Дудюк Зинаида Иосифовна

Лаза

Зінаіда ДУДЗЮК

ЛАЗА

Раман

Хто не помніць свайго

мінулага, асуджаны на тое,

каб перажыць яго зноў.

Джордж Сантаяна

ЗАМЕСТ ПРАЛОГА

У час адной са шматлікіх журналісцкіх камандзіровак давялося мне заначаваць на лясным хутары ў негаваркой стараватай жанчыны. Яна была родзічкаю чалавека, пра якога я рыхтавала артыкул. У пасляваенны час ён перажыў рэпрэсіі, а пасля смерці быў рэабілітаваны. Хацела я распытаць у яе пра вайну і першыя пасляваенныя гады, а гаспадыня ці адмоўчвалася, ці казала, што нічога не ведае. Хударлявая, зацятая ў сабе, яна была ўвасабленнем тых сялянак, якія ніколі не пляткараць, а жывуць самадастаткова ўласнымі клопатамі, нікога не пускаючы ў свой самотны свет. Каб адчапіцца ад маіх назойлівых пытанняў, яна завяла мяне на суседні хутар да равесніка героя майго будучага нарыса, якому на той час было гадоў восемдзясят, але трымаўся ён бадзёра і трохі расказаў мне пра жыццё заходнебеларускай моладзі ў перыяд польскай каланізацыі да 1939 года.

Гаспадыня падаіла карову, пачаставала мяне сырадоем, паслала мне на канапе, сама ўладкавалася на ложку. Я імгненна заснула, мусіць, стаміла мяне дарога ў траскім прыгарадным аўтобусе ці мо супакоіла свежае лясное паветра. Абудзілася я ад яе голасу. Прыслухалася. Яна расказвала пра сваё жыццё, што муж яе пакінуў, дзяцей не займела, гаруе век адна. Мужчынская і жаночая праца – усё на яе плечы. Апавядала падрабязна, а я пад яе ціхі аповед засынала і зноў прачыналася, толькі адгукалася, каб не пакрыўдзіць, на яе словы якім-небудзь "ага" ці "ўгу", маўляў, слухаю, але пасля нічога з таго аповеду не магла ўспомніць, усё дашчэнту сцерлася з памяці. Так забываюцца сны. Не ведаю, чаму гэтак здарылася? Звычайна я люблю слухаць людзей, а тут проста апанавала нейкая непераадольная санлівасць.

У чэрвені ночы кароткія. На світанку я пачула яе спалоханы голас:

– Зноў ідуць!

Расплюшчыла вочы, убачыла, што гаспадыня ў доўгай белай сарочцы глядзіць праз акно ў бок лесу.

– Хто? – спытала я.

– Не ведаю…

Я паднялася, таксама падышла да акна і ўбачыла, што ад лесу ішлі ўзброеныя мужчыны ў цывільным. Ногі іхнія хаваліся ў пасмах туману, які слаўся па зямлі. Яны быццам плылі ў паветры, вінтоўкі і аўтаматы трымалі напагатове, гатовыя расправіцца з усялякім ворагам.

– Хто гэта? – насцярожылася я. – На паляўнічых не падобныя…

– Ходзяць з вайны… Лясныя браты…

– Партызаны? – удакладніла я.

– Не, іншыя…

– І што нас чакае?

– Не ведаю…

Жанчына адступіла ад акна, быццам баялася, што аўтаматная чарга скосіць яе.

– Хіба яны да гэтага часу жывуць у лесе?

– Гэта не людзі… Не ведаю, хто гэта… Але з’яўляюцца гады ў рады …

Мужчыны набліжаліся. Спалохана заскуголіў сабака, і зноў на хутар абрынулася пудкая цішыня. Жанчына кінулася да чырвонага кута, пачала маліцца перад іконай Божай Маці, таропка жагналася. Я глядзела на яе, не ведаючы, што рабіць? У душу запаўзаў страх. Па плячах прайшоўся холад, скура ашэрхла, мяне закалаціла. У двары прачысціў горла і кукарэкнуў певень. Зірнула ў акно і ўбачыла толькі туман, які рос, уздымаўся, затуляючы лес.

– Яны зніклі! – узрадавана ўсклікнула я.

– Праўда? – гаспадыня зірнула ў акно, каб упэўніцца ў маіх словах. – Дзякаваць Богу, – з палёгкай уздыхнула яна і яшчэ раз перахрысцілася.

– Гэта прывіды? Так? Яны дайшлі хоць раз да вашай хаты?

– Пакуль не… Але, баюся, што аднойчы ўсё можа быць, – гаротна сказала жанчына. – З-за гэтага некалі нават хацела хату прадаваць, а пасля супакоілася. Даўно не з’яўляліся. Мабыць, успамінамі сваімі прыклікала іх сюды…

Гаспадыня апранулася і занялася гаспадаркаю. Я трохі яшчэ павалялася ў пасцелі, бо аўтобус мой чакаўся толькі гадзін у дзесяць раніцы, а потым мы разам папілі ўзвар з чабору і мацярдушкі. Некалькі каліў гэтых раслін з карэннем жанчына дала мне з сабою, каб я пасадзіла на ўласным лецішчы. На тым і развіталіся.

Калі вярнулася ў Брэст, пачала шукаць звесткі пра тых "лясных братоў", але дарма. Гісторыкі маўчалі. Толькі ў сярэдзіне 90-х гадоў ХХ стагоддзя прыадчыніліся дзверы недасяжных раней архіваў, пачалі з’яўляцца першыя кнігі пра Армію Краёву, Украінскую паўстанцкую армію і іншых людзей, якія хаваліся ў лесе, а каб выжыць, рабавалі сялян і забівалі, як яны лічылі, ідэйных ворагаў. Гэта была смяротная барацьба, калі гінулі маладыя людзі з пэўнымі ідэямі і без іх. Па сутнасці, пасля заканчэння Другой сусветнай вайны яшчэ некалькі гадоў доўжылася неабвешчаная грамадзянская вайна на тэрыторыі Беларусі, Украіны і Польшчы, бессэнсоўная і зацятая.

Я скарысталася магчымасцю папрацаваць у архіве, праўда, хоць і абмежавана, але ж трохі даведалася і пра таго рэабілітаванага чалавека і "лясных братоў", пра апошніх з цікавасці, не збіралася нічога пісаць, тым больш, што мяне папярэдзілі: гэтыя матэрыялы нельга выкарыстоўваць для дакументальных твораў. Перакананая, каб тады і напісала які артыкул для газеты, дык рэдактар не дазволіў бы надрукаваць такі матэрыял. У ягонай душы жыў жорсткі цэнзар, які заўсёды ведаў, што можна пускаць у свет, а што нельга. Да таго ж ён вельмі баяўся страціць пасаду.

Прамінула два дзясяткі гадоў, я пайшла на так званы заслужаны адпачынак, і тады да мяне зноў вярнулася тэма "лясных братоў", разумею, што мая ўражлівая натура прыняла на свой кошт іхняе з’яўленне той ноччу на лясным хутары. Зноў пачала шукаць звесткі пра іх у газетах і часопісах, у кніжках беларускіх, польскіх і расійскіх аўтараў на гэтую тэму. Матэрыялу набралася шмат. Я міжвольна ўжывалася ў той час, які апанаваў маю душу і не адпускаў. Мне неабходна было падзяліцца з некім уражаннямі і думкамі. Так, сам сабою і пачаў пісацца гэты раман. Хаця, безумоўна, мой досвед можа быць суб’ектыўным, трэба разумець, што гэта твор мастацкі (не магу парушыць абяцанне, дадзенае некалі тайным архівістам), а таму прашу ўсялякія супадзенні з гістарычнымі падзеямі і фактамі біяграфій канкрэтных людзей лічыць не болей, чым выпадковасцю.

1

Раніца раздабрэлася сонечная і ціхамірная, са шчабятаннем птушак, са звычайнымі летнімі гукамі і фарбамі, быццам прырода імгненна забылася, што ноччу недалёка ішла страляніна. У вёсцы Лазнякі трэслася зямля, дрыжэлі хаты, грымела так, што ажно шыбы ледзь не павыляталі. Немцы ўвечары разбамбілі чыгуначную станцыю і пачалі наступ. У суседняй вёсцы Альхоўка цяжкая артылерыя чырвонаармейцаў заняла абарону і ўсю мінулую ноч вяла абстрэл у напрамку Беліч. Але на світанку ўсё сціхла, сяляне зразумелі: чырвонаармейцы адступілі. Нехта прынёс вестку, што і Беласток ужо захоплены гітлераўцамі. Людзі ўстрывожана павыходзілі з двароў, абмяркоўвалі падзеі апошніх дзён: вочы стомленыя, твары панылыя, усялякая справа валілася з рук з-за невядомасці і прадчування бяды.

У даволі вялікіх Лазняках спрадвеку суседнічалі сем’і, адданыя рознай веры: праваслаўныя, іўдзеі і каталікі. Стаялі тут тры храмы: царква – на ўсходзе, касцёл – на захадзе, а пасярэдзіне ўзвышалася сінагога. Міжвольна вяскоўцы сабраліся ля царквы, бо колькасна пераважала тут беларускае насельніцтва, меркавалі: чаго можна чакаць ад перамен. Адны, багацейшыя (у сялянскім разуменні), усцешыліся прыходу немцаў, што ўжо Саветы не вывезуць іх у Сібір, бо некаторыя ведалі і рыхтаваліся да страшнай і нежаданай вандроўкі. Іншыя, наадварот, баяліся ўладарання немцаў, бо чулі, што гітлераўцы вынішчаюць камуністаў і прыхільнікаў Саветаў, а таксама габрэяў. Спрачаліся да хрыпаты, кожны даводзіў сваю думку. Усе помнілі немцаў, якія з’явіліся ў 1939 годзе. Гэта былі акуратныя і выхаваныя рыцары, якія на рынку раздавалі дзецям цукеркі, нікога не крыўдзілі, быццам завіталі паглядзець, як тут людзі жывуць, ды падаліся дамоў. А пасля прыйшлі на Беласточчыну Саветы, прынеслі новыя парадкі, вывезлі васямнаццаць мужчын з вёскі невядома куды. Пры Польшчы таксама беларусу не соладка жылося, але хоць ніхто не збыткаваў, не разбураў гаспадарку, не разлучаў сем’і.

Стары Мацей прыгладзіў сівую бараду і падвёў рысу спрэчцы:

– Ужо каго мы на сваім вяку ні бачылі, хто тут толькі ні хадзіў з цацанкамі-абяцанкамі, але ніхто нічога добрага не прынёс, а ўсе глядзяць, каб нашым дабром пакарыстацца. А нам, як той вароне, дзе б ні лятаць, усё адно гной кляваць…

Людзі згодна заківалі галовамі, разважаючы пра тое, што пры ўсялякім рэжыме, хто пры ўладзе ды пасадзе, той мае грошы і зямлю сабе можа купіць, а гарапашны селянін мусіць сваім гарбом хлеб здабываць ды вялікія падаткі плаціць, каб утрымліваць хеўру дзяржаўных служак.

Каля дарослых таўкліся падлеткі: Тадзік Сапранецкі, Монік Бляхар, Яська Вайновіч ды Мішка Пятручык. Калі вяскоўцы пачалі разыходзіцца, хлопцы пераміргнуліся і падаліся ў бок Альхоўкі, каб на свае вочы ўбачыць, што там дзеецца цяпер, дзе ноччу грымелі гарматы. У гэтым гурце верхаводзіў Тадзік. Быў ён узбуджана вясёлы, імкліва ішоў наперадзе, насвістваў мелодыю песенькі пра бацяноў, вядомую ўсім са школы. Міналі высокія платы, зробленыя з лазы, за якімі туліліся шэрыя хаткі. Менавіта гэтым і адрознівалася вёска Лазнякі ад навакольных, што стаяла яна за колькі вёрст ад пушчы, дзе было мала лесу, затое абапал раўчука расло шмат лазы, з якой сяляне плялі розныя кошыкі, майстравалі мэблю, ладзілі лазні. Іншы бядняк дык і хату сабе ўзводзіў з лазы, уцяпляў саломаю, абмазваў глінаю – і стаяла будыніна, якой па беднасці іншы раз яшчэ і ўнукам магло хапіць.

Хлопцы ішлі размашыста, з узгорка нават рванулі подбегам, так былі захопленыя мэтаю, што не зважалі на палеткі, падзеленыя на рознакаляровыя палоскі, засеяныя жытам, ячменем, лёнам ці грэчкаю. У Альхоўку вырашылі не заходзіць, патупалі па-за клунямі, а потым напрасткі рушылі да старых кар’ераў, дзе некалі капалі гліну для цэглы. Паблізу тых ямаў і адкрылася ім вялікае багацце, якое пакінулі, адступаючы, чырвонаармейцы: плашч-палаткі, тонкія сінія коўдры, мундзіры, шапкі з чубамі і вялікімі зоркамі, нешта жоўтае ў скрыначках.

– Мо цукеркі? – зацікаўлена спытаў Тадзік. – Дзяўчат можна пачаставаць на вячорках.

Мішка тыцнуў пальцам у жоўтае змесціва, лізнуў і сказаў:

– Нешта абы-што.

– Ды гэта ж порах! – раптам здагадаўся Яська.

– Выдатна! Трэба браць! На што-небудзь спатрэбіцца! – узбуджана загадаў Тадзік.

Хлопцы пачалі запіхваць за пазухі скрыначкі, толькі Монік марудзіў азіраўся па баках, быццам вышукваў нешта больш каштоўнае.

– Ты чаго, Монік? – спытаў Яська.

– Нашто мне той порах? Глядзіце колькі тут усяго!

Ён разаслаў плашч-палатку і стаў кідаць туды ўсё, што траплялася пад рукі: гімнасцёркі, шапкі, коўдры... Астатнія хлопцы не адставалі, нават спаборнічалі, хто больш рэчаў збярэ ды панясе, ажно зазепаліся, занятыя справаю. Іх спыніла рэзкая каманда:

– Хэндэ хох!

Сябры замерлі на імгнене ад нечаканасці, нават адразу разагнуцца не здолелі, толькі паднялі спалоханыя вочы і ўбачылі немца з накіраваным на іх пісталетам. Гітлеравец паўтарыў каманду. Падлеткі марудна выпрасталіся з рукамі, узнятымі ўгору. Вораг нешта злосна гергетаў, паказваючы рукою ў бок лесу. Хлопцы нічога не разумелі, маўчалі, збялелыя ад страху, скаваныя жудасным прадчуваннем. Немец паклікаў свайго хаўрусніка, цяпер яны ўдвох нешта абмяркоўвалі. Паклікалі яшчэ аднаго, і той па-польску спытаў:

– Што вы тут робіце?

– Шукаем гусей… Згубіліся недзе… – схлусіў Тадзік. – Знайшлі гэтыя пакінутыя рэчы… Ну, не прападаць жа дабру…

– Для чаго вам порах?

– Для гульні, думалі: будзе чым рыбу глушыць.

– Для чаго вам мундзіры і шапкі? – дапытваўся немец.

– Дык гэта ж вопратка! Можна апранаць і насіць! Нашы жанчыны прадуць ды ткуць, а тут усё гатовае, пашытае! – азваўся Мішка.

– Дык для чаго вам порах? Вы партызаны? З лесу?

Па ўсім было відаць, што перакладчык не верыў ні аднаму слову падлеткаў, павярнуўся да таварышаў, яны зноў нешта абмяркоўвалі.

Хлопцам загадалі спусціцца ў яму ад снарада, стаць у радок. Тадзік адчуў, што ногі быццам прыраслі да зямлі, не слухаюцца, цела здранцвела і пакрылася ліпкім халодным потам, ён толькі ў думках паўтараў: "Гэта ўсё… Гэта ўсё".

Немец з пісталетам стаў на брустверы, махнуў рукою і ўсміхнуўся двум таварышам, якія некуды адыходзілі, потым прыцэліўся, грымнуў стрэл – Монік зваліўся, як падкошаны, наступны – Мішка. Пасля пісталет асекся. Немец трос яго, ціснуў на курок, лаяўся…

Тадзік быццам апрытомнеў, скінуў здранцвенне, выскачыў з ямы, за ім кінуўся і Яська. Пабеглі ў розныя бакі. Тадзік чуў за спіною цяжкія крокі, немец гнаўся за ім. Але ў падлетка былі лёгкія босыя ногі, і ратаваўся ён ад смерці, вораг пачаў адстававаць. Хлопец ляцеў з усяе сілы, сэрца калацілася, здавалася, што ногі вось-вось падкосяцца – і ён рухне на зямлю. Узбег на насып дарогі, імгненна перасек яе, сігануў уніз з насыпу, прыгінаючы галаву, кінуўся да жытнёвага палетку. Пачуў стрэлы – кулі ціўкнулі над галавой.

Тадзік, не азіраючыся, нырнуў у ратавальную збажыну. Пачуў яшчэ некалькі стрэлаў. Кулі зашамацелі ў сцяблінах, свіснулі ля левага вуха, і ўсё сціхла. Ён бег напрасткі да старой дзікай грушы, якая здалёку вабіла яго. Калючае калоссе хвастала па твары, некалькі разоў спатыкаўся, падаў, зноў падхопліваўся і бег далей. Толькі каля дзічкі спыніўся, прыпаў да яе шурпатага камля і азірнуўся. Ніхто яго не даганяў, ніхто не страляў і не крычаў. Задыханы і зняможаны ўпаў на зялёны ўзмежак і заплакаў ад усведамлення, што перажыў жуду і прыніжэнне, але застаўся жывы, а яшчэ ад гора – загінулі сябры, з якімі разам рос, цяпер таксама мог бы ляжаць побач з імі ў яме. Рыданні вырываліся з грудзей і вызвалялі душу ад напружання і страху. Яшчэ мітусіліся ў галаве думкі: "Ці будуць шукаць? Ці жывы Яська?.." Потым душа не вытрымала ўсведамлення жорсткай рэальнасці. Тадзік быццам страціў прытомнасць ці моцна заснуў. Прачнуўся толькі на змярканні, падняўся на здранцвелых непаслухмяных нагах, патаптаўся на месцы, азіраючыся па баках. Нішто не парушала цішыню навокал, як быццам нічога не здарылася, а толькі прысніўся жудасны сон, які хацелася як мага хутчэй забыць. Паволі, насцярожана, рушыў дамоў. Выйшаў з жыта на лужок, адкуль пастушкі ўжо завярнулі статак і гналі дахаты. Пайшоў следам, бо размаўляць ні з кім не меў сілы. Падумаў, мо людзі ўжо ведаюць пра здарэнне, пачнуць распытваць. Невыносна было пра тое думаць, не тое што казаць.

Статак увайшоў у вёску. Тадзік завярнуў да сваёй хаты, якая стаяла блізка ад касцёла. Насустрач кінулася маці, заплакала, пачала абдымаць, цалаваць ды распытваць, што і як было. Ён маўчаў, не здатны быў прамовіць ні слова, думаў, што знямеў назаўсёды. Не распранаючыся лёг у ложак, адвярнуўся да сцяны і хутка зноў заснуў, не жадаючы згадваць перажытае, быццам быў вінаваты, што выжыў. Гэта ён мог быць на месцы Моніка і Мішкі.

На другі дзень усё ж мова вярнулася да яго, толькі ўсё роўна нічога не здолеў расказаць маме, адразу, быццам абцугамі сціскала горла, а на вочы набягалі слёзы. Ён саромеўся плакаць пры ёй. Тры тыдні таму забралі міліцыянты яго бацьку і павезлі невядома куды, мусіць, толькі за тое, што служыў арганістам пры касцёле. Усе продкі Сапранецкіх добра гралі на музычных інструментах і хораша спявалі. Толькі Тадзік вучыўся музыцы без ахвоты, ён марыў быць жаўнерам, каб бараніць Айчыну. У такі час выпала жыць, што надта неспакойна было на свеце. Цяпер ён мусіў замяніць на гаспадарцы бацьку і быць апірышчам для маці.

2

Праз дзень на пахаванне Мішкі Пятручыка і Моніка Бляхара сабралася ўся вёска, нават з суседніх паселішчаў людзі папрыходзілі. Хоць гэта былі і не першыя ахвяры вайны. Дзён колькі таму на чыгунцы ў час бамбёжкі быў разбіты цягнік з бежанцамі, шмат людзей там загінула. Вяскоўцы бралі ўдзел у пахаванні тых ахвяр, але там былі чужыя людзі, а тут свае падлеткі. Хлопцам па чатырнаццаць гадоў. Ці ж у такім узросце паміраць? За што? Чаму?

Яська і Тадзік сустрэліся на пахаванні, не маглі зірнуць адно аднаму ў вочы і ад людзей трымаліся ўбаку, не жадалі лішніх размоў.

– Як ты выратаваўся? – спытаў Тадзік.

– Падаўся да Альхоўкі. Мусіць, яны не хацелі мяне ў вёсцы забіваць, хутка адсталі.

– А за мною адзін гнаўся да жыта… Добра, што хоць ты выжыў. Хачу адпомсціць за Мішку і Моніка…

– Як? – з недаверам спытаў Яська.

– Пакуль не ведаю, але што-небудзь прыдумаю… Трэба сабраць яшчэ хлопцаў, мо тых, што былі са мною ў харцэрах.

– Як ты знойдзеш менавіта тых немцаў, якія забілі нашых сяброў?

– Трэба знішчаць усіх фашыстаў! Усе яны – ворагі!

Яська нічога не адказаў, бо ні пра якую помсту не думаў. Зараз ён і твараў тых немцаў не помніў, у вачах стаялі толькі мундзіры з рукавамі, закасанымі да лакцей. Забойцы быццам загодзь паклапаціліся, каб ім не замінала адзенне…

Хлопцы адсталі ад пахароннай працэсіі, звярнулі ў карчы, селі на траву і маўчалі, чакалі, пакуль усё скончыцца. Мішку пахавалі на праваслаўных кладах, парослых соснамі, таполямі ды кустоўем. Габрэі павезлі Моніка на свае могілкі, на далёкі ўзгорак, дзе віднеліся радочкі акуратна абчасаных надмагільных камянёў. Калі людзі разышліся, хлопцы падаліся спярша да свежай магілы Мішкі Пятручыка. Тадзік стаў на калені перад крыжыкам, пагладзіў пясок, прамовіў цвёрда і ўрачыста:

– Я адпомшчу за цябе, Мішка! Не крыўдуй, спачывай. Зямля табе пухам. Мы не вінаватыя, што немец выбраў цябе…

Яська таксама прысеў ля магілы, выцер узмакрэлыя вочы. Ён маўчаў, не ведаў, што сказаць сябру. Толькі выціснуў з сябе:

– Бывай, Мішка, я ніколі не забуду цябе. Зямля пухам…

Яны памаўчалі са схіленымі галовамі, дарослая туга і безвыходнасць апанавала іхнія душы, яшчэ няздатныя ўспрымаць цяжар незваротных стратаў. Потым падняліся і па сухой дарозе, нагрэтай за дзень гарачым летнім сонцам, падаліся да ўзгорка з габрэйскімі могілкамі. Зноў сталі на калені перад Монікавай магілаю. Тадзік пакляўся адпомсціць за сябра, а Яська развітаўся з нябожчыкам. На гэтай магіле яны праседзелі да змяркання і ўжо прыцемкам вярталіся дамоў.

– Трэба шукаць зброю. Без яе якое можа быць змаганене? – прамовіў Тадзік.

– Я, мусіць, не здолею забіць чалавека, – выказаў сумненне Яська.

– Чалавека і я не заб’ю, а ворагаў, нелюдзяў трэба знішчаць. Уяві сабе, што будзе, калі яны запалоняць зямлю! Каго хочуць, заб’юць! І ніякай ім кары! Ніякага страху! Учора яны маглі забіць нас, а заўтра захочуць знішчыць нашых родных, суседзяў, усю вёску! У іх – зброя і сіла! А што рабіць нам, падпарадкаваным, прыгнечаным? Ператварацца ў паслухмяную жывёлу, якую можна запрагаць і гнаць, куды захочацца? Ніколі не згаджуся на гэта! Ніколі! Вакол ворагі, чуеш, Яська?! Трэба змагацца за незалежную Польшчу!

– Польшча – для палякаў, – вяла заўважыў Яська, – а куды дзявацца беларусам?

Ён не здатны быў ні на пафасныя прамовы, ні на высокія парыванні. Ведаў, што яму пяройдзе бацькава зямля, якую давядзецца абрабляць, чым спрадвеку займаліся ягоныя продкі. Хаця, мяркуючы па прозвішчы, і яны некалі мелі нейкае дачыненне да войнаў, якія вяло Вялікае Княства Літоўскае, інакш адкуль узялося б прозвішча Вайновіч.

– Думаю, беларусам трэба жыць у Беларусі. Але ж мы можам утварыць адну дзяржаву – новую Рэч Паспалітую, – сказаў Тадзік. – Жывуць жа ў нашай вёсцы мірна побач каталікі і праваслаўныя!

– Аднак у гэтай новай дзяржаве зноў будуць толькі польскія школы і адпаведнае стаўленне да нас. Як кажа мой бацька, беларус – халоп, чорная косць, ні да навукі яго, ні да кіраўнічай пасады палякі не дапусцяць… А чым мы горшыя? – неяк абыякава прамовіў Яська, пераняўшы ад старэйшых асуджанасць вышэйшымі сіламі несці крыж прыгнечаных пакутнікаў.

– Спадзяюся, што цяпер будзе ўсё інакш. Сябруем жа мы з табою. Яшчэ Пілсудскі марыў ашчаслівіць свой край, а ён родам з Віленшчыны, з Вялікага Княства Літоўскага. Яму не ўдалося дабіцца роўнасці грамадзян з-за ўласнай хваробы і заўчаснай смерці. Ды ты паглядзі, нават негры ў Амерыцы атрымалі грамадзянскія правы. Свет мяняецца!

– Недзе нешта мяняецца ў лепшы бок. А да нас немцы прыйшлі. Мы с табой іхняга дабра пакаштавалі... Калі і чым гэта скончыцца, невядома?

– Бог карае зло! І з немцамі разбярэцца!

– Дык, можа, нам не трэба ўмешвацца? – з’едліва спытаў Яська.

– Памыляешся, мы павінны слугаваць Богу, змагаючыся са злом у сабе і іншых!

– Калі гаворка ідзе пра забойства, дык невядома, чым дабро адрозніваецца ад зла...

– Ды ідзі ты да д’ябла. У вас, беларусаў, ёсць шкодная звычка, скардзіцца на лёс, цягнуць долю, як цяжкі воз, і нічога не рабіць дзеля таго, каб палепшыць сваё становішча.

– А ў вас, палякаў, занадта шмат пыхі! Любіце вы чужымі рукамі жар заграбаць, а пасля перамогі між сабою дзяліць уладу і трафеі! З гісторыі ведаю і ад бацькі тое-сёе чуў!

– Годзе глупства чаўпсці! – раззлаваўся Тадзік, які звык, каб яго слова было апошняе.

Ясь таксама, не жадаючы ўвязвацца ў спрэчку з сябрам, сказаў толькі:

– Бывай, змагар за лепшую долю Польшчы! Пайду, бадай…

Тадзік нічога не адказаў, засунуў рукі ў кішэні і падаўся дамоў. У душы яго ўжо выспяваў яшчэ невыразны план. Ён думаў, што варта стварыць падпольную групу, каб выбіваць немцаў па адным. А для гэтага трэба пахадзіць па навакольных вёсках, сустрэцца з хлопцамі, якія вучыліся з ім у Лазнякоўскай школе, хоць сябраваў ён з маленства найбольш з Мішкам Пятручыкам ды Яськам Вайновічам. Разам яны да трыццаць дзявятага года скончылі па тры класы польскай школы. Потым прыйшлі Саветы. Лічылася, што руская школа дае больш глыбокія веды, чым польская, таму хлопцаў зноў завярнулі ў другі клас. У габрэйскіх дзяцей была свая школа насупраць сінагогі, але яе зачынілі. Тады разам з імі пачаў вучыцца Монік Бляхар. Два гады яны трымаліся разам, сябравалі, рыбалілі, збіраліся з восені пайсці ў пяты клас. І вось усе планы парушыліся – пачалася вайна. Мішкі і Моніка няма на свеце, хоць з гэтым Тадзікава душа ніяк не магла змірыцца, а тое, што давялося перажыць, здавалася страшнай праявай. Аднак не варта па-страусінаму хаваць галаву ў пясок, быў жа на магілах сяброў, раўняў жвір даланёю. Жыццё патрабавала змірыцца з тым, што ён больш ніколі не ўбачыць Монікаву чарнявую галаву і белабрысую – Мішкаву. І за іх трэба было разлічыцца з немцамі, а яшчэ больш за свой прыніжаны гонар. Хто яны такія, што лічаць для сябе магчымым забіваць людзей без суда і следства? Хто ім даў такое права? Самі ўзялі! Не думаюць, што на іхнюю сілу знойдзецца яшчэ большая сіла. Калі б паўстала Польшча, каб распрастаў крылы яе белы арол над акупаваным народам! Пакуль гэта была толькі палкая мара падлетка, які нічога сам не мог зрабіць і спадзявацца не меў на каго. Даймала самае набалелае пытанне, якое пакуль ніяк не вырашалася, дзе ўзяць зброю? Але з узбраеннем можна пакуль было і не спяшацца, спачатку трэба было знайсці аднадумцаў. І тут Тадзік грэбліва пасміхнуўся, думаючы пра Яську: "Быў адзін, ды і той не адарвецца ад матчынай спадніцы да вяселля".

У Тадзіка на яго няпоўных чатырнаццаць гадоў набралася даволі крыўдаў. Крыўдаваў ён на савецкую ўладу, якая забрала яго бацьку якраз напярэдадні вайны. Яны з маці былі перакананыя, што іх хутка заграбуць таксама. Але немцы пайшлі ў наступ, і цяпер пагроза з’явілася з іншага боку. Хто ведае, мо бацька ацалее ў савецкай турме і пераседзіць вайну… Крыўдаваў Тадзік на польскі ўрад, які здолеў схавацца за мяжою ў той час, як Радзіму захапілі ворагі. Ксёндз казаў, што еўрапейскія краіны спачуваюць палякам і гатовыя пры нагодзе дапамагчы, але калі тая дапамога яшчэ прыйдзе? Дарослыя думаюць і разважаюць па-ўсялякаму, а што насамрэч здатнае прынесці жыццё, ніхто нічога пэўнага сказаць не можа. На гітлераўцаў не проста крыўдаваў, а люта іх ненавідзеў, і разумеў, калі самі палякі не падымуцца супраць ворагаў, дык вызвалення чужымі рукамі можна і не дачакацца.

3

У Тадзіка з Яськам сапраўды адносіны прыкметна сапсаваліся. Двойчы за тыдзень яны выпадкова сустракаліся на вуліцы, але не атрымалася гаворкі і ранейшага разумення. Толькі новыя трагічныя акалічнасці прымусілі Тадзіка здрыгануцца сэрцам і зразумець, што настаў час не проста выжывання, а жорсткай барацьбы за ўласнае жыццё і існаванне краіны. Праз тыдзень у вёску заявіліся немцы на конях, чалавек дзесяць, сабралі людзей на пляцы перад касцёлам на сход, настрашылі смяротнаю караю за парушэнне нямецкіх парадкаў, захоўванне зброі, забароненай літаратуры і радыёпрыёмнікаў, за дапамогу камуністам і ўсім тым, хто ім спачувае. А ў канцы прачыталі спіс з прозвішчамі трынаццаці вясковых мужчын, якім было загадана застацца, астатнім людзям дазволілі разысціся па хатах. У ліку затрыманых аказаўся і Яськаў бацька. Арыштаваных лазнякоўцаў у той жа дзень пад вечар немцы вывелі на ямы каля Альхоўкі і пастралялі. Зноў вёска напоўнілася галашэннямі і жалобаю.

Назаўтра нябожчыкаў хавалі. Трынаццаць трунаў правезлі на вазах па селішчы з краю ў край, даючы магчымасць забітым развітацца з роднаю вуліцаю. Яськава маці і трое сясцёр галасілі над труною бацькі, а Яська толькі шмыгаў носам і час ад часу выціраў слёзы, якія самі сабою ліліся з вачэй.

Пасля пахавання Тадзік падышоў да сябра, выказаў спачуванне і спытаў:

– Што думаеш рабіць далей?

– Сам бачыш, застаўся я адзіны мужчына ў хаце. Цяпер уся гаспадарка на мне…

– Ці пацягнеш?

– А што рабіць? Буду цягнуць, колькі здужаю…

– Што напрацуеш, тое немцы забяруць. Дык які сэнс?

– Не ведаю, неяк трэба выжываць… У мяне сям’я…

– Трымайся, – падаў руку на развітанне Тадзік, разумеючы, што з Яські барацьбіт ніякі, і адчуў слабы ягоны поціск, быццам сябар страціў сілу на пахаванні.

Дома Тадзік застаў маці, якая сядзела ля стала, перад ёю ляжалі два заручальныя пярсцёнкі.

– Мама, што здарылася? – насцярожыўся сын.

– Набліжаецца жніво. Трэба наняць жанчын-жнеяк, а плаціць за работу няма чым. Хачу занесці габрэю Навуму пярсцёнкі, мо дасць якіх грошай. Хаця, хто ведае, чым цяпер разлічвацца. Савецкія грошы немцы не прызнаюць, злотыя – таксама, нямецкіх марак ні ў кога няма. Вось і думай, як выблытацца з гэтай турботы.

Тадзікаў бацька, працуючы арганістам пры касцёле, атрымліваў такую-сякую плату, а яшчэ меў чатыры гектары зямлі, якую апрацоўвалі звычайна найміты. Бацькі на полі самі ніколі не працавалі, лічыліся, няхай і беднаватымі, а ўсё ж панамі. І размаўлялі яны ў сям’і заўсёды па-польску, хоць і ведалі тутэйшы беларускі дыялект, але карыстаўся ім толькі Тадзік, які з маленства вадзіў хаўрус з вясковымі хлапчукамі.

– Безумоўна, трэба выменяць золата на маркі. У Навума, мусіць, яны ёсць, ён жа трымае краму, гандлюе, – сказаў Тадзік.

– Вой, сынок, што ён можа цяпер прадаць? Раздае людзям тавары напавер, складае спіс, бо ведае, што немцы могуць усё проста так забраць, а з людзей можна будзе пасля вайны спагнаць.

Маці у той жа дзень пайшла да Навума і прынесла грошы, якіх пасля якраз хапіла на тое, каб разлічыцца з наймітамі за працу. Калі былі зжаты пшаніца, жыта, проса, ячмень і выкапана бульба, Тадзік сам узяўся малаціць. З ранку да вечара грукаў ён цэпам на гумне, ад гэтай працы па начах балелі рукі і спіна, але ён не даваў сабе роздыху, бо ў яго саспела мэта, дзеля якой ён стараўся з усяе сілы. Пасля завяршэння малацьбы меў намер ехаць у Беласток ці ў Брэст, яшчэ дакладна не вырашыў, каб шукаць аднадумцаў, людзей здатных змагацца з фашыстамі. Вёска Лазнякі знаходзілася на амаль аднолькавай адлегласці ад гэтых гарадоў, таму Тадзік доўга выбіраў, куды яму лепш падацца, ды больш схіляўся да Беластока, бо там жыла маміна сястра Марціна, у якой можна было часова спыніцца і пагасцяваць. Свае намеры пакуль трымаў у тайне ад маці, ведаў, што яна будзе пярэчыць, дык навошта лішнія размовы і звады?

У канцы верасня да Тадзікавай маці прыйшоў габрэй Навум, у чорным адзенні, з сівымі кучаравымі пасмамі, што выбіваліся з-пад круглай шапачкі, павітаўся, папрасіў прабачэння, што турбуе і сказаў:

– Прынёс я вам, пані Юзэфа, вашы пярсцёнкі.

– Як жа так, пан Навум? – усхвалявана прамовіла жанчына. – Я ж вашы грошы патраціла. Мне няма чым з вамі разлічыцца.

– Мне нічога не трэба, пані Юзэфа. Заўтра немцы збіраюцца нас некуды вывозіць. Калі ўдасца каму з маёй сям’і выжыць, дык яны прыйдуць да вас, каб узяць гэтыя пярсцёнкі, бо невядома, што нас усіх чакае, – гаротна сказаў госць.

– У такім разе, пан Навум, безумоўна, я вярну вам іх. І няхай беражэ вас Бог ад нядолі і нястачы.

Навум паклаў пярсцёнкі на стол і пайшоў да парога.

– Можа, пане, сядайце да стала, гарбаты пап’ём, – запрасіла гаспадыня.

– Дзякую, пані Юзэфа, няма часу і сілы ні на тое каб есці, ні на тое, каб жыць. Дрэнныя ў мяне прадчуванні. Толькі не хачу пра іх казаць… Трэба пакаваць рэчы. Заўтра ў дарогу… Але куды?..

Маці правяла госця, вярнулася ў пакой, сказала Тадзіку:

– Фашысты ставяцца лаяльна толькі да сваіх памагатых. А як жыць астатнім, ніхто не ведае… Ні заробкаў, ні сродкаў для існавання… Каб быў з намі тата, мо як выжылі б… А без яго, не ведаю, за што зачапіць рукі, – маці заплакала.

У Тадзіка сціснулася сэрца ад жалю. Ён падышоў да маці, пагладзіў па плячы, сказаў:

– Не плач, трохі харчоў на зіму нарыхтавалі, дроў таксама хопіць. А там пабачым…

– Найбольш за цябе хвалююся, каб па хлапечай неразважлівасці не ўблытаўся ты ў якую гісторыю. Ужо адзін раз быў за крок да смерці. Не хачу, каб яшчэ нешта такое ты перажыў…

– Не турбуйся, мама, я ўжо самастойны чалавек. Безумоўна, тут, у вёсцы, выжыць цяжка, думаю, ці не паехаць мне да цёці Марціны і паспрабаваць у Беластоку ўладкавацца на працу.

– Ты ж яшчэ дзіця! Якая праца?

– Мама, не турбуйся. Калі спатрэбіцца, дык я магу сабе год ці два дадаць.

– Не хачу слухаць пустыя фантазіі, – адмахнулася маці. – Марціна сама перабіваецца з хлеба на ваду. Мы хоць бульбы накапалі ды зерня намалацілі, будзем з хлебам і крупамі. А дзе яна ў горадзе харчы возьме?

– Усё роўна, хачу яе праведаць, паглядзець, што ды як…

– Ты хочаш задаволіць цікавасць, а я начамі і так не сплю, пра бацьку думаю. А калі і ты некуды сыйдзеш, дык жыццё маё наогул згубіць сэнс.

– Калі я некуды пайду, дык ты павіна будзеш жыць дзеля таго, каб зноў сустрэцца са мною і татам. Я перакананы, што тата вернецца з савецкай турмы жывы…

– Твае словы – ды Богу ў вушы. Але ніхто яшчэ не вярнуўся з тых, каго вывозілі на ўсход. Ніхто…

– Час пакажа. Усё высветліцца, калі скончыцца вайна.

– Калі яна скончыцца і як?..

Пытанні павіслі ў паветры, ніхто не меў на іх адказу, а між тым Тадзік употай ужо збіраўся ў дарогу, ладаваў пляцак, правяраў веласіпед.

Габрэяў сапраўды некуды вывезлі. У іхнія хаты засялілі сем’і сялян, якіх немцы прымусілі пераехаць з нейкай пушчанскай вёскі. У Лазняках з’явілася шмат новых людзей, якіх ніхто раней не ведаў, да іх ставіліся з насцярогаю.

Тадзік жыў дома, а душою быў ужо далёка адсюль. Як толькі скончыў малаціць збожжа, вырашыў выправіцца ў Беласток у бліжэйшую нядзелю.

Маці раніцай пайшла ў касцёл памаліцца, сустрэцца з людзьмі, паслухаць навіны. Тадзік скарыстаў гэты момант, пакінуў запіску, каб маці не хвалявалася і не шукала яго, бо ён паехаў да цёці Марціны. Асядлаў веласіпед і падаўся вёскамі, не выбіваючыся на вялікую дарогу, каб не прыцягваць да сябе ўвагу немцаў.

4

Беласток сустрэў Тадзіка маленькімі шэрымі хаткамі, такімі ж, як у Лазняках, крытымі саломаю, чаротам, ці гонтаю, толькі зрэдку – чарапіцаю ды бляхаю. Перад хатамі – гародчыкі з буйнымі познімі вяргінямі, якія здатныя красаваць ажно да маразоў. Людзей на вуліцы мала, нібы замерла, спынілася жыццё. Нават сабакі з двароў не адгукаліся на чалавечыя крокі, быццам баяліся выдаць сваю прысутнасць. На платах і слупах – скрозь віселі аб’явы на нямецкай і польскай мовах, якія папярэджвалі насельніцтва прытрымлівацца нямецкіх парадкаў, за парушэнне якіх пагражала смяротная кара. За павароткаю ўзнікла прыгожая царква, большая, чым у Лазняках, праз колькі скрыжаванняў убачыў вялікі касцёл, узведзены на гары. Наперадзе паказаўся мост над чыгуначным палатном. Тут, паблізу, жыла цёця Марціна. Але Тадзік не спяшаў наведваць родзічаў, паехаў у цэнтр, забудаваны дыхтоўнымі каменнымі гмахамі. Азіраючы іх, Тадзік і не заўважыў, скуль узнік перад ім паліцыянт і патрабавальна сказаў:

– Дайне аўсвайс!

Тадзік націснуў на педалі, каб услізнуць ад паліцыянта, але той паспеў ухапіцца за багажнік і спыніў ездака. Уцекачу нічога не заставалася, як саскочыць з веласіпеда. Ён нетаропка палез у нагрудную кішэню курткі, знайшоў паперу, якую яму выдаў солтыс у Лазняках, падаў паліцыянту і толькі зараз прыгледзеўся да ягонага твару. Аблічча яму здалося знаёмым.

– Дык ты з Лазнякоў? – здзівіўся паліцыянт, пераходзячы на польскую мову.

– Так.

– А я з Альхоўкі! Землякі!

Толькі цяпер Тадзік успомніў гэтага хлопца. Ён вучыўся ў іхняй школе, але быў старэйшы на некалькі гадоў.

– Успомніў? Пазнаў? – задаволена спытаў паліцыянт. – Стась Залеўскі мяне клічуць!

– Чаго ж ты, Стась, пайшоў немцам служыць? Гэта ж ганьба для сумленнага чалавека.

– Чаму ганьба? Я зарабляю на хлеб сабе і сям’і. Трэба ж неяк выжываць.

– З-за таго, што такія, як ты, прадаюцца, немцы могуць падумаць, што мы іх тут чакалі і радыя іхняму прыходу.

– Годзе, не распаляйся! Я пры ўладзе! Магу пасадзіць у турму або расстраляць! – пасміхнуўся Стась.

– Нам толькі гэтага не хапала – сваіх знішчаць!

– Супакойся, пойдзем да мяне, я побач здымаю пакойчык. Ты, мусіць, з дарогі галодны, таму злосны. Пакармлю, растлумачу, што да чаго!

– Не пайду я да цябе!

– Не хочаш па добрай волі, дык я загадаю! І ровар адбяру! Я ж пры ўладзе, што захачу, тое і зраблю. А для гэтага ў мяне карабін на плячы вісіць. Бачыш?

Тадзік зірнуў на карабін і ў галаве мільганула думка: "Такая рэч і мне спатрэбілася б. Мусіць, варта з ім пайсці… А там будзе бачна…"

Стась жыў на кватэры ў немаладой кабеты, якая сустрэла іх даволі ветліва, дазволіла паставіць ровар у сенцах, прапанавала чайнік вару, гатовага вельмі дарэчы.

– Тут я і жыву, – сказаў Стась, заводзячы госця ў бакоўку, дзе стаяў ложак, маленькі круглы стол ля акна з двума зэдлікамі каля яго.

– Нічога, на аднаго паліцыянта дастаткова, – ухваліў жытло Тадзік. – Асуджаныя не ў такіх умовах трываюць.

– Скуль табе ведаць? Зялёны ты! Чатырнаццаць гадоў, як сведчыць аўсвайс!

– Душою я ўжо на ўсе дваццаць даспеў…

– Годзе яршыцца, здымай куртку, паабедаем, што Бог паслаў.

У Стася знайшоўся добры кавалак сала, хлеб і цукар. Гэтага хапіла хлопцам, каб наталіць голад, супакоіцца і больш разважліва працягваць гутарку.

– Сапраўдны паляк павінен біць захопнікаў, гнаць іх прэч з роднае зямлі! – ціха сказаў Тадзік.

– Цалкам згодны з табой, – перайшоў на шэпт Стась. – Але, каб ведаць намеры і планы гітлераўцаў, трэба некаму быць у іхнім асяродку і папярэджваць сваіх.

– А дзе яны, тыя свае? Я прыехаў іх шукаць, а знайшоў толькі паліцыянта, служку ворагаў, які прыкідваецца добранькім, частуе меня салам і робіць выгляд, што жадае мне і свайму народу дабра!

– Усё ёсць! Польшча збірае сілы, рыхтуецца да знішчэння ворагаў. Нідзе ім не будзе месца, скрозь іх чакае на нашай зямлі пекла!

– Паслухай, чым так шмат гаварыць, лепш паказаў бы мне хоць аднаго таго свайго.

– Кожнага чалавека, які імкнецца да агульнай справы, трэба спярша добра праверыць. А ты ж яшчэ да ўсяго непаўналетні. Немцы на цябе рулю навядуць – пачнеш крычаць: "Мама, ратуй!"

– Быў я пад руляю. Ведаю, што гэта такое…

– Калі паспеў?

– Маіх двух сяброў расстраляў немец, а пасля ў яго асечка атрымалася, мне і яшчэ аднаму хлопцу ўдалося ўцячы…

– У сарочцы нарадзіўся? Добрая прыкмета… Хто ў цябе ёсць у Беластоку?

– Цётка.

– Вельмі прагнеш яе пабачыць?

– Не надта каб, – паціснуў плячамі Тадзік, – трымаў, як запасны варыянт, калі не будзе дзе спыніцца.

– Ведаеш што, мне трэба яшчэ на службу. Пабудзь тут, дачакайся мяне, я, напэўна, прынясу табе добрыя навіны. Мо хочаш пачытаць? Тут на палічцы пара кніжак ляжыць…

– Не, мусіць, пасплю. Стаміўся з дарогі.

– Так, шлях не малы праехаў. Адпачні… Кладзіся на мой ложак… А я пайшоў.

Стась выйшаў і прыхапіў з сабою карабін. Тадзік з’едліва падумаў: "Зброю на мяне не даверыў. Я скарыстаў бы яе на справу, а ў яго яна дарма толькі на плячы вісіць. Мо яшчэ здурнее ды пачне ў сваіх страляць…"

Ён лёг на ложак, пацягнуўся, быццам імкнуўся выпрастацца пасля доўгага сядзення ў сядле веласіпеда, пасля павярнуўся на правы бок, падклаў далонь пад шчаку і імгненна заснуў. Прысніўся яму страшны сон, быццам зноў ён уцякае ад некага па тым самым жыце. А яно кладзецца па два бакі ад яго, нібы нябачныя кулі косяць яго. Ён дабягае да дзічкі, а яна раптам займаецца агнём. Трашчыць і курчыцца жывое голле; сок, як кроў, капае з галін. Полымя ахапіла і Тадзіка, ён закрычаў ад жудасці і прачнуўся.

У пакоі было ўжо цёмна, у незавешанае акно заглядвала поўня. Хлопец адчуў, як калоціцца яго сэрца, як пульсуе жылка пад далоняю на скроні. Павярнуўся на спіну, прыслухаўся да цішыні ў хаце. Праз шчылку каля дзвярэй прабівалася святло. Мусіць, гаспадыня яшчэ не спала. "Восенню рана цямнее, яшчэ не ноч, а толькі вечар. Нешта затрымліваецца Стась… – падумаў Тадзік. – А чаго я чакаю? Няўжо нямецкія найміты могуць паўстаць супраць уласных гаспадароў? Але ж нешта яму вядома. Каб ён хацеў мяне затрымаць, дык адразу завёў бы ў пастарунак. Калі мне ягонае паведамленне не спадабаецца, дык украду карабін і ўцяку. Інакш дзеля чаго я тут марную каторую гадзіну?.."

5

Стась вярнуўся дамоў апоўначы, узбуджаны і вясёлы, быццам здзейсніў важную справу.

– Ну што, спіш? – спытаў ён. – Так можна лёс праспаць.

Тадзік сеў на ложку, пацягнуўся, пазяхнуў, адказаў:

– Жаўнер спіць, а служба ідзе.

– Гэта ты правільна заўважыў. Я ўсё зрабіў. Глядзі, – Стась перайшоў на шэпт. – Вось табе новы аўсвайс. Ты жыхар Беластока. Я прыпісаў табе два гады.

– Навошта?

– Інакш цябе не возьмуць у гурт.

– Які гурт? – дапытваўся Тадзік.

– На тэрыторыі Берасцейскага павета ствараецца падпольная структура. Хлопцы, у тым ліку і ты, паедуць у якасці супрацоўнікаў польскай будаўнічай фірмы. Больш табе нічога не трэба ведаць. Прыдумай сабе падпольны пседанім.

– Ну, напрыклад, Лазняк…

– Не, гэтая мянушка адразу паказвае на месца жыхарства, – не ўхваліў прапанову Стась. – Вазьмі якую-небудзь птушыную, будзеш лётаць ад ворагаў, недасяжны кулям.

– Птушыную? Кулік, Чыж, Бусел, Базан, Дрозд… Выбірай!

– Бадай, найлепш табе быць Базаном, каралеўская птушка!

– Згода. А з кім я паеду? – дапытваўся Тадзік.

– Заўтра пра ўсё астатняе дазнаешся. А пакуль для цябе галоўнае – вучыцца трымаць язык за зубамі. Камандзір аддзялення вельмі не любіць языкатых. Ягоны псеўданім Маўчун сам за сябе гаворыць.

– Як жа мой ровар? Куды яго падзену?

– Пакінь мне. Я ж вунь колькі дабра табе зрабіў.

– Гэты ровар падараваў мне тата. Памяць пра яго, разумееш? Я не магу яго ні прадаць, ні аддаць.

– Годзе табе, нікуды ровар не дзенецца, будзе цябе чакаць, ты толькі вяртайся…

Як ні стараўся Тадзік заснуць, яму гэта не ўдалося. Пад Стасева мернае пасопванне ён уяўляў, як кладзе пад рэйкі ўзрыўчатку, адбягае, чакае ў карчах, а пасля бачыць, як цягнік з немцамі ляціць пад адхон, а яны крычаць, стогнуць, плачуць, клічуць на дапамогу. А ў гэты час Тадзікавы паплечнікі паліваюць гэтую паскудную набрыдзь кулямётным агнём. Сотні фашыстаў гінуць, а Радзіма вызваляецца ад іхняй прысутнасці і радуецца гэтай маленькай перамозе.

Раніцай Стась павёў Тадзіка да брыгадзіра Маўчуна, які жыў на явачнай кватэры. Яны пастукалі ў дзверы занядбанай хаткі. Да іх выйшаў мужчына ў шэрым свэдары, якому на выгляд можна было даць гадоў трыццаць пяць. Ён павітаўся з гасцямі за руку, і прапусціў іх у хату. Па ўсім было відаць, што са Стасем гаспадар быў знаёмы і нават меў папярэднюю гутарку наконт Тадзіка.

– Вось, пан Стэфан, прывёў я вам падсобнага рабочага. З выгляду хлопец быццам бы разумны, любіць Польшчу, гатовы змагацца за яе вольнасць.

Гаспадар акінуў позіркам Тадзікаву постаць і запатрабаваў паперы. Уважліва прагледзеў аусвайс, пасведчанне будаўнічай фірмы і сказаў:

– Добра, Стась, дзякую. Ты вольны.

Паліцыянт казырнуў пану Стэфану і выйшаў.

Гаспадар зноў прашыў Тадзіка пранізлівым позіркам і спытаў:

– Есці хочаш?

– Дзякую, мы паснедалі.

– Выдатна. Раскажы мне пра сябе, хто ты, адкуль, чаму прыйшоў да нас…

Тадзік коратка расказаў пра бацьку і маці, пра расстрэл сяброў, пра імкненне помсціць за іх, жаданне вызваліць акупаваную Радзіму, пра мару стаць вайскоўцам. Пан Стэфан з разуменнем ківаў галавой. Урэшце сказаў:

– Хто імкнецца знішчаць фашыстаў – той наш сябар, хто ім служыць – той наш вораг.

– А як жа Стась і іншыя, хто пайшлі на службу да немцаў? – спытаў Тадзік.

– Яны найперш служаць нам, выведваюць у немцаў іхнія таямніцы, здабываюць патрэбныя паперы, забяспечваюць працу падполлю.

– Як жа адрозніць адных ад другіх?

– Як сказана ў Бібліі: па справах іхніх. Ад цябе патрабуецца маўчаць нават пад катаваннямі, нікога не выдаваць, асабліва не цікавіцца тым, што цябе не датычыцца. Сам нікуды не лезь і не спяшайся нешта рабіць. Каб узарваць эшалон, трэба спярша навучыцца збіраць узрыўное прыстасаванне і ставіць яго пад рэйкі. Зразумеў?

Тадзік кіўнуў галавой у знак згоды.

– Надыдзе час і мы паўстанем за Радзіму, а пакуль наша задача: выехаць на месца, падрыхтаваць базу, арганізавана займацца выведкай, шукаць людзей, адданых нашай справе, – працягваў рабіць уводны інструктаж Маўчун. – Каб не выклікаць падазрэння ў немцаў, будзем будаваць, рабіць самую цяжкую і брудную работу. Праз гадзіну сустрэнемся на вакзале з нашымі паплечнікамі. Брыгада невялікая, усяго пяць чалавек разам з намі.

– Куды паедзем?

– У Брэст-над-Бугам. Яшчэ пытанні ёсць?

– Няма, – адказаў Тадзік, помнячы, што Маўчун балбатлівых не любіць.

Праз паўтары гадзіны брыгада рабочых з будаўнічай фірмы "Цагліна" рухалася на ўсход у агульным цягніку разам з іншымі цывільнымі людзьмі. У Цярэспалі гітлераўскія памежнікі праверылі ў будаўнікоў дакументы і дазволілі ехаць далей.

Тэрыторыю Палесся немцы падзялілі на тры часткі, якія ахоўваліся межамі. Беласток і паўночная тэрыторыя аказаліся далучанымі да Прусіі, уся паўднёва-ўсходняя частка з Брэстам, Кобрынам, Пінскам, Лунінцам, Камень-Кашырскім і Столінам уключана ў склад рэйхскамісарыята Украіна, паўночна-ўсходняя частка належала рэйхскамісарыяту Остланд. У кожным з гэтых адміністрацыйных утварэнняў былі абавязковыя, розныя на выгляд, асабістыя дакументы: пасведчанні, пропускі і г.д., хадзіла таксама свая валюта. Па рацэ Буг пралягала мяжа з Генеральным Губернатарствам.

Пасля праверкі брыгада разняволілася. Адзін з хлопцаў з вострым задраным носам зірнуў на Тадзіка і спытаў:

– А што гэты юны дойлід набудуе? Ці будзе, як у той показцы: зрабілі два муляры печ, адзін кажа: "Трымай мур, а я пайду па пянёндзы".

– Я падсобнік, толькі і ўсяго, – азваўся Тадзік.

Маўчун кінуў на гаваруна строгі позірк, і той адразу змок.

На Прывакзальнай плошчы ў Брэсце брыгадзір наняў вазніцу і загадаў ехаць у маёнтак Рута. Рушылі на сялянскім возе. Сельскагаспадарчыя працы ўвосень заканчваліся і, пэўна, некаторыя сяляне трохі зараблялі рамізніцтвам, такім чынам выкарыстоўваючы сваіх коней. Праехалі праз мост над чыгункаю і адразу апынуліся ў цэнтральнай частцы горада, забудаванай прыгожымі камяніцамі. Бадай, Брэст быў вельмі падобны на Беласток. Колы грукацелі па брукаванай вуліцы, вазок дробна трэсла. Павярнулі направа – убачылі парк за высокаю агароджаю, прыгожую царкву з залатымі купаламі, а проста за ёю сцены турмы, уверсе аблямаваныя клубкамі калючага дроту. На гэтай вуліцы Тадзік некалі быў з бацькам, калі прыязджалі на кірмаш. Ён адразу пазнаў прыземістую будыніну гандлёвых радоў. Абапал вуліцы зноў пацягнуліся пераважна мураваныя дамкі, пафарбаваныя ў розныя пастэльныя колеры, аднапавярховыя, невялікія, па ўсім было відаць, што належалі яны не надта багатым гараджанам. Пасля таго, як праехалі яшчэ адзін мост ва ўсходняй частцы горада, зразумелі, што трапілі ў прыгарадную вёску, дзе пераважалі драўляныя хаткі з саламянымі стрэхамі, але зрэдку сустракаліся асабнякі, мураваныя з цэглы. Платы і хаты былі пабеленыя ў белы колер і выглядалі па-святочнаму чыста і прыгожа.

Адразу за вёскаю разлеглася нуднае балота з купінамі і бародамі зжаўцелай асакі, з рэдкімі крывымі дрэўцамі, якія сіліліся разнастаіць панылы краявід. Уся прастора акалялася сінім шлякам лесу, звыклым для тутэйшага жыхара. Аднак ехаць на возе ўсё ж значна весялей, чым ісці пешкі. Вунь зводдаль узнікла іншая вёска, мінула трохі часу – і яна ўжо засталася далёка ззаду. А ты ўсё едзеш у прадчуванні навізны і непаўторнасці да пэўнай мэты. І на сэрцы лёгка і радасна, бо чалавечая душа, звыклая вандраваць у марах, у рэальнасці з задавальненнем успрымае перамяшчэнне ў прасторы.

Маёнтак Рута хаваўся за высокім гаем, абгароджаны штыкетнікам з вялікімі варотамі, за якімі быў бачны аднапавярховы панскі дом з дзвюма калонамі ля галоўнага ўваходу. Побач стаялі яшчэ нейкія пабудовы, мусіць, гаспадарчага кшталту. Вазніца сказаў, што прыехалі на месца, маўляў, тут жыве пан Франц Руткоўскі, гэта яго сядзіба. Узяў плату, пачакаў, пакуль пасажыры пазабіраюць з воза рэчы, і павярнуў у зваротны шлях. Брыгада ўвайшла ў прыадчыненыя вароты і падалася да будынка. Ад гаспадарчых пабудоў ім насустрач выйшаў высокі рыжаваты мужчына ў чорным галіфэ і шэрай свіце, у картузе, ссунутым ледзь не на патыліцу. Пан Стэфан павітаўся з чалавекам за руку і сказаў:

– Прыехалі будаўнікі з Беластока.

– Даўно чакаем… Мяне завуць Альберт, працую аканомам у маёнтку пана Руткоўскага. Пойдзем, пакажу, дзе будзеце жыць і харчавацца, – прапанаваў ён і пакрочыў наперад.

– А дзе ж сам пан Руткоўскі? – пацікавіўся Маўчун, на твары якога ўпершыню за ўвесь час з’явілася ветлівая ўсмешка.

– У Берасці, на службе. Ён працуе раённым гебітскамісарам. Так што ўсё ў нашых руках, – задаволена засмяяўся Альберт.

– Гэта выдатна, – пагадзіўся брыгадзір. – Мяркуючы па будынках, сядзіба не старая.

– Пан Руткоўскі – з асаднікаў. Жыве тут з пачатку трыццатых гадоў. Калі прыйшлі Саветы, дык пана арыштавалі і пасадзілі ў Мінскую турму. Ягоную дачку і жонку вывезлі немаведама куды. Немцы вызвалілі гаспадара, вось і вярнуўся ён у пусты дом...

– Спачуваем пану. Трапілі палякі з агню ды ў полымя. З усіх бакоў падсмажваюць.

– Жудасны час настаў для нашай Радзімы. Але ўсё, што мае пачатак, мае канец. Некалі скончацца нашы пакуты, і Польшча паўстане вольная і прыгожая. Заходзьце, калі ласка, гэта памяшканне для прыслугі. Тут вы будзеце жыць і харчавацца. Абед з кухні вам прынясе служанка.

Альберт шырока расчыніў дзверы, прапускаючы ў памяшкане работнікаў. "Здаецца, я трапіў да сапраўдных палякаў, – заспакоена падумаў Тадзік. – Мо яны не толькі прыгожа выказваюцца, але здатныя нешта добрае зрабіць для вызвалення Польшчы".

6

З панам Руткоўскім будаўнічая брагада сустрэлася толькі на наступны дзень на ганку. Размаўляў з ім Маўчун, астатнія стаялі зводдаль і не чулі пра што ішла гаворка. Пан выглядаў даволі хвацка: высокі, лоб з залысінамі, пышныя вусы, чорнае галіфэ і пінжак у буйную клетку выдавалі ў ім чалавека бывалага і шляхетнага. Потым гаспадар запрасіў Маўчуна ў кабінет, а брыгада села на лаўку ў чаканні загадаў, аглядалі двор, назіралі за слугамі. Пры маёнтку жыла кухарка з дарослаю дачкою. Яны час ад часу прабягалі міма. І хлопцы не без цікавасці паглядвалі на дзяўчыну, даволі прывабную і спрытную. А мо яна знарок дэманстравала ім увішнасць, каб зацікавіць? Хто іх ведае, гэтых дзяўчат, якія яны маюць намеры? Неба пахмурна збірала аблокі, зганяла іх у шэрую каламуць, пачаў накрапваць дождж. Хлопцы мусілі перайсці на ганак пад навес, каб не мокнуць. Стаяла тая непрытульная пара году, калі ўсё жывое стараецца забяспечыць сабе добрую зімоўку, толькі гэтыя чатыры маладыя палякі былі гатовыя выправіцца ў небяспечны шлях, не маючы даху над галавой і сродкаў для існавання. Яны прагнулі ратаваць Радзіму, не думалі пра смерць і спадзяваліся пражыць гераічнае і доўгае жыццё.

Маўчун вярнуўся да хлопцаў болей чым праз гадзіну, загадаў сабрацца ў пакоі, абсталяваным нарамі, дзе кожны з іх аблюбаваў сабе месца. Старэйшыя выбралі пасцелі на ніжнім паверсе, маладзейшыя наверсе, бліжэй да Бога. Брыгада расселася за доўгім сталом, перакідваючыся звычайнымі жартамі. Пан Стэфан пачакаў, пакуль усе засяродзяцца і змоўкнуць, а пасля сказаў:

– Мы не можам пачаць дзейнічаць, пакуль у нас няма базы, таемных месцаў, дзе мы маглі б мець прытулак. Разлічваць на дапамогу мясцовага насельніцтва было б наіўна, па той прычыне, што хам з панам не здатныя ехаць у адной брычцы на свята. Нам трэба шукаць аднадумцаў і павялічваць свае шэрагі. Паколькі задачы стаяць перад намі рознапланавыя, мушу брыгаду раздзяліць. Вітольд, ад сёння ён для нас Чмель, накіруецца ў Брэст і разам з панам Руткоўскім будзе падбіраць людзей, адданых Польшчы. Тадэвуш, дакладней – Базан, застаецца тут, у маёнтку, каб выконваць ролю галоўнага сувязнога, а заадно спрабаваць уцягваць у нашу справу маладых тубыльцаў.

Тадзік напружыўся, хацеў адразу запярэчыць Маўчуну, але стрымаўся, вырашыў даслухаць да канца, а ўжо потым распытаць, як кіраўнік уяўляе сабе дзейнасць самага маладога сябра брыгады. Пан Стэфан працягваў:

– Я з Чэславам і Мар’янам, гэта значыць, з Баркуном і Багуном, накіруюся ў глыб рэгіёна з мэтаю стварэння базы і атрада, здатнага займацца дыверсіямі на чыгунках і шасейных дарогах. Ёсць пытанні?

– Я не зразумеў свайго задання, – стрымліваючы хваляванне, сказаў Тадзік. – Мне трэба хадзіць па вёсках і агітаваць моладзь?

– Нікуды не трэба хадзіць. Задача такая: заставацца пры маёнтку ў ролі найміта. Раз на тыдзень мясцовае насельніцтва прыводзіць жывёлу, каб здаць яе ў гебітскамісарыят. Немцы любяць мяса. Тубыльцаў тут збіраецца шмат з навакольных селішчаў. Ад цябе патрабуецца дапамагаць аканому Альберту і пану Руткоўскаму прымаць падаткі і размаўляць з людзьмі, цікавіцца іхнім настроем, пажаданнямі, памкненнямі. А тых асоб, якія гатовыя змагацца за вольнасць Радзімы, браць на ўлік. Безумоўна, калі перад табою шасцідзесяцігадовы дзед, дык зразумелая рэч, што з яго барацьбіт ніякі, але ён можа мець прыдатных да змагання дзяцей і ўнукаў. Усё зразумела?

– Зразумела, – панура адказаў Тадзік.

– Сапраўдны вайсковец павінен адказваць: "Будзе зроблена" і неадкладна брацца за справу, – з дакорам сказаў пан Стэфан. – Яшчэ ў каго якія пытанні ёсць?

– Калі пачынаем? – спытаў Вітольд.

– Ты заўтра едзеш з панам Руткоўскім у Брэст і застаешся там. Кватэру і дакументы ён табе дапаможа атрымаць. Сувязь – праз Тадэвуша, якому ты скажаш адрас, дзе спыніўся, каб пры патрэбе мы маглі цябе хутка адшукаць. Грошай на першы час я табе дам, але ты павінен знайсці сабе нейкі занятак, каб мог забяспечыць уласнае існаванне. З працаўладкаваннем дапаможа пан Руткоўскі. Добра было б, каб ты займеў нейкае дачыненне да чыгункі, тады дыверсіі можна было б здзяйсняць і без узрыўчаткі.

– Будзе зроблена, пан Стэфан.

Маўчун дастаў каліту, адлічыў некалькі купюр і падаў Вітольду. Той падзякаваў і схаваў грошы ў кішэню.

– Тадэвушу грошы без патрэбы, ён застаецца на ўтрыманні пана Руткоўскага, – працягваў брыгадзір. – Што датычыцца Чэслава і Мар’яна, дык з гэтымі хлопцамі мы ўсе праблемы будзем вырашаць сумесна ў працэсе дзейнасці. Дзве гадзіны на зборы. На кухні трэба атрымаць сухі паёк і ўпакаваць у заплечнікі. Нічога лішняга не браць, бо ўсё гэта давядзецца несці на сабе. Ну, з Богам!

Па абедзе Маўчун, Баркун і Багун рушылі ў дарогу. Базан і Чмель правялі іх далёка за межы маёнтка, ажно да лесу, дапамагалі несці рэчы. Развіталіся на ўзлеску. Хутка постаці паплечнікаў зніклі за дрэвамі. Пад нагамі шаргацела апалая лістота. Неба па абедзе праяснілася, з-за хмары асцярожна выглянула сонца. У ягоным святле пажаўцелыя дрэвы выглядала асабліва яскрава. Тадзіку было крыўдна, што пан Стэфан не ўзяў яго з сабою, але ён маўчаў, не выказваў нездаволенасці, каб не сказалі, што Базан капрызны, як малое дзіця, а таму рана яму яшчэ браць у рукі зброю і змагацца з ворагамі. Менавіта пра зброю найболей марыў хлопец. Калі б мець хоць які-небудзь пісталет, дык ужо адчуваў бы сябе больш упэўнена. Можна было б у тым жа Брэсце высочваць немцаў па адным увечары і адстрэльваць, як шалёных сабак. Пра жаданне займець зброю ён сказаў Чмялю. Той толькі пасміхнуўся ў адказ і з гонарам дастаў з кішэні рускі наган:

– Ух ты! – здзіўлена ўскрыкнуў Тадзік. – Дзе раздабыў?

– Сакрэт…

– Давай пальнем!

– Патронаў мала, усяго тры. Дастань патронаў, дык пастраляеш.

– Добра, буду мець на ўвазе. Паслухай, калі ў нас няма зброі і ўзрыўчаткі, дык як мы будзем змагацца з немцамі?

– Усё будзе. Прыйдзе дапамога з Англіі.

– Калі тое будзе, а зброя нам патрэбна цяпер.

– Ёсць тысяча адзін спосаб здабычы зброі: забраць у некага, украсці, сабраць самому з падручных матэрыялаў, купіць і гэтак далей.

– Я думаю, што мне не варта сядзець пры маёнтку, а трэба таксама ехаць у Брэст, каб неяк вырашыць гэтае набалелае пытанне.

– Ты не маеш права парушаць загад брыгадзіра, бо ва ўсялякі момант можаш спатрэбіцца ў якасці сувязнога. Ну, чаго скіс? – Чмель паклаў руку на плячо Тадзіка, зазірнуў у пахмурны хлапечы твар і суцешыў. – Не бядуй, абжывуся ў горадзе, дык што-небудзь прыдумаю. Сам разумееш, наган – зброя не надта надзейная. Трэба мець аўтамат. Кулямёт таксама быў бы не лішні. Узброімся з часам, не ўсё адразу. Нам трэба абсталяваць базу, набраць людзей, стварыць сапраўдныя партызанскія атрады, а пасля і фашысцкі гарнізон можна браць…

– Твае словы ды Богу ў вушы, – адказаў Тадзік, які паверыў Вітольду і супакоіўся з надзеяй, што сапраўдная барацьба з фашыстамі чакае наперадзе, трэба толькі набрацца цярплівасці і не сядзець бяздумна, а дзейнічаць, разлічваючы за два крокі наперад.

7

На другі дзень Вітольд разам з панам Руткоўскім паехаў Брэст. Тадзік застаўся адзін. Аканом убачыў, што хлопец нудзіцца без справы, прапанаваў яму малаціць жыта на таку. І той згадзіўся, разумеючы, што трэба хоць харчы адпрацоўваць, толькі спытаў у Альберта:

– У які дзень вам вяскоўцы прыводзяць жывёлу на здачу?

– Звычайна па серадах.

– Тады мне трэба будзе пагутарыць з людзьмі. Такое ў мяне заданне, – паважна сказаў Тадзік.

– Калі ласка, рабі, што хочаш, толькі нікому не расказвай пра сваё заданне і пра таго, хто табе яго даў.

– Што вы, пан Альберт, ці ж я не разумею? Я толькі вам, бо вы ж павінны ведаць…

– Па цяперашнім часе лепш нічога не чуць, не бачыць і не ведаць, ці хаця б рабіць выгляд, што гэтак жывеш, дык спакайней будзеш спаць.

Тадзік зразумеў, што аканом, мусіць, занадта баязлівы, таму пан Руткоўскі не давярае яму ніякіх сакрэтаў. Альберт – усяго толькі слуга. Тадзік пашкадаваў, што раскрыўся перад аканомам і надалей вырашыў больш ніколі язык не распускаць, а пайшоў на ток, узяўся за працу, думаючы, хутчэй бы ўжо наступіла тая серада. Успаміны перанеслі яго ў родны дом. Згадалася мама. Яна, напэўна, хвалюецца, але ж сын напісаў ёй, што пайшоў бараніць Радзіму. А больш ён нічога не мог ёй сказаць, бо і сам не ведаў, што яго чакае.

У сераду з ранку ў двор маёнтка пачаў збірацца вясковы люд. Прыводзілі – хто карову, хто каня, хто прыганяў авечак, прыносілі ў кашах курэй, гусей, качак і розныя харчы: масла, сала, яйкі. Сам пан Руткоўскі, які найчасцей начаваў у гарадской кватэры, прыехаў, каб прыняць пастаўкі, якія пазней належала адправіць у Брэст. Не забываўся ён лепшае з прынесенага пакінуць на ўласны абыходак, мармычучы пры гэтым: "Колькі немца ні кармі, ён вечна галодны". Пан уладна хадзіў між сялянскага гурту, пастукваючы згорнутым бізуном па халяве правага бота, прыдзірліва азіраў жывёлу, раптам спыніўся ля маладога хлопца, мусіць, яшчэ падлетка, але высокага і худога:

– Што ты, псякрэў, прывёў такога добрага каня?

– Солтыс загадаў – я і прывёў.

– Хіба вы з солтысам не маглі памяняць яго на паганую кабылку? Розуму не хапіла?

Хлопец апусціў галаву, панура маўчаў.

– Адступі ў бок са сваім канём, я падумаю, што з табою рабіць.

Хлопец паслухмяна адышоў ад гурту і спыніўся ў чаканні далейшага вырашэння ўласнага лёсу. Ён без усялякай цікавасці пазіраў навокал, паглыблены думкамі ў патаемныя перажыванні. На твары ягоным панавала туга, якую ён не мог прыхаваць за абыякавасцю да таго, што адбывалася навокал. Тадзік сачыў менавіта за гэтым хлопцам, які, мусіць, быў ягоным равеснікам, меркаваў, што з ім можны было б пагутарыць і, магчыма, паразумецца, тым больш, што на пляцоўцы каля панскіх варот сабраліся мужыкі ды бабы пераважна сталага веку, якіх заклікаць да барацьбы за вызваленне Польшчы не мела сэнсу. Усе яны былі звязаныя сямейнымі абавязкамі і турботамі, ад якіх іх магла б адарваць толькі пагроза смерці. Тадзік падышоў да хлопца, спытаў:

– Ты скуль?

– З Вялікай Багны.

– Гэта назва вёскі?

– Так, селішча наша спрэс акаляюць гнілыя балоты, толькі там-сям на выспах раскіданыя хутары.

– Выходзіць, што ты вялікабагнюк, – засмяяўся Тадзік… – А я лазняк, з вёскі Лазнякі. Завуць мяне Тадэвуш Сапранецкі. А цябе як?

– Сяргей Клімчук, – панура адказаў хлопец, мусіць, жадаючы скончыць гутарку, ледзь пачаўшы.

– Чаму ты такі невясёлы?

– Каня забіраюць, на сабе араць давядзецца ці што?..

– А хто ў тваёй сям’і яшчэ ёсць, акрамя цябе?

– Два браты: адзін малодшы, яшчэ работнік ніякі, а старэйшы мусіў пайсці на службу ў паліцыю, каб не вывезлі ў Германію.

– Трэба гуртавацца і гартаваць сілу, каб біць немцаў, – горача сказаў Тадзік. – Вызвалім Польшчу, утворым Трэцюю Рэч Паспалітую і зажывём у міры ды згодзе.

– У той Рэчы Паспалітай кожны паляк зноў будзе панам, а беларус – хамам, мы ўжо натрываліся гэтага жыцця, – адказаў Сяргей і адвярнуўся, не жадаючы працягваць гутарку, глядзеў на пана Руткоўскага і Альберта, якія загадвалі сялянам прывязваць прыведзеных кароў і коней да слупоў і адпускалі хадакоў дамоў.

Тадзік расчаравана накіраваўся зноў на свой ток, каб заняцца малацьбой, думаючы, што беларусы занадта пакорныя для таго, каб бунтаваць, любяць яны адседзецца ў зацішку, пакуль ім на галаву дах не зваліцца, але ж аднойчы і ім давядзецца варушыцца, калі добра прыпячэ. Ён быў нездаволены і сабою, што пагадзіўся застацца за сувязнога, у той час, калі іншыя людзі з брыгады атрымалі сапраўдныя заданні. Каго тут можна сагітаваць на барацьбу, калі скрозь балотныя палешукі, звыклыя сядзець у дрыгве, скуль іх і агнём не выкурыш, бо гнілое балота, мусіць, не гарыць. Ён увайшоў у прасторны ток, дзе справа ляжала гара снапоў ажно пад столю, узяў цэп і стаў апантана малаціць калоссе, быццам зганяў на іх злосць. Толькі пад вечвар маркотны ягоны настрой трохі развеяўся, калі нечакана з’явіўся Вітольд, зайшоў да яго на ток з мноствам навін. Яны сядзелі на саломе і ціха размаўлялі.

– Што? Як там у Брэсце? – нецярпліва пытаў Тадзік.

– Усё выдатна! Паглядзі, – Вітольд дастаў з нагруднай кішэні курткі лісток і падаў Тадзіку. – Газета "Шанец", выдаецца кожны тыдзень у Брэсце. Пачытай, пачытай!

Тадзік прабег вачамі паперыну і застаўся задаволены зместам і асабліва лозунгам, які вянчаў атымістычны артыкул пра будучае вызваленне Радзімы: "Наша адзіная мэта – вольная і незалежная Польшча!"

– Тыднёвік – гэта добра! А дзе ж сапраўдная барацьба! Дзе тыя змагары, да якіх я хачу далучыцца!

– Не спяшайся. З голымі рукамі ворага не зваюеш. Трэба запасацца зброяй, вучыцца валодаць ёю, спасцігаць навуку ваяваць, а не кідацца ў вір змагання, бы ў палонку.

– Дзе ты ўзяў гэту газетку?

– Пан Руткоўскі даў.

– Дык, мусіць, ён ведае тых людзей, што яднаюцца ў барацьбе супраць акупантаў.

– Калі і ведае, дык абы-каму не скажа. А хто мы з табою для яго? Толькі пешкі! Нас яшчэ трэба правяраць… Можа, Маўчуну ён усё сказаў, а нам не спяшаецца…

– Колькі я буду малаціць гэтыя снапы? Да наступнага ўраджаю?

– Не гарачыся, – сказаў Вітольд, схіліўся да вуха, зашаптаў. – Задумаў я адну справу. На складзе, куды я ўладкаваўся грузчыкам, захоўваюцца харчы для параненых немцаў: віно, шакалад, печыва, яшчэ тое-сёе. Склад мае двое дзвярэй, каля кожных стаіць ахоўнік з аўтаматам. Вось я і падумаў, чаму нам хаця б аднаго ахоўніка не раззброіць?

– А калі ён пакліча другога?

– Узяць яго трэба без шуму, абяззброіць і збегчы.

– Калі пойдзем? – з гатоўнасцю спытаў Тадзік.

– Адклад не йдзе на лад. Можна і сёння…

– Тады я мушу папярэдзіць пана Альберта, што адлучуся па справе ў горад.

– Нічога нікому не трэба казаць. За ноч мы зробім сваю справу. Ты раніцай вернешся, і ніхто нічога не заўважыць, – запэўніў Вітольд хлопца.

Яны доўга абмяркоўвалі, якім чынам будуць абяззбройваць фашыста-вартавога, нават план намалявалі алоўкам у Вітольдавым нататніку, разлічылі, колькі хвілін ім спатрэбіцца для выканання той справы, каб па завяршэнні разбегчыся ў розныя бакі. Зброю наважваўся ўзяць з сабою Вітольд, бо з горада вынесці аўтамат не так і проста. Для гэтага давядзецца выкарыстаць калі-небудзь Альберта, які разы два на тыдзень прывозіць пану Руткоўскаму харчы на кватэру ў горад. Аканому можна нічога не казаць, проста папрасіцца, каб падвёз да маёнтка, а ў яго ёсць надзейны аусвайс, які гарантуе, што немцы абшукваць брычку не будуць. Ісці ў Брэст вырашылі адразу пасля вячэры. Меркавалі, калі ўдала пройдзе аперацыя, дык гэткім жа чынам можна будзе абяззброіць і другога вартавога. Калі б удалося завалодаць адразу двума аўтаматамі, гэта было б выдатна! Тадзікава сэрца білася ўзбуджана і трывожна ў прадчуванні небяспечнай прыгоды. Ён разумеў, што іхні план вельмі рызыкоўны, але верылася: у іх усё павінна атрымацца, інакш як яшчэ можна было здзейсніць тую мэту, якую ён паставіў перад сабою. Без зброі няма сэнсу думаць пра барацьбу з ворагамі. Толькі яна давала магчымасць адпомсціць захопнікам за крыўду і знявагу, за смерць сяброў і акупаваную Айчыну. Тадзікава душа так моцна прагнула ўсталявання справядлівасці, што ён не думаў пра небяспеку і пагрозу смерці.

8

Вітольд і Тадзік сцішыліся ў кустоўі і назіралі за вартаўніком. Лісце ўжо апала, голыя галіны мала хавалі змоўшчыкаў, але ратавала непраглядная восеньская ноч. Вецер стукаў бляхаю на даху суседняга будынка. Было холадна, ад нерухомасці ці хвалявання прабіралі дрыжыкі. Немец хадзіў удоўж тарцавой сцяны ўзад і ўперад, часам спыняўся, каб прыкурыць цыгарку, і тады ягоны твар час ад часу асвятляўся цьмяным агенчыкам. Іншы раз ён перагукваўся са сваім напарнікам, які хадзіў каля процілеглых дзвярэй. Калі немец у чарговы раз павярнуўся да хлопцаў спіной, Вітольд ціхенька штурхнуў Тадзіка і кінуўся бегчы да немца. Той пачуў тупат ног, азірнуўся, але ў гэты момант Вітольд абхапіў яго рукою за шыю, пачаў душыць і валіць на зямлю. Тадзік схапіўся за аўтамат і цягнуў да сябе. Немец захрыпеў пераціснутым горлам. Тадзік ткнуў яму ў зяпу кулак. Немец упіўся зубамі ў хлопцаву руку, здалося, што ажно пальцы хруснулі, але адразу аціх. Тадзік ледзьве стрываў боль, каб самому не закрычаць, выхапіў руку, агледзеў, ды ў цемры нічога не ўбачыў. З процілеглага боку склада падаў голас другі вартаўнік, які клікаў свайго напарніка, а потым пачуліся ягоныя крокі. Тадзік з усяе сілы тузануў з немцавых рук аўтамат і адляцеў разам з ім. Вітольд таксама выпусціў абмяклага немца і шапнуў:

– Бяжым!

Хлопцы кінуліся за рог першага будынка. Услед ім прагучала аўтаматная чарга. Перабеглі вуліцу, нырнулі ў чужы двор, схаваліся за хлеўчыкам.

– Выбірайся з горада праз Кіеўку, як сюды прыйшлі, мінай пасты. Аўтамат я пакуль прыхаваю недзе, а раніцай забяру.

Тадзік толькі зараз адчуў, што кісць рукі крывавіць і смыліць ад болю. Пашукаў насоўку ў кішэні і абматаў рану.

– Што там у цябе?

– Укусіў гэты сабака… Я ж яму кулак у рот засунуў, а ён і ўпіўся зубамі.

– Добра ты дадумаўся заткнуць яму рот! – ціха засмяяўся Вітольд. – Нарабіў бы ён гвалту…

– Смешна табе...

– Што, моцна баліць? Можа, ён шалёны? – зноў засмяяўся Вітольд.

– Фашысты ўсе шалёныя! Толькі яны гатовы знішчыць усіх, каб панаваць над тымі, якім усё ж удалося выжыць.

– Годзе філасофстваваць. Пану Альберту скажаш, што сабака пакусаў, калі ты дзяўчыну праводзіў. Ну, ідзі, шчаслівай дарогі, – падштурхнуў хлопца Вітольд.

Тадзік пераскочыў праз плот, апынуўся ў іншым двары, пад сабачы брэх перабег яго, зноў пераадолеў чарговы плот, выскачыў на вуліцу, выглянуў з-за рога дома: скрозь было бязлюдна. Ён асцярожна рушыў далей. У горадзе дзейнічаў каменданцкі час. Пачуўся гул матацыкла. Тадзік прыпаў да сцяны, урос у яе і застыў. Немцы праехалі міма і не заўважылі хлопца. Дварамі ён выбіўся на вуліцу Шырокую, якая з двух бакоў акалялася канавамі. Праз іх у двары вялі кладкі з некалькіх дошак. З-за павароткі паказалася легкавушка, Тадзік залёг у бруднай канаве, каб не быць заўважаным. Як толькі ўсё сціхла, ён падняўся, агледзеўся і бягом кінуўся на процілеглы бок. Зноў дварамі, сігаючы праз платы, рушыў да чыгункі, гэта была самая небяспечная перашкода, бо яна ахоўвалася. Калі ішлі ў Брэст, Вітольд здолеў правесці Тадзіка нейкім толькі яму вядомым калідорам, але цяпер у цемры хлопец ніяк не мог сарыентавацца ў прасторы. Перад ім стаяў таварняк, удоўж якога хадзіў немец. Тадзік пераскочыў цераз плот, прайшоў гародам уперад, дзе не было цягнікоў, нізка прыгнуўся і накіраваўся праз пуці. Вакол нікога не было відаць, і раптам прагрымеў стрэл. На імгненне хлопец спыніўся, быццам нечаканы гук прымусіў яго прыслухацца да наваколля, а потым імгненна выпрастаўся і кінуўся бегчы праз пуці. Грымнуў наступны стрэл, куля свіснула зусім побач. Тадзік спатыкнуўся, упаў, разбіў калена, але зноў падскочыў. Наперадзе цямнеў плот, за ім было выратаванне. Страх гнаў яго, надаваў сілы, хоць, здавалася, сэрца вось-вось разарвецца ад напружання і стомы. Ён паспеў ускочыць у агарод і схавацца за хлеў, калі тое месца, дзе ён толькі што стаяў, прашыла аўтаматная чарга. Пасля хлопец ужо не помніў, колькі ён пераскочыў платоў, колькі агародаў і двароў перабег. У адным месцы апынуўся перад ім вялізны сабака, ухапіў за калашыну. Тадзік адарваў штыкеціну і адбіўвася ад звера. Сабака шалёна хапаўся зубамі за штыкеціну, не шкадуючы ўласных іклаў, паспеў яшчэ раз ухапіць Тадзіка за нагавіцы, пакуль хлопец у чарговы раз пераскочыў плот, а потым яшчэ доўга чуў за спіною хрыплы брэх. Горад нарэшце скончыўся, і хлопец здолеў спакойна агледзець пакусаную нагу, падраную калошыну ды пакрочыў у маёнтак Руту. Быў задаволены, што выйшаў цэлым з гэтае прыгоды, шкадаваў толькі: усяго адзін аўтамат здабылі. Мусіць, яго возьме сабе Вітольд, а Тадзіку давядзецца зноў адваёўваць сабе зброю. Вядомая рэч, які ты ваяка з пустымі рукамі? А як добра было б да вяртання Маўчуна займець хоць якую зброю! Можа, папрасіць у Вітольда яго пісталет? Але ж зброі шмат не бывае, мабыць, нічога ён не дасць, а шкада.

Тадзік вярнуўся ў Руту пад ранне. Упаў ад стомы на нары і заснуў. Не было сілы нават распрануцца. Яму снілася нейкая пагоня. Нехта страшны лавіў яго, а ён усё ўцякаў і ўцякаў, скакаў праз платы, адбіваўся ад сабак. Калі аканом пабудзіў яго, за акном было ўжо светла. Тадзік няўцямна пазіраў на Альберта і ніяк не мог зразумець, гэта ява ці ўсё яшчэ сон.

– Што з табою здарылася? Абадраны і брудны ў пасцель заваліўся!

– Сабакі напалі…

– Во дзіва! А дзе Вітольд?

– Разышліся мы з ім з вячорак. Ён сваю дзяўчыну пайшоў праводзіць, а я – сваю.

– Мо яго сабакі з’елі?..

– У яго ёсць чым ад сабак адбіцца, гэта я, нікчэмны, ніяк не абжывуся якім арбалетам, мо хоць лук які сабе зрабіць, ці што?

– Ты яшчэ маленства не дагуляў, а ўжо пра зброю марыш, да дзяўчат бегаеш.

– Дык трэба ж неяк набываць жыццёвы вопыт.

– Уставай, перапраніся ў што чыстае, скажы, няхай кухарка Юхімка дасць адзенне, а тваё памые ды паладзіць. Лучнік, халера ясна, хто б мог падумаць, што ў такой зялёнай галаве столькі дурноты назбіралася? І больш нікуды не хадзі без майго дазволу! Я даў слова пану Стэфану, што буду цябе аберагаць. А ты вунь што вырабляеш!

Тадзік моўчкі зняў куртку, кінуў на лаву.

– Братка мой, а гэта што? – здзіўлена спытаў Альберт, рабы ягоны твар выцягнуўся ад здзіўлення.

– Дзе? – спытаў Тадзік, не разумеючы пра што пытаецца аканом.

– След ад кулі на рукаве. Бач, як прасвідравала дзірку. Рука хоць цэлая?

– Гэта даўно, яшчэ дома ў мяне немец страляў, – схлусіў Тадзік.

– А ты, хлопец, брахлівы! Што, хіба ў цябе немец не пацэліў?

– Пацэліў бы, ды ў яго пісталет заела. Ён тузаў, тузаў, лаяўся, а я тым часам ногі ў рукі і бягом.

– Што ў цябе з рукой? Уся ў крыві…

– Дык кажу, што сабака пакусаў за нагу і за руку.

– Ідзі да Юхімкі, няхай прамые раны ды прыкладзе якой мазі, бо як запаленне пачнецца, дык пасля турбот з табою будзе шмат, вазіць цябе да дактароў ды лячыць, – загадаў Альберт. – Які цяпер з цябе малацьбіт? Заставайся на кухні, мо вады прынясеш ці яшчэ чым жанчынам дапаможаш.

– Добра, – адказаў Тадзік.

Альберт яшчэ раз акінуў позіркам свайго няўдалага работніка і выйшаў з пакоя. Тадзік падняўся з нараў, закасаў калошыну, агледзеў нагу, укушаную сабакам. Рана была не глыбокая, але кавалак скуры выдраны добры. Потым агледзеў руку. Тут рана ў параўнанні з сабачай была значна меншая. Тым суцешыўся і падаўся на кухню да Юхімкі. Тая забожкала, замітусілася, паслала Веру па марлю. А праз якіх хвілін дваццаць Тадзік, пераапрануты ў чыстыя нагавіцы і чыстую сарочку, з перавязанымі рукою і нагою сядзеў за сталом, піў гарбату і выдумляў гісторыю пра тое, як ён праводзіў дзяўчыну, а яе бацька нацкаваў на яго сабаку.

– Які нелюдзь, – абурылася Вера.

– Ты лепш маю Веру праводзь, цябе ніякія сабакі не пакусаюць, – пажартавала Юхімка.

– Які з яго кавалер, мама? Ты ж бачыш, што ён яшчэ зусім малы.

– Гэта не бяда, і не заўважыш, як вырасце, – зноў пасміхнулася Юхімка. – Ідзе вайна, трэба запасацца кавалерамі, мо які і выжыве.

– Ціпун вам, цётка, на язык, – агрызнуўся Тадзік.

– А ты, хлопча, не крыўдуй. Я ж не са злосці кажу. Вунь у старэйшай маёй сястры немец мужа забіў проста так, вырашыў праверыць, ці добра ягоны пістоль страляе. Сын некуды прапаў, мо ў Германію вывезлі. Дачка хаваецца ў сябровак ад залётніка, які ўладкаваўся на службу да немцаў. Была сям’я, а засталася мая сястра адненькая. А ты кажаш… А ці тое яшчэ будзе? Канца гэтай вайне не відно, пап’е яна чалавечай крыві ўсмак, а пасля мо і сама сканае, – Юхімка ўздыхнула і пачала абіраць бульбу.

– Ты адкуль прыйшоў? – спытала Вера.

– Сакрэт, – адказаў Тадзік.

– А хто твае бацькі былі, можаш сказаць?

– Бацька быў арганістам пры касцёле, мама спявала там жа… Добра было…

Міжволі згадалася Тадзіку, як ён малы хадзіў з мамаю і татам на рэпетыцыі, слухаў арган і прыгожыя спевы, пра нешта марыў. "Божа мой, пра што ж я тады марыў? – сам у сябе у думках спытаў ён. – Ужо і не помню. Здаецца, хацеў быць жаўнерам". Там і засынаў, седзячы ў крэсле, пад спевы і ўласныя мары. Потым яго прыносілі соннага дамоў, мама распранала сына і, кладучы ў пасцель, ціха казала: "Спі, мой жаўнерык, дабранач".

– Ці маеш сясцёр і братоў?

– Была сястрычка, але яна памерла малою.

– І ў мяне няма нікога. Можа, ты будзеш мне братам? – з усмешкаю спытала Вера.

– Не, мая дачка, чужыя хлопцы не здатныя быць ні братамі, ні сябрамі, – засмяялася Юхімка, паглядваючы ў акно.

"Чаго гэтая цётка такая вясёлая? – сам у сябе спытаў Тадзік, таксама зірнуў праз шыбу і ўбачыў Альберта, які асядлаў каня і некуды выпраўляўся. – Мусіць, у яе нешта ёсць з аканомам, што так маладзіць яе і надае добрага настрою. Прасачу, пабачу… Хаця навошта мне гэта?"

– А дзе твае бацькі? – не адставала Вера.

– Бацьку Саветы перад самай вайною вывезлі невядома куды. Мы з мамаю баяліся, што і нас вось-вось забяруць, але прыйшлі немцы, і стала яшчэ горай. А твой бацька дзе?

– Сабакам сена косіць? – адказала Вера абыякава.

– Што, пакінуў вас?

– Гэта ты ў мамы спытай, яна лепш ведае.

Мусіць, гэтае пытанне засмуціла Веру, яна паднялася з услона і пайшла з кухні. Юхімка таксама маўчала. Тадзік зразумеў, што закрануў нейкую тэму, якую гэтыя жанчыны не любілі абмяркоўваць. Ён таксама падняўся і сказаў:

– Мо я пайду вады ў бочку нанашу.

– Ідзі, хлопча, вады заўсёды трэба шмат, – азвалася Юхімка. – Толькі апраніся. Вунь на цвіку світка вісіць.

9

Тадзік чакаў Вітольда з дня на дзень. Было цікава даведацца, куды ён перахаваў аўтамат, адабраны ў немца, асабліва хацелася выпрасіць у яго пісталет. Якая-ніякая, хоць і без патронаў, а ўсё ж зброя. Думаў, марыў, уяўляў, як адважна ён будзе пачуваць сябе узброеным. Хацелася пахваліцца паплечнікам здабыткам, калі яны з’явяцца на чале з Маўчуном. Маўляў, глядзіце, вы мяне не ўзялі з сабою, а я тут дарма часу не губляў, не чакаў вашых звестак, якія ніякім чынам да мяне не даходзілі, а варушыў мазгамі, як узброіцца. Між тым, надыходзіла зіма, у паветры час ад часу лёталі нясмелыя сняжынкі, а ў пачатку лістапада зямлю выбеліў першы снег, ды не растаў, як звычайна бывае, а падобна было, што залёг да канца зімы. Дрэвы ранкам у садзе стаялі ўрачыстыя, прыбраныя імжой, быццам на свята. Пад абед усхадзіўся вецер і паздзьмухваў усё хараство з дрэў, якія зноў засталіся чорныя і самотныя, быццам толькі прыйшлі з пахавання.

Чаканне аказалася дарэмным. Вітольд не з’яўляўся на працягу трох тыдняў. Ужо зажылі пакусаныя Тадзікавы нага і рука. Ён зноў заняўся малацьбой збожжа на таку. У суботу надвячоркам яго паклікаў Альберт да пана Руткоўскага, правёў проста ў прасторны кабінет, застаўлены дарагою мэбляю з чырвонага дрэва. Пасярод пакоя стаяў вялікі стол, абабіты зялёным сукном, на ім узвышаўся атрамантавы прыбор, ляжалі нейкія паперы. Пан сядзеў на мяккай канапе, павярнуў галаву на стук дзвярэй. Тадзік павітаўся і застаўся стаяць у парозе.

– Праходзь, сядай дзе-небудзь, – запрасіў пан Руткоўскі.

– Дзякую, я пастаю.

– Сядай, размова будзе доўгая.

Тадзік сеў у крэсла і наважыўся слухаць, але гаспадар сам прапанаваў яму:

– Раскажы мне, хто ты і адкуль?

Тадзік на імгненне задумаўся, нібы ўзважваючы, што трэба сказаць, потым коратка распавёў пра вёску, бацькоў, касцёл, вучобу ў школе.

– Не густа. Хаця колькі ты паспеў пражыць… А што ведаеш пра Вітольда? – пацікавіўся пан Руткоўскі.

– Ён з Беластока, бацька, здаецца, быў краўцом.

– Скажы, чаму ты падаўся змагацца з немцамі.

– Ненавіджу гэтыя звярыныя морды. Яны расстралялі двух маіх сяброў і мяне ледзь не забілі, але выйшла асечка, тым часам мне ўдалося ўцячы. Такі выпаў мне шанец.

– Добрае слова – шанец! Выдатнае! – думаючы пра нешта сваё, сказаў гаспадар. – Кожнаму ён даецца ў жыцці. Мяне таксама Саветы арыштавалі і завезлі ў Мінскую турму, трымалі там амаль год, а немцы вызвалілі. Толькі я ненавіджу сваіх вызваліцеляў. Вось якая рэч…

Пан Руткоўскі расчыніў залацістую скрыначку, дастаў цыгарэту, прыкурыў, смачна зацягнуўся і спытаў:

– Ты паліш?

– Не, – адказаў Тадзік.

– Малайчына. Гэта атрута, – пан Руткоўскі артыстычна прыўзняў руку з цыгаркаю, – салодкая атрута, дакладней – горкая, да якой прывыкаеш. Слабыя мы людзі, слабыя!

Тадзік падумаў, што гутарка ўжо скончылася і хацеў развітацца. Няўтульна яму было з гэтым чужым чалавекам, які хоць і даў яму прытулак, а быў недасяжны і закрыты душою. Ні па твары ягоным, ні па вачах нельга было адчуць ці здагадацца, пра што ён думае, што адчувае. Паўза зацягвалася, госць устаў з крэсла.

– Пасядзі, Тадэвуш, мне добра з табою нават маўчаць. Маю сям’ю вывезлі Саветы невядома куды. Ці дасць пан Бог калі пабачыцца зноў? Ёсць у мяне дарослая дачка і сын, трохі маладзейшы за цябе. Недзе ён падрастае без мяне, а я гляджу на цябе і ўсё спрабую ўявіць, як жа ён цяпер выглядае. Імя ў яго такое ж, як тваё.

– Спачуваю вам, пан Руткоўскі. Калі тату забралі, я таксама вельмі сумаваў, а цяпер думаю, мо ён там, у турме, ацалее, не спазнае жахаў вайны…

– Дай Божа ім ацалець. Але ж вайна – гэта не толькі смерць ад кулі, гэта і голад, і холад, і хваробы… – пан Руткоўскі цяжка ўздыхнуў і зноў змоўк.

Прабіў вялікі насценны гадзіннік, Тадзік ажно здрыгануўся ад нечаканасці, а гаспадар нават не варухнуўся. Цыгарэта дымілася ў ягонай руцэ. Нарэшце ён паклаў яе ў попельніцу, што стаяла на маленькім століку каля канапы і ціха прамовіў:

– Я прынёс табе, Тадэвуш, дрэнную навіну. Вітольд загінуў.

– Як? Чаму? – узрушана спытаў хлопец.

– У горадзе дзейнічае каменданцкі час, а Вітольда схапілі ноччу з нейкай зброяй. Гэтага па ваенным часе дастаткова, каб быць расстраляным. Але спярша яго доўга дапытвалі. На шчасце, ён нікога не выдаў. Здаецца, пашанцавала нам, Тадэуш, яшчэ раз.

– Калі гэта здарылася?

– Даўнавата ўжо. Тыдні два ці тры таму… Мне адзін чалавек з паліцыі прыносіць спісы расстраляных людзей у горадзе. Думаю, пасля вайны яны спатрэбяцца, каб выставіць абвінавачванні фашыстам. У тым спісе і знайшоў я Вітольда Змачынскага. Потым яшчэ тое-сёе ўдакладніў, аказалася гэта сапраўды твой паплечнік.

Пан Руткоўскі падышоў да акна, спыніўся спіною да госця, маўчаў. А ў Тадзікавай галаве мітусіліся думкі. Выходзіла, што Вітольда схапілі ў тую самую ноч, калі яны адабралі ў вартавога аўтамат, які, пэўна, ляжыць недзе там прыхаваны. Як жа яго знайсці, як вылічыць, дзе ён. Удзень туды не пойдзеш, не будзеш на вачах гаспадароў шукаць сваё дабро, а ўначы немцы схопяць. Хаця цяпер цямнее рана, можна было б рызыкнуць. Ды зноў жа снег выпаў, слядоў пакінеш шмат, а ці знойдзеш што? Аўтамат – незаменная рэч на вайне! Але як яго знайсці ды прынесці?

Пан Руткоўскі быццам прачытаў хлопцавы думкі і сказаў:

– Думаю, Тадэвуш, зімой ніякіх вайсковых аперацый не прадбачыцца. Няма базы, зброі, трэба чакаць дапамогі з Варшавы і Лондана. Таму раю табе з маёнтка нікуды не адлучацца, каб не наклікаць бяду на сябе, а заадно і на мяне. Хутка прыйдзе час вялікіх спраў, але пакуль трэба пачакаць. Памянём Вітольда, зямля яму пухам...

Гаспадар дастаў з шафы графін з жаўтаватай вадкасцю і два кілішкі, паставіў на маленькі столік. Напоўніў чарачкі. Запрасіў Тадэвуша, сказаў:

– Царства нябеснае і зямля пухам нашаму сябру Вітольду. Рана ён завяршыў свой зямны шлях, але ўсё ў руках Божых.

Яны выпілі каньяк. Тадэвуш упершыню пакаштаваў моцны напой, ажно папярхнуўся. Пан Руткоўскі паблажліва ўсміхнуўся, дастаў з шафы жменю шакаладных цукерак, сыпануў на стол, маўляў, закусі.

– Што чуваць ад пана Стэфана? – спытаў Тадзік, са смакам закусваючы цукеркаю.

– Нічога. Да мяне дайшлі весткі, што ён вярнуўся ў Беласток.

– Чаму ж мяне не ўзяў з сабою? Я таксама па маці засумаваў…

– Не здолелі… Так склаліся абставіны. На вайне не прынята шмат размаўляць, а тым больш праяўляць асаблівую цікавасць. Такому шараговаму змагару, як ты, варта наогул маўчаць і чакаць загадаў.

– Колькі чакаць?

– Колькі спатрэбіцца, думаю, што раней вясны нічога не пачнецца. Сам разумееш, на снезе сляды застаюцца, якія горш за здрадніка выдаюць ворагам.

– Можа, мне варта было б уладкавацца на працу ў Брэсце?

– У цябе ёсць заданне пана Стэфана, вось і выконвай яго.

– Заданне ёсць, толькі няма тут палякаў, адны беларусы, якія не хочуць ваяваць за Польшчу. У Брэсце іншае насельніцтва…

– Так, там трохі інакш. Палавілі камуністаў, начальнікаў, жонак вайскоўцаў – усіх пастралялі. Зрабілі гета для яўрэяў, мусіць, іх таксама чакае незайздросны лёс. На бульвары проста на дрэвах учынілі шыбеніцу, і вісяць там цяпер трое ваеннапалонных, якія спрабавалі ўцячы з лагера… Я не палохаю цябе, а проста расказваю пра тыя жорсткія праявы, якія бачу штодня, калі еду на працу ў гебітскамісарыят. Вайна – рэч страшная. Табе трэба набірацца сілы, каб здолець выстаяць у тых выпрабаваннях, якія нам усім яшчэ належыць перажыць.

– Дзякую, пан Руткоўскі, за ўсё. Цяпер, калі пан Стэфан адышоў далёка, я мушу падначальвацца вам, як шараговаму афіцэру.

– Вельмі правільна разважаеш. У гэтым жыцці важна разбірацца ў сітуацыі, распрацоўваць уласную стратэгію і тактыку, але пры гэтым не забываць, што смерць нас любіць і цікуе за кожным неабдуманым крокам. Альберт кажа, што ты працавіты і спакойны, праўда, да дзяўчат ласы. Я табе раю па вёсках таксама не шастаць. У лясах з’явіліся савецкія партызаны: засталіся акружэнцы ды камітэтчыкі, пахаваліся ў лесе, бо нявыкрутка. Хто не схаваўся, тых немцы пастралялі без размоў. Савецкія хлопцы таксама не любяць доўга валаводзіцца, ворагаў яны знішчаюць без шкадавання. Дзяўчат на твой век яшчэ хопіць, тым больш, што жаніцца, думаю, ты пакуль не збіраешся?

– Не збіраюся, – засмяяўся Тадзік. – Пакуль уласнаю гаспадаркаю не абжывуся, і гаворкі быць не можа.

– Правільны падыход! Хвалю. Ну, ідзі, Тадэвуш, працуй. Жыві і радуйся кожнаму дню, бо ўсе яны некім злічаныя. Але нам невядома, колькі і каму адведзена…

– Бывайце, пан Руткоўскі, – сказаў на развітанне Тадзік і выйшаў з кабінета.

10

Ці ад выпітага каньяку, ці ад пачутых навін галаве стала горача. Хлопец выйшаў на ганак у вечаровы паўзмрок, прытуліўся да калоны плячом, удыхнуў халоднае паветра, зірнуў на шырока расчыненыя вароты, якія быццам клікалі яго некуды і падумаў: "Няма куды ісці, хіба вярнуцца да маці. Вітольд мог бы і мяне з сабою забраць на той свет. Не стаяў бы зараз я тут, а ляжаў бы ў яме, засыпаны зямлёю і першым снегам". Ад гэтай думкі зрабілася страшна, душа сцялася, быццам у прадчуванні бяды.

– Чаго засумаваў, Тадзік? – аклікнула хлопца Вера.

– Моташна нешта.

– Вядомая рэч, дамоў хочацца.

– Не тое, усё не тое, – адказаў ён і раптам спахапіўся, чаго раскіс перад дзяўчынаю.

– Нейкі ты ўвесь час зажураны, мо на тых вячорках, дзе цябе сабака пакусаў, у якую дзяўчыну закахаўся?

– Не лезь у душу, Верка.

– Напэўна, закахаўся! Закахаўся! – Верка заскакала вакол яго, дражнячыся.

Тадзік скокнуў да яе па прыступках, яшчэ не ведаючы, што з ёю будзе рабіць. Яна пабегла, ён кінуўся ўслед, дагнаў каля клуні, абшчаперыў, прыціснуў да сцяны. Вера ціха засмяялася, быццам ад казытання, некалькі разоў тузанулася, а потым сцішылася ў ягоных абдымках, зірнула яму проста ў вочы. Ён адчуў зусім блізка яе дыханне, а паўнаватыя яе вусны самі пацягнулі да яго і тыцнуліся ў шчаку. Ён нават спалохаўся на імгненне гэтага дотыку. Ад разгубленасці, ад няведання, што мусіць рабіць, ён таксама чмокнуў яе ў лоб, а потым іх вусны зліліся ў пацалунку, ад якого ён адчуў асалоду і напружанне ў нізе жывата. Вера была прагная да мілавання, а ён не надта ўпэўнены ў сабе, таму адпусціў дзяўчыну. Сказаў толькі:

– Прабач, я не хацеў…

– Што? – здзіўлена ўзняла яна бровы.

– Ну, нічога гэтага…

– Дык у цябе ёсць іншая?

– Іншая… – паўтарыў Тадзік, шукаючы адказу на гэтае пытанне.

Так, дома яму вельмі падабалася суседава дачка Ванда Палубінская, праўда, яна была старэйшая за яго гадоў на колькі і ў той час сябравала з гімназістам з суседняй вёскі. Але ўсю сям’ю Палубінскіх вывезлі невядома куды яшчэ ў саракавым годзе.

– Ну, ідзі да сваёй іншай, – пакрыўджана сказала Вера.

Тадзік глядзеў на яе таўставатыя губы, кароткі прамы нос, блакітныя глыбока пасаджаныя вочы і ніяк не мог вырашыць для сябе, ці падабаецца яна яму. Так, яна была даволі сімпатычная, але па-ранейшаму чужая.

– Вера, ты праваслаўная? – спытаў ён.

– Так. А ты каталік? Польскі пан? – з’едліва спытала яна.

– Справа не ў гэтым. Ідзе вайна. Невядома, дзе я апынуся заўтра, а таму не хачу абнадзейваць цябе ніякімі абяцаннямі.

– Я скажу табе, дзе ты будзеш заўтра: на таку малаціць жыта. Снапоў тых табе на ўсю зіму хопіць.

– А што будзе вясной, ты ведаеш?

– Так далёка я не жадаю думаць, усё ў руках Божых. Але сёння я хацела б ведаць, што падабаюся табе без ніякіх абяцанняў.

– Вера, ты вельмі сімпатычная! Дакладна!

– А ты такі нудны і смешны! Проста, мусіць, яшчэ малы, недарос…

Яна засмяялася і пайшла павольна, як сталая і стомленая жанчына. Тадзік правёў позіркам яе прыемную спелую паставу і адчуў, што хоча быць з ёю побач, але так і не варухнуўся з месца.

11

Юхімка заўважыла, што дачка стала нейкая неспакойная, ці занадта смяецца, ці сумуе без прычыны, думала, мо асуджае маці, што тая злыгалася з аканомам і па вечарах ходзіць да яго ў спальню. Сумна дачцэ адной, а хлопцаў вакол у маёнтку ніякіх, акрамя Тадзіка. Здараецца, што прыходзяць падзёншчыкі. Але гэта пераважна жанатыя мужчыны, якія нанач вяртаюцца дахаты. Веры васямнаццаць, у такім узросце яе маці ўжо была замужам, скараспелка, як называла яе радня. Што і казаць, Юхімка ведала смак у мужчынах. Першы муж паехаў у Амерыку і там недзе згінуў, затое ад двух наступных яна сышла сама. Альберт у яе чацвёрты – яшчэ не муж, толькі каханак, але з ім добра і спакойна. У Брэсце яе родзічы галадаюць, а тут ні яна, ні дачка не адчуваюць недахопу ў ежы ці адзенні. Альберт клапоціцца пра іх, ад гэтага ўсім добра.

Вера ўнурана абірала бульбу, а маці назірала за яе рухамі, за абыякавасцю да ўсяго і міжвольна шкадавала, а таму спытала:

– Чаго ты, Верка, такая засмучаная?

– Ды звычайная я…

– Не кажы, я ж бачу…

– А што тут за жыццё, мама? Чалавека свежага не сустрэнеш. Не магу ж я цэлы век сядзець каля тваёй спадніцы!

– Дык параюся з Альбертам, можам прасватаць цябе за якога хлопца?

– Ага, прасватаць за абы-каго, каб з вачэй збыць! Дзякуй вялікі!

– А што тут такога, я і сама гэтак замуж ішла за твайго бацьку.

– І які вынік? Дзе той мой бацька? У Амерыку ад цябе ўцёк!

– Ці мала што з чалавекам там здарылася. Мо захварэў і памёр, а ты плявузгаеш на нябожчыка абы-што. Грэх гэта…

– А тыя два твае мужы, якія былі ў цябе пасля, чаго вартыя? Адзін скупярдзяй, што па лустачцы хлеба нам выдзяляў, другі п’янюга, які адно дарогу ў карчму ведаў.

– Чалавека не спазнаеш на вячорках. Там ён перад табою красуецца, ходзіць вакол пеўнем, пер’е распушыць, вось ты і ўяўляеш, што будзеш паняю за яго спіною. А на самой справе аказваецца ўсё зусім інакш. Не такі ён шчодры ды багаты, як хваліўся, шмат заганаў мае, жыць немагчыма, таму і мусіш уцякаць ад яго, як ад ліха якога. Хачу, каб у цябе было ўсё інакш, але ж не ў той час ты нарадзілася. Вайна! Зараз мы сядзім тут ціха- мірна, а што будзе праз месяц, праз год?

– Мама, ты ж разумееш, што маладосць праходзіць. Мо гэтая вайна будзе доўжыцца яшчэ дзесяць гадоў, а мне што рабіць?

– Верачка, не думай надта наперад. Твой лёс цябе і на печы знойдзе.

– Хочаш, я пагутару з Альбертам, прасватаем цябе за Тадзіка, га?

– Мама, я бачыла ягоныя пеперы, яму толькі чатырнаццаць гадоў!

– Ну і што, хлопцы растуць хутка!

– Ён сабе не належыць, ва ўсялякі момант яго могуць некуды паклікаць. І шукай ветра ў полі. З кім я застануся?

– Добра, дачушка, што ты такая разважлівая, я ў твае гады была дурнейшая.

– Мо хопіць гэтае бульбы? – раздражнёна спытала Вера, кінула нож у кош, спаласнула рукі, падышла да акна. – Вунь людзі збіраюцца каля двара, падаткі прыехалі здаваць. Пайду ды гляну.

– Схадзі, праветрыся, а ў мяне яшчэ шмат турбот. Сёння пан дома застаўся, трэба нешта адмысловае на абед прыгатаваць.

Вера завязала канаплянку, апранула світку, выйшла на ганак, пастаяла, прыглядаючыся да сялянскага гурту, што сабраўся ля варот, заўважыла Тадзіка, хмыкнула сабе пад нос: "Ён ужо там. Таксама сумуе без людзей… Пайду да яго, разам пастаім. Хаця пану Руткоўскаму гэта можа не спадабацца, трэба меней трапляць яму на вочы. Вой, як снег вытапталі! І зграбаць не спатрэбіцца…"

Людзі стаялі каля вазоў маўклівыя: мала радасці аддаваць уласнае добро заваёўнікам. Ды што зробіш, неміласэрныя ў немцаў законы. Тых сялян, якія адважыліся не аддаваць пастаўкі, саджалі ў турму, адтуль яны не вярталіся. Казалі рознае: адны думалі, што іх вывозілі ў Германію, іншыя выказвалі здагадку, што людзей проста расстрэльвалі.

– Добры дзень, – павіталася Вера з Тадзікам.

– Добры. Чаму не заходзіш?

– Мама не пускае.

– Не трэба мне хлусіць, бачыў я, што цётка Юхімка пасля вячэры пайшла ў флігель да пана Альберта.

– Так, пайшла, а мне давялося да паўночы посуд мыць. Прыйшоў бы ды памог.

– Чаму ж ты мне не сказала?

– А сам не мог здагадацца?

– Буду ведаць наперад…

Вера адвярнулася, зрабіла выгляд, што разглядае людзей. Тадзік сачыў за ёю, імкнуўся зразумець, чаму яна апошнім часам пачала пазбягаць яго. Хоць яшчэ тыдні два таму штодня знаходзіла момант, каб застацца з ім сам-насам, нацалавацца і паспешліва збегчы, калі ён даваў волю рукам і спрабаваў загаліць спадніцу. Дзяўчына берагла цнатлівасць. А Тадзік не ведаў нават, ці кахае яе, ды і не думаў пра гэта. Падабалася яму мілаванне з ёю, мо таму, што здарылася такая прыгода ўпершыню. Яму хацелася быць пабач з Вераю, адчуваць яе вусны, рукі, бачыць твар, які пачаў яму здавацца даволі прывабным.

– Які прыгожы хлопец, вунь той, што стаіць з бычком, – раптам сказала Вера і кіўнула галавою ўправа.

Тадзік раўніва зірнуў туды і ўбачыў знаёмага дзецюка, таго самага Сяргея Клімчука, які ўжо аднойчы прыводзіў сюды свайго каня.

– Хадзем, пазнаёмлю, – прапанаваў ён Веры.

– Хіба ты яго ведаеш?

– Ведаю, – адказаў Тадзік і рушыў да Сяргея, першы працягнуў руку, павітаўся.

Хлопец быццам сумеўся, але адказаў даволі моцным поціскам.

– Знаёмся, Сяргей, гэта Вера, служыць пры маёнтку ды прыгожых хлопцаў выглядае, – пакпіў Тадзік. – Цябе як убачыла, дык ледзь не самлела.

– Не выдумляй, – абарвала яго Вера. – Прыгожага хлопца няма чаго выглядаць, яго здалёк добра відно.

Сяргей адмоўчваўся, бо ведаў, што любяць паны языкамі мянташыць, а з тых размоў ніякае карысці.

– Нешта часта ты, Сяргей, жывёлу здаеш. Мо з цябе солтыс зашмат бярэ падаткаў?

– У мінулы раз пан Руткоўскі завярнуў майго добрага каня, а загадаў замест яго здаць бычка. Вось я і прывёў. Хоць, калі сказаць па праўдзе, дык і бычок у гаспадарцы не лішні. Але без каня селяніну наогул немагчыма выжыць.

– Што там у вас чуваць?

– Нічога. Думаю, у вас больш навін…

– Што людзі думаюць?

– Што ні думай, а трэба працаваць, сеяць ды жаць, бо ніхто за цябе гэтага не зробіць, калі не жадаеш з голаду здохнуць.

Зноў Тадзік падумаў, што не атрымліваецца ў яго займацца агітацыяй ды выведваннем настрою насельніцтва. Не тое заданне даў яму пан Стэфан. А мо і не было ніякага задання, пажартавалі з самага малодшага, пакінулі тут, каб не звязваў рукі, а самі пайшлі. Ніякіх звестак ні разочку не перадалі. Напэўна, не ведаюць, што Вітольд загінуў. Ніколі ягоныя бацькі не знойдуць магілы сына і нават не здагадваюцца, што ляжыць ён недзе закапаны ў ваколіцах Брэста.

– Вы пазнаёмцеся бліжэй, а мне трэба ісці і адрабляць панскі хлеб, – сказаў Тадзік Веры і Сяргею і пайшоў у двор, раптам сумна зрабілася, усё стала чужым, гэты маёнтак, сяляне і нават Вера здалася непатрэбная: сустрэліся выпадкова, гэтак жа разыйдуцца без шкадавання і смутку, бо кожнага з іх чакае асабісты і нікому невядомы лёс.

Вера зацікаўлена зірнула на Сяргея і спытала:

– Скуль ты?

– З Вялікай Багны.

– Вялікая вёска?

– Вялікая, але раскіданая па астравах у балоце.

– Шкода бычка аддаваць?

– Шкода, але, як кажа адзін мой сусед, усялякая ўлада – ад Бога, а мы, маленькія людзі, мусім ёй слугаваць.

– Усё ты правільна кажаш, толькі шкада, што нам усё жыццё давядзецца слугаваць ды падначальвацца іншым, – сумна ўсміхнулася Вера.

Бачыла, што і Сяргей яшчэ вельмі юны, нават шчэць на шчаках не прабіваецца, колькі яму на выгляд, мо гадоў шаснаццаць, не болей, проста высокі ўдаўся, выгнала яго, як тычку. Маладыя хлопцы мусяць сядзець па хатах, пазбягаюць лішні раз сутыкацца з немцамі, з партызанамі ці яшчэ з кім. Вайна – час уладарання страху і смерці, прыніжэння і гвалту. Няўжо Богу патрэбна было гэтае няшчасце пасылаць на людзей? Мабыць, не, гэта іншыя людзі такія нахабныя, што дазваляюць сабе парушаць межы чужых дзяржаў, распараджацца чужымі жыццямі, навязваць сваю волю, быццам яны і самі багі.

– Удачы табе, Сяргей, – сказала Вера і пашыбавала да маці.

Сяргей правёў позіркам гаваркую незнаёмку, думаючы, як лёгка дзяўчаты сыходзяцца з людзьмі. Падышла, распытала, што трэба, і падалася па сваёй справе. Ён, можа, ніколі не здолеў гэтак прычапіцца да чужога чалавека. Але рэч зразумелая, самотна ёй тут, у маёнтку, вось і шукае дзе-якіх стасункаў. А Сяргею не да размоў, здаць бы свайго бычка, ды хутчэй дахаты. Пятнаццаць вёрст – дарога не надта каб вялікая для вясковага чалавека, але хацелася вярнуцца засветла, каб не дрыжаць ад страху, ідучы лесам. Ваўкі зімой галодныя. Ад аднаго мо і адбіўся б, а калі цэлая зграя насцігне, дык на паратунак не спадзявайся. Цётка Куліна расказвала, што летась унадзілася да яе на хутар хадзіць ваўчыца. Стане зводдаль і глядзіць у вокны, быццам чакае каго. Міжволі падумаў пра брата Андрэя, які пад прымусам пайшоў служыць у паліцыю і атрымаў вінтоўку. Са зброяю ніякія ваўкі не страшныя, можна па адным пакласці…

12

На зваротным шляху Сяргею пашанцавала: сустрэў аднавяскоўца, старога Пракапея, які дагнаў яго на ладным кані, запрэжаным у сані, ды прапанаваў падвезці.

– Дзякую, дзядзька, баяўся што мяне ў дарозе ноч прыхопіць, – узрадавана сказаў хлопец, ямчэй усаджваючыся і загортваючы ногі ў сена.

– Не дзіўна, дні цяпер кароткія, як вераб’іная дзюбка.

– Адкуль, дзядзька, едзеш? – спытаў хлопец, каб падтрымаць гаворку, бо нядобра ж уваліцца ў чужыя сані ды маўчаць.

– Дачку наведаў, замужам яна ў Замошшы. Унукаў паглядзеў, сэрца пацешыў, што не спыніцца на мне род. Хаця па цяперашнім часе цяжка спадзявацца на нешта добрае. А ты адкуль дыбаеш?

– Здаў бычка пану Руткоўскаму.

– Дык ты яшчэ добра ўправіўся. Я вазіў бульбу тыдні тры таму, дык ледзь не цэлы дзень там правалаводзіўся. А як твайму брату ў паліцыі служыцца?

– Неяк служыць. Куды ж дзявацца? Солтыс выклікаў і сказаў: "Выбірай, што табе больш даспадобы, або едзь у Нямеччыну, або ідзі ў паліцыю". Мы падумалі, падумалі і вырашылі, што лепш застацца дома…

– Вядомая рэч, чужына нікога не грэе. Але і тут мы не гаспадары. Няма жыцця беднаму чалавеку. Гэта калі ж такое было, каб закалоць парсючка, трэба браць дазвол ды яшчэ падзяліцца з немцам? – дзядзька злосна плюнуў убок. – Каб яно спрахла! Якой толькі ўлады я ўжо не пабачыў! Пры цары жыў, пры паляках, пры Саветах, цяпер пры немцах – але шчасця так і не прыдбаў, адна калатнеча. Усё жыццё па войнах уроскід…

– Пашанцавала мо тым, хто з’ехаў у Амерыку за польскім часам.

– Мо каму і пашанцавала, а мой брат як паехаў, дык толькі адзін раз паспеў прыслаць жонцы грошай на карову, на тым усё скончылася. Вайна пачалася…

– Мо пасля вайны адгукнецца…

– Эх, нашы людзі, як тая лаза, вынішчаюць яе, выпальваюць, высякаюць, а яна расце ды расце, – уздыхнуў Пракапей. – Мне ў маленстве дзед такую казку расказваў: паставіў адзін чалавек хату на тым месцы, дзе да таго рос вялізны лазовы куст. Добрая атрымалася хата, але як толькі снег сышоў, палез лазняк з-пад сцен, на прызбах, у двары і агародзе – скрозь. Што ні рабіў чалавек: варам паліваў, соллю пасыпаў, высякаў – усё дарма. Стаміўся гаспадар, змірыўся і вырашыў пачакаць ды паглядзець, што будзе. Лаза за нейкі месяц разраслася так, што ні сцежкі, ні дарожкі не пракласці. Ужо гаспадар хацеў перавезці хату з гэтага праклятага месца. Але аднойчы зайшоў да яго нейкі старац ды пытае:

– Чаго ж вы, людцы, у такім дзікім кустоўі жывяце?

– Насланнё нейкае на нас, ніяк не можам лазу вынішчыць, – адказаў гаспадар.

– А вы вось што зрабіце: выкапайце з дожджыкам кожную лазіну і пасадзіце на беразе ракі. Калі ўсё зробіце добра, дык да вясны ўвесь куст да рэчкі сам перабярэцца.

Сказаў тое стары і пайшоў сваёю дарогаю. А тут раптам і дожджык заімжыў. Перанёс гаспадар лазняк да рэчкі, незаўважна ўся лаза туды перабралася. Вось гэтак і нас гоніць нядоля ці ў Расію, ці ў Амерыку, ці ў Нямеччыну, а мы трымаемся за свае палі, балоты, лясы, рэчкі, азёры. Карчуюць нас, забіваюць, вынішчаюць, а мы жывём і будзем жыць, бо гэтую зямлю нам Бог даў. Наша яна, хто б тут ні прыходзіў ваяваць ды кіраваць. І нічога няма даражэйшага для нас за яе. Калі лазіну моцна сагнуць, а пасля раптам адпусціць, дык яна добра сцебануць можа. Так і мы, мусіць, патрываем да часу…

Пракапей змоўк, думаючы пра нешта сваё, Сяргей таксама не заводзіў гаворку, а прылёг і хутка задрамаў, нават нешта прысніў, але пасля ніяк не мог успомніць сон, бо знянацку разбудзіў яго дзядзькаў голас:

– Прыехалі, дзякаваць Богу…

Сяргей расплюшчыў вочы, сеў, агледзеўся. Сані стаялі насупраць Пракапеевай хаты.

– Дзякую, дзядзька, што давёз. Я і паспаў трохі.

Пракапей пільна пазіраючы ў бок Сяргеевага двара, сказаў:

– Нейкія пайшлі да вас, са зброяй…

– Мусіць, брат з сябрамі. Ён меўся днямі прыехаць, – адказаў Сяргей.

– Не, гэта не нашы. Перачакай у мяне. Калі чужыя, дык доўга не затрымаюцца. Няма ў вас багацця, за якое можна пабіцца… Хаця ў лесе ўсім холадна ды голадна, вось яны і цягнуцца ў вёску, чым пажывіцца…

– Думаеш, партызаны?

– А хто ж іх цяпер, хлопча, разбярэ? І хто каму праўду кажа? Прыходзяць і патрабуюць: дай тое, дай гэтае. Адказваю: бяры сам, што хочаш. Бо калі па добрай волі табе што дам, дык немец мяне і маю сям’ю за гэта на той свет накіруе без усялякіх размоў. Бяруць больш, чым ім трэба, вочы завідныя, і рукі ім не паадсыхаюць. Жончыны транты пабралі ды палюбоўніцам пааддавалі. Мая баба пасля пазнала свой андарак і хустку на адной з нашых. Яны, ці бачыш, яшчэ і заляцаюцца! – нездаволена мармытаў Пракапей, расчыняючы вароты і заводзячы каня ў двор. – Распрагай каня і вядзі ў хлеў, а я ля весніц пастаю, паназіраю, што тут да чаго. Калі што, я цябе паклічу.

Сяргей спрытна вызваліў каня ад вупражы (той ажно грываю задаволена страсянуў, кожнаму воля мілая), паклаў на сані, бо не ведаў, дзе яе гаспадар захоўвае, павёў каня ў хлеў, ласкава паляпваючы па шыі і прыгаворваючы:

– Кося, мой кося! Які ж ты рахманы! Добры ў цябе гаспадар, вось і ты такі самы…

Завёў каня ў стойла, кінуў ахапак сена, пастаяў, з замілаваннем паназіраў за ім. Сяргей любіў коней. Як усялякі вясковы хлопец, ён змалку дапамагаў бацькам па гаспадарцы, даглядаў жывёлу, пасвіў яе і быў перакананы, што яна разумная, як чалавек, толькі размаўляць не ўмее. Карова стаяла ў асобнай загарадцы, павярнула галаву, насцярожана пазірала на чужога чалавека.

– Не бойся мяне, – сказаў Сяргей ёй, – я цябе не пакрыўджу, – і высунуў галаву ўў праём дзвярэй, каб паглядзець, ці не кліча яго дзядзька, але той адчайна замахаў рукою, каб Сяргей заставаўся ў хляве.

Хлопец вярнуўся, умасціўся на сене і злосна падумаў, што нават у сваім сяле нельга вольна пачувацца. Людзі жывуць у страху: баяцца немцаў, солтыса, паліцаяў і тых людзей, што хаваюцца ў лесе. Кожны, хто мае зброю, можа прыйсці і забраць, што захоча. Таму мусіш быць гатовы аддаць усё, абы ацалець.

Дзядзька вярнуўся мо праз паўгадзіны, сказаў:

– Хадзем, паглядзім, што там у вас робіцца.

– Хто такія былі? – спытаў Сяргей.

– Халера іх ведае, нейкія чужыя, мо ўкраінцы, мо савецкія партызаны... Але нешта выйшлі ад вас з пустымі рукамі, мусіць, не знайшлі нічога вартага, што можна было б узяць.

Незразумелае хваляванне раптам ахапіла хлопца, адчуў нават, як закалацілася сэрца, заспяшалася ў прадчуванні нейкае бяды. Дзядзька, мусіць, заўважыў ягоную трывогу і разгубленасць, таму супакоіў:

– Не турбуйся раней часу, пайшлі…

Дзверы ў сенцы былі адчыненыя. Аднекуль пачулася галашэнне маці, Сяргей нават не зраўзумеў адкуль, рынуўся ў пакой. Там было пуста.

– Што гэта? – прымхліва акругліў вочы дзядзька і паказаў угору.

Хлопец зірнуў туды і ўбачыў, што на столі чырвонай плямай расцякалася кроў, капала на стол, мачыла настольнік, які набіраўся рудым колерам. Зноў пачуўся роспачны крык маці.

– На вышках яна, – здагадаўся Пракапей.

Сяргей кінуўся ў сенцы, ускараскаўся на гарышча па драбінах, следам за ім палез і сусед. У паўзмроку хлопец не адразу зразумеў, што тут робіць маці, і спытаў:

– Што здарылася? Чаго ты крычыш?

– Кольку-у-у забілі-і-і… – сказала яна, расцягваючы словы. – Забілі-і-і майго сыночка…

– Хто, за што?

– Партызаны-ы-ы… Сказалі, што ён здраднік, паліцай…

І толькі зараз убачыў Сяргей нерухомага брата, які ляжаў у нейкім рыззі. Грудзі ягоныя былі прастрэленыя ў трох месцах, уся сарочка чырвоная ад крыві. Сэрца скаланулася ад болю і жалю. Спазм сціснуў на хвіліну горла і не даваў ні прадыхнуць, ні сказаць якое слова, каб суцешыць маці.

– Чаго ж ён на гарышчы апынуўся? – спытаў Пракапей.

– Убачылі мы, што заварочваюць да нас, вось і кінуўся мой сынок хавацца. А я разгубілася, не прыкрыла ягоную вопратку посцілкаю. Ды ім нехта падказаў, яны і так ведалі, што ён прыехаў дамоў. Лепш бы ён на службе застаўся, мо ацалеў бы…

Яна плакала, расцягвала словы, клікала сына, каб прачнуўся. Сяргей схіліўся над братам, узіраўся ў родныя рысы і яшчэ няздатны быў усвядоміць, што больш яны ніколі не пойдуць разам рыбаліць, касіць сена, араць поле... Нічога ў іх больш не будзе, акрамя ўспамінаў пра ранейшае жыццё.

– Бяда, бяда… Не чужыя людзі падказалі, свае, – уздыхнуў Пракапей. – Пайду, паклічу мужыкоў, каб памаглі знесці на ніз нябожчыка.

Гаспадыня нічога не адказала, толькі прыгладжвала валасы забітага сына і несуцешна плакала. Сяргей таксама шморгаў носам і выціраў слёзы.

13

Перад Калядамі навалілася на Тадзіка маркота, што не хацелася ні працаваць, ні варушыцца, ні ўставаць раніцай. Ляжаў з заплюшчанымі вачамі, згадваў, як урачыста адзначалі гэтае свята ў касцёле. Мама з татам рыхтавалі падарункі. Мусіць, той час ніколі больш не вернецца. Калі б скончылася хутчэй вайна, каб вярнуўся тата, сабраліся б усе разам, колькі радасці было б у хаце! Пра гэта можна толькі марыць, але ці збудуцца тыя мроі. Ён нават падумваў ужо папрасіць пана Руткоўскага, каб той выпісаў яму аўсвайс, які дазволіў бы вярнуцца ў Лазнякі, бо немагчыма тут марнаваць час на чорную працу, калі Радзіма перажывае здзек і гвалт, але ўсё адкладваў, бо пан Руткоўскі ўжо два тыдні не паказваўся ў маёнтку. Аканом вазіў тройчы на тыдзень яму харчы.

У адну з такіх снежаньскіх раніц, калі вельмі позна развідняе, прыйшла да яго Вера, села на пасцель і спытала:

– Захварэў ці што?

– З чаго ты ўзяла?

– На сняданак не прыйшоў.

– Не хочацца есці, нічога не хочацца… Але цябе бачыць рады.

– Пайшлі, яечню табе падсмажу.

– Навошта? Паснедаю разам з абедам…

– Капрызны паніч, вось ты хто, – усміхнулася Вера.

Тадзік абняў яе за шыю, прыцягнуў да сябе, пацалаваў. Яна не адбівалася, прагна адказвала на пацалункі. Ён адсунуўся, вызваліў месца, каб яна легла побач. Яны доўга цалаваліся, але Вера баранілася і не дазваляла яму нічога лішняга. І тады ён узбунтаваўся і сказаў:

– Ты не кахаеш мяне.

– А ты мяне хіба кахаеш?

– А нягож, – пасміхнуўся ён.

– Хлусіш, – адказала Вера і паднялася з пасцелі. – Не кахаеш, не трэба я табе. Бавіш са мною час, а сам сумуеш, няма тваёй душы спакою. Каханне можа быць адно назаўсёды. А ты, пэўна, з тых пералётных птушак, якія дзе зазімуюць, там і новае каханне адчуюць.

– Прабач, Вера, але не пра тое павінен думаць сапраўдны грамадзянін. Польшча пад немцамі, мы павінны паўстаць усе разам і змагацца за яе вольнасць.

– А я не хачу ні з кім змагацца, хачу кахаць, мець сям’ю: мужа надзейнага ды разумных і прыгожых дзяцей. Малы ты яшчэ. Хлопцы наогул адстаюць у развіцці ад дзяўчат. Хадзем ужо. Аканом загадаў, каб ты праз гадзіну да пана Руткоўскага з’явіўся.

– Добра, ідзі. Я ўмыюся і прыйду.

Вера ўздыхнула, павярнулася і пайшла, толькі ціха грукнулі дзверы. Тадзік падняўся з пасцелі, наблізіўся да люстэрка, агледзеў твар, пакратаў пальцамі падбародак, акрыты цёмным пушком і падумаў, што трэба недзе раздабыць брытву і пара пачынаць галіцца, бо хутка барада вырасце. Усміхнуўся сам сабе з гэтае думкі, умыўся пад рукамыйнікам, які вісеў на сцяне. Вада звонка зацурчэла ў медны таз, падстаўлены пад рукамыйнік. Выцерся ручніком, прычасаўся і застаўся задаволены сваім знешнім выглядам. З люстэрка пазіраў на яго светлавалосы, сінявокі хлопец, даволі прыемны, з тонкім прамым носам. Яму здалося, што ён усё больш рабіцца падобны да бацькі. Яго згадаў Тадзік і з сумам падумаў: "Калі ж настане той час, каб здолелі мы сабрацца ўсе разам на Каляды, як раней? Як там мама адна жыве?" Адказу на гэтыя пытанні не знайшоў, але супакоіў сябе тым, што ўсё мае канец, некалі скончыцца вайна і ўсё будзе яшчэ лепш, чым было.

Пасля сняданку Тадзік пайшоў у кабінет пана Руткоўскага. Гаспадар сядзеў за сталом, перабіраў газеты. У пакоі было накурана, быццам тут паліла добрая кампанія.

– Заходзь, Тадзік, смялей. Я чакаю цябе, – сказаў пан Руткоўскі, устаў з-за стала, перасеў на канапу. – Мо кавы хочаш?

– Дзякую, я добра паснедаў, – адказаў хлопец.

– Дык і добра. Як табе жывецца тут?

– Вы ж ведаеце, у гасцях добра, а дома лепш.

– Дамоў хочацца, да маці?

– Я хочу біць ворагаў, а замест гэтага ўсю восень малаціў снапы на таку, каб карміць іх. Дальбог, іншы раз хацелася ў зерне якой атруты падсыпаць!

Пан Руткоўскі засмяяўся і адказаў:

– Бачу ў тваёй асобе сапраўднага польскага патрыёта, гэта мяне радуе. Набліжаецца час адкрытай барацьбы з захопнікамі. Мы збіраем сілу і зброю. Патрывай яшчэ трохі. А калі табе набрыдла малаціць снапы, дык я прапаную табе службу ў Брэсце. Ці пойдзеш працаваць у гебітскамісарыят кур’ерам?

– Служыць немцам?

– Служыць будзеш Польшчы. Вывучай горад, заўважай, дзе збіраюцца немцы гуртам па вечарах ці ўдзень, сачы, запамінай, дзе можна непрыкметна праслізнуць міма вартавых, як уцячы ад пагоні, дзе можна падкласці міну, каб узарваць якое асінае гняздо. Я буду пасылаць цябе ў розныя ўстановы, а ты будзеш маім вачамі.

– Ці згодны ты на такую службу?

– Згодны на ўсё, каб толькі хутчэй вольнаю стала Польшча, каб зноў здолела сабрацца разам мая сям’я!

Пан Руткоўскі запаліў цыгарэту, выпусціў пухнатае воблачка дыму і злавіў сябе на думцы, што ён марыць пра тое ж самае, як і гэты юнак, але ці дадзена здзейсніцца гэтым марам? Ды не варта абцяжарваць душу сумненнямі, а рабіць усё, каб хутчэй настала вызваленне. Цяжка ўявіць, як выжывае яго Анеля з дзецьмі ў той страшнай Сібіры, без ніякіх сродкаў да існавання, без дактароў і лекаў. Усё ў руках Бога, калі ён паспрыяе, дык мо і сустрэнемся калі-небудзь…

– Добра, Тадзік, – сказаў пан Руткоўскі і адчуў, як прыемна яму прамаўляць гэтае імя, быццам на ягоны голас зараз прыбяжыць у пакой ягоны ўласны сын, – рыхтуйся, збірай, як маеш, якія рэчы. А пасля свята паедзем у Брэст. Падбяру табе добрую кватэру недалёка ад гебітскамісарыята. Гаспадыня будзе нешта гатаваць і на тваю долю, а ты будзеш плаціць ёй за гэта, бо мецьмеш магчымасць атрымліваць заробак і харчы па картках.

– Дзякую, пан Руткоўскі. Я пастараюся быць уважлівым кур’ерам.

– І яшчэ такое папярэджанне: я патроху буду знаёміць цябе з рознымі людзьмі, але калі раптам цябе схопіць гестапа, ні пра што не расказвай, нікога не пазнавай. Ты павінен зразумець, што з-за аднаго доўгага языка могуць загінуць сапраўдныя змагары, а іх шмат. Польшча падымаецца з каленяў. Пройдзе яшчэ трохі часу, і яна паўстане на поўны рост са зброяю ў руках, каб знішчаць ворагаў.

– Я разумею, пан Руткоўскі, што ад мяне патрабуецца, і пастараюся ўсё рабіць, як належыць, – узрадавана адказаў Тадзік. – Дазвольце ісці.

– Ідзі, – з усмешкаю ўзмахнуў рукою пан Руткоўскі і зноў злавіў сябе на адчуванні, што гэты юнак яму вельмі сімпатычны.

Тадзік выйшаў з пакоя радасны і ўзнёслы. Вочы ягоныя гарэлі прагаю дзейнасці. Адчуваў, што нарэшце толькі зараз пачынаецца яго сапраўднае змаганне. Калі пан Руткоўскі сабраўся ўзяць яго сваім памочнікам на працы, дык мо ў хуткім часе даверыць якую сапраўдную справу. Нездарма ж ён сказаў, што набліжаецца пара жорсткай барацьбы з захопнікамі. Хлопец выйшаў на ганак, удыхнуў марознае паветра на поўныя грудзі, агледзеў пусты двор, заінелы сад, і задаволена падумаў, што нарэшце ён пакіне гэты сонны куток.

14

Першапачаткова Тадзік Сапранецкі адчуваў сябе ў Брэсце няўтульна. Кожны раз, сустракаючы на вуліцах узброеных немцаў, напружваўся ад страху і нянавісці, сэрца пачынала калаціцца, калені дробна дрыжэлі. Але з цягам часу прызвычаіўся ўтаймоўваць пачуцці, прамаўляючы ў думках: "Нядоўга вам тут яшчэ сноўдацца. Недзе і на вас адліваюцца польскія кулі…" Толькі не мог спакойна хадзіць міма шыбеніцы, дзе на высокіх дрэвах бульвара былі павешаныя тры чырвонаармейцы, якія спрабавалі ўцячы з палону. За квартал абыходзіў гэтае месца, але варта было ўспомніць шыбеніцу, як перад вачамі паўставалі пасінелыя ступні павешаных і матузкі белых кальсонаў, якія калыхаліся на ветры.

Гаспадыня, Магда Цыпрынская, да якой яму далі накіраванне засяліцца на кватэру, спачатку таксама падалася непрыязнай і негаваркой, аднак пасля, калі яна прыгледзелася да юнака, дык выявілася сумесная сімпатыя. Доўгімі зімовымі вечарамі разам пілі гарбату з зёлак без цукру, абменьваліся навінамі, а найчасцей згадвалі даваеннае жыццё. Размаўлялі па-польску, што дадавала асалоды ў стасунках. Пані Магда бедавала па сыне і браце, якія ў саракавым годзе былі арыштаваныя нкусаўцамі. Згадваючы сваіх родных, яна звычайна плакала і з замілаваннем глядзела на Тадзіка, казала, што яе сынок Анджэй быў амаль кватарантаў равеснік. Гаспадыні было гадоў трыццаць дзевяць, не болей, але з-за нуды і стомы яна паводзіла сябе, як вельмі старая кабета, хворая на склероз, бо кожны раз расказвала адно і тое ж, быццам не помніла ранейшых сваіх аповедаў.

– Ну, няхай мо брат Ежы і быў вінаваты ў тым, што парушыў савецкія законы, – зморана казала яна, – ці бачыш, хадзіў без дазволу памежнікаў за Буг і праносіў рэчы, купленыя за ўласныя грошы ў Варшаве, каб тут прадаць. Па-нашаму, гэта называецца звычайным бізнесам, а для чырвоных – кантрабанда і спекуляцыя. Мы гэтак жылі пры нашых, гандлявалі, мелі невялічкую краму, а прыйшлі Саветы – усё забралі… Правялі нацыяналізацыю, абрабавалі ўсіх, у каго можна было хоць чым пажывіцца. А як нам было жыць? За што? Аднак мы выжывалі, я, старая дурніца, яшчэ ўзяла сабе памочніцу, хатнюю работніцу Батурыну, якая прыехала з Масквы голая і босая. Пашкадавала яе, пааддавала такія-сякія транты. Уяві сабе, яна падораную мною начную сарочку апранула, думала, што гэта такая сукенка з карункамі, і сабралася на рынак, добра, што я своечасова агледзела ды запыніла. Вось гэтая Батурына і нагаварыла піянерважатай Вузловай на майго Анджэя, што ён ненавідзіць савецкую ўладу, запасаецца зброяй, збіраецца ўцякаць за Буг, а перад гэтым парэжа яе на кавалкі на кухні. Безумоўна, мы ўсе былі патрыётамі, часта гаварылі паміж сабою, што Саветы тут часовыя, бо ў недалёкай будучыні з дапамогаю Англіі і Францыі Польшча будзе вызвалена ад немцаў і рускіх. Хто ж думаў, што гэтая няўдзячная, якая есць наш хлеб, карыстаецца нашай дабрынёй, пойдзе пісаць на нас даносы? Майго сыночка, якому толькі споўнілася шаснаццаць гадкоў, арыштавалі! Двойчы пракурор вяртаў справу на дадатковае расследаванне. А ў выніку майму хлопчыку далі пяць гадоў турмы і павезлі невядома куды. Ніводнага ліста ад яго не атрымала. Потым мяне выселілі з уласнага дома, давялося прасіцца на кватэру да састарэлай цётачкі, якая ў хуткім часе памерла ад непрымання перамен. А гэтыя подлыя Батурына і Вузлова занялі мой дом. Жылі там да прыходу немцаў, а пасля невядома куды падзеліся, мо паспелі выехаць, бо муж Вузловай быў вайскоўцам…

Тадзік слухаў пані Магду і ніколі не перабіваў. А ёй падабаўся такі ўдзячны слухач, пры якім яна магла і паплакаць, і пажурыцца, і пажаліцца. Пры гэтым была перакананай, што ён не пойдзе пісаць даносы, бо думае гэтак жа, як гаспадыня, і прагне вызвалення Польшчы ад захопнікаў. Хлопец прызвычаіўся пад яе голас згадваць сваіх бацькоў, маленства, сяброў і пачуваўся ў прыемным асяродку. Служба ў яго была не цяжкая. Час ляцеў хутка. Непрыкметна настала прадвесне, а ён усё насіў лісты на пошту, або паперы на вакзал да начальства і ў іншыя розныя канторы. Прыглядаўся да супрацоўнікаў розных устаноў, пра ўсё, што заўважаў, раз на тыдзень, па пятніцах, расказваў пану Руткоўскаму. Той слухаў, нешта удакладняў, перапытваў, прасіў лепш прыглядацца да немцаў, пры нагодзе падслухоўваць іхнія размовы, каб мець як мага больш інфармацыі пра намеры ворагаў. Тадзік стараўся. Заўважыў, што намеснік каменданта вакзала абыякава прымае ад яго паперы, гідліва адкідае ў бок, тое, што належыць перадаць уласнаму начальніку і расказаў пану Руткоўскаму. Той хваліў хлопца за кемлівасць, а Тадзік здагадаўся, што палякі шукаюць сярод нямецкіх служакаў нездаволеных службаю, заробкам ці мала яшчэ чым, каб выкарыстаць іх у сваіх мэтах і пачаў яшчэ пільней прыглядацца да гітлераўцаў, а заадно вывучаў горад, запамінаў паламаныя платы, дзе можна будзе пры выпадку схавацца, пралезці ў шчыліну і затаіцца. Адна такая дзірка ў плоце вельмі дапамагла яму выратавацца самому, а яшчэ і Сяргею Клімчуку, якога выпадкова сустрэў на рынку, куды вясковец прывёз прадаваць сыр і масла. Хлопцы павіталіся, пацікавіліся адзін у аднаго, як жыццё-быццё. Сяргей паскардзіўся, што партызаны забілі брата, які служыў паліцаем і меў хоць які заробак, а цяпер яны з маці і малодшым братам не маюць ніякіх сродкаў да існавання. Таму, як толькі ацялілася карова, пачалі збіраць смятану, каб збіць масла, ды насушылі сыру, чым ён зараз і гандлюе. Да ўсяго маці апошнім часам скардзілася, што вельмі галава баліць, трэба было шукаць якога доктара ды купляць лекі. Раптам над рынкам узняўся галас. Тадзік адразу здагадаўся, бо ўжо ведаў ад пані Магды пра такія выпадкі на рынку.

– Сяргей, аблава, бяжым! – крыкнуў ён і пацягнуў хлопца за руку.

– Куды? Што? – няўцямна спытаў той.

– Немцы хапаюць людзей, каб вывезці ў Германію.

Сяргей у момант скідаў у торбу кругляшы масла і сыру, раскладзеныя на палатняным рушніку, і кінуўся ўслед за Тадзікам. А той кіраваўся да дзіркі ў агароджы, якую даўно прыкмеціў і меў у запасе на ўсялякі выпадак: раптам сам трапіць у аблаву. Ззаду за імі каціўся вал чалавечых галасоў, які ўсё нарастаў, таму хлопцы беглі з усяе сілы. Праслізнуўшы праз агароджу, Тадзік агледзеўся, убачыў немца, які стаяў зводдаль спіной да яго, жэстам паказаў Сяргею, каб ён рухаўся ціха і слізгануў за бліжэйшую будыніну, Сяргей памкнуўся за ім. Ледзь ён паспеў шмыгнуць за рог будынка, як прагучала аўтаматная чарга, якая быццам падхліснула хлопцаў. Рынуліся ўперад, хаваючыся між пабудоў да воданапорнай вежы, адтуль кінуліся да высокай агароджы былой гімназіі, дзе цяпер размясціўся нямецкі шпіталь для вайскоўцаў. Толькі тут яны прыцішылі крок і азірнуліся. Ніхто іх не даганяў. Аднак хлопцы хутка пашыбавалі па вуліцы, далей ад рынка, каб не нарвацца на яшчэ якую непрыемнасць.

– Па табе стралялі, не зачапілі? – спытаў Тадзік.

– Як быццам не, – адказаў Сяргей аглядаючы сябе. – Глядзі, торбу прашыла куля навылёт, сыр патрушчыла, – канстатаваў ён, зазірнуўшы ў кайстру. – Давай яго з’яму. Усё роўна пакрышыцца.

Хлопцы са смакам жавалі сыр ды з насцярогаю паглядваючы па баках.

– Смачная рэч, – пахваліў пачастунак Тадзік. – Ты заўсёды насі з сабою сыр, бачыш, ён табе жыццё выратаваў.

– Ага, наносішся! Бедны селянін што збярэ, дык мусіць прадаць, каб падаткі заплаціць, а сам нішчымніцаю душыцца. І гэтак было заўсёды, вось што крыўдна!

– Калі Бог гэтак уладкаваў жыцці, дык, мусіць, так павінна быць.

– Каб гэта сапраўды Бог уладкоўваў, дык я і не крыўдаваў бы. А як пагляджу навокал, дык усё не ад Бога, а ад людзей ідзе. Задумаюць палякі, прыйдуць і пануюць, задумаюць рускія – прыйдуць і кіруюць, а зараз немцы наогул гвалт чыняць. Вось і думаю, чаго яны ўсе сюды паўзуць, ці мы да іх ходзім розуму пазычаць ці парады якой просім? Пакіньце нас у спакоі, і мы нікога не зачэпім. Але ж не пакідаюць, кожны мае сваю патрэбу нешта тут здабываць, есці наша масла і сыр, а мы павінны выцягваць жылы на працы і аддаваць апошняе прыхадням.

– Пасля перамогі над фашыстамі ўсё будзе інакш, пабачыш! Нам трэба аб’яднаць сілы і змагацца з ворагам, а потым ладзіць справядлівае і шчаслівае жыццё нашых народаў, – горача запярэчыў Тадзік.

– Усе так кажуць. Ужо нашы людзі чакалі-чакалі Саветаў, браму ў знак прывітання ўпрыгожвалі, а што атрымалі ў аддзяку? Дулю з макам! Пяць сем’яў, дзе былі разумныя і багатыя гаспадары, вывезлі невядома куды. Хаты іхнія прысвоілі сабе, маёмасць разабралі, платы расцягнулі на дровы. І не хто-небудзь, а свае ж добрыя суседзі! А ты мне кажаш, што беларусаў палякі палюбяць, роўнымі прызнаюць! Толькі смерць нас зраўняе, вось што я табе скажу.

– Час памяняўся, калі не зрабіла нас дабрэйшымі мірная часіна, дык бяда навучыць любіць і цаніць жыццё кожнага чалавека. Немцы расстралялі двух маіх сяброў. Цяпер я ведаю, як лёгка можна знішчыць чалавека. А таму трэба змагацца з фашыстамі, не даваць ім спакою…

– На жаль, пакуль яны знішчаюць нас. Я таксама ведаю, як лёгка прыходзіць смерць. Мой брат, каб не ехаць у Германію на працу, згадзіўся служыць немцам у паліцыі, прыйшлі партызаны і застрэлілі яго на вышках. Каб я быў на той час дома, думаю, што і мяне куля не мінула б. З усіх бакоў нам пагражае смерць, не ведаем, куды бегчы, дзе хавацца. Толькі што мы з табою размінуліся са смерцю ці з вывазам на чужыну.

– Так, вораг пакуль моцны, але не вечна так будзе…

– Мы таксама не вечныя, – Сяргей азірнуўся, – куды гэта мы з табою прыйшлі? Мне ў іншы бок, трэба дамоў вяртацца. Яшчэ тэпаць ды тэпаць. Каб хоць да вечара паспець.

– Заходзь, калі будзеш зноў у Брэсце, – прапанаваў Тадзік і назваў адрас, дзе кватараваў.

– Ужо не хутка прыйду. Зямля ачысцілася ад снегу. Пара гной на поле вывозіць, а пасля араць ды сеяць, каб восенню сплаціць падаткі бульбаю, зернем ці якою жыўнасцю, чым удасца.

Сяргей паціснуў Тадзіку руку на развітанне і пайшоў размашыстым шырокім крокам на доўгіх нагах, худы, высокі, але ўжо трохі прыгорблены ад непасільнай працы, якая вельмі рана кладзецца на плечы сялянскіх дзяцей.

15

Дома Сяргея чакала непрыемная навіна. Солтыс перадаў маці, каб рыхтавала старэйшага сына для вывазу на працу ў Германію.

– Не паеду, – упарта адказаў Сяргей.

– Солтыс сказаў, што немцы расстраляюць, калі не выканаеш загад, – заплакала маці. – Нідзе няма паратунку простаму чалавеку.

– Ім бы толькі страляць! Людаеды!

– Сустрэла я Ціта Мошчышынага, ён казаў, што можа ўзяць цябе з сабою на Украіну ды схаваць там, – маці выцерла слёзы ражком хустачкі.

– Чаго я пайду на тую Украіну?

– Немцы ж нас да Украіны далучылі. Мы быццам украінцы, а там сабраліся нейкія людзі, умеюць сябе абараніць. Да таго ж Ціт наш дальні родзіч, мо ў крыўду не дасць…

– Мама, сяўба на носе! Як ты будзеш тут сама ўпраўляцца?

– Неяк з Кастусём… Упраўлялася ж, як бацька памёр, а вы былі малыя.

– У таго Кастуся адны гульні ў галаве. Дзе ён зараз гойсае?

– Ратавацца табе трэба, сынок. Схадзі да Мошчыхі. Ціт прыйшоў на колькі дзён і зноў пойдзе да украінцаў. Пагамані з ім, мо і табе варта туды выправіцца. У гэтым жыцці трэба быць хітрэйшым ды разумнейшым, інакш не выжыць. Гэта ж яго таксама хацелі ў Германію вывезці, а ён сышоў сабе, ніхто яго шукаць не кінуўся. Няма чалавека дый годзе, падбірайце іншых…

– Добра, схаджу мо заўтра, – згадзіўся Сяргей.

– Не, сынку, ідзі цяпер, бо заўтра будзе позна.

– Дык цёмна ж ужо, людзі сама вячэраюць.

– Ты ж іхняе вячэры не забярэш, у цябе патрэба вялікая – жыццё ратаваць. А Ціт, стары халасцяк, глядзіш сыйдзе куды да дзяўчат на вячоркі, дык і не зловіш.

Сяргей, які толькі што распрануўся, зноў пачаў нацягваць на плечы світку. Маці спахапілася:

– Што там у Брэсце? Бачу, торба поўная, нічога не прадаў?

– Аблава была на рынку, ледзьве ўцёк, бачыш, вось дзірку прастрэлілі ў торбе.

– Божа літасцівы, дзякуй табе, што выратаваў майго сына, – маці перахрысцілася на бажніцу. – Як жа ты ўцёк?

– Сустрэў паляка аднаго знаёмага, ён мяне вывеў праз дзірку ў плоце, а так бы ты мяне сёння не дачакалася б.

– Ах, Божа-Божа, раджала дзяцей, думала: на шчасце, аказалася – на пакуту.

У хату ўбег малодшы сын Кастусь, расчырванелы, вясёлы, убачыў брата, павітаўся, сёння яны не бачыліся. Сяргей пайшоў з дому вельмі рана, калі брат яшчэ спаў.

– Як схадзіў у Брэст? – спытаў Кастусь.

– Выдатна, вунь торбу гасцінцаў прынёс, – кіўнуў старэйшы брат у бок торбы.

Хлопчык кінуўся глядзець гасцінцы, развязаў торбу, расчаравана сказаў:

– Нічога не прадаў…

– Мы таксама любім сыр і масла, – падміргнуў Сяргей Кастусю, нацягнуў на галаву шапку і падаўся з хаты.

Ціта ён застаў дома. Той, аброслы чорнаю барадою, ажно на носе некалькі валасін чарнела, сядзеў за сталом і дыміў самакруткаю.

– Заходзь, заходзь, – адказаў гаспадар на прывітанне, – сядай, рады цябе бачыць. Вельмі ж ты ўгору выцягнуўся…

– Дык ногі ў мяне дазволу не пытаюць, растуць сабе і растуць, – засмяяўся ў адказ Сяргей.

– Малайчына, што жартуеш, вушы не апускаеш. Вельмі зручна прыйшоў, мая старая якраз да суседкі прасці выправілася. Я таксама збіраўся куды-небудзь на музыку падацца. Мо разам пойдзем?

– Не, я стаміўся. У Берасце хадзіў, хацеў масла ды сыр прадаць. А ледзь немцам у лапы не трапіў.

– Аблава?..

– Заганялі ўсіх: хлопцаў і баб, як рыбу ў браднік. Такі галас стаяў, што і цяпер у вушах звініць.

– Не дзіва… Дык што ты наважыўся рабіць?

– Маці раіць прасіцца з табою на Украіну.

– А ты што думаеш?

– Адкуль мне ведаць, што лёс рыхтуе?

– А ты да сябе прыслухайся, мо і пачуеш які разумны голас.

– Не ведаю, куды ні кінь, скрозь клін…

– Пойдзем са мной. Там магутная раць сабралася, ёсць добрыя і надзейныя хлопцы, зброю маюць, могуць за сябе пастаяць, і ніхто цябе не кране.

– А што я там буду рабіць?

– Жыць у летніку, гартаваць сілу, спасцігаць вайсковае майстэрства, усё тое, што трэба сапраўднаму казаку, каб біць ворагаў…

– Не ведаю, мусіць, я не здолею забіць чалавека…

– Не чалавека, а заклятага захопніка, які паскудзіць нашу зямлю, які забраў у нас спакой і волю! Зрэшты, што я цябе ўгаворваю. Не хочаш, едзь у Нямеччыну. Там цябе пірагі чакаюць… Ды і тут не соладка, як думаеш, хто твайго брата выдаў? Свае камунякі ды камітэтчыкі!

– Добра, дзядзька Ціт. Я згодны, – ціха адказаў Сяргей, разумеючы, што выбіраць яму няма з чаго.

– Не заві мяне дзядзькам, хоць я ўдвая старэйшы. Ад гэтага моманту я твой брат! Запомні гэта. У нас жа нават прозвішчы аднолькавыя.

– Дык як мне называць цябе?

– Проста Ціт, дакладней, у мяне ёсць клічка Камар. Я для цябе толькі Камар, забудзь маё сапраўднае імя і прозвішча. Мы і табе дамо нейкую прыгожую мянушку, а мо і сам прыдумаеш.

– Не ведаю, – паціснуў плячыма Сяргей.

– Гэта не так і важна, пакуль можна не спяшацца. А заўтра раненька чакаю цябе, рушым у дарогу, дальнюю і небяспечную. Але на шляху нам будуць сустракацца добрыя людзі, якія будуць дапамагаць. Дзякаваць Богу, зямля ад снегу вызвалілася, слядоў не пакінем, усе грэблі і сцежкі нашы. Шмат рэчаў не бяры, толькі самае неабходнае, бо ўсё давядзецца цягнуць на ўласнай спіне. І ежы вазьмі дні на тры: хлеба, сала, яшчэ чаго, каб пажыўнае было, але шмат месца не займала. Зразумеў?

Сяргей моўчкі кіўнуў галавою.

– А цяпер ідзі. Чакаю заўтра на світанку. Мне тут затрымлівацца не выпадае. Сам разумееш, солтыс, партызаны і іншыя злыдні… Адкуль заўгодна бяды можа чакаць.

– Да пабачэння, – сказаў Сяргей і націснуў клямку дзвярэй.

– Глядзі не праспі, сямёра аднаго не чакаюць, – папярэдзіў Ціт.

– Не прасплю, маці пабудзіць…

Сяргей выйшаў у вечаровую цемру ўзрушаны і занепакоены наступнымі пераменамі ў жыцці. Запалі ў душу Цітавы словы пра тое, што брата выдалі свае. Сапраўды, адкуль тым акружэнцам у лесе ведаць тутэйшых людзей, тым больш, што не на дарозе яны яго перастрэлі, а прыйшлі ў хату, ведалі, дзе шукаць. Хто яны, тыя здраднікі, што жывуць побач, але не пашкадавалі маладога хлопца, толькі за тое, што вырашыў застацца дома, каб ацалець? А выйшла ўсё наадварот. Іншы скажа: такі лёс. А хто можа ведаць свой лёс? Няўжо братаў гэта быў лёс – нявінна загінуць ад кулі? Ці, можа, колькі ні хавайся ад смерці, а яна знойдзе і на печы? Дык ці варта пакутаваць, валачыся за свет, каб усё роўна загінуць маладым і здаровым, поўным сілы? Ён спрабаваў уявіць, што яго чакае на Украіне, але так нічога і не здолеў убачыць. Будучыня была замкнёная невядомасцю.

У цемры каля Пракапеевых варот свяціўся агеньчык самакруткі. Сяргей падышоў да суседа, павітаўся.

– Што чуваць? – спытаў стары.

– Нічога добрага. Мяне прымушаюць ехаць у Германію.

– Што думаеш рабіць?

– Не ведаю. Паеду – прападу, не паеду – заб’юць.

– Раней у лесе людзі хаваліся ад усялякай бяды. А цяпер і там поўна ўсялякай навалачы. Скрозь прыхадні, нам няма месца на роднай зямлі.

– Ціт Мошчышын прапаноўвае пайсці з ім на Украіну. Мусіць, пайду.

– Такі цяпер час, хлопча, не ведаю, што табе параіць. Нідзе няма спакою…

– Бывайце, дзядзька Пракапей, не памінайце ліхам.

– Шчасця табе ў дарозе. Няхай Бог беражэ…

У хаце Сяргея чакалі маці і малодшы брат Кастусь, сядзелі за сталом пры цьмяным святле лучыны, што гарэла на прыпечку, не вячэралі.

– Як ты? Што там? – спытала маці, напружана ўзіраючыся ў сынаў твар.

– Пайду з Цітам, – адказаў Сяргей.

– Ідзі, сынок, мо ўратуешся…

– Вазьмі і мяне з сабою, – папрасіўся Кастусь.

– Малы яшчэ.

– Па дарозе вырасту…

– Маўчы, – прыкрыкнула на малодшага сына маці.

– Трэба сабрацца, заўтра на світанку пойдзем.

– Добра сынок, сядай, будзем вячэраць, а там ужо, што Бог дасць. Вой, галава, мая галовачка, баліць, роздыху не дае… Няўжо нарадзіла я сваіх сыноў толькі для таго, каб іх ворагі пазабівалі? – уздыхнула маці і пайшла да прыпечка даставаць салонікі.

Сяргей акінуў позіркам хату, каб запомніць усё да драбніц, потым пачаў меркаваць, што з рэчаў трэба ўзяць з сабою. Ён ужо пачуваў сябе госцем, наступнасць забірала яго адсюль надоўга, мо і назаўжды, але пра гэта цяпер не хацелася думаць. Верылася, што лёс клапоціцца пра яго, нездарма паслаў менавіта сёння Ціта, калі прыйшла вестка, што трэба ехаць у Германію. Да таго ж, калі ён кажа, што там ужо шмат хлопцаў, дык гуртам мо неяк і перачакаецца навала. А далей жыццё само вырашыць, якім каму быць, куды скіравацца. Што чалавеку трэба? Магчымасць зарабіць сабе на хлеб ды нейкае жытло, каб схавацца ад непагадзі. Але і гэтага, самага неабходнага, пазбаўляюцца людзі з-за рознай набрыдзі, якая не мае ні сумлення, ні сораму.

16

Тадзік стаміўся жыць у чаканні перамен, хадзіў па горадзе, дзе вывучыў кожную вуліцу, кожную дзірку ў плоце, ледзь не ўсіх сабак ведаў з выгляду і збіраўся ўжо сур’ёзна пагутарыць з панам Руткоўскім. Зрэшты, з такім поспехам ён мог бы жыць і ў сваіх Лазняках. Якая тут карысць ад яго? І дзе тая абяцаная барацьба з ворагамі, калі вось яны ходзяць гаспадарамі па Брэсце, часцяком нямецкія афіцэры – нават пад ручку з тутэйшымі паненкамі, лечацца ў шпіталях, мноства якіх уладкавана ў вялікіх былых грамадскіх будынках. Аднойчы ясным красавіцкім днём, калі ад снегу засталіся толькі брудныя лапікі ў зацененых мясцінах, Тадзік разамлелы пад сонечным цяплом вярнуўся ў гебітскамісарыят з пошты, аддаў карэспандэнцыю сакратарцы, яна сказала яму тэрмінова зайсці да шэфа. Хлопец пастукаў у дзверы, увайшоў у кабінет.

– Заходзь, Тадэвуш, – сказаў пан Руткоўскі, – сядай, дзе зручней.

За сталом сядзелі два незнаёмыя дзецюкі, якія зацікаўлена, прынамсі, так здалося Тадзіку, паглядзелі на яго. Адразу ўзнікла адчуванне, што госці гэтыя тут не выпадковыя, а хутчэй жаданыя.

– Знаёмцеся, гэта Тадэвуш, – сказаў гаспадар кабінета, потым паказаў на бялявага кірпатага хлопца. – Гэта Люцыян, а гэта Рамуальд, – Руткоўскі кіўнуў галавою ў бок лабастага шатэна.

– Вельмі прыемна, – адказаў Тадзік, сядаючы да стала, і пачуў тое ж у адказ.

– Гэтыя хлопцы цікавыя тым, што яны іншы раз ходзяць на паляванне. Тадэвуш, ці любіш ты паляваць? – з усмешкаю спытаў пан Руткоўскі.

– Раней не даводзілася. Але каб якая нямецкая дзічына трапілася, дык я б з ахвотаю, – засмяяўся Тадэвуш.

– Неасцярожна выказваешся. Ці ведаеш, у нямецкай дзічыны добры нюх, але, мусіць, маеш добрую інтуіцыю на сваіх людзей, таму на першы раз дарую неапраўданую смеласць. Люцыян і Рамуальд, зразумелі з кім маеце справу?

Дзецюкі задаволена заўсміхаліся ў адказ.

– Хлопец малады і гарачы, адданы Радзіме, – працягваў гаспадар кабінета, але яшчэ нічога не ўмее.

– Навучым, была б толькі галава на плячах, – адказаў Рамуальд, дастаў з кішэні нататнік, запісаў нешта на ім, падаў Тадзіку. – Заўтра ў сямнаццаць гадзін прыходзь па гэтым адрасе. Стукнеш тройчы ў дзверы – дзяўчына спытае: "Хто там?" Адкажаш: "Сябар да брата". Табе павінны сказаць: "Даўно зачакаліся". Гэта пароль. Запомніў? Паперыну падзяры. Калі табе, адкажуць не так, спашліся, што памыліўся і адразу сыходзь. Зразумеў?

– Так.

– Вось і выдатна. Заўтра абмяркуем усё больш грунтоўна.

– Ты вольны, Тадэвуш, – ласкава ўсміхнуўся пан Руткоўскі.

Тадзік развітаўся з прысутнымі і падаўся да дзвярэй, а грудзі яму распірала ад радасці: нарэшце дачакаўся нейкага руху ў накірунку здзяйснення ўласных намераў. Памяць пра палеглых сяброў і боль за панявечаную Радзіму не давалі спакою. Ён прагнуў помсціць ворагам. Нарэшце цяпер у яго з’явіцца такая магчымасць. Чым бы ні займаўся ў гэты дзень, а ўсё перад вачамі стаялі пан Руткоўскі, Рамуальд і Люцыян. Ён згадваў кожнае слова, сказанае імі, кожны рух вуснаў, усмешкі, позіркі, уяўляў блізкую будучыню, калі ён са зброяй у руках будзе змагацца з ворагамі і прыйдзе пераможцам вызваляць родныя Лазнякі. Насустрач яму выйдзе маці і заплача ад радасці ў яго на грудзях. Ледзьве дачакаўся прызначанага часу і з хваляваннем пастукаў у дзверы. Яго сустрэла высокая тоненькая дзяўчына, адказала на пароль дакладна, упусціла ў памяшкане, прапанавала павесіць куртку на вешалку ў вітальні, правяла ў пакой, дзе вакол стала сядзела чацвёра хлопцаў: Рамуальд, Люцыян і яшчэ двое незнаёмых.

– Яшчэ адзін госць завітаў, – сказала дзяўчына. – Пэўна, не берасцеец. Я тут усіх прыгожых хлопцаў ведаю.

– Дзякую, Яніна, – адсказаў Рамуальд. – Гэты прыгажун з Беласточчыны, завуць яго Тадэвуш. Прыдумай яму мянушку, у цябе гэта добра атрымліваецца.

Дзяўчына на імгнене задумалася, стрэльнула вочкамі на новага госця і адказала:

– Такому сінявокому вельмі падыходзіць імя Валошка.

– Валошка дык Валошка, – пагадзіўся Рамуальд.

– У мяне ўжо ёсць мянушка – Базан, – запярэчыў Тадзік.

– Добра, будзеш мець двайную клічку Базан-Валошка, – вынес канчатковае рашэнне Рамуальд.

Па ўсім было відаць, што менавіта гэты хлопец з’яўляецца кіраўніком, таму Тадзік мімаволі скіраваў на яго ўвагу. Яшчэ не паспеў разгледзець як след прысутных тут хлопцаў, як Рамуальд неадкладна прадставіў яму ўсіх:

– Мяне ты ведаеш, мая клічка Рамонак, Люцыян – Люцык, Зянон, з якім ты пакуль незнаёмы, – Званочак, Яўген, для мяне больш звыкла называць яго проста Генік – Вяргіня. У цябе будзе час пазнаёміцца з усімі бліжэй і больш, а цяпер пра галоўнае. Мы ўваходзім у падпольны партызанскі атрад "Шанец". Ці згодны ты далучыцца да нашай барацьбы супраць захопнікаў?

– Безумоўна, згодны. Дзеля гэтага я і прыйшоў з хлопцамі ў Брэст. Праўда, мне толькі пра аднаго вядома, што ён загінуў. Астатнія пакінулі мяне ў пана Руткоўскага і больш не з’явіліся.

– Здараецца, што нашы людзі гінуць выконваючы заданні, але ў сэрцы Радзімы яны застануцца жыць назаўсёды. Гэта самы высокі гонар – загінуць за яе вольнасць і шчаслівую будучыню.

– Калі я ўступаю ў партызанскі атрад, дык спадзяюся атрымаць зброю, каб чым змагацца з ворагамі.

– Які шпаркі! – засмяяўся Люцыян. – Зброю трэба здабыць. Ты ж разумееш, што ў нас няма завода, які б выпускаў "калашнікавы" і "шмайсеры".

– Сапраўды, са зброяй у нас дрэннавата, але маючы галовы, якія ўмеюць думаць, і рукі, здатныя тое-сёе майстраваць, мы не зусім бяззбройныя. Да таго ж выбіць вока фашысту можна і са звычайнай рагаткі, – засмяяўся Генік. – Але пра спосабы нашай барацьбы – пазней. Калі ты згодны далучыцца, ды мусіш прынесці прысягу.

– Я гатовы, – адказаў Тадзік.

– Добра, тады чытай гэты тэкст.

Тадзік пачаў чытаць урачыста, прамаўляючы кожнае слова выразна і з пачуццём адданасці і веры абранай справе, ажно павільготнелі вочы, чаго ён засаромеўся:

– Я прысягаю Богам і Айчынаю, што буду захоўваць у вялікім сакрэце звесткі пра нашу арганізацыю, і ні пад якімі допытамі і нават пад пагрозаю смерці не выдам нікога са сваіх паплечнікаў. Прысягаю не шкадаваць жыцця дзеля вольнасці майго народа і зямлі.

– Віншую, цяпер ты наш і з намі, – сказаў Рамуальд, паціснуў Тадэвушу руку і абняў.

Астатнія таксама паўставалі з-за стала, віншавалі новага сябра з уступленнем у атрад. Тадзік адчуваў сябе шчаслівым, што нарэшце знайшоў аднадумцаў, з якімі можна будзе распачаць барацьбу з ворагамі. Калі ўсе зноў селі за стол, Тадзік спытаў:

– Дык чым жа мы будзем займацца? Як выглядае тое нямецкае паляванне, пра якое вы казалі надоечы?

– На жаль, пахваліцца нам пакуль няма чым. Рэйкі не ўзрываем і цягнікі пад адхон не пускаем, але робім малую будзённую дыверсійную работу. Яна на першы погляд непрыкметная. Аднак прыносіць шмат непрыемнасцей немцам.

– Ёсць у нас меткія стралкі, якія двойчы абстрэлялі аўтамабілі з афіцэрамі на дарозе, удала пілуем тэлефонныя слупы, чым псуем фашыстам настрой, раскідаем шыпы для праколвання шын. Нашы людзі працуюць у вагонным дэпо і таксама знаходзяць магчымасць нашкодзіць ворагам. Хопіць і табе добрых спраў, але не адразу, а з часам.

Гэтае паведамленне расчаравала Тадзіка, і ён спытаў:

– Гэта ўсё добра, але ж хочацца сапраўднай барацьбы. Слупы немцы паставяць новыя. А маіх двух сяброў, якіх яны расстралялі, ужо мне ніхто не верне. Вось я і прагну знішчаць іх, каб адпомсціць за маю асабістую вялікую страту.

– Мы таксама гэтага прагнем, – горача сказаў Люцык, – а таму рыхтуемся, збіраем аднадумцаў, каб аднойчы падняцца разам. Мы ж не адны. Чакаем дапамогу з Варшавы, а мо і з самога Лондана.

– Так, трэба трохі патрываць, – супакоіў Тадзіка Рамуальд. – Думаю, што летам здолеем распачаць сапраўдную барацьбу. А пакуль будзем шукаць аднадумцаў і спосабы, як помсціць фашыстам. – Званочак, пакліч Яніну.

Шчуплы і рухавы Зянон падхапіўся, выслізнуў за дзверы, а праз хвіліну з’явіўся з дзяўчынаю.

– Яня, зрабі нам якой гарбаткі, калі ласка, – папрасіў Рамуальд.

– Усё гатова, зараз нясу.

Яніна выйшла, Рамуальд паглядзеў ёй услед і сказаў:

– Яніна – дзяўчына добрая, але нам не варта злоўжываць яе гасціннасцю, каб не наклікаць бяду на гэтую хату. Дзе і калі сустрэнемся ў наступны раз, паведамлю асабіста кожнаму праз тыдзень. Усе вашы адрасы я ведаю, толькі Базан-Валошка – у нас чалавек новы, але яго заўсёды можна знайсці ў гебітскамісарыяце.

– У яго ж таксама ёсць адрас, – заўважыў Генік.

– Так, ёсць адрас, ён здымае кватэру ў нейкай чужой кабеты, якая ў выпадку правалу не будзе выгароджваць кватаранта.

– Яна добрая жанчына, – заступіўся за пані Магду Тадзік. – Да таго ж самотная. Саветы забралі ў турму яе сына і брата.

– Сітуацыя зразумелая, але нам трэба пазбягаць лішняй рызыкі, – сказаў Рамульд, устаў з-за стала, пачаў настройваць патэфон.

У гэты момант увайшла Яніна з падносам застаўленым кубкамі, заварнічкам і талеркаю, на якой узвышалася горка аладкаў. Хлопцы сустрэлі яе задаволенымі воклічамі.

– Я дарма часу не губляла, пакуль вы тут сакрэтнічалі, напекла аладкаў.

– Маці не будзе сварыцца? – спытаў Генік і прыжмурыў хітраватыя вочы. – Мо апошнюю муку скарыстала?

– Яна ж ведае, што трэба мне заводзіць нейкія знаёмствы з хлопцамі. Некалі ж трэба і замуж выходзіць. Хто мяне, такую дылду, схопіць?

– Пра што гаворка, Янінка, ды прыгажэйшай за цябе дзяўчыны няма на свеце, – сказаў Рамуальд. – Дай, Божа, дажыць да канца вайны, першы прыбягу сватацца.

Яніна сарамліва заружовелася, разліла ў кубкі гарбату, сказала толькі:

– Частуйцеся на здароўе.

– І ты з намі сядай.

– Пайду, не буду вам замінаць.

– Што ты кажаш, зараз патэфон завядзём і патанчым, як усе добрыя людзі. У нас свята – новага сябра прыдбалі, – кіраваў працэсам Рамуальд.

Яніна сціпла села да стала, пачала сёрбаць гарбату, да аладкаў не дакранулася. Тадзік паглядзеў на яе тварык з дробнымі рысамі і падумаў мімаволі, што яна вельмі не падобная на бесцырымонную Веру, але таксама чакае кахання, спадзяецца на шчасце. Што ж, і правільна робіць. Не вечна ж тут будуць уладарыць фашысты.

17

Сяргей збіўся з падліку, колькі дзён ён з Цітам і яшчэ двума хлопцамі з суседняй вёскі, Сцёпам і Колем, дабіраўся да лагера ўкраінскіх нацыяналістаў. Мала дзе ўдавалася пад’ехаць возам, больш даводзілася рухацца пешкі, праходзячы кіламетраў па сорак за дзень. Пры гэтым выбіралі палявыя сцежкі і дарогі, каб лішні раз не сустракацца з немцамі і паліцаямі. У Ціта была нейкая самаробная карта, якою ён кіраваўся, і казаў, што ўжо разоў пяць прайшоў гэтаю дарогаю. Вёскі абыходзілі бокам, пакуль мелі свае харчы, начавалі ў стагах сена ці якіх закінутых збудаваннях. Толькі калі ежы не засталося, ужо на тэрыторыі Украіны колькі разоў заходзілі ў хаты, каб папрасіць хлеба. Тады ж Ціт у гаворцы адразу перайшоў з палескага дыялекта на ўкраінскую мову і тое ж параіў зрабіць спадарожнікам. Хлопцы было засумняваліся, спасылаючыся на няведанне мовы, але Ціт настойліва параіў вучыцца. Ды, зрэшты, іншага выйсця не было. Усе яны ішлі ў невядомасць, ратуючыся ад немцаў, якія маглі спаткаць уцекачоў і на Украіне. Ніхто з іх не ведаў, што будзе з бацькамі, сёстрамі і братамі, якія засталіся дома. Раптам немцы расправяцца з імі за ўцёкі сыноў. Ішлі моўчкі, стараліся ні пра што не думаць, каб не наганяць тугу на сэрца.

Даўся ў знакі Сяргею гэты пераход. Мазалёў панаціраў, ногі балелі, ажно распухлі, а Ціт адно пасмейваецца: "Лайдак за працу – мазоль за цела". Па ўсім было відаць, што ён звык да такіх доўгіх і далёкіх пераходаў, але і сам таксама стамляўся ў канцы дня і, калі даходзілі да чаргова стога, валіўся на сена і з гадзіну ляжаў нерухома, адпачываў.

Лагер украінскіх нацыяналістаў знаходзіўся на тэрыторыі Ровенскай вобласці. Ці мог думаць калі Сяргей, што яму давядзецца так далёка хавацца ад немцаў? Але хто ведае свой лёс наперад? Ён ішоў услед за Цітам міма шэрых палатак, пастаўленых у лесе, а той вітаўся з сустрэчнымі мужчынамі за руку і ўсім казаў, што прывёў землякоў, за што яго хвалілі і жадалі папаўненню ўдачы і перамогі ў сумеснай барацьбе. Насельнікі лагера былі апрануты па-рознаму: у цывільнае адзенне ці ў вайсковую форму, але ва ўсіх на шапках красаваўся трохзубец. Ціт прыбадзёрыўся, атрос пыл з адзення, аб сухі быльнёг пачысціў боты, загадаў тое ж зрабіць прыведзеным хлопцам і адразу накіраваўся ў самую новую і вялікую палатку да атамана Грака (так ён назваў лідэра гэтай групоўкі), каб паведаміць пра сваё ўдалае вяртанне. Вакол новых ваяроў сабраліся насельнікі лагера, разглядвалі, распытвалі, скуль прыйшлі.

– З Палесся мы, з-пад Берасця, – адказаў Сяргей.

– Палешукі-і-і, – сказаў адзін расцягваючы словы. – Вам тут таксама справа знойдзецца, далучайцеся. Шкода, што ў вас ніякае зброі няма.

– Былі б рукі, зброя знойдзецца. Нам родная зямля дапамагае, а кожны камень за зброю паслужыць, – сказаў другі.

– Яно так, але ў госці лепш хадзіць са сваім салам.

– Мы не ў госці, мы назусім, – сказаў адзін з хлопцаў, прыведзеных Цітам.

– Малайцы! Нашы! Ваяры! – задаволена выказваліся лясныя браты.

Потым палешукоў па адным сталі выклікаць да атамана. Сяргей увашоў апошнім. Атаман Грак – невысокі, таўставаты, са смалянымі валасамі, пранізлівымі, трохі на выкаце, вачамі, акінуў позіркам постаць Сяргея і сказаў:

– Бач ты, выгнала цябе, як аглоблю. Колькі гадоў маеш?

– Шаснаццаць, – адказаў Сяргей.

– Скуль родам?

– З-пад Берасця.

– Якой нацыянальнасці?

– Тамашняй, праваслаўны…

– Запомні, ты ўкраінец, – урачыста прамовіў Грак і ўпарта звёў кудлатыя, як вусені, бровы да пераносся. – І ўся Берасцейшчына наша! Нават немцы сцямілі гэта і далучылі яе да Украіны пасля акупацыі, калі праводзілі адміністрацыйнае дзяленне захопленай тэрыторыі.

– Не ведаю, ні бацька, ні маці ніколі не казалі, што яны ўкраінцы…

– Чаго ты сюды прыйшоў?

– Солтыс загадаў мне збірацца ў Германію. Я вырашыў, што лепш застацца тут, чым слугаваць захопнікам.

– Правільна вырашыў.

– А цяпер сумняваюся. Паглядзеў вакол: палаткі, хлопцы са зброяй. Мне б якую сялянскую работу рабіць, ваяваць не навучаны.

– Не ўмееш – навучым, зробім з цябе сапраўднага казака.

– Мо рана мне яшчэ ваяваць?

– Ваяваць за вольнасць Радзімы ніколі не рана! Мы жывём на сваёй зямлі тысячу гадоў! Германцы ўжо не раз прыходзілі сюды і былі выгнаныя! Ні манголы, ні гуны, ні татары не здолелі нас знішчыць. Не адолелі нас ні колішняя панская Польшча, ні царская Расія. Наадварот, мы перажывём гэтыя дзяржавы! Нашая нацыя выжыве і перажыве азіятскую імперыю Сталіна і нямецкую імперыю Гітлера, абедзве яны ўтварыліся на гвалце, хлусні і рабаўніцтве. Гісторыя паказвае, што такія імперыі хутка распадаюцца, самі сябе знішчаюць.

Грак хадзіў з кутка ў куток і ўсё больш распаляўся ў сваёй прамове. Ён ужо выкрыкваў асобныя фразы, як быццам гэта былі палымяныя лозунгі:

– Мы ніколі не памяняем нашу волю на кавалак хлеба іншаземнага захопніка, на новую, так званую вышэйшую культуру і на антычалавечую ідэю! Мы жадаем мець уласную культуру і кавалак хлеба, зароблены ўласнымі рукамі! Мы хочам быць вольныя і шчаслівыя! І не пашкадуем уласнае крыві і жыцця для дасягнення гэтае мэты. Якая б навалач не прыходзіла на нашу зямлю, якія б ні былі чужынскія ідэі ды тэорыі, навязаныя нам акупантамі, украінскі народ ніколі не саб’ецца са свайго праведнага шляху!..

Атаман гаварыў і гаварыў, быццам перад ім стаяў не перапалоханы і стомлены юнак, а цэлы народ. Хлопец слухаў і ўзрушана думаў: ніколі нават не ўяўляў, што ёсць на свеце такія змагары, такія апантаныя людзі, здатныя змагацца на смерць з ворагамі. Той палячок Тадзік, што жыў у пана Руткоўскага, таксама нешта лепятаў пра вызваленне Радзімы. Але таму падлетку было далёка да гэтага атамана, у якім адчувалася вялікая сіла і імкненне да справядлівасці. Радзіма Сяргею ўяўлялася толькі вёскаю Вялікая Багна, там засталася ягоная маці, брат, хата, поле, ваколіцы, усё тое, што ён добра ведаў і любіў. Зямля, на якой ён жыў, называлася Заходняй Беларуссю, або па-польску Усходнімі Крэсамі. У залежнасці, хто з якога боку глядзеў, з захаду ці з усходу. Яна не здолела стаць самастойнаю краінаю. Яе далучалі ці да панскай Польшчы, ці да савецкай Беларусі, а цяпер немцы часткова далучылі да Украіны. Яго Радзіму дзялілі, як пірог, рэзалі на кавалкі і спажывалі, як каму хацелася. А Сяргей у гэтай вялікай дзяльбе і няшчаднай бойцы хацеў выратаваць уласнае жыццё, толькі пра яго ён зараз клапаціўся.

– Мы павінны забыць пра сваіх родных, пра свае прыхамаці, перастаць дрыжаць за сваю шкуру, бо адна ў нас мэта – пабудова самастойнай саборнай Украінскай Дзяржавы! І зрабіць гэта можам толькі мы, украінцы, уласнымі рукамі, згуртаваныя вакол сваёй нацыянальнай ідэі. Утвораная ў эміграцыі Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў сваім галоўным прызначэннем ухваліла найсвяцейшае памкненне кожнага ўкраінца: здабыць Украінскую Дзяржаву або загінуць за яе! Украінская нацыя будзе жыць насуперак д’ябальскім планам Гітлера і Сталіна! Зразумей гэта і назаўсёды запомні, малады казак! Я даю табу новае імя Удод. Ведаеш, ёсць такая прыгожая даўганогая птушка. Ты атрымаў новае хрышчэнне. А цяпер ідзі і выконвай свой свяшчэнны абавязак!

Сяргей выйшаў агаломшаны. Ён стаяў колькі хвілін ля палаткі атамана, не ведаючы, што павінен рабіць, куды пайсці, а найбольш яму хацелася зараз апынуцца ў сваёй хаце, ні пра што не думаць, нічога і нікога не баяцца. Але гэта было немагчыма. Да яго падышоў Ціт, спытаў насмешліва:

– Ты чаго такі, як у ваду апушчаны?

Сяргей нічога не адказаў, толькі ўтаропіўся ў земляка, быццам шукаў адказу на нейкія невырашальныя пытанні.

– Чаго маўчыш? Вялікае ўражанне зрабіў на цябе атаман? Ён – чалавек! Такіх пашукаць!

– Я не здолею тут... ваяваць… чым… як… можа, мне вярнуцца? – прамармытаў хлопец.

– Годзе табе, расплакаўся, як мамчын сынок. Цяпер ты належыш Украіне, яе патрыятычнаму войску, толькі яно табе будзе даваць загады і дазвол.

– Атаман даў мне новае імя…

– Мянушку? І якую?

– Удод.

– Выдатна, бачыў я аднойчы тую птушку. Хлопцы злавілі, у лагер прынеслі, дык яна нам усю палатку запаскудзіла, са страху ці што яе дрысня прабрала, – засмяяўся Ціт. – Давялося выпусціць, хаця яна даволі вялікая, можна было б і з’есці. Пайшлі, казакі клікалі на кухню абедаць, калі спознімся, давядзецца трываць да вячэры. Тут лішняй ежы не бывае, што варыцца, тое і з’ядаецца. Хлопцы ўсе магутныя, для падтрымкі моцы ім трэба добра харчавацца.

Ціт ухапіў Сяргея за рукаў і пацягнуў за сабою. Хлопец на непаслухмяных нагах пасунуўся за ім і хутка ўбачыў доўгі самаробны драўляны стол, за якім сядзела некалькі дзясяткаў чалавек і сёрбалі варыва.

– Вось бачыш, я ж казаў, спазніліся на першы заход, – са шкадаваннем сказаў Ціт. – Нічога, паабедаем другім заходам, – усцешыў ён хлопца. – Пайшлі, вунь пад сасною нашы сядзяць.

Сяргей зірнуў у той бок, куды паказаў Камар і ўбачыў спадарожнікаў, якія прыйшлі з ім сюды, яны нешта ціха абмяркоўвалі між сабою. Ціт спытаў:

– Вы чаго не за сталом?

– Цябе чакалі, – адказаў Коля.

– Нас пратурылі, – з крыўдаю прамовіў Сцяпан. – Сказалі, што абед на нас не разлічаны, бо мы яшчэ не прынятыя ў курэнь.

– Не хвалюйцеся. Зараз я ўдакладню, пачакайце крыху. Гэта нехта няўдала пажартаваў, – адказаў Ціт і падаўся зноў да атаманскай палаткі.

Ён вярнуўся хутка і сказаў:

– Усё добра, хлопцы. Абед на нас сапраўды не ўлічылі, але зараз пойдзем на кухню і атрымаем належнае нам сухім пайком, вячэраць будзем разам з усім. Заўтра вам выдадуць вінтоўкі і будзеце вы ваякі вышэйшага гатунку. Пайшлі!

Сяргей яшчэ раз зірнуў на тых мужчын, што абедалі за сталом, адзін твар яму падаўся знаёмы.

– Глядзі, Камар, – азваўся ён да Ціта па мянушцы, – вунь чалавек падобны да нашага Лёні Парахнюка.

– Дык гэта ж ён і ёсць.

– Якім чынам ён тут апынуўся?

– У трыццаць дзявятым, перад самым пачаткам вайны палякі мабілізавалі яго ў войска, як рэзервіста, хоць на той час быў ён ужо жанаты і меў дзіця. Пасля трапіў у нямецкі палон, стуль уцёк. І цяпер – з намі, баявы камандзір. Мянушка Варнак. Вось хто варты таго, каб браць з яго прыклад.

– Чаму ж ён да нас не падышоў?

– Са мною вітаўся і гутарыў, пакуль ты з атаманам сустракаўся. А цябе не помніць. Ты ж да вайны зусім малы быў, падшыванец. Гэта цяпер выцягнуўся, як жэрдка. Пайшлі, не будзем замінаць яму абедаць. Я вас пасля пазнаёмлю, – адказаў Ціт і накіраваўся да палаткі, скуль ішоў апетытны пах нечым смачным.

18

Сяргеева разгубленасць і няўпэўненасць у сабе адступілі пасля таго, як яму выдалі вінтоўку нямецкага ўзору, паўсотні патронаў да яе ды паказалі, як страляць. Цяпер ён старанна вучыўся разбіраць і чысціць асабістую зброю. Прасіў Камара паказаць яму наган, пазабаўляўся з ім, як з цацкаю. Акрамя таго, навічкам паказалі некалькі кулямётаў, праводзілі з імі страявую і баявую падрыхтоўку і штодня вучылі, што да ворагаў яны не павіны адчуваць ніякае шкадобы, бо яна замінае змагару за волю, пашкадуеш акупанта – і ён хіжа знішчыць цябе. Сяргею часам нават не верылася, што гэта менавіта з ім адбываюцца такія незвычайныя падзеі. Цяперашняе жыццё было вельмі падобнае на гульню дарослых людзей у вайну, бо пакуль ніхто не страляў, не лілася кроў, ніхто не паміраў. Амаль кожны дзень асобныя гурты казакоў ездзілі здабываць харчы па вёсках, вярталіся з поўнымі вазамі, задаволеныя, найчасцей на падпітку. Расказвалі пра дзяўчат і маладзіц, якіх між справамі паспелі пакахаць ды рваліся зноў у экспедыцыю, як яны называлі тыя вылазкі. Дайшла чарга і да Сяргея выправіцца з гуртам па харчы. Пайшлі пешкі, маючы намер канфіскаваць коней і вазы ў тых сялян, якія будуць асабліва ўпарціцца і трымацца за сваё дабро. Такія скупярдзяі заўсёды знаходзіліся ў кожным сяле. Іх каралі за тое, што тыя не жадалі дапамагаць ратаваць Радзіму. Пра гэта таксама расказвалі гракоўцы, як найчасцей сябе называлі лясныя браты з гэтага атрада. Вельмі ж яны паважалі і любілі свайго атамана.

Гурт прайшоў вялікім лесам, які спрэс акрыўся маладою лістотаю, выглядаў свежым і ўрачыстым. Было прыемна ісці пад высознымі соснамі, якія час ад часу змяняліся вясёлымі купкамі бярозак. Пасля пацягнуўся непралазны гушчар. Сяргей па сялянскай звычцы спрабаваў запомніць сцежкі і кірунак па сонцы, куды яны ішлі. Побач тупаў Коля: нізкарослы, але моцны хлопец гадоў васямнаццаці, адзін з тых, што прыйшоў разам з ім на Украіну. Ён кпіў з худога і доўгага Сяргея:

– Здаецца, ты зараз зламаешся ад гэтае вінтоўкі.

– Трымайся далей, каб я на цябе не ўпаў.

– Ага, такая дубіна, як зваліцца, дык доўга будзеш чухацца.

– Пагавары яшчэ, дык як увалю прыкладам разоў пяць, не будзеш языком дарма мянташыць.

– Дык мая вінтоўка таксама прыклад мае, добра можа прыкласціся, – адказаў Коля.

– Доўгія людзі – гнуткія. Яны не ламаюцца. А вось такія як ты, стручкі, у момант лопаюцца, бы гарох.

Украінец, які ішоў ззаду упікнуў іх:

– Вы быццам не землякі, а ворагі якія.

– Гэта ў нас зарадка такая, адзін на аднаго пабрэшам, дык лепей з ворагамі будзем змагацца, – смеючыся, адказаў Коля. – Ды якія з нас землякі? Жывём у розных вёсках. Мы хлопцаў з Вялікай Багны не раз добра малацілі.

– Але і самі даставалі, – не прамінуў укусіць сябра Сяргей. – Ваш хлопец у бойцы застаўся адзін на адзін з нашым, крычыць са страху: "Або бі, або ўцякай!"

– Гэта ў нас пра вашага такое расказвалі.

– Чаго вы так развесяліліся? Мусіць, не на добрае, – заўважыў усё той жа ўкраінец.

– Не каркай, – адрэзаў Коля.

Нарэшце гурт выбіўся з гушчару і апынуўся на прагаліне. Раптам Ціт, які ішоў наперадзе, падаў знак спыніцца і залегчы. І толькі зараз усе ўбачылі ўзброеных людзей, якія зводдаль рухаліся ланцужком адзін за адным. Было падобна, што яны адчувалі сябе ў поўнай бяспецы.

– Хто там? – спытаў Ціт.

– Не разабраць. Няхай бліжэй падыйдуць, – адказаў нехта з казакоў.

Невядомыя людзі ўсё ішлі і ішлі ўпэўнена, не азіраліся нават па баках, мусіць, пасылалі ўперад выведку і былі перакананыя, што тут яны гаспадары. Было іх чалавек з паўсотні, што ў тры разы перавышала колькасць казакоў.

– Партызаны, на шапках чырвоныя зоркі, – сказаў Ціт і спытаў: – будзем біць маскалёў?

– Мала нас, – запярэчыў нехта з гурту.

– Хоць напалохаем, каб не поўзалі па нашай зямлі! Рыхтавацца да бою.

Калі чужакі наблізіліся на адлегласць стрэлу, Ціт загадаў:

– Агонь па ворагах нашага народа!

Стрэлы зламалі ланцужок партызанаў, кінулі іх на зямлю. Яны таксама пачалі адстрэльвацца, дрэнна пакуль арыентуючыся, дзе знаходзіцца праціўнік. Сяргей, хоць і адчуў раптоўны прыступ страху, але не разгубіўся, страляў некуды ў прастору, не бачачы за кустоўем нікога.

– У мяне патроны на зыходзе, – сказаў Коля.

– У мяне таксама не густа, – адказаў Сяргей. – Трэба ашчаджаць...

Партызаны заўважылі, што агонь з боку казакоў зменшыўся, ускочылі і рынуліся ў атаку.

– Падрыхтаваць гранаты, – загадаў Ціт.

Коля выхапіў гранату, падняўся, сарваў чаку і шпурнуў лімонку ў бок партызанаў. У гэты моман аўтаматная чарга прашыла яго, ён здрыгануўся, як ад моцнага ўдару, і ўпаў, быццам пераламаўся надвое. Сяргей кінуўся да яго, перавярнуў угору тварам, убачыў збялелыя вусны і куртку, якая набрыняла, набіралася крывёю.

– Камар, Коля паранены, – аклікнуў Сяргей Ціта.

– Валачы яго назад, да лагера, а мы застаёмся!

Сяргей падхапіў Колю пад пахі і пацягнуў у гушчар. Хлопец быў цяжкі. Хто б мог падумаць, што такі маларослы дзяцюк можа мець такую вялікую вагу. Сяргей паспрабаваў узняць яго на плечы, каб несці, але не здолеў, не хапіла сілы. Ён валок параненага сябра, а той быццам знарок, чапляўся за пні і голле, незаўважна пагубляў чаравікі. Сяргей не стаў вяртацца і шукаць іх, а глядзеў у непрытомны Колеў твар і плакаў ад злосці і жалю. Ззаду ўсё яшчэ чуліся стрэлы. Але яны адхіляліся ўбок, мусіць, Ціт адступаў з казакамі і адводзіў партызанаў далей ад месцазнаходжання лагера.

Нарэшце, калі Сяргей зусім выбіўся з сілы і прысеў пад сасною перадыхнуць, агледзеўся і зразумеў, што зноў трапіў у гушчар, у запале адчаю і злосці прайшоў кругам і вярнуўся ледзь не на тое самае месца, дзе гурт сутыкнуўся з партызанамі. У лесе ўжо было ціха, толькі птушкі цвіркаталі, занятыя сваімі клопатамі.

Сяргей зноў пацягнуў Колю, цяпер ужо асэнсавана, прыглядаўся да сцежак, арыентаваўся па сонцы. Ім авалодала рашучасць і ўпэўненасць, што ён дацягне параненага да лагера. За імі слаўся крывавы след і мачыў траву. Калі нарэшце выбіўся з гушчару, стала лягчэй цягнуць хаўрусніка па ігліцы, цела быццам коўзалася па ёй.

Недзе за кіламетр да лагера Сяргей зусім знямогся, да ванітаў даймаў прытарны пах крыві, якая чорнымі згусткамі застывала на куртцы параненага. Ён пасядзеў, трохі адпачыў, схаваў Колю пад корч, накрыў зламанымі галінамі, а сам пабег у лагер па дапамогу. Адразу вярнуўся назад з канём. Разам з хлопцамі асцярожна паклаў Колю на воз. Нехта з хлопцаў спытаў:

– Ці жывы ён? – памацаў пульс. – Сэрца ледзьве цюкае…

– Вязіце, хутчэй, – загадаў Сяргей.

Вазніца крыкнуў на каня, траскі воз хутка пакаціўся па лясной дарозе да лагера. Хлопцы ішлі следам.

– Дзе астатнія? – спытаў адзін казак.

– Хіба яны не вярнуліся? – здзівіўся Сяргей, якому здалося, што ён ледзь не паўдня цягнуў земляка.

– Не. Чаго б я пытаўся?

– Не ведаю. Калі Колю паранілі, мне загадалі ратаваць яго, а самі засталіся. Чым скончылася сутычка, не ведаю. Я заблудзіўся з гарачкі, вярнуўся на тое ж месца. Там ужо нікога не было. І стрэлы сціхлі.

– Пабачым… Мо ўжо вярнуліся… Не варта лішні раз ўвязвацца ў бойку, трэба берагчы сілу і зброю для рашучага моманту, калі ўся Украіна паўстанне супраць ворагаў.

Увайшлі ў лагер. Сяргея адольвала смага, ажно драла горла, ён падаўся да кухні папіць вады. Калі вярнуўся, дык убачыў, што Коля ляжыць нерухома, накрыты вышываным ручніком, а хлопцы капаюць магілу.

– Ён быў жывы, жывы, – закрычаў Сяргей, не верачы ў смерць земляка.

– Быў жывы, а цяпер няма, зямля яму пухам, – спакойна адказаў стараваты кухар Дзем, які выкідаў рыдлёкаю з ямы зямлю. – Вайна – дрэнная гульня. Хто прайграў – той ідзе на вечны спачын. Беражыце сябе, хлопцы…

Дзем спыніўся, выцер пот з ілба. Пастаяў колькі хвілін, узіраючыся перад сабой.

– Адпачні, бацька, – сказаў адзін з хлопцаў, – давай я пакапаю.

– Бяры, хай яно спрахне, такое жыццё, – Дзем плюнуў сабе пад ногі і вылез з ямы.

Сяргей глядзеў на Колю, не здатны яшчэ зразумець, што апошнія хвіліны ён бачыць сябра, зараз яго закапаюць, і ўсё скончыцца для гэтага хлопца з суседняй вёскі, які ішоў ратавацца да ўкраінцаў, а знайшоў тут сваю смерць. "Можа, і мяне аднойчы падкосіць нейкая злая куля і пакладзе дачасна ў магілу, – са страхам падумаў ён, ажно дрыжыкі халоднай хваляй прайшлі па спіне. – І маці ніколі не даведаецца, дзе я пахаваны, каб прыйсці і дагледзець магілу на Радаўніцу. Дык дзеля чаго я прыйшоў сюды? Што мне трэба? Куды падзецца ад неміласэрнага лёсу?" Раптоўна ён адчуў вялікую нянавісць да партызанаў, якія забралі жыцці ў ягонага брата і сябра, да немцаў, якія прыйшлі і парушылі звычайны лад жыцця, знішчылі спакой і мір, разбурылі такі звыклы свет! І ён падумаў, што ад гэтага дня ён ведае сваіх ворагаў і будзе змагацца з імі, чаго б гэта яму ні каштавала. Ён не лепшы за брата і сябра, і калі трэба будзе, дык памрэ. Але яму абавязкова патрэбна дажыць да таго часу, калі ён здолее вярнуцца ў сваю вёску і адшукаць тых, хто быў звязаны з партызанамі і данёс на яго брата, каб жорстка адпомсціць, каб яны заліваліся крывёю і каналі ад ягоных срэлаў…

Нехта паклаў яму руку на плячо і сказаў:

– Не бядуй, зямляк. Каму суджана памерці, той памрэ так ці інакш, каму суджана жыць – выжыве. Лёс у кожнага свой, разумееш?

Сяргей павярнуў галаву і ўбачыў Лёню Парахнюка, захацелася ўткнуцца тварам яму ў плячо і выплакацца, але Сяргей стрымаў сябе і толькі цяжка ўздыхнуў і праглынуў даўкі камяк, які падступіў да горла.

19

Ад новых знаёмых Тадзік Сапранецкі таксама не дачакаўся актыўнай дзейнасці. Некалькі разоў яму давалі жалезныя шыпы, якія ён раскідаў на вуліцы, нават некалькі разоў хадзіў на шашу. Аднойчы апоўначы спрабавалі спілаваць тэлефонныя слупы, але якраз ішла нямецкая калона машын і перашкодзіла задуме хлопцаў. Так і цягнулася бяздзейнасць ажно да лета, пакуль нарэшце Рамуальд не паклікаў Сапранецкага на явачную кватэру зноў да той жа Яніны і паведаміў, што партызанскі атрад "Шанец" уліваецца ў новае падраздзяленне "Вахляж".

– "Вахляж" – веер? – здзівіўся Тадзік.

– Так, менавіта веерам ад Варшавы разышліся пасланцы на ўсход і поўдзень, каб будзіць народ, ствараць новыя атрады, падымаць Польшчу супраць захопнікаў.

– Дык яны з Варшавы?

– Гэта сапраўдныя дыверсанты, якіх падрыхтавалі ў Лондане, а потым скінулі на парашутах каля Варшавы. Іх яшчэ называюць ціхацёмнымі. Разумееш? Цяпер пачнецца сапраўдная барацьба!

– А зброя ў іх ёсць?

– Усё будзе, праўда, не адразу. Дык як ты, уступаеш у "Вахляж"?

– Ты яшчэ пытаеш! Безумоўна, хутчэй бы ўсё пачалося!

– Мая размова папярэдняя, чакай выкліку, – сказаў Рамуальд.

– Зноў чакаць? Колькі можна чакаць? – абурана спытаў Тадзік.

– Колькі трэба. Ведаеш, у Варшаве сядзяць людзі дасведчаныя. Яны распрацоўваюць стратэгію і тактыку барацьбы, а мы з табою ўсяго шараговыя жаўнеры, ад якіх патрабуецца не толькі актыўнасць, але і ўменне чакаць свайго часу, – адрэзаў Рамуальд.

У дзверы пастукалі. Увайшла Яніна, усміхнулася, ціха спытала:

– Хлопчыкі, можа, гарбату згатаваць?

– Дзякуем, Янечка, нічога не трэба, мы, бадай, пойдзем зараз, а тваю гарбату абавязкова вып’ем іншым разам, – адказаў Рамуальд, устаў з-за стала і накіраваўся да дзвярэй, на развітанне пацалаваў ёй руку.

Тадзік таксама спыніўся каля дзяўчыны, заўважыў, што яна роўная з ім ростам, міжволі падумаў: "Лепш было б ёй нарадзіцца хлопцам". Схіліў галаву, узяў яе цёплую і пяшчотную далонь, затрымаў на імгненне і лёгка дакрануўся вуснамі.

Дзверы за змоўшчыкамі ціха прычыніліся, праз колькі хвілін яны былі ўжо на вуліцы, развіталіся поціскам рук і разышліся ў розныя бакі. Гэтыя некалькі месяцаў Тадзік пражыў нудна, нават некалькі разоў наведваў маёнтак Руту, сустракаўся з Вераю, цалаваўся з ёю ў пуні, але душою яна была яму чужая, таму не сумаваў па ёй і мала думаў пра мінулыя спатканні, а сумеснае наступнае нават і не спрабаваў уяўляць, бо ведаў: цяпер ён належыць партызанскаму атраду, які ва ўсялякі момант можа прыклікаць яго на змаганне з ворагам. Раней быў "Шанец", цяпер вось з’явіўся "Вахляж", будучыня абяцала жаданыя перамены.

Толькі ў чэрвені Рамуальд завітаў пад вечар да Тадзіка на кватэру, чаго ніколі не рабіў раней, і сказаў коратка:

– Збірайся. Пойдзем на заданне.

– А як жа праца, кватэра, пані Магда?

– Пан Руткоўскі ведае пра тое, што ты будзеш адсутнічаць, колькі спатрэбіцца. Пані Магдзе можаш сказаць, што паедзеш у камандзіроўку.

Тадзік сабраўся за пяць хвілін, згрузіў у заплечнік самы каштоўны хлапечы скарб, які ў яго завёўся на той час, таропка развітаўся з пані Магдай, чым, здаецца, трохі пакрыўдзіў яе. Хлопцы рушылі на ўскраіну Брэста, спыніліся ў невялікай хаце, дзе ў пакоі было чалавек шэсць маладых мужчын у польскіх вайсковых мундзірах без знакаў адрознення і сіваваты гаспадар у цывільным адзенні. Людзі вячэралі, елі бульбу з салам і цыбуляю, запрасілі да стала і новых ваяроў. Рамуальд, які па ўсім было відаць загодзь пазнаёміўся з усімі, прадставіў Тадзіка:

– Панове, знаёмцеся, гэта Тадэвуш, а правільней сказаць Базан-Валошка. Ты, Тадзік, пазнаёмішся з усімі паступова ў паходзе, часу будзе дастаткова.

– Чаму ж? – запярэчыў паручнік, мусіць, ён быў тут галоўны. – Можна пазнаёміцца, другая справа, што жаўнер усе імёны адразу не запомніць.

– Пра гэта я і кажу, – паспяшаў апраўдацца Рамуальд.

– Сядайце, калі ласка, да стала, – прапанаваў гаспадар і паставіў перад новымі гасцямі па талерцы, паклаў відэльцы.

Мужчыны елі спраўна, без размоў. Бульба, якая стаяла на стале ў вялікай макітры, хутка скончылася, усе ўсталі з-за стала. Паручнік сказаў:

– Дзякуй гаспадарам за вячэру, нам пара.

– Няма за што, – ветліва адказаў гаспадар і таксама пачаў збірацца. – Я выведу вас трохі за горад агародамі, а далей ужо самі знойдзеце дарогу.

Тадзік падняў свой заплечнік і здзівіўся, што ён раптам зрабіўся вельмі цяжкі.

– Мне цэглу сюды паклалі, ці што? – разгублена спытаў ён.

– Узрыўчатку паклалі, трэба ж некаму яе несці. У нас таксама заплечнікі цяжкія, а ты ідзеш пустапарожні, – адказаў Рамуальд.

– Калі ласка, я не супраць. Проста падумаў, мо пажартаваў хто.

– У нас такая дурнота забаронена. Ну, пайшлі, – загадаў паручнік.

Яны рушылі ціха, без размоў, адзін за адным. Тадзік нават не заўважыў, калі знік гаспадар. Хутка пачаўся лес, а яны ўсё ішлі і ішлі, пакуль не пачало развідняць. На маляўнічай лясной паляне паручнік скамандаваў:

– Прывал. Сарока, Жук, Космач – на варту. Праз дзве гадзіны вас заменяць.

Усе, хто дзе стаяў, паселі на траву, з палёгкаю пазіраючы адзін на аднаго. Паскідалі заплечнікі, пачалі даставаць харчы і раскладаць у адну купу, робячы імправізаваны стол. Потым адкрывалі бляшанкі з кансервамі, з апетытам елі і зноў без лішніх размоў. Тадзік трымаўся побач з Рамуальдам, як заведзены рабіў тое, што і хаўруснік. Пасля сняданку хутка сабралі парэшткі, так што і слядоў не засталося, і палеглі покатам спаць. Тадзік таксама лёгка і хутка заснуў, удыхаючы прыемны пах маладой травы. Адчуваў сябе малою часткаю нейкага дзіўнага механізма, ад якога патрабавалася толькі дакладна выконваць каманды. Разумеў, што яго ўзялі толькі ў якасці насільшчыка, аднак і такі давер цешыў самалюбства юнага змагара.

Марш расцягнуўся на два дні. Адпачывалі па чатыры гадзіны і хутка рухаліся зноў, быццам баяліся спазніцца. Ногі і спіна балелі, але, здаецца, ніхто не прыслуховаўся да свайго стану, усе былі апантаныя заданнем, якое ім належала выканаць. Хоць Тадзік нават не ўяўляў, што яму давядзецца рабіць, але быў у прыўзнятым настроі. У грудзях нешта трымцела напятай стрункай, быццам ён ішоў на жаданае спатканне. Спачатку ён не разумеў, як гэтыя людзі так упэўнена могуць рухацца па невядомай мясцовасці праз лес не толькі ўдзень, але і ўначы, а пасля здагадаўся: рухаліся ўдоўж чыгункі, таму што час ад часу чуўся здалёку гул цягнікоў. А яшчэ адна рэч вельмі бянтэжыла хлопца, што яму так і не далі ніякае зброі, толькі нагрузілі узрыўчаткай ягоны заплечнік. Раптам давядзецца ўступіць у бой, а ён не толькі не мае чым адбіцца, але і страляць не ўмее, але гнаў ад сябе трывожныя думкі, рады быў і таму, што далучыўся да сапраўдных змагароў.

На світанку наблізіліся да чыгункі, падняліся па высокім насыпе і адразу прыступілі да працы. Тадзік і Рамуальд засталіся на варце, назіралі, як іхнія паплечнікі спрактыкавана закладвалі ўзрыўчатку, а потым разам чакалі эшалон. Час цягнуўся марудна, здавалася, што менавіта ў гэты дзень рух на чыгунцы спыніўся. Нарэшце здалёку пачуўся гул цягніка. Сэрцы падрыўнікоў закалаціліся ў чаканні выніку зробленай справы. Эшалон набліжаўся, зямля ўздрыгвала пад цяжкімі коламі. Над закладзенай мінай праехаў паравоз. На тварах хлопцаў з’явілася недаўменне: "Няўжо не спрацуе?!" І ў гэты момант выбухнуў узрыў, падняўшы ў паветра слуп агню і дыму. Гарачая паветраная хваля абдала твары падрыўнікоў, застукалі па спінах камякі зямлі. Паравоз сышоў з рэек і пацягнуў за сабой вагоны, яны са страшэнным грукатам грувасціліся адзін на адным, бязладна пераварочваліся, падаючы ўніз.

Паручнік прыўстаў, аглядаючы жудасную карціну, потым задаволена сказаў:

– Зроблена чыста. Падобна на тое, што цягнік вязе амуніцыю і боепрыпасы. Звычайна ў першых вагонах едуць канваіры, давайце пачастуем іх агнём. І першы пачаў страляць з пісталета. Паплечнікі падтрымалі яго вінтовачнымі стрэламі.

Раптам з вагонаў, быццам мурашы высапала мноства немцаў. Эшалон быў запоўнены пяхотаю. Немцы адкрылі густы агонь з аўтаматаў. Паручнік загадаў адбягаць у лес. Падрыўнікі не адстрэльваліся, а беглі з усяе сілы далей ад чыгункі, спадзяваліся, што пагоні за імі не будзе, бо гэтыя немцы павінны прадоўжыць шлях на фронт. Задыханыя, мокрыя ад поту, спыніліся сярод лесу, каб адпачыць і раптам убачылі паміж дрэвалі постаці немцаў, якія прачэсвалі лес.

– Нас шукаюць, далі абвестку па гарнізонах, – ціха сказаў паручнік, – адыходзім у лес, стараемся сябе не выяўляць.

Падрыўнікі спачатку асцярожна адпаўзлі, а пасля падняліся на поўны рост і пабеглі. Галіны хвасталі па тварах, пад нагамі правальваўся мох, ногі спатыкаліся аб карчы, нехта зачапіў сухастоіну, яна звонка трэснула. У адказ пачулася аўтаматная чарга. Немцы рынуліся ўслед за ўцекачамі. Гэтай гонцы, здавалася, не будзе канца. Тадзік задыхаўся, сэрца рвалася з грудзей, хацелася аднаго – упасці пад першы корч і не рухацца, няхай будзе, што будзе. Калі нарэшце страляніна ззаду аціхла, толькі магутны лес калыхаў вяршаліны высокіх соснаў і аднастайна шумеў, ды час ад часу цвіркала нейкая птушка, падпаручнік загадаў спыніцца. Усе напружана прыслухоўваліся, каб не апынуцца пад рулямі аўтаматаў ворагаў. Пагоні не было. Падрыўнікі рушылі шырокім і хуткім крокам далей ад гэтага небяспечнага месца. Толькі гадзіны праз тры спыніліся ля самотнай, забытай людзьмі леснічоўкі. Усе былі настолькі змораныя пасля бяссонае ночы і доўгіх уцёкаў, што не было сілы нават на тое, каб паснедаць. Варту таксама не выставілі. Усе пападалі на падлогу, хто дзе стаяў, і адразу паснулі.

20

Тадзік абудзіўся ад трывожных галасоў.

– Нас акружаюць, гэта паліцыя. Падрыхтавацца да бою! – загадаў паручнік.

– Дайце мне якую зброю, – папрасіў Тадзік.

– Пакуль няма нічога лішняга. Схавайся за грубку, і не высоўвайся стуль, пакуль не паклічу, – загадаў яму паручнік.

Тадзік паслухмяна ўціснуўся ў прагал паміж грубкаю і сцяною і аціх там, слухаючы вінтовачныя стрэлы і кароткія аўтаматныя чэргі. Бой доўжыўся з гадзіну, а мо і болей. Для Тадзіка ён падаўся вечнасцю. Нарэшце прагучала каманда паручніка:

– Прарываемся! Выскокваем адразу праз вокны і дзверы, разбягаемся ў розныя бакі, – загадаў паручнік.

Тадзік выскачыў са сваёй схованкі, убачыў, як паручнік пабег да дзвярэй і адразу зваліўся на парозе. Іншыя падрыўнікі кінуліся да вокнаў. Тадзік таксама апошнім выскачыў з акна і пабег да бліжэйшага кустоўя. Ззаду стралялі, апякло руку вышэй локця, ён інстынктыўна схапіўся за тое месца, дзе адчуў боль, пад даланяю струменілася кроў. "Паранены," – пранеслася ў галаве. Але ён не спыняўся, працягваў уцёкі, заціскаючы рану.

Калі ўжо не засталося ніякае сілы, упаў на зямлю і знепрытомнеў. Абудзіўся толькі пад вечар, сонца кацілася ўніз за сосны. Адчуў млявасць ва ўсім целе і жар. Агледзеў рану. Куля прайшла навылёт. Падумаў, што мусіць шмат крыві згубіў, таму гэтак блага сябе адчувае. Разадраў майку, перавязаў рану, пайшоў проста на захад, спадзеючыся неяк дайсці да Брэста. Цяпер, калі ён застаўся адзін, яму, можа, прасцей гэта было б зрабіць, каб не рана, якая магла выдаць яго немцам. Трэба было асцерагацца сустрэчы з людзьмі. Толькі зараз адчуў, што вельмі хоча есці. Але свой заплечнік ён пакінуў у леснічоўцы. Заставалася харчавацца толькі чарніцамі ды суніцамі, якія яшчэ былі зеленаватыя, але ж усё-такі хоць які наедак.

Ноччу спаць не мог, балела рука, калаціла гарачка, каб сагрэцца, ён мусіў ісці. Толькі ўдзень, калі прыгрэла сонца, зваліўся ў карчах і заснуў. Спаў не доўга. Зноў даймаў страшэнны боль у руцэ, якая прыкметна распухла. Ён рухаўся і рухаўся ўпарта на захад. Нейкая невядомая сіла на трэція суткі прывяла яго ў маёнтак Рута, дзе ён упаў проста ля варот і страціў прытомнасць. Абудзіўся, расплюшчыў вочы і са здіўленнем убачыў, што каля яго сядзіць Вера. Ён спярша падумаў, што трызніць ці нешта сніць. Але ў пакой увайшла Юхімка і радасна сказала:

– Акрыяў наш хлопец! Будзе жыць!

– Як я тут апынуўся?

– Сам прыйшоў, – сказала Вера. – На сваіх дваіх.

Толькі цяпер ён пачаў цьмяна згадваць свой шлях у Руту. І падумаў: "Якое шчасце, што дайшоў. Здаецца, я выратаваны…"

– Ты ж спаў два дні. Мы думалі, што ты ўжо і не прачнешся. Доктар прыходзіў, рану агледзеў, перавязаў, а ты нават нічога не адчуў, – прамовіла спачувальна Юхімка.

– Стаміўся вельмі, – адказаў Тадзік.

– Дзе ж ты быў? – спытала Вера.

– Шмат будзеш ведаць, хутка пастарэеш. А што чуваць у Брэсце і ваколіцах? – пацікавіўся ён, згадваючы сяброў і думаючы, што трэба будзе пашукаць іх, хоць невядома хто з іх выжыў.

– Кажуць, што недзе эшалон партызаны пусцілі пад адхон, цяпер немцы скрозь шныраюць, шукаюць тых злачынцаў.

– Які вынік таго падрыву?

– Кажуць, што шмат немцаў пакалечаных прывезлі ў шпіталі, – сказала Вера.

– Есці будзеш? – пацікавілася Юхімка.

– Угу, – адказаў Тадзік, праглынуў сліну і адчуў, што сапраўды вельмі прагаладаўся.

– Зараз прынясу.

Юхімка выйшла. Вера нахілілася і пацалавала Тадзіка.

– Калючанькі мой, – дзяўчына пагладзіла ягоную шчаку, пакрытаю шчэццю, якую ён ужо з паўгода, як пачаў галіць. – Я вельмі хвалявалася за цябе.

– Не трэба было. Такое наша мужчынскае жыццё, – напусціў на сябе важнасць Тадзік. – Ідзе вайна, трэба змагацца з ворагам да канца.

– Не лез бы ты д’яблу ў пашчу. На гэты раз паранілі, іншым разам і забіць могуць. Я буду вельмі шкадаваць, калі з табою што-небудзь дрэннае здарыцца.

– Ах, Верка, не трэба мяне хаваць раней часу. А калі раптам сапраўды загіну, дык напішы маёй маці пісьмо ў вёску Лазнякі, што пад Беластокам, Сапранецкай Юзэфе, няхай яна ведае праўду.

– Я гэта кажу да таго, каб ты быў асцярожны. Беражонага Бог беражэ, – сказала яна і дакранулася незнарок да параненай рукі.

Тадзік прастагнаў ад болю.

– Прабач, я не хацела.

– Нічога… А што доктар сказаў?

– Раненне не цяжкае, але каб яшчэ трохі, дык магла б пачацца гангрэна. Да цябе і пан Руткоўскі наведваўся, але ж ты быў тады непрытомны. Трызніў нешта пра зброю…

"Калі пан Руткоўскі быў, дык мусіць, ён ведае вынік нашай справы, – падумаў Тадзік, – як толькі ачуняю, пайду да яго, каб распытаць, што там з нашымі хлопцамі здарылася".

– Чаго задумаўся? – спытала дзяўчына.

– Нічога, думаю, ці доўга мне давядзецца лячыцца.

– Я хацела б, каб ты застаўся са мною назаўсёды, хворы ці здаровы, мне ўсё роўна, – усміхнулася Вера.

Гэтыя яе словы Тадзіку не спадабаліся, але ён не паспеў нічога адказаць, бо ў пакой увайшла Юхімка, якая прынесла ежу.

– Вось, хлопча, табе курыны булён, знарок зварыла, быццам ведала, што сёння прачнешся, тут мяса і хлеб, сказала яна ставячы паднос на столік каля ложка Тадзіка. Вера, дапамажы панічу сесці. Пад’ясі крыху, а хутка абед прынясу. Ты ўжо больш не спі так доўга, не палохай мяне.

– Добра, добра, – адказаў Тадзік, усаджваючыся зручней, паморшчыўся ад болю.

Юхімка пастаяла і паназірала, як ён есць і засталася задаволена. А потым сказала:

– Вера, прынясеш посуд, а я пайду абед даварваць.

Жанчына пайшла. Вера клапатліва дапамагла Тадзіку легчы, пацалавала на развітанне, засмяялася:

– Смачны булён у цябе на вуснах.

– Верка, не жартуй!

– Паспі да абеду, пасля я зноў прыйду.

Тадзік сапраўды заснуў, быццам браў рэванш за страчаныя сілы і бяссонне. Спаў ён і па абедзе да самага вечара. Пасля вячэры здарылася тое, чаго ён жадаў: да яго зайшоў пан Руткоўскі. Хлопец паспрабаваў падняцца. Але гаспадар маёнтка спыніў яго, сказаў лагодна:

– Ляжы, ляжы…

– Я вельмі крануты вашаю ўвагаю, пан Руткоўскі.

– А я рады, што ты вярнуўся.

– Можа, ведаеце, што з нашымі здарылася там?..

– Ведаю. Трое загнулі, ты і яшчэ адзін параненыя.

– А Рамуальд?

– Ён жывы і здаровы…

– А што з тымі палеглымі? Хто іх пахавае?

– Хто-небудзь дзе-небудзь пахавае. Уся наша зямля хутка будзе брацкаю магілаю.

– Страшна загінуць так, што нават маці не знойдзе магілы.

– Гэта вайна. Нічога не зробіш, тут не да пышных пахаванняў. Як сябе адчуваеш? – спытаў пан Руткоўскі, мяняючы тэму размовы.

– Нічога, выкараскаюся.

– Вось і малайчына. Я табе падарунак падрыхтаваў.

Пан Руткоўскі дастаў з кішэні галіфэ пісталет і падаў Тадзіку.

– Гэта мне? – расчулена ўсміхнуўся Тадзік. – Назусім?

– Безумоўна, Рамуальд навучыць цябе, як карыстацца гэтаю цацкаю.

– Дзякуй вялікі, пан Руткоўскі. Мне без зброі там было вельмі дрэнна.

– Раскажы, як там было.

Тадзік коратка распавёў пра тое, што бачыў і помніў. Пан Руткоўскі ўважліва слухаў, быццам рабіў нейкія свае высновы, потым сказаў:

– Мала нас, трэба, каб зямля ў немцаў пад нагамі гарэла. Ну, нічога, хоць усё ў руках Бога, але і ад нас тое-сёе залежыць. Ачуняй, набірайся сілы. Нас чакаюць новыя справы.

– Дзякую, пан Руткоўскі, за ўсё.

Гаспадар развітаўся і выйшаў. Тадзік застаўся адзін. Доўга разглядваў пісталет, цешыўся, гладзіў яго, прымерваўся, як будзе страляць і ціха радаваўся: нарэшце займеў зброю, шкада толькі, што абойма пакуль была пустая, але нічога, хлопцы падзеляцца патронамі. Пасля схаваў каштоўны падарунак пад падушку, а сам ляжаў нерухома, сачыў, як у пакой напаўзае паўзмрок, думаў пра тых хлопцаў, якія палеглі ў сутычцы з немцамі, а найбольш яскрава стаяў у ягоных вачах паручнік, які падаў і падаў з раскінутымі рукамі проста на парозе, а Тадзікава сэрца шчымела ад болю і жалю.

21

Франц Руткоўскі быў перакананы, што барацьба, распачатая "Вахляжам", дасць добрыя вынікі. Сам таксама рабіў усё належнае, на што быў здатны як сапраўдны грамадзянін Польшчы. Сядзеў у службовым кабінеце, зацягваючыся цыгарэтаю, абдумваў план далейшых дзеянняў. Яшчэ ў маі па падказцы Тадзіка Сапранецкага ён пазнаёміўся з італьянцам, капралам Тоні Бачародэ, які служыў пры ваеннай камендатуры Брэсцкага чыгуначнага вакзала, лічыўся даволі вялікім начальнікам, намеснікам каменданта чыгуначнага вузла, праз які накіроўваліся на Усходні фронт не толькі нямецкія, але і італьянскія вайскоўцы. У камендатуры спатрэбіўся прадстаўнік італьянскай вайсковай улады, таму капрал і апынуўся ў Брэсце. Руткоўскі займеў знаёства з Тоні па службовых справах, а потым у іх склаліся даверлівыя сяброўскія стасункі. Неяк за куфлем піва Франц Руткоўскі даведаўся ад італьянца, што ў таго дома засталася вялікая сям’я, якую трэба падтрымліваць грашыма, а іх увесь час не хапае. Да таго ж Тоні ўпотай ненавідзіць свайго непасрэднага начальніка, які з пагардай ставіцца да ўсіх італьянцаў як да людзей ніжэйшай расы. Наогул, капрал не быў прыхільнікам фашызму і неасцярожна сказаў пра гэта неяк на добрым падпітку Руткоўскаму, што выклікала ў апошняга давер. Франц прапанаваў новаму прыяцелю супрацоўніцтва за плату і той згадзіўся даваць час ад часу сакрэтныя звесткі, якія будуць трапляць яму ў рукі.

Цяпер пану Руткоўскаму патрэбны былі грошы не толькі на падтрымку патрызанаў "Вахляжа", але і добра аплочваць паслугі Тоні Бачародэ. Сувязная, якая везла валюту з Варшавы, правалілася, таму на дапамогу зверху ў бліжэйшы час разлічваць не даводзілася. Франц прыклікаў сваіх памочнікаў – Рамуальда, Люцыяна і Зянона, каб абмеркаваць гэтую праблему і разам пашукаць выйсця.

Хлопцы з’явіліся па-вайсковаму дакладна. Увайшлі ў кабінет, без асаблівых цырымоній паселі ў крэслы, чакалі, што скажа шэф.

– У нас склалася цяжкая сітуацыя з фінансамі. Грошай катастрафічна не хапае. Якія ў каго будуць прапановы?

– Можна паспрабаваць абрабаваць банк, – прапанаваў Рамуальд.

– У выніку будзе шмат ахвяр, ды і наўрад ці ўдасца вынесці і схаваць тыя грошы, – адпрэчыў прапанову Руткоўскі.

– Можна ўзяць выручку ў канцы дня ў нямецкай краме. Сума там будзе малая, але ж на першы час хопіць, – прапанаваў Зянон.

– Тыя грошы не вартыя нашых ахвяр, – заўважыў Франц.

Люцыян, які да гэтага маўчаў, сказаў няўпэнена:

– Мо паспрабаваць абабраць майго шэфа?

– Асабісты шафёр надляснічага вынес вельмі цікавую прапанову! Ты ж без працы застанешся!

– Калі разумна зрабіць, дык усё абыдзецца. Заўтра мы будзем везці грошы для лясніцтва па шашы Брэст – Высокае. Пяцьдзясят тысяч вас задаволіць?

– Выдатная ідэя! – узрадавана ўскрыкнуў Рамуальд.

– Такі варыянт, здаецца мне вельмі прыдатным, – ухваліў задуму пан Руткоўскі, рассцілаючы на стале карту. – Дзе найлепш учыніць засаду? – спытаў ён у Люцыяна.

Хлопец ткнуў пальцам у карту:

– Тут.

– Зробім так, падкінем на дарогу шыпы, спынім машыну, а далей усё проста, – сказаў Рамуальд. – Дэталі абмяркуем яшчэ раз перад аперацыяй.

– Добра хлопцы, якая дапамога вам патрэбна? – спытаў Франц.

– Патронаў мала, – сказаў Рамуальд.

– Будуць патроны. Генік прынясе табе іх сёння яшчэ да каменданцкага часу.

– Сустракаемся праз дзве гадзіны ў мяне на кватэры, каб абмеркаваць дэталі, – прапанаваў Рамуальд паплечнікам.

– Ну, з Богам. Жадаю ўдачы! Чакаю вас з перамогаю і добрым здабыткам, – сказаў гаспадар кабінета.

Хлопцы падняліся, развіталіся і па адным падаліся з гебітскамісарыята. Пан Руткоўскі прайшоўся па кабінеце, наблізіўся да акна, прасачыў, як ягоныя памочнікі выйшлі з будынка і разышліся ў розныя бакі без лішніх размоў, падумаў: "Малайцы, паводзяць сябе, як належыць падпольшчыкам. Не выхваляюцца, не выяўляюць пустога геройства, а сціпла робяць сваю справу". Вярнуўся зноў да стала, узяўся праглядаць паперы. Што і казаць, любяць немцы пісаць загады. Цыркуляры прыходзілі штодня, толькі паспявай з імі знаёміцца ды выконваць. Вайна – пані пражорлівая, ёй трэба жаўнеры, грошы, зброя, рабы, здатныя забяспечваць працу заводаў, фабрык і сельскай гаспадаркі, якія цяпер працавалі толькі на германскае войска: апраналі, абувалі, узбройвалі і кармілі. На Германію мусілі працаваць таксама людзі на акупаваных тэрыторыях. А немцы няшчадна рабавалі ўсіх. Асаблівую ўвагу накіроўвалі яны на габрэяў, сярод якія былі людзі багатыя. Усё габрэйскае насельніцтва сагналі ў гета, наклалі на іх кантрыбуцыю, і ўжо сабралі добры набытак. Не грэбуюць нават залатымі каронкамі і зубамі. Пан Руткоўскі таксама не драмаў у шапку, а назапашваў пэўныя каштоўнасці, каб пры магчымасці адправіць іх у Варшаву на адраджэнне Польшчы. Для гэтага адчыніў камісійную краму, куды насельніцтва, якое цяжка выжывала без сродкаў да існавання, зносіла свае самыя дарагія рэчы: творы мастацтва, біжутэрыю, золата, старажытную зброю і нават адзенне, што дасталося ад прадзедаў і ляжала ў сундуках стагоддзямі. Ён вельмі рызыкаваў, распачынаючы гэты бізнес на падстаўную асобу, не толькі пасадаю, але ўласным жыццём. Але спадзяваўся, што Бог заступіцца за яго, бо стараецца ён не дзеля сябе, а дзеля любай Айчыны. Яму вельмі хацелася дажыць да канца вайны, калі ён спадзяваўся сустрэцца з жонкаю і дзецьмі. Як яны вырастуць? Не пазнаць будзе! Ды і яны наўрад ці пазнаюць яго. Вунь ужо аблысеў, пастарэў, не тое жыццё, каб радавацца і маладзець. Успомніўся яму і малодшы брат, з якім не бачыўся з 1939 года. Перад пачаткам вайны Каэтан служыў у войску. Што з ім было далей, невядома, мо трапіў у палон, мо загінуў, але найбольш хацелася, каб брат выратаваўся і, магчыма, пасля вайны ўся сям’я сабралася б нарэшце разам.

"Эх, мары, мары… – уздыхнуў пан Руткоўскі. – Колькі ні думай пра шчаслівую будучыню, ад гэтага сённяшні дзень лепшы не робіцца. Адно, што суцяшаеш сэрца, каб не надта балела. Бо ад тугі ўсё валіцца з рук, нават думкі немагчыма сабраць. А барацьбіт павінен мець ясную галаву, цвёрдую руку і канкрэтны план дзеянняў".

Ён зноў узяўся за паперы, прачытаў план паставак мяса, малака, масла і зерня на бліжэйшы месяц. Прагледзеў спіс солтысаў і прыкінуў, што з каго трэба запатрабаваць. Заняўся звычайнаю справаю гебітскамісара, якую ён люта ненавідзеў, таму што не жадаў абслугоўваць фашыстаў, але мусіў выконваць, бо хто, як не ён, прывядзе на бойню самых нядужых коней, прывязе найгоршае зерне. Але ж усё роўна немцы дамагаюцца свайго: забіраюць моладзь, вывозяць на працу ў Нямеччыну, непаслухмяных накіроўваюць у канцлагеры на знішчэнне. Яны – гаспадары і робяць, што хочуць. Але ці дазволіць Бог доўга ўладарыць гэтым пачварам? Не павінен! Зло трэба знішчаць злом, што б там ні пісалася ў Евангельскіх запаведзях. Інакш, яно можа так распладзіцца, што запалоніць усю зямлю, каб забіваць цэлыя народы, ператвараць у рабоў, у паслухмяную жывёлу, якая будзе трымацца на мінімуме ежы і спраўна працаваць пад страхам смерці. Фашызм трэба знішчыць з такой жа жорсткасцю, з якою ён прайшоў па зямлі. Нікога з гітлераўцаў, запэцканых чалавечай крывёю, нельга шкадаваць, ніякае літасці да іх не павінна быць. Яны перасталі кіравацца чалавечымі законамі, абралі звярыную ідэалогію, а таму іх трэба знішчаць, як дзікіх звяроў! Вазіць у клетках і паказваць на ганьбу людзям: "Вось яны, тыя, што хацелі паставіць на калені свет, а зараз самі мусяць стаяць на каленях і прасіць літасці. Але мы ім не даруем, каб ніколі больш не адраджалася зло, пасеенае імі!"

Пан Руткоўскі ўсё больш распаляўся, апошнія думкі ён прамовіў услых, ваяўніча размахваючы рукою. У гэты самы час увайшла сакратарка, здзіўлена зірнула на шэфа і паведаміла:

– Прабачце, пан Руткоўскі, да вас прыйшоў пан Тоні Бачародэ.

– Кліч яго хутчэй, – адказаў Франц.

Чарнявы паўнаваты капрал імкліва ўвайшоў у пакой, паціснуў руку гаспадару кабінета, прамаўляючы:

– Пан Руткоўскі ўсё яшчэ на працы! Так і думаў! А я ненавіджу сваю службу, няхай яна згарыць!

– Сядайце, пан Бачародэ! Каву, гарбату?

– Да д’ябла гэтыя бабскія напоі, я запрашаю цябе на піва!

– Згода! – азваўся Руткоўскі і запытальна зірнуў на Тоні.

Той ляпнуў сябе па ілбе і прамовіў:

– Зусім забыўся, ты ж прасіў расклад руху цягнікоў.

Дастаў з кішэні паперы і кінуў на стол Руткоўскаму. Той прабег вачамі тэкст і застаўся задаволены.

– Не разумею, Франц, для чаго табе гэтыя звесткі?

– Ад мяне патрабуецца своечасова адпраўляць вагоны з харчамі і іншымі матэрыяльнымі каштоўнасцямі на захад і усход. Аднак мне не заўсёды ўдаецца сарыентавацца, каб своечасова сабраць неабходную прадукцыю ды загрузіць у вагоны. А цяпер, дарагі дружа Тоні, я буду загодзь ведаць, што, куды і як. Так што вялікі дзякуй.

– О, я рады хоць нечым табе памагчы, але, як кажуць мудрыя людзі, дзякуй у шклянку не нальеш...

– Безумоўна, я цалкам згодны з мудрымі людзьмі, – усміхнуўся Руткоўскі, выцягнуў каліту, адлічыў некалькі купюр і аддаў Бачародэ, які пералічыў грошы – і на ягоным твары адбілася расчараванне.

– Гэта толькі аванс, рэшту атрымаеце днямі.

– Выдатна, замочым гэтую добрую справу! Нас ужо зачакаліся ў рэстаране "Гэта тут"! Мілыя полькі там прыемна абслугоўваюць! – сказаў італьянец, кіруючыся да дзвярэй, Руткоўскі акінуў позіркам рабочы стол, згроб паперы ў адну кучу і паспяшаў услед за капралам, ціха радуючыся, што атрымаў патрэбныя звесткі пра рух цягнікоў, якія перадасць вахляжаўцам, а тыя ўжо сарыентуюцца, які эшалон узарваць.

22

Рамуальд і Генік залеглі пры дарозе ў карчах. Зянон чакаў машыну надляснічага за павароткаю, калі яна з’явіцца трэба было свістам падаць сігнал сябрам, каб тыя кінулі на дарогу шыпы. Загодзь гэта нельга было рабіць, таму што тут магла пракалоць шыны нейкая іншая машына, а гэта магло сарваць аперацыю. Хлопцы цярпліва чакалі, а машына пазнілася ўжо на цэлую гадзіну, таму яны губляліся ў здагадках, ці з Люцыкам нешта здарылася, ці машына паламалася, ці мо надкамісар перадумаў сёння везці грошы. Па дарозе праехаў матацыкл з трыма немцамі, узброенымі аўтаматамі, пратарабаніў грузавік, падскокваючы на выбоінах, як жаба, і зноў цішыня. Знаходжанне іхняе пры дарозе было небяспечным, калі б іх заўважылі, маглі прыняць за партазанаў і расстраляць без асаблівых разборак, а калі б узяліся яшчэ і дапытваць, дык наогул была б справа дрэнь. Лепш ужо загінуць адразу, чым трываць катаванні. Дзень стаяў спякотны. У карчах каля вушэй звінелі галодныя камары і час ад часу знаходзілі дзе прызямліцца на цёплую плоць. Трэба было адмахвацца ад іх асцярожна, каб нічым не выдаць сваёй прысутнасці тут. Час цягнуўся марудна і нудна, у выніку размагнічвалася памкненне, прападала жаданне дзейнічаць, страх запаўзаў у душу. Размораныя задушліваю спякотаю і аднастайным шолахам лістоты, Рамуальд і Генік ледзь не драмалі, лежачы на траве і ўдыхаючы яе прыемны пах. Нарэшце пачуўся свіст Зянона.

– Званочак звоніць, пара, – сказаў Рамуальд.

Генік выскачыў з карчоў, кінуў шыпы на дарогу, сам вярнуўся назад, у схованку, і аціх у чаканні. У гэты час да іх прыбег Зянон і прашаптаў:

– Ужо зусім блізка.

Сапраўды, праз імгненне машына выехала з-за павароткі. Хлопцы ўбачылі, як знарок Люцык праехаўся па шыпах, не абмінаючы іх, каб напэўна пашкодзіць шыны. Машына стала. Хлопцы не спяшалі пакідаць засаду, чакалі, што будзе далей.

Люцык выскачыў з машыны, стаў аглядаць колы, за ім выйшлі два аўтаматчыкі, насцярожана пазіралі ў бок карчоў, трымаючы зброю напагатове. Кіроўца наважыўся мяняць кола, дастаў з багажніка дамкрат, запасное кола і ўзяўся за справу. Аўтаматчыкі страцілі пільнасць, назіралі, як Люцык дарэмна намагаецца адкруціць гайкі. Надляснічы таксама выйшаў з машыны і схіліўся, азіраючы пашкоджаную шыну, нарэшце не вытрымаў і загадаў аднаму з аўтаматчыкаў дапамагчы Люцыку. Ахоўнік паклаў аўтамат у машыну, каб не замінаў, і ўзяўся за справу, гайка падалася хутка, мусіць, Люцыян знарок хацеў заняць усіх спадарожнікаў справаю. Нарэшце, калі ўсе пасажыры канчаткова страцілі пільнасць і толькі сачылі за тым, як адкручваецца пашкоджанае кола, Рамуальд падаў знак хаўруснікам прыступаць да аперацыі. Змоўшчыкі падкраліся да падарожнікаў па-кашэчы бясшумна. Рамуальд рвануў з пляча расслабленага вартаўніка аўтамат і крыкнуў:

– Рукі ўгору!

Ад нечаканасці немцы страпянуліся і паслухмяна паднялі рукі. Нават Люцыян, які чакаў з’яўлення сяброў, уздрыгнуў. Зянон выхапіў з машыны другі аўтамат. Цяпер яны былі добра ўзброеныя, нават свае пісталеты не спатрэбілася даставаць. Генік нырнуў у машыну і схапіў тоўстую валізку з грашыма, а потым нажом прапароў астатнія тры колы.

– Вяргіня, канчай з коламі! Абшукай надляснічага, – загадаў Рамуальд і ўважліва сачыў, як сябар дастаў з кабуры ў немца "вальтэр". – Усё, адыходзім!

– Мы іх пакінем так? – здзіўлена спытаў Зянон. – Дамаўляліся ж забіць.

– Навошта? Няхай ладзяць машыну, – засмяяўся Рамуальд.

– Дык мо хоць звязаць трэба было? – спытаў Генік.

– Не пойдуць яны без зброі нас даганяць, хіба толькі ім на дапамогу нехта прыйдзе. Адыходзім, не будзем губляць час.

Люцык стаяў, апусціўшы вочы, астатнія немцы таксама былі ў разгубленасці. Змоўшчыкі яшчэ раз азірнуліся на маўклівую гурму і зніклі ў кустоўі, а пасля з усіх ног кінуліся да неглыбокага яра, дзе пакінулі веласіпеды. Аўтаматы закапалі да часу пад карчом. З "вальтэрам", адабраным у падляснічага, Рамуальд не мог разлучыцца і схаваў яго ў кішэню.

– У цябе ж ёсць пісталет, дай мне, – папрасіў Генік. – Гэта мой трафей.

– Гэта наша агульная здабыча, але пакуль няхай пабудзе ў мяне, як у чалавека адказнага за матэрыяльную частку нашага партызанскага гурта. Калі каму спатрэбіцца, я абавязкова выдам пад распіску. Згода?

– Куды дзявацца беднаму Геніку?..

– Годзе размоў, хутчэй трэба адсюль выбірацца, – нагадаў Зянон.

Грошы пераклалі ў тры торбачкі, нямецкую валізку выкінулі. Кожны з хлопцаў узяў сваю долю і накіраваліся ў бок Брэста праз розныя вёскі. Яны спяшалі, каб не трапіць у аблаву. Ведалі, што немцы могуць кінуць на пошукі рабаўнікоў вялікія сілы. У двары крайняй хаты ў вёсцы, якая па-вядзьмарску называлася Лысая Гара, іх чакала машына Руткоўскага, куды яны прывезлі сваю здабычу і, хоць не адначасова, але здалі ўсе пяцьдзясят тысяч шафёру пана Руткоўскага, Ціханоўскаму, які паклаў торбачкі пад нейкае рыззё ў багажніку, сеў за руль і сказаў хлопцам на развітанне:

– Гаспадыня хоча пачаставаць вас абедам, ідзіце ў хату, а мне трэба ехаць.

Рамуальд зірнуў на хлопцаў, быццам ставіў пад сумненне словы Ціханоўскага, але ў гэты момант на ганак выйшла прывабная маладзіца, і па-польску запрасіла іх у хату.

– Кім даводзіцеся пану Ціханоўскаму? – спытаў Рамуальд.

– Сястра ягоная. Гэта ж аўдавела я ў трыццаць дзявятым, мужа забілі пад Кобрынам, дык ён мне ўсё падсылае хлопцаў, каб знаёмілася. Зусім здурнеў, вы ж такія маладыя…

– Нічога, мы маладыя ды раннія, – засмяяўся Рамуальд, а пасля назваў сябе і сваіх сяброў на хаду выдуманымі імёнамі.

– Вельмі прыемна, хлопчыкі, а мяне завуць Стасяю. Не ведаю, мо я вам ужо і цёткаю падаюся?

– Што вы такое на сябе нагаворваеце, пані Стася? Вы такая прыемная і прыгожая жанчына, што пазіраць на вас адна асалода, – зноў засмяўся Рамуальд, размаўляць з дзяўчатамі і жанчынамі ён любіў і ўмеў.

Гаспадыня ажно засвяцілася ад пачутага, адчыніла дзверы ў сенцы, пайшла першая ў хату, госці рушылі за ёю. Стол сапраўды быў ужо накрыты.

– Сядайце, хлопчыкі, частуйцеся. Тут усё сваё. Я кароўку трымаю, агарод даглядаю, а калі суседзі спытаюць, чаго да мяне завіталі, дык скажаце, што прыходзілі сватацца, ды я адмовіла, не ўпадабала кавалера, бо не мае ніякай маёмасці. Гэта вас не пакрыўдзіць?

– Ніколечкі, самае найвялікшае наша багацце – ровары. Але каб не вайна, дык, пані Стася, я з вялікім задавальненнем застаўся б у вас на якіх заўгодна ўмовах, – адказаў Рамуальд, спрытна кіруючы відэльцам і чапляючы кавалак сала, – хоць работнікам, хоць прымаком, хоць ахоўнікам, абы толькі быць побач ды штодня спажываць смачныя стравы, згатаваныя вашымі прыгожымі і шчодрымі ручкамі.

– Вой, якія салодкія пан сцеле лёстачкі, – засмяялася Стася.

Генік і Зянон таксама ўсміхаліся, слухаючы Рамуальда, што і казаць, умее ён плесці лапці, несці бязглуздзіцу з такім выглядам, быццам і сапраўды гэтак думае. А жанчыны такія легкаверныя, гатовыя слухаць ягоную лухту і прымаць за праўду. Балбоча і балбача, няма калі наесціся, галодны пойдзе, няхай будзе сыты сваімі казкамі.

– А дзеткі ў вас ёсць, пані Стася, – вёў у гутарцы рэй Рамуальд.

– Няма, не паспелі… Мы толькі перад самай вайною пажаніліся.

– Прабачце маю нездаровую цікаўнасць, колькі ж вам гадоў, што вы стараецеся выдаць сябе за старую дзеўку?

– Дваццаць пяць, па вясковых мерках у такім узросце дзяўчына лічыцца старою, – сумна ўсміхнулася гаспадыня.

– А мне дваццаць шэсць, а я яшчэ жанаты не быў і лічу сябе маладым, – нахабна хлусіў Рамуальд, дадаўшы сабе некалькі гадоў.

– У мужчын усё інакш. Мужчына і ў сорак можа ажаніцца, а жанчына ў такім узросце асуджана на адзіноту, яна ўжо старая баба, бабуля...

– Жахлівыя рэчы расказваеце вы, пані Стася. Вось скончыцца вайна, першы прыйду да вас у сваты, каб гэтыя падшыванцы мяне не апярэдзілі.

Стася засмяялася па-дзявочы звонка і адказала:

– Лаўлю на слове! І няхай толькі пан перадумае, дык я з-пад зямлі дастану.

– Усё, яшчэ адно слова, і я застаюся тут назаўсёды.

Так за жартамі яны праседзелі за сталом гадзіны дзве, пасля выйшлі на двор. Рамуальд адразу ўзяўся рубаць дровы, Зянон нанасіў у бочку вады, каб паліваць агарод, Генік прапанаваў свае паслугі па праполцы капусты, але пані Стася папрасіла яго пасядзець з ёю на прызбе, бо яна сто гадоў з хлопцамі не размаўляла, зусім здзічэла.

Пад вечар госці развіталіся з гаспадыняю, паабяцалі прыехаць на якое-небудзь свята ці калі раптам апынуцца тут выпадкова па справе, дык Стасінай хаты не мінуць. Жанчына, здаецца, не пашкадавала, што яе наведалі такія прыемныя паны.

Хлопцы пачуваліся шчаслівымі. Рамуальд не вытрымаў і сказаў:

– Як мы хвацка з адным пісталетам на трох скарб узялі! Цуд! Каму расказаць, дык не павераць! Пара дамоў.

Яны паселі на веласіпеды, але ў Брэст вырашылі вяртацца паасобку і рознымі дарогамі.

23

Пан Руткоўскі быў задаволены сваімі памочнікамі: Рамуальдам, Генікам, Зянонам і Люцыянам. Бліскуча выканалі заданне! Аднак загадаў пакуль залегчы і ні ў якія справы не ўлазіць, нават забараніў раскідаць шыпы на дарогах. Хлопцы сумавалі без сапраўднай справы і рваліся хоць на якое заданне.

У жніўні Руткоўскі нарэшце зняў сваю забарону, усе хлопцы, акрамя параненага Тадзіка і Люцыяна, які па-ранейшаму мусіў выконваць абавязкі кіроўцы пры надляснічым, рушылі на новае заданне.

Выйшлі раніцай. Аперацыяй кіравалі два вахляжаўцы, хлопцы гадоў дваццаці пяці, нешматслоўныя, якія назваліся падпаручнікам Бацяном і падхарунжым Вірам. Калі гаваркі і цікаўны Рамульд у час маршу спытаў, хто яны ды адкуль, дык пан падпаручнік адказаў коратка:

– Меней будзеш ведаць, лепш будзеш спаць.

– Зразумеў, гэта вялікая таямніца. Больш чапляцца не буду. Толькі хачу папярэдзіць, калі з намі што здарыцца, дык мы ўсе з Берасця, хацелі б туды вярнуцца жывымі ці мёртвымі, – пакорліва прамовіў Рамуальд.

– Па ваенным часе нясціплае жаданне, таму што жаўнер гіне на полі бою і найчасцей там застаецца.

– А дзе наша поле бою?

– Уся Радзіма. І годзе пустой балбатні!

Рамуальд замоўк на цэлы дзень, умеў ён зацята маўчаць, калі на каго-небудзь крыўдаваў. Але ніхто на яго асаблівай увагі не звяртаў. Усе былі стомленыя цяжкім пераходам і ў канцы дня мелі адно жаданне: паесці і паспаць.

Тры дні рухаліся па бязлюдных мясцінах, трапілі ў балота, з якога ледзьве выбавіліся і вырашылі больш не заглыбляцца на тэрыторыю, а падкласці ўзрыўчатку на бліжэйшым участку чыгункі, такім чынам выканаць сваю задачу. Гадзін пяць чакалі цягніка, які, як на злосць, не жадаў з’яўляцца. Цяжкае выпрабаванне – чаканне, калі пачынае здавацца, што гэтай каляінаю наогул ніхто не карыстаецца, што ўсе твае мітрэнгі, праца і памкненні дарэмныя, што цябе адурачылі, абвялі вакол пальца, знарок паклалі гэтыя рэйкі, каб ты глядзеў на іх з тупою ўпартасцю і нічога не дачакаўся. Але нарэшце здалёку пачуўся гул, які нарастаў і набліжаўся, ажно зямля пачала дрыготка адклікацца на рух цяжкога эшалона. Да агульнай радасці, ад выбуху паравоз зляцеў з рэек, вагоны, быццам у цацачнай лёгкай чыгунцы, палезлі адзін на адзін. Хоць нямецкая варта і пастрэльвала, але азіралася, ці не пойдуць партызаны ў атаку. Куды схаваешся ў чужым лесе, калі ўласны дом на калёсах цябе не ўратаваў? Падрыўнікі кінуліся да вагонаў з мэтаю раздабыць паболей зброі, а знайшлі кансервы і каньяк. Нагрузіліся гэтым дабром і падаліся прэч ад знявечанага цягніка. Калі прайшлі кіламетраў пятнаццаць і добра набілі ногі, дык захацелі адпачыць. Паколькі надвор’е псавалася, накрапваў дождж, вырашылі пашукаць, дзе схавацца. І хутка на ўскрайку леса напаткалі пакінутую пуню, каля згарэлай хаты.

– Тут немцы, пагаспадарылі ўжо, – сказаў Рамуальд. – Я чуў, што яны ў памежных раёнах каля пушчы выпальваюць вёскі, а людзей або знішчаюць, або прымушаюць перасяляцца.

– Бадай, спынімся, ежу цяжка несці на сабе, – выказаў меркаванне падхарунжы, – трэба трохі разгрузіцца ці правільней сказаць, нагрузіцца.

Камандзір незадаволена зірнуў на падначаленага, які браўся кіраваць працэсам, але нічога не сказаў, а ўвайшоў у пуню, паставіў заплечнік на дол, азірнуўся і прапанаваў:

– Стол накрыем тут, бліжэй да саломы, і будзем, лежачы, як рымскія патрыцыі, спажываць нашу здабычу.

Замільгалі нажы, адкрываючы пляшкі з каньяком і бляшанкі з тушонкаю. Калі ўсё было гатова, паднялі першы тост за ўдала праведзеную аперацыю. А потым елі ў ахвоту, пасля некалькіх дзён цяжкага пераходу ўсім захацелася адпачыць, забыцца пра вайну. Нават негаваркі пан падпаручнік разгаманіўся, пачаў сыпаць смешныя байкі. Адна з іх была пра парашутыста, які ляціць да зямлі і думае: "Адзін парашут не раскрыўся, запасны парашут не раскрыўся, калі ўнізе няма самахода, на якім абяцалі завезці на базу, дык напішу скаргу начальству".

– Я зразумеў, вы ціхацёмныя, – сказаў Рамуальд.

– Якая розніца? Мы жаўнеры Айчыны! І гэтым сказана ўсё, – адказаў падпаручнік.

– Я, мусіць, не здолеў бы скокнуць з парашутам, – сказаў разважлівы Зянон.

– А куды б ты падзеўся, калі табе пан капітан ці маёр загадаў, – засмяяўся падхарунжы.

– Гэта ж разбіцца можна.

– Хто ведае, дзе і каго смерць спаткае, давайце лепш вып’ем за пані ўдачу, каб яна ніколі не пакідала нас.

Пасля пілі за радзіму, жанчын і каханне, потым – ужо без тостаў, кожны піў, колькі хацеў, замест вады, якой паблізу нідзе не было. Змораныя і п’яныя, падрыўнікі паснулі ў пуні на саломе, не думаючы ні пра бяспеку, ні пра немцаў. Жыццё паслала ім вясёлы падарунак – удала выкананае заданне, а таксама пачастунак, дык няма сэнсу клапаціцца пра тое, што будзе заўтра або праз некалькі гадзін. Улюбёнцы лёсу павінны жыць лёгка і шчасліва! Яны прачнуліся ад удараў прыкладамі. Расплюшчылі вочы і ўбачылі жандараў, якія скіравалі на іх рулі аўтаматаў. Іншыя абшуквалі заплечнікі падрыўнікоў. Бляшанкі і пляшкі з-пад каньку самі за сябе ўсё расказалі. Пры хлопцах былі пісталеты, толькі Зянон аказаўся бязбройным.

– Хто такія? Што тут робіце? – спытаў старэйшы па званні жандар.

– Апачываем на прыродзе, – адказаў падпаручнік па-нямецку. – Збіраліся паляваць на зайцоў.

– З пісталетамі.

– Паляўнічая зброя цяжкая, а пісталет – рэч прыдатная для ўсялякай справы.

– Дакументы ёсць?

– Нам у час адпачынку дакументы без патрэбы.

– У гестапа з вамі хутка разбяруцца, наручнікі – на іх!

Падрыўнікоў павезлі ў бліжэйшы гарнізон для допыту, змясцілі ў камеру папярэдняга зняволення пры жандармерыі. Калі хлопцы засталіся адны, падпаручнік ціха загадаў:

– На допыце казаць, што мы паляўнічыя з Брэста. Каньяк і кансервы ўзялі з разбітага эшалона. Маўляў, чаму было не ўзяць, калі дабро валяецца без нагляду. Апынуліся там выпадкова, хадзілі на паляванне. Усё, больш ні слова, нават калі вас будуць рэзаць на кавалкі.

Хлопцы разгублена чакалі вырашэння свайго лёсу. Спрабавалі вырваць ці хоць бы рассунуць краты на акне, усё было дарма. Прабіць жалезныя дзверы таксама не існавала ніякае магчымасці. Першага выклікалі на допыт падпаручніка Бацяна. Яго вельмі доўга не было, пасля пачуліся стрэлы, шум у калідоры і ўсё сціхла.

– Што яны там з ім робяць, халера іх ведае? – сказаў насцярожана Рамуальд.

– Даведаешся, як і цябе павядуць, – адказаў падхарунжы Вір.

– Шкада зброю, мы з такою цяжкасцю яе здабывалі.

– Тут трэба думаць, як жыццё ратаваць. Быў я ў палоне ў немцаў у трыццаць дзявятым, ведаю, як жыць пад пятою акупанта. Яны не адчэпяцца, пакуль кішкі на локаць не наматаюць…

Наступным павялі на допыт Рамуальда. Зянон і Генік перакінуліся насцярожаным позіркам. Баяліся за свайго гаваруна, ці стрымаецца, каб не ўкалоць жандара. Чаканне цягнулася доўга і пакутліва. Гадзіны праз дзве па іх прыйшоў жандар і загадаў выходзіць.

– Нікуды не пойдзем, пакуль не даведаемся пра лёс нашых сяброў.

– Іх няма, – сказаў жандар па-польску. – Першы накінуўся на афіцэра, які вёў допыт, яго застрэлілі проста ў кабінеце. Другі распусціў язык, што афіцэр не стаў траціць час на яго, а прыстрэліў, як сабаку. Пра вашы справы мы ведаем. Агледзелі месца, дзе вы былі ў засадзе, параўналі сляды. Усё сыходзіцца, лішніх доказаў не трэба.

– Што будзе з намі?

– Туды ж! Выходзьце, бо пастраляю проста тут! – загадаў жандар.

Арыштанты панура выйшлі. Іх павялі пад аховаю з сабакамі на ўскраіну гарадка, а яны прагна ўзіраліся ў твары рэдкіх прахожых, у маленькія вокны хацін местачкоўцаў, нібы чакалі аднекуль выратавання ці нейкага цуда. Арыштаваных завялі на поплаў, далі тры рыдлёўкі, загадалі капаць яму. Хлопцы агледзеліся. Да лесу далёка. Праўда, поплаў акалялі лазовыя кусты, за якімі можна было спадзявацца на выратаванне. Палонныя з цяжкасцю калупалі дзёран, немцы стаялі ўбаку, пакурвалі цыгарэты. Падхарунжы прамармытаў:

– Вось чаго ніколі не ўяўляў, што сам сабе буду капаць магілу.

– Хутчэй варушыцеся! – крыкнуў адзін з жандараў.

Хлопцы зноў без асаблівага імпэту ўзяліся за справу, бо рукі дрыжэлі і дрэнна слухаліся, а свядомасць ніяк не магла ўспрыняць думку, што зараз яны павінны знікнуць з жыцця назаўсёды. Немцы весела гаманілі між сабою, адзін з іх расказаў нешта смешнае, усе пачалі рагатаць. Ім было ўсё роўна, што яны павінны зараз забіць людзей, бо для іх гэта быў непатрэбны матэрыял, які замінаў жыць. Наогул, яны былі навучаныя забіваць, гэта іх асноўны занятак: расчысціць тэрыторыю для сваёй вышэйшай расы, чым яны прафесійна і займаліся. Падхарунжы прашаптаў:

– Па маёй камандзе кідаем у немцаў рыдлёўкі і бяжым у розныя бакі.

– Зразумела, – гэтак жа ціха адказаў Генік, у чарговы раз уганяючы лапату ў глебу.

– Рыхтуйся! – папярэдзіў падхарунжы. – Агонь! – і запусціў рыдлёўку ў немца, Генік і Зянон зрабілі тое ж. – Бяжым!

Рыдлёўкі дасталі некага з немцаў, яны заенчылі. Але іншыя адразу схапіліся за зброю. З брэхам рынуліся ў пагоню аўчаркі. Аўтаматныя чэргі прашылі хлопцаў і звалілі на зямлю. Сабакі падбеглі да скрываўленых целаў палонных, якія так і не паспелі дабегчы да ратавальных карчоў, пачалі апантана рваць зубамі…

24

Мінулая восень была асабліва цяжкай для пана Руткоўскага. Калі не вярнуліся з задання яго лепшыя памочнікі – Рамуальд, Генік і Зянон, ён яшчэ спадзяваўся, што, можа, хлопцы затрымаліся, мо хто паранены, а потым стала вядома, што падрыўнікі каля Аранчыц былі схоплены і расстраляны. На Усходні фронт паслалі італьянскага капрала Тоні Бачародэ, з-за гэта польскія подпольшчыкі пазбавіліся магчымасці атрымліваць каштоўную інфармацыю пра рух цягнікоў на чыгунцы. Дайшла яшчэ адна непрыемная вестка, што трое афіцэраў-вахляжаўцаў былі арыштаваныя, калі ішлі на выкананне чарговага задання, немцы трымалі іх у Пінскай турме. Кіраўніцтва ў Варшаве шукала спосаб, як іх выратаваць, а пан Руткоўскі ў якасці прамежкавага звяна нецярпліва чакаў загаду аб спрыянні ў выкананні пастаўленай задачы. Усе гэтыя мітрэнгі псавалі настрой, выбівалі са звычайнага ладу жыцця настолькі, што замест ста грамаў каньку на вячэру, пан Руткоўскі пачаў спажывааць кроплі валяр’янкі і брому, што мала памагала. Якраз у гэты час пачалася рэарганізацыя "Вахляжа", які быў афіцыйна ліквідаваны, а ўсе кадры і амуніцыя пераходзілі ў распараджэнне штаба Палескай акругі Арміі Краёвай.

Толькі ў снежні нарэшце здарылася шчаслівая падзея. Знайшоўся брат Каэтан, пра якога з трыццаць дзявятага года Фрац не меў ніякіх звестак. Аказваецца, ён разам з часткаю польскага войска паспеў адысці ў Румынію, пасля перабраўся ў Парыж. Калі эмігранцкі польскі ўрад перасяліўся ў Лондан, дзе займеў добрых заступнікаў, Каэтан, маючы службу пры польскім генштабе, таксама падаўся туды. Безумоўна, мог бы спакойна жыць у англійскай сталіцы, але яго цягнула на Радзіму. На Беласточчыне застаўся хоць і невялікі, а ўсё ж такі любы маёнтак бацькоў. Ды ці мае права баявы афіцэр адседжвацца пры штабе, калі Айчына ў бядзе? З Лондана Каэтан быў дэсантаваны ў Варшаву, адкуль разам з некалькімі ціхацёмнымі накіраваны ў Брэст для выканання задання. Прыйшоў на явачную кватэру і быў прыемна здзіўлены і празмерна ўзрадаваны, бо ўбачыў старэйшага брата.

Пан Руткоўскі прывёз Каэтана да сябе ў Руту на санях, у якія быў запрэжаны бадзёры конік. Язда прынесла насалоду абодвум, хоць яны былі толькі пасажырамі, лейцамі кіраваў Альберт. Заснежаная зямля, лёгкі мароз, заінелыя дрэвы цешылі вочы і душы. А пасля браты сядзелі каля каміна, у якім гарэлі бярозавыя паленцы, пілі віно, згадвалі колішняе жыццё. Да светлых успамінаў дадавалася горыч усведамлення, што былое ніколі не вернецца. Бацькоў вывезлі Саветы і наўрад ці яны, старыя людзі, выжывуць у Сібіры. І наогул невядома, колькі працягнецца гэтая вайна і што каго чакае ў выніку.

– Але мы ёсць і будзем, – сказаў Франц і паглядзеў на малодшага брата з любасцю. – Я жадаю табе, Каэтан, шчасця і шанцавання ва ўсіх справах, а сам пастараюся зрабіць усё, што ад мяне залежыць, каб табе лягчэй было выконваць заданні тваіх начальнікаў.

– Я рады, Франэк, што ты маеш магчымасць нам дапамагчы. Калі ўжо зайшла гаворка пра справу, дык мне трэба некалькі байцоў з Брэста, і яшчэ адна грузавая машына. Самаход "Опель" у нас ёсць, мы на ёй прыехалі з Варшавы. Нашы людзі забяспечаныя надзейнымі дакументамі, што дало нам магчымасць пераадолець мяжу без перашкод. Табе застаецца паклапаціцца пра аўсвайсы для сваіх людзей.

– Ты кіруеш усёй аперацыяй? – здзівіўся Франц.

– Кіраўнік у нас мудры і разважлівы чалавек, я толькі ягоны намеснік і першы памочнік, які адказвае за матэрыяльнае забеспячэнне. Пра харчы мне таксама трэба дбаць, так што на тваю дапамогу харчамі я таксама разлічваю.

– Людзей падбяром. Дарэчы, у мяне пры маёнтку жыве адзін юны, але ўжо абстраляны ваяка. Заўтра пазнаёмлю, – адказаў Франц, маючы на ўвазе Тадэвуша Сапранецкага, які ўжо ачуняў пасля ранення і зноў у ахвоту малаціў на таку снапы пад кіраўніцтвам аканома Альберта. – Машыну таксама выдзелю, дакументамі забяспечу. Але задача, якую паставілі перад вамі, вельмі складаная. Узяць турму і вызваліць сваіх людзей – ніколі не чуў, каб хто калі здзейсніў такую справу, тым больш, што, наколькі мне вядома, у Пінску больш за тры тысячы немцаў, у тым ліку механізаваная рота для барацьбы з партызанамі.

– Будзем думаць. На тое нам даюцца галовы. Помніш, калі ў мяне не рашалася задача, ты не спяшаў за мяне выконваць заданне, а казаў: "Думай, думай! Ты здолееш!" Пайшла твая навука на карысць, перш чым што зрабіць, думаю. Усё будзе добра, Франэк. Я ўпэўнены, мы пераможам фашыстаў і распачнем новае жыццё.

– Да перамогі яшчэ вельмі далёка. Па некаторых дадзеных, ведаю з кампетэнтных крыніц, што на тэрыторыі Палесся добра аселі савецкія партызаны, уся ініцыятыва ў іхніх руках. Да таго ж і ўкраінскія нацыяналісты тут нярэдкія госці. Сам разумееш, яны нам не сябры. На жаль, нашы людзі дрэнна або зусім не валодаюць тутэйшым дыялектам, таму ім цяжка дамовіцца з мясцовым насельніцтвам. Наогул, браце, узарваць рэйкі – не надта вялікае дасягненне. Ужыцца ў мясцовае асяроддзе, стаць ягонай часткаю – вось якое нам патрэбна майстэрства. Пакуль нашым жаўнерам гэта не ўдаецца. Некалькі месяцаў балансуюць яны на Палессі, а ў выніку маем адны трагічныя выпадкі і велізарныя страты. Безумоўна, усялякая акцыя можа прынесці ахвяры, але найперш трэба рабіць пералік вартасці аб’екта на валюту чалавечага жыцця.

– Ведаеш, Франэк, я – чалавек вайсковы і не звык абмяркоўваць загады камандзіраў. Давай не будзем пра гэта. Вайна заўсёды каштуе ахвяр і крыві. Раскажы лепш, як ты развітаўся з жонкаю і дзецьмі.

– Прыйшлі позна ўвечары два вайскоўцы і два чалавекі ў цывільным, сказалі: "Збірайся". Далі паўгадзіны. Скідаў у паляўнічы заплечнік самае неабходнае. І гатовы. Жонка і дачка плакалі, а Тадзік трымаўся, мужчына. Вось і ўсё. Завезлі мяне ў Мінскую турму, там трымалі. А праз месяц забралі сям’ю невядома куды. Нічога пра іх больш не ведаю. Іншы раз такая туга агорне, няма паратунку, але трываю, Каэтан, сцісну зубы і трываю… А мяне вызвалілі немцы. Саветы так уцякалі, што забыліся пра нас…

– Усё мінае, брат, міне і гэта. Праўда, невядома, што прыйдзе гэтаму на змену. Дарэчы, цяпер называй мяне па клічцы Парушына. Я пастараюся стаць парушынаю ў вачах нашых ворагаў, каб адпомсціць усім і за ўсё.

– Беражы сябе, брат.

– Ад лёсу не ўцячэш. Што ведаеш пра бацькоў? – спытаў Каэтан.

– Сяляне казалі, што забралі іх ноччу, пагрузілі пасцель і ўсё самае неабходнае на воз ды павезлі на вакзал, а маёмасць разрабавалі вясковыя камітэтчыкі.

– Ох, дабяруся я да іх! Скуру спушчу! Галота! Чужым захацелі наесціся!

– Супакойся, не варта дарма распаляцца, на ўсялякую набрыдзь нерваў не хопіць.

– Мяне хопіць. Я знайду спосаб адпомсціць. Ведаеш, у маёй душы столькі нянавісці, што, здаецца, і кроў у мяне ўжо, бы атрута. І скуль яны павылазілі гэтыя фашысты ды камуністы, каб нас знішчаць ды здзеквацца, з якой апраметнай выпусціла іх нячыстая сіла. Здаецца, Франэк, я перастаю верыць у магутнасць Бога, калі сатана кіруе светам.

Пан Руткоўскі бачыў, што брат прыкметна сп’янеў, становіцца агрэсіўным. Ведаючы польскую прымаўку, што занадта, тое не на здароўе, прапанаваў дарагому госцю пайсці адпачыць, але брат заўсёды быў упарты і нават не варухнуўся, а толькі запатрабаваў яшчэ віна. Франц пазваніў у званочак. З’вілася Юхімка, спытала:

– Што, пан, загадае?

– Прынясі нам віна з майго кабінета.

Жанчына пакланілася і выйшла.

– Навошта такую старую служанку трымаеш? – спытаў Каэтан.

– Якая ж яна старая? Гадоў сорак, спраўная маладзіца. Мой аканом з ёю спіць. Дарэчы, яе дачка таксама тут служыць.

– Суцешыў! Мо ты спіш з дачкою?

– Няма на свеце лепшае жынчыны, чым мая Анэля. Мне яе ніхто не зможа замяніць. Мусіць, я – адналюб.

У пакой увайшла Юхімка, паставіла на стол дзве пляшкі віна.

– Скажы Веры, няхай прынясе яшчэ якой закускі, – загадаў пан Руткоўскі. – Ноч доўгая.

– Слухаю, пан Руткоўскі, – зноў пакланілася Юхімка і пайшла.

Каэтан адкаркаваў новую пляшку, наліў віно ў фужэры, прапанаваў:

– Давай, брат, вып’ем за каханне, сёння мы за яго не пілі. Няхай у цябе яно будзе адно на ўсё жыццё, а я жадаю жыць лёгка і весела, паспець пакахаць шмат жанчын. Такая мая праграма-мінімум на астатні век.

У дзверы пастукалі. Па парозе з’вілася дзяўчына з падносам у руках, застаўленым талеркамі. Яна нахіліла галаву. Каэтан не адразу нават разгледзеў яе твар, аднак яму дастаткова было пабачыць яе квяцістую хустку.

– Пастаў, Вера, на стол стравы, – сказаў пан Руткоўскі, – ды ідзі.

Дзяўчына паслухмяна выканала загад і павярнулася да дзвярэй. Каэтан ухапіў яе за руку і пасадзіў сабе калені. Яна спалохана войкнула.

– Не бойся, паненка, усё будзе добра, – засмяяўся паніч. – Я сто гадоў не трымаўся за дзявочы стан. Патрымаюся і пойдзеш сабе.

Вера супакоілася, з-пад ілба паглядвала на братоў.

– Выпі з намі, Вера, – пранаваў Каэтан.

– Мне нельга піць з панамі, – залепятала дзяўчына.

– Я наліў табе салодкага віна, паспрабуй, спадабаецца, – казаў Каэтан і адчуваў, як мужчынская сіла абуджаецца ў ім, але ён не спяшаў паказаць сваю нястрыманасць брату, зрэшты, Франц павінен разумець, што ягоны малодшы брат не манах, каб адмаўляцца ад дзеўкі, якая раптам апынулася ў яго на каленях.

– Адпусціце мяне, пане, калі ласка, – папрасіла Вера.

– Выпі вось гэтую чарку, і пойдзеш.

Вера выпіла віно, яно сапраўды аказалася вельмі салодкае і смачнае.

– Спадабалася? – спытаў Каэтан.

Вера кіўнула ў адказ галавою.

– Вось бачыш, я ж казаў, што табе спадабаецца. Слухай мяне – і тваё жыццё ператворыцца ў чыстую асалоду. Яшчэ чарачку і скончым гэтую размову.

– Дарма ты стараешся. Вясковыя дзеці змалку каштуюць самагонку, гэта ў іх лекі ад жывата, прастуды і рознай іншай немачы. Ёй гэты лікёр – не больш як вішнёвы ўзвар з цукрам, – засмяяўся Франц, назіраючы за тым, як брат хітруе і стараецца падпаіць дзяўчыну.

– Гэта праўда, Вера? Ты каштавала самагонку? – спытаў паніч.

Вера зноў моўчкі кіўнула галавою.

– Выдатна. Тады мы зробім кактэйль.

Ён наліў каньяку ў фужэр, зафарбаваў лікёрам, дадаў туды віна. Паднёс дзяўчыне.

– Такой смакаты, Верачка, ты зроду не каштавала. Вось гэту чарачку вып’еш, і я сам правяду цябе з пакоя.

– Нельга, паніч, у мяне ўжо ў галаве завадзіла. Адпусціце мяне, калі ласка.

– Гэта якраз лекі, каб пілося, елася і яшчэ хацелася. Пайшлі на канапку, пасядзім побач, пагамонім, – сказаў Каэтан, адпусціў Веру, перайшоў з ёю на канапу і прымусіў апаражніць фужэр.

Дзяўчына хутка зусім асалавела, няўцямна ўсміхалася і ўжо не адмаўлялася піць, асушыла яшчэ колькі чарак п’янкога напою, закусвала толькі цукеркамі, якія прадбачліва падаваў ёй Каэтан, а потым пачала драмаць.

– Дзякуй, брат, за гасціннасць, мы напіліся і наеліся, а цяпер нам пара і адпачыць. Мы пайшлі, я правяду дзяўчыну, – сказаў госць, падхапіў Веру за стан і павёў да дзвярэй.

– Дабранач, – усміхнуўся пан Руткоўскі, разумеючы брата, які згаладаўся па жаночым целе, няхай пацешыцца.

Каэтан завёў Веру ў спальню, паклаў на ложак і пачуў яе роўнае дыханне. Дзяўчына спала.

– Мала радасці ад п’янай дзеўкі, – сказаў сам сабе Каэтан. – Але ж мусім спажываць тое, што маем, выбару вялікага няма.

Загаліў спадніцу, убачыў, што дзяўчына без сподняй бялізны, падумаў злосна: "Прыкідвалася цнатліўкаю, а сама рыхтавалася, ці што? Ведала, для чаго ішла!" Пасля згадаў: яму расказвалі, што тутэйшыя сялянкі не носяць майткаў. Сцягнуў з яе галавы хустку, паўзіраўся ў чысты юны твар, пацалаваў у вусны. Вера на момант абудзілася, у цемры нічога не ўбачыла, падумала, што гэта яе цалуе Тадзік і ў адказ таксама пацалавала яго, не расплюшчваючы вачэй, аддалася на волю ягонай пяшчоце. Пад пацалункі, абдымкі і няўцямны шэпт яна заснула і ўжо нічога не помніла, не цяміла.

У дзверы нясмела пастукалі, калі Каэтан драмаў, стомлены любошчамі. Ён адчыніў, убачыў на парозе Юхімку, закрычаў:

– Як пасмела будзіць мяне?

– Прабачце, пан, я хацела забраць Веру.

– Няма тут ніякае Веры! Пайшла прэч!

– Яна ж дзяўчына, незамужняя, ёй нельга…

– Ідзі, бо прыб’ю! – прыкрыкнуў на Юхімку Каэтан. – Раскудахталася тут! Ці я наймаўся сачыць за тутэйшымі служанкамі?!

Жанчына ўсхліпнула і адышла. Каэтан зачыніў дзверы, прылёг каля дзяўчыны. Абняў яе, тулячы да сябе, яна моцна спала, нічога не адчувала і не адказвала на пяшчоту. "Непрыемна наталяць смагу без узаемнасці, але слугі для таго і існуюць, каб выконваць панскія прыхамаці", – падумаў ён, навальваючыся на яе цяжкім целам…

25

Юхімка вярнулася ў пакой да Альберта, які ўжо драмаў у ложку і заплакала:

– Зрабі што-небудзь, паніч сапсуе маю дзяўчынку! Ідзі, забяры яе!

– Калі яна сама папусцілася, дык чаго я пайду выцягваць яе з чужой пасцелі? Здурнела, баба, ці што? Навошта мне псаваць адносіны з братам пана? Я ж магу застацца без працы, сродкаў да існавання і даху над галавой. Сама падумай…

– Што ж мне рабіць, куды кінуцца? Пайду да пана Руткоўскага, мо ён злітуецца і выратуе маю дачку?..

– Вярзеш абы-што. Ты вось са мною спіш, і нічога з табою не зрабілася. І Веры тваёй усё толькі на карысць пойдзе.

– Якая карысць? Што ты пляцеш? А раптам зацяжарае, хто яе пасля замуж возьме?

– Ты на сябе паглядзі! Прызнайся, які раз замужам? Ужо і не маладая, з дарослаю дачкою! Падумай!

– Я гэта я, а мая Верка не такая…

– Усе вы аднаго поля ягады, ведаю я вас, хітрых баб, толькі прыкідваецеся няшчаснымі і слабымі, а ў саміх воўчыя пашчы. Што ўхопіце, дык ужо не вырваць, – сказаў Альберт і павярнуўся на другі бок, спіною да Юхімкі.

– Прашу цябе, ну, прыдумай што-небудзь, ты ж разумны чалавек! Я не засну ўсю ноч. Што рабіць? Пайду і падпалю пуню! Учыню вэрхал! Ты мяне не ведаеш!

Альберт павярнуўся, схапіў Юхімку за руку, пацягнуў да сябе ў ложак:

– Кладзіся, дурніца, і не рабі глупства. Заўтра прасватаю тваю Веру за якога-небудзь удаўца-малайца.

Юхімка села на пасцель і абурана спытала:

– Чаму за ўдаўца? Верка такая маладая і прыгожая!

– Гэта так, да слова прыйшлося. Прасватаем яе за добрага хлопца. Цяпер моладзь ахвотна жэніцца, бо жанатых у Германію пакуль не вывозяць, але здаецца мне, што гэта да часу. Немцам патрэбна рабочая сіла для абслугоўвання войска. Вайна – бочка бяздонная. Колькі туды людзей ні давай, колькі дабра ні сып – усё знікае, бы ў прорву. Кладзіся, кладзіся ты нарэшце.

Альберт прымусіў Юхімку легчы, абняў яе, але яна зняла ягоную руку з грудзей і сказала:

– Не чапай мяне сёння. Знерваваная вельмі я, у вачах стаяць паніч і Вера. Навошта я паслала яе туды, лепш бы сама пайшла.

– Маладога пана захацелася спакусіць?! – здзекліва спытаў Альберт.

– Як ты можаш такую брыдоту казаць? Я маці! Разумееш ты? Верка – маё дзіця! – Юхімка падхапілася з ложка, акрылася вялікаю клетчатаю хусткаю і выскачыла з аканомавай спальні, пайшла ў кухню, ускараскалася на печ і аціхла там. Але як ні намагалася, так і не здолела заснуць. Сярод ночы злезла з печы, прыпнула да спадніцы фартух, распаліла печ, пачала абіраць бульбу. Гатавала адразу сняданак і абед, у печы ўсё цэлы дзень будзе цёплае. Як толькі развіднела, панесла пану Руткоўскаму каву ў пасцель, пастукала, пачула дазвол увайсці, павіталася, паставіла паднос са сняданкам на столік. стрымана спытала:

– Скажыце, калі ласка, пан Руткоўскі, вашаму брату таксама каву падаць цяпер ці пазней.

– Не ведаю, мо няхай яшчэ паспіць з дарогі.

Юхімка не стрымалася і заплакала:

– Што вы зрабілі з маёю Веркаю?

– А дзе яна? Што здарылася? – здзівіўся пан.

– Як панесла вам вячэру, дык і не вярнулася.

– Можа, яна яшчэ каму вячэру носіць?

– Прашу вас, пане, дапамажыце мне забраць дачку ў вашага брата?

– Дык ты думаеш, што яна ў яго? – напусціў на сябе нявінны выгляд Руткоўскі.

– А дзе ж яшчэ? Я хадзіла ўвечары, каб яе забраць, а пан Каэтан не аддаў.

Руткоўскі пагрозна ссунуў бровы і гнеўна крыкнуў:

– Што я чую! Мая служанка, як самадайка, лезе ў пасцель да пана! Якая ганьба! Прэч з маіх вачэй! Разганю ўсіх да д’ябла, каб не ганьбілі мой дом! Прэч!

Юхімка выскачыла з панскай спальні, спалатнелая ад страху і знясілена паплялася на кухню, дзе не ведаючы за што зачапіць рукі, сядзела і перабірала кутасі на трапкачы. Думкі мітусіліся: "Не застануся тут, забяру Верку, пайду да бацькі ў вёску, можа, не прагоніць. Будзем з Вераю працаваць за хлеб на ягонай гаспадарцы. Праўда, там ёсць іншая гаспадыня – маладая мачаха, але мо злітуецца. А раптам дачка зацяжарае! Божа мой, Божа! Якая ганьба! Што людзі скажуць! Не, усё ж такі трэба трымацца Альберта. Мо сапраўды прасватае Верку за добрага хлопца, дык і вырашыцца гэтая праблема. А пасля і я да яе перабяруся. Не буду слугаваць гэтым паскудным панам, каб іх гром ляснуў! Каб іх яма пазавальвала!.."

– Як спала, начавала? – голасна спытаў Альберт, уваходзячы ў кухню. – Чаму сняданак не нясеш. Не дачакаўся, сам прыйшоў.

Юхімка нічога не адказала, трымаючы крыўду на Альберта, паднесла талеркі і адышла да печы.

– Чаго маўчыш, як вады ў рот набрала?

– Не вады, а бяды…

– Усё будзе добра. Зараз паеду ў вёску, пагутару з солтысам, падбяром Веры жаніха, зладзім вяселле.

Гэтыя словы трохі супакоілі жанчыну, яна села на зэдлік, падперла шчаку рукою, думаючы: "Аддам Веру абы за каго без кахання і жадання. А што рабіць? І мяне некалі сасваталі бацькі за чалавека, якога я так і не здолела пакахаць, добра, што ён з’ехаў у Амерыку. Адно вось Вера засталася на ўспамін пра той шлюб. А пасля яшчэ двойчы сходзілася з мужчынамі. І кожны раз усё не гаразд. Цяпер – гэты Альберт… Не муж, каханак… Ва ўсялякі момант пакіне, прагоніць… Ніякіх абавязкаў перада мною".

– Ну, я пайшоў, – сказаў аканом, на хаду дажоўваючы ежу.

"Ідзі да паноў, падлізвайся! Ты, хоць аканом, але таксама слуга. Служба твая сабачая…" – злосна падумала Юхімка.

У кухню ўвайшоў Тадзік, павітаўся. Юхімка прабурчала нешта невыразнае ў адказ, а сама падумала: "Яшчэ адзін з’явіўся на маю галаву! Колькі ж гэтых паноў на свеце развялося! І ўсе хочуць, каб мы іх кармілі, паілі, абшывалі, абмывалі ды спаць укладалі. Да гэтага дачка таксама занадта часта бегала. Доля мая цёмная, як жыць, што чыніць?.." Яна моўчкі паставіла на стол талерку з яечняй, паклала булачкі, паставіла кубак з кавай.

– Дзе Вера? Нешта я сёння яшчэ яе не бачыў.

– Усім мая Вера трэба, каб пакарыстацца і выкінуць, як непатрэбную рэч…

– Што вы такое кажаце, пані Юхімка? Асабіста я да Веры добра стаўлюся.

– Якая я табе пані? Служанка я! Аб мяне можна ногі выціраць і ні за што дзякуй не казаць. Ад панскага добрага стаўлення ў нас адны непрыемнасці.

– Што здарылася?

– Нічога… Снедай, няма ў мяне часу на размовы, – адказала Юхімка і пайшла да печы, перастаўляла чыгункі, грымела вілашнікам.

Агаломшаны Тадзік з’еў сняданак і моўчкі падаўся з кухні. Жанчына правяла яго раздражнёным позіркам, зморана зірнула ў акно, убачыла, што чырвоная патэльня сонца ўзнялася над лесам, і вырашыла: годзе ўжо трываць. Паставіла на паднос сняданак для Каэтана і панесла ў ягоную спальню. На яе стук у дзверы, ніхто не азваўся. Яна ўвайшла ў пакой. Паніч і Верка спалі. Яна падышла да дачкі, моўчкі патузала яе за руку. Дзяўчына расплюшчыла вочы, убачыла Юхімку, няўцямна спытала:

– Што, мама?..

Жанчына прыклала палец да вуснаў, каб дачка замоўкла, кіўнула галавою ў бок пана. Вера павярнула галаву, убачыла Каэтана – здзіўлена зірнула на маці. Тая ў адказ пакруціла пальцам ля сроні, тузанула дачку, каб уставала. Вера асцярожна саслізнула з ложка, падняла з падлогі спадніцу, пачала апранацца. Маці агледзела пасцель, убачыла крывавыя плямы, скрушна паківала галавою, паказала дачцэ, тая ўсё яшчэ быццам ніяк не магла зразумець, што з ёю здарылася, бо нічога не помніла. Маці пастукала кулаком сабе па ілбе, потым дачцэ дала кухталя і выпхала за дзверы. Нарэшце і Каэтан заварушыўся, нездаволена нешта прамармытаў, расплюшчыў вочы, убачыў Юхімку, запытальна зірнуў на яе.

– Добры дзень, пан Каэтан. Я вам сняданак прынесла.

– Добра, – буркнуў ён. – Прынясі мне расолу ці квасу, нешта галава баліць.

– Прынясу, пане, толькі хачу спытаць, ці не сорамна вам хлусіць? Што вы з маёю дачкою зрабілі?

– Якая дачка? Нічога не помню… П’яны моцна быў…

– Маладая служанка, якая вячэру ўчора прыносіла…

– Нічога не помню…

– Паглядзіце на пасцель, там крывавыя плямы. Гэта сведчанне цнатлівасці маёй дачкі, якую вы… – Юхімка заплакала.

Каэтан азірнуўся на пасцель, і абурана сказаў:

– Ты хіба не разумееш, што пану нельга паказваць такую брыдоту? Замяні зараз жа ўсё! Прэч! Якое нахабства! Сама падсылае мне дзеўку, а потым яшчэ папракае. Скажы дзякуй, што не выкінуў яе праз акно на мароз! Якое паскудства!

Юхімка ціха выйшла з пакоя, дакараючы сябе за наіўнасць: "Пайшла ў паноў праўды шукаць! Ды ў іх толькі хваробу на галаву знойдзеш! Каб вы спрахлі! Каб вам нашы слёзы крывёю адліліся…"

26

Пасля палудня Юхімка паклікала Тадзіка да пана Руткоўскага, які сустрэў яго ў сваім кабінеце ветліва, адразу прапанаваў сесці. У пакоі быў яшчэ адзін малады пан.

– Калі ласка, Каэтан, пазнаёмся, гэта Тадэвуш Сапранецкі з-пад Беластока. Дапамагае мне пакуль па гаспадарцы, браў удзел у адной акцыі, быў паранены, – сказаў пан Руткоўскі.

– Вельмі прыемна, – адказаў дзяцюк і моцна, быццам выпрабоўваючы, паціснуў Тадэвушаву руку.

– Гэта мой малодшы брат, паручнік Каэтан Руткоўскі, табе лепш запомніць ягоную клічку Парушына і звычайна гэтак звяртацца да яго пры якой патрэбе.

– Зразумеў, – адказаў Тадзік.

– Як твая рука? – спытаў гаспадар кабінета.

– Зажыла.

– Гатовы зноў далучыцца да барацьбы?

– Даўно чакаю.

– У хуткім часе нам належыць правесці адну вельмі складаную і важную аперацыю, ты маеш магчымасць узяць у ёй удзел, – працягваў пан Руткоўскі.

– Буду ўдзячны, калі даверыце мне якую справу, – усхвалявана адказаў Тадзік, баючыся, што раптам паны перадумаюць.

– А стараляць гэты хлопец умее? – спытаў Каэтан у брата.

– Не ведаю, але зброю мае.

– Хадзіў некалькі разоў у лес сам, страляў, ды шкада патронаў. У мяне іх амаль не засталося.

– Патронаў я табе дам. Чакай і рыхтуйся, па цябе прыйдуць у хуткім часе, – папярэдзіў Руткоўскі-старэйшы.

– Дзякую, – радасна адказаў Тадзік, бачачы, што яго сапраўды далучаюць да нейкай вельмі важнай справы. – Дык я пайду?

– Мо з намі каву пап’еш?

– Дзякую, пан Руткоўскі, вы даўно не бачыліся з братам, не буду вам замінаць.

– Што праўда, то праўда, маем пра што пагутарыць.

Тадэвуш развітаўся і ўзрадаваны паспяшаў за дзверы. Найперш ён накіраваўся ў свой пакойчык, узяў пісталет, паклаў у кішэню і падаўся ў лес. У двары сустрэў Альберта, які зграбаў са сцежак снег, што насыпаўся за ноч.

– Мо памагчы, – спытаў хлопец у аканома.

– Не трэба, сам люблю пагрэбціся на марозе, добра ўзбадзёрвае. А ты куды?

– Прагуляюся да лесу.

– Глядзі, каб ваўкі не з’елі. Усю ноч вылі.

– Ваўкі, як сапраўдныя рабаўнікі, працуюць ноччу, а ўдзень адпачываюць.

– Я пра тых ваўкоў, што на дзвюх нагах.

– Пра савецкіх партызанаў?

– Пра іх… Яны палякаў не надта любяць, а калі дазнаюцца, што ты з Руты, дык невядома, як зрэагуюць.

– Пан Альберт, дазвольце ўзяць вашы лыжы.

– Бяры, але будзь асцярожны, не паламай. Па ваенным часе такую цацку не купіш, хіба толькі ў вайскоўцаў на што выменяеш.

Тадэвуш падзякаваў, пайшоў у падсобку, узяў лыжы, вынес іх за вароты, прымацаваў да ботаў і радасна паімчаў з ветрам да лесу. Праўда, ад шырокіх узмахаў параненая рука пабольвала, але ён не звяртаў увагі. Лес чарнеў наперадзе, клікаў таямнічаю сховаю, абяцаў цікавыя сустрэчы з даверліваю вавёркаю ці звонкаю сініцаю. Раней некалькі разоў Тадзік наведваўся сюды, але далёка не заходзіў, нейкі прытоены страх утрымліваў яго на ўскраіне. Яліны з пышнымі лапамі, упрыгожаныя снегам, здаваліся пекнымі паненкамі, якія завіталі на баль і напружана чакалі тае хвіліны, калі нарэшце зайграюць музыкі, каб распачаць вясёлае кружэнне. Лясныя шаты, як надзейнае сховішча, прымалі чалавека, гатовыя акрыць яго ад ліха. У гэтай заспакоенасці і ледзь чутным гуле (лес ніколі не маўчыць), чулася тонкае птушынае ціўканне. Шкада было парушаць гэты лад, аднак Тадэвуш прыцэліўся ў самую вяршыню елкі і стрэліў. Здаецца, трапіў, бо куля атрэсла снег з галін. Другую кулю паслаў у шышку, што была трохі ніжэй, але куля прасвістала міма, збіла снежную шапку з галіны, а шышку не кранула. Засталася апошняя куля, але яе Тадэвуш пашкадаваў, пакінуў на ўсялякі выпадак, развярнуўся і паціху, абмінаючы юныя дрэўцы падлеску, накіраваўся зноў у Руту не па ўласнай лыжні, а па цаліку. Падабалася яму пакідаць свежы след на снезе, каб яшчэ каму захацелася прайсціся гэтаю часоваю дарогаю. Вярнуўся пад вечар, трохі стомлены, але разгарачаны, ружовашчокі, зайшоў на кухню, каб папіць гарачай гарбаты, застаў там Юхімку і Веру, павітаўся, спытаў:

– Дзе ты, Верка, цэлы дзень хавалася. Захварэла ці што?

– Здаровая яна, – раздражнёна адказала Юхімка. – А табе, пан Тадэвуш, рана яшчэ дарослымі дзяўчатамі цікавіцца.

– Годзе вам, пані Юхімка, злаваць на мяне. Скажыце, чым я правініўся, што вы з самага ранку бзыкаеце, як аса.

– Усе вы аднолькавыя, паны і падпанкі. Пі гарбату ды ідзі з Богам. Вас шмат, а я адна, цэлы дзень каля печы кручуся, самой няма калі чаго на зуб пакласці.

Тадэвуш зразумеў, што з прыездам Каэтана сям’я павялічылася, дадалося турбот служанцы, вось яна і нервуецца, што не паспее ці не дагодзіць каму, выпіў гарбату і палічыў за лепшае адпачыць у сваім пакойчыку. Прылёг на ложак, заплюшчыў вочы і задрамаў. У сне ён зноў апынуўся сярод заснежаных ялін, азіраў іх, адчуваючы сваю мізэрнасць у параўнанні з імі, услухоўваўся ў шум вершалін. Раптам нехта крануў ягоную шчаку рукой. Тадзік прыўзняў павекі, убачыў Веру, пагладзіў яе па плячы, сказаў лагодна:

– Прыйшла… А я думаў злуеш на мяне невядома за што…

– Добра, што яшчэ думаеш пра мяне. Мне здавалася, што я табе зусім без патрэбы.

– Верка, не напрошвайся на камплімент.

– Не да таго мне цяпер…

– Скажы, што здарылася? Маці твая сёння злосная, як ніколі, і ты нейкая не такая.

Вера насупілася, памаўчала, а потым ціха прамовіла:

– Замуж мяне аддаюць.

– Чаго раптам? – у сэрцы Тадзіка варухнулася рэўнасць, але ён тут жа адагнаў яе, бо яму ніколі не прыходзіла ў галаву думка пра жыніцьбу.

– Кажуць: пара.

– А ты што думаеш?

– Не ведаю. Пан Альберт знайшоў невядома каго ў вёсцы, у нядзелю сваты прыедуць. Мне не хочацца за абы-каго…

– Дык не згаджайся, пасылай тых сватоў на сухі лес.

– Бацькоў нельга не слухаць. Грэх гэта.

– Ну, не ведаю, што табе параіць, – сеў на ложку і развёў рукамі Тадзік.

– Як цалавацца са мною, дык ты добра ўмеў, а як да вяселля дайшло, дык робіш выгляд, што ні пры чым.

– Пачакай, дык ты лічыш, што мне трэба жаніцца?

– Безумоўна! А чаму не? Я да цябе прывыкла. Ты мне падабаешся.

Тадзік абурана адказаў:

– Якая жаніцьба? Вайна ідзе! Я днямі зноў іду на заданне. Ты ведаеш, што мяне там чакае?.. – сказаў ён і асекся, зразумеў, што прагаварыўся.

Вера затуліла твар рукамі і заплакала, расцягваючы словы:

– А як мне-е з чу-у-жым чала-а-векам… Я памру-у ад тугі-і па табе… Не хач-у …

Тадзік падняўся, прайшоў па пакоі, разгублена паглядваючы на дзяўчыну, нарэшце злосна крыкнуў:

– Годзе раўсці! Я жаўнер! Ніколі не збіраўся наогул жаніцца! Разумееш? У мяне няма ні кала, ні двара! Не ўяўляю сабе ні жонку, ні дзяцей! Пакуль Радзіма ў няволі, ніводзін паляк не мае права думаць пра асабістае шчасце! Яно наогул не існуе. Мы павінны быць гатовыя аддаць свае жыцці за яе вольнасць!

Вера раптам перастала плакаць, утаропілася ў хлопца здзіўленым позіркам і прамовіла:

– Я і не думала, што ты яшчэ такі малы дурань. Кожны чалавек стараецца пражыць як мага лепей для сябе, а ён чаўпе абы-што… Пустыя гэта размовы, панская ганарыстасць! Усе вы любіце прыгожа прамаўляць, а як смерць паглядзіць у вочы, дык іншае заспяваеце. На каленях будзеце літасці маліць!

Тадзік абурана зірнуў на дзяўчыну і выскачыў з пакоя, не жадаючы сварыцца з ёю, ці даказваць, што ён зусім не такі, як яна думае. Палічыў, што гэта ніжэй ягонай годнасці даводзіць каму б там ні было, які ён ёсць. Жыццё пакажа, хто чаго варты…

27

Усю восень Сяргей Клімчук пражыў пад Роўна ў табары ўкраінскіх нацыяналістаў. Разоў колькі ўдзельнічаў у сутычках з савецкімі партызанамі і польскімі атрадамі Арміі Краёвай. Уперад не рваўся і за чужыя спіны не хаваўся, кулі міналі яго. Спакойным норавам і таварысцкасцю, нягледзячы на маладосць, займеў прыхільнасць паплечнікаў. Да таго ж з-за высокага росту ніхто не здагадваўся, што яму толькі шаснаццаць гадоў, усе думалі, што хлопец паўналетні, а таму ставіліся, як да роўнага, і працаю нагружалі адпаведна. А яе ў тую восень было асабліва шмат. "Зялёныя браты" будавалі табар на зіму, капалі зямлянкі і сховішчы, якія ўмацоўвалі драўлянымі бярвеннямі, маскіравалі так, што такую пабудову не заўважыш сярод лесу. Іншыя хлопцы, якім не надта падабалася чорная праца, прасіліся ў забеспячэнцы ці ў знішчальныя гурты, а Сяргей, прывучаны змалку да чорнае працы, не разлучаўся з рыдлёўкаю і сякераю. Яны пры ім былі заўсёды, як і вінтоўка. Нават у сне ён не разлучаўся са сваімі прыладамі, ставіў іх у кут, даваў на час сну адпачынак сабе і ім. Праўда, зімою высветлілася, што абнасіўся зусім. Падралася адзенне, не вытрымала нагрузкі. Трэба было раздабыць нешта новае. Аднойчы ён напрасіўся ў напарнікі да Лёні Парахнюка і ягонай хеўры, каб пайсці па вёсках і раздабыць якой вопраткі ў сялян. Назаўсёды запомніў Сяргей вочы таго чалавека, у якога ён узяў цёплыя суконныя штаны, быццам не вопратку браў, а скуру з яго здзіраў.

– Чаго ты, дзядзька, такі скупы? Мы ў лесе сядзім, галадаем, мерзнем, каб аднойчы ты адчуў сябе вольным і шчаслівым, а ты гэтых трантаў шкадуеш? – спытаў ён.

– Бярыце, што вам трэба, – адказаў селянін і апусціў вочы, каб не выдаваць сваё стаўленне да прыхадняў.

З пачуццём віны выйшаў Сяргей з хаты. Казак Грыня, які адчуваў да яго прыязнасць і зараз трымаўся поруч, суцешыў:

– Часцей трэба бываць у экспедыцыях, дык прывыкнеш. Кожнаму сваіх рэчаў шкада. Але ж мы жыццём рызыкуем і не скардзімся. Мы – паўстанцкае войска, а таму людзі абавязаны нас карміць, апранаць і дапамагаць, хто чым можа.

Гэтыя Грыневы словы трохі супакоілі Сяргея, але хадзіць па людзях яму расхацелася, хоць хаўруснік і клікаў у адну хату, дзе ў бацькі было ажно тры прыгожыя дачкі, адразу падаўся да вазоў ужо добра нагружаных мяшкамі з бульбаю, мукою, крупамі, салам, нават ляжаў баран са звязанымі нагамі. Сеў на воз, чакаў, калі ўсе збяруцца.

– Чаго ты тут прыляпіўся, – спытаў Лёня Парахнюк, які з’явіўся са спіны.

Сяргей азірнуўся на яго і адказаў:

– Чакаю, калі назад паедзем.

– Хадзі ў хату, – паклікаў зямляк, – паснедаем. Гаспадар пяршак на стол паставіў.

– Не, Варнак, я лепш тут павартую, – адмовіўся Сяргей, называючы Лёню па клічцы.

– Бадай, пабудзь каля дабра. Я табе прынясу што-небудзь укусіць.

Сяргей сядзеў на возе, азіраў вёску з белымі глінянымі хаткамі, згадваў свой дом, маці, брата. І так раптам захацелася апынуцца ў родных сценах, ажно сэрца засмылела. "Як яны там пажалі ды памалацілі? Як спраўляюцца з падаткамі? А хутка новая вясна. Трэба вупраж праверыць ды падладзіць. Ці ж Кастусь справіцца? У яго з галавы яшчэ маленства не выветрылася. Бедная маці, хай бы пажыла без хвароб, каб, крый Божа, не падарвалася цяжкаю працаю, не сышла раней часу ў нябыт. Колькі можна тут сядзець? Няхай бы рухаліся бліжэй да дамоўкі. Ужо прасіў Ціта, які выбіўся ў начальства, быў намеснікам камандзіра, і Лёню-Варнаку намякаў, чаго мы, маўляў, на чужыне сядзім? Ці няма ў нас спраў на радзіме? Яны адказвалі, што высокаму начальству відней, каго і куды пасылаць. Дзе тое начальства, Сяргей нават не ўяўляў, хоць час ад часу наведвалі іх розныя інспектары, правяралі, праводзілі гутаркі з ваякамі. Вядомая рэч, начальства ўмее гаварыць гладка, яно ж займае лепшыя схованкі, а ўсе астатнія браты туляцца ў зямлянках ды палатках. На жаль, гэтага ніколі не зменіш. Таму і рвуцца ўсе ў начальства, каб палепшыць свае бытавыя ўмовы.

"Снегу на Украіне мала, не зіма, а так сабе, прыемная пара года. Тут і на санках не паездзіш, – самі сабой снаваліся думкі. – Але недахоп снегу паўплывае на адсутнасць дастатковай вільгаці, да таго ж азіміна можа вымерзнуць. Хоць, зрэшты, у прыродзе ўсё мудра ўладкавана. Няма зімы, мала снегу, дык і мароз не адчуваецца". Невыносна засвярбела спіна. Сяргей засунуў руку пад каўнер світы, каб пачасацца, але не дастаў. Паспрабаваў знізу дацягнуцца. Ды ўжо адразу засвярбеў бок. "Вось халера, каб не вошы, можна было б жыць. Але ж толькі сядзеш адпачыць, супакоішся, дык пачынаецца сверб ва ўсім целе!.."

З гэтымі крывасмокамі як толькі хлопцы ні змагаліся: выкідвалі сарочкі на мароз, выжарвалі ў грубках, мылі ў сцюдзёнай вадзе і снезе, нічога не дапамагала. Нязводная вашывая раць даймала хлопцаў удзень і ўначы, разгарні сарочку – і ў кожным шве знойдзеш цэлыя гнёзды. Любяць хлопцы адгадаваць чуба, але ж у тых чубах таксама вошы ажно кішаць, таму Сяргей голіць брытваю валасы пад ноль, каб не мець лішніх турбот, але і гэтая мера мала дапамагае.

Чаканне зацягвалася. Хлопцы не спяшалі выбірацца з вёскі. А раптам нарвуцца немцы, паліцаі ці савецкія партызаны. Шкада будзе здабытага дабра, давядзецца ўсё кінуць. Сяргей дастаў з мяшка набытыя штаны, задаволена агледзеў, падумаў толькі, мабыць, будуць караткаватыя, але разважыў, што ў крайнім выпадку можна будзе надтачыць чым-небудзь, не свяціць жа яму голым азадкам. Толькі зараз адчуў, што вельмі хоча есці, мо і дарма адмовіўся паснедаць разам з хлопцамі? "Без справы чалавека даймаюць розныя непатрэбныя жаданні: паесці, пачасацца, паляжаць, – падумаў ён і зручней прылёг на мяшках. – А ў лесе іншы раз за цэлы дзень і макавай расіны ў рот не пакладзеш. І нічога, трываеш, а тут ужо ў хату на яечню захацелася. – Хлопец праглынуў сліну і пашкадаваў, што якога сухара не прыхаваў у кішэню на дарогу. – Маці вучыла, каб ніколі без кавалка хлеба ў шлях не выпраўляліся. Ды забываюцца мудрыя павучанні бацькоў, а свая мудрасць набываецца праз памылкі і страты…"

Раптам заўважыў, што з другога канца вёскі скача дазорца, мусіць, нешта заўважыў. Сяргей схаваў штаны ў заплечнік, застыў у чаканні.

– Дзе ўсе? – крыкнуў дазорца, ледзь толькі падскакаў і запыніў каня.

– У той хаце, – паказаў Сяргей.

– Што здарылася?

– Абоз нейкі на дарозе, трэба з’язджаць.

Дазорца кінуўся да хаўруснікаў, а Сяргей павярнуў каня, ды памалу рушыў з вёскі, каб не быць засцігнутым ворагамі. Паплечнікі хутка дагналі.

– Малайчына, – пахваліў яго Варнак. – Добрым казаком будзеш. На, падмацуйся, – падаў вялікую лусту хлеба з салам, загорнутую ў два лісты квашанай капусты.

– Дзякую.

– Давай лейцы. Я паганю каня, а ты жуй хутчэй, мо яшчэ ўцякаць давядзецца, калі нас заўважыць ці хто выдасць.

Сяргей хапіў зубамі лусту хлеба разам з капустаю, пажаваў, задаволена прамовіў:

– Смаката!

– Мо і гарэлкі трэба было за губою прынесці?

– Трэба было. Ногі быццам пачалі мерзнуць без руху.

– Дык прайдзіся за возам. Но-но, – прыкрыкнуў Варнак, падганяючы коней.

Іх дагнаў Грыня і радасна паведаміў:

– Своечасова мы выбраліся з вёскі. Паліцаі прыехалі.

– У паліцыі шмат нашых, – азваўся Лёня, – мо не зачапілі б? Было б горш, каб на партызанаў нарваліся, давялося б адбівацца. – А ты нешта, Грыня, няпэўна на нагах трымаешся.

– Перабраў трохі, не ведаю меры. Ат, на свежам паветры хмель хутка выветрыцца. Слухайце, хлопцы, раскажу вам хохму. Аднойчы дома мы гналі самагонку. Я даўмеўся брагаю хатнюю жыўнасць накарміць. Каб вы бачылі, што пачалося! Кот хістаўся, скакаў на сцяну ды мяўкаў. Парасяты зваліліся на бок і матлялі лапамі. Сабака скуголіў, круціўся на месцы, ганяўся за сваім хвастом. Карова раскарачыла ногі, а рагамі ўперлася ў зямлю, мусіць, каб не ўпасці. Конь бязладна задзіраў капыты і матляў хвастом. За каня мне бацька добра ўваліў!

– Не дзіўна, здзек з жывёлы – вялікі грэх, – пасміхнуўся Лёня.

– А з людзей? – спытаў Сяргей.

– Таксама, калі гэта людзі, а ворагаў трэба знішчаць без жалю.

– Эх, што вы ўсё – пра смерць, давайце лепш – пра жыццё паспяваем! – прапанаваў Грыня і зацягнуў любімую песню:

Катерина відчини-но,

Катерина, встань-но,

Дай нам їсти дай нам пити,

Ото буде файно.

Катерина відчинила,

Катерина встала,

Дала їсти, дала пити,

Ще й поцілувала.

Вёска засталася далёка ззаду, наперадзе з’явілася іншая. Хаўруснікі павярнулі да лесу. Тры падводы паціху цягнуліся на базу. Там цяпер было бяспечна і ціха, іх чакала жытло і смачны абед з бараном, які пакуль дажываў апошнія гадзіны ў сваім жыцці на траскім возе.

– Скажы, Варнак, калі ж мы ўжо дамоў вернемся? Ці доўга нам на чужыне трываць калатнечу? – спытаў Сяргей, даядаючы хлеб.

– Калі-небудзь вернемся. Толькі дзеля чаго? Хто там нас чакае?

– У мяне маці, брат, гаспадарка…

– А я нічога не маю. Саветы жонку з дачкою невядома куды вывезлі, хату забралі, гаспадарку прысвоілі. Хоць маці і брат, можа, мяне таксама чакаюць. Але я страціў усё!

– Часам пытаю ў сябе, хто вінаваты ў нашых няшчасцях? Адказ у мяне адзін: найперш не нейкія Саветы ды немцы, а нашыя людзі-суседзі, што заклалі майго брата і тваю сям’ю. Нашы камітэтчыкі складалі спісы…

– Так, Сяргей, нашы, але для чаго яны гэта рабілі? Каб выслужыцца перад новаю ўладаю, займець нейкія прывілеі, а іншы раз баяліся за ўласнае жыццё ці сям’ю. Ненавіджу ўсіх! Немцаў! Саветаў! Усе крывасмокі! Ты ведаеш, як немцы з нас, ваеннапалонных, здзекваліся?! Кармілі раз на дзень нейкім варывам з травы. Маладыя здаровыя мужчыны ператвараліся ў нямоглых старых, высыхалі на арэх, гінулі сотнямі. Каб я не ўцёк з таго пекла, дык ужо не ехаў бы тут з табою.

– А калі ты трапіў у палон?

– Ды адразу ў трыццаць дзявятым. Ведаеш, браток, не хочацца нават згадваць. Адна нянавісць паліць мне сэрца. Нічога мне не шкада, нават сябе, занадта шмат натрываўся і настаяўся пад рулямі кулямётаў, пастаўленых на вышках. Ахова з намі не цырымонілася. Толькі што заўважала, палівала агнём. Ды і мы ўжо дайшлі да краю. Каб сагрэцца, садзіліся на памерлых, яшчэ цёплых, і чакалі свайго апошняга часу. А я ўцёк, калі гналі на працу, галодны, нямоглы, але быў такі шчаслівы ад адчування волі!

– Як думаеш, чым гэтая вайна скончыцца?

– Я так далёка не заглядваю. Пражыў дзень, і дзякуй Богу. Адно ведаю, што кожны атрымае тое, што заслужыў.

– Ты лічыш, што мы заслужылі такое жыццё?

– А што табе не падабаецца? Пад старасць хоць будзе што ўспомніць ды ўнукам расказаць?

– Ты думаеш: мы ўнукаў прычакаем?

– Не ведаю, Сяргей, і, думаю, ніхто не ведае, чым нас ашчаслівіць будучыня. Але ж вайна не можа доўжыцца вечна. Няхай немцы з Саветамі б’юццпа, а мы пачакаем, калі гэтыя дзве гадзіны адна адну задушаць, а потым будзем усталёўваць свае парадкі, будаваць незалежную Украіну. Вынішчым усю набрыдзь, савецкіх і нямецкіх памагатых, ачысцім зямлю ад руінаў і вайсковага друзу, запражэм сваіх конікаў у плугі і пойдзем араць палеткі, засумавалыя па нашых руках, сеяць з сявенькі жыта, проса, ячмень, авёс, садзіць бульбу. Як зямелька будзе радзіць і красаваць пасля гэтага!

Лёня абняў Сяргея за плячо і быццам павёў у намаляваную будучыню. Яны ўязджалі ў лес, па-зімоваму аціхлы і насцярожаны, але незвычайна прыгожы, здатны прыняць і паратаваць кожнага чалавека, з якімі б намерамі ён ні прыйшоў, бо, мабыць, верыў у чалавечую мудрасць і спагаду.

28

Ледзь не месяц чакаў Тадзік, калі ж нарэшце паклічуць яго на заданне. Аднак акаўцы не спяшаліся, а да задуманай справы рыхтаваліся грунтоўна. Толькі ў канцы студзеня нарэшце аканом Альберт паклікаў найміта і павёз на прасторных санях, у якія быў запрэжаны рахманы конік, у Брэст. Наблізіліся да будынка, дзе жылі польскія рабочыя.

– Табе – сюды, – сказаў Альберт і паказаў на грузавік. – Сядай у кузава.

Тадзік зазірнуў у крыты брызентам "Форд", дзе ўжо сядзела чалавек дзесяць незнаёмых хлопцаў у аднолькавых рабочых куртках, і насцярожана сказаў:

– Там жа ўсе чужыя.

– А ты хацеў маму з татам убачыць?

– Усё ж неяк прыемней мець справу з сябрамі.

– Прыгледзься лепей, мо каго пазнаеш, толькі асаблівай радасці не выяўляй, – адказаў Альберт і паказаў вачамі на кабіну.

За рулём сядзеў Люцыян і нецярпліва паглядваў па баках.

– Дзякую, пан Альберт, што падвезлі. Бывайце, – паспешна развітаўся Тадзік.

– Шчасліва, – адказаў аканом і пачаў разварочваць каня.

Тадзік залез у кузава, павітаўся. Нехта яму ціха адказаў. Пачакалі хвілін дзесяць, пакуль з’явіўся легкавы аўтамабіль "Опель", у якім заўважыў Тадзік Каэтана, малодшага брата пана Руткоўскага, разам з ім ехалі яшчэ трое незнаёмых мужчын. Адзін з іх быў у форме нямецкага афіцэра. Нарэшце рушылі з месца. Усе прысутныя з палёгкаю ўздыхнулі, чаканне і невядомасць занадта прыгнятаюць людзей. Ехалі доўга. Нямецкія патрулі не спынялі вайсковыя машыны. Людзі ў кузаве драмалі, хісталіся з боку ў бок, той-сёй прыладзіўся пакласці галаву на плячо суседу па лаўцы і адчуваў сябе адносна камфортна. У Тадзіка мерзлі ступні ў летніх чаравіках (шкарпэткі з воўны, якія дала Юхімка не дапамагалі), ён разуўся падкурчыў пад сябе ногі – стала цяплей, і таксама заснуў, але час ад часу прачынаўся, каб лацвей умасціцца, адгортваў брызентавую папону, бачыў удоўж дарогі заснежаны лес ці балота. Колькі разоў заўважаў, што міналі рэдкія мястэчкі ды прыгорбленыя вёсачкі. Прачнуўся ад ціхага гоману ў кузаве. Нехта сказаў:

– Мы ў Пінску. Увага, падрыхтавацца, дакладна выконваць загады, трымацца разам.

Адчынілі скрыню, прыкрытую брызентам, пачаль разбіраць зброю. Тадзіку дасталася доўгая і цяжкая вінтоўка. Ён спалохана падумаў, што ніколі не страляў з такой зброі, але потым суцешыў сябе тым, што мае пісталет, якім можна будзе скарыстацца ў выпадку чаго. Ехалі па вузкіх вуліцы, забудаванай каменнымі, пераважна аднапавярховымі, будынкамі, такімі звыклымі, якіх было мноства ў Брэсце і Беластоку, дзе жылі местачкоўцы, а найбольш габрэі. Нарэшце паказаліся турэмныя муры. Легкавік "Опель" пад’ехаў да самых варот турмы, а грузавы "Форд" спыніўся метраў за дзесяць ад уваходу. Ваякі высыпаліся з кузава і прытаіліся па два бакі ад варот, чакаючы каманды да дзеяння. Тадзік адчуваў хваляванне і трымценне ў душы, стараўся супакоіць сябе, але ці ад холаду, ці ад напружання калаціліся сківіцы, ён сціскаў іх з усяе сілы, каб не ляскаць зубамі. Афіцэр у нямецкай вайсковай форме, мусіць, ён быў за старэйшага ў асяродку палякаў, запатрабаваў ад турэмнай аховы, каб адчынілі вароты. Вартаўнік было засумняваўся, але ўсё ж дазволіў "Опелю" праехаць у двор. Следам праслізнулі два чалавекі, якія ў адзін момант абяззброілі вартаўніка. Той запозна зразумеў, што ўпусціў на тэрыторыю турмы чужых, паспрабаваў адбіцца, але быў заколаты нажом. Гэта здарылася на вачах Тадзіка. Ён здрыгануўся ўсім целам, калі ўбачыў, як нож лёгка ўвайшоў у грудзі турэмшчыка і толькі тады забыўся пра холад, перастаў дрыжаць, ад выгляду крыві да горла падступілі ваніты. Ён адвярнуўся. Прагучаў сігнал клаксона. Нехта падштурхнуў яго і прыкрыкнуў:

– Уперад! Бягом!

Толькі зараз ён убачыў, што ўсе хлопцы, якія ехалі з ім у кузаве грузавіка, забягаюць у двор турмы, і кінуўся следам за Каэтанам Руткоўскім. Вароты тут жа за сабою зачынілі і пакінулі двух жаўнераў на варце. Некалькі чалавек заскочылі ў канцылярыю, адтуль пачуліся стрэлы. Акавец у адзенні нямецкага афіцэра ўжо патрабаваў ад турэмнага наглядчыка адчыніць унутраныя вароты турмы і дамогся свайго. Як толькі апынуліся на ўнутранай тэрыторыі, адразу загадалі стражнікам легчы ніцма на зямлю, раззброілі ўсіх. Турэмшчыкі, захопленыя знянацку, спалохана паказалі, дзе вісяць ключы. Палякі рынуліся ў будынак турмы. Тадзік трымаўся побач з Каэтанам, бо ад разгубленасці не заўсёды разумеў, што загадвае паляк у мундзіры нямецкага афіцэра. Вось і зараз ён дапытваў нейкага турэмшчыка:

– Дзе польскія афіцэры, нумар камеры? Хутка!

А калі пачуў дакладны адказ, загадаў Тадзіку і яшчэ нейкаму хлопцу з аўтаматам трымаць турэмных наглядчыкаў пад прыцэлам, а сам з ключамі ў руцэ пабег шукаць патрэбных вязняў. Праз колькі хвілін ён з’явіўся зноў з трыма польскімі афіцэрамі ў пакамечаных мундзірах. Тадзік здагадаўся, што гэта і былі тыя самыя вязні, якіх трэба было вызваліць. Акавец загадаў стражнікам падняцца, загнаў іх у бліжэйшую камеру, гучна загадаў:

– Сядзіце ціха! Падымеце гвалт – закідаем гранатамі.

Грымнулі дзверы, клацнуў замок, турэмная стража засталася замкнутая. Тым часам вызвалілі астатніх вязняў. Яны ўзрушана запаўнялі калідор.

– Вы вольныя, – крыкнуў ім камандзір. – Разыходзьцеся хутчэй, пакуль вас не заспелі тут немцы.

Людзі рынуліся ды выхаду.

– Мы таксама адыходзім! Хутка! – скамандаваў галоўны акавец.

Тадзік пабег разам з усімі з турмы, але ў гэты час прагучала каманда спыніцца. Ён убачыў, што на турэмны двор па адным уваходзяць новыя стражнікі, а іх раззбройваюць і прымушаюць класціся на зямлю.

– Што гэта? – спытаў ён у Каэтана.

– Новая турэмная змена заступае на вахту. Тут мы яе і пакладзём адпачыць.

Калі нарэшце ўсіх стражнікаў уклалі на вычышчаны ад снегу двор, толькі тады жаўнеры зноў рынуліся за вароты. Вызваленых афіцэраў пасадзілі ў "Опель", які неадкладна ад’ехаў ад турмы, "Форд", у які ледзь не на хаду паўскоквалі вызваліцелі, рушыў следам. Машыны ўзялі кірунак на Брэст. Але ўжо за горадам высветлілася, што ў "Опеля" прабітае кола, вымушаны былі спыніцца. Пасля нядоўгай нарады вырашылі, што не варта губляць час на замену кола. Аблілі легкавік бензінам і падпалілі. Ён успыхнуў імгненна. Акаўцы зноў ускочылі ў кузава і паімчалі далей ад горада, скуль магла з’явіцца пагоня. Кіламетраў праз пяцьдзясят звярнулі на лясную дарогу, прыехалі да загодзь падрыхтаванай леснічоўкі, дзе пакінулі вызваленых афіцэраў, папярэдне забяспечылі іх усім неабходным. Праз два дні з праваднікамі яны павінны былі перайсці мяжу. А польская будаўнічая брыгада зноў загрузілася ў машыну і рушыла ў Брэст. Толькі зараз усе адчулі разняволенасць, загаварылі ўсе разам, хвалячы сябе.

– Ніводнага свайго чалавека не згубілі! Гэта вялікая ўдача, – радаваўся Каэтан. – А ты, малы, як сябе адчуваеш? – звярнуўся ён да Тадзіка.

– Добра, толькі есці хочацца.

– Дык усім есці хочацца, – гукнуў нехта з гурту.

– Пара зрабіць прывал, – сказаў Каэтан. – Пастукаў у задняе акно кабіны.

Машына хутка зноў звярнула ў лес з трасы, праехала трохі і спынілася на ўтульнай палянцы, акружанай высокімі елкамі. Мужчыны павыскоквалі з кузава, тупалі нагамі, пацягваліся, разміналіся. Самыя спрытныя развязвалі заплечнікі.

– Расчысціць пляцоўку, – загадаў камандзір.

Адразу запрацавалі два жаўнеры з шуфлямі. На чыстае месца паслалі кавалак брызенту, расклалі ежу. Паселі кружком і пачалі спажываць кансервы з хлебам проста з бляшанак, запівалі снегам. Тадзіку таксама далі тушонку. Ён даставаў яе нажом і думаў, што ніколі гэтак смачна не абедаў.

– Ты куды пасля задання? – спытаў яго Каэтан.

– А вы?

– Мне трэба вяртацца ў Варшаву, каб паведаміць начальству, як мы зрабілі сваю справу.

– Мяне ў Варшаве ніхто не чакае, – адказаў Тадзік і падумаў, што добра было б наведаць маму, але ж яна пачне плакаць і патрабаваць, каб сын застаўся дома, а яму меней за ўсё хацелася бачыць яе слёзы, лепш не трывожыцца самому і не турбаваць яе, няхай будзе, як ёсць.

– Чаго задумаўся? Застаешся ў Брэсце?

– Так.

– Вырашана. Чакай новага задання, – ляпнуў яго па плячы Каэтан.

– Буду чакаць з нецярплівасцю, не забудзьце пра мяне…

У гэты час падсеў да Тадзіка Люцыян, спытаў:

– Як маешся?

– Нічога, звычайна.

– Палеглі нашы сябры. Ніяк не магу змірыцца. Мне заўсёды іх будзе не хапаць.

– Ведаю. Мне пан Руткоўскі казаў. Не пашанцавала хлопцам.

– Мне ўсё здаецца, гэтага не здарылася б, каб я быў з імі.

– Кажуць, у кожнага свой лёс, бачыш, як сёння выдатна папрацавалі – і ўсе жывыя. Удача сёння была з намі… Я не бачыў іх мёртвымі, заплюшчу вочы і стаяць перада мною жывыя Рамуальд, Зянон і Генік…

Люцыян памаўчаў, марудна жуючы хлеб і пазіраючы некуды ў сябе.

– Цяпер ужо нічога нельга змяніць, – сказаў Тадзік.

– Але і змірыцца нельга…

– Даядайце, няма калі тут расседжвацца, – заўважыў Каэтан, назіраючы, як сябры ледзьва варушаць сківіцамі .

Тадзік азірнуўся: хлопцы завяршалі абед, толькі адзін, трымаючы бляшанку з кансервамі ў руцэ, расказваў нейкую показку, спрабаваў насмяшыць таварышаў, але тут прагучаў загад камандзіра:

– Па конях!

У момант хлопцы сабралі рэчы. Пустыя бляшанкі загрэблі ў снезе, прыбралі ўсё за сабою і паселі ў кузаве. Наперадзе было некалькі гадзін дарогі.

На другі дзень Тадзік ужо быў у маёнтку Рута, дзе яго чакаў смачны Юхімчын абед і Верыны папрокі, маўляў, некуды падзеўся і не папярэдзіў.

– Што ты, Верка, да мяне маеш, – агрызнуўся Тадзік. – Цябе ж прасваталі, вось і пільнуй свайго будучага мужа, а мяне пакінь у спакоі, пасля доўгай і траскай дарогі яму хацелася добра выспацца.

– У маладых паноў шмат сваіх спраў, а ты толькі прыслуга, – прыкрыкнула на дачку Юхімка.

Тадзік устаў з-за стала, падзякаваў кухарцы і падаўся ў сваю камору, маючы намер зачыніцца там на замок. На парозе сутыкнуўся з аканомам.

– Як там? – спытаў ён.

– Усё добра, – адказаў Тадзік, саступаючы дарогу.

– Дзякаваць Богу, што ён ад нас не адварочваецца, – пачуў услед Тадзік аканомаў голас і абурана падумаў, што гэты чалавек нічога не цяміць у канспірацыі, пры жанчынах распытвае, каб даць падставы ім для разважанняў ды пытанняў.

29

Тры дні Тадзік валяўся ў пасцелі, спрабаваў чытаць кніжкі, якія браў з дазволу аканома ў панскай бібліятэцы, час ад часу пракручваў у памяці перажытае і радаваўся, што так удала атрымалася вызваліць вязняў. Мусіць, толькі дзякуючы неймавернай дзёрзкасці афіцэраў і жаўнераў змаглі яны ўзяць турму без шуму. Хацелася пачытаць нешта пра гераічных людзей, але ў бібліятэцы былі толькі любоўныя раманы пра слязлівых паненак, мабыць, гэтыя кніжкі набывала жонка гаспадара маёнтка. Ён пачынаў чытаць чарговы раман, перагортваў некалькі старонак, зноў упіваўся вачамі ў тэкст, але не знаходзячы нічога цікавага адкідаў кніжку, браўся за іншую.

У нядзелю прыехаў пан Руткоўскі, адразу паслаў Юхімку па Тадзіка. Хлопец прычасаўся, агледзеў сябе з ног да галавы і падаўся да гаспадара ў кабінет. Той, як звычайна, сядзеў за сталом, гартаў паперы. Убачыў Тадзіка на парозе, падняўся, пайшоў насустрач, абняў за плечы, прамовіў:

– Ты мяне радуеш. Каэтан казаў, што застаўся цалкам задаволены табою.

– Дзякую на добрым слове.

– Ну, раскажы падрабязна, як там усё было, бо не паспееў я распытаць брата, ён спяшаўся ў Варшаву. Перакінуліся трыма словамі. Праходзь, сядай на канапу.

Тадзік утульна умасціўся, пан Руткоўскі сеў у вялікі фатэль, запаліў цыгарку, падрыхтаваўся слухаць. Хлопец расказаў падрабязна ўсё, што бачыў і чуў. Апавядаў ён эмацыянальна, размахваў рукамі, не забыў пахваліць Каэтана, які ўвесь час быў побач з камандзірам і паводзіў сябе надзвычай адважна. Па твары пана Руткоўскага было відаць, што ён шчыра радаваўся за брата, але на дне вачэй усё ж залегла прыхаваная туга. Тадзік разумеў, што найхутчэй гаспадар сумуе па страчанай сям’і, таму часам такі змрочны бывае ягоны позірк, быццам праз вочы выліваецца цяжар, які пасяліўся ў сэрцы.

– Ведаеш, мой брат быў вельмі шкадлівы ў маленстве. Сабраў вакол сябе падлеткаў, такіх, як сам, і верхаводзіў імі. Выраблялі абы-што, сады латашылі, бароны на стрэхі зацягвалі, вароты выносілі за ваколіцы, шклом коміны зачынялі. Затопіць іншая баба печ, а дым – у хату. Зірне ў трубу, нічога няма, неба свеціцца, а дым не ідзе... Ганаруся, што Каэтан пасталеў і стаў сапраўдным афіцэрам.

– Мне прапаноўвалі таксама ехаць у Варшаву, але я вырашыў застацца тут.

– Мусіць, часова ўсе справы пакуль давядзецца спыніць.

– Чаму? Так добра ўсё прайшло, – здзівіўся Тадзік.

– Таму што немцы распачалі рэпрэсіі супраць палякаў. Учора ў Пінску замест трох вызваленых афіцэраў расстралялі трыццаць палякаў у якасці заложнікаў. Загінулі ні ў чым не вінаватыя людзі. У Брэсце таксама штодня арыштоўваюць людзей, кідаюць у турму, расстрэльваюць і вешаюць. Ствараецца такое ўражанне, што фашысты маюць пэўныя планы па знішчэнні мясцовага насельніцтва. Можа, табе лепш было б паехаць у Варшаву, але калі ўжо застаўся тут, дык нікуды не выходзь з маёнтка.

– Колькі гэта будзе доўжыцца? – насцярожана спытаў Тадзік.

– Не ведаю, можа, да лета. Цяпер зіма, холад. Куды без базы можна падацца? Сяляне ад палякаў, сам разумееш, не ў захапленні. Мы для іх чужыя, прыгнятальнікі, на іхнюю дапамогу разлічваць не даводзіцца.

– Амаль паўгода я буду вымушаны бяздзейнічаць?

– Так, а што рабіць? Пачнём варушыцца, завалім усю справу. Калі ты ўбачыш павешанымі сваіх паплечнікаў, думаю, і сам не захочаш перажыць іхнюю долю.

– Наадварот, я жадаю помсціць і помсціць ворагам!

Пан Руткоўскі памаўчаў, выдыхаючы чарговае воблака дыму. А потым сказаў:

– Дзейнічаць трэба з розумам. Нашы кіраўнікі ў Варшаве і Лондане таксама лічаць, што трэба пакуль пачакаць канца вайны між Гітлерам і Сталіным. Калі яны канчаткова дагрызуць адзін аднаго, тады польскі народ падымецца на паўстанне, ачысціць сваю зямлю ад брыдоты і пачне адбудоваўваць родную краіну. Цяпер нам неабходна рыхтавацца да гэтага рашучага кроку, назапашваць сілу, зброю, гуртаваць людзей вакол сябе. Трэба мець на ўвазе, што камуністычная прапаганда ўжо ўбіла клін у наша грамадства. Польскія камуністы таксама збіраюць у свае шэрагі людзей. Яны нашы ворагі, хоць мы належым аднаму народу. Разумееш, Тадзік, якая складаная сітуацыя ўтварылася зараз у Польшчы?

Тадзік згодна кіўнуў галавою.

– Я рады, што ты здатны стрымаць патрыятычныя парыванні і эмоцыі на карысць справе. Нам трэба быць мудрымі, разумнымі і прадбачлівымі, інакш не выжыць. Тое, што я працую гебітскамісарам не дае мне падстаў адчуваць сябе ў бяспецы. Учора да мяне наведваліся нямецкія сувязісты, ладзілі мой тэлефон, здагадваюся, што цяпер мяне будуць праслухоўваць. Таму ўсім нам трэба быць асабліва асцярожнымі. Яшчэ заўважыў, што каля майго дома ў Брэсце ўчора аціраўся нейкі тып, мабыць, за мною пачалі сачыць.

– Дык што, цяпер усё спыніцца?

– Так, у Брэсце часова спыніцца.

– А ў астатніх рэгіёнах што будзе? Можа, мне падацца ў Гародню або Вільню? – спытаў Тадзік, якога не задавальнялі некалькі месяцаў бяздзейнасці.

– Гэта ў цябе, юнага, час цягнецца марудна. А мае дні ляцяць хутка, мала паспяваю за дзень, за тыдзень, за год.

– Можа, мне ў такім разе вярнуцца ў Беласток, там мая цётка жыве. Маму наведаю. Яна, мусіць, і не здагадваецца, куды я падзеўся.

Пан Руткоўскі змераў хлопца пакрыўджаным позіркам і сказаў:

– Тадзік, я прывык да цябе, як да роднага сына. Не пакідай мяне. Я гляджу на цябе і ўяўляю, як расце мой хлопчык, як прабіваецца ў яго пушок на верхняй губе, які ён стройны і высокі, можа, нават зачэсвае валасы, гэтак жа, як ты…

Пан Руткоўскі апусціў пагляд. Вочы гаспадара ўвільготніліся, але ён схаваў ад хлопца слёзы. Сапраўды, сёння мо, як ніколі, пан Руткоўскі адчуў небяспеку вельмі блізка, ажно мароз прайшоў па скуры, калі прачытаў паведамленне, што жандары шукаюць грузавы "Форд". Гэта была машына, якая належала гебітскамісарыяту, але на заданне яна выехала з замененымі нумарамі, што і выратавала Руткоўскага ад расправы. Надалей трэба быць яшчэ больш абачлівым, бо ўсялякая дробязь можа прывесці да выкрыцця і ўрэшце – да смерці. Гаспадар вытрымаў паўзу і зноў загаварыў:

– Нам трэба трымацца ўсім разам. Менавіта ў еднасці – наша сіла. Я кажу не толькі пра наш маёнтак Руту, але найперш пра Польшчу, распятую ворагамі на крыжы, як пан Езус Хрыстус. Яна жудасна пакутуе, але застаецца жывою, і мы павінны навучыцца трываць разам з ёю, а калі настане час, дык з’яднацца і паўстаць супраць акупантаў, перамагчы іх, задушыць, спапяліць і развеяць па ветры, каб і почуту не засталося пра іх. Дабро павінна перамагаць усялякае зло, інакш жыццё загіне, спыніцца, як той расток, што выбіўся з зямлі, а яго пляндруюць цяжкімі ботамі!

– Добра, пан Руткоўскі, я ўсё зразумеў. Застаюся малаціць снапы на вашым таку і нічога без дазволу не рабіць, – сказаў Тадзік і падняўся.

– Дзякую за разуменне. Ты сапраўдны жаўнер!

– Да пабачэння, пан Руткоўскі. Буду чакаць новага загаду.

– Чакай, наш час настане.

Тадзік развітаўся і ціха выйшаў з кабінета, спусціўся па лесвіцы, апынуўся на ганку, акінуў позіркам заснежаны двор, узяў шуфаль і пачаў разграбаць з дарожак снег. Рабіў ён гэта старанна, укладваў у справу ўсю сілу, якую пакуль не было куды дзяваць.

30

Да самага вясновага цяпла атрад атамана Грака пражыў на базе каля горада Роўна, а потым рушыў у Любяшоўскі раён. Гэта радавала Сяргея Клімчука: усё ж бліжэй да радзімы. Сталі табарам кіламетраў за трыццаць ад Пінска, знайшлі астравы сярод балота ў пойме Прыпяці. Цяпер, калі, як казаў кухар Дзем, кожны кусцік на нач пусціць, украінцы не надта трымаліся аднаго месца, а болей вандравалі па Палессі, з’яўлялі часам каля Століна ці Давыд-Гарадка, іншым разам даходзілі ажно да Янава і Драгічына, харчаваліся ў сялян, агітавалі супраць савецкай улады, заклікалі ўступаць у свае шэрагі, запалохвалі людзей голадам, які пануе ў СССР, дзе мацяркі вымушаныя есці сваіх дзяцей. Сялянкі божкалі і хрысціліся. Хлопцы, якім пагражаў вываз у Германію, уліваліся ў курані ўкраінскіх паўстанцаў, бралі ў рукі зброю. Стралялі мала, хоць гэты раён быў густа заселены савецкімі партызанамі, пераважна з акружэнцаў ды былых служак Пінскага абкама і навакольных райкамаў, розных камітэтчыкаў і камсамольцаў, якія не паспелі выехаць у эвакуацыю. Аднак сутычкі часам здараліся. У пачатку чэрвеня атабарыліся ў сяле Хацішаў, адтуль выпраўляліся на заданні і вярталіся, нагружаныя харчамі.

Сяргей разам з іншымі хлопцамі не сядзеў у лагеры, вандраваў па Піншчыне, выконваючы розныя даручэнні. На гэты раз ён быў з Лёнем Парахнюком – Варнаком, Цітам – Камаром, ішло з імі яшчэ сямёра хлопцаў, з якімі Сяргей быў мала знаёмы, нават імёнаў іхніх не ведаў, бо звычайна ўсе карысталіся клічкамі. Сапраўды, гэта было зручна, бо імёны часта паўтараюцца, а клічкі былі адзінкавыя.

– Чаму ў цябе такая дзіўная клічка – Варнак, што азначае? Я і слова такога ніколі не чуў, – спытаў Сяргей у Лёні Парахнюка.

– Варнак – катаржнік, які здолеў уцячы. Я збег з нямецкага палону, дык хто я? Варнак!

– А я кусачы, як камар, сам сабе такую клічку прыдумаў, – заўважыў Ціт.

– Мог бы назвацца сабакам, – засмяяўся Лёня. – Яны таксама добра грызуцца. Як быў у палоне, бачыў: пры мне аднаго нашага хлопца аўчаркі зарэзалі, быццам нажамі, на смерць.

– Камар амаль нябачны, а як укусіць, дык дзень чухрыцца будзеш. І з кулямёта ў яго не пацэліш, – самазадаволена адказаў Ціт.

– Ну, і хітры ты, Камар. Цікава, мо цябе і камары не кусаюць? – засмяяўся Лёня, а за ім – і астатнія хлопцы.

– Іншы раз кусаюць, ды я іх не баюся. Свае камары, гэта вам не ворагі лютыя. Ціха, глядзіце, хто гэта там мільгнуў за кустоўем? – насцярожана спытаў Ціт. – Мо нашы?

Усе прыселі і ўтаропіліся ў трох хлопцаў, якія мільгалі ўдалечыні.

– На пілотках чырвоныя зорачкі. Партызаны, – канстатаваў Лёня.

– Глядзі ты, пад наш Хацішаў падбіраюцца, – сказаў Ціт, паказваючы рукою хаўруснікам спыніцца.

– Цяпер давядзецца мяняць дыслакацыю, – заўважыў Варнак. – Мала ім лесу, бессаромна лезуць у вочы.

– Акружаем, – загадаў Ціт і паслаў некалькі хлопцаў у абход наперад.

Калі трох партызанаў заспелі першыя стрэлы, яны залеглі, але тут з усіх бакоў засвісталі над імі кулі і так прыціснулі да зямлі, што і галавы немагчыма было падняць, каб агледзецца. Адзін з іх шпурнуў гранату ўсляпую, але яна не дасягнула мэты. Два партызаны, (мусіць, трэці быў забіты ці паранены) адчуваючы, што трапілі ў пастку, вырашылі прарывацца, падняліся на поўны рост і пабеглі. Казакі між тым сціскалі кола.

– Узяць жывымі! – крыкнуў Ціт.

Але менавіта ў гэты момант яшчэ адзін партызан быццам спатыкнуўся аб нябачную перашкоду і зваліўся на дол, а другі, прыпаў да зямлі, папоўз, але ўжо ўбачыў наперадзе шапкі з трызубцамі, прыставіў пісталет да скроні, стрэліў і ўпаў з дзіўнаю усмешкаю на вуснах, быццам дасягнуў таго, пра што даўно марыў.

– Вось табе і маеш, – расчаравана сказаў Ціт. – Хацеў прывесці "языкоў", а маю тры трупы.

– Лёгкая смерць, – роздумна сказаў Лёня, узіраючыся ў твары палеглых партызанаў. – Маладыя ўсе…

– Дзіва што, каб трапілі да нас, мы з іх жывых скуру садралі б, а дазналіся б усе іхнія таямніцы, – помсліва адказаў Ціт.

– Не разумею, чаго ты на Саветаў так уз’еўся, яны цябе быццам не пакрыўдзілі.

– З маленства ненавіджу ўсялякае начальства і іхніх паслугачоў, усіх гэтых солтысаў, паліцыянтаў, міліцыянераў, упаўнаважаных, якія быццам створаныя для таго, каб запрагаць ды паганяць простага чалавека.

Сяргей, які за час знаходжання сярод украінскіх нацыяналістаў ужо трохі звык да таго, што побач паміраюць людзі, з жудасцю падумаў: "Якая смерць чакае мяне? Ці здолеў бы я вось гэтак лёгка адмовіцца ад жыцця? Мусіць, не… Ды і што я каму вінны? Няхай ідуць усе да д’ябла! Я жыць хачу!"

– Што будзе рабіць з нябожчыкамі? – спытаў Варнак.

– Няхай ляжаць пад халеру, – адказаў Ціт. – Звяры расцягнуць з часам…

– Усё ж людзі, – выказаўся Сяргей.

– Мо яшчэ ім урачыстае пахаванне наладзіць? – пасміхнуўся Ціт. – Няхай партызаны ведаюць, што ім не трэба нас чапаць.

Хлопцы вярнуліся ў Хацішаў, зайшлі ў двор, дзе атабарыўся атаман Грак. Ён якраз галіўся перад люстэркам, павешаным на цвічок на сцяне. Казакі расказалі яму пра свае прыгоды. Той нахмурыўся, задуменна прамовіў:

– Трэба рыхтавацца да нападу. І наогул, пара мяняць месца дыслакацыі…

– Мо пра нас не ведаюць? – выказаў сумненне Ціт.

– Нешта разнюхалі, калі ўжо шныраць паблізу. Трэба павялічыць ахову вёскі і паслаць разведчыкаў, каб здабыць свежыя весткі пра месца знаходжання партызанаў.

– Будзе зроблена, адказаў Ціт, які выконваў абавязкі намесніка атамана.

– Дзейнічай, – загадаў атаман і працягваў галенне, здзіраючы са скуры шорсткую шчэць разам з мыльнаю пенаю.

Сяргей правёў па сваёй шчацэ даланёю і падумаў, што яму таксама трэба было б пагаліцца, але вырашыў, што зробіць гэта заўтра, а сёння хацелася добра наесціся і адаспацца. Кухар Дзем пачаставаў хлопцаў кашаю са шкваркамі і кіславатым ружовым узварам з рэвеню, дазволіў узяць па лусце хлеба з сабою. Хлопцы без лішніх размоў разышліся па хатах, хто дзе спыніўся. Сяргей накіраваўся да стараватай удавы, якая жыла на ўскраіне вёскі, павітаўся, сказаў:

– Я пасплю, не будзі мяне, цётка, без асаблівай патрэбы.

– Спі на здароўе, навошта ты мне? – адказала жанчына і пайшла з хаты, каб не замінаць ваяку.

Ён абудзіўся раніцаю, калі ўжо сонца ўвалілася ў акно, ад траскатні вінтовак і аўтаматаў, здагадаўся, што завіталі партызаны. Ускочыў на ногі, апрануўся, схапіў вінтоўку і кінуўся да штаба атамана. Там ужо таўкліся казакі, чакаючы загаду. Адзін з хлопцаў, што стаяў на варце, дакладваў Граку:

– Абстралялі партызанскую разведку, але чакаецца набліжэнне іхняга атрада, бо ў суседняй вёсцы шумна і нешта гарыць.

– Заняць абарону, – загадаў атаман. – Камар, будзь пры мне, вазьмі свой узвод.

Сяргей апынуўся ў ліку тых, хто ахоўваў Грака. Хутка пачалася моцная страляніна. Каб не надта нашкодзіць вяскоўцам, атаман загадаў адступіць з вёскі да лесу. Што рабілася на пярэднім краі – Сяргей не бачыў, але вельмі нерваваўся: там быў яго сябар Грыня, баяўся, каб з ім чаго дрэннага не здарылася. Гэты хлопец быў вельмі вясёлы, меў прыгожы голас і пры ўсялякай нагодзе любіў спяваць. Найчасцей заводзіў "Катэрыну". Хацелася быць побач з ім, аднак ён вымушаны быў сядзець тут, нічога не рабіць, ахоўваць цела атамана. Бой цягнуўся да абеду, а потым партызаны адступілі, падпальваючы хаты вяскоўцаў. Усчаўся страшэнны пажар, якому дапамагаў моцны вецер. Полымя гуло, трашчалі дахі, іскры ляцелі ўгору жахлівым феерверкам, а над усім звінелі жаночыя галашэнні.

З поля бою на ўскраіну лесу пачалі прыносіць спачатку параненых, а пасля – забітых, чалавек дваццаць. Сяргей убачыў свайго Грыню з прастрэленай галавой і затросся худым целам, стрымліваючы плач, душачы ў сабе жалобу і паўтараючы ў думках: "На ягоным месцы мог быць я. Ён падараваў мне жыццё, ахвяруючы сабою. Ах, Грыня, Грыня, яшчэ не паспелі мы з табою з’есці пуд солі, а мусім ужо развітвацца назаўсёды. Даруй мне, што я выжыў. Даруй, і бывай назаўсёды. Я запомню тваю магілу, каб вярнуцца да цябе пасля вайны і расказаць табе, як і што ў нас было, калі сам дажыву да таго часу…"

– Удод, варушыся! Трэба капаць магілу, – пачуў Сяргей, нібы праз сон, голас Камара, павольна павярнуў галаву, пашукаў вачамі рыдлёўку, якая тырчэла, увагнаная ў зямлю, узяў у рукі, стаў побач з іншымі казакамі, пачаў капаць, пераадольваючы ў сабе стому і боль ад страты.

Ён пазбягаў глядзець на мерцвякоў, бо пасля яны стаялі ў вачах, але на Грыню час ад часу кідаў позіркі. Хлопец ляжаў з заспакоеным выразам твару, малады і прыгожы, пасма цёмных валасоў спадала на лоб, і прыкрывала маленькую рану пасярод ілба, вакол якой запеклася чорная кроў. У думках Сяргей развітваўся з сябрам: "Даруй, дружа, не паспелі мы з табою нагаварыцца. Нават не ведаю, дзе жывуць твае бацькі. Ты мне аднойчы назваў сваю вёску, а я пачуў – і адразу забыўся, даруй. Не здолею паказаць тваім бацькам, дзе ты пахаваны. А хто ведае, што чакае мяне? Мо такая ж невядомая магіла сярод лесу? Застаецца нам адно: сустрэцца на тым свеце і там працягваць наша сяброўства, якое так нечакана абарвалася…" Пад сэрцам сабраўся гарачы камяк і неміласэрна паліў, быццам клубок змей упіўся ў грудзі атрутнымі зубамі.

31

Вясной гестапа распачало новыя арышты ў Брэсце. Трапілі ў турму дзясяткі два акаўцаў з Палескай акругі, гітлераўцы адразу расстралялі адзінаццаць чалавек, астатніх трымалі ў турме, вялі допыты. Наглядчыкі-палякі ўпотай, як маглі, дапамагалі арыштантам, але ад здзеку нямецкімі следчымі над падпольшчыкамі не маглі выратаваць. Тым, хто застаўся на волі, трэба было працягваць барацьбу, каб даказаць акупантам, што людзі, якіх яны арыштавалі, не маюць дачынення да падполля. На сваю рызыку пан Руткоўскі сабраў пяць чалавек, уключыў туды Тадзіка і накіраваў на чыгунку ў раёне Бярозы. Хлопцы неслі з сабой узрыўчатку, ішлі глухімі дарогамі, абміналі вёскі, за два дні амаль дасягнулі месца дзеяння. Заставалася яшчэ прайсці якіх кіламетраў пятнаццаць. У чарговы раз спыніліся адпачыць у лесе каля Тэўляў. Пападалі на зямлю, паскідалі заплечнікі, так і ляжалі з паўгадзіны, даючы адпачынак нагам і целу.

Лес толькі ўбраўся ў першую маладую зеляніну, выглядаў па-святочнаму прыгожым і абноўленым. Самавіта снавалі рудыя мурашы, носячы нешта ў жытло з ігліцы. Лёталі сінія маленькія матылі. У вяршынях стаяў такі прыемны гул, быццам дрэвы ўвесь час пра нешта гаманілі. Тадзік расшпіліў куртку, адчуў, што вельмі разгарачыўся ў час хады. Паляжаў так трохі, потым распрануў куртку наогул. Ветрык астуджваў прыемна спіну праз сарочку, не хацелася варушыцца і што-небудзь рабіць, але ён быў у гурце самы малодшы, лічыў неабходным даказваць сваю патрэбнасць, таму спытаў:

– Мо раскладзём вогнішча?

– Калі ёсць жаданне, дык раскладзі, – адказаў кіраўнік, якога ўсе называлі Марэкам.

Тадзік здагадваўся, што гэта толькі клічка. А зрэшты, якая розніца, як каго завуць? Са знаёмых у групе быў толькі Люцыян – Люцік. Ён адзін выжыў з таго ранейшага падпольнага гурта, з якім упершыню пазнаёміў Тадзіка пан Руткоўскі. Іх звязвала мінулае, пра якое іншыя прысутныя тут не ведалі. Тадзік трымаўся Люцыяна, у гаворкі асабліва не кідаўся. Не прынята гэта ў падпольшчыкаў, аднак яны абменьваліся позіркамі, гэта была такая прыемная гаворка вачамі, калі блізкі табе чалавек разумее твой настрой без лішніх словаў. Зараз яны разам падняліся і пайшлі збіраць ламачча, потым распальвалі вогнішча, усміхаліся, бо ўсё выдатна атрымлівалася.

– Можна і кашу зварыць, два дні варанага не елі, – прапанаваў Тадзік.

– Варыце, – дазволіў Марэк, які ўсё яшчэ ляжаў нерухома, нават вочы не расплюшчваў, востры падбародак вытыркаўся ўгору. Было яму гадоў пад сорак, самы старэйшы, мусіць, ён найбольш стаміўся. – Вацэк і Болек – на варту, калі каша зварыцца, вас заменяць.

Стражнікі неахвотна падняліся і пайшлі ў лес у два розныя бакі і хутка зніклі за зелянінаю.

– Дзе возьмем вады? – спытаў Тадзік, які толькі зараз схамянуўся, што без вады кашу не зварыш.

– У тым баку балотца бачыў, – паказаў Люцыян. – Можна будзе набраць, працадзіць ды і карыстацца.

– Займіся, а я буду майстраваць канструкцыю, на якую можна кацёл падвесіць.

Люцыян узяў кацёл і кубак і пайшоў, а Тадзік выламаў з сухастоін дзве стойкі-рагулі і папярэчыну, прымацаваў усё, як след, каб можна было павесіць кацёл. Не прайшло і паўгадзіны, як каша забулькала над агнём, смачным пахам абуджаючы апетыт у падарожнікаў. Марэк нарэшце сеў, задаволена зірнуў на вогнішча і сказаў:

– Маладыя жаўнеры ў нас самыя ўвішныя. Аб’яўляю падзяку за іныцыятыву. Калі варыва будзе смачнае, дык яшчэ адну падзяку атрымаеце, а заадно – кваліфікацыю кухараў. Як ні круці, а пры кухні галодны не будзеш, ганаровая пасада.

– Гэта не падзяка, а абраза, – азваўся Люцыян. – Ці дзеля гэтага мы пераадолелі столькі кіламетраў?

– Як не паясі, дык не папрацуеш, – спакойна адказаў Марэк. – А на вайне жаўнеру нічога, акрамя ежы і боепрыпасаў, не трэба. Там жыццё іншы раз хвілінамі лічыцца.

Раптам з кустоў выскачыў Вацэк, і таропка сказаў:

– Проста на нас ідуць бульбоўцы.

– Адкуль ведаеш, што яны? – спытаў Марэк.

– На шапках – трызубцы.

– Непажаданая сустрэча. Ідуць на пах кастра. Колькі іх?

– Трое, мусіць, разведка.

– Няхай толькі падсунуцца, сустрэнем агнём. Заняць абарону, – загадаў Марэк.

Жаўнеры пайшлі насустрач украінцам, залеглі па перыметры паляны. Болека вырашылі не клікаць, былі перакананыя, як пачуе стрэлы, сам прыбяжыць. У хуткім часе сапраўды тры постаці замільгалі між дрэў, ішлі асцярожна, прыслухоўваліся, пераглядваліся. Марэк даў знак нікому не варушыцца, не падаваць ніякіх прыкмет жыцця. Між тым бульбоўцы зусім асмялелі і пайшлі напрасткі да вогнішча, трымаючы напагатове вінтоўкі, на паляне спынілі, здзіўлена азіраліся, што нікога няма.

– Нешта тут не так, – сказаў адзін.

– Чаму? Мо які паляўнічы пайшоў у лес па дровы.

– Кідай зброю, рукі ўгору, – скамандаваў Марэк, хаваючыся за густым кустом арэшніка.

Адзін з бульбоўцаў стрэліў у той куст, адкуль пачуўся загад, астатнія кінуліся наўцёк. Марэк пачаў страляць, але, мусіць, няўдала, бульбоўцы зніклі ў зарасніку.

Жаўнеры кінуліся за імі, але тыя як скрозь зямлю праваліліся.

– Няўдала мы паваявалі, – сказаў Марэк. – Трэба хутка паесці і сыходзіць, пакуль яны не прыйшлі з падмогаю. Хаця перад боем есці не варта. Але мо абыдзецца без сутычкі…

На паляну прыбег Болек, спытаў:

– Што здарылася?

– Бульбоўцы на нашу кашу паквапіліся, мы іх прагналі, – адказаў Люцыян.

Хлопцы знялі кацёл з агню, пабралі лыжкі і сёрбалі недавараную гарачую кашу, апякаліся, але спяшалі апаражніць пасудзіну і напоўніць жываты. Калі кацёл апусцеў, Тадзік агледзеў яго, працёр травою, сказаў Люцыяну:

– Мыць не буду, і так вылізалі.

– Хутка збіраемся і сыходзім, – загадаў Марэк, затоптваючы вогнішча.

Праз пяць хвілін усе стаялі з заплечнікамі за спінамі і па камандзе рушылі ў бок чыгункі. Рапатам лясны гоман парушылі стрэлы. Жаўнеры залеглі, агледзеліся, убачылі наперадзе бульбоўцаў. Іх было шмат.

– Скідаем рэчмяшкі, займаем абарону, – загадаў Марэк і пачаў страляць з пісталета.

У адказ пачалася густая страляніна. Тадзік таксама выхапіў пісталет, некуды страляў ад страху без перапынку, пакуль не скончылася абойма. Толькі зараз ён агледзеўся і ўбачыў, што застаўся адзін. Марэк ляжаў забіты справа, Люцыян – злева, Вацэка і Болека не было відаць. Бульбоўцы працягвалі страляць. Тадзік засунуў небоездольны пісталет у кішэню, падняўся і кінуўся бегчы прэч. Ззаду пачуў каманду:

– Не страляйце, узяць жывым! Дагнаць! Давай ты, у цябе ногі доўгія!

Тадзік бег гэтак жа, як некалі ад таго немца, які яго хацеў расстраляць. Толькі цяпер было цяжэй, галлё неміласэрна хвастала па твары, карчы чапляліся сухімі галінамі, дралі адзенне, скуру на твары і руках. Але той, хто бег ззаду, быў дужэйшы і спрытнейшы. Яшчэ імгненне, вораг збіў з ног Тадзіка, наваліўся худым гнуткім целам, прыціснуў да зямлі, цяжка дыхаючы ў патыліцу, заламаў рукі за спіну, пачаў звязваць. Як палонны ні тузаўся, ні выкручваўся, вызваліцца не мог, толькі выкрыкваў:

– Пусці! Пусці!

– Зараз! Разагнаўся! – адказаў бульбовец, устаючы з зямлі і падымаючы Тадзіка.

Толькі цяпер яны сустрэліся позіркамі. Тадзік са здзіўленнем пазнаў Сяргея, таго самага хлопца з вёскі Вялікая Багна, які прыводзіў жывёлу на здачу да пана Руткоўскага.

– Ты? Тут? У бульбоўцаў? – спытаў ён уражана.

– А ты з ляхамі, паніч?

– Я ж табе казаў, што буду змагацца з акупантамі. А з кім змагаешся ты?

– Таксама з рознымі акупантамі, у тым ліку і з палякамі!

– Дык забі мяне, забі! Чуў я, што вашы рэжуць палякаў на кавалкі!

– А ты думаў, што толькі вам дазволена смактаць сялянскую кроў?

– Я жыву, як лічу патрэбным, маё сумленне чыстае перад Радзімаю.

– Розныя ў нас Радзімы, паніч. Чаго ты ўвесь час мне на вочы трапляеш, га? – спытаў Сяргей насмешліва. – Помніцца, ты аднойчы мяне ад фрыцаў выратаваў.

– І ты мяне паратуй, забі, каб не пакутаваць, не трываць прыніжэнне і ганебную смерць.

– Годзе табе… Ідзі ўжо… Бяжы, каб хто іншы не дагнаў, – махнуў рукою Сяргей. –Уцякай хутчэй! Пакуль я не перадумаў.

Сяргей развязаў рукі Тадзіку.

– А як ты? Што табе будзе?

– Нічога, скажу, што не дагнаў.

– Бывай, Сяргей, дзякую…

– Бяжы хутчэй, бо будзе нам абодвум ліха, калі заспеюць за прыемнаю гамонкаю.

Тадзік узмахнуў на развітанне рукою і знік у гушчары. Сяргей патаптаўся на месцы і нетаропка павярнуў да сваіх казакоў. Па дарозе падняў рагатую шапку з арлом, падумаў: "Занясу, як доказ, што не дагнаў акаўца, толькі шапку знайшоў…"

32

Тройчы па вечарах хадзіў пан Руткоўскі ў рэстаран "Гэта тут" да пані Казіміры Яжэмбоўскай, пацягваў піва, прыслухоўваўся да размоў нямецкіх афіцэраў, спадзяваўся пачуць пра падрыў чыгункі, чакаў сваіх хлопцаў. Менавіта тут ім прызначыў сустрэчу пасля выканання задання. Аднак чаканне ягонае было дарэмнае. Афіцыянткаю ў рэстаране працавала дачка гаспадыні, панна Марыся, і яшчэ тры бялявыя дзяўчыны, мусіць, з тутэйшых. Усе былі хораша апранутыя ў нацыянальныя польскія строі, чыстыя, беленькія, з вышыўкаю на каўнерах, рукавах і фартушках. Прыемна было глядзець на гэтую цнатлівую прыгажосць, вельмі прывабнаю была яна для гітлераўскіх афіцэраў. Хто ведае, як удавалася дзяўчатам адстойваць сваю годнасць? Марыся падышла да стала пана Руткоўскага, прыязна ўсміхнулася, спытала, што яму прынесці.

– Добрыя навіны, – адказаў кліент.

– Такіх пакуль няма, – ціха адказала Марыся.

Гэта быў пароль. Калі б нейкія весткі дайшлі, Марыся адказала б: "Лепшыя навіны – у пані гаспадыні". Афіцыянткі падслухоўвалі размовы падпітых афіцэраў і ўсё перадавалі пані Казіміры.

– У такім разе прынясіце мне, калі ласка, мілая паненка, куфаль піва і якую-небудзь салату са смажанаю рыбаю.

– З вялікім задавальненнем, пачакайце колькі хвілін, – адказала дзяўчына і паспяшала ў бок кухні.

"Справа сарвалася, – зрабіў для сябе выснову пан Руткоўскі. – Што здарылася з людзьмі? Няўжо ўсе загінулі? Ад каго?" Гэтыя пытанні не давалі яму спакою, пакуль ён піў горкае піва, адразу ж прынесенае Марысяю, і не адчуваў яго смаку. Хутка з’явіліся на стале замоўленыя стравы. Есці не хацелася. Ён трохі пажаваў салату, пакалупаў занадта касцістую рыбу і вырашыў адразу ехаць дамоў, каб у сваім кабінеце, дзе ён вельмі добра пачуваўся, абдумаць далейшыя планы падпольнай працы, пакуль Беласток і Варшава не падавалі ніякіх знакаў. Як звычайна па суботах, пад вечар Альберт прыехаў па яго на брычцы.

– Што дома? – спытаў пан Руткоўскі.

– Усё добра.

– Тадэвуш вярнуўся?

– Няма, а куды вы яго паслалі?

– У камандзіроўку, – схлусіў Руткоўскі аканому, якому не тое што не давяраў, але не жадаў, каб слуга шмат ведаў, меней будзе сведкаў, калі што здарыцца.

Разам яны выправіліся дамоў. Пан Руткоўскі, едучы па вуліцы, толькі зараз заўважыў, што ў горадзе ўжо зацвілі каштаны, прыйшла вясна, а ён, заняты справамі, зноў нічога не заўважыў. Ды і якая розніца, што там творыцца ў прыродзе, калі ў душы беспрасветны змрок? На Кобрынскім мосце іх прыпыніў патруль, праверыў дакументы і дазволіў ехаць далей. Замільгалі хаткі прыгараднай вёскі Трышын, а далей абапал пацягнулася балота з карчамі ды рэдкімі нізкарослымі бярозкамі, знядоленыя постаці якіх там-сям вытыркаліся з купін. Пан Руткоўскі стомлена заплюшчыў вочы і, размораны півам, непрыкметна для сябе задрамаў. Абудзіўся ён толькі тады, калі коні спыніліся ў двары. На ганак выйшла сустрэць пана Юхімка.

– Што тут у вас? – спытаў аканом.

– Усё добра. Тадзік вярнуўся, абадраны ўвесь.

– Вярнуўся? Дзе ён? Адразу – да мяне! – нецярпліва сказаў пан Руткоўскі.

– Добра, паночку, зараз перадам яму.

– Прынясі нам туды каву з печывам, – загадаў пан кухарцы.

– Зараз усё зраблю, – адказала яна. – Але ж пану трэба ўмыцца з дарогі.

– Умыюся.

– Я прынясу цёплай вады з печы ў ванны пакой, – адказала Юхімка, крутнулася на адным месцы і знікла за дзвярамі.

– Увішная ў цябе баба, – пахваліў Альбертаў выбар Руткоўскі.

– Пасля таго, як Веру аддалі замуж, адна спраўляецца, хоць часам і скардзіцца, – адказаў аканом.

– Дык мо яшчэ якую кабету ўзяць?

– Не варта. Навошта нам тут лішнія вочы?

– І то праўда, – згадзіўся гаспадар маёнтка.

Юхімка ведала ўсе панскія звычкі і ўмела папярэджваць жаданні. Толькі пан Руткоўскі ўмыўся, сеў у зручны фатэль і распаліў цыгарэту, адразу з’явіўся Тадзік.

– Заходзь, заходзь, вандроўнік, – радасна ўсклікнуў пан Руткоўскі. – О, які ты размаляваны! Хто гэта цябе, каты дралі, ці што?

– Галіны абдрапалі, калі бег па лесе.

– Што ў вас здарылася?

– Напароліся на хахлоў, завязалася сутычка. Убачыў, што Люцыян і камандзір забітыя, а з нашага боку ніхто не страляе, мая абойма таксама пустая, нават для сябе апошняй кулі не засталося, дык кінуўся наўцёкі. Куды падзеліся Вацэк з Болекам, не ведаю. Мусіць, іх таксама пастралялі. Страшна падумаць, як яны засталіся там, у лесе, не пахаваныя. Што з імі будзе?

– Мёртвыя спяць спакойна і нікога не турбуюць, – адказаў пан Руткоўскі, якога здзівілі словы юнака пра апошнюю кулю, сам ён яшчэ не запасаўся ні атрутаю, ні якім іншым сродкам, каб знішчыць сябе ў безвыходным выпадку.

– Ты сапраўды думаеш пра ўласную смерць, Тадзік?

– А чым я лепшы за маіх палеглых сяброў. Іншы раз згадваю іх, і мне пачынае здавацца, што і мае дні злічаныя.

– Нельга сябе загодзь хаваць, – заўважыў гаспадар. – Так і смерць не доўга наклікаць.

– У смерці ёсць тысяча і адзін спосаб, каб забраць чалавека. Усё не прадугледзіш. Таму, мусіць, трэба думаць пра яе спакойна.

– Не будзем пра дрэннае. Раскажы, што там здарылася падрабязней.

Тадзік расказаў пра ўсё, толькі чамусьці ўтаіў пра сустрэчу з Сяргеем. Навошта пану ведаць, як хлопец выратаваўся.

– Чаму ж ты так доўга не з’яўляўся? Ужо тры дні прайшло.

– Заблудзіўся я, убіўся ў нейкае балота, ледзьве выбраўся адтуль. Чыгунка скрозь ахоўваецца немцамі, трэба зашывацца ў нетры. Зрэшты, у лесе цяпер усіх трэба асцерагацца: і фрыцаў, і партызанаў, і хахлоў…

– Адзенне на табе ўсё ў лахманы ператварылася. Скажы Юхімцы, няхай дасць што-небудзь з майго гардэроба.

– Дзякую, пан Руткоўскі.

– Усе свае рэчы вы ў лесе пакінулі?

– Вядома, як я мог тыя заплечнікі вынесці, калі сам ледзь выратаваўся?

– Шкада ўзрыўчатку і зброю, з такою цяжкасцю мы іх здабываем…

– Можна было б туды вярнуцца, але, думаю, што хахлы ўсё наша дабро забралі. Хіба толькі таварышаў пахаваць?

– Там звяры ўжо ўсіх расцягнулі. Да таго ж, калі ў раёне чыгункі чуліся стрэлы, дык каго там ужо толькі ні было? Маглі немцы засаду ўчыніць. І чырвоныя, напэўна, не ўпусцілі магчымасць з цікавасці наведацца. Сам жа казаў, што лес цяпер густа населены, – разважліва адказаў Руткоўскі.

Пастукалі ў дзверы. Юхімка прынесла пану Руткоўскаму вячэру, паставіла на стол, сказала:

– Калі ласка, спажывайце на здароўе, пане, – пакланілася і пайшла.

– Папі са мною каву, – прапанаваў Руткоўскі Тадзіку.

– Дзякую, я трохі паеў кашы, а больш мне нельга, усе гэтыя дні галадаў. Дазвольце мне пайсці, каб памыцца ды пераапрануцца. Я ж толькі што прыйшоў.

– У такім разе памянём палеглых нашых таварышаў.

Пан Руткоўскі дастаў з шафы графінчык з каньяком, наліў два кілішкі, урачыста прамовіў:

– Вечная памяць і зямля пухам нашым сябрам, якія загінулі, абараняючы Айчыну ў яе цяжкі час.

– Вечная памяць і зямля пухам, – паўтарыў Тадзік, выпіў пякучы каньяк і паставіў кілішак на стол.

– Закусі, – прапанаваў гаспадар.

Тадзік узяў цукерку, нетаропка разгарнуў паперку, пачаў жаваць, чым выклікаў замілаванне ў Руткоўскага. "Ён яшчэ дзіця, цукерці любіць, такі самы недзе і мой Тадзік, толькі ніхто яго цукеркамі не частуе. Хоць бы выжыў у той Сібіры. А мая каханая Анэля?.. Што з ёю і з дачкою? За што нам усім такія пакуты? Ці мы мала любілі Польшчу, ці не шанавалі, ці не ганарыліся ёю? А не ўбераглі…"

– З вашага дазволу, пайду, – сказаў Тадзік,

– Ідзі, ідзі, адпачывай, набірайся сілы, сапраўдная барацьба толькі пачынаецца. Яшчэ нагаворымся. А па забітых не бядуй, у кожнага чалавека свой лёс. І ніхто не ведае, каму і што належыць перажыць. Можа, ты мусіш дажыць за іх усіх. Прынамсі, я веру ў гэта, – усміхнуўся хлопцу пан Руткоўскі, думаючы ў жалобе пра невымерныя страты, якія трывае яго народ дзеля далёкай і пакуль прывіднай перамогі.

Тадзік падзякаваў і выйшаў. Хацелася хутчэй скінуць з сябе бруднае падранае адзенне, добра вымыцца, пераапрануцца ва ўсё чыстае, легчы ў белую пасцель і доўга-доўга спаць.

33

Сяргей ужо болей за год не быў дома, вельмі засумаваў па матчыных драніках і зацірцы. У лесе з ежаю ці густа, ці пуста. Іншы раз па тры дні адну ваду хлопцы спажываюць. На соснах хлеб не расце, і з неба манна не падае. Ежу можна здабыць толькі ў вёсцы. Сялян аббіраюць немцы, савецкія партызаны, украінскія казакі, польскія жаўнеры, – усе хочуць есці. Адмовіць нікому нельга, і першыя, і другія, і трэція, і чацвёртыя могуць забіць, вынішчыць усю сям’ю. Прыходзяць да гаспадара, а ён адказвае: "Бярыце, што вам трэба, каб не казалі, што гэта я вам даў. Бо за гэта мяне расстраляюць". Уваходзяць казакі ў чужую камору, забіраюць, што хочуць, ідуць далей ад хаты да хаты, напаўняюць два ці тры вазы і знікаюць. Пры гэтым ведаюць, што хітрыя сяляне нешта прыхавалі і для савецкіх, і польскіх партызанаў, і немцам пастаўкі забяспечаць. Вёска, як невычэрпная скарбніца, адкуль усе кормяцца. Сяргея вельмі турбавала, як там маці выжывае? Да яе ж таксама ходзіць розная набрыдзь. Напэўна, вымушана карміць забойцаў свайго сына, куды падзенешся? Ён быў перакананы, калі б зараз быў дома, дык ніяк не здолеў бы агарадзіць сваю гаспадарку ад пабораў і сам бы ўжо, напэўна, стаў бы ахвярай чужынцаў. Пра гэта ён думаў штодня, кладучыся спаць. Адна мара грэла яго, што аднойчы ён вернецца ў родную вёску, каб хоць на пяць хвілін забегчы ў хату, абняць родных, паглядзець на іх, а потым зноў можна хавацца ў лесе, жыць адным днём, бо ўжо нагледзеўся на смерць паплечнікаў і ворагаў. Ні кроў, ні мерцвякі больш не палохалі і не ўражвалі яго. Чалавек вымушаны да ўсяго прывыкаць, інакш не вытрымае, звар’яцее ад жудаснай рэчаіснасці. Аднойчы ягоная мара замільгала магчымым здзяйсненнем, загарэлася ў сэрцы чароўнаю прагаю. Ціт сказаў, што ў чэрвені адбудзецца канферэнцыя, на якую збяруцца кіраўнікі надраённых провадаў. Месца правядзення – лес каля вёскі Вялікая Багна. Грака будуць суправаджаць чалавек дваццаць казакоў. Ціт, як кіраўнік службы бяспекі, збіраецца ўзяць з сабою ўсіх землякоў, каб яны хоць ненадоўга вярнуліся да родных хат, пабачыліся з бацькамі ды паказаліся не абы-як, а ў найлепшым выглядзе, сапраўднымі ваякамі за вольнасць Украіны.

– І мяне вазьмі, калі ласка, – папрасіў Сяргей.

– Паглядзім на твае паводзіны, – пасміхнуўся Ціт.

– А што мае паводзіны? Што я не так раблю? – абурыўся Сяргей.

– Не хвалюйся, гэта я так, да слова, вазьму і цябе. Мо ты хочаш дома застацца?

– Як я магу, што мяне там чакае? Партызанская куля, асабліва калі людзі дазнаюцца, што я быў з вамі?

– Праўду кажаш, – згадзіўся Ціт.

З таго дня Сяргей пачаў рыхтавацца да сустрэчы з роднымі, нават падарункі падрыхтаваў. Для маці раздабыў прыгожую хустку, брату сарочку-вышыванку. Не забіраў гэтыя рэчы гвалтам, а заплаціў сялянам, колькі ў яго было грошай, якія раптам вырашыў выдаць Грак сваім казакам за верную службу. Безумоўна, шмат хто з ягоных хаўруснікаў браў у людзей, у чым меў і не меў патрэбы, але тыя рэчы былі праклятыя, бо ніхто не хоча проста так страчваць сваё дабро.

Нарэшце доўгачаканы дзень настаў. Чалавек трыццаць казакоў, пераважна жыхары Берасцейшчыны, рушылі ў паход на чале з атаманам. Сяргей адчуваў хваляванне, калі пабачыў родныя мясціны. Побач з ім апынуўся Сцяпан, той самы хлопец з суседняй вёскі, з якім упершыню разам з Цітам пайшлі на Украіну.

– Ты амаль дома, – сказаў Сцяпан.

– І твая вёска побач. Шкада Колю, не пашанцавала яму, – адказаў Сяргей.

– Не ведаю, як ягоным бацькам занесці навіну пра смерць сына.

– Дык не нясі, няхай думаюць, што жывы, чакаюць…

– Нельга так. Трэба па хлопцу службу справіць у царкве… Нясу жменю зямлі з ягонай магілы. Ведаеш, Сяргей, дзяўчына ў мяне была з Вялікай Багны, кахаліся мы моцна, толькі бацькі прымусілі яе за іншага пайсці замуж, а я пасля так і не здолеў сабе пару падабраць. Так і халасцякую да дваццаці васьмі гадоў.

– Хто ж тая дзяўчына? – пацікавіўся Сяргей.

– Санда Мазалёва.

– У Санды ўжо і сынок расце. Замужам яна за Аверкам, цяпер ён солтысам у сяле служыць. Неблагі мужык, але ж мусіць выконваць загады немцаў: моладзь у Германію пасылае, пастаўкі спаганяе.

– Душыць такіх гадаў трэба!

– Зрэшты, калі не ён, дык нехта іншы павінен быў бы рабіць гэтую брудную і няўдзячную справу.

– Добры ты хлопец, але нейкі абыякавы да ўсяго.

– Супраць сілы не папрэш. З гэтым трэба лічыцца.

– Цяпер няхай і з намі лічацца, мы – таксама сіла!

– Бывай, Сцяпане, я ў Ціта адпрасіўся, на канферэнцыю не пайду, шыбую дамоў.

– Шчаслівы ты…

– Паспрабуй і сам адпрасіцца. Хто стукаецца, таму адчыняюць… – адказаў Сяргей, не жадаючы затрымлівацца, ягоная душа ўжо ляцела насустрач роднаму дому.

Адсюль з лясной паляны яшчэ нельга было разгледзець родную хату, але ён яскрава ўяўляў яе і не пайшоў, а пабег насустрач жаданай радасці. Нарэшце першая хата, другая, дзясятая. Вось яна, дамоўка, плот трохі пахіліўся, а ўсё астатняе без перамен. Ён прабег па двары, адчыніў дзверы ў сенцы, ступіў у іхні паўзмрок, нарэшце апынуўся ў пакоі. Сямейнікі палуднавалі.

– Добры дзень у хату! Вось і я, – сказаў Сяргей і задыхнуўся ад радасці.

Маці і брат кінуліся да яго. Ён абдымаў сваіх родных, адчуваў цяпло іхніх плячэй і рук, і, здаецца, нічога іншага яму ў жыцці не трэба было.

– Як ты, сынок? Дзе? Што? – спытала маці, выціраючы слёзы.

– Усё добра. Прыйшоў з хлопцамі па справе ў нашы мясціны.

– Дык мо і застанешся?

– Як жа я застануся? Калі не немцы, дык партызаны прыйдуць па маю душу.

– Вой, Божа, Божа, які ж лёс да нас неміласэрны! Але ты жывы, дык і няма чаго Богу грашыць. Папалуднуй з намі. Каб ведала, што ты прыйдзеш, дык чаго мудрэйшага зварыла б, а так частуйся тым, што маем.

– І што ж вы маеце?

– Крышаны з бобам, таўкеня з малаком. Схадзі, Кастусь, на вышкі, адрэж кавалак кумпяка, што на касавіцу ды жніво трымалі. Сёння ў нас вялікая радасць.

Маці даставала з печы чыгункі са стравамі, а Сяргей сядзеў за сталом, удыхаў звыклыя пахі малака, зёлак, грыбоў, азіраў памяшканне, дзе ўсё было знаёмае да драбніц з самага маленства і востра адчуваў, як не хочацца яму нікуды адсюль ісці. Маці наліла ў міску Сяргею крышаноў, паклала на талерку вялікі кавалак таўкені, паставіла кубак малака, парэзала кумпяк.

– Палуднуй, сынок, сілкуйся.

Сяргей узяў лыжку і пачаў есці хутка і прагна.

– Згаладаўся? – спытала маці. – Хто ж цябе там корміць?

– Усяляк бывае, але ж бачыш – жывы вярнуўся.

– Такі ты благенькі, толькі што доўгі вырас.

– Нічога, мама, былі б косці, мяса нарасце.

– Дзе ж ты быў увесь гэты час?

– На Украіне, а зараз сюды прыйшлі, толькі гэта вайсковая таямніца, – усміхнуўся Сяргей, разломваючы вялікую лусту самапечанага хлеба папалам. – Нікому пра гэта не трэба казаць. Чуеш, Кастусь?

– Добра, ці я не разумею? А ваяваць табе даводзілася? Ты, вунь, са стрэльбай, – спытаў малодшы брат.

– Дык трэба ж зайцоў на абед настраляць, вось мне і далі зброю. Зайцам толькі папусціся, дык яны на галаву сядуць, – засмяяўся Сяргей.

– Ведаю я тых зайцоў.

– Ці надоўга ты, сынок? – спытала маці.

– Толькі да раніцы...

Маці заплакала, выціраючы вочы ражком хусткі, пабожкала, пасля сказала:

– Трэба прымаць усё, што Бог пасылае. Пэўна, такі наш лёс.

– Я ж зусім забыўся, што гасцінцы вам прынёс, – схамянуўся Сяргей.

Ён дастаў з заплечніка квяцістую хустку і падаў маці.

– Вой, дзіцятка, мне цяпер давеку такое на галаву не завязаць, а толькі ў чорным трэба хадзіць. Сына і мужа пахавала, і ты невядома дзе блукаеш па свеце, ад ліхіх людзей хаваешся.

– Не варта раней часу старэць і паміраць, тым больш, што смерць прыходзіць заўсёды, калі яе не клічуць, таму трэба радавацца кожнаму дню. На вайне столькі моладзі заўчасна гіне! А гэта табе, Кастусь, – Сяргей падаў вышытую сарочку брату.

Той разгарнуў абнову, сказаў:

– Дзякую, вельмі прыгожа. Толькі куды ж яе апранаць?

– Хутка на вячоркі пачнеш хадзіць, дык ад дзяўчат адбою не будзе.

Кастусь пачырванеў, яшчэ саромеўся гаворак пра будучае дарослае жыццё.

– Ну, як тут наша гаспадарка?

– Ды неяк жывём. Кароўку трымаем, парсючка, курэй, качак. Пакуль не галадаем. Хоць аббіраюць нас усе, хто не лянуецца.

– Пойдзем глядзець, – прапанаваў Сяргей.

– Пойдзем, – згадзілася маці. – Толькі ты, Кастусь ідзі на вуліцу, ды паназірай, каб каго чужога ў вёску не прынесла. Як пабачыш паліцаў, немцаў ці партызанаў, папярэдзь.

Малодшы брат, які прыкметна падрос за гэты год, згодна кіўнуў галавою і знік за дзвярамі. Сяргей павярнуў галаву, паглядзеў на маці і толькі зараз, калі яна не ўсміхалася, убачыў, як пастарэла за гэты год. "Мусіць, зусім спрацавалася, – падумаў ён, – вунь, які твар стомлены, а з мяне памочнік ніякі. Зноў мушу ісці гойсаць па лясах, галадаць і мерзнуць. А дзеля чаго? З-за каго? З-за нейкіх вылюдкаў, што самі не жывуць і іншым жыць не даюць. Схавацца б ад усіх, ад усяго свету, каб нікога не чуць і не бачыць, а толькі працаваць у насалоду, араць, касіць, проста жыць, нікому не шкодзіць. Дык нельга, іншыя гаспадараць на нашай зямлі…"

34

Раніцай Сяргей прыйшоў на лясную паляну, дзе было шмат казакоў, большасць незнаёмых. Лёня Парахнюк размаўляў з прывабнаю маладзіцаю. Каштанавыя валасы яе былі заплецены ў тоўстую касу, якая абвівала галаву два разы. Вельмі пасавала ёй гэтая прычоска. Ды і Лёня побач з ёю глядзеўся вельмі хораша: высокі, стройны, плячысты, светлавалосы, прыгожы з твару. Умеў ён з густам апрануцца, нават па цяперашнім часе мундзір глядзеўся на ім выдатна. Раней таксама ён быў першы хлопец на вёсцы, граў на гармоніку, дзяўчаты за ім цугам бегалі. Жонка яго была дачкой багатага селяніна, а як закахалася, дык дамаглася, каб бацька дазволіў ім пабрацца. Лёня падаўся ў прымы. Але не пайшло на карысць сям’і тое багацце. Пакуль ён быў у палоне, яго жонку, дачку, цешчу і цесця вывезлі Саветы. Было падобна на тое, што Лёня знайшоў новае захапленне на час вайны, а, можа, і назаўсёды, бо віламі па вадзе пісана, што адновіцца яго старая сям’я. Сяргей падышоў да Ціта, каб паведаміць пра сваё з’яўленне.

– Ага, добра, што прыйшоў, зараз адыходзім, – сказаў Камар.

– Куды цяпер?

– Накіроўваюць у раён Ратна.

– Выдатна, гэта ж блізка ад нашай вёскі. Можна раз на тыдзень дамоў наведвацца, – узрадавана сказаў Сяргей.

– Без дазволу забараняю што-небудзь рабіць.

– Зразумеў. А з кім гэта наш Лёня шуры-муры заводзіць?

– Настаўніца з-пад Антопаля, мянушка Аксана, кіруе жаночай секцыяй акружнога провада. Дзяўчына здатная, на канферэнцыі добра выступала.

– Як у вас тут усё прайшло?

– Выдатна, будзем змагацца да перамогі над ворагамі. Збірай нашых, няма чаго тут час марнаваць.

– Будзе зроблена, брат Камар, – адказаў Сяргей і пайшоў між казакамі шукаць сваіх, каб перадаць загад Ціта.

Хутка сабраў усіх, два разы палічыў, перадаў загад сабрацца ў адзін гурт, толькі Сцёпу ніяк не мог адшукаць, нарэшце ўбачыў, што той сядзіць за высокаю разлапістаю елкаю. Сяргей падаўся туды і са здзіўленнем убачыў побач з ім Санду.

– А вы калі паспелі знюхацца? – здзівіўся хлопец.

– Увечары з хлопцамі хадзілі на вячоркі і сустрэліся нарэшце, столькі гадоў не бачыліся, засумавалі… – адказаў Сцёпа, з любасцю пазіраючы на маладзіцу.

– І што цяпер будзе?

– Грак дазваліў мне ўзяць яе з сабой.

– Што робіцца! – засмяяўся Сяргей. – На каго Аверку пакінула?

– Ён дзве каровы мае, іх болей, чым мяне, любіць.

– У цябе ж сынок дома застаўся.

– Дзіця да маці завяла, няхай пабудзе, пакуль я вярнуся.

– Прабачце, што патурбаваў і ўлез не ў сваю справу. Мы зараз адыходзім, пайшлі да нашых, – адказаў Сяргей і пашыбаваў уперад.

Пакуль ён збіраў людзей, паляна прыкметна апусцела. Камар наляцеў на яго са злосцю:

– Дзе валочышся? Ужо ўсе разышліся, а мы раней за ўсіх пачалі збірацца, а пазней адыходзім. Грак гневаецца.

– Дык ніяк Сцёпу не мог адшукаць, а ён – з Сандаю…

– Бабы нам яшчэ не хапала! Дрэнная прыкмета…

Ледзь толькі Грак ускараскаўся на каня, як раптам пачуліся стрэлы. На паляну прыбег казак, закрычаў:

– Партызаны! Акружэнне.

Грак занепакоена прыслухаўся: з якога боку страляюць, паказваў рукою на поўдзень і загадаў:

– Туды будзем прарывацца, – выхапіў пісталет з кабуры, саскочыў з каня і пайшоў, напружана ўзіраючыся перад сабой.

Яго адразу акружылі целаахоўнікі, ардынарац павёў следам каня.

– Хлопцы, за мной, – крыкнуў Ціт, выскачыў наперад перад атаманам.

Прайшлі метраў трыста, ужо супакоіліся, што выбралі правільны кірунак, і раптам зусім блізка пачуліся стрэлы, засвісталі кулі, збіваючы галінкі. Казакі залеглі, адстрэльваючыся. Ціт, перабягаючы ад дрэва да дрэва, паліваў аўтаматным агнём прастору больш для запалохвання праціўнікаў, таму што нікога не бачыў, следам кінуўся Сцёпа, каб закрыць камандзіра ад кулі. Санда памкнула за ім.

– Схавайся, сядзі на месцы, пакуль не скончыцца страляніна, – крыкнуў ён жанчыне.

Яна прысела, схапілася за галаву ад страху, абаперлася аб сасну спіною і застыла нерухома. Сяргей толькі на адно імгненне зірнуў на яе і пабег за астанімі казакамі. Невядома, дзе партызаны зараз, мо наперадзе толькі разведка пастрэльвае, а ззаду раптам увесь атрад узнікне. "Горача сустракае нас радзіма! – падумаў ён злосна. – Усё ў нас забралі. Нават лес, які заўсёды бараніў тутэйшы люд, прысабачыла гэтая набрыдзь!"

Пасля кароткай перабежкі, казакі зноў залеглі, стараліся страляць прыцэльна. Бераглі патроны. Сяргей таксама, перш, чым стрэліць, доўга вышукваў мішэнь. Здалося, што наперадзе сапраўды не так шмат партызанаў. Ён падпоўз да Ціта і прапанаваў:

– Давай, рынемся ўсе разам уперад. Які сэнс ляжаць тут без руху? Колькі іх там страляе? Я прыкінуў, чалавек дзесяць, не болей.

– А калі ім дапамога прыспее?

– Пакуль мы будзем тут ляжаць, дык яны дакладна дапамогу атрымаюць.

– Зараз параюся з атаманам.

Ціт папоўз да Грака, пакуль казакі трохі пастрэльвалі і чакалі загаду. Ён хутка вярнуўся і загадаў:

– Падрыхтавацца да атакі.

Хлопцы прыўзняліся, гатовыя ва ўсялякі момант падняцца на поўны рост.

Ціт азірнуўся на хаўрус і загадаў:

– Уперад! За мной!

Ён падхапіўся і пабег на крываватых нагах, хлопцы паспяшалі за ім, крычучы і страляючы. Сяргей бег разам з усімі, лаяў ворагаў, праганяючы страх. Куля прасвістала каля вуха.

– Каб ты спрахла, – прабурчаў ён.

Наперадзе мільгала Цітава спіна. Сяргей ледзьве паспяваў за ім, ніколі не думаў, што на кароткіх нагах можна так хутка бегаць. Стрэлы чуліся наперадзе ўсё радзей. Побач упаў казак, пасля яшчэ адзін. Ніхто не азіраўся і не спыняўся. Нарэшце ўсё сціхла, партызаны зніклі. Сапраўды, гэта магла быць разведка ці невялікі гурт, які паслалі, каб затрымаць уцекачоў. Усе яшчэ доўга беглі, кіламетры чатыры, нарэшце задыханы Ціт спыніўся, азірнуўся, пачакаў Грака, які ўжо сядзеў на кані, сказаў, выціраючы пот:

– Здаецца, прарваліся. Удод, палічы, колькі нас засталося?

Сяргей абвёў хлопцаў вачыма, адказаў:

– Пяць казакоў не хапае. І Санда прапала. Сцяпана таксама няма…

– Гэтая закаханая парачка мо куды ўцекла, – выказаў сумненне нехта.

– Параненыя ёсць? – спытаў Грак.

– Я, – адказаў адзін казак, які трымаўся за плячо, залітае крывёю.

– Хто бачыў, яшчэ, мо, каго забіла ці параніла, – пацікавіўся Камар.

Хлопцы маўчалі. Усе былі так захопленыя атакаю, што нічога не чулі і не бачылі, толькі Сяргей успомніў:

– Санда засталася сядзець пад сасною, Сцяпан загадаў ёй чакаць яго.

– Няхай чакае, – абыякава адказаў Ціт. – А Сцяпана мы знойдзем. Калі ён уцёк, вернем блуднага сына.

– Годзе размоў, трэба хутчэй выбірацца адсюль, – загадаў Грак.

– А як жа забітыя? Пахаваць іх трэба, – сказаў нехта.

– Маўчаць, – прыкрыкнуў Ціт. – Трэба ратаваць жывых, а мёртвыя застаюцца пад апекаю Бога. – Пайшлі, уперад. Сымон і Сідар – у разведку.

Два казакі подбегам кінуліся ў гушчар, толькі галіны за імі разгойдаліся. Гурт рушыў з месца, насцярожана пазіраючы па баках. Далей без прыгод прайшлі ўвесь шлях. Каля Ратна адшукалі сваіх паплечнікаў, якія паспелі ўжо добра атабарыцца. Усе былі задаволеныя, што ўдала дабраліся да месца, а цяпер нарэшце можна паесці і адпачыць, тым больш, што кухар Дзем сёння быў на дзіва шчодры і наклаў усім па поўнай місцы пшонкі са шкваркамі.

Сяргей жаваў кашу і ўсё думаў пра Санду: "Неяк занадта заспакоена яна ўмасцілася пад сасною, ці не трапіла ў яе якая куля. А што са Сцяпанам? Няўжо таксама загінуў? Вось яно чалавечае шчасце! Сустрэліся, узрадаваліся сустрэчы, вырашылі паяднаць лёсы, у выніку разам на неба накіраваліся. Што і казаць, там ціха і спакойна, ніхто не страляе. Гэта пустыя разважанні. Пяць казакоў і жанчына засталіся ў лесе непахаваныя. Што з імі будзе? Як можна так жыць, ці па-чалавеча гэта? А ўсе ядуць, быццам нічога не здарылася, нават памянуць палеглых забыліся. Што ж я так? Ці мне ўпершыню. І раней збягалі, пакідалі не толькі забітых, але параненых. Не толькі нашы, але і партызаны часам пакідаюць сваіх, калі не хапае часу і сілы вынесці з-пад куль, схаваць ад ворагаў. Вайна нікога не шкадуе. Нікому не спрыяе. Як выжыць, як выкараскацца з гэтае бяды..."

– Ты чаго такі пануры? – спытаў Ціт, седзячы насупраць і назіраючы за хлопцам.

– Шкода Сцяпана і Санду, толькі сустрэліся пасля доўгай разлукі і зноў…

– Па-першае, невядома, дзе яны, а па-другое, так Бог судзіў, – адказаў Лёня Парахнюк.

– Добра табе казаць, Варнак, калі ты сам ацалеў і дзяўчына твая своечасова сышла. А іх няма і ніколі не будзе…

– Скуль ведаеш?

– Здаецца мне, што Санда неяк вельмі нерухома засталася сядзець пад сасною, мабыць, застрэлілі яе. Сцёпа, мабыць, да яе вярнуўся ды і сам напароўся на кулю.

– Што ж, зямля пухам Сандзе, Аляксандры, дачцы Максіма Мазаля. Астатніх ніхто не бачыў ні параненымі ні забітымі, мо ў палон трапілі, дык памінаць зарана, – падвёў рысу ў размове Ціт. – Пераначуем, дык болей пачуем. Яшчэ будзе ў нас магчымасць адпомсціць Саветам за іхнюю лютасць. Не будуць яны хадзіць гаспадарамі па нашай зямлі. Адальюцца ім нашы слёзы. Заканчваем вячэру. Марш па палатках.

Ужо лежачы на мяккім падсціле з галля, Сяргей, нягледзечы на стому, усё ніяк не мог заснуць, а думаў пра Сцяпана і Санду, пра Аверку, які выпраўляў яго ў Германію, і не бачыў ніякага прасвету ў будучыні. Калі скончыцца гэтая калатнеча? Колькі часу чалавек можа, як звер, хавацца ў лесе? І хіба такое існаванне можна назваць жыццём? Пасля таго, як ён пабачыўся з роднымі, яму цяпер было асабліва цяжка і горка. Без яго пасадзілі бульбу, пасеялі зернавыя, без яго збяруць ураджай. А ён па-ранейшаму вымушаны карміць камароў у лесе, не разлучацца з вінтоўкай і забіваць людзей, якіх ён ніколі ў жыцці не бачыў. На яго думку, калі і змагацца, дык найперш з тымі, хто выдаў ягонага брата на смерць. Іх трэба знішчыць, ператварыць у пыл і развеяць па ветры, каб не пладзілася гнюснае насенне. Лютая злосць і нянавісць закіпалі ў Сяргеевым сэрцы.

35

У канцы чэрвеня 1943 года нечакана з’явіўся на кватэру пана Руткоўскага малодшы брат Каэтан, апрануты ў светла-шэры цывільны гарнітур пры гальштуку. Здарылася гэта пад вечар, калі гаспадар ужо збіраўся ўкладацца спаць пасля гарачага і турботнага дня. Апошнім часам Франц цяжка пераносіў спякоту, ад якой балела галава і адчувалася млявасць ва ўсім целе. Лекі, якія выпісваў нямецкі доктар, мала дапамагалі. Нямогласць спісвалася на ўзрост, як-ніяк чалавек пражыў амаль паўвека. Браты Руткоўскія пры сустрэчы радасна абняліся і доўга не адпускалі адзін аднаго. Па цяперашнім часе ніхто не можа быць упэўнены, што развітваючыся, можна мець надзею на будучую сустрэчу, таму, калі ўжо давялося яшчэ раз спаткацца, дык гэта, лічы, вялікае шчасце.

– Адкуль ты, дарагі мой, і куды? – спытаў гаспадар.

– Усё раскажу, Франэк. У нас будзе час на доўгія размовы.

– Сапраўды, што ж гэта я? Ажно разгубіўся! Заходзь, здымай гэты цяжкі гарнітур, ідзі ў ванны пакой, абмыйся з дарогі, а ў маім гардэробе падбяры сабе што-небудзь летняе. Чым дабіраўся?

– Падвёз адзін камерсант на сваім самаходзе. Але ў машыне невыносна горача, як на патэльні.

– Спачуваю, ну ідзі, а я падрыхтую што-небудзь паесці.

– Прыслугу тут не трымаеш?

– Апошнім часам палюбіў адзіноту. Сам разумееш, лішнія людзі на кватэры – лішнія сведкі. Калі са мною што здарыцца – іх пачнуць катаваць, каб выбіць кампрамат супраць мяне. Як я рады цябе пабачыць! Гэта ж мы засталіся толькі двое, калі не лічыць розных стрыечных сясцёр і братоў, з якімі мы і ў лепшы час бачыліся гады ў рады.

– Не бядуй, Франэк, у нас ёсць родны польскі народ. Не час нам маркоціцца і бедаваць, трэба дзейнічаць, змагацца з ворагамі.

– Нешта наша змаганне ледзь разгарыцца, дык адразу ці патухне, ці пагасне… За вячэраю пагутарым, чакаю цябе, – абняў брата за плечы гаспадар і накіраваўся ў сталовую, дзе агледзеў харчы, прывезеныя Альбертам, і застаўся задаволены.

Пан Руткоўскі растапіў прымус, паставіў на агонь патэльню, нарэзаў сала з праслойкамі, падсмажыў яго з двух бакоў, пасля ўбіў туды некалькі яек і пасаліў. Яечня хутка напоўніла прыемным пахам кухню. На талеркі паклаў твораг, нарэзаў кумпяк акуратнымі скрыдлікамі і хлеб, занёс усё ў сталовую. Потым узяўся за гародніну, не рэзаў, а толькі памыў зялёную цыбулю і гуркі, якія паспела вырасціць у цяпліцы Юхімка, паклаў у вялізны салатнік і застаўся задаволены сервіроўкай стала: "Выдатная сялянская вячэра. Дадам сюды яшчэ масла, слоік малака ды пару пляшак віна на выбар і каньяку. І хопіць з нас…" Калі з’явіўся Каэтан, апрануты толькі ў майку і шорты, стол ужо быў зладаваны.

– Што тут робіцца! Даўно я так смачна не еў! – усклікнуў госць.

– Сядай да стала, будзем баляваць. Што табе наліць – віна ці каньяку?

– Пачнём з каньяка, а пасля пабачым.

– За вольную Польшчу, – абвясціў першы тост гаспадар.

– Так, няхай яна жыве тысячу гадоў, а нам і па сотні хопіць, – адказаў Каэтан і кульнуў чарку.

Пан Руткоўскі закурыў цыгарку, есці яму не хацелася, бо тое-сёе, як звычайна, перахапіў у рэстаране "Гэта тут", дзеля кампаніі сядзеў пры стале. Каэтан, мусіць, быў вельмі галодны. З апетытам наваліўся на ежу. Гаспадар цярпліва чакаў, калі ж брат здаволіцца, ды яшчэ разы тры наліваў каньяк у чарачкі пад розныя тосты.

– Што наш урад у Лондане і Варшаве збіраецца рабіць? – нарэшце спытаў гаспадар.

– Ваяваць з ворагамі з захаду і ўсходу. Мяне накіравалі ў распараджэнне штаба Віленскай акругі Арміі Краёвай ствараць новыя партызанскія атрады. Некалькі добраахвотнікаў магу ўзяць з Брэста.

– У нас прайшлі вялікія арышты. Не ведаю, як мне ўдалося ўтрымацца. Усіх хлопцаў з былога "Вахляжа", якія з табою бралі турму, арыштавалі і расстралялі. Рацыю запеленгавалі, радыст, калі па яго прыйшлі гестапаўцы, паспеў раскусіць ампулу з атрутаю, зашытую ў каўнер. Ці паверыш, я радаваўся, што гэтага хлопца не загрэблі на пакуты. Ён мог не вытрымаць катаванняў і шмат расказаць. Яшчэ больш ахвяр было б, і не толькі ў Брэсце. Пацягнуліся б ніткі ў Беласток, Варшаву, Вільню…

– Сумныя навіны, а ў Варшаве пра гэта нічога не ведаюць.

– Усе сувязі абарваліся. Людзі палеглі, няма на каго абаперціся, трэба ўсё пачынаць спачатку.

– А як жа наш ваяка Тадэвуш?

– Тадзік жывы, мо таму і ацалеў, што ўвесь час сядзіць у маім маёнтку.

– Магу ўзяць яго з сабою.

– Шкада мне яго адпускаць. Гляджу на яго, і ўяўляю, як расце мой сын, убіраецца ў сілу. Добры хлопец удаўся…

– Ну, калі не хочаш…

– Што ты, брат, забірай, калі ён табе трэба. Гэта я так… Сентыментальны раблюся з узростам. Вельмі мне сям’і нестае. Ты не быў жанаты, мо табе цяжка мяне зразумець.

– Не цяжка, мне таксама хацелася б, каб мяне чакала недзе любая жанчына, а, можа, і дзеці, але ж за войнамі няма калі пра сябе падумаць…

– Што і казаць, на кожнае новае пакаленне прыходзіцца па вайне. Народ трывае вялікія чалавечыя і матэрыяльныя страты. І канца гэтаму не відно…

– У вайне настаў пералом. Немцы пакаціліся на захад, нам трэба добра падрыхтавацца да прыходу Саветаў, каб паказаць, хто тут сапраўдны гаспадар.

– Ідэя добрая. Няхай людзей мы зможам арганізаваць, а дзе браць зброю? На танкі з голымі рукамі не пойдзеш. Вінтоўка і аўтамат таксама дрэнныя памочнікі, патрэбна мець супрацьтанкавую зброю.

– Пачнём паціху ствараць партызанскія атрады, а пасля граміць нямецкія гарнізоны, здабываць зброю, хавацца ў лясах. Такім бачыцца мне план будучых дзеянняў.

– Я жадаю табе, Каэтан, удачы і поспеху ў гэтай адказнай справе. Радуюся, што стаў ты важным чалавекам, афіцэрам, які аддана служыць Айчыне. За цябе!

Яны выпілі і яшчэ доўга сядзелі і размаўлялі. Ужо апоўначы пан Руткоўскі спахапіўся і сказаў, што госцю трэба добра выспацца.

– Заўтра ў канцы дня паедзем у Руту, – сказаў Франц.

– Добра, у мяне ў горадзе ёсць такія-сякія дробныя справы, думаю, што за дзень я ўсё зраблю.

– Пакажы, якія ў цябе паперы. Мо табе трэба выпісаць новы аўсвайс?

Каэтан дастаў з гарнітура дакументы, у якіх было напісана, што ён займаецца гандлем дробнай галантэрэяй.

– Дык ты цяпер польскі камерсант, – усміхнуўся Франц.

– Выходзіць, што так. Справа мая дробная, але з драбніц складаюцца вялікія падзеі.

– Заўтра я выпішу табе новы пропуск, каб тутэйшая паліцыя і жандармерыя не мела да цябе ніякіх прэтэнзій. А цяпер – спаць, пасцялю табе на канапе.

– Дзякую, Франэк, я так стаміўся, што і пад плотам засну, – засмяяўся Каэтан, было відно, што ён прыкметна захмялеў.

Пан Руткоўскі падрыхтаваў пасцель брату, пажадаў яму добрай ночы. Пайшоў у спальню, але доўга не мог заснуць. Успаміны наплывалі адзін за адным, думкі трывожылі, не давалі магчымасці заспакоіцца. Брат атрымаў новае заданне, а што чакае яго там, на новым месцы дзеяння? Не ў прыемнае падарожжа сабраўся. Хоць бы яму ўдалося выжыць у гэтых мітрэнгах, дзе на кожным кроку падпільноўвае смерць ад немцаў і ад савецкіх партызанаў. Дзякаваць Богу, няма там украінскіх нацыяналістаў, затое ёсць літоўская паліцыя, ад якой таксама нічога добрага чакаць не даводзіцца, бо яна ўзялася верна служыць Гітлеру. Наіўныя літоўцы спадзяюцца атрымаць з рук фашыстаў незалежнасць. Ніколі не было такога на свеце, каб акупанты прыносілі волю захопленаму народу…

36

Тадзік ехаў у самаходзе на заднім сядзенні, быў бязмерна шчаслівы, што нарэшце яго ў чарговы раз паклікалі на сапраўдную справу, і рабіў выснову: свайго дня трэба ўмець дачакацца. Кіраваў машынаю мажны камерсант пан Холуб-Заворскі, побач з ім сядзеў паручнік Каэтан Руткоўскі. Яны зрэдзь калі перакідваліся словам, а болей маўчалі ды пільна сачылі за дарогаю. Дакументы ва ўсіх былі сапраўдныя, як быццам не мелася падстаў для хвалявання, але ўсё роўна напружанне, якое валодала людзьмі, вісела ў паветры. Толькі Тадзік быў цвёрда перакананы ў тым, што ніхто ім не перашкодзіць здзейсніць заданне, бо сам Бог клапоціцца пра Польшчу і спрыяе яе вызваліцелям. Не можа такая цудоўная краіна быць пад прыгнётам звяроў, якія гатовыя знішчыць усё на сваім шляху дзеля дасягнення панавання над светам. Самаход кіраваўся ў Ашмянскі абвод Віленскай акругі Арміі Краёвай. Выехалі рана, яшчэ да ўзыходу сонца. Таму Тадзік паўдарогі праспаў, а пасля ўжо глядзеў у акно, як праплывалі міма лясы і далёкія вёсачкі, як квітнела па-летнему шчодра зямля. Узбочыны дарогі былі падобныя да тых вышытых ручнікоў, якія Юхімка прасушвала перад Вялікаднем. Ехалі шмат гадзін. Нават не думалася хлопцу, што Усходнія Крэсы могуць займаць такую вялікую тэрыторыю. Толькі па абедзе спыніліся каля касцёла з гатычнымі вежамі, упрыгожанымі крыжамі. Звонку ён нагадваў касцёл у яго родных Лазняках, дзе бацька служыў арганістам.

– Тут мы і затрымаемся, – сказаў Каэтан.

Пан Холуб-Заворскі спыніў машыну. Пасажыры выйшлі, тупалі, разміналіся. Нават такая камфортная язда стамляе, тым больш што даймала гарачыня, хоць вокны ўвесь час былі прыадчыненыя. Кіроўца таксама адчуваў сябе не лепшым чынам, бо пайшоў ў цянёк і сеў проста на траву пад старымі ліпамі.

– Пабудзьце тут, я пайду пашукаю ксяндза, – прапанаваў Каэтан і падаўся ў касцёльны двор.

– Прыгожая мясціна, – сказаў пан Холуб-Заворскі, азіраючы з узгорка, на якім стаяў касцёл, ваколіцы: шырокі луг, вузкую рачулку, сіняватую сцяну лесу. – І паветра тут нейкае асаблівае, духмянае…

– Дык вунь ліпа цвіце, – адказаў Тадзік, назіраючы, як пчолы шчыруюць каля жаўтаватых някідкіх кветачак.

Каэтан вярнуўся хутка з ксяндзом панам Якімам Гарушчыкам, які дзелавіта запрасіў гасцей да сябе на абед. Хата гаспадара стаяла побач з касцёлам, пабеленая, чысценькая. Гаспадарыла там аканомка пані Альжбета, увішная стараватая кабета. Яна з сардэчным зычаннем "смачна есці" хутка паставіла стравы на стол і непрыкметна знікла.

– Як даехалі? – спытаў ксёндз.

– Выдатна, ніхто нас не спыняў, – адказаў пан Холуб-Заворскі, – але ўсё роўна такое адчуванне, што не па сваёй зямлі едзеш, што тут уладарыць нехта чужы.

– Якія маеце намеры?

– Я з хлопцам застаюся, пра гэта пагутарым пазней, а пан Холуб-Заворскі паедзе займацца сваёй камерцыяй, – адказаў Каэтан.

– Калі не надта спяшаецеся, дык адпачніце ў мяне колькі дзён. Я буду рады бавіць з вамі час, каб распытаць, што там чуваць у Берасці і Варшаве, – прапанаваў гаспадар.

– Пакуль нічога добрага. Скрозь немцы і іхнія памагатыя чыняць, што хочуць. А нам застаецца трываць ды збіраць сілу. Няма асаблівага сакрэту, дзеля гэтага я сюды і прыехаў, – адказаў Каэтан.

– Дзякую за запрашэнне, я з задавальненнем пажыў бы тут, але справы не чакаюць. Паеду ў Ашмяны. Мо ўдасца наладзіць якія гандлёвыя кантакты, – прамовіў Холуб-Заворскі. – Гандаль па ваенным часе ніякі, але ж трэба трохі варушыцца, бо пад ляжачы камень вада не цячэ. А мясціна ў вас цудоўная!

– Поспеху ў справах, няхай памагае Бог.

Па абедзе ксёндз прапанаваў усім паспаць, мужчыны згадзіліся, асабліва пан Холуб-Заворскі, які сапраўды вельмі стаміўся, а Тадзік прайшоўся па доўгай вёсковай вуліцы, паўзіраўся ў маленькія вокны хатак, паглядзеў на дзяцей, якія гулялі каля весніц, на курэй, што заўзята грэбліся ў пяску – і на сэрца навалілася туга, страшэнна захацелася дамоў. Як там? Што робіць мама? Як там сябар Яська ўпраўляецца з гаспадаркаю?

Ён вярнуўся да касцёла, убачыў, што дзверы ў храм адчыненыя, увайшоў у прахалоду муроў, агледзеў іконы, заўважыў усё тую ж пані Альжбету, якая прыбірала агаркі свечак з падсвечнікаў, усміхнуўся ёй і падаўся да аргана. Ажно захвалявалася сэрца: вельмі даўно не краналіся ягоныя пальцы клавішаў! Тата вучыў сына музычнай грамаце і праводзіў заняткі па музыцы. Усё тое, што яшчэ не выветрылася за гады разлукі, Тадзіку раптам захацелася ўспомніць. Паставіў ногі на педалі, крануў рукою клавіятуру. Душа сама выбірала мелодыі. Іграў натхнёна і самазабыўна, быццам свята пасялілася ў сэрцы. Успаміны праплывалі ў памяці: мама, тата, сябры – усе раптам сабраліся і слухалі яго гранне. А ён стараўся, дзіву даваўся, што здаецца нават не фальшывіў. У якіх закутках свядомасці захаваліся тыя ноты? Неспасціжна… Музыка напаўняла касцёл урачыстымі і радаснымі гукамі. Пані Альжбета села на лаўку, паклала рукі на Біблію і замерла, слухаючы юнага музыку. Тадзік спыніўся толькі тады, калі адчуў нечыю руку на сваім плячы. Ён павярнуў галаву і ўбачыў ксяндза.

– Прабачце, што я без дазволу крануў арган. Мой тата быў арганістам. Мяне і пацягнула…

– Добра ты граеш, сын мой. Заставайся пры нашым касцёле. Наш стары арганіст, на вялікі жаль, пакінуў гэты свет. Арган маўчыць ужо трэці месяц. Без яго імша – не імша. Ды што і казаць, арган – душа касцёла. Калі ён грае – дык свята апаноўвае людзей.

– Хацеў бы вам дагадзіць, але прыехалі мы сюды бараніць Айчыну, – адказаў Тадзік.

Сапраўды, ён адчуваў важнасць той справы, дзеля якой яго прывезлі сюды. Пра канкрэтную задачу Каэтан пакуль маўчаў, ды якая розніца, што давядзецца рабіць. Тадзік быў гатовы да ўсяго, толькі б не сядзець у маёнтку без руху.

– Бараніць Айчыну можна нават арганнай музыкай і пропаведдзю. Мяне моладзь слухаецца. І калі заўтра я скажу, што пратрэбны добрахвотнікі для Арміі Краёвай, дык не сумняваюся, што шмат хто з дзецюкоў пажадае стаць у шэрагі абаронцаў.

– Тадэвуш – жаўнер і па сутнасці мой ад’ютант, у яго задачы іншыя, – прагучаў за спіною Тадзіка голас Каэтана Руткоўскага. – Калі скончыцца вайна, тады ён можа абраць сабе які заўгодна шлях, а пакуль павінен быць на падпольнай вайсковай службе.

Хлопец здзіўлена азірнуўся і ўсміхнуўся паручніку ў знак згоды.

– Што ж, у кожнага свой лёс, але ўсе мы дзеці Божыя, таму найперш павінны слугаваць яму, калі надзелены пэўнымі здольнасцямі, – адказаў ксёндз. – Іншы чалавек сапраўды нараджаецца ваяром, у яго і душа мае адпаведны склад, і кулакі пудовыя, і плечы шырокія, а ў гэтага падлетка пальцы тонкія, здатныя да музыкі, слых выдатны і душа светлая. Ягонае імя перакладаецца, як хвала, ён павінен спяваць хвалу Богу. Мо і давядзецца яму забіць якога ворага, але потым усё астатняе жыццё будзе ягоны дух пакутаваць. Бо сказана ў Бібліі: "Не забі".

– На вайне такі расклад: калі не заб’еш ты, заб’ць цябе. Спрацоўвае інстынкт самазахавання. А ўжо хто загіне, а хто выжыве, вырашае шанцаванне, спрыт ці кемлівасць, – цвёрда прамовіў Руткоўскі.

– Не будзем пра благое, няхай беражэ вас Бог і спрыяе вам фартуна. А я заўсёды буду рады памагчы жаўнерам, якія змагаюцца за вольнасць Айчыны. Бо сапраўды, зло іншы раз трэба забіць, каб яно не ўваскрэсла зноў. Я паслаў па патрэбнага табе чалавека, пан Руткоўскі. Ён павінен прыйсці ўвечары.

– Дзякую, гэта было б выдатна, нам трэба дзейнічаць, – адказаў Каэтан і цвёрдым крокам пайшоў з касцёла.

– Адкуль ты родам? – спытаў у юнага арганіста ксёндз.

– З-пад Беластока. Мой бацька – Эдмунд Сапранецкі – быў вывезены Саветамі, а мы з мамай засталіся. Мусіць, не паспелі нас выслаць.

– Бог літасцівы…

– Так мы і жылі, пакуль не прыйшлі немцы. Пры першай жа сустрэчы з імі загінулі мае сябры, таму я рынуўся помсціць…

– Нянавісць – не самае лепшае пачуццё. Свет трымаецца на любові. Бог – ёсць любоў. Гэты выраз я разумею так: менавіта з любоўю павінны нараджацца і паміраць людзі, гэтае пачуццё павінна весці нас па жыцці. Любоў да бацькоў, да роднага селішча, да сяброў і суседзяў – вось галоўнае, што ахоўвае чалавека, інакш дзеля каго і дзеля чаго яму жыць, калі нішто яго не трымае, ні да чаго не прывязаны?..

Ксёндз гаварыў мудра і доўга, быццам чытаў пропаведзь цэламу сходу, хаця перад ім быў толькі адзін уважлівы і ўдзячны вернік.

– Я запомню вашы словы, што любоў важней за ўсё, бо яна дае жыццё і доўжыць існаванне свету, – адказаў Тадзік. – Дзякую за навуку, мусіць, гэтак жа мог бы прамаўляць да мяне мой тата.

Ксёндз усміхнуўся, правёў рукою па твары, быццам сціраў нябачную павуціну і паказаў рукою, запрашаючы да выхаду. Тадзік паслухмяна падпарадкаваўся гэтаму жэсту.

37

Каэтан Руткоўскі трохі хваляваўся перад сустрэчай з кіраўніком Ашмянскага інспектарату, ведаў толькі ягоны псеўданім Лось, а што за чалавек мог аказацца на такой адказнай пасадзе, пакуль заствавалася загадкай. Гэта прымушала нервавацца, бо калі адразу не складуцца адносіны, дык як пасля можна ладзіць агульную справу па стварэнні новых баявых дружын Арміі Краёвай? Аднак быў прыемна здзіўлены, калі ўбачыў свайго даўняга знаёмага па афіцэрскай службе Цэзарыя Груздзіловіча, пра якога ён ведаў шмат. Клічка Лось яму цалкам адпавядала. Гэта быў высокі і мажны чалавек, якому ледзь пераваліла за сорак.

– Каго я бачу! – радасна ўсклікнуў Груздзіловіч. – Колькі зімаў, колькі летаў!

– І я бяўзмерна рады, што менавіта з табою давядзецца вяршыць вялікія справы! – адказаў Каэтан, абдымаючы Цэзарыя.

Пакуль мужчыны абменьваліся звычайнымі вітальнымі фразамі, Альжбета паставіла на стол дзве пляшкі з віном і закуску, паціху сышла, каб не замінаць сустрэчы. Але госці не спяшаліся частавацца. А ўмасціліся на канапе і ціха абмяркоўвалі цяперашняе жыццё-быццё.

Пан Груздзіловіч быў з ваякаў, шчыра адданых Польшчы, які гімназістам уступіў у 1919 годзе ў легіён, у першы полк лёгкай артылерыі. За кампанію 1919-1920 гадоў атрымаў высокія ўзнагароды: ордэн Віртуці Мілітары і Крыж Валечных. Дакладна такія ж самыя ўзнагароды меў і Каэтанаў брат Франц Руткоўскі. Лёсы гэты людзей у маладосці былі вельмі падобныя, толькі пасля ў мірны час яны ўжо будавалі сваё жыццё кожны, як таго жадала душа. Па заканчэнні польска-бальшавіцкай вайны Цэзарый прадоўжыў службу ў войску камандзірам узвода ў падраздзяленні, якое было ў асабістым распараджэнні маршала Пілсудскага. Пасля дэмабілізацыі скончыў у Варшаве Вышэйшую школу сельскай гаспадаркі, атрымаў дыплом інжынера-агранома, уладкаваўся на працу ў Вільні, узяў шлюб, апошнія шэсць гадоў у перадваенны перыяд з’яўляўся дэпутатам Сейма і на гэтай ганаровай службе быў высока ацэнены дзяржаваю і зноў узнагароджаны – на гэты раз ордэнам Палонія Рэсцітута. Каэтанаў брат адразу пасля дэмабілізацыі з войска заняўся сельскаю гаспадаркаю, гэтая справа, знаёмая змалку, найбольш падабалася яму, але ніякіх узнагарод у мірны час ён не атрымаў за няхай і не навуковае, але ўсё ж разумнае выкарыстанне зямлі, падараванай ва ўласнасць дзяржавай ва Усходніх Крэсах за вайсковыя заслугі. Ён стаў асаднікам і ніколі не шкадаваў пра гэта. Каэтан хоць і вырас на зямлі, аднак не адчуваў цягі да земляробчай справы, яму падабалася вайсковая служба з яе разумным парадкам і дысцыплінаю.

– З якімі намерамі да нас? – спытаў Цэзарый.

– Паслалі мяне з Варшавы па папярэдняй дамоўленасці з камендантам Віленскай акругі палкоўнікам Вількам ствараць баявыя аддзяленні на Ашмяншчыне.

– Выдатная задума! А ведаеш, Вільк – мой даўні сябар, выдатны чалавек, шчыра табе скажу. Умее ладзіць з прадстаўнікамі розных партый, гуртуюцца вакол яго людзі. Думаю, што ён здатны выканаць усе пастаўленыя перад намі задачы.

– Будзем працаваць. А найперш раскажы, як склалася тваё цывільнае жыццё? – спытаў Каэтан. – Хаця ведаю: быў дэпутатам Сейма…

– Усё было добра, жылі і радаваліся. Жонка Гелена заўсёды мяне разумела, нарадзіла мне дзве дачкі. А з восені трыццаць дзявятага – мы ў віленскім падполлі, сам разумееш, спачатку – супраць Саветаў, а пасля – адразу супраць двух ворагаў: Гітлера і Сталіна. Пакуль рыхтуемся да барацьбы. Прызнаюся, не чакаў, што немцы могуць аказацца горшымі за звяроў. Звер знішчае ахвяру калі галодны, а гэтыя расстрэльваюць людзей без шкадавання. Тысячы віленскіх габрэяў вывезлі за горад і знішчылі, але папярэдне кантрыбуцыямі высмакталі з іх усё золата. Не грэбавалі нават залатымі зубамі і каронкамі, у мерцвякоў выдзіралі са сківіц усё, што блішчала.

– Гэтак яны рабілі ва ўсіх гарадах і мястэчках, – адказаў Каэтан. – Тое ж было ў Варшаве, Беластоку, Берасці. Знішчэнне адрознівалася невялікімі нюансамі.

– Яны заплоцяць за ўсё. Крах іх будзе страшны, – усміхнуўся Цэзарый. – Не можа зло ўладыць светам. А ты адкуль цяпер?

– Проста з Варшавы. А перад гэтым быў у Вільні, пазнаёміўся з начальнікам штаба Вількам. У якім стане падполле цяпер?

– Інспектарат мае развітую канспіратыўную сетку, можам працаваць. Здзяйсняем час ад часу сабатажныя акцыі. Безумоўна, жаўнераў не хапае. Таму трэба добра папрацаваць для стварэння партызанскіх атрадаў, але думаю, што спярша табе варта пазнаёміцца з мясцовасцю і нашымі людзьмі, якія займаюць розныя пасады і чакаюць канкрэтных загадаў да дзейнасці. Сам пабачыш, яны любяць Айчыну і гатовыя змагацца за яе вольнасць.

– Я рады гэтаму. Хачу папярэдзіць, са мною будзе мой ад’ютант, псеўданім Базан. З гэтым хлопцам мы знаёмыя даўно, разам бралі ўдзел у вызваленні з Пінскай турмы, мо чуў?

– О, гэта легендарная акцыя. Зроблена дасканала! У нас пра той подзвіг ведаюць усе! Яна з’яўляецца прыкладам для барацьбітоў.

– Што гэта мы насуха гутарым, пойдзем да стала, калі шчодры пан Гарушчык частуе нас, а сам пры гэтым не прысутнічае? – прапанаваў Каэтан.

– Прытрымліваецца канспірацыі і правільна робіць.

Мужчыны падняліся, селі за стол, выпілі па фужэру віна пад тост "за вольнасць Польшчы", да ежы так і не дакрануліся, а прыняліся распрацоўваць маршрут, па якім належала праехаць Каэтану з ад’ютантам. Пан Груздзіловіч выдраў з нататніка лісток паперы, напісаў назвы вёсак, маёнткаў і іхніх уладароў, якіх належала наведаць Руткоўскаму.

– Дам табе каня з возам, сувязных, якія будуць мяняцца, – паабяцаў Цэзарый. – Не мінай касцёлаў, ксяндзы цалкам на нашым баку, таму заўсёды можаш разлічваць на іхнюю дапамогу.

– Дзякую, пан маёр. Быў шчаслівы сустрэцца з даўнім таварышам. Трэба выпіць за сустрэчу, – прапанаваў Каэтан.

Паны заўзята чокнуліся фужэрамі і нарэшце, калі ўсё было абгаворана, прыняліся за стравы.

– Ты ўсё яшчэ не жанаты? – спытаў Цэзарый.

– Халасцякую пакуль. За войнамі няма калі пра сябе падумаць, але, спадзяюся, настане некалі лепшая часіна. Мо аддасі за мяне якую са сваіх дачок.

– Добрая ідэя. У мяне Ірэна і Эвеліна – прыгажуні, а замуж не спяшаюцца па той самай прычыне, што вайна ідзе. Жыццё спынілася на трагічнай ноце. Калі табе шчыра прызнацца, дык хочацца ўнукаў паняньчыць.

– За шчаслівую будучыню тваіх дачок, за ўнукаў і праўнукаў пана маёра Груздзіловіча я вып’ю з асабліваю насалодаю, – абвясціў новы тост Каэтан і міжвольна падумаў: "Няхай яна гарыць, гэтая вайна, ніякай пэўнасці ў жыцці, ніякай надзеі на шчаслівы заўтрашні дзень…"

38

Раніцай Каэтан і Тадзік у суправаджэнні сувязнога Генрыха прыехалі на возе ў маёнтак Зводы, які хоць і кантралявалі немцы, але ўпраўляючым там быў паляк Лявон Турскі па клічцы Скіф: высокі, худы, загарэлы, як пастух, бо праца вымагала шмат часу праводзіць на адкрытым паветры. Мо таму і атрымаў менавіта такі псеўданім. Маёнтак знаходзіўся за тры кіламетры ад Ашмянаў, якія моцна ахоўваліся немцамі, таму што праз гарадок праходзіў старадаўні шлях з Вільні на Мінск. Тут часта правяралі дакументы, у Ашмянах размясціўся даволі вялікі нямецкі гарнізон. Пасля сняданку з каваю гаспадар прапанаваў сустрэцца з людзьмі навакольных вёсак. Маладыя мужчыны якраз былі занятыя на касавіцы. Сувязнога з возам адпусцілі дахаты, а на брычцы Турскага паехалі проста на луг. Сяляне ішлі пракосамі адзін за адным. Толькі косы шоргалі аб траву. Лугавыя кветкі – жоўтыя, белыя, малінавыя – падалі, падрэзаныя вострым лязом, і ператвараліся ў траву, якой належала стаць сенам. "Так і людзі падаюць, скошаныя кулямі, становяцца аднолькавымі мерцвякамі", – падумаў Тадзік, назіраючы за працаю касцоў. Яму раптам стала шкада кветак, якія вымушаныя ў самай красе развітвацца з жыццём, ператварацца ў безаблічную масу, толькі водар пасля будзе нагадваць пра іхняе колішняе існаванне. "Што застанецца ад мяне, калі я загіну ў маладым узросце. Мо трэба было ажаніцца з Вераю, калі яна прасіла, хоць які нашчадак застаўся б. Чаго гэта я раптам успомніў? Няўжо кахаў яе? Быццам не. Проста нічога іншага не было яшчэ ў маім жыцці, няма чаго ўспамінаць…"

Пан Турскі спыніў касьбу, дзецюкі сабраліся гуртам. Чакалі, што ім паны скажуць.

– Якой вы веры, хлопцы? – спытаў Каэтан.

– Каталіцкай, каталіцкай, – пачулася ў адказ.

– А па нацыянальнасці хто?

– Тутэйшыя мы, спрадвеку тут жылі нашы дзяды і прадзеды, – сказаў старэйшы ў гурце мужчына.

Людзі гаварылі па-беларуску. Каэтан разумеў, што інакш і быць не магло, адкуль тут узяцца палякам. Хаця маглі б мову вывучыць у школе. Але хто ж у школе вучыўся? Адзінкі. Найчасцей бацькі лічылі, што сялянскім дзецям навука без патрэбы. Усё, што трэба ведаць земляробу, яны пераймалі ад старэйшых у штодзённай працы, якой было шмат, што хапала на ўсялякую пару года. Нават зімой, калі было трохі вальней, дык і тады знаходзіўся занятак, каб сплесці каша ці паладзіць воза і вупраж.

– Ці згодныя вы трываць далей нямецкую акупацыю?

– Не! Не! Набрыдла…

– Ці гатовыя вы змагацца за вольнасць Айчыны?

– Дайце зброю! Будзем змагацца! Толькі паклічце! – адгукнулася некалькі маладых галасоў.

Старэйшыя мужчыны прамаўчалі, па ўсім было відаць, што ім адмаўляцца ад спакойнага жыцця не хацелася, бо вісела адказнасць за сям’ю і гаспадарку, якая нажывалася цяжкаю працаю.

– Дамо зброю і паклічам, рыхтуйцеся. А калі не знойдзецца зброі, дык забяром яе ў нашых ворагаў. Мы перакананыя, што захопнікі з захаду і ўсходу будуць разбітыя, а Польшча расквітнее, як не красавала яшчэ ніколі, бо народ яе непераможны і мужны. Ён здабудзе волю, нават калі за гэта давядзецца заплаціць вялікай крывёю.

Прамоўца з Каэтана быў слабаваты, але ён дамогся галоўнага: людзі, хоць і размаўлялі па-беларуску, былі праз веру звязаныя з польскім духам і рухам за незалежнасць, а таму марылі пра паразу акупантаў. Пан Турскі загадаў сялянам працягваць працу, а агітатары на брычцы падаліся абедаць у маёнтак.

Пасля абеду накіраваліся ў маёнтак Бэлькі, уласнікам якога быў яшчэ даволі малады пан Уладзіслаў Бандарчык, былы студэнт Віленскага ўніверсітэта, які на правах гаспадара гасцінна прыняў Каэтана і Тадзіка. Яны доўга сядзелі ў сталовай, абмяркоўвалі план будучай працы. З размовы высветлілася, што моладзь быццам і жадае змагацца з ворагамі, але не хапае арганізуючай сілы, каб сабраць усіх разам.

– Я дзеля гэтага сюды і прыехаў, – сказаў Каэтан. – Толькі няўжо мне трэба ездзіць па маёнтках і вёсках, каб сабраць атрад? Мо прасцей паслаць адозвы?

– Цікавая ідэя. Але ж трэба ведаць, каму пасылаць.

– Дзе мы можам узяць такія звесткі?

– У ксяндзоў праз сувязных, – адказваў Уладзіслаў. – Толькі як на гэта паглядзіць пан маёр Груздзіловіч?

– Ён даў мне поўную волю дзеяння на сваёй тэрыторыі.

– У такім разе ў нас развязаныя рукі. Але тут складваюцца асаблівыя акалічнасці. Пад эгідай немцаў для барацьбы з савецкімі партызанамі і атрадамі Арміі Краёвай створаны спецыяльны дапаможны корпус з літоўцаў, якім кіруе генерал Павілас Пляхавічус. Вільк спрабаваў дамовіцца з літоўскімі паліцаямі аб мірным суіснаванні, але прадстаўнікі Пляхавічуса выставілі наступныя ўмовы: палякі адмаўляюцца ад прэтэнзій на Вільню і пакідаюць тэрыторыю Літвы, або ўступаюць у літоўскае войска, каб разам змагацца супраць Саветаў. Мы на такія ўмовы не маглі пагадзіцца, у выніку не проста разышліся ў розныя бакі, а сталі ворагамі.

– І што цяпер? – спытаў Каэтан.

– А цяпер яны вышукваюць нашых людзей, каб знішчаць. Таму пакуль мы сядзім у глыбокім падполлі. І гэта пачалося, яшчэ ў час кіравання Антонаса Сметаны, які імкнуўся пазбавіць палякаў на Віленшчыне іх нацыянальнай прыналежнасці. Аднойчы літоўскія ўлады абвясцілі пра замену пашпартоў, пры гэтым польскія прозвішчы пачалі перакладаць на літоўскую мову ды яшэ запісваць на свой манер. Калі ты Казлоўскі, дык становішся Авінусам, калі Сасноўскі – Пушыналісам. Хто не пагаджаўся, тых білі шомпаламі ад карабінаў – па дваццаць пяць удараў кожнаму нязгоднаму. Самыя ўпартыя – атрымалі па пяцьдзесят, але затое яны засталіся пры сваіх сапраўдных прозвішчах. Як бачыце, тая варожасць міжваеннага перыяду вельмі абвастрылася цяпер. Баявікі-шаўлюсы бязлітасна сваволяць на вуліцах Вільні і ў ваколіцах горада ў дачыненні да нелітоўцаў, а іхняя тайная паліцыя – саўгума, супрацоўнічае з гестапа ў справе ліквідацыі камуністычнага і польскага падполля. У такіх умовах нам даводзіцца гуртавацца і думаць, як абараніць сябе і сваіх блізкіх.

– Сітуацыя стварылася цяжкая, але мы не можам сядзець, склаўшы рукі, трэба дзейнічаць неадкладна. Так я кажу, Базан? – усміхнуўся Каэтан, калі заўважыў, што ягоны ад’ютант, як заварожаны, глядзіць на свайго начальніка.

Тадэвушу Сапранецкаму было чым захапляцца. Пана Руткоўскага-малодшага скрозь прымалі як ганаровага госця, з ім раіліся, дзяліліся праблемамі, шукалі разам выйсця з цяжкага становішча. І ён быў перакананы, што хутка ўзнікнуць акаўскія баявыя атрады, якія будуць бясстрашна змагацца з ворагамі.

– Неадкладна не атрымаецца. Мы і не заўважылі, што ўжо на дварэ сцямнела і пара нам павольна ад абеду перайсці да вячэры.

Ён пазваніў званочкам. Увайшла сімпатычная маладая служанка, якой ён загадаў несці ежу на стол. Дзяўчына зрабіла рэверанс і знікла за дзвярыма. Тадэвуша здзівілі такія паводзіны, але ён зразумеў: так яна была прывучана. Вера ніколі не зрабіла б рэверанс, бо не ведала наогул, што ён існуе. Дзіўная рэч, варта яму было ад’ехаць з маёнтка Рута, як ён ужо з цеплынёю згадваў жыццё там. А было ж, што нудзіўся і хацеў пакінуць той гасцінны куток, бо не жадаў сядзець без дзеяння. І па Веры трохі сумаваў. Як яна там з мужам? Мо і дзяцей хутка нараджае сабе, а Тадэвуш усё будзе туляцца па чужых хатах. І колькі гэта будзе доўжыцца?

З’явілася служанка. Паставіла талеркі для гасцей і гаспадара, прынесла смажаную бульбу, салату з зяленіва, варанае мяса і яйкі і непрыкметна знікла.

– Прашу, госці дарагія, частуйцеся, – запрасіў гаспадар. – Чым багатыя, тым і радыя. Наогул, я люблю простую ежу.

– А нас, жаўнераў, усялякая задавальняе. У Варшаве даволі голадна, – заўважыў Каэтан. – А ў вас у гэтым плане проста рай.

– Самі вырошчваем і спажываем.

Усе селі за стол і працягвалі гаворку пра тое, як лепш сабраць людзей у лесе ды пачаць дзейнічаць. Планаў было шмат, вырашылі карыстацца рознымі спосабамі, каб толькі дасягнуць мэты.

39

Прамінула тры тыдні, і партызанскі атрад Ашмянскага абводу сабраўся ў лесе, хлопцаў назбіралася каля двух дзясяткаў. Яны стаялі на паляне, узброеныя, хто чым здолеў. У іншых было паляўнічае ружжо ці сякера за паскам, іншыя наогул нічога не мелі пры сабе, але твары ва ўсіх былі ўзбуджана вясёлыя. Яны адважыліся на адказны ўчынак, прыйшлі сюды, каб бараніць Радзіму ад захопнікаў, аддаваліся пад уладу камандзіраў і тых мудрых людзей, якія сядзелі ў Варшаве і Лондане і вырашалі іхні лёс. Маёр Цэзарый Груздзіловіч загадаў усім стаць у шэраг, скамандаваў "Смірна" і прыдзірліва агледзеў ваяроў, апранутых у сарочкі і нагавіцы з даматканага палатна, абутых хто ў боты, хто ў лапці.

– Жаўнеры Арміі Краёвай, сёння ў нас радасны дзень, мы ўліваемся ў барацьбу супраць захопнікаў. Шлях, абраны намі, давядзецца паліваць уласнаю крывёю, каб урэшце рэшт вырасла цудоўная кветка вольнасці роднай Польшчы і нашага пакутнага народа. Мы павінны прайсці яго з гонарам пад сцягам, які даў нам Бог. Унесці сцяг!

Па ягоным загадзе з-за яліны выйшаў Уладзіслаў Бандарчык з бела-чырвоным сцягам. Ад хвалявання ў Тадэвуша перахапіла дыханне, а на вочы навярнуліся слёзы. Ён міжволі зірнуў на Каэтана. Той стаяў спакойна, ні адна рыса твару не выдавала хвалявання. "Загартаваны, сапраўдны ваяр, – падумаў Тадзік. – Можа, і я калі-небудзь навучуся быць гэтакім жа самавітым і ўпэўненым у сабе".

Жаўнеры падыходзілі да камандзіра, чыталі клятву, станавіліся на адно калена, цалавалі сцяг, хрысціліся і адыходзілі.

– Нам таксама трэба будзе прыняць клятву, – шэптам спытаў Тадзік. – Мы ж застаёмся тут?

– Не, нам трэба ехаць у іншы абвод і ствараць новыя атрады, тым больш, што нейкі вопыт у гэтай справе маем.

– Але ж не будзем мы ўвесь час вандраваць, трэба ж сапраўднаю справаю заняцца…

– Жыццё пакажа, усё ў нас яшчэ будзе.

Урачыстаць скончылася. Маёр скамандаваў "Вольна" і загадаў навабранцам рабіць сабе буданы, бо нават самыя адважныя і загартаваныя воі не могуць жыць пад адкрытым небам. Тадзік адышоў да краю паляны, дзе рос чарнічнік, назбіраў жменю дробных ягад, усыпаў у рот і з насалодай падумаў: "Якая смаката! Зараз бы міску чарніц з малаком ды белым хлебам, смачнейшага наедку зроду не каштаваў".

Уладзіслаў усё стаяў са сцягам. Цэзарый загадаў яму:

– Перадай сцяг падхарунжаму Жукоўскаму.

Падхарунжы выцягнуўся ў струнку перад афіцэрамі, адрапартаваў пра сваё з’яўленне, забраў сцяг у Бандарчыка, адышоў крокаў на дзесяць і застыў, як належыць ганароваму вартавому. Маёр паціснуў руку Каэтану і сказаў:

– Дзякую, пан паручнік, добра ты ўсё зладзіў. Я і не спадзяваўся, што так хутка атрымаецца сабраць людзей. А ці праўда, што ты ў адозвах пагражаў смерцю тым, хто не з’явіцца?

– Было. Чаму б і не? Па ваенным часе ўсе мы ходзім па лязе нажа. Не хочаш загінуць ад рукі акупанта, дык прыходзь да нас, інакш ты здраднік, варты кулі ад сваіх. Лагічна?

– Яно так, але я не прыхільнік такіх жорсткіх метадаў, – адказаў Цэзарый. – Мы павінны паводзіць сябе больш гуманна са сваімі людзьмі. Трэба ціснуць на патрыятызм, маўляў, калі не ты, дык хто абароніць край ад навалы…

– Я ўлічу твае парады ў наступнай сваёй дзейнасці.

– Куды цяпер?

– Куды пашле кіраўніцтва, – ухіліўся ад канкрэтнага адказу Каэтан.

– Заставайся з намі. Пачнём дзейнічаць, вяселей жыццё пойдзе, – прапанаваў Уладзіслаў Бандарчык.

– Дзякую, але я прымацаваны да штабу Віленскай акругі, толькі Вільк можа вырашыць, куды мяне накіраваць.

– Дык ты цяпер – у Вільню? – усё дапытваўся маёр Груздзіловіч.

Каэтан і на гэты раз ухіліўся ад адказу. Уладзіслаў прапанаваў:

– Няхай нашы партызаны тут уладкоўваюцца, а мы паедзем да мяне ды паабедаем па-чалавечы, калі яшчэ давядзецца зноў сабрацца ўсім разам.

Афіцэры размясціліся ў дзвюх брычках і пагналі коней па лясной дарозе, абапал якой стаялі высозныя сосны, хісталі ўверсе вяршынямі, шумелі, быццам абмяркоўвалі людзей, якія ехалі ўнізе, глядзелі на іх гэтак жа, як мы звычайна назіраем за мурашамі і дазваляем ім жыць ды рабіць свае мурашыныя справы. Лес скончыўся, пацягнуліся дбайна засеяныя палі. У гэты сонечны ліпеньскі дзень зямля выглядала святочна ўбранай, кожны лапік быў расквечаны ў пэўны колер. У прыроды свае законы прыгажосці і непераўзыйдзеная гармонія спалучэння цёмнага і светлага.

– Хораша! – выкрыкнуў Цэзарый Груздзіловіч. – Колькі жыву, не магу нагледзецца на гэтае хараство!

– Таму людзі і не хочуць паміраць, – гукнуў з другой брычкі Уладзіслаў. – Што гэта мы цягнемся, як на пахаванні? Ну, пагналі!

Ён без жалю сцебануў свайго каня і паімчаў наперадзе. Цэзарый толькі прыкрыкнуў на сваю паслухмяную кабылку, яна памкнулася следам. Тадзік аглядаў дагледжаныя палеткі і з тугою спрабаваў уявіць, як там мама ўправілася з сяўбою, пакуль яе сын валэндаецца па свеце. Было шкада яе і тату, горка ад таго, што неміласэрны лёс раскідаў сям’ю і пакінуў мала надзеі на з’яднанне.

– Чаго засумаваў? – спытаў Каэтан у Сапранецкага. – Ці стаміўся?

– Не, нічога, – адказаў юнак.

І між волі падумаў, што апошні тыдзень быў асабліва напружаны. Яму даводзілася праходзіць дзясяткі кіламетраў за дзень, каб сустрэцца з сувязнымі, перадаць ім дакладную інфармацыю аб месцы і часе збору жаўнераў-навабранцаў, ды пры гэтым асцерагацца, каб не трапіць у рукі немцаў ці літоўскіх паліцаяў. Адзін раз ён ледзь не наскочыў на матацыклістаў, якія раптам выехалі з-за павароткі ў лесе. Тадзік ледзь паспеў схавацца за карчамі, а потым ужо разгледзеў, што матацыклаў было два, на кожным сядзела па тры фрыцы, двое – узброеныя аўтаматамі, у калясцы мясціўся немец з кулямётам. Другі раз памыліўся адрасам і ледзь не зайшоў у хату, дзе жыў літовец-солтыс. Добра, што ішла дзяўчына па ваду. Ён спытаў пра патрэбнага яму чалавека, і тая паказала на іншую хату.

– А тут, – сказала яна, – солтыс жыве, – і дзіўна ўсіміхнулася, мусіць, зразумела, што чужы юнак можа незнарок трапіць у пастку.

Тадзік з удзячнасцю ўспомніў тую дзяўчыну. Каб не яна, невядома што з ім было б зараз. Мо малацілі б яго цяпер гестапаўцы, выбіваючы патрэбныя звесткі. Тадзік адагнаў ад сябе непрыемныя думкі, заплюшчыў вочы, падставіў твар ветру і сонцу, так і ехаў, радуючыся гэтаму ўдаламу дню.

Служанка Уладзіслава хутка зладзіла абед. Госці не затрымаліся, у кожнага была справа. Маёр Груздзіловіч спяшаў да сваіх партызанаў, развітаўся з усімі сардэчна, кожнаму хаўрусніку паціснуў руку і абняў за плечы, не абмінуў увагаю і Тадзіка, сеў у брычку і падаўся ў бок лесу.

Каэтан таксама меў намер сёння ж рушыць у дарогу, вядомая рэч: адклад не ідзе на лад. Хоць знешне ён выглядаў спакойна, але ў душы панавала нецярплівасць, хацелася хутчэй вяршыць сваю справу ў іншым рэгіёне, таму папрасіў у гаспадара каня з возам і правадніка.

– Куды ж мы паедзем? – пацікавіўся Тадзік.

– Пабачыш… Такая нясціплая цікаўнасць не да твару ад’ютанту, – пасміхнуўся Руткоўскі, які быў перакананы: чым меней людзей будзе ведаць пра ягоную далейшую дзейнасць, тым лепш будзе ўсім.

– Прашу прабачэння, – вінавата адказаў Тадзік.

Конюх прывёў з канюшні каня, запрэжанага ў воз, на якім ляжала сена, каб мякчэй было ехаць.

– Выдатна! – усклікнуў Каэтан. – Гэта проста каралеўская карэта! Дзякую, Уладзіслаў, за гасціннасць. Мы шмат працавалі, але мелі магчымасць спакойна жыць і адпачываць, а гэта полова поспеху, затое маем добрыя вынікі.

Ён паціснуў руку гаспадару, ускочыў на воз. Побач прымасціўся Тадзік, вазніца пацягнуў за лейцы, конік паціху крануўся і павёз іх у новы невядомы шлях.

40

Лета 1943 прынесла казакам атамана Грака шмат перамен. Па-першае, яго самога павысілі ў пасадзе, прызначылі кіраўніком надраённага провада. На развітанне сказаў сваім, цяпер ужо былым падначаленым, прамову, а ён, былы настаўнік, умеў гэта рабіць бліскуча, значна лепш, чым ваяваць, у чым употай сам сабе не раз прызнаваўся. Адзначыў, што самая галоўная задача іхняй барацьбы – стварэнне Самастойнай Украінскай дзяржавы, незалежнай ні ад якіх захопнікаў. Для канчатковага вырашэння гэтай задачы трэба трохі пачакаць, пакуль немцы і Саветы, два лютыя драпежнікі, перагрызуць адзін аднаму горлы, тады можна будзе вырваць з іхніх крывавых лап родную шматпакутную зямлю і замардаваны ўкраінскі народ, ды нарэшце ўзяцца за мірнае будаўніцтва светлага і шчаслівага жыцця. А пакуль трэба весці выведку, вышукваць здраднікаў, якія супрацоўнічаюць з савецкімі партызанамі і гестапа, знішчаць іх, каб ніводнага паўзучага гада не засталося на нашых прасторах.

Прамова была доўгая і натхнёная, так што немагчыма было не паверыць ёй, не пранікнуцца патрыятызмам і жаданнем дасягнуць мэты, якіх бы ахвяр гэта ні каштавала. Казакі слухалі моўчкі, і сэрцы іхнія поўніліся нянавісцю да ворагаў, якія забралі ў іх магчымасць спакойна жыць са сваімі сем’ямі і займацца звычайнаю справаю: мацаваць гаспадарку, абрабляць зямлю. Далоні іхнія помнілі дотык цёплай зямлі, ведалі, як вывесці роўную баразну плугам, сумавалі па працы, а замест гэтага вымушаны былі сціскаць у руках зброю і забіваць, забіваць не толькі незнаёмых ворагаў, а часам і суседзяў, таму што яны перабеглі на бок захопнікаў. Вочы наліваліся крывёю ад гневу, таму што яны гублялі ў сутычках з ворагамі сяброў і родных, самі атрымлівалі раны. На іхнім адзенні змяшалася ўласная і варожая кроў. А мірнае жыццё ўсе не наступала, вайна доўжылася, смерць забірала здаровых і маладых мужчын, ніяк не магла наталіць бязмерны голад.

Замест Грака атаманам прызначылі Камара, які да гэтага быў ягоным намеснікам, а цяпер вельмі ганарыўся новаю пасадаю, акрамя таго хацеў мець пры сабе надзейных казакоў, таму прызначыў камандзірам чаты Лёню Парахнюка – Варнака, а Сяргей Клімчук – Удод – атрамаў пасаду камандзіра баёўкі, пад кіраўніцтвам якога аказаліся Птах і Салавей, аднавяскоўцы, што далучыліся трохі пазней, іх таксама прывёў Ціт. У Сяргея забралі вінтоўку і выдалі аўтамат ППШ з сотняю патронаў да яго, што асабліва ўсцешыла хлопца.

Зноў пацягнулася звычайная служба толькі з тою розніцаю для Сяргея, што цяпер ён са сваёй баёўкаю заўсёды быў побач з Камаром, ахоўваў яго, затое Варнаку даводзілася папацець. Ён гойсаў па вёсках, забіраючы харчы ў людзей, уступаў у перастрэлку з савецкімі партызанамі, але паколькі абодва бакі мелі абмежаваную колькасць боепрыпасаў, дык маглі пратрымацца гадзін пару, а пасля хто-небудзь адступаў, пакідаючы забітых і параненых, а дакладней – разбягаліся, уцякалі. Навабранцы звычайна беглі дамоў, а тыя, хто жадаў працягваць лясное жыццё, зноў гуртаваліся разам ці далучаліся да новых атрадаў. Гэтак здарылася, калі партызаны разагналі казакоў Арла, рэшта далучылася да Варнака.

Сяргей ціха сумаваў па радзіме і родных, прагнуў разлічыцца за смерць старэйшага брата са здраднікамі ў сваёй вёсцы і час ад часу пытаў у Ціта:

– Калі ўжо мы пойдзем бліжэй да нашай Вялікай Багны? Мала радасці – змагацца з ворагам на чужой зямлі.

– Гэта наша зямля, Украіна! Разумееш? Мы змагаемся за сваю волю! – з пафасам, якога набраўся ў Грака, адказваў Ціт – Камар.

– Майго брата выдалі нашы аднавяскоўцы. Я хачу даведацца, хто гэта мог зрабіць.

– Даведаемся, не спяшайся. Яны ад нас нікуды не дзенуцца, – супакоіў хлопца атаман. – Ты прыйшоў сюды горкім падлеткам, стрэлаў баяўся, а цяпер бачу я перад сабою загартаванага ваяку, з якім можна ў разведку пайсці ці хоць куды. Табе, дарэчы, колькі гадоў?

– Васямнаццаць стукнула…

– Бачыш, вырас на вайне, паўналетнім стаў, хутка жаніць будзем, – засмяяўся Ціт.

– У лесе з куляю хіба ажанюся…

– Чаму ж, бачыў я, што ты глядзеў на сувязную Гэлю, бы кот на каўбасу.

– Скажаш, брат Ціт, такую лухту, ды на яе ўсе хлопцы так глядзяць, думаю, і ты не супраць з якою маладзіцаю, каб быў час, памілавацца. Калі збіраешся ў вёску, дык перад люстэркам круцішся, голішся, прычэсваешся, быццам у сваты збіраешся.

– Усяляк бывае, Сярожа, але я, стары халасцяк, звык перамагаць гэтыя чалавечыя слабасці, бо ёсць у мяне самая важная мэта – барацьба за вольнасць Радзімы. А ты бач які ўважлівы, больш мне не кажы такія словы, бо раззлуюся і праганю ад сябе куды далей, не трэба, каб розныя смаркачы за мною падглядвалі ды жыццю вучылі…

Сяргей змоўчаў, хоць і карцела спытаць, няўжо Ціт лічыць сваёю радзімаю Украіну, але ён вырашыў не ўвязвацца ў спрэчку з атаманам, каб не наклікаць на сябе гнеў і непрыязныя адносіны.

У пакой увайшоў Птах, які дзяжурыў ля ўваходу ў будан і сказаў, што з’явіўся сувязны, прынёс важнае паведамленне.

– Упусці яго, – адказаў Камар.

У Будан уваліўся каржакаваты дзяцюк, таптаўся ў парозе.

– Праходзь, Патап, сядай, расказвай, што чуваць?

Хлопец сеў на лаву і сказаў:

– У нашай вёсцы атабарыліся партызаны.

– Гэта ў Завышшы?

– Так.

– Колькі іх?

– Паўсотні, а мо і болей.

– Не мог палічыць? Я ж папярэджваў цябе, мне патрэбныя дакладныя звесткі.

– Як іх палічыш? Сноўдаюцца па хатах, як мурашы тыя, туды-сюды, туды-сюды…

– З коньмі?

– Коней мала. Пяць вазоў, ды, відаць, у камандзіра і камісара па кані. Вось і ўсё.

– Якая зброя?

– Такая, як і ў вас, усё больш вінтоўкі…

– Зразумела, добра, малайчына, што папярэдзіў. Есці хочаш?

– Не, дзякую, меў з сабою хлеб з салам, дык паеў у дарозе. Я пайду хутчэй назад, каб да ночы ўправіцца.

– Добра, ідзі, чакай у госці. Як пачуеш стрэлы, хавайся ў якую яму, не высоўвайся пад кулі.

– Ведаю, не першы раз. Бывайце, шчасліва вам.

– І табе добрай дарогі.

Патап пакланіўся і выйшаў, а Камар задаволена пацёр рукі і сказаў:

– Збірай камандзіраў, увечары выступаем.

За той час, пакуль быў з украінскімі паўстанцамі, Сяргей прывык да крыві, да пакут параненых, да пахавання палеглых, але прадчуванне бою заўсёды было непрыемным. Страх пасяляўся ў целе, здавалася, дрыжыць кожная жылка, таму мацней сціскаў сківіцы, упіваўся рукамі ў аўтамат, напружваўся ўсім целам, а пасля спрабаваў расслабіць мышцы, але гэтыя практыкаванні мала памагалі. І цяпер, калі казакі атамана Камара ішлі поначы да Завышша, Сяргей адчуваў непрыемнае дрыжанне ў руках, здавалася, што сэрца заходзілася і балюча сціскаецца ў прадчуванні невядомай бяды. Гэта быў той нязводны страх, які не дае чалавеку вольна ўздыхнуць і выпрастаць плечы, а сціскае яго нябачнымі абцугамі, прымушае баяцца кожнага шолаху. Час ад часу ён спатыкаўся, не маючы магчымасці разгледзець, што там, пад нагамі. Была цёплая летняя ноч. Не хацелася парушаць цішыню, дастаткова, што вецер гуляе ў лясных шатах, і яны адгукаюцца насцярожаным гулам. Сяргей падняў вочы і ў прагалах паміж вяршынямі убачыў буйныя зоркі. Міжвольна падумаў: начное неба такое прыгожае, што сто гадоў пражыві, а ўсё роўна не нагледзішся на яго. Калі наблізіліся да вёскі, партызанскія вартавыя заўважылі казакоў, пачалася перастрэлка. Вёска абудзілася, партызаны павыскоквалі з хат, кінуліся на дапамогу сваім, займалі абарону за платамі, хатамі, пунямі. Камар пад аховаю баёўкі адышоў назад, назіраў за ходам бою, стоячы ў тыле, за спінамі сваіх казакоў, але яшчэ было цёмна, таму былі бачны толькі гарачыя трасы куль.

– Схадзі, Птах, паглядзі, як там нашы трымаюцца, – загадаў Камар.

– Будзе зроблена, – адказаў казак і знік у цемры.

– Нешта агонь з нашага боку аслабеў, – заўважыў атаман.

– У нас заўсёды голад на патроны, – прамовіў Сяргей. – Нашы б’юць прыцэльна, эканомяць. Тым больш, што цёмна, нічога не бачна, дык які сэнс страляць абы-куды.

Раптам успыхнула яскравае полымя, загарэлася хата. Затрашчала салома, пасыпаліся снапы іскраў, вецер падхапіў іх і перакінуў на суседнія пабудовы, загарэліся яшчэ некалькі хат. Усё адбылося за некалькі імгненняў, так што непрыяцелі па два бакі на імгненне разгубіліся, кожная чалавечая душа па інстынкту першапачаткова імкнулася кінуцца тушыць пажар, але людзі ўтаймавалі гэтыя пачуцці і працягвалі страляць. Ад агню стала святлей, было бачна, як партызаны канцэнтруюцца на ўскрайку вёскі, а казакі памалу адыходзяць. Вярнуўся Птах і сказаў:

– З нашага боку ёсць забітыя і параненыя.

– Колькі?

– Дакладна не ведаю, сам бачыў тры трупы. Нашы адступаюць…

– Занясі загад. Адыходзім, забіраем па магчымасці сваіх, – загадаў Камар.

– Іду, – адказаў Птах, прыгнуўся нізенька да зямлі і падаўся ў бок страляніны.

– Асцярожны, сабака, – пасміхнуўся Камар, праводзячы ўважлівым позіркам падначаленага. – Вучыся ў яго, – сказаў ён Сяргею. – Ты доўгі, як дышла, табе трэба ўтрая прыгінацца. Таму і не пасылаю цябе на лінію агню. А галаву трэба берагчы. Яна ў нас адна. Мы не адступаем, мы проста адыходзім, вяртаемся на базу. А ты, Салавей, чаго маўчыш увесь час, быццам і няма цябе? – спытаў атаман другога ахоўніка.

– Салаўі цяпер не спяваюць, бо вывелі птушанят, ім не да спеваў, – адказаў ахоўнік.

– Мо і ты вывеў дзе каго?

– Пакуль птушанят не маю, але закон для ўсіх салаўёў аднолькавы – спяваць разам.

– Хітры ты, хлопец, і мудрагеліста выказваешся. А ці на карысць табе гэта? Не ведаю. Зрэшты, пара паснедаць, – сказаў Камар, павярнуўся і хутка пайшоў да лесу.

Ахова пасунулася за ім. Следам паспяшалі астатнія казакі, выносячы забітых і параненых. Неба пасвятлела, у паўзмроку былі бачныя іхнія постаці. Партызаны ў пагоню не кінуліся. Было відно, што разам з вяскоўцамі ўзяліся тушыць пажар, як толькі сціхла страляніна.

41

Колькі праехаў вёсак Тадзік разам з Каэтанам Руткоўскім, ён ужо і не помніў, шкадаваў, што не вёў ніякіх запісаў. Але ў большасці выпадкаў праца іхняя па агітацыі моладзі ў Армію Краёвую была марная, бо пачалося жніво. Сялян немагчыма было адарваць ад іхняй спрадвечнай працы. Збор ураджаю – гэта вынік намаганняў за ўвесь год. Яно і зразумела, калі людзі не здолеюць удала завяршыць жніво, дык самі будуць галадаць, не будзе чаго даць немцам і тым ваярам, якія прыходзяць з лесу, як бы яны ні называліся, усе хочуць есці, а селянін быццам абавязаны іх карміць. Пасля жніва пачалася касавіца атавы, потым – капанне бульбы, збор лёну і канопляў, да позняй восені немагчыма было ўпрасіць моладзь змагацца з акупантамі. А ў тых выпадках, калі гарачыя хлопцы ўжо, здавалася, і гатовыя былі ўзяцца за зброю, дык іх не пускалі бацькі, пакуль патрэбныя былі рабочыя рукі. Часам Тадзік пацвельваў з паручніка:

– Эх, пан Парушына, не шанцуе завабіць новых жаўнераў у нашы шэрагі.

Руткоўскі злаваў і адказваў:

– Ты, Базан, – дрэнны ад’ютант, таму што псуеш мне настрой. Плазам лягу, а ўсё ж да Калядаў збяру атрад.

– Безумоўна, на Каляды можна будзе п’янаватых валачобнікаў падгаварыць. А калі яшчэ паабяцаць ім у торбу пакласці чаго смачнага, дык і бягом пабягуць.

– Ты не верыш у нашу справу?

– Веру, ды мяне бянтэжаць вынікі.

– Мяне яны таксама расчароўваюць, але мы павінны выконваць заданне.

– Добра, што гаспадары, у якіх спыняемся, кормяць, ды сувязныя не адмаўляюцца дапамагаць, інакш мы з вамі зараз мелі б дрэнны выгляд.

– Слухай, не чакаў я, што ты такі ўедлівы, як усялякі дробны шкоднік.

– Прабачце, пан Руткоўскі, але мне здаецца, што мы заняліся не сваёю справаю. Каб на наша месца якую маладзіцу гаваркую, дык яна хутчэй бы тых хлопцаў угаварыла.

– Бадай, ты чытаеш мае думкі, але дзявацца нам няма куды, мы людзі вайсковыя і павінны выконваць загад вышэйшага начальства.

Кожны раз, калі заставаліся сам-насам, вялі падобныя гаворкі, аднак пры сувязных ці гаспадарах явачных кватэр ніколі не давалі волю сваім пачуццям, наадварот, падцягваліся, выказваліся ледзь не лозунгамі, выяўлялі патрыятызм і заклікалі іншых да гэтакіх жа памкненняў.

Калі Руткоўскі з Тадэвушам слотным лістападаўскім днём спыніліся на адпачынак у пана Віркоўскага, уладара невялікага маёнтка Снапкі, там іх заспеў Уладзіслаў Бандарчык.

– Ледзь вас адшукаў, – радасна сказаў ён. – У такую глухамань заехалі.

– Дык падумалася, што трэба гуртавацца бліжэй да Налібоцкай пушчы. Яна ж партызанам, як родны дом.

– Стаміліся ад бясконцых вандровак?

– Ёсць трохі, але вайсковаму чалавеку не да твару скардзіцца.

– Захапляюся вашай мужнасцю. Ці паддаецца моладзь агітацыі?

– Пакуль у сялян было шмат працы, дык няёмка было адрываць іх, а цяпер, спадзяюся, да Калядаў сабраць хлопцаў у пушчы, праўда трэба неяк зброі расстарацца.

– Я прывёз новы загад і сумную навіну: загінуў наш Цэзарый Груздзіловіч.

– Як гэта здарылася? Чаму жаўнеры не ўбераглі камандзіра? – абурана спытаў Руткоўскі.

– У канцы верасня атрад Груздзіловіча вярнуўся пасля разгрому нямяцкага пункта забеспячэння ля хутара Млыны, недалёка ад Астраўца. Там яны знайшлі такую неабходную зброю і нагрузілі два вазы тушонкі, канцэнтратаў і іншае ежы. Пасля начнога рэйду жаўнеры добра павячэралі і палеглі спаць у гумне, іх акружылі немцы, падмацаваныя падраздзяленнямі літоўскай паліцыі. Бой быў цяжкі і крывавы. Груздзіловіча параніла самым першым, што дрэнна адбілася на настроі жаўнераў. Пад перакрыжаваным агнём нашы былі пазбаўленыя магчымасці рухацца. Толькі праз некалькі гадзін асобным жаўнерам удалося прарвацца і схавацца ў лесе. Вынеслі і параненага камандзіра, спадзяваліся выратаваць яму жыццё. Але ўсе намаганні былі дарэмныя. Ён сканаў. У тым баі загінула яшчэ дзясятак чалавек. Атрад застаўся без баявога камандзіра, таму камендант акругі і паслаў мяне па цябе, пан паручнік, каб перадаць загад: узначаліць атрад Груздзіловіча.

– Перадайце пану каменданту ад мяне вялікі дзякуй. Калі сказаць па праўдзе, дык агітаваць мне не надта падабаецца, хацеў бы вадзіць у бой жаўнераў і ўласным прыкладам натхняць іх на барацьбу з ворагамі.

– Такая магчымасць зараз ствараецца, у добры час! Змагайцеся і перамагайце, а я буду радавацца вашым поспехам.

– Дзякую, пан Бандарчык.

Тадзік слухаў гэту размову і ціха радаваўся: нарэшце дачакаўся сапраўднай справы! Цяпер яны пачнуць бязлітасную барацьбу з немцамі! Можна будзе адпомсціць за сяброў, якія заўчасна загінулі, можна будзе знішчаць захопнікаў са зброяй у руках разам з паплечнікамі. Для яго гэта было сапраўднае шчасце. Паручнік Руткоўскі таксама павесялеў і неадкладна пачаў збірацца ў дарогу.

– Куды вы ў непагадзь ды нанач гледзячы? – спыніў яго гаспадар пан Віркоўскі, немалады ўжо чалавек.

– Сапраўды, давайце тут заначуем, – прапанаваў Бандарчык. – Ноччу неспакойна, савецкія партызаны па вёсках шныраюць у пошуках ежы, літоўскія паліцыянты прыдзіраюцца. Да таго ж каменданцкую гадзіну ніхто не адмяняў…

– Жаўнеры без камандзіра не разбягуцца? – устурбавана спытаў Каэтан.

– Не хвалюйцеся, там падхарунжы кіруе хлопцамі, праводзіць заняткі па стральбе і іншых вайсковых дысцыплінах.

Пан Руткоўскі супакоіўся і адклаў зборы да раніцы. Увечары ад няма чаго рабіць мужчыны перакінуліся ў прэферанс. Гаспадар спрабаваў расказваць паляўнічыя байкі, але госці яго былі стомленыя, ды ў прадчуванні новай дарогі рана разышліся па спальнях. А праз два дні паручнік Руткоўскі ўжо прымаў свой атрад, загадаў стаць у радок на прасторнай паляне, пазнаёміўся асабіста з кожным жаўнерам, згадваючы з якой вёскі яго завербавалі. Некаторых помніў добра, іншыя твары сцерліся з памяці, таму ён асабліва ўважліва прыглядаўся да новых людзей, ацэньваў узбраенне. На жаль, далёка не ва ўсіх была зброя. Гэта яго трохі расчаравала, аднак прамову сказаў палымяную:

– Жаўнеры, нашу Айчыну заняволілі захопнікі, яна чакае ад нас вызвалення і паратунку. І мы павінны, не шкадуючы ўласнага жыцця, змагацца з ворагамі і перамагчы іх, ачысціць родную зямлю ад набрыдзі. Наш атрад невялікі, я налічыў дваццаць шэсць чалавек, але нас шмат у Польшчы і на Крэсах Усходніх. Дык давайце з’яднаем памкненні, патроім шэрагі, прывядзём сюды сваіх братоў і сяброў, паўстанем супраць зла, якое запаланіла Еўропу. Ад нас залежыць, ці настане час волі для нашай Радзімы. Сёння ў нас мала зброі, але мы здабудзем яе ў нашых ворагаў. Мо ў нас не хапае харчоў, дык наша зямля пракорміць нас. Я праехаў шмат селішчаў, гутарыў з людзьмі. Мяне разумелі і дапамагалі. Я бачыў спачуванне і павагу ў вачах сялян…

Тадзік слухаў свайго камандзіра і шчыра дзівіўся, адкуль узялося ў яго столькі красамоўства? Вось што азначае дазволіць чалавеку займацца тым, чаго прагне ягоная душа. Бадай, калі б зараз Тадзіку прапанавалі выказацца, ён таксама знайшоў бы што сказаць. Занадта доўга чакаў гэтага дня і цяпер па-сапраўднаму радаваўся. Пасля ўрачыстага пастраення людзі разышліся, а Тадзік, захоплена пазіраючы ў вочы камандзіру сказаў:

– Вельмі хораша выказаўся пан Парушына.

– Табе спадабалася?

– Я ў захапленні. А яшчэ радуюся, што нарэшце мы пры справе.

– Ага, пры справе, толькі ваяваць няма чым. Найперш давядзецца вырашаць гэтую праблему. Пойдзем, агледзім лагер. Груздзіловіч паспеў трохі падрыхтавацца да зімы.

Яны прайшлі міма пяці зямлянак, агледзелі кухню, дзе гаспадарылі два ўвішныя хлопцы. Печ была змураваная проста пад адкрытым небам, тут жа стаяў невялікі стол для кухараў і доўгі абедзены для ўсіх жаўнераў.

– Што варыце, хлопцы, на абед? – спытаў Парушына.

– Боршч, пан паручнік, і аладкі будуць, – адказаў адзін хлопец, мусіць, галоўны ў гэтай камандзе.

– Добрая ежа жаўнеру не шкодзіць, – адказаў Каэтан і павярнуў да самай прасторнай будыніны, дзе размяшчаўся штаб.

У памяшканні на стале ляжалі карты мясцовасці. Гэта вельмі парадавала Парушыну, ён з удзячнасцю падумаў пра Груздзіловіча, што той паспеў зрабіць усё, каб ягоныя паслядоўнікі адчувалі сябе ўтульна і спакойна. І адразу запярэчыў сабе: які спакой можа быць у час вайны? Не адпачываць жа я сюды прыйшоў…

– Давай, ад’ютант Базан, кліч да мяне выведку, буду распытваць у іх пра сітуацыю ды пасылаць па ваколіцах вывучыць становішча. Выведка – мае вочы і вушы.

– Слухаю, мой камандзір, – аддаў чэсць Тадзік, крутнуўся на пятцы і подбегам кінуўся выконваць загад.

"Адзін у полі не воін, – падумаў Каэтан. – Трэба тэрмінова заводзіць знаёмствы з бліжэйшымі атрадамі, каб іншы раз аб’ядноўваць сілы ці прыходзіць адно аднаму на дапамогу. Хаця, мусіць, іх тут не густа. Бандарчык абяцаў дапамагчы наладзіць сувязь з іншымі падраздзяленнямі Арміі Краёвай. Нічога, усё будзе добра", – супакоіў ён сябе, разглядваючы карту мясцовасці і нешта мармычучы пад нос.

42

У пачатку студзеня атрад Парушыны чакаў гасцей, каб разам адсвяткаваць пачатак 1944 года. Для знаёмства абяцаў прыехаць камандзір суседняга атрада паручнік Збігнеў Пухавіцкі, які меў псеўданім Бусел. Руткоўскі ніколі не сустракаўся раней з гэтым афіцэрам, але, мяркуючы па клічцы, уяўляў сабе доўганосага і цыбатага чалавека. Зрэшты, знешні выгляд суседа не меў значэння, галоўнае, трэба было завязаць сяброўскія адносіны дзеля далейшых сумесных дзеянняў супраць ворагаў.

Кухня з самага ранку дыміла і варыла так, што смачнаю ежаю пахла на ўвесь лес. Здзічэлыя сабакі ці ваўкі ажно падвывалі недзе паблізу, адчуваючы пажыву. Жаўнеры чысцілі зброю, галіліся, прыхарошваліся, быццам збіраліся на вячоркі да дзяўчат. Парушына з Тадзікам выйшлі на двор і проходжваліся па вялікай паляне, раздумваючы, чым бы яшчэ ўпрыгожыць яе. Тут стаяла яліна, прыбраная папяровымі цацкамі і сняжынкамі, выразанымі некім з хлопцаў. Высока развяваўся бела-чырвоны сцяг з арлом. Свяціла зыркае сонца, сляпуча ззяў снег у ягоных промнях. Дзень абяцаў свята, усе настроіліся на яго, таму ў душах жаўнераў панавалі спакой і раўнавага. Не хацелася згадваць мінулыя мітрэнгі, адганялася трывога за будучыню.

– Пан паручнік, карнікі! – крыкнуў Руткоўскаму жаўнер-вартавы.

– Дзе, адкуль?

– Ідуць з боку Мялешкаў.

– Колькі?

– Шмат! Шмат!

– Ну, вось і паабедалі… Базан, падымаем атрад да бою.

Тадзік кінуўся да палатак. Праз колькі хвілін жаўнеры былі на паляне.

– На нас ідуць карнікі. Хутка кіруемся з лагера на паўночны захад, акопваемся і залягаем на ўскрайку лесу, – загадаў Руткоўскі.

Ворагі набліжаліся. Па мундзірах было відно, што там былі нямецкія жандары і літоўскія паліцыянты.

– Колькі ж іх, як мы з імі справімся? – са страхам спытаў Тадзік.

– З Божай дапамогай. Не наганяй нуду, – адказаў Парушына. – Перадай усім, без каманды не страляць, падпусцім бліжэй.

Усе знямялі, наструніліся ў чаканні загаду і назіралі, як ворагі ішлі проста на іхні лагер, мусіць, добра ведалі ягонае знаходжанне. Сапраўды, па слядах на снезе не цяжка вылічыць, дзе атабарыліся партызаны Арміі Краёвай.

– Агонь! – нарэшце скамандаваў Руткоўскі.

Першы залп прыціснуў да снегу ворагаў, але яны тут жа падняліся і пайшлі ўперад, густа паліваючы аўтаматным агнём прастору перад сабою так, што немагчыма было падняць галаву.

– Падрыхтаваць гранаты, – крыкнуў паручнік, калі ворагі наблізіліся так, што і твары іхнія ўжо можна было разгледзець.

Нехта з партызанаў стагнаў. Парушына зразумеў: з’явіліся параненыя, мо і забітыя ёсць, яны не стогнуць. Першыя страты. Шкада людзей. Паляцелі гранаты, што прымусіла ворагаў залегчы, але Руткоўскі заўважыў рух на флангах, карнікі імкнуліся акружыць атрад. Трэба было адступаць, інакш можна страціць усіх людзей і самому бясслаўна загінуць. Аднак Парушына марудзіў, не пра такую барацьбу ён марыў. Тадзік запытальна глядзеў на камандзіра, а той ніяк не мог на нешта рашыцца. І раптам на флангу замільгалі вуглаватыя шапкі з арламі, стуль пачулася страляніна.

– Нашы, пан паручнік! Прыйшла дапамога! – узрадавана крыкнуў Тадзік.

– Прысядзь, чаго ўскочыў. Рана радавацца! – прыкрыкнуў на хлопца Каэтан.

Карнікі не чакалі такога павароту, пачалі згортваць шэрагі, губляючы пры гэтым сваіх ваяроў.

– Адступаюць, адступаюць, – шаптаў Тадзік і бязладна страляў з пісталета.

– Супакойся, дзіця неразумнае, – астудзіў яго Каэтан.

Праз паўгадзіны ацалелыя карнікі адступілі, пакінуўшы шмат забітых. Да Руткоўскага падышоў невысокі паручнік, аддаў чэсць, прадставіўся;

– Збігнеў Пухавіцкі, будзем знаёмы.

Паручнікі абмяняліся поціскамі рук, абняліся, шчыра, па-сяброўску.

– Дзякую, брат, ты выратаваў нас, – сказаў Каэтан.

– Галоўнае, своечасова суседа ў госці паклікаць, – засмяяўся Збігнеў. – Едзем мы сабе на конях, раптам чуем: страляніна. Што за наўда такая, думаем, запрашалі на абед, а сустракаюць кулямі? Агледзеліся, ажно бачым, да вас няпрошаныя госці завіталі!

– Вунь ляжаць, усё поле засеяна трупамі. Мусіць, фашысты думаюць, што мы іх хаваць будзем.

– Нічога, цяпер мароз, паляжаць, не сапсуюцца. Заўтра з’явіцца пахаронная каманда. Можна і тых пачаставаць, каб запомнілі, – засмяяўся Збігнеў. – Вайна робіць людзей жорсткімі.

– Пойдзем адсюль. Ёсць нагода адзначыць перамогу, – прапанаваў Руткоўскі.

У лагеры жаўнеры ўмывалі разгарачаныя твары снегам, перавязвалі параненых, адчайна калупалі замерзлы дол штыхамі, капаючы яму для шасці жаўнераў, якія загінулі.

– Абед ператварыўся ў хаўтуры, – сумна сказаў Каэтан. – Пойдзем, Збігнеў, у штабную зямлянку, перакінемся словам, пакуль тут хлопцы зробяць неадкладныя справы. Тадзік, прасачы тут, каб усё было зроблена найлепшым чынам. Перад тым, як будуць хаваць забітых, пакліч нас.

Руткоўскі і Пухавіцкі ўвайшлі ў памяшканне, прыгнулі галовы, праходзячы праз нізкія дзверы, селі за стол насупраць адзін аднаго.

– Я тут чалавек новы, скажы, Збігнеў, што чуваць, якія навіны? – спытаў Руткоўскі.

– Ваюем адразу з усімі: з немцамі, літоўскімі паліцыянтамі і савецкімі партызанамі.

– Я ж чуў быццам там-сям з Саветамі супрацоўніцтва наладжвалася.

– Наладжвалася, але хутка развалілася. Разумееш, у Саветаў свая ідэалогія і палітыка, на жаль, акаўскае кіраўніцтва ў Вільні гэтага не ўлічыла. Трапіла да партызанаў наша газета "Незалежнасць", а ў ёй чорным па беламу напісана пра расстрэл польскіх афіцэраў у Катыні і іншыя матэрыялы антысавецкага зместу. Партызанскія камандзіры проста на вушы сталі ад абурэння і гневу, маўляў, гэта агідная мана, узведзеная на гераічны савецкі народ. Адсюль і пайшоў загад раззбройваць польскія атрады. Першаю ахвяраю стаў Антоні Бужыньскі, яго і некалькі іншых афіцэраў расстралялі, радавых, хто не ўцёк, размеркавалі ў савецкіх падраздзяленнях.

– Калі гэта здарылася?

– Нядаўна, мінулай восенню.

– А я думаў, мо і мне варта пашукаць сяброў сярод Саветаў, а тут вунь якая справа выйшла.

– Рана ці позна гэта ўсё роўна здарылася б. Мы хочам захаваць за Польшчаю Усходнія Крэсы, а Саветы рвуць іх сабе. Ты ж ведаеш, што ўрады СССР, ЗША і Англіі рашылі прызнаць граніцы паміж Саветамі і Польшчай па лініі Керзона.

– Што ж, у такім разе мяне суцяшае, што мая Беласточчына, якая да гэтага была ў руках Саветаў, пяройдзе да Польшчы.

– Мы жадаем аднавіць незалежную Айчыну, а што будзе невядома. Пракамуністычная Армія Людова таксама мае шмат прэтэнзій і прагне ўлады. Вось і думай, што і як атрымаецца.

– Мне здавалася, што хутка ўсё будзе зразумела і проста. Палякі з’яднаюцца, падымуцца разам супраць ворагаў і перамогуць. А цяпер бачу, што Польшчу раскалолі. Пройдзе трохі часу, і баюся, што не ворагаў сваіх давядзецца нам біць, а жаўнераў Арміі Людовай, – задуменна сказаў Руткоўскі.

– На вялікі жаль, усё да таго ідзе.

– Хіба гэтая Армія Людова ўяўляе сабой вялікую сілу?

– Яна расце. А пад уздзеяннем савецкай агітацыі і прапаганды неразумная моладзь, якой надакучыла жыць пад нямецкай пятой, рушыць у тыя шэрагі. Што ні кажы, а палякі ўсё ж застаюцца вялікімі патрыётамі сваёй Айчыны.

– Колькі б ворагаў ні сустрэлася на нашым шляху, усіх будзем знішчаць. Клянуся! – урачыста прамовіў Каэтан.

– І я клянуся, – адгукнуўся Збігнеў і ўстаў, як і належыць пры прыняцці прысягі.

У памяшканне ўвайшоў Тадзік і паведаміў, што ўсё гатова да пахавання палеглых жаўнераў.

– Пайшлі, – коратка сказаў Каэтан і накіраваўся да выхаду, але перад госцем шырока расчыніў дзверы.

Жаўнеры згрудзіліся вакол вялікай магілы, шэсць нябожчыкаў ляжалі на дне, акрытыя шынелямі.

– Сёння мы хаваем нашых паплечнікаў, – стрымліваючы хваляванне, пачаў развітальную прамову Руткоўскі. – Яны палеглі ў змаганні за вольнасць Айчыны, не пашкадавалі самага дарагога, што мелі, жыцця, а цяпер навечна застануцца спачываць у гэтым лесе, а яшчэ ў нашых душах. Радзіма не забудзе іх. Мы напішам іхнія імёны на пераможных сцягах. Зямля вам пухам, браты. Даруйце, што не ўбераглі вас. Мы адпомсцім за вашу кроў і за ваш боль у тысячу разоў большай крывёю нашым ворагам. Клянёмся біцца з захопнікамі да апошняга ўздыху, як гэта рабілі вы! Клянёмся!

Усё жаўнеры паўтарылі клятву за камандзірам. Потым прагучаў салют. Стралялі дванаццаць разоў. Магілу пачалі засыпаць. Руткоўскі павярнуўся да Тадзіка і сказаў:

– Загадай кухарам, няхай рыхтуюць хаўтурны стол.

Ад’ютант паспяшаў выконваць загад, а ў душы бушавала нязгода з тым, што загінулі людзі, якіх пахавалі сярод лесу, а не на могілках, і адразу ўзнікла думка: "На месцы забітых мог быць я ці нават сам Руткоўскі. Нас таксама загрэблі б мёрзлымі камякамі. Ніхто мо ніколі не даведаецца, што тут пахаваныя жаўнеры, толькі ваўкі будуць выць над гэтымі магіламі, але ніколі не прыйдуць сюды іхнія родныя. Як бы мне хацелася, калі загіну, каб мама ведала маю магілу. У яе ж нікога і нічога не засталося. Тату невядома куды павезлі. Ці вернецца? А калі і я прападу, чым ёй жыць?.."

Ён не заўважыў, як дайшоў да кухні, заняты сумнымі думкамі. Пяршыла ў горле, хацелася схавацца ад усіх і паплакаць, але яму, ад’ютанту камандзіра, належала выканаць найперш загад, і ён сказаў кухарам, каб рыхтавалі стол.

– Ежа гатовая, пан ад’ютант, зараз падрыхтуем стол, – казырнуў галоўны кухар і павярнуўся да сваіх катлоў, пачаў мітусіцца, бразкаць міскамі, яму дапамагалі два памочнікі, Тадзік далучыўся да іх, насіў на стол талеркі са стравамі.

У хуткім часе з’явіліся афіцэры: Збігнеў Пухавіцкі і Каэтан Руткоўскі, стаялі ўбаку, ціха размаўлялі паміж сабою. Тадзік прыслухаўся.

– Вам нельга заставацца на гэтай базе, немцы збяруць свае трупы на полі, а пасля прышлюць новую карную экспедыцыю. Вам не выстаяць, – разважліва сказаў Збігнеў.

– Дрэнна ў нас са зброяй, ды і людзей мала. Трэба неяк вырашаць гэтыя праблемы.

– Прапаную пакуль часова перабрацца да нас. А потым, як усё ўляжацца, зможаце вярнуцца зноў сюды, на старое месца.

– Эх, добрую базу падрыхтаваў Груздзіловіч, ды не давялося пакарыстацца.

– Не шкадуй, пабачыш, мы таксама добра ўладкаваліся. А наконт зброі ёсць у мяне адна задумка, пасля абмяркуем з картаю ў руках.

– Прымаю тваю прапанову. Сёння ж здымемся з лагера, каб не рызыкаваць людзьмі.

Тадзік зразумеў: чакаецца новы пераезд. Усе перамены ў партызанскім жыцці ён успрымаў з цікаўнасцю.

43

Неўзабаве пасля таго, як жаўнеры Руткоўскага трохі абжыліся на новым месцы, цеснавата рассяліліся па тых зямлянках, якія ім выдзеліў паручнік Пухавіцкі, афіцэры сабраліся на нараду. Акрамя паручнікаў было там некалькі падхарунжых з абодвух атрадаў.

– Ёсць у мяне прапанова, – сказаў Пухавіцкі. – Яна можа падацца вам нерэальнай, але я перакананы, калі ўсё зрабіць хутка і правільна, дык поспех нам гарантаваны. Прынамсі, зброяй і боепрыпасамі можна будзе разжыцца, а гэта для нас самыя актуальныя пытанні.

– Давай, Збігнеў, бліжэй да справы, – нецярпліва сказаў Руткоўскі. – Ці ты знарок нас інтрыгуеш?

– Проста кажу ўступнае слова, – усміхнуўся паручнік, разаслаў на стале карту, узяў аловак. – Глядзіце: тут мястэчка, гэта дарогі да яго, тут чыгуначная станцыя, дарэчы, даволі бойкая. Шмат цягнікоў праз яе прапускаюць. На станцыі і ў суседнім маёнтку знаходзіцца болей за дзве сотні немцаў, гэта салдаты вермахта, жандармерыя і людзі з арганізацыі Тодта. Нас менш, але мяне гэта не палохае. Мы можам узяць селішча ў абцугі з поўначы і поўдня. Наша задача: захапіць маёнтак, склады, каб разжыцца карыснымі рэчамі і зброяй, а далей будзем дзейнічаць па абставінах.

– Можа, нам і не варта браць селішча, абмежавацца маёнткам ды штабам Тодта, – выказаў сваё меркаванне Руткоўскі.

– У мястэчку таксама стаяць немцы, трэба іх дэмаралізаваць нечаканым наскокам.

– А калі не атрымаецца знянацку напасці? – спытаў падхарунжы Ліпа.

– Трэба, каб атрымалася, для гэтага не кідацца ўсёю хеўраю, а спачатку ціха зняць вартавых. Увогуле, даю тыдзень выведцы на назіранні і канчатковыя высновы наконт гэтых аб’ектаў.

У той дзень афіцэры разышліся па зямлянках позна, спрачаліся, намячалі папярэдне планы нападу на гарадок, але ведалі, што канчатковае рашэнне можна будзе прыняць толькі пасля вывучэння звестак, якія прынясе выведка. Час пачатку аперацыі прызначылі на другую палавіну лютага.

Наступ пачалі а першай гадзіне ночы, дзейнічалі даволі ўдала. Тадзік апынуўся ў групе, якая брала маёнтак. Без асаблівага шуму знялі вартавых, увайшлі ў будынак і стрэлам з вінтоўкі пабудзілі немцаў, якія спалі ў вялікім пакоі на нарах. Было іх чалавек дзесяць. Яны спалохана паўскоквалі. Руткоўскі загадаў па-нямецку:

– Вы арыштаваныя!

Немцы паслухмяна пакінулі нары, сталі ў радок, чакалі наступных загадаў.

– Апранайцеся, пойдзеце ў суправаджэнні канваіраў, куды яны скажуць.

Пакуль афіцэр размаўляў з немцамі, жаўнеры разбіралі зброю, якая стаяла на спецыяльнай паліцы. Тадзік узрадавана ўхапіў "шмайсер", такога аўтамата не было ні ў кога. Захацелася адразу выпрабаваць яго. Ён ледзь стрымаўся, каб не паласнуць аднаго немца, які з твару быў вельмі падобны на таго, што некалі расстраляў ягоных сяброў. Такая ж доўгая і насатая морда. Але ведаў: палонных нельга расстрэльваць, ад іх можна выцягнуць цікавую інфармацыю, неабходную кіраўніцтву штабам акругі ў Вільні, а мо нават у Варшаве і Лондане. Вывелі немцаў на вуліцу. У мястэчку таксама чулася страляніна.

– Тры чалавекі суправаджаюць ваеннапалонных, вядзіце іх на базу, мы вас дагонім пасля заканчэння аперацыі. Астатнія за мной, – загадаў Руткоўскі і рынуўся па дарозе да мястэчка.

Хвілін праз сорак хуткага бегу жаўнеры спыніліся на ўскраіне селішча, прыслухаліся. Стралялі недзе недалёка, на суседняй вуліцы. Асцярожна рушылі туды. Раптам насустрач ім выбег ад’ютант Пухавіцкага, радасна сказаў:

– Мяне па вас паслалі.

– Што тут? – спытаў Руткоўскі.

– Усё выдатна! Захапілі склад, набралі харчоў і боепрыпасаў, пяць вазоў нагрузілі і павезлі на базу. Штаб Тодта таксама ў нашых руках. Але немцы трымаюцца ў заходняй частцы горада, станцыя пакуль пад немцамі. Пан паручнік загадаў вам ісці да станцыі, дапамагчы нашым.

– Будзе зроблена.

– Што сказаць пану паручніку? – спытаў ад’ютант Пухавіцкага.

– Маёнтак узялі, палонных накіравалі на базу пад канвоем.

Ад’ютант па-заліхвацку аддаў чэсць і падаўся да свайго камандзіра. Руткоўскі павёў жаўнераў да станцыі ціхімі вуліцамі, дзе не чулася страляніна. Між тым час ляцеў імкліва, кожная прамаруджаная хвіліна каштавала некаму жыцця. Таму паручнік не шкадаваў ні сябе, ні людзей. Ноччу добра падмарозіла, зямля, прыцярушаная снегам пасля адлігі, ашэрхла, людзі спатыкаліся, часам падалі, але падымаліся і беглі далей.

Нарэшце паказаўся слаба асветлены будынак станцыі. Стрэлы гучалі рэдка, а потым зусім аціхлі. Руткоўскі спыніў жаўнераў, прыслухаўся. Далей рухаліся асцярожна, але ніяк не маглі разабраць, што там адбываецца, і толькі, калі наблізіліся метраў за пяцьдзясят, убачылі, што з вагонаў выскоквае мноства немцаў.

– Фашысты атрымалі падмогу, – сказаў Руткоўскі. – Ого, колькі іх! Цэлы эшалон! Скачуць і скачуць, нібы конікі. Не, нам з гэтаю хеўраю не справіцца. Паварочваем аглоблі.

Ён тут жа паслаў аднаго жаўнера знайсці Пухавіцкага і перадаць непрыемнаю навіну, якая азначала адыход, не варта губляць людзей. Сам з рэштаю хлопцаў таксама падаўся ў бок вуліц, дзе пакуль яшчэ не заціхалі стрэлы. Насустрач ім выехаў легкавы аўтамабіль і спыніўся. Хлопцы залеглі за плотам, чакалі, хто выйдзе з аўтамабіля. Якое ж было іхняе здзіўленне, калі ўбачылі паручніка Пухавіцкага.

– Ты, бачу я, разбагацеў, на ўласным самаходзе ездзіш, – весела сказаў Каэтан.

– Трэба ж мець нейкі прыбытак ад нашай аперацыі, – засмяяўся Пухавіцкі. – А ты нешта вельмі задыхаўся, дык сядай, адпачні. Тут я табе і пачастунак смачны прыпас. Цэлую скрынку шакаладу і яшчэ тое-сёе больш моцнае.

– Дзякую, дарагі, за турботу. Але не расслабляйся! Трэба спешна адводзіць жаўнераў, Збігнеў, і адступаць.

– Чаго гэта раптам? Яшчэ якая гадзіна – і мястэчка наша.

– Мы толькі што са станцыі. Там цэлы эшалон немцаў выгружаецца. Мусіць, везлі на фронт і запынілі, папрасілі дапамогі.

– У такім разе не варта рызыкаваць, – пагадзіўся Пухавіцкі. – Зараз дам каманду адыходзіць. Сядай пакуль у аўтамабіль, дамоў паедзем, як і належыць сапраўдным польскім афіцэрам.

Каэтан і Тадзік утульна ўмясціліся ў салоне. Хвілін праз дзесяць вярнуўся Збігнеў са сваім ад’ютантам, завёў машыну, крануўся, ехаў павольна, на ўскраіне спыніўся, каб пачакаць, калі збяруцца ўсе жаўнеры. Падхарунжы праінфармаваў Пухавіцкага, што восем жаўнераў загінулі, сем чалавек параненых, усіх ужо адправілі на базу на вазах.

– Вяртаемся на базу, не адставаць. Падхарунжым сачыць за парадкам. Чакаем вас на месцы, – аддаў распараджэнне паручнік.

Машына кранулася і лёгка паляцела ўперад. Афіцэры былі задаволеныя.

– Нарэшце, я ўсіх сваіх людзей узброіў, – радасна паведаміў Каэтан.

– Як бачыш, мары збываюцца. Таму трэба марыць грандыёзна. А мае людзі набралі патронаў шмат, надоўга хопіць, – пахваліўся Пухавіцкі.

– Добра ўсё атрымалася. Палеглых, безумоўна, шкада, але вайны без ахвяр не бывае. Затое трафеі выдатныя! – падтрымаў яго Руткоўскі.

Узбуджанне на мяжы эйфарыі не пакідала афіцэраў. Яны ўвесь час жартавалі, згадвалі нейкія смешныя показкі, часам хто з ад’ютантаў устаўляў якое слова, усе шмат смяяліся.

Пасля гэтай аперацыі Каэтан са сваім атрадам вярнуўся на ранейшую базу, створаную Груздзіловічам. Цяпер, маючы ўдосталь зброі і патронаў, мабільны атрад быў увесь час у руху. Рабілі засады, нападалі знянацку на невялікія гурты немцаў, літоўскіх паліцыянтаў і савецкіх партызанаў. Нікога не шкадавалі. У Руткоўскага быццам усяліўся бязлітасны д’ябал, які прагнуў чужой крыві. Ён зрабіўся гняўлівы, раздражнёны, парывісты. Нават жаўнеры пабойваліся яго. Тадзік таксама стараўся лішні раз не трапляць паручніку на вочы, быццам паміж імі прабег чорны кот.

Партызаны заўважылі: палякі ваююць больш супраць іх, чым супраць немцаў, што не на карысць абодвум бакам. Штаб Аляксея Булахава прыслаў Руткоўскаму ліст, у якім прапаноўваў неадкладна спыніць узаемнае знішчэнне і пачаць перамовы наконт урэгулявання адносін у наступным часе. Але з Парушынаю немагчыма было дамовіцца, ён быў інфармаваны пра рашэнне камандавання на Усходніх Крэсах: ваяваць на два франты і праігнараваў прапанову партызанаў.

Немцы са свайго боку паспрабавалі выкарыстаць гэтую канфліктную сітуацыю паміж акаўцамі і савецкімі партызанамі. У канцы зімы Парушына праз солтыса бліжэйшай вёскі, куды часта наведваліся акаўцы па харчы, атрымаў ліст ад немцаў з прапановай спыніць узаемную барацьбу, скіраваць сілы супраць чырвоных. Руткоўскі згадзіўся на тую сустрэчу. Адбылася яна ў хаце таго самага солтыса. Тры нямецкія афіцэры, чыста паголеныя, у мундзірах з іголачкі, паставілі на стол каньяк і лікёр, паклалі шакаладныя пліткі. Гаспадыня нарэзала нямецкую каўбасу, прыгожую і духмяную. Нават хлеб і масла немцы прывезлі сваё. Калі Парушына з аховаю ўвайшоў у пакой, дык у яго ажно галава закружылася ад гэтых дзівосна апетытных пахаў.

– Чэсць, афіцэры! – прывітаў ён прысутных. – Балюем! – засмяяўся ён нервовым смехам, уласцівым яму апошнім часам.

Пазнаёміліся праз перакладчыка, якога прывезлі с сабою немцы, пачалі перамовы, у час якіх немцы стараліся добра пачаставаць Парушыну, але той ведаў сваю меру.

– Цяпер мы перажываем некаторыя цяжкасці ў сувязі з тым, што чырвоныя партызаны знішчаюць чыгуначныя саставы, нападаюць на нашы гарнізоны, узрываюць масты, ставяць міны на дарогах, нападаюць на аўтамашыны і робяць іншыя кепствы, што ўскладняе нашу дзейнасць, – пачаў адзін з афіцэраў. – Ведаю, што вы з імі знаходзіцеся ў стане канфрантацыі, чаму нам не аб’яднаць сілы і не пачаць дзейнічаць супраць іх разам?

– Ведаеце, пан афіцэр, нам цяжка з вамі аб’ядноўвацца. На вас працуе нямецкая прамысловасць, а мы, як мышы, толькі карыстаемся адкідамі ад вашага стала, таму вымушаны нападаць на вашых салдатаў з мэтаю здабывання зброі.

– Гэтую праблему мы лёгка вырашым, забяспечым вас зброяй, боепрыпасамі, рознай амуніцыяй, абы толькі вы згадзіліся на супрацоўніцтва, – адказаў немец, наліваючы Руткоўскаму новую чарку.

Парушына са смакам кульнуў яе без усялякіх тостаў, няспешна закусіў, як бы абдумваючы прапанову, нарэшце сказаў:

– На жаль, панове, вырашэнне гэтых пытанняў не ў маёй кампетэнцыі. Вам трэба звяртацца ў Віленскі штаб Арміі Краёвай. А за пачастунак дзякуй. Даўно так смачна не еў. Хаця ў лесе таксама ёсць такі-сякія дэлікатэсы: белыя грыбы, чорныя ягады і чырвонае мяса дзічыны. Запрашаю вас у госці, паласуецеся сапраўднымі ляснымі дарамі. Можам паехаць проста зараз.

Немцы ад запрашэння далікатна адмовіліся, спаслаліся на вялікую занятасць, толькі папрасілі перадаць іхнюю просьбу ў штаб Віленскай акругі, каб на высокім узроўні як мага хутчэй правесці перамовы ды прыйсці да якога канструктыўнага рашэння. Парушына не стаў затрымлівацца, яго таксама чакалі неадкладныя справы.

44

У той жа дзень Парушына паслаў сувязнога да Уладзіслава Бандарчыка з паведамленнем для каменданта Віленскай акругі пра сустрэчу з немцамі, іхняе жаданне наладзіць супрацоўніцтва з акаўцамі і хутка атрымаў адказ, што Вільк можа сустрэцца з нямецкім кіраўніцтвам, але толькі з тою мэтаю, каб выслухаць іхнія прапановы. На гэты раз Каэтан Руткоўскі сам арганізоўваў сустрэчу, і не дзе-небудзь, а ў маёнтку Бандарчыка. Маўляў, няхай немцы адчуюць камфорт у вялікай зале, дзе стаяў стары раяль германскай вытворчасці. Дэлегацыю з трох афіцэраў Парушына з Тадзікам сустрэў на чыгуначнай станцыі і на трафейным аўтамабілі, пазычаным у Бусла, павезлі з завязанымі вачамі на прызначанае месца.

Вільк, апрануты ў цывільны гарнітур, галантна сустрэў гітлераўскіх афіцэраў, правёў у гасцёўню да накрытага ў лепшых польскіх традыцыях стала, у сярэдзіне якога дыхаў параю бігас, побач смачна красавалася запечаная качка, прыцягвалі ўвагу клопсы і паштэт з зайца, зраж, гес, каўбасы і вяндліна з хрэнам, – усё гэта напаўняла пакой апетытным водарам смажанага мяса, бульбы і спецый, што немагчыма было ўтрымацца, каб не праглынуць сліну. Для гэтага шчыра пастараўся гаспадар, які таксама прысутнічаў тут і нічым не выяўляў сваю сціплую асобу. Нямецкую дэлегацыю ўзначальваў палкоўнік Зейдлер фон Рохенфельд, які пасля першай чаркі за знаёмства адразу распачаў перамовы, маючы надзею за колькі гадзін гутаркі дасягнуць станоўчага выніку:

– Мне не хацелася б скардзіцца, але трэба прызнаць, што дзеянні савецкіх партызанаў дадаюць нам шмат непрыемнасцей. З-за іх мы не можам у поўным аб’ёме забяспечваць войска на Усходнім фронце правіянтам, зброяй, амуніцыяй. З-за частых падрываў чыгункі эшалоны прастойваюць іншы раз суткамі, асабліва цяжкае становішча складваецца на Віленшчыне і Навагрудчыне, дзе, дарэчы, шмат вашых фарміраванняў. Я прыбыў сюды з мэтай наладжвання кантактаў з польскімі ляснымі атрадамі і з пэўнымі прапановамі на гэты конт.

– Мы гатовы выслухаць прадстаўніка вермахта, хаця нямецкія прапановы пасля столькіх гадоў тэрору супраць палякаў з’яўляюцца, скажам адкрыта, нечаканымі, – адказаў Вільк, ягоная наструненая постаць выяўляла прыродную польскую паставу і гонар.

– На першым этапе, на час перамоў, прапаную ўстрымацца ад узброеных дзеянняў з вашага і нашага боку, дазволіць бесперашкодны рух нашых цягнікоў па тэрыторыі, якую кантралююць польскія групоўкі. Мы гатовы заплаціць за гэтую паслугу правіянтам і ўзбраеннем для лясных атрадаў.

– Як можна арганізаваць такое забеспячэнне на практыцы? – спытаў Вільк.

– Каля чыгуначнай станцыі, якую вы самі прызначыце, мы будзем акумуляваць прызначаную для вас зброю, амуніцыю, харчы, пра што вас папярэдзяць загодзь. Ахова там будзе для прыліку, яе можна будзе лёгка разагнаць.

– На мой погляд, гэта нейкая непрыстойная прапанова. Выходзіць, што свой заробак нам давядзецца рабаваць? – Вільк нечакана засмяяўся. – Непрыстойныя рэчы выпадае рабіць непрыстойна…

– Якія ўмовы прапануеце вы? Мы гатовыя пайсці насустрач дзеля спынення агню з абодвух бакоў і дарэмнай страты людскіх і матэрыяльных рэсурсаў.

– Мне здаецца, пан палкоўнік, што мы з вамі не здолеем вырашыць кардынальна гэтыя праблемы. Я магу абмеркаваць іх толькі з прадстаўніком вермахта, упаўнаважаным галоўнакамандуючым Усходнім фронтам. Са свайго боку я таксама абавязаны праінфармаваць сваё вышэйшае кіраўніцтва.

– Разумею, спатрэбіцца час, а ён такі дарагі, – сумна падвёў рысу гітлераўскі палкоўнік, адчуваючы, што візіт гэты быў дарэмны, хаця да канца і не губляў надзею.

Перамоўшчыкі яшчэ доўга гутарылі. Спрачаліся па меры таго, як хмялелі галовы ад брэндзі, паляўнічай настойкі і піва "Пяст". Зрэшты, для абедзвюх дэлегацый гэта быў кароткі перадых у бясконцых клопатах, якія абрынула на іх вайна.

Тадзіка асабліва здзівіла, што Парушына пры Вільку не ўвязваўся ў размовы з немцамі, прысутнічаў тут толькі ў якасці ахоўніка свайго начальніка. Быццам на гэты дзень падмянілі чалавека, нават выраз твару зрабіўся расслаблены і абыякавы. А можа, абставіны так паўплывалі на яго, што цэлы дзень можна пражыць спакойна і ні пра што не думаць. Але пасля таго, як немцаў завезлі на станцыю і развіталіся, Руткоўскі адразу вярнуўся да сваіх звычайных паводзін. Пакуль ехалі, увесь час лаяў гітлераўскіх перамоўшчыкаў, перакрыўляў іхнюю манеру выказвацца, пагражаў расправіцца з усімі.

Праз тыдзень Парушыну выклікалі ў Вільню. Ён пакінуў атрад пад наглядам Бусла, якому найбольш давяраў, спадзяваўся, што вернецца хутка. Тадзік, праводзячы яго, пасмейваўся:

– Мусіць, пан паручнік атрымае ад начальства нейкую вялікую ўзнагароду за мірныя дамовы з немцамі.

– А ты як думаў? Добрыя справы не прападаюць дарма. Хаця слава звычайна марудзіць, каб усё ж аднойчы ашчаслівіць героя.

Яны ехалі на конях. Быў пачатак сакавіка, але снегу ў лесе ляжала яшчэ даволі шмат, таму не спяшаліся па бездарожжы, да ўскрайку лесу развіталіся:

– Шчыра жадаю вам удала з’ездзіць у Вільню і хутчэй вярнуцца. Мы будзем сумаваць і чакаць, – сказаў Тадзік.

– Не падлізвайся! Сумаваць ён будзе! Гэта дзеўкі няхай сумуюць, а нам няма калі! Глядзіце тут з Пухавіцкім, не спіце ў шапку! Трэба думаць і дзейнічаць, каб ворагі не ведалі спакою ні днём ні ноччу!

– Можа, усё ж і мне, як ад’ютанту, паехаць у Вільню?

– Толькі гэтага не хапала? Ты, Базан, мне тут надакучыў, і там яшчэ давядзецца няньчыцца з табою, як за малым…

Тадзіка пакрыўдзілі гэтыя словы паручніка. Хаця яму іншы раз і не так даставалася, калі трапляў пад гарачую руку, таму палічыў за лепшае не працягваць гэтую гаворку.

За кустоўем на дарозе Руткоўскага чакала брычка, прысланая Уладзіславам Бандарчыкам. Паручнік павітаўся з незнаёмым хлопцам, які кіраваў лейцамі, ускочыў у вазок, нават не азірнуўся. Тадзік пастаяў, правёў паручніка позіркам і рушыў у зваротны шлях.

Пасля ад’езду Парушыны атрад быццам заснуў. Бусел і сваіх хлопцаў не асабліва нагружаў, чакаў, калі сыйдзе снег, каб перамяшчацца па чорнай сцежцы і не пакідаць слядоў, якія лёгка могуць прывесці ворагаў да базы. Час ад часу выбіраліся толькі па харчы ў бліжэйшыя вёскі. Тадзік, каб зрабіць Руткоўскаму справаздачу пра дзеянні атрада за час ягонай адсутнасці, пачаў весці дзённік. Але былі там занатаваныя ў асноўным звесткі пра рэйды ў вёскі.

15 сакавіка 1944 г. Пяцёра жаўнераў, у тым ліку і я, хадзілі на шашу. Чакалі якую-небудзь машыну, каб раздабыць паліва для нашага лімузіна, цэлы дзень праседзелі, але нічога не дачакаліся. Праўда, праехала адна грузавая машына, поўная немцаў-аўтаматчыкаў, дык мы не адважыліся яе спыніць. Увечары ад злосці перарэзалі адну тэлефонную лінію. Зваротны шлях быў цяжкі. Адліга расквасіла зямлю і апошні снег, лес трапіўся занадта густы, да таго ж з-за хмарнасці давялося ісці ў цемры, па сутнасці, не разбіраючы дарогі. Я некалькі разоў падаў, напароўся на нейкі сучок, які мне ледзь вока не выкалупаў. А самае горшае, што боты мае зусім раз’ехаліся ды мазалёў такіх панаціраў, што, дай Божа, каб за тры дні загоіліся. Зусім босы застаўся.

21 сакавіка. Пан паручнік Пухавіцкі не хоча пасылаць мяне на заданні, кажа, што атрымаў забарону на гэта ад Руткоўскага. Гэтыя афіцэры сцерагуць мяне, як сабакі. Учора хлопцам усё ж удалося здабыць паліва для самахода: на нейкай нямецкай базе абмянялі тры каністры бензіну на каністру гарэлкі. Бусел вельмі задаволены, а мяне разбірае злосць, што ўсё адбываецца без майго ўдзелу, быццам мяне тут няма, хоць і ногі загоіліся, і мае дзіравыя боты хлопцы паладзілі.

25 сакавіка. Тры дні адчуваецца вялікае напружанне з харчамі. Хлопцы хадзілі па карову, але вярнуліся з пустымі рукамі. Казалі, што не знайшлі нічога добрага. Сустракаліся або надта старыя жывёлы, або адзіная карова ўсям’і, якую быццам няёмка забіраць. Безумоўна, не надта прыемная справа аббіраць людзей. Мне гэтага таксама не хочацца.

29 сакавіка. Сёння балюем. Забеспячэнцы нарэшце прывялі карову, а ў дадатак прынеслі дзве скрыні масла з нейкай малачарні. Мы ўжо таго масла наеліся, ажно праз пуп на жываце праступіла.

1 красавіка. Сёння дзень смеху. Усе нешта выдумляюць, жартуюць, ледзь не здзекуюцца адзін з аднаго. Праўда, я стараюся трымацца годна, бо з камандзірам не пажартуеш. Між тым, паручніку Пухавіцкаму не да жартаў, ён цэлы дзень сядзіць над картамі, распрацоўвае нейкія аперацыі, але, думаю, без Руткоўскага сам ні на што не адважыцца. Пад вечар хлопцы распачалі неасцярожную страляніну, за што Пухавіцкі пасадзіў трох жаўнераў на гаўптвахту. Яно і не лішне, бо патронаў катастрафічна не хапае, колькі б іх ні здабывалі.

5 красавіка. Сёння наша выведка нарвалася на засаду, загінуў адзін жаўнер. Зямля яму пухам. Няхай спачывае вечным сном, мы будзем помсціць за яго і змагацца за вызваленне Польшчы.

9 красавіка. Сёння Пухавіцкі пасылаў мяне да Бандарчыка з пакетам. Ішоў увесь час па лясной дарозе і не надта стаміўся. Толькі аднойчы трохі спалохаўся. Калі пачуў гул машыны. Думаў: да нас немцы едуць. Збочыў і схаваўся. Пасля высветлілася, што машына ехала па дровы. Пан Бандарчык добра мяне прыняў, накарміў і ў кайстру наклаў харчоў, так што з панам паручнікам сёння мы атрымалі смачную вячэру. Спажывалі вяндліну, сыр і масла са свежаспечаным хлебам. Смаката!

15 красавіка. Хлопцы штодня некуды ходзяць: па харчы, да сувязных, на выведку, на нейкія дробныя заданні, толькі я прыкуты да штаба, як раб да галеры. На халеру такое жыццё?! Нешта пан Руткоўскі вельмі доўга не вяртаецца з Вільні. Без яго няма ладу ў нашым лясным царстве.

19 красавіка. Паручнік дазволіў мне пайсці з хлопцамі да пана Бандарчыка па харчы. Добра нагрузілі поўныя заплечнікі. Быццам і не вельмі цяжка было, а калі прыйшоў дамоў, дык уся сарочка была мокрая ад поту, хоць выкручвай. Вядома, гэта не бяда. Але ж сарочка ў мяне адна, пакуль яна высахла, дык сядзеў у штабе голы па пояс. А тут яшчэ якраз, як на злосць, прыйшла сувязная, сімпатычная паненка Юля. Давялося затуліцца світаю, каб не бянтэжыць дзяўчыну.

45

Развітваўліся Парушына з Базаном на некалькі дзён, а вярнуўся Руткоўскі толькі праз месяц. Тадзік нават не думаў, што будзе так нецярпліва чакаць камандзіра, а калі ён нарэшце з’явіўся, ды хлопцавай радасці не было меры. Ён не адыходзіў ад паручніка ні на крок, а ўсё спрабаваў выведаць, што ж з ім здарылася ў Вільні. Той толькі адмахваўся, а найперш прыклікаў падхарунжых ды паўсчуваў іх за бяздзейнасць. Потым, не здымаючы цывільнага адзення, паехаў да Бусла і з ім ледзь не пасварыўся, што не надаваў неабходнай увагі ягонаму атраду. Той слаба бараніўся, а потым перавёў усё ў жарт, сказаўшы, што без Парушыны, як без рухавіка, няма жыцця. Руткоўскі пасля такіх прыемных слоў змяніў гнеў на літасць ды запрасіў сябра на вячэру.

– Дык дзе ты столькі часу правалэндаўся? – не ўтрымаўся Бусел. – Мо ў Варшаву ездзіў па ордэн?

– За вячэраю ўсё раскажу. Аповед будзе доўгі і цікавы. А пакуль трэба думаць пра план далейшых сумесных дзеянняў.

Калі Тадзік застаўся удвох з камандзірам, дык не прамінуў паказаць яму свой дзённік. Руткоўскі ўважліва пачытаў усе запісы і сказаў:

– Дзённік добры, стаўлю табе за яго выдатную адзнаку. Але раю запісы спаліць і ніякага ўліку больш не весці.

– Чаму? – здівіўся Тадзік.

– Таму што гэта пісьмовы дакумент, сведчанне пра тое, як мы жылі, што рабілі. Нам не трэба, каб хоць які-небудзь факт ачарняў нашу барацьбу. Кожны можа па-свойму зразумець твае нататкі.

– Я думаў, што наадварот трэба пакідаць пэўныя сведчанні для гісторыі.

– Калі выжывеш і адчуеш патрэбу, дык напішы пасля вайны мемуары. Галава ў цябе маладая. Памяць добрая.

– Што я напішу? Як сядзеў пры штабе ды ваксаваў боты пану Руткоўскаму?!

– На адлегласці часу ты ўбачыш галоўнае, а бытавыя дробязі адпадуць самі сабою. Яшчэ і подзвігі сабе прыпішаш розныя, каб новае пакаленне табою захаплялася і брала з цябе прыклад.

– Яшчэ чаго не хапала! – абурыўся Тадзік.

– Усё мяняецца з часам. Успомніш мае словы пасля.

– Мемуары і вы, пан паручнік, можаце напісаць.

– Ага, я толькі гэта і люблю рабіць – выдумляць розную лухту з разлікам, каб яе яшчэ пасля нехта чытаў! – засмяяўся Руткоўскі і ляпнуў па плячы падначаленага. – Зрэшты, я рады цябе бачыць! Нават і не думаў, што ты так паспеў залезці мне ў душу. Засумаваў па табе, быццам ты мне блізкі родзіч.

– Мне вас таксама вельмі не хапала. Паручнік Пухавіцкі – чалавек добры, але такі занудны. Усё нешта думае і думае, але нічога не адважваецца рабіць.

– Узводзіш паклёп на камандзіра? – рагатнуў Руткоўскі.

– Не, я кажу шчырую праўду. А самае крыўднае, што мяне нікуды не пускаў.

– Ну, пра гэта я чытаў у тваім опусе. Годзе балбатні, мне трэба адпачыць, здарожыўся надта. Прынясі з кухні вядро цёплай вады. Памыюся ды трохі пасплю.

Пакуль Тадзік вярнуўся з вадою, Руткоўскі ўжо спаў, мерна сапучы. Хлопец вырашыў не будзіць яго, а пачакаць, пакуль ён прачнецца. Мабыць, нялёгкая выпала яму дарога. Вядома ж, не на машыне яго прывезлі з Вільні, мусіць, пяшком дыбаў па бездарожжы. Тадзік нецярпліва чакаў вечара, парупіўся, каб кухары падрыхтавалі добры пачастунак, накрыў стол, пакуль паручнік галіўся, мыўся ды перапранаўся ў мундзір. І вось ён прадстаў перад Тадзікам: прыгожы, высокі з маёрскімі пагонамі.

– Што я бачу! Пан Руткоўскі атрымаў павышэнне! Віншую!

– Вучыся, сынок, бяры прыклад з мяне, – засмяяўся Парушына.

У гэты час у зямлянку ўваліўся Пухавіцкі са сваім ад’ютантам, убачылі Руткоўскага, закрычалі:

– Качаць пана маёра.

– Ціха, ціха, тут столь нізкая, разаб’еце мне лоб, – адступіў убок Руткоўскі. – Распранайцеся, сядайце да стала.

Аднак паплечнікі не сунімаліся, доўга віншавалі, выказвалі радасць.

– Годзе ўжо! Горла перасохла, сядайце за стол, – узмаліваўся новаспечаны маёр.

Толькі пасля трэцяй чаркі, добра закусіўшы, пачаў Руткоўскі аповед, якога ўсе прысутныя нецярпліва чакалі:

– Тыя нашы перамовы з немцамі мелі працяг. Праз шэфа абвера камандаванне нямецкага гарнізона ў Вільні яшчэ раз звярнулася да Вілька з прапановаю падпісаць пагадненне аб правядзенні сумесных аперацый па ачышчэнні Віленшчыны ад савецкіх партызанскіх атрадаў.

– Цікава, што ім адказалі нашы? – спытаў Бусел.

– Вільк на той час пракансультаваўся з кіраўніцтвам і адмовіўся весці перамовы з немцамі, бо гэта, на ягоную думку, было б здрадаю. "Мы пачыналі біцца з захопнікам і будзем да канца стаяць, пакуль не вызвалім родную зямлю", – сказаў ён.

– Я згодны з ягоным перакананнем, за гэта варта выпіць, – сказаў Бусел.

– Тадзік, налівай, ты ў нас віначэрпій, – падтрымаў прапанову маёр. – Хаця, сябры, скажу па шчырасці, за гэты месяц адвык я ад самапальнай гарэлкі, мне больш да густу каньяк ды лікёр. Ну, за паспяховае завяршэнне вайны, – абвясціў ён тост.

Усе выпілі. Пачалі закусваць, а Бусел спытаў:

– Што там пан маёр намякаў наконт лікёру? Хто цябе там частаваў?

– Гестапа, пан паручнік, паіла і карміла мяне цэлы месяц.

– Гэта што, так рэстаран у Вільні называецца? – недаверліва пасміхнуўся Бусел.

– Гестапа ёсць гестапа на вуліцы Ахвярнай. Якое дзіўнае супадзенне! Гэтым усё сказана…

– Не распальвай цікаўнасць, расказвай нарэшце! – не вытрымаў Пухавіцкі.

Руткоўскі правёў рукою па твары, нібы сціраючы стому, і пачаў аповед:

– Было так. Ішоў я на вакзал вясёлы і шчаслівы, што атрымаў павышэнне, нават пільнасць страціў ад радасці, у гэты самы лепшы момант майго жыцця схапілі мяне літоўскія паліцыянты і аттарабанілі ў гестапа. А там пачалі допыт, хто ды што, нават біць збіраліся, ляжала на стале ў следчага гумавая дубінка. Я не стаў утойваць, якая важная птушка трапіла да іх. Яны вельмі зацікавіліся і зноў пачалі свае размовы пра супрацоўніцтва. Хоць і трымалі ў камеры, вядомая справа, турма не першакласны гатэль, але ў канцылярыю запрашалі, частавалі шнапсам ды падсалоджвалі лікёрам, падбівалі на супрацоўніцтва, абяцаючы залатыя горы. Як цывілізаваны чалавек, я не псаваў з імі адносіны і адказваў, што датычыцца мяне, дык я гатовы біць гэтых Саветаў хоць зараз, калі толькі начальства загадае. Маўляў, самі разумееце, у нас таксама існуе вайсковая дысцыпліна. Ім мае гаворкі, як мёд на язык. Вушы развесяць і слухаюць, са мною лікёр пацягваюць. А мне іншы раз хацелася раскідаць іх і сігануць у акно. Карацей, адпачываў я там, думаў, як нам далей існаваць.

– Што было пасля? – не вытрымаў Тадзік.

– Потым усё скончылася добра. Мне далі жалезны аўсвайс, думаю, што ім можна хоць у Берлін ехаць, і сто марак на прагулянне ды выпусцілі на волю, мабыць, маюць намер яшчэ раз выкарыстаць мяне. Няхай думаюць, што хочуць, а для мяне было галоўнае: цэлым і здаровым выблытацца з гэтай непрыемнай гісторыі. Нарэшце зноў я з вамі!

– Дзіва дзіўнае! – усклікнуў Бусел. – Каб хто другі сказаў, не паверыў бы.

– Я не сказаў вам галоўную навіну. На базе майго і твайго атрада, паручнік, ствараецца брыгада, кіраўніцтва якою Вільк загадаў прыняць мне.

Па твары Пухавіцкага прабег цень здзіўлення, змешаны з нездаволенасцю, ніхто не хоча развітвацца з самастойнасцю, але ён перасіліў свае пачуцці і адказаў:

– Ёсць загад, будзем выконваць.

– У такім разе вып’ем за ўтварэнне новай брыгады, – прапанаваў маёр. – У нас яшчэ шмат спраў наперадзе. Няхай шанцуе ўсім нашам жаўнерам ва ўсялякай справе. Няхай жыве наша вялікая Радзіма, за вольнасць якой мы не пашкадуем нашых жыццяў.

Усе дружна чокнуліся кілішкамі, выпілі, стоячы, і моўчкі пачалі закусваць, нібы перажоўваючы нечаканую навіну.

46

Вясной 1944 года фронт стабілізаваўся на Прыпяці. Франц Руткоўскі разумеў, што смерч вайны раскруціўся і няўхільна рухаецца на захад. Яшчэ колькі месяцаў – і Чырвоная армія будзе ў Брэсце. Трэба было тэрмінова вырашаць лёс каштоўнасцей, якія назапасіліся за час вайны. Ён думаў пра дарагую Польшчу, дзеля яе стараўся, ведаў, што для аднаўлення краіны спатрэбяцца немалыя сродкі, але тое-сёе прыпас і для сябе, бо не хацелася ўвайсці ў мірнае жыццё голым, як бізун. Безумоўна, вельмі рызыкоўная была ягоная задума ўжо хаця б таму, што апошнім часам асабліва актывізаваліся савецкія партызаны, ды і змагары Арміі Людовай падрывалі нямецкія эшалоны. Праўда, была надзея, што на цягнікі, якія ідуць у бок Берліна, партызаны мала звяртаюць увагі, найчасцей знішчаюць тыя эшалоны, якія рухаюцца да фронта, на ўсход. Найбольшая небяспека бачылася ў тым, што немцы могуць разгадаць ягоныя намеры, тады ўжо літасці не будзе. Аднак нягледзечы на ўсе гэтыя акалічнасці, Руткоўскі вырашыў выкарыстаць магчымасці хлопцаў-чыгуначнікаў з падпольнага сабатажна-дыверсійнага фарміравання "Дружына", якое ўтварылася з ягоным удзелам. Кадры там былі дысцыплінаваныя, дзейнічалі з розумам, усе акты сабатажу, якія яны ўчынялі, найчасцей былі зроблены пад выглядам непрыемных тэхнічных выпадковасцей. Звычайна пашкоджвалі восі грузавых цягнікоў, накіроўвалі грузы не па тым адрасе, а калі рамантавалі паравозы і вагоны – абавязкова нешта псавалі. Хлопцы ноччу загрузілі два вагоны матэрыяльных каштоўнасцей, прычапілі да цягніка, які ішоў на Берлін, у пуцявым лісце было пазначана, што вагоны трэба пакінуць у Варшаве, багаж належыць Брэсцкаму гебітскамісарыяту. Груз можа атрымаць пан Руткоўскі. Усю тую ноч Франц не спаў, сам сачыў за пагрузкаю вагонаў, а потым увесь дзень пакутаваў ад жадання легчы і паспаць, не дапамагала ні кава, якую падавала сакратарка ледзь не кожную гадзіну, ні трывога за ўласны лёс. Калі зусім знямогся, папрасіў сакратарку нікога да сябе не пускаць хвілін сорак, а сам трохі падрамаў, седзячы проста за сталом, пасля чаго стала трохі лягчэй.

Увечары, як звычайна падаўся ў рэстаран "Гэта тут". Няспешна ішоў па падсохлых пасля ранішняга дажджу вуліцах, пазіраў у бясхмарнае неба, на сустрэчных людзей, якія быццам абуджаліся пасля зімы. Адчувалася, што горад жыве ў чаканні добрых перамен. Усе ведалі: немцы тут часовыя. Яшчэ здалёку заўважыў аўтаматчыкаў, якія стаялі каля ўваходу ў рэстаран і нікога не пускалі. Ён паназіраў здалёку за імі, пасля ўбачыў супрацоўнікаў гестапа, якія апячаталі дзверы. Страшная думка працяла свядомасць: уладальніца рэстарана арыштаваная, пэўна, зноў здарыўся нейкі правал. Хацеў адразу кінуцца на адну з явачных кватэр, але зраўзумеў, што не мае права рызыкаць ні сабою, ні людзьмі. У такой сітуацыі самае лепшае, затаіцца і нічым не выяўляць актыўнасці. Узнікла думка, можа, сабрацца і паціху з’ехаць у Варшаву, але калі заўважаць ягонае знікненне, дык так ці інакш пачнуць шукаць. І, напэўна, зловяць, бо ён прыкметная постаць у нямецкім атачэнні. Расхваляваны пайшоў дамоў, згатаваў сабе няхітру вячэру з тых харчоў, якія ўчора прывёз Альберт, але есці не мог, цяжкае прадчуванне ціснула на грудзі. Ён выпіў трыццаць кропель валяр’янкі і лёг у пасцель з газетаю "Бярлінскі час" у руках, але не мог засяродзіцца на тэксце. Думкі скакалі, растузвалі сэрца. Ён патушыў святло, і выпрастаўся пад коўдраю, шукаючы найбольш зручную позу для сну, аднак усё нешта замінала яму, ён доўга варочаўся з боку на бок, нарэшце стома дапамагла яму забыцца трывожнаю дрымотаю.

У гэты самы час пачуўся стук у дзверы. Руткоўскі зразумеў: па яго прыйшлі. Узнікла жаданне выскачыць у акно, але падумаў: "Яны скрозь, не збяжыш, толькі ногі паламаеш". Накінуў на плечы паласаты халат, пайшоў адчыняць дзверы. Першым убачыў знаёмага афіцэра-гэстапаўца, які нацягнута ўсміхнуўся і сказаў:

– Пан Руткоўскі, мяне прыслалі па вас.

– Што здарылася?

– Дакладна не ведаю, нешта звязанае з чыгункаю. Апранайцеся, вас чакаюць. Прабачце, але мае людзі вымушаны зрабіць тут вобыск. За маёмасць не хвалюйцеся, дзверы яны апячатаюць.

"Усё прапала, – пранеслася ў галаве Руткоўскага, – запынілі мой багаж. А мо проста чарговая дыверсія на чыгунцы? Што будзе са мной?.."

Руткоўскі хутка апрануўся, на хвіліну спыніўся, раздумваючы, што з рэчаў узяць з сабою, а потым вырашыў, што, мусіць, нічога ўжо яму там не спатрэбіцца. Разумеў, калі па шчаслівай выпадковасці выпусцяць, дык вернецца сюды, а хутчэй за ўсё яму пагражае расстрэл. Ужо хто, як не ён, выдатна ведае нямецкія законы! Яго павезлі на легкавушцы ў гестапа. З-за таго, што паводзіў ён сябе знешне спакойна, нават наручнікі не надзелі на запясці. Адразу завялі ў кабінет да следчага, прапанавалі сесці і патлумачыць гісторыю пра багаж двух вагонаў, адпраўленых ад імя гебітскамісарыята. Руткоўскі не адмаўляў, што гэта зроблена было ім знарок.

– Хто павінен быў атрымаць груз? – спытаў следчы.

– Я і больш ніхто, – адказаў Руткоўскі, – вы ж бачыце, рускія рухаюцца хутка. У мяне сабралася шмат розных каштоўных рэчаў, не аддаваць жа іх Саветам.

– Усё, што вы назапасілі, а дакладней – накралі ў Нямецкай дзяржавы, павінны былі аддаць ёй. Яна вас няблага ўтрымлівала. А вы, карыстаючыся даверам, вырашылі яе абакрасці. Сёння мы арыштавалі дзясятак польскі падпольшчыкаў. У іх аўсвайсы, падпісаныя вашай рукой. У нас ёсць падставы падазраваць вас у антыдзяржаўнай змове.

– Я не маю ніякага дачынення да падполля, – адказаў Руткоўскі. – Не выключаю, што тыя аўсвайсы падробленыя.

– Хто, мінаючы кіраўніцтва вакзала, адважыўся прычапіў два вагоны да вайсковага эшалона? Гэта нечуваная дзёрзкасць! Хто супрацоўнічае з вамі на чыгунцы? Імёны, прозвішчы, пасады! Хутка!

Франц маўчаў, апусціў вочы, глядзеў у падлогу, не ведаючы, што прыдумаць, як патлумачыць адпраўку багажа. І ў гэты момант на яго плечы апусціўся гумавы кій, потым яшчэ і яшчэ…

Франц зваліўся з табурэткі, ляжаў нерухома з заплюшчанымі вачамі і разумеў, што гэта крах. Яго не проста прынізілі, а зажыва ўтоптвалі ў магілу, адчуваючы паталагічнае задавальнне ад перамогі над ворагам. Яму лінулі ў твар шклянку халоднай вады. Ён расплюшчыў вочы, выцер твар рукавом, сеў, не падымаючы галавы.

– Устаць! – крыкнуў следчы.

Франц з цяжкасцю падняўся, адчуваючы боль у спіне.

– Я буду выбіваць паказанні, іншага шляху ў мяне няма. Даю на роздум адны суткі. Калі пажадаеце – можаце напісаць паказанні самі, наглядчык па першым патрабаванні дасць паперу. Праўдзівыя паказанні могуць аблегчыць прысуд. У процілеглым выпадку вас чакае смяротная кара.

Па Руткоўскага прыйшлі два канваіры і павялі ў камеру. Ён ішоў і адчуваў жаданне праваліцца скрозь зямлю, не існаваць, не трываць здзек, ніколі не вяртацца ў кабінет следчага, ды яскрава разумеў, што на лепшыя перамены ў жыцці пакуль разлічваць не мае ніякай магчымасці. Страшныя выпрабаванні і прыніжэнне пазначаць апошнія дні перад канцом усяго, што было ягоным мінулым. Будучыня адступіла ў цень і быццам не існавала, а цяперашнія варункі ён не мог прыняць ні душою, ні целам. Нарэшце яго завялі ў камеру-адзіночку. Дзверы з грукатам зачыніліся. Пан Руткоўскі пастаяў, паўзіраўся ў закратаванае акенца пад столлю, за якім было відаць толькі абрысы высокай агароджы з клубкамі калючага дроту па перыметру. Было яшчэ цёмна, той глухі час, калі душы асабліва чула і ўражліва перажываюць мітрэнгі лёсу. Сеў на ложак, абапёрся локцямі на калені, звесіў галаву, спытаў сам сябе: "Што мяне чакае? – і сам адказаў: – Расстрэл або шыбеніца… Але да гэтага яшчэ давядзецца вытрываць шмат пакут, прыніжэння і здзекаў. Дзеля чаго мне гэта трываць? Ці выдаць чыгуначнікаў? Загубіць усю арганізацыю? Іх будуць вадзіць на вочную стаўку, паказваць мяне, здрадніка, юду! Гэтага я хачу дачакацца?! Ах, невыносна!.. Што мяне трымае тут? Анэля, дзеці… Ці жывыя яны?.. Ці вернуцца?"

З успамінам пра сям’ю нават у вачах пасвятлела. Яму згадалася, як ён упершыню ўбачыў пасля нараджэння сына, колькі гонару і радасці перажыў, калі ўзяў на рукі свайго нашчадка! А яшчэ – удзячнасць і любасць да жонкі. Яна здзейсніла ягоную мару! Безумоўна, старэйшую дачку ён таксама любіў, але сын яму быў больш жаданы і патрэбны, як спадчыннік, апора сям’і, які прадоўжыць у вечнасці існаванне роду Руткоўскіх. Аднак Саветы пазбавілі яго шчасця. Няхай бы выслалі з сям’ёю, хоць жывыя ці мёртвыя, а былі б разам. Далёка ад радзімы, затое магілы побач. Нічога, на тым свеце сустрэнемся, не размінёмся. Цяпер нават калі яны выжывуць, Францу немагчыма сустрэцца ні з жонкаю, ні з дзецьмі, бо няма яму месца ні сярод немцаў, ні сярод палякаў. Калі выжыве, значыць, здраднік. З Саветамі ў яго асаблівыя рахункі, а ў іх, безумоўна, свае. Няма яму месца на зямлі, адзін Бог ведае, што нікому Франц Руткоўскі не рабіў зла, стараўся жыць згодна са сваім сумленнем. А цяпер ягоны шлях завяршыўся. Ён не жадае слугаваць фашыстам, не жадае ніколі іх яшчэ хоць раз бачыць. І калі яны думаюць, што схапілі яго і будуць віць вяроўкі, дык памыляюцца! "Віць вяроўку буду я сам! – сказаў ён сабе ўголас. – Толькі з чаго? – бездапаможна агледзеўся, і раптам здагадка асвяціла ягоны твар. – З уласнага адзення!"

Ён помсліва пасміхнуўся, калі ўявіў, як расчаруе катаў, якія не знойдуць больш магчымасці прыніжаць сваю ахвяру. "Франц Руткоўскі нарадзіўся не для таго, каб розныя нелюдзі здзекваліся з яго! Навалач паскудная! Знойдзецца і на вас шыбеніца! У мяне раптам раскрыўся зрок перад смерцю. Як я буду пазіраць на вас з таго свету і смяяцца з вашай паталагічнай баязлівасці, з бессэнсоўнага жадання жыць. Вы сталі мерцвякамі з перашай сваёй ахвярай. Яна валачэцца за вамі ў сне і на яве, яна б’е ў званы вашага занядбанага сумлення…"

Успомніліся бацькі: вось сядзяць яны, усміхаюцца, пазіраюць на свайго Франэка, вясёлыя і шчаслівыя, што ён хутка будзе разам з імі. Руткоўскі шырэй расплюшчыў вочы, каб зразумець, ці не сон гэта, як быццам не, працягнуў руку, каб дакрануцца да маці – пуста. "Падалося, – падумаў ён. – Але настолькі відавочна. Мусіць, сапраўды бацькі чакаюць мяне. Няхай брат дажыве і пусціць карані, народзіць дзяцей, каб доўжыўся наш род, а я не здолеў з-за ненажэрных злыдняў, якім мала зямлі. Яны яе дзеляць і дзеляць, а ўрэшце атрымаюць два квадратныя метры пад магілу. Мо і таго не дачакаюцца, заграбуць у зямлю, як сабак, каб не паганілі свет…"

Ён рашуча расшпіліў гузікі, скінуў з плячэй сарочку, з сілай разадраў на пяць доўгіх палос, звязаў іх, праверыў моц вузлоў, зрабіў пятлю, накінуў на шыю, зірнуў у пасвятлела неба, памаліўся, каб Бог прыняў яго з ласкаю, пашукаў, за што зачапіць вяроўку, і задаволеная ўсмешка ледзь кранула яго вусны, калі такая рэч знайшлася…

47

Восень і зіма для Сяргея Клімчука прайшлі нудна, жылі ў холадзе і ў бяздзейнасці. Казакі часам галадалі, часам балявалі, але не было сапраўднай справы. Некалькі разоў увязваліся ў сутычку з савецкімі партызанамі, ды акрамя страт, нічога ад гэтага не мелі. У выніку хавалі пабітых ды лячылі параненых. Толькі таму, што сам Сяргей быў увесь час пры атамане, з ім нічога дрэннага не здарылася. Вясной Камар вырашыў падацца бліжэй да радзімы. Зайшлі на тэрыторыю Дывінскага раёна, але адразу ж сутыкнуліся з чырвонымі партызанамі, якія, па ўсім было відаць, абжылася тут ужо даўно. Бой быў кароткі, казакі адступілі, вынеслі з сабою аднаго забітага хлопца, якога пахавалі на ўскрайку балота. Камар палічыў гэтую непрыемную сустрэчу чыстай выпадковасцю і рушыў у родныя мясціны да сваёй вёскі Вялікая Багна, аднак кіламетраў за пяць ад роднага селішча зноў спаткаліся з партызанамі, у выніку чацвёра казакоў засталіся ляжаць на полі боя, бо партызаны паднаціснулі так, што бульбоўцам давялося разбягацца. Калі ацалелыя казакі сабраліся разам, дык аказалася, што акрамя забітых, не хапае яшчэ трох чадавек, усе з Вялікай Багны.

– Дамоў паўцякалі, – зрабіў выснову атаман. – Нічога, мы яшчэ сюды вернемся і разбяромся з усімі. Што ж, надыхаліся родным паветрам, пара назад тупаць.

Было відавочна, што тэрыторыя Брэстчыны занадта густа населена савецкімі партызанскімі атрадамі. Насельніцтва жыло ў чаканні хуткага вызвалення ад акупантаў. Чырвоная армія была на падыходзе. Менавіта цяпер, калі немцам асабліва востра не хапала рабочай сілы, яны мэтанакіравана вывозілі моладзь з забраных тэрыторый. Ратуючыся ад германскага прыгону, хлопцы і дзяўчаты ўцякалі ў лясы да чырвоных. Атрады папаўняліся сотнямі байцоў. Гэтым таксама карысталіся і казакі Украінскай паўстанцкай арміі, але яна не была настолькі папулярнай.

Камар павёў казакоў назад у Ратнаўскі раён, пры гэтым не парываў цесныя стасункі з сувязнымі з родных мясцін. Ужо ў канцы красавіка, калі зусім сышоў снег, а на чорнай зямлі сляды сталі непрыкметныя, Камар наважыўся з часткаю людзей зноў ісці на радзіму, таму што сувязны прынёс вестку: аднавясковец Панцялей Ляўчук мае сувязь з партызанамі. Акрамя таго, карцела Ціту паказаць аднавяскоўцам сваю сілу і ўладу. Гэта пры Польшчы ён быў малазямельны недарэка, які нават ажаніцца не здолеў своечасова, бо тая, якую ён хацеў, была дачкой заможнага бацькі. Таму і застаўся бабылём, не жадаючы звязваць лёс з абы-якою дзеўкаю, а тую першую і адзіную ніяк не мог забыць. Толькі яна ўжо даўно замужам, чацвёра дзяцей нажыла. Хіба ёй да любошчаў? Для яе Ціт мо ніколі не існаваў, так, як пустазелле пад плотам. Хацеў, каб яна хоць цяпер заўважыла яго, проста паглядзела і зразумела, што ўся справа не ў колькасці зямлі, а ў тым, які чалавек ёсць сам па сабе і на што ён здатны. Камар пакінуў атрад на свайго намесніка, узяў з сабою найперш землякоў: Сяргея Клімчука, Лёню Парахнюка і яшчэ сем адважных хлопцаў, у вернасці якіх не сумняваўся. Хаця, безумоўна, у чужую душу не залезеш і ніколі па-сапраўднаму нельга даведацца, як павядзе сябе чалавек, калі яму ў вочы паглядзіць смерць.

Сяргей з радасцю выправіўся ў дарогу, спадзяваўся пабачыцца з роднымі. Што задумаў Камар, яго турбавала мала. Але, калі гаворка ідзе пра помсту тым, хто дапамагаў партызанам, дык лічыў, што кара гэтая будзе справядлівая. Хутар Панцялея Сяргей мог бы знайсці з завязанымі вачамі, бо ведаў у ваколіцах сваёй вёскі ўсе сцежкі і гаці. Падышлі да хаты ў поцемках, пастукалі ў акно, белы твар узнік за шыбаю, мужчынскі голас спытаў:

– Хто там?

– Адчыняй, – загадаў Камар, – свае.

– Ноччу толькі свае прыходзяць, – прабурчаў гаспадар. – Якмань адчыню, пачакайце.

Ціт і тры казакі ўвайшлі ў хату, астатнія засталіся каля ганку. У хаце запалілі лямпу, на фіранках закалыхаліся цені. Хутка выйшаў Ціт і сказаў Сяргею:

– Удод з Салаўём ідзіце на хутар да Цімоха Мельніка і прывядзіце сюды, а ты, Варнак, з Голубам – дабудзь мне Уласа Хвалюка.

– Будзе зроблена, атаман, – адказаў Сяргей. – Салавей, пайшлі.

– Каб не заблудзіцца сярод ночы? Удзень мы тут хадзілі, вакол адно балота ды лес, – насцярожана спытаў спадарожнік.

– Калі цябе згублю, дык не вялікая страта.

– Ага, пажартуй мне, дык збягу і пойдзеш адзін.

– Я таго Цімоха і сам прывяду без цяжкасці.

– Не задавайся надта. Мо ў таго хутаранца мех з золатам на вышках? Гэта была б здабыча!

– Каб у яго было золата, дык, мусіць, не сядзеў бы на гэтым балоце, не разграбаў бы гной, а хадзіў бы панам па горадзе, – адказаў Сяргей.

– Сяляне – чорная косць. Ім хоць колькі багацця дай, яны ўсё роўна будуць зямлю грызці, як чарвякі.

– Гэта з-за звычкі і неадукаванасці… Цёмныя мы, што зробіш? Дзве ці тры зімы ў школу паходзіш – і ўся навука. А ты хіба надта пісьменны?

– Мы ў бежанцы выязджалі ў Расію. Там у школе вучыўся, але таксама не доўга. Бацькі вырашылі вярнуцца дамоў. Прыехалі, а ў нас адзін голы зруб стаіць. Каб трохі прыпазніліся дык і тое суседзі расцягнулі б на свае патрэбы...

Салавей недагаварыў і раптам спалохана войкнуў.

– Што з табою? – спытаў Сяргей.

– Уваліўся ў твань па калена.

– Пад ногі лепей глядзі.

– Дык не бачна ні халеры! Трэба пераабуцца, выліць ваду з бота.

Сяргей спыніўся, пачакаў хаўрусніка, падтрымаў яго, але той на адной назе не здолеў абуцца, сеў на зямлю. Калі Салавей нарэшце падняўся, Сяргей прапанаваў:

– Трымайся за мяне, бо другі раз шухнеш – дык і з галавою.

– Далёка яшчэ?

– Ды не ўжо. Бачыш, гаць канчаецца, а там, за карчамі, – Цімохаў хутар.

– Ведаеш яго?

– Бачыў колькі разоў ля царквы. Сяляне без ладу па вёсках не ходзяць, сам разумееш, у іх сто работ. Ён сталы мужчына, а я падшыванец быў…

Хутка ў змроку вымаляваўся сілуэт даху самотнай хаты.

– Вось і прыйшлі, – адказаў Сяргей, адчуваючы непрыемнае хваляванне, мо з-за таго, што лічыў: няёмка будзіць людзей поначы. – Пастукай у акно ты.

На стук азвалася жанчына:

– Чаго вам?

– Адчыніце цётка, – сказаў Сяргей, – справа ёсць.

– У вас што справа, што злева – усё аднолькава, гаспадар спіць, кажыце, што трэба?

– Дык гаспадар нам і трэба. Мужчыны яго клічуць да Панцялея Леўчука, сабраліся там, нешта вырашаюць.

– Пачакайце, зараз пабуджу.

Жаночы твар знік за шыбаю, а Сяргей задаволена сказаў:

– Здаецца, угаварылі цётку.

Сапраўды, праз колькі хвілін выйшаў мужчына гадоў сарака з гакам, спытаў:

– Што вам, хлопцы, трэба?

– Клічуць цябе, дзядзька Цімох, мужыкі да Панцялея.

– Чаго гэта раптам? – насцярожыўся гаспадар.

– Не ведаю, нейкая тэрміновая справа.

– А ты чый?

– Антолі Клімчуковай сын, – адказаў Сяргей, як бы правяраючы, ці помняць яго тут.

– Дык казалі, што ты некуды быццам прапаў…

– Было, прападаў, а цяпер знайшоўся. Годзе размовы разводзіць. І не думай, дзядзька, уцякаць, мой аўтамат спраўна працуе, – папярэдзіў Удод Цімоха, нацэльваючы на арыштаванага рулю.

Цімох спрабаваў па дарозе даведацца, дзеля чаго сабраўся гурт у Панцялея, але Сяргей коратка адказаў:

– Сам усё ўбачыш. Я птушка малая, мне арлы пра свае задумы не кажуць.

– Дык вы якія: чырвоныя, белыя ці зялёныя?

– У цемры ўсе шэрыя, – аджартаваўся Сяргей. – Ты, дзядзька, паводзіш сябе, як цікаўная баба, мянташыш языком абы-што. Лепш глядзі, каб у багну не ўваліцца.

Калі падыходзілі да хутара Панцялея, пачулі два стрэлы. Ажно прыселі ўсе ад нечаканасці, пастаялі, прыслухаліся да крокаў. Нарэшце разгледзелі постаці Варнака і Голуба, пачакалі, пакуль тыя падышлі блізка.

– Ты страляў? – спытаў яго Сяргей.

– Я, а табе што? – адказаў Варнак.

– Нічога, проста падумаў, мо зноў на партызанаў напароліся. Не ведаў, што рабіць.

– Уласа застрэліў…

– Навошта? – здзівіўся Сяргей.

– Так атрымалася. Ён кінуўся ўцякаць – я і паклаў яго навечна…

– Мо і дарма?

– Не дарма, атаман казаў, што ўсе яны на партызанаў працавалі, твайго брата выдалі. Маю сям’ю з-за гэтых камітэтчыкаў вывезлі да белых мядзведзяў.

– Ну, калі так, дык што ж…

– Хлопцы, адпусціце мяне, – падаў голас Цімох.

– Ідзі ў хату, там з табою разбяруцца, – жорстка адказаў Варнак. – Бач, які ласкавы стаў, як ягня, а сам воўк ваўком.

– Ды што я вам зрабіў?

– Партызанам дапамагаў? Дапамагаў!

– Ды ў нас з кожнага хутара ўсе кормяцца, хто са зброяй прыходзіць. Ці можа бедны чалавек супрацьстаяць гвалту? І ніхто не цікавіцца, што будзе з намі пасля такога наведвання.

– Маўчаць! Ідзі і не азірайся! – прыкрыкнуў Варнак.

Цімох абразу стрываў, пасунуўся да хаты, патупаў на ганку, быццам цягнуў час. Салавей адчыніў дзверы і падштурхнуў яго плячом, каб хутчэй заходзіў у сенцы.

48

На Цімоха ад страху напала здранцвенне, ледзьве ногі перастаўляўючы ўвайшоў у хату, убачыў там яшчэ аднаго хутаранца Нупрэя Беразняка. Следам за імі пераступіў парог Сяргей, прасунулі галовы ў праём дзвярэй Варнак, Салавей і Голуб.

– Вось, атаман, я прывёў яго, – сказаў Сяргей.

– Добра, зараз будзем разбірацца. А дзе Улас? – спытаў Ціт.

– Застрэлі я яго пры спробе ўцячы, – абыякава азваўся Варнак.

– На смерць забіў ці толькі параніў і адпусціў?

– На смерць, я праверыў.

– Дзе пакінуў?

– Ды тут, зусім блізка, каля хутара ляжыць.

– Ну, няхай адпачне пасля цяжкай працы на чырвоных.

– Ці тых прывялі? – звярнуўся Ціт да Панцялея.

Той у адказ пацвердзіў кіўком галавы, што гэта менавіта тыя людзі.

– Што ж, справа зроблена, вядзіце, хлопцы, гэтых здраднікаў на двор, каб не паскудзілі чалавеку хату, – загадаў Ціт.

Страшная здагадка адкрылася Сяргею. Яны ішлі распраўляцца з Панцялеем, а той адвёў ад сябе бяду, назваў імёны трох суседніх хутаранцаў, адзін ужо забіты, астатніх тое ж самае чакае. А яму, даносчыку, нічога не пагражае, выйшаў сухі з вады. Вось табе і добрыя суседзі! Мо і чарку калі бралі на свята разам, і ў працы пасаблялі адзін аднаму, а калі пагроза смерці навісла, дык усе ворагамі сталі.

Цімоха і Нупрэя паставілі ля плота, Ціт і Салавей спыніліся насупраць, астатнія казакі назіралі збоку.

– Імем Самастойнай Украінскай дзяржавы і яе вялікага народа прыгаворваю здраднікаў да пакарання смерцю, – сказаў Камар і першы стрэліў у Цімоха з пісталета тры разы, Салавей разрадзіў вінтоўку ў Нупрэя.

Расстраляныя моўчкі пападалі. У цемры не было відно крыві, не чуліся стогны.

– Справа зроблена, – задаволена сказаў Ціт.

На імгненне жаласць да забітых людзей варухнулася ў сэрцы Сяргея, адчуў віну, бо сам прывёў Цімоха, але адагнаў гэтыя пачуцці, як сведчанне ягонай слабасці, і злосна падумаў: "Мо гэта яны данеслі партызанам на майго брата, а я буду іх шкадаваць?! Асінавы кол ім – у магілу! Кожны атрымлівае тое, што заслужыў! А калі яны ні ў чым не вінаватыя? Дык тады, выходзіць, што мы забойцы… Не, не трэба так думаць… Можна звар’яцець ад гэтага ўсяго, што на душу навальваецца… Усё ж нешта тут не тое… Так можна на ўсялякага чалавека нагаварыць, а яго заб’юць без ніякіх разбораў. Нельга так…"

– Куды далей, Камар, пойдзем? – спытаў Варнак.

– Камары не ходзяць, а лётаюць, – засмяяўся Ціт, скідваючы з сябе напружанне. – Дык паляцім мы з вамі, сокалы мае ясныя, яшчэ да аднаго хутаранца, якога завуць Сцяпанам. Часу ў нас дастаткова, уся ноч наперадзе. За мной!

Казакі рушылі за атаманам, а той было зацягнуў песню "Распрагайце, хлопцы, коней", ды знячэўку спатыкнуўся і ледзь не паляцеў потырч, брудна вылаяўся, падбіў корань лазовага карча нагою і моўчкі пайшоў далей. Хлопцы паспяшалі за ім. Толькі цыгаркі пабліскавалі ў цемры, як воўчыя вочы. Было відно, што Камар добра ведаў шлях, куды вёў за сабой хаўруснікаў, бо ў хуткім часе ў святле поўні, якая вынырнула з-за хмар, убачылі цёмныя абрысы хаты і невялікага саду.

– Вось мы і дасталіся, тут трэба нарэшце павячэраць, – сказаў Камар, стукаючы ў акно і грозна патрабуючы, – адчыняйце!

Дзверы ў сенцы адчыніліся. Атаман загадаў:

– Удод, Варнак, Салавей, заходзьце першыя, паглядзіце, што там робіцца.

Сяргей пачакаў, пакуль гаспадыня запаліла лямпу, агледзеў убогае жытло: хата на адзін пакой, печ, стол, лавы ды запечак, на якім спаў гаспадар. Дзеці і старая баба, якая адразу прачнулася і забожкала, былі на печы.

– Разбудзі гаспадара, – загадаў Сяргей перапалоханай маладзіцы.

– Сцяпанка, прачынайся. Да нас прыйшлі… – сказала яна, тузаючы мужа за плячо.

Той расплюшчыў вочы, няўцямна паглядзе на някліканых гасцей, сеў у сподняй белай сарочцы і такіх жа нагавіцах, нарэшце, здаецца, зусім прачнуўся і сказаў:

– Здаровыя будзьце, хлопцы. Чаго да мяне прыблудзілі?

– Дай нам чаго паесці, – сказаў Сяргей.

– А гэта, калі ласка… Маня, збяры хуценька на стол.

Сяргей выйшаў на двор, сказаў Ціту:

– Сям’я дома, спалі, зараз рыхтуюць вячэру.

– Выдатна, дакурваем, хлопцы, цыгаркі і пойдзем, ежа чакае.

Калі Сяргей вярнуўся ў хату, дык убачыў на стале вялікую міску з бульбаю, якая засталася ад вечары, але яшчэ не паспела астыць у печы. Стаялі талеркі з квашанай капустай, гуркамі, нарэзаным салам і кавалкамі кумпяка. Ляжаў непачаты бохан хлеба. Красавалася літровая пляшка самагонкі, побач туліліся тры стограмоўкі.

– Было б каму есці, а ежа ў сялянскай хаце заўсёды знойдзецца, – задаволена пацёр рукі Камар і сеў на чырвоным куце пад іконамі, следам за ім хутка расселіся за сталом казакі і пачалі сквапна есці, так што гаспадыні давялося яшчэ тройчы напаўняць талеркі ды кроіць хлеб.

– Гарэлкі мо яшчэ знойдзеце? – спытаў Камар.

– Дальбог, Ціт, больш няма. Скажы, калі прыйдзеце яшчэ, дык я да таго часу зараблю і выганю. Дзякаваць богу, немцы за гэтую справу не караюць, але асабліва не разгонішся, шмат зерня забіраюць на падаткі, – сказаў гаспадар.

– Ведаю я цябе, партызанам усё аддаеш.

– Мы, сяляне, як тыя самадайкі, хто ні папросіць, усім вымушаны даваць, каб толькі выжыць, бо вунь жа дзетак поўная печ, – горка ўсміхнуўся Сцяпан. – З гэтаю вайною няма ніякага ладу. Дзень пражыў, і дзякаваць Богу, што не прыйшлі па тваю душу…

– Цяпер, Сцяпане, усе так жывуць. Думаеш, мы ведаем, што нас заўтра чакае? Але мы пра гэта не асабліва задумваемся, красуем на злосць ворагам і ўсё тут. Паглядзі, якія арлы са мною! – з гонарам сказаў Ціт.

– Хлопцы файныя, – адказаў гаспадар.

Гаспадыня моўчкі стаяла ля печы і насцярожана пазірала з-пад насупленых броваў на прыхадняў, чакала, калі яны нарэшце нажаруцца і пакінуць сям’ю ў спакоі. У чарговы раз талеркі апусцелі, яна паслужніва спытала:

– Мо яшчэ прынесці чаго?

– Досыць, дзякуем, сытыя, – адказаў Камар. – Добрая ў цябе, гаспадыня, капуста ўдалася, а гуркі – не надта.

– Дык ужо ж вясна, колькі яны могуць кіснуць?

– Вядома, вясна-красна… Апранайся, Сцяпан, пакажаш нам дарогу яшчэ на адзін хутар, бо мы туды без правадніка не дойдзем.

Гаспадар усцягнуў на сябе чорныя нагавіцы, на плечы ўскінуў світу, якая вісела пры парозе, на галаву надзеў шапку-васьміклінку з гузікам наверсе, акінуў позіркам хату, паглядам развітаўся з жонкаю.

– Блаславі вас Гасподзь, вы ж майго доўга не затрымлівайце, калі ласка, – папрасіла гаспадыня.

– Нашто ён нам? – адказаў Ціт. – Правядзе і вернецца.

Жанчына, быццам прадчуваючы бяду, раптам усхліпнула.

– Не плач, Маня, – сказаў гаспадар, не палохай дзяцей. – Ты ж бачыш, хлопцы добрыя, павячэралі і пойдуць сваёю дарогаю.

Ён першы выйшаў з хаты ўжо пад жончына галашэнне, за ім пасунуліся казакі. Калі адышлі ад хаты метраў дзвесце, Сцяпан спытаў:

– Куды кіруемся, Ціт?

– Пастой, ёсць у нас да цябе пытанне. Ты дапамагаў партызанам?

– Хлопцы, я нічога не ведаю.

– А людзі кажуць, што дапамагаў.

– Якія людзі? Мы вымушаныя карміць усіх, хто прыходзіць са зброяй і патрабуе ежы. Хіба мог я адмовіць вам, немцам, партызанам?

– Ты нам зубы не загаворвай і не прыкідвайся, што не разумееш, пра што пытаем. Калі не ты, дык хто супрацоўнічаў з чырвонапагоннікамі?

– Хлопцы, кажу шчыра, нічога не ведаю. У мяне дзеці малыя, гаспадарка, ці мне трэба каго закладаць? Самому б ацалець!

– Годзе, ідзі! – абарваў размову Ціт.

– Куды?

– На кудыкіны горы. Ідзі наперадзе, я скажу калі павярнуць, – адказаў Камар.

Сцяпан рушыў уперад. Ціт трохі адстаў і стрэліў яму з пісталета ў патыліцу. Забіты зрабіў па інэрцыі яшчэ два крокі і зваліўся.

– Вось і разлічыліся мы са здраднікамі, – сказаў атаман, засоўваючы пісталет у кішэню курткі, – выканалі свой святы доўг, ачысцілі зямлю ад чырвоных лісліўцаў, якія прадавалі нашых людзей немцам і савецкім партызанам. У гэтым і заключалася наша місія, а цяпер можам адпачыць. Прыкмеціў я тут колькі добрых стажкоў на лузе, думаю, там можна будзе добра выспацца.

У Сяргея увесь час было адчуванне, што ён моцна запэцкаўся, трэба было тэрмінова памыцца. У горле стаяў пах крыві, які ледзь не даводзіў да ванітаў. Ён помніў яго з таго часу, калі ўпершыню бачыў параненага земляка і цягнуў на сабе яго некалькі кіламетраў да лагера.

– Ці можна мне маці адведаць? – спытаў ён у Камара.

– Нельга, не трэба, каб нас у вёсцы бачылі. Няхай думаюць, што гэта партызаны пазабівалі хутаранцаў, – адказаў атаман.

– Дык усё роўна сведкі будуць, хоць бы той жа Панцялей.

– Гэты нічога нікому не скажа, пабаіцца, што людзі здагадаюцца, хто мужыкоў заклаў.

– А жанчыны гэтыя?

– Ты ў мяне дагаворышся, што я пашлю цябе іх пазабіваць, – злосна сказаў Ціт.

Сяргей змоўк, трохі адстаў ад хаўруснікаў, каб не бачылі, умыўся ў канаве, ведаў, што пасля разводдзя вада там звычайна бывае чыстая. Астудзіў твар і рукі, быццам стала трохі лягчэй. Але ў вачах усё стаялі нябожчыкі. Узнікалі іхнія жывыя твары, а потым бачыў іх з раскіданымі рукамі, нерухомых. Не хацелася верыць, што ўсіх забілі на смерць, мо яшчэ хто акрыяе – закралася надзея ў сэрца.

– Вось і нашы стажкі, чакаюць нас, – сказаў Ціт.

Сапраўды, на лугавіне стаяла некалькі стагоў, якіх чамусьці не вывезлі за зіму. Калі пайшлі да іх напрасткі, Сяргей здагадаўся, луг быў сухадольны: сена можна было забраць і вясною. Падышоў да крайняга стога, выграб сена вышэй над зямлёю, каб не спаць разам з мышамі, удыхнуў водар сухой травы, жадаючы перабіць пах крыві, які так і стаяў у горле, улез у бярлог, лацвей улёгся, але доўга не мог заснуць, усё нешта замінала: свярбела цела, калолася сена, папісквалі мышы, а пад канец ночы пачулася воўчае выццё. Недзе ўжо на світанні яму ўсё ж удалося задрамаць, але разбудзіла лёгкае шамаценне дажджу. Кроплі мачылі твар. Міжвольна падумаў: "Няхай Божая раса змые з нас грахі нашы цяжкія. А з другога боку, калі паглядзець, дык кожны сам аплочвае свае ўчынкі. Не рабілі б хутаранцы самі зла, дык мо і па іх не прыйшла б заўчасная і гвалтоўная смерць". Ён апраўдваў сябе і хаўруснікаў, як робіць кожны злачынец, але падсвядома адчуваў, што не так жыве, не тым займаецца. Але хто вінаваты ў тым, што ён вымушаны туляцца па лясах, начаваць разам з мышамі, як жабрак, прасіць у сялян ежы. Калі б яму далі магчымасць жыць па-чалавечы, хіба ён не здолеў бы пракарміць сябе? Эх, каб вярнулася ўсё, як было раней. Працаваў бы ён ад цямна да цямна з радасцю і ахвотаю, рабіў бы адвечную сялянскую працу і быў бы шчаслівы. Але немагчымае тое шчасце з-за ворагаў, якія запалонілі спрэс зямлю, і няма паратунку простаму чалавеку, акрамя як і самому агрызацца ды рабіцца зверам…

Казакі перачакалі ў стагах дождж і рушылі ў лес, дзе на кожнай, яшчэ бязлістай, галінцы віселі зіхоткія кроплі. Відовішча было незвычайна прыгожае. Але гэтыя людзі няздатныя былі заўважыць прыгажосць. Плячамі і рукамі ў час хады яны збівалі расу, якая мачыла ім адзенне і абутак, злавалі, брыдка лаяліся і марылі адысці як мага далей ад гэтых праклятых хутароў, каб раскласці вогнішча, паесці, што знойдзецца ў заплечніках і абсушыцца, адпачыць, а потым зноў рухацца невядома куды і для чаго. Ідэя пра самастойную Украіну, дзе яны будуць жыць вольна, заможна і шчасліва, безумоўна, грэла, але вельмі доўга яны ішлі да яе, і канца гэтаму шляху не відно. Ужо ў таго ці іншага казака часам закрадалася думка: ці можна ваяваць партызанскім спосабам з рэгулярным войскам, якое ўтрымлівае дзяржава, але думкі свае і сумненні выказваць баяліся.

49

У лагер да Парушыны прыскакаў Уладзіслаў Бандарчык на кані з тэрміновым паведамленнем. Руткоўскі сустрэў яго каля сваёй зямлянкі, седзячы на лаўцы, праглядаў газетку "Непадлегласць", якая выдавалася ў Вільні. Пазнавата яна дайшла, выпусцілі яе яшчэ месяц таму, ды ўсё ж было цікава дазнацца, што думае кіраўніцтва ў Варшаве і Лондане пра лясных змагароў. У такі цёплы сонечны дзянёк добра было адпачыць у халадку пад пошум лесу. Госць сеў побач, не адразу кінуўся распавядаць пра навіны, якія прывёз, а пачаў распытваць, як адчуваюць сябе жаўнеры, наколькі забяспечаныя яны боепрысамі ды харчамі.

– Можа, пан Бандарчык, адчыніў цэх па вырабу патронаў? – пасміхнуўся Руткоўскі.

– На жаль, такой магчымасці не маю, але вельмі хутка спатрэбіцца вашая праца, – адказаў Бандарчык.

– Хіба жніво пачынаецца?

– І жніво, і касавіца – усё разам. Пайшлі ў зямлянку, ёсць размова.

Яны ўвайшлі ў памяшканне, селі за стол насупраць адзін аднаго. Госць раптам зацікавіўся картаю, разасланай на стале, і пачаў уважліва яе вывучаць. Парушына зірнуў на Бандарчыка і падумаў: "Чаго цягне ката за хвост? Ёсць справа, дык выкладвай. А мо пачастунку якога чакае, дык звычайна са сваім прыязджаў? У мяне, як на злосць, усе запасы скончыліся…"

Нарэшце Уладзіслаў адарваў вочы ад карты і сказаў:

– Прыкідваў, колькі часу вам спатрэбіцца, каб па нашых дарогах прайсці да Вільні.

– Хіба пан не ведае, што мы ходзім напрасткі, па дарогах нам – нельга.

– Хто ходзіць проста, той дома не начуе.

– У нашым доме пасяліліся ворагі, а мы, як ваўкі, вымушаныя па лесе туляцца, – адказаў Руткоўскі. – Для чаго нам трэба ісці ў Вільню?

– Рыхтуецца аперацыя "Вострая Брама", якую належыць здзейсніць сіламі Віленскай і Навагрудскай акругаў. Трэба захапіць Вільню да прыходу Чырвонай арміі і паказаць Саветам, хто тут ёсць сапраўдны гаспадар.

– Ну-ну, цікава, гэта хто ж прыняў такое рашэнне?

– Вільк быў у Варшаве, генштаб зацвердзіў план. Збіраліся правесці аперацыю дзясятага ліпеня, але ў сувязі з тым, што чырвоныя вельмі хутка рухаюцца на захад, перанеслі на шостае.

– Мы пойдзем з нашымі вінтоўкамі супраць нямецкіх танкаў, гармат і тактычнай авіяцыі? Як гэта сабе Вільк уяўляе?

– План наступу распрацаваны, трэба толькі своечасова падцягнуць атрады да Вільні.

– Ваяваць з рэгулярнымі войскамі, нямецкімі ці савецкімі, мае жаўнеры не ў стане. Мы можам толькі па-партызанску наскочыць на які малалікі атрад, пабіць і збегчы. Такая ў нас тактыка. На іншую мы не здатныя з нашым узбраеннем, якое мы здабывалі з такою цяжкасцю ў нашых ворагаў, гублялі паплечнікаў, пакідалі іхнія магілы па лясах, самі атрымлівалі раны… Ды што казаць, хіба штабныя афіцэры ведаюць пра нашы цяжкасці. Каб яны хоць тыдзень пажылі зімою ў лесе, дык завылі б ваўкамі!

– Хоць вы і партызаны, але існуе вайсковая дысцыпліна, якой павінны падпарадкавацца.

– Не магу я падпарадкавацца бязглуздым загадам. Вільк не возьме Вільню! Гэта будзе поўны правал! Мы страцім усё!

– А што ты будзеш рабіць, калі прыйдуць Саветы?

– Тое, што раблю цяпер. Саветы для мяне такія ж акупанты, як немцы, буду і далей па-партызанску ваяваць з імі.

– Пану маёру трэба мець на ўвазе, што ён будзе адказваць перад трыбуналам за непаслушэнства, – папярэдзіў Бандарчык.

– Той трыбунал лясне разам з Вількам!

– Дык што мне перадаць у Вільню?

– Я адмаўляюся браць удзел у гэтай авантуры.

– Так і перадам! Але ведайце, пан маёр, з вашага боку гэта здрада нашай агульнай справе, – сказаў Бандарчык, не падаючы руку на развітанне.

Госць імкліва выйшаў з зямлянкі. Руткоўскі раздражнёна зірнуў яму ўслед, і не пайшоў праводзіць, у душы варухнулася сумненне, ці не дарэмна адмовіўся, мо трэба было разам з усімі добраахвотна пакласці галаву пад нямецкую гільятыну? Але ж не, калі Чырвоная армія вызваліць ад немцаў Крэсы, дык Польшчы яна іх ніколі не саступіць, няма чаго сябе цешыць марнымі надзеямі. Маім жаўнерам знойдзецца яшчэ шмат працы пры вызваленні Айчыны. Бадай, пара збіраць рэчы ды перамяшчацца на захад. Усё ідзе да таго, што нам тут месца не будзе. Хаця, безумоўна, можна яшчэ доўга і тут сядзець, але я хачу дамоў, бліжэй да свайго селішча, калі і загіну, дык лягу ў родную зямлю. Трэба пачакаць вынікаў аперацыі, мо раптам здзейсніцца цуд, Вільку ўдасца дабіцца перамогі. Хаця гэта немагчыма! Немагчыма ні ў якім разе...

Думкі Парушыны перарваў Тадзік, які раптам з’явіўся на парозе і спытаў:

– Чаго пан Уладзіслаў прыязджаў?

– Шмат будзеш ведаць, хутка пастарэеш.

– Мусіць, не дадуць нам дажыць да старасці, – спакойна адказаў хлопец.

– Адкуль такі песімізм у маладога чалавека?

– Ад тых магілаў, якія мы параскідалі па лясах…

– Так, гэта сумныя згадкі. Але ж мы на вайне, а не на вясёлай прагулянцы. Вайна патрабуе ахвяраў…

– Дык чым мы лепшыя за тых, што заўчасна палеглі?

– Не лепшыя мы і не горшыя, проста ў кожнага свой лёс, – задуменна адказаў Парушына.

– Хто гэта запланаваў нам такое жыццё, няўжо…

– Не гняві Бога, усё зло ад людзей, апантаных д’яблам, – адказаў Каэтан. – Ідзі, пагрэйся на сонцы і супакойся. Ты мой ад’ютант, я цябе ў крыўду нікому не дам. Ідзі, ідзі, не замінай мне. Трэба тое-сёе абдумаць, узважыць…

Тадзік выйшаў. Руткоўскі застаўся адзін, паглядзеў на карту, раздумваючы. Якім чынам яму лепш было б дабрацца на Беласточчыну, але трэба было пачакаць, чым скончыцца вызваленне Вільні.

Праз тыдзень Бандарчык прывёз новыя звесткі ад Вілька. Ён сядзеў на лаве з апушчанымі плячамі, з рукамі, бязвольна складзенамі на каленях, і гаварыў паніклым голасам:

– Наступленне пачалося ў тры гадзіны ночы шостага ліпеня. На ўсіх напрамках штурму Вільні нашы людзі траплялі пад моцны агонь гітлераўцаў, атакі захлыналіся адна за адной. У выніку шмат забітых і параненых. Вільк усвядоміў безнадзейнасць сітуацыі і аддаў загад на адыход. У той жа дзень Чырвоная армія была ўжо каля Вільні.

– І што далей? Якія планы? – спытаў Парушына.

– Пакуль з галоўнага штаба ў Варшаве ніякіх распараджэнняў не прыйшло, Вільк загадвае жаўнерам Арміі Краёвай заставацца ў ваколіцах Вільні, сканцэнтраваць асноўныя сілы ў Рудніцкай пушчы, часткова падтрымліваць Чырвоную армію ў барацьбе з немцамі, каб заваяваць прызнанне нас Саветамі менавітва як самастойнага дзеючага войска.

– Пустая балбатня! Ніколі Саветы не будуць з намі лічыцца. І справа нават не ў тым, што яны – нашы ворагі! Мы заўсёды будзем непажаданым элементам для іх! Не могуць пасціся ў адным статку ваўкі і авечкі!

– Прынамсі, Вільк абецае не дазволіць раззбраення сваіх жаўнераў і бараніць польскае насельніцтва ў выпадку яго знішчэння савецкаю ўладаю.

– Як можа заяц дужацца з тыграм? – безнадзейна махнуў рукою Парушына. – Трэба рухацца як мага хутчэй на захад, на сваю тэрыторыю, тут нам няма чаго рабіць, Крэсы ўсё роўна будуць забраныя Саветамі!

– Вільк усё ж спадзяецца стварыць на базе Віленскай і Навагрудскай акругаў вайсковы корпус, які будзе самастойна змагацца з немцамі.

– Лухта! Зманлівая ілюзія. Нашаму войску ніякай самастойнасці не дазволяць!

– Сувязны мне казаў, што Вільк мае аптымістычны настрой, збіраецца на перамовы з савецкім камандаваннем, якое, на яго думку, павінна даць згоду на стварэнне самастойнага польскага корпуса. З гэтай прычыны мяркуецца Армію Краёву як падпольную арганізацыю распусціць, яна выканала сваю місію на Крэсах, а стварыць рэгулярнае чыста польскае войска.

– Няўжо Вільк настолькі верыць Саветам, што сваёю галавою зусім не здатны думаць? – абурана спытаў Парушына.

– Безумоўна, ён ім не давярае, але спадзяецца ўрэгуляваць справу найлепшым чынам.

– Ага, каб ваўкі былі сытыя і авечкі цэлыя, – з’едліва адказаў Руткоўскі. – Дарэмна, пан Бандарчык, прыйшоў да мяне? Я ў казкі даўно не веру. У наступны раз мяне тут не застанеш. Пара ісці туды, адкуль прыйшлі.

– Ёсць загад табе, пан Парушына, усё ж такі рухацца да Вільні, каб там выконваць ахоўную функцыю, пакуль будуць весціся перамовы паміж Вількам і савецкім генералам Чарняхоўскім.

– Пайсці туды з цікавасці, каб убачыць наш канчатковы крах?

– Чаму так змрочна? Чырвонай арміі патрэбна дапамога, дык што тут такога?

– Пан Уладзіслаў – чалавек цывільны, а таму, мусіць, не ведае, што на вайне хітрасць вельмі цэніцца. Перамога здабываецца ўсялякім спосабам і коштам. Дзеля яе ідуць на забойства тысяч сваіх і чужых жаўнераў, на гвалт і каварства.

– Калі пан маёр лічыць сябе чалавекам вайсковым, дык перадаю загад: неадкладна рухацца да Богушаў, што пад Вільняю, дзе адбудзецца нарада і сустрэча з прадстаўнікамі савецкага камандавання.

– Ніколі не давяраў Саветам, а цяпер не давяраю і Вільку! Людзей сваіх на згубу не павяду! Гэта мой канчатковы адказ. Застаюся чакаць добрых вестак у двукоссі. Пан Уладзіслаў мяне зразумеў? – адрэзаў Парушына.

– Зразумеў, што пан маёр – здраднік і баязлівец!

– За гэтыя словы я мог бы выклікаць пана Уладзіслава на двубой, але мне вельмі хочацца дачакацца выніку перамоў і пасмяяцца з польскай даверлівасці, а мо і паплакаць з-за нашай дурноты.

На тым раззлаваныя і нездаволеныя Руткоўскі і Бандарчык разышліся, каб больш ніколі не бачыцца, бо далей павёў іх лёс рознымі шляхамі, якія не перакрыжоўваліся. На ўсялякі выпадак Парушына загадаў сваім жаўнерам рухацца ў Рудніцкую пушчу і там ужо даведаўся пра арышт штаба Вілька і афіцэраў у Богушах. Гэтая вестка, як маланка, уразіла ўсіх, нават самога Руткоўскага, які іншага зыходу перамоў не чакаў, але не ўяўляў, што гэта можа быць зроблена так подла і жорстка з боку савецкага камандавання. Ён уявіў, як Вілька, які адбыў на сустрэчу ў форме польскага генерала, хоць быў толькі палкоўнікам, прывялі ў штаб Івана Чарняхоўскага і не пасадзілі за стол перамоў, а раззброілі і павезлі ў турму Лукішкі. "Хто ён, гэты Чарняхоўскі? Мусіць жа таксама па паходжанні паляк, пра што сведчыць прозвішча, але служыць не Польшчы, наняўся на службу да іншай дзяржавы. А мо ягоныя продкі даўней атабарыліся ў Расіі? Пераплялася гісторыя, забыліся людзі, дзе іхнія карані, хто яны, адкуль прыйшлі і куды павінны ісці. Як цяпер таму Вільку ў Лукішках? Хоць ён мо і не ведае, што ўзялі ўсіх ягоных афіцэраў – лепшыя кадры Арміі Краёвай, людзей, якія пяць гадоў жылі і змагаліся ў падполлі, пералавілі, як куранят, загадалі здаць зброю, пагрузіцца ў грузавікі, крытыя брызентам, прымусілі легчы ніцма, а пасля павезлі пад аховаю аўтаматчыкаў у турму на пакуты і звод. Такая ганьба для афіцэраў і адначасова трагічная навука для ўсіх нас", – думаў Парушына і адначасова ў душы ягонай выспяваў план далейшага дзеяння. Паколькі штаба ў Вільні няма, дык кожны камандзір мусіў сам вырашаць лёс уласны і жаўнераў, якія знаходзілі пад ягоным кіраўніцтвам. Хоць і не адразу, але рашэнне гэтае выспела.

50

Парушына запрасіў да сябе ў палатку паручніка Бусла, каб нарэшце зрабіць канчатковы выбар свайго далейшага шляху, чакаў яго з хвіліны на хвіліну, услухоўваўся ў пошум ветру ў вяршалінах, а падсвядомасць лавіла іншыя гукі, ці не чутно кананады. Фронт рухаўся занадта імкліва, трэба было паспяшаць. Нарэшце Тадзік з’явіўся з Пухавіцкім.

– Выклікалі? – спытаў паручнік.

– Так, сядай, Збігнеў, дзе стаіш. Пара нам нарэшце вызначыцца, што рабіць далей. Я параіўся з некаторымі камандзірамі, яны – хто ў лес, хто па дровы.

– У сэнсе? – спытаў Бусел, чакаючы больш падрабязнага тлумачэння.

– Адны прапаноўваюць застацца на Крэсах і змагацца з Саветамі за пальшчызну да апошняй кроплі крыві, іншыя хочуць распусціць батальёны і брыгады і даць волю афіцэрам і жаўнерам самастойна вызначаць свой лёс, той-сёй гатовы падацца ў Войска Польскае да Зыгмунта Берлінга, а я перакананы, што трэба хутчэй выбірацца адсюль на Айчыну і дзейнічаць там адпаведна з абставінамі. Што ты думаеш на гэты конт?

– Я гатовы падпарадкавацца табе, ты мой камандзір, твой загад для мяне – непарушны закон.

– Аднак я хацеў бы ведаць тваю думку.

– За справамі нам не было часу паспавядацца адно аднаму. Няхай твой ад’ютант будзе сведкам. Павінен жа нехта ведаць маю таямніцу. У мяне, пан маёр, у Польшчы падрастае дачка. Ажаніўся я за тры гады да пачатку вайны, у маі трыццаць восьмага нарадзілася мая Бася. І, здаецца, трэба мне быць на сёмым небе ад шчасця, але Урсула, былая жонка, закахалася ў майго сябра, пакінула дачку на цешчу і некуды з’ехала з ім за мяжу. А потым – вайна, палон, уцёкі, падполле. Дзяўчынцы шэсць гадоў, а яна, мусіць, не ўяўляе, як выглядае яе бацька. Мне пара пазнаёміцца з ёю нанова, бо я бачыў яе зусім малою, калі яна яшчэ не хадзіла. Так што я асабіста за тое, каб вяртацца ў Польшчу.

– Нашы думкі цалкам супадаюць. Я рады гэтаму, – адказаў Парушына. – Ёсць яшчэ адна праблема, якую я хацеў бы вырашыць неадкладна. Мой брат жыве ў Брэсце, узначальвае тамашні гебітскамісарыят. Вайна рухаецца хутка, яму таксама трэба выбірацца стуль на захад, чым хутчэй, тым лепш. Я хачу яму дапамагчы.

– Як наважваешся гэта зрабіць?

– Ты ўзначаліш брыгаду, а мы з Базаном паедзем самаходам у Брэст. У мяне ёсць жалезны пропуск, які мне выдала гестапа ў Вільні. Для ад’ютанта я раздабыў паперку ў знаёмага солтыса, дзе мы вялі перамовы з немцамі.

– А што рабіць мне?

– Не затрымлівайся тут, рухайся спешна да Гародні, адтуль – у Белавежскую пушчу.

– Праз тры тыдні Базан па нядзелях будзе чакаць сувязнога ў касцёле ў Беластоку. Хоць мы атрымалі волю, аднак як вайскоўцы павінны чакаць загад вышэйшага начальства, што рабіць далей. Брыгадам і батальёнам, якія здолеюць вярнуцца ў Польшчу, трэба аб’ядноўвацца, каб каардынаваць дзеянні.

– І калі збіраешся ехаць?

– Зараз жа. Ты тут з жаўнерамі не затрымлівайся, калі Саветы раззброілі нашых афіцэраў у Вільні, з астатнімі яны мараць зрабіць тое ж самае. Навошта ім у тыле ўзброеныя фарміраванні?

– Шчаслівай дарогі, пан маёр – сказаў Пухавіцкі. – Загадаю жаўнерам разабраць палатку, вазьміце яе з сабою, спатрэбіцца. Як збіраецеся ехаць у Брэст?

– У нас жа самаход!

– Баюся, што яго ў вас могуць забраць.

– Не рабі, Збігнеў, дрэнных прагнозаў, мы павінны паспець апярэдзіць рух фронту.

– Шчыра жадаю вам гэтага.

Жаўнеры хутка сабралі палатку, паклалі ў багажнік. Тадзік прыхапіў заплечнік, які заставаўся нераспакаваны пасля маршу, кінуў на задняе сядзенне і сам сеў у машыну, чакаючы, пакуль Руткоўскі нешта казаў Пухавіцкаму. Нарэшце афіцэры развіталіся. Парушына сеў за руль, завёў машыну і рушыў памалу лясною дарогаю, радуючыся, што даўмеўся не заглыбляцца далёка ў пушчу, пасля было б адтуль на машыне не выбрацца, а зараз яна вельмі дарэчы спатрэбілася.

– Нічога, Тадэвуш, да вечара дапхаемся, – сказаў ён не столькі ад’ютанту, колькі самому сабе. – Брат будзе рады пабачыць цябе жывога. Ён не хацеў цябе адпускаць. Ты яму сына нагадваў. А я цябе ўзяў у якасці шчаслівага талісмана. Здалося мне, што ты прыносіш удачу, ці, можа, Бог беражэ цябе?

– Не ведаю, пан маёр, мо і беражэ… Але не варта быць асабліва самаўпэўненым, бо невядома, што можа здарыцца ва ўсялякі момант.

– Так, падпольшчыку трэба найперш мець добрую інтуіцыю. Каб выканаў я загад Вілька, дык сядзеў бы зараз разам з ім у Лукішках і праклінаў бы маскоўскіх хітруноў. А так мы з табою пакуль вольныя, як птахі. І гэта ўжо выдатна!

Машына нарэшце выбавілася з пушчы і паімчала па палявой дарозе, пакідаючы ззаду вэлюм пылу. Тадзік спачатку глядзеў па баках, а пасля пачаў драмаць, чамусьці было яму спакойна і ўтульна ў гэты час. Разы тры машыну спынялі нямецкія патрулі. Але пропуск, выдадзены Руткоўскаму віленскімі гестапаўцамі, рабіў сваю справу, вандроўнікам дазвалялі рухацца далей. Пад вечар спыніліся каля лесу насупраць маёнтка Рута, здалёку праз бінокль Каэтан агледзеў двор, здзівіўся, што там уладараць немцы, сказаў Тадзіку:

– Схадзі на разведку, нешта там у двары шмат немчуры таўчэцца. У вочы ім не лезь, мо пабачыш каго з прыслугі, распытай спярша, што ды як.

– Будзе зроблена, пан маёр, – адказаў ад’ютант.

Тадзік пайшоў да маёнтка, прыглядваючыся, ці не ўбачыць дзе Юхімку, але ў двары былі толькі нямецкія салдаты. Ён зайшоў справа, дзе былі грады і пачаў чакаць. Сапраўды, хвілін праз дваццаць выйшла Юхімка, вырвала некалькі цыбулін і ўжо збіралася пайсці назад у будынак, але Тадзік паклікаў яе:

– Пані Юхімка! Пані Юхімка!

Жанчына ўздрыгнула ад нечаканасці і насцярожана спытала:

– Хто гэта? Дзе?

– Гэта Тадэвуш, я тут, – азваўся хлопец з-за карча.

– Тадзік, скуль ты ўзяўся? – здзівілася яна, наблізілася да плота, нахілілася над градою, быццам поле пустазеле.

– Я прыехаў з панам Каэтанам, каб забраць пана Франца ды ехаць разам далей.

– Няма пана Руткоўскага. Арыштавалі яго яшчэ ў сакавіку, там ён і загінуў. Мо немцы забілі, а мо сам на сябе рукі налажыў. Розныя чуткі ходзяць.

– За што яго?

– Кажуць, нейкія вагоны ў Варшаву з каштоўнасцямі хацеў пераправіць. А што было на самой справе, ніхто не ведае. Пан Альберт ездзіў у турму, хацеў перадачу перадаць, а яе не прынялі, сказалі, што ўжо яго няма. Потым адзін наглядчык расказваў, што быццам пан Руткоўскі павесіўся. Пасля гэтага немцы маёнтак прысабечылі, праўда, нам дазволілі тут жыць ды слугаваць ім. А куды дзявацца? Ты ідзі Тадзік, ідзі, каб немцы не заўважылі. Яны цяпер злосныя, як сабакі. Мо ты есці хочаш?

– Дзякую, пані Юхімка, нічога не трэба.

– Як ваша Вера?

– Нічога, ужо ўнука маю…

– Да пабачэння, пані Юхімка.

– Шчасліва вам, нізкі паклон пану Каэтану…

Тадзік вяртаўся няспешна з сумнаю навінаю для маёра.

– Цябе толькі па смерць пасылаць, – папракнуў яго Руткоўскі.

– Не ведаў, пан маёр, як данесці навіны ад пані Юхімкі.

– Што? Што? – напружыўся Каэтан, не жадаючы чуць нешта благое.

– Пан Франц Руткоўскі загінуў у турме. Шчыра спачуваю вам, пан маёр.

– Калі?

– У сакавіку.

Маёр заскрыгітаў зубамі, апусціў галаву на руль і доўга маўчаў. Тадзіку падалося, што ён плакаў, бо плечы ягоныя час ад часу ўздрыгвалі. Ад’ютант сядзеў нерухома, баючыся выклікаць гнеў камандзіра. Нарэшце Каэтан падняў галаву, завёў машыну і паехаў. Тадзік уздыхнуў з палёгкаю, трэба было паспець да цемры праехаць мяжу, якая аддзяляла Украіну, у склад якой была ўключана Брэстчына, ад Беласточчыны. А там родная зямля. Мо пашанцуе пабачыцца з мамаю. "Сын яе даволі прыкметна падрос, хоць быў худы, але жылісты, мо і не пазнае, – падумаў сам сабе і ўсміхнуўся. – Пазнае, яна мяне пазнае заўсёды".

– Чаго ўсміхаешся?

– Маму згадаў, мо пабачу яе?

– Ты пабачыш… А ў мяне ўжо нікога не засталося… Сніўся мне брат, якраз у сакавіку, быццам мы зноў з ім яшчэ падлеткі, ходзім па нашай сядзібе, некага шукаем, а ніяк не можам знайсці. З тым і прачнуўся я. Аказваецца, брат ужо тады быў на тым свеце, шукаў бацькоў. А іх завезлі невядома куды, што нават на тым свеце душы з душамі ніяк не сустрэнуцца.

– Дзіўна, а мне тата ні разу не сніўся. Яго ж таксама вывезлі.

– Мо выжыў, таму і не турбуе.

– Каб ён вярнуўся, якая мама шчаслівая была б, яна вельмі сумуе без яго!

– Мо і вернецца. Хто ведае, што нас усіх чакае, толькі я буду біць немцаў і чырвоных без жалю да скону. Яны разбурылі наш лад жыцця, знішчылі маю сям’ю, забралі ўсё самае лепшае, што я меў.

– Заваёўнікі ніколі нікому шчасця не прыносілі, хіба толькі здраднікам…

– А ты мудры, хлопчык, як стары дзед.

– Як казаў мой тата, бяда намучыць і навучыць…

– Мяне бяда не вучыць, а робіць жорсткім і помслівым. Здаецца паўсвету знішчыў бы за брата, а вось едзем па Брэсце, гляджу на немцаў і мушу трываць, сціскаць сківіцы, хоць, здаецца, грыз бы іх зубамі!

Яны сапраўды ўехалі ў горад, дзе было шмат разбураных будынкаў, якія так і стаялі з самага пачатку вайны, але тут сустракаліся ўтульны вулачкі, абсаджаныя ліпамі, некранутыя разрухаю, пад якімі хацелася спыніцца і адпачыць.

– Давай павячэраем у рэстаране "Гэта тут". Там працуюць такія мілыя нашы суайчынніцы, – прапанавў Каэтан і завярнуў у знаёмую вулачку. – Мы тут з братам любілі пасядзець.

Вокны рэстарана былі разбітыя. Установа не працавала.

– Здаецца нашых мілых паненак таксама згнаілі ў турме, – змрочна сказаў Каэтан. – Прэч з гэтага горада, дзе нас напаткалі чорныя навіны!

Націснуў з усяе сілы педаль газу і машына нястрымана рванулася ўперад.

51

Акупанты, па ўсім было відаць, спешна пакавалі рэчы, надта ж былі занятыя ўласнымі справамі, што на машыну, у якой ехалі два цывільныя чалавекі, не звярталі ўвагі. Каэтан Руткоўскі з Тадзікам без перашкод прыехалі на хутар каля Беластока. Стаяў ён сярод палеткаў, добра дагледжаных і прыгожых, што цягнуліся рознакаляровымі палоскамі: жоўтымі жытнёвымі, белымі ад кветак гречкі, зялёнымі бульбянымі ды сінімі льнянымі…

– Тут жыве наша сувязная пані Ванда Бранзоўская, – патлумачыў маёр. – Думаю, што ў яе можна будзе спыніцца на кароткі час, пакуль з’явіцца сувязны ад Пухавіцкага.

Яны толькі выйшлі з машыны, пастаялі, размінаючы ногі, стомленыя ад доўгай нерухомасці, як гаспадыня з’явілася сама, спытала даволі прыязна:

– Хто ж гэта да нас завітаў? – і радасна ўсміхнулася, пазнаючы Руткоўскага.

– Пан Каэтан! Добры дзень, даўно не бачыліся.

Руткоўскі галантна пацалаваў жанчыне руку. А Тадзік зачаравана глядзеў на гаспадыню. Гэта была Ванда Палубінская, тая самая дзяўчына з іхняй вёскі, якая вучылася ў гімназіі, сям’ю якой вывезлі Саветы.

– Пазнаёмся, пані Ванда, гэта мой ад’ютант Базан, – сказаў маёр і павярнуўся да Тадзіка.

– Вельмі прыемна, Ванда, – працягнула яна руку, Тадзік тыцнуўся ў яе вуснамі і ўтаропіўся ў жанчыну. – Вельмі знаёмае аблічча, дзе я магла вас бачыць? – спытала яна.

– У Лазняках.

– Вы зямляк з Лазнякоў? – здзіўлена спытала яна. – Чый?

– Сапранецкіх.

– Успомніла! Тадзік! Да вайны вы былі зусім хлапчуком!

– За вайну вырас. А вы як тут апынуліся? Да вайны я ведаў паненку пад прозвішчам Палубінская. Вашу сям’ю вывезлі, як вам удалося вярнуцца?

– Якраз напярэдадні я паехала да сяброўкі ў Варшаву, нкусаўцы мяне не засталі дома. У Лазнякі я ўжо не вярнулася, бо хутка выйшла замуж за сяброўчынага брата. І стала Бранзоўскай. Гэты хутар належаў мужавай бабулі. Калі яна памерла, мы пераехалі сюды.

– Дзе муж цяпер? – спытаў Руткоўскі.

– Тэрмінова выклікалі ў Варшаву, нешта там наспявае, – адказала яна. – А мне, калі сказаць шчыра, было страшнавата адной. Ваша з’яўленне для мяне – як выратаванне. Што ж мы тут стаім? Заходзьце ў хату.

– Скажы, пані Ванда, немцы да цябе не зазіраюць?

– Хутар наш сярод палёў, далёка ад лесу, таму мяне без дайпрычыны ніхто не турбуе. Падаткі стараемся здаваць своечасова, каб не гнявіць солтыса. Але машыну трэба загнаць у двор і накрыць, каб не прыцягвала ўвагу цікаўных вачэй.

– Зразумеў, – адказаў Каэтан і пайшоў да машыны.

– Заходзь, Тадзік, не саромейся, нейкі ты зацяты.

Хлопец сапраўды адчуваў сябе ніякавата. Ванда, якая яму так падабалася некалі, была побач, ды, на жаль, ужо замужняя, але ўсё такая ж прыгожая, светлавалосая, сінявокая, з прыгожымі вуснамі, на якія немагчыма нагледзецца. Увайшлі ў дом, чыста прыбраны, дзе кожная рэч ляжала на сваім месцы. У вялікім пакоі на пульхным дыване, разасланым на падлозе, сядзеў хлопчык гадоў двух-трох і бавіўся з самаробнымі драўлянымі цацкамі.

– А гэта мой сыночак. Алік, у нас госці, – сказала Ванда.

Хлопчык павярнуў галоўку, зацікаўлена зірнуў на Тадзіка і сказаў:

– Добры дзень.

Тадзік адказаў на прывітанне, прысеў каля дзіцяці, агледзеў ягоныя цацкі: двух чалавечкаў, якія рухалі ручкамі ўверх і ўніз, быццам пілавалі бервяно, тут жа былі раскіданыя драўляныя кубікі і шарыкі, і спытаў:

– Хто табе зрабіў такія прыгожыя цацкі?

– Тата.

– Малайчына твой тата, і ты вельмі прыгожы і разумны, – адказаў Тадзік і прыгладзіў тонкія белыя валасы дзіцяці.

Міжволі мільганула думка: "Ці пабачу я калі сваіх дзяцей? Якія яны будуць? – але ён адагнаў яе. – Жыццё само вырашае, што каму мець. Мусіць, Ванда шмат каму падабалася ў Лазняках, не аднаму мне – прыгожая, стройная, разумная, а дасталася выпадковаму хлопцу з Варшавы. Што цяпер зробіш? Трэба жыць, прымаць усё, што пасылае лёс, любавацца гэтым хараством, не дапускаць ніякіх грэшных думак, трываць, пакутаваць і дзякаваць лёсу за тое, што надарылася сустрэча, а маглі размінуцца назаўсёды".

У пакой увайшоў Каэтан, усклікнуў:

– О, дык тут і жаўнер падрастае! Як завуць?

– Алік, – адказаў малы і павітаўся з новым госцем.

– Ну, Ванда, я быццам у рай трапіў, а ты, як мадонна з дзіцем, – сказаў маёр.

– Сядайце да стала, зараз збяру якую вячэру.

– Бадай, спярша памыцца з дарогі не шкодзіла б…

– Добра, толькі затрымайцеся на хвіліну, – папрасіла Ванда. – Зараз я вам дам посцілкі, накрыеце машыну.

Яна выйшла ў другі пакой, тым часам Тадзік паспеў разгледзець фотаздымкі на сценах: красаваліся ў рамках людзі ў цывільным і вайскоўцы, мусіць, род быў даволі разгалінаваны. Праз колькі хвілін Ванда вярнулася з посцілкамі і шнурам, прапанавала:

– Акрыеце і абвяжаце, каб ветрам не паздзімала.

– Якая ж ты разумніца, – захоплена сказаў Каэтан, па ўсім было відаць, што Ванда яму таксама вельмі падабалася.

Маёр з ад’ютантам выйшлі на двор, ухуталі машыну посцілкамі.

– Стаіць, як баба вясковая, – усміхнуўся, аглядаючы машыну, задаволены працаю Руткоўскі.

Тадзік прымасціўся на лаўку, што стаяла на ўкапаных у зямлю слупках каля ганку. Побач сеў маёр, дастаў з кішэні кісет і згорнутую газету, адарваў шматок паперы, згарнуў самакрутку, прыкурыў запальнічкаю, смачна зацягнуўся.

– Пан маёр, дайце і мне закурыць ці што?

– А ты хіба курыш?

– Не, але ваш прыклад заразлівы.

– Бяры ў людзей лепшае, а не горшае. Курыва – дрэнная звычка. Яна вайскоўцу лішняя, забірае час, прымушае пакутаваць, калі няма тытуню. Адно слова – залежнасць. А гэтага трэба пазбягаць.

– Ды чаму б вам не вырвацца з гэтай залежнасці?

– Ведаеш, гэта прыемная залежнасць. Яна ж не толькі час забірае, але роздых дае.

– Вас, пан маёр, не зразумееш, самі сабе супярэчыце.

– Гэта таму, Базан, што ўсялякі медаль мае два бакі. Ва ўсім добрым ёсць нешта дрэннае, ва ўсім дрэнным – нешта добрае.

– Не згодны я. Для мяне дрэннае – гэта дрэннае, як яго ні прыхарошвай.

– Ты таксама маеш рацыю, таму што ў табе гаворыць юначы максімалізм, – пагадзіўся Руткоўскі. – Па-сапраўднаму, што чаго вартае, магчыма, здолеем даведацца мо толькі ў глыбокай старасці, калі ўсе жарсці ўлягуцца і можна будзе цвяроза паглядзець на свет. Аднак нам з табою наўрад ці давядзецца дажыць нават да сталых гадоў. Занадта шмат паляўнічых на нас палюе. Бачыш, лясное жыццё наводзіць нас на філасофскія думкі.

Руткоўскі патушыў самакрутку, выцер вусны, прыгладзіў кароткія вусы, памаўчаў, гледзячы перад сабою. У гэты час выйшла на ганак Ванда, вынесла вялізны чыгун гарачай вады. Тадзік дзіву даўся. Як яна падняла такі цяжар.

– Вось, госці дарагія, вада з печы. Нясіце яе ў лазню, там памыецеся. Калі хочаце, можаце і каменне нагрэць ды папарыцца. Там усё ёсць: дровы, вада ў бочцы, венікі. Зараз вынесу чыстую бялізну, а вашу памыю. Тым часам прыгатую вячэру, так што адразу –прашу за стол.

– Дзякуй вялікі, – сказаў Руткоўскі, – змыць з сябе дарожную стому – найвялікшая асалода.

Тадзік падхапіў чыгун і павалок да лазні. Маёр затрымаўся, каб узяць бялізну ды яшчэ раз пацалаваць Вандзе ручку. Хлопцы вырашылі натапіць лазню і атрымаць сапраўднае задавальненне, бо, вядома, якое жыццё ў буданах ды палатках, холад, бруд – ад таго вошы, пазбавіцца ад якіх не было ніякае магчымасці, як ні змагаліся з імі ўсім атрадам. Жаўнеры жартавалі на гэты конт, што вошы горш за акупантаў, іх з аўтамата не пастраляеш. З задавальненнем натапілі лазню, не спяшаліся, парыліся да схочу, малацілі адзін аднаго венікамі, стагналі ад насалоды, здавалася, што разам з брудам змываюцца мітрэнгі апошніх трывожных гадоў і хоць часова прыходзіць спакой і задавальненне.

– Каб ужо зажыць нам нарэшце па-чалавечы, – сказаў Руткоўскі.

– Мы б, мусіць, парыліся б кожны дзень, – засмяяўся Тадзік.

– Не тое што парыцца, жыць не дадуць, – сам сабе прабурчаў маёр.

Да стала яны прыйшлі адмытыя да бляску, у чыстай бялізне, з гладка прычасанымі яшчэ вільготнымі валасамі.

– З лёгкай парай, – усміхнулася Ванда, задаволена паглядваючы на гасцей. – Якія ж вы прыгожыя!

– Дзякуем шчыра, загад выкананы, гатовыя прыступіць да наступнага задання, – сказаў Каэтан.

– Калі, ласка, прашу да стала.

– Няма нічога лепшага для здарожанага чалавека, чым вячэра.

Стол быў накрыты па-сялянску: зыходзіла параю бульба, у вялікай місцы стаяла накрышаная салата з гуркоў і зяленіва, на талерках ляжалі нарэзаныя сыр, сала, самаробная каўбаса. Пасярод стала красавалася пляшка з вішнёваю наліўкаю.

– Каралеўскі стол! – усклікнуў Каэтан. – Яшчэ і гаспадыня хараства незямнога, прызнаюся, не ведаю, што рабіць, ці ежу спажываць, ці красуняю любавацца.

– Рабіце, пан маёр, адно і другое адначасова, – засмяяўся Тадзік, які раптам адчуў голад, калі ўбачыў накрыты стол.

У лесе была звычайная справа – галадаць па некалькі дзён, таму пра ежу ён звык асабліва не думаць, але цяпер немагчыма было далей адкладаць вячэру, тым больш, што яна сама чакала едакоў. Госці селі за стол, напоўнілі кілішкі, маёр абвясціў першы тост за гаспадыню, але еў неяк вяла ў адрозненне ад Тадзіка. Быццам заміналі яму нейкія навязлівыя думкі. Яно і зразумела, за ягонай спіной была цэлая брыгада. Ці ўдасца ёй выйсці без стратаў? Невядома… Пасля трэцяга кілішка Руткоўскі пачаў драмаць за сталом. Тадзік зразумеў, што пан маёр вельмі стаміўся, яму трэба добра адпачыць. Папрасіў прабачэння ў Ванды і павёў сваго камандзіра ў пакой, дзе стаялі два ложкі. Дапамог яму распрануцца і паклаў у пасцель. Ужо засынаючы, маёр прамармытаў:

– Заўтра рана паеду ў Беласток, а ты адсыпайся, адпачывай…

Тадзік вярнуўся да Ванды, памог ёй прыбраць са стала, сам узяўся мыць посуд, але яна сказала:

– Дзякую, Тадзік, за дапамогу. Ідзі ўжо і ты адпачываць. Сама ўпраўлюся.

Але яму не хацелася пакідаць яе, можна было б яшчэ пагутарыць, таму ён спытаў:

– Ці былі апошнім часам у Лазняках?

– Не, не ездзіла. Пры Саветах баялася, каб нкусаўцы не схапілі. Пасля сын быў малы, нікуды не вытыркалася. А цяпер зусім адна на гаспадарцы, невядома, калі мой Нарцыз вернецца. Што іх там усіх чакае?

– А што там наспявае?

– Варшава рыхтуецца да паўстання. Нашы хочуць узяць яе раней за Чырвоную армію.

– Нашы вайскоўцы на ўласных памылках не вучацца. Ужо Вільню хацелі ўзяць, ды захлынуліся нямецкім агнём. Мусіць, тое будзе і з Варшаваю.

– Там нашы добра падрыхтаваліся.

– Як ні рыхтуйся, а з вінтоўкаю супраць танкаў, гармат і самалётаў не паваюеш.

– Не палохай мяне, Тадзік…

– Кажу, што ведаю…

– А хто ў цябе ў Лазняках застаўся? – спытала Ванда.

– Мама, а тату выслалі…

– Мае бацькі і сястра з братам таксама невядома дзе цяпер. Так сумую па іх. Столькі гадоў не бачыліся. Ні ліста, ні весткі якой. Гэта ж не па-чалавечы здзеквацца з людзей. Хоць бы пасылку паслаць, чым памагчы, а нічога не зробіш…

– Можа, калі-небудзь усё высветліцца, – паспрабаваў суцешыць Ванду Тадзік.

– Хацелася б… Што ж мы супраць ночы такую сумную гаворку завялі. Ідзі ўжо адпачывай, зямляк. І мне пара паглядзець, як там мой Алік спіць.

Тадзік пажадаў гападыні добрай ночы і выйшаў у пакой, дзе пахропваў Руткоўскі, распрануўся, не запальваючы святла, лёг і імгненна заснуў.

52

Раніцаў Тадзік прачнуўся ад таго, што зыркае святло біла ў вочы. Зірнуў у акно: сонца ўжо было высока. Ложак Руткоўскага пуставаў. Тадзік прыўзняўся, зірнуў у двор, ці стаіць машына, яе таксама не было. "Не любіць маёр хадзіць пешкі. Рана ці позна немцы разбяруцца, што гэта за машына. Дык будзе на арэхі яе ўладальніку, – падумаў Тадзік устурбавана. – Ну нічога, націсне мой камандзір на газ, яго сам чорт не дагоніць".

Ён апрануўся, выйшаў на ганак і ўбачыў у гародзе Ванду, якая палола гуркі.

– Добры дзень, пані Ванда! Заспаўся я ў вас на мяккіх падушках.

– Вітаю! Адсыпайся, Тадзік, пакуль ёсць магчымасць. Вайна пазбаўляе людзей чалавечых умоў жыцця, прымушае пакутаваць, заўчасна паміраць. Я вельмі баюся за мужа. Ён такі адчайны, зусім пра сябе не дбае, а мы яму з Алікам проста дадатак да сямейнага жыцця.

– Кожны паляк мусіць бараніць Айчыну наколькі хапае змогі, таму мы не можам асуджаць вашага мужа. Ён робіць тое, што належыць сапраўднаму мужчыну. Рызыкуе страціць жыццё. А хіба існаванне ў няволі можна назваць жыццём?

– Вой, Тадзік, ты такі ж балбатун, як усе нашы палітыкі. Шмат гаварылі, а незалежнасць Польшчы адстаяць не здолелі.

– Давайце спадзявацца, што Алік будзе жыць у вольнай і шчаслівай краіне.

– Дай Бог, – адказала гаспадыня і перажагналася. – Ідзі, паснедай сам, усё на стале стаіць, а я прапалю трохі грады. Пустазелле расце, як на дражджах, быццам яго нехта знарок сее…

– Дзякую, знайду, – адказаў ён і залюбаваўся яе стройнаю паставаю.

Яна паправіла хустку і зноў схілілася над градой. А Тадзік падаўся ў хату, папіў малака з хлебам, закусіў астылай яечняю са шкваркамі і вярнуўся на двор. Мужчынскі занятак яму адразу знайшоўся, да абеда калоў дровы, потым трохі падладзіў у адным месцы плот, па абедзе нанасіў з калодзежа ваду ў бочку, з якой Ванда палівала грады. Пад вечар, калі ўжо даволі стаміўся і сеў адпачыць, убачыў машыну Руткоўскага, які заехаў у двор.

– Што ў Беластоку чуваць, пан маёр?

– Нічога добрага. Чырвоныя ўжо каля Брэста. Яшчэ дзён колькі – і будуць тут. Баюся за брыгаду, як яны выйдуць стуль. Ім трэба было б перачакаць, прапусціць фронт і рухацца ўслед.

– Каго-небудзь з акаўцаў знайшлі?

– Ёсць людзі, маю адрас явачнай кватэры. Трэба трохі пачакаць, няхай усё ўляжацца… Варшава рыхтуецца да схваткі з немцамі. Але ж мы былі сведкамі краху Арміі Краёвай у Вільні. Баюся, каб не паўтарылася тое ж самае.

Ванда выйшла на ганак. Узрадавана ўсміхнулася:

– Як з’ездзілі, пан Руткоўскі?

– Выдатна, пані Ванда, – адказаў ён, адчыніў дзверцы машыны, дастаў з задняга сядзення нейкі пакунак і сказаў:

– Вось здабыў трохі солі і цукру.

– Праўда? – узрадавалася жанчына.

– Гэта, можа, самая праўдзівая праўда, яую я казаў калі-небудзь у жыцці, – засмяяўся Руткоўскі, перадаючы гаспадыні гасцінцы.

– Дарагія госці, сёння мы будзем піць сапраўдную каву з цукрам. Я берагла яе гады тры, мусіць, дзеля гэтага моманту, – урачыста сказала Ванда. – Прашу, вячэра чакае.

– А мы яе яшчэ больш чакаем, – адказаў Руткоўскі і зноў засмяяўся.

Гэтая празмерная весялосць маёра насцярожыла Тадзіка, ён нават падумаў: "Ці не збіраецца маёр заляцацца да Ванды, калі наважыцца на нешта непрыстойнае, дык не пагляджу, што ён мой камандзір…"

Руткоўскі, хоць і лёг спаць, але Тадзік чуў, што ён варочаецца, ніяк не ўляжацца, вырашыў не спаць, а прасачыць, пры гэтым пачаў пасопваць, быццам у сне. Маёр, як пачуў гэтае сапенне, падняўся і падаўся ціха да дзвярэй.

– Пан маёр, куды гэта вы? – спытаў Тадзік.

– Пакурыць, спі.

– Дык і я з вамі, я ж ваш ад’ютант і целаахоўнік…

– Ты ўсю ноч збіраешся за мною сачыць?

– А вы як думалі?

– Я забараняю табе! Гэта загад! Спі!

– Не, пан маёр, вы не можаце мне загадаць спаць, калі я не хачу.

– Ты што, за сваю зямлячку баішся, дык нічога з ёю не стане, яна, можа, чакае… Добра так усміхалася…

– Яна і мне ўсміхалася… Яе муж паехаў Варшаву бараніць! А вы так дрэнна думаеце пра нашых жанчын!

– Шчанюк ты яшчэ… Я пра іх вельмі добра думаю!

– Ведаеце, пан маёр, калі нас памылі і накармілі, дык мо трэба трохі пачакаць, калі вас захочуць пакласці побач у сваю пасцель па добрай волі.

– Чакаць… Чаго? Ты ўпэўнены, што для нас настане заўтра, паслязаўтра і яшчэ некалькі дзён наперад? Я не…

Тадзік паглядзеў у стомлены твар камандзіра і спытаў:

– Вы не верыце ў нашу справу?

– Веру, але вельмі сумняваюся. Трэба дачакацца нашых людзей, а потым пабачым. Толькі калі яны прыйдуць? Чырвоныя рухаюцца хутка на машынах ды танках, а мае жаўнеры – пешкі. Дарога няблізкая – па лясах ды балотах… Зрэшты, час пакажа. Спі!

Руткоўскі лёг у пасцель і аціх. Тадзік яшчэ доўга не мог заснуць, думаў пра мінулае і будучыню. Вельмі не хацелася паміраць, калі навокал такое прыгожае лета, а побач Ванда Палубінская. Нічога, што яна змяніла прозвішча на Бранзоўскую, ад гэтага, здаецца, стала яшчэ больш прыгожай і недаступнай.

53

Пакуль Чырвоная армія вяла жорсткія баі пад Брэстам, атаман Камар трымаў сваіх казакоў у больш бяспечных мясцінах, на хутарах каля Ратна, арганізаваў вучобу для навабранцаў, папрасіў з галоўнага штаба спецыяліста па падрыўных работах, і той паспяхова праводзіў заняткі. Як толькі вайна адкацілася на захад, бульбоўцы рушылі ў родныя мясціны, радзіма прыцягвала. Як ні стараліся яны быць украінцамі, але нешта замінала адчуваць сябе прыналежнымі да гэтай нацыі, тым больш што цяпер у ягоным атрадзе былі пераважна хлопцы з-пад Брэста, Кобрына, Дывіна ды Маларыты. Усім ім карцела пабачыцца з роднымі, бо некаторыя мелі не толькі бацькоў, але жонак і дзяцей. Камар разлічваў павялічыць шэрагі за кошт прызыўзнікоў у Чырвоную армію і дызерціраў, якія не пажадаюць ісці на вайну. У пачатку жніўня ён вырашыў пакінуць абжыты лагер і рухацца ў бок Дывіна, балазе жыта сяляне пажалі, будзе хлеб і да хлеба тое-сёе знойдзецца. Цяпер палітычная сітуацыя была ясная. Украінскія паўстанцы, якіх узначальваў Тарас Бульба, маюць на сваёй тэрыторыі толькі аднаго ворага – савецкую ўладу. Ужо лягчэй, не трэба баяцца немцаў, якіх урэшце калі-небудзь даціснуць чырвоныя з саюзнікамі. А пасля, Камар быў цвёрда перакананы ў гэтым, Англія і Амерыка распачнуць вайну з аслабленым Савецкім Саюзам і перамогуць яго, а Украіна нарэшце атрымае доўгачаканую незалежнасць. Тады атаман Ціт за вайсковыя заслугі мог разлічваць на добрую пасаду і заробак, здолее нарэшце абзавесціся жонкаю (колькі ўжо можна пасціцца?), займець дом, дзяцей – усё тое, што неабходна чалавеку для спакойнай і забяспечанай старасці.

Цэлы дзень казакі правяралі вупраж, пакавалі вазы і заплечнікі, чысцілі зброю, каб на світанку выбрацца ў дарогу. Апоўначы нечакана пачалася страляніна. Ніхто не ведаў, што здарылася, усіх апанаваў страх. Пасля пранеслася чутка, што табар акружаны чырвонымі. Казакі пакідалі рэчы, беглі ў цемру і натыкаліся на сляпы агонь аўтаматаў. Неабстраляная моладзь мітусілася ў лагеры, не ведаючы ў які бок кінуцца, дзе шукаць камандзіраў-роевых, траплялі пад перакрыжаваны абстрэл і падалі, не маючы надзеі выбрацца з пасткі.

Сяргей Клімчук апошнім бачыў у паўзмроку, як атаман Камар прыпаў да зямлі, ці збіраўся адстрэльвацца, ці быў паранены – невядома. Гэта не мела значэння, таму што цяпер кожны імкнуўся выжыць любой цаной, трэба было прарывацца з акружэння. Пра тое, каб выносіць параненых і забітых, ні ў кога не ўзнікала думкі, бо вынік загодзь быў кожнаму вядомы: або цябе заб’юць зараз, або расстраляюць трохі пазней, яшчэ напакутуешся ў чаканні заўчаснай смерці. Паміраць ніхто не хацеў, а тым больш здавацца ў палон. Не мела сэнсу разлічваць на міласэрнасць чырвоных. Зрэшты, пра міласэрнасць і казакі не дбалі. Ваюючы за незалежнасць Украіны, яны лічылі вартымі ўсялякія сродкі для знішчэння ворагаў, толькі з тою розніцаю, што некаторыя з іх, надзеленыя паталагічнымі адхіленнямі ў псіхіцы, перад знішчэннем ахвяры жадалі паздзеквацца з яе рознымі вычварнымі спосабамі.

Наперарэз Сяргею выскачыў маларослы чырвонаармеец, мусіць, жадаючы ўзяць казака жывым, накінуўся, пачаў круціць рукі. Сяргей разгарнуўся, як сціснутая спружына, і адкінуў ворага ад сябе, тут жа секануў з аўтамата. Салдат тузануўся ўсім целам і аціх, а Сяргей асцярожна, па-звярынаму прыслухоўваючыся і прынюхваючыся, рушыў далей ад табара. У страшэнным напружанні прайшоў з кіламетр ці болей, а калі не заўважыў за сабою пагоні, зразумеў, што выйшаў з ачаплення і тады пабег, не разбіраючы дарогі, не звяртаючы ўвагі на пісягі і драпіны, якія пакідалі на твары і руках галіны дрэў. Пот струменіўся па твары і па спіне, сэрца ледзь не вылятала з грудзей, дыханне было сіплае, здавалася, што і лёгкія зараз не вытрымаюць і разарвуцца. Ён спыніў бег толькі пасля таго, як пад нагамі зачвякала вада, зразумеў: убіўся ў балота. Памятаючы свой першы бой, калі ён прайшоў кругам па лесе і вярнуўся на тое самае месца, спыніўся, агледзеўся, зірнуў на сонца, якое паднялося ўжо даволі высока, мусіць, было ўжо каля гадзін дзесяці раніцы. Адчуў, што вельмі хоча піць. Адчапіў біклажку, якая вісела на поясе, доўга піў, ледзь усю не апаражніў, пасля спахапіўся, што трэба трохі пакінуць на пасля. На купінах заўважыў буякі, зрываў блакітныя вадзяністыя ягады і прагна еў, пакуль не здаволіўся.

Нарэшце сарыентаваўся па сонцы, абышоў паўкругам лясное балота, і рушыў на паўночны захад, дзе ў бульбоўцаў была прамежкавая база, там яны збіраліся спыніцца на начлег. "За дзень меркавалі прайсці кіламетраў сорак, а тут давялося прабегчы паўдарогі, як марафонцу, – са злосцю падумаў Сяргей. – Гары яно ўсё гарам, калі нікога з нашых не сустрэну, пайду дамоў, годзе ўжо ацірацца па лясах. Урэшце, мусіць, усё тым яно і скончыцца, што пераловяць нас, як зайцоў, пераб’юць, нават магіл не застанецца ад нас, як ад тых хлопцаў, што палеглі сёння ў лесе. Хто іх пахавае, хто аплача і адпяе? Хіба толькі звяры! Не, я яшчэ пажыву, патрымаюся на гэтым свеце. Не ведаю, дзе тая куля, што спыніць маё жыццё, але адчуваю, што ёсць у мяне яшчэ час. Вось у Ціта жыццё было на зыходзе. Ён апошнім часам выглядаў стомленым, казаў, што ў ягоным узросце мужчыны ўжо ўнукаў няньчаць, я ён ніяк дзяцей не завядзе і ўсміхаўся вінавата, быццам прасіў прабачэння ці ў Бога, ці ў долі. Мабыць, там яго забіла. Трэба было спыніцца, паглядзець, што ды як, а я не здолеў, гнаны страхам. Ногі самі беглі, галавы не слухаліся. Шкада Ціта, усіх шкада… Чаму такое жыццё выпала маёй сям’і, навошта было нараджацца майму брату, калі ягонае жыццё абарвалася маладым. Ды хіба толькі ў нас? Вунь, колькі казакоў пагінула за той час, пакуль ваюем у лесе. Хто вядзе ўлік стратам? Найбольш яскрава засталіся ў маёй памяці Сцяпан, якога выносіў з першага бою, ды хахол Грыня з ягонай вясёлай песняй пра Катэрыну". Сяргей ад самоты замурлакаў песню:

Катерина відчини-но,

Катерина встань-но,

Дай мні їсти, дай мні пити,

Ото буде файно.

Катерина відчинила,

Катерина встала,

Дала їсти, дала пити,

Ще й поцілувала.

Заўважыў сунічную палянку, стаў на калені ласаваўся ягадамі, набіраючы ў жменю, высыпаў у рот, адчуваючы салодкі прысмак на вуснах, падумаў: "Як добра аднаму, калі ніхто цябе нікуды не гоніць, не страляе, не ловіць, не помсціць! Як добра самому нічога не хацець, нікуды не ўцякаць, а пасяліцца вось так у лесе, распрацаваць ляда, вырошчваць жыта, бульбу, грэчку, проса, ячмень, авёс для коніка, які зараз пасецца недзе на лужку, накасіць сена для кароўкі. І жыць, жыць, радавацца сонцу, дожджыку, ветрыку, гоману птушак, пошуму дрэў. Як жа я не разумеў раней, што Бог стварыў рай на зямлі, а людзі спаскудзілі ўсё сваёю сквапнасцю, войнамі, зброяю, жорсткасцю, нялюдскасцю. Быццам д’ябал усяліўся ў іхнія душы. Хіба я пакінуў бы родную хату, каб не ворагі? Жыў бы і працаваў да зморы, да мазалёў, да поту. І ніякага лепшага жыцця мне не трэба! Дык не далі, забілі брата, мяне за свет хацелі вывезці. За што нам гэта? За якія грахі? І як цяпер выжыць?.."

Ён разоў дзесяць хадзіў гэтаю дарогаю, аднак усё ж збіўся, давялося вяртацца назад і больш уважліва сачыць за шляхам. Да запасной базы дабіўся толькі прыцемкам, яго спыніў вартавы, пазнаў, прапусціў у зону. Сяргей прайшоў метраў трыста і ўбачыў вогнішча, вакол якога сядзелі хлопцы і вячэралі. Ён прывітаўся, абвёў вачамі прысутных. Налічыў пятнаццаць чалавек.

– Глядзіце, Удод з’явіўся! – узрадавана сказаў Варнак, – а я думаў, што згубіў яшчэ аднаго земляка.

– Аказваецца, ты хутчэй за мяне бегаеш, хоць, здаецца, мае ногі даўжэйшыя, – пасміхнуўся Сяргей..

– Камара не бачыў?

– Не, я прарваўся адзін, – схлусіў хлопец. – У цемры нічога не было відаць, толькі вогненыя трасы куль…

– Сядай, павячэрай, пасля пагутарым.

Сяргею паклалі ў кацялок тры лыжкі кашы, прыпраўленай свіным тлушчам. Толькі зараз ён адчуў, што вельмі хоча есці, але быў спрактыкаваны і навучаны галаданнем, таму еў марудна, каб па-сапраўднаму адчуць смак ежы і наталіць стомленае цела. Хлопцы, якія паспелі павячэраць, зацягваліся самакруткамі, дадаючы задавальнення душы. Калі посуд быў вылізаны і памыты, сабраліся на сход. Першым слова ўзяў Варнак, як старэйшы па званні сярод прысутных:

– Хлопцы, нас спасцігла няўдача, мала таго, што нам давялося ўцякаць, мы страцілі шмат людзей, атамана, зброю, маёмасць. Але жыццё не спынілася, нам трэба дзейнічаць, помсціць за нашых сяброў. Паколькі я ўзначальваю чату, дык мушу ўзяць на сябе кіраўніцтва рэштаю казакоў. Сёння адсыпаемся. Варту мяняем кожныя дзве гадзіны. Адзін дзень чакаем, мо яшчэ хто з нашых з’явіцца, а пасля нам трэба будзе рухацца адсюль. Паколькі большасць казакоў з Берасцейшчыны, думаю, што нам варта быць бліжэй да родных мясцін, каб там наводзіць свае парадкі, нягледзячы ні на што.

– Так, так! Годзе швэндацца па чужых лясах! – адгукнуліся казакі. – Дамоў! Пара дахаты!

– Я рады гэтаму нашаму аднадушнаму рашэнню, а цяпер – адбой. Дабранач!

Казакі падняліся і разышліся па некалькіх буданах. Сяргей таксама запоўз у такое ж сховішча, высланае духмянымі яловымі галінкамі, не распранаючыся, лёг на правы бок, спіною да некага, у цемры не разабраў, хто там быў. Удзячна прамармытаў:

– Дзякую, хлопцы, за мяккую пасцель.

– Спі, не да размоў тут, – адказаў яму нехта раздражнёна.

Таго чалавека можна было зразумець. Усе перажылі жывёльны страх перад немінучай пагібеллю, але ацалелі, стаміліся ад уцёкаў і доўгага пераходу. Сяргей адчуваў, як балелі ягоныя ногі, падэшвы, здавалася, ажно гарэлі, быццам скура ад іх адстала, ямчэй умасціўся на яловым падсціле і праз хвіліну ўжо спаў, не прадчуваючы ніякай небяспекі, ні нявызначанай будучыні, ні тых цяжкасцей, якія яму яшчэ належала перажыць. З непрагляднае цемры раптам узнік той самы салдат, якога Сяргей ноччу застрэліў, выбіваючыся з акружэння. Ён ішоў проста на свайго забойцу, з чырвонымі плямамі ўпоперак грудзей, дзе быў прашыты кулямі, і напружана ўсміхаўся, быццам такім чынам хацеў заглушыць боль. Па меры набліжэння ён рос, і вось ужо трэба задраць галаву, каб убачыць ягоную пакутную ўсмешку. Яшчэ хвіліна – ён наступіць на Сяргея і раздушыць, як кузурку. Дзікі страх апанаваў хлопца, ён закрычаў, але не пачуў свайго голасу, хацеў бегчы, але ногі быццам прыраслі да зямлі. Ён упаў, затуляючы твар рукамі і адчуваючы цяжар кірзавых ботаў салдата, якія імкнуліся ўтаптаць яго ў зямлю. Сяргей задыхаўся, бязгучна крычаў, спрабаваў выбіцца з-пад цяжару… і прачнуўся. Не адразу зразумеў, дзе знаходзіцца, адчуў ліпкі пот, якім пакрылася цела. Падалося, што яго прываліла зямлёй. Калі ачомаўся, зразумеў, што гэта сусед, які спаў побач, няўцямна ў сне наваліўся на яго, а яму прыснілася абы-што. Вунь, хлопцы храпуць на ўсе лады, аднастайна шуміць лес, толькі вельмі ж душна ў будане. Ён выпаўз вонкі, сеў, абапіраючыся спіною аб будан, паглядзеў у зорнае неба, што праглядалася ў прагале між вяршынямі соснаў і падумаў: "Няма нічога прыгажэйшага, чым зоркі. Мусіць, навек нельга нагледзецца на іх. Колькі мне засталося? Мо той салдат прыходзіў па мяне. Вядзьмак нейкі трапіўся, сам загінуў, а дух ягоны цяпер будзе хадзіць за мною ўслед, пакуль не забярэ. А дулю яму! Я – жывы чалавек, а ён – мярцвяк! Закапаюць яго, імя напішуць на пастаменце. І ўсё! А я нават пастамента не заслужыў. Згіну недзе ў безыменнай магіле… Хваробу – вам! Буду жыць і жыць дасхочу!" – злосна падумаў Сяргей, заплюшчыў вочы, каб зноў заснуць, нічога не помніць і не ведаць.

54

Адразу пасля вызвалення Беластока ад гітлераўскай акупацыі Чырвонай арміяй, Тадзік выправіўся ў горад са слабою надзеяю сустрэцца з сувязным сваёй брыгады. Дарога гэтая, ушчэнт разбітая вайсковымі машынамі і танкамі, далася хлопцу ў знакі. Каляіны былі ледзь не на метр глыбінёю. Абапал шляху валяўся розны жалезны друз: пакінутыя лафеты гармат, падбітыя нямецкія танкі з белымі крыжамі, абгарэлыя аўтамабільныя шыны. Там-сям на полі тырчэлі прыгожыя, як цацкі, міны, уваткнутыя дзюбаю ў глебу, на паверхні былі бачныя толькі крылы. Тадзік называў іх анёламі смерці. Абапал дарогі сустракаліся ацалелыя вёскі, ціхія, унураныя ў будзённае жыццё, аднак трапляліся спаленыя селішчы, дзе ад хат засталіся толькі коміны ды падмуркі з рэшткамі абгарэлых бярвенняў. Ужо на ўскрайку Беластока ўбачыў хлопец руіны, якія ўсё яшчэ курыліся чорным дымам. Моцна патыхала гарэлым і агідным да ванітаў пахам сапсаванага мяса – яшчэ не паспелі сабраць трупы немцаў, яны пухлі пад гарачым летнім сонцам. На месцы той хаты, дзе некалі ён пакінуў свой ровар, была толькі чорная яма, мусіць, сюды трапіла бомба. Вярнуць бацькаў падарунак аказалася марнаю надзеяю, што яго вельмі засмуціла. А так хацелася вярнуцца да Ванды на ўласным ровары. Усё вайна знішчыла, перарабіла на жудасны лад, паклала пагібельную пячаць. Гэта была рызыкоўная паездка, чырвоныя цяпер пачуваліся ў горадзе гаспадарамі і маглі ва ўсялякі момант запатрабаваць дакументы, а юны жаўнер нічога, акрамя нямецкага аўсвайса, не меў. За гады вайны Тадзік дасягнуў паўналецця, але знешне выглядаў усё такім жа хударлявым падлеткам, не было магчымасці ні ад’ядацца, ні расці, можа, таму ніхто да яго не чапляўся.

Цэнтр Беластока аказаўся зруйнаваны яшчэ больш. Ад некалі прыгожых камяніц, якія помніў Тадзік, засталіся толькі горы друзу. Немцы павысякалі дрэвы на вуліцах для пабудовы сваіх умацаванняў і бліндажоў, на іх месцы засталіся толькі свежыя пянькі. Гэтае відовішча прыгнятала, рабіла змрочнае ўражанне. Панявечаны горад выглядаў бездапаможным і мёртвым. На ягоных вуліцах можна было ўбачыць толькі рэдкую вайсковую машыну ды нешматлікіх чырвонаармейцаў, фронт імкліва аддаляўся ў бок Варшавы. Адсюль яшчэ было чуваць кананаду. На шчасце, касцёл, дзе была прызначана сустрэча з сувязным, ацалеў. Тадзік накіраваўся да яго, падняўся па высокіх прыступках у храм, убачыў некалькі жанчын, якія сядзелі на лаўках і моўчкі маліліся. Сувязнога не было. Тадзік таксама сеў на лаву, памаліўся за здароўе бацькоў і за сваю ўдачу, перажагнаўся. Тут было ўтульна і прахалодна, не хацелася нават варушыцца. Хлопец даўгавата пасядзеў з заплюшчанымі вачамі, адпачываў, успамінаў тату і маму, толькі пасля гэтага выйшаў з храма. Ужо за тую гадзіну, пакуль Тадзік быў у касцёле, сітуацыя ў горадзе змянілася, ён быццам ажыў, з’явіліся жыхары на вуліцах, хлапчукі бегалі па руінах, нейкі стары ў рызманах капаўся ў друзе. Тадзіку давялося вяртацца да Руткоўскага ні з чым. Пасля ён яшчэ тройчы наведваў касцёл, але ўсё было безвынікова.

Прамінуў месяц з гакам, а сувязны брыгады не з’яўляўся. Ад нявызначанасці становішча маёр Руткоўскі выглядаў раздражнёным, а злосць зрываў на ад’ютанце. Іншы раз садзіўся за руль машыны, ехаў з Тадзікам па вёсках агітаваць моладзь уступаць у Армію Краёву. Аднойчы іх спыніў чырвонаармейскі патруль з пытаннем:

– Хто такія, куды едзеце?

– Я забеспячэнец, гэта мой падначалены, – адказаў Руткоўскі. – Ездзім і дамаўляемся на пастаўку харчоў для дзіцячага прытулка.

– Чаму машына з нямецкімі нумарамі?

– Трафейная.

– Дакументы.

Руткоўскі дастаў нейкія паперы. Тадзік сцяўся ў прадчуванні небяспекі, гатовы кінуцца бегчы ва ўсялякі зручны момант.

– Чырвонаармеец пагартаў паперы на польскай мове, здаецца, нічога не зразумеў і прапусціў падарожнікаў.

Руткоўскі завёў машыну і паімчаў па калдобістай дарозе, нібы апантаны, праклінаючы захопнікаў:

– З’явіліся новыя гаспадары! Пакажы ім дакументы! Хоць бы якую мову вывучылі! Псякрэў! Ліха вашай матары!

– Пан маёр, не спяшайцеся, нас ніхто не даганяе, – паспрабаваў астудзіць яго Тадзік.

– Мы даганяем час, які цячэ, быццам вада праз пальцы, – злосна адказаў камандзір. – Курыць хачу, а нічога не маю. Можа ў цябе што завалялася?

Тадзік у адказ адмоўна хітнуў галавою. Руткоўскі нездаволеным позіркам змераў ад’ютанта, павярнуў машыну да лесу, прапанаваў:

– Давай пажуём трохі, мо адпусціць.

Яны выйшлі з машыны, развязалі торбачку, у якую Ванда клапатліва паклала некалькі лустаў хлеба, сала, гуркоў і памідораў. Размясцілі ежу на капоце машыны і пачалі сілкавацца. Маёр еў з апетытам, але быццам прыслухоўваўся ўвесь час да сябе, да нейкага прыхаванага жадання. Урэшце адкінуў агрызак гурка і злосна сказаў:

– Прыбяры.

– Няўжо жаданне пакурыць большае за голад? – насмешліва спытаў Тадзік.

– Калі наеўся, дык курыць хочацца ўтрая больш.

– Ды кіньце вы гэтую дрэнную звычку. Вы ж баявы афіцэр, прыклад жаўнерам! – засмяяўся ад’ютант.

– Замоўкні, жаба! – крыкнуў Руткоўскі і схапіў юнака за горла. – Прыдушу паскуду!

Тадзіку перахапіла дыханне, ён бездапаможна захрыпеў, замахаў рукамі, твар зрабіўся чырвоны, а вочы быццам выйшлі з арбіт. Руткоўскі схамянуўся, кінуў хлопца на зямлю, адышоў у бок.

Тадзік падняўся, паціраючы шыю, вінавата спытаў:

– За што?

– За доўгі язык… Сядай, паедзем…

– Мо я лепш пайду пешкі?

– Не пярэч мне, бо заб’ю, – адказаў Руткоўскі і ляснуў дзвярамі машыны.

Тадзік паслухмяна залез у салон, зашыўся на задняе сядзенне і маўчаў увесь шлях, ніяк не мог утаймаваць крыўду, пакуль яны ехалі на хутар да Ванды. Ён думаў, што трэба было б наведаць маму, але ж пачнуцца слёзы, дакоры, просьбы. А што ён, паслухмяны сын, можа ёй паабяцаць? Адмовіць маці не здатны і саступіць з абранага шляху таксама ўжо не здолее. Нават, бываючы ў Беластоку, не адважыўся зайсці да цёткі, не жадаючы парушаць канспірацыю, а яшчэ больш не жадаў зноў жа тых папрокаў і дакораў ад мамінай сястры. Няхай усё будзе пакуль так, як ёсць, час пакажа, як быць далей, хоць маму шкада. Як там яна сама спраўляецца з гаспадаркаю на працягу столькіх гадоў?.. Чырвоныя прыйшлі, мо і тата вернецца. Чым ён вінаваты? За што забралі? Каб сабрацца нам усім разам!

Ванда сустрэла гасцей, апранутая ва ўсё чорнае. Тадзік паглядзеў на яе і міжвольна падумаў, што ў гэтым жалобным уборы яна выглядае яшчэ больш прывабнай.

– Што здарылася? – спытаў Руткоўскі.

– Да мяне прыходзіў сувязны з Беластока, прынёс горкую вестку: мой Нарцыз загінуў у Варшаве. Ад сёння я – удава, а мой Алічак – сірата. Я рыхтавала сябе да гэтага, здагадвалася, што гэта можа здарыцца, але балюча ад думкі, што ніколі не здолею наведаць з сынам ягоную магілу. Спаленая Варшава будзе яму помнікам.

– Прыміце нашы спачуванні, пані Ванда, – сказаў маёр, схіліў у пашане галаву, пацалаваў жанчыне руку.

– Заходзьце, госці, памянём майго палеглага мужа, няхай зямля яму будзе пухам.

Хлопцы ўмыліся на вуліцы пад рукамыйнікам, прычэпленым да плота. Увайшлі ў вялікі пакой, дзе іх чакаў накрыты стол. Па даўняй традыцыі стаяла тут у вялікай талерцы куцця, пляшка віна, салаты і закускі.

– Добра, што хоць вы ёсць, а так бы давялося памінаць мне мужа толькі з Алікам.

– А што суседзі.. – спытаў Руткоўскі.

– Неяк я не сабралася з імі пазнаёміцца. Наогул, людзі цяпер закрытыя для свету. Вайна робіць усіх недаверлівымі і асцярожнымі. Сядайце, калі ласка, за стол.

Тадзік усё ўзіраўся ў Вандзін твар, бледны, строгі, на якім яшчэ больш яскрава абазначылі дасканалыя рысы і разумеў, што гэта не нейкая выпадковая жанчына, а ягонае першае каханне – Ванда, якую ён нагледзеў і выдзеліў яшчэ падлеткам, і цяпер працягваў кахаць, таемна, пакутна і светла.

Першаю чаркаю памянулі нябожчыка. Ванда хваліла мужа, казала, што быў ён разумны і прыгожы, варты яе кахання, але лёс назаўсёды разлучыў іх, таму цяпер яна мае намер дажыць век удавою, каб выгадаваць Аліка, даць яму адукацыю, дачакацца ўнукаў. Гэта і будзе яе найвялікшае шчасце. Тадзік прачытаў па твары Руткоўскага, што ён не верыць маладой удаве, але і не пярэчыць. Гора толькі-толькі абрушылася на жанчыну, яна яшчэ не здатная пераасэнсаваць сваё становішча.

– Кажуць, час лечыць, – сказаў маёр.

– Час, у які нам выпала жыць, калечыць, знішчае, забірае лепшых людзей, – з абурэннем сказала Ванда. – Кажуць, у Варшаве – страшэннае пекла. А нашы мужчыны гінуць, не маючы магчымасці атрымаць медыцынскую дапамогу. Для чаго, каму была патрэбная гэтая бойня?

Па яе інтанацыі Тадзік зразумеў, што мужа яна забудзе не хутка. Але гэта не мела ніякага значэння, таму што цяпер яна была вольная жанчына, і ніхто не мог яму забараніць яе кахаць.

– Я павінна вас папярэдзіць, што мушу хутка выбрацца адсюль. Гэты хутар у спадчыну дастаўся старэйшай мужавай сятры, якая жыве ў Беластоку. Яна дазволіла нам тут пажыць. Але цяпер, калі яе брат загінуў, я мушу ёй падзякаваць і шукаць іншае месца.

– І куды цяпер? – насцярожана спытаў Тадзік.

– Думаю, у Лазнякі, там на Жыгімонтавым хутары жыве мой састарэлы дзядзька, тры сыны якога загінулі на вайне, а жонка памерла ад гора. Ён клікаў мяне да сябе. Наогул, мне вельмі пашанцавала, што вы гасцюеце ў мяне. Гэта ж я і начаваць сама баялася б…

– Не бядуйце, пані Ванда, мы вас у крыўду не дамо, – запэўніў яе Руткоўскі. – Вы адпачывайце, а мы самі з Тадзікам памыем посуд.

Ванда ўдзячна і стомлена зірнула на гасцей і пайшла ў пакой да сына. Чорны шалік споўз з яе залацістых валасоў, быццам падкрэсліваючы часовасць тугі і болю.

Толькі ў канцы верасня нарэшце ў чырвоным касцёле Тадзік сустрэўся з сувязным, маленькім і непрыкметным Гілем, імя якога нават не ведаў, але пазнаў адразу. Яны выйшлі з касцёла.

– Як дабраліся? – спытаў Тадзік.

– Доўга расказваць. Але, дзякаваць Богу, выпаўзлі з таго пекла.

– Дзе цяпер?

-- У Аўгустоўскай пушчы, там добра, – адказаў Гіль.

– Пайшлі да маёра.

– Ды ты на ровары? Дзе ўзяў?

– На хутары, дзе часова кватаруем.

Сапраўды, Ванда дала ў карыстанне Тадзіку ровар, шкадуючы хлопца, што ён ужо колькі тыдняў запар ходзіць пешкі ў Беласток.

– Пашанцавала табе, – не без зайздрасці сказаў Гіль. – А мы такую адлегласць пераадолелі пешкі, што страшна ўспомніць.

– Я буду памалу ехаць, а ты шыбуй за мной. За горадам павязу цябе на багажніку, або на раме, выбераш сам.

– Дамовіліся, толькі не гані хутка.

– Не хвалюйся, буду бачыць цябе ў люстэрку, – адказаў Тадзік і звыкла асядлаў свайго двухколага каня.

Яму згадалася, як некалі ён з Мішкам і Яськам вучыўся ездзіць на ўласным ровары. Пакуль адзін ехаў, астатнія падтрымлівалі ездака за сядло. Навучыліся хутка. А пасля па чарзе ганяліся па ваколіцах. Мішка стараўся патрымаць у руках ровар, як найдаўжэй, мусіць, імкнуўся атрымаць задавальненне ў запас, не давялося яму ўдосталь пажыць, вечна цяпер будзе ляжаць у зямлі сырой. "Добрыя былі сябры. Чаму былі? Яська недзе і цяпер упраўляецца з гаспадаркаю за сябе і за бацьку. І я пакуль жыву, хаджу, быццам па лязе нажа", – падумаў ён з прытоенаю тугою.

55

Варнак вёў казакоў на радзіму, зрэшты, большасць хлопцаў былі землякі з Берасцейшчыны. Засумаваў ён па роднай вёсцы, па тамашняй гаворцы, па людзях-суседзях. Азірнуўся на Сяргея, падмірнуў яму, маўляў, усё выдатна, мы амаль дома. Той слаба ўсміхнуўся ў адказ.

– Ты чаго такі кіслы?

– Такое адчуванне, што сумаваць няма па чым і радавацца няма чаму.

– Сваіх пабачыш.

– Пабачу і што ім скажу, чым займаюся, як жыць збіраюся, калі спытаюць…

– Час пакажа. Хіба яны не ведаюць, што ад чалавека мала залежыць.

– А ты сам што думаеш?

– Я чалавек вайсковы, што загадаюць, тое і буду рабіць. Цяпер наша задача – павялічыць шэрагі казакоў, гэтым і будзем займацца.

Вёска Вялікай Багна была ўжо побач, толькі мінуць тры хутары ды балота. Абапал палявой дарогі цягнулі пустыя палі, хутаранцы-рупліўцы дбайна сабралі ўсё, што ўдалося вырасціць за лета. Ля бліжэйшага хутара дзяцюк араў поле пад азіміну. Знаёмая з маленства справа. Калі пасеяць у добры час, дык і ўраджай можна атрымаць багаты. У Варнака ажно рукі засвярбелі, так захацелася правесці баразну-другую плугам, адчуць супраціўленне зямлі і цяжар працы земляроба.

– Памагай Бог, – сказаў ён аратаму.

– Дзякую на добрым слове, – адказаў той, не спыняючы працу.

Адчувалася, што хлопец не рады гэтай сустрэчы, хоча знікнуць з вачэй узброеных людзей.

– Спыніся, калі з табою размаўляюць, – загадаў Варнак.

Хлопец стаў і моўчкі чакаў, што будзе далей.

– Цябе ў чырвонае войска яшчэ не прыклікалі?

– Атрымаў павестку.

– Што думаеш рабіць?

– Пайду, як усе.

– Як усе ён пойдзе, дурань такі, каб скласці галаву невядома за што. Калі хочаш выжыць, пойдзем са мною.

– Не маю права.

– Калі не пойдзеш, дык прыстрэлю цябе зараз. І не трэба будзе табе капаць акопы і чакаць там сваёй смерці.

– Згодны, не страляйце...

– Выдатна, тады пайшлі.

– Толькі забягу ў хату, там дзедка дома, скажу яму, куды пайшоў, каб бацькі не хваляваліся.

– Добра, даганяй.

Сяргей прасачыў за дзецюком, які на колькі хвілін заскочыў у хату і тут жа выбег, а потым плёўся ззаду. На перадапошнім хутары спыніліся, сказалі гаспадару, каб падрыхтаваў абед.

– Хлопцы, ды тут вас, як на вяселлі. У мяне мо нават і хлеба на ўсіх не хопіць, – пачухрыў патыліцу гаспадар.

– Вары бульбы болей, мы не разбэшчаныя панскімі стравамі.

– Што з тае пустое бульбы? Зарэжце авечку, ды будзе мяса.

– А гэта мы зробім без цяжкасці, нават бульбу дапаможам гаспадыні абіраць.

Варнак раздзяліў хлопцаў, адных паслаў дапамагаць гаспадыні, іншых – гаспадару ўправіцца з авечкаю, зарэзаць, аблупіць, парубаць на кавалкі ды зварыць. Усе гэтыя прыгатаванні занялі гадзіны дзве часу. А потым быў абед, які паступова перацёк у вячэру. Згаладалыя казакі наядаліся ў запас, гаспадыня стамілася насіць на стол сала ды салёныя гуркі.

– Хлопцы, калі пойдзем у вёску, не распаўзайцеся па хатах, як прусакі, трымайцеся разам, – звярнуўся да казакоў Варнак. – Нас пакуль мала, боепрыпасаў, як кот наплакаў, а чырвоныя не дрэмлюць. Трэба быць асцярожнымі.

– Дзе заначуем?

– У клуні, якую я пакажу.

Пакінулі хутар на змярканні, увайшлі ў Вялікую Багну ўвечары, прайшліся па вёсцы, пачулі ў адной хаце гармонік, зразумелі: тут вячоркі. Варнак загадаў хлопцам заставацца на варце, узяў з сабою пяцёра казакоў, у тым ліку і Сяргея, увайшоў у хату, дзе было поўна моладзі.

– Добры вечар, землякі, – голасна сказаў Варнак.

– Вой, Лёня Парахнюк вярнуўся, – здзіўлена піскнула нейкая дзяўчына.

Гармонік змок, прысутныя павярнуліся да ўзброеных прыхадняў, утаропіліся, напружана чакалі.

– Хто так грае? – сказаў Варнак. – Глядзіце, як трэба!

Ён паставіў аўтамат каля сцяны, узяў гармонік з рук гарманіста і зайграў польку з насалодаю. Пальцы хутка і спрытна бегалі па гузіках, музыка гучала бадзёра і ладна, але ніхто не кідаўся ў скокі.

– Дзеўкі, варушыцеся, для вас стараюся! – крыкнуў Варнак.

Дзве дзяўчыны выйшлі на сярэдзіну круга, насцярожана зыркаючы на самазванага гарманіста, закружыліся ў польцы, але іх ніхто не падтрымаў, і яны сышлі з круга.

– Скакаць вы не хочаце. І не трэба. Няма чаго асабліва весяліцца, калі па нашай зямлі ходзяць удоўж ды ўпоперак розныя акупанты ды яшчэ мабілізуюць нашых хлопцаў на вайну, скуль яны не вернуцца. А мы іх не пусцім! Праўду я кажу?

Усе прамаўчалі ў адказ.

– Ну, чаго вылупіліся, як бараны на новыя вароты? Усіх хлопцаў я забіраю з сабою! Хто не пойдзе, таму дваццаць пяць шомпалаў па мяккім месцы, няхай пасля застаецца лячыць азадак.

Некаторыя хлопцы паспрабавалі выслізнуць за дзверы, але Варнак іх спыніў:

– Вы не думайце, што нас толькі пяць, у двары вас сустрэнуць яшчэ дваццаць пяць, усе узброеныя.

– Дык, як жа, трэба ж хоць родных папярэдзіць, – сказаў адзін хлопец.

– Гэта чый мамчын сынок падрос? – быццам на млынаровых з твару падобны.

– Так, млынароў.

– Ага, раз’еўся на чужым хлебе, не хочаш цёплую печ пакідаць! Паглядзіце на гэтага баязліўца! – Варнак засмяяўся, яго падтрымала ахова.

Моладзь стаяла маўклівая, у гаворкі не кідалася.

– Нейкія вы прыгаломшаныя, – сказаў Варнак. – Ці немцы вас прыбілі, ці Саветы даціскаюць. Няма ў вашых вачах жыцця, адзін страх. Няхай дзяўчаты яшчэ паскачуць, гарманіста не зачэпім, а хлопцы, хто не хоча быць бітым, за мной!

Ён паставіў на лаву гармонік, узяў аўтамат і рушыў да дзвярэй. Дзецюкі нехаця пацягнулася за ім. У двары Варнак загадаў казакам:

– Прымайце папаўненне. Вядзіце навабранцаў пад канвоем услед за мной.

Ён рушыў у другі канец вёскі, астатнія тупалі следам. Сяргей ішоў у канцы гурта, бачыў, як некалькі адчайных навабранцаў сіганула цераз плот, уцякаючы ад новага камандзіра, але не запыніў. Лічыў, што не варта пасылаць пад кулі неабстраляных вяскоўцаў, каб пасля іхнія бацькі крыўдавалі. У кожнага чалавека свой лёс, няхай ён сам выбірае, як яму жыць і што рабіць. Сяргей вымушаны быў сысці з дамоўкі, дык тысячу разоў пракляў тых, хто прымусіў яго да гэтага бязладнага жыцця. Каб яны і на тым свеце спакою не ведалі. Калі праходзіў міма сваёй хаты, зазірнуў у шыбу, але вокны хоць і свяціліся, былі завешаныя фіранкамі. Пастукаць у акно так і не адважыўся, таму што камандзір забараніў па хатах разыходзіцца. Ажно сэрца сцялася ад жадання ўбачыць родных.

Варнак завёў людзей на пакінуты хутар, ад якога засталася толькі клуня (гаспадароў вывезлі ў саракавым годзе). Казакі і навабранцы палеглі на саломе і паснулі, як забітыя. Нават варта пад ранне знемаглася. На світанку казакоў разбудзіў жаночы плач. Прыйшлі мацяркі мабілізаваных, пачалі прасіць, каб адпусціў атаман іхніх сыноў.

– Чаму гэта я павінен ваяваць за Айчыну, а вашы сыны адседжвацца дома? – спытаў Варнак, устаючы і атрэсваючы з сябе салому.

– Нашы хлопцы ніколі зброі ў руках не трымалі. Куды ж ты іх, Лёнічак, павядзе-е-е-еш на згубу-у-у? – загаласіла адна жанчына, да яе далучыліся астатнія.

– Ідзіце. Няма чаго тут плакаць. Мая маці не плача, а трывае, – адказаў Варнак.

І раптам у клуню ўвайшла яго маці і ціха сказала:

– Скуль ты ведаеш, Лёнік, што я не плачу? Ды я ні адной ночы спакойна не сплю, усё пра цябе думаю. А ты прыйшоў у вёску і на родны парог не заявіўся. Набраў гэтых падлеткаў і вядзеш невядома куды. Гэта ж нашы людзі! Ім хапіла гора ад немцаў, дык ты дадаеш тугі! Ужо з табою Санда пайшла і іншыя хлопцы. Дзе яны цяпер? Ці мо ты хоць магілы пакажаш мацяркам? Эх, сынок, сынок, нарадзіла я цябе разумнага і прыгожага, ды ўсё дарма! Няма табе долі, а мне спакою, дык не мардуй ты гэтых дзяцей, адпусці іх на волю. Няхай яны самі выбіраюць, з кім ісці. Захочуць з табою – дык няхай ідуць, не захочуць – не прымушай.

Варнак павярнуўся да навабранцаў, сказаў:

– Хто хоча застацца?

Хлопцы маўчалі.

– Ідзіце, маткам пад спадніцы хавайцеся. Вайна яшчэ не скончылася. Пабяруць вас і паб’юць. А са мною мо і выжылі б, – завяршыў кароткую прамову Варнак.

Навабранцы рушылі да сваіх мацярок, а тыя абдымалі іх, быццам правяралі, ці цэлыя, цягнулі з пуні хутчэй на двор, пакуль атаман не перадумаў. Лёнева маці пайшла ўслед за жанчынамі, спынілася на парозе, павярнулася да сына, сказала:

– Усё ж зайдзі дамоў, разам падумаем, як табе жыць далей.

– Зайду, маці, калі-небудзь іншым разам, цяпер мне няма часу, – цвёрда адказаў Варнак. – Ты не хвалюйся, спі спакойна. У мяне ўсё выдатна.

– Вяртайся, сынок, я заўсёды чакаю цябе, – сказала яна і знікла за дзвярыма.

Варнак хвілін колькі задуменна глядзеў ёй услед, потым павярнуўся да казакоў, злосна спытаў:

– Чаму варта прапусціла іх?

– Ды яны самі. Не страляць жа было…

– Менавіта страляць! Страляць! Страляць! – гнеўна закрычаў Варнак. – Калі гэта здарыцца яшчэ раз, я сам вас пастраляю.

Казакі вінавата апусцілі галовы, унурана маўчалі.

– Удод, схадзі да Гэлі, знайшоў цыдулку ад яе ў тайніку. Нешта яна нам хоча перадаць.

– Будзе зроблена, пан атаман, – адказаў Сяргей бадзёра, радуючыся, што можа вольна прайсціся па родных сцежках на недалёкі хутар, да дзяўчыны, якая была сувязной і яму знешне падабалася.

56

Удод бачыў Гэлю некалі разоў у табары на Воўчых выспах, але звычайна з ёю размаўляў Варнак, распытваў пра становішча ў вёсцы і адпускаў дзяўчыну. З’яўленне сувязной прыкметна ўплывала на казакоў. Кожны з іх падцягваўся, прыхарошваўся, хацеў выглядаць прывабна, лез у вочы, стараўся загаварыць з дзяўчынаю. Тыя лайдакі, што ленаваліся галіцца зранку і хадзілі зарослыя шчэццю, як вожыкі, адчувалі сябе ніякавата і трымаліся на адлегласці. Гэля была даволі сімпатычная, апраналася акуратна, звычайна красавалася ў яркай квяцістай хустцы, трымалася сціпла, у гаворкі асабліва не кідалася, найчасцей адмоўчвалася на няхітрыя казацкія спробы залётаў. Дзяўчат для супрацоўніцтва з украінскімі паўстанцамі падбірала і рыхтавала Аксана, настаўніца з-пад Антопаля, якая праводзіла актыўную агітацыю ў жаночым асяродку. Відавочна, што ў Аксаны быў добры густ і неблагія агітатарскія здольнасці, умела яна знайсці падыход да сялянскіх цнатлівак, каб завабіць іх у падпольную ўкраінскую сетку. Зрэшты, і дзяўчаты мелі сваю рахубу, бо ў вёсцы зусім не засталося мужчын. Тых, што ацалелі ў час вайны, цяпер мабілізавалі ў Чырвоную армію. А ў лесе хаваліся прыгожыя маладыя хлопцы, вартыя кахання, з якімі можна было пабрацца, калі нарэшце сціхне гэтая калатнеча.

Сяргей шыбаваў дзе напрасткі, а дзе і па грэблях. Ведаў тут усе сцежкі з маленства, хадзіў на балота па журавіны і зусім не адчуваў страху ад таго, што мох пад нагамі хадзіў хадуном, можна было ўваліцца ў балотнае акно і назаўсёды застацца там, зацягнутым у багну. Збіраў маліны і ажыны, чарніцы і буякі. У бліжэйшым лесе штовосені была процьма грыбоў. Ён і зараз, як надараецца вольная хвіліна ходзіць па маслякі ды апенькі, а пасля повар частуе казакоў смажанаю бульбаю з грыбамі, і, здаецца, няма на свеце смачнейшае ежы. Хутар, дзе жыла Гэля, быў малы, жылі там, на выспе сярод балота, тры гаспадары. Сяргей не надта хаваўся. Няхай думаюць, што нейкі хлопец заляцаецца да дзяўчыны. Калі прызнацца шчыра, дык Гэля Сяргею падабалася. Гэта ён зразумеў нядаўна, калі з казакамі пабыў на вячорках ды прыгледзеўся да дзяўчат і параўнаў з ёю – стройнаю, зграбнаю і мілаю з твару. А таму нават трохі хваляваўся перад сустрэчаю.

Увайшоў у двор, убачыў хлопчыка-падлетка спытаў:

– Дзе Гэля?

– Каля клуні лён трэ, – адказаў той.

– А ты яе брат, ці што?

– Ага, – адказаў падлетак, насцярожана ўзіраючыся ў твар нечаканага госця.

Гэля сапраўды працавала ля клуні, спрытна закладвала пучкі лёну пад планку церніцы, націскала ручку – на зямлю ляцела шэрая кастра, якая ўжо добра выслала дол. А побач уздымалася ладная купа кудзелі.

– Памагай Бог, – сказаў Сяргей.

– Казаў Бог, каб і ты памог, – усміхнулася дзяўчына.

– Здаровая была, Гэля. Прывітанне табе ад Варнака.

– Добры дзень, – адказала яна, спыніла працу і выцерла рукі аб цёмны фартух. – Варнаку ад мяне таксама занясі прывітанне.

Гэта быў пароль. Сяргей чакаў, узіраўся ў сімпатычны дзявочы твар, а яна азірнулася па баках і сказала:

– Сёння раніцай у Вялікую Багну прыехалі мінёры, будуць нешта тут рабіць, спыніліся ў Панаса.

– Колькі іх?

– Чалавек восем, прынамсі, столькі я налічыла. А яшчэ Герасімчук з хутара Заліванка супрацоўнічаў з партызанамі, а цяпер прыслужвае чырвонапагоннікам.

– Гэля, ты наконт Герасімчука дакладна ведаеш, ці абы накляпаць на чалавека?

– Ведаю…

– Калі я перадам гэта Варнаку, Герасімчука расстраляюць.

– Ну і няхай, ён таго варты. Без чаргі лезе жыта малоць на млыне. Ён, ці бачыце, начальства нейкае, мае права без чаргі.

– Звычайная справа, кожны пад сябе грабе, дык ці ж за гэта трэба забіваць чалавека?

– Вам трэба звесткі, я вам іх даю. А калі не падабаюцца, дык пашукайце сабе іншую сувязную. Ці мо ты не ад Варнака? – прамільгнула ў яе вачах падазроная здагадка.

Твар Гэлі раптам стаў злосны і непрыемны: бровы ссунуліся, вочы па-сабачы аказаліся глыбока пасаджанымі.

– Дзякую за працу, будзь здаровая, – адказаў Сяргей і павярнуўся, каб ісці.

Гэля нешта прабурчала ўслед. Ён не пачуў і нават не азірнуўся, таму што быў заняты думкаю, ці варта казаць Варнаку пра Герасімчука. Але, мусіць, трэба перадаць усё, што паведаміла сувязная, інакш пасля атаман можа і расстраляць за парушэнне дысцыпліны. Апошнім часам Лёня Парахнюк вельмі змяніўся, стаў раздражнёны і злосны, пэўна, стаміўся ад ляснога жыцця. З тыдзень таму, як натыкнуліся на вялікі атрад чырвонаармейцаў і мусілі ўцякаць, Івасюк кінуў кулямёт у балота, ратуючыся ад пагоні. Пасля за тую правіну Варнак сам расстраляў Івасюка на вачах у казакоў. Мусіць, няма большае ганьбы, чым паміраць ад рук сваіх паплечнікаў. Гэтая Гэля нейкая нялюдская, магла б запрасіць у хату ляснога брата ды пакарміць, у яго ж яшчэ макавай расіны ў роце не было ад рання. А ёй няма справы да чужых турбот. Яна свайго суседа заклала і засталася задаволеная, ці бачыш, без чаргі лез жыта малоць! Зрэшты, з гэтымі войнамі ды захопнікамі цяжка ўтрымацца, каб не паддацца на якой паскудства.

Сяргей вяртаўся на Воўчую выспу, удыхаў прыемнае прахалоднае паветра, азіраў прастору, думаў, што ўжо і птушкі адляцелі, засталіся вароны ды вераб’і, а ўсё роўна прыемна на іх глядзець, хочацца гэткае ж волі: куды захацеў, туды паляцеў. Але няма волі, ёсць толькі мусовая неабходнасць сядзець у лесе і чакаць невядома чаго. Вайна яшчэ доўжыцца, хоць, напэўна, чырвоныя перамогуць. А хто можа ведаць, што будзе пасля? Гэтае пытанне пакутліва даймала большасць казакоў. Ім тлумачылі атаманы, што Амерыка і Англія пасля перамогі пойдуць на Савецкі Саюз і перамогуць яго, тады Украіна атрымае незалежнасць. Ці вытрымаюць людзі яшчэ адну вайну і хто пасля яе выжыве, калі цяпер у вёсках засталіся толькі старыя дзяды, бабы ды дзеці?

Варнак насуплена выслухаў паведамленне Удода, сказаў:

– Ідзі, адпачні з дарогі.

Сяргей найперш падаўся да кухара, які наваліў яму ў міску пустой, ледзь цёплай прасяной кашы.

– Хоць бы засмажыў чым, – упікнуў Удод.

– Нічога не засталося, хлопцы пайшлі па харчы, нешта прынясуць. Вось маленькі кавалачак сала ёсць.

– Сала я люблю, – адказаў Сяргей, дастаючы з-за халявы нож і наразаючы сала на маленькія кавалачкі. – Гэта сапраўдная ежа.

Пасля позняга сняданку ён зморана пацягнуўся ў клуню, зашыўся ў салому і праваліўся ў сон. Пабудзілі яго пад вечар, сказалі, што Варнак збіраецца ісці ў Вялікую Багну. "Пойдзем браць мінёраў, – здагадаўся Сяргей, устаючы і атрэсваючы сена з адзення. – Мусіць, і Герасімчука не міне чорная доля".

У вёску ўвайшлі, калі ўжо добра сцямнела, акружылі Панасаву хату. Два вартавыя чырвонаармейцы насцярожыліся, калі пачулі незразумелы шолах. Адзін крыкнуў:

– Стой, хто ідзе?

Счакаў хвіліну і пальнуў угору з вінтоўкі. Казакі залеглі, пачалі страляць. Звонка дзынкнулі пабітыя шыбы. Хвілін праз пяць на ганак выйшаў чырвонаармеец, мусіць, камандзір і закрычаў, што яны гатовыя здацца і аддаць зброю. Варнак загадаў хлопцам спыніць агонь, падняўся, пайшоў да хаты, сказаў чырвонаармейцу скласці зброю. Каля ганка ляжалі два забітыя вартавыя, цемра хавала ад прысутных іхнія крывавыя раны. Шэсць салдатаў выйшлі ў двор, паклалі вінтоўкі, сталі каля сцяны.

– Хто такія! – спытаў Варнак. – Чаго прыехалі.

– Мы павінны размініраваць мост і дарогу.

– Добра, займайцеся сваёй справай, мы вам замінаць не будзем.

Безумоўна, Варнак спачатку схіляўся да таго, каб пастраляць гэтых баязлівых ваякаў, але згадалася маці, якая ўспрыме гэты акт як забойства невінаватых людзей. А яна павінна ведаць, што яе сын не рабаўнік і злачынец, а чалавек, які змагаецца за вольную Украіну. Хоць апошнім часам ён пачаў блытаць забойства з геройствам і не надта задумваўся, калі забіваў памагатых Саветам, бо меў апраўданне – змагаецца са злом. Зрэшты, вынікам праведзенай аперацыі ён застаўся цалкам задаволены: чырвоныя салдаты застрашаныя, набыта новая зброя. Зараз у атрадзе налічвалася трохі болей за сорак казакоў, а Варнаку трэба набраць сотню ды яшчэ ўзброіць яе. Ён быў перакананы, што навабранцамі папоўніць атрад без цяжкасці, ад позваў на вайну шмат дызерціраў хавалася па лясах, а вось са зброяй былі цяжкасці. Прынамсі, восень ішла на зыход. На зімоўку не варта набіраць шмат людзей, бо цяжка іх пракарміць і ўтрымліваць без справы, куды рэальней пачаць залучаць хлопцаў у свае шэрагі недзе бліжэй да новай вясны. Наогул, ён адчуваў, што пасля гэтай акцыі заўтра ж пачнецца аблава на ягоных казакоў, таму трэба было тэрмінова пакідаць родныя мясціны. Да атамана падышоў Сяргей і папрасіў:

– Дазволь мне дадому заскочыць.

– Дазваляю, але ўсяго на ноч. Заўтра на світанку вяртаемся зноў пад Ратна.

– Дзякую, – адказаў Сяргей і подбегам кінуўся да сваёй хаты.

Вокны цьмяна свяціліся. Ён ускочыў у двор, прыпаў да шыбы, а потым пайшоў у сенцы, намацаў у цемры клямку, убачыў, што маці і брат сядзяць за сталом, вячэраюць. Маці радасна пляснула далонямі:

– Сыночак, Сярожка! – памкнулася да яго, абняла, пацалавала ў лоб, прыпала да пляча і заплакала.

Сынава сэрца напоўнілася пяшчотаю і радасцю. І зараз ён востра адчуў, што не хоча больш ніколі пакідаць сваю хату, не жадае па-воўчы хавацца ў лясах, прагне жыць з роднымі ў вёсцы – гэта для яго найвялікшае шчасце.

57

Варнак вёў казакоў на старую базу каля Ратна, але каб падначаленыя не сумавалі і не галадалі час ад часу заварочваў на дзе-які хутар. Праўда, адчувалася, што настрой у хлопцаў быў не надта вясёлы, яно і зразумела, каму ахвота пакідаць роднае селішча і цягнуцца невядома куды. Калі атаман бачыў, што на іх нападаў одум, загадваў спяваць. Песні падымалі казацкі дух, прымушалі забываць мітрэнгі беспрытульнага ляснога жыцця, тым больш, што наперадзе быў даўгаваты пераход па балотах і лясах у халодны і слотны час, калі нават наваколле не цешыць вочы, бо лістота абляцела, а дрэвы, нібы ў маленні, уздымаюць голле ўгору. З самага ранку выправіцца ў дарогу не ўдалося, бо тры казакі, якіх Варнак паслаў прывесці Герасімчука, вельмі затрымаліся. Казалі, што ён ад іх ледзьве не ўцёк у цемры, давялося лавіць ды страляць. Нават паранілі ў сцягно, таму валаклі, бо сам ісці арыштаваны не мог. Потым атаман даўгавата дапытваў схопленага, але той адмаўляў усе правіны, якія яму выстаўляў Варнак і сцвярджаў, што гэта намовы зласліўцаў, маўляў, ніколі не супрацоўнічаў ні з партызанамі, ні з нкусаўцамі. Ён так упарта даводзіў сваю нявіннасць, што Варнак ледзь не паверыў яму. Але тут узбунтаваліся казакі і пачалі патрабаваць расправы над шкодным нягоднікам, які ім зубы загаворвае.

– Калі вы такія нецярплівыя, дык самі з ім распраўляйцеся, – адказаў атаман і адышоў убок.

– Не забівайце! Не забівайце! – закрычаў Герасімчук.

Адзін з казакоў, які меў звераваты нораў, стрэліў з пісталета ахвяры проста ў твар два разы, той адкінуўся на зямлю, замест твару – крывавая рана. Цела забітага адцягнулі і кінулі ў роў, напалову запоўнены вадой. Атрад панура рушыў далей. Было відавочна: не заб’еш – адчуваеш віну, што адпусціў ворага. Заб’еш – зноў вінаваты...

Гаспадаром хутара, на які яны зайшлі пад вечар, аказаўся стараваты чалавек са стомленым і зморшчаным тварам пад абшарпанай кепкай-васьміклінкай.

– Што, дзядзька, адзін тут жывеш, ці што? Дзе ўсе твае?

– Няма нікога. Жонка летась памерла. Дзеці павырасталі ды павыляталі з гнязда.

– А сыны твае дзе? – спытаў Варнак. – Ці не чырвоным служаць?

– Не даў мне бог сыноў. Сем дачок жонка нарадзіла і сказала годзе. А я вельмі сына хацеў, каб гаспадарку перадаць, ды лёс не выпаў.

– Дык, мусіць, зяці ды ўнукі пайшлі ў чырвонае войска.

– Мы людзі паднявольныя. Што хочуць, тое з намі робяць, а мы мусім падпарадкавацца ды выконваць загады.

– У такім разе мой загад такі: дай, дзядзька, есці маім казакам. Здарожыліся яны, няблага было б адпачыць нам у якой пуні. Як тут у вас, ціха?

– Хто ў гэтае балота палезе? Сам дзіву даўся, як вы мяне знайшлі.

– Нам дарогу сонца і зоркі падказваюць.

– У такім разе заходзьце ў хату ці дзе вам лепш наладзіць вячэру?

– Будзем, вячэраць на дварэ, зашмат нас, а ў хату я ўсё ж зайду, – адказаў Варнак.

Ён увайшоў у першы пакой, які служыў кухняю. Тут была высокая белая печ, стол, вакол якога туліліся ўслоны, удоўж сцяны цягнулася лава. У другім вялікім пакоі, даволі светлым, на чатыры акны, стаяў пад абразамі яшчэ адзін стол, накрыты вышываным абрусам, рос высокі, да столі, фікус. Акаваная скрыня прыцягвала позірк, а на ёй красаваўся гармонік.

– Вось гэта рэч! Дзядзька, ты граеш?

– У маладосці трохі рыпаў, – адказаў гаспадар.

– Дык мо пакажаш, на што здатны.

– Не магу, у жалобе я. Мо гэтая хата больш ніколі не пачуе ні музыкі, ні спеваў…

– Пачуе! Яшчэ як пачуе! – адказаў Варнак, беручы ў рукі гармонік. – Ах, ты мой залаты! Засумаваў па мне! Вось я прыйшоў, каб любіць цябе!

Ён ускінуў на плечы лямкі, расцягнуў гармонік, хутка прабегся пальцамі па гузіках, выцінаючы вясёлыя гукі, рушыў на двор. Казакі акружылі яго, а потым кінуліся ў скокі, хто сам з сабою, хто пабраўся парамі. І гэта быў ужо не гурт рабаўнікоў і забойцаў, а вясёлых людзей, якія прагнуць свята і святла ў душах. Музыка прымасціўся на ганку, спрытна ўпраўляўся з басамі і ладамі, а думкамі быў у далёкім мінулым, калі ён – малады малазямельны гаспадар – заляцаўся да дачкі заможнага бацькі. Безумоўна, будучы цесць быў супраць іхняга шлюбу, але Люда дзе слязамі, дзе ласкаю дамаглася згоды ў бацькоў. Якія яны з жонкаю былі шчаслівыя ў тыя першыя гады сумеснага жыцця! Не разлучаліся ні на хвіліну, скрозь разам – у час сяўбы, касавіцы ці жніва. Калі нарадзілася дачка, заўсёды бралі яе з сабою. Гушкалі ў люльцы на палетках. Дзяўчынка расла прыгожанькая і ладная. Ды якой ёй яшчэ быць, калі бацькі надта ж прыгожыя. Каб не вайна, жылі б яны шчасліва да гэтага часу, але ж мінулага ўжо не вернеш. Дачка, калі жывая, ужо вырасла. Цяпер ёй дзесяць гадкоў. Як яны там у той Сібіры? Ці вернуцца калі? Каб ведаў дзе яны, кінуў бы ўсё і паляцеў бы да іх. А яны нават у сны ніколі не прыходзяць. Варнак ведаў, за што Бог карае яго. Зашмат крыві на ягоных руках. А хто цяпер чысты? Усіх уладары свету зрабілі забойцамі. Хочаш ці не хочаш, а ідзі на вайну! Не пойдзеш, знішчаць самога!

Калі казакі, змораныя бясконцай полькай, пачалі сыходзіць з круга, Варнак усё яшчэ выцінаў вясёлыя гукі, пальцы самі рабілі звыклую справу, а вочы ягоныя глядзелі сабе ў душу і не бачылі там ніякага прасвету. Нехта крануў яго за плячо. Ён падняў галаву, убачыў Сяргея, падміргнуў яму, маўляў, усё добра, скачы разам з усімі.

– Ідзе аблава, – сказаў Удод.

– Ты бачыў?

– Так. У суседняй вёсцы зараз спыніліся.

– Чаму спазніўся на зборны пункт? Я думаў, ты дома вырашыў застацца.

– Праспаў, не хацелася нават варушыцца.

– Стаміўся?

– А ты?

– А я весялюся. Што ў цябе дома?

– Нічога добрага. Маці аплаквае мяне, як нябожчыка. А тут яшчэ брату прыйшла позва. Забіраюць на вайну. Гэта ж ён мусіў у шаснаццаць гадоў ажаніцца, каб немцы не вывезлі, дык цяпер новая бяда на галаву, трэба кідаць маладую жонку.

– Дык вядзі свайго брата да нас.

– Хапіла з мяне гэтага сабачага жыцця, яшчэ і брата сюды ўцягваць?

– На вайну яго пусціш?

– Ад лёсу не ўцячэш. Наш Андрэй застаўся, не паехаў у Германію, дык яго тут партызаны забілі. А мо там ён і выжыў бы…

– Глядзі сам, што і як чыніць. Як думаеш, паспеем павячэраць на хутары?

– Не ведаю.

– Што ж, трэба выслаць выведку, каб чырвоныя не засталі нас знянацку.

– Шмат іх там?

– Не разгледзеў. Заўважыў два грузавікі.

– Цяжка будзе адбіцца, ды не дазволім, каб чырвоныя сапсавалі нам вячэру.

Сяргей нічога не адказаў, адышоў убок, а Варнак адклаў гармонік, паклікаў разведчыкаў, даў адпаведны загад. Кухарам сказаў хутка зрабіць вячэру, астатнім дазволіў адпачыць, бо заставацца тут нанач было небяспечна. Навіна казакоў трохі засмуціла, але ім не прывыкаць хадзіць па начах, галадаць, мокнуць і мерзнуць. Да ўсяго прызвычаіліся за гады падпольнага ляснога жыцця, якому, здавалася, ніколі не будзе канца, бо па ўсім было відаць, што ні адзін рэжым не быў гатовы апраўдаць іх. Толькі ўлада, створаная ўласнымі рукамі, магла ацаніць іх, бо стараліся яны для яе з’яўлення. Варнак падышоў да гаспадара, які рубаў дровы і сказаў:

– Дзядзька, я твой гармонік забіраю.

– Бяры, нашто ён мне? Тут не да весялосці.

– Мо ў цябе якая світа цёплая ёсць, бо мая ўжо зусім знасілася, а ў лесе, сам разумееш, крамаў няма.

– Бяры, што знойдзеш, – абыякава адказаў гаспадар.

Варнак пайшоў у хату, думаючы, што трэба хутчэй пакінуць Брэстчыну. На тэрыторыі Украіны іх шукаць не будуць. Там можна перажыць зіму. У Ратнаўскім раёне шмат хутароў, на якіх заўсёды магчыма абагрэцца і запасціся харчамі. А гэта неабходная ўмова для выжывання падпольнага войска. Тры казакі ўжо адчынілі скрыню і з імпэтам латашылі яе змесціва.

58

Сувязны Гіль сядзеў насупраць Каэтана Руткоўскага і няспешна расказваў пра тое, што перажыла брыгада, покуль дайшла да Аўгустоўскай пушчы. Тадзік, як і належыць ад’ютанту, быў побач з маёрам і таксама ўважліва слухаў.

– Рухаліся адначасова з фронтам, чулі гул самалётаў, бачылі на дарогах савецкія танкі і аўтаматчыкаў, з лесу на дарогу не вытыркаліся. Спачатку пайшлі ў бок Гародні, але там фронт затрымаўся, таму прабіцца ў пушчу не здолелі, ды і ежы не было дзе здабыць. Павярнулі на поўдзень да Ваўкавыска, ішлі па компасу напрасткі. Напаткалі шасейку, а перайсці не можам. Інтэнсіўна ідзе савецкае войска: танкі, грузавікі, цягачы з гарматамі. Толькі ноччу ўдалося пераадолець гэтую перашкоду. У Ваўкавыску знайшлі былых акаўцаў, якія падтрымалі нас ежаю, бо мы некалькі дзён галадалі.

– Такі худы, а любіш паесці, толькі пра ежу і гаворыш, – заўважыў Руткоўскі.

– Дык які жаўнер без харчоў?

– Што далей? – нецярпліва прыспешваў сувязнога Парушына.

– Там даведаліся, што ў Варшаве ідзе паўстанне, а мы сядзім у лесе пад Ваўкавыскам і ніяк не можам выбрацца стуль, бо скрозь чырвоныя. Толькі ў канцы верасня дадыбалі да Белавежскай пушчы. Знайшлі нейкую былую стаянку партызанаў і там абжыліся, ад’еліся на дзічыне. Добра, што хоць няма партызанаў зараз у лясах, усе пайшлі на вайну з рэгулярнымі часцямі, у іншым выпадку было б нам зусім дрэнна.

– Дык цяпер маем базу, дзе можна пажыць?

– Так, можна там зазімаваць, калі чырвоныя не надыбаюць. Была ў нас адна сутычка з імі па дарозе ў пушчу. Напалі на нас на світанку. Пачалі акружаць. Не ўсім нашым удалося выбрацца, але ж большасць усё ж выжыла…

– Што гэта я з табою, Гіль, тут час губляю, байкі твае слухаю? – раптам спахапіўся маёр. – Паехалі ў брыгаду!

– Можа, галоднага Гіля пакарміць трэба? Я папрашу пані Ванду, няхай зробіць што-небудзь, – прапанаваў Тадзік.

– Няма часу. Мы і так тут ледзь дзядамі не сталі, чакаючы брыгаду.

Руткоўскі рашуча пайшоў да дзвярэй. Тадзік пастукаў у дзверы пакоя, дзе была Ванда з сынам і сказаў:

– Мы спешна ад’язджаем.

– Чаму?

– Знайшлася нарэшце наша брыгада. Камандзір імкнецца хутчэй сустрэцца з жаўнерамі. Але я адшукаю вас, пані Ванда, дзе б вы ні апынуліся.

– Безумоўна, радая буду пабачыцца, сустрэнемся ў Лазняках. Я збяру вам што-небудзь у дарогу.

– Дзякую сардэчна за гасціннасць, – сказаў Тадзік, пацалаваў ёй руку на развітанне, усхвалявана забілася сэрца, хацелася затрымаць яе пальцы ў сваіх і не адпускаць ніколі, але ён перасіліў сваё жаданне.

У двары Руткоўскі ўжо завёў машыну, сядзеў за рулём, прыкрыкнуў на Тадзіка:

– Дзе ты там?

– Вы не развіталіся з гаспадыняю, – нагадаў ад’ютант.

– Няма часу, даруе…

– А калі не даруе?

– Пакліч яе!

– Зараз выйдзе сама. Я папярэдзіў…

– Добра, пачакаем…

Маёр выгнаў машыну з двара. У гэты час з’явілася на ганку Ванда з валізкаю, падышла да машыны, аддала Тадзіку паклажу, пажадала шчаслівага шляху, памахала рукою на развітанне. Руткоўскі нават не выйшаў з машыны, не падзякаваў, што вельмі абурыла Тадзіка. "Камандзір і ёсць камандзір! Звык карыстацца падначаленымі. Але ж Ванда – не яго падначаленая, магла адмовіць і не прыняць кватарантаў, магла наогул здаць нкусаўцам, – абурана падумаў Тадзік. – А яна карміла, абмывала, даглядала нас столькі часу. І такая няўдзячнасць з боку маёра! Гэта проста недаравальна. Добра, што я паспеў падзякаваць". Успомніў яе мяккую і цёплую руку – і пяшчота разлілася па целе.

Ехалі да пушчы даўгавата, потым звярнулі на лясную дарогу, прашытую карэннем дрэў, ад чаго машыну неміласэрна трэсла. Руткоўскі час ад часу пытаў у сувязнога, куды звярнуць і замаўкаў, яму не трывалася ўбачыць сваіх жаўнераў. Селішчы аб’язджалі кругаля, вялікіх дарог пазбягалі, каб не сустрэцца з якімі пільнымі вайсковымі патрулямі ці нкусаўцамі. Нарэшце дарога скончылася, маёр спыніў машыну, спытаў:

– Далей не праедзем?

– Толькі пешкі.

– Шкада. У такім разе трэба прыхаваць самаход, нам ён яшчэ спатрэбіцца.

Хлопцы ламалі яловае голле і прыкідвалі ім машыну, пакуль яна не знікла пад зялёнаю сховаю.

– Выдатна, а цяпер вядзі на базу... – загадаў маёр Гілю.

Першымі іх сустрэлі вартавыя, узрадавана адрапартавалі камандзіру, што ахоўваюць лагер. Ён прыняў рапарт, аддаў чэсць, усміхнуўся, абняў жаўнераў, спытаў:

– Як вы?

– Выдатна, пан маёр.

– Працягвайце службу.

Перад уваходам у лагер Руткоўскі прапанаваў:

– Давайце, хлопцы, я прыкінуся нямоглым, а вы вядзіце мяне пад рукі.

Ён павіс на плячах Тадзіка і Гіля, а тыя валаклі яго з сумнымі тварамі, усім сваім выглядам паказваючы, што здарылася бяда. Жаўнеры выбеглі насустрач, абступілі маёра, нехта крыкнуў:

– Камандзір паранены! Санітараў сюды!

У гэты момант Руткоўскі выпрастаўся, усміхнуўся. Усе зразумелі, што камандзір пажартаваў і радасна пачалі вітаць яго.

– Стройся, – скамандаваў ён і радасна абвёў вачамі сваю брыгаду, хоць і парадзелую, але боездольную. – Дзе Бусел? – спытаў ён першага камандзіра аддзялення, які трапіў на вочы.

– Паручнік Бусел загінуў.

– Як такое магло здарыцца?

– У сутычцы з чырвонымі пан паручнік быў цяжка паранены і памёр на руках жаўнераў.

– Шкада, добры быў афіцэр. Вечная яму памяць, зямля пухам і царства нябеснае. А цяпер усім вольна.

З гэтага дня пачалося новае жыццё жаўнераў. Дробнымі гуртамі яны выходзілі на вялікія дарогі, сядзелі ў засадах, забівалі савецкіх вайскоўцаў, прыносілі трафеі: зброю, дакументы і вопратку забітых. Хутка гэтага дабра набралася даволі, што акаўцы маглі пераапранацца ў адзенне чырвонаармейцаў і хадзілі па мястэчках і гарадах, аббіралі крамы, рабавалі насельніцтва. Пра ўсё здзейсненае дакладвалі Каэтану Руткоўскаму. Ён моўчкі прымаў рапарты, іншы раз хваліў жаўнераў за асабліва дзёрзкія налёты, іншы раз нічога не казаў, а проста адсылаў людзей адпачываць. Тадзік на такія аперацыі не выязджаў. Быў увесь час пры штабе, што яму ўжо даволі надакучыла, хацелася і самому браць удзел у нейкай важнай аперацыі. Пра гэта ён сказаў Руткоўскаму, які абыякава зірнуў на ад’ютанта і прамовіў:

– У цябе, Базан, пасада такая – быць увесь час каля камандзіра. А калі яна табе не падабаецца, дык я цябе пашлю на кухню дапамагаць кухару.

– Ну, што вы такое кажаце, пан маёр? Я хачу ваяваць, а не бульбу абіраць.

– Ты пры штабе, тут тваё месца. Паглядзі на карту. Ведаеш, дзе праходзіць "лінія Керзона"?

– Прыкладна…

– Хм, прыкладна ён ведае! Гэта цяпер новая мяжа паміж СССР і Польшчай! Забудзь пра Крэсы! Тое, за што мы ваявалі, праглынуў вялікі драпежнік. Не ведаю, дзе магілы бацькоў, а мо яны яшчэ дажываюць век у сібірскай тайзе. Не ведаю, дзе магіла брата, недзе кінулі яго ў роў каля Брэста. Ніколі мне не вярнуць ягоную спадчыну – маёнтак Руту. Былое скончылася назаўсёды. Заўтра выступаем і рухаемся на нашу гістарычную радзіму за "лінію Керзона". Ідзі і перадай гэта брыгадзе, няхай пакуюць рэчы. І сам збірайся.

– Будзе зроблена, пан маёр, – адрапартаваў Тадзік і пабег выконваць загад, яшчэ не ведаючы, добрае ці дрэннае гэтае новае рашэнне камандзіра, бо вайсковыя загады не ставяцца пад сумненне.

Ён зразумеў, што ім давядзецца зімаваць недзе не надта далёка ад родных Лазнякоў, можа, ён нарэшце адважыцца наведаць маму. Яшчэ яму вельмі хацелася адшукаць Ванду Палубінскую. Было цікава, як яна ўладкавалася на новым месцы. Мо ёй патрэбна якая дапамога? Толькі ўсе звесткі пра яе трэба трымаць у сакрэце ад маёра, бо калі ён нешта даведаецца, дык не дасць спакою маладой удаве. Тадзік уявіў пяшчотны твар і зграбную паставу жанчыны – і сэрца забілася ўсхвалявана. Адзін успамін рабіў яго шчаслівым і ўзнёслым чалавекам.

59

На Ратнаўскіх хутарах Варнак не заседзеўся. Яго няўхільна цягнула на радзіму. Падсвядома жыло ў душы прадчуванне, што могуць вярнуцца дачка і жонка. Вайна адышла далёка на захад, жонка і дачка ніякага злачынства не здзейснілі, дык чаго іх трымаць у той высылцы? На добры розум, сяляне павінны займацца сваёю спрадвечнаю справаю, а не пакутаваць невядома дзе і невядома дзеля чаго ў неабжытых і дзікіх мясцінах.

Зіма 1945 года на Украіне выдалася маласнежная, ды ўсё ж марозная. Аднак казакі перазімавалі без асаблівых цяжкасцей і прыгод. А як толькі зямля ачысцілася ад снегу, рушыў атаман з казакамі ў дарогу. Людзей у яго на той час было паўсотні. Спадзяваўся, што здолее папоўніць свае шэрагі дызерцірамі, якія хаваліся ад мабілізацыі на фронт. Ішоў адкрыта, хоць заўсёды высылаў разведку, каб знянацку не напароцца на чырвоных. На шасейцы каля Дывіна абстралялі вайсковы грузавічок, забілі трох салдатаў, машыну спалілі.

У вёсцы Хрыбтовічы вырашылі затрымацца і напомніць Саветам пра сваё існаванне. Некалькі казакоў былі з гэтага сяла. Іх паслалі на разведку. Высветлілася, што ў сяле чыста, чырвоных няма, гэтыя абставіны развязвалі рукі для дзеяння. На бліжэйшым хутары ўзялі падлетка ў якасці правадніка, той прыцемкам давёў казакоў да сельсавета, паказаў хату, у якой жыў старшыня, і паціху сышоў. Варнак пастукаў у акно, крыкнуў:

– Адчыніце!

– Не адчыню, у нас тыф, – пачуўся з хаты мужчынскі голас.

– Зараз я пакажу табе тыф. Хлопцы, біце шыбы, ламайце дзверы! – загадаў Варнак і стрэліў у акно. Куля з тонкім звонам прашыла шкло.

Гаспадар паспешліва выйшаў з хаты, яго кінулі на зямлю, білі нагамі пыталіся:

– Дзе актыў?

– Хто начуе ў хаце?

– Давай ключы ад сельсавета!

Стары быццам здранцвеў, ляжаў нерухома, нават не рэагаваў на казацкія боты, якія неміласэрна тапталі і малацілі яго.

– Здох ад страху, ці што? – спытаў адзін казак.

– А колькі яму трэба? – азваўся другі. – Пайшлі ў хату.

Стараватая жанчына, акрытая вялікаю хусткаю ў клетку, глядзела праз шыбу і галасіла:

– Што з ім зрабілася? Ляжыць, бы нежывы-ы-ы.

– Старая, давай ключы ад сельсавета!

– Якія ключы-ы-ы… Нічога не ведаю-ю-ю… – плакала яна і ўсё імкнулася паглядзець у акно.

– Пайшлі, у гэтай вар’яткі нічога не дапытаешся, – загадаў Варнак.

Спыніліся ля бліжэйшай будыніны, збілі навясны замок прыкладам вінтоўкі, увайшлі ў памяшканне, пасвяцілі ліхтарыкам. Гэта была хата-чытальня. Газеты распіхвалі па кішэнях, разбіралі на курыва, кніжкі выносілі на двор, скідвалі ў вялізную кучу, пасля падпалілі і радаваліся цёпламу вогнішчу, грэлі рукі. З сельсавецкіх дзвярэй замок таксама быў без цяжкасці збіты, у вогнішча паляцелі паперы, якія ўдалося здабыць з шафы. Назіралі, як курчацца ў агні загады і пастановы, брыдка лаяліся, святкавалі маленькую перамогу.

– Казакі, сувязны данёс мне, што ў хрыбтовічскую краму завезлі гарэлку, запалкі, махорку… А галоўнае – жаночыя шлеі, каб у іх жанчын запрагаць. Пойдзем, забярэм іх і будзем паказваць нашым маладзіцам па вёсках, што робіць савецкая ўлада з жанчынамі, – сказаў Варнак. – Уперад! За мною!

Ён першы зайшоў у краму, агледзеў паліцы, узяў дзве пляшкі адэкалону, напхаў поўную кішэню запалак, трохі гузікаў. Прыхапіў нейкія дзве кніжкі, што трапіліся пад руку. Астатнія казакі таксама бралі, што каму трапляла на вочы. Найперш запасаліся адзеннем, бо яно ў лясным жыцці на дзіва хутка дзярэцца. Да таго ж заўсёды трэба мець нейкі запас, каб цяплей апрануцца ў мароз ці проста памяняць апратку, калі прамок пад дажджом. Шукалі грошы, але нічога не знайшлі, мусіць гандлярка здавала касу штодня. Задаволіліся толькі скрыняй цукерак-падушачак.

– Паскудныя цукеркі робяць Саветы, – сказаў Варнак. – Склееныя, да зубоў прыліпаюць.

– Лепш, чым нічога, забіраем, што ёсць, – азваўся нейкі казак з цемры. – Нешта тут абяцанай гарэлкі не відно.

– Мусіць, папіла галота, – сказаў другі.

– Нашто ім магазінная гарэлка, калі сваю кожны гаспадар гоніць, – засмяяўся трэці.

– Справа зроблена, – абвясціў Варнак, – сыходзім.

Яны рушылі на хутар Жаркі. Убачылі святло ў вокнах хаты, увайшлі, павіталіся. На лаве і ўслонах сядзелі дзяўчаты з потасямі, пралі і спявалі разняволенымі галасамі, звыклымі да палескай прасторы. Каля грубкі прымасціўся на ўслончыку чалавек сталага веку, мусіць, гаспадар, стараватая кабета на запечку вязала шкарпэткі, спалохана паглядвала з-за комінка. Нечаканых гасцей сустрэлі насцярожана, песня абарвалася.

– Чаго, дзяўчаты, змоўклі? Спявайце, а мы паслухаем, – сказаў Варнак, ставячы аўтамат у кут ды самавіта праходзячы на сярэдзіну пакоя.

– Дык яны ўжо наспяваліся, ажно ў вушах звініць. Лепш вы раскажыце, што добрага на свеце чуваць, – сказаў гаспадар.

– Там, дзе мы, там і добра, – засмяяўся Варнак. – А будзе яшчэ лепш. Немцам хутка капут. Супраць Саветаў рыхтуюцца распачаць вайну Англія і Амерыка. Вось тады Украіна атрымае незалежнасць.

– Дык гэта ж Украіна, а нам што? – спытаў стары.

– Мы таксама ўкраінцы.

– Зроду не чуў, каб хто з тутэйшых людзей хахлом сябе называў.

– Ты, дзядзька, бачу я, адстаў ад жыцця. Нават немцы пра гэта ведалі і далучылі Берасцейшчыну да Украіны.

– Вось дзіва, усе ведаюць, што мы ўкраінцы, толькі мы не ведаем! – пасміхнуўся стары. – Дзякуй, што папярэдзілі.

– Няма за што. Дзяўчаты, я тут вам прыпас парфуму, – сказаў Варнак, дастаў з кішэні пляшачку адэкалону і пачаў пырскаць на дзяўчат.

Тыя ўзбуджана заверашчалі, выціралі твары, куды трапілі духмяныя пырскі, нюхалі, хвалілі:

– Як хораша пахне! – сказала адна.

– Але ж вельмі густы пах! Каб трохі пяшчотней…

– Нічога, пах ён і ёсць пах, хутка выветрыцца, – сказаў задаволена Варнак. – Вось лепш цукеркамі паласуйцеся! – Хлопцы, нясіце сюды скрынку.

Два казакі выйшлі, а праз колькі хвілін вярнуліся і паставілі скрынку з цукеркамі-падушачкамі на стол.

– Частуйцеся, дзяўчаты, – прапанаваў Варнак і сам пачаў раздаваць жмені склееных падушачак.

Астатнія хлопцы таксама прыняліся разносіць цукеркі, не абмінулі гаспадара з гаспадыняю, падсаджваліся да дзяўчат, жартавалі, гаманілі, той-сёй ужо нашэптваў нешта суседцы на вуха. Відавочна, што для хлопцаў цукеркі не былі наедкам. Калі яны зайшлі ў хату, дык разлічвалі на добры пачастунак. А Варнак, бачачы, што гаспадар не варушыцца наконт вячэры, прыкідваў, як бы скіраваць яго думку ў правільным напрамку, але пры гэтым не хацеў выглядаць перад дзяўчатамі галодным і нахабным.

– Скуль вы, хлопцы? – спытаў гаспадар, які ўвесь час насцярожана і напружана сачыў за тым, што адбываецца ў хаце.

– З лесу, дзядзька, – адказаў Варнак.

– Дык вы там, у лесе, цукеркі лепіце?

– Трэба ж нам нечым займацца, – Варнак нездаволена перасмыкнуў вуснамі, зразумеў, што стары здагадаўся, адкуль гэты пачастунак і пастараецца хутчэй пазбавіцца ад някліканых гасцей.

– Дык вы, мусіць, галодныя з дарогі?

– Я іншы раз і тры дні нічога не ем, а пасля магу цэлага барана зараз зжэрці, – адказаў атаман.

– Сам? Цэлага барана? – здзівіўся стары.

– А што, пад гарэлачку лёгка ідзе…

– Годзе, старая, грэцца ля печы, трэба пакарміць людзей, – загадаў жонцы гаспадар.

"Нарэшце здагадаўся, – пасміхнуўся сам сабе Варнак. – Нашы людзі скупаватыя з-за беднасці, жывуць нішчымніцаю, кумпякі прыберагаюць на самую цяжкую працу, касавіцу ды жніво. А тут прыходзіць хеўра, кармі ды паі. Бадай, я таксама шкадаваў бы што-кольвечы каму за так аддаваць. Але ж і нам трэба неяк жыць…"

Між тым, дзяўчаты пачалі збірацца дахаты, ці не хацелі браць удзел у выпадковым баляванні, ці баяліся прыхадняў.

– Куды ж вы? Пачакайце? Мы вас паразводзім па хатах, – спрабаваў спыніць іх Варнак.

– Нам блізка. Не трэба праводзіць. Вячэрайце. Смачна есці, – паспешліва адказвалі дзяўчаты і па адной выпырхвалі з хаты са сваімі потасямі ды верацёнамі.

Стары, каб адвесці ўвагу Варнака ад дзяўчат, сказаў:

– А я цябе пазнаў, ты – Лёня Парахнюк з Вялікай Багны. Хораша ты некалі на гармоніку граў, даводзілася чуць.

– Цяпер на гэтай рэчы граю, – адказаў Варнак, паказваючы на аўтамат, таксама добра атрымліваецца.

– Ну, гэта навука не хітрая. Каб нарадзіць чалавека, выгадаваць, даць дзе-якую адукацыю, шмат гадоў трэба, а забіць, як раз плюнуць. Адной кулі дастаткова…

– Ты, дзядзька, шмат не разважай. Кожны жыве, як у яго атрымліваецца. Цяпер такі час настаў, што калі ты не заб’еш, дык цябе абязвечаць. Вось і выбірай, што лепш.

– Разумею, час падступны, але ж і ў такі час трэба заставацца чалавекам. А калі выпадзе памерці, дык прыняць гэта спакойна. Я так мяркую…

Гаспадыня, якая насіла на стол з каморы квашаную капусту і гуркі, насцярожана прыслухоўвалася да гаворкі, кідала на мужа папераджальныя позіркі, але стары не звяртаў на яе ўвагі, а наразаў буханку хлеба на вялікія лусты. Калі на стале з’явілася літровая пляшка самагонкі і вялікая талерка сала, хлопцы селі да стала.

– Частуйцеся, госці, пакуль няма якой аблавы ды сыходзьце далей, – сказаў гаспадар. – Бо і мяне за гэты пачастунак могуць выслаць да белых мядзведзяў.

– Не бойся, дзядзька, мы цябе ў крыўду не дамо, – азваўся Варнак.

– Дзякую, на добрым слове.

У хаце засталася адна дзяўчына, яна залезла на печ і схавалася за фіранкаю.

– Гэта, дзядзька, твая дачка? – спытаў Варнак. – Мо прасватаць яе за каго з маіх хлопцаў.

– Маладая яна яшчэ, ды і не да сватання па ваенным часе. Заб’юць хлопца, а яна застанецца ні дзеўка, ні ўдава.

– Так раптам ужо і заб’юць! Нікога ў нас не забіваюць, – пасміхнуўся Варнак, – гэта гульня такая ў вайну. Мы з лесу пастрэльваем, а нас ніхто дастаць не можа, бо лес надта вялікі.

Астатнія хлопцы ў гаворкі не кідаліся, а спрытна і хутка варочалі сківіцамі, жуючы сала з храбусткімі гуркамі. Адчувалі, што ва ўсялякі момант у выпадку небяспекі вартавыя маглі спыніць вячэру. І тады давядзецца ўцякаць і зноў шукаць прытулку ў халодным лесе ці на якім закінутым хутары.

– Замяніце вартавых, – загадаў Варнак.

Два хлопцы, прыхапіўшы па скібцы хлеба, падаліся з хаты. Грукнулі дзверы – і ўсталявалася гнятлівая цішыня. Гаспадары і госці напружана нечага чакалі, існавалі ў прадчуванні нечаканага зла ці кары. За час вайны развучыліся людзі пачувацца спакойна і годна, гаспадарамі на сваёй зямлі. Нават ва ўласнай хаце не мелі надзейнай абароны і ўпэўненасці.

60

Маёр Руткоўскі з атрадам без асаблівых цяжкасцей перажыў зіму ў лясной вёсцы Заброддзе. Жаўнеры па вечарах хадзілі на вячоркі да дзяўчат, той-сёй паспеў нават на зіму прыжаніцца. Зрэдку выпраўляліся на дыверсіі ці сядзелі ў засадах на вялікіх дарогах, абстрэльвалі і забівалі савецкіх вайскоўцаў, спальвалі грузавікі. Тым і абмяжоўваліся. Аднак вясною дзейнасць Арміі Краёвай актывізавалася найперш у сувязі з тым, што пачалося перасяленне беларусаў з Беласточчыны, далучанай да Польшчы, у Савецкі Саюз. Шмат хто з праваслаўных абарыгенаў не жадаў пакідаць роднае котлішча. Між тым акаўцы абвясцілі нацыяналістычны лозунг: "Польшча – для палякаў". Руткоўскі таксама атрымаў адпаведную іструкцыю па запалохванні мясцовых беларусаў і выгнанні іх за межы Польскай дзяржавы. Вясною ён абсталяваў новую базу ў лесе, часткова выкарыстаўшы зямлянкі, пакінутыя партызанамі. Паколькі гатовага жытла ўсім не хапіла, паставілі з дзясятак палатак, так што не давялося губляць шмат часу на вырашэнне бытавых праблем. Аднак менавіта цяпер акаўцы па-сапраўднаму адчулі найвялікшае супраціўленне з боку польскіх органаў бяспекі, якім дапамагалі спецыялісты НКУС, накіраваныя на дапамогу палякам. Для правядзення аблаў выкарыстоўваліся рэгулярныя вайсковыя падраздзяленні, так што замест запланавага шырокага дзеяння супраць новай улады ў акаўцаў атрымліваліся ўцёкі і перабежкі з аднаго месца на другое. У дадатак да ўсяго давялося разбіць "абвод" на дробныя мабільныя гурты, якія пачалі распадацца, жаўнеры паціху разыходзіліся па дамоўках. Ад’ютант Руткоўскага Тадэвуш Сапранецкі таксама папрасіў даць яму адпачынак, каб наведаць маці, чым канчаткова вывеў з раўнавагі камандзіра. І той напусціўся на хлопца з абвінавачваннямі ў здрадзе, маладушшы і іншых заганах, уласцівых мамчыным сынкам, у якіх яшчэ малако на вуснах не абсохла. Аднак ад’ютант віны сваёй не адчуваў і адказаў, што ён пяты год у падполлі верна служыць Польшчы і мае поўнае права на кароткі адпачынак, таму што хата без мужчынскіх рук хутка прыходзіць у заняпад. А маці без ягонай дапамогі наўрад ці здолее справіцца з рознымі гаспадарчымі праблемамі.

Руткоўскі кінуў на Тадэвуша падазроны позірк і сказаў:

– Дзіўна, што ты столькі гадоў трываў і не прасіўся дамоў, а тут раптам табе закарцела. Ці не збіраешся ты часам прадаць мяне?

– Пан Руткоўскі, майце сумленне. Ці за ўсе гэтыя гады службы былі ў вас падставы недавяраць мне? – абурана спытаў Тадзік.

– Жаўнер можа атрымаць адпачынак толькі тады, калі ён забіты або цяжка паранены.

– Жаўнерам часам даюць адпачынак і ў тым выпадку, калі яны добра служаць.

– Дык ты лічыш, што служыш выдатна, што здзейсніў вялікі подзвіг! Паглядзіце! Новы герой Польшчы вырас пад крылом уласнага камандзіра! – здзекліва засмяяўся маёр.

– Безумоўна, я нічога яшчэ не здзейсніў, але ж вы трымалі мяне, як сабаку на ланцугу, пры сабе, не ведаю для чаго. Каб я актыўна браў удзел у аперацыях, дык мне таксама было б што ўспомніць.

– Шкадаваў я цябе, дурня малога, але больш не буду! Як гэта твая вёска называецца?

– Лазнякі…

– Дык вось табе заданне: ідзі ў свае Лазнякі, разведай, што да чаго, падрыхтуй колькі чалавек для працы сувязнымі. Пажадана, каб гэта былі дзяўчаты. Сустракацца з імі нашы жаўнеры будуць у касцёле, каб браць у іх свежую інфармацыю пра перамяшчэнне вайскоўцаў і сіл бяспекі, пра паводзіны вяскоўцаў і гэтак далей, сам ведаеш, што нас цікавіць. Дарэчы, якія людзі там у вас жывуць?

– Да вайны былі каталікі, праваслаўныя ды іўдзеі. Габрэяў, мабыць, немцы вынішчылі, як скрозь…

– Наша задача – выціснуць праваслаўных з польскай зямлі, няхай едуць у расійскі рай і не смуродзяць нашу зямлю.

Тадзік хацеў запярэчыць, што ў яго ёсць сябар-беларус Яська. Навошта яго выціскаць, калі ў Лазняках спрадвеку жылі ягоныя продкі, але не стаў пярэчыць камандзіру, ведаючы яго гняўлівы характар, толькі спытаў:

– Калі я магу пайсці?

– Проста зараз збірайся і ідзі з маіх вачэй, бо набрыд мне, як вашывы кажух.

– Дзякую, пан маёр, – адказаў ад’ютант і задаволены выскачыў з зямлянкі, баючыся, каб камандзір не перадумаў, хаця мо і трэба было затрымацца, узяць хоць самыя неабходныя рэчы, але даўно вядома: вяртацца дрэнная прыкмета.

Тадзік вырашыў ісці напрасткі па сонцы. Лес яшчэ быў празрысты, толькі-толькі пачалі вылузвацца з пупышак першыя лісточкі, на доле прабілася зялёная шчэць травы, але і гэтая сціплая зеляніна вылучала востра адчувальны пах вясны. Ім поўнілася паветра. Пад бадзёры перасвіст птушак, жыццё прыроды аднаўлялася імкліва і натхнёна. Юнаку здавалася, што і ён распачне новае жыццё, варта толькі сустрэцца з Вандай Палубінскай, Вандачкай, як ён употай сам сабе яе называў. Захоплены ўласнымі думкамі і вясновым узбуджаным настроем ён страціў пільнасць і ледзь не выбег на шашу. Але схамянуўся, залёг у кустоўі, агледзеўся. Міма праехаў грузавік, у якім сядзела чалавек дваццаць чырвонаармейцаў, следам цягачы працягнулі тры невялікія гарматы – і дарога апусцела. Толькі тады хлопец адважыўся высунуцца са свайго спрата, зірнуў у два бакі, а калі пераканаўся, што больш ніхто не едзе, перабег дарогу. І зноў рушыў на паўднёвы захад. Ён увесь час думаў пра Ванду, што скажа ёй пры сустрэчы, як пацалуе руку. Усё залежала ад першага моманту. Па ім Тадзік меркаваў зразумець, ці помніла яго Ванда, ці хацела з ім сустрэцца. Чамусьці пра маму ён зусім не згадваў, хоць і прасіўся праведаць яе. Менавіта юная ўдава займала ягоныя думкі і пачуцці настолькі, што сэрца білася паскорана, як у марафонца. Хоць, зрэшты, ён не ішоў, а таксама рухаўся амаль подбегам, калі не заміналі зараснікі. Дарогу яму перагарадзіла імклівая ручаіна, якую ён паспрабаваў пераскочыць, але не разлічыў і намачыў ногі.

"Халера яго бяры, – сказаў ён сам сабе, – дайду да Вандачкі, там і прасушуся, будзе прычына застацца нанач. Хоць, калі занатурыцца, дык можа прагнаць да маці. І што тады?.." Пра гэта думаць не хацелася.

Ён прайшоў за клунямі міма Лазнякоў ужо прыцемкам, кінуў позірк на свой пусты двор, нікога не ўбачыў, нават куры не грэбліся. Узнікла вярэдлівая думка, што, можа, мама ляжыць хворая, ёй патрэбная дапамога, а ён шыбуе да чужой маладзіцы. Аднак супакоіў сябе, што знойдзе магчымасць пабачыцца з родным чалавекам, а пакуль трэба тэрмінова выконваць заданне маёра Руткоўскага – шукаць сувязных. Спадзяваўся, што менавіта Ванда дапаможа яму знайсці якую дзяўчыну на гэтую ролю.

Жыгімонтаў хутар, названы ў гонар Вандзінага прадзеда, адкрыўся раптам за невялікім узгоркам. Тадзік убачыў асветленае акенца і пабег насустрач гэтаму жаданаму святлу. Хата стаяла, акружаная садочкам, абгароджаная невысокім плотам з лазы. Весніцы былі завязаныя вяроўкай, таму Тадзік пераскочыў плот і ў момант апынуўся ля акна, прыпаў да шыбы, але акно было завешанае, ён нічога не ўбачыў. Асцярожна пастукаў у шкло, якое звонка азвалася на дотык ягоных пальцаў.

– Хто там? – пачуўся з-за акна ўстрывожаны голас гаспадыні.

– Вандачка, гэта я, Тадэвуш, – сказаў хлопец усхвалявана.

– Які Тадэвуш?

Сэрца някліканага госця абарвалася і паляцела некуды ў прадонне. У галаве замітусіліся думкі: "Яна не помніць! І голас не пазнала! Не радая!"

– Той, які з панам маёрам Руткоўскім кватараваў на іншым хутары, – адказаў Тадзік.

– А-а-а! Успомніла! Зараз адчыню…

Юнак, абнадзеены, што нарэшце Ванда згадала пра яго, падаўся да дзвярэй. Счакаў хвіліну – і любая жанчына ўзнікла на парозе.

– Тадзік! Скуль ты? Чаму адзін? Нешта здарылася?.. – засыпала яна яго пытаннямі.

– Добры вечар, пані Ванда, – ледзьве стрымліваючы радасць, павітаўся госць, хацеў пацалаваць яе руку, але яна сама абхапіла ягоную галаву і цмокнула ў шчаку.

Ён разгубіўся і стаяў, не ведаючы, што належыць рабіць далей, толькі ўзіраўся ў яе твар, які ў прыцемку здаваўся неверагодна прыгожым. Яна схамянулася, сказала:

– Чаго ж мы тут стаім? Заходзь, Тадзік. Я вельмі радая, што хоць нехта наведаў мяне. Вусцішна мне адной…

– Мы атабырыліся недалёка, я цяпер буду часцей наведвацца ў Лазнякі.

Яму хацелася сказаць, што ён ішоў менавіта да яе, але стрымаўся, не жадаючы выдаваць сапраўдную мэту свайго з’яўлення. Так, ён марыў сустрэцца з Вандаю, імкнуўся да гэтага, а цяпер быў проста шчаслівы.

Яны ўвайшлі ў вялікі пакой хаты, абсталяванай на сялянскі манер: у правым кутку, каля дзвярэй, – вялікая белая печ, стол, лавы, услоны, за шырмаю бачны шырокі драўляны ложак. Пэўна, Вандзіны продкі былі людзі простыя, не імкнуліся да раскошы, а калі ўдавалася сабраць колькі тысяч злотых, трацілі іх на тое, каб набыць яшчэ зямлі, якую пасля аддалі ў спадчыну нашчадкам. Толькі зямля для сялян заўсёды была найвялікшай каштоўнасцю, якая карміла і забяспечвала сям’ю ўсім неабходным для існавання.

– Вешай сюды куртку, – яна паказала на цвік, забіты ля дзвярэй у сцяну. – Стаміўся, мусіць?

– Ат, шалёнаму сабаку трыццаць вёрст – не адлегласць, – засмяяўся Тадзік.

– Няўжо ты прайшоў столькі?

– Не ведаю, ляцеў напрасткі, каб пабачыць цудоўную пані, – нарэшце не вытрымаў ён і даў волю пачуццям.

– Тадзік, ты стаў падобны на пана Руткоўскага. У яго навучыўся выказвацца напышліва? Прызнавайся!

– Што вы, пані Ванда, я ад чыстага сэрца…

– Добра, добра, ведаю я вас, хлопцаў. Любіце вы лёстачкі слаць! Каб больш не падмазваўся. Ты мне, як малодшы брат, запомні гэта… Давай мый рукі, павячэраеш, а заадно раскажаш з якімі навінамі прыйшоў.

У Тадзікавай душы ад гэтых будзённых словаў быццам згас дзівосны агеньчык, які асвятляў яму шэрыя дні натхнёнымі пачуццямі і памкненнямі. Ён павесіў куртку на цвік, памыў рукі пад рукамыйнікам і спыніўся сярод хаты, адчуваючы тут сябе чужым і непатрэбным.

– Сядай да стала, чаго разгубіўся? – Ванда падштурхнула хлопца ў плечы і ён паслухмяна пасунуўся ўперад, не адчуваючы жадання есці, падняў вочы, сустрэўся з яе прамяністым позіркам, і ад гэтага святла зноў запалаў у ягонай душы трапяткі агеньчык, які надаваў сэнс жыццю. Каб прыхаваць пачуцці, ён спытаў:

– А дзе ж, ясная пані, ваш дзядзька? Чаму вы тут адна?

– Памёр, зямля яму пухам, напрадвесні… Разлічвала я на ягоныя мужчынскія рукі ў гаспадарцы, але смерць неміласэрна забрала ў мяне і гэтага родзіча…

– Шчыра спачуваю вам, пані Ванда…

– Што зробіш, трэба прымаць усё, што пасылае Бог. Ён лепш ведае, як нас пакараць і як узнагародзіць. Сядай жа да стала, – Ванда павяла хлопца за руку.

Ад дотыку яе далоні ён ажно ўстрапянуўся і адчуў, як гарачая хваля напружыла цела ўніўзе жывата, засаромеўся гэтага нечаканага прыліву цяпла, адчуў, што па-здрадніцку запалалі шчокі, а таму апусціў твар і, ужо седзячы за сталом, баяўся зірнуць на гаспадыню.

61

На другі дзень позна ўвечары Тадзік сабраўся наведаць маці. Сорамна было ісці з пустымі рукамі, ніякага падарунка ёй не падрыхтаваў, але выйсця не было. Папярэдзіў Ванду, што пойдзе ў Лазнякі, але мае намер яшчэ раз вярнуцца.

– У цябе хоць якая паперка ёсць? Дакумент які, хто ты такі? – спытала Ванда.

– Адкуль яму ўзяцца? – пытаннем на пытанне адказаў Тадзік.

– Будзь асцярожны, цяпер паліцыянты шныраюць па вёсках дзень і ноч, вышукваюць, як яны кажуць, варожыя элементы.

– Пастараюся...

– А чым маці парадуеш?

– Сабою…

– Гэта чыста па-мужчынску. Пачакай хвіліну…

Ванда дастала са скрыні паркалёвую хустачку з блакітнымі кветачкамі па беражку і падала хлопцу.

– Занясі прэзент маме. Няхай застанецца ў яе добрая памяць пра клапатлівага сына. Хустачка зусім новая, яшчэ ні разочку яе на завязвала.

– Мо не трэба, пані Ванда, у вас са мною і так зашмат турбот.

– Гэта прыемныя турботы, Тадзік, напраўду, – усміхнулася гаспадыня так шчыра, што яму здалося: яна ўжо пачала прывыкаць да яго, мо настане такі час, што і пакахае, тады ён будзе самы шчаслівы чалавек на свеце.

Хлопец узяў хустачку, акуратна згарнуў, засунуў у кішэню курткі, пацалаваў Вандзе руку на развітанне і сказаў.

– Дык я пайшоў.

– Беражы цябе Бог, – перажагнала яго Ванда.

Тадзік ступіў з сенцаў у цемру. Ноч выдалася бязмесячная, ішоў наўздагад, не бачачы сцежкі. Нарэшце на фоне неба ўзніклі чорныя абрысы хат. Ён паскорыў крокі ад радасці, што нарэшце праз столькі трывожных гадоў і неўладкаванага ляснога жыцця ён апынецца ў роднай хаце, будзе ўдыхаць пахі роднага жытла, слухаць любы голас матулі і хоць адну ноч ні пра што не думаць і не хвалявацца. Вакол панавала такая незвычайная цішыня, што хацелася ляцець у паветры, каб не шоргаць нагамі па зямлі, не парушаць гэты незвычайны спакой.

– Стой, хто ідзе! – спытаў нехта па-польску.

Незнаёмы грубы голас прагучаў так блізка, што Тадзік ажно прысеў ад нечаканасці, па партызанскай лясной звычцы з’явілася жаданне схавацца ў карчах, але ён помніў, што кустоўе знаходзіцца справа метраў за сто, а далей цягнецца лес. Крутнуўся на пятцы і пабег у бок кустоўя, услед прагучаў стрэл, другі, трэці. Тадзіка штурхнула ў плячо, апякло, а потым ён адчуў: па спіне заструменілася кроў. Як толькі дабег да лесу, спыніўся, прыслухаўся. Пагоні быццам не было. Ён выцягнуў Вандзіну хустачку з кішэні, перахапіў ёю плячо, заціскаючы рану, прайшоў па лесе кіламетры тры, у нетры не зашываўся, трымаўся прасекі, а потым выбавіўся з зарасніку, пашыбаваў назад на хутар, адчуваючы, як навальваецца млосць ад страты крыві, і хочацца легчы проста на поплаве і заснуць, нягледзячы на тое, што моцны боль працінаў цела. Ванда як толькі ўбачыла, што ён паранены, захвалявалася, загадала распрануцца, агледзела рану, канстатавала:

– Куля прайшла навылёт. І за тое дзякуй Богу, не спатрэбіцца аперацыя. Давядзецца табе трохі патрываць боль. Трэба рану абясшкодзіць...

Яна выйшла ў камору, а праз хвілін колькі вярнулася з пляшкаю самагонкі. Абліла рану са спіны і з боку грудзей. У Тадзіка ажно сэрца зайшлося ад болю, але ён сціснуў зубы і стрываў.

– Што здарылася? – спытала Ванда, перавязваючы рану кавалкам саматканага палатна.

– Напароўся на нейкую засаду.

– Я ж цябе папярэджвала…

– Цёмна вельмі, яны мяне таксама не бачылі, проста пачулі крокі, стрэльнулі наўздагон. Я адразу пабег да лесу. Потым агледзеўся – мяне ніхто не даганяе. Таму і вярнуўся.

– Добра, што не бачылі.

– Пані Ванда, я не хачу, каб у вас з-за мяне былі непрыемнасці, таму лічу, што мне трэба пайсці зараз жа назад да сваіх.

– Яшчэ чаго не хапала! І не думай! Нікуды я цябе не адпушчу ў такім стане. Хто там цябе будзе лячыць?

– Неяк выкараскаюся. Не першы раз… І падарунак ваш сапсаваў, – кіўнуў Тадзік на акрываўленую хустачку, якая валялася на падлозе.

– Такой бяды! Хустачку памыю. Уяўляю, што і мой муж гэтак жа ў Варшаве сыходзіў крывёю, ды ніхто яму не здолеў памагчы. Там былі тысячы забітых і параненых…

– Вайна не разбірае, каго хоча таго і забівае… Я ўжо шмат сяброў страціў, аднойчы настане і мая чарга…

– Не трэба так казаць. Я не дазволю, каб з табою здарылася нешта благое. На суседнім хутары, тут, недалёка, жыве стары Кузьма, ён лічыцца знахарам. Лечыць у асноўным коней ды кароў, але і людзям дапамагае, калі якая нявыкрутка. Пайду да яго.

– Навошта, пачакаем да раніцы, – прапанаваў Тадзік.

– Да раніцы невядома што з тваёю ранаю здарыцца, раптам запаленне пачнецца. Марудзіць нельга. Ты выпі для заспакаення кілішак і спі, я хутка вярнуся.

Ванда наліла кілішак самагонкі, паднесла хлопцу. Той выпіў і ажно сцепануўся, аказалася яна занадта пякучая і моцная.

– Мусіць, аднаго кілішка будзе мала. Вазьмі яшчэ адзін.

Тадзік не бараніўся ад гэтага клопату і спраўна выконваў усе загады гаспадыні. Ён зноў папрасіў яе застацца дома, але яна апранулася, узяла газавы ліхтар, патушыла лямпу і пайшла з хаты. Хлопец ляжаў на ложку, прыслухоўваўся да болю ў плячы, які патроху пачынаў сціхаць. Гарэлка адурманьвала галаву, хіліла да сну. Ён хутка заснуў, цяжкім сном хворага чалавека. Прачнуўся ад таго, што над ім схіліўся стары чалавек з доўгаю сівою барадою, аглядаў плячо. Тадзік здагадаўся, што гэта знахар, павітаўся з ім і спытаў:

– Як мая рана?

– Гарачка пачынаецца, не адчуваеш?

– Так, горача…

– Дам гаспадыні зёлкі і мазі, няхай лекуе. Калі што, прыходзьце, пані Ванда, неадкладна. Хворага трэба схаваць на вышкі ці ў клуню, каб на чужыя вочы не трапіў, бо будзе бяда.

– Схаваю, пан Кузьма, дзякую вам за дапамогу. Даруйце, што сярод ночы падняла.

– Жыццё чалавека, як крышталь, лёгка разбіць, а склеіць часам немагчыма.

Стары даў выпіць Тадзіку нейкі горкі ўзвар з чорнай пляшачкі, абмыў ім рану, паравязаў. Сказаў гаспадыні:

– Гэты ўзвар будзеце даваць, пані Ванда, хвораму праз кожныя чатыры гадзіны, а маззю змазвайце рану і перавязвайце штодня. Пакуль усё, што трэба. Калі што, клічце. Бывайце здаровыя, мне пара…

Ванда пайшла ўслед за старым. Тадзік чуў, як яна ў сенцах дзякавала і нешта давала, мусіць, вынесенае з каморы. Грукнулі дзверы, а праз нейкі час у пакой вярнулася гаспадыня і спытала:

– Як ты, Тадзік?

– Добра, хутка ачуняю, – адказаў ён і раптам падумаў, каб не гэтая рана, можа, ніколі не даведаўся б, якая чулая і клапатлівая жанчына, якую ён пакахаў.

Яна села побач на табурэтку, паклала прахалодную руку на ягоны лоб. Яму быццам адразу палепшала, таму ўсміхнуўся:

– Ваша рука, пані Ванда, лечыць лепш за ўсялякія лекі.

– Дрэнна лячу, тэмпература не спадае. Хутка трэба будзе зноў узвар піць.

– Ідзіце адпачываць, пані Ванда, я сам выпью ўзвар, – прапанаваў госць.

– Які ўжо тут адпачынак. Ноч на зыходзе. Пара брацца за справы.

– Прашу вас, паспіце хоць гадзінку. Усё лягчэй будзе. Калі мне пагоршае, я падам знак, – супакоіў жанчыну хлопец.

– Добра, добра, угаварыў. Пайду да Аліка на печ. Нешта ён там варочаецца…

Яна патушыла газавую лямпу. Было чутно, як распранулася і палезла на печ. Тадзік уяўляў яе рухі, і ў сэрцы запанаваў спакой. Ён не жадаў думаць ні пра рану, ні пра тое, што яму трэба хутчэй вяртацца да Руткоўскага, каб не палічылі здраднікам і перабежчыкам. Побач была каханая жанчына, і нічога большага ён у сваім жыцці не жадаў. Можа, трэба было сказаць дзякуй невядомаму чалавеку, які параніў яго, чым наблізіў да Вандачкі, да яе пяшчотных рук і ласкавых вачэй. Вунь яна дрэмле на печы і думае пра яго, як памагчы, што зварыць на сняданак і абед. Ён робіцца ёй патрэбны і неабходны, а ці не з гэтымі пачуццямі прыходзіць сапраўднае каханне? Гэта Руткоўскі хацеў заваяваць яе сэрца з наскоку, а Тадзік не такі, ён гатовы доўга і настойліва вырошчваць узаемныя пачуцці, каб пасля разам з любаю жанчынаю адсвяткаваць нараджэнне вялікага кахання. З гэтымі думкамі ён заснуў і прысніўся яму белы сад, увесь у квецені. Па гэтым садзе вёў ён Ванду, трымаючы за рукі, маўчалі, усміхаліся і любаваліся пяшчотнымі кветкамі.

– Гэта не наш сад, – раптам сказала Ванда.

– А чый? – спытаў ён.

– Не ведаю. Нейкі чужы. Нам ніколі не пасадзіць такі сад.

– Чаму?

– Таму што ўжо зіма…

– Якая зіма? Паглядзі, усё цвіце!

– Гэта снег, Тадзік! – ускрыкнула яна і раптам знікла.

Ён паглядзеў на кветкі і толькі цяпер заўважыў, што галіны абцяжарылі снежныя карункі. Ён крануў рукою яблыню. Яго абсыпала белым пылам. А потым снег паваліў з неба такі густы і непраглядны, што акрыў сабою ўвесь свет.

– Вандачка! Вандачка! Дзе ты? – закрычаў ён і раптам убачыў, што яблыня, якая толькі што была ўпрыгожаная снегам, запалала, апякаючы яму твар, рукі, усё цела, ад болю ён прастагнаў. – Вандачка! Вандачка!

І прачнуўся ад дотыку яе рук.

– Што здарылася? Што? – устрывожана спытала яна.

– Прабачце, прыснілася нешта.

– Я падумала, мо варта тваю маму паклікаць да нас?

– Ні ў якім разе! Калі яна дазнаецца, што я паранены, дык яшчэ больш будзе трывожыцца і сумаваць.

– Гарачка не сунімаецца, – гаспадыня прыклала халаднаватую далонь да ягонага лба. – Трэба выпіць узвар.

– З вашых рук я і атруту гатовы піць.

– Вось жа дастанецца некаму бабнік! – усміхнулася Ванда.

Тадзіку хацелася сказаць, што ён хоча быць толькі з ёю, ніхто яму больш не трэба, але стрымаўся, ведаючы, што каханне трэба вырошчваць асцярожна, каб выпадкова не параніць і не напалохаць.

62

Двойчы Варнак з казакамі ўдала выходзіў з аблавы. Чырвоныя забілі трох чалавек, якіх усё ж удалося вынесці і пахаваць на ўскраіне лесу. Але гэта было толькі першае папярэджанне. Калі яму здалося, што небяспека мінула, якраз у той самы час яны трапілі ў засаду, бой выдаўся кароткі. Чырвоных было шмат, а ў казакоў патронаў і тых вобмаль. Разбягаліся, хто куды, дамовіліся сабрацца на Воўчай выспе.

Само сабою атрымалася, што Варнак аказаўся адзін, тры ягоныя ахоўнікі палеглі, абараняючы камандзіра. Ён і сам пачуваўся, як воўк, загнаны ў пастку, кружляў па лесе, па балотах. Выратавала яго тое, што ведаў тут кожную гаць, грэблю і кладку, таму ўдалося выратавацца ад пагоні, хоць разы тры ўвальваўся ў твань і выглядаў як балотны дух, чорны ад густой тарфяной юшкі. Не ведаў, куды бегчы, дзе схавацца. Апоўначы ногі самі прынеслі да роднага жытла. Ён увайшоў у хлеў, зашыўся у сена і заснуў. Раніцай прыйшла братава жонка Ніна даіць карову, убачыла яго соннага і ўскрыкнула з пераляку. Ён расплюшчыў вочы, ліхаманкава агледзеўся, убачыў жанчыну, спытаў:

– Чужынцаў няма?

– Пакуль няма, але могуць з’явіцца ва ўсялякі момант! – зашыпела яна змяёй. – У вёску ўпаўважаныя прыехалі. Чаго цябе прынесла, Лёня? Ігнась хаваецца ад вайны ў склепе! За яго дрыжу дзень і ноч! А тут яшчэ ты!

– А я, можа, здавацца прыйшоў, – пасміхнуўся Варнак. – Кажуць, улады нейкую амністыю абяцаюць "лясным братам".

– Ідзі ды здавайся дзе-небудзь у іншым месцы, а нам тут і без цябе гора хапае.

– А што Ігнась увесь час у склепе сядзіць?

– Чаму ж, як нікога чужога няма, дык надзявае маю спадніцу, завязвае хустку ды працуе на полі.

– У бабу, значыць, апранаецца, – засмяяўся Варнак. – Вось дзіва!

– Цішэй ты! Яшчэ хто пачуе!

– Добра, маўчу. Прынясі мне есці і пераапрануцца ў што чыстае.

Ніна пакінула даёнку каля парога, пайшла ў хату. Але замест сябе прыслала маці, якая прынесла талерку з салам, хлебам і салёным гурком, акрыўшы фартухом.

– Добры дзень, сынок, – сказала яна, паставіла талерку на сена, прысела, пацалавала сына ў лоб. – Добра, што прыйшоў. Годзе ўжо гойсаць па лясах. Хавайся разам з Ігнасем, а пасля, можа, неяк жыццё ўтрасецца.

– Не ўтрасецца, маці, – адказаў Варнак, адкусваючы ладны кавак хлеба з салам і паспешна жуючы, – або мы іх адолеем, або яны – нас.

– Вайна заканчваецца, дык навошта доўжыць свае і чужыя пакуты?

– Для нас яна не хутка скончыцца. Будзем змагацца да перамогі.

– Ах, сынок, сынок, ці ж гэта жыццё – хадзіць пад кулямі? Не хочаш хавацца, здайся. Зараз улада абяцае дараваць вашы правіны.

– А ў чым мая правіна, маці? Палякі загналі мяне ў войска, немцы ўзялі ў палон, Саветы разбурылі мой дом, а я цяпер бяздомны бадзяга, бандыт, па-іхняму! А хто мяне зрабіў такім? Хіба не яны? Гэта яны павінны павініцца перада мною, вярнуць мне жонку і дачку, калі тыя яшчэ жывыя!

– Супраць дзяржавы дарэмна ваяваць, хіба ж ты не разумееш? Што твая стрэльбачка здатная зрабіць супраць танкаў і самалётаў? Нічога…

У хлеў ускочыла Ніна, прашаптала:

– Маці, упаўнаважаныя да нас ідуць…

– Ай, Божа… Хавайся, Лёня, у сена. Я буду карову даіць, а ты, Ніна, ідзі сустракай і добра частуй гэтых злыдняў. Каб яны не падумалі, што мы варожа ставімся да іх.

Варнак зашыўся ў сена з галавою, хутка даядаў тое, што засталося на талерцы, глытаў не жуючы, папярхнуўся, закашляўся.

– Цішэй, сынок, яшчэ хто пачуе, – прашаптала маці.

Ён душыўся кашлем, трываў, прыслухоўваўся да гукаў. Аднак у цішыні толькі было чуваць, як звонка б’юцца струмені малака аб дно яшчэ пустой дойкі ды ўздыхае маці. Ён падумаў: "Мо сапраўды было б лепш за ўсё здацца Саветам і больш ні пра што не думаць? Няхай яны вырашаюць канчаткова мой лёс. Але ж я не анёл, шмат грахоў назбіралася за плячыма. Расстраляюць, а можа, нават павесяць, як некалькі казакоў на Украіне". Дрэнныя весткі разносяцца хутка. І гэтая знайшла Варнака і ягоных казакоў на хутарах каля Ратна. Тады яны дружна пакляліся адпомсціць за забітых паплечнікаў. Ён помсціў таксама колькі мог, а цяпер стаміўся, нічога не хоча, акрамя цёплай хаты, добрай ежы ды спагаднай жанчыны побач. Такою можа быць Аксана. Прыкінуў, што зараз мо варта падацца да яе, праведаць, пакуль хлопцы збяруцца на Воўчай выспе, ды зноў пачнецца іхняе змаганне з ворагамі. Ягоныя думкі перабілі матчыны цяжкія крокі, яна пайшла з хлява. А пасля доўга ніхто не прыходзіў. Варнак думаў пра Аксану, уяўляў яе: прыгожую, з тоўстаю цяжкою касою, якая абвівала галаву, быццам карона. Ён іншы раз так і называў яе – мая каралева. Яна толькі смяялася ў адказ. Мары непрыкметна ператварыліся ў сон пра любую жанчыну. І вось яны ўжо ідуць лясною сцежкаю, прадзіраюцца праз гушчар. Аксана азіраецца, усміхаецца яму. І толькі зараз ён заўважае, што ў яе няма касы, а валасы коратка падстрыжаны, аднак яна ўсё роўна выглядае цудоўна. Нарэшце яны выбавіліся з гушчару. Перад імі раскрыўся квяцісты поплаў, а на ім беліцца доўгае палатно, якое ажно зіхаціць на сонцы і недзе наперадзе ператвараецца ў сонечны прамень. Па гэтым палатне, а пасля па сонечным промні рушылі яны проста да сонца. Было ім спакойна і шчасна, як ніколі, быццам назаўсёды адступілі трывожныя і напружаныя дні з чужынскімі аблавамі, пагонямі, забойствамі…

Яго разбудзіла Ніна, паклікала:

– Лёня, дзе ты? Вылазь!

– Што, пайшлі ўжо няпрошаныя госці?

– Дзякаваць Богу, пайшлі. Я ад страху ледзь не памерла. Думаю, як пачнуць шукаць: Ігнась – у склепе, ты – у хляве! Усіх у Сібір загоняць, калі яшчэ, крый Божа, не пастраляюць…

– Не бойся ты надта, бо яшчэ ад страху памрэш.

– А мо ты нічога не баішся, чаго ж тады хаваешся?

– Дык я ж не проста так, а з выведкаю.

– Пачастуйся вось, выведнік, – яна падала Лёню талерку са смажанаю яечняю, шкваркамі і хлебам.

– Гэта мо ад гасцей засталося?

– Ага, ад іх застанецца! Як селі за стол, дык я стамілася насіць харчы. Пакуль літар самагонкі не выжлукцілі ды ўсе талеркі не вылізалі, з месца не зрушыліся.

– А хто прыходзіў?

– Старшыня сельсавета, Ямелька слюнявы, ды нейкія два ўпаўнаважаныя з раёна.

– Чаго ўжо ты так старалася?

– А што было рабіць? Няхай п’юць, каб яны смалы напіліся! Няхай забудуцца, чаго прыходзілі…

Пакуль Ніна гаварыла, Лёня ў адзін момант праглынуў змесціва талеркі і сказаў:

– Нясі яшчэ што…

Маладзіца пляснула рукамі і нездаволена прабурчала:

– Яшчэ адзін ненажэрны на маю галаву зваліўся.

– Я тры дні не еў, агаладаў зусім. Пакліч да мяне Ігнася, трэба ж пабачыцца з братам… Ды прынясі нарэшце ў што апрануцца, Ігнась усё роўна ў тваіх спадніцах ходзіць – засмяяўся ён.

– Дурны смех, – нездаволена сказала Ніна.

– А што ж мне цяпер рабіць, плакаць ці што?

– Чакай…

Хвілін праз пяць у хлеў увайшоў Ігнась, апрануты ў жаночае адзенне з хусткаю на галаве. Лёня абняў яго, прыгаворваючы:

– Вось што з намі жыццё зрабіла: ты стаў бабаю, а я – дзікім ваўком…

– Куды падзецца, Лёня? Каб выжыць, людзі на ўсялякія хітрыкі пускаюцца. Я паслухмяна пайшоў на мабілізацыю, атрымаў мундзір і зброю, тыдні два вучыўся страляць, а ўцёк з вагона, калі нас ужо везлі па Польшчы. У мяне проста ўсё абмірала, калі я ўяўляў, што мушу некага забіваць. Не адзін я быў, шасцёра нашых збегла. Разышліся па розных вёсках. Калі іх не палавілі, дык мо таксама недзе сядзяць у норах.

– Куды вінтоўку падзеў?

– Пакінуў у вагоне на памяць маім паганятым.

– Ну і дурань, лепш бы мне прынёс.

– Не да таго мне было. Сам падумай, як данесці зброю? Я і так сунуўся толькі па начах. Цэлы тыдзень дабіраўся.

– Ведаю гэтую хаду. Я з палону тыдні тры ішоў, страху натрываўся і галадаў, ледзьве ногі дацягнуў. Дамоў вярнуўся, а тут немцы – у вёсцы, партызаны – у лесе, і ўсе маёй смерці прагнуць. Ды ты сам усё бачыў…

– Куды цяпер? – спытаў Ігнась.

– У лес. Ён адзіны мяне ратуе. А ты што будзеш рабіць?

– Пасяджу пакуль у склепе. Як вайна скончыцца, тады і вылезу. Не гуляць жа мне ў хованкі з уладаю да самай смерці.

Вярнулася Ніна, прынесла паўбохана хлеба, гладышку малака і два алюмініевы кубкі, пад пахаю трымаючы апранахі для Лёні, сказала нявесела:

– Піце, браточкі, на здароўе.

– Дзякую, – адказаў Варнак, каб улагоціць сваячку.

– Колькі яшчэ будзеш па лясах ацірацца? – спытала Ніна.

– Пакуль не надакучыць.

– Ты ж казаў, што здацца хочаш.

– Можа, калі і здамся, але не так і не цяпер. Не час яшчэ, Ніна. Зараз малачка нап’юся – сіла ў мяне прыбудзе, ды і пайду зноў ваяваць супраць захопнікаў. Налівай, Ігнась. – Варнак падставіў кубак, малако белым струменем хлынула ў пустую пасудзіну. –Будзьма жывыя і здаровыя, – сказаў ён.

– Будзьма, – як рэха паўтарыў брат.

Яны моўчкі пілі малако з чорным хлебам, выпечаным маці. Лёня Парахнюк нідзе і ніколі не еў смачнейшага хлеба, нават белыя ўкраінскія паляніцы не маглі пераважыць яго ў смаку. Якое шчасце – спакойна жыць, піць малако з хлебам, бачыць брата, слухаць, як чмыхае карова ў стойле, адчуваць пах гною, сена, дроў.

У хлеў увайшла маці і сказала:

– Смачна есці, дзеткі.

Ад гэтых словаў у сэрцы Варнака нешта скаланулася, вочы сталі вільготныя, ён адвярнуўся і крадком выцер іх, разумеючы, што душа плакала па незваротным светлым мінулым, якое канала, знікала без следу, толькі заставаліся дзіўныя згадкі. За гэтую парушаную гармонію яго свету ён збіраўся помсціць усім, каго толькі западозрыць хоць на пазногаць вінаватым у ягоных бедах.

63

Удод і Птах сустрэліся ў лесе каля вёскі Вялікая Багна, хаця ім належала спяшаць на Воўчую выспу, куды павінны былі сабрацца ацалелыя казакі. Разлік быў просты, калі краму разграмілі ў Дывінскім раёне, дык чырвоныя там і будуць шукаць злачынцаў, а ў суседні раён, напэўна, і носа не пакажуць. Тым больш, што ўжо далі казакам дыхту так, што каманда Варнака разбеглася, як патрывожаныя прусакі. А яшчэ вельмі карцела Сяргею завітаць дамоў. Ведаў ён ад сувязных, што малодшага брата мабілізавалі на фронт, маці засталася адна.

– Ну што, Птах, праведаем родных?

– Трэба было б, – азваўся хлопец, але Варнак будзе сварыцца.

– А ты думаеш ён сам пройдзе міма роднай вёскі?

– Не ведаю… Ён такі зацяты…

– Чалавек ён неблагі, толькі камандзірскія абавязкі вымагаюць ад яго быць патрабавальным, а часам нават жорсткім.

Птах быў трохі маладзейшы за Удода, яму толькі споўнілася васямнаццаць гадоў, таму хлопца адразу прыклікалі ў ваенкамат, але якраз на той час у вёсцы быў Варнак і ўгаварыў навабранца ісці да яго, а не ў Чырвонцую армію, пры гэтым гарантаваў цікавае і насычанае прыгодамі жыццё. А галоўнае, пераканаў Птахавых бацькоў, што хлопцу сярод казакоў нішто не пагражае, а там, на вайне, такому неабстралянаму ніяк не выжыць. Нават псеўданім прыдумаў навабранцу самы просты, бо ўжо перабыло сярод украінскіх паўстанцаў птахаў самай рознай масці: чаек, сокалаў, орлікаў, гракоў, крумкачоў і іншых, толькі проста птаха яшчэ не было.

– Слухай, а дзе твая стрэльба? Ты чаго з пустымі рукамі?

– Кінуў у балоце. Яна цяжкая, халера, замінала ўцякаць.

– Ты ж не кажы Варнаку, што знарок кінуў, скажы, што шуснуў у балотнае акно, сам ледзьве выкараскаўся, а зброя там засталася. Прыдумай што-небудзь, бо ён і застрэліць можа за страту вінтоўкі, – папярэдзіў Сяргей. – І ніколі не кідай зброю, бо чым будзеш ваяваць ды бараніцца?

– Не ведаю, што і рабіць. Не жадаю ваяваць, – разгублена адказаў юнак. – Хачу дадому, ваўком гатовы выць…

– Я таксама спачатку па дамоўцы вельмі сумаваў, а пасля прывык.

– І што гэта за жыццё? На цябе палююць, як на дзікага звера. А ты сядзіш у лесе, зубамі ад голаду клацаеш, або людзей аббіраеш, каб самому пракарміцца.

– Яны абавязаныя нас карміць. Мы змагаемся за іхнюю волю.

– Хіба яны нас прасілі? – абурана спытаў Птах.

– Не мы з табой гэтае жыццё прыдумалі, не нам яго перайначваць, – задуменна сказаў Сяргей. – Ці ж я хацеў ісці ў лес? Калі хочаш ацалець, мусіш хавацца.

Ён паглядзеў на дрэвы, якія за некалькі дзён акрыялі, асцярожна зазелянелі, выпусцілі першыя лісточкі і, здавалася, самі сабою любаваліся. Зноў пачыналася вясна, якая несла сялянам клопаты, звязаныя з сяўбою. Як маці ўправіцца? Каб хоць памагчы ёй бульбу пасадзіць, дык будзе чым самой пажывіцца зімою, ды мо якога парсючка выгадуе. Хоць вынік адзін: кармілі нямецкае войска, цяпер давядзецца ўтрымліваць савецкае.

– Бачыш, пакуль мы ад чырвоных хаваліся, дык і вясна настала, – сказаў Сяргей.

– Пара нам, Удод, гнёзды віць, – пасміхнуўся Птах.

З лесу яны нарэшце выбавіліся на непралазнае балота, якое трэба было абысці, забіраючы трохі ўлева, а там ад Хвядосавага хутара павіна быць грэбелька з масточкамі ды кладкамі, якія звычайна размываліся ў паводку, але зноў і зноў ладзіліся гаспадарамі, каб мець магчымасць выбірацца да сваякоў у вёску ці на суседнія хутары. Сяргей добра ведаў ваколіцы роднай вёскі. Ці мала пахадзіў тут у маленстве, калі ганяў на пашу кароў, зграбаў сена, рубаў маладыя алешынкі на дровы ці рэзаў лазу на кашы. А яшчэ ж былі вандроўкі ў лес па чарніцы, брусніцы, ажыны, суніцы, грыбы, арэхі, а на балота – па журавіны. У копанках, балацянках, канавах лавілі ўюноў. А гэта быў ласунак адмысловы, безумоўна, калі не згадваць, як падскоквае гэтая дзіўная рыба, падобная на змей, на патэльні, быццам грэшнікі ў пекле. Кожная мясціна нагадвала Сяргею ягонае не такое і далёкае маленства.

Каля Хвядосавага хутара яны заўважылі дзяцей, не жадаючы трапляць на вочы людзям, абышлі сядзібу праз карчы. А грэбелька сапраўды знайшлася. Была яна спраўная, праўда, з мокрымі, коўзкімі кладкамі, таму хлопцы для падтрымання раўнавагі выламалі сабе па жэрдцы з кволых бярэзінак, якія там-сям тырчэлі на купінах, жадаючы неяк існаваць у гэтым асяродку, не надта прыдатным для іхняга жыцця. Хутка і без перашкод пераадолелі балота, праўда, Птах усё ж адзін раз па пояс уваліўся ў багну, вылез запэцканы тванню, якую немагчыма ададраць, хіба толькі добра памыць адзенне. Было яшчэ далекавата да вечара. Хлопцы вырашылі ўвайсці ў вёску поначы. Каб не трапляць лішні раз на вочы аднавяскоўцам. На ўзлеску сушылі адзенне і абутак, трывалі голад, толькі папілі трохі вады з ручаінкі, спадзеючыся, што родная – не атруціць. Ад няма чаго рабіць палеглі проста на добра ўгрэтай зямлі падрамаць ды так і праспалі да вечара. Калі ледзь сцямнела, рушылі ў вёску. Кожнаму хацелася хутчэй убачыць родную хату, таму ішлі моўчкі, не размаўлялі, толькі ўважліва глядзелі ўперад ды па баках, каб не нарвацца на якую засаду. Вёска сустрэла іх звычайным рэдкім брэхам сабак. За клунямі хлопцы разышліся ў розныя бакі, толькі абмяняліся поціскамі рук.

– Я па цябе зайду, – сказаў Удод.

– Добра, – адказаў Птах і пашыбаваў у процілеглы бок.

Сяргей подбегам кінуўся да сваёй хаты, адчуваючы нясцерпнае жаданне хутчэй пераступіць родны парог. У вокнах было цёмна. Дзверы ў сенцы не замкнёныя. Ён увайшоў у хату, убачыў, што маці ляжыць на запечку апранутая.

– Добры вечар у хату, – павітаўся ён ціха.

– Хто там? – спытала маці.

– Гэта я, Сяргей.

– Хто такі?

Голас маці прагучаў абыякава. Сяргей запаліў газавую лямпу. Думаючы, што маці сама ўбачыць яго і ўзрадуецца, а яна зноў спытала:

– Хто ты такі?

– Сын твой, мама.

– Ты не Кастусь, хто ты?

– Што здарылася, мама?

Жанчына села на запечку, узіралася ў твар сына.

– Косцік ліст прыслаў, – яна паказала вачамі паперку на стале.

Сяргей прабег вачамі паперку, у якой паведамлялася, што ягоны брат прапаў без вестак. Маці была непісьменная. Мо яна не ведае, што тут напісана.

– Мама, можа, наш Кастусь яшчэ знойдзецца…

– Хто ты, чалавеча, што табе тут трэба? – спытала жанчына.

– Я твой сын Сяргей.

– А хіба ў мяне ёсць Сяргей? Я ведаю толькі Кастуся. Хутка ён вернецца – і будзе мне палёгка. Як мы добра зажывём…

– А дзе нявестка, дзе Кастусёва жонка?

– Пайшла да доктара, ці што… Не ведаю… Мусіць, яна захварэла. А ты ідзі прэч…

– Мама, які доктар сярод ночы?

Жанчына злосна паглядзела на сына. Страшная здагадка ўсхвалявала Сяргея, але ён яшчэ не даваў веры сваім прадчуванням, таму сказаў:

– Я зараз, пачакай…

Ён выйшаў з хаты і спыніўся ў нерашучасці, раздумваючы куды падацца. Перабег вуліцу, пастукаў у цёмнае акно дзядзькі Пракапея.

– Хто там? – спытаў стары.

– Сяргей, ваш сусед…

Пракапей пазнаў яго па голасе, адчыніў дзверы, выйшаў на ганак, павітаўся:

– Даўно цябе не бачыў! Ой, даўно!

– Дзядзька Пракапей, што з маёй маці?

– Захварэла на галаву. Як атрымала паведамленне, што Кастусь прапаў, дык перастала людзей пазнаваць.

– А дзе ж наша нявестка?

– Пабегла да Цупрыяніхі, каб пашаптала. А калі тыя шэпты не памогуць, дык заўтра павязу яе да дактароў. А як ты?

– Ды я нічога, а маці шкада.

– Што ж ты думаеш, Сяргей, як тваёй маці было перажыць столькі бяды? Старэйшага сына забілі, ты – невядома дзе, а тут і малодшанькі згінуў. Як такое вытрываць? Хоць жывой у магілу лезь. Вось свядомасць і адключылася, каб зусім не сканаць ад гора.

– Што ж мне рабіць? – сам у сябе спытаў Сяргей.

– Заставайся ды дапамагай тут.

– Нельга мне, нявольны я чалавек, гэта па-першае, а па-другое, чырвоныя ці іхнія памагатыя ўсё роўна дазнаюцца, і жыцця мне не будзе.

– А вы як маецеся?

– Усё па-старому. Улады мяняюцца, а мы імкнёмся жыць, як было раней. Толькі, на вялікі жаль, нічога ў нас не атрымліваецца.

– Дзякую, дзядзька Пракапей, хоць вы мне расказалі, што адбываецца. Я сам ледзь не звар’яцеў, калі ўбачыў, што маці мяне не прызнае. Бывайце…

– Шчасліва табе, Сяргей.

Удод вярнуўся ў хату, убачыў, што маці зноў ляжыць на запечку. Сеў на лаву, каля парога, вырашыў дачакацца нявестку, каб распытаць, што ды як, а пасля зноў надоўга развітацца, бо нічым ён не мог памагчы хворай маці, хіба паплакаць разам з ёю. Падумаў яшчэ, што трэба зайсці да цёткі Куліны і расказаць ёй пра матчыну хваробу, мо яна што парадзіла б, хаця безумоўна, толькі лекары могуць разабрацца з псіхічнаю хваробаю. А зрэшты, каб раптам вярнуўся Кастусь, дык мо яна адразу ачуняла б, ды толькі, дзе згінуў малодшы брат, ніхто не ведае, нават тыя, з кім ён ваяваў. "А зрэшты, навошта мне чаго чакаць? – раптам падумаў ён. – Толькі лішнія жаночыя скавытанні слухаць. Разбяруцца тут неяк без мяне, чым я памагу?" Ён падняўся і ціха выйшаў з хаты, накіраваўся да Птаха.

Яму адчыніў Птахаў бацька і сказаў:

– Не пушчу больш сына з табою.

– А што ж ён будзе рабіць?

– Здавацца будзе. Вайна заканчваецца, няхай ідзе ў войска, ваяваць яму ўжо не давядзецца. Ці чуў? Саветы – у Берліне!

– Ці даруюць яму, што ён быў з намі?

– А мы не прызнаемся. Скажам, што хавалі хлопца, а цяпер прыйшлі павініцца. Вось і ўсё. Ідзі, Сяргей, сваёю дарогаю!

– Дайце, дзядзька, я ў сына вашага спытаю, ці хоча ён застацца?

– Хоча, не сумнявайся! Ідзі з Богам, не чапляйся!

– Глядзі, дзядзька, каб не прагадаў!

– Не страшы мяне, я ўжо сваё адбаяўся! Прыйшла новая ўлада – трэба падначаліцца. Я за свой век усялякіх начальнікаў пабачыў: немецкіх, польскіх, расійскіх. Кожная ўлада свае парадкі ўладкоўвае. Трэба змірыцца, інакш не выжыць. І вам у лесе доўга не ўседзець, пераловяць, пераб’юць. Вунь колькі войска ў іх, немца адолелі! Нават нашых "ястрабкоў" узброілі, а ты кажаш… Думай лепш, як самому ўратавацца…

– Дзякую, на добрым слове. Прывітанне перадайце сыну, толькі няхай з сяла хутчэй сыходзіць. Бо нашы ж яго заб’ць за здраду, – адказаў Сяргей і пайшоў з чужога двара, не жадаючы набываць новых ворагаў у родным селішчы.

Ён міжволі падумаў: "Дзеля чаго я пакутую, трываю нястачу і холад? Можа, і мне трэба было б ужо адстаць ад казакоў, ды прыбіцца да якога іншага берагу, ціхага і ўтульнага, бо колькі ж можна трываць гэта бязладдзе? А куды падзецца? З’ехаць за свет? Дык няма ніякіх дакументаў. Пачнуць разбірацца… Дазнаюцца… Няма выйсця, няма куды галавы прыхінуць…"

64

Тадзік прабыў у Ванды амаль месяц. Рана не зажывала, гнаілася. Знахар прыходзіў, прамываў яе газаю, прыкладаў нейкія мазі, але дапамагала мала. Бурчаў сабе пад нос: "Аслабла цяпер моладзь. Раней на нас усё зажывала хутка, як на сабаках".

Нягледзячы на тое, што пачуваў сябе блага, Тадзік падаўся да Руткоўскага ў лес на старую базу, хоць і не спадзяваўся там каго сустрэць. Аднак знайшоў маёра з невялікім гуртам аховы менавіта там. Вартавыя весела яго прывіталі, маўляў, заявіўся, не запыліўся, а камандзір і не ведаў, кім цябе лічыць, рэзервістам ці дызерцірам. Руткоўскі сядзеў за сталом у зямлянцы перад разгорнутымі картамі, здзіўлена падняў вочы і сказаў:

– Каго бачу? Наш выведнік нарэшце з’явіўся! А я ўжо думаў, што ты пад матчынай спадніцай схаваўся.

– Пан маёр, я быў паранены.

– А цяпер ужо здаровы? – Руткоўскі ляпнуў ад’ютанта па плячы, дзе якраз была рана.

Тадзік прастагнаў і ажно прысеў да падлогі ад болю.

– Што з табою? Зусім сілу страціў на матчыных аладках? – засмяяўся камандзір.

– Рана тут…

– Пакажы…

Тадзік зняў куртку і сарочку, паказаў забінтаванае плячо.

– Развязвай, – загадаў Руткоўскі.

Тадзік раскруціў палатняны пасак, агаліў рану. Руткоўскі агледзеў яе, спагадліва паківаў галавой з боку ў бок.

– Э, брат, зарана ты вярнуўся. Справа дрэнь. Яна ажно смярдзіць. Замотвай зноў… Дзе гэта цябе паднесла нячыстая?

– На падыходзе да Лазнякоў напароўся на засаду.

– І хто ж цябе лячыў?

– Ёсць у нас там адзін хутаранец-знахар, што кароў і коней лечыць…

– Ты ў яго жыў? – удакладніў Руткоўскі.

– Ага, – схлусіў Тадзік, не мог жа ён прызнацца, што быў у Ванды, бо Руткоўскі, мабыць, таксама хутка знайшоў бы туды дарогу.

– Надзейны чалавек?

– Чалавек добры, але вельмі стары, што сам ледзьве на нагах трымаецца, – зноў схлусіў Тадзік, каб адбіць цікавасць Руткоўскага да знахара, які на самой справе быў чалавекам сярэдняга веку, даволі моцны і дужы.

– Колькі яму?

– Я не пытаў, мо восемдзясят, мо дзевяноста, увесь барадою зарос, адны вочы ды нос на твары бачныя.

– Хто ж яму дапамагае?

– Адзін жыве, кашы якой зварыць раз на дзень – і ўсё меню.

– Трапіў ты ў нерат… Што ж з табою рабіць? Давядзецца праз нашых сувязных да нейкага лекара пераправіць. Хоць і нікудышны ты ад’ютант, але лепш, чым ніякага.

– Чаму гэта я нікудышны? – абурыўся Тадзік. – Вы, пан маёр, несправядліва да мяне ставіцеся.

– Падумай сам, пакінуў камандзіра, атрымаў раненне, цяпер думай, як цябе выратаваць. Дык, які ты ад’ютант пад халеру? – пасміхнуўся Каэтан. – Ты хоць чуў, што вайна скончылася. Германія капітулявала!

– Чуў!

– На жаль, нам ад гэтага радасці мала. Цяпер будзем ваяваць з Саветамі. Ідзі да кухара, няхай ён цябе пакорміць, добра выспіся. А заўтра пойдзеш у Беласток да нашага доктара. Толькі глядзі, больш пад кулі не лезь, бо ў наступны раз і забіць могуць. А мы з табою ўсю вайну прайшлі…

– Будзе зроблена, пан маёр, – аддаў чэсць ад’ютант і паспешна выйшаў з зямлянкі.

Сустрэча з камандзірам прайшла няблага, ён баяўся, што будзе горш. Руткоўскі іншы раз быў вельмі нястрыманы, а на гэты раз паставіўся да падначаленага са спачуваннем, дык і на гэтым дзякуй.

Праз два дні Тадзік быў ужо у Беластоку. Сядзеў перад доктарам, а той доўга аглядаў рану, пасля мыў яе, счышчаў гнойныя скарынкі, нават нешта падразаў скальпелем, чаго хворы не мог трываць, стагнаў і ледзь не плакаў.

– Паплач, паплач, – казаў доктар, – лягчэй будзе. Патрывай трохі, трэба ж нам выдраць гэтую заразу. Бач ты, навылёт прайшло… Ну, нічога, нічога, гэтыя дзіркі з часам зацягнуцца і зноў будзеш цэлы. Бяда з гэтай моладдзю. Лезуць пад кулі, як апантаныя…

– Я не лез, а ўцякаў, куля мяне сама дагнала.

– Палюбіла яна цябе з першага позірку… Добра, што да смерці не залюбіла. Ці маеш дзе спыніцца?

Тадзік адразу згадаў пра матчыну сястру, але тут жа адкінуў гэты варыянт. Не хапала яшчэ, каб родзічы турбаваліся з-за яго. Крый Божа, мама даведаецца пра ягонае раненне, тады наогул спакою не будзе нікому. Таму ён адказаў:

– Не маю нікога тут.

– Дам я табе адрас, пойдзеш да пані Евы, гэта мая добрая сваячка, пацыентка і душэўная кабета. Табе давядзецца затрымацца тут на месяцы два. І не думай раней часу ўцякаць зноў у лес! Там і без цябе ваякаў хапае, – адказаў доктар, забінтоўваючы рану. – Табе, хлопча, вучыцца трэба. Вайна скончылася.

– Мы будзем змагацца з акупантамі да перамогі.

– Кінь казаць дурніцу. Польшча, якую ні ёсць, а волю атрымала. Будзем будаваць самастойную дзяржаву.

– Хто мне верне бацьку, якога вывезлі ў Сібір?

– Гэтага я не ведаю. Калі пашанцавала яму выжыць, дык калі-небудзь вернецца…

Доктар сеў да стала, накрэмзаў дзве пісулькі: адну – з адрасам, другую – для пані Евы.

– Вось табе адрас, праўда, горад наш парушаны і спалены вайною, але спытаеш у людзей, яны пакажуць, куды ісці. Дамок пані Евы стаіць у раёне рынка.

Тадзік падзякаваў доктару, апрануўся, узяў пад паху куртку, з якою не разлучаўся ніколі і пайшоў на вуліцу. Горад сапраўды месцамі ўяўляў руіны, але прыватныя хаткі каля рынка ацалелі, нават захаваліся назвы вуліц, напісаныя на бляшаных шыльдачках. Хлопец без цяжкасці адшукаў патрэбны дом, увайшоў у весніцы асцярожна, каб не нарвацца на сабаку. Але ў двары нікога не сустрэў. Пастукаў у дзверы. Праз колькі хвілін насустрач яму выйшла маленькая і худзенькая, як былінка, старая, далікатна павіталася.

– Я ад доктара Шабалінскага, – сказаў Тадзік і аддаў цыдулку.

Старая ўзяла паперку. Прабегла вачамі і сказала:

– Заходзь, хлопча. Як цябе, дарэчы, завуць?

– Тадэвуш.

– Тадзё, значыць, прыгожае імя. А я тая самая Ева…

Ён ступіў за пані ў цёмныя сенцы, а пасля апынуўся ў пакоі, белым ад карункаў, якія былі скрозь: на крэслах, этажэрцы з кнігамі, на ложку, нават пад нагамі ляжалі ходнікі, сплеценыя з каляровых нітак нейкім дзіўным узорам.

– Няўжо ўсё гэта ваша работа?

– Мая, – усміхнулася яна. – Пляту і пляту, як павук. А потым у тую павуціну трапляюць такія маладыя і прыгожыя хлопцы, як ты, – па-дзявочы звонка засмяялася яна.

Тадзік нават не чакаў, што ў гэтай бяззубай старой можа быць такі малады голас і здзіўлена зірнуў на яе.

– Не бойся, я жартую, пайшлі на кухню, ты, мусіць, галодны?

Яна павяла госця ў суседні пакой, дзе таксама панавалі карункі на палічках з посудам, на стале, на табурэтках, нават на сценах.

– Ні марцыпанаў, ні мадрыгонаў у мяне няма, адзін толькі суп, – сказала гаспадыня, спрытна дастаючы з печы чыгунок са страваю. – Сядай да стала, чаго разгубіўся?

– Я не распешчаны, – адказаў Тадзік. – Ем усё, што ў талерку наліваюць ці кладуць.

– Малайчына, ты мне падабаешся. Быў і ў мяне сын, праўда, старэйшы за цябе, ды загінуў у Варшаве. Я ўжо ўсе слёзы выплакала. І мне не доўга засталося… Сустрэнемся на тым свеце. Там яго буду пры сабе трымаць, каб не згубіўся…

Яна наліла паўнюткую талерку, паставіла перад Тадзікам, сама села насупраць, падперла сухім кулачком шчаку, сказала:

– Чаго марудзіш, лыжку – у руку, і працуй.

– А вы, пані Ева, чаму не ясце?

– Я ўжо абедала, ты на мяне не глядзі. Я цяпер, як тая насенніна, што вылецела і не ведае, дзе ёй упасці, што яшчэ зрабіць, каб са спакойнай душой сысці назаўсёды.

– Навошта вы забіваеце сябе такімі цёмнымі думкамі?

– Не хвалюйся, пакуль ты будзеш жыць тут, я не памру, дагледжу цябе. Куды паранены?

– У плячо.

– Доктар трохі цябе палечыць, а пасля здасць на мае рукі, бо я шмат гадоў працавала медсястрою. Буду я тваю рану прамываць ды гоіць, пакуль зусім здаровы не станеш.

– Дзякую, пані Ева, за ласку. Суп ваш вельмі смачны, сто гадоў такога не еў. Трэба будзе мне неяк адпрацоўваць харчы, дык вы кажыце, чым памагчы.

Яму сапраўды стала вельмі спакойна і добра пад цёплым позіркам старой пані, шкада, што Ванда далекавата жыве, сёння ж збегаў ды наведаў яе.

– Меней на вуліцу выходзь, не трэба суседзям вочы мазоліць, – папярэдзіла гаспадыня, быццам здагадалася пра ягоныя думкі. – Доктар сам будзе заходзіць да нас. Такія ўмовы канспірацыі. Шмат нашых хлопцаў пад кулі трапляе. Усім трэба памагаць. Калі заваліцца мая кватэра, дзе яны будуць шукаць паратунку?..

– Я ўсё зразумеў, пані Ева. Буду старанна лячыцца.

– Ну, і малайчына. Пайшлі, пакажу табе твой пакой.

Гаспадыня завяла яго ў вузкую бакоўку, дзе стаяў ложак з падушкаю, акрытаю карункаваю сурвэткаю, на сцяне вісела палічка з кнігамі, грувасцілася шафа для адзення, акно завешана палатнянаю вышытаю занавескаю, аздобленаю карункамі.

– Вельмі ўтульны пакой, дзякую, пані Ева, – Тадзік пацалаваў руку гаспадыні.

Яна прыгладзіла ягоныя непаслухмяныя хвалістыя валасы і сказала:

– Вазьмі ў шафе бялізну, там усё ад майго сына засталося. Пойдзем у ванны пакой. памыешся ды і адпачнеш з дарогі. А сваё адзенне пакінь, я памыю.

– Што вы, пані Ева, я сам памыю! – запярэчыў госць.

– Не пазбаўляй мяне, Тадзё, гэтага звыклага жаночага занятку. Мне прыемна клапаціцца пра некага, быццам я вяртаюся ў мінулае добрае жыццё, калі ў мяне былі муж, сын і дачка, а цяпер няма нікога. Ты ўявіць сабе не можаш, як гэта страшна перажыць усіх родных і застацца адной…

– Прабачце, я буду слухацца, – паабяцаў Тадзік, адчыняючы шафу.

На момант яму здалося, што ён ужо аднойчы быў тут ці недзе ў такім самым доме, адчыняў шафу, браў бялізну, ішоў мыцца. А мо гэта яму проста прыснілася аднойчы, ды зараз не мог успомніць калі?

65

Да канца лета Варнак адседжваўся на Воўчай выспе, ягоныя казакі выходзілі толькі на дробныя дыверсіі: аднойчы ўзарвалі рэйкі ля паўстанка, спалілі два драўляныя масткі, разы тры падпілоўвалі тэлеграфныя слупы, хадзілі па хутарах здабываць харчы. А ў канцы жніўня атамана зноў нясцерпна пацягнула ў Вялікую Багну: засумаваў па маці, хацелася сустрэцца з братам, таму выправіўся ў дарогу разам з падначаленымі казакамі. Сяргей, які рухаўся побач, паглядваў на камандзіра і таксама ціха радаваўся, што нарэшце пабачыцца са сваімі. Ад сувязной Гэлі даведаўся, што маці два месяцы ляжала ў Брэсце ў бальніцы для псіхічна хворых, а цяпер вярнулася дамоў, быццам бы лячэнне пайшло на карысць.

Казакі ішлі ўслед за Парахнюком па знаёмых сцежках, даўно вывучаных, цягнуліся доўгім ланцужком. Абміналі балоты па лесе, пакуль не пачалі сустракацца хутары, якія злучаліся паміж сабою гацямі ды кладкамі. Хада па балоце патрабуе асцярожнасці, але пры атамане былі ў большасці хлопцы тутэйшыя, якія ведалі гэтую навуку з маленства. Нарэшце выбавіліся на востраў, дзе было поле. Нечы хлопец пераворваў іржышча. Варнак загадаў сваім казакам застацца ў карчах, толькі з Сяргеем пайшоў да селяніна, якога адразу пазнаў па паставе: Нікадзімаў Мірон. Унураны ў працу чалавек не заўважаў іх, таму ад нечаканага воклічу ўздрыгнуў.

– Памагай, Бог, – сказаў Варнак.

Хлопец азірнуўся, падзякаваў.

– Кідай працу, хадзем са мною, пакуль цябе Саветы ў войска не забралі, – прапанаваў Парахнюк.

– Што міру, тое і бабінаму сыну.

– А я цябе зараз мабілізую.

– Дык трэба ж бацьку папярэдзіць.

– Папярэдзь, але ўвечары прыходзь на вячоркі, мы там будзем таксама, далучышся да нас. Калі не прыйдзеш, знайду і заб’ю.

– Добра, добра, – затрос галавою Мірон.

– Глядзі мне!

Варнак вярнуўся ў карчы, сказаў хлопцам:

– Заварочваем у лес, абсталёўваемся, палуднуем і адпачываем да вечара.

Ён зноў рушыў наперад, казакі пацягнуліся за ім. Кожны ведаў загодзь, каму чым заняцца. Як толькі выбралі гожую паляну, кухары падаставалі свае кацялкі і павешалі іх на трыногах, астатнія хлопцы ладзілі буданы, высцілалі лапнікам падлогу. Варнак з аховаю пайшоў агледзець ваколіцы. Пры сабе ён апошнім часам заўсёды трымаў Удода, давяраў яму найбольш мо таму, што не раз упэўніўся ў ягонай вернасці. Два другія казакі-ахоўнікі: высачэнны і шыракаплечы па клічцы Малы і сухапары Муляр, які сапраўды ўмеў ладзіць печы, таксама былі сімпатычныя яму. З ускрайку лесу яны ўбачылі, што проста да іх ідуць дзве жанчыны і хлопец.

– Хто гэта можа быць? – спытаў Варнак у Сяргея, прыглядаючыся да сялян.

– Старэйшая кабета – жонка Ямелькі, старшыні сельсавета, а маладыя, здаецца, Бруснічанчыны дзеці.

– Дык старэйшую нам і трэба, якраз я хацеў з тым Ямелькам разлічыцца. Малы і Муляр, вядзіце іх да мяне.

Ахоўнікі рушылі, хаваючыся ў карчах, да людзей, каб не наполохаць і не даць ім магчымасці разбегчыся. Запынілі, бы статак, і пагналі проста да Варнака.

– Каго гэта вы прывялі? – быццам не пазнаючы, спытаў Варнак.

– Халера іх ведае, – адказаў Малы. – Спытай у іх сам, пан атаман.

– Пазнаю, пазнаю, гэта ж Тэкля Ямелькава! Начальнікава жонка! А хто тут яшчэ? Сапраўды, дзяўчына на Бруснічанку падобная і хлопец – таксама. Такія ж чырвонашчокія, як іх маці, за што і мянушку атрымала. Ну і што мы з імі будзем рабіць? – Варнак павярнуўся да казакоў, тыя прамаўчалі ў адказ.

Тэкля пачала прасіцца:

– Пусціце нас, людцы добрыя, ці мы ў чым вінаватыя?

– Удод, вядзі брата і сястру ў наш стан, а з гэтаю маладзіцаю нам пагутарыць трэба, распытаць, як яны тут кіруюць нашым людам, – загадаў Варнак.

– Пайшлі ўперад, – загадаў Сяргей Бруснічанчыным дзецям.

Яны паслухмяна падаліся ў лес.

– Чаго вы сюды прыперліся? – спытаў ён.

– Ішлі сена зграбаць, – адказаў хлопец.

– А Тэкля чаму з вамі?

– Напрасілася ў арэхі.

"Будуць ёй цяпер арэхі, – падумаў Сяргей. – Калі Варнак што задумаў, дык ад свайго не адступіцца".

І раптам ззаду пачуў немы Тэклін крык.

– Што яны з ёю робяць? – спалохана спытала дзяўчына.

– Вам лепш нічога не чуць, не бачыць і нікому не казаць, – папярэдзіў Сяргей.

– А што з намі будзе? – спытаў Бруснічанчын сын.

– Што грамада вырашыць, – нездаволена адказаў Сяргей, бо і сам не ведаў, што прыдумае Варнак, жорсткі і хуткі на расправу.

Згадаў, як казакі ўзялі летась з суседняй вёскі дзяўчыну, якая быццам супрацоўнічала з чырвонапагоннікамі. Варнак доўга катаваў яе, урэшце, яна прызналася, што супрацоўнічала, мусіць, не вытрывала болю. А пасля яе расстралялі, укінулі ў яму пад вываратняй ды так-сяк загрэблі.

Па лясной сцежцы хутка дайшлі да табара. Сяргей загадаў хлопцу і дзяўчыне сесці і сам прымасціўся на пяньку, чакаючы новага загаду. Варнак прыйшоў з памагатымі гадзіны пра дзве ў добрым настроі: пасмейваліся, пераміргваліся, загадкава перагаворваліся між сабою. Сяргей падышоў да яго і спытаў:

– Што рабіць з братам і сястрою.

– Адпусцім пад вечар, няхай адпачнуць пакуль...

– Можа, я дамоў схаджу, – спытаў Сяргей.

– Вось, мамчын сынок, цыцкі захацеў! – засмяяўся Варнак.

– Маці хворая, трэба адведаць…

– Ідзі ўжо, ідзі, толькі не лезь у вочы людзям, пакуль няхай ніхто не ведае, што мы тут. Увечары вяртайся, ёсць справы.

Сяргей прыхапіў заплечнік, дзе трымаў самыя неабходныя рэчы, і падаўся ў бок вёскі. Ішоў ён размашыста, хацелася хутчэй ступіць на родны парог. Паміж вёскаю і лесам цягнулася балотца, якое паступова пераходзіла ў поплаў, дзе пасвіўся статак. Ён прыкінуў, як яму лепш прайсці па поплаве, каб не сустракацца з пастухамі, хаця на самой справе нясцерпна хацелася пагутарыць з кім-небудзь з вяскоўцаў, распытаць, што ды як тут дзеецца. Поплаў, на якім звычайна вясною стаяла вада, за лета перасох і прывёў Сяргея на палявую дарогу за клунямі, па ёй ён дайшоў да сваёй сядзібы. З хваляваннем націснуў клямку, адчыніў дзверы ў цёмныя сенцы і нарэшце апынуўся ў хаце. Маці сядзела на лаве, перабірала цыбулю ды пляла з яе вянок, убачыла Сяргея, адразу пазнала, пайшла насустрач, заплакала, прамаўляючы:

– Сыночак мой, прыйшоў! А Кастуся нашага няма… Прапаў недзе…

– Не плач, мама. Ён вернецца, вось пабачыш! Не ўяўляю яго мёртвым, – адказаў Сяргей і сэрца яго напоўнілася пяшчотаю і лагодаю.

– Дай Божа, каб твае словы спраўдзіліся… Дзе ты? Як? Што робіш?..

– Там жа я, раблю тое ж самае…

– Не ідзі больш нікуды. Заставайся дома… Як мне тут адной жыць-гараваць?

– Хутка ўжо вярнуся, мне і самому набрыдла гэтае бадзянне. Патрывай яшчэ трохі…

– Ах, сынок, ужо ніякага трывання няма…

– А дзе твая нявестка?

– Пайшла да сваёй маці. Што ёй тут са мною рабіць? Што я?.. Ты ж есці хочаш…

Жанчына замітусілася каля печы, спрытна дастаючы чыгункі. Сяргей сеў на лаву, паглядваў на яе і адчуваў ціхую радасць ад таго, што маці пазнала яго, што хвароба яе адступіла, і цяпер можна будзе хоць пагутарыць з ёю, не тое, што ў мінулы раз, калі яна была зусім не пры памяці.

66

Сяргей з’явіўся ў табар пасля вячэры, калі казакі ўжо атрымалі каманду некуды ісці. Варнак нездаволена зірнуў на яго, але нічога не сказаў.

– Ты, Удод, ледзь не зарабіў на баранкі, – прашаптаў яму Малы. – Цябе камандзір ужо назваў уцекачом.

– Куды мне ўцякаць, хіба на печ да маці?

– Так ён і сказаў, што ты прыгрэўся на матчынай печы…

– Ды пайшоў ты, гундосіш абы-што. Хіба мне нельга родню наведаць?

– Ты не адзін з Вялікай Багны.

– Мая маці хварэла…

– Быццам нашы мацяркі здаровыя.

Казакі ўжо рушылі, а Малы ўсё ішоў побач і нашэптваў на вуха нейкую лухту, з-за чаго хацелася ўрэзаць яму па шырокім карку. Зрабіць гэта было вельмі зручна. Бо Сяргей быў усё ж вышэйшы за яго ледзь не на цэлую галаву.

– Адчапіся, годзе плявузгаць, лепш скажы, куды кіруемся?

– Да нейкага Ямелькі, а пасля мо на вячоркі, хочацца дзевак памацаць…

Сяргей зразумеў, ідуць распраўляцца са старшынёю сельсавета. "Нядобра гэта – біць сваіх людзей. Хто вінаваты, што час падзяліў вяскоўцаў на сваіх і чужых? Нічога не зробіш, Варнаку таксама ёсць каму і за што помсціць. А я мушу падначальвацца, бо няма мне куды падзецца. Адна маці чакае мяне, але ж хіба я магу вярнуцца? Ці мне дазволяць жыць у роднай хаце? Як даведаюцца, дык адразу павалакуць у турму ды падвядуць пад расстрэл. Ці мала ўжо на Украіне пабілі казакоў?!"

Ціхі і цёплы вечар апанаваў зямлю, ні адзін лісток не варушыўся на кустоўі, быццам прырода заснула змораная яшчэ даволі спякотным жнівеньскім днём. На поплаве статка ўжо не было, толькі вісеў у паветры пах сырадою, які панеслі каровы ў свае двары. Кожны казак, бо былі тут адны сялянскія сыны, адчуў гэты знаёмы пах і замаркоціўся па сваім родным жытле, па страчаным спакоі і дабрабыце і мо асабліва востра адчуў, што трэба помсціць тым, хто пазбавіў яго ранейшага звыклага жыцця. Ішлі за клунямі, каб асабліва не трапляць на вочы людзям, нарэшце завярнулі да Ямелькі ў двор. Сталі каля прыадчыненага акна, прыслухаліся. У хаце гарэла газавая лямпа. Гаспадар і чацвёра дзяцей сядзелі за сталом, елі бульбу з агульнай міскі, запіваючы яе малаком з кубкаў. Старэйшая дзяўчынка, сноўдаючыся ля печы, занепакоена спытала:

– Тата, дзе наша мама падзелася? Казала пайду па арэхі з Алёшкам і Паўлінкаю…

– Мо заблудзіліся дзе? Пачакаем яшчэ трохі і пойдзем шукаць, калі не з’явяцца, – адкаўзаў Ямелька.

– Я зараз вам раскажу, куды падзелася маці! Малы і Муляр за мною, – крыкнуў Варнак у адчыненае акно і рушыў у хату.

Сяргей глядзеў праз шыбу і ўбачыў, як упаў галавою на стол гаспадар, кроў залівала настольнік. Звалілася каля печы старэйшая дзяўчынка. Сяргея занудзіла ад выгляду крыві, ён рэзка адвярнуўся ад акна. Пачулася яшчэ некалькі стрэлаў, а пасля ўсё сціхла. Тужлівы неспакой авалодаў Сяргеевай душой. Адна справа, калі ты забіваеш ворага, якога ніколі не ведаў, ніякіх пачуццяў да яго не адчуваеш, а зусім іншая, калі па тваёй прыхамаці паміраюць знаёмыя табе людзі, аднавяскоўцы, дзеці… Унутраны пратэст выспяваў у ягонай душы, ён не ведаў, як сказаць пра гэта Варнаку. Ды ці мае права ён пярэчыць, калі кіраўніцтва паўстанцкага войска лічыць, што трэба забіваць прадстаўнікоў савецкай улады, хто б яны ні былі, нават калі яны твае брат або сват. І колькі можна знішчаць? Ён стаміўся, не жадаў больш ваяваць ні з кім, хацеў спакою і вольнага звычайнага жыцця. Думкі ягоныя біліся, як муха аб шкло, не знаходзячы выйсця. Схавацца б ад усяго свету, ад людзей, ад сяброў і ворагаў! І больш нічога ў жыцці не трэба. Кавалак бы зямлі дзе-небудзь на хутары сярод балота і лесу, коніка рахманага, сам сабе здабываў бы хлеб і жыў бы ў радасці ад кожнай хвіліны самай цяжкай працы, ад поту, які залівае вочы. А каб яшчэ ў хаце пасялілася маладзіца ды нарадзіла колькі дзяцей, дык большага шчасця ён і не жадаў бы, толькі ўсе гэтыя мары заставаліся недасяжнымі.

– Удод, ты заснуў там ці што? – паклікаў яго Варнак.

Сяргей спахапіўся, азваўся ў адказ:

– Пакуль не…

– Куды цяпер? – спытаў Малы.

– На базу, – адказаў Варнак.

– Ты ж абяцаў, што пойдзем на вячоркі.

– Ты загад зразумеў, ці табе тлумачэнні патрэбныя?

Сяргей адзначыў: "Злосны Варнак, як сабака, мабыць, не атрымаў задавальнення ад гэтай расправы. Няўжо ўсіх дзяцей пастраляў? Як не напускай на сябе абыякавасць, а сумленне ўсё ж варушыцца, даймае, хіба трэба быць зверам без памяці і жалю, каб не разумець, што чыніш зло. Пайду ад іх, збягу, каб не бачыць гэтага жаху і самому не мець дачынення да бессэнсоўных забойстваў".

Варнак раптам павярнуўся да Сяргея і спытаў:

– Як я заўважыў, ты, Удод пачаў па завуголлю ацірацца, ад справы ўхіляцца. Ці не прызначыць цябе ў расстрэльную каманду?

Сяргей нічога не адказаў, а толькі падумаў, што Варнак хоча і яго запэцкаць па вушы крывёю ахвяр.

– Можа, усё ж хоць на гадзінку завернем да дзяўчат на хутар? – спытаў Малы.

– Дазваляю зайсці на хутар да Ахрэма, ён свой чалавек, – адказаў камандзір. – Там паясце, а пасля без затрымкі – усе на Воўчую выспу. Муляр, будзеш замяшчаць мяне, пакуль я адлучуся па справах.

– Куды ты, атаман? Заўтра пачнуцца аблавы, – папярэдзіў Муляр.

– Трэба сустрэцца з кіраўніцтвам. Прабуду там некалькі дзён. Без мяне ціха адседжвайцеся, нікуды не хадзіце. Запасаў ежы ў нас дастаткова. А мяса ў лесе сабе настраляеце. Не захапляйцеся вельмі паляваннем, не ўчыняйце стральбу, як на фронце. Усё, пакуль, бывайце.

Казакі рушылі, а Варнак застаўся стаяць на месцы, быццам раздумваючы, куды яму пайсці. Калі Сяргей азірнуўся, дык у цемры нічога не ўбачыў, толькі падумаў, што ў атамана, мусіць, ёсць свае таямніцы, якія ён хавае ад падначаленых.

67

Варнаку карцела дазнацца, як паставяцца аднавяскоўцы да смерці Ямелькі. Быў перакананы, што нікому не дасападобы савецкая ўлада з яе падаткамі і заклікамі ўступаць у калгас. Таму і падаўся назад у Вялікую Багну, прыйшоў поначы ў сваю клуню, якая не замыкалася, зашыўся ў сена і заснуў спакойна і моцна з думкаю, што больш Ямелька не будзе есці матчыну яечню, наеўся свінцу раз і назаўсёды. Яго пабудзіла, маці.

– Чаго ты тут, сынку? Чаму ў хату не ідзеш?

– Позна прыйшоў, не хацеў будзіць.

Голас у маці быў нязвыкла нізкі, быццам ёй спазмы сціскалі горла, яна спытала:

– Гэта твая работа, Лёня?

– Ты пра што?

– Пра Ямельку…

– Мая! А што? Больш не будзе гаспадарыць у нашай хаце…

– А тая дзяўчынка пяцігадовая, што ў кросны схавалася ад вас таксама вам нашкодзіла? Навошта знішчылі дзіцятка нявіннае…

– Ворагаў трэба знішчаць пад корань.

– Заўтра на месца Ямелькі паставяць якого Івана ці Сцяпана, а ты зноў прыйдзеш вынішчаць яго разам з малымі дзецьмі? Які грэх нялюдскі!

– Маці, як ты не разумееш, яны нашы ворагі! Ты іх шкадуеш! А чаму яны не пашкадавалі маю жонку і дачку, а выслалі іх невядома куды, што і слядоў не знойдзеш.

– Яны выслалі – іхні грэх. Ты забіў – твой грэх! Як мне цяпер людзям у вочы глядзець? Мой сын – кат, забойца!

Матчын голас загучаў звонка, з металічнымі ноткамі. Ніколі раней не бачыў яе такой Варнак. Да сваіх дзяцей яна раней заўсёды ставілася лагодна. Старэйшанькім Лёнем наогул ганарылася, бо і разумны ўдаўся, і ажаніўся добра, і на гармоніку гожа граў. Ці ён сам мог ведаць раней, што апусціцца да такога жыцця, калі нават родная маці будзе яго асуджаць.

– Я – найперш салдат. Для мяне вайна не скончылася. Я выконваю заданні майго камандавання.

– У вёску наехала поўна міліцыі і салдатаў. Зараз я прынясу табе есці і выбірайся адсюль асцярожна.

– Не трэба мне нічога.

Варнак устаў, абтрос з сябе сена, пайшоў да дзвярэй.

– Не забівай дзяцей, Лёня! Гэты грэх ніхто не даруе: ні Бог, ні людзі, – ціха сказала маці. – Іх жа для нечага паслалі на гэты свет…

– Годзе табе! – агрызнуўся сын, выйшаў з клуні і знік за рогам.

Ён быў злосны на ўвесь свет. Калі родная маці не разумее і не спачувае, дык на каго яму спадзявацца? Сцежкаю адразу павярнуў да балота, ведаў, калі ёсць засада, дык найхутчэй у лесе. Абыякавасць апанавала ягоную душу, зараз ён нават не думаў, што яго могуць злавіць ці забіць. Проста ішоў знаёмаю кладкаю самым найкарацейшым шляхам і думаў, што толькі адна жанчына заўсёды спагадала яму, адчувала, папярэджвала ўсялякае ягонае жаданне. Нават жонка не была такою блізкаю, якою стала Аксана за гады змагання. Не адразу даверылася яму, аднак пасля раскрылася душою, нібы кветка пад сонцам. Бязмерна радавалася кожнай сустрэчы. Не раз казала, што ў яе ўсяго і радні, што ён: бацькі паўміралі, браты палеглі ў змаганні. Менавіта да яе кіраваўся Варнак самым кароткім шляхам ад хутара да хутара. Нікога, акрамя балотных птушак, не сустракаў на сваім шляху, людзей знарок абыходзіў, толькі на адным хутары дазволіў сабе папрасіць есці, каб не ісці да Аксаны галодным. Апоўначы асцярожна пастукаў у яе акно.

– Хто там? – азвалася яна.

Ён пачуў родны голас і душа, закарэлая крыўдаю на маці, раптам адтала.

– Свой, – адказаў ён.

Праз хвіліну яна адчыніла дзверы і замерла ў ягоных абдымках, з жарсцю цалуючы вусны, твар, вочы.

– Як жа я засумавала па табе! Думала, што зусім ты мяне пакінуў.

– Што ты, Аксаначка! Ні на хвілінку не забываў пра цябе.

– Заходзь, заходзь хутчэй.

Яна ўпусціла яго ў хату, зашчабятала:

– Зараз, зараз пакармлю майго саколіка.

– Не трэба, Аксанка, ежы. Сыты… Да цябе ішоў… Пабачыцца, ачах душою…

– Ах ты, мой родны, – зноў яна прыпала да яго і ўжо не адыходзіла ні на хвіліну, пакуль памагала памыцца, памяняць бялізну, а потым кахала так палка, што стамілася сама і стаміла яго да забыцця, да сну, які знянацку апаноўвае змораных людзей. Толькі пасля, калі прачнуліся, сказала яму:

– Своечасова ты прыйшоў. Атрымала новае распараджэнне з Цэнтра. Давядзецца нам разлучыцца надоўга, выпала табе дальняя дарога.

– Чаму? Куды ісці?

– У Польшчу.

– А хто павядзе праз мяжу?

– Пойдзеш сам. Хочаш, я пайду з табою?

– Нельга, Аксанка, табе гэтак рызыкаваць. Пераход мяжы – справа складаная. Трэба вывучыць сітуацыю, выбраць найбольш бяспечную мясціну, пасля адважыцца на пераход. Гэта ж не адна, а дзве кантрольна-следавыя паласы, савецкія і польскія памежнікі.

– Разумею…

– Каб якая падтрымка з боку Польшчы, – выказаў ён пажаданне. – Праваднік ці што?

– Пакуль ніхто нічога не абяцаў.

– Няхай сабе, абмазгуем гэтую справу пазней. Скажы, для чаго нам туды ісці?

– Зараз ідзе абмен жыхарамі. Палякі вяртаюцца з Савецкага Саюза ў Польшчу, украінцаў выціскаюць сюды. Трэба, па-першае, абараніць нашых людзей ад польскіх драпежнікаў, якім заўсёды мала зямлі, а па-другое, заварочваць тых, якія ўсё ж адважыліся ехаць да Саветаў.

– Цяжкая задача. Колькі нас тут? Што мы можам зрабіць, калі Польшча мае сваё войска, паліцыю і ўсё, што трэба дзяржаве.

– Ах, Лёня, каб ад мяне залежала, я цябе ні на крок ад сябе не адпусціла б, – абняла яго Аксана.

– Не бядуй, вярнуся да цябе, каб жыць і памерці разам.

– Кажуць, ты быў жанаты? – спытала яна насцярожана.

– Быў, але маю сям’ю выслалі яшчэ ў саракавым годзе. Ці выжылі яны там, і хто іх адпусціць?..

– Ты кахаў сваю жонку?

– Кахаў, але тое каханне было скараспелае і маладое. Здаецца, толькі зараз я даспеў, каб быць мужам і бацькам…

– Як бы я хацела, Лёнік, нарадзіць табе сыночка, як дзве кроплі падобнага на цябе. Якое гэта недасяжнае шчасце! Нашаму змаганню няма канца. Ды і загінуць можам у кожны момант – вось што сумна. Смерць, здаецца, увесь час стаіць ля майго парога. Няма мне спакою і ўпэўненасці ні ў чым і нідзе...

– Нічога не бойся, Аксана, – і ніхто цябе не кране. Я зараз ішоў напрасткі праз балоты, не думаў ні пра аблавы, ні пра засады, хоць ведаў: недзе яны ўжо побач, чакаюць мяне. І бачыш, дайшоў, ніхто мяне не запыніў.

– Гэта маё каханне ахоўвала цябе, вяло і клікала. Няхай так будзе заўсёды, – зноў Аксана прыпала да яго і доўга не выпускала з моцных абдымкаў.

Ён апантана адказваў на яе любасць. Калі ж яна супакоілася і зморана адкінулася на падушку, ён спытаў:

– У які тэрмін нам трэба пераправіцца ў Польшчу?

– Сказалі, да першага снегу.

– Часу яшчэ дастаткова.

– Галоўнае, што ты зараз прыйшоў да мяне. Мне здаецца, што чытаеш мае думкі, – засмяялася яна.

– Вельмі кахаю цябе і ўвесь час шукаю нагоды, каб пабачыцца.

– Ты мой, мой, нікому цябе не аддам, – Аксана шчасліва ўсміхнулася. – Колькі ты ў мяне прабудзеш?

– Бадай, дні на тры магу затрымацца.

– Тры дні шчасця! Есці хочаш?

– Нічога не хачу, акрамя цябе, – прашаптаў ён, тулячы да сябе яе разгарачанае цела.

68

Думаў Варнак прабыць у Аксаны тры дні, а затрымаўся на тыдзень, не мог адарвацца ад любай жанчыны. Вельмі ж палкая і ласкавая была. Яны страціў лік гадзінам і дням. Нават пасцель не засцілалі, цешылі, мілаваліся, зрэдзь калі згадвалі пра ежу, тады Аксана нешта рыхтавала на хуткую руку, і зноў не выпускала любага з абдымкаў.

На світанку выправіўся ён да сваіх казакоў, хоць і спяшаў, ды дайшоў да Воўчай выспы толькі апоўначы. Ля раздвоенай бярозы ў густым кустоўі павінен быў спыніць яго вартавы, але там нікога не аказалася. "Няўжо заснуў, падла!" – злосна падумаў Варнак, агледзеў карчы, але нікога не знайшоў. Гэтая акалічнасць насцярожыла яго. Ён затаіўся, прыслухаўся. Ад базы пацягнула цыгарэтным дымком, потым пачулася прыглушаная гаворка, яна набліжалася, гаварылі па-руску. Адзін другому субяседнікі скардзіліся на камароў і на балота. "Чырвонапагоннікі!.. Маіх хлопцаў тут няма. Дзе яны, што з імі здарылася? Трэба ісці на Мікітаў хутар, напэўна, стары нешта ведае", – думкі замітусіліся ў галаве. Ён пачакаў, пакуль два салдаты пройдуць міма, асцярожна выпаўз з карчоў і падаўся ў бок другой базы, якую ён абачліва падрыхтаваў на Куліковых астравах. Ад Воўчай выспы праз балота казакі праклалалі таемную гаць, пра якую мала хто ведаў. Якім чынам чырвонапагоннікі маглі трапіць сюды, заставалася для Варнака загадкаю. Ён выламаў тычку з чахлай бярэзінкі і па калена ў мулі асцярожна дыбаў па гаці. Яму ўдалося прайсці і ні разу не ўваліцца ў багну, якая магла паглынуць яго гэтаю начною парою і нават следу не пакінуць. На світанку выйшаў да Мікітавага хутара. Стары, які жыў адзін, ужо сноўдаўся на двары.

– Добрага здароўя, дзеду! – голасна павітаўся Варнак, ведаючы, што Мікіта недачувае.

Стары павярнуўся на вокліч, кіўнуў галавою, падаўся насустрач нечаканаму госцю, падаў руку.

– Што чуваць, дзеду? – спытаў Варнак.

– Глухому нічога не чуваць, – пасміхнуўся бяззубым ротам гаспадар, агаліў голыя дзясны, як у малога дзіцяці.

– Ці не бачыў маіх хлопцаў?

– Бачыў, як ішлі на балота, а пасля за імі чырвоныя пасунуліся. Шмат іх там было…

– І што?

– Адкуль жа мне ведаць? Больш нікога не бачыў…

– Зразумела… Дай што паесці…

– Заходзь у хату.

Мікіта першы ўвайшоў у сенцы, дзверы пакінуў адчыненыя, каб не шукаць клямку ў цемры. Пакой ягонай прасторнай хаты быў абстаўлены па-сялянску проста: печ, запечак, лавы ўдоўж сцен, у чырвоным куце віселі тры іконы, ухутаныя вышыванымі рушнікамі, стаяў стол, не акрыты настольнікам, пры ім – доўгі ўслон. Пахла грыбамі, малаком, яблыкамі, зёлкамі. Пакуль Варнак удыхаў знаёмыя пахі і азіраў хату, стары паспеў схадзіць у камору, прынёс вялікі бохан хлеба і сказаў:

– Дачка прыходзіць раз на тыдзень, пячэ хлеб, тое-сёе гатуе. Дрэнна без жонкі. Мая надта добрая была, сэрца баліць, што заўчасна адышла на той свет. Сядай, дзе табе зручна.

– Дзякую, дзеду, пажадана, каб мяне ніхто тут не бачыў.

– Зразумела, папярэджу, калі што…

Стары паклаў у вялікую міску твораг, заліў малаком, укроіў некалькі лустаў хлеба, сказаў:

– Спажывай на здароўе, а я пайду сваю ўпраўляць. Можа, хочаш адпачыць, дык кладзіся на запечак.

– Трэба было б, амаль суткі на нагах…

Стары выйшаў, а Варнак узяў лыжку і пачаў паспешліва есці. Толькі зараз ён па-сапраўднаму адчуў голад. Так з ім здаралася не раз. Калі не было ніякае ежы, ён пра яе не думаў, абыходзіўся вадою, а потым, калі ўдавалася паесці, набіваў паўнюткае чэрава. Міску апаражніў – голад не наталіў, але прасіць яшчэ нешта ў старога не стаў, вырашыў, што ў абед дабярэ рэшту, якой не хапіла да поўнай сытасці. Пайшоў да запечка, зняў брудныя боты, агледзеў нагавіцы, запэцканыя тванню, але зараз не было жадання варушыцца і мыць іх, ад бяссоння ажно гуло ў галаве. Распрануўся, з насалодаю разлёгся на запечку, успомніў Аксану і ў тую ж хвіліну заснуў. Абудзіўся толькі пад вечар, калі гаспадар пачаў бразкаць каля печы чыгунамі, спытаў:

– Мо якія навіны ёсць?

– Навіны толькі ў курэй, яны штодня яйкі нясуць і кудахкаюць пра гэта. А для мяне быццам час спыніўся, – адказаў стары.

– Ніякіх навін лепш, чым дрэнныя весткі. Мне трэба ісці.

– Павячэрай са мною. Я салонічкаў наварыў.

– Гэта можна. Калі яшчэ давядзецца?

– Сядай, хлопча, да стала. Зараз падсмажу яечню з салам ды павячэраем па-людску. Сам цэлы дзень хаджу, пра ежу ані згадкі, не хочацца, абсыхаю, да смерці рыхтуюся. Якога малака кубак вып’ю раніцай, на гэтым і ўсё. Толькі павячэраю ўжо ўсмак.

– Няўжо табе, дзеду, паміраць не страшна?

– Часам страшна, а як дапячэ якая хвароба, калі ў хаце адзін, дык думаю: хутчэй бы да жонкі. На тым свеце жыццё лепшае, кожны мае тое, што жадае.

– А што ты жадаеш, дзеду, для сябе?

– Каб было, як у маладосці: папрацаваць ды павесяліцца, самому стаць маладым ды здаровым, жонку зноў кахаць. Ты думаеш, што я заўсёды быў такі гарбаты і зморшчаны? Былі і мы маладыя ды прыгожыя, яшчэ якія… Калі вянчаліся, чуў: маладзіцы між сабою казалі, што прыгажэйшых маладых не бачылі.

Стары паставіў на стол чыгунок з варанаю бульбаю і патэльню з яечняю, усё пахла гэтак смачна, што Варнак ажно сліну праглынуў у прадчуванні добрай вячэры. Мікіту пацягнула на размовы і ён не еў, а ўсё згадваў, як будаваўся ды абжываўся гаспадаркаю. Госць еў і не слухаў, ягоныя думкі сягалі туды, дзе яму належала сёння ноччу быць. Пасля вячэры ён падзякаваў старому і рушыў у дарогу. Прыхапіўшы надзейную тычку, якую яму выдзяліў гаспадар. Пайшоў па коўзкіх кладках ды грэбельках, але хадок ён быў спрактыкаваны, умеў трымаць раўнавагу, таму ні разу не ўваліўся ў твань, чым быў вельмі задаволены. На Кулікоў востраў прыйшоў глыбокай ноччу, у пэўным месцы яго спыніў вартавы:

– Хто тут?

Варнак пазнаў па голасе Малога, азваўся:

– Свой.

– Пан атаман, нарэшце! Мы не ведалі, што думаць! Думалі, ты ў засаду трапіў, – узрадавана ўскрыкнуў казак.

– У мяне ўсё добра, а з вамі, што здарылася?

– Акружылі нас ноччу. Хто ж думаў, што яны знойдуць дарогу?

– І што ў выніку?

– Выйшла шэсць чалавек. Астатнія невядома дзе. Безумоўна, нехта загінуў, магчыма, нехта трапіў у палон. Мы хадзілі на разведку, там яны пакінулі засаду.

Малы пачаў пералічваць, хто прыйшоў на Кулікоў востраў пасля таго, як на іх напалі чырвонапагоннікі. Варнак выслухаў, спытаў:

– Дзе Муляр?

– Бачыў, што ён упаў, сперазала яго аўтаматная чарга. Ён бег перада мною.

– Дзе Удод?

– Не бачыў яго, ён спаў у іншым будане.

– Хто мог трапіць у палон?

– Не ведаю…

Варнак накіраваўся ў штабную зямлянку. Думаючы з дакукаю, што зноў давядзецца шукаць людзей, вучыць іх вайсковай справе і толькі пасля таго паспрабаваць выканаць заданне Цэнтра – пераправіцца ў Польшчу і заняцца перасяленцамі. З гэтай базы таксама давядзецца сыходзіць. Калі нехта з казакоў трапіў у палон, можа не вытрымаць катаванняў, раскажа пра дадатковую базу. Наперадзе восень і зіма, трэба падрыхтавацца да халадоў, знайсці новае ціхае месца, пабудаваць зямлянкі і сховішчы, запасціся ежаю, пакуль Саветы ў сялян не забралі зерне ды бульбу. Становішча складвалася непрыемнае, але з яго можна было, хоць і турботна, ды ўсё ж знайсці выйсце. Ён паглядзеў у цёмнае неба з бухматымі зоркамі. У гэты час сарвалася знічка. Заварожаны, нават не паспеў загадаць жаданне і пашкадаваў. А яму так хацелася выпрасіць сабе і Аксане доўгае і шчаслівае жыццё. Увайшоў у зямлянку. Да раніцы яшчэ было далекавата, можна было паспаць, але як ні ўкладваўся, так і не здолеў заснуць. Прыкідваў, дзе можна заснаваць новую базу, у якую вёску пайсці па навабранцам, а ў якую па харчы. Згадваў Аксану. Яе ўсмешлівы твар час ад часу выплываў у памяці, замінаў думаць, прымаць нейкія рашэнні. Хацелася толькі марыць пра сустрэчу з ёю, каб больш ніколі не разлучацца. Ён вырашыў для сябе, калі ўдала вернецца з Польшчы, возьме яе да сябе. А там, што будзе, тое будзе. Калі жыць, дык у любасці, калі паміраць, дык разам. Ён памятаў, што некалі вельмі кахаў жонку і цяпер яна яму неабыякавая, але аддзеленая непераадольнай сцяной разлукі. Выходзіла, што цяпер ён аднолькава кахаў адразу дзвюх жанчын і сам дзівіўся гэтай праяве.

69

За сталом насупраць Удода сядзелі два следчыя і распытвалі яго пра атрад Варнака і самога атамана. Ён расказваў, нічога не тоячы, не бачыў у гэтым сэнсу, тым больш, што яго папярэдзілі: за праўдзівыя звесткі арыштанта чакае нейкая палёгка ў час суда. Слова "суд" яго палохала, бо разумеў, як бы добра ні ставіліся да яго следчыя, суддзямі будуць іншыя людзі, якім ён можа не спадабацца як чалавек, ці ім захочацца паказаць сваю ўладу. А ў такім разе чакай расстрэлу. Пра сябе ён таксама выклаў чыстую праўду, было падобна на тое, што яму верылі, да таго ж усё, сказанае ім, лёгка было праверыць у вяскоўцаў з Вялікай Багны. Калі нехта з казакоў, акрамя яго, таксама трапіў у палон, дык і яны маглі пацвердзіць ягоныя словы, безумоўна, калі не хлусілі самі. Якім чынам чырвонапагоннікі заспелі нечакана казакоў у табары, Сяргей ніяк не мог сцяміць. Ён якраз змяніўся з варты, лёг у будане і заснуў, як забіты. Прачнуўся ад таго, што нехта валачэ яго за ногі, пачуў лаянку па-руску і адразу ўсё зразумеў: аблава. Прагучала некалькі адзінкавых стрэлаў і ўсё заціхла. Напад быў нечаканы, тым больш здзіўляла, як чырвоныя маглі ноччу трапіць на тэрыторыю табара? А пасля здагадаўся, што Птах, які пайшоў здавацца, мог паказаць ім дарогу. Тое, што Сяргей не хітраваў, не выкручваўся, мусіць, падкупіла следчых. Стукала машынка, адзін з іх, ганарысты, з ранняю лысінаю на макаўцы, пісаў пратакол допыту, другі з уважлівымі вачамі настаўніка, рыжаваты, кучаравы, па-добраму ўзіраўся ў твар маладога хлопца і, здавалася, шкадаваў яго.

– Скажы, Клімчук, якія адносіны ў цябе былі з Варнаком, – спытаў ён.

– Звычайныя: як у атамана з падначаленым. Ставіўся ён да мяне добра.

– А што ты думаеш пра яго?

– Што думаю… Усе мы стаміліся ад ляснога жыцця. Думаю, што і Варнаку надакучыла бадзяцца па свеце, таму ён апошнім часам быў такі жорсткі, зганяў злосць на людзях, якія мелі дачыненне да савецкай улады. Некалі ў вёсцы ён быў адметным хлопцам, выдатна граў на гармоніку, людзі яго паважалі, дзяўчаты спрэс былі ў яго закаханыя. Выбраў дачку бацькі багатага, прыгожую ды разумную, ажаніўся, дзіця прычакаў. Але і тут не пашанцавала. У трыццаць дзявятым ўзялі яго ў Польскае войска, як рэзервіста. Восенню пачалася вайна, ён трапіў у палон да немцаў. У саракавым вывезлі ягоную жонку, дачку і цесця невядома куды. Уцёк ён з палону, прыйшоў дахаты, а тут сям’і няма. Немцы могуць расстраляць як былога ваеннапалоннага, партызаны – як былога польскага служаку. Куды было яму дзявацца? Вось і пайшоў ва Украінскае паўстанцкае войска.

– Ты спачуваеш яму?

– Разумею, што выйсця іншага не было ні ў мяне, ні ў яго, – задуменна сказаў Сяргей, не жадаючы нашкодзіць сваёй балбатнёй атаману.

– Аднак ты сказаў, што Варнак апошнім часам стаў вельмі агрэсіўны, небяспечны, дык, на нашу думку, яго варта нейтралізаваць.

– Якім чынам?

– Забіць. Яму ўсё роўна свеціць вышэйшая мера за здзейсненыя злачынствы. Ты мог бы забіць Варнака?

– Не ведаю… Якое я маю права?..

– Зразумей, Клімчук, вайна скончылася, краіне трэба вяртацца да мірнага жыцця, а такія, як Варнак, працягваюць забіваць людзей, бязлітасна вынішчаюць цэлыя сем’і! Яго трэба спыніць, інакш гэтым бедам не будзе канца. Савецкая ўлада ўпаўнаважвае цябе на такі ўчынак. Калі ты здзейсніш яго, дык атрымаеш дараванне. Цябе судзіць не будуць, бо ты аўтаматычна становішся нашым агентам.

Апошнія словы вельмі ўразілі Сяргея. Ён не жадаў нікому служыць і станавіцца нечым агентам, тым больш не жадаў рабіцца катам і некага забіваць па загадзе. Атрымлівалася, што ён трапіў у нейкі страшны лабірынт, адкуль нельга выйсці жывым, каб не стаць здраднікам або забойцам.

– У цябе ёсць зброя?

– Няма, вінтоўка засталася ў будане.

– Ты атрымаеш волю, пісталет, патроны, адпаведныя дакументы, якія забяспечаць табе магчымасць перамяшчацца па тэрыторыі Беларусі і Украіны ў пошуках Варнака. Згодзен?

Сяргей адказаў не адразу. З той фразы, якую прамовіў следчы, яго найбольш прывабіла адно слова – "воля". Яно білася ў скроні, паскорана тахкала ў сэрцы, запалоніла думкі. "Каб зноў атрымаць волю! Дарма ён спадзяваўся, што яму дазволяць жыць, як ён пажадае. Яго прымушаюць слугаваць, выконваць сабачую службу. Няма праўды нідзе. Абяцаюць адно, а робяць процілеглае. Што ж, калі яны так бессаромна парушаюць абяцанні, дык і я магу парушыць сваё, калі атрымаю жаданую волю", – падумаў арыштант.

– Дык як, Клімчук? Чаго задумаўся? – спытаў следчы.

– Забіць Варнака – гэта ж не зайца ўпаляваць… Яго яшчэ трэба адшукаць. Дзе ён зараз можа быць? Калі вы старую базу парушылі, дык ён туды не вернецца.

– У цябе будзе дастаткова часу, каб па ранейшых сувязях адшукаць яго. Мы не будзем ні сачыць за табою, ні прыспешваць. Але запомні, калі здрадзіш абяцанаму слову, дык не будзе табе даравання, "вышка" забяспечана.

– Я ўсё зразумеў і гатовы выканаць ваша патрабаванне, – паспешліва адказаў Сяргей, быццам баючыся, што язык прамовіць нешта процілеглае.

– Выдатна, – усміхнуўся кучаравы следчы і яшчэ раз паўтарыў: – выдатна! Мы цябе выпусцім сёння ж, пачакаеш толькі, пакуль табе выпішуць дакументы і падрыхтуюць зброю. Мы нават пакідаем табе старую клічку, ты ў нас таксама будзеш Удодам. Бачыў я аднойчы гэтую птушку, прыгожая і вялікая.

– Прачытай і падпішы пратакол допыту, – сказаў арыштанту лысаваты следчы, што сядзеў за машынкай.

Сяргей прабег вачамі напісанае, але асабліва не засяроджваўся на тэксце, які цяпер не меў ніякае вагі, калі яго выпускаюць, пачнецца інакшае жыццё. Як толькі ён падпісаў пратакол, адразу па яго прыйшоў канваір і павёў па калідоры ў службовае памяшканне. Два следчыя засталіся ў кабінеце, пераглянуліся.

– Ты, думаеш, што яму можна верыць? – спытаў лысаваты.

– Ён і сам цяпер не ведае, ці праўду сказаў. У людзей так: сёння адзін настрой, заўтра – іншы, – адказаў рыжы.

– Ці маем мы права рызыкаваць?

– Можа, і не маем, але ж выкарыстаць магчымасць абысціся малою крывёю павінны. Інакш гэты галаварэз Варнак яшчэ чорт ведае што ўчыніць. Гэта на фронце, Антон, нам было ўсё зразумела: тут – нашы, па той бок – фашысты. А тут паспрабуй разбярыся, хто на чыім баку.

– Ты як хочаш, а я не веру гэтаму Удоду і на вось столькі, – лысаваты паказаў кончык пальца.

– Супакойся, Антоша, ён ад нас далёка не ўцячэ. Калі падмануў, усё роўна зловім разам з Варнаком.

– Набрыдла мне лавіць гэтую погань.

– Тады трэба вяртацца да былой прафесіі. Ты кім быў да вайны?

– Нікім, памагаў бацьку па гаспадарцы. Вайна з мяне чалавека зрабіла.

– Шкада, што ў цябе так няўдала атрымалася. А я да вайны настаўнікам працаваў, вучні мяне любілі. Сам на працу, як на свята хадзіў, у школе сваю Марусю сустрэў. Яна піянерважатаю была. Як убачыў яе першы раз, дык спакой страціў, пакуль не ажаніўся.

– І не памыліўся ў выбары?

– Ты б пакаштаваў яе пірагоў, дык не ставіў бы пад сумненне мой выбар.

– Калі пірагі пячэ, дык, безумоўна, цаны ёй няма, – пагадзіўся Антон. – Мая маці таксама ўмела кухарыць. Нідзе не еў смачнейшых баршчоў, чым яе… Падпішы, Сярожа, пратакол. Паперы трэба захоўваць у парадку.

Рыжаваты напісаў свой чын і прозвішча: капітан Новікаў і распісаўся. Лысаваты таксама паставіў свой подпіс насупраць радка, дзе было пазначана: лейтэнант Скавышоў і сказаў:

– Адчувае мая душа, давядзецца пабегаць нам за гэтым Удодам.

– Нічога, мы зрабілі добрую справу, далі магчымасць хлопцу выратаваць уласнае жыццё, калі не захоча, няхай пяняе на сябе. Шкада мне яго, цёзка мой усё ж такі, таксама Сяргей.

– Дзіўнае супадзенне!

– Як мы іх на Воўчай выспе цёпленькімі ўзялі! Га?! Цуд!

– Выдатна атрымалася! Шыкоўна! Галоўнае, у нас ніякіх страт, адзін Пахомаў лёгка паранены і той вось-вось з бальніцы выпішацца. А бандытаў вунь колькі палегла!

– Хацелася б, каб і далей у нас гэтак жа добра справы ішлі, але ж у лесе шмат яшчэ паскуднай набрыдзі: дызерціры, украінскія і польскія нацыяналісты, проста крымінальнікі. Каб ачысціць краіну, мо не адзін год спатрэбіцца.

– Не давядзецца табе, капітан, настаўнічаць, не адпусцяць.

– Часам шкадую, што не магу вярнуцца ў школу. Нават на гэтага Удода глядзеў, як на неразумнага вучня, якога трэба вучыць розуму.

– Я заўважыў, што ты занадта добры. Хоць ён усё расказваў, мне так і хацелася даць яму па шыі проста за тое, што ён не такі, як мы.

– Ведаеш, Антоша, я перакананы, што дзяцей і людзей, наогул, біць нельга. Ад гэтага яны лепшыя не робяцца, а наадварот набіраюцца злосцю і прагаю помсты. Жывёлу таксама нельга біць – пры нагодзе можа адпомсціць.

– Ну, ты скажаш! Жывёла адпомсціць!

– Твой бацька каня меў? – спытаў Новікаў.

– Не, мы з наймітаў, з самых беднякоў, – з гонарам адказаў Скавышоў.

– Яно і бачна. У нашым сяле быў адзін гняўлівы чалавек, лупіў свайго каня без жалю, дык той аднойчы прыладзіўся і даў яму капытом проста ў зубы. А ты кажаш…

– Дурніцу з галавы толькі кулаком можна выбіць, што я звычайна і раблю.

– Кулак пасля не баліць?

– Іншы раз пабольвае.

– Беражы здароўе, лейтэнант Скавышоў. Яго ні за якія грошы не купіш. А калі ўлічыць, што пры гэтым і сумленне можа захварэць, тады – капец…ъ

70

Сяргей увайшоў у хату, прывітаўся. Насустрач яму кінулася маці, абняла, прашаптала:

– Сыночак, Кастусь вярнуўся.

Хлопец запытальна зірнуў на нявестку, маўляў, ці не захварэла зноў маці?

– Так, так, Кастусь вярнуўся. Нешта там пераблыталі з паперамі, яго падабралі санітары іншай вайсковай часці, ляжаў у шпіталі амаль паўгода, – пацвердзіла нявестка.

– Добрая навіна! А дзе ж ён?

– У Пракапея, той паклікаў нешта яму трэба памагчы…

– Я таксама вярнуўся. Толькі мне трэба схавацца.

– Божачкі, дык цябе ж будуць лавіць, – спалохана сказала маці.

– Трохі часу ёсць, – спакойна адказаў Сяргей.

– Як жа ты будзеш?

– Дзе-небудзь буду, такая мая доля – у лесе ды на балоце жыць…

– Дык можа ідзі на хутар да дзядзькі Хведара, не чужы ж ён табе чалавек.

– Добра, схаджу…

– Да маёй сястры Куліны наведайся…

– Добра, мама, пажывём – пабачым. Пайду з Кастусём павітаюся.

– Мо не трэба, каб цябе бачылі людзі?

– Няхай бачаць, мне не зашкодзіць.

Сяргей выйшаў з хаты, агледзеўся, раздумваючы, дзе схаваць пісталет, які яму выдалі чырвоныя для забойства Варнака. На плоце сушыўся трапкач, зняў яго, пайшоў за хлеў, загарнуў пісталет і закапаў на самым рагу і толькі пасля гэтага падаўся да Пракапея. Сусед з Кастусём удвох пілавалі тоўстае бервяно пілою-двухручкаю.

– Які госць да нас завітаў! Жывём побач, а бачымся гады ў рады, – радасна прамовіў Пракапей і першы падаў руку.

Кастусь абняў брата, спытаў:

– Як ты? Дзе?

– Прыйшоў пабачыцца. Дапілоўвай бервяно. Пойдзем, раскажу…

– Мая баба прыхварэла, дык паклікаў Кастуся на дапамогу, – сказаў сусед.

– Давай, дзядзька, са мною папілуем, – прапанаваў Сяргей, адчуваючы, як рукі засумавалі па цяжкай мужчынскай працы.

Узяліся за ручкі пілы – яна заспявала, прагрызаючы вострымі зубамі драўніну, якая плакала тонкім струменем жаўтаватага пілавіння. Праз колькі хвілін справа была зроблена.

– Дзякую, хлопцы, калі трэба будзе якая дапамога, дык клічце…

Кастусь і Сяргей абняліся, так і пайшлі з двара, Пракапей толькі радасна ўсміхнуўся, пазіраючы ім у спіны.

– Дык ты зусім вярнуўся, ці як? – спытаў Кастусь.

– Адпусцілі мяне чырвоныя часова, але я не хачу вяртацца. Думаю схавацца недзе…

– А што ім трэба?

– Не трэба табе нічога ведаць, Кастусь, акрамя таго, дзе я буду адседжвацца, бо сам разумееш, я ж мушу нешта есці…

– Добра, брат, усё буду рабіць, як ты скажаш… Толькі пакінь адрас, куды ежу трэба будзе насіць.

– Гэта дробязь… Яшчэ цёпла, пакуль магу ў стагах адседзецца на балоце, а як пахаладае – пайду прасіцца да каго-небудзь…

Браты вярнуліся ў хату, пасля абедалі ўпершыню за шмат гадоў разам, і хоць усе адчувалі, што радасць гэтая часовая, ды ніхто не думаў пра благое. Аднак пасля абеду ў маці разбалелася галава, яна быццам страціла зрок ці зноў нікога не пазнавала. Сяргей зразумеў, што сваім з’ўленнем толькі растрывожыў родных. Расказаў Кастусю, дзе будзе пакідаць для яго запіскі і пад вечар сышоў з хаты, наладаваўшы заплечнік харчамі.

Тыдзень ён сапраўды жыў на балоце. Стаяў пачатак кастрычніка, цёплы і ясны, у паветры лёталі павуцінкі, бабіна лета песціла зямлю апошнім цяплом. Сяргею было самотна без працы, без людзей, хоць бы які занятак! Першыя дні тры ён проста адсыпаўся, адпачываў душою, смакаваў волю, а потым засумаваў і наважыўся пайсці на хутар да дзядзькі Хведара. Раней з гэтаю раднёю бачыліся рэдка: раз ці два на год дзядзька прыязджаў са сваёю шумліваю жонкаю Хадоскаю звычайна на Пакрову, калі выбіраўся на кірмаш. Маці заўсёды рыхтавала добры абед, прыпасала пляшку вішнёвай настойкі, каб пачаставаць гасцей. Тыя далёкія гады здаваліся Сяргею шчаслівымі і святочнымі. Толькі ў гэты дзень мог Сяргей атрымаць пачастунак – пеўніка на палачцы ці абаранак.

Дзядзька Хведар сустрэў Сяргея няветліва, спытаў:

– Што здарылася?

– Схавацца мне трэба часова, – патлумачыў хлопец.

– Нічым не магу памагчы, мае дзеці ў школу ходзяць, яшчэ прагаворацца, дык усіх нас з табою разам замятуць у Сібір. Усе ж ведаюць, дзе ты быў і чым займаўся…

– Прабач, што патурбаваў, – адказаў Сяргей, павярнуўся і пайшоў.

Думаў, што дзядзька верне яго, у хату запросіць, пакорміць ці даць чаго з сабою, а той, мусіць, узрадаваўся, што адбіўся ад нежаданага родзіча. Крыўда апанавала хлопцаву душу, слёзы навярнуліся на вочы, злосна падумаў: "Каб ты падавіўся тымі пеўнікамі і баранкамі, якімі мяне частаваў". Дзядзька знешне быў вельмі падобны да Сяргеевага бацькі, які памер маладым. Пляменнік назіраў, як старэў Хведар, уяўляў, якім мог быць цяпер ягоны бацька, таму, можа, асабліва любіў яго і вылучаў сярод іншых родзічаў. Аказалася, што ягоная любоў нічога не азначала, гэта былі толькі юнацкія перажыванні. Дзядзька Хведар мае сваё жыццё і сям’ю, якую ён аберагае і рызыкаваць не збіраецца. Няпэўнасць вывела хлопца з раўнавагі. Наперадзе зіма, каратаць халады самотна ў якой-небудзь лясной зямлянцы яму не хацелася, таму ён вырашыў не адкладаць візіт да цёткі Куліны, каб высветліць канчаткова, што яго чакае, ды шукаць нейкае выйсце.

Кулінін хутар быў далекавата ад Вялікай Багны. Але туды Сяргей наведваўся з маці часцей. Сёстры падтрымлівалі добрыя стасункі, спачувалі і дапамагалі адна адной, бо абедзьве засталіся без гаспадароў. Кулінін мужык яшчэ пры Польшчы паехаў на заробкі ў Амерыку, прыслаў два лісты, грошай на карову, а пасля згінуў. Не вярнуліся і тыя трое аднавяскоўцаў, што паехалі з ім разам. Невядома што здарылася з тымі людзьмі.

Цётка Куліна шчыра ўзрадавалася Сяргею, нічога не распытвала, а найперш пасадзіла за стол і накарміла, бо сям’я ўжо паабедала. Аднак усе сабраліся за сталом: маці, старэйшая дачка Люба і малодшы сын-падлетак Паша, так што хлопцу і есці было няёмка. Ды цётка падахвочвала:

– Частуйся, частуйся, не саромейся…

Сяргей усмак паеў крышаноў з грыбамі, бабкі са шкваркамі. Запіў кубкам малака.

– Дзякую, добрым людзям, за абед.

– Што ў вас дома? Як маці? – спытала Куліна.

– Усё добра, Кастусь вярнуўся.

– Вось гэта радасць! Я і не ведала…

– Дык ён толькі-толькі… А маці нічога, галава пабольвае, а так…

– Пагасцюй, калі ў вас усё добра, і нам будзе радасць, – сама прапанавала цётка.

– Таму і прыйшоў, каб папрасіцца пажыць, – сказаў весела Сяргей, быццам цяжар зваліўся з душы.

Люба і Паша заўсміхаліся, мусіць, і яны нудзіліся на хутары і былі радыя свежаму чалавеку.

– Добра пад’еўшы, трэба папрацаваць. Што тут у вас, цётка Куліна, гарыць, якая справа не трывае адкладу?

– Чаго добрага, а працы ў нас, як смецця! – засмяялася жанчына. – У хляве страха дзіравая, воз ледзьве ліпіць. Ды сам ведаеш: восень – работ восем!

Толькі цяпер адчуў Сяргей, што трапіў у родную сям’ю, безумоўна, трэба быць асцярожным, але тут ён быў жаданы і патрэбны.

71

Варнак пасля доўгага роздуму вырашыў не рыхтаваць новую базу да зімы. Меркаваў так: калі ўдасца перайсці мяжу, дык варта застацца на тэрыторыі Польшчы, а пасля пастараецца перабрацца куды далей на захад, у Германію ці Аўстрыю. Разумеў, што на радзіме яму месца няма, калі схопяць, дык нічога лепшага, як расстрэл, яго не чакае, а могуць яшчэ і павесіць прылюдна. А гэта ганьба не толькі для яго, але і для ўсёй радні. Шмат думаў, як узяць з сабою Аксану. А пасля прыйшоў да простага рашэння: яна можа прыехаць у Польшчу ў якасці перасяленкі. Атаману ўдалося пад пагрозаю расправы завабіць у свае шэрагі трохі навабранцаў з вясковай моладзі. Цяпер атрад налічываў пятнаццаць чалавек. Змарнаваў час на вайсковую падрыхтоўку новых казакоў, але ж без гэтага нельга ніяк, бо хлопцы не ўмелі ні поўзаць, ні страляць. Доўга вывучаў сітуацыю ў памежнай паласе, сачыў за зменаю пагранічных нарадаў, разлічваў, калі і як лепш пераадолець гэты няпросты бар’ер – польскую і савецкую мяжу. Нарэшце настаў той дзень, каля ён вырашыў дзейнічаць, папярэдне выбраў бязмесячную ноч. Калі ўжо пачало добра падмарожваць, а снег яшчэ не выпаў. Менавіта белага покрыва баяўся Варнак, бо на ім занадта бачныя сляды, таму і спяшаўся, хаця мо трэба было яшчэ пазаймацца з хлопцамі вучобаю.

Казакі ішлі ланцужком у цемры, якая ратавала, але адначасова таіла ў сабе вялікую небяспеку, бо нечакана можна было напароцца на памежнікаў. Лоўка і хутка перарэзалі калючы дрот, перайшлі кантрольна-следавую паласу і ўзрадаваліся, што палавіна справы зроблена. Наперадзе была польская тэрыторыя, праз якую яны мелі намер прарывацца, калі спатрэбіцца, не шкадуючы патронаў. Як толькі наблізіліся да другой кантрольна-следавой паласы, казакоў асляпіў пражэктар, кулямётны агонь прымусіў уціснуцца ў халодную цвёрдую зямлю. Аўтаматныя чэргі пачуліся з процілеглага боку таксама.

– Адступаем назад, – загадаў Варнак, разумеючы, што паміж дзвюх ліній агню мала каму ўдасца ацалець.

Малы адчайна прыкрываў атамана, другі ахоўнік з навабранцаў, Авадзень, сам імкнуўся за каго-небудзь схавацца. З-за сваёй мітусні ён першы быў цяжка паранены і голасна стагнаў.

– Адпаўзаем назад і разбягаемся ў розныя бакі, – крыкнуў Варнак хлопцам і сам падаўся ўправа, каб хутчэй выбавіцца з тэрыторыі, яскрава асветленай пражэктарам, менавіта ў гэты момант адчуў, як апякло бок і кроў заструменіла з раны.

Побач стагналі яго казакі. "Панішчаць усіх, – падумаў ён, заціскаючы рану. – І я ці выберуся? Няўжо гэта канец? Трэба выкараскацца!"

– Малы, я паранены, шыбуем уперад і не азіраемся.

– Бегчы зможаш, атаман, ці трэба несці?

– Пакуль магу, а пасля – не ведаю. Пакінь каго, няхай прыкрыюць нас.

Так ганебна яшчэ ніколі Варнаку не даводзілася ўцякаць. Ён пакідаў сваіх людзей без нагляду і падтрымкі, ратаваўся сам, апраўдваючы свой учынак тым, што шараговыя казакі для таго і існуюць, каб аддаць жыццё на полі бою, атаман жа павінен выжыць, бо ён здатны павесці за сабою новых людзей.

Малы адстаў на колькі хвілін, але адразу дагнаў Варнака. Нарэшце яны выбіліся ў неасветленую паласу. Ахоўнік падхапіў Варнака пад руку і дапамагаў бегчы. Спрытна рэзрэзаў калючы дрот, нарэшце яны апынуліся ў ратавальным лесе, прадзіраліся скрозь густыя зараснікі, ды не спыняліся, бо ведалі, хутка будзе пагоня. На шчасце сустрэлася зацягнутая тонкім лядком плыткая ручаіна, па якой яны прайшлі з паўкіламетра, каб схаваць сляды ад сабак.

Варнак губляў сілу з-за страты крыві, якая ўжо намачыла адзенне і студзіла бок.

– Трэба перавязаць рану. Хутка я не здолею ісці.

Малы моўчкі распрануўся, зняў з сябе ніжнюю сарочку, падраў на доўгія латкі, зноў апрануўся і перавязаў атамана. Цяпер ён ужо не проста падтрымліваў Варнака, а валок яго на спіне, бачачы, як той выбіваецца з сілы. Неўзабаве дайшлі да нейкай лясной хаціны, гаспадары яшчэ спалі.

– Трэба раздабыць каня, – сказаў Малы.

– Паспрабуй, – з надзеяй прамовіў Варнак, бездапаможна асядаючы на зямлю і адчуваючы непрыемныя дрыжыкі ў целе.

Казак пайшоў проста да хлява, да яго кінуўся вялізны сабака. Варнак бачыў, як ахоўнік кароткім узмахам нажа, выхапленага з-за халявы, паклаў сабаку, прыкладам збіў замок з дзвярэй, вывеў каня.

– Ну, цяпер нас і вецер не дагоніць, – усміхнуўся Малы, памагаючы Варнаку ўзлезці на каня.

Камандзір прастагнаў і аціх, адчуваючы млявасць ва ўсім целе і жаданне сагрэцца. Яго ўжо неміласэрна трэсла ліхаманка. Малы таксама ўскочыў на каня, атуліў цела Варнака, спытаў:

– Куды цяпер?

Варнак на імгненне задумаўся. А потым сказаў:

– Да Аксаны, хутчэй…

Першая думка прыйшла, што трэба ехаць дамоў, а пасля схамянуўся, што там даўно яго шукаюць і чакаюць чырвоныя, таму і вырашыў: у Аксаны яму будзе лепш. Калі і памрэ, дык на руках каханай жанчыны. Маці яго таксама любіць па-свойму, але судзіць занадта строга. Малы падганяў каня, той перайшоў на рысь. Варнак стагнаў, кожны рух адгукаўся болем, рана смылела невыносна, а пасля раптам заціх, ці заснуў, ці страціў прытомнасць, гэтага не ведалі ні ён, ні ягоны ахоўнік.

Варнак прыйшоў да памяці ўжо на Аксаніным ложку. Яна выціралі кроплі поту з ягонага лба і шаптала:

– Мой ты міленькі, мой родненькі, ачуняй хутчэй…

– Піць, – папрасіў ён.

Яна змазала ягоныя вусны вільготнаю сурвэткаю:

– Табе нельга піць, сонца маё.

– Дзе Малы? – спытаў Варнак.

– Спіць, не турбуйся. Я паслала па нашага доктара, усё будзе добра…

– Зноў я з табою. Гэта добра. Калі ішоў у Польшчу, думаў, што трэба было цябе з сабою забраць. Без цябе мне не шанцуе.

– Малы мне ўсё расказаў…

– Такога правалу ў мяне яшчэ не было. Мусіць, усе мае хлопцы палеглі там. Нікога не здолелі вынесці. Самі ледзьве выратаваліся.

– Нехта паранены мог у палон трапіць, – задуменна прамовіла Аксана. – Чырвоныя ўмеюць развязваць языкі.

– Лічыш, што нам трэба сыходзіць адсюль?

– Так, але спярша трэба дачакацца доктара.

– Адкуль ён будзе ісці?

– З-пад Ратна. Малы выспіцца, дык паставім яго за вартаўніка, няхай ахоўвае наша каханне. І ты паспі.

– Вельмі смага сушыць. Піць, піць хачу…

– Нельга табе, – адказала дзяўчына і зноў змачыла ягоныя вусны сурвэткаю.

Варнак заплюшчыў вочы, разумеючы, што найлепш было б зараз заснуць, каб не адчуваць ні болю, ні смагі, ні дакукі з-за таго, што не выканаў заданне і загубіў людзей. Усе яны стаялі ў яго перад вачамі, маладыя, здаровыя. І не хапала духу ўявіць, як яны ляжаць цяпер на памежжы дзвюх дзяржаў, урастаюць у нічыйную паласу, становяцца прахам. Раптам Аксана спахапілася:

– Дурніца я, у мяне ж самагонка ёсць. Ад разгубленасці не ведала, што рабіць.

Яна дастала з палічкі, якая вісела каля дзвярэй за белай занавесачкай, пляшку, наліла паўшклянкі гарэлкі, паднесла Варнаку:

– Выпі, Лёнік, няхай сунімецца твой боль і залечыцца рана.

Варнак выпіў і праз колькі хвілін адчуў палёгку і заснуў. Аксана прылегла побач, доўга ўзіралася ў твар каханага, лёгенька пацалавала яго ў вусны, ён нездаволена паморшчыўся праз сон.

– Бач, які прывярэдлівы, – ціхенька засмяялася яна, разумеючы, што не варта чапаць соннага мужчыну, дзякуй Богу, што заснуў, і сама задрамала, супакоеная тым, што каханы побач, палечыць яго, пасля разам вырашаць, як жыць далей.

Прачнулася ад грукату ў акно і крыку:

– Адчыняйце! Адчыняйце!

Малы падхапіўся. Зірнуў за занавеску, разгублена крыкнуў:

– Чырвоныя! Шмат!

Схапіў аўтамат і паласнуў па шыбе, якая са звонам разляцелася, яму адказалі аўтаматныя чэргі, Малы зваліўся на падлогу, вакол яго тулава расцякалася кроў.

– Лёня! – адчайна закрычала дзяўчына, тузанулася ад нечаканага ўдару ў грудзі і ўпала на Варнака.

Той прастагнаў з-за увярэджанай раны, расплюшчыў вочы, убычыў мёртвы твар Аксаны, Малога, распластанага ў лужы крыві на падлозе, салдата з чырвонымі пагонамі, які лез праз акно ў пакой, і ўсё зразумеў. Паспеў толькі падумаць: "Усё, канец…" Выхапіў пісталет з-пад падушкі. Салдат спыніўся, ад разгубленасці не ведаючы, што рабіць, ці сігаць назад за акно, ці страляць у чалавека, які ляжыць на ложку. Варнак прыставіў да скроні пісталет, націснуў курок, свядомасць узарвалася і разляцелася на кавалкі.

72

Целы забітых Варнака, Малога і Аксаны ляжалі пасярод плошчы на брызенце. Іх ахоўвалі чатыры салдаты. Падыходзілі людзі, глядзелі ў твары, шкадавалі.

– Якія маладыя і прыгожыя, – сказала стараватая цётка.

– Пры іх не знайшлі дакументаў, калі ніхто не пазнае, так і пахаваюць невядомымі, а бедныя мацяркі будуць гараваць ды чакаць, – азвалася хударлявая маладзіца.

– Няхай бы жылі, як усе людзі, дык і былі б жывыя, – буркнула таўставатая кабета.

– У кожнага свой лёс, яго не перапішаш, – азвалася першая і пайшла, каб не трывожыць душы палеглых пустымі спрэчкамі.

Сярод гараджан паціху перамяшчаліся капітан Сяргей Новікаў і лейтэнант Антон Скавышоў, апранутыя ў цывільныя гарнітуры і плашчы, прыслухоўваліся да гаворак, спадзяваліся, што раптам нехта пазнае бандытаў. Ноч была з марозцам, а раніца выдалася ясная, што вельмі рэдка здараецца ў лістападзе, быццам прырода дала магчымасць Варнаку і ягоным паплечнікам у апошні раз палюбавацца сонцам, каб назаўсёды сысці ў невядомасць, толькі ў нейкім таемным архіве застануцца пра іх звесткі ды і тыя будуць ляжаць сто гадоў пад забаронным грыфам "сакрэтна". Новікаў і Скавышоў адышлі трохі ў бок ад натоўпу, закурылі па казбечыне, з насалодаю пыхкалі дымам.

– Казаў я табе, Сярожа, што мы яшчэ пабегаем за Удодам. Няма яго ні сярод забітых на мяжы, ні тут. Дзе ён можа быць? – спытаў Скавышоў.

– Мабыць, заданне мы яму далі не па сіле. Не адважыўся ён забіць Варнака. Безумоўна, мог бы проста вярнуцца ў ягоную банду…

– А мо яны яго самі забілі? Адчулі здраду і…

– Можа быць і такі варыянт. Але здаецца мне, што Удоду і самому набрыдла бандыцкае існаванне. Мо хаваецца недзе, звык за столькі гадоў падполля, як воўк, жыць у лесе. Тым больш, што мясцовасць тутэйшая гэтаму спрыяе. Але чалавек – істота сацыяльная. Яму без людзей не выжыць. Як трохі вызвалімся, дык падпільнуем яго, калі жывы. Далёка ад нас не ўцячэ.

– Для цябе, капітан, справа гонару – злавіць яго, бо ты выпусціў.

– Ведаеш, я людзей добра адчуваю. Неблагі ён чалавек. Абставіны вымусілі…

– Ты ў дадатак яшчэ і легкаверны?

– Перакананы, што добрых людзей на свеце шмат, калі хто дзе і схібіў, дык з-за нейкай мінутнай слабасці.

– Нешта позняцца з Вялікай Багны. Гэты новы старшыня сельсавета не выклікае ў мяне даверу, – заўважыў Скавышоў.

– Прыйдуць, нікуды не дзенуцца, – спакойна адказаў Новікаў. – Якая маці адмовіцца апазнаць сына?

– Надакучыў гэты балаган. Ляжаць тут, як героі, быццам з ганароваю вартаю. Усе іх шкадуюць, нават спачуваюць...

– Сёння шкадуюць, заўтра забудуць. Не зайздросці іхняй славе.

Скавышоў і Новікаў чакалі маці Варнака, якая павінна была пазнаць сына і, магчыма, тых, хто ляжаў побач з ім. Мо праз гадзіну з’явіліся дзве жанчыны ў чорным: адна сталага веку, з рэзка акрэсленымі рысамі твару, які прыкметна пазначылі маршчыны, другая – маладая, сціплая, з галавою нахіленаю ўперад, быццам саромелася ўвагі людзей.

– Ідуць, – сказаў капітан. – Твар старэйшай жанчыны чорны ад гора, сына страціла...

– Які гэта сын? Бандыт! Нягоднік! – адказаў Скавышоў. – А хто тая, маладзейшая?

– Нявестка, жонка малодшага брата.

– Мо той брат таксама бандыт? – кінуў падазроны позірк на Новікава Скавышоў.

– Невядома пакуль. Быў мабілізаваны, прайшоў курс маладога байца, прапаў без вестак на тэрыторыі Польшчы.

Жанчыны спыніліся каля трупаў, малодшая заплакала, старэйшая прыкрыла рот рукою, мусіць, каб не загаласіць. Новікаў падышоў да яе, назваў сябе, спытаў:

– Ці пазнаеце свайго сына?

– Пазнаю, вось ён, – адказала жанчына і ўсё узіралася ў Лёнеў твар, строгі і такі ж прыгожы, як пры жыцці.

"Мо ён жывы? Здаецца, яшчэ падрос. Куды ж яго параніла?" – прамільгнула думка, маці зноў акінула позіркам усю постаць сына і ўбачыла маленькую чорную ранку на скроні. – Ах, сыночак мой, чаго ж ты так рана пакідаеш мяне?.. Куды ж ты сабраўся?.. Вазьмі мяне з сабою…"

– Назавіце прозвішча, імя і імя па бацьку вашага сына.

– Парахнюк Леанід Мікалаевіч, – сказала яна глухім голасам. – Сабаку сабачая смерць.

Маладую ажно скаланула ад гэтых словаў, яна зірнула на свякруху, апусціла вочы і зноў заплакала. Жаночы голас у натоўпе нездаволена сказаў:

– Чаго яна так? Каму, можа, – і сабака, а ёй – родны сын.

– Не твайго розуму справа, – адказаў нехта і спрэчка спынілася.

Капітан Новікаў уважліва зірнуў на Варнакову маці і яшчэ раз перапытаў:

– Дык вы пацвярджаеце, што гэта сапраўды ваш сын?

– Так.

– Астатніх ведаеце?

– Не, ніколі не бачыла.

– У такім разе вы вольныя, працэдура апазнання скончана.

– Аддайце мне яго, трэба ж пахаваць па-людску, – папрасіла маці.

– Не магу, такі загад начальства. Разумееце? Вы не хвалюйцеся, мы самі яго пахаваем. Трэба яшчэ высветліць асобы астатніх нябожчыкаў.

Жанчына павярнулася і пайшла са скамянелым тварам, вочы яе напаўняліся слязьмі, за якімі яна нічога не бачыла. Натоўп расступіўся. Яна выцерла далонямі твар, сцерла слёзы, не маючы сілы азірнуцца назад, адзінае, чаго ёй зараз хацелася, прыпасці да сына і памерці разам з ім. На момант ёй здалося, што губляе прытомнасць, каб на каго абаперціся, паклікала нявестку:

– Дзе ты, Ніна?

– Тут, мама.

Ніна дагнала свякруху, пайшла побач. Толькі зараз яна зразумела словы, сказаныя старою над нябожчыкам-сынам, якая найбольш клапацілася пра жывога Ігнася, які мусіў хавацца з-за дызерцірства. Калі зловяць і яго, тады ўжо ўсю сям’ю вывезуць немаведама куды, а мо яшчэ і пазабіваюць. Нявестка ведала, што яе свякруха – разумная і добрая жанчына, калі б не гэтыя бясконцыя мітрэнгі, як бы ладна жылі яны ўсе разам. І Лёня знайшоў бы сабе нейкае месца ў жыцці, не ляжаў бы зараз сярод плошчы, а граў бы на гармоніку, весяліў душы аднавяскоўцаў. Можа, некалі вернуцца ягоная жонка і дачка з высылкі, а мужа і бацькі няма, нават ніхто не даведаецца, дзе яго магіла. Ніна ўздыхнула і падумала, што неяк вельмі ж не па-чалавечы ўладкаваны гэты свет, дзе зброі болей, чым людзей, і кожны, хто дапяў яе займець, імкнецца скарыстацца ёю. Кажуць вайскоўцы не разабраліся і пастралялі сваіх жа бальшавікоў з райвыканкама, якія прыехалі ў суседнюю вёску наводзіць новыя парадкі. А мо гэта іх Бог пакараў і паслаў смерць ад сваіх. Хоць бы ўдалося Ігнасю выратавацца, каб ніхто яго не выдаў, каб не забілі без жалю, як Лёню.

73

Да восені жыў Тадзік у пані Евы, сумаваў, спрабаваў чытаць кніжкі, якія знайшліся ў хаце. Яму найбольш спадабалася "Старая казка" Крашэўскага пра каралеўскую дынастыю Пястаў, у якой яскрава паказвалася польская даўніна яшчэ да хрышчэння. Ён захапляўся адважнымі рыцарамі, іхнімі высакароднымі подзвігамі і перамогамі, уяўляў, што і сам стане некалі героем. Вялікае ўражанне зрабіў на яго раман Баляслава Пруса "Лялька", галоўны персанаж якога Станіслаў Вакульскі браў удзел у паўстанні 1863-1864 гадоў, быў высланы за палітычную дзейнасць, а пасля зрабіўся паспяховым камерсантам-мільянерам. З такога чалавека, здатнага пераадольваць жыццёвыя цяжкасці, заставацца добрым і чулым да людзей, таксама варта было браць прыклад. Але большасць кніг, якія мела гаспадыня, былі пра няшчаснае каханне паненак. Такое чытво не цікавіла хлопца. Ім бы, мусіць, зусім авалодала дэпрэсія, каб не дальні сваяк пані Евы, дзядок Лукаш, які добра гуляў у шахматы. Занятыя гульнёю стары і малады, праседжвалі цэлымі днямі за шахматнай дошкаю, забываючы пра абед і вячэру, што часам абурала, часам смяшыла гаспадыню. Яна ўсяляк пацвельвала з гульцоў, але тыя, занятыя важнаю справаю, не звярталі ўвагі на з’едлівую кабету, маўляў, няхай балбоча, колькі хоча, абы з хаты не выгнала. Колькі разоў наведваў Тадзіка сувязны, прыносіў навіны, што пан маёр заснаваў дзве базы, цяпер ёсць дзе жыць і чым харчавацца. Хваліўся, быццам жаўнеры Руткоўскага здзейснілі некалькі смелых нападаў на пастарункі паліцыі і чыгуначнай аховы, двойчы абстралялі на дарозе машыны з чырвонаармейцамі, маюць цяпер удосталь зброі. Тадзіку вельмі карцела хутчэй вызваліцца з-пад улады лекара і пані Евы, вярнуцца да выканання службовых абавязкаў. Але час цягнуўся марудна, рана зажывала дрэнна.

З тым жа сувязным нарэшце вярнуўся ён на базу і быў цёпла сустрэты паплечнікамі. Яго абдымалі, паціскалі руку, пыталі пра здароўе. Пан Руткоўскі, як бы правяраючы, стукнуў яго па параненым плячы і застаўся задаволены вынікам лячэння, бо ад’ютант толькі зморшчыўся.

– Што, нагадвае пра сябе рана? З вінтоўкі цяпер не стрэліш, аддача ў яе вялікая. Трымай мой аўтамат.

Тадзік вельмі ўзрадаваўся падарунку, але спытаў:

– А як жа пан маёр будзе без зброі?

– Хапае ў нас зброі, запасліся. Ты паглядзі на мяне, які мундзірчык.

Толькі цяпер Тадзік звярнуў увагу, што Руткоўскі сапраўды апрануты ў вайсковы мундзір, новы, як з іголачкі.

– Палову каманды апрануў, выдаў неабходную амуніцыю, – ганарыста сказаў Руткоўскі. – Цяпер не сорамна і на людзі паказацца.

– Рады за вас, як жа вам гэта ўдалося?

– Падполле жыве і працуе. У нас шмат спраў наперадзе, так што, Тадэвуш, ідзі да кухараў і паабедай, а пасля будзем меркаваць, што рабіць далей.

Хоць Руткоўскі намякаў на нейкія грандыёзныя справы, а насамрэч аказалася, што ў гэты час жаўнеры ў асноўным займаліся нарыхтоўкай харчоў, клапаціліся пра запасы на зіму, а Тадзік зноў заняўся штабною работаю. Аднойчы ён папракнуў Руткоўскага, колькі можна лайдачыць. На гэта маёр адказаў, што яны выконваюць стратэгічную задачу – клапоцяцца пра харчовую бяспеку, а вялікія справы, безумоўна, іх чакаюць наперадзе.

Непрыкметна настала зіма. Сціпла адсвяткавалі Каляды, сустрэлі Новы год. Толькі ў канцы студзеня Руткоўскі нарэшце зрушыў свой атрад. Было ў яго заданне падполля на выкананне спецыяльнай акцыі, якую ён усё адкладаў, нешта ўтрымлівала яго. Але час ішоў, трэба было хоць разведаць сітуацыю, бо акцыя скіроўвалася супраць беларусаў, якія не спяшалі перасяляцца з Беласточчыны ў Савецкі Саюз.

Марозным студзеньскім ранкам выйшлі жаўнеры з цёплых зямлянак і рушылі па цаліку да бліжэйшага лясніцтва, там была дарога. Руткоўскі, яго ад’ютант і яшчэ некалькі афіцэраў і разведчыкаў ехалі на конях, якім хада ў снезе па калена была малапрыемнаю. Астатнія жаўнеры перамяшчаліся пешкі. Вельмі здзівіліся, калі заспелі каля лясніцтва дзясятка паўтара фурманак.

– Тое, што нам трэба, – сказаў Руткоўскі і загадаў жаўнерам рассаджвацца на сані.

– Пан афіцэр, людзі прыехалі па дровы, – спрабаваў заступіцца за сялян ляснічы.

– Дровы нікуды не ўцякуць, а мне трэба людзей падвезці да Гайнаўкі.

Тадзік глядзеў на сялян у кажухах ды валёнках і думаў, што і яму няблага было б займець такі камуфляж на зіму, годзе ўжо мерзнуць у адной і той жа куртачцы, што служыць яму ва ўсялякую пару года. Самому быццам і не надта холадна, але параненае плячо баліць і мерзне.

– Тадзік, гэта ты? – нехта аклікнуў яго, ён павярнуў галаву і ўбачыў юнака, які ўсміхаўся з-пад аўчыннай шапкі, насунутай на вочы.

– Яська! Добры дзень, – Тадзік саскочыў з каня, падбег да сябра, абняў яго. – Ты прыкметна падрос!

– А ты не змяніўся. Як ты, што, дзе?

– З войскам, ваюем…

– Мяне солтыс па дровы паслаў, а тут столькі люду сабралася! Навошта столькі фурманак было збіраць у адзін дзень?

– І конік у цябе той жа. Каштан, Каштан, – паклікаў Тадзік Ясевага каня і пагладзіў грыву, конь павярнуў галаву, глядзеў, пазнаваў даўняга знаёмца.

– Стараваты ўжо, ды дзе ж грошай на новага ўзяць?

– Чым займаешся?

– Дома пакуль, хацеў паехаць вучыцца, дык маці захварэла, адклаў…

– Вучыцца? Хіба ёсць дзе?

– Чаму ж… Вайна скончылася, адчыняюцца новыя вучэльні, можна якую заўгодна прафесію выбіраць. Вучоба, дарэчы, кажуць, будзе бясплатная…

На чыстую пляцоўку выйшаў памочнік Руткоўскага, капітан Рак, гучна крыкнуў:

– Увага, панове! Маю гонар паведаміць, што польскі народ давярае вам важную місію – падвезці жаўнераў Арміі Краёвай да Гайнаўкі. За гэта атрымаеце такія паперы, згодна з якімі цэлы год вас ніхто ні на якія шарваркі браць не будзе. Па конях!

– Мне таксама хацелася б дзе-небудзь павучыцца, – нечакана для сябе сказаў Тадзік. – Яшчэ сустрэнемся, абмяркуем. А цяпер мне да камандзіра трэба. Я – ад’ютант.

– Сустрэнемся, – адказаў Ясь, паціскаючы руку сябру.

Тадзік прышпорыў каня, дагнаў Руткоўскага. Той злосна зірнуў на яго і спытаў:

– Дзе швэндаешся?

– Сябра сустрэў.

– Мы паварочваем налева да бліжэйшай вёскі, а Рак сам павядзе абоз далей.

"Скуль узяўся гэты Рак? – злосна падумаў Тадзік. – Пакуль я хварэў, з’явіліся ў аддзеле Руткоўскага новыя афіцэры, казалі, што іх прыслала падполле. Магчыма, і Рак, новы памочнік Руткоўскага, трапіў сюды такім чынам".

У Тадзіка з самага пачатку адносіны з Ракам не склаліся, памочнік камандзіра вельмі прыдзірліва ставіўся да Тадзіка, што часам Руткоўскі быў вымушаны бараніць свайго ад’ютанта. Іншы раз ён нават пытаў:

– Чаго гэта вы, як кот з сабакам, ніяк не можаце паладзіць?

– Не люблю недакладнасці, – адказваў Рак і з пагардай пазіраў на Тадзіка. – Паперы нават у палявых умовах павінны быць у поўным парадку, а ў нас адно бязладдзе.

– Дык вазьмі і зрабі ўсё, як след.

– А што тады будзе рабіць твой ад’ютант?

– Не чапай, Рак, Тадэвуша, ён у мяне не столькі ад’ютантам служыць, колькі добрым абярэгам. Каб ты ведаў, колькі мы з ім дарог сумесна прайшлі! Усё нам удавалася. Думаю, пакуль ён будзе пры мне, і далей пойдзе ўсё выдатна.

Дарога цягнулася праз поле, спрэс засланае снегам. Удалечыні ўзвышаўся лес. Дзень быў змрочны, ціхі, на захадзе грувасціліся хмары, абяцалі снег, ды толькі ў тым выпадку, калі вецер прывалачэ іх з небакраю. Тадзік азірнуўся на абоз. Недзе там сярод мноства саней ехаў Яська, але так і не згледзеў яго. Вёску, да якой яны зараз пад’язджалі, жаўнеры ведалі добра, мінулай зімой стаялі тут тыдні два, жылі па хатах у беларусаў і палякаў, харчаваліся ў гаспадароў, хадзілі да дзяўчат на вячоркі.

– Чаго мы сюды павярнулі, спярша быццам збіраліся на другую базу ехаць? – спытаў Тадзік у Руткоўскага.

– Справы тут ёсць, – адказаў той і нават не павярнуў галавы.

Уехалі ў сяло, мінулі колькі хат, спыніліся насупраць самай большай.

– Тут перадыхнем, – сказаў Руткоўскі, саскочыў з каня, пайшоў у двор.

Тадзік пастукаў у акно, за шыбаю ўзнік жаночы твар, потым з хаты насустрач выйшаў гаспадар, павітаўся, запрасіў:

– Калі ласка, панове, заходзьце.

Тадэвуш і Руткоўскі ўвайшлі ў хату на большую яе палавіну. Маёр адразу разаслаў карту на стале, вывучаў яе. Ад’ютант убачыў дзвюх дзяўчынак на ложку, шугануў іх на кухню, бо ведаў гарачы нораў маёра, крый Божа нечым не дагадзіць. Малыя залезлі на печ і са страхам пазіралі ўніз. Гаспадыня малілася каля абразоў. На панадворку пачуліся стрэлы. "Сваволяць жаўнеры, людзей запалохваюць, а навошта?" – падумаў Тадэвуш, але не адважыўся ў Руткоўскага спытаць, занадта злосны быў сёння камандзір. Калі запалала непадалёку хата, ад’ютант не стрымаўся і спытаў:

– Што мы тут робім?

– А ты яшчэ не зразумеў? Які ж ты някемлівы! Выкурваем беларусаў. Няхай ідуць у рай да Сталіна! Польшча – для палякаў!

– Дык яны ж тут спрадвеку жылі!

– А цяпер не будуць! Годзе нашу зямлю паскудзіць!

– Дазвольце, пан маёр, паглядзець, што ў вёсцы робіцца.

– Ідзі, праветрыся, а то звык, як кот, каля камандзіра ацірацца.

Тадзік пакрыўдзіўся, але змоўчаў, выйшаў на двор і ўбачыў гаспадара хаты, які ляжаў у лужы крыві за весніцамі. Жаўнеры выводзілі з хат жыхароў і гналі ў канец вёскі, там-сям гарэлі пабудовы, трашчала салома, ляцелі іскры, дым узносіўся над вёскаю, засцілаючы неба. Хваляванне ахапіла душу хлопца. "Чаму? Для чаго ўсё гэта? Хіба гэтак мы баронім Польшчу? – пытаў ён у сябе і не знаходзіў адказу. – Ці такое геройства я збіраўся здзяйсняць? Забіваць безабаронных людзей?" Каля бліжэйшага двара жаўнер размаўляў з хлопцам, з выгляду хворым на галаву, дурнаватым.

– Вядзі каня з хлява, – патрабаваў жаўнер.

– У нас мала аўсу, – адказваў хлопец і ўсміхаўся.

– Вядзі каня, скурвысыне, табе кажу!

Хлопец не ішоў да канюшні. А ўсё казаў, што ў іх мала аўсу. Жаўнер секануў з аўтамата. Хлопец зваліўся на зямлю.

– За што ты яго? – спытаў Тадзік, адчуваючы, як сэрца напаўняецца абурэннем і нянавісцю.

– За тое, што не выконваў загад. А табе што? Думаеш, калі ты каля камандзіра прыгрэўся, дык цябе ніхто не кране? Ці ты ведаеш, малакасос, што свае страляюць у спіну? – злосна сказаў жаўнер, плюнуў пад ногі і падаўся ў бок хлява.

Вяскоўцаў заганялі ў адну даволі вялікую хату, якая мела два выхады. Набілася туды сялян, як семак у гарбуз. Жаўнеры пазачынялі дзверы, вокны завесілі аканіцамі, хату падпалілі, пастаялі, назіраючы, ці добра ўзялася гарэць будыніна. Калі ў сярэдзіне хаты пачалі людзі жудасна крычаць, жаўнеры палічылі за лепшае адысці далей, каб не чуць галасу. Саламяны дах гарэў хутка, узяліся кроквы, агонь ахапіў сцены, хата енчыла. Тадзік саскочыў з каня, кінуўся да дзвярэй з боку хлява, адчыніў іх, закрычаў:

– Выходзьце! Выходзьце! Пагарыце! Хутчэй! Хутчэй!

Людзі імгненне стаялі ў нерашучасці. Нарэшце нейкі хлапчук шмыгнуў праз дзверы. За ім рынулі астатнія, беглі да бліжэйшай вёскі, а калі ўбачылі, што і тая палае, кінуліся да ратавальнага лесу. Тадзік праводзіў іх задаволеным позіркам, усё ж сарваў нялюдскую акцыю. Жаўнеры заўважылі ўцекачоў, адкрылі агонь. Але вяскоўцы былі ўжо далёка.

Цяжар, які наваліўся на Тадзікава сэрца, трохі адлёг, але ён адчуў, што не жадае бачыць Руткоўскага і падпарадкавацца яму, не жадае служыць. Узнікла жаданне збегчы да Ванды, заняцца нейкімі будзённымі справамі, наведаць маці, каб распытаць, як яна жыла ўсе гэтыя гады, што новага ў яе, мо ад бацькі які ліст прыйшоў, цяпер жа Польшча і Савецкі Саюз быццам сябруюць.

– Ад’ютант, цябе камандзір шукае, – сказаў яму незнаёмы жаўнер.

– Дзе ён цяпер?

– Вунь там, пад дрэвамі.

Тадэвуш накіраваўся да гурту, якія сабраўся вакол камандзіра, але перш азірнуўся і з жудасцю ўбачыў, што ўся вёска палала. Агонь ахапіў два рады хат, шалёна шугаў, злучаўся над дахамі, утвараў пякельную арку. "Гэта ўчынілі мы, якія называемся выратавальнікамі Польшчы?! Не разумею, ніколі не прыму гэтага злачынства!" – падумаў Тадзік, падыходзячы да гурту.

– Жаўнеры, мы добра папрацавалі і заслужылі смачную вячэру. Едзем у местачковую рэстарацыю! Я частую! – абвясціў Руткоўскі.

У адказ пачуліся радасныя воклічы. У большасці жаўнераў было па два ці нават па тры кані. "Абрабавалі і пазабівалі сялян, забралі коней, папалілі маёмасць, ацалелых людзей ператварылі ў жабракоў-пагарэльцаў, – з горыччу думаў Тадзік. – І з гэтымі рабаўнікамі і забойцамі я збіраюся прынесці волю Польшчы? Што я тут наогул раблю? Як магло здарыцца, што пан Руткоўскі, барацьбіт за вызваленне Айчыны, раптам ператварыўся ў атамана бандыцкай шайкі? І ўсё гэта здарылася на маіх вачах! Выходзіць, што і я такі самы…"

– Чаго ты, Тадэвуш, сумны? – спытаў раптам маёр ад’ютанта.

– Шкадую тую хату, у якой кватараваў два тыдні, грэўся на печы, а цяпер яе няма…

– Знайшоў пра што шкадаваць! Глядзі, колькі ў нас коней. Нарэшце я магу завесці сваю кавалерыю, пра што даўно марыў.

– Віншую…

– Што гэта за тон! Як размаўляеш з камандзірам!

Тадзік нічога не адказаў, ускочыў на каня, сцебануў яго і моўчкі паскакаў уперад.

74

Жаўнеры ўвайшлі ў рэстаран, загадалі афіцыянтам ссунуць сталы, пасля самавіта расселіся. Афіцыянты хутка прынеслі талеркі з нарэзанай і прыгожа выкладзенай каўбасой, вяндліну, салаты, гарэлку. Налілі кілішкі, стоячы выпілі за Польшчу і сталі закусваць. У гэты час пачуўся шум матора. Выглянулі ў акно з цікаўнасці, бо самаходы тут былі з’явай рэдкай, убачылі вайсковы "газік", з якога выйшлі два савецкія афіцэры.

– Хлопцы, наша здабыча ідзе, – крыкнуў нехта з жаўнераў.

Руткоўскі таксама падышоў да акна, ацаніў сітуацыю, загадаў пяці падначаленым:

– Сустрэць на лесвіцы, раззброіць, завесці ў прыбіральню і там скончыць справу.

– Будзе зроблена, – казырнулі жаўнеры.

Аднак на лесвіцу высыпалі не толькі прызначаныя пяць, а ўсе, за сталом засталіся толькі Руткоўскі і Тадзік.

– Чаму ты не пайшоў разам з усімі? – спытаў маёр.

– Без мяне справяцца.

– Няўжо табе не цікава.

– Мне пасля гэтыя мерцвякі будуць сніцца.

– Слабая нервовая сістэма, не змагар…

– Гледзячы за што і як змагацца, – агрызнуўся Тадзік.

– Не падабаецца, дык шукай сабе новага камандзіра.

Тадзік бачыў, што Руткоўскі абураны ягоным выказваннем, таму змягчыў адказ:

– Справа не ў камандзіры, а ў метадах барацьбы, якія абрала Армія Краёва.

– У Варшаве і Лондане сядзяць людзі значна разумнейшыя за нас з табою. Яны вырашаюць і загадваюць, а мы выконваем.

У гэты час пачалі вяртацца да стала жаўнеры. Адзін з пасланых пяці выцягнуўся перад Руткоўскім і адрапартаваў:

– Заданне выканана.

Ён паклаў на стол два вайсковыя білеты, яшчэ нейкія паперы, аўтамат і пісталет. Руткоўскі прагледзеў дакументы і задаволена сказаў:

– Мы злавілі буйную рыбу: палкоўнік і лейтэнант. Урэшце рэшт усіх акупантаў Польшчы чакае такі лёс. За нашу перамогу!

Жаўнеры тост падтрымалі і дружна выпілі. Сядзелі ў рэстаране доўга, нікому не хацелася выходзіць на мароз. Пасля апоўначы прыйшоў гаспадар і паведаміў, што рэстарацыю трэба зачыняць. П’янаваты і вясёлы Руткоўскі адказаў, што ўстанова зачыніцца пасля таго, калі яны пойдуць. Гаспадару нічога не заставалася, як пагадзіцца. Пілі шмат, елі са смакам, калі адчулі сытасць, пачалі спяваць, пасля паснулі проста за сталом. На світанку Руткоўскі абвясціў пабудку. Гаспадар сам абслужыў гасцей, паднёс гарбату і бутэрброды. Пасля сняданку вялыя і ўсё яшчэ п’янаватыя жаўнеры выходзілі з памяшкання на вуліцу, удыхалі свежае паветра, ішлі да коней, прывязаных у двары, каля чорнага ўваходу рэстарана.

– За мной! – скамандаваў Руткоўскі, і жаўнеры патрусілі на сваіх коніках за камандзірам.

На паўдарозе да старой базы сустрэлі Рака з сялянскімі санямі, на якіх ужо не было вазакоў. Тадзік устрывожана зірнуў на Ясевага Каштана, які трапіў яму на вочы першы і спытаў незнаёмага жаўнера:

– Дзе сяляне, гаспадары саней?

– Пастралялі іх яшчэ ўчора.

– Дзе?

– Не ведаю, недзе ў лесе. Я там не быў, мы вёску палілі.

– Усіх, усіх пастралялі?

– А колькі там іх было? Як раз плюнуць…

"Няўжо майго Яську расстралялі?! Сабакі! Ваўкі крыважэрныя! Не веру. Пайду да Рака, няхай ён пацвердзіць гэтую паганую вестку". Ён наблізіўся да памочніка Руткоўскага і сказаў:

– Вы абрабавалі людзей ды яшчэ пазабівалі іх. Як можна чыніць такое зло?

– Гэта не людзі, гэта праваслаўныя! Ім няма месца на нашай зямлі!

– У нас адзін Бог – Ісус Хрыстос.

– Ты хто такі, каб мяне вучыць? Падшыванец, скурвысын!

Тадзік абурана зірнуў на Рака і сказаў:

– Выклікаю пана на двубой!

– Што тут зноў дзеецца? – паміж імі ўзнік Руткоўскі.

– Гэты… гэты малакасос мяне жыццю вучыць, на двубой кліча. Паглядзі, Каэтан, я магу адным пальцам яго раздушыць, як клапа, – выкрыкнуў Рак, твар ягоны наліўся чырванню.

– Годзе, годзе, няма калі разводзіць спрэчкі, вяртаемся дамоў, нас чакае адпачынак і падзяка начальства. Пайшлі, Рак, на твае сані, нам трэба тэрмінова абмеркаваць план на наступны тыдзень.

Тадзіка распірала ад злосці, ён правёў афіцэраў гнеўным позіркам, ускочыў на каня, рухаўся ў самым хвасце абоза, каб ні з кім не размаўляць, нікога не чуць і не бачыць. Доўга ехаў, ажно пачаў драмаць, яго разбудзілі стрэлы. Аказалася, што першыя коннікі напароліся на засаду. Абоз павярнуў назад. Калі Тадзік зірнуў па баках, дык убачыў, што іх акружаюць чырвонаармейцы. Адразу зразумеў – напаткала помста за афіцэраў, забітых у рэстаране. Ззаду быў яшчэ прагал, праз які можна было праскочыць. Тадзік ужо наважыўся накіравацца туды, але раптам пачуў голас Руткоўскага:

– Базан! Базан!

Хлопец азірнуўся і ўбачыў, што маёр вываліўся з перавернутых саней і ляжыць у снезе. Тадзік падскакаў да яго, дапамог ускараскацца на каня і паляцеў. Над галавою свісталі кулі, як тады ў першыя дні вайны, калі яго даганяў немец. Яны ўдала праскочылі небяспечны прагал, калі стрэлы сціхлі, Тадзік азірнуўся. Ззаду кола аблогі сціснулася, ахапіла жаўнераў.

– Шмат паб’юць, шмат возьмуць у палон, паглядзіце, што робіцца, – разгублена сказаў ён, а сам падумаў: "Гэта адплата за ўчыненае зло".

– Непапраўная памылка, зарваліся мы, – падвёў рысу Руткоўскі.

– Куды паедзем?

– На новую базу.

– Нехта з нашых расколецца і прывядзе да яе чырвоных.

– Калі тое яшчэ будзе? Ноч ці дзве мы там перакантуемся без турботы. Трэба сабрацца з думкамі. Да таго ж, можа, нехта з нашых усё ж вырвецца з аблогі і таксама прыбяжыць туды. Толькі сабраўся стварыць кавалерыйскі эскадрон… І ўсё прахам!

– На снезе застануцца сляды, якія могуць прывесці да нас ворагаў.

– Занадта асцярожны ты стаў, пакуль цябе лячылі.

– Беражонага Бог беражэ, кажуць разумныя людзі.

База сустрэла іх спакоем і цішынёй.

– Вось тут наш рай, – сказаў Руткоўскі. – Ідзі, Тадэвуш, звары бульбы і падсмаж сала. А я трохі пасплю, нешта стаміўся ад гэтых мітрэнгаў…

– А можа, паямо сала з хлебам ды і годзе. Я таксама страшэнна хачу спаць, а мне ж яшчэ давядзецца стаяць на варце.

– Разумная думка.

Пасля вячэры Тадзік пратапіў печку ў зямлянцы, потым стаяў на варце, чакаў, калі Руткоўскі выспіцца, прыслухоўваўся, ці не вяртаецца хто з жаўнераў. Найболей яму зараз хацелася апынуцца дома, убачыць маці, пацалаваць яе рукі і папрасіць прабачэння за тое, што столькі гадоў не паказваўся на вочы. Хоць, безумоўна, мог знайсці магчымасць, а вось не выйшла, не атрымалася. Проста баяўся, што яна не адпусціць яго, забароніць вярнуцца ў тое жыццё, да якога ён ужо звык за гады вайны.

Ніхто з жаўнераў не прыйшоў і праз суткі. Магчыма, нехта і выратаваўся, але, мусіць, палічыў за лепшае вярнуцца дамоў, а не шукаць небяспечных прыгод.

– Далей тут заставацца не мае сэнсу. Што мы, два рабінзоны, можам зрабіць? – спытаў Тадзік.

– Мы можам шмат, – цвёрда адказаў Руткоўскі. – Ты з якой вёскі, я забыўся…

– З Лазнякоў.

– У вас якое насельніцтва?

– Да вайны былі палякі, беларусы, габрэі…

– Ну, габрэяў там, напэўна, не засталося, а беларусаў мы можам выкурыць.

– Як гэта? – насцярожана спытаў Тадзік.

– Вельмі проста. Ты ж ведаеш, дзе і хто жыве. Ноччу падпалім іхнія хаты і ўсё. Сабакі не брахалі, а беларусаў павыганялі, – засмяяўся Руткоўскі.

"Мала таго, што з ягонай згоды забілі майго сябра, ён хоча яшчэ і вёску маю спапяліць! Вылюдак!" – абурана падумаў Тадзік.

– Новая польская ўлада павінна адчуваць, што не яна тут гаспадарыць, разумееш? Мы павінны дзейнічаць і дзейнічаць! – даводзіў Каэтан.

– Не дазволю паліць маю вёску!

– Ты мне не дазволіш! Я расстраляю цябе за невыкананне загаду! – Руткоўскі схапіўся за аўтамат.

Тадзік у адно імгненне выхапіў пісталет і ўсадзіў у нянавіснае цела ўсю абойму. Руткоўскі са здзіўлена выцягнутым тварам абсунуўся на падлогу і знерухомеў.

75

Пасля нядоўгіх разваг Тадзік вырашыў спярша зайсці да маці, пабачыцца ды і развітацца надоўга, бо разумеў, што хутка пачнуць шукаць Руткоўскага, а заадно ад’ютанта, таму трэба было тэрмінова дабірацца да Беластока, адшукаць кіраўніцтва Арміі Краёвай, а пасля вырашыць, як жыць і чым займацца. Наладзіць сувязі ён збіраўся праз доктара, у якога лячыў параненае плячо. Надвячоркам прыйшоў да старой грушы-дзічкі, схаваў у дупле аўтамат. Калі зусім сцямнела, накіраваўся да роднай хаты. Маці, мусіць, ужо адпачывала, бо вокны былі цёмныя. Падышоў да весніц, адчыніў іх, прайшоў па двары, падняўся на ганак і раптам на яго наваліліся ззаду, скруцілі рукі, надзелі наручнікі.

– Нарэшце дачакаліся мы цябе, Базан-Сапранецкі, – сказаў нехта па-польску.

"Свае паліцыянты, – падумаў Тадзік са злосцю. – Як жа я мог так неабачліва трапіць у пастку?"

– Не будзіце маці. Няхай яна нічога не ведае, – папрасіў ён.

– Ідзі, ідзі, нам твая маці без патрэбы.

Яго падштурхнулі ў спіну і павялі да будынка гміны, а стуль на кані павезлі ў мястэчковую турму, дзе ўжо, як ён зразумеў, сядзела шмат жаўнераў з тых, што трапілі ў палон пры аблозе. Два паліцыянты адразу дапыталі, хто ён такі і што рабіў у двары Сапранецкіх.

– Вы ж самі назвалі маё прозвішча і клічку. Дык навошта яшчэ лішнія размовы? – здзіўлена спытаў Тадзік.

– Так, мы шукалі Тадэвуша Сапранецкага, але ці таго злавілі? Такое ў нас пытанне.

– Таго, можаце не сумнявацца.

– Ты быў у бандзе Руткоўскага?

– У аддзяленні Арміі Краёвай.

– Банда ёсць банда, як ты яе ні называй. Знішчалі людзей, палілі вёскі, дзейнічалі, як фашысты, выдаючы сябе за патрыётаў Польшчы! – павысіў голас адзін з паліцыянтаў.

– Асабіста я гэтага не рабіў, – адказаў Тадзік, якога пакутліва даймала пытанне: хто мог ведаць яго сапраўднае прозвішча і імя, акрамя Руткоўскага, закралася сумненне, мо маёр выжыў і яго знайшлі на базе.

– Гэта мы яшчэ высветлім. Зараз прывядуць чалавека для апазнання тваёй асобы.

Праз колькі хвілін прывялі вязня з апушчанаю галавою, ускудлачанымі валасамі, з сінякамі пад вачамі, у ім Тадзік ледзьве пазнаў Рака.

Паліцыянт звярнуўся да былога памочніка Руткоўскага і спытаў, хто гэты хлопец. Рак зірнуў на Тадзіка і сказаў:

– Тадэвуш Сапранецкі, псеўданім Базан, ад’ютант Руткоўскага.

– Ці браў ён удзел у спальванні вёсак?

– Не ведаю, у той дзень Руткоўскага з намі не было, а Базан заўсёды быў пры ім і на аперацыі не хадзіў. Маёр казаў, што трымае яго пры сабе як шчаслівы талісман.

– Выведзіце, арыштанта, – загадаў паліцыянт.

Жаўнер узяў пад руку Рака і павёў на калідор. Тадзік здагадаўся, скуль былы памочнік маёра ведаў ягонае прозвішча. Ён патрабаваў, каб былі дакладныя спісы жаўнераў з адрасамі і прозвішчамі быццам для таго, каб нічыё імя не было забытае пасля перамогі над акупантамі, а спатрэбілася тая праца, якую не надта ахайна вёў ад’ютант, для выкрыцця.

– Што здарылася з Руткоўскім? – спытаў паліцыянт, худы і ўедлівы

– Не ведаю.

– Ты ж вывез яго з аблогі.

– Так, вывез, але пасля мы разышліся ў розныя бакі. Я пайшоў да маці, а ён да сваёй каханкі, – схлусіў Тадзік.

– А дзе ў яго была каханка?

– Не ведаю, ён яе ніколі не называў, але, калі адлучаўся з базы, казаў, што ідзе да яе. Я думаў, што ён так жартаваў.

– Мы знайшлі яго на базе.

– Калі знайшлі, дык і спытайце ў яго пра ўсё, што вас цікавіць.

– Спытаем, – нездаволена буркнуў паліцыянт, – вывесці затрыманага!

Тадзіка памясцілі ў адзіночную камеру, яшчэ разы тры выклікалі на допыт, а пасля быццам зусім забыліся пра яго. За кратамі ўжо растаў снег, з зямлі прабівалася маладая трава, шчабяталі птушкі, невыносна было трываць няволю. І ён прыдумаў, як можа вызваліцца з цямніцы. Пастукаў у дзверы і сказаў наглядчыку, што хоча зрабіць заяву. Праз гадзіну яго завялі да тых самых паліцыянтаў, якія дапытвалі яго ў першыя дні пасля арышту.

– Слухаем цябе, – сказаў худы і ўпіўся вачамі ў Тадзіка.

– Мой бацька служыў арганістам пры касцёле. Калі пачалася вайна, у 1939 годзе ксёндз і мой бацька схавалі касцёльныя каштоўнасці на званніцы, замуравалі іх у нішу.

– Можаш паказаць?

– Магу. А што мне за гэта будзе?

– Не ведаю, суд вырашыць. Рыхтуйся, павядзеш нашых людзей.

– Заўсёды гатовы. Толькі хацелася б хоць гадок ці два волі купіць за тое золата…

– Які гандляр знайшоўся, – пасміхнуўся паліцыянт і загадаў вывесці арыштанта.

На другі дзень два польскія вайскоўцы на возе прывезлі Тадзіка да касцёла.

– Ну, хто са мною? – спытаў Тадзік.

Абодва вайскоўцы злезлі з воза і павялі хлопца да званніцы. Адзін застаўся ўнізе, другі пайшоў разам з арыштантам па лесніцы ўверх да званоў. Падняліся на самую верхнюю пляцоўку.

– Ну, дзе твой скарб? – спытаў жаўнер.

– Ды вось жа ён, тут замураваны.

Тадзік нахіліўся каля сцяны, вайсковец падаўся за ім. І тут Тадзік нечакана выпрастаўся і штурхнуў з усяе сілы жаўнера, так што ён пакаціўся ўніз па лесвіцы і зваліўся на другога ахоўніка. Абое яны ці пакалечыліся, ці проста разгубіліся і кешкаліся ўнізе. Аўтамат, упушчаны ахоўнікам, валяўся на падлозе. Арыштант падхапіў яго, закінуў за плячо, схапіўся за вяроўку, прывязаную да самага вялікага звона, праз арку вылез вонкі, апусціўся, колькі здолеў, уніз па сцяне, а пасля скокнуў на зямлю і пабег толькі яму аднаму вядомаю сцежкаю да старой грушы. Аддыхаўся, прыслухаўся, ці хто даганяе. Засмяяўся, уяўляючы, як расчаруюцца ў ім паліцыянты, як ім будзе сорамна, што купіліся на пустую лухту маладога хлопца. Азіраючыся, перайшоў поле і дарогу. Схаваўся да ночы ў лесе, а пасля накіраваўся на хутар да Ванды. Пра яе ніхто не ведаў у атрадзе. Руткоўскага няма. На світанку ён пастукаў у акно. Ванда з’явілася за шыбай, здзіўлена ўсміхнулася. А праз хвіліну ён ужо цалаваў яе руку. Абняць так і не адважыўся.

– Які ранні госць! Тадзік, чаму ты так доўга не прыходзіў?

"Яна мяне чакала, – узрадавана падумаў хлопец. – Чаго ж я бадзяўся па свеце невядома чаго, калі мне даўно трэба было знайсці прытулак каля каханай жанчыны?.."

– Увесь час збіраўся, ды ўсё нешта замінала, але цяпер я надоўга, пакуль шаноўная пані не прагоніць.

– Што ты такое кажаш? Ды ты мне ўжо радней за брата.

"Зноў называе братам. Мусіць, сама саромеецца сваіх пачуццяў. Пабачым, што будзе далей", – падумаў ён.

– Як вы тут пажываеце? Як Алік?

– Так-сяк пажываем, Алік расце. Хадзем у хату…

Яны ўвашлі ў пакой, які тануў у ранішнім паўзмроку. На ложку, раскідаўшы ручкі, спаў хлопчык.

– Добры дзень, Алік, – прашаптаў госць. – Прабач, я нават гасцінца дзіцяці не прыпас.

– Адкуль ты?

– Уцёк з турмы, – шчыра прызнаўся ён.

– Цябе будуць шукаць?

– Так, але пра цябе ні адна душа не ведае.

– А дзе Руткоўскі?

– Загінуў, шмат нашых палегла, шмат трапіла ў палон, не выйшлі з аблогі.

– Царства ім нябеснае і зямля пухам, – перажагналася Ванда. – Што ж, жывым трэба жыць. Я схаваю цябе, што ні адзін сабака не знойдзе.

– Не трэба вельмі хаваць. Скажаш суседзям, што наняла работніка, ды і будзем патроху сеяць хлеб ды збіраць ураджай.

– Ах, Тадзік, чаму такое несправядлівае жыццё? – Ванда прыпала да яго грудзей і заплакала. – Чаму нам нельга спакойна і шчасліва жыць на свеце, гадаваць дзяцей? Чым мы грэшныя перад Богам?

Ён асцярожна, быццам баючыся, абняў яе за плечы, прытуліў да сябе і прашаптаў:

– Мы нешта прыдумаем. Пераедзем куды-небудзь далей ад гэтых мясцін, я зраблю паперы на тваё прозвішча. Неяк вырашым гэтую праблему, толькі трэба трохі перачакаць.

– Праўда, ты зноўдзеш выйсце, – яна ўзняла на яго ўсцешаныя вочы, і ён не стрымаўся, пацалаваў яе нясмела і пяшчотна.

Яна адказала яму пякучым, прагным пацалункам, а пасля ён доўга не выпускаў яе з абдымкаў, піў і ніяк не мог наталіцца яе пяшчотаю, пакуль у сне не пачаў нешта мармытаць і варочацца Алік.

76

Тадзік пражыў у Ванды да восені. Ніхто іх не турбаваў і не цікавіўся асобаю работніка, нанятага гаспадыняю. Ды і ён стараўся асабліва нікому на вочы не трапляць. Усялякую справу рабіў або ўдосвеці, або позна ўвечары. А ўдзень звычайна сядзеў у хаце ды бавіўся з Алікам. Аўтамат заўсёды трымаў пры сабе пад сеннікам.

Па абедзе Ванда капала бульбу ў агародзе. Да яе падышлі два чалавекі ў цывільным. Павіталіся і спыталі:

– Дзе ваш найміт, пані?

– Нашто ён вам? – насцярожылася Ванда.

– Хочам на зіму наняць на працу.

– Ён мне самой трэба.

– Дзіва што, такі хлопец усім трэба, – двухсэнсоўна намякнуў хударлявы мужчына.

Ванда зразумела, што ад гэтых някліканых гасцей не адкараскацца і Тадзіка няма як папярэдзіць, таму мусіла сказаць:

– Ён зараз у хаце.

– Хто там яшчэ?

– Мой сынок.

– Забярыце дзіця з хаты, а пасля мы ўвойдзем, толькі не напалохайце найміта.

Ванда пайшла да ганка, ногі не слухаліся. Яна націснула клямку і закрычала з усяе сілы:

– Тадзік, ратуйся! Ратуйся!

І ўсё трымалася за клямку, марудзіла, цягнула час. Яе адштурхнулі ад дзвярэй, доўга не маглі вырваць ручку з яе ўчэпістых рук. Калі ўбеглі ў пакой, Сапранецкага нідзе не было, толькі малы хлопчык спаў на ложку. Ванда ўвайшла ўслед за імі.

– Забірайце дзіця, і прэч з хаты! – загадалі ёй.

Яна паслухмяна выканала загад. Калі выйшла на вуліцу, убачыла, што сядзіба спрэс акружана вайскоўцамі. "Бедны мой Тадзік, бедны мой Тадзік, беражы яго, Божа!" – паўтарала яна ў думках. Яе адвялі далей ад хаты і загадалі чакаць. Яна чула, як крыкнулі Тадзіку:

– Сапранецкі, здавайся! Ты акружаны!

Тадзік не адзываўся, затаіўся, мусіць, на гарышчы. Больш у хаце не было дзе схавацца. Потым пачулася аўтаматная чарга, мусіць, Базан вырашыў напалохаць тых, што лезлі на гарышча. Мужчыны ў цывільным выскачылі на ганак злосныя, хударлявы крыкнуў:

– Бярыце яго штурмам!

Застрачылі кулямёт і аўтаматы – кулі ўздыбілі салому на даху. У адказ зноў прагучала аўтаматная чарга, адзін з вайскоўцаў, паранены ў нагу, качаўся па зямлі і стагнаў. Мужчыны ў цывільным і вайсковы афіцэр раіліся, што рабіць у такой сітуацыі. Базана загадалі ўзяць жывым. А як гэта зрабіць? Сваіх людзей шкада пасылаць на прыступ, заб’е некага.

– Можа, маці прывезці? Няхай угаворыць свайго дурня не забіваць дарма людзей, – прапанаваў хударлявы.

Усе пагадзіліся, што гэта ідэя добрая. Праз гадзіну на самаходзе прывезлі прыгожую стройную жанчыну з густою сівізною ў пышных валасах, закручаных у вялікую куксу на патыліцы. Ёй растлумачылі, што ў хаце хаваецца яе сын. Яна пайшла, але хутка вярнулася і сказала:

– Там нікога няма.

– Вы паклічце яго, пані, ён адгукнецца на ваш голас. Калі ён сам добраахвотна выйдзе да нас, мо яму суд падаруе жыццё, калі ж не, дык, разумееце, што яго чакае.

– Аднойчы я падаравала яму жыццё, а цяпер толькі Усявышні будзе вырашаць лёс майго сына, – з годнасцю адказала яна.

– Ведаеце, пані, нам тут не да прыгожых размоў. На кон пастаўлены жыцці вашага сына і нашых хлопцаў, дык вы ўжо пастарайцеся, каб усё абышлося без крыві.

Яна зноў пайшла ў хату, затрымалася там даволі доўга. Усе цярпліва чакалі. Нарэшце яна выйшла і сказала:

– Сын не хоча здавацца.

– Ідзіце і ўгаворвайце яго. Навошта нам новыя смерці. Паглядзіце на гэтых маладых хлопцаў, яны расвеснікі вашага сына. Навошта ім гінуць? Усё ў вашых руках.

– Усё ў руках Бога, панове. Калі ён захоча каго да сябе забраць, дык ні маці, ні бацька – ніхто не ўтрымае.

Яна зноў накіравалася ў хату, знікла за дзвярамі. Адзін з мужчын, апранутых у цывільнае, прыклаў вуха да дзвярэй і прамовіў:

– Пра нешта ціха размаўляюць, нічога нельга разабраць.

Жанчына выйшла, абвяла ўсіх доўгім позіркам, нібы развітвалася з гэтым светам і хацела запомніць яго, быццам сама збіралася паміраць, сказала:

– Сын не жадае мяняць прынятае рашэнне.

Дзесяць разоў хадзіла яна ў хату і прыносіла адмоўныя адказы Базана, а на адзінаццаты сказала: "Больш не пайду. Сын развітаўся са мною. Або ўцячэ, або загіне".

У гэты час загарэлася страха. Ніхто не зразумеў, чаму ўсчаўся пажар, з-за стрэлаў у страху, ці мо сам Базан падпаліў хату. Салома трашчала і гарэла вельмі хутка, заняліся кроквы, полымя заскакала ў вокнах.

– Ну, згарэў! Пайшоў на неба з дымам! – сказаў хударлявы чалавек у цывільным.

Маці, быццам скамянела. Тое полымя, якое зараз спапяляла яе сына, адбівалася ў невідушчых вачах. І ў гэты момант адзін з вайскоўцаў заўважыў, як у шэрых клубах дыму скацілася па зямлі чалавечая постаць, і секануў у яе з аўтамата. Вайскоўцы наблізіліся да нерухомага цела, павярнулі забітага ўверх тварам.

– Гэта ён, Базан, – сказаў хударлявы.

Дагаралі, патрэсквалі бярвенні. Моўчкі глядзела на іх Ванда, трымаючы на руках малога, і разумеючы, што згарае ўсё найлепшае ў яе жыцці. Маці Тадэвуша Сапранецкага глядзела перад сабой і нічога не бачыла, акрамя жывога сына. На зямлю апускаўся змрок. Усталяваўся той асаблівы спакой, які апаноўвае звычайна зямлю надвячоркам, калі нават вецер не кране травіну, не прашалясціць лісцем.

77

Капітан Новікаў і лейтэнант Скавышоў сядзелі ў засадзе каля Кулінінага хутара, маючы пры сабе дзясятак вайскоўцаў на чале з узводным. Па іхніх разліках, менавіта тут мог хавацца Сяргей Клімчук па клічцы Удод, якому Куліна даводзілася цёткаю. Яшчэ восенню ляснік Беражкоўскі казаў, што сустракаў каля гэтага хутара незнаёмага хлопца, які патлумачыў, што прыйшоў з Украіны і наняўся да гаспадыні на працу.

Салдаты хаваліся па карчах. Прыйшлі яны сюды ўначы, занялі пазіцыю, праседзелі цэлы дзень, але ніякага хлопца не ўбачылі. Выбягалі часам на панадворак Кулініны дзеці: дарослая дачка і сын-падлетак, выходзіла сама гаспадыня.

– Тры гады гуляе на волі Удод, калі гэта скончыцца? – спытаў Скавышоў.

– Рукі не даходзілі, хапала спраў і без яго.

– Ведаю, гэта ж твой любімы вучань, цёзка, лічы, родная душа, – іранічна пасміхнуўся Скавышоў.

– Ты статыстыку чытаў? – спытаў Новікаў.

– У мяне лічбы ў галаве не трымаюцца.

– Дык я табе скажу: з сорак чацвёртага года, пакуль мы з табою служым на Брэстчыне, прыкладна паўсотні бандытаў забіта, болей за тысячу арыштавана. Я тры пары ботаў стаптаў, ганяючыся за ўкраінскімі нацыяналістамі, – усміхнуўся Новікаў.

– Дзіва што, паспрабуй вылаві іх! Яны ж, як прусакі, распаўзаюцца па лясах і балотах. Сёння – тут, заўтра – там. Давай закурым ад няма чаго рабіць, – прапанаваў Скавышоў.

– Нельга, выявім сябе…

– Дык нікога ж няма.

– Няма, няма, а раптам невядома скуль і з’явіцца...

Пачынала цямнець. Гэтым вясновым надвячоркам было яшчэ даволі золка, але снег паспеў сысці, дык і на тым дзякуй, бо давялося б мерзнуць у мокрай калатушы. Зямля падсохла, хоць і халодная, але ж трываць можна. Удзень сонца добра прыгравала, што вайскоўцам, якія яшчэ не перайшлі на летнюю форму, было нават горача. У гэты час два салдаты – Саўчанка і Кулеш, якія хаваліся за карчом на левым флангу, разважалі пра свае праблемы.

– Маці пісала, што ў нас карова ацялілася. Сядзяць зараз сямейнікі за сталом і малачко п’юць з бульбаю ці з хлебам. Ах, смаката! Мне яно ажно пахне, – сказаў Кулеш.

– Хлеў побач, вось табе і пахне, – азваўся Саўчанка.

– За кубак малака, здаецца, аддаў бы невядома што.

– А я ў цябе сцізорык ладны бачыў. Аддаў бы яго за малако? – удакладніў Саўчанка.

– Аддаў бы… Нашто мне той сцізорык? Хіба толькі пахваліцца, што брат з Германіі прывёз падарунак, нямецкі трафей. Уяўляеш, узялі яго перад самым канцом вайны на фронт. Малады зусім, толькі васямнаццаць споўнілася, але пашанцавала, выжыў…

– Слухай, я адлучуся да ветру. Калі спытае камандзір, дзе я, дык скажы, што тут вось, побач, маўляў, па пільнай патрэбе адышоў. Зразумеў?

– Што ж тут не зразумець? Ідзі, нам тут яшчэ невядома колькі сядзець. Помніш, як мы два тыдні на могілках у засадзе сядзелі? Я ледзь сам не здох…

Саўчанка адпоўз і растварыўся ў цемры. Даўгавата яго не было, але нарэшце з’явіўся, задыханы, ажно потам ад яго патыхала.

– На цябе мядзвежая хвароба напала, ці што? – спытаў Кулеш шэптам.

– Усё выдатна. Што тут у нас? – пацікавіўся сітуацыяй Саўчанка.

– Без перамен. Ты чаго так доўга?

– Гані сцізорык.

– Чаго гэта раптам?

– Малако цябе чакае, вунь, за дрэвамі. Карову прывёў. Даіць умееш?

– Пытаеш...

– Гані сцізорык! – запатрабаваў Саўчанка, якому не трывалася займець нямецкі трафей.

– Спачатку малако, – заўпарціўся Кулеш.

– Пайшлі…

Саўчанка рушыў да дрэў, які чарнелі за добрую сотню метраў. Кулеш падаўся за ім і хутка ўбачыў чорную карову. На рогі ёй быў накінуты салдацкі рэмень і зачэплены за сук.

– Карова, сапраўдная, жывая, – здзіўлена ўскрыкнуў Кулеш.

– Цішэй, дурыла! Яшчэ начальства пачуе, дык плакала наша малачко. Пачынай даіць. Я каску падстаўлю ды патрымаю.

Кулеш абцёр рукавом каровіны цыцкі і пачаў даіць, струмені пругка зазвінелі аб каску. Даяр задаволена сказаў:

– Як аб даёнку...

Саўчанка не вытрымаў, паднёс каску да вуснаў і прагна напіўся.

– Ты каму малако прынёс? Мне ці сабе? Сцізорык не атрымаеш.

– Не будзь такі скупы, давай, цісні вымя, – пасміхнуўся Саўчанка і зноў падставіў каску. – Малака і табе хопіць. На мяне смага напала, пакуль карову гнаў…

Кулеш даіў хутка і нецярпліва, затое піў малако марудна, стараўся атрымаць насалоду ад кожнага глытка.

– Годзе ўжо табе смактаць, даі яшчэ! – загадаў Саўчанка.

– Пакуль няма, гаспадыня падаіла, мы падаілі, харч скончыўся, трэба пачакаць, калі зноў прыбудзе.

– Шкада, – пачухаў патыліцу Саўчанка і ссунуў на вочы шапку-вушанку. – А дзе сцізорык? Нешта яго не відно.

– Трымай, скнара! І не сорамна табе баявога таварыша аббіраць! – абурыўся Кулеш.

– Дагавор даражэй за грошы. Я табе – малако, а ты мне – цацку, – адказаў Саўчанка, задаволена адчыняючы пяць лёзаў сцізорыка.

– Пайшлі на месца, потым яшчэ наведаем нашу карову. Дзе ты яе ўзяў?

– Збегаў на суседні хутар. Там, у хляве, ажно дзве каровы стаяла, я выбраў, якая большая ды і прывёў сюды. А яна нейкая вельмі згаворлівая аказалася, нават не ўпарцілася, – засмяяўся Саўчанка.

– Ну, ты даеш…

Салдаты вярнуліся вельмі своечасова, бо якраз узводны загадаў падсунуцца бліжэй да пабудоў, бо зусім сцямнела, двор дрэнна праглядаўся. Саўчанка і Кулеш залеглі недалёка ад хлява, прыслухоўваліся да цішыні, пазіралі на цьмяна асветленыя вокны хаты, насельнікі якой не спяшалі класціся спаць.

– Трэба было табе хадзіць на другі хутар, калі побач хлеў. Можна было паціху схадзіць і нацыркаць малака тут, – сказаў Кулеш.

– А раптам бандыт у хляве, дасць табе па галаве знянацку, мала не пакажацца.

– Яно так, усяляк можа быць. Мы аднойчы зайшлі ў хату. Усё быццам нічога. Гаспадар, гаспадыня і трое дзетак вячэраюць за сталом. Раптам бачу: з-пад печы нечыя ступакі тырчаць. Выцягнулі мы за ногі вялізнага бандыта, ледзьве ўпяцёх яго звязалі. А гаспадар і пальцам не паварушыў, каб нам памагчы…

– Гаспадар хоча жыць, прытрымліваецца нейтралітэту, – патлумачыў Саўчанка. – Вам паможа – бандыты заб’юць, бандыту паможа – вы расправіцеся.

Скавышоў і Новікаў гублялі трыванне. Вельмі хацелася пакурыць, нават голад не так даймаў, як гэтая шкодная звычка. Набліжалася поўнач, а сяляне не клаліся спаць. Час ад часу нехта з сямейнікаў выбягаў да калодзежа па ваду. Скавышоў пацягваў носам, прынюхваўся і нарэшце сказаў:

– Брагаю пахне, самагонку гоняць. Ёсць падстава зазірнуць на агеньчык.

– Разумная думка, – падтрымаў калегу Новікаў. – Нешта я пачаў мерзнуць…

– Пайшлі, пастукаемся.

Яны папярэдзілі ўзводнага быць напагатове, а самі рушылі да хаты. Пастукалі ў дзверы. Хвілін дзесяць ніхто не адгукаўся. Нарэшце гаспадыня падала голас:

– Хто там?

– Адчыняйце, – загадаў Скавышоў. – Міліцыя!

– Зараз, зараз, – адказала жанчына, ды ўсё нешта марудзіла.

Нарэшце дзверы адчыніліся. Скавышоў і Новікаў увайшлі ў хату.

– Начальства пайшло грэцца, – зайздросліва сказаў Кулеш.

– Затое мы малачка папілі, – пасміхнуўся Саўчанка. – Глядзі, глядзі, а хто гэта там з даху скаціўся і да нас проста ідзе?

– Скуль мне ведаць?..

– Падпусцім бліжэй… Ціха…

– Стой! Рукі ўгору! – крыкнуў Саўчанка, калі постаць наблізілася да іх.

Два салдаты так раптоўна паўсталі перад незнаёмцам, што ён ад нечаканасці нават не паспеў адскочыць убок. Салдаты скруцілі яму рукі за спіною. У гэты час падбег да іх узводны, іншыя вайскоўцы збегліся паглядзець, каго там злавілі. Затрыманы, акружаны з усіх бакоў, зразумеў, што вырывацца дарэмна.

– Вядзіце ў хату, – загадаў узводны, але тут жа адцясніў байцоў і сам узяўся суправаджаць затрыманага.

– Ну, Саўчанка, – медалі нам, можа, і не дадуць, а прэмію выпішуць дакладна, – весела сказаў Кулеш.

– Памыляешся, зарабілі мы па медалю! Глядзіш, мо і па ордэну на грудзі прыкруцяць.

– Па медаль ды ордэн за начальствам не дапрэшся, а каб пусцілі хоць на дзён колькі дамоў малачка папіць – гэта было б шчасце, – мройліва азваўся Кулеш. – Пайшлі ў хату і мы, пагрэемся трохі.

У памяшканне набілася поўна вайскоўцаў. Азіралі кухню, дзе каля печы стаяў стол, на якім узвышалася карыта з апушчаным у халодную ваду змеевіком, спалучаным трубкаю з двума вялізнымі чыгунамі, у якіх награвалася брага. Бражны пах спакушаў мужчын, таму ўзводны загадаў усім пайсці з памяшкання, пры затрыманым пакінуў толькі ахову з двух вайскоўцаў. Кулешу і Саўчанку ён гэтую місію не даверыў, тыя былі і радыя, падаліся да сваёй каровы ў надзеі напаследак як след паласавацца малаком. Абхадзілі ўвесь гаёк, але іхняя шчодрая карміцелька знікла.

– Ды куды яна падзелася? – абураўся Кулеш. – Мо воўк з’еў?

– Ага, з’еў, нават касцей не пакінуў, – азваўся Саўчанка.

– Яна разумная, мабыць, дамоў падалася.

– А куды мой рэмень падзела? Як я без яго заўтра раніцаю паўстану перад узводным? А старшына што скажа? Не будзе мне жыцця! – прастагнаў Саўчанка. – Ці зноў бегчы на той хутар?..

– Глядзі, не паспееш вярнуцца, дык ваўкі з’ядуць. За ўсё трэба плаціць. А за крадзенае малако тым болей, бо гэта боскі напой, – задаволена пасміхнуўся Кулеш, употай радуючыся, што не толькі ён сцізорык страціў, але і сябар нешта згубіў.

78

Скавышоў складаў пратакол. Удода ён пазнаў адразу, але пакуль не звяртаў на яго ўвагі, а дапытваў гаспадыню. Яна, хударлявая, з тонкімі вуснамі, спрацаваная за век жанчына, блыталася ў тлумачэннях, ды ўсё ж знайшла што сказаць, маўляў, збіраліся будавацца, дык вырашылі выгнаць самагонкі, каб было чым работнікаў пачаставаць. Яе дачка і сын ціха сядзелі на запечку. Аднак у дзяўчыны Скавышоў таксама запатрабаваў тлумачэння, бо і яна, паўналетняя, займалася забароненаю справаю – вытворчасцю самагонкі. Нарэшце дайшла чарга да Сяргея Клімчука. Скавышоў прыжмурыў вочы, быццам хацеў лепш яго разгледзець, а пасля сказаў:

– Каго я бачу?! Гэта ж наш Удод ужо тры гады выконвае сакрэтнае заданне! І не з’яўляецца з дакладам пра свае поспехі. Мы без яго дапамогі Варнака абясшкодзілі, усю ягоную банда паклалі ў магілу, а ён тут сядзіць сабе на хутары, самагоначку варыць і ў вус не дзьме!

Сяргей зацята маўчаў, разумеючы, што трапіў у пастку, з якой не выбрацца, ды яшчэ пацягне з сабою сям’ю цёткі Куліны. Што іх чакае? Турма ці высылка ў Сібір?

– Прыціх, маўчыш? Называй для пратакола прозвішча, імя, – гаркнуў Скавышоў грамавым голасам, што жанчыны ажно ўздрыгнулі.

– Клімчук Сяргей Мікітавіч мяне завуць… Запішыце, калі ласка, у пратакол: гэтая сям’я мяне ніколі не бачыла і не ведала. Я проста прыйшоў пагрэцца трохі да жытла, думаў, што залезу ў хлеў употай ды перабуду ноч, а пасля пад ранне сыйду.

– Дзе зброя, якую табе выдалі для выканання задання?

– Закапаў за хлявом нашай хаты.

– Добра, адкапаем. Чаму не забіў Варнака?

– Па-першае, не ведаў, дзе яго шукаць, а пасля дайшла вестка, што ён загінуў…

Капітан Новікаў нецярпліва спыніў допыт, сказаў:

– Закругляйся, Антон, у нас яшчэ будзе процьма часу, каб нагаварыцца з Удодам. Забіраем яго і сям’ю пасобнікаў і пераможна вяртаемся дамоў. Час позні, пара ўсім пра адпачынак паклапаціцца. Людзі стаміліся, амаль суткі ў засадзе праседзелі.

– Яшчэ пару хвілін. Трэба скласці пратакол маёмасці. Куліна Сцяпанаўна, пералічыце, якую жыўнасць маеце ў гаспадарцы, – звярнуўся Скавышоў да гаспадыні.

– Для чаго гэта? – устрывожана спытала яна.

– Каб нічога не прапала, пакуль мы будзем расследаваць гэтую справу. Дык, што там у вас у хляве?

– Маю два валы: адзін стары рабы, чорна-белай масці, другі малады бела-чырвоны; дзве каровы (старая чырвоная і маладая рабая); двое цялят (цялічка і бычок), два хлявы…

Новікаў слухаў жанчыну і міжволі спачуваў ёй, бо наперад ведаў, што яна, можа, больш ніколі не вернецца сюды. Як ёй цяжка будзе пакідаць сваю гаспадарку, якую яна набывала, гадавала, песціла, радавалася прыплоду. Нічога не можа чалавек разлічыць у гэтым жыцці, стараецца, працуе, жыве, але раптам выпадае цяжкая хвіліна – і ўсе твае здабыткі ідуць прахам. Капітан кінуў нецярплівы позірк на Скавышова, падобна было на тое, што лейтэнант гатовы асудзіць гэтую працавітую жанчыну ўжо за тое, што яна мае такую багатую гаспадарку. "Усё гэта ўжо не мае ніякага значэння, бо гаспадыні, як пасобніцы бандыта, пагражала ў лепшым выпадку высылка, а ў горшым – гадоў дваццаць пяць турмы, – падумаў Новікаў. – Колькі ёй цяпер? Нешта каля пяцідзесяці. Зможа вярнуцца толькі ў семдзясят пяць. У высылцы столькі не жывуць. Дачка, можа, яшчэ і здолее вярнуцца, калі выжыве. А што будзе з сынам-падлеткам? Трэба паклапаціцца пра яго, накіраваць у дзіцячы дом…"

Капітан пачынаў нервавацца, што працэдура зацягваецца, бо хацеў хутчэй вярнуцца дамоў, дзе пакінуў цяжарную жонку, якая апошнім часам блага сябе адчувала. Яны чакалі другое позняе дзіця. Маруся адчайна адважылася на такі крок у трыццаць дзевяць гадоў, хацела падараваць яму сына. Кожны раз калі клаліся спаць, яна гладзіла ягоныя рыжыя кучаравыя валасы, спадзявалася, што дзіця будзе падобнае на мужа, прынамсі, гэтага ёй вельмі хацелася. Першая дачка нарадзілася ў іх у трыццаць пятым годзе. Пакуль бацька ваяваў спачатку з фінамі, потым – з немцамі, а пасля вайны лавіў бандытаў, дзяўчынка непрыкметна вырасла. Жонцы хацелася, каб яны зноў адчулі сябе маладымі бацькамі, маглі палюляць немаўля, пацешыцца, назіраючы, як яно расце, пачынае хадзіць, гаварыць… Новікваў баяўся за жонку, ведаў, што познія роды могуць быць цяжкімі, ды яшчэ да пэўнае пары трэба вынасіць дзіця, пры гэтым могуць здарыцца розныя ўскладненні. Як ні стараўся ён запасціся харчамі, каб Маруся не насіла нічога цяжкага, памагчы бялізну павесіць ці прыбраць кватэру, яна ўсё старалася рабіць сама. А яшчэ гэтыя пірагі… Яна ведала, што ён любіць пірагі. І кожны раз, калі ён вяртаўся дадому, ужо ў пад’ездзе яго сустракаў знаёмы прыемны пах. Жонка сустракала яго пірагамі. Калі яна зацяжарала, ён прасіў яе не стамляцца. Як захочацца паласавацца, ён пойдзе і купіць торт, заробак нкусаўца дазваляе такую раскошу. Аднак Маруся не слухалася і не жадала адмаўляцца ад звычкі радаваць мужа.

Скавышоў усё яшчэ корпаўся з паперамі. Любіў ён гэтую справу. Новікаў яму не замінаў, няхай піша чалавек, калі яму гэта падабаецца, мо калі-небудзь мемуары скрамзоліць або наогул пісьменнікам стане, толькі не шкодзіла б яму быць трохі дабрэйшым да свету і людзей. Нейкі ён злосны, нячулы, а з такім стаўленнем нельга зразумець чалавека, няхай сабе і таго, хто здзейсніў злачынства. Усё ж трэба даваць людзям магчымасць выпраўляць свае памылкі, у гэтым ён быў перакананы найперш як былы настаўнік.

– Таварыш капітан, паперы гатовыя. Можа адпраўляцца, – сказаў Скавышоў.

Новікаў зірнуў на гаспадыню, яе дачку і сына, сказаў:

– Апранайцеся, вазьміце самае неабходнае, не забудзьце дакументы. Мы затрымаем вас да ўдакладнення асобных дэталяў, звязаных з супрацьпраўнай дзейнасцю гэтага маладога чалавека.

Гаспадыня паспрабавала аспрэчыць загад Новікава. Ён усміхнуўся і сказаў:

– Вам не варта з намі спрачацца. Вы ж бачылі, колькі нас тут. Можам і на руках вас панесці.

Пакуль жанчыны апраналіся і ў спешцы збіралі рэчы, яшчэ не надта верачы ў тое няшчасце, якое здарылася з імі, не ўяўлялі, як гэта яны пакінуць родную хату і паедуць некуды супраць ночы, а што ж будзе заўтра? Хто накорміць скацінку, хто падоіць кароў?.. А ўжо трэба пачынаць вывозіць гной на поле перад сяўбою. Хто ж гэта будзе рабіць?

Гаспадыня зноў звярнулася да Новікава і спытала:

– Як жа мы пакінем усё гэта?..

– Цяпер вам нічога не трэба. Дзяржава паклапоціцца і пра вашу гаспадарку і пра вас.

– Як жа гэта? Як… – голас яе задрыжаў і сарваўся на плач.

Скавышоў строга зірнуў на яе і сказаў:

– Давайце без лішніх размоў… Вам цяпер трэба ўзважваць кожнае слова.

– Мама, – аклікнула дачка гаспадыню, – трэба ж нешта з харчоў ўзяць.

Жанчыны зноў замітусіліся па хаце. Новікаў акінуў позіркам дзяўчыну і падумаў, што некалі Марусю ён сустрэў у прыкладна такім самым узросце. Як убачыў, дык і прыкіпеў малады настаўнік да юнай піянерважатай. А яна рабіла выгляд, што не заўважае ягоных залётаў. Тады ён адважыўся на адчайны крок: купіў пяшчотнага крэпдышыну ёй на сукенку, хоць у самога нагавіцы на каленях свяціліся. Якая там была зарплата ў настаўніка?! Але, здаецца, тым падарункам падкупіў сэрца дзяўчыны. Пажаніліся і зажылі шчасліва і весела. Нарадзілася дачка, рыжаваценькая, як тата. Маруся не магла на яе наглядзецца. У школу працаваць больш не пайшла. Выявілася, што яна ўмее добра шыць, дык бавілася з малою ды абшывала тамашніх модніц. Нават мужу шыла сарочкі ды нагавіцы. Усё ў яе атрымлівалася прыгожа, мо таму, што любіла яна радаваць людзей. Урэшце выйшла, што жонка сваім шытвом пачала зарабляць больш за мужа-настаўніка, што трохі бянтэжыла яго. Яна і цяпер шые, як ён ні забараняе ёй гэтую справу. А яна кажа, маўляў, папрасіла суседка дачушцы сукеначку пашыць, ці ж можна адмовіць? Сам бачыш, галеча пасля вайны. Дзе-якога паркалю раздабыць ды пашыць апранаху – дык ужо радасць чалавеку.

Сядзеў ён у чужой хаце, сям’ю пасобнікаў арыштоўваў, а сам думаў пра жонку і дачку, якая вельмі радавала бацьку стараннасцю і добрымі здольнасцямі. Эльвіра вучылася ў музычнай школе, даволі добра іграла на піяніна, яе нават запрашалі на розныя ўрачыстасці. Выходзіла яна, тоненькая, светлая, садзілася за інструмент – і сэрца бацькі радавалася і поўнілася гонарам за дачку. Іншы раз слёзы на вочы набягалі ад шкадавання, што некалі давядзецца выпраўляць яе ў свет, аддаваць замуж, адпускаць жыць сярод чужых людзей…

– Таварыш капітан, усё гатова, – прамовіў Скавышоў.

– Пайшлі, – Новікаў падняўся і рушыў да дзвярэй.

79

Сяргей Клімчук мала клапаціўся пра сябе, на допытах нічога не ўтойваў, нават не спрабаваў хлусіць, бо ведаў, што перад гэтымі следчымі сядзела шмат казакоў, узятых у палон, якія даўно ўсё расказалі пра дзейнасць Варнака і ягоных памагатых. Аднак не нагаворваў на сябе, была надзея, можа, злітуюцца над ім хаця б за тое, што пасля арышту ён больш ніякіх спраў не меў з украінскімі нацыяналістамі, а толькі хаваўся далей ад ліха. Бязмерна шкада яму было цётку Куліну, Любу і Пашу, якія вымушаныя пакутаваць з-за яго, таму ён упарта трымаўся на сваім і даводзіў следчым, што гэтая сям’я яму не дапамагала і яго не ведала. Паколькі арыштант не ўпарціўся, дык следства рухалася даволі хутка і паспяхова, а праз тры месяцы адбыўся суд. Сяргея, цётку Куліну і Любу пасадзілі на адну лаву падсудных. Толькі цяпер Сяргей даведаўся, што арыштаваны таксама ягоны брат Кастусь і міжволі падумаў: "Колькі ж я бяды прынёс сваім родным?! А чым вінаваты? Што не загінуў? Лепш бы мяне зусім не было на свеце".

Нейкі чалавек зачытаў даведку, якая датычылася Сяргеевай маці. У ёй паведамлялася, што Клімчук Антаніна Кандратаўна, якая жыве ў вёсцы Вялікая Багна, згодна з выпіскаю з гісторыі хваробы, з’яўляецца пазбаўленай розуму з цыклічнымі прыступамі. Дыягназ: дэпрэсіўны псіхоз.

"Вось і маці з-за мяне захварэла. А можа, і лепш для яе, бо зараз сядзела б побач са мною на адной лаве за вялікае злачынства, што прыносіла сыну ежу ў стог на балота. Добра, што хоць нявестку не кранулі. Дык мо дагледзіць маці да старасці і на тым дзякуй".

Суд доўжыўся цэлы дзень. Прыходзілі сведкі, малолі нейкую лухту. Сяргей стаміўся іх слухаць. Застаўся задаволены Любінымі адказамі, якая сцвярджала, што Сяргея не ведала і ніколі да арышту не бачыла. Дзяўчына трымалася мужна і годна.

У зале сядзелі яшчэ дзве зацікаўленыя асобы: капітан Новікаў і лейтэнант Скавышоў, уважліва слухалі сведкаў, рабілі свае высновы. У час перапынку выйшлі пакурыць на вуліцу. Дзянёк стаяў сонечны і цёплы, як і належыць у чэрвені.

– Пара пра адпачынак падумаць, – сказаў Скавышоў.

– Не ведаю, ці дадуць нам адпачыць? Сёння атрымаў звесткі, што ў Ганцавічах забілі начальніка пошты і яшчэ нейкага чалавека. Трэба лавіць бандытаў…

– Слухаю наш суд і, здаецца мне, пасобнікі могуць адкруціцца. Казаў я табе, што трэба выбіваць паказанні, а не сюсюкаць з арыштантамі.

– Не адкруцяцца.

– Што ты прыдумаў?

– Пабачыш пасля перапынку.

– Не чакаў ад цябе, Сяргей, што ты задумаеш нейкую інтрыгу.

– Я і сам не чакаў, – засмяяўся ў адказ Новікаў.

Пасля перапынку абвясцілі новага сведку: Марысіча Паўла Піліпавіча, які будзе дапытаны судом у прысутнасці педагога Савельева Мікалая Кузьміча. У залу увайшоў Кулінін сын у суправаджэнні мужчыны, які папрасіў:

– Раскажы, Паўлік, як ты жыў на сваім хутары, з кім, чым займалася твая сям’я. Гавары смела, нічога не бойся. Твой аповед вельмі важны і патрэбны для суда, можа, ён дапаможа тваім родным.

Хлопчык пачаў расказваць:

– Я жыў на хутары з мамаю Кулінаю і сястрою Любаю. Да нас прыходзіў Сярожа, вось ён сядзіць першы на лаве. Яшчэ некалькі разоў нас наведваў ягоны брат Кастусь, а таксама прыходзіла цёця Тоня, іхняя маці.

Сярожа дапамагаў маме працаваць, спаў на вышках у хляве, дзе стаяць каровы. Ежу яму таксама прыносілі ў хлеў. Не помню дакладна, колькі ён у нас жыў, гады тры ці чатыры…

– Гэта не сведка, а проста бомба! – сказаў Скавышоў. – Што і казаць, умееш ты, Сярожа, дакапацца да ісціны!

– А ці трэба было? Якая табе радасць з таго, што дзве гэтыя няшчасныя жанчыны паедуць у Сібір валіць лес?

– Што за размовы, капітан Новікаў?

– Гэта я жартую. Давай выйдзем…

– Дык самае цікавае пачынаецца… Цікава, што яны цяпер запяюць?

– Даўно вядома, вуснамі дзіцяці… Нешта мне не па сабе, Скавышоў… Бадай, пайду я дамоў.

– Што здарылася?

– Маруся па тэрміне павінна была нарадзіць ужо тры дні таму. Баюся, што роды ў ўсялякі момант могуць пачацца.

– Калі перахадзіла, дык будзе сын! Віншую! – ляпнуў Скавышоў сябра па плячы.

– Адкуль ведаеш?

– Мая бабка павітухаю была. Я пра ўсялякія такія тонкасці з маленства чуў…

– Мо таму ты і не жэнішся.

– Ажанюся яшчэ, куды спяшацца. Пераловім усіх бандытаў. А тады можна будзе і расслабіцца.

– Дык я пайду, – сказаў Новікаў.

– Няўжо ты не хочаш даведацца пра вынік сваёй працы?

– Ведаю загодзь.

– Ну-ну, скажы свой прагноз, – з цікаўнасцю зірнуў на сябра Скавышоў. – А я параўнаю з тым прысудам, які пачую.

– Удоду свеціць "вышка", астатнім гадоў па дваццаць пяць лагераў. Стандартны набор. Мы ж ужо не першую справу разглядаем…

– Як ты думаеш, а што вырасце з гэтага Паўліка?

– Напэўна, добры стукач будзе, інакш яму перад сумленнем не апраўдацца…

– Нешта ты, Сяргей, сёння нейкія крамольныя размовы заводзіш. Другі на маім месцы ўжо паведаміў бы пра пачутае куды трэба, а я прамаўчу. Ацані маё высокародства!

– Высока цаню, Антоша, але ў мяне сёння галава не на месцы. Баюся, каб з маёю Марусяю нічога благога не здарылася.

– Не здарыцца. Жанчыны з такімі нагамі і паставаю, як у яе, жывуць доўга.

– Адкуль ведаеш? Таксама ад бабкі-павітухі?

– Не, гэта я сам дапяў. Калі ў чалавека моцныя і прыгожыя ногі, дык ён мае моцны жыццёвы падмурак. Вазьмі, для прыкладу, Удода. Худы, высокі, ногі тонкія, як у камара, няўстойлівыя, і які вынік?..

– А што б ты зрабіў, Антоша, каб да цябе прыйшоў такі пляменнік і папрасіў дапамогі? – спытаў Новікаў.

– Я б яго сам застрэліў. А ты?

– Не ведаю… Застрэліць, дакладна не здолеў бы. Хіба сам застрэліўся б…

– Няўжо ты такі слабак? Трэба ўмець перадольваць слабасці, а ворагаў знішчаць, – падвёў рысу ў размове Скавышоў.

– Добра, філосаф, бывай. Сустрэнемся заўтра. Раскажаш, што і як тут было, а я пабягу.

Новікаў паціснуў руку Скавышову і ледзь не подбегам кінуўся дамоў. У пад’ездзе адчуў пах пірагоў і адразу супакоіўся.

КАРОТКІ ЭПІЛОГ

Клімчук Сяргей быў асуджаны да вышэйшай меры пакарання з канфіскацыяй маёмасці, якой у яго не было, і расстраляны. Цётка Куліна, Люба і Кастусь атрымалі па дваццаць пяць гадоў у сталінскіх лагерах з пазбаўленнем грамадзянскіх правоў на пяць гадоў. У архіве захавалася характарыстыка на Кастуся, у якой паведамлялася, што да працы ён ставіўся добрасумленна, нормы выконваў на 135%. За шэсть месяцаў залічана 226 рабочых дзён. Парушэнняў рэжыму не мае. У культурна-масавай рабоце ўдзелу не бярэ. Сярод кантынгенту атрымаў дзелавы аўтарытэт.

Летам 1956 года Куліна і Кастусь былі вызвалены з-пад стражы з улікам малазначнасці злачынства, а Любу адпусцілі з асабліва цікавай фармулёўкай: "Вызвалена з-за немэтазгоднасці ўтрымання пад стражай са зняццем судзімасці і іншых абмежаванняў".

Сяргей Новікаў пасля гэтай удалай аперацыі атрымаў маёрскія пагоны і быў пераведзены ў Брэст, дзе заняў даволі высокую пасаду ў абласным упраўленні дзяржбяспекі. Ягоная жонка Маруся нарадзіла сына, хлопчык рос ціхмяны і маўклівы. Яна сама займалася ягоным выхаваннем, бо Новікаў памёр у 1955 годзе. Апанавала яго хуткацечная саркома страўніка, ці ад пірагоў, якімі ён заядаў непрыманне жорсткасці свету, ці ад спачування арыштантам і адчування сваёй віны. Мусіць, следчы, як і доктар, не павінен занадта блізка да сэрца прымаць чужыя беды. Дачка Новікавых пасля заканчэння музычнага вучылішча, каб даказаць аднакурснікам, што яна не распешчаная бацькамі, а самастойная асоба, з’ехала на працу на край свету, у Дальнеўсходні горад Савецкая Гавань, дзе выкладала музыку ў школе ды так і засталася там назаўсёды.

Скавышоў, які ніколі не адчуваў згрызот, пражыў доўгае жыццё, але не надта шчаслівае. Вельмі рана памёр сын. Нявестка маладой захварэла на рассеяны склероз і таксама сышла ўслед за мужам. Застаўся ў старых Скавышовых унучак, здольны хлопчык, які пісаў неблагія вершы, але ад нараджэння быў надзелены нервоваю хваробаю. Ён дрэнна каардынаваў рухі, тузаўся, быццам біла яго нябачная рука, а гаворка ягоная была падобная на брэх сабакі.

Жонка Лёні Парахнюка вярнулася дамоў адна, дачка Карына памерла ў высылцы. Ягоны брат, Ігнась, шмат гадоў хаваўся. Суседзі ведалі, але не выдалі. Аднойчы прыстала да яго хвароба. Што рабіць? У паліклініку не пойдзеш, нават да знахаркі звяртацца небяспечна. Ад той немачы Ігнась сканаў. На вясковых могілках за ноч з’явілася свежая магіла. Участковы міліцыянер з цягам часу ўсё ж дакапаўся, чый гэта нябожчык, але мёртвага не пакараеш.

Пра астатніх персанажаў ніякіх звестак аўтару знайсці не ўдалося.

Азіраючы мінулы час і тыя пакуты, якія давялося перажыць народам Еўропы, міжволі прыходзіш да думкі, што найбольшую пагрозу нашаму свету прыносяць бесчалавечныя ідэі, якія прыводзяць да канфліктаў паміж дзяржавамі і да самазнішчальных грамадзянскіх войнаў унутры асобных краін.

Content

Дудюк Зинаида Иосифовна Лаза