Дернович Олег Иванович

Нонканфармізм у Беларусі: 1953–1985. Даведнік

Алег Дзярновіч

Нонканфармізм у Беларусі: 1953–1985. Даведнік

ЗНОЎ ПРА МАШТАБ

Замест прадмовы да Даведніка “Нонканфармізм у Беларусі: 1953–1985”

Гэта кніга не з’яўляецца скразным даведнікам па гісторыі БССР. Нашае выданне мае больш лакальныя і тэматычна вызначаныя мэты — а менавіта выклад базавай інфармацыі па гісторыі нонканфармізму ў Беларусі ў другой палове ХХ ст., а таксама дае ўяўленне пра палітру грамадскай думкі краіны. Храналагічныя рамкі даведніка даволі выразныя: 1953–1985 гады. Сама гэта эпоха не аднародная і змяшчае ў сабе перыяд пераходу ад эпохі сталінскага рыгарызму, так званыя “адлігу” і “застой”.

З пункту гледжання стылістыкі паказ гэтай палітры не такая ўжо і простая задача — на агульным фоне пэўнай дынамікі сярэдзіны 1950-х — сярэдзіны 1980-х гадоў, адноснага дабрабыту і самаўпэўненасці жыхароў БССР у паспяховасці іхняга краю, мы знойдзем не так ужо і шмат рэзкіх колераў, якія б дазвалялі рабіць выразныя акцэнты, падзяліўшы савецкае паслясталінскае грамадства БССР на шматколькасныя групы герояў і антыгерояў. Хутчэй тут можна прыкласці метад італьянскага гісторыка Джузэпе Бофа, які, характарызуючы палітычную і культурную панараму СССР 1960-х гадоў, уяўляў сабе відовішча не яўнага супрацьстаяння паміж так званым “афіцыйным” светам і светам “падпольным”, але бачыў хутчэй “размытую карціну”, дзе паміж скрайнімі кропкамі не вельмі выразнага спектра можна знайсці цэлую гаму прамежкавых пазіцый[1]. І гэтыя пазіцыі часам цяжка вызначыць, бо яны даволі размытыя.

Але калі з агульнасацыялагічнага ўзроўню мы “сыходзім” на ўзровень асобаў і ідэй, то бачым ужо разнастайную карціну грамадства БССР — за маскамі, на якіх былі намаляваны аднадушнасць і аднастайнасць, хаваліся асабістыя драмы ды ідэйныя дыскусіі, надломленыя характары і сапсаваныя кар’еры, вымушаныя канфармісцкія крокі і прага пазітыўнай працы.

Хто не гатовы гэтага зразумець, той будзе і надалей тыражаваць акадэмічныя стэрэатыпы пра негістарычнасць грамадства БССР. Перакручаныя да анекдоту ўяўленні адносяцца ўжо да пачатковай даты, адкуль вядзе адлік храналогія нашага Даведніка: «Смерць Сталіна (5 сакавіка 1953 г.) выклікала шчырую роспач мільёнаў жыхароў Беларусі. Па рэспубліцы пракацілася хваля жалобных мітынгаў. Сотні тысяч людзей рушылі ў напрамку Масквы, каб развітацца з чалавекам, які пры жыцці стварыў легенду пра самога сябе. Ад жалю па Сталіне плакалі нават ахвяры ягоных рэпрэсій»[2]. Цяжка ўявіць, каб хаця б сотня чалавек без афіцыйнага прызначэння магла патрапіць у тыя дні ў Маскву, якая на нейкі час стала практычна закрытым горадам, узятым у аблогу войскамі МГБ.

Няма патрэбы ствараць міф пра шырокі антытаталітарны рух ў Савецкай Беларусі 1953–1985 гадоў, але такімі ж неадэкватнымі з’яўляюцца ўяўленні пра суцэльную апатыю беларускага грамадства і, адпаведна, пра адсутнасць унутраных ментальных рэсурсаў для самаразвіцця. Праблема тут у культурных кодах прачытання сітуацыі.

У 1953 годзе паволе артыкула “антысавецая агітацыя і прапаганда” (72-а Крымінальнага Кодэксу БССР) было асуджана 10 чалавек. У 1954 такіх асуджаных было 3, у 1955 — 2, у 1956 — 2 (гл. Графік змены колькасці асуджаных паводле артыкула “антысавецкая прапаганда і агітацыя” ў БССР і беларусаў у СССР). Частка з асуджаных у 1953 годзе панеслі пакаранне за выказванне задавальнення з нагоды канца тырана. Вольга Лапаціна казала на вясковай вечарынцы: “Сталін наш вораг, ён памёр”. Алена Скрабель пасля вясковага мітынгу жалобы па Сталіну запыталася: “Што ён мне зрабіў добрага, ён жа мне не родны бацька”. Аршанскі чыгуначнік В. Кузняцоў заявіў: “Нарэшце, дачакаўся!” У 1956 годзе у рэстарацыі станцыі Магілёў Я. Дзямідаў называў Леніна “шалёным дурнем”, Сталіна — злодзеем.

Фенаменальным па колькасці асуджаных быў 1957 год — 48 чалавек. Некаторыя сталі палітычнымі вязнямі, бо сапраўды мелі прасталінскія сімпатыі і не ўхвалялі антыкультаўскай рыторыкі Мікіты Хрушчова (напрыклад, П. П. Гарын, асуджаны ў 1956). Але Першага сакратара ЦК КПСС сяляне крытыкавалі ў тыя гады найперш за палітыку абмежавання прыватнага сектару на вёсцы. І. Пятроў заявіў: “Хрушчоў па радыё вучыць адбіраць у калгаснікаў кароў, але мы кароў не аддамо!”

Усе гэтыя выказванні прагучалі ў побытавых сітуацыях, калі мелася нейкае кола слухачоў — на чыгуначнай станцыі, у вясковым клубе, нават у лазні. Агучваліся думкі, якія былі ўласцівыя многім людзям, злачынства ж заключалася ў тым, што той ці іншы канкрэтны чалавек іх прамовіў. Такую рэпрэзентатыўнасць думак і іх штодзённае гучанне можна акрэсліць як “галасы з хору”, заўважаныя таму, што вылучаюцца. Паўсядзённасць толькі на першы погляд падаецца светам “непарушнай” рэчаіснасці. Але ў яе нетрах выпрацоўваюцца культурныя клішэ, якія пратуберанцамі выкідваюцца ў сацыяльнае наваколле. Аналіз сацыяльнай дынамікі з пункту погляду паўсядзённасці і “галасоў з хору” дазваляе адчуць, як за маналагізмам ідэалагічных і палітычных рашэнняў паўстае плюралізм малых жыццёвых выбараў, вайна каштоўнасцяў, сімвалічныя гульні[3]. Аналіз гэтага, не самага відавочнага пласта свядомасці, дае магчымасць пазбегнуць небяспекі замены разгляду праблемаў паўсядзённасці даследаваннем функцыянавання дзяржавы.

Апроч праяваў індывідуальнага незадавальнення, якое выплёсквалася ў паўсядзённых сітуацыях, асобна вылучаецца ідэйны нонканфармізм. У тым жа 1957 годзе адбыліся судовыя працэсы над крытыкамі камунiстычнай нацыянальнай палiтыкi Браніславам Ржэўскім і братамі Лявонам ды Міхасём Белымі. Усё ж дыскусія ў кіруючых колах КПСС, вынесеная на публічнае азнаямленне, паўплывала на ўзнікненне думкі, што легальнымі сродкамі звароту да ўладаў, альбо пашырэннем рукапісных матэрыялаў можна ўздзейнічаць на выпрацоўку ўнутранай дзяржаўнай палітыкі. Вось у гэтым палягае спецыфіка эпохі “адлігі”.

З 1958 па 1961 назіралася падзенне колькасці “антысавецкіх” судовых працэсаў, пакуль у 1963 не наступіў яшчэ адзін максімум колькасці асуджаных — 13 чалавек. Гэты год адметны працэсам над “групай Ханжанкова”, якая рыхтавалася да падрыву менскага глушака (“Радыёстанцыі № 3”). Сімвалічна, што сёння антэна побач з касцёлам Св. Тройцы (Св. Роха), якая некалі глушыла заходнія радыёстанцыі, цяпер належыць кампаніі “Белсел” і займаецца не перашкодамі камунікацый, а забеспячэннем мабільнай сувязі ў рамках праекту “Дыялог”.

Інфармацыйны аспект у 1960—1970-х гадах набывае ўсё большую значнасць як у гісторыі нонканфармізму, так і ў дзейнасці рэпрэсіўных органаў. Увогуле, 1960-я стварылі палемічную сістэму, якая перажыла сваю эпоху і аказала ўплыў на далейшае развіццё грамадскай думкі[4]. Гістарыяграфічная дыскусія, што ўспыхнула ў 1966 годзе вакол рэцэнзіі М. Прашковіча на кнігу А. Коршунава пра Афанасія Філіповіча, стала ў гэтым сэнсе паказальнай[5]. Высвятляецца, што многія тэмы, агучаныя тады, горача прадыскутаваныя ў другой палове 1980-х і праз усе 1990-я, так і засталіся актуальнымі для беларускай гістарыяграфіі. Праблемы этнакультурнай прыроды Вялікага Княства Літоўскага, царкоўнай уніі 1569 г., ролі Рэчы Паспалітай у гісторыі Беларусі, адносінаў з Расіяй у XVII–XVIII cт. па-ранейшаму падзяляюць гісторыкаў, і падзел тут праходзіць паводле палітычных сімпатыяў.

1960-я сталі таксама гадамі ўзнікнення студэнцкіх дыскусійных гурткоў, найперш, у БДУ. У кастрычніку 1963 года быў выкрыты адзін такі гурток з 13 студэнтаў, якія на сваіх сходах абмяркоўвалі нацыянальную палітыку ў СССР[6]. У кастрычніку 1968 года студэнты філалагічнага факультэта накіравалі калектыўны пiсьмовы зварот у ЦК КПБ з патрабаваннем выкладання на беларускай мове. Зварот расцэнены як нацыяналiстычны, а яго iнiцыятары Алесь Разанаў i Вiктар Ярац былі выключаны з унiверсiтэту.

Менавіта ў 1965 публікуецца аповесць Васіля Быкава «Мёртвым не баліць», і беларускае прыгожае пісьменства зноў аказваецца ў цэнтры ідэйных дыскусій. Ці не найбольш класічным “шасцідзесятнікам” застаўся Аляксей Карпюк, чый выступ 13 мая 1966 году на V з’ездзе Саюзу пісьменнікаў БССР супраць цэнзурных абмежаванняў стаў легендарнай падзеяй. І надалей гарадзенскі літаратар выкарыстоўваў любую публічную нагоду для агучвання сваіх поглядаў, якія так кантраставалі з афіцыйнымі заявамі партыйных і дзяржаўных функцыянераў.

Назіраецца стабілізацыя статыстыкі “антысавекіх” працэсаў, “звыклымі” для Беларусі становяцца 2–3 асуджаных у год, у 1982–1987 гадах асуджалі толькі па 1 чалавеку, а ў 1965–1967, 1974–1978 і 1981 гадах не адбылося ніводнага працэсу. Першы “нерэпрэсіўны” перыяд (1965–1967) звязаны са зменамі вярхоўнай улады ў СССР і БССР, калі ў маскоўскім Крамлі Леанід Брэжнеў заступіў Мікіту Хрушчова, а ў Менску замест Першага сакратара ЦК КПБ Кірылы Мазурава быў прызначаны Пётра Машэраў. Грамадства знаходзілася ў чаканні, новай уладзе патрэбны быў перыяд стабілізацыі ды ўнутранага ўладкавання, каб “антысавецкая” праблематыка зноў стала актуальнай.

“Паўза” 1974–1978 гадоў не да канца зразумелая. Папярэдні 1973 год быў адзначаны даволі вялікай актыўнасцю органаў КГБ — па трох следчых справах праходзілі 5 чалавек (2 справы былі калектыўныя). Але ж 1972–1973 гады, напрыклад для Украіны, вызначаюцца як перыяд “генеральнага пагрому”[7] іншадумцаў. Паводле неафіцыйных звестак, 30 снежня 1971 году ў Маскве адбылося пасяджэнне Палітбюро ЦК КПСС, якое ўхваліла рашэнне пра пачатак агульнасаюзнай акцыі супраць самвыдату[8]. Асабліва маштабнымі дзеянні КГБ былі ва Ўкраіне, і звязна гэта, відаць, з мясцовай кадравай спецыфікай. Для ўкраінскага самвыдату вынікі акцыі былі катастрафічнымі: большасць аўтараў апынулася за кратамі, зруйнавана інфраструктура незалежнай выдавецкай дзейнасці, тыя з удзельнікаў руху украінскага самвыдату, якія засталіся на волі, знаходзіліся ў стане разгубленасці[9]. Украінскі самвыдат як форма існавання апазіцыі на пэўны час прыпыніў сваё існаванне. Бадай адной з найбольш гучных была справа літаратурнага крытыка Івана Дзюбы, аўтара працы “Інтэрнацыяналізм ці русіфікацыя?” Украінскі медык А. Сергіенка, да прыкладу, атрымаў 7 гадоў лагераў суворага рэжыму і 3 гады высылкі толькі за тое, што ў яго знайшлі гэты твор з заўвагамі на палях. А тут рукапіс працы ў 1973 трапляе ў акадэмічнае асяроддзе Беларусі. Здавалася б, летам 1973 года ў КГБ БССР з’явіўся шанс таксама вылучыцца. Узнікла версія пра існаванне падпольнай нацыяналiстычнай арганiзацыi з адпаведным кiраўнiцтвам, структурай i сувязямi з замежжам. Па прыкладных разлiках “на субяседаваннi” ў КГБ трапiла агулам да сотнi навукоўцаў, выкладчыкаў ВНУ, настаўнiкаў, студэнтаў. Абставіны гэтай гісторыі добра выкладзены ў артыкуле Міхася Чарняўскага “Акадэмічны асяродак”. Вынік быў парадаксальны — у наступныя 1974–1978 гады ў Беларусі не адбылося ніводнага судовага працэсу па “антысавецкаму” артыкулу Крымінальнага кодэкса. Рэпрэсіі абрынуліся на беларускіх інтэлектуалаў, яны былі пазбаўлены працы, але ж не аказаліся за кратамі, што ў тагачаснай палітычнай сітуацыі ў СССР было вельмі верагодна.

Тут сваю ролю выканалі супярэчнасці паміж менскімі ЦК і КГБ. Падобна, што Пётр Машэраў меў не проста кар’ерныя амбіцыі, якім маглі перашкодзіць гучныя нацыяналістычныя справы ў Беларусі. У яго было ўласнае бачанне нацыянальнай сітуацыі. Біёграф П. Машэрава Славамір Антановіч адзначае, што на паведамленні КГБ пра “нацыяналістычныя групоўкі” Першы сакратар адказваў: “Гэта перабольшанне, звышпільнасць: тут няма сур’ёзнай палітычнай падкладкі”[10]. Але КГБ БССР спрабавала праводзіць самастойную лінію, чакала арыштаў, узнагародаў ды апелявала да Масквы. Была парушаная рэгіянальная субардынацыя, што не магло не застацца па-за ўвагаю Першага сакратара ЦК КПБ. Усё ж Машэраву ўдалося перапыніць крымінальную справу. Але што рабіць з сімпатыкамі беларускай культуры? Перад абліччам савецкай ідэалогіі яны сапраўды былі вінаватыя, бо выпрацоўвалі ўласнае бачанне тых праблемаў, дзе рашаючае слова павінна было быць за КПСС. Вось тут ужо былі выкарыстаныя прыёмы, таксама масава апрабаваныя ў 1972–1973 гадах ва Ўкраіне — звальненні з працы, забарона на прафесію, негалосная забарона на публікацыі. Канчатковым вынікам павінна была стаць поўная дэмаралізацыя іншадумцаў.

Абсалютным пераможцам з гэтай гісторыі выйшаў П. Машэраў. Яго калега па ўкраінскаму ЦК Першы сакратар Пётр Шэлест за “пралікі ў справе інтэрнацыянальнага выхавання працоўных” быў пазбаўлены пасады і выведзены са складу Палітбюро ЦК КПСС. Па партарганізацыях Украіны заменена 25 % сакратароў па пытаннях ідэалогіі. Часам нават гавораць пра чыстку ў КПУ, праўда, у абмежаваным маштабе[11]. Машэраў жа перайграў інтрыганаў з мясцовага КГБ, адстаяў свае пазіцыі перад КГБ маскоўскім, засведчыў уласную аўтаномію ў ЦК КПСС. Беларускія нацыяналісты таксама панеслі пакаранне — ім быў дадзены вельмі выразны знак пра магчымую перспектыву, больш суворую, чым тое адбылося ў 1973–1974 гадах, у нейкай ступені былі парушаны камунікацыі паміж нацыянальнымі дзеячамі. Праз 2–3 гады пры садзеянні, у тым ліку, некаторых супрацоўнікаў ЦК КПБ, многім з пакараных дазволілі вярнуцца на працу ў Акадэмію Навук і універсітэты.

Такія публічныя дыскусіі на гістарыяграфічныя тэмы, як тое адбывалася ў сярэдзіне 1960-х, у 1970-х ужо не маглі выйсці на старонкі легальных выданняў. Таму актыўна пачынае цыркуляваць самвыдат[12]. Мікола Ермаловіч у 1975 годзе прыступае да рэгулярнага выпуску “Гутарак”. У сваім аналітычным тэксце «Положение в Белоруси. 1974 год» Генрых Ракутовіч (Зянон Пазьняк) апелюе да аднадумцаў у іншых рэгіёнах СССР.

Тое, што на пасяджэннях у Акадэміі Навук заяўляў В. Зайцаў, ці пісаў у сваіх “Сустрэчных закліках да ЦК КПСС” У. Мірончык, сапраўды не стасавалася з праграмнымі ўстаноўкамі камуністычнай партыі. І жорсткацэнтралізаваная партыйная арганізацыя, якая не дапускала ніякай унутранай апазіцыі ці фракцыйнасці, сапраўды магла пазбавіцца ад такіх камуністаў у сваіх шэрагах. Але ва ўмовах савецкай дзяржавы КПСС была аўтаномнаю часткаю ўладнага механізму, і пазбаўленне камуніста партыйнага білету азначала публічнае прызнанне таго, што гэты чалавек нелаяльны да пануючай ідэалогіі, да наяўнага ладу, да ўсёй дзяржавы. Гэты акт закрываў для чалавека перспектывы развіцця ў тагачаснай грамадскай сістэме, і, як паказвае практыка, вёў да абмежаванняў яго працоўных, сацыяльных ды іншых грамадзянскіх, а не толькі палітычных правоў.

Можна паддацца спакусе і выбудаваць вобраз маналіту афіцыйнай культуры ды неафіцыйнай контркультуры. Сама афіцыйная культура мела ўжо прыкметы крызісу, бо была не ў стане задаволіць эстэтычныя і эмацыйныя патрэбы не толькі ўдзельнікаў культурнага працэсу, але і спажыўцоў культуры. Разам з крызісам ідэалогіі гэта падмывала афіцыйную палітыку знутры. Таму стала магчымай такая з’ява, як “пераліў” ідэй і людзей з аднаго лагера ў другі. У выніку аргументы іншадумцаў прабівалі праломы ў саміх цытадэлях улады ды яе апарату. У 1977 з’яўляецца «Письмо русскому другу», дзе ананім (Аляксей Каўка) звяртаецца да расійскай інтэлігенцыі ў спробе пошуку паразумення ў справе нацыянальных інтарэсаў беларусаў. Да гэтага часу ў аўтара ўжо за плячыма была біяграфія супрацоўніка ЦК ВЛКСМ, а дыпламатычная служба — наперадзе. У біяграфіі Міхася Дубянецкага праца ў ЦК КПБ займае заўважнае месца. І мала хто зрабіў столькі, як ён, для мінімізацыі ўплыву цэнзуры і спрыянню выдання твораў беларускай літаратуры, якія адыходзілі ад жорсткіх канонаў сацыялістычнага рэалізму.

Ці не занадта эклектычнымі падаюцца прынцыпы адбору інфармацыі для гэтага Даведніка? Вы спаткаеце тут імёны і сялянаў, якія за неасцярожна выказаную фразу заплацілі некалькімі гадамі зняволення ў лагерах, і дзеячоў культуры ды навукі, якія мусілі вынаходзіць шляхі абыходу цэнзуры. Але ёсць галоўны крытэрый, паводле якога збудаваны гэты Даведнік — у поле зроку трапляюць тыя падзеі і асобы, што спрычыняюцца да ўтварэння беларускага грамадства. Мастацкія ды даследчыцкія набыткі адных, іх здольнасці не адкідаць пяро ў тыя хвіліны, калі здавалася б і не было шансаў на упублічанне іх творчых знаходак, настойлівасць у пераадоленні перашкодаў, якія так шчодра падрыхтоўвала ўлада, усё гэта стварае тую культурную традыцыю, якая яшчэ пакідае нам шанец на самарэалізацыю. Ахвярніцтва іншых, іхныя ацэнкі несправядлівасці і крытычны розум “простых людзей” жывяць нашую памяць і дазваляюць не забыцца на вобраз эпохі, якая не заслугоўвае на тое, каб з яе рабілі лубочную карцінку рая ці карыкатуру на пекла.

АСНОЎНЫЯ КРЫНІЦЫ ПА ВЫВУЧЭННЮ НОНКАНФАРМІЗМУ Ў БЕЛАРУСІ

1. Асноўнымі крыніцамі для даведніка, дзе ў цэнтры ўвагі прозвішчы рэпрэсаваных і дакладныя даты арыштаў, з’яўляюцца, вядома, архівы следчых органаў. Антысавецкія справы ў БССР, як і ў СССР у цэлым, знаходзіліся ў кампетэнцыі КГБ. Паводле беларускага заканадаўства следчыя справы рэабілітаваных асобаў былі часткова рассакрэчаныя для саміх былых асуджаных і для іх сваякоў. Дзякуючы такой сітуацыі ў нашым Даведніку да многіх персаналіяў даюцца спасылкі на Цэнтральны архіў КДБ РБ і на архівы Упраўленняў КДБ па абласцях. Але, паўторымся — гэта тычыцца толькі рэабілітаваных асобаў. Часткова гэтыя матэрыялы выкарыстаны ў кнігах «Памяці», а таксама Леанідам Мараковым у яго даведніках «Рэпрэсаваныя»[13].

2. Новыя магчымасці для даследавання нонканфармізму ў Беларусі адкрывае большая лібералізацыя архіваў у Маскве. Усе антысавецкія справы (паводле крымінальнага артыкула “антысавецкая агітацыя і прапаганда”), якія вялі органы дзяржбяспекі, знаходзіліся пад наглядам Пракуратуры СССР, дзе існаваў спецыяльны Аддзел па нагляду за следствам у органах дзяржаўнай бяспекі. Для пракурорскага нагляду не было ніякіх абмежаванняў па тэрміну даўніны і ў Пракуратуры СССР адначасова вяліся нагляды як па бягучых справах, так і сувязі з пераглядам спраў раней асуджаных. Змест наглядных справаў вызначаўся нормамі юрыдычнай практыкі. У якасці ініцыятыўнага дакумента па пачатку нагляду выступала альбо спецпаведамленне органаў дзяржбяспекі пра ўзбуджэнне крымінальнай справы, альбо скарга асуджанага ці яго сваякоў з просьбай пра перагляд справы. У першым выпадку наглядная справа папаўнялася абавязковымі дакументамі, якія інфармавалі Пракуратуру СССР пра ход справы: пастанова следчага аб падаўжэнні тэрмінаў следства, копіямі заключэння абвінавачання і выраку, часам копіямі асобных пратаколаў допытаў, пастановамі пра арышты і ператрусы, актамі экспертыз, ліставаннем Пракуратуры ў сувязі са справай і г. д. У выпадку атрымання скаргі, супрацоўнік пракуратуры пасля вывучэння справы, складаў аглядны выніковы дакумент — пастанову, заключэнне ці даведку, у якой выкладаў абставіны справы ды сваё меркаванне наконт яго апратэставання. Калі заключэнне было станоўчым, г. з. што Пракуратура падтрымлівала скаргу, то і копія накіраванага ў суд пракурорскага пратэсту ды наступныя судовыя рашэнні далучаліся да нагляднай справы. У многіх выпадках наглядная справа, распачатая паводле спецпаведамлення органаў дзяржбяспекі, затым працягвалася паводле скаргі. Пасля 1991 году названыя матэрыялы Пракуратуры СССР былі перададзены расійскімі ўладамі ў Дзяржаўны Архіў Расійскай Федэрацыі (ГА РФ), дзе яны захоўваюцца ў Фондзе Р-8131, Вопісы 31 (справы па 1965 год уключна) і 36 (справы ад 1966 году).

Паводле свайго складу да наглядных спраў Пракуратуры СССР блізкія справы Вярхоўнага Суда СССР, якія змяшчаюць скаргі асуджаных, копіі выракаў, пракурорскія пратэсты і копіі паўторных рашэнняў судовых інстанцый. Як правіла, гэтыя справы менш інфарматыўныя і менш падрабязныя за матэрыялы Пракуратуры. Дакументы Вярхоўнага Суда СССР былі перададзены ў Фонд Р-9474, Вопісы 39, 40, 41 ГА РФ (апошні Вопіс датычыць Беларусі).

У другой палове 1990-х гадоў расійскімі гісторыкамі Уладзімірам А. Казловым, Сяргеем У. Міроненкам і Вольгай В. Эдэльман пад патранатам Фонду Аляксандра М. Якаўлева была праведзена апрацоўка фондаў Пракуратуры СССР і Вярхоўнага Суда СССР ды складзены іх Анатаваны каталог[14], што дае кірунак у архіўных пошуках.

Такім чынам, мы можам вывучаць не самі следчыя справы КГБ, а матэрыялы пракурорскага нагляду ды судовых разглядаў. Вядома, паводле паходжання гэта другасныя гістарычныя крыніцы, якія складаюцца ў значнай ступені з копіяў. Многія важныя для нас дэталі, напрыклад, змест антысавецкіх выказванняў беларусаў, апісваецца часта толькі шаблоннымі фармулёўкамі, кшталту — “хлусня пра калгасны лад”, “выказванні, якія скажаюць знешнюю палітыку савецкага ўрада”, “варожыя выпады на адрас аднаго з кіраўнікоў КПСС і савецкага ўраду”. Але адначасова пракурорскія і судовыя справы — гэта масавыя кампактныя гістарычныя крыніцы, які адкрываюць нам шматлікія імёны жыхароў Беларусі, у розныя гады абвінавачаных у вядзенні антысавецкай агітацыі і прапаганды. І калі архівы КГБ у большасці сваёй застаюцца закрытымі і ў Расіі, то матэрыялы органаў пракуратуры і юстыцыі ствараюць магчымасць для даследавання антысавецкіх працэсаў у Беларусі.

3. Важны і недаступны на тэрыторыі самой Беларусі від крыніцаў — гэта копіі ўліковых картак палітзняволеных. У 1953 г. ГУЛАГ быў раздроблены, а “ўвосень 1956 г. было прызнана немэтазгодным далейшае існаванне папраўча-працоўных лагераў і ў сувязі з гэтым вырашына рэарганізаваць іх у папраўча-працоўныя калоніі”[15]. І ад 1960 г. палітзняволеныя ў СССР дзеля адбыцця тэрміну пакарання накіроўваліся ў адзін рэгіён — да 1972 г. у Дубраўлаг (Мардовія), афіцыйна вядомы пад шыфрам ЖХ-385; ад 1972 г. і да 1987 г. у Скальнінскія палітычныя лагеры (Пермская вобл.), куды была пераведзена асноўная маса зняволеных Дубраўлагу. Для іншадумцаў існавала таксама Уладзімірская турма і шэраг спецыяльных псіхіятрычных шпіталяў. Псіхтурмы ўваходзілі ў сістэму КГБ, але ў многіх псіхшпіталях Міністэрства Аховы Здароўя меліся камеры ў распараджэнні органаў дзяржбяспекі ці ўнутраных справаў. У Беларусі спецыялізаваных псіхіятрычных аб’ектаў не было.

У канцы 1980-х гадоў Камітэт па правах чалавека Вярхоўнага Савета РСФСР стварыў Камісію экспертаў і накіраваў экспедыцыі ў былы Дубраўлаг. У выніку была даследавана ўліковая картатэка гэтага адзінага ў СССР у 1960–1972 гадах лагера для палітзняволеных. Матэрыялы ўліку зняволеных Скальнінскія (Пермскіх) лагераў былі апрацаваны супрацоўнікамі Музея гісторыі таталітарызму і рэпрэсій (Пермскі «Мемарыял»). Копіі ўліковых картак захоўваюцца ў Архіве Навукова-Даследчага і Асветніцкага Цэнтра «Мемарыял» (НИПЦ «Мемориал», Масква): матэрыялы Дубраўлагу — у Фондзе 167, Вопіс 1; матэрыялы Пермскіх лагераў — у Фондзе 167, Вопіс 2.

Ад чэрвеня 1993 у НИПЦ “Мемарыяле” рэалізуецца праект па падрыхтоўцы даведачнай серыі “Пералік палітычных зняволеных паслясталінскай эпохі (1953–1987)”[16]. Кіраўнік праекта — Аляксандр Даніэль, супрацоўнікі праекта — Г. Кузоўкін, А. Папавян, М. Кастэнка. Супрацоўнікі “Мемарыялу” ласкава дазволілі пазнаёміцца з Фондам 167 і дапамаглі адабраць з яго звесткі пра працэсы ў Беларусі і пра ўраджэнцаў Беларусі — палітзняволеных. Гэтая інфармацыя ўжо друкавалася ў Беларусі[17], але ў найбольш поўным выглядзе прадстаўленая ў нашым Даведніку.

4. Маскоўскі “Мемарыял” валодае ўласна назапашанымі матэрыяламі, якія канцэнтруюцца ў Архіве Таварыства “Мемарыял” па гісторыі дысідэнтаў. Сістэматычнае камплектаванне архіва пачалося з вясны 1991 г. і ў нашыя дні архіў уключае 51 фонд і калекцыю, якія адлюстроўваюць дысідэнцкую і калядысідэнцкую актыўнасць у СССР 1960-х — 1980-х гадоў. Архіў ўвесь час папаўняецца новымі матэрыяламі і цалкам яшчэ не апісаны. У прыватнасці, у 1992 г. Міхась Кукабака перадаў “Мемарыялу” сваю калекцыю за 1970–1992 гады, якая складае Фонд 106 архіва.

На базе гэтага Архіва, а таксама бібліятэчных збораў і электроннай базы “Мемарыялу” рэалізуецца Праграма “Дысідэнцкая актыўнасць 1950—1980-х гадоў” (супрацоўнікі Праграмы — Аляксандра А. Рэзнікава і А. Г. Папавян). Часткай гэтай праграмы з’яўляецца падрыхтоўка “Кароткага анатаванага пераліку”. Трэба адзначыць, што многія імёны, якія звязаны з Беларуссю і фігуруюць у Пераліку, адсутнічаюць у базах дадзеных па асуджаных і зняволеных (матэрыялы Пракуратуры СССР і Вярхоўнага Суда СССР у ГА РФ). Таму інфармацыя з Архіву “Мемарыялу” набывае дадатковую каштоўнасць. На гэты момант апрацаваны і апублікаваны ў Інтэрнэце звесткі пра 1185 чалавек, прозвішчы якіх пачынаюцца на літары А — Е[18]. Выбарка па Беларусі дае нам невядомыя раней імёны.

Іншыя архіўныя зборы менш кампактныя па ўтрыманні важных для нашай тэмы матэрыялаў — гэтыя зборы проста велізарныя, з чаго вынікае тэхнічная складанасць іх апрацоўкі і мэтавага пошуку матэрыялаў. Архіўныя зборы цэнтральных органаў КПСС і КПБ важныя ўжо не столькі для здабыцця статыстычных матэрыялаў і персанальных звестак па рэпрэсаваных у судовым парадку, а для вывучэння нонканфармізму ў больш шырокім кантэксце — у яго праявах у асяродках культуры і навукі.

5. Да такіх збораў трэба аднесці фонды Цэнтральнага Камітэта КПСС, якія захоўваюцца ў Расійскім Дзяржаўным Архіве Навейшай Гісторыі (РГАНИ)[19]. Фонд 5 аб'ядноўвае матэрыялы Апарату ЦК КПСС за перыяд 1935–1991 гадоў. Вывучэнне гэтых матэрыялаў беларускімі даследчыкамі толькі распачынаецца, расійскія аўтары ўжо ўводзяць ва ўжытак некаторыя звесткі па Беларусі[20]. Але гэты фонд даступны для даследчыкаў толькі часткова[21].

6. Фонды ЦК КПБ знаходзяцца ў Нацыянальным Архіве Рэспублікі Беларусь (Фонд 4). Матэрыялы фонду для даследавання гісторыі беларускай культуры вывучаў Уладзімір І. Навіцкі, які выявіў і апублікаваў цікавыя звесткі і па гісторыі нонканфармізму[22].

7. Матэрыялы пра літаратараў і дзеячоў культуры знаходзяцца ў архіве Саюзу Беларускіх Пісьменнікаў і Беларускім Дзяржаўным Архіве-Музеі Літаратуры і Мастацтва. Дзякуючы спецыфіцы фондаўтварэння гэтых архіваў пошук у іх можна весці па персаналіях — у асабістых фондах і справах.

8. На нейкім этапе, а менавіта ў сярэдзіне — другой палове 1990-х гадоў, крыніцы “вуснай гісторыі” заставаліся аднымі з галоўных у даследаванні нонканфармізму ў Беларусі паслясталінскай эпохі. Удзельнікі і сведкі тых падзей сапраўды могуць распавесці пра дэталі, якія немагчыма знайсці ў самых патаемных архівах. Суб’ектывізм гэтых сведчанняў праз свае вартасці мае і заганы, і атрыманыя звесткі ў нейкай базавай сваёй частцы трэба імкнуцца верыфікаваць дакументамі. Цяпер ужо маскоўскія зборы дасягнулі сваёй пазітыўнай ступені выкарыстання і сапраўды, многія вусныя звесткі атрымалі пацвярджэнне, але таксама і ўдакладненне ў дакументальных крыніцах — гэтыя выпадкі можна адцеміць у пераліку выкарыстаных крыніц. Што важна — гэтыя ўспаміны сведчаць пра традыцыю і фіксуюць памяць.

У рамках праграмы “Архіў Найноўшае Гісторыі” ў 1998–1999 ажыццяўляўся запіс успамінаў сведкаў эпохі з выкананнем методык і запаўненнем анкет. Гэтыя матэрыялы ў значнай ступені паўплывалі на фармаванне структуры і падбор персаналій папярэдніх Даведнікаў[23]. Паспяхова прынцыпы “вуснай гісторыі” выкарыстоўваюць таксама аўтары нашага Даведніка — Міхась М. Чарняўскі, Пётра Васілеўскі, Таццяна Снітко, Севярын Квяткоўскі.

9. Толькі напрыканцы 1990-х гадоў пачалі з’яўляцца ў друку ўспаміны (у іх класічным разуменні) прадстаўнікоў незалежнай грамадскай актыўнасці 1950-х — 1980-х гадоў. Асобныя сюжэты асвятляліся і раней[24], але патрэбны быў надлом сярэдзіны 1990-х, каб звярнуцца да здавалася б яшчэ 2–3 гады таму ўжо не настолькі актуальных праблем, як свабода творчасці і праблема выбару[25]. Стаяла за гэтым толькі хада часу, ці спроба зразумець — дзе адбыўся злом, што не было даведзена да канца?[26] Васіль Быкаў, як заўжды, прапаноўваў пакутлівае мінулае і змрочнае будучае[27], Сямён Букчын апраўдана іранізуе над беларусамі і заклікае да прыўнясення скептыцызму ў нашыя ацэнкі[28].

Ёсць яшчэ адна, “пазітывісцкая” форма адказу на выклікі сітуацыі — калі ўдзельнікі тых падзей пішуць тэксты, часам для энцыклапедый, грунтуючыся на ўласных успамінах і ведах, але надаючы ім выгляд сістэматызаваных артыкулаў[29]. Тут ужо гаворыць разуменне важнасці гістарыяграфіі для самасвядомасці грамадства.

Уважлівы чытач можа зрабіць мне заўвагу, што ў сваім аглядзе крыніц я пазначыў не ўсе кірункі пошуку. Асэнсаванне шляху грамадства Беларусі 1950-х — 1980-х гадоў з выкарыстаннем гістарыяграфічных і сацыякультурных методык распачалося зусім нядаўна. Але ўжо засвоеныя масівы крыніц дапамагаюць пазбавіцца ад стэрэатыпаў, якія дазваляюць глядзець на блізкую гісторыю Беларусі толькі з пазіцыі суперідэалогіі альбо гісторыі дзяржавы. Ці чакаюць нас новыя знаходкі? Прага да іх у грамадстве ёсць. Але простыя адказы могуць яшчэ больш заблытаць карціну. Ці хопіць у нас разважлівасці пазбавіцца самапрыніжэння і не спакусіцца на неадэкватнасць маштабу?

Алег Дзярновіч

Некаторыя прынцыпы падачы інфармацыі ў Даведніку:

1. Беларускія тапонімы перадаюцца ў іх традыцыйным напісанні;

2. У афіцыйных назвах устаноў усе словы пішуцца з вялікай літары;

3. Цытаванне тэкстаў робіцца ў арыгінальным правапісе.

Падкрэсленне ў слоўнікавых артыкулах прозвішчаў, назваў арганізацый ці выданняў азначае, што на гэтае слова маецца самастойны артыкул (адпаведна рубрыкацыі — персаналіі, арганізацыі, выданні).

[1] Боффа, Джузеппе. От СССР к России. История неоконченного кризиса. 1964–1994. М.: Международные отношения, 1996. С. 27.

[2] Мірановіч, Яўген. Навейшая гісторыя Беларусі. Беласток, 1999. (http://kamunikat.net.iig.pl/www/knizki/historia/miranovicz/naviejszaja_08.htm). Праўда, у новым выданні аўтар палічыў патрэбным скарэктаваць сваю думку «…Багата было й тых, хто шчыра бедаваў. Некаторыя з іх накіроўваліся ў Маскву, каб развітацца з чалавекам, які пры жыцці стварыў легенду пра самога сябе» (Мірановіч Я. Найноўшая гісторыя Беларусі. СПб., 2003. С. 180).

[3] Козлова Н. Н. Горизонты повседневности советской эпохи. М., 1996. С.15.

[4] Вайль П., Генис А. 60-я. Мир советского человека. М., 1998. С. 163–164.

[5] Прашковіч М. Слова пра Афанасія Філіповіча // Полымя. 1965, № 12; Люкевич В., Трещенок Я. Истине вопреки // СБ. 1966.ІІ.22; Алексютовіч М. А дзе ж ісціна аб’ектыўная? // Полымя. 1966, № 5.

[6] РГАНИ. Ф. 5, воп. 55, спр. 71, арк. 40; Пыжиков А. В. Хрущевская «оттепель». М., 2002. С. 198.

[7] Касьянов, Георгій. Незгодні: українська інтелігенція в русі опору 1960—80-х років. Київ, 1995. С. 121–141.

[8] Алексеева, Людмила. История инакомыслия в СССР. Вильнюс — Ммосква, 1992. С. 231.

[9] Касьянов Г. Незгодні. С. 125.

[10] Антонович, Славомир. Пётр Машеров. Жизнь, судьба, память… Документальная повесть. Мн., 1998. С. 228.

[11] Падрабязней гл.: Касьянов Г. Незгодні. С. 133–134.

[12] Больш падрабязны агляд беларускага самвыдату і яго базавых тэкстаў падецца ў другім томе нашага Даведніка.

[13] Маракоў, Леанід. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. 1794–1991: Энцыклапедычны даведнік: У 3 т. Мн., 2002–2004.

[14] 5810. Надзорные производства Прокуратуры СССР по делам об антисоветской агитации и пропаганде. Март 1953–1991. Аннотированный каталог. М.: Международный Фонд «Демократия», 1999.

[15] Цытата паводле: Жак Росси. Справочник по ГУЛАГу. М., 1991; гл.: Рэабілітацыя: Зборнік дакументаў і нарматыўных актаў па рэабілітацыі ахвяраў палітычных рэпрэсіяў 1920—1980-х гадоў у Беларусі. Мн., 2001. С. 167.

[16] http://www.memo.ru/history/diss/index.htm

[17] Дзярновіч А. Iндэкс рэпрэсаваных // Наша Нiва. 1998.ІІІ.16.

[18] http://www.memo.ru/history/diss/perecen/index.htm

[19] У перыяд X.1991—III.1999 Архіў меў назву Центр хранения современной документации (ЦХСД). Яшчэ раней (1921-VIII.1991) гэта былі Архіўныя падраздзяленні Аддзелаў ЦК РКП(б) — ВКП(б) — КПСС і КПК пры ЦК КПСС (гл.: http://www.rusarchives.ru/federal/rgani/history.shtml)

[20] Пыжиков А. В. Хрущевская «оттепель». М., 2002.

[21] http://www.rusarchives.ru/federal/rgani/character.shtml

[22] Лыч Л., Навiцкi У. Гiсторыя культуры Беларусi. Мн., 1996. С. 364–400 (2-е выд., дапр. Мн., 1997); Канфесіі на Беларусі (канец XVIII–XX ст.) / В. В. Грыгор’ева, У. М. Завальнюк, У. І. Навіцкі, А. М. Філатава. Мн., 1998. С. 234–315.

[23] Антысавецкія рухі ў Беларусі: 1944–1956. Даведнік. Мн., 1999; Дэмакратычная апазыцыя Беларусі: 1956–1991. Пэрсанажы і кантэкст. Даведнік. Мн., 1999.

[24] Мірончык У. Патрыятызм — галоўны стоўп // ЛіМ. 1993.ІІІ.5; Ярац В. “Нашы людзі сачылі за Вамі…” // ЛіМ. 1993.Х.1; Мiско С. Мiфы застаюцца толькi мiфамi // Менская грамада. 1994, ліпень, № 1 (6).

[25] Тарас В. На острове воспоминаний // Нёман. 1998, № 5. С. 58—132; Арлоў У. Беларускія самвыдавецкія альманахі «Блакітны ліхтар» і «Мілавіца»: лёсы выданьняў і аўтараў // Шуфляда. Т. 1, 1999. С. 25–32; Дубянецкi М. Злое вогнiшча. Да гiсторыi выдання аповесцi Васiля Быкава “Мёртвым не балiць” // Народная Воля. 12.VIII.1998; Полымя. 1999, № 2. С. 161–191; Дубянецкi М. “Трэба рызыкаваць…” [Дзённікі] // Полымя. 2001, № 10–12, 2002, № 1–4; Мудроў В. Вясновая песьня шпака // Шуфляда. Т. 2, 2001. С. 16–49; Мудроў В. Ператвораныя ў попел. З гісторыі „Блакітнага ліхтара“ // Arche. 2001, № 2.

[26] В кафе «Весна» в конце пятидесятых

Мы драли глотки в яростных дебатах, Не думали, что всё уйдёт в слова, А думали, что мир переиначим, Глаза раскроем «винтикам» незрячим…

С тех пор трещит с похмелья голова!..

Валентин Тарас. На острове воспоминаний // Нёман. 1998, № 5. С. 109.

[27] Быкаў В. Доўгая дарога дадому. Кніга ўспамінаў. Мн., 2002.

[28] Букчин С. Хроника суверенного болота. Беларусь в эпоху независимости, или плоды интеллигентской рефлексии. Статьи, заметки, фельетоны. Мн., 1996; Букчын С. Пра памяць сапраўдную і пра нацыянальныя міты // Шуфляда. Т. 2, 2001. С. 55–61; Букчин С. Тайная свобода. Разыскания. Этюды. Память. Сцена и экран. Книжный развал. Мн., 2004.

[29] Бяляцкі А. Кароткі зарыс праваабарончага руху ў Беларусі // Асамблея дэмакратычных няўрадавых арганізацыяў Беларусі. Бюлетэнь. № 6, травень — чэрвень 1998. С. 2–5; Вячорка В. Беларуская спеўна-драматычная майстроўня // ЭГБ. Т. 1. С. 415 (іншыя версіі публікацыі: Супольнасьць: Бюлетэнь для беларускiх няўрадавых арганiзацыяў. Выпуск 3–4 (5–6). Вясна, 1998. С. 27–28; Дэмакратычная апазыцыя, с. 110–111. Скарочаная версiя: БЭ, т. 2. С. 429); Садоўскі П, Вячорка В. Няўрадавыя арганізацыі і працэс пераўтварэньняў у Беларусі / Пераклад зь нямецкае мовы // Супольнасьць: Бюлетэнь для беларускіх няўрадавых арганізацыяў. Вып. 1–2 (3–4), сьнежань 1997 — студзень 1998. С. 22–25; Вып. 3–4 (5–6), вясна 1998. С. 24–26, 44; Вып. 5–6 (7–8), 1998. С. 33–35; Чарняўскі М. Акадэмічны патрыятычны асяродак (1960-я гады) // Шуфляда. Т. 1, 1999. С. 55–64.

ПЕРСАНАЛІІ

АКАЛОТ М. В. [1932 —?], вязень. Жыхар Менскай вобл. Меў сярэднюю адукацыю. Раней судзімы. Пад час суда над ім 23.VІІ.1957 “хуліганіў і лаяў урад”. Асуджаны паводле артыкула “антысавецкая агітацыя і прапаганда” 24.ІХ.1957. Рэабілітаваны 25.ІV.1958.

Кр.: ГА РФ. Ф. 8131, воп. 31, спр. 82897.

Літ.: 58[10], с. 373.

АКСЁНАЎ П. Ф. [1909 —?], палкоўнік у адстаўцы, палітвязень. Беларус. Член КПСС, меў сярэднюю адукацыю. Удзельнік вайны, узнагароджаны ордэнамі. Жыў у Менску. Напісаў і накіраваў міністру Дзяржаўнага кантролю, Пракурору БССР, у партыйныя органы лісты, у якіх крытыкаваў Хрушчова, “бюракратызм, безадказнае выварочванне нашых законаў, празмерную пахвальбу, падман і ашуканства, уціск крытыкі і самакрытыкі, парушэнне прынцыпаў дэмакратыі”. Асуджаны паводле артыкула “антысавецкая агітацыя і прапаганда” 11.VII.1958. Рэабілітаваны 26.X.1965.

Кр.: ГА РФ. Ф. 9474, воп. 41, спр. 3074.

Літ.: 58[10], с. 459–460; Рэпрэсаваныя, Т. 3.

АНАПРЭЕНКА Н. В. [1930 —?], вязень. Беларус. Жыхар г. Горлаўка Сталінскай вобл. (Данецкая вобл.) Украіны. Меў адукацыю ў 4 класы. Быў затрыманы 18.ХІ.1957 на станцыі Гомель у нецвярозым стане за парушэнне грамадскага парадку. Паводле дадзеных следства, у пакоі міліцыі лаяў савецкую ўладу, камуністаў, “выказваў тэрарыстычныя намеры”, працягваў усё гэта казаць у выцвярэзніку, “усхваляў дзейнасць антыпартыйнай групы тт. Малянкова, Молатава і Кагановіча, шкадаваў аб расстрэле ворага народу Берыі, сцвярджаў, што замест яго трэба было знішчыць першага сакратара ЦК КПСС”. Асуджаны паводле артыкула “антысавецкая агітацыя і прапаганда” 7.IІ.1958. Справа перакваліфікавана з паніжэннем тэрміну зняволення 24.VІ.1960.

Кр.: ГА РФ. Ф. 8131, воп. 31, спр. 86243.

Літ.: 58[10], с. 419.

АНІСЬКАЎ Алег Георгіевіч [нар. 2.І.1941, мяст. Уваравічы Гомельскай вобл., цяпер пгт у Буда-Кашалёўскім р-не Гомельскай вобл.]. Асуджаны 19.ХІІ.1963 Гомельскім Абласным Судом паводле артыкула “антысавецкая агітацыя і прапаганда”.

Кр.: Архіў НИПЦ “Мемориал”. Ф. 167.

Літ.: Дзярновіч А. Iндэкс рэпрэсаваных // Наша Нiва. 1998.ІІІ.16.

АНІШЧЫК Аляксей Сцяпанавіч (літаратурныя псеўданімы: Андрэй Чэмер; А. Шпак) [нар. 19.VII.1912, хутар Мондзін Наваградскага пав. Менскай губ., цяпер Наваградскі р-н Гарадзенскай вобл.], мемуарыст, педагог, журналіст, грамадскі дзеяч. Скончыў Наваградскую гімназію і эканамічны факультэт Пазнанскага універсітэта; магістр эканомікі. Працаваў у Катавіцах, кіраваў курсамі для інжынераў і тэхнікаў. У верасні 1939 запісаўся ў батальён, які абараняў Варшаву ад немцаў, пазней быў узнагароджаны медалём. Пасля капітуляцыі Польшчы вярнуўся ў Наваградак, дзе выкладаў у школе беларускую мову і літаратуру. Потым быў дырэктарам школы на Беласточчыне. У 1941 выкладчык і загадчык школы ў мяст. Уселюб Наваградскага р-на. З 1942 выкладчык Наваградскай Беларускай Настаўніцкай Семінарыі. Публікаваўся ў газ. “За праўду”, са студзеня 1944 яе рэдактар. У лютым — маі 1944 загадчык Наваградскай друкарні, у маі—чэрвені супрацоўнік сектара радыёперадач Беларускага культурнага цэнтра ў Менску. Удзельнік 2-га Усебеларускага кангрэса 1944, на якім вылучаўся радыкальнымі антыпольскімі і антыбальшавіцкімі заклікамі. Пры адступленні нямецкіх войск выехаў у Нямеччыну. У 1945—46 жыў у Кракаве, працаваў у газетах. Потым узначаліў ваяводскі аддзел выдавецтва “Czytelnik” у Вроцлаве і Шчэціне. Арыштаваны савецкімі спецслужбамі ў маі 1948; вывезены ў Менск. За супрацоўніцтва з немцамі прысуджаны да расстрэлу, замененага 25 гадамі зняволення. Вызвалены 12.ІІ.1957. У крас. 1957 у яго доме пад час ператрусу знойдзены два часопісы і каляндар 1944, выдадзеныя ў перыяд нямецкай акупацыі. Гэта стала падставаю для новага арышту і 24.VIII.1957 А. быў асуджаны паводле артыкулу “антысавецкая агітацыя і прапаганда”. Правёў у лагерах Запаляр’я і Мардовіі 14 гадоў. 4.VI.1960 тэрмін зняволення зменшаны. Вызвалены ў 1962. Вярнуўся на радзіму. Працаваў эканамістам у Наваградскім р-не і ў Лідзе. Потым пераехаў у Літву (Эйшышкі). Надалей, да другой паловы 1980-х гадоў, устрымліваўся ад актыўнай грамадскай дзейнасці. Жыве ў Вільні. Узначальвае суполку віленскіх беларускіх палітвязняў. Піша на беларускай, рускай, польскай мовах. Член СП Беларусі з 2000. Аўтар мемуараў.

Тв.: Мондзінская балада: Дакументальная аповесць. Вільня, 1996; За калючым дротам: (Нарысы, вершы). Вільнюс, 1996; Жизнь живым принадлежит: (Стихи). Вильнюс, 1996; Наваградская Беларуская Гімназія. Вільнюс, 1997; Сяргей Хмара. Вільнюс, 1998; Выбраныя Богам. Вільнюс, 1999; Партрэты. Вільнюс, 2001.

Кр.: ГА РФ. Ф. 9474, воп. 41, спр. 3138.

Літ.: Мілаш Л. Аляксею Анішчыку — 90 // Кантакты і дыялогі. 2002, № 5–6; Рэпрэсаваныя, Т. 1, 3; 58[10], с. 360.

АНТОНЕНКА В. І. [1936 —?], сталяр, рэлігійны актывіст, вязень сумлення. Беларус. Жыхар Менска. Меў адукацыю ў 4 класы. Баптыст. Праходзіў па адной справе з Макаранкам Г. і Піліпенкам А. Асуджаны па артыкулу “антысавецкая агітацыя і прапаганда” 4.ІI.1963. Рэабілітаваны 17.ІІІ.1965.

Кр.: ГА РФ. Ф. 8131, воп. 31, спр. 97866.

Літ.: 58[10], с. 624.

АНУШКЕВІЧ Вячаслаў Антонавіч [нар. 14.Х.1931, г. Ляхавічы Баранавіцкага пав. Наваградскага ваяводства, цяпер Берасцейскай вобл.], удзельнік антыкамуністычнай падпольнай моладзевай групы ў Ляхавічах. Пасля заканчэння ў 1952 двухгадовага аддзялення пры Інстытуце Народнай Гаспадаркі ў Менску, працаваў спачатку ў Шчучыне, а потым у Ляхавічах. У Ляхавічах са сваім старэйшым братам Антонам і суседскім хлопцам Юзікам Анушкевічам вырашылі ў знак пратэсту супраць палітычнай і сацыяльнай рэчаіснасці пісаць і распаўсюджваць антысавецкія ўлёткі. Улёткі, як больш адукаваны, запісваў на аркушах паперы Вячаслаў. У іх утрымлівалася крытыка савецкіх парадкаў, свавольства чыноўнікаў і камуністычных функцыянераў, выкрывалася бессаромная фальш выбарчай сістэмы. Улёткі, якія звычайна заканчваліся заклікам “Смерць камунізму!”, распаўсюджваліся ў Ляхавічах, Баранавічах, у суседніх гарадах і мястэчках, у цягніках. Група дзейнічала каля паўтара года — у 1956—57. А. быў выяўлены па рэгістарцыйнай картцы ў пашпартным аддзяленні міліцыі, у якой атрымальнікі пашпарта павінны былі пакідаць узоры почыркаў. Паводле дадзеных следства 3.IV.1957 пакінуў на выбарчым бюлетэні антысавецкія заклікі. Арыштаваны 6.IV.1957, падвергнуты працяглым допытам у вядомай баранавіцкай турме “Крывое кола” і ў Берасцейскай турме. Не выдаў сяброў і ўсю віну ўзяў на сябе. Асуджаны паводле артыкула 72-а КК БССР “антысавецкая агітацыя і прапаганда” 20.VІ.1957 на 4 гады ППЛ і 3 гады пазбаўлення правоў. З чэрв. 1957 па 6.IV.1961 адбываў пакаранне ў Дубраўлагу МУС Мардоўскай АССР (Зубапалянаўскі р-н, пас. Сасноўка, ЖХ 385—7/1). На зоне сустракаўся з шэрагам беларускіх, польскіх, расійскіх, украінскіх палітзняволеных, у тым ліку з выдатнейшымі беларускім патрыётам выкладчыкам Гарадзенскага педінстытута Браніславам Ржэўскім, пляменнікамі Якуба Коласа братамі Леанідам і Міхалам Белымі, маладым лекарам з Менска Віктарам Чарняўскім, хлопцамі з Меншчыны і Гарадзеншчыны, што сядзелі за антысавецкія вершы і ўлёткі, або за Армію Краёву. Пасля вяртання са зняволення ў Ляхавічы А. падвяргаўся ўціску з боку начальства і спецслужбаў, меў пастаянныя цяжкасці з уладкаваннем на працу. Адносны спакой займеў, калі пачаў працаваць на тыповых для дысідэнтаў савецкага часу пасадах — вартаўніком ды качагарам. Рэабілітаваны 29.I.1992 Прэзідыумам Берасцейкага абласнога суда. Цяпер на пенсіі. Жыве ў Ляхавічах. З’яўляецца аўтарам успамінаў пра сябе і людзей, якіх сустракаў у турмах і канцлагерах.

Кр.: Архіў УКДБ па Брэсцкай вобл., а/с № 10468-c; ГА РФ. Ф. 8131, воп. 31, спр. 82573.

Літ.: 58[10], с. 624.

Міхась Чарняўскі

АРЛОЎ Уладзiмір (Уладзімір Аляксеевіч) [нар. 25.VIII.1953, Полацк], беларускi пiсьменнiк, публiцыст, грамадскi дзеяч, удзельнiк самвыдату 1970—1980-х гадоў i палiтычнай апазіцыi ў другой палове 1980—1990-х гадоў.

Бацька А. па прафесіі — юрыст, у апошнія гады жыцця быў пракурорам Наваполацка, маці — выкладчыца гісторыі. У 1970 скончыў сярэднюю школу ў Наваполацку, у 1975 — Гiстарычны факультэт БДУ. Паказальна, што А. дэбютаваў вершамi ў Наваполацкiм самвыдавецкiм часопiсе “Блакiтны лiхтар” (1971–1974). Таксама стаў адным з iнiцыятараў выпуску ў Менску самвыдавецкага лiтаратурнага альманаху “Мiлавiца” (1974–1976), за што выклiкаўся ў КГБ для “прафiлактычнай гутаркi”. І хоць сфера ўплыву гэтых самвыдавецкіх часопісаў была вельмі абмежаванаю, але быў створаны цэлы культурны міф пра незалежныя літаратурныя выданні, што мела для развіцця беларускага грамадства 1980-х гадоў культурна-правакацыйнае значэнне. У студэнцкія гады разам з В. Мудровым узяў удзел у памнажэннi шэрагу беларускiх кнiг у Наваполацку, сярод якiх быў “Расейска-беларускi (крыўскi) слоўнiк” В. Ластоўскага. У 1976 вершы А. пабачылі свет на старонках афіцыйнага друку. Пасля заканчэння вучобы працаваў у Наваполацку выкладчыкам гiсторыi ў школе (1975—76), з 1976 па 1986 — у рэдакцыi гарадской газеты “Химик” (карэспандэнт, загадчык аддзела лістоў і масавай работы, намеснік рэдактара). У 1986 стаў сябрам Саюзу пiсьменнiкаў, атрымаў Прэмiю ЛКСМБ за кнiгу “Добры дзень, мая Шыпшына” (Мн., 1986). З 1988 — рэдактар выдавецтва “Мастацкая лiтаратура”. У другой палове 1980-х гадоў камуністычныя ўлады спрабавалі інтэграваць А. у савецкую сістэму, што праявілася і ў наданні прэміі. У нейкай ступені А. быў на гэтае гатовы, нездарма ж ён уступіў у КПСС. Але як паказалі далейшыя падзеі, трывалага супрацоўніцтва не атрымалася. У 1988 А. становiцца сябрам БНФ, з 1992 двойчы абiраўся ў Сойм БНФ. У 1989 выйшаў з КПСС. З 1989 вiцэ-прэзідэнт Беларускага ПЭН-Цэнтра. У 1991 узнагароджаны медалём Францыска Скарыны; у 1993 — выдавецкай прэміяй імя Уладзіміра Караткевіча; у 1996 — літаратурнай прэміяй імя Ф. Багушэвіча Беларускага ПЭН-Цэнтра. У другой палове 1980-х — 1990-х А. канчаткова зазначыўся як аўтар гістарычнай прозы і публіцыстыкі. Выкарыстоўваючы малавядомыя факты, А. стварыў свой непаўторны мастацкі свет, знайшоў арыгінальныя кампазіцыйныя рашэнні і эмацыйную танальнасць[1], што было заўважана і высока ацэнена чытачамі. Арнольд МакМілін сцвярджае: “Перыядам сапраўдных дасягненняў у сферы беларускай гістарычнай мастацкай літаратуры сталі 80-я, а галоўным прадстаўніком — Уладзімір Арлоў”[2]. У 1996 цэнзура спыняе выхад у выдавецтве “Беларусь” кнiгi А. “Адкуль наш род”, якая пазней выйшла ў ВЦ “Бацькаўшчына”, але частка накладу была затрыманая. У тым жа годзе ў выдавецтве “Мастацкая лiтаратура” спыняецца выхад кнiгi “Дзесяць вякоў беларускай гiсторыi”, напiсанай разам з Г. Сагановiчам. У 1997 А. звольнены з працы ў выдавецтве “Мастацкая лiтаратура” за выпуск “сомнительной исторической и другой литературы”. З 1997 — супрацоўнiк рэдакцыi часопiсу “Крынiца”, да яго ліквідацыі ў сваім класічным выглядзе. Сёння А. — самы вядомы ў чытацкіх колах сучасны беларускі пісьменнік, які, да таго ж, займае выразную прадэмакратычную грамадскую пазіцыю. У пэўнай ступені сучаснае становішча Арлова ілюструе статус часткі беларускай апазіцыі — А. дыстанцуецца ад уладаў ды крытыкуе іх, а яго кніжкі цяпер паспяхова друкуюцца як у недзяржаўных, так і ў дзяржаўных выдавецтвах.

Тв.[3]: “Совершенно секретно”, альбо Адзiн у трох iпастасях: Літ-публ. артыкулы, эсэ. Мн.: Беларускі Дом друку, 1992; Мой радавод да пятага калена: Эсэ. Мн.: ВЦ «Бацькаўшчына», 1993; Беларускія самвыдавецкія альманахі «Блакітны ліхтар» і «Мілавіца»: лёсы выданьняў і аўтараў // Шуфляда. Т. 1, 1999.

Літ.: Навумчык С. Вяртанне ў памяць сваю // Віцебскі рабочы. 1985.ХІІ.31; (()147—177; Мудроў В. Вясновая песьня шпака // Шуфляда. Т. 2, 2001; Шынкарэнка В. К. Нястомных пошукаў дарога: Праблема паэтыкі сучаснай беларускай гістарычнай прозы. Мн.: Беларуская навука, 2002. С. 136–156; БП, т. 1; ЭГБ, т. 1; БЭ, т. 1; Беларусь. Энц. дав.; Кто есть кто в Республике Беларусь; Кто есть кто в Беларуси — 99; Дэмакратычная апазыцыя.

А. Дз.

АЎДЗІЕНКА А. М. — гл. ЛУШНІКАЎ В. І.

АЎСЯНКА Э. Д. [1937 —?], рабочы, палітвязень. Беларус. Меў сярэднюю адукацыю. Жыхар Гарадоцкага р-на Віцебскай вобл. Раней быў судзімы за замах на забойства. 27.VIII.1986 на лодцы збег у Фінляндыю, маючы намеры потым прасіць палітычнага прытулку ў Швецыі. Пад час вобыску ў яго доме была знойдзена вялікая колькасць рукапісаў антысавецкага зместу, “якія ён збіраўся абнародаваць за мяжою”. Асуджаны паводле артыкула “антысавецкая агітацыя і прапаганда” 20.IV.1987.

Кр.: ГА РФ. Ф. 8131, воп. 36, спр. 9389.

Літ.: 58[10], с. 827–828; Рэпрэсаваныя, Т. 3.

БАРАЗНА Лявон Цімафеевіч [4.ІІ.1929, в. Новае Сяло Талачынскага р-ну Вiцебскай вобл. — 15.VIII.1972, Менск, пахаваны на могілках ля ст. Талачын], мастак дэкаратыўна-ўжытковага мастацтва i даследчык культуры, актывiст захавання гiсторыка-культурнай спадчыны; забiты ў 1972 пры нявысветленых абставiнах. У 1952 скончыў Менскую Мастацкую Вучэльню, у 1968 — Беларускi Дзяржаўны Тэатральна-Мастацкi Інстытут (Мастацка-прамысловы факультэт, аддзяленне ткацтва). У выставах браў удзел з 1957. У Беларускi Саюз Мастакоў уступiў у 1967. Працаваў у галiне станковага жывапiсу i станковай графiкi, але асноўная ягоная праца — беларускi сцэнiчны касцюм. Яму належаць распрацоўкi касцюмаў для Гарадзенскага ансамбля песнi i танца “Нёман”, Смаргонскага ансамбля песнi i танца iмя Агiнскага, Наваградскага ансамбля песнi i танца “Свiцязь”, для фальклорных, харавых i танцавальных ансамбляў Лiды, Слонiма, Паставаў, шэрагу мястэчак i вёсак. Апазіцыйная сутнасць дзейнасцi Б. становiцца зразумелай, калi браць да ўвагi палiтычныя рэалii 1950—70-х гадоў. Хоць “сацыялiстычны рэалiзм” дэклараваўся як “мастацтва сацыялiстычнае па змесце i нацыянальнае па форме”, i нават на сцягу БССР iмiтаваўся адзiн з узораў беларускага народнага арнаменту, паглыбленая цiкаўнасць да этнаграфii, народнага мастацтва, увогуле да якой заўгодна праявы нацыянальнага духу трактавалася камунiстычнай уладай у Беларусi як з’ява iдэалагiчна непатрэбная i палiтычна небяспечная.

Русiфiкацыя была скiраваная не толькi супраць галоўнага чыннiка нацыянальнай тоеснасцi — беларускай мовы, але i супраць народнага мастацтва. Як беларускую мову падганялi пад стандарты мовы расійскай, так i на расійскiя ўзоры арыентавалi, у прыватнасцi, тых, хто распрацоўваў сцэнiчныя касцюмы для беларускiх фальклорных ансамбляў. Велiзарных намаганняў каштавала, напрыклад, дамагчыся дазволу на тое, каб апрануць ансамбаль “Песняры” ў строi паводле матываў адзення беларускай шляхты. Праўда, тут прысутнiчаў яшчэ i “сацыяльны” аспект: згодна з русiфiкатарскай логiкай, з якой зыходзiла кiраўнiцтва БССР, шляхты ў беларусаў увогуле быць не магло, бо “беларус” — гэта абавязкова “селянiн”, “мужык”. Мастаку, каб быць абвiнавачаным у нацыяналiзме, дастаткова было намаляваць жанчыну ў намiтцы. Намiтку немагчыма зблытаць з расійскiм какошнiкам, таму яна набывала знакавы, сімвалiчны сэнс (кшталту “канфедэраткi” ў часы паўстанняў 1830—31 i 1863—64). Наменклатура КПБ — КПСС змагалася з намiткай як з iдэйным ворагам.

Б. быў пачынальнiкам вялiкай справы, у пэўным сэнсе заснавальнiкам школы беларускага сцэнiчнага касцюма; школы, якая абапiраецца на нацыянальную традыцыю, на сапраўднае, аўтэнтычнае народнае мастацтва, не скажонае “iнтэрнацыяналiзмам”. Можна сказаць, што ён прывучыў мадэльераў раiцца з этнографамi. Ягоныя погляды паўплывалi на фармаванне светаўспрымання шэрагу мастакоў i навукоўцаў. Дзейнасць Б. падрыхтавала глебу для ўзнiкнення ў Беларусi мастацкага напрамку, вядомага сёння пад назвай “этнаграфiзм” (Мiкола Купава, Яўген Кулiк, Алесь Марачкiн і г. д.).

Займаючыся нейтральнай, iндыферэнтнай да палiтыкi этнаграфiяй, Б. па сутнасцi займаўся палiтыкай. Камунiстычная ўлада лiчыла, што цiкавасць да этнаграфii пяройдзе ў цiкавасць да нацыянальнай гiсторыi — а гэта ў сваю чаргу будзе мець палiтычныя наступствы: ад усведамлення сваiх нацыянальных каранёў i ўсталявання культурнай аўтаномii недалёка i да палiтычнага “сепаратызму” — да непазбежнага распаду СССР. Прадчуванне было правiльным. Так, напрыклад, у рэспублiках Балтыi агульнанацыянальныя спеўныя святы, традыцыю якiх не здолела перарваць савецкая акупацыя, плаўна перайшлi ў “спеўныя рэвалюцыi”. Нездарма ў Беларусi так i не было створанае “спеўнае поле” накшталт тых, што былi ў нашых балтыйскiх суседзяў. Хоць гаворка пра гэта iшла, i, нiбыта, iдэя велiзарнай “канцэртнай залi” пад адкрытым небам, здольнай змясцiць дзесяткi тысяч чалавек — артыстаў i гледачоў, ужо пачала ўвасабляцца ў праекце. Аднак гэты праект улады палiчылi неактуальным.

Б. вядомы як даследчык традыцыйнай культуры Беларусi. Ён аўтар альбомаў “Беларускае народнае адзенне”, “Беларуская народная вопратка”, “Арнамент паўднёвай Беларусi”, “Тканiны Гродзеншчыны”, якія падрыхтаваў па выніках экспедыцый 1950—60-х г. па Беларусі. Як мастацтвазнаўца, ён даследаваў мастацкую творчасць беларускага першадрукара Францiшка Скарыны. Ягоны альбом “Гравюры Францыска Скарыны” i сёння адзiн са стрыжнёвых твораў навуковай Скарынiяны. У 1966—69 галоўны мастак Мастацкага Фонду Беларусі. Працаваў у тэхніцы жывапісу, акварэлі, графікі і інш.

Б. быў удзельнiкам гуртка навуковай i мастацкай iнтэлiгенцыi “На Паддашку”, сябрамi якой збiралiся самвыдавецкія i забароненыя выданнi, рыхтавалiся выставы, арганiзоўвалiся пошукавыя экспедыцыi. Узгадвае сябра гэтага аб'яднання Барыс Мельнiкаў: “Чалавек ён быў адкрыты, як сапраўдны мастак, неабаронены, гаварыў усё, што думаў… Мы яму часта казалi, што ўсё што б ты нi гаварыў, побач заўсёды сексоты, але ён, вiдаць гэтым пагарджаў, не стрымлiваў, можа гэта адбiлася на ягоным лёсе… Ён у сваiм асяроддзi прапагандаваў аддзяленне Беларусi ад Савецкага Саюзу, гэта была ягоная iдэя, ён з ёю падымаўся i клаўся спаць…”

У канцы 1960-х — пачатку 1970-х у Беларусi пачынае стыхiйна фармавацца рух у абарону гiсторыка-архiтэктурнай спадчыны. Гэты рух не быў масавым, ён аб'ядноўваў адносна малалiкую творчую i навуковую iнтэлiгенцыю, а таксама моладзь, якая гарнулася да беларушчыны. Аднак сам факт такога кшталту грамадскай iнiцыятывы выклiкаў занепакоенасць улады. Абаронцаў старажытных бажнiцаў i замкаў цкавалi ў прэсе, пазбаўлялi магчымасцi публiчна выказаць свае думкi. У школах i ВНУ была ўзмоцненая “антырэлiгiйная прапаганда” i, зразумела, “барацьба з нацыяналiзмам”.

У маскоўскай прэсе ўжо тады абмяркоўвалiся пытаннi захавання i выкарыстання архiтэктурных помнiкаў: у Маскве выходзiлi кнiгi, якiя прапагандавалi культуру г. зв. Кiеўскай Русi, навукоўцы гаварылi пра страты, якiя панесла краiна ад ваяўнiчага атэiзму i “сацыялiстычнай рэканструкцыi” гарадоў i паселiшчаў. А ў Беларусi надзвычайнай падзеяй лiчылася зяўленне на газетнай паласе фотаздымка бажнiцы, замка i нават старога гарадскога кварталу (рэдактар звычайна пасля гэтага мусiў даваць тлумачэннi свайму куратару з райкаму, абкаму альбо ЦК КПБ — у залежнасцi ад статусу газеты). Такая сітуацыя была адной з праяваў каланiяльнага стану Беларусi. Каланiяльная адмiнiстрацыя (у дадзеным выпадку структуры КПБ — КПСС) заўжды больш кансерватыўная, больш прымiтыўная за чынавенства метраполii. Гэтым тлумачыцца жорсткасць у стасунках з апанентамi, схiльнасць да “сiлавых рашэнняў”, калi, здавалася б, няцяжка знайсцi кампрамiс. Шэраг гiстарычных будынкаў быў знiшчаны ў Менску якраз напрыканцы 1960-х — пачатку 1970-х, здавалася б, без усялякае патрэбы (на iх месцы так нiчога i не пабудавалi). Адзiнай мэтай гэтага вандалiзму было паказаць, хто ў горадзе гаспадар. Гэта была нервовая рэакцыя БССРаўскага чынавенства на спробы грамадства паставiць нейкiя межы ягонаму самавольству, прымусiць чыноўнiка лiчыцца з меркаваннем людзей.

У 1969 Б. разам з Зянонам Пазьняком выступiў у абарону вулiцы Нямiга — горадабудаўнiчай каштоўнасцi Менску. Запланаванае знiшчэнне Нямiгi ўлады тлумачылi неабходнасцю вырашэння транспартнай праблемы. Лабiравала гэты праект група архiтэктараў, якiя збiралiся на месцы знiшчанай гiстарычнай пабудовы ўзвесьцi гмах, якi “цягнуў” на Дзяржаўную прэмiю БССР. Артыкул Б. i З. Пазьняка, у якiм яны выказалi свае погляды на праблему захавання культурнай спадчыны ўвогуле i старажытнай менскай вулiцы ў прыватнасцi, быў змешчаны ў газеце “Правда”. Узнiкла надзея, што верх возьме здаровы сэнс, што гэты куток старажытнага Менску будзе захаваны. Аўтары артыкула набывалi палiтычную вагу i вядомасць на абшарах СССР, станавiлiся небяспечнымi ворагамi БССРаўскай наменклатуры.

У 1972 Б. рыхтаваў публiчную акцыю пратэсту супраць разбурэння Нямiгi. 15.VIII.1972 ён быў забiты. Следчыя органы трактавалi гэтае забойства як звычайны крымiнал, але пэўныя акалiчнасцi даюць падставы падазраваць ў здзяйсненнi злачынства савецкiя спецслужбы, пра што пісалася ў прэсе 1990-х гадоў. У 1975 сябры Б. наладзiлi ў Менску ягоную персанальную выставу, якая мела вялiкi грамадскi рэзананс, а запiсы ў кнiзе водгукаў адлюстравалi настроi ў беларускiм грамадстве.

Тв.: Гравюры Францыска Скарыны. Мн., 1972, 2-е выд. 1990; Выстаўка твораў мастака Л. Ц. Баразны (1928–1976). Каталог. Мн., 1975; Позняк З., Борозна Л. Заботясь о будущем // Правда (Масква). 1969.IV.13.

Лiт: Пазняк З. Гэты родны свет // Маладосць. 1976, № 4. С. 153–162; Рачила, Сергей. Политическое убийство? // Рэспублiка. 1992.IX.18, № 179; Базылевіч, Мар’яна. Помнік Лявону Баразне // Культура. 1992.Х.12. № 39; Михайлов, Сергей. Жил-был художник один // Уголовное дело. 1996, № 11; Ля вытокаў. С. 9—10; Дэмакратычная апазыцыя, с. 12–15; ЭЛіМБел, т. 1; БЭ, т. 2.

Пётра Васiлеўскi

БАРБАРЧУК Ніна Іосіфаўна [1910, паводле іншых звестак 1919, Менск —?], медык, палітвязень. Беларуска. Паходзіла з сям'і рабочага. Атрымала вышэйшую адукацыю. Жыхарка Менска. Працавала доктарам у 10-й паліклініцы, 5-й бальніцы Менска. Несямейная. Паводле дадзеных следства, на працягу 1960—61 пісала і рассылала антысавецкія лісты. У снеж. 1960 накіравала ананімны ліст прэзідэнту ЗША Д. Кенэдзі з крытыкай жыцця ў СССР. Арыштавана 28.Х.1961. Асуджана 15.I.1962 Вярхоўным Судом БССР паводле артыкулу “антысавецкая агітацыя і прапаганда” на 5 гадоў ППЛ. Рэабілітавана Прэзідыумам Вярхоўнага Суда Беларусі 16.ХІІ.1991.

Кр.: Цэнтральны архіў КДБ РБ, а/с № 32070-С; ГА РФ. Ф. 8131, воп. 31, спр. 91673; Архіў НИПЦ “Мемориал”. Ф. 167.

Літ.: Дзярновіч А. Iндэкс рэпрэсаваных // Наша Нiва. 1998.ІІІ.16; 58[10], с. 579.

БЕЛАКОЗ Алесь (Аляксандр Мікалаевіч) [нар. 11.ХІ.1928, в. Ляткi Ваўкавыскага пав. Беластоцкага ваяводства, цяпер Мастоўскi р-н Гарадзенскай вобл.], настаўнiк, краязнавец, музеязнавец. Нарадзiўся ў сям'i малазямельнага селянiна, якi ў сярэдзiне 1920-х гадоў ездзiў на працу ў Бразілiю, а па вяртаннi на заробленыя грошы пабудаваў дом у Лятках ды адчынiў сваю краму. Б. амаль усё жыццё пражыў у роднай вёсцы, якая з часам злiлася з больш вялiкiмi Гудзевiчамi. Да нямецкай акупацыi скончыў 5 класаў Гудзевiцкай няпоўнай сярэдняй школы. У часе вайны займаўся пад кiраўнiцтвам роднай сястры Веры, якая вучылася ў Віленскай беларускай гімназіі. “У 1943 годзе, — успамiнаў Б., — на нашу i iншыя хаты напалi бандыты, якiя пасля называлi сябе партызанамi, з мэтай рабунку. Тата хаты не адчыняў i выбухам гранаты быў забiты. Давялося гаспадарку браць на свае плечы”. У кастр. 1944 пачаў вучыцца ў восьмым класе расійскае школы № 1 Ваўкавыска, якую скончыў у 1947. “Тады нi ў Ваўкавыскiм, нi ў Мастоўскiм, нi ў Свiслацкiм, нi ў Бераставiцкiм раёнах не было беларускае школы, якая мела б восьмы клас”. Няўдалыя спробы паступiць у Менскi Медыцынскі Інстытут вымусiлi Б. часова адмовiцца ад планаў пра вышэйшую адукацыю i ўладкавацца ў 1948 на працу ў якасцi настаўнiка другiх i чацвёртых класаў у Гудзевiцкай школе. З 1949 Б. распачаў завочнае навучанне на беларускiм аддзяленнi Гарадзенскага Педагагiчнага Інстытута. “Я заўсёды любiў матэматыку, — узгадваў Б. - i хацеў стаць матэматыкам, але лiчыў, што найпершы абавязак кожнага чалавека, а тым больш настаўнiка, добра ведаць родную мову”.

Яшчэ ў 1948 уласнаручна вырабiў улёткi кароткага зместу (напрыклад, з заклiкам “Змагайцеся за незалежную Беларусь!”) i ўпершыню раскiдаў iх з цягнiка па шляху ў Менск; раскiдваў iх i ў Менску. У 1949 здолеў здабыць ужо шрыфт i выдрукаваў улётку антысавецкага зместу, якую распаўсюджваў разам з сябрамi ў Гароднi. Б. цудам удалося пазбегнуць арышту, калi пры наклейваннi ўлёткi на будынак мiлiцыi iх заўважылi. Пасля гэтага выпадку ў Гароднi пачалiся арышты, у прыватнасцi, ва унiверсітэце. Б. узгадвае: “Я прыйшоў да высновы, што нельга гэтага рабiць, бо церпяць невiнаватыя людзi”.

З часоў навучання Б. успамiнае: “Найбольшае ўражанне на мяне зрабiў выкладчык беларускай лiтаратуры Бранiслаў Ржэўскi, якi мужна нёс патрыятычнае слова сярод крыжоў па задушанай мове, культуры, гiсторыi Беларусi. Патрыёта Ржэўскага за беларускi патрыятызм у час праўлення Хрушчова засудзiлi на сем гадоў зняволення. Тады я зразумеў, што палiтыка забойства беларускай мовы — гэта палiтыка партыi”.

Пад час вучобы Б. працаваў у розных школах: 1953—54 — настаўнiк пачатковых класаў у Струзе, 1954—55 — выкладчык фiзікi i матэматыкi ў Тупiчанскай сямiгодцы, 1955—59 — выкладчык беларускай, нямецкай моваў у Радзявiцкай сямiгодцы. Па заканчэннi iнстытута ў 1958 уладкаваўся выкладчыкам беларускае мовы i лiтаратуры ў Гудзеўскай сярэдняй школе.

Праца з вучнямi i прага вывучэння беларускай гiсторыi, мовы, культуры захапiла Б. У 1965 ён наладзіў лiставанне вучняў з вядомымi беларускiмi пiсьменнiкамi, арганiзаваў школьны кабiнет беларускай лiтаратуры. Вучнi захапiлiся лiтаратурнай i пошукавай дзейнасцю, iх працы пачалi друкавацца ў беларускiх газетах i часопiсах. У 1965 арганiзаваў акцыю лiстоў слухачоў Курсаў удасканалення настаўнiкаў беларускай мовы i лiтаратуры (у Менску) на адрас ЦК КПБ з выкладаннем праблемаў статусу беларускай мовы. Загiтаваў на гэтую акцыю Арсень Лiс. Акцыя выклiкала незадаволенасць уладаў. Надалей настаўнiцкая дзейнасьць Б. знаходзiлася пад пастаяным кантролем.

У 1966 Б. разам з вучнямi выдаў першы нумар машынапiснага лiтаратурна-краязнаўчага альманаху “Праменьчык”. Выданне выходзiла раз на два гады. Усяго да канца 1980-х гадоў выйшла 14 нумароў, па 4 асобнiкi кожны. У 1968 на базе кабiнета беларускай мовы i лiтаратуры быў створаны лiтаратурна-краязнаўчы музей, якi складаўся з лiтаратурнага, этнаграфiчнага аддзелаў, аддзела гiсторыi Гудзеўскай школы, а таксама “небяспечных” аддзелаў гiсторыi Беларускай Сялянска-Работнiцкай Грамады i КПЗБ. За актыўную дзейнасць па збiраннi нацыянальнай спадчыны i распаўсюджаннi беларускай мовы Б. неаднойчы адчуваў уцiск з боку кiраўнiцтва мясцовых аддзелаў адукацыi, а таксама КГБ. Аднак, нягледзячы на перашкоды, музей працягваў iснаваць i нават пашыраўся. З 1990 Гудзеўскі лiтаратурна-этнаграфiчны музей мае статус дзяржаўнага i налiчвае больш за 12 тысяч экспанатаў, сабраных Б. разам з вучнямi. Таленавiты настаўнiк, ён распрацаваў спецыяльную методыку далучэння вучняў да лiтаратурна-краязнаўчага пошуку, музейнай справы i праз гэта да каштоўнасцяў беларускай гiсторыi i культуры.

Тв.: Школьны лiтаратурна-краязнаўчы музей // ПГКБ. 1973, № 4; Як стварыць этнаграфiчны музей у школе // Беларуская мова i лiтаратура ў школе. 1990, № 8; Гудзевiцкi лiтаратурна-этнаграфiчны музей // ЭГБ, т. 3. Мн., 1996; Гэта быў род волатаў // Беларускі Гістарычны Часопіс. 2003, № 6; http://www.svaboda.org/halasy/belakoz.html (Радыё Свабода: Галасы стагодзьдзя. Мінулы век у памяці сучасьнікаў).

Лiт.: “Я ўвесь час думаю, што зрабiў мала”: З А. Белакозам размаўляе А. Пяткевiч // Свiцязь. Гiсторыка-культурны часопiс Гарадзеншчыны. 1994, № 2; Белакоз Алесь // ЭГБ, т. 1. Мн., 1994; Дэмакратычная апазыцыя; Беларускі Гістарычны Часопіс. 2002, № 2–3.

Наталля Гардзіенка http://www.svaboda.org/halasy/belakoz.html

Галасы стагодзьдзя: Мінулы век у памяці сучасьнікаў: «Закаханасьць да Беларусі, да беларускай мовы прыйшла да мяне з раньняга дзяцінства. Вялікае ўражаньне зрабіла на мяне барацьба нашых мяйсцовых патрыётаў, якія, калі зачынілі Грамаду, сталі сябрамі камуністычнай партыі Заходняй Беларусі. Гэта таксама былі шчырыя беларускія партыёты: змагаліся за беларускія школы, прынцыпова размаўлялі толькі па-беларуску, і гэта на мяне рабіла ўражаньне…

Ну, а потым ужо, калі я сам стаў выкладаць беларускую мову, я ўбачыў, што, напрыклад, мэблю з нашага габінэту, якую мы бераглі некалькі гадоў, і яна выглядала як новая — забралі ў ваенны габінэт, нам паставілі самую горшую. Усё самае горшае давалі ў беларускі габінэт. А ў КГБ мне адкрыта сказалі: “Беларуская мова далжна ішчэзнуць, вы нам мяшаеце.” Так што не таіліся з гэтым.

Наогул, да 50-х гадоў я лічыў, што застаўся адзіным беларусам у Беларусі. А потым пачалі неяк знаходзіцца людзі, якія таксама горача любілі сваю Бацькаўшчыну».

Алесь Белакоз, Гудзевічы

БЕЛЫ Лявон (Леанід Міхайлавіч) [нар. 1.IV.1927, в. Мiкалаеўшчына Стаўбцоўскага пав. Наваградскага ваяводства, цяпер Стаўбцоўскi р-н Менскай вобл.], публіцыст, бібліятэкар, палітвязень. Пляменнiк Якуба Коласа. Вучыўся ў польскай школе ў Мiкалаеўшчыне (скончыў 7 класаў). У 1943—44 працягваў вучобу ў Нясвiжскай Настаўнiцкай Семiнарыi. У 1947 скончыў сярэднюю школу ў Стоўбцах i ў 1948 паступiў на Факультэт беларускай i расійскай мовы i лiтаратуры БДУ. У 1953—56 вучыўся ў аспiрантуры па спецыяльнасцi “Беларуская лiтаратура”. Далей выкладаў на падрыхтоўчых курсах Менскага Лесатэхнічнага Інстытута. Выказваючы сваё стаўленне да палітыкі русіфікацыі Беларусі ў 1957 напiсаў верш у абарону беларускай мовы “Усе народы прагнуць сваёй волi, улады, песнi…”, якi пасля размножыў i расклеiў у Менску разам са сваiм братам Мiхасём Белым на плоце каля Медыцынскага iнстытуту i на дрэвах у парку iмя Горкага. КГБ вызначыла аўтара ўлётак па почырку, i пасля некалькiх месяцаў следства адбыўся закрыты суд над абодвума братамi. Асуджаныя 27.VI.1957 паводле арт. 72-а КК БССР (антысавецкая агiтацыя i прапаганда; рэдакцыя 1928 г.) на 10 гадоў пазбаўлення волi. Этапам накiраваны ў лагер Явас на станцыi Поцьма Мардоўскай АССР. Пазней тэрмiн зняволення скарочаны на 4 гады. Вызвалены ў 1963 i да выхаду на пенсiю ў 1992 працаваў у бiблiятэцы № 10 Менска. Б. так і не атрымаў дазволу абаранiць дысертацыю. Друкаваў артыкулы па беларускай лiтаратуры i бiблiятэчнай справе ў “Чырвонай змене”, “Мiнскай праўдзе”, “Вечернем Минске”, у кнiзе свайго брата Сымона Белага “На бацькоўскай зямлi” (пад iмем брата там апублiкаваны артыкул “Да новага жыцця”). На пенсii, iнвалiд 1-й групы. У палiтычным жыццi ўдзелу не бярэ.

Кр.: ГА РФ. Ф. 8131, воп. 31, спр. 82756.

Літ.: Дэмакратычная апазыцыя, с. 17–18; 58[10], с. 335; Рэпрэсаваныя, т. 1.

БЕЛЫ Мiхась (Міхаіл Міхайлавіч) [2.V.1931 в. Мiкалаеўшчына Стаўбцоўскага пав. Наваградскага ваяводства, цяпер Стабцоўскi р-н Менскай вобл. — 18.VIII.1970, Стоўбцы], бухгалтар, палітвязень. Пляменнiк Якуба Коласа. Да 1953 вучыўся ў сярэдняй школе ў Мiкалаеўшчыне, у тым жа годзе паступiў у Iнстытут Народнай Гаспадаркi ў Менску на Гандлёва-эканамiчны факультэт (спецыяльнасць — бухгалтар). Пражываў у Менску па адрасу: вул. Бабруйская, д. 20, п. 303. Зняволенне не дало Б. магчымасцi скончыць апошнi, чацвёрты, курс i атрымаць дыплом. У 1957 дапамог свайму брату Лявону Беламу распаўсюдзіць улёткi ў абарону беларускай мовы (змест улёткi складаў верш Лявона Белага “Усе народы прагнуць сваёй волi, ўлады, песнi…”). Б. развесiў улёткi на сваiм факультэце, а таксама на плоце каля Медыцынскага iнстытута. Арыштаваны 19.IV.1957: пад час аднаго са спатканняў братоў у рэстарацыi, дзе яны знаходзiлiся, завязалася бойка. У вынiку Лявон i Мiхась Б. трапiлi ў пастарунак. Пры iх быў знойдзены пачак улётак — і справа пачала разгортвацца. На закрытым судовым працэсе 27.VI.1957 браты Белыя былi прызнаныя вiнаватымі паводле арт. 72-а КК БССР (антысавецкая прапаганда і агітацыя; рэдакцыя 1928 г.). Б. атрымаў тэрмiн у 7 гадоў ППЛ і 3 гады пазбаўлення правоў. Этапам накiраваны ў лагер Явас на станцыi Поцьма Мардоўскай АССР (Дубраўлаг п/с 385/7). Пасля тэрмiн быў скарочаны на 4 гады. Б. вызвалены ў маі 1960 i вярнуўся на Радзiму. Скончыў навучанне i атрымаў дыплом. Працаваў бухгалтарам і інжынерам-эканамістам “Белсельгастэхнікі” ў Новым Свержанi (Стаўбцоўскі р-н) i Стоўбцах. Як сведчаць аператыўныя матэрыялы КГБ, увесь гэты час за ім быў усталяваны тайны нагляд і вёўся запіс ягоных размоваў. Так, у 1962 было зафіксавана, што ў прыватнай гутарцы Б, заяўляў пра неабходнасць стварэння падпольнай беларускай нацыянальнай арганізацыі. Пры гэтым ён казаў, што дзеля паспяховай барацьбы з савецкай уладай неабходна наладзіць кантакты з літоўскімі і грузінскімі нацыянальнымі сіламі. Рэабілітаваны Пленумам Вярхоўнага Суда Беларусі 18.VI.1992.

Кр.: ГА РФ. Ф. 8131, воп. 31, спр. 82756; РГАНИ. Ф. 5, воп. 55, спр. 51, арк. 39.

Літ.: Дэмакратычная апазыцыя, с. 18; 58[10], с. 335; Рэпрэсаваныя, Т. 3; Пыжиков А. В. Хрущевская «оттепель». М., 2002. С. 198.

БЕМБЕЛЬ Алег Андрэевіч (літаратурныя псеўданiмы: Зьнiч, А. Зьнiч; у манастве Мікалай) [нар. 16.XII.1939, Менск] паэт, фiлосаф, публiцыст, музыкант; аўтар забароненых у БССР кнiг, якiя ў 1985–1988 выходзiлi на Захадзе. Пасля заканчэння ў 1956 сярэдняй i музычнай школ паступіў на Энергетычны факультэт БПI. Але ў далейшым вырашыў працягнуць заняткі музыкай і з 4 курса пакінуў БПІ: з 1959 па 1963 вучыўся ў Менскай Музычнай Вучэльнi, з 1963 па 1969 — студэнт Беларускай Дзяржаўнай Кансерваторыi па спецыяльнасці “Фартэпіяна”. Адначасова працаваў выкладчыкам у музычных школах. Пошук новых творчых формаў прывёў да ідэі злучыць паэзію, музыку і жывапіс; у выніку нарадзіўся вершаваны сцэнар, які быў прызнаны антысавецкім. Гэты тэкст у раздрукаваным выглядзе стаў як самвыдат хадзіць па руках, пакуль не патрапіў у КГБ, куды на “прафілактычную гутарку” быў выкліканы бацька Алега, вядомы скульптар Андрэй Бембель. Аўтар вымушаны пакінуць Беларусь і некалькі год працаваў выкладчыкам музыкі ў Калужскай вобл. Расіі. Пасля вяртання ў Менск у 1971 паступіў у аспiрантуру пры Iнстытуце фiласофii i права АН БССР, дзе займаўся да 1974. Потым да 1983 малодшы навуковы супрацоўнiк таго ж Інстытуту. У 1981 прыняў праваслаўны хрост. Падрыхтаваў кандыдацкую дысертацыю “Нацыянальнае i iнтэрнацыянальнае ў мастацкай культуры”, якая мела рабочую назву “Што мы думаем пра цябе, родная мова”. Але яго погляды выглядалі занадта радыкальнымі, шансаў на абарону дысертацыі не было. З 1983 па 1984 працаваў на Беларускім тэлебачаннi. У 1984 зноў вярнуўся на працу ў Акадэмiю Навук. Аддрукаваны тэкст сваёй працы “Роднае слова i маральна-эстэтычны прагрэс”, дзе даваўся аналiз моўнае сітуацыi ў Беларусi, Б. адксерыў (што ў тагачасных умовах было зрабіць вельмі складана) і раздаў знаёмым. Аляксей Каўка пераправіў тэкст ў Лондан, дзе ў 1985 была выдадзена кніга. Урыўкі з тэксту зачытвалі на “Радыё Свабода”. Пасля выхаду кнiгi распачаўся пераслед Б. — яго пазбавілі статуса навуковага супрацоўнiка і выключылі з КПСС. Рэпрэсіі абрынуліся і на Інстытут, дзе быў скасаваны Сектар сацыяльнай псіхалогіі і эстэтыкі, дзе працаваў Б. У 1987 Б. вымушаны канчаткова пакiнуць Акадэмію навук. З таго часу ён — вольны лiтаратар. У 1988 у ЗША і Польшчы выходзяць дзве кнiгi паэзii, у Беларусi ягоныя творы не друкуюцца. У 1989 актыўна супрацоўнiчае з рэдакцыяй самвыдавецкай “Праваслаўнай думкi”, дзе ўпершыню на Радзiме выдаецца ягоны зборнiк “Малiтвы за Беларусь” (як лiтаратурны дадатак да газеты). Сябра СП Беларусi з 1989. З 1991 супрацоўнiк Нацыянальнага Навукова-Асветнага Цэнтру iмя Францiшка Скарыны. З 8.VII.1996 — паслушнiк Свята-Успенскага Жыровiцкага Праваслаўнага Манастыра. Гэтаму папярэднічалі сямейныя праблемы, калі праз суд Б. быў пазбаўлены ўласнага жылля. У 2002 прыняў пострыг пад імем Мікалай. Рэдагуе багаслоўска-літаратурны альманах “Жыровіцкая абіцель”.

Тв.: Роднае слова i маральна-эстэтычны прагрэс. Лёндан, 1985; Рэха малiтвы: Вершы. Ню Ёрк, 1988; Саната ростанi: Вершы. Беласток, 1988; Малiтвы за Беларусь. Першы зборнiк на Радзiме. Менск, 1989.

Iнтэрвiю з Алегам Бембелем: “Безь мяне нiчога ня зробiце…” // Студэнцкая думка. 1989, № 3. С. 7—12; “Трэба часьцей бываць у абiцелi…” (iнтэрвiю брала Марына Коктыш) // Народная Воля. 1998.V.29; «…Я чую голас успамінаў…» // Літаратура і Мастацтва. 1999, 17.09, № 37. С. 14–15.

Літ.: Дэмакратычная апазыцыя, с. 19; Толочко, Михаил. Поэт во Христе // Советская Белоруссия. 2002.Х.12.

А. Дз.

БЕРАЗОЎСКІ Г. А. [1925 —?], майстра таксаматорнага парку, палітвязень. Беларус. Жыхар Менска. Меў сярэднюю адукацыю. Раней судзімы за хуліганства. Па дадзеных следства, у чэрв. 1953 у аўтобусе лаяў савецкую ўладу; у лагеры сярод зняволеных праводзіў антысавецкую агітацыю. У снеж. 1957 даслаў у партыйныя і савецкія органы “масу лістоў”, дзе лаяў камуністаў (“Вы, камуністы, паламаць жыццё ўмееце, а дапамагчы не хочаце, жывяце самі, як захудалыя памешчыкі”). 28.Х.1958 у выканкаме раённага Савета казаў, што ў выпадку вайны будзе сам забіваць камуністаў. Асуджаны паводле артыкула “антысавецкая агітацыя і прапаганда” 22.IХ.1959. Рэабілітаваны 25.ХІ.1960.

Кр.: ГА РФ. Ф. 8131, воп. 31, спр. 88918.

Літ.: 58[10], с. 537–538.

БОЛСУН А. П. [1937 —?], студэнт Віцебскага Ветэрынарнага Інстытута, вязень. Беларус. Член ВЛКСМ. Паводле дадзеных следства, 2.Х.1957 быў затрыманы за хуліганства, у дзяжурным пакоі міліцыі лаяў урад, “выказваў тэрарыстычныя намеры”. Асуджаны паводле артыкулу “антысавецкая агітацыя і прапаганда” 17.ХІI.1957. Справа перакваліфікавана 25.ХІ.1960.

Кр.: ГА РФ. Ф. 8131, воп. 31, спр. 83321.

Літ.: 58[10], с. 402.

БРАНАВІЦКІ Уладзімір Іванавіч [1927, г. Баранавічы Навагрудскага ваяводства, цяпер Берасцейскай вобл. — ?], літаратурны супрацоўнік. Беларус. Паходзіў з сям'і рабочага. Удзельнік вайны. Атрымаў сярэднюю адукацыю. Працаваў у баранавіцкай раённай газ. «Чырвоная звязда». Быў жанаты. Жыў у Баранавічах па адрасу: зав. Пархоменка, д. 5. Арыштаваны 29.ХІІ.1957; асуджаны 28.ІІ.1958 паводле арт. 72-а КК БССР (“антысавецкая прапаганда і агітацыя”) на 4 гадоў ППЛ і 2 гады пазбаўлення правоў. Накіраваны ў Берасцейскую турму. Рэабілітаваны Вярхоўным Судом Беларусі 5.І.1993.

Кр.: Архіў УКДБ па Брэсцкай вобл., а/с № 12072-С.

Літ.: Рэпрэсаваныя, Т. 3.

БРАНШТЭЙН Янкель Ізраілевіч [1929, мяст. Грозава Грэскага р-на Менскай вобл., цяпер Капыльскага р-на Менскай вобл. — 30.VI.1963, Ленінград, шпіталь закрытага тыпу], служачы. Яўрэй. Паходзіў з сям'і службоўцаў. Атрымаў сярэдне-спецыяльную адукацыю. Жыў у Пінску па адрасу: вул. Зоі Касмадзям'янскай, д. 61, кв. 19. Быў жанаты, гадаваў двух дзяцей. Працаваў майстрам цэха на Пінскім птушкакамбінаце. Уступіў у КПСС. Арыштаваны 30.VIII.1962 па абвінавачанні ў «спекуляцыі валютнымі каштоўнасцямі». Асуджаны 9.III.1963 паводле арт. 85 КК БССР на прымусовае псіхіятрычнае лячэнне. Змешчаны ў бальніцу закрытага тыпу, дзе скончыў жыццё самагубствам. Рэабілітаваны Судовай калегіяй па крымінальных справах Вярхоўнага Суда БССР 20.VIII.1963.

Кр.: Цэнтральны архіў КДБ РБ, а/с № 18117-С.

Літ.: Рэпрэсаваныя, Т. 3.

БУЗІННІКАЎ, палітвязень. Жыхар Светлагорску Гомельскай вобл. Быў знаёмы з М. Кукабакам, які прыязджаў да яго ў госці. У 1970-я асуджаны за “антысавецкую агітацыю і прапаганду”. Паводле дадзеных следства слухаў заходнія радыёстанцыі ды збіраў на гарадскім сметніку старыя кнігі, у тым ліку працы Зіноўева і Троцкага.

Літ.: Апошняе слова Міхася Кукабакі // Права на Волю. 2002, красавік, № 7, с. 5.

БУРШТЫН Г. М. [1933 —?], селянін, палітвязень. Беларус. Жыхар Маларыцкага р-на Берасцейкай вобл. Інвалід (невідушчы). Паводле дадзеных следства, дамовіўся з П. Дворакам і І. Ляшуком пісаць ды распаўсюджваць антысавецкія вершы і ўлёткі. 20.V.1953 Дворак вывесіў у вёсцы напісаную Бурштынам улётку і дапісаў да яе пагрозы ў адрас камсамольцаў. Асуджаны паводле артыкулу “антысавецкая агітацыя і прапаганда” 28.VII.1953.

Кр.: ГА РФ. Ф. 8131, воп. 31, спр. 48633.

Літ.: 58[10], с. 167.

БУРЫ Аляксандр Сцяпанавіч [1927, Менск —?], ваеннаслужачы. Беларус. Меў незакончаную сярэдне-спецыяльную адукацыю. Уступіў у ВЛКСМ. Служыў матарыстам в/ч 45036 у Менску. Нежанаты. Арыштаваны 19.ІІ.1961. Асуджаны паводле арт. 72-а КК БССР (“антысавецкая агітацыя і прапаганда”) 14.VII.1961 на 7 гадоў ППЛ. Накіраваны ў Комі АССР. Вызвалены ў 1966. Рэабілітаваны 3.VII.1989 Пракуратурай БВА. Асабістая справа № 27163-с разам з фота захоўваецца ў архіве КДБ РБ.

БЫКАЎ Васіль (Васіль Уладзіміравіч) [19.VI.1924, в. Бычкі Полацкай акругі, цяпер Ушацкі р-н Віцебскай вобл. — 22.VI.2003, шпіталь у Бараўлянах пад Менскам], класік беларускай літаратуры, лідэр нонканфармісцкай плыні ў літаратуры і грамадскай думцы 1960—90-х гадоў.

Паходзіў з сялянскай сям’і. У 1939—40 вучыўся на скульптурным аддзяленні Віцебскай Мастацкай Вучэльні, але вымушаны быў пакінуць вучэльню з-за нішчымніцы. Далей вучыўся ў школе ФЗО (фабрычна-заводскага навучання). У ліп. 1941 мабілізаваны на абарончыя работы на тэрыторыі Украіны, куды падаўся ў пошуках працы (г. Шостка Сумской вобл.). З лета 1942 у Чырвонай Арміі; скончыў Саратаўскую пяхотную вучэльню са званнем малодшага лейтэнанта. З 1943 ваяваў на 2-м і 3-м Украінскіх франтах, прайшоў па тэрыторыі Румыніі, Балгарыі, Венгрыі, Югаславіі, Аўстрыі, двойчы быў паранены, ляжаў у шпіталях. У 1944 бацькі Б. атрымалі паведамленне, што ён загінуў пад Кіраваградам (гэта было засведчана і на абеліску). Дэмабілізаваўся ў 1947. Пасяліўся ў Гародні, дзе працаваў у мастацкіх майстэрнях, у газ. «Гродненская правда». Упершыню творы Б. былі апублікаваны ў 1947, аднак сваю творчую біяграфію пісьменнік адлічваў ад апавяданняў, напісаных у 1951. У 1949—55 зноў мабілізаваны ў Савецкую Армію; служыў на Далёкім Усходзе. Пасля неаднаразовых рапартаў быў пераведзены на службу ў Беларусь, дзе ў званні маёра дэмабілізаваўся па стану здароўя (а гэта прыпала на акцыю па скарачэнні войска). Зноў пасяліўся ў Гародні. Працаваў літаратурным супрацоўнікам, літаратурным кансультантам газ. «Гродзенская праўда» (1956—72). У 1959 прыняты ў СП СССР. У 1964 стаў лаўрэатам Літаратурнай прэміі імя Я. Коласа (за аповесць «Трэцяя ракета»). На працягу 1972—78 займаў пасаду сакратара Гарадзенскага аддзялення СП БССР. У 1978 пераехаў на сталае жыхарства ў Менск, застаўшыся на творчай працы, г. зн. не звязаным з якой-небудзь службай і сталым акладам. Некаторыя творы пісьменніка, такія як аповесці «Трэцяя ракета» (1963), «Альпійская балада» (1966), «Дажыць да світання» (1975), «Воўчая зграя» (1976), «Абеліск» (1977), «Узыходжанне» (1977, паводле «Сотнікава»), «Знак бяды» (1985) былі экранізаваныя.

Менавіта з 1960-х Б. становіцца шырока вядомым сваімі бескампраміснымі творамі пра падзеі Другой Сусветнай вайны. «…ягоная «праўда пра вайну» на практыцы азначае праўду пра падазронасць, страх, цынізм, некампетэнтнасць і здрадніцтва, якія значна павялічылі і так складанае жыццё простых савецкіх людзей, што імкнуліся абараніць сваю айчыну… Ідэя Быкава заключаецца не столькі ў тым, што кампрамісу быць не можа, колькі ў тым, як проста ўсё можа павярнуцца дрэнным бокам у напружанай сітуацыі ваеннага часу: кожны выпадак, кожны індывідуальны лёс, падкрэслівае аўтар (безумоўна, наперакор непахіснаму дагматызму і максімалізму, уласціваму савецкім адносінам да Вялікай Айчыннай вайны), трэба разглядаць асобна, не ў плане дактрыны, а ў плане разумення. Чытач мусіць не толькі адчуць фізічны жах і цяжкасці партызан, але і паразважаць над тым, а што б ён (ці яна) зрабіў бы ў падобнай сітуацыі. Усёй сваёй творчасцю аўтар нязменна процістаіць догмам, што ігнаруюць рэальныя абставіны: як Салжаніцын, і амаль у той самы час, ён абараняе тых, хто, па няшчасцю трапіўшы ў варожае акружэнне, лічыўся здраднікам…»[4].

У творах Б. абавязкова прысутнічае смерць — галоўныя героі мусяць загінуць, падкрэсліваючы гэтым самым бессэнсоўнасць любых спробаў што-небуць пазітыўна змяніць у навакольным свеце. Б. як аўтар і танатолаг не пакідае чалавеку шансаў для паспяховай творчай дзейнасці ці асабістага шчасця, а нават для атрымання простага задавальнення ад жыцця. І гэта не зусім аўтарскія песімізм ці фаталізм, якія кантраставалі з афіцыйным аптымізмам савецкай эпохі — Б. падводзіць чалавека да краю экзістэнцыйнай бездані і дае яму магчымасць крыху зазірнуць туды, адчуць незнікнёнасць зла. Такім бязрадасным Б. быў і ў сваіх актуальных публіцыстычных тэкстах, такім суворым выглядае яго аблічча на ўсіх ягоных фотакартках.

Творчасць Б. стала аб'ектам нападаў савецкай крытыкі, якая абвінавачвала пісьменніка ў ачарненні савецкага ладу. Асабліва паказальна тут гісторыя з публікацыяй аповесці «Мёртвым не баліць». Упершыню аповесць была апублікавана ў 1965 (Маладосць. № 7, 8) дзякуючы спрыяльнай пазіцыі галоўнага рэдактара П. Панчанкі. У 1966 у час. «Новы мир» (№ 1, 2) з'явіўся расійскі пераклад твору.

«Новы мир» тады ўжо бамбавалі з усіх інстанцыяў — з Галоўліту, з СП, з ЦК. Выходзіў часопіс нерэгулярна, кожны раз зь вялікім спазьненьнем. Спазьніліся і №№ 1–2 з маёй аповесьцю і трапілі якраз падчас чарговага і, можа, самага рэакцыйнага зьезду КПСС[5] — то быў яму падаруначак! У той час, як зьезд набіраўся рашучасьці рэабілітаваць сталіншчыну, абяліць запэцканыя Хрушчовым слаўныя чэкісцкія органы, Твардоўскі[6] б’е іх залпам з двух нумароў, у якіх зьмешчана аповесьць беларускага пісьменьніка. Мабыць, сваіх у Маскве не знайшлося. Тым горш для «Нового мира».

Інстанцыі зрэагавалі аператыўна, і праз колькі дзён выйшаў чарговы нумар «Правды» зь вялікім артыкулам У. Сеўрука (як пасьля выявілася, слухача Акадэміі грамадскіх навук). У гэтым артыкуле канстатавалася несумненная няўдача пісьменьніка, абараняўся гонар Савецкай Арміі, пераможцы фашызму, даваліся ўстаноўкі, як трэба пісаць на тэму мінулай вайны. Мабыць, артыкул дужа спадабаўся галоўнаму ідэолягу КПСС тав. Суславу, бо аўтар неўзабаве быў пакліканы на Старую плошчу[7], дзе зрабіў нечуваную для правінцыйнага (здаецца, чукоцкага) журналіста кар'еру. Родам гэты чалавек быў зь Беларусі і, мабыць, на гэтай падставе стаў галоўным дарадцам Суслава — сьпярша па творчасьці Быкава, а пасьля і па ўсёй савецкай літаратуры.

За праўдзінскім артыкулам, бы па камандзе, пасыпаліся вельмі крытычныя, часта зьневажальныя артыкулы з палітычным падтэкстам ва ўсіх іншых цэнтральных газетах. Абвінавачаньні кожны раз гучалі ўсё болей грозна. «Красная звезда» ў артыкуле Баранца і Лашкова выкінула свой галоўны абвінаваўчы козыр — намер аўтара сутыкнуць два спрадвеку братнія народы, беларускі і ўкраінскі. Ветэраны ў сваіх лістах у рэдакцыі, як заўжды, скардзіліся на прыніжэньне іхняй ролі ў разгроме нямецкіх захопнікаў. Вельмі хутка да абвінаваўчага хору маскоўскіх газэт падключыўся і беларускі друк. Можа, даўжэй за іншыя трымаў паўзу «ЛіМ». Правінцыйныя газэты, якія не маглі апэратыўна арганізаваць уласныя артыкулы супраць «ідэалягічнай дывэрсіі» Быкава, перадрукоўвалі іх з цэнтральных. У тым ліку і мая родная «Гродзенская праўда». Цікава, што ўвогуле аўтара білі за што заўгодна — паклёп, прыніжэньне, скажэньне — але нідзе не было сказана ніводнага слова пра «сьмерш», ці НКВД, ці КДБ. Быццам напісанае ў аповесьці ня мела ніякага дачыненьня да гэтых «органаў». Я чытаў і ня мог даўмецца: што гэта? Знарок ці непаразуменьне?»[8]

Дваццаць гадоў гэтая аповесць была фактычна пад забаронай — яна нідзе не перадрукоўвалася, узгадваць пра яе не дазвалялася, што было дакладным выкананнем дэрыктываў М. Суслава[9] і М. Зімяніна[10]. У той жа час за межамі СССР выходзілі пераклады гэтага твору на іншыя мовы, праўда, з расійскага тэксту, а не з беларускага арыгіналу.

«У выдавецка-рэдактарскай практыцы было прынята, што выдаўцы-рэдактары ніколі не спасылаліся на цэнзуру або начальства, рабілі глыбакадумны выгляд, што літаратурна-ідэйныя хібы выявілі толькі яны. Тое ставіла аўтара ў ідыёцкае становішча, калі ён ідыётам лічыў менавіта таго, хто яму прапаноўваў ідыёцкія патрабаваньні. Напраклад, я шмат гадоў ня ведаў, што негатыўныя адносіны да «Мёртвым не баліць» запачаткаваў сам старшыня КДБ СССР Сямічасны, як ён абвясьціў пра тое на сакрэтнай нарадзе адразу пасьля публікацыі твору ў «Новом мире». Вядома, вырак галоўнага чэкіста краіны быў даведзены да ўсіх ніжэйшых зьвёнаў КДБ, партыйных органаў, цэнзуры, рэдакцыяў літаратурных ды іншых выданьняў. Ня ведаў пра тое толькі аўтар, які меркаваў, што гэткі вырак знайшоў разумны шараговы рэдактар, які зь ім размаўляў. Але рэдактар найперш дбаў пра свой хлеб»[11].

Ужо толькі ў 1982 дырэктар выдавецтва «Мастацкая літаратура» Міхась Дубянецкі дамогся ўключэння ў т. 4 Збору твораў Б. аповесці «Мёртвым не баліць»[12].

Памятным для многіх літаратараў засталося выступленне Б. на V з’ездзе пісьменнікаў Беларусі ў маі 1966. У пераважна пануючай у залі атмасферы фіміяму да партыйнага кіраўніцтва літаратурай Б. раптам заяўляе: “Па ўсім відаць, наша літаратура перажывае крызіс… Мне задецца, што прычыны гэтага заняпаду ляжаць якраз там, дзе планаваліся поспехі. Адбылася вельмі простая з’ява: у адносінах да літаратуры дзесьці згубілі меру, яе закіравалі, яе заняньчылі…” Анатоль Кудравец прыгадвае: “І пасля першых некалькіх фразаў пісьменніка, можна сказаць, у самым пачатку яго выступлення ў прэзідыуме сходу раптам адбыўся непрадугледжаны рытуалам рух: Машэраў дэманстрацыйна устаў, хуткім крокам перасёк сцэну і знік за кулісамі. Папросту — уцёк… Усе зразумелі: “гаспадар” злуецца, “гаспадару” штосьці не даспадобы”[13].

Між тым жыццё ў Гародні рабілася для Б. усё больш складаным. Апроч зачэпак партыйнага кіраўніцтва і пастаянай увагі КГБ сталі рэгулярна здарацца інцыдэнты:

«Дома, на Кашавога[14], яшчэ было ня позна, бліскаў тэлевізар, і раптам — удар у акно, шыбіна — у друз, на падлозе кавалак цагліны. Я выбег на вуліцу — нідзе нікога. Назаўтра пасьля невясёлага роздуму пайшоў у міліцыю, напісаў заяву. Пасьля змусілі перапісаць, сказалі, будуць расьследваць. Нейкі час чакаў выніку, пасьля перастаў чакаць. Пачаў чакаць іншых вынікаў, якія і пасьледвалі.

На той час Карпюк дамогся ад абласнога начальства, каб пісьменьнікам паставілі нарэшце тэлефоны, і тое было зроблена. стала зручна куды пазваніць, не трэба было бегчы на пошту ці да аўтаматаў, якія ніколі не былі спраўныя. Але пачалося іншае ліха, прынамсі для мяне. Пачалі званіць — з Горадні, Менску, Масквы ці чорт ведае адкуль, — не называючыся. То быў форменны тэлефонны тэрор, пэўна ж кімсьці арганізаваны. Але вядома, кім. У любы час дня і ночы трашчэў тэлефон, устрывожаны, я ўскокваў з ложку і чуў першае пытаньне: «Да якога часу вы будзеце падрываць савецкую ўласць?» Або: «Многа вам заплаціла ЦРУ за паклёп на партыю і Чырвоную Армію?»…

Маё жыцьцё ў Горадні, да якой я прывязаўся, рабілася, аднак, усё меней прывабным. Сьцяна адчужэньня між мной і рэдакцыйным калектывам расла ўсё болей. (Хаця калі разважыць, магло быць і горш). Пасада мая заставалася ранейшаю — літаратурны кансультант, але аплату для мяне зрабілі зьдзельнаю, — пачалі плаціць толькі за адказы аўтарам. Набіраліся за месяц капейкі…»[15]

Але выкарыстоўваліся таксама метады запалохвання і прамога фізічнага ўздзеяння:

«Сталася так, што я ўжо мала з кім таварышаваў у Горадні. Усе знаёмыя былі занятыя асабістымі справамі, а галоўнае — пабойваліся занадта кантактаваць з апальнымі пісьменьнікамі. Часам сустракаўся з Барысам Клейнам, калі той ня быў заняты ў інстытуце…

Аднойчы ўвечары ён прыйшоў да мяне на кватэру, мы пасядзелі трохі, і я пайшоў яго праводзіць дадому. Самую важную частку размовы, вядома, прыпасалі да гэтага часу. Клейн жыў недалёка, у цэнтры горада, каля турмы. Прайшлі ў адзін канец, затым у другі. Было ўжо цёмна, людзей на вуліцы трапляла няшмат. Ля самага яго пад'езу раптам перад намі выніклі трое, заступілі дарогу. Сьпярша мы нават не зразумелі, чаму яны перагарадзілі нам вузкі шлях, як тут жа атрымалі па ўдару ў твар — я і Барыс. У таго адразу ўпалі пад ногі акуляры, я здушана крыкнуў: «У чым справа?» І зноў атрымалі — другі раз. Тады мы закрычалі — на ўсю вуліцу. Адзін таропка перайшоў на другі бок, дзе ўжо стаяў трэці зь іх групы. Астатні раптам наблізіўся амаль ушчыльную, але замест таго, каб ударыць, ціха сказаў: «Простите, ребята!» І пайшоў да тых.

Я памог Барысу адшукаць у цемры яго акуляры. Знэрваваныя, мы яшчэ пастаялі, гледзячы, як трое нетаропка пайшлі сабе ў бок турмы. Што было рабіць далей? Блізка было ўпраўленьне міліцыі, насупроць ад яго ўпраўленьне КДБ. Але мы туды не пайшлі. Мы наогул нікуды не пайшлі ні тады, ні назаўтра. Мы зразумелі, чыіх гэта рук справа і што скардзіцца — марна. Зноў жа не так ужо яны нас і пабілі — сінякоў не засталося. Шкельцы ў акулярах Барыса замянілі, а я наогул выйшаў бяз стратаў. Заставалася толькі дзякаваць Богу і чакаць новых прыгод.

Празь дзень я патэлефанаваў у Менск Матукоўскаму, распавёў, што ў нас адбываецца. Мікалай Ягоравіч паўздыхаў у трубку і сказаў, што трэба мне перабірацца ў Менск. У Горадні цябе з’ядуць. Ці заб’юць, што таксама ня лепей…»[16]

У такой атмасферы для Б. усё вастрэй стала адчувацца праблема з празмерным ужываннем алкаголю. Хоць сам пісьменнік прызнаваўся, што па тактычных меркаваннях не імкнуўся бурыць свой вобраз піякі:

«Што да выпіваньня… — за мной быў такі грэх. Асабліва падчас паездак на розныя пісьменьніцкія мерапрыемствы. Аднойчы, памятаю, на пленуме ў Маскве праседзелі з адным маім сябрам увесь дзень у буфэце, дзе, вядома ж, пілі. Але ня толькі пілі, а і вельмі актыўна дыскутавалі з двума ўкраінскімі артадоксамі з поваду перасьледу Віктара Някрасава.

Спрэчка перайшла ў злосную сварку, і мы сварыліся (і пілі) аж да сканчэньня мерапрыемства. Так і не зайшоўшы ў залю.

Тое ж няраз здаралася ў Менску… Зь мяне памалу ствараўся вобраз пуставатага абібока і п'янтоса. Я не бурыў той вобраз, я яго падтрымліваў у якасці пэўнай абароны ад таго, што магло спасьцігнуць адказнага, разважлівага і цьвярозага. І спасьцігала не аднаго…

У даволі драматычным і багемным пісьменьніцкім побыце немалая праблема склалася праз алкаголь. Частыя паездкі, бадзяньні і гасьцяваньні, паседжаньні і зьезды амаль ніколі не абыходзіліся без таварыскіх пачостак, нярэдка даўгіх і празьмерных. Не заўсёды яны міналіся ў таварыскай лагодзе — часам адбываліся ў сварах і каштавалі нэрваў…

Першы адчуў кепскае ў маім жыцьці Аляксей Карпюк, каторы пачаў захады здалёку. Аднойчы паехаў у Менск і насварыўся на маіх сяброў за тое, што яны нібыта спойваюць Быкава. Тады гэта мяне абурыла, і я пасварыўся з Карпюком. А як пагляджу цяпер, з вышыні пражытых гадоў, дык бачу, што цьвярэзьнік Карпюк меў рацыю. Хаця яго прынцыповая цьвярозасьць, штодзённыя зарадкі і наогул любоў да фізкультуры не прадоўжылі ягонага жыцьця. На чалавека заўжды знойдзецца якая халера — ня рак, дык начальства, якое ня горш за хваробы ўмее загнаць чалавека ў дамавіну. А што да гарэлкі, дык хто яе ня піў? Як казалі мае землякі, той ня п'е, у каго няма грошаў. Неўпрыцям стварыўся пэўны імідж Быкава, вядома, ня самы лепшы, і я знарок не бурыў яго. Ён што-нішто мне выбачаў, найперш у вачох начальства»[17].

Тое, што Б. пры канцы жыцця вырашыў пакінуць успаміны і пра такія эпізоды, сведчыць, што ён імкнуўся папярэдзіць стварэнне ідэальнага вобразу, як бы нагадваў — з Б. не варта рабіць аб'ект пераймання, лепш успрымайце яго як чалавека, які шмат чаго перажыў і пабачыў. Таму яго досвед яшчэ больш карысны.

Але трэба адзначыць, што з 1970-х гадоў, калі Б. быў ужо шырока вядомым пісьменнікам, улады, як саюзныя, так і беларускія, спрабавалі праводзіць адносна Б. і іншую лінію, паралельную ўнутрана непрыхільнай. У 1974 Б. быў узнагароджаны Дзяржаўнай прэміяй СССР (за аповесці «Абеліск» і «Дажыць да світання»); у 1978 — Дзяржаўнай прэміяй БССР імя Я. Коласа (за аповесці «Воўчая зграя», «Яго батальён»); у 1980 атрымаў званне Народнага пісьменніка Беларусі; у 1984 стаў Героем Сацыялістычнай Працы; у 1986 уганараваны Ленінскай прэміяй (за аповесць «Знак бяды»). З 1978 і да 1990 быў дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР. Улады імкнуліся інтэграваць Б. у савецкую ідэалагічную сістэму, прынамсі, яны пакідалі адчыненымі для лаяльнасці дзверы. Важны аспект — Б. з выбітных беларускіх пісьменнікаў быў адным з нямногіх, хто не ўступіў у камуністычную партыю.

Асобнага разгляду патрабуе эпізод пачатку 1974 з падпісаннем ліста ў асуджэнне акадэміка Андрэя Сахарава і пісьменніка Аляксандра Салжаніцына. Гэты правакацыйны тэкст, створаны ў нетрах ЦК, папярэднічаў арышту і высылцы Салжаніцына па-за межы СССР ды ўзмацненню ізаляцыі Сахарава — ліст мусіў даць ідэалагічнае апраўданне такіх дзеянняў і пад ім павінны былі з'явіцца подпісы вядомых у СССР і ў свеце людзей. Б. прыгадваў, што, прадчуваючы нядобрае, ён пэўны час нават хаваўся ад непажаданых сустрэч і размоваў з савецкімі спецслужбоўцамі — жыў у сяброў у Маскве[18]. Але Быкава ўсё ж знайшлі на пісьменніцкай сустрэчы ў Магілёве — яго паклікалі да тэлефону:

«…Нарэшце далі трубку, у якой я пазнаў голас аднаго тагачаснага беларускага цэкоўца. Ён ветліва і ціха паведаміў, што ў ЦК КПСС ёсьць ліст слынных дзеячаў культуры, якія рашуча асуджаюць падрыўную дзейнасьць Сахарава і Салжаніцына. Ад Беларусі той ліст падпісаў Мележ, трэба, каб быў і подпіс Быкава. Я сказаў, што той ліст не чытаў, таму падпісваць яго не магу. Ён сказаў, што то мая справа, але ён павінен папярэдзіць аб магчымых наступствах. Я, не разьвітаўшыся, паклаў трубку і выйшаў з кабінэту.

…Да гатэлю я дабраўся самапасам. А як прыехаў, ці ня ўсе мае калегі сядзелі перад тэлевізарам, глядзелі праграму «Время». Знаёмая дыктарка якраз чытала той самы ліст з «Правды», дзе група савецкіх пісьменнікаў асуджала Сахарава і Салжаніцына. З асаблівай інтанацыяй пералічыла падпісантаў, у тым ліку і маё прозьвішча. Мае калегі ажывіліся, некаторыя павярнуліся да мяне. Іван Чыгрынаў моўчкі, але выразна паціснуў руку. Іншыя нядобра нахмурыліся. Я быў разгублены і падаўлены…»[19]

Ад свайго маскоўскага прыяцеля і аўтара кнігі пра яго творчасць Л. Лазарава Б. пачуў такія словы: «Не тузайся, не апраўдвайся, нічога нікому не тлумач. Тыя, што цябе ведаюць, усё зразумеюць бяз слоў, а хто ня ведае, таму не растлумачыш. Хай застаюцца пры сваім».

«Тым не менш тлумачыць давялося — тады і пасьля. Некаторыя слухалі і маўчалі. Некаторыя абураліся. Я пачуваўся вінаватым…[20] Шмат гадоў пасьля адзін адказны працаўнік ЦК КПСС па шчырасьці растлумачыў мне, што тое было зроблена дзеля майго паратунку. Інакш яны змушаны былі б скіраваць мяне сьледам за Салжаніцыным»[21].

Побач з пісьменнікам, у Быкаве заўжды жыў публіцыст, што асабліва праявілася ў гады «перабудовы», калі ён актыўна выступаў у беларускай і маскоўскай прэсе. Насуперак змрочным прадказанням, зробленым у яго творах, Б. актыўна далучыўся да грамадска-палітычнага жыцця — спрычыніўся да стварэння «Мартыралогу Беларусі» і БНФ; у 1989 абраны Народным дэпутатам СССР; у 1990—93 быў Прэзідэнтам Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына»; з 1995 Старшыня Наглядальнай Рады Беларускага Хельсінкскага Камітэта; з 1996 Прэзідэнт Беларускага ПЭН-Цэнтра. Склалася сітуацыя, калі ў канцы 1980 — пачатку 1990-х гадоў многія важныя публікацыі ў Беларусі выходзілі з прадмоваю Б. Аўтарытэт пісьменніка як бы падмацоўваў тэксты, выхад у свет якіх мог быць няпросты, альбо грамадскае гучанне якіх трэба было ўзмацніць. Так, да прыкладу, артыкул З. Пазьняка і Я. Шмыгалёва «Курапаты — дарога смерці» з'явіўся ў тыднёвіку «ЛіМ» (1988.VI.3) з прадмоваю Б.[22] «У 1999 годзе, калі калолі і секлі Фронт, усчалася кампанія за перацягванне Быкава. Як і трэба было чакаць, Быкаў ад Фронту адышоў. Мае сябры папракалі, чаму я нічога не тлумачу Быкаву, чаму яму нічога не кажу. Паглядзі, маўляў, якая сумніўная публіка імкнецца да яго ў субяседнікі. Але я не адказваў. Я разумеў, што тут, як з Курапатамі, агітацыя не патрэбна. Тут — маральны выбар. Пераконваць можна звычайных людзей. Быкаў — асоба»[23].

Пасля пэўнай паўзы Б. публічна заняў вельмі крытычную пазіцыю да метадаў кіравання прэзідэнта А. Лукашэнкі. Сярэдзіна 1990-х гадоў нібы вярнула пісьменніка ў савецкія часы. Зноў распачалося цкаванне ў дзяржаўнай прэсе, здараліся выпадкі цэнзурных абмежаванняў на выхад яго новых твораў. На гэтай глебе ў Б. пагоршылася здароўе. Па запрашэнню Саюза пісьменнікаў Фінляндыі летам 1998 Б. выехаў у Фінляндыю. Вось што ён казаў у інтэрв'ю на гэтую тэму:

«Сейчас ездят за границу не только писатели. И не только Быков. Люди, долго находясь в состоянии изоляции, наконец начали активно ездить на Запад. Полагаю, что я тоже имею такое право, пока еще не закрылся железный занавес. Раньше у меня не было подобной возможности. Наши писатели, в том числе и я, за рубежом находились в состоянии безденежья. Денег не было даже на обратный билет. Правда, обратный билет обычно вынуждали покупать еще здесь. Наши же гонорары присваивались государством через систему ВААП, Союз книги и т. д. Мои книги в те годы издавались за рубежом довольно часто — у меня стоит целый шкаф этих книг. Но вместо гонораров я получал какие-то символические деньги на карманные расходы. И то не всегда. Впрочем, в финансовом отношении сейчас тоже ничего не изменилось. И по-прежнему у меня нет средств поехать за границу и там жить. Но я получил, можно сказать, персональную гуманитарную помощь от финского Союза писателей. Мне предложили какое-то время пожить в условиях цивилизованного общества. А поскольку жизнь моя уже на закате, и, кроме того, я нуждаюсь в лечении, то решил воспользоваться этим приглашением. Виза открыта сроком на год. И если даст Бог и добрые люди, несколько летних месяцев я проведу в Хельсинки»[24].

У самым пачатку 2000 Б. перабраўся ў Германію, а ў снеж. 2002 пасяліўся ў Чэхіі. У рашэнні праблемы пераезду Быкава ў Чэхію актыўны ўдзел прымала канцылярыя чэшскага прэзідэнта і асабіста Вацлаў Гавел. Хоць многія распараджэнні Гавела, які ўжо рыхтаваўся пакідаць сваю пасаду, гаслі ў бюракратычных нетрах. У скрусе Б. потым скажа ў інтэрв'ю, што да таго моманту, як пераехаць жыць у Еўропу, ён не верыў словам іншых, што па-сапраўднаму мы можам быць цікавымі толькі самім сабе, а іншыя нацыі ставяцца да нас апатычна:

«Я понял: то, о чем когда-то говорили диссиденты и чему я слабо верил, — горькая правда. Мы, инакомыслящие с Востока, представляем интерес для западных интеллектуалов-демократов только до тех пор, пока обитаем там. Как только мы сваливаемся им на голову, они теряют к нам всякий интерес»[25].

Падобна, што Б. няпроста давалася новае жыццё ў еўрапейскіх краінах — ён быў ужо вельмі сталым, каб змяняць свае штодзённыя звычкі, а публічная ўвага да сваёй асобы, якая так раздражняла яго на Радзіме, у многім знікла. А Б. усё ж разумеў уласную грамадскую значнасць. Сам Б. ніколі не разглядаў свой ад'езд як эміграцыю, часам ён наязджаў у Беларусь. У студз. 2000 пісьменнік атрымаў расійскую прэмію ў галіне культуры «Трыумф». У Чэхіі Б. перанёс аперацыю па выдаленні ракавай пухліны страўніка. У чэрв. 2003 пісьменнік знаходзіўся ў Беларусі на рэабілітацыі пасля перанесенай аперацыі, аднак развіццё харобы спыніць не ўдалося.

Публ.[26]: Выбраныя творы. Т. 1–2. Мн., 1974; Збор твораў. Т. 1–4. Мн., 1980–1982; Збор твораў. Т. 1–6. Мн., 1994; На крыжах: Выступленні, артыкулы, інтэрв’ю. Мн., 1992; Доўгая дарога дадому. Кніга ўспамінаў. Мн., 2002; http://bykau.by.ru.

Літ.: Буран В. Васіль Быкаў: Нарыс творчасці. Мн., 1976; Лазарев Л. Василь Быков: Очерк творчества. М., 1979; Дедков И. Василь Быков: Очерк творчества. М., 1980; Костенко Н. Василь Биков. К., 1980; Васіль Быкаў — Василь Быков [Фотаальбом] / Аўтар тэксту А. Адамовіч. Мн., 1986; Бугаёў Дз. Васіль Быкаў: Нарыс жыцця і творчасці. Мн., 1987; Дедков И. Василь Быков: Повесть о человеке, который выстоял. М., 1990; МакМілін А. Беларуская літаратура ў 50—60-я гады ХХ стагоддзя. Мн., 2001; ЭЛіМБел, т. 1; БП, т. 1; ЭГБ, т. 2; БЭ, т. 3; Historical Dictionary, p. 70–71; Кто есть кто в Беларуси–99; Кто есть кто в Республике Беларусь–99.

Алег Дзярновіч

БЯЛЯЦКI Алесь (Аляксандр Віктаравіч) [нар. 25.IX.1962, в. Вяртсiля, Сартавальскi р-н, Карэльская АССР, РСФСР], грамадзкi дзеяч, лiтаратуразнаўца, крытык, актыўны ўдзельнiк незалежнага выдавецкага руху 1980—90-х гадоў. З 1979 вучыўся на Гісторыка-філалагічным факультэце Гомельскага Дзяржаўнага Універсітэта, які скончыў у 1984. З 1984 па 1989 аспірант Інстытута літаратуры АН БССР (з перапынкам з-за службы ў войску). Навуковы супрацоўнік Музея Гісторыі Беларускай Літаратуры (1989), у тым жа годзе абраны дырэктарам Літаратурнага музея Максіма Багдановіча (працаваў да 1998). Ад 1981 звязаны з беларускiм моладзёвым рухам. У 1982 уступiў у “Майстроўню”, браў удзел у стварэннi, друку i распаўсюджваннi незалежнiцкага самвыдавецкага часопiсу “Бурачок”. Адзiн са стваральнiкаў Таварыства Маладых Лiтаратараў “Тутэйшыя” (1986—89), старшыня “Тутэйшых”; адзiн з стваральнiкаў “Мартыралёгу Беларусi”, сябра Арганiзацыйнага камiтэту БНФ “Адраджэньне”, адзiн з заснавальнiкаў Беларускай Каталiцкай Грамады (1990). Быў адным з заяўляльнiкаў “Дзядоў-87”, заяўляльнiк “Дзядоў-88”. Друкаваўся ў самвыдавецкiх часопiсах “Бурачок”, “Вера”, у газ. “Грунвальд”. Рэдагаваў з удзелам Сяргея Дубаўца № 1 i № 2 часопiса Таварыства Маладых Лiтаратараў “Тутэйшыя” “Кантроль” (1988—89). Рэдагаваў час. “Вера” (1988). За актыўную дзейнасць у “Тутэйшых” некалькi разоў “разбiраўся” на агульным сходзе Iнстытута лiтаратуры АН БССР, дзе ў той час быў аспiрантам. З 1987 — пад пільным наглядам КГБ. За арганiзацыю i ўдзел у акцыi “Дзяды-88” затрыманы i пакараны адмiнiстрацыйным штрафам. У 1992—96 — дэпутат Менскага Гарадскога Савета. Быў сакратаром Управы БНФ. З 1998 старшыня Праваабарончага Цэнтра “Вясна-96”, рэдактар бюлетэня “Права на Волю” (выходзiць са студз. 1998). Сябра Саюзу Беларускіх Пісьменнікаў.

Тв.: Літаратура і нацыя. Мн., 1991.

Літ.: Пазацэнзурны пэрыядычны друк Беларусi. С. 23–25, 58–59, 84–85; Дэмакратычная апазыцыя; Кто есть кто в Беларуси — 99.

ВАЙЦЕНКА Рыгор Сяргеевіч [нар. 15.V.1924, в. Дручаны, цяпер Полацкі р-н Віцебскай вобл.], заводскі рабочы, палітвязень. Беларус. Жыхар Полацка. Раней двойчы судзімы, у тым ліку паводле арт. 59-7 КК РСФСР. Паводле дадзеных следства, у ліп. 1961 збіў брыгадзіра, 9.ХІІ.1961 у нецвярозым стане ў аўтобусе, а 22.ХІІ.1961 у Доме культуры казаў: “Камуністычная партыя смокча кроў з рабочага класу”. Асуджаны 12.V.1962 Віцебскім Абласным Судом паводле артыкула “антысавецкая агітацыя і прапаганда”.

Кр.: ГА РФ. Ф. 8131, воп. 31, спр. 99879; Архіў НИПЦ “Мемориал”. Ф. 167.

Літ.: Дзярновіч А. Iндэкс рэпрэсаваных // Наша Нiва. 1998.ІІІ.16; 58[10], с. 589.

ВАКУЛОЎСКАЯ Лідзія Аляксандраўна [20.II.1926, г. Шчорс Чарнiгаўскай вобл., Украiна — 28.VIII.1991, тамсама], празаiк, сцэнарыст, у другой палове 1960-х гадоў трапляла пад цэнзурны прэсінг і пераследавалася. Нарадзілася ў сям’і вайскоўца. Пад час вайны знаходзілася ў эвакуацыі ў Стаўрапольскім краі, дзе ў 1945 скончыла сярэднюю школу. У 1946 паступiла ў Кiеўскую школу кiнаактораў пры Кінастудыі імя А. Даўжэнкі. Пасля закрыцця школы (1948) перавялася на Расійскае аддзяленне Акторскага факультэта Кiеўскага Тэатральнага Інстытута. Па заканчэннi Інстытута (1952) атрымала накiраванне ў Адэскi Тэатр Расійскай Драмы, але па сямейных абставінах працаваць у ім не змагла. Нейкі час кіравала драмгуртком ў Клубе чыгуначнікаў (Шчорс). У 1954 пераехала на Чукотку. З гэтага часу пачала выступаць у друку, працавала ў рэдакцыi газ. “Заря Севера”, потым у Калiнiнградзе ў газ. “Калининградская правда”. У 1963 на Кіеўскай кінастудыі па сцэнары В. пастаўлена камедыя “Лушка”.

У сувязi з пераводам мужа Сяргея Вiнаградава на новую работу ў 1965 апынулася ў Менску, перайшла на творчую працу, г. з. магла не працаваць на афіцыйнай службе. Сябра СП СССР з 1963, у беларускай пiсьменнiцкай арганiзацыi з 1965. У Беларусi пачала друкавацца з 1966 у часопiсе “Нёман”: апавяданнi “В пургу” (1966), “Таюнэ” (1967). На кiнастудыi “Беларусьфiльм” выйшаў фiльм “Саша-Сашачка” (1966) паводле сцэнарыя В.

На кватэры В. рэгулярна збiралася вальнадумная iнтэлiгенцыя Менску. Як высветлiлася пазней, у гэты своеасаблiвы клуб пранiк агент КГБ Зоя Б. З лістапада 1967 В. пераследавалася з боку КГБ i трапляла пад цэнзурныя рэпрэсii, раскручвалася “справа Вакулоўскай”. Пiсьменнiцу абвiнавачвалі ў спробах перадаць на Захад для публiкацыi свае творы, распаўсюджваннi забароненай лiтаратуры, заклiках да тэрору i антысавецкай прапагандзе. Пётр Машэраў, выступаючы на партактыве, з гэтай нагоды заявiў, што “кампетэнтныя органы ўскрылi антысавецкi нарыў”, а “з асобамi, якiя рэгулярна наведвалi кватэру сябры Саюзу пiсьменнiкаў Л. А. Вакулоўскай, дзе сістэматычна наладжвалiся п’янкi ды вялiся злосныя антысавецкiя размовы”, пачалi праводзiцца прафiлактычныя размовы[27]. З лiст. 1967 сябры i калегi В. таксама дапытваліся ў КГБ, многія былі пазбаўлены працы альбо спазналі іншыя формы ціску. У 1988 В. напiсала аповесць пра сталiнскiя рэпрэсii “Вольфрам — металл твёрдый”.

Тв.: Первый снег: [Нарыс]. Магадан, 1956; Толино лето: Повесть. Калининград, 1960; Свой след на земле: Повесть. Калининград, 1960 (сааўтар В. Доўгі); Пурга уходит через сутки: Повесть. Магадан, 1963; Сашка, моя знакомая: Повесть. М., 1964; Последняя радиограмма: Повесть. Магадан, 1965; 200 километров до суда: Четыре повести. Магадан, 1969 (2-е изд. Магадан, 1974); Хозяйка Птичьей скалы: Рассказы. Магадан, 1971; Улица вдоль океана: Повесть; Рассказы. М., 1972; Женщины: Повести и рассказы. Мн., 1975; Свадьбы: Повести и рассказы. Мн., 1979; Путёвка в «Белую долину»: Повести. Мн., 1980; Письма любимого человека: Повесть и рассказы. Мн., 1982; Вступление в должность: Повести. М., 1985; И снятся белые снега: Рассказы и повести. Мн., 1986; История одной любви: Повести. Мн., 1988; Сколько бы ни пришлось, буду ждать…: Повести, рассказы. Мн., 1990.

Лiт.: Тарас В. На острове воспоминаний // Нёман. 1998, № 5. С. 83–95; Пісьменнікі Савецкай Беларусі: Кароткі даведнік. Мн., 1981; БП, т. 1. С. 500–501; Дэмакратычная апазыцыя.

А. Дз.

ВАЛОДЗЬКІН Віктар Андрэевіч [нар. 1933, в. Новая Буга Дрыбінскага р-на Магілёўскай вобл.]. Асуджаны 12.VI.1963 Цалінным Краявым Судом (цяпер г. Астана Казахстана) паводле артыкула “антысавецкая агітацыя і прапаганда”.

Кр.: Архіў НИПЦ “Мемориал”. Ф. 167.

Літ.: Дзярновіч А. Iндэкс рэпрэсаваных // Наша Нiва. 1998.ІІІ.16.

ВАСІЛЬЕЎ Аляксей Пятровіч [1925, в. Мазепаўка Рыльскага р-на Курскай вобл. Расіі —?], палітвязень. Асуджаны Менскім Абл. Судом 15.VIII.1962 паводле артыкула “антысавецкая агітацыя і прапаганда”.

Кр.: Архіў НИПЦ “Мемориал”. Ф. 167.

Літ.: Дзярновіч А. Iндэкс рэпрэсаваных // Наша Нiва. 1998.ІІІ.16.

ВІКТОРЧЫК Л. Г. [1936 —?], палітвязень. Беларус. Жыхар Берасцейскай вобл. Двойчы судзімы. Паводле дадзеных следства, сярод зняволеных праводзіў антысавецкую агітацыю, перапісваў вершы «19 партсъезд», «Закон», пісаў скаргі і заявы с просьбаю пазбавіць яго савецкага грамадзянства. Зноў асуджаны паводле артыкула “антысавецкая агітацыя і прапаганда” 31.VІІІ.1957.

Кр.: ГА РФ. Ф. 8131, воп. 31, спр. 80477.

Літ.: 58[10], с. 362.

ВIННIКАЎ Г., сябра “Партыi Свабоды Рускага Народу” (ПСРН), палiтычны вязень. Працаваў прадаўцом на мясакамбiнаце. Паводле ягоных уласных словаў, горача падтрымаў iдэю стварэння партыi, да якой 2.ХІ.1956 яму прапанавалi далучыцца М. Грачуха i Ф. Казлоўскi: “Грачуха i Казлоўскi мяне не ўцягнулi ў гэтую арганiзацыю. Я б знайшоў iх сам, бо быў падрыхтаваны да ўступлення ў такую партыю”[28]. За ўдзел у ПСРН Судовай калегiяй па крымiнальных справах Гомельскага Абласнога Суда 16.ІХ.1957 асуджаны на 5 гадоў турмы. Далейшы лёс невядомы.

Кр.: Архiў УКДБ па Гомельскай вобл. Следчая справа № 175.

Літ.: Градзiцкi А. Першы вопыт iншадумства: “Гомельскiя дысідэнты” 50-х гг. // Гомельшчына: старонкi мiнулага. Нарысы. Вып. 2. Гомель, 1996. С. 158–161; Градзiцкi А. Гомельскiя дысідэнты 50-х гг. // Навiны Палесся+ (Гомель). 29.IV.1998. С. 4; Дэмакратычная апазыцыя.

Алег Гардзiенка

ВІЦКІ Дзмітрый Уладзіміравіч [1914, г. Полацк Віцебскай губ., цяпер Віцебскай вобл. — ?], служачы. Беларус. Паходзіў з сялянскай сям'і. Атрымаў сярэднюю адукацыю. З ліп. 1943 па май 1945 служыў у Чырвонай Арміі. Быў жанаты, гадаваў трох дзяцей. Жыў у в. Гейценава Дрысенскага р-на, цяпер Верхнядзвінскага р-на Віцебскай вобл. Працаваў тэхнікам-землеўпарадчыкам Маладзечанскага аддзялення землеўпарадкавання. Арыштаваны 20.ХІІ.1954; асуджаны 19.V.1955 паводле арт. 72-а КК БССР (“антысавецкая прапаганда і агітацыя”) на 5 гадоў ППЛ і 3 гады пазбаўлення правоў. Рэабілітаваны Віцебскім абласным судом 9.XI.1993. Асабістая справа № 23306-п захоўваецца ў архіве УКДБ па Віцебскай вобл.

ВОЛКАЎ Іван Іванавіч [1918, в. Бучкава Цвярской губ., цяпер Цвярской вобл., Расія —?], вязень. Рускі. Паходзіў з сялянскай сям'і. Атрымаў сярэдне-спецыяльную адукацыю. Быў жанаты, гадаваў двух дзяцей. Удзельнічаў у вайне. Уступіў у КПСС. У 1953 быў вязнем Берасцейскай турмы (вул. Дэпутацкая, д. 32). Зноў арыштаваны 10.V.1953; асуджаны 12.IX.1953 паводле арт. 72-а КК БССР (“антысавецкая прапаганда і агітацыя”) на 10 гадоў ППЛ (заменена на 5 год ППЛ). Накіраваны ў Аршанскую турму. Рэабілітаваны Судовай калегіяй па крымінальных справах Вярхоўнага суда РБ 21.I.1992. Асабістая справа № 11094-с захоўваецца ў архіве УКДБ па Берасцейскай вобл.

ВЯЧОРКА Вінцук (Валянцін Рыгоравіч) (псеўданiмы: В. Берасьць, Мiкола Сьцьвiскi, В. Б., В. Мяцелiца) [нар. 7.VII.1961, Бярэсце], палiтычны i грамадскi дзеяч, фiлолаг, выкладчык, журналiст. Iнiцыятар многiх грамадскiх iнiцыятываў у канцы 1970-х — першай палове 1980-х гадоў; у 1988 стаў адным з заснавальнiкаў Беларускага Народнага Фронту “Адраджэньне” (БНФ). Скончыў Фiлалагiчны факультэт БДУ (1983), аспiрантуру пры Iнстытуце мовазнаўства Акадэмii Навук БССР (1986). 3 1990 выкладаў у Менскiм Дзяржаўным Педагагiчным Інстытуце (цяпер Беларускi Дзяржаўны Педагагiчны Унiверсітэт) і ў Беларускiм Гуманiтарным Лiцэi. З 1992 сябра рэдкалегіі час. “Спадчына”, з 1997 намеснiк галоўнага рэдактара. Асноўная тэматыка мовазнаўчых прац В. — спроба нармалiзацыi беларускага правапiсу на сучасным этапе. Актыўна выступае на старонках друку як яркі публіцыст. Валодае некалькімі еўрапейскімі мовамі (англійскай, літоўскай, польскай, украінскай).

У 1979 стаў адным з заснавальнiкаў “Майстроўнi”, што дзейнiчала да 1984. У 1979—85 уваходзiў у выдавецкую суполку, якая падпiсвалася калектыўным псеўданiмам “Беларуская Талеранцыйная Грамада”. У 1985 — адзiн з заснавальнiкаў Клубу iмя У. Караткевiча; у 1986—89 удзельнік “Талакі”; у 1986—90 уваходзiў у групу “Незалежнасьць”; у 1988—89 адзін з лідэраў Канфэдэрацыi Беларускiх Маладзёжных Суполак. З першых дзён (ад утварэння Аргкамiтэту ў 1988) у БНФ, адзiн з аўтараў тэксту праграмы БНФ; у 1995 абраны намеснікам старшыні БНФ. Ад 1995 кiруе створанай ім грамадскай арганізацыяй Цэнтрам “Супольнасьць”. У 1999–2000 старшыня Рабочай групы Асамблеi Дэмакратычных Няўрадавых Арганiзацыяў Беларусi. З 1980 стала кантактуе з дэмакратычнымi асяродкамi Украiны, з 1987 — Лiтвы. Паводле В. для яго заўсёды “iдэал незалежнай i некамунiстычнай Беларусi быў адным цэлым”[29].

У 1980 разам з С. Дубаўцом i С. Сокалавым выдаваў пазацэнзурны лiтаратурны i палiтычны час. “Люстра дзён” (выйшла 4 нумары), якi падпiсваўся калектыўным псеўданiмам “Беларуская Талеранцыйная Грамада”; большасць тэкстаў рыхтаваў В.[30] У 1986–1987 разам з С. Дубаўцом i А. Бяляцкiм выдаваў самвыдавецкi часопiс “Бурачок”, якi выклiкаў пiльную ўвагу КГБ[31]. З 1990 па 1993 уваходзiў у склад рэдакцыi “Навiнаў Беларускага Народнага Фронту “Адраджэньне””[32]. Рэгулярна друкаваўся ў газ. “Свабода”.

В. адчуваў на сабе прэсiнг з боку недэмакратычных уладаў Беларусi. 13.VI.1984 быў затрыманы за ўдзел у мiтынгу пратэсту супраць зносу будынка тэатру ХIХ ст. у Менску (каля Кансерваторыi). Ранiцай 27.IV.1996 пасля “Чарнобыльскага шляху” быў затрыманы ў двары свайго дому. В. у знак пратэсту абвясцiў галадоўку i быў выпушчаны праз чатыры днi пад падпiску аб нявыездзе[33]. У сувязi з падзеямi 25.III.1996 супраць яго была пачатая крымiнальная справа, якая працягнулася да 1998. У 1997 быў затрыманы на суткі за ўдзел ў антыiнтэграцыйнай акцыi (2.IV.1997) i аштрафаваны.

Пасля таго, як у 1996 З. Пазьняк вымушана эмігараваў на Захад, у БНФ з асаблівай сілай у 1999 разгарнуліся дыскусіі адносна змены лідэра, В. называўся як найбольш адпаведная кандыдатура. В. заявіў тады: “Рашэнні Фронта павінны прымацца ў Беларусі”[34]. Урэшце рэшт гэтая палеміка прывяла да расколу ў БНФ — у кастр. 1999 В. быў абраны старшынёй Партыі БНФ і стаў лідэрам Грамадскага Аб’яднання БНФ “Адраджэньне”; прыхільнікі З. Пазьняка ўтварылі Кансерватыўна-Хрысціянскую Партыю БНФ.

Тв.: Пра герб i сцяг. Мн, 1993; Правапiс. Спроба сучаснае нармалiзацыi // Спадчына. 1995, № 5. С. 247–288 (http://txt.knihi.com/mova/pravapis.html).

Лiт.: Улiцёнак А. Iншадумцы = Мыслящие иначе. Мн., 1991; Менская вясна 1996. Кронiка, дакумэнты, сьведчаньнi. Менск; Падкова-Лесьна, 1996; Пазацэнзурны пэрыядычны друк Беларусi (1971–1990). Каталёг. Мн., 1998; Дэмакратычная апазыцыя; Кто есть кто в Беларуси — 99 (http://slounik.org/80031.html; http://www.belarustoday.info/?pid=397).

Iрына Кашталян, Алег Дзярновiч

ГАЛДОВІЧ Аляксандр Аляксандравіч [нар. 21.VIII.1947, Масква]. Беларус. Асуджаны 2.ХІI.1985 Краснадарскім Краявым Судом (РСФСР) паводле артыкула “антысавецкая агітацыя і прапаганда”.

Кр.: Архіў НИПЦ “Мемориал”. Ф. 167.

Літ.: Дзярновіч А. Iндэкс рэпрэсаваных // Наша Нiва. 1998.ІІІ.16.

ГАЛУБОВІЧ Фёдар Міхайлавіч [1920, в. Сініца Бабруйскага пав. Менскай губ., цяпер Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл. — ?]. Асуджаны 8.ІІІ.1962 Гарадзенскім Абласным Судом паводле артыкула “антысавецкая агітацыя і прапаганда”.

Кр.: Архіў НИПЦ “Мемориал”. Ф. 167.

Літ.: Дзярновіч А. Iндэкс рэпрэсаваных // Наша Нiва. 1998.ІІІ.16.

ГАРАЧЫ Міхаіл Максімавіч [нар. 15.ІХ.1930, в. Шапчыцы Рагачоўскага р-на Гомельскай вобл.]. Асуджаны 18.VІІI.1962 Чаркаскім Абласным Судом (Украіна) паводле артыкула “антысавецкая агітацыя і прапаганда”.

Кр.: Архіў НИПЦ “Мемориал”. Ф. 167.

Літ.: Дзярновіч А. Iндэкс рэпрэсаваных // Наша Нiва. 1998.ІІІ.16.

ГАРАЧЫ Эдуард Мікалаевіч [нар. 1936, г. Яраслаўль, Расія], актор тэатра, палітвязень. Беларус. Паходзіў з дваранскай сям’і. Меў вышэйшую адукацыю. Пражываў у Менску па адрасе: вул. К. Лібкнехта, д. 172. Працаваў у Беларускім Рэспубліканскім Тэатры Юнага Гледача. Арыштаваны 25.І.1962. Паводле дадзеных следства, з 1957 чытаў і распаўсюджваў сярод сваіх сяброў атрыманыя з Масквы рукапісныя зборнікі і анекдоты: пародыю на гімн СССР, прозу Уліціна (“Табу”, “Анты-Асаркан”). У судзе заявіў, “што быў незадаволены савецкай уладай, меркаваў, што сацыялізм будуецца на прыгнёце асобы, што савецкая прамысловасць пабудавана на прыгнёце сялян”. Асуджаны 6.VI.1962 Вярхоўным судом БССР паводле артыкулу “антысавецкая агітацыя і прапаганда” (67/1 КК БССР) на 2 гады ППЛ. Тэрмін зняволення адбываў на ст. Поцьма (Дубраўлаг). Рэабілітаваны Пленумам Вярхоўнага суда БССР 9.12.1983.

Кр.: Архіў КДБ РБ, а/с 35747-с; ГА РФ. Ф. 8131, воп. 31, спр. 92547; Архіў НИПЦ “Мемориал”. Ф. 167.

Літ.: Дзярновіч А. Iндэкс рэпрэсаваных // Наша Нiва. 1998.ІІІ.16; 58[10], с. 592; Рэпрэсаваныя, Т. 3.

ГАРНОЎСКАЯ В. Д. [1924 —?], хатняя гаспадыня, рэлігійная актывістка, вязень сумлення. Полька. Мела адукацыю ў 6 класаў. Жыхарка Рыгі. Раней судзімая. Член секты “Сведкі Еговы”. Асуджана разам з Івановым В. у Маладзечанскай вобл. паводле артыкулу “антысавецкая агітацыя і прапаганда” 4.ХI.1957.

Кр.: ГА РФ. Ф. 8131, воп. 36, спр. 287.

Літ.: 58[10], с. 390.

ГАРНОЎСКІ А. М. — гл. ПЯТРОЎ І. І.

ГАРЫН П. П. [1906 —?], селянін, вязень. Беларус. Жыхар Берасцейскай вобл. Удзельнік 2-й Сусветнай вайны. Паводле дадзеных следства, 10.VIII.1956 у чайной пад час распіцця спіртовых напояў выказваў незадаволенасць кіраўнікамі КПСС за выкрыццё культа Сталіна. Асуджаны паводле артыкулу “антысавецкая агітацыя і прапаганда” 5.ХІ.1956.

Кр.: ГА РФ. Ф. 8131, воп. 31, спр. 77247.

Літ.: 58[10], с. 260.

ГЕНIЮШ Ларыса Антонаўна (дзявочае прозвiшча Мiклашэвiч) [27.VII(9.VIII).1910, маёнтак Жлобаўцы каля в. Воўпа Гарадзенскага пав., цяпер Ваўкавыскі р-н Гарадзенскай вобл. — 7.IV.1983, мяст. Зэльва Гарадзенскай вобл.], вядомая беларуская паэтка, маральны лiдэр незалежнага беларускага грамадства. Нарадзiлася ў шматдзетнай сям'i землеўласнiка сялянскага паходжання. Скончыла Ваўкавыскую гiмназiю (1928). Узяла шлюб з Янкам Генiюшам — студэнтам медыцыны ў Празе (Чэхiя) i пераехала туды. Калі Чырвоная Армiя заняла Заходнюю Беларусь, у 1939 быў арыштаваны бацька Ларысы. Пасля нядоўгага зняволення ў Гарадзенскай турме ён быў расстраляны. Мацi Ларысы i яе дзве сястры былi высланыя ў Казахстан.

З 1937 па 1948 Г. жыла ў Празе. Там яна наладзiла стасункi з нацыянальна-дэмакратычнай беларускай эмiграцыяй, брала ўдзел у працы Ураду Беларускай Народнай Рэспублiкi (БНР) на эмiграцыi. У сакавiку 1943 Г. стала Генеральным сакратаром i займалася захаваннем ды ўпарадкаваннем архiву БНР, пераправiла найбольш каштоўную частку архiву ў бяспечнае месца. Яна таксама апекавалася беларускiмi эмiгрантамi, палiтычнымi ўцекачамi, беларускiмi работнiкамi i ваеннапалоннымi ў Нямеччыне, была знаёмая з многiмi ўдзельнiкамi беларускага адраджэнскага i нацыянальна-вызвольнага руху — В. Захаркам, К. Езавiтавым, В. Русаком, С. Грынкевiчам, А. Клiмовiчам, Я. Найдзюком, з пiсьменнiкамi i артыстамi — Н. Арсенневай, М. Сяднёвым, М. Забэйдам-Сумiцкiм i iнш.

Трагiчна склаўся лёс усiх членаў сям'i паэткi. У 1945 ў Казахстане ад голаду памерлi мацi i дзве сястры; адзiн брат з высылкi трапiў у армiю Андэрса i загiнуў пры вызваленнi Iталii; другi брат загiнуў як жаўнер польскага войска ў Нямеччыне.

5.ІІІ.1948 Г. арыштаваная з мужам у Вiмпэрку (Чэхiя); 12 жнiўня iх перадалi савецкiм уладам i яны знаходзiлiся ў савецкiх турмах Вены i Львова, з канца 1948 — у турме ў Менску, дзе Г. дапытваў вядомы сваёй жорсткасцю мiнiстр Дзяржбяспекi БССР Л. Цанава. Савецкiя ўлады беспаспяхова патрабавалi ад Г. перадаць iм архiвы БНР. У лютым 1949 Вярхоўны суд БССР прыгаварыў Г. да 25 гадоў зняволення ў лагерах. Разам з ёю i на такi ж тэрмiн быў асуджаны Янка Генiюш. Пакаранне адбывала ў лагерах Iнты i Абезi (Комi АССР) i ў Мардоўскай АССР, дзе вяла асветную працу сярод палiтзняволеных беларусаў; усталявала кантакты з прадстаўнiкамi ўкраiнскага i польскага дэмакратычнага i вызвольнага руху.

У 1956 Г. разам з мужам часткова рэабiлiтаваныя, тэрмiн пакарання зменшаны да 8 гадоў, якiя ўжо прайшлi з моманту прысуду. Але цалкам Геніюшы не рэабiлiтаваныя i да цяперашняга часу. Пасля вызвалення пасялiлiся на радзiме мужа ў Зэльве. Да апошнiх дзён свайго жыцця Г. засталася перакананай антыфашысткай i антыкамунiсткай, нязломнай беларускай патрыёткай, вернай незалежнiцкiм iдэалам БНР, яна прынцыпова адмаўлялася прымаць савецкае грамадзянства. Генiюшам перашкаджалi сустракацца з сынам Юркам (пасля арышту бацькоў у 1948 ён застаўся на волi, пераехаў у Польшчу, дзе жыў у Беластоку да сваёй сьмерцi ў 1985; быў вядомы як медык i лiтаратар). Г. брала актыўны ўдзел у жыццi царкоўнай абшчыны мястэчка — гэта быў час, калi царква знаходзiлася пад шалёным прэсiнгам з боку савецкiх уладаў.

Дом Генiюшаў у Зэльве стаўся прыцягальным асяродкам для патрыятычнай творчай моладзi Беларусi. Нягледзячы на нагляд КГБ, тут бывалi частымi гасцямi паэты i пiсьменнiкi, мастакi, навукоўцы, моладзь. Г. была сімвалам непарыўнасцi беларускай традыцыi дэмакратызму i незалежнасцi; яе слова шмат значыла для людзей, якiя не прымалi таталiтарнага рэжыму. У Г. шукалi парады i маральнай падтрымкi, вакол яе аб'ядналiся многiя былыя палiтзняволеныя Беларусi.

Яшчэ ў гiмназii Г. пачала пiсаць вершы, а друкавацца з 1939 — у беларускiх перыядычных выданнях “Ранiца”, “Беларускi работнiк”, “Новы шлях” i iнш. У 1942 у Празе выйшаў першы зборнiк яе паэзii “Ад родных нiў”. Пiсала вершы i ў зняволеннi. Пасля вызвалення Г. яе творчасць 10 гадоў была забароненая. У 1967 пры спрыяннi вядомага беларускага паэта Максiма Танка надрукаваны яе першы ў Савецкай Беларусi зборнiк “Невадам з Нёмана”. Далей жа Г. дазвалялi выступаць толькi як дзiцячай пiсьменнiцы (апублікавала 2 кнiжкi вершаў для дзяцей). Ужо пасля заняпаду таталiтарызму пасмяротна былi выдадзеныя найбольш поўныя i найбольш значныя зборнiкi яе твораў — паэтычнай спадчыны i кнiга ўспамiнаў “Споведзь”. Ва ўспамiнах адлюстравалася драматычная рэчаiснасць Заходняй Беларусi ў складзе Польскае дзяржавы, шматграннае жыццё беларускай эмiграцыi ў Празе, нацыянальна-вызвольны рух, лёс заснавальнiкаў БНР i iх пераемнiкаў, падзеi ваеннага часу ў Цэнтральнай Еўропе i ў Беларусi. Асаблiвае месца ва ўспамiнах займаюць гады, праведзеныя ў камунiстычных турмах i канцлагерах, трагiчныя лёсы паэткi, яе сям'i, сулагернiкаў — пераважна ўдзельнiкаў беларускага, украiнскага, польскага антыбальшавiцкага супрацiву. Паэтычнай творчасцi Г. характэрныя лiрызм, глыбокая народнасць i гуманiзм, фiласофскае асэнсаванне жыцця, моцныя хрысцiянскiя i нацыянальна-патрыятычныя матывы. Прыкметнае месца займае гiстарычная тэматыка. Шэраг вершаў прысвечаныя выдатным сучаснiкам, дзейнасць i творчасць якiх сталі з'явай айчыннае гiсторыi — Мiхасю Забэйду-Сумiцкаму, Максiму Танку, Уладзiміру Караткевiчу, Зянону Пазьняку i iнш. I цяпер Г. застаецца адной з самых папулярных беларускiх паэтак.

Пасля смерцi Г. у 1983 на яе магiле пастаўлены помнiк коштам ахвяраванняў з краю i замежжа. Традыцыйна ў дзень нараджэння Г. ля яе магiлы прадстаўнiкi дэмакратычнага беларускага грамадства ладзяць памятныя акцыi.

Тв.: Ад родных нiў. Прага, 1942 (факсімільнае выд. Слонім, 1995); Невадам з Нёмана. Мн., 1967; Казкi для Мiхаськi. Мн., 1972; Добрай ранiцы, Алесь. Мн., 1976; На чабары настоена. Лiрыка. Мн., 1982; Dziewiać wieršaŭ. Biełastok, 1987; Белы сон: Вершы i паэмы. Мн., 1990; Вершы: Рукапісны зборнік з 1945–1947 г. Лондан, 1992; Маці і сын. Беласток, 1992; Споведзь. Мн., 1993; Выбраныя вершы. Мн., 1997; Выбраныя творы. Мн., 2000; Гасціна. Выбранае. Мн., 2000; Ластаўка: Вершы. Мн., 2000; Лісты Ларысы Геніюш да Міколы Ермаловіча // Arche = Пачатак. 2003. № 3. С. 201–209.

Літ.: Бiчэль-Загнетава Д. З прынямонскiх вярбiн // Полымя. 1988, № 4; Neureiter F. Larysa Henijuš // Weissrussische Antologie. München, 1983; Марцiновiч А. “Адзінай мэты не зракуся…”: Крыжовы шлях Ларысы Геніюш // Роднае слова. 1992, № 2. С. 46–50; Марцiновiч А. “Ты мой боль святы, Беларусь мая…”: Творчы партрэт Ларысы Геніюш // Роднае слова. 1992, № 3. С. 26–34; Сачанка Б. Ларыса Генiюш // Маладосць. 1988, № 10. С. 163–165; Супрун В. Жыць для Беларусі. Менск; Слонім: БГАКЦ, 1998. 250 с. (паэтычная перапіска з Супруном: С. 35–80); БП, т. 2; ЭГБ, т. 2; Ля вытокаў. С. 9; Дэмакратычная апазыцыя.

Мiхась Чарняўскi

ГЕРМЯНЧУК Ігар Іванавіч (псеўданiмы: Пятро Панкратовiч, Мiкола Грынявiцкi) [1.I.1961, в. Стракавiчы Светлагорскага р-на Гомельскай вобл. — 29.IV.2002, Менск], журналiст, удзельнiк беларускага незалежнiцкага руху 1980 — 90-х гадоў, галоўны рэдактар газеты “Свабода” (1991—99). Г. па сканчэннi Светлагорскай сярэдняй школы ў 1977 паступіў на Факультэт журналiстыкi БДУ, дзе вучыўся, за выняткам перапынку на вайсковую службу (1979—81), да 1984. Па заканчэннi унiверсітэта працаваў карэспандэнтам газ. “Голас Радзiмы”, а з 1987 — уласным карэспандэнтам Агенцыі друку “Новости” (АПН) у Беларусi.

Яшчэ ва унiверсітэце Г. разам са сваiмi аднадумцамi паўсюль падкрэслiвалi сваю беларускасць, прынцыпова здавалi iспыты на беларускай мове, што выклiкала неразуменне некаторых выкладчыкаў. Пачаткам сваёй апазіцыйнай дзейнасцi лiчыў 1979, калi разам з Сяргеем Дубаўцом, Вiнцуком Вячоркам i Сяргеем Запрудскiм вырашылi выдаваць падпольны часопiс “Вястун”, выданне якога не ажыццявiлася з-за тэхнiчных прычынаў. У 1981 Г. далучаецца да “Беларускай Сьпеўна-Драматычнай Майстроўнi”, бярэ ўдзел у фальклорных святах, што ладзiла “Майстроўня”, а таксама ў пастаноўцы народнай драмы “Цар Максiмiлян”. Аднак пачатак сур'ёзнай палітычнай дзейнасцi Г. адносiў да выбрання яго ў 1990 дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР 12 склікання па Бараўлянскай выбарчай акрузе № 71 Менскай вобл. Далучыўся да фракцыi БНФ у парламенце. Увайшоў у Камісію па пытаннях галоснасці, СМІ і правоў чалавека. Разам з iншымi дэпутатамi ад апазіцыi працаваў над папраўкамi да праекту Дэкларацыi пра суверэнiтэт Беларусi. З крас. 1991 — галоўны рэдактар газ. “Свабода”, якая за часам рэдактарства Г. у першай палове — сярэдзіне 1990-х гадоў стала найбуйнейшым апазіцыйным выданнем у Беларусi. 12.IV.1995 разам з iншымi дэпутатамi апазіцыi БНФ абвясцiў галадоўку ў знак пратэсту супраць iнiцыяванага Аляксандрам Лукашэнкам рэферэндуму (па пытаннях дзяржаўных сімволiкi i мовы). У ноч на 13.IV.1995 у залу пасяджэння ВС быў уведзены АМОН і спецназ, а дэпутаты выкiнутыя з залi ды жорстка збiтыя.

Супраць Г. як галоўнага рэдактара “Свабоды” Пракуратура РБ чатыры разы заводзіла крымiнальныя справы за публiкацыю антыпрэзідэнцкiх матэрыялаў. З мэтай аказання цiску на яго невядомыя зрабiлi прыцэльны стрэл па вокнах ягонага дому. 24.ХІ.1997 газ. “Свабода” была забароненая. Адрадзiлася яна ў студз. 1998 пад назвай “Навiны”. Але ў той час, калi для масавага чытача газеты не iснавала, яна выходзiла ў Iнтэрнэце. У студз. 1999 у канфлiктнай сітуацыi з выдаўцом газеты Паўлам Жуком Г. пакiнуў пасаду галоўнага рэдактара “Навiнаў” i заснаваў грамадска-палiтычны часопiс “Кур’ер”, першы нумар якога выйшаў у сак. 2000. У 1996 Беларускi ПЭН-Цэнтр прысудзiў Г. прэмiю “За высокi прафесiяналiзм у барацьбе супраць аўтарытарнай дыктатуры ў Беларусi”.

Літ.: Народныя дэпутаты Рэспублікі Беларусь. Дванаццатае скліканне. Мн., 1992; Дэмакратычная апазыцыя; Кто есть кто в Беларуси — 99; Кто есть кто в Республике Беларусь — 99; Электронная Энцыкляпедыя (http://slounik.org/80052.html); Кто есть кто в Беларуси (http://who.fpnp.org/wsee/see_sod.phtml?kod=247); http://txt.knihi.com/nn/2002/22/20.htm

Алег Гардзiенка

Сяргей Дубавец. Вайсковыя лісты. Эсэ [http://txt.knihi.com/nn/2002/22/20.htm]:

«Я ўспамінаю яго кожнага разу, калі хачу зразумець, як і адкуль зьявілася ў нас цікавасьць да беларушчыны, якая стала ўрэшце зьместам нашых заняткаў, а ў выніку — і жыцьця. Відаць, сталася гэта ў той дзень, калі мы разам апынуліся за дзьвярыма стацыянару факультэту журналістыкі. На экзаменах не дабралі балаў і разам пайшлі на вечаровае аддзяленьне.

На журфак мы зь Ігарам Герменчуком паступілі ў 1977-м. Яшчэ жывы Караткевіч, яшчэ Быкаў не напісаў свайго “Знаку бяды”, яшчэ не настала пяцігодка палітычных хаўтураў і Брэжнеў трымаецца без “батарэек”. На вечаровым журфаку зьбіраецца цёплая кампанія. Мы з Герменчуком пасьля працы нудзімся на лекцыях, пачынаем пісаць. Ён радок, я радок, ён радок, я радок. Спачатку апавяданьні, пасьля п’есы і нават раманы. У працэсе да гэтае справы далучаецца Віталь Шхіньян. Гермянчук працуе на паліграфкамбінаце імя Коласа, езьдзіць на аўтакары, Шхіньян — на тэлевізіі, я — у газэце “На страже Октября”. Апроч таго, знаходзіцца час сустракацца на кватэры. Найчасьцей у Віталя Тараса. Музыку паслухаць, пагаварыць, пабыць разам…

…

А яшчэ ў той самы час зьяўляецца ідэя што-небудзь выдаваць. Пасьля мы ўсё жыцьцё будзем друкаваць газэты, часопісы, кнігі. А тады ідэя выданьня зводзілася да стварэньня падпольнай друкарні.

Каб ня войска, тая эпоха не была б так падрабязна і дэталёва зафіксаваная на паперы — у нашых лістах…

…

Мы тады яшчэ ня ведалі нікога з старэйшых і з тых, хто мог бы паспрыяць нам у беларусізацыі. Мы — вельмі вузкае кола: Вінцук Вячорка з сваёй яшчэ ня жонкай Арынай, Гермянчук і я. Мяне забіраюць у войска. Пачынаецца перапіска.

Ігар на паліграфкамбінаце сочыць за ўсім, што там друкуецца. Пра ўсё падрабязна піша мне. Ён таксама сядзіць у бібліятэцы — вышуквае рарытэты, якія пераздымае фотаапаратам. Да прыкладу, паэму “На куцьцю” Янкі Купалы, якая ў той момант лічылася забароненым творам і ў выданьні паэта не ўваходзіла.

…

А ў гэтым лісьце гаворка ідзе пра “капэрты” — так мы называлі заплянаванае нелегальнае выданьне. Ігар выносіў з камбінату літаркі, якіх не ставала для падпольнай друкарні. Запуск выданьня, якое мусіла зьмяшчаць маніхвэст, мы называлі ў лістах “адпраўкай капэрты на конкурс”. Гэты запуск адкладаўся. Спрэчкі вяліся вакол спосабу распаўсюду.

Зь ліста ад 5 сакавіка 1979 г., Менск:

“Ты зноў трымаешся сваёй пазыцыі па распаўсюджваньню капэрт. Вельмі ты ўжо наіўна глядзіш на адпаведныя ўстановы, на іх магчымасьці. Адмаўляеш іх выхад на нас. Штосьці і ты, і мой Вінцук мне не падабаецеся гэтымі сваімі прапановамі. Але зразумейце, што праз гэтыя вашыя шляхі распаўсюду мы вельмі хутка будзем там, дзе камусьці гэта патрэбна. Патрэбны трэці шлях. Трэці! Прамежны! Я ўжо рабіў некалькі сынтэзаў, але вынікі незадавальняючыя. Зразумей, што для сучаснай крыміналістыкі нават папера пахне целам яе ўладальніка. Тут яшчэ думаць, думаць і думаць…”

Мы не былі антысаветчыкамі. Скажы нам тады пра “вяртаньне да ленінскіх нормаў”, мы б пагадзіліся і, бадай, спрычыніліся да яго. Іншая рэч, што мы ў тое вяртаньне ня верылі і гэта змушала нас усё глыбей спазнаваць прыроду ладу, у якім мы існавалі. А гэта ўжо вяло і да перагляду поглядаў на Леніна.

Зь ліста ад 10 траўня 1979 г.:

“Слухай, Сяргей, у партыю табе трэ ўступіць абавязкова, і мне таксама. Таму што першым пакараньнем нашым у якім-небудзь выпадку будзе выключэньне з партыі. Strata nievialikaja”…

Альбо яшчэ адзін прыклад.

Зь ліста ад 27 верасьня 1980 г., Архангельск:

“…Зь месяц таму ў мяне была адна з самых прыемных сустрэч за апошнія паўтара гады. Неяк зайшоў павячэраць у сталовую. Стаю ў чарзе. Уперадзе невялічкая група. З выгляду турысты. І тут пачуў, што барадаты, які стаіць наперадзе мяне, павёў гаворку на мове, з прыемнейшым беларускім вымаўленьнем. Я да яго. Сапраўды, зь Менску. Яго і астатніх зьдзівіла, што на мове размаўляю. У іх было дужа мала часу. Сьпяшаліся ў аэрапорт. Ужо дамоў ляцелі. З хвілін дзесяць-пятнаццаць (пакуль стаялі ў чарзе і елі) гаварыў зь імі. У асноўным з гэтым барадатым. Назваўся Садоўскім, навуковы супрацоўнік з інстытуту мовазнаўства. Да халеры знаёмае прозьвішча, думаю. Толькі адкуль, не магу ўспомніць. А неяк, перачытваючы “ЛіМы”, якія ў апошні раз даслаў Вінцук, зноў праглядзеў артыкул аднаго з чэрвеньскіх нумароў, у якім ідзе гаворка аб мове і вымаўленьні дыктараў бел. радыё, TV, артыстаў тэатра і г.д. Аўтар — гэты ж Садоўскі. Яшчэ больш стаў паважаць яго”».

ГРАБЯНЧУК І. П. [1931 —?], рабочы, рэлігійны дысідэнт, вязень сумлення. Беларус. Жыхар г. Калінкавічы Гомельскай вобл. Меў адукацыю ў 4 класы. Рабочы мэблевай фабрыкі. Пяцідзесятнік. Праходзіў па адной справе з Жураўлём П. і Петрушэнкам Л. Асуджаны паводле артыкула “антысавецкая агітацыя і прапаганда” 16.ІХ.1972.

Кр.: ГА РФ. Ф. 8131, воп. 36, спр. 7192.

Літ.: 58[10], с. 743.

ГРАШЧАНКА Павел Паўлавіч [1909, мяст. Прапойск Быхаўскага пав. Магілёўскай губ., цяпер г. Слаўгарад Магілёўскай вобл.]. Асуджаны 29.VІІI.1961 Луганскім Абласным Судом (Украіна) паводле артыкула “антысавецкая агітацыя і прапаганда”.

Кр.: Архіў НИПЦ “Мемориал”. Ф. 167.

Літ.: Дзярновіч А. Iндэкс рэпрэсаваных // Наша Нiва. 1998.ІІІ.16.

ГРАЧУХА М., сябра “Партыi Свабоды Рускага Народу” (ПСРН), палiтычны вязень. Працаваў памочнiкам санiтарнага ўрача Гомельскай абласной эпiдэмстанцыi. Менавiта ён i Ф. Казлоўскi 2.ХІ.1956 прынялi рашэнне пра стварэнне арганізацыі. Адстойваў прынцыпы настойлiвай i карпатлiвай працы па прыцягненнi ў партыю новых сяброў. Арыштаваны 9.ІІ.1957. Судовай калегiяй па крымiнальных справах Гомельскага абласнога суда 16.ІХ.1957 асуджаны на 10 гадоў турмы. Далейшы лёс невядомы.

Кр.: Архiў УКДБ па Гомельскай вобл. Следчая справа № 175.

Літ.: Градзiцкi А. Першы вопыт iншадумства: “Гомельскiя дысідэнты” 50-х гг. // Гомельшчына: старонкi мiнулага. Нарысы. Вып. 2. Гомель 1996. С. 158–161; Градзiцкi А. Гомельскiя дысідэнты 50-х гг. // Навiны Палесся+ (Гомель). 29.IV.1998. С. 4; Дэмакратычная апазыцыя.

Алег Гардзiенка

ГРЫГОР’ЕЎ Аляксандр Уладзіміравіч [нар. 15.ІІ.1923, в. Макаркі Беластоцкага ваяводства], стваральнік антысавецкай арганізацыі, палітвязень. Паводле звестак КГБ у канцы 1950-х стварыў падпольную арганізацыю “Беларуская Рэвалюцыйная Партыя”, куды ўцягнуў В. Ракашэвіча. Арганізацыя стаяла на пазіцыях узброенай барацьбы з Савецкай уладай. Арыштаваны КГБ у верасні 1963. Асуджаны Берасцейскім Абл. Судом 10.IV.1964 паводле артыкула “антысавецкая агітацыя і прапаганда”.

Кр.: ГА РФ. Ф. 8131, воп. 31, спр. 98102; РГАНИ. Ф. 5, воп. 55, спр. 71; Архіў НИПЦ “Мемориал”. Ф. 167.

Літ.: Дзярновіч А. Iндэкс рэпрэсаваных // Наша Нiва. 1998.ІІІ.16; 58[10], с. 653.

ГРЫНБЛАТ Леапольд Саламонавіч [13.ХІ.1901, Менск —?], пенсіянер, палітвязень. Яўрэй. Адукацыя вышэйшая — інжынер-электрык. Жыхар Менска. Па дадзеных следства, ў студз. 1968 скапіраваў і даваў чытаць знаёмым антысавецкі “Ліст сябру”; рэгулярна слухаў “Голас Амерыкі” і “Голас Ізраіля”. Пад час вобыску была знойдзена сіянісцкая літаратура. На паведамленні аб арышце Г. пракурор Аддзела па нагляду за следствам у органах дзяржаўнай бяспекі Пракуратуры СССР пакінуў рэзалюцыю: «Т. Бялінскі [следчы — Рэд.] піша нейкую лухту. “Праслухоўваў…” — у гэтым няма складу злачынства! А “Ліст сябру” АДЗІН, сам па сабе яшчэ недастатковы для арышту 67-гадовага старога. Што, у Беларусі няма чаго т. Бялінскаму рабіць?» Асуджаны Вярхоўным судом БССР паводле артыкула “антысавецкая агітацыя і прапаганда” 4.XII.1968.

Кр.: ГА РФ. Ф. 8131, воп. 36, спр. 2595; Архіў НИПЦ “Мемориал”. Ф. 167.

Літ.: Дзярновіч А. Iндэкс рэпрэсаваных // Наша Нiва. 1998.ІІІ.16; 58[10], с. 692–693; Рэпрэсаваныя, Т. 3.

[працяг]

[1] Шынкарэнка В. К. Нястомных пошукаў дарога. Мн., 2002. С. 7.

[2] А. Макмілін. Беларуская літаратура ў 50—60-я гады ХХ стагоддзя. Мн., 2001. С. 162.

[3] Бібліяграфія Ул. Арлова як літаратара велізарная, таму тут абмяжуемся пазіцыямі, якія тычацца тэмы і храналогіі Даведніка, а таксама пазнейшымі публікацыямі, якія асвятляюць аспекты гісторыі грамадства Беларусі ўзгаданага перыяду.

[4] МакМілін А. Беларуская літаратура ў 50—60-я гады ХХ стагоддзя. Мн., 2001. С. 212, 219.

[5] Вядзецца пра ХХІІІ з'езд КПСС (29.ІІІ.—8.IV.1966).

[6] Галоўны рэдактар час. «Новый мир».

[7] Месцазнаходжанне ў Маскве ЦК КПСС.

[8] Васіль Быкаў. Доўгая дарога дадому. С. 246–248.

[9] Міхаіл Суслаў (1902–1982), сакратар ЦК КПСС, галоўны ідэолаг КПСС, «шэры кардынал» СССР.

[10] Міхаіл Зімянін (1914, Віцебск — 1995), сакратар ЦК КПСС (1976–1987), курыраваў пытанні друку.

[11] Васіль Быкаў. Доўгая дарога дадому. С. 325.

[12] Абставіны гэтай публікацыі абнародаваў сам выдавец, гл.: Дубянецкi М. Злое вогнiшча. Да гiсторыi выдання аповесцi Васiля Быкава “Мёртвым не балiць” // Народная Воля. 12.VIII.1998; Полымя. 1999, № 2. С. 161–191.

[13] Кудравец А. На крыжы // Народная Воля. 2003.IV.8.

[14] Вуліца, на якой жыў у Гародні Васіль Быкаў.

[15] Васіль Быкаў. Доўгая дарога дадому. С. 291–293.

[16] Васіль Быкаў. Доўгая дарога дадому. С. 298–299.

[17] Васіль Быкаў. Доўгая дарога дадому. С. 295, 392–393.

[18] Так рабілі тады і некаторыя іншыя савецкія пісьменнікі — Г. Бакланаў інкогніта жыў у Ленінградзе ў рэжысёра Хейфіца.

[19] Васіль Быкаў. Доўгая дарога дадому. С. 389–390.

[20] Магу падзяліцца тут сваімі ўспамінамі — пад час размовы з адным з кіраўнікоў маскоўскага «Мемарыялу», сынам дысідэнта Юлія Даніэля Аляксандрам Даніэлем, апошні выказаў перакананне, што В. Быкава не варта разглядаць у кантэксце нонканфармізму, бо ўрэшце рэшт ён падпісаў «антысалжаніцынскі» ліст — А. Дз.

[21] Васіль Быкаў. Доўгая дарога дадому. С. 392.

[22] «Гэта была моцная падтрымка, бо развязала рукі рэдакцыі газеты, дала падпорку» (Пазьняк З. Ён заўсёды быў, каб падаць руку… // Народная Воля. 2003.VIII.21).

[23] Пазьняк З. Ён заўсёды быў, каб падаць руку…

[24] Газ. «Имя». 4 июня 1998 г., № 22 (154) [Інтэрв’ю браў Сяргей Шапран] (http://bykau.by.ru/articles/ru1.htm).

[25] Василь Быков, писатель: Возвращаются знаки беды [Інтэрв’ю браў Аляксандр Архангельскі] // Известия. 2003.ІІ.4.

[26] Абмяжуемся тут толькі выданнямі збораў твораў ды той мемуарыстыкай і публіцыстыкай, якія важныя для тэмы нашага выдання.

[27] Тарас В. На острове воспоминаний // Нёман. 1998, № 5. С. 91.

[28] Градзiцкi А. Гомельскiя дысідэнты…

[29] Улiцёнак А. Iншадумцы. С. 202.

[30] Пазацэнзурны пэрыядычны друк Беларусi. С. 30.

[31] Пазацэнзурны пэрыядычны друк Беларусi. С. 23–25.

[32] Пазацэнзурны пэрыядычны друк Беларусi. С. 98–99.

[33] Менская вясна 1996. Мн.; Падкова-Лесьна, 1996 С. 134.

[34] Навiны. 26.V.1999.

АРГАНІЗАЦЫІ, АСЯРОДКІ, ГУРТКІ, КЛУБЫ[1]

АКАДЭМIЧНЫ АСЯРОДАК (1960—70-я) — абагульненая назва групаў i асобных людзей у Акадэмii Навук Беларусi, якiх характарызавалі дэмакратычныя перакананнi i спробы легальнай актыўнасцi ў тагачасных умовах.

Дысідэнцкi рух сярод беларускай iнтэлiгенцыi ў паслясталiнскi час адрознiваўся ад рухаў, якiя iснавалi ў метраполii — ён быў пераважна нацыянальна-патрыятычным. Камунiстычны рэжым ставiў сваёй мэтай духоўнае вынiшчэнне беларускага этнасу, яго поўную русiфiкацыю. Таму асноўны нацiск рабiўся на выцясненне беларускай мовы з усiх сфераў ужытку, i асаблiва грамадска-палiтычнай, на пазбаўленне народа гiстарычнай памяцi i замбаванне яго абэцэдаршчынай.

У такiх умовах нават публiчнае выкарыстанне беларушчыны аб'ектыўна было праявай антыкамунiзму, формай супрацiўлення iснаму рэжыму. Носьбiты лiтаратурнага беларускага слова знаходзiлiся на ўлiку ў адпаведных установах, яны былi пад пiльным наглядам, як нацыяналiсты, i адпаведна, як антысаветчыкi i антыкамунiсты, калi не яўныя, то ў патэнцыi.

Яшчэ адно адрозненне беларускага дысідэнцтва ад маскоўскага ў тым, што яго ўдзельнiкi заставалiся невядомыя грамадскасцi, бо ў Менску не было нi замежных амбасад, нi прадстаўнiкоў iншаземных сродкаў масавай iнфармацыi. Адбывалася цкаванне iншадумцаў, звальненне iх з працы, зняволенне ў турмах i псіхiятрычных лякарнях, але водгулле падзей глухла, як у чорным мяшку, у павуцiннi ўсеагульнага замоўчвання.

Абстаноўка 1960-х у краiне характарызавалася далейшай лiквiдацыяй беларускага школьнiцтва, беларускамоўнага перыядычнага друку. Нават айчынную лiтаратуру пачыналi ўжо вывучаць па расійскiх перакладах, а чынавенства спяшалася здзейснiць заклiк Хрушчова хутчэй прыйсцi да камунiзму, пазбавiўшыся роднай мовы. Становiшча ж у Акадэмii Навук Беларусi могуць тлумачыць такiя факты: дырэктар Iнстытуту мовазнаўства не ўмеў гаварыць па-беларуску, тым больш не карысталiся беларушчынай дырэктары iншых навуковых iнстытутаў, навуковая лiтаратура за рэдкiмi выключэннямi друкавалася па-расійску. I такая антыбеларуская завядзёнка практыкавалася ва ўсiх акадэмiчных структурах. Прыём у аспiрантуру ішоў праз шчыльнае партыйна-кэгэбiсцкае сiта. Дый увогуле значная частка супрацоўнiкаў, асаблiва звязаных з беларусазнаўствам, з’яўлялася спецагентурай.

Усеагульная i ваяўнiчая палiтыка русiфiкацыi выклiкала пратэст многiх з беларускай iнтэлiгенцыi, у тым лiку i акадэмiчнай. Праўда, далёка не кожны адважваўся на выказванне сваёй пазіцыi, тым больш на нейкiя дзеяннi. Хоць “хрушчоўская адлiга” быццам яшчэ i працягвалася, але страх глыбока ўеўся ў гены беларуса. У вынiку ўжо з пачатку 1960-х у асяродздзi маладых навукоўцаў i аспiрантаў пераважна гуманiтарных навуковых iнстытутаў Акадэмii пачынае складвацца нефармальнае кола аднадумцаў, каму “попел Клааса грукаў у сэрца”. Рух не быў фармалiзаваны, не вялося нi спiсаў, нi пратаколаў, не прымалася нейкiх пiсьмовых рашэнняў. Некаторыя яго ўдзельнiкi нават не былi мiж сабою знаёмыя. Напрыклад я з Валянцiнам Рабкевiчам, хоць i “праходзiў па адной справе”, асабiста сустрэўся шмат пазней.

Удзельнiкi руху трапiлi ў сталiцу ўжо пераважна нацыянальна свядомымi асобамi. Знамянальна, што большасць з iх паходзiла з Заходняй Беларусi, або пэўны час там працавала. Менавiта на захадзе нашага краю яны знаходзiлi яшчэ жывых носьбiтаў заходнебеларускага незалежнiцкага руху, там маглi знаёмiцца i з вiленскiмi беларускiмi выданнямi, якiх нямала дзе ацалела ў куфрах i на паддашках.

Вось імёны тых, хто ў 1974—75 быў звольнены з працы як нацыяналiст (прозвiшчы падаю ў алфавiтным парадку):

Каўрус Алесь, старшы навуковы супрацоўнiк Iнстытуту мовазнаўства; нарадзiўся на Мядзельшчыне;

Лапуць Вiктар, загадчык аддзелу Iнстытуту геалогii; нарадзiўся на Капыльшчыне ў сям'i, дэпартаванай у 1937 у Казахстан, вучыўся ў Львове, нацыянальна абудзiўся пад уплывам Уладзiмера Караткевiча i Сцяпана Мiско;

Мiско Сцяпан, старшы навуковы супрацоўнiк Iнстытуту мастацтвазнаўства, этнаграфii i фальклору; нарадзiўся на Слонiмшчыне;

Пазьняк Зянон, аспiрант Iнстытуту мастацтвазнаўства, этнаграфii i фальклору; нарадзiўся на Iвейшчыне;

Прашковiч Мiкола, старшы навуковы супрацоўнiк Iнстытуту лiтаратуры; нарадзiўся ў Бярэзiнскiм р-не, працаваў настаўнiкам на Смаргоншчыне;

Рабкевiч Валянцiн, старшы рэдактар Беларускай Савецкай Энцыклапедыi; нарадзiўся на Капыльшчыне, працаваў журналiстам на Браслаўшчыне i Валожыншчыне;

Чарняўскi Мiхась, старшы навуковы супрацоўнiк Iнстытуту гiсторыi; нарадзiўся i настаўнiчаў на Мядзельшчыне.

Былi таксама ўдзельнiкi А. а., у дачыненьнi якiх абмежавалiся “прафiлактычнымi размовамi” i запалохваннем.

Светапогляд i патрыятычная пазыцыя ўсiх гэтых людзей фармавалiся:

— заходнебеларускай традыцыяй (кантакты з жывымi яе носьбiтамi, знаёмства з адпаведнай патрыятычнай лiтаратурай);

— традыцыямi беларусiзацыi другой паловы 1920-х (праз знаёмства з тагачаснай лiтаратурай, якая ацалела ад знiшчэння);

— узнаўленнем гiстарычнай памяцi (забароненыя кнiгi В. Ластоўскага, У. Iгнатоўскага, Я. Смолiча, польскамоўныя выданнi);

— дзейнасцю беларускай эмiграцыi (праз Радыё “Свабода” i дзякуючы “выкрывальным” савецкiм публiкацыям, з якiх мы выбiралi патрэбную iнфармацыю);

— уплывам украiнскага нацыянальна-вызвольнага руху (праз кантакты з навукоўцамi Акадэмii Навук Украiны) i ў некаторай ступенi аналагiчных рухаў у краiнах Балтыi;

— уплывам расійскага дысідэнцкага руху (праз самвыдат);

— сцiслымi кантактамi з прадстаўнiкамi старога беларускага Адраджэння, якiя вярнулiся з канцлагераў, або з iх блiжэйшымi родзiчамi (Язэп Сушынскi, Ларыса Генiюш, Мiкола Улашчык, Паўлiна Мядзёлка, у некаторай ступенi Гаўрыла Гарэцкi, жонка Аркадзя Смолiча i iнш.).

Амаль кожны з А. а. меў кантакты з аднадумцамi па-за Акадэмiяй — з унiверсітэцкай групоўкай студэнтаў-фiлфакаўцаў, з аб'яднаннем “На Паддашку”, куды ўваходзiлi пераважна менскiя мастакi i мастацтвазнаўцы; з групоўкамi Гарадзеншчыны (Ларыса Генiюш, Алесь Белакоз i iнш.), Маладзечна (Генадзь Каханоўскi, Мiкола Ермаловiч i iнш.), Баранавiчаў, Наваполацку, некаторымi афiцэрамi i курсантамi ВIРТУ. Важную ролю ў тагачасным патрыятычным руху адыгрывалi таксама мастак Лявон Баразна (забiты пры загадкавых абставiнах у 1972) i асаблiва Уладзiмір Караткевiч.

Было ў нашым асяроддзi некалькi асоб, якiя “не засвечвалiся” i практычна не ўдзельнiчалi ў сходках, але яны назапашвалi i хавалi iнфармацыю. Iх задачай было ўцалець пры магчымым разгроме руху i арыштах i стаць перадатчыкам iдэi Адраджэння наступнiкам. Прозвiшчаў iх я не буду называць i зараз.

Каля А. а. круцiлiся i пэўныя людзi, якiх мы падазравалi ў сувязях са спецслужбамi. Даходзiла таксама iнфармацыя, што намi цiкавяцца “куратары” з КГБ. Так што пра iснаванне нейкiх формаў патрыятычнага руху ў Акадэмii Навук “там” здагадвалiся.

Сярод нас камунiстаў былi адзiнкi, але ўсе мы разам з’яўлялiся па сутнасцi антыкамунiстамi i дэмакратамi па перакананнях. Аднак мы свядома iмкнулiся пазбегнуць магчымых абвiнавачанняў у антыкамунiзме. Мы сыходзiлi з таго, што беларускай адраджэнскай iнтэлiгенцыi, гатовай да нейкiх дзеянняў, на той час было вельмi мала. Наш даволi кволы рух было лёгка прыдушыць, i мы не маглi трацiць сiлы яшчэ i на агульнадэмакратычныя задачы. Лiчылася, што гэтым можа займацца маскоўская iнтэлiгенцыя, мы ж павiнны былi канцэнтравацца на нацыянальным. Нават у час акупацыi Чэхаславаччыны ў 1968 пасля цяжкага роздуму i дыскусii было вырашана ўстрымацца ад публiчных акцый пратэсту.

Чым займаўся А. а.?

Адбываўся збор вуснай i друкаванай iнфармацыi — успамiнаў, кнiжак i часопiсаў пераважна вiленскага друку або часоў Iнбелкульту. Дзеля гэтага ладзiлiся паездкi па вёсках i мястэчках Заходняй Беларусi, дзе, па нашых звестках, яшчэ жылi старыя настаўнiкi, дзеячы Грамады або КПЗБ. Асаблiва плённымi былi экспедыцыi да вiленскiх букiнiстаў. Здабытае чыталася, нярэдка размнажалася фотаспосабам або друкаркамi, перадавалася сябрам i знаёмым, студэнтам. Такiм чынам адбывалася патрыятычная самаадукацыя i адукацыя.

Даволi рэгулярна ладзiлiся сустрэчы з ветэранамi беларускага Адраджэння. Яны адбывалiся ў асноўным на кватэры ўдзельнiка Першага Усебеларускага Кангрэсу Язэпа Сушынскага. У iншых выпадках мы збiралiся пераважна ў пакоях аспiранцкага iнтэрнату на Акадэмiчнай, або iнтэрнату для навуковых супрацоўнiкаў на вул. Сурганава. Часта сустракалiся i на кватэры Уладзiміра Караткевiча. Абмяркоўвалiся пытаннi палiтычнага i нацыянальнага жыцця, рабiлiся спробы аналiзу i вызначэння перспектываў, абгаворвалiся магчымыя шляхi ўздзеяння на сітуацыю.

Вялiся пошукi аднадумцаў i ўсталяванне з iмi кантактаў, прыцягненне iх у кола нашых iнтарэсаў. Асаблiвая ўвага кiравалася на студэнтаў. Шукалiся таксама iншыя патрыятычныя асяродкi. Былi завязаны даволi шчыльныя сувязi з украiнскiм нацыянальным рухам (пераважна з дапамогай Мiколы Прашковiча i аспiранта-украiнца, якi навучаўся пры адным з нашых акадэмiчных iнстытутаў).

Сябры А. а. старалiся знаходзiць здольных школьнiкаў з беларускiх сем'яў i дапамагаць iм атрымаць вышэйшую адукацыю. Заахвочвалi выпускнiкоў ВНУ з патрыятычнымi перакананнямi да паступлення ў аспiрантуру. Старалiся правесцi сваiх людзей на патрэбныя службовыя пасады, заахвочвалi iх да паступлення ў КПСС, разумеючы iстотую ролю гэтай структуры. Сярод нас быў папулярны лёзунг: “Усе прыбалтыйскiя нацыяналiсты — камунiсты”.

КГБ ушчыльную занялося А. а. летам 1973. Рэпрэсіўная хваля накацiлася з Украiны, дзе да гэтага часу поўным ходам iшоў разгром тамтэйшага патрыятычнага руху. На допытах i пры вобысках трапiлi на сляды сувязяў з Беларуссю. У руках гэбiстаў апынулiся лiсты некаторых нашых сяброў з ацэнкай нацыянальнай палiтыкi КПСС i з планамi каардынацыi супрацiву ёй. Допыты ў Менску i iншых гарадах Беларусi разгарнулiся летам 1973. Па прыкладных разлiках “на субяседаваннi” трапiла агулам да сотнi навукоўцаў, выкладчыкаў ВНУ, настаўнiкаў, студэнтаў. Мяркуючы па пытаннях на допытах, спецслужбы старалiся прыпiсаць нам стварэнне падпольнай нацыяналiстычнай арганiзацыi, з адпаведным кiраўнiцтвам, структурай i сувязямi з замежжам. Асаблiва цiкавiлiся асобай Уладзiміра Караткевiча, якому, здаецца, меркавалася надаць ролю лiдэра беларускiх нацыяналiстаў. Не мiналi ўвагай i Ларысу Генiюш.

З версiяй КГБ аб iснаваннi падпольнай нацыяналiстычнай арганiзацыi нiчога не атрымалася. Вышэйшае камунiстычнае кiраўнiцтва Беларусi не было зацiкаўленае ў раздзмухванні справы “аб нацыяналiстах”. У рэспублiцы, жыхары якой з энтузiязмам пагалоўна ператваралiся ў расійскамоўных савецкiх людзей, не магло быць нацыяналiзму! Аднак гэбiсцкае начальства, як сведчылi нашыя iнфарматары з ЦК КПБ, было iншай думкi. Яно чакала за праведзеную работу падзякаў i ўзнагарод i апелявала да Масквы. Адтуль прыехаў адпаведны эмiсар, якi азнаёмiўся са справамi i рэпрэсіўная машына закруцiлася зноў. Да пакарання (звальнення з працы) былi найперш вылучаныя Алесь Каўрус, Сцяпан Мiско, Мiкола Прашковiч, Валянцiн Рабкевiч i Мiхась Чарняўскi. Выбралi тых, хто найбольш засвяцiўся радыкальнасцю пазіцыi або выказванняў, i асаблiва на каго былi рэчавыя доказы “вiны”. У Прашковiча гэта былi лiсты ва Украiну, я ж перавёз у Беларусь рукапiс вядомай тымi часамi працы І. Дзюбы “Iнтэрнацыяналiзм ці русiфiкацыя”.

Зiмой 1973—74 вялася iдэалагiчная падрыхтоўка акцыi пакарання. Партыйныя прапагандысты па ўсёй Беларусi пачалi ў лекцыях расказваць аб выкрыццi нацыяналiстычнай арганiзацыi, якая рыхтавалася адарваць Беларусь ад “сям’i братнiх народаў СССР”, прэтэндавала на адабранне ад Расіi Смаленшчыны i Браншчыны, ну i, канешне ж, iмкнулася да рэстаўрацыi капiталiзму. Называлiся канкрэтныя прозвiшчы ўдзельнiкаў падполля. Чорная ж прапаганда iшла значна далей. Драбнейшыя партыйныя функцыянеры распускалi чуткi аб сувязях з замежнымi цэнтрамi, аб вагонах антысавецкай i нацыяналiстычнай лiтаратуры, аб падвалах са зброяй. Не забывалася i маральнае аблiчча нацыяналiстаў. Тады яшчэ не былi ў модзе наркотыкi, таму нам старалiся прыпiсаць п'янства.

За ўдзельнiкамi арганiзацыi i iх сямейнiкамi было ўстаноўленае пастаяннае назiранне. Вiжы не адставалi нi на крок, нават сачылi, што жонкi купляюць у гастраномах. Раптам з’явiлiся некаторыя даўнiя i ўжо паўзабытыя знаёмыя, якiя загарэлiся сяброўскiмi пачуццямi, жаданнем унiкнуць у сутнасць справы i, зразумела, дапамагчы. Да слова сказаць, калi кампанiя барацьбы з нацыяналiстамi прайшла, яны зноў знiклi з нашага небасхiлу.

У акадэмiчных iнстытутах акцыю пакарання арганiзоўваў парткам Акадэмii (сакратар парткаму — П. Петрыкаў). У сакавiку справа дасягнула апагею. Даваенным камсамольцам, якiя яшчэ памяталi барацьбу з “ворагамi народа”, даручалася пiсаць лiсты абурэння з патрабаваннем кары вiнаватым. Супрацоўнiкам укладвалася ў вушы, што нас за гэтыя правiннасцi ў трыццаць сёмым расстралялi б, а так толькi трэба звольнiць з працы. У аддзелах праводзiлiся сходы, дзе кляймiлi нацыяналiстаў, якiя вайной “палiлi беларускiя вёскi i тапiлi дзяцей у калодзежах”. З вуснаў партфункцыянераў гучалi заклiкi прыгледзецца да ўсiх, хто размаўляе па-беларуску. Напярэдаднi пасяджэння Вучонай рады Iнстытуту гiсторыi з яе членамi вялiся прафiлактычныя размовы, у якiх указвалася, як яны павiнны галасаваць. I некаторыя радцы, якiя падзялялi мае перакананьнi, прасiлi прабачыць iх, што будуць галасаваць за маё звальненне з працы. Страх кiраваў людзьмi.

Аднак большасць супрацоўнiкаў Інстытуту спачувала мне. Калi, працуючы больш года рабочым на адным невялiкiм менскiм прадпрыемстве, я з’яўляўся ў родным Інстытуце, толькi адзiнкi, прыкмецiўшы мяне ў калiдоры, збягалi ў блiжэйшы туалет. Iншыя пацiскалi руку, казалi: “Трымайся!” Найбольш смела выказвалi пазіцыю некаторыя расійцы i габрэi, яны не баялiся абвiнавачанняў у беларускiм нацыяналiзме. Сярод iх асаблiва хочацца згадаць добрым словам сёння ўжо нябожчыкаў Зiновiя Юльевiча Капыскага i Аляксея Рыгоравiча Мiтрафанава. Удзячны я за дапамогу таксама Валянцiне Караткевiч i асаблiва Максiму Танку. А таксама тым работнiкам ЦК КПБ, якiя насуперак супрацiўленню асобных акадэмiчных чыноўнiкаў садзейнiчалi майму вяртанню летам 1975 у Iнстытут гiсторыi.

Некалькi пазней, так бы мовiць наўздагон, па тых жа абвiнавачаннях у нацыяналiзме былi звольненыя з працы Зянон Пазьняк, Вiктар Лапуць, а таксама старшы выкладчык Iнстытуту замежных моваў Павел Дзядзюля.

Бадай найбольш несамавiтае адчуванне было з-за iнфармацыйнай блакады. Рукапiсы кнiжак i артыкулаў удзельнiкаў А. а. выкiдалiся з планаў выдавецтваў i з рэдакцый, з усiх публiкацый выкрэслiвалася нават упамiнанне iх прозвiшчаў, забаранялася рабiць спасылкi на iх працы. Чалавек быццам знiкаў з белага свету, як нiколi i не жыў!

Пасля звальнення з Інстытутаў нам была даступная толькi нейкая фiзічная праца, але ў сiстэме Акадэмii мне, напрыклад, не дазволена было нават уладкавацца вартаўнiком у Батанiчным садзе. Не было гутаркi i аб працы выкладчыкам, або якiм музейным работнiкам. Але я, калi папраўдзе, задаволiўся месцам рабочага на Вытворча-мастацкiм камбiнаце пры Саюзе мастакоў Беларусi, куды трапiў з дапамогай аднадумцаў-мастакоў. Гэта мне адпавядала — палову месяцу цягаючы мяхi з цэмэнтам, або грунтуючы фанерныя шчыты пад плакаты з перадавiкамi вытворчасцi, я зарабляў неабходны грашовы мiнiмум, а рэшту часу мог аддаваць навуковым заняткам. Я быў перакананы, што мы прыкладна праз год зможам вярнуцца на ранейшую працу. Прынамсi так было абяцана Максiму Танку ў “Высокiм доме” (ЦК КПБ), дзе таксама знаходзiлiся людзi, якiя нам спачувалi. Раней вярнуцца было нельга, бо гэта “залежала толькi ад Масквы”. Праўда, “органы” былi не супраць сплавiць мяне куды-небудзь за межы Беларусi, i праз адну асобу нават прапаноўвалася месца музейнага работнiка далёка адсюль.

Якi ж быў далейшы лёс удзельнiкаў А. а., тых, каго я найбольш ведаў? Практычна ўсе яны захавалi актыўную творчую i патрыятычную пазіцыю, працягнулi працу як навукоўцы, удзельнiчалi i ўдзельнiчаюць у палiтычным i грамадскiм жыццi. Праўда, у першыя гады iм стваралi цяжкасцi з публiкацыямi i, зразумела, яны заставалiся “невыязнымi” за мяжу ажно да “перабудовы”. Каўрус праз нейкi час пачаў працаваць у адным з выдавецтваў, а пазней у Педагагічным iнстытуце. У выдавецтва “Мастацкая лiтаратура” ўладкаваўся Рабкевiч. Мiсько, як удзельнiк Другой Сусветнай вайны, дамогся вяртання ў Інстытут, пазней пайшоў на пенсiю. Быў вернуты на працу ў Акадэмiю Навук i Пазьняк, але ў Iнстытут гiсторыi, дзе да гэтага часу склаўся прыязны яму творчы калектыў. У гэты ж Інстытут летам 1975 вярнуўся i я. Лапуць нядаўна памёр. Не вытрымала сэрца i ў Рабкевiча. Найбольш цяжка склаўся лёс Прашковiча. Пасля ўсiх гэтых падзеяў у яго адбыўся душэўны надлом. Ён цяжка захварэў на паралюш ног i згарэў у вясковай хаце, не здолеўшы выпаўзцi з агню.

Лiт.: Арлоў У. Адзiн у трох iпастасях: Нататкi няўдзячнага вучня // ЛiМ. 1990.ХІ.16; Антановiч С. “Быць iдэйна свядомымi!” Заўвагi на палях стэнаграмы Красавiцкага (1974 г) пленума ЦК КП Беларусi // ЛiМ. 1991.V.10; Каўрус А. “Сочтёмся славою…”, альбо Крыху пра міфатворчасць // Наша слова. 1993.ІХ.15, № 37; Мiско С. Мiфы застаюцца толькi мiфамi // Менская грамада. 1994, ліпень, № 1 (6); Рабкевiч В. Група пяцёх // Наша Нiва. 1995, № 3; Лыч Л., Навiцкi У. Гiсторыя культуры Беларусi. Мн., 1996. С. 374–375; Ля вытокаў. С. 11–12; Дэмакратычная апазыцыя, с. 103–109; Чарняўскі М. Акадэмічны патрыятычны асяродак (1960-я гады) // Шуфляда. Т. 1, 1999. С. 55–64.

Мiхась М. Чарняўскi

БЕЛАРУСКАЯ РЭВАЛЮЦЫЙНАЯ ПАРТЫЯ — падпольная арганізацыя, створаная ў канцы 1950-х гадах А. Грыгор’евым. У 1960 да яе далучыўся жыхар Берасцейскай вобл. В. Ракашэвіч, які чытаў Статут арганізацыі і падпісаў прысягу. Арганізацыя стаяла на пазіцыях узброенай барацьбы з Савецкай уладай; дзеля гэтага ставілася за мэту стварэнне па Беларусі разгалінаванай падпольнай сеткі. Паводле сцверджання следства, Ракашэвіч спрабаваў абрабаваць сельскую краму дзеля здабыцця грошай для партыі; незаконна захоўваў вінтоўку. Сябры партыі арыштаваны КГБ у верасні 1963. Магчыма, некаторыя эпізоды дзейнасці арганізацыі сфальсіфікаваныя следствам.

Кр.: ГА РФ. Ф. 8131, воп. 31, спр. 98102; РГАНИ. Ф. 5, воп. 55, спр. 71, арк. 42.

Літ.: 5810, с. 653; Пыжиков А. В. Хрущевская «оттепель». М., 2002. С. 198.

А. Дз.

БЕЛАРУСКАЯ СЬПЕЎНА-ДРАМАТЫЧНАЯ МАЙСТРОЎНЯ (Беларуская Майстроўня, Майстроўня) — маладзёжнае творчае згуртаванне ў 1979—84 у Менску. Створанае студэнтамi Беларускага Дзяржаўнага Унiвэрсітэту (БДУ) i Беларускага Тэатральна-Мастацкага Інстытута на Фiлалагiчным факультэце БДУ. Пазней далучылiся студэнты iншых ВНУ Менску, аспiранты, школьная i рабочая моладзь гораду. Назоў згуртавання падкрэслiваў пераемнасць з беларускiм адраджэнскiм рухам 1920-х гадоў. Першапачаткова дэклараваная мэта — адраджэнне ў гарадскiм асяродку беларускай народнай абраднасцi, святаў. Удзельнiкi М. вывучалi народныя песнi пад кiраўнiцтвам кампазітара i хармайстра Л. Сiмаковiч, ладзiлi Каляды, Гуканнi Вясны, Купаллi ў Менску, Заслаўi, Вязынцы. Святы былi як санкцыянаваныя, так i не дазволеныя ўладамi (Каляды 1979). У 1980 пастаўленая беларуская народная драма “Цар Максымiлян” (у апрацоўцы У. Галубка) з узмоцненымi патрыятычнымi матывамi i апяваннем iншадумства. М. мэтанакiравана спалучала спеўна-фальклорную дзейнасць з культурна-асветнай i палiтычнай. Адраджэнне беларускай народнай культуры разглядалася як аптымальная форма выхавання нацыянальнай свядомасцi, форма фальклорна-этнаграфiчнага клубу дазваляла весцi ўласна палiтычную дзейнасць. На зборах удзельнiкi М., запрошаныя навукоўцы i дзеячы культуры чыталi лекцыi, праводзiлi гутаркi на культурна-гiстарычныя, моўныя, палiтычныя, эканамiчныя тэмы, большасць якiх засноўвалася на цяжкадаступным ў той час матэрыяле (“Вiтаўт Вялiкi”, “Iван Луцкевiч”, “Беларуская Народная Рэспублiка”). Ладзiлiся вечарыны да ўгодкаў М. Гусоўскага, М. Багдановiча, К. Калiноўскага. Арганiзоўвалiся вандроўкi ў памятныя мясцiны (Вiльня, Нясвiж, Ракуцёўшчына, Вязынка i iнш.). Вялiся практычныя заняткi па беларускай мове, выпускалiся насценныя газеты, распаўсюджвалася нелегальная прэса (часопiс “Люстра дзён”, “Аб усiм, што балiць” [“Гутаркі”]), эмiгранцкая, самвыдавецкая лiтаратура. Удзельнiкi М. праводзiлi прапагандысцкiя i дабрачынныя акцыi, выступалi з канцэртамi, лекцыямi, гутаркамi ў ВНУ, школах, дзiцячых садках, ва ўстановах, у рабочых iнтэрнатах, месцах зняволення. У 1983 пры М. утварылася Таварыства Беларускай Школы (старшыня — Вiктар Iвашкевiч), якое агiтавала адчыняць беларускамоўныя дзiцячыя садкi i школы i актыўна падтрымлiвала iснуючыя. З 1983 М. працавала ў Палацы культуры Белсаўпрафа. Новай формай дзейнасцi сталi талокi на рэстаўрацыйных аб'ектах у Траецкiм прадмесцi Менску, на археалагiчных раскопках. Некаторыя былыя ўдзельнiкi М. — выпускнiкi ВНУ Менску, сталi iнiцыятарамi стварэння аналагiчных згуртаванняў у Бярэсці, Гародні, Маладзечне, Наваполацку i iншых гарадах. Свядомая беларускамоўнасць i палiтызаванасць вылучалi М. сярод большасцi тагачасных фальклорных калектываў, выклiкалi канфлiкты з уладай. 13.VI.1984 актывiсты М. выйшлi на несанкцыянаваную дэманстрацыю пратэсту супраць зносу помнiка гiсторыi i архiтэктуры — будынку гарадскога тэатра (тэатр “Поляка”) на плошчы Свабоды ў Менску, дзе ў 1852 была пастаўленая першая беларуская опэра “Iдылiя”. Дэманстрантаў затрымала мiлiцыя, супраць некаторых распачатае следства. Далейшае iснаванне М. стала немагчымым. Пасля спынення дзейнасцi М. яе актывiсты стварылi ў Менску Маладзёвы клуб iмя У. Караткевiча (1985—86) i клуб “Талака” (з 1987), якiя фактычна сталi пераемнiкамi М.

Лiт.: Студэнцкая “Майстроўня” // ЛiМ. 1981.VI.5; Так вясну гукалi… // Тамсама. 1983.IV.29.

Публікацыі артыкула: Энцыклапедыя Гiсторыi Беларусi. Т. 1. Мн., 1993. С. 415; Супольнасьць: Бюлетэнь для беларускiх няўрадавых арганiзацыяў. Выпуск 3–4 (5–6). Вясна, 1998. С. 27–28; Дэмакратычная апазыцыя, с. 110–111. Скарочаная версiя: БЭ, т. 2. С. 429.

Вiнцук Вячорка

МАЙСТРОЎНЯ — гл. БЕЛАРУСКАЯ СЬПЕЎНА-ДРАМАТЫЧНАЯ МАЙСТРОЎНЯ

Творчы асяродак “НА ПАДДАШКУ” — асяродак нонканфармісцкай, пераважна мастацкай, iнтэлiгенцыi ў Менску. Iснаваў з 1966 па 1985.

“Н. П.” — гэта назва майстэрнi Яўгена Кулiка на праспекце Францiшка Скарыны (у той час — Ленiнскi праспект) у Менску, насупраць будынку КГБ. Майстэрня i сапраўды была пад самым дахам. Тут збiралася апазiцыйна настроеная беларуская iнтэлiгенцыя: Лявон Баразна, Зянон Пазьняк, Генадзь Сокалаў-Кубай, Мiхась Чарняўскi, Мiхась Раманюк, Алесь Разанаў, Зьмiцер Санько, Вiктар Маркавец, Алесь Марачкiн. Майстэрня, па сутнасцi, была дыскусiйным клубам. Тут абмяркоўвалася культурная, а ў звязцы з ёю, i грамадска-палiтычная сітуацыя ў краiне. Але адначасова тут нараджалiся iдэi i праекты розных акцыяў, якiя ажыццяўлялi сябры гэтага асяродку.

Ва ўмовах таталiтарнага рэжыму i навязанага Беларусi каланiяльнага статусу асветнiцтва i прапаганда нацыянальнай культуры былi формаю барацьбы за беларускасць. Практычным вынiкам дыскусiяў “Н. П.” стаўся шэраг мастацкiх выставаў, прымеркаваных да юбiлейных датаў беларускай культуры. Асаблiвасцю гэтых выставаў была выразная канцэптуальнасць, нацыянальная арыентаванасць, нонканфармiзм. У гэтым сэнсе яны выгодна адрознiвалiся ад тых экспазіцыяў, што траплялi пад iдэалагiчную цэнзуру з боку адпаведных структураў Саюзу мастакоў, Мiнiстэрства культуры, КПБ i КГБ.

Вялiкiм поспехам творчага асяродку “Н. П.” можна лiчыць выставу да стагоддзя з дня нараджэння Алаiзы Пашкевiч (Цёткi) у 1976. Як згадвае Алесь Марачкiн, мэтай гэтай культурнiцкай акцыi было сцвердзiць, што “ёсць у нас, як i ў iншых святыня”. Творы экспанавалiся ў выставачнай зале Саюзу мастакоў у Менску, потым у Жодзiне, у клубе аўтазаводу. У Жодзiне шэраг твораў быў пашкоджаны хулiганамi. Нельга выключыць, што варварскi ўчынак быў здзейснены “па наводцы”, што за хулiганамi стаялi пэўныя сiлы. Тагачаснае кiраўнiцтва Саюзу мастакоў БССР зрабiла ўсё, каб жодзiнскi скандал не меў розгаласу.

Наступная значная акцыя — выстава да юбiлею Мiколы Гусоўскага (1980). Калi выстава да стагоддзя Цёткi была праiгнараваная ўладай i, адпаведна, афiцыйнай прэсай, дык гэтая мела пэўны розгалас у бэсэсэраўскiх СМI. Рэч у тым, што рашэннем UNESCO юбiлей Мiколы Гусоўскага быў унесены ў Сусветны каляндар выдатных культурных падзей. У гэтых абставiнах не адзначыць падзею было для кiраўнiцтва БССР тое ж самае, што прадэманстраваць усяму свету абыякавасць, цi нават варожасць да беларускай нацыянальнай культуры. Адзначыць — паспрыяць распаўсюджванню ў Беларусi нацыяналiстычных настрояў. Вырашылi ўсё ж юбiлей аўтара “Песнi пра зубра” адсвяткаваць, але трактаваць беларускага генiя як носьбiта духовае велiчы “ўсходнеславянскiх народаў”. А паколькi нiякiх святочных мерапрыемстваў падрыхтавана не было, давялося ўхапiцца за паўпадпольную, “нацыяналiстычную” выставу, надаць ёй афiцыйны статус. Але афiцыйнае — значыць падцэнзурнае. Ад мастакоў запатрабавалi зняць з экспазіцыi творы, у якiх прысутнiчае герб “Пагоня”. Тыя, зразумела, адмовiлiся. Астатнiя iх падтрымалi i заявiлi: калi здымуць гэтыя творы — мы паздымаем свае, i выставы ўвогуле не будзе. Экстрэмальныя абставiны прымусiлi ўладу саступiць: нiводзiн твор не быў зняты з экспазіцыi.

Пасля гэтага асяродак “Н. П.”, так бы мовiць, пашырыў “дыслакацыю”. Сябры асяродку збiралiся ўжо ў майстэрнi на вулiцы Дзімiтрава ў Менску, гаспадарамi якой былi Алесь Шатэрнiк i Вiктар Маркавец.

У 1980-я асяродак панёс страты. Улады, занепакоеныя распаўсюджаннем беларускай iдэi, распачалi чарговую хвалю рэпрэсіяў супраць патрыятычнай iнтэлiгенцыi. Былi звальненнi з працы, узмацнiлася цэнзура. Нягледзячы на гэта, асяродак працягваў культурна-асветнiцкую дзейнасць. Па-ранейшаму ладзiлiся выставы, сустрэчы, дыспуты. Менавiта ў асяродку “Н. П.” адзначалiся 100-гадовы юбiлей Казiміра Малевiча, юбiлейныя гадавiны Вацлава Ластоўскага i Язэпа Драздовiча.

Са зменай палiтычнай сітуацыi ў Беларусi мастакi асяродку “Н. П.” ўтварылi ядро патрыятычнай Мастацкай суполкi “Пагоня”.

Літ.: Ля вытокаў. С. 10–11; Дэмакратычная апазыцыя, с. 124–125; На Паддашку. Пра Міколу Ермаловіча, “Гутаркі” і 1970-я [Iнтэрв’ю з Яўгенам Куліком] // Наша Ніва. 2001, № 1, 3–9 студз. (http://gw.lingvo.minsk.by/nn/2001/01.htm); Шыбека З. Нарыс гісторыі Беларусі (1795–2002). Мн., 2003. С. 382.

Пётра Васiлеўскi

На Паддашку. Пра Міколу Ермаловіча, “Гутаркі” і 1970-я [Iнтэрв’ю з Яўгенам Куліком] // Наша Ніва. 2001, № 1, 3–9.І. [http://gw.lingvo.minsk.by/nn/2001/01.htm]:

«Мікола Ермаловіч прыходзіў да нас на “Паддашак” з розных нагодаў і прыносіў свае “Гутаркі”. Першы раз гэта адбылося на пачатку лістапада 1975 г. Дарэчы, у мяне і не засталося той першай гутаркі. Вы ня думайце, што мы былі строга закансьпіраванай групай, якая зьбіралася на патаемныя сходкі і запускала памнажальны апарат. Усё рабілася нашмат больш элемэнтарна: давалі калегам пачытаць, і кожны ўжо па сваіх магчымасьцях памнажаў. Толькі калі справа тычылася найважнейшых матар’ялаў, мы пускалі ў ход тэхніку: сокавыціскалку, пераабсталяваную пад памнажальную машынку, якой мы нікому не паказвалі. Памятаю, што першая гутарка — гэта быў аркуш паперы, складзены, нібы ў капэрту…

А мы жылі ў той час і мелі сваё кола. У ім былі збольшага мастакі. У той час быў таксама асяродак у Акадэміі Навук. Ну, і Зянон Пазьняк, то гэта проста была асоба, якая была асобна. Мы ніколі не даведваліся ў яго пра ягоныя справы, а ён нас не лічыў такімі заўзятымі падпольшчыкамі.

У 60-х, калі толькі зараджаўся Паддашак, больш-менш сьведамых людзей было замала. І мы займаліся тым, што лічылі патрэбным — у асноўным культурніцкай работай, але абсалютна не цураліся праяваў грамадзкай працы. У грамадзкім пляне ўсё пачыналася з Купальля, з падпольных Купальляў, якія якраз прыпадалі на самыя чорныя гады: 1973, 1974, 1976 г. Падчас сьвяткаваньня Купальля ў Заслаўі ў ваколіцах хадзілі міліцыянты з аўчарамі і стаялі пажарныя машыны, было вусьцішна….

Нас тады цікавіла ўсё, што б сьведчыла пра нашу самастойнасьць, самабытнасьць. Мы нават выпісвалі цытаты з Энгельса, Леніна, дзе нейкім чынам згадвалася пра Беларусь. Цяпер гэта гучыць, магчыма, вельмі сьмешна, а тады такі быў час. І вось зьявіліся ягоныя першыя публікацыі. Нейкімі прыхапкамі, фрагмэнтамі. Так, спадар Мікола падрыхтаваў кнігу пра старажытную гісторыю Беларусі, як ён яе называў — “100 старонак”. У 1970 г. я папрасіў яе пачытаць. Я сам прачытаў, даў пачытаць блізкім сябрам. Барыс Мельнікаў зрабіў фатакопію, хтосьці яшчэ фатакопію, хтосьці перадрукоўваў на машынцы. Тады ўжо зьявіўся ксэракс, але мы карысталіся ім у крайнім выпадку, бо ксэраксы знаходзіліся ў дзяржаўных установах ці бібліятэцы Леніна і друкаваць штосьці было вельмі небясьпечна. На таго, хто памнажаў, адразу падала падазрэньне. Трэ было шукаць нейкія іншыя сродкі прапаганды. Тады і нарадзілася ідэя скласьці зборнічак з гістарычных твораў, асновай для якіх стала “Па сьлядох аднаго міту”. Мы, праўда, скарысталі з “паслугаў” ксэраксаў, што зьявіліся ў дзяржаўных установах. Зьявілася кніжка без назову. Нават пэўную колькасьць экзэмпляраў нам адзін чалавек пераплёў густоўна. У зборнік увайшлі творы, надрукаваныя ў часопісах: артыкулы Ў. Пічэты “Чарговыя пытаньні беларускай гістарыяграфіі”, надрукаваныя ў тагачасным «Полымі», Я. Юха, Г.Штыхава пра Вялікае Княства Літоўскае, пра Унію з Польшчай, Літоўскія Статуты. Іншымі словамі, усё тое, дзе гаварылася пра самастойнасьць ВКЛ. Мой калега нават падкрэсьліваў патрэбныя радкі, за што я вельмі яго ганіў: «Калі ты разьлічваеш, што гэта дурні будуць чытаць, дык ты вельмі памыляешся». Цэнтральным у зборніку было “Па сьлядох аднаго міту”. Мы нават дыскутавалі зь Міколам Ермаловічам у некаторых пытаньнях, удакладнялі, і гэта ўжо быў ня голы першапачатковы тэкст, а з пэўнай рэдактарскай праўкай.

Гутаркі неяк самі сабою разыходзіліся з маёй майстэрні. Здаралася так, што ў іх быў нейкі важны матар’ял, у такім выпадку ён друкаваўся большай колькасьцю асобнікаў. Калі б мы гэтым займаліся яшчэ больш актыўна, дык наўрад каб ацалелі цягам 20 гадоў існаваньня Паддашку. Мы абсалютна давяралі адзін аднаму, аднак былі дастаткова замкнёным колам. Гэта ўжо нашыя спадкаемцы, “маладзёны”, што прыйшлі пасьля нас, казыраюць тым, што іхная дзейнасьць была накіраваная і вонкі, а ў 70-х быў зусім іншы час.

…Майстэрня была маленькая, 15 квадратных мэтраў, дый групы, што зьбіраліся, былі розныя. З адной размаўлялі пра гэта, зь іншай яшчэ пра нешта. Мы самазасьцерагаліся, можа нават больш, чым трэба. Аднак асяродак быў шырокі, да нас прыяжджалі зь Віцебску Алесь Лабанок, з Рыгі Вячка Целеш, якіх мы пасьвячалі ва ўсе тайны. Асноваю ж Паддашку былі мастакі.

Усё пачалося ў 1966 г., калі я атрымаў майстэрню. Да гэтага зьбіраліся ў прыяцеля, які здымаў пакой. Першымі былі Пеця Драчоў, Валя і Пятро Сьвентахоўскія, Барыс Мельнікаў, Лявон Баразна. Потым зьявіліся Аляксей Марачкін, Віктар Маркавец. У 1972 г. мы разам хавалі Лявона Баразну, і ягоная сьмерць нас загартавала, сцэмэнтавала.

Паддашак быў “шырокагаліновым прадпрыемствам”. Людзі зьбіраліся ў мяне, але ў кожнага быў яшчэ свой асяродак. Нам нават цяжка нешта было інкрымінаваць, бо мы займаліся гісторыяй, а нават “Полымя” друкавала такое. Застой быў, але што рабіць, Хрушчовы і Брэжневы на нашых вачах вырасталі».

“ПАРТЫЯ СВАБОДЫ РУСКАГА НАРОДУ” (ПСРН) — падпольная антысавецкая арганiзацыя, якая iснавала ў Гомелi ў 1956—57.

ПСРН была заснаваная 2.ХІ.1956 на сустрэчы М. Грачухi, памочнiка санiтарнага лекара абласной санэпiдэмстанцыi, з Ф. Казлоўскiм, загадчыкам крамы. У прыватнай гутарцы, абмеркаваўшы працэсы ў Венгрыі i Егiпце, знаёмыя прыйшлi да высновы пра неабходнасць заснавання арганiзацыi на манер партый, якiя iснуюць у краiнах з дэмакратычнымi традыцыямi. Iнiцыятыва сыходзiла ад М. Грачухi. У той жа дзень з гэтай iдэяй быў азнаёмлены прадавец мясакамбiната Г. Вiннiкаў, якi, па ўласных словах, выразiў палкае жаданне далучыцца да незалежнага руху. У тым жа месяцы ў арганiзацыю ўступiлi электраманцёр Гомельскай ЦЭС М. Дзехцяроў i гравёр фабрыкi “Палесдрук” А. Яткiн. Апошнi зрабiў пячатку арганiзацыi i вынес з фабрыкi шрыфт дзеля вырабу ўлётак i вокладак партбiлетаў.

На пасяджэннях бюро ПСРН (5.І i 12.І.1957), якiя адбывалiся на кватэры Ф. Казлоўскага, быў выпрацаваны Часовы статут i некаторыя праграмныя палажэннi партыi. Асноўнымi пунктамi праграмы былi:

— прызнанне права прыватнай уласнасцi на зямлю, вытворчасць i сродкi вытворчасцi;

— будаўнiцтва дэмакратычнага грамадства;

— адмаўленне кiраўнiчай ролi КПСС;

— шматпартыйнасць;

— дэклараванне дружбы народаў Вялiкай Расіi i ўсяго свету.

Ад сябраў партыi патрабавалася выкананне задач па паляпшэннi жыцця народа i здзяйснення дэмакратычных асноваў.

Была распрацаваная прысяга сябраў ПСРН: “Клянуся перад аблiччам свайго народа аддаць усе сiлы вызваленню рускага народа ад камунiстычнага прыгнёту”.

Прадугледжвалiся таксама розныя сродкi барацьбы з камунiстычным рэжымам. М. Грачуха адстойваў паступовую i карпатлiвую працу па прыцягненнi новых сяброў партыi. Ф. Казлоўскi выступаў за больш радыкальныя дзеяннi — за збор зброi, выпуск улётак, арганiзацыю радыёпрапаганды.

ПСРН быў адпушчаны надта кароткi век. 9.ІІ.1957 былi арыштаваныя М. Грачуха, Ф. Казлоўскi, А. Яткiн, крыху раней Г. Вiньнiкаў, а 16.ІІІ.1957 — М. Дзехцяроў. 16.ІХ.1957 рашэннем Судовай калегii па крымiнальных справах Гомельскай абласнога суда сябры арганiзацыi асуджаныя: М. Грачуха, Ф. Казлоўскi на 10 год пазбаўлення волi, Г. Вiньнiкаў на 5 год пазбаўлення волi, А. Яткiн на 3 гады, М. Дзехцяроў — 1 год. Усе яны абвiнавачвалiся ў стварэннi антысавецкай арганiзацыi, выпрацоўцы Статуту i прысягi, падрыхтоўцы да выпуску ўлётак.

Сярод заснавальнiкаў ПСРН былi 2 беларусы, 2 расіян, 1 украiнец. Для поглядаў усiх iх характэрнае адмаўленне савецкай дзяржаўнасцi i дамiнуючай ролi КПСС. Дакументы ПСРН цiкавыя для даследчыкаў як сведчанне тагачасных грамадскiх настрояў i чаканняў. ПСРН — гэта перш за ўсё, i галоўным чынам, праява сацыяльнага пратэсту.

Кр.: Архiў УКГБ па Гомельскай вобл. Следчая справа № 175.

Літ.: Градзiцкi А. Першы вопыт iншадумства: “Гомельскiя дысiдэнты” 50-х гг. // Гомельшчына: старонкi мiнулага. Нарысы. 2-гi выпуск. Гомель, 1996. С. 158–161; Градзiцкi А. Гомельскiя дысідэнты 50-х гадоў // Навiны Палесся+ (Гомель). 1998.IV.29; Дэмакратычная апазыцыя, с. 125–126.

Алег Гардзiенка

РУБІНА група — група, у якой абмяркоўваліся праблемы абароны нацыянальных і палітычных правоў яўрэйскага насельніцтва. Стварэнне групы звязанае з паездкай выкладчыка фізкультуры Беларускага Політэхнічнага Інстытута А. Рубіна на Міжнародны маладзёжны фестываль 1957 у Маскве, дзе ён атрымаў ад ізраільскай дэлегацыі брашуру, сустракаўся з супрацоўнікамі замежных пасольстваў і замежнымі турыстамі. На працягу 1957—58 разам з Я. Хейфіцам і Г. Ясялевічам абмяркоўваў палітыку савецкага ўрада ў адносінах да яўрэяў. Паводле дадзеных следства Г. Ясялевіч вясной 1958 прывёз з Польшчы, дзе ён быў у складзе спартыўнай дэлегацыі, яўрэйскія часопісы і брашуру “Пра антысемітызм”. Усе ўдзельнікі групы асуджаны паводле артыкула “антысавецкая агітацыя і прапаганда” на працэсе 29.IV.1959.

Кр.: ГА РФ. Ф. 8131, воп. 31, спр. 85052; Ф. 9474, воп. 41, спр. 3087.

Літ.: 5810, с. 521–522; Рэпрэсаваныя, Т. 3.

ФАЛЬКЛОРНЫ РУХ — форма дэмакратычнай апазіцыi. Выяўляўся ў ладжаннi традыцыйных святаў: Калядаў, Гукання Вясны, Купалля, Дзядоў; у стварэннi суполак, дзе моладзь развучвала народныя песнi; у вывучэннi, пашырэннi i кульце фальклору, мовы, гiсторыi, а таксама паганства. Паўстаў у 1970-я гг., калi нацыянальная iнтэлiгенцыя пачала невялiкiмi групамi прыватным чынам святкаваць Купалле. У сярэдзіне 1980-х гг., з узнiкненнем iншых формаў дэмакратычнай апазіцыi, паступова страцiў палiтычнае значэнне.

Ф. Р. узнiк стыхiйна i аб'ектыўна. У сярэдзіне 1970-х гг. у Беларусi не iснавала арганiзаванай пераемнасцi палiтычнай апазыцыi, таму апазыцыя нараджалася наноў — у першую чаргу, у сферы культуры, гiстарычнай свядомасцi, мовы, мастацтва. Маладыя людзi, пераважна студэнты-гуманiтарыi, выказвалi пратэст супраць занядбання нацыянальных традыцыяў у горадзе, пасля — супраць адмаўлення гэтых традыцыяў уладамi, нарэшце, — супраць самiх гэтых уладаў. Так Ф. Р. аб'ектыўна напаўняўся палiтычным зместам, каб пасля “перадаць” гэты змест iншым формам дэмакратычнай апазыцыi: непадцэнзурнаму друку, падпольным палiтычным групам i асяродкам, вылiцца ў палiтычныя акцыi.

Ф. Р. хоць i не меў выгляду адкрытага палiтычнага пратэсту, тым не менш ярка вылучаўся на тле агульнай iдэалагiчнай аднастайнасцi ў грамадстве, што прыводзiла да пераследу Ф. Р. з боку ўладаў. Так, у 1979 у Менску мiлiцыя разагнала Каляды “Майстроўнi”, а ў 1985 — Купалле на Нёмане. У фальклорныя суполкi ўкаранялiся агенты КГБ, а самi суполкi выганялiся з памяшканняў (“Майстроўня”). Падставаю для пераследу былi нацыяналiзм, гутаркi антысавецкага зместу, распаўсюджванне забароненай уладамi лiтаратуры, прыцягальнасць дзействаў Ф. Р.

Найбольш вядомыя завадатары Ф. Р.: Л. Сiмаковiч, А. Марачкiн, М. Купава, Я. Кулiк, С. Сокалаў-Воюш, В. Вячорка, С. Запрудскi, В. Яфiменка.

Лiт.: Сачанка Г. “Вясну загукацi…” // Беларускi унiверсiтэт. 1981.ІІІ.19; Бажок А. Ля вытокаў новай традыцыi // Мiнская праўда. 1981.V.24; Трыгубовiч В. “На Iвана ночка мала…” // Голас Радзiмы. 1981.VII.23; [бeз назвы] // Мiнская праўда. 1982.II.6; Антонава Т. “Ах, калядачкi, блiны-ладачкi” // Голас Радзiмы. 1982.II.11; Кирпиченкова Н. Праздник, полный поэзии // Вечерний Минск. 1982.III.3; Антонава Т. “Ой, вясна, што ты нам прынясла? // Голас Радзiмы. 1982.V.20; Простота А. Это вечно юное Купалье // Вечерний Минск. 1982.VI.2; За папараць-кветкай // Голас Радзiмы. 1982.VII.22; Прывiтанне, вясна ясная! // Вячэрнi Мiнск. 1983.IV.20; Цiхановiч А. Як вясну гукалi // Звязда. 1983.IV.24; [бeз назвы] // Чырвоная Змена. 1983.IV.26; Так вясну гукалi… // ЛiМ. 1983.IV.29; Суша А. Як распачаўся маладзёжны рух // Супольнасьць. 1989, № 2; Вячорка В. Беларуская Спеўна-Драматычная Майстроўня // БЭ. Т. 2. С. 429; Тое самае // ЭГБ. Т. 1. С. 415.

Cяргей Дубавец

ХАНЖАНКОВА група — падпольная антысавецкая арганізацыя. Створаная студэнтам Беларускага Політэхнічнага Інстытута С. Ханжанковым вясною 1962 з удзелам В. Храпавіцкага і Г. Сярогіна. Арганізацыя мела праекты праграмы і статуту. Паводле дадзеных следства, група здабыла друкарскі шрыфт дзеля выпуску ўлётак, а таксама зброю і ўзрыўчатку з мэтаю падрыву ў Менску радыёглушыцеля. Удзельнікі групы рэгулярна слухалі замежныя радыёстанцыі. Асуджаны па артыкулу “антысавецкая агітацыя і прапаганда” на працэсе 7.X.1963.

Кр.: ГА РФ. Ф. 8131, воп. 31, спр. 95626, 95627; Архіў НИПЦ “Мемориал”. Ф. 167.

Літ.: Дзярновіч А. Iндэкс рэпрэсаваных // Наша Нiва. 1998.ІІІ.16; 5810, с. 642; Нехамкин, Сергей. Покушение на Радиостанцию № 3 // Изветия. 2004.IV.20 [http://www.izvestia.ru/life/article70351]; Рэпрэсаваныя, Т. 3.

РЭПРЭСІЎНАЕ ЗАКАНАДАЎСТВА БССР І РСФСР

Першы Крымінальны Кодэкс БССР быў зацверджаны ЦВК на 3-й сесіі VIII склікання 23 верасня 1928 г., а ўведзены ў дзеянне з 15 лістапада 1928 г. Гэты Кодэкс быў перапісаны з КК РСФСР, але з іншай нумарацыяй артыкулаў. Контррэвалюцыйным злачынствам у КК БССР прысвечаны артыкулы 63–76. У Крымінальным Кодэксе РСФСР 1926 г. контррэвалюцыйныя злачынствы былі аднесеныя да аднаго артыкула — 58. Менавіта гэты артыкул стаў базавам для афармлення масавых рэпрэсіяў, таму яго нумар стаў «хадзячай назвай». Калі ў ліпені 1988 г., пасля адкрыцця першых фактаў злачынстваў у Курапатах, у Мінску ўтваралася арганізацыйная група Таварыства Памяці Ахвяраў Сталінізму «Мартыралог Беларусі», то яна атрымала назву «Камітэт — 58». У Статуце таварыства такі выбар быў патлумачаны тым, што гэта назва ёсць «напамін аб адпаведным артыкуле Крымінальнага Кодэкса РСФСР, па якім былі несправядзіва асуджаныя мільёны людзей ва ўсіх рэспубліках СССР».

Вызначэнні палітычных злачынстваў у КК БССР былі вельмі шырокія і неканкрэтныя. З 17 складаў контррэвалюцыйных злачынстваў 14 прадуглежвалі вышэйшую меру пакарання. У Кодэксе ў вочы кідаецца моцная ідэалагізацыя, якая зусім не пасуе юрыдычнаму дакументу, бальшавіцкай рыторыкай прасякнуты кожны артыкул акта. Усе злачынствы падзяляліся на дзве катэгорыі: 1) накіраваныя супраць савецкага ладу; 2) усе астатнія. Радыкальна размежаваныя былі паводле гэтых катэгорый прынцыпы пакарання — за злачынствы першай катэгорыі ўсталёўвалася толькі ніжняя мяжа, ніжэй якой пакаранне не магло быць прызначаным; за злачынствы другой катэгорыі ўказвалася вышэйшая мяжа. Паводле Кодэксу 1928 г. найбольшы тэрмін абмежавання свабоды складаў 10 гадоў, але ў далейшым (у 1934 г.) гэты тэрмін быў даведзены да 25 год. Крымінальная адказнасць паводле Кодэкса за некаторыя злачынствы наступала з 12-гадовага ўзросту.

Адметная рыса тагачаснага савецкага права — выкарыстанне метаду аналогіяў. Артыкул 6 КК БССР 1928 г. указваў, што калі адказнасць за нейкае злачынства не прадугледжаная гэтым Кодэксам, то межы адказнасці і пакарання суд можа вызначыць на аснове тых артыкулаў Кодэкса, якія найбольш падыходзяць да здзейсненага злачынства. Зразумела, што ва ўмовах адсутнасці незалежнай судовай сістэмы выкарыстанне метаду аналогіяў стварала шырокія магчымасці для злоўжыванняў і ажыццяўлення палітыкі рэпрэсіяў.

У рэпрэсіўнай практыцы вельмі актыўна выкарыстоўваліся наступныя артыкулы Крымінальнага Кодэксу:

63[1], 63[2], 63[3] — “Здрада Радзіме”;

64 — “Падрыхтоўка ўзброенага паўстання”;

65 — “Зносіны ў контррэвалюцыйных мэтах з замежнай дзяржавай”;

66 — “Аказанне дапамогі міжнароднай буржуазіі”;

67 — “Схіленне замежнай дзяржавы да нападу на СССР ці да ўмяшання ў яго справы”;

68 — “Шпіянаж”;

69 — “Падрыў дзяржаўнай гаспадаркі”;

70 — “Тэрарыстычны акт”;

71 — “Разбурэнне ці пашкоджанне дзяржаўнай маёмасці”;

72 — “Прапаганда і агітацыя супраць савецкай улады”;

73 — “Неданясенне”;

74 — “Дзейнасць пры царскім ладзе і контррэваліцыйных урадах”;

75 — “Сабатаж”;

76 — “Удзел у антысавецкіх арганізацыях”.

Крымінальныя Кодэксы РСФСР 1922 г. і 1926 г., а таксама БССР 1928 г. “стваралі юрыдычную абалонку” палітычных рэпрэсіяў. Палітычныя рэпрэсіі 1953–1985 гадоў вывучаныя значна менш, чым рэпрэсіі папярэдняга перыяду — 1930—1950-х гадоў. Гэтыя працэсы ўжо не мелі такога масавага характару, але палітычны складнік іх быў больш моцны і выразны ў параўнанні з ранейшым перыядам, дзе, апроч іншага, рэалізоўваліся сацыяльныя эксперыменты, а часам махавік рэпрэсіяў пачынаў дзейнічасць самастойна, і тады ўжо немагчыма знайсці нейкую логіку працэсу. У перыяд 1960—1980-х гадоў рэпрэсіі індывідуалізуюцца, працуе ўжо не канвеер, а сістэма адлоўлівання яўна незадаволеных рэчаіснасцю. З усёй статыстыкі тых гадоў нам вядомая толькі адна афіцыйная лічба — у Часовую камісію Вярхоўнага Савета Беларусі па расследаванню фактаў выкарыстання псіхіятрыі ў палітычных і рэпрэсіўных мэтах, створанаю ў чэрвені 1990 г., да пачатку 1993 г. паступіла звыш 150 заяваў[1].

Чарговы, больш мадэрнізаваны Крымінальны Кодэкс з'явіўся ў БССР у канцы 1960 г. — быў прыняты 29 снежня 1960 г., ўведзены ў дзеянне з 1 красавіка 1961 г. Асноўныя артыкулы гэтага Кодэксу, якія выкарыстоўваліся ў рэпрэсіўна-палітычных мэтах, былі наступныя:

67 — «Антысавецкая агітацыя і прапаганда» (мае генеалогію ў арт. 72 «прапаганда і агітацыя» Кодэкса 1928 г.);

69 — «Арганізацыйная дзейнасць і удзел у антысавецкіх арганізацыях» (развіўся з арт. 69 Кодэкса 1928 г.);

70 — «Злачынствы супраць іншай дзяржавы працоўных»;

186[1] — «Распаўсюджанне хлуслівых выдумак».

Фармулёўкі Крымінальнага Кодэкса 1961 г. па-ранейшаму стваралі вельмі шырокія магчымасці ў інтэрпрэтацыі яго артыкулаў. Тыя афіцыйныя каментарыі, які прапаноўваліся да Кодэкса, як высвятляецца, толькі пагаршалі становішча патэнцыйных падсудных. Калі ў самім артыкуле 67 увага канцэнтравалася на пісьмовай форме распаўсюджання інфармацыі, то каментарыі разглядалі ўжо форму і вуснага распаўсюджання. Пад такі артыкул Крымінальнага Кодэкса можна было “падвесці” вельмі многіх людзей. Вельмі тэматычна блізкім да гэтага артыкула быў артыкул 186[1] КК БССР 1961 г., які адпавядаў арт. 190[1] КК РСФСР.

КРЫМІНАЛЬНАЕ ЗАКАНАДАЎСТВА БССР, НА АСНОВЕ ЯКОГА АДБЫВАЛІСЯ ПАЛІТЫЧНЫЯ РЭПРЭСІІ Ў 1953–1985 ГАДАХ («ПАЛІТЫЧНЫЯ АРТЫКУЛЫ»)

АРТЫКУЛЫ КРЫМІНАЛЬНАГА КОДЭКСА БССР 1928 года

ІІ. Контрреволюционные преступления

Статья 63.

Контрреволюционным признается всякое действие, направленное к свержению, подрыву или ослаблению власти рабоче-крестьянских Советов и набранных ими, на основании Конституции Союза ССР и конституций союзных республик рабоче-крестьянских правительств Союза ССР, союзных и автономных республик, или к подрыву или ослаблению внешней безопасности Союза ССР и основных хозяйственных, политических и национальных завоеваний пролетарской революции.

В силу международной солидарности всех трудящиеся такие же действия признаются контрреволюционными и тогда, когда они направлены на всякое другое государство трудящихся, хотя бы и не входящее в Союз ССР.

Статья 63[1].

Измена родине, т. е. действия, совершенные гражданами Союза ССР в ущерб военной мощи Союза ССР, его государственной независимости или неприкосновенности его территории, как-то: шпионаж, выдача военной или государственной тайны, переход на сторону врага, бегство или перелёт за границу, карается — высшей мерой уголовного наказания — расстрелом с конфискацией всего имущества, а при смягчающих обстоятельствах — лишением свободы на срок десять лет с конфискацией всего имущества [29 июня 1934 г. (СЗ № 29, п. 141)].

Статья 63[2].

Те же преступления (ст. 63), совершенные военнослужащими, караются — высшей мерой уголовного наказания — расстрелом с конфискацией всего имущества [29 июня 1934 г. (СЗ № 29, п. 141)].

Статья 63[3].

В случае побега или перелёта за границу военнослужащего совершеннолетние члены его семьи, если они чем-либо способствовали готовящейся или совершённой измене или хотя бы знали о ней, но не довели об этом до сведения властей, караются — лишением свободы на срок от пяти до десяти лет с конфискацией всего имущества.

Остальные совершеннолетние члены семьи изменника, совместно с ним проживавшие или находившиеся на его иждивении к моменту совершения преступления, подлежат лишению избирательских прав и ссылке в отдаленные районы Сибири на пять лет. [29 июня 1934 г. (СЗ № 29, п. 141)].

Статья 63[4].

Недонесение военнослужащим о готовящейся или совершённой измене влечет — лишение свободы на десять лет.

Недонесение остальными гражданами (не военнослужащими) преследуется согласно ст. 73 настоящего Кодекса [29 июня 1934 г. (СЗ № 29, п. 141)].

Статья 64.

Вооружённое восстание или вторжение в контрреволюционных целях на советскую территорию вооруженных банд, захват власти в центре или на местах в тех же целях и, в частности, с целью насильственно отторгнуть от Союза ССР и отдельной союзной республики какую-либо часть её территории или расторгнуть заключённые Союзом ССР с иностранными государствами договоры влекут — высшую меру социальной защиты — расстрел или объявление врагом трудящихся с конфискацией имущества и с лишением гражданства БССР или иной союзной республики и тем самым гражданства Союза ССР и с изгнанием из пределов Союза ССР навсегда, с допущением при смягчающих обстоятельствах понижения до лишения свободы на срок не ниже трёх лет с конфискацией всего или части имущества.

Статья 65.

Сношения в контрреволюционных целях с иностранным государством или отдельными его представителями, а равно способствование каким бы то ни было способом иностранному государству, находящемуся с Союзом ССР в состоянии войны или ведущему с ним борьбу путём интервенции или блокады, влекут — меры социальной защиты, указанные в ст. 64 настоящего Кодекса.

Статья 66.

Оказание каким бы то ни было способом помощи той части международной буржуазии, которая, не признавая равноправия коммунистической системы, приходящей на смену капиталистической системе, стремится к ее свержению, а равно находящимся под влиянием или непосредственно организованным этой буржуазией общественным группам и организациям в осуществлении враждебной против Союза ССР деятельности влечет — лишение свободы на срок не ниже трёх лет с конфискацией всего или части имущества, с повышением при особо отягчающих обстоятельствах вплоть до высшей меры социальной зашиты — расстрела или объявления врагом трудящихся с конфискацией имущества и с лишением гражданства БССР или иной союзной республики и тем самым гражданства Союза ССР и с изгнанием из пределов Союза ССР навсегда.

Статья 67.

Склонение иностранного государства или каких-либо в нём общественным групп путем сношения с их представителями, использования фальшивых документов или иными средствами к объявлению войны, вооружённому вмешательству в дела Союза ССР или иным неприязненным действиям, в частности: к блокаде, к захвату государственного имущества Союза ССР или союзных республик, разрыву дипломатических сношений, разрыву заключенных с Союзом ССР договоров и т. п. влечет — меры социальной завиты, указанные в ст. 64 настоящего Кодекса.

Статья 68.

а) Шпионаж, т. е. передача, похищение или собирание с целью передачи сведений, являющихся по своему содержанию специально охраняемой государственной тайной, иностранным государствам, контрреволюционным организациям или частным лицам влечет — лишение свободы на срок не ниже трёх лет с конфискацией всего или части имущества, а в тех случаях, когда шпионаж вызвал или мог вызвать особо тяжёлые последствия для интересов Союза ССР, — высшую меру социальной зашиты — расстрел или объявление врагом трудящиеся с конфискацией имущества и с лишением гражданства БССР или иной союзной республики и тем caмым гражданства Союза ССР и с изгнанием из пределов Союза ССР навсегда.

б) Передача, похищение или собирание с целью передачи экономических сведений, не составляющих по своему содержанию специально охраняемой государственной тайны, но не подлежащих оглашению по прямому запрещению закона или распоряжению руководителей ведомств, учреждений и предприятий, за вознаграждение или безвозмездно, организациям и лицам, указанным выше, влекут — лишение свободы на срок до трех лет.

Статья 69.

Подрыв государственной промышленности, транспорта, торговли, денежного обращения или кредитной системы, а равно кооперации, совершённый в контрреволюционных целях путем соответствующего использования государственных учреждений и предприятий или противодействие их нормальной деятельности, а равно использование государственных учреждений и предприятий или противодействие их деятельности, совершаемое в интересах бывших собственников или заинтересованных капиталистических организаций, влекут — меры социальной защиты, указанные в ст. 64 настоящего Кодекса.

Статья 70.

Совершение террористических актов, направленных против представителей советской власти или деятельности революционных рабочих и крестьянских организаций, и участие в выполнении таких актов, хотя бы и лицами, не принадлежащими к контрреволюционной организации, влекут — меры социальной зашиты, указанные в ст. 64 настоящего Кодекса.

Статья 71.

Разрушение или повреждение с контрреволюционной целью взрывом, поджогом или другими способами железнодорожных или иных путей и средств сообщения, средств народной связи, водопровода, общественных складов и иных сооружений или государственного или общественного имущества, влечёт — меры социальной зашиты, указанные в ст. 64 настоящего Кодекса.

Статья 72.

а) Пропаганда или агитация, содержащие призыв к свержению, подрыву или ослаблению советской власти, или к совершению отдельных контрреволюционных преступлений (ст. ст. 64–71), а равно распространение, или изготовление, или хранение литературы того же содержания влекут — лишение свободы на срок не ниже шести месяцев.

б) Те же действия при массовых волнениях или с использованием религиозных или национальных предрассудков масс, или в военной обстановке, или в местностях, объявленных на военном положении, влекут — меры социальной защиты, указанные в ст. 64 настоящего Кодекса.

Статья 73.

Недонесение о достоверно известном готовящемся иди совершенном контрреволюционном преступлении влечёт — лишение свободы на срок не ниже шести месяцев.

Статья 74.

Активные действия или активная борьба против рабочего класса и революционного движения, проявленные на ответственной или секретной (агентура) должности при царском строе или у контрреволюционных правительств в период гражданской войны, влекут — меры социальной зашиты, указанные в ст. 64 настоящего Кодекса.

Статья 75.

Контрреволюционный саботаж, т. е. сознательное неисполнение кем-либо определенных обязанностей или умышленно небрежное их исполнение со специальной целью ослабления власти правительства и деятельности государственного аппарата, влечёт — лишение свободы на срок не ниже одного года с конфискацией всего или части имущества, с повышением при особо отягчающих обстоятельствах вплоть до высшей меры социальной зашиты — расстрела с конфискацией имущества.

Статья 76.

Всякого рода организационная деятельность, направленная к подготовке или совершению предусмотренных в ст. ст. 63–75 настоящего Кодекса преступлений, а равно участие в организации, образованной для подготовки или совершения одного из этих преступлений, влекут — меры социальной зашиты, указанные в статье, предусматривающей данное преступление.

АРТЫКУЛЫ КРЫМІНАЛЬНАГА КОДЭКСА БССР 1961 года

Особенная часть

Глава 6. Государственные преступления

1. Особо опасные государственные преступления

Статья 67. Антисоветская агитация и пропаганда

Агитация или пропаганда, проводимая в целях подрыва или ослабления Советской власти либо совершения отдельных особо опасных государственных преступлений, распространение в тех же целях клеветнических измышлений, порочащих советский государственный и общественный строй, а равно распространение либо изготовление или хранение в тех же целях в письменной, печатной или иной форме произведений такого же содержания, — наказывается лишением свободы на срок от шести месяцев до семи лет и со ссылкой на срок от двух до пяти лет или без ссылки или ссылкой на срок от двух до пяти лет.

Те же действия, совершённые с использованием денежных средств или иных материальных ценностей, полученных от иностранных организаций или лиц, действующих в интересах этих организаций, либо лицом, ранее осужденным за особо опасные государственные преступления, а равно совершённые в военное время, — наказывается лишением свободы на срок от трёх до десяти лет и со ссылкой на срок от двух до пяти лет или без ссылки.

(В редакции Указов Президиума Верховного Совета БССР от 9 августа 1961 г. и 19 января 1984 г.: СЗ БССР, 1961 г., № 25, ст. 248; 1984 г., № 3, ст. 48).

Комментарий[2]

§ 1. Антисоветская агитация или пропаганда может выразиться в следующих формах:

а) распространение среди определённого круга людей идей, лозунгов, взглядов, теорий, выражающих ненависть к Советской власти и советскому народу и направленных на подрыв и ослабление её. Распространение может быть в устной форме, в письменной, печатной, с использованием звуко- и видеозаписи, кинофильмов;

б) призывы к совершению особо опасных государственных преступлений — террористических актов, диверсий, вредительства и др.; обоснование необходимости совершения их как метода борьбы с Советской властью. Эту форму агитации или пропаганды следует отличать от подстрекательства к совершению особо опасного государственного преступления, которое выражается в создании решимости у конкретного лица совершить какое-либо конкретное особо опасное государственное преступление;

в) распространение в антисоветских целях клеветнических измышлений, порочащих советский государственный и общественный строй, т. е. доведение (устно, письменно, в печатной и иной форме) до сведения определённого круга лиц всякого рода сведений, не соответствующих действительности и порочащих Советскую власть, правительство в целом, отдельных её членов, общественные организации, государственные учреждения и т. д., с целью подорвать авторитет их и доверие к ним;

г) распространение литературы антисоветского содержания — эта личная передача, пересылка, подбрасывание в почтовые ящики, оставление в транспортных средствах, разбрасывание в толпе, расклеивание и другие способы передачи её для ознакомления с ней других лиц. Изготовление литературы — это сочинение, переводы, редактирование, переписка от руки, размножение на множительных аппаратах и т. п. Хранение антисоветской литературы уголовно наказуемо при наличии цели дальнейшего распространения её.

К антисоветской литературе относятся книги, журналы, листовки, письма как печатные, так и рукописные или размноженные другим путём (на пишущих машинках и т. п.), содержащие взгляды, идеи, теории, направленные на подрыв и ослабление Советской власти, либо клеветнические измышления, порочащие государственный или общественный строй, либо призывы к свержению Советской власти и совершению особо опасных государственных преступлений. К литературе также относятся и произведения изобразительного искусства антисоветского содержания (рисунки, плакаты и т. п.).

§ 2. Антисоветская агитация и пропаганда считается оконченной с момента совершения одного из действий, указанных в комментируемой статье.

§ 3. Антисоветская агитация и пропаганда может быть совершена только с прямым умыслом и специальной целью подрыва или ослабления Советской власти. При отсутствии подобной цели нет состава преступления, предусмотренного ст. 67. Случаи распространения клеветнических измышлений, не преследующих цели подрыва или ослабления, не могут квалифицироваться по данной статье. См. также комментарий к ст. 186[1].

§ 4. Использование денежных средств или иных материальных ценностей, полученных от иностранных организаций или лиц, действующих в интересах этих организаций, — это организация печатания, распространение антисоветской литературы на вышеуказанные средства, использование множительных аппаратов, записывающей звуко- и видеоаппаратуры, полученных из тех же источников, или приобретение их на те же средства и т. д.

Антисоветская агитация и пропаганда, совершённая лицом, ранее судимым за одно из особо опасных государственных преступлений, квалифицируется по ч. 2 в случае, если судимость не снята и не погашена.

Статья 69. Организационная деятельность, направленная к совершению особо опасных государственных преступлений, а равно участие в антисоветской организации

Организационная деятельность, направленная к подготовке или совершению особо опасных государственных преступлений, к созданию организации, имеющей целью совершить такие преступления, а равно участие в антисоветской организации, — наказываются соответственно по статьям 61–68 настоящего Кодекса.

Комментарий[3]

§ 1. Ст. 69 предусматривает ответственность за три вида антисоветской деятельности:

а) организационную деятельность, направленную к подготовке или совершению особо опасных государственных преступлений;

б) организационную деятельность, направленную к созданию организации, имеющей целью совершить такие преступления;

в) участие в антисоветской организации.

§ 2. Первый вид организационной деятельности — это деятельность одного или нескольких лиц, не представляющих организации, по разработке планов совершения особо опасных государственных преступлений, вербовке соучастников преступления, подысканию орудий и средств совершения преступлений и, наконец, руководство совершением его. Преступление считается оконченным с момента совершения указанных выше действий независимо от того, завершилась ли организационная деятельность преступным актом. Если в результате организационной деятельности совершается какое-либо особо опасное государственное преступление, исполнитель его несёт ответственность за совершение конкретного преступления, а участники организационной деятельности — по ст. 69 и статье, предусматривающей ответственность за совершённое преступление. Если лицо самостоятельно готовит совершение особо опасного государственного преступления, намереваясь совершить его в одиночку, то организационная деятельность отсутствует, виновный должен нести ответственность за приготовление к конкретному преступлению.

§ 3. Организационная деятельность, направленная к созданию организации, имеющей целью совершить особо опасные государственные преступления, — это наиболее опасная форма комментируемого преступления. Конечная цель этой деятельности — создать устойчивое преступное сообщество, ставящее своей задачей совершение нескольких особо опасных государственных преступлений или одного, но требуещего длительной и тщательной подготовки (напр., террористического акта). Организационная деятельность по созданию антисоветской организации может выразиться в вербовке членов организации, разработке уставов и программ, планов деятельности её, подборке помещения и т. д. Преступление считается оконченным с момента совершения первого же действия по созданию антисоветской организации. Действия виновных должны квалифицироваться по ст. 69 и статье, устанавливающей ответственность за преступление, которое намеревалась совершить антисоветская организация.

§ 4. Участие в антисоветской организации — это вступление в такую организацию и готовность активно содействовать осуществлению планов этой организации. Участие может выразиться также в руководстве организацией. Участие в антисоветской организации считается оконченным с момента согласия лица вступить в организацию и приобщиться к её деятельности. Все участники организации несут ответственность в полном объёме за все преступления или подготовку к ним, совершённые членами этой организации, независимо от личного участия того или иного члена в совершении или подготовке преступления, если эти деяния были совершены во исполнение планов организации и охватывались умыслом виновного. Действия виновных квалифицируются по ст. 69 и статье, предусматривающей ответственность за конкретное преступление, которое совершено или к которому готовилась организация.

Статья 70. Особо опасные государственные преступления, совершённые против другого государства трудящихся

В силу международной солидарности трудящихся особо опасные государственные преступления, совершённые против другого государства трудящихся, — наказываются соответственно по ст. 61–69 настоящего Кодекса.

Комментарий[4]

Государство трудящихся — это, прежде всего, социалистические страны. К государствам трудящихся также относятся демократические государства, освободившиеся от колониальной зависимости. Преступления против государства трудящихся могут быть совершены как на их территории, так и вне пределов её. В случае привлечения виновного к уголовной ответственности на территории БССР действия виновного квалифицируются по ст. 70 и одной из указанных в ней статей.

Глава 14. Преступления против порядка управления

Статья 186[1]. Распространение заведомо ложных измышлений, порочащих советский государственный и общественный строй

Систематическое распространение в устной форме заведомо ложных измышлений, порочащих советский государственный и общественный строй, а равно изготовление или распространение в письменной, печатной или иной форме произведений такого же содержания — наказывается лишением свободы на срок до трёх лет или исправительными работами на срок до двух лет, или штрафом до трёхсот рублей.

(Статья 186[1] введена Указом Президиума Верховного Совета БССР от 13 октября 1966 г. — СЗ БССР, 1966 г., № 30, ст. 397; в редакции Указа Президиума Верховного Совета БССР от 16 декабря 1982 г. — СЗ БССР, 1982 г., № 36, ст. 671).

Комментарий[5]

В ст. 186[1] различаются две формы совершения предусмотренного ею преступления: а) «систематическое распространение в устной форме заведомо ложных измышлений, порочащих советский государственный и общественный строй»; б) «изготовление или распространение в письменной, печатной или иной форме произведений такого же содержания». В обоих случаях требуется, чтобы действия виновного были совершены без цели подрыва или ослабления Советской власти. При наличии такой цели наступает ответственность по ст. 67.

Распространение в устной форме заведомо ложных измышлений, указанных в ст. 186[1], наказывается, если оно носит систематический характер (совершено более двух раз). Признак систематичности не обязателен, если формой совершения рассматриваемого преступления является изготовление или распространение произведений, о которых говорится в ст. 186[1].

«ПАЛІТЫЧНЫЯ АРТЫКУЛЫ» КРЫМІНАЛЬНАГА ЗАКАНАДАЎСТВА РСФСР

АРТЫКУЛЫ КРЫМІНАЛЬНАГА КОДЭКСА РСФСР 1926 года[6]

Особенная часть

Глава 1. Преступления государственные[7]

1. Контрреволюционные преступления

58[1]. Контрреволюционным признаётся всякое действие, направленное к свержению, подрыву или ослаблению власти рабоче-крестьянских советов и избранных ими, на основании Конституции Союза ССР и конституций союзных республик, рабоче-крестьянских правительств Союза ССР, союзных и автономных республик, или к подрыву или ослаблению внешней безопасности Союза ССР и основных хозяйственных, политических и национальных завоеваний пролетарской революции.

В силу международной солидарности интересов всех трудящихся такие же действия признаются контрреволюционными и тогда, когда они направлены на всякое другое государство трудящихся, хотя бы и не входящее в Союз ССР (6 июня 1927 г.; Собрание узаконений правительства РСФСР, № 49, ст. 330).

Комментарии

1. Термин «контрреволюционные» преступления свойственен исключительно советскому уголовному праву. Контрреволюционными преступлениями, как показывает само их название, являются преступления, непосредственно направленные против данного установленного революцией нового государственного и общественного порядка…

4. Часто в практике при оценке конрреволюционных действий возникает вопрос об эвентуальном (косвенном) умысле. Возможно ли осуждение за контрреволюционное действие при отсутствии прямых контрреволюционных целей, но при наличии эвентуального умысла?

Редакция ст. 58[1] (в отличие от ст. 58 УК ред. 1922 г., предусматривавшей эвентуальный умысел) как будто устраняет возможность применения при наличии эвентуального умысла статей, предусматривающих контрреволюционное действие, однако, судебная практика, впоследствии подкреплённая постановлением пленума Верхсуда Союза ССР от 26 июля 1927 г., считает контрреволюционными действиями не только действия, где совершивший их действовал с прямо поставленной контрреволюционной целью, предвидя общественно-опасный характер своих действий и желая этих последствий своих действий (прямой умысел), но и действия, когда совершивший их, хотя и не ставил перед собой прямых контрреволюционных целей, однако, предвидел общественно-опасный характер последствий своих действий и сознательно допускал их наступление (эвентуальняй, косвенный умысел).

58[2]. Вооружённое восстание или вторжение в контрреволюционных целях и, в частности, с целью насильственно отторгнуть от Союза ССР и отдельной республики какую-либо часть её территории или расторгнуть заключённые Союзом ССР с иностранными государствами договоры, влекут за собой высшую меру социальной защиты — расстрел или объявление врагом трудящихся, с конфискацией имущества и с лишением гражданства союзной республики и, тем самым, гражданства Союза ССР и изгнанием из пределов Союза ССР навсегда, с допущением при смягчающих обстоятельствах понижения до лишения свободы на срок не ниже трёх лет, с конфискацией всего или части имущества (6 июня 1927 г.; Собрание узаконений правительства РСФСР, № 49, ст. 330).

58[3]. Сношение в контрреволюционных целях с иностранным государством или отдельными его представителями, а равно способствование каким бы то ни было способом иностранному государству, находящемуся с Союзом ССР в состоянии войны или ведущему с ним борьбу путём интервенции или блокады, влекут за собой меры социальной защиты, указанные в ст. 58[2] настоящего Кодекса (6 июня 1927 г.; Собрание узаконений правительства РСФСР, № 49, ст. 330).

58[4]. Оказание каким бы то ни было способом помощи той части международной буржуазии, которая, не признавая равноправия коммунистической системы, приходящей на смену капиталистической системе, стремится к её свержению, а равно находящимся под влиянием или непсредственно организованным этой буржуазией общественным группам и организациям в осуществлении враждебной против Союза ССР деятельности, влечёт за собой лишение свободы на срок не ниже трёх лет с конфискацией всего или части имущества, с повышением, при особо отягчающих обстоятельствах, вплоть до высшей меры социальной защиты — расстрела или объявления врагом трудящихся, с лишением гражданства союзной республики и, тем самым, гражданства Союза ССР и изгнанием из пределов Союза ССР навсегда, с конфискацией имущества (6 июня 1927 г.; Собрание узаконений правительства РСФСР, № 49, ст. 330).

58[5]. Склонение иностранного государства или каких-либо в нём общественных групп, путём сношения с их представителями, использования фальшивых документов или иными средствами, к объявлению войны, вооружённому вмешательству в дела Союза ССР или иным неприязненным действиям, в частности: к блокаде, к захвату государственного имущества Союза ССР или союзных республик, разрыву дипломатических сношений, разрыву заключённых с Союзом ССР договоров и т. п., влечёт за собой меры социальной защиты, указанные в ст. 58[2]настоящего Кодекса (6 июня 1927 г.; Собрание узаконений правительства РСФСР, № 49, ст. 330).

58[6]. Шпионаж, т. е. передача, похищение или собирание с целью передачи сведений, являющихся по своему содержанию специально охраняемой государственной тайной, иностранным государствам, контрреволюционным организациям или частным лицам влечёт за собой лишение свободы на срок не ниже трёх лет, с конфискацией всего или части имущества, а в тех случаях, когда шпионаж вызвал или мог вызвать особо тяжёлые последствия для интересов Союза ССР, — высшую меру социальной защиты — расстрел или объявление врагом трудящихся с лишением гражданства союзной республики и, тем самым, гражданства Союза ССР и изгнанием из пределов Союза ССР навсегда, с конфискацией имущества.

Передача, похищение или собирание с целью передачи экономических сведений, не составляющих по своему содержанию специально охраняемой государственной тайны, но не подлежащих оглашению по прямому запрещению закона или распоряжению руководителей ведомств, учреждений и предприятий, за вознаграждение или безвозмездно, организациям и лицам, указанным выше, влекут за собой лишение свободы на срок до трёх лет (6 июня 1927 г.; Собрание узаконений правительства РСФСР, № 49, ст. 330).

Примечание 1. Специально охраняемой государственной тайной считаются сведения, перечисленные в особом перечне, утверждаемом Советом народных комиссаров Союза ССР по согласованию с Советами народных комиссаров союзных республик и опубликовываемого во всеобщее сведение (6 июня 1927 г.; Собрание узаконений правительства РСФСР, № 49, ст. 330).

58[7]. Подрыв государственной промышленности, транспорта, торговли, денежного обращения или кредитной системы, а равно кооперации, совершённый в контрреволюционных целях, путём соответствующего использования государственных учреждений и предприятий или противодействия их нормальной деятельности, а равно использование государственных учреждений и предприятий или противодействие их деятельности, совершаемое в интересах бывших собственников или заинтересованных капиталистических организаций, влекут за собой меры социальной защиты, указанные в ст. 58[2]настоящего Кодекса (6 июня 1927 г.; Собрание узаконений правительства РСФСР, № 49, ст. 330).

Комментарии

1. На фронте нашего социалистического строительства нам приходится сталкиваться с действиями врагов советской власти, сознательно стремящихся либо ослабить Рабоче-крестьянское государство путём подрыва экономических командных высот диктатуры пролетариата (госпромышленности, транспорта, финансовой системы, кооперации, торговли), либо стремящихся проникнуть в госучреждения и предприятия, противодействовать их деятельности, направляя её в интересах классовых врагов пролетариата — бывших собственников и заинтересованных капиталистических организаций. Иначе говоря, на фронте нашего социалистического строительства нам приходится иметь дело с экономической контрреволюцией.

Ст. 58[7] и предусматривает контрреволюционное преступление, совершаемое внутри, в гуще экономических командных высот пролетариата, определяя собой состав, признаки и элементы экономической контрреволюции.

2. Данная нами предпосылка о принципиальном характере, принципиальной значимости и цели ст. 58[7] делает совершенно очевидным, что ст. 58[7] расширительному толкованию подлежать не может, что применяться она должна там, где мы имеем контрреволюционное действие.

Мы имеем на нашем хозяйственном фронте ещё извращения и преступления, преступления корыстные и бескорыстные, преступления, совершаемые по сговору с частными лицами, и т. д. Иногда эти преступления весьма тяжелы и по своей обстановке и по своим последствиям (грамадные убытки и т. п.), Однако, будет совершенно неправильно, расширительно толкуя ст. 58[7], применять её огульно к крупным хозяйственным преступлениям. Её применение может иметь место и должно быть ограничено исключительно и только: а) при действии, направленном на подрыв, разрушение или ослабление госпромышленности, торговли, транспорта и т. д., и б) при использовании наших госучреждений не в интересах диктатуры пролетариата, а в интересах классовых врагов пролетариата. Такое принципиальное понимание ст. 58[7] нашло своё полное отражение в судебной практике.

В связи с решительным наступлением на капиталистические элементы усилилось сопротивление классово-враждебных слоёв мероприятиям Партии и Советской власти. Создалась особая форма экономической контрреволюции — вредительство, наиболее яркое выражение нашедшая в Шахтинском деле, деле “Промпартии” и деле “Союзного бюро ЦК меньшевиков”.

3. С конца 1929 года в районах сплошной коллективизации стала на практике осуществляться директива партии и Правительства о ликвидации кулачества как класса. В процессе этой ликвидации имеют место попытки кулацко-зажиточной части крестьянства разными приёмами и способами подорвать экономическую мощь организуемых колхозов. Попытки эти могут заключаться как в умышленном уничтожении имущества колхозов, так и в разложении колхозов изнутри со стороны попавших туда кулаков и подкулачников. Во всех этих случаях, когда будет установлено, что действия этих лиц преследовали цель ослабления экономической мощи колхоза с целью подрыва колхозного строительства, действия эти должны рассматриваться как экономическая контрреволюция и квалифицироваться по ст. 58[7]УК. Исключением из этого будут действия, заключающиеся только в пропаганде или агитации против колхозного строительства в контрреволюционных целях. Эти действия должны квалифицироваться по ст. 58[10]Уголовного Кодекса.

58[8]. Совершение террористических актов, направленных против представителей советской власти или деятелей революционных рабочих и крестьянских организаций, и участие в выполнении таких актов, хотя бы и лицами, не принадлежащими к контрреволюционной организации, влекут за собой меры социальной защиты, указанные в ст. 58[2] настоящего Кодекса.

58[9]. Разрушение или повреждение с контрреволюционной целью взрывом, поджогом или другими способами железнодорожных или иных путей и средств сообщения, средств народной связи, водопровода, общественных складов и иных сооружений или государственного или общественного имущества влечёт за собой меры социальной защиты, указанные в ст. 58[2] настоящего Кодекса (6 июня 1927 г.; Собрание узаконений правительства РСФСР, № 49, ст. 330).

58[10]. Пропаганда или агитация, содержащие призыв к свержению, подрыву или ослаблению советской власти или к совершению отдельных контрреволюционных преступлений (ст. ст. 58[2] —58[9] настоящего Кодекса), а равно распостранение, или изготовление, или хранение литературы того же содержания влекут за собой лишение свободы на срок не ниже шести месяцев.

Те же действия при массовых волнениях или с использованием религиозных или национальных предрассудков масс, или в военной обстановке, или в местностях, объявленных на военном положении, влекут за собой меры социальной защиты, указанные в ст. 58[2] настоящего Кодекса (6 июня 1927 г.; Собрание узаконений правительства РСФСР, № 49, ст. 330).

58[11]. Всякого рода организационная деятельность, направленная к подготовке или совершению предусмотренных в настоящей главе преступлений, а равно участие в организации, образованной для подготовки или совершения одного из преступлений, предусмотренных настоящей главой, влекут за собой меры социальной защиты, указанные в ст. 58[2] настоящего Кодекса (6 июня 1927 г.; Собрание узаконений правительства РСФСР, № 49, ст. 330).

58[12]. Недонесение о достоверно известном, готовящемся или совершённом контрреволюционном преступлении влечёт за собой лишение свободы на срок не ниже шести месяцев (6 июня 1927 г.; Собрание узаконений правительства РСФСР, № 49, ст. 330).

58[13]. Активные действия или активная борьба против рабочего класса и революционного движения, проявленные на ответственной или секретной (агентура) должности при царском строе или у контрреволюционных правительств в период гражданской войны, влекут за собой меры социальной защиты, указанные в ст. 58[2] настоящего Кодекса (6 июня 1927 г.; Собрание узаконений правительства РСФСР, № 49, ст. 330).

Комментарии

Несколько особняком стоит ст. 58[13], предусматривающая не преступления, направленные против советского строя в его настоящем, а преступления, заключающиеся в активных действиях или активной борьбе против рабочего класса и революционного движения, проявленные на ответственных или особо-секретных (агентура) должностях при царском строе или в период гражданской войны у контрреволюционных правительств. Эта статья, влекущая за собой применение высшей меры социальной защиты — высшей меры — вызывает особенно злые выпады против советской юстиции буржуазных юристов, которые находят в ней невероятное нарушение всех принципов права и справедливости, ибо, по их мнению, нельзя карать за деяния, соыершённые нередко двадцать и более лет тому назад, при совершенно другом строе, нельзя придавать закону, да ещё столь суровому, обратную силу. Возмущение буржуазных юристов, особенно из среды русской эмиграции, вполне понятно, ибо статья эта применяется к тем, которые в прошлом проявили наибольшее озлобление, наибольшее колличество действий во вред рабочему классу и революции. Советская власть стоит на другой точке зрения: исходя из построения уголовного права на принципе охраны рабоче-крестьянского государства от социально-опасных элементов, она не может не применять самых суровых мер социальной защиты против тех, которые в прошлом проявили себя заклятыми врагами революции, борясь ли с ней открыто на высоких постах царской администрации, или тайно, состоя секретными агентами охранных отделений и предавая в руки полиции революционеров. Социальная опасность таких личностей при советском строе слишком очевидна, и советское правосудие не может не применять к ним самых суровых мер социальной защиты.

58[14]. Котрреволюционный саботаж, т. е. сознательное неисполнение кем-либо определённых обязанностей или умышленно небрежное их исполнение со специальной целью ослабления власти правительства и деятельности государственного аппарата влечёт за собой лишение свободы на срок не ниже одного года с конфискацией всего или части имущества, с повышением, при особо отягчающих обстоятельствах, вплоть до высшей меры социальной защиты — расстрела, с конфискацией имущества (6 июня 1927 г.; Собрание узаконений правительства РСФСР, № 49, ст. 330).

Комментарии

1. Контрреволюционный саботаж близок к экономической контрреволюции, от которой он отличается тем, что является преступным бездействием, тогда как экономическая контрреволюция, наоборот, заключается в преступных действиях…

2. Пленум В. С. 18 февраля 1930 года (прот. № 2 — 30 г.) постановил:

«Ввиду чрезвычайного политического и хозяйственного значения весенней посевной кампании, проводимой в условиях социалистического переустройства с. х. и ликвидации кулачества как класса, классовый враг пытается всеми мерами бороться против мероприятий советской власти в области посевной кампании. Нередко классовый враг пытается проникнуть в советский аппарат для использования его в своих контрреволюционных целях. Встречались случаи, когда с.-х. машины умышленно не направлялись по назначению, оставались на складах и даже под открытым небом, что привело к их порче и расхищению. Имеются случаи сознательного нарушения директив правительства в области снабжения с.-х. машинами и орудиями и т. п., направленного к ослаблению обобществлённогог сектора с.-х. и бедняцко-середняцкой части крестьянства и к усилению кулацко-зажиточной его части. Все эти преступления, если будет установлено, что они сознательно совершены в интересах классового врага, должны встретить особо жестокий и решительный отпор состороны суда и квалифицироваться как контрреволюционный саботаж по ст. 58[14]УК. Верхсуд подчёркивает, что по этой статье могут квалифицироваться только те преступления, которые совершены сознательно в контрреволюционных целях или совершены умышленно в интересах классового врага. Во всех остальных случаях преступления, связанные с проведением посевной кампании, должны квалифицироваться по соответсвующим статьям главы о должностных преступлениях, причём, если преступления имели место вследствие неумения работать или вообще ошибки в работе и т. д., без злостной или корыстной заинтересованности, суды по общему правилу не должны прибегать к лишению свободы, а должны ограничиваться применением увольнения от должности, запрещением занимать руководящие должности и т. п. мерами, не связанными с лишением свободы или даже с принудительными работами.

2. Особо для Союза ССР опасные преступления против порядка управления

59[1]. Преступлением против порядка управления признаётся всякое действие, которое, не будучи направлено непосредственно к свержению советской власти и Рабоче-крестьянского правительства, тем не менее приводит к нарушению правильной деятельности органов управления или народного хозяйства и сопряжено с сопротивлением органам власти и препятствованием их деятельности, неповиновением законам или с иными действиями, вызывающими ослабление силы и авторитета власти.

«ПАЛІТЫЧНЫЯ АРТЫКУЛЫ» КРЫМІНАЛЬНАГА КОДЭКСА РСФСР 1960 года

Особенная часть

Глава 1. Государственные преступления

І. Особо опасные государственные преступления

Статья 70. Антисоветская агитация и пропаганда

Агитация или пропаганда, проводимая в целях подрыва или ослабления Советской власти либо совершения отдельных особо опасных государственных преступлений, распространение в тех же целях клеветнических измышлений, порочащих советский государственный и общественный строй, а равно распростарнение либо изготовление и хранение в тех же целях литературы такого же содержания — наказывается лишением свободы на срок от шести месяцев до семи лет и со ссылкой на срок от двух до пяти лет или без ссылки или ссылкой на срок от двух до пяти лет.

Те же действия, совершённые лицом, ранее осуждённым за особо опасные государственные преступления, а равно совершённые в военное время, — наказываются лишением свободы на срок от трёх до десяти лет и со ссылкой на срок от двух до пяти лет или без ссылки.

Статья 72. Организационная деятельность, направленная к совершению особо опасных государственных преступлений, а равно участие в антисоветских организациях

Организационная деятельность, направленная к подготовке или совершению особо опасных государственных преступлений, к созданию организации, имеющей целью совершить такие преступления, а равно участие в антисоветских организациях — наказывется соответственно по статьям 64–71 настоящего Кодекса.

Статья 73. Особо опасные государственные преступления, совершённые против другого государства трудящихся

В силу международной солидарности трудящихся особо опасные государственные преступления, совершённые против другого государства трудящихся, — наказывется соответственно по статьям 64–72 настоящего Кодекса.

Глава 9

Преступления против порядка управления

Статья 190[1]. Распространение заведомо ложных измышлений, порочащих советский государственный и общественный строй

Систематическое распространение в устной форме заведомо ложных измышлений, порочащих советский государственный и общественный строй, а равно изготовление или распространение в писменной, печатной или иной форме произведений такого же содержания — наказывается лишением свободы на срок до трёх лет, или исправительными работами на срок до одного года, или штрафом до ста рублей (статья 190[1] введена Указом Президиума Верховного Совета РСФСР от 16 сентября 1966 г. — «Ведомости Верховного Совета РСФСР» 1966 г., № 38, ст. 1038).

[1] Мірончык У. Патрыятызм — галоўны стоўп // ЛіМ. 1993, 5 сакавіка. Часам гэтую лічбу (150 заяваў ад ахвяраў карнай псіхіятрыі) недакладна атаясамлялі з усёй колькасцю ахвяраў палітычных рэпрэсіяў 1960-1980-х гадоў, гл.: Адамушка У. Колькі ж іх, ахвяр палітычных рэпрэсій // ЛіМ. 1993, 3 верасня.

[2] Научно-практический комментарий к уголовному кодексу Белорусской ССР / Под общ. ред. А. А. Здановича. Мн.: Беларусь, 1989. С. 141–142.

[3] Научно-практический комментарий, с. 143–144.

[4] Научно-практический комментарий, с. 144.

[5] Научно-практический комментарий, с. 310–311.

[6] Уголовный кодекс РСФСР. Москва: Гос. Изд. юридической литературы, 1956.

[7] Раздзел 1 уведзены ў дзеянне ад часу пачатку дзеяння Палажэння аб дзяржаўных злачынствах, прынятага ІІІ сэсіяй ЦВК СССР 25 лютага 1927 г. (Собрание законов правительства СССР. 1927 г. № 12, ст. 123).

ХРАНАЛАГІЧНАЯ ТАБЛІЦА АРЫШТАЎ І СУДОВЫХ ПРАЦЭСАЎ

Код учынку:

1. “Галасы з хору” (стыхійны індывідуальны пратэст, размовы, анекдоты).

2. Утварэнне арганізацыі, удзел у арганізацыі.

3. Беларускі нацыянальны рух.

4. Яўрэйскі нацыянальны рух.

5. Украінскі нацыянальны рух.

6. Рэлігійная дзейнасць.

7. Рассылка лістоў; 7а — рассылка лістоў у замежныя дыпламатычныя прадстаўніцтвы і за мяжу.

8. Улёткі, плакаты (выраб і распаўсюджванне); 8а — нанясенне надпісаў на выбарчыя бюлетэні і іншыя выбарчыя матэрыялы.

9. Самвыдат; 9а — “тамвыдат” (перадача ўласных тэкстаў для публікацыі за межамі СССР).

10. Захоўванне забароненых друкаваных і рукапісных матэрыялаў.

11. Захоўванне зброі.

12. Праслухоўванне заходніх радыёстанцый.

13. Вугорскія падзеі 1956 г.

14. Калабарацыянізм у гады Другой Сусветнай вайны.

15. Уцёкі за мяжу.

16. Кантакты з заходнімі грамадзянамі.

17. Эканамічныя злачынствы.

18. Афганскія падзеі.

Крымінальныя артыкулы:

А — “антысавецкая агітацыя і прапаганда” (арт. 72-а КК БССР 1928 г., арт. 67 КК БССР 1961 г.; арт. 58 КК РСФСР 1926 г., арт. 70 КК РСФСР 1960 г.).

Б — “распространение заведомо ложных измышлений, порочащих советский государственный и общественный строй” (арт. 1861 КК БССР 1961 г.; арт. 1901 КК РСФСР 1960 г.).

№

Дата (арышту) суда Прозвішча, ініцыялы

Учынак

Крымінальны артыкул

Заўвагі

1.

18. IV.1953

КУЗНЯЦОЎ В. М.

1

(смерць Сталіна)

А

2.

(16.ІІІ.1953)

18. IV.1953

СКРАБЕЛЬ А. Г.

1

(смерць Сталіна)

А

3.

9. V.1953

КВАКТУН М. Х.

4

А

4.

13. VI.1953

ЛАПАЦІНА В. К.

1

(смерць Сталіна)

А

5.

25. VII.1953

РУБАНЦ Н. А.

8

А

6.

28. VII.1953

БУРШТЫН Г. М.

8

А

Калектыўная справа

7.

28. VII.1953

ДВОРАК П. Н.

8

А

Калектыўная справа

8.

28. VII.1953

ЛЯШУК І. С.

8

А

Калектыўная справа

9.

8. VIII.1953

СЦЕПАНІШЧАЎ П. М.

1

А

10.

(10.V.1953)

12. IX.1953

ВОЛКАЎ І. І.

А

11.

8. I.1954

ШЧУКА І. П.

10

А

12.

(19.X.1954)

4. I.1955

КАЗЛОЎ У. Г.

2

А

(арт. 72-а, 76 КК БССР)

Калектыўная справа

13.

(19.X.1954)

4. I.1955

МАРОШАК Д. Д.

2, 4

А

(арт. 72-а, 76 КК БССР)

Калектыўная справа

14.

[17.V.1955]

ПАПЛАЎСКІ І. М.

6

Абвінавачваўся паводле А

Справа спынена

15.

(20.ХІІ.1954)

19. V.1955

ВІЦКІ Дз. У.

А

16.

(пачатак 1956)

16. Х.1956

КАРДАШ Ф.

7

А

17.

5. ХІ.1956

ГАРЫН П. П.

1

А

18.

28. I.1957

ПЫХЦІН М. С.

7а, 13

А

19.

31. I.1957

ДЗЯМІДАЎ Я. В.

1

А

20.

І.1957

(ІІ арышт)

[І арышт: (лета 1951), восень 1951]

САБІЛА Э.

6

6, 3

А

21.

23.ІІІ.1957

ШУЛЯК Я. І.

1

[A]

Абвінавачваўся

22.

(16.ІІ.1957)

25.ІІІ.1957

РЖЭЎСКІ Б.

7, 10

А

23.

27. IІІ.1957

ЛУЦКАЯ Л. А.

8

А

24.

27. III.1957

ПЯХОТА П. А.

1

А

25.

10. IV.1957

ПЯТРОЎ І. І.

1

А

26.

11. IV.1957

ПЯЛІНАК Г. В.

1, 8

А

27.

(18.ІІ.1957)

29. IV.1957

ЦЮРЫН В. Н.

2

А (арт. 72, 76 КК БССР)

28.

30. IV.1957

ПАРФЁНАЎ М. К.

12, 13

А

29.

14. VI.1957

ЛУШНІКАЎ В. І.

1

А

30.

(9.IV.1957)

19. VI.1957

ЕРМАЛАЕЎ М. А.

А

31.

(6.IV.1957)

20. VІ.1957

АНУШКЕВІЧ В. А.

8а, 1

А

32.

(19.IV.1957)

27. VI.1957

БЕЛЫ Л. М.

8, 3

А

Калектыўная справа

33.

(19.IV.1957)

27. VI.1957

БЕЛЫ Л. М.

8, 3

А

Калектыўная справа

34.

5. VІІ.1957

ІВАНОЎСКІ Э. Б.

1

А

35.

(11.V.1957)

18. VII.1957

СЯРГЕЕЎ А. Р.

А

36.

24. VІІ.1957

КАСЦІНЕВІЧ Н. Г.

1

А

37.

(24.VIII.1957)

АНІШЧЫК А. С.

10, 14

А

38.

31. VІІІ.1957

ВІКТОРЧЫК Л. Г.

1, 7, 10

А

39.

(9.ІІ.1957)

16.ІХ.1957

ГРАЧУХА М.

2

А

Калектыўная справа

40.

16.ІХ.1957

ВIННIКАЎ Г.

2

A

Калектыўная справа

41.

16.ІХ.1957

ДЗЕХЦЯРОЎ М.

2

А

Калектыўная справа

42.

16.ІХ.1957

КАЗЛОЎСКI Ф.

2, 8

А

Калектыўная справа

43.

(9.ІІ.1957)

16.ІХ.1957

ЯТКIН А.

А

Калектыўная справа

44.

24.ІХ.1957

АКАЛОТ М. В.

1

А

45.

30.ІХ.1957

ЛЫСКОВІЧ А. В.

1

А

46.

5. Х.1957

КАМОВІЧ І. В.

1, 14

А

47.

25. Х.1957

МАРГОЎЦАВА Ф. Я.

7а, 8

А

48.

4. ХI.1957

ГАРНОЎСКАЯ В. Д.

6

А

Калектыўная справа

49.

4. ХI.1957

ІВАНОЎ В. Д.

6

А

Калектыўная справа

50.

5. XI.1957

КУР’ЯНОВІЧ Г. І.

13

А

51.

14. XI.1957

ПІСТАЛЕЦЕНКА В. К.

1

А

52.

14. XI.1957

ПЯТУХОЎСКІ І. І.

6, 10

А

53.

15. ХІ.1957

ЖАЎЛАКОЎ Н. Я.

1

А

54.

19. ХІ.1957

НАВУМАЎ К. М.

1

А

55.

12. XII.1957

КУЗЬМЯНКОЎ Я. Я.

6

А

Калектыўная справа

56.

12. XII.1957

САЛАПАЕЎ Н. Г.

6

А

Калектыўная справа

57.

12. XII.1957

СКАЧКОЎ П. В.

6

А

Калектыўная справа

58.

14. ХІІ.1957

ЛЫЧКОЎСКІ М. Ф.

1

А

59.

16. ХІI.1957

САДОЎНІЧЫ М. Ф.

6

А

Калектыўная справа

60.

16. ХІI.1957

ХІЛЮТА В. П.

6

А

Калектыўная справа

61.

17. ХІI.1957

БОЛСУН А. П.

1

А

62.

(6.Х.1957)

18. ХІІ.1957

ПАЛЕВІКОЎ Я. Б.

А

63.

30. ХII.1957

МІХАТУЛІН Г. Я.

1

А

64.

30. ХII.1957

ПУГАЦЭВІЧ А. В.

1

А

65.

3. I.1958

УСЦІНОВІЧ І. І.

1 А

66.

29. I.1958

МАРТЫНЮК С. К.

1

А

67.

7. IІ.1958

АНАПРЭЕНКА Н. В.

1

А

68.

8. IІ.1958

ЖДАНЮК В. І.

1

А

69.

10. IІ.1958

ШЫРКОЎСКІ В. І.

1

А

70.

(29.ХІІ.1957)

28.ІІ.1958

БРАНАВІЦКІ У. І.

А

71.

[30.IV.1958]

КУКО А. М.

1, 7

Крымінальная справа спынена

72.

(7.V.1958)

12. VI.1958

ЕРАХАВЕЦ А. П.

1

А

73.

30. VI.1958

САЛАЎЁЎ М. Е.

7

А

74.

11. VII.1958

АКСЁНАЎ П. Ф.

7

А

75.

5. IХ.1958

ДУБІНІН Н. П.

1

А

76.

4. Х.1958

НІЗАВЕЦ В. С.

1 А

77.

28. Х.1958

КРУМКАЧОЎ Н. В.

1 А

78.

(15.Х.1958)

22. ХІ.1958

ДОЎБIК А.

7

А

79.

25. ХІІ.1958

СВІСТУН Ф. І.

8

А

80.

29. IV.1959

РУБІН А. П.

4, 16

А

Калектыўная справа

81.

29. IV.1959

ХЕЙФІЦ Я. Р.

4

А

Калектыўная справа

82.

29. IV.1959

ЯСЯЛЕВІЧ Г. С.

4, 10 А

Калектыўная справа

83.

30. VII.1959

ДАСТАНКА А. Ф.

7

А

84.

22. IХ.1959

БЕРАЗОЎСКІ Г. А.

1, 7

А

85.

[1960-я г.]

ЯБЛОНСКІ Я.

6, 1

86.

26. IV.1960

ТАРАСЕВІЧ С. М.

12

А

87.

(20.Х.1960)

30. ХІІ.1960

САЛАВЕЙ Г. К.

А

88.

(13.Х.1960)

31.І.1961

МАТУЗАЎ І. К.

“здрада Радзіме”

89.

(19.ІІ.1961)

14. VII.1961

БУРЫ А. С.

А

90.

18. VІІ.1961

ПАЎЛОВІЧ Н. А.

8, 8а

А

91.

(28.Х.1961)

15. I.1962

БАРБАРЧУК Н. І.

7, 7а

А

92.

8.ІІІ.1962

ГАЛУБОВІЧ Ф. М.

А

93.

12. V.1962

ВАЙЦЕНКА Г. С.

1

А

94.

(25.І.1962)

6. VI.1962

ГАРАЧЫ Э. М.

9, 10

А

95.

10. VI.1962

КАЗАК І. В.

8, 8а, 12

А

96.

17. VII.1962

МІЛАДОЎСКІ І. І.

6

А

97.

15. VIII.1962

ВАСІЛЬЕЎ А. П.

А

98.

13. Х.1962

ТРАЯК І. С.

А

99.

29. Х.1962

ТЫЧКОЎ М. І.

А

100.

23. I.1963

ПРАХАРЭНКА Ф. Я.

6

А

101.

4.ІI.1963

АНТОНЕНКА В. І.

6

А

Калектыўная справа

102.

4.ІI.1963

МАКАРАНКА Г. М.

6

А

Калектыўная справа

103.

4.ІI.1963

ПІЛІПЕНКА А. П.

6

А

Калектыўная справа

104.

28.ІІ.1963

КОРШЫКАЎ У. М.

А

105.

(30.VIII.1962)9.III.1963

БРАНШТЭЙН Я. І.

17

арт. 85 КК БССР

106.

14.ІІI.1963

РЫБАКОЎ А. С.

6, 8, 8а

А

107.

(29.І.1963)

11. IV.1963

ЛАГОДЗІЧ М.

7

А

108.

13. IV.1963

РАМАНЮК Я. І.

5

А

109.

7. X.1963

СЯРОГІН Г. Я.

2, 11

А

Калектыўная справа

110.

7. X.1963

ХАНЖАНКОЎ С. Н.

2, 11, 12

А

Калектыўная справа

111.

7. X.1963

ХРАПАВІЦКІ В. І.

2, 11

А

Калектыўная справа

112.

19. ХІІ.1963

АНІСЬКАЎ А. Г.

А

113.

11.ІI.1964

ДУБОЎСКІ Ф. В.

1, 7а

А

114.

(ІХ.1963)

10. IV.1964

ГРЫГОР’ЕЎ А. У.

2, 3

A

Калектыўная справа

115.

(ІХ.1963)

10. IV.1964

РАКАШЭВІЧ В. В.

2, 3, 11

A

Калектыўная справа

116.

29. VII.1964

УДОДАЎ А. І.

А

Калектыўная справа

117.

29. VII.1964

ПАМАГАЕЎ Л.

А

Калектыўная справа

118.

13.ІХ.1968

ТРАФІМЧУК І. В.

А

119.

4. XII.1968

ГРЫНБЛАТ Л. С.

4, 8, 12

А

120.

26. VI.1970

ПРАХАРЭНКА А.Н.

А

121.

(14.IV.1970)

4. ХІ.1970

КУКАБАКА М. І.[1]

1, 7, 8а, 10

Прымусовае псіхіятрычнае лячэнне

122.

16.ІХ.1972

ГРАБЯНЧУК І. П.

6

А

Калектыўная справа

123.

16.ІХ.1972

ЖУРАВЕЛЬ П. Н.

6

А

Калектыўная справа

124.

16.ІХ.1972

ПЕТРУШЭНКА Л. І.

6

А

Калектыўная справа

125.

12.І.1973

ДЗЯРНОВІЧ М. В.

6

А

Калектыўная справа

126.

12.І.1973

САТНІЧЭНКА Л. Ф.

6

А

Калектыўная справа

127.

9. IV.1973

МЯГКОЎ В. А.

8

А

128.

[22.V.1973]

ДАВЫДОВІЧ Я. А.

4, 7, 8, 9, 10, 11

Калектыўная справа; вызвалены ад крымінальнай адказнасці

129.

[22.V.1973]

КІПНІС Г. Я.

4, 7, 8, 9, 10, 11

Калектыўная справа; вызвалены ад крымінальнай адказнасці

130.

(23.ХІ.1978)

15. VI.1979

ЗАЙЦАЎ В. К.

8 Б

Прымусовае псіхіятрычнае лячэнне

131.

(Х.1978)

20—21.VI.1979

КУКАБАКА М. І.[2]

7, 7а, 9а

А

132.

19. VI.1980

ПЕТРАШОЎ І. Ф.

16, 18

А

133.

1982

КУКАБАКА М. І.

1

Б

Асуджаны ў зняволенні

134.

9. VI.1983

ЯДЖАРСКІ А. В.

2, 9

А

135.

6.ІV.1984

УДАЧЫН А. А.

?

А

136.

7.ІІІ.1985

КУКАБАКА М. І.[3]

1

А

Асуджаны ў зняволенні

137.

(IV.1986)

10.ІХ.1986

РУСАК У. С.

6, 9а

А

138.

20. IV.1987

АЎСЯНКА Э. Д.

15

А

[1] Гл. 1979 і 1985 г.

[2] Гл. 1970 і 1985 г.

[3] Гл. 1970 і 1979 г.

Content

Дернович Олег Иванович Нонканфармізм у Беларусі: 1953–1985. Даведнік

Алег Дзярновіч Нонканфармізм у Беларусі: 1953–1985. Даведнік