мінску хаваюць Якава Радыну — беларускамоўнага матэматыка, члена-карэспандэнта Акадэміі навук, прафесара Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Яму было 70 гадоў. Ён быў родам з вёскі Брылькі Валожынскага раёна. (...) Быў навуковым рэдактарам першага ў Беларусі «Руска-беларускага матэматычнага слоўніка» (1993), суаўтарам і навуковым кансультантам першай у Беларусі «Матэматычнай энцыклапедыі» (2001), аўтарам беларуска-польскага і польска-беларускага матэматычных слоўнікаў. Аўтар каля 150 навуковых прац, у тым ліку 10 манаграфій, падручнікаў і вучэбных дапаможнікаў. На пачатку 90-х яго прапаноўвалі на пасаду міністра адукацыі, але кандыдатуру не падтрымаў Вячаслаў Кебіч». Кебіч з Валожынскага раёна. Зямляк не падтрымаў земляка, але цяпер не пра гэта. Сумна. Памёр мой зямляк. Імя Якава Радыны ў Валожыне заўсёды ўспаміналі, калі гаворка ішла пра знакамітых валожынцаў, і думаю, што і надалей будуць успамінаць майго слаўнага земляка. А не ўспомняць, дык напомню.

10.12.2016. Некалькі тыдняў таму каля чацвёртага пад’езда нашага дома з’явіўся жалезны пандус. Сёння, стоячы ў двары з суседам, я пацікавіўся: «А для каго гэты пандус зрабілі?» «У нас тут на першым паверсе жыла бабулька. Для яе. Але яна ў красавіку памерла...» — адказаў сусед.

11.12.2016. Прачытаў у Андруся Горвата:

«Учора Коля сказаў такое, пра што я цяпер увесь час думаю.

Ён наліў сабе чарку і гавора:

— Твая каза шчэ жывая?

— Жывая, а што?

— Не, нічога.

Ён выпіў, і болей пра казу мы не гаварылі.

Але апошнім часам у Цёці ўпала малако. От я і думаю: гэта суседзі мне нарабілі чаго ці проста я таксама захварэў на палескую параною? «Горай не будзе», — падумаў я і панёс сёння ў хлеў разам з бітончыкам царкоўную свечку».

І я ўжо другі тыдзень думаю над сказаным маімі сябрамі-сабачнікамі: «Твая Міёна надта сытая, гладкая!» І гэта яны паўтараюць цяпер кожны раз пры сустрэчы. Баюся, каб чаго з Міёнай не здарылася. Трэба будзе на ўсякі выпадак соллю абнесці. Я ўмею. Людзям дапамагае. Можа і Міёне дапаможа, калі што. Горай не будзе.

11.12.2016. Зноў сыплецца снег на чорную падмерзлую зямлю. І той снег, што ляжаў тыдзень таму, быў, як адзін з варыянтаў зімы. Творцу той варыянт не спадабаўся. Ён быў знішчаны. Цяпер усё спачатку. Снег падае спакойна і ўпэўнена. Ты любуешся зімой, але ты яшчэ не ўпэўнены, што ў Творцы на гэты раз усё атрымаецца так, як Ён задумаў.

11.12.2016. Памёршы, бацькі далучыліся да тых мільярдаў людзей, якія цяпер жывуць на зямлі і якіх я ў жыцці ніколі не ўбачу.

11.12.2016. Зноў усё белае ад снегу. На душы светла і сумна. Узгадалася пустая родная хата ў вёсцы. На заснежанай лаўцы сядзіць кот Мурзік. Яго гадоў сорак як няма. А ён сядзіць каля хаты. Яму не холадна. Ён чакае маіх бацькоў, якія павінны хутка прыйсці з працы. Будзе абед. І Мурзіка таксама пакормяць. Але мінае паўдня. Вечарэе. Ніхто дадому не прыходзіць і не прыязджае з горада. Хата пустая. На лаўцы сядзіць Мурзік. Яго няма. А ён сядзіць. Снег падае і падае. І ўсё засыпаецца снегам. І лаўка, і хата, і дрэвы ў садзе, і ўся вёска. Навокал усё белае. А на лаўцы сярод зімы сядзіць кот. Ён стаў белым, як снег. Ён стаў снежным катом, які чакае, і якога цяпер бачу толькі я. І ўздымаецца завіруха. І змятае ўсё на сваім шляху. І толькі на лаўцы застаецца кот. Белы-белы, як мае ўспаміны.

11.12.2016. Азярына пакрылася лёдам. Азярыну засыпала снегам. І ты ідзеш па ёй, як па заснежанай зямлі, ведаючы, што пад табой глыбокая вада. Па тваіх слядах заўтра яшчэ нехта пройдзе. Потым яшчэ і яшчэ. І твае сляды згубяцца ў сцяжыне, пад якой вада, пра якую не ўсе будуць ведаць. І прыйдзе вясна. І растане снег на лёдзе. Апошняй знікне пратаптаная сцяжына. І ты будзеш глядзець на ваду, як на неба, у якім знікла сцяжына, па якой ты ішоў з дому і вяртаўся, па якой ішлі людзі і вярталіся. А неба будзе чыстым, як вада азярыны, і будзе плыць сонца, як клубок, у якім склубіліся мільёны і мільёны сцяжын...

12.12.2016. Прыходзілі студэнткі-пяцікурсніцы з Інстытута журналістыкі. Я распавядаў ім пра шлях твора ад рукапіса да кнігі. У мастакоў быў Алесь Разанаў. Ён выбіраў афармленне да кнігі сваіх перастварэнняў Францыска Скарыны «Маем найбольшае самі» з васьмі варыянтаў, зробленых Тамарай Мельянец. Дзяўчаты паўдзельнічалі ў гэтай важнай справе. Закончыўшы знаёмства з усімі выдавецкімі службамі, мы яшчэ доўга сядзелі ў мяне ў кабінеце. Студэнтка Г анна Курак распавядала пра Лунінец і навакольныя вёскі. Дзякуючы аднавяскоўцам, яна вылічыла па творах Караткевіча, які любіў падарожнічаць па Беларусі, што ён быў у Лунінцы. У нарысе «Зямля пад беламі крыламі» Уладзімір Сямёнавіч піша пра помнік загінулым у вайну і пералічвае прозвішчы пахаваных. Прозвішчы для Ганны знаёмыя, лунінецкія. Яна зверыла кніжныя з тымі, што на помніку. Якраз супадаюць. Значыць Караткевіч быў у Лунінцы. Да ўсяго Ганна ведае, што на Лунінеччыне было Каралеўскае балота са сваімі легендамі, якое памятаюць аднагодкі пісьменніка. Магчыма, адсюль і «Дзікае паляванне караля Стаха». Студэнтка Святлана Квяткоўская нарадзілася на Камянеччыне. З ёй было цікава пагаварыць пра Камянецкую вежу. Словам, да мяне прыходзілі не проста студэнткі, а маладыя беларускі, якія ведаюць свой родны край і любяць яго.

12.12.2016. З сябрамі сабачнікамі стаім на Мухлі і глядзім у неба на поўню. Любуемся. Разважаем пра далёкія планеты і даўнія часы, калі на месцы Мінска нічога не было. Навокал усё белае ад снегу. Марозна. Нашы аўчаркі гуляюць каля нас. Часам падаецца, што гэта не аўчаркі, а ваўкі. І мы ваўкі, якія ператварыліся ў людзей.

12.12.2016. Ты кажаш: «Мары збываюцца!» Кажаш і верыш, што, сказаўшы гэта, мары збудуцца. Нічога не збываецца! Гэта ўсё самападман! Паспаць, пажраць, з’ездзіць на мора — гэта твае мары. Гэта не мары! Гэта абы-што. А пра што я мару? Мае мары нязбыўныя! Яшчэ нядаўна я марыў, каб бацькі не хварэлі і дажылі да таго дня, калі прыйдзе Бог і скажа: «Хто да сённяшняга дня дажыў, той будзе жыць пакуль не абрыдне!» Да такога дня бацькі не дажылі. Не дажылі і некаторыя мае сябры. А пра што іншае марыць? Каб ва ўсім свеце вайны не было? Харошая мара. Але яна не мной прыдуманая. Ёсць каму пра гэта марыць. Пра што ж я цяпер мару? Пра што ж я цяпер? Пра што?

Content

Шнип Виктор Анатольевич Заўтра была адліга-5