Даневская Ирина

Багуслаў Радзівіл

Ірына Данеўская

БАГУСЛАЎ РАДЗІВІЛ

Нямецкі прынц з Вялікага Княства Літоўскага

Раман-эпапея

.

…

Пераклад з украінскай Наталкі Бабінай.

Мастак Мікола Койдан.

ПРАДМОВА ДА БЕЛАРУСКАГА ЧЫТАЧА

Хоць імя Багуслава Радзівіла, несумненна, знаёмае беларускаму чытачу, мяркую, што мой герой усё ж мае патрэбу ў рэкамендацыях. Гісторыю заўсёды пішуць пераможцы, а яна была вельмі суровай да князя. Мёртвым патрабуюцца жывыя адвакаты, але, на жаль, за 350 гадоў пасля смерці Радзівіл так і не дачакаўся «свайго» біёграфа, і, як вынік, непрадузятай біяграфіі. Але як бы там ні было, яго жыццяпіс заслугоўваў быць апісаным, бо Багуславу ўдалося пражыць надзіва бурлівае, яркае жыццё, здольнае выклікаць здзіўленне і захапленне ў сучасных чытачоў. Прыгажун, адчайны каханак, небяспечны дуэлянт і ў той жа час тонкі палітык, дыпламат, адважны военачальнік, які асабіста прымаў удзел у вядомых бітвах Трыццацігадовай вайны, шведскага «Патопу» і Хмяльніччыны… Таму, калі мне ў рукі патрапілі біяграфічныя запіскі, напісаныя часткова Радзівілам, часткова — яго сакратаром, а таксама пасмяротная біяграфія Багуслава, я адразу зразумела, што павінна з’явіцца гэтая кніга. Маштабны гістарычны раман-эпапея, які б дазволіў чытачу наведаць Англію часоў буржуазнай рэвалюцыі, Францыю эпохі Рышэлье і Мазарыні, Галандыю, Бельгію, Германію, Аўстрыю, Малдавію, Літву і Польшчу, перажыць разам з героем небяспекі на моры і на сушы, пабыць шкаляром, а затым і студэнтам універсітэта, пасяліцца ў вайсковым лагеры, прыняць удзел у баях, паядынках, павесяліцца на балях і ў жаночых пакоях, папрактыкавацца ў палітычных інтрыгах і, нарэшце, бліжэй пазнаёміцца з вядомымі асобамі сусветнай гісторыі.

Некалькі гадоў карпатлівай працы — і звесткі абедзвюх біяграфій мне ўдалося дапоўніць унікальнай інфармацыяй з навуковых даследаванняў і першакрыніц: асабістых лістоў і ўспамінаў Радзівіла, яго слуг, знаёмых і сваякоў. Так нарадзілася кніга, якую ўжо палюбіў украінскі чытач.

І я неверагодна шчаслівая, што зараз мае героі загаварылі на беларускай мове!

Ірына Данеўская

…

Светлай памяці маёй бабулі Сенык Марыі Іванаўны, настаўніцы ад бога і цудоўнага чалавека, прысвячаю

ЧАСТКА 1

НА ПРЫСТУПКАХ ТРОНА

Раздзел 1

ВЯРТАННЕ ДАДОМУ

Гданьск — Ліхтэнберг — Вільня — Дзяляцічы

(1620–1629 гады)

З мая 1620 года ў слаўным Гданьску, марской браме Рэчы Паспалітай, у сям’і князя з Літвы Януша Радзівіла адбылася знамянальная падзея.

— Хлопчык, ваша княжацкая міласць, — аб’явіла павітуха.

Толькі прыняўшы роды, яна ўжо спяшалася перадаць дзіця шчасліваму бацьку.

— Сын! — усклікнуў князь Януш. — Сын! Спадкаемца! Дзякую богу! Здаровы? — спытаў ён, усхвалявана разглядаючы немаўля.

Нібы зразумеўшы, што гаворка пра яго, малы так гучна закрычаў, што прысутныя засмяяліся і запляскалі ў ладкі.

— Здаровы, ваша міласць, — запэўніла павітуха. — Хай падорыць яму Госпад многія лета…

— Сын, — княгіня Альжбета, адкінуўшыся на падушках, таксама слаба ўсміхнулася.

Князь асцярожна паклаў дзіця побач з маці і ўдзячна пацалаваў жонку.

Радзівіл быў жанаты другі раз. Меў дваіх дзяцей у шлюбе з першай жонкай, Сафіяй Слуцкай, апошняй з роду Алелькавічаў[1]. Гэта была палымяная абаронца праваслаўя, якую простыя людзі лічылі святой яшчэ пры жыцці, а царква прызнала такой пасля смерці. Сын і дачка памерлі маленькімі, а потым, у родах, аддала богу душу і сама княгіня. Патрэба мець сына, які б успадкаваў бацькаў тытул, вядомае імя і вялізныя сямейныя даходы, змусіла князя прасіць рукі прынцэсы Альжбеты Сафіі, дачкі брандэнбургскага курфюрста Іагана Георга. Другая жонка падарыла мужу сына, які, аднак, нядоўга пражыў на гэтым свеце. Пасля нарадзіліся дзве дачкі, але жаданага спадкаемца ўсё не было.

— Нібы праклён які, — наракаў Радзівіл, молячы бога аб літасці.

І вось нарэшце малітвы былі пачутыя. Сын, нашчадак магутнага роду, яшчэ ляжаў у калысцы, а залатыя трубы на княжым гербе ўжо веставалі яму слаўнае і няпростае жыццё…

У той жа вечар адбыліся і хрэсьбіны па рэфармацкім абрадзе, бо князь Януш быў кальвіністам. Пастар Георг Паўль спытаў імя малога і вельмі здзівіўся, пачуўшы, што княжыча вырашылі назваць Багуславам.

— Незвычайнае імя для вашага роду, — сказаў ён. — Аднак хай славіць бога, які даў яму жыццё, і айцец наш нябесны будзе літасцівы да яго.

— Амінь, — сказаў князь Януш і горача перахрысціўся.

Хросным бацькам per procura[2] малога Багуслава стаў кароль Чэхіі і пфальцграф рэйнскі Фрыдрых, жанаты з дачкой англійскага караля Якава І Сцюарта Альжбетай. Малы княжыч па матчынай лініі меў сярод блізкіх родзічаў амаль усіх нямецкіх князёў і нават еўрапейскіх манархаў. Але магутныя Радзівілы, князі Свяшчэннай Рымскай імперыі, сваім багаццем маглі зраўняцца і з каралём.

«Не хачу быць каралём, хачу Радзівілам», — жартавалі ў Літве. Бацька Багуслава быў не згодны. Энергічны князь падняў рокаш[3] супраць караля Жыгімонта, якога ненавідзеў за рэлігійны фанатызм і бязмежнае славалюбства, але пацярпеў паразу ў адкрытай барацьбе. Шукаючы саюзнікаў, ён звярнуў свой погляд на захад.

У добраахвотным выгнанні спрабаваў стварыць агульнаеўрапейскую пратэстанцкую кааліцыю і нават набыў нямецкае графства Ліхтэнберг, каб засядаць у княжацкай радзе рэйхстага. А потым яшчэ і даслаў сватоў да дачкі курфюрста.

У Варшаве на гэтыя выбрыкі глядзелі спачатку з паблажлівай усмешкай, потым з гневам і, нарэшце, з вялікім непакоем. Князь Януш нядоўга радаваўся нараджэнню сына: падступны ўдар наёмнага забойцы асіраціў малога прынца. Пахаваўшы мужа, княгіня з дзецьмі перабралася ў Ліхтэнберг, а затым жыла пры двары брата Хрысціяна І Гагенцолерна, маркграфа Брандэнбург-Байройцкага, хоць князь Януш у сваім тастаменце і загадаў сыну да паўналецця жыць у Літве. Быў і яшчэ адзін загад у тым тастаменце, які меў вырашальнае значэнне для малога княжыча. Пасля гібелі бацькі яго лёсам і маёмасцю павінен быў займацца родны брат нябожчыка, польны гетман Вялікага Княства Літоўскага князь Крыштаф Радзівіл.

Калі Багуславу споўнілася восем гадоў, маці выйшла замуж за прынца Юлія Генрыха, сына герцага Саксэн-Лаўэнбургскага. Даведаўшыся пра гэта, князь Крыштаф даслаў паслоў з катэгарычным патрабаваннем аддаць пляменніка яму на выхаванне. Закон быў на баку апекуна, княгіня мусіла скарыцца.

х х х

22 жніўня 1628 года шыкоўны картэж, які вёз малога Радзівіла на радзіму, набліжаўся да Вільні — сталіцы Вялікага Княства Літоўскага. Доўгае падарожжа змучыла Багуслава, і хуткае расстанне з маці і сёстрамі Альжбетай Элеанорай і Сафіяй Агнешкай, якія суправаджалі яго ў гэтай паездцы, зусім не радавала. Княжыч змрочна разглядаў зялёныя пейзажы за акном карэты, тужліва слухаючы выхавацеля пана Даніэля Набароўскага[4]. А той ужо трэці раз апавядаў пра тое, як Лідзейка, легендарны продак Радзівілаў, параіў князю Нарымонту пабудаваць сярод балот і лясоў сваю сталіцу.

Раптам карэту так страсянула на выбоіне, што Багуслаў, падляцеўшы ўверх, балюча стукнуўся аб драўляную аканіцу.

— Ich weiс nicht, ob dieser Ratschlag wirklich gut gemeint war[5], — злосна абарваў ён выхавацеля, расціраючы пабіты лоб, дзе імгненна вырас вялізны гуз.

— Das war noch iibrig, — уздыхнула княгіня. — Den Behutsamen behiitet auch Gott![6]

Але пачуць гэтыя мудрыя словы Багуславу перашкодзіў гучны грукат гармат і мушкетныя салюты.

— Wie war das?[7] — устрапянуўся ён і зацікаўлена высунуўся ў акно карэты.

Уздоўж дарогі стаялі роўныя шэрагі нямецкіх пяхотнікаў і стралялі з мушкетаў, а наперадзе выступала паважная дэлегацыя ў даўгаполай мясцовай вопратцы, якая падалася княжычу нязвыклай і смешнай.

— Відаць, бурмістр і віленскія радцы, — задаволена сказала княгіня, якую ўсцешыла такая пышная сустрэча. — Гэтыя ўрачыстасці ў твой гонар, сын мой. Вунь і твой дзядзька выехаў нам насустрач.

Княжыч ужо заўважыў грознага, на выгляд яшчэ не старога мужчыну з пышнымі рудаватымі вусамі, таксама ўбранага па польскім звычаі. Мужчына стаяў паперадзе віленскіх ураднікаў разам з высокім рудавалосым хлопцам, апранутым на замежны лад.

— Ваша светласць памятае, што павінны паводзіць сябе як належыць прынцу? — хутка сказаў выхавацель, убачыўшы, што Багуслаў памкнуўся выйсці з карэты.

— Як тут забудзешся, калі ты, пан Набароўскі, пастаянна мне пра гэта нагадваеш, — рассеяна адказаў княжыч, уся ўвага якога была прыкавана да сваякоў.

Почат князя Крыштафа таксама ахапіла жывое ўзбуджэнне. Слугі ўспаміналі нябожчыка слуцкага князя і, з цікаўнасцю ўглядаючыся ў галоўную карэту з нямецкімі гербамі, услых разважалі, ці будзе яго сын падобны да бацькі. Князь-гетман з паблажлівай усмешкай слухаў тыя размовы.

— Януш, я цябе прашу, — звярнуўся ён да сына, які стаяў побач. — Будзь прыязным да брата і ветлівым з нашымі сваякамі. І стрымлівай свой нораў хаця б таму, што хутка сам пойдзеш у чужыя краі, а муж княгіні, прынц Юлій Генрых, імперскі генерал, зможа паспрыяць твайму знаёмству з еўрапейскім панствам.

— Ды добра, бацька, — адазваўся малады князь, нецярпліва пераступаючы з нагі на нагу. — Хоць нам, Радзівілам, патрэбна яго пратэкцыя, як пятая нага майму жарабцу…

І, не звяртаючы ўвагі на абураны погляд бацькі, працягнуў:

— А вось нямецкім скакунам яшчэ адна пара ног была б не лішняй, бо спяшаліся сюды, нібы грэшнік у пекла, і кішкі ў маім жываце ўжо даўно марша граюць.

Тым часам карэта ганаровых гасцей спынілася, і князь Крыштаф з сынам паспяшаліся насустрач сваякам. Іх шчырыя вітанні змяніліся гучнымі салютамі і пышнымі прамовамі віленскіх радцаў. І калі бурмістр у сваіх хвалебных прамовах дайшоў да «Boguslaus Radziwil, dei gratia dux Birzarum et Dubinkorum, Sluck et Copil, Sacri Romani Imperii Princeps»[8], літоўскі гетман, выпусціўшы з абдымкаў юных прынцэс, агледзеўся вакол і, не пабачыўшы пляменніка, разгублена спытаў:

— А дзе ж Багуслаў? Дзе мой дарагі пляменнік?

— Толькі што быў тут, — разгубілася і княгіня ды таксама стала аглядацца ў пошуках сына. — Пан Набароўскі, дзе ж прынц? — звярнулася яна да выхавальніка.

Небарака, схапіўшыся за галаву, кінуўся шукаць Багуслава.

— Напэўна, выпаў па дарозе, — гучна фыркнуў Януш. — Вось бяда! Прынца згубілі!

— А не дачакаешся таго! — нечакана адказаў звонкі голас. — Я тут.

Навярнуўшы галовы, усе ўбачылі хлопчыка, які стаяў сярод нямецкіх пяхотнікаў, разглядаючы мушкет, з якога толькі што адсалютаваў нейкі жаўнер.

— Die Waffe ist gut! — пахваліў ён і, азірнуўшыся на ваяроў, дадаў ужо гучней: — Und die Soldaten, die sind wahrscheinlich die besten in der Welt.[9]

— Gott moge behiiten Euer Durchlaucht![10] — дружна зараўлі тыя, i крыкі падхапіла ўся радзівілаўская чэлядзь.

— Радзівіл! — аж пляснуў у ладкі князь Крыштаф. — Наша кроў! — і ўсцешана азірнуўся на сына.

— Немец, — не змаўчаў Януш. — І мовай, і выглядам да нас не падобны.

Малады князь, вядома, меў рацыю, бо знешне Багуслаў сапраўды розніўся ад сваіх даўгатварых, высакалобых і рудавалосых сваякоў — нашчадкаў Радзівіла Рудога. Ён быў прыгажуном і ўжо добра ўсвядоміў сілу выразнага позірку сваіх бліскучых цёмных вачэй, якія мелі магічны ўплыў на нянек і выхавальнікаў. Яны не раз дапамагалі малому дамагчыся задавальнення свайго капрызу ці пазбегнуць пакарання за свавольствы. Доўгія чорныя вейкі і выгнутыя бровы надавалі эмацыйнасці адкрытаму, з лёгкім здаровым румянцам кругламу твару, якому добра пасавалі і поўныя вішнёвыя вусны, і валявое радзівілаўскае падбароддзе з характэрнай ямкай, і моцны нос. Знешне малы нагадваў нябожчыка бацьку, так што князь Крыштаф, толькі зірнуўшы на пляменніка, адчуў, як у грудзях прыемна разлілася гарачыня: ён вельмі любіў старэйшага брата, у гонар якога назваў уласнага сына, а зараз бачыў перад сабой ягонага сына. Прыжмурыўшыся ад сонца, што сляпіла вочы, той глядзеў на Крыштафа родным, ну зусім Янушавым позіркам.

Гетман хутка падхапіў прынца на рукі і лёгка, як пёрка, падкінуў.

— А што, князь, адгадаеш, хто я такі?

— Такі рыцар, як ты, пан, можа быць толькі маім дзядзькам, светлым герцагам Крыштафам Радзівілам, літоўскім фельдмаршалам, — хітравата адказаў Богусь.

— Пляменнік мой дарагі, — усцешыўся князь. — Як жа я рады цябе бачыць!

— Ія рады, — запэўніў яго малы. — Толькі ведаеш што, дзядзька? Апусці мяне на зямлю, перад слугамі няёмка… Я ўжо не дзіця!

— Вядома, не, — князь з цяжкасцю надаў сабе сур’ёзны выгляд і толькі тады апусціў малога долу. — Рыцар! Сапраўдны рыцар!

Адчуўшы пад нагамі цвёрдую глебу, княжыч з палёгкай уздыхнуў і, прыбраўшы з вачэй непаслухмяныя цёмныя кучары, што лезлі на лоб, павярнуўся да брата, які стаяў побач і весела назіраў за ім.

— Ты, напэўна, мой кузэн, прынц Януш? — усміхнуўся ён. — А я Багуслаў.

— Сардэчна вітаем дома, княжа, — засмяяўся той, паціскаючы працягнутую руку. — Ты, кузэн, вялікі вырас ад нашай апошняй сустрэчы. Я цябе во такім памятаю.

І Януш паказаў рукамі памер, замалы і для нованароджанага кацяняці, бо сапраўды бачыў брата яшчэ немаўлём на пахаванні яго бацькі.

— А цяпер, бачу, ужо зусім ваяр, — працягнуў ён. — Пэўна, адразу ж паедзеш з дзядзькам на вайну шведа біць?

— Паеду, але трохі пазней, — нахмурыўся Багуслаў, бо бачыў, што кузэн смяецца з яго.

— Чаму ж? — весяліўся Януш. — Няўжо адвагі не хапае?

— Гэтага дабра досыць, займаць не трэба, — адрэзаў малы. — А вось шпага замалая. Трэба пачакаць, пакуль вырасце.

Ён выцягнуў з похваў цацачную рапіру і зноў схаваў яе.

Януш разявіў рот, а князь Крыштаф так і зарагатаў, а за ім — усе, хто быў пры гэтай размове. Багуслаў, не зразумеўшы прычыны весялосці, паціснуў плячыма і адышоў да маці і сясцёр. Насмяяўшыся, князь-гетман зрабіў знак слугам, што можна ехаць. Госці і гаспадары пасядалі ў карэты і рушылі ў горад.

х х х

Багуслаў зацікаўлена разглядаў з акна карэты літоўскую сталіцу. Велізарнае прадмесце Вільні не цешыла вока багаццем і пышнасцю будынкаў. Вакол купіліся драўляныя дамкі, у якіх пад адным дахам жылі і людзі, і худоба. Старая дарога, хоць і забрукаваная, патанала ў брудзе нават такой сухатой, а смурод адкідаў з гарадскога рова адчуваўся нават у карэце. Аднак месцічы, якія сустракалі княжацкі поезд усмешкамі, цікаўнымі поглядамі і нізкімі паклонамі, усё ж развесялілі малога княжыча: новае жыццё, у рэшце рэшт, падалося яму не такім ужо змрочным…

Павярнулі на доўгую і шырокую Замкавую вуліцу, якая вяла да Верхняга замка, і нібы трапілі ў іншы свет. Раскошныя камяніцы, палацы вяльможаў, аточаныя зялёнымі садамі, нібы хваліліся адзін перад адным раскошай і багаццем.

— Тышкевічы, Трызны, Сапегі, — называў пан Набароўскі суседзяў. — Пацы, Хадкевічы, а вунь і Радзівілы.

Магутным Радзівілам належаў ладны кавалак Вільні: іх уладанні распасціраліся ад Ніжняга замка на некалькі міль уздоўж парослага хваёвым лесам левага рукава ракі Вяллі; частка Лукішак[11] з палацамі і дамамі каля Віленскай брамы, а таксама велічныя камяніцы на Татарскай, Вялікай і Замкавай вуліцах. Значная частка гэтага багацця належала асабіста Багуславу. Княжычу хацелася неадкладна агледзець свае ўладанні, асабліва раскошны палац на Антокальскіх пагорках — пазалочаныя дахі яго старадаўніх вежаў так спакусліва зіхацелі ўдалечыні. Але пан Даніэль, пачуўшы яго просьбу, толькі засмяяўся:

— Тады вашай княжацкай міласці прыйдзецца прапусціць не толькі сённяшнюю вячэру, але і некалькі наступных. Гэта справа не аднаго дня.

Багуслаў пагладзіў пусты жывот і мудра вырашыў адкласці агляд да сыцейшых часоў. А тым часам поезд павярнуў у палац князя Крыштафа, які вырашыў прымаць гасцей у сябе таму, што княгіня Лізавета з дачкамі неўзабаве павінна была вяртацца ў Саксонію, а княжыч з сённяшняга дня заставаўся ў дзядзькі.

У віленскім палацы князя Крыштафа малога Радзівіла чакала вялікае выпрабаванне: бедны княжыч, у якога даўно кішкі марша гралі ад голаду, яшчэ гадзіны дзве мусіў ветліва адказваць на вітанні шматлікіх гасцей і сваякоў. Яго разглядалі нібы цуд заморскі, а Багуслаў спрабаваў запомніць шматлікія абліччы ды імёны, якія хутка зліліся ў адно. Аднак Богусь трымаўся нязмушана і шчыра, і ніхто з найяснейшага панства нават не здагадаўся, што ў думках ён ужо не раз адпраўляў іх усіх разам і кожнага паасобку ў апраметную. Прысутныя былі ў захапленні ад малога, асабліва цётка Ганна з роду Кішак, жонка князя Крыштафа.

— Божачкі, — ускрыкнула яна, упершыню пабачыўшы пляменніка. — Які ж ты прыгажун, золатка маё. Ну далібог анёлак!

Януш, пачуўшы гэта, з’едліва фыркнуў, але, падавіўшыся слінай, натужліва закашляўся. А «анёлак», спрытна ўхіліўшыся ад цётчыных пяшчотаў, тут жа звярнуўся да выхавальніка, які за цэлы дзень набрыд яму сваімі павучаннямі:

— Чуў, пан Набароўскі, што сказала княгіня? — гучна прамовіў Богусь. — А ты мяне чарцянём клічаш.

Небарака гатовы быў скрозь зямлю праваліцца, але на яго ніхто не звяртаў увагі. Князь Крыштаф рагатаў да слёз. І Януш разам з ім. Малы «немец», як ён у думках ахрысціў Багуслава, яму ўсё ж прыйшоўся да душы. Праўда, добра паразумецца кузэнам тады не ўдалося. Шаснаццацігадовы Януш глядзеў на васьмігадовага Багуслава зверху ўніз. Да таго ж, ён дрэнна ведаў нямецкую, яшчэ горш — французскую, і не хацеў паказваць сваё невуцтва малому, які вольна балбатаў і на той, і на другой, бо на гэтых мовах размаўляў двор яго дзядзькі-маркграфа.

Хутка стрыечным братам прыйшлося развітацца — Януш ехаў вучыцца ў нямецкія і галандскія ўніверсітэты. Выпраўляючы сына ў далёкую дарогу, князь Крыштаф не ўтрымаўся ад бацькоўскіх наказаў, якія, з улікам упартага і рэзкага характару князя Януша, былі не лішнімі.

— Акрамя іншых навук, каб добра вывучыў нямецкую і французскую, — строга загадаў ён сыну. — І гэта кажу не жартам, бо імі каралеўскі двор размаўляе, таму ў Польшчы па-польску можаш і не гаварыць, калі тых моў ведаць не будзеш.

Януш неахвотна кіўнуў.

— Караля, памазанца божага, сам нідзе дрэнна не згадвай, — працягваў князь-гетман. — А тых, хто будзе пры табе пра яго вялікасць казаць нешта благое, спыняй.

І, цяжка ўздыхнуўшы, дадаў:

— Словам, май розум, сынку. Ты яшчэ з хаты не з’ехаў, а нашы ворагі ў Варшаве ўжо пляткараць, што я цябе ў Францыю пасылаю, каб Гастону Арлеанскаму[12] польскую карону перадаць.

Малады князь скрыгатнуў зубамі.

— Галоўнае — з важнымі людзьмі сяброўства заводзь, — князь Крыштаф нарэшце дайшоў да галоўнага. — Асабліва з тымі, хто пратэстанцкай веры. І памятай, што наш родавы тытул князёў Свяшчэннай Рымскай імперыі ў чужых землях вялікую вагу мае. Дык і паводзь сябе як належыць прынцу!.. Езуітаў сцеражыся, і асабліва арыянскіх прапаведнікаў[13], гэтыя яшчэ больш небяспечныя, чым тыя чэрці ў расах… Ну, пра гэта я сам тваім дворскім слугам скажу… І лісты пішы. Мне, маці, сястры і Багуславу. Кузэн табе цяпер памерлых братоў заменіць…

Януш, які ненавідзеў пісаць, незадаволена скрывіўся, але пад цвёрдым бацькавым позіркам паабяцаў. З тым і з’ехаў у чужыя краі.

х х х

Пасля ад’езду кузэна Багуслаў таксама меўся ўзяцца за вучобу. Але нашчадак Радзівілаў дрэнна ведаў польскую. Гэта ўгнявіла князя Крыштафа, і ён адразу ж загадаў пану Набароўскаму пазбавіцца ад «нямецкага духу», якім ад нараджэння быў аточаны княжыч.

Назаўтра пасля ад’езду маці і сясцёр у Саксонію Богусь, прачнуўшыся ранкам, знайшоў каля свайго ложка не звыклы аксамітны камзол з доўгім шэрагам срэбных гузікаў, а дзіўную даўгаполую адзежыну — такія насілі ў гэтай яшчэ чужой для яго краіне.

— Мяне тут, напэўна, дзіцём лічаць, — пакрыўдзіўся хлопец. Новы ўбор нагадаў яму доўгую дзіцячую кашульку, якую ён нядаўна насіў. — Няўжо дзядзька не заўважыў, што я ўжо штаны надзеў?

І хоць у яго новым адамашкавым даламане зашпількі былі залатыя, а не сярэбраныя, княжыч грэбліва адклаў яго ўбок і гучна паклікаў пана Набароўскага. А калі той з’явіўся, загадаў неадкладна прынесці яму звыклую вопратку. Выхавацель, які дзейнічаў па загадзе князя Крыштафа, рашуча адмовіўся.

— Вы цяпер у Літве, ваша княжацкая міласць, — сказаў ён. — А тут усе так апранаюцца.

Цёмныя вочы Багуслава дзіўна бліснулі.

— Я — не ўсе, пане Набароўскі, — з націскам сказаў княжыч. — Я — Радзівіл.

Сказаўшы так, ён спакойна лёг у ложак, апавясціўшы, што будзе там чакаць «свайго» адзення столькі часу, колькі слугам спатрэбіцца, каб яго прынесці. І як ні стараўся пан Набароўскі, уставаць княжыч адмаўляўся.

— Калі ваша княжацкая міласць слоў не разумее, дык я вазьму дубец, — урэшце не вытрымаў выхавацель. — Дзе ж гэта бачана, каб з-за такіх дурніц такую бучу падняць!

Багуслаў спадылба зірнуў на яго:

— А ты не баішся, пане Даніэлю, што калі я вырасту, дык дубец, якім пагражаеш, табе бокам выйдзе?

У Набароўскага і мову адняло. Прыйшлося небараку бегчы па дапамогу да князя Крыштафа. Той, які, як і ўсе Радзівілы, меў круты нораў. Выслухаўшы зніякавелага выхавацеля, князь-гетман адправіўся ў пакой да пляменніка ўладжваць conflictus[14]. Слугі, што трапляліся на яго шляху, разбягаліся ад яго грознага выгляду.

— Ну, пляменнік! — яшчэ з парога загрымеў ён. — Ты што гэта робіш? Ды я цяпер сам за дубец вазьмуся!

— Вядома, малога сірату пакрыўдзіць лёгка, — абразіўся Богусь, усё ж асцярожна пазіраючы на грознага сваяка: а раптам сапраўды адлупцуе? — А я толькі хачу быць падобным да свайго бацькі.

— Як? — здзіўлена перапытаў князь-гетман.

— Мой бацька, хоць і быў літвінам, не насіў такой вопраткі. А я ўсё ж яго сын.

Князь Крыштаф пачухаў патыліцу. Гэта была чыстая праўда. А малы ліс, адчуўшы перамогу, не замарудзіў яе замацаваць:

— Дзядзька, мы ж не будзем сварыцца з-за такой драбязы?

І, даверліва ўсміхаючыся, працягнуў рукі насустрач князю, які, вядома, адразу схапіў пляменніка ў абдымкі.

Прыйшлося гетману пасылаць у Каралявец[15] па добрага краўца, які ўмеў кроіць вопратку на нямецкі ўзор, і залічваць яшчэ аднаго немца слугою двара яго светласці прынца Радзівіла. Маршалкам[16] двара быў літвін — дасведчаны слуга радзівілаўскага дому Самуэль Пуцята. Ён павінен быў таксама займацца выхаваннем і здароўем Багуслава.

Гэтага суровага на выгляд, маладога яшчэ чалавека з кручкаватым носам, зямлістым тварам і непрыветным поглядам вострых камяніста-шэрых вачэй княжыч заўважыў яшчэ на тым першым урачыстым абедзе. Запомнілася, як Пуцята выгаворвае кухару за залішні шафран у тушанай заячыне. Моцай голасу Самуэль мог зраўняцца з самім князем-гетманам, і княжыч шчыра паспачуваў чэлядзі, якая павінна была служыць пад наглядам такога суровага пана. Цяпер жа па волі дзядзькі «суровы пан» павінен быў кіраваць яго жыццём, і Радзівілу, які пасля расстання з маці адчуваў сябе глыбока няшчасным, стала зусім маркотна. Змушана ўсміхнуўшыся, ён прывітаў новага выхавацеля, з пэўнай палёгкай заўважыўшы, што той няблага гаворыць па-нямецку.

Але на гэтым, здавалася, цноты пана Пуцяты і скончыліся. Да сваіх абавязкаў ён ставіўся залішне старанна, прыдзіркамі даводзіў слуг да слёз, усюды сунуў нос, а яшчэ (адзіны з усіх радзівілаўскіх слуг) атрымаў ад князя-гетмана права прызначаць пакаранне свайму выхаванцу.

Перш-наперш пан Самуэль знайшоў княжычу настаўніка — пастара Дземітровіча. Гэты выбар ухваліў і князь Крыштаф, які, нягледзячы на неверагодную занятасць, хацеў асабіста сачыць за выхаваннем пляменніка. Пад пільным наглядам пастара Богусь сеў за кнігі. Навукі даваліся яму лёгка — на вялікае дзядзькава здзіўленне, бо ні ён сам, ні ягоны сын не мелі да вучэння вялікай ахвоты. Назіраючы, як пляменнік упарта штудзіруе катэхізіс, літоўскі гетман, што ўсім сэрцам прыкіпеў да малога, мармытаў сам сабе:

— Нямецкая кроў, чорт яе бяры… Ці гэта ад Астрожскіх?[17] Тыя таксама любілі сляпіць вочы над прамудрымі фаліянтамі. Чуе маё сэрца, як вырасце, дык будзе яшчэ большы мудрэц за князя-канцлера Альбрэхта.

Але, скончыўшы ўрок, малы спрытна ўскокваў на падоранага дзядзькам поні ды выхопліваў з похваў цацачную шаблю або, узброіўшыся лукам, ладзіў паляванне на крумкачоў, што абсядалі радзівілаўскі дом у Даляцічах, куды княжацкі двор пераехаў з бурлівай Вільні. І гетман, пільным ваярскім вокам згледзеўшы ў пляменніку выдатныя рыцарскія здольнасці, усцешана вымаўляў:

— Радзівіл, хай там хоць што хочуць кажуць… Радзівіл!

х х х

А бяда тут як тут: у канцы 1629 года пры родах памерла княгіня Сафія Лізавета, пакінуўшы сіротамі Багуслава з сёстрамі і іх зводнага гадавалага брата Франца Германа.

Раней Багуслаў лічыў дні, пакуль зможа паехаць у Саксонію і наведаць родных. Але, пачуўшы страшную навіну, зачыніўся ў спальні, не выходзіў адтуль і не адгукаўся, нягледзячы на ўсе заклікі разгубленых слуг. На другія суткі занепакоены пан Пуцята прыдумаў залезці ў пакой праз акно, што і зрабіў, махнуўшы рукой на цырымоніі і пашану да статусу. Акно было занадта цеснае, і сытае чэрава выхавацеля засела ў ім, як добра падагнаны корак у бочцы з віном. У дадатак лесвіца, па якой пан маршалак узлез, звалілася ўніз. Спалоханы чалавек завіс паміж небам і зямлёй, учапіўшыся рукамі ў раму, якая ўжо пагрозліва трашчала.

Богусь падышоў да акна, крадком выціраючы вочы рукавом кашулі. Схапіўшы за руку пана Самуэля, хлопец з вялікай цяжкасцю ўцягнуў яго ў пакой.

— Чаму ты не даеш мне спакою, пан Пуцята? — спытаў ён, калі абодва трохі аддыхаліся. — Яж сказаў, што хачу пабыць у адзіноце.

— Не цяпер, — сказаў той. — Ваша княжацкая міласць ужо прапусцілі ўчорашнія абед і вячэру. Сёння прапусціце і сняданак, а я не магу дазволіць, каб вы зноў засталіся галодным.

Не звяртаючы ўвагі на пратэсты прынца, ён падышоў да дзвярэй, адчыніў іх і загадаў слугам неадкладна накрываць на стол.

Багуслаў паеў, але без ахвоты. Чорная меланхолія апанавала заўсёды вясёлага ды гаваркога хлопца і паглынала яго знутры, нібы полымя — сухія дровы ў шматлікіх камінах княжацкага палаца. Пан Пуцята глядзеў на гэта і ціха ўздыхаў.

— Не тое каб я асуджаў князя-гетмана, але кепска ён прыдумаў, калі асіраціў пляменніка пры жывой матцы, — сказаў ён пану Набароўскаму. — А калі збіраўся так зрабіць, дык трэба было браць яго ў Літву яшчэ немаўляткам, а не тады, калі нямецкае выхаванне дзіцяці ўжо ў душу ўрэзалася, а разлука з роднымі сэрца разбіла.

— Гэта не дзіця, а міласцівы князь Свяшчэннай Рымскай імперыі, — усміхнуўшыся, запярэчыў пан Даніэль.

— Вось і растлумач зараз «міласціваму князю», што гэтыя гучныя замежныя тытулы, перад якімі схіляецца Еўропа, тут, у Рэчы Паспалітай, нічога не вартыя, — адрэзаў Пуцята. — І што ён такі ж падданы нашага караля, як ты, я і сам князь-гетман, бо толькі з каралеўскай волі булаву ў руцэ трымае… Мы, вядома, можам навучыць нашага «міласцівага князя» польскай мове, але паляка з яго ніколі не зробім.

Пан Самуэль любіў пабурчэць, але, кажучы так, ён усё ж не перашкаджаў пастару лячыць зраненую душу выхаванца гаючымі казанямі. А калі слова Божае чаканай палёгкі так і не прынесла, пан маршалак узяўся за справу сам. Не даючы княжычу ні хвіліны для суму, Пуцята займаў увесь яго час рыцарскімі забавамі і муштрой. Зразумела, што Радзівілу было не да весялосці і ўсе забавы праходзілі без патрэбнага запалу і жадання, але выхавацель не адступаўся. Прыходзіў да хлопца на досвітку, быў з ім цэлы дзень, прыдумляючы новыя і новыя заняткі, і сыходзіў, калі Богусь быў такі знясілены ад стомы, што адразу ж засынаў, ледзь галава краналася падушкі…

Час лечыць нават раны, якія здаюцца невылечнымі, і на твар Багуслава нарэшце вярнулася ўсмешка. Вядома, ён ціха абураўся чэрствасцю пана Самуэля, лічачы таго бяздушным паленам. Аднойчы, калі пан Пуцята ўзяўся распавядаць на ноч адну са сваіх доўгіх гісторый, завяршэння якіх княжычу ніколі не ўдавалася даведацца (ён засынаў раней, чым аповед падыходзіў да канца), хлопец паслухмяна заплюшчыў вочы і прыкінуўся, што спіць, каб абдумаць, як яму цяпер жыць аднаму на белым свеце. І раптам Багуслаў здзіўлена адчуў, як суровы выхавацель клапатліва папраўляе коўдру, канец якой звесіўся на падлогу, а пасля шурпатая мужчынская далонь ласкава кранулася яго валасоў.

— Спі, мой любы хлопчык, — ласкава прашаптаў пан Пуцята. — Беражы цябе Госпад і ўсе яго анёлы.

Не верачы сваім вушам, Багуслаў непрыкметна расплюшчыў адно вока і асцярожна паглядзеў на выхавацеля з-пад доўгіх веек. Здзіўлена заўважыў, што цяпер яго суровы твар быў нязвыкла мяккім, амаль пяшчотным, а любоў, якую пан Самуэль старанна хаваў ад свайго гадаванца, бо яна не ўпісвалася ў адносіны пана і слугі ды замінала выхаванню, цяпер адкрыта ззяла ў яго на твары.

— Я таксама цябе люблю, пан Пуцята, — сказаў ён нечакана для сябе.

Убачыўшы, што гадаванец не спіць, пан Самуэль аж скалануўся. Але потым яго камяніста-шэрыя вочы расчулена заблішчэлі, і, махнуўшы рукой на цырымоніі ды этыкет, ён моцна прыціснуў хлопца да сябе.

У тую ноч Багуслаў заснуў амаль шчаслівы. І хоць зранку пан Пуцята зноў узброіўся звыклай строгасцю, княжыча яна ўжо не палохала: адмычку да сэрца выхавацеля ён падабраў.

Раздзел 2

ШКАЛЯР

Кейданы

(1630)

Крыштаф Радзівіл, князь на Біржах і Дубінках, быў адным з самых таленавітых военачальнікаў свайго часу. Ён паказаў свой талент у маскоўскіх войнах, змог у 1622 годзе з малымі сіламі адбіць Мітаву ў шведаў, якім камандаваў сам «Паўночны Леў» — кароль Густаў ІІ Адольф. Багуслаў рэдка бачыў дзядзьку, бо той толькі рэдкім госцем бываў ва ўласным доме. Вядома, велізарнымі радзівілаўскімі ўладаннямі кіравалі дасведчаныя аканомы, але за імі трэба было прыглядаць, каб атрыманы прыбытак не апынаўся ў чужым кашальку. Велізарная братава спадчына, якой гетман займаўся з-за малалецтва пляменніка, прыносіла выгаду, але і дадавала клопатаў. Але больш за ўсё часу адымала палітыка, князь Крыштаф браў актыўны ўдзел у грамадскім жыцці як сенатар і адзін з самых уплывовых магнатаў Рэчы Паспалітай. Нягледзячы на такую занятасць, ён паспяваў сачыць за выхаваннем ды навучаннем і ўласнага сына, і пляменніка (пра поспехі княжычаў рэгулярна давалі справаздачу іх выхавацелі). Калі Багуслаў добра навучыўся па-польску, князь Крыштаф вырашыў, што княжыч павінен наведваць кальвінскую школу ў Кейданах — сталіцы гетманскіх уладанняў. І скіраваў туды двор малога Радзівіла.

Пакуль выхавацелі і слугі займаліся ўладкаваннем пасля пераезду, Богусь, якога стамляла іх празмерная апека, непрыкметна выслізнуў з палаца агледзець горад. Кейданы здаліся яму падобнымі да велізарнага рынку. Горад стаяў на скрыжаванні гандлёвых шляхоў, якія вядуць з Вільні ў Расены[18] і з Коўна[19] ў Рыгу, тут заўсёды, а не толькі ў кірмашовыя дні, было поўна гандлёвага люду. Купцы везлі тавар сухім шляхам і вадой — па шырокай і спакойнай рацэ Няцечцы, як яе называлі русіны, або Нявежысу, як казалі жамойты. Для іх выгоды на Няцечцы была зробленая гандлёвая прыстань. У заходнім прыгарадзе кіпела вялікае будаўніцтва — князь Крыштаф дазволіў там пасяліцца васьмі сотням немцаў-лютэранаў, і Багуслаў, вандруючы па горадзе, адчуваў сябе як дома — нямецкая мова гучала тут на кожным кроку. Але не толькі яна. Кейданы былі падзеленыя на ўмоўныя кварталы вакол шасці вялікіх гандлёвых плошчаў, дзе жылі прадстаўнікі кальвінісцкай, лютэранскай, арыянскай, каталіцкай, праваслаўнай і яўрэйскай абшчын. Больш за ўсё, вядома, было кальвіністаў, сярод якіх вылучаліся выхадцы з далёкай Шатландыі, уцекачы ў чужыя краі далей ад беднасці і рэлігійнага ўціску. Дзелавіты дух гэтай рэлігіі наклаў адбітак на гаспадарчы лад усяго горада. Тут не ўмелі гультаяваць, і нават па святах ці ў тыя гадзіны, калі вусны звыкла шапталі малітву, рукі гараджан былі занятыя справай, бо марнаванне часу лічылася найвялікшым грахом. Строгія парадкі дзівілі падарожнікаў, якія звыклі да святочнай будзённасці гарадоў Рэчы Паспалітай, затое для Багуслава, які добра памятаў нямецкія звычаі, жыццё тут было па-хатняму знаёмым і родным. Ён нават не крыўдзіўся на заклапочаных мінакоў, што няўхвальна пазіралі на хлопца, які павольна прагульваўся і яўна біў лынды. Агледзеўшы новую двухпавярховую школу і друкарню, дзе віравала праца, княжыч завярнуў у гарадскую ратушу. Туляючыся па цвінтары кальвінскага збору сярод патрэсканых ад часу, парослых мохам магільных пліт Багуслаў натрапіў на хлапчукоў — сваіх аднагодкаў. Яны пра нешта горача спрачаліся, і княжыч, якому бракавала дзіцячага таварыства, разглядзеўшы, што перад ім не просталюдзіны, а шляхцічы, зацікаўлена падышоў бліжэй. У гэты момант бялявы мажны хлопец дастаў з мяшка вялікага чорнага ката і, трымаючы яго за шкірку, паказаў таварышам. Тыя спалохана адступілі назад. Толькі адзін застаўся на месцы, няўхвальна гледзячы на гэтую забаву.

— Самуль, ты пэўны, што гэта вядзьмарскі кот? — спытаў ён, аглядаючы перапалоханае стварэнне, што мяўкала так, ажно Радзівіл, скрывіўшыся, заткнуў вушы пальцамі.

— А то які ж? — пакрыўдзіўся Самуль. — Ды сам паглядзі, Ян: чорны, як ноч, яшчэ і з зялёнымі вачыма. Напэўна з нячыстай сілай знаецца!

Ён тыцнуў ката недаверліваму таварышу пад нос, аднак русявы Ян, зазірнуўшы ў поўныя жаху каціныя вочы, толькі паціснуў плячыма.

— Кот як кот, — сказаў ён. — Пусці яго, Стаброўскі, бо ў мяне ў галаве звініць ад віскату.

— Нельга, — сказаў Самуль. — Калі гэта сапраўды нячыстая сіла ў каціным абліччы, дык яна аднойчы ў месячную ноч прыйдзе па вашы душы.

Хлопец злавесна абвёў позіркам прыціхлых таварышаў і зайшоўся нядобрым смехам.

— Ну і чаго ты іх палохаеш? — перабіў яго Багуслаў. — Калі б гэта сапраўды была д’ябальская істота, ты б ужо ляжаў на зямлі з разарваным горлам…

Хлопчыкам гэты аргумент падаўся пераканаўчым, і іх напалоханыя твары трохі пасвятлелі. Стаброўскі пачырванеў. Крутнуўшыся на абцасах сваіх ботаў, ён пагрозліва ўтаропіўся ў прынца. Простая будзённая адзежа Радзівіла ўвяла яго ў зман, і хлопец вырашыў, што мае справу з сынам аднаго з замежнікаў, якія, дзякуючы шчодрасці князя Крыштафа, ужо лічылі Кейданы сваёй радзімай.

— А ты хто такі? — груба спытаў ён. — Чаго сунеш нос у мае справы?

— Бо мне так захацелася, — адрэзаў Багуслаў.

Круглае як поўня аблічча Стаброўскага пачырванела ад злосці, а халодныя шэрыя вочы задзірліва заблішчалі. Хлопец шпурнуў убок ужо лішняга ката, які чорнай маланкай кінуўся прэч, а сам, сціснуўшы кулакі, падышоў да прынца.

— Ты, чужынец, лічыш, што можаш беспакарана тут нораў паказваць? — выскаліўся ён. — Прыйдзецца навучыць цябе ветлівасці.

Багуслаў нават збялеў: ніхто яшчэ не наважваўся так з ім размаўляць. Ён пільна агледзеў ворага. Той быў таўсцейшы за яго і здаваўся мацнейшым, але на такую абразу трэба было адказаць. Таму, не доўга думаючы, княжыч ударыў нахабніка кулаком у твар так, што той крывёй умыўся.

— Ты… дык вось ты як! — ускрыкнуў Стаброўскі і кінуўся на Багуслава.

Яны зацята біліся, аж пыл курэў. Хлопцы абступілі іх і падбухторвалі жартачкамі. Падтрымлівалі, вядома, свайго важака, які біў малога прынца, нібы пярыну выбіваў. Але калі Багуслаў вырваўся з учэпістых абдымкаў саперніка, асядлаў яго і, заламаўшы руку, пачаў біць кулакамі, куды мог дастаць, нават найбольшыя жартаўнікі прыкусілі языкі.

— Здаешся? — спытаў Радзівіл, калі вырашыў, што дастаткова правучыў ворага.

— Не, — выціснуў з сябе Самуль і адразу атрымаў некалькі ўдараў па рэбрах.

— Здаешся?

— Не, хоць і забі мяне! — аж завыў ад болю Стаброўскі.

Ён сабраў апошнія сілы і скінуў з сябе прынца, так, што той ногі задраў. Аднак Багуслаў адразу ўскочыў і ўжо чакаў нападу, сціскаючы кулакі. Убачыўшы, што перавага на баку напышлівага прыхадня, таварышы Самуля кінуліся ратаваць важака. Радзівіл нечакана для сябе апынуўся тварам да твару з чатырма праціўнікамі. Зразумеўшы, што гэта ўжо не жарты, ён схапіў нейкую ламачыну, якая, на шчасце, ляжала пад нагамі. Сціснуўшы яе ў руцэ як хвосткую палку, якімі часта ваяваў просты люд, з усяе сілы ўдарыў у лоб першага ж нападніка. Той ускрыкнуў і, трымаючыся за скрываўленую галаву, асеў на зямлю. А княжыч, не даючы хлопцам апамятацца, раздаваў шчодрай рукой направа і налева добрыя ўдары. Цяжэй за ўсё яму прыйшлося з Янам, які таксама ўзброіўся зручнай палкай і арудаваў ёю, нібы шабляй. Яго таварышы, ужо не адважваючыся лезці ў бойку, шпурлялі ў прынца засохлымі землянымі камякамі і камянямі. Як бы адважна ні біўся Багуслаў, ўсё ж сіла была не на яго баку. І невядома, чым бы скончылася сутычка, калі б на шум не прыбеглі мінакі з мясцовым пастарам. Той, размахваючы цяжкім дубовым кіем, задыхана крычаў нешта пра непавагу да мёртвых і да святога месца. Убачыўшы іх, падшыванцы пакінулі прынца ў спакоі і ўцяклі. Радзівіл таксама не жадаў слухаць натацыі раз’юшанага пастара, таму кінуўся следам. Хутка ён дагнаў Самуля і Яна, якія беглі наперадзе. Тройца завярнула ў глухі завулак і, цяжка дыхаючы, спынілася. Багуслаў знясілена прыхінуўся да сцяны нейкага дома і ад усёй душы ў думках падзякаваў пану Набароўскаму, які кожную раніцу муштраваў яго фізічнымі практыкаваннямі, прымушаючы падымаць цяжар, «каб сілу ў плячах меў», а пасля такіх здзекаў яшчэ і ганяў мілі дзве вакол палаца, павучальна паўтараючы ўслед за Ювеналам[20]: «Mens sana in corpore sano»[21].

— Бягуць? — трымаючыся за грудзі, прахрыпеў Стаброўскі, трывожна ўслухоўваючыся, ці не чуваць пагоні.

— Здаецца, ціха, — выдыхнуў Ян і ўпаў на зямлю як падкошаны, таму што ногі яго ўжо не трымалі.

Самуль з палёгкай уздыхнуў і таксама сеў дзе стаяў.

Апамятаўшыся пасля шалёных уцёкаў і трохі аддыхаўшыся, хлопцы з цяжкасцю ўсталі, з цікавасцю паглядаючы на Багуслава, які спадылба назіраў за імі.

— Добра б’ешся, — з павагай сказаў Самуль і, падумаўшы, працягнуў княжычу руку: — Я Стаброўскі, сын тутэйшага аканома яго міласці князя Радзівіла.

Багуслаў фыркнуў і адвярнуўся.

— Ты не сярдуй, што мы на цябе ўчатырох напалі, — прымірэнча сказаў Ян, правільна вытлумачыўшы пагарду. — Прыйшлося ратаваць таварыша. Калі б мы не ўмяшаліся, ты б з нашага Самуля кавалак мяса зрабіў.

Стаброўскі нахмурыўся, але нічога не сказаў. Радзівіл паглядзеў на Яна: яму спадабаўся яго прыемны, адкрыты твар.

— Ты хто? — ужо трохі лагодней спытаў княжыч.

— Ян Невяроўскі, — сказаў хлопец. — Сын беліцкага старосты князя-гетмана Радзівіла.

Багуслаў злёгку ўсміхнуўся, але адразу паморшчыўся — балела разбітая падчас бойкі губа, і павольна налівалася сіняком падбітае вока. Сапернікі выглядалі не нашмат лепш — на Стаброўскім, здавалася, і жывога месца не засталося, а Невяроўскаму бракавала пярэдняга зуба.

— Добра, — сказаў княжыч. — Я запомню.

І пайшоў. Хлопцы праводзілі яго здзіўленымі поглядамі.

х х х

Праз некалькі дзён Багуслаў у суправаджэнні самага паважанага са слуг князя-гетмана, кейданскага старосты Пятра Кахлеўскага ды пана Пуцяты ўпершыню пераступіў парог школы, дзе павінен быў вывучыць рускую[22] (мову Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага), латынь, а таксама арыфметыку, геаграфію, гісторыю і Закон Божы. Сустракаць прынца выйшлі ўсе настаўнікі на чале з рэктарам Янам Дамазовіусам. Рэктар ззяў ад задавальнення, бо Багуслаў адной сваёй прысутнасцю дадаваў гонару школе і цэламу гораду. Ён радасна вітаў Радзівіла і нават здолеў зрабіць выгляд, што не заўважае ні падбітага ў бойцы вока, ні падрапанага твару прынца.

Разам з рэктарам Багуслаў зайшоў у школьны пакой. Ён здаваўся зручным і ахайным, тут мелася ўсё неабходнае для навучання. Прынамсі, у шафах хапала кніг, каля шырокай лавы ў куце — хвосткіх розаг, а сцены былі ўпрыгожаныя картамі і галандскімі гравюрамі. Школьнікам ужо паведамілі, хто будзе вучыцца разам з імі, і яны дружна ўсталі, з цікавасцю разглядаючы Радзівіла. І двое не стрымалі спалоханага «ох!», пазнаўшы ў юным князю нядаўняга саперніка.

— Невяроўскі! Стаброўскі! — закрычаў пан Дамазовіус. — Што з вамі?

Хлопцы выцягнуліся, стараючыся не глядзець на Багуслава, а той не змог стрымаць зласлівай усмешкі, заўважыўшы, як спалохана выцягнуліся іх твары. Хлапчукі нават затрэсліся, убачыўшы, што Радзівіл ідзе проста да іх. Але Багуслаў спакойна прайшоў міма да свайго пачэснага месца ў першым шэрагу — вучняў у тыя часы рассаджвалі паводле паходжання і становішча іх бацькоў. Калі Радзівіл зручна ўладкаваўся на лаве, рэктар дазволіў вучням сесці і, кіўнуўшы настаўніку, што можна пачынаць урок, выйшаў. Але асоба Багуслава цікавіла прысутных мацней за нудныя практыкаванні.

— А цікава, чаму ў княжыча морда такая, нібыта ёю чэрці ў ступе мак таўклі? — ляпнуў нехта з школьнікаў на вуха Сяброўскаму.

Самуль са злосцю штурхнуў хлопца локцем, і той пакрыўджана змоўк.

— Мяне бацька і так ледзь не забіў, калі даведаўся, што я зноў у бойку, як просталюдзін, палез, — прашаптаў ён Яну. — А як даведаецца, што я падняў руку на Радзівіла…

Ён цяжка ўздыхнуў.

— Весела, што і казаць, — сказаў Невяроўскі. — А што з намі зробіць князь-гетман, я баюся і думаць.

З такімі сумнымі думкамі навука не лезла хлопцам у галовы, таму абураны настаўнік нацягнуў ім каўпакі з аслінымі вушамі, строга папярэдзіўшы, што ў наступны раз яны атрымаюць больш суровае пакаранне. І хоць хлопцы выглядалі пацешна, ніхто і не падумаў смяяцца: усе занадта добра ведалі сілу іх кулакоў.

Пасля заняткаў сябры, закінуўшы ганебныя каўпакі ў далёкі кут, папляліся да Багуслава з прабачэннямі — і за сябе, і за таварышаў-арыянаў, якія наведвалі іншую школу.

У Радзівіла, якому дасталася ад пана Пуцяты і за самавольны шпацыр па горадзе, і, тым больш, за бойку, аж рукі свярбелі зноў даць хамам па зубах, але ён вырашыў злітавацца.

— Не бойцеся, — сказаў ён. — Я не згадваў вашых імёнаў.

х х х

Невяроўскі і Стаброўскі, здаецца, нарадзіліся пад шчаслівай зоркай, бо прыкрае здарэнне нечакана прынесла ім удачу. Князь Крыштаф, якому са спазненнем данеслі пра бойку, даведаўшыся, што пляменнік выстаяў супраць чатырох сапернікаў, нават не стаў сварыцца («сварыўся б, каб ён спіну паказаў!»), затое вырашыў, што Багуславу патрэбныя таварышы ў дзіцячых забавах. Паколькі ў Кейданах для Радзівіла не было годнага таварыства, гетман дазволіў княжычу выбраць сяброў самому. Багуслаў паказаў на Невяроўскага, а потым, прыслухаўшыся да просьбаў Яна, які прасіў не разлучаць яго з таварышам, пагадзіўся і на Стаброўскага. Цяпер хлопцы мелі жыць у гетманскім палацы на поўным забеспячэнні.

Ян і Самуль са страхам пераступілі парог радзівілаўскага дома, які асляпіў іх хараством. З палёгкай хлопцы даведаліся, што грозны літоўскі гетман быў у чарговым ад’ездзе, а княгіня Ганна не ўмешвалася ў выхаванне Багуслава, бо князь Крыштаф строга загадаў выхавацелям, каб не дазвалялі пляменніку бавіць шмат часу ў жаночым таварыстве.

— Хіба што за вячэрай, — падкрэсліў ён. — А то каля белагаловых[23] і сам бабай стане.

Тут жа, у палацы, жыла і малодшая сястра Януша, шаснаццацігадовая Катарына. Пра князёўну казалі, што ў ёй ажыла прыгажосць самой каралевы Барбары[24]. Высокая, гожая, рудавалосая, з цёмна-сінімі, як у бацькі і брата вачыма, дасціпным вострым розумам і моцным характарам — бацькі на яе проста маліліся, спадзеючыся для дзіцяці вялікай будучыні. Дый ці магло яно быць іншае ў дачкі Радзівілаў, якія здаўна радніліся з еўрапейскімі ўладарамі?

Каля князёўны і княгіні жылі некалькі асірацелых дзяўчат з высакародных літоўскіх сем’яў, бо, паводле тастамента бацькоў, іх галоўным апекуном лічыўся князь-гетман. Дзяўчаты весялілі палац сваім шчабятаннем, вучыліся гаспадарыць і годна паводзіць сябе, а, выходзячы замуж, кожная з іх атрымлівала добры пасаг ад княгіні і князя. Але жаночы двор жыў асобным жыццём, і Невяроўскі са Стаброўскім хутка зразумелі, што па-сапраўднаму ў новым доме баяцца трэба было пана Пуцяты: маршалак двара юнага Радзівіла старанна сачыў за ўсім, што тычылася яго гадаванца. Паны Набароўскі і Кахлеўскі не толькі ўсюды вынюхвалі, але і паведамлялі гетману пра найменшыя драбніцы жыцця княжыча і яго слуг. Грубаваты Стаброўскі зусім не прыйшоўся ім да душы, і хоць бацька Самуля быў з усімі выхавацелямі ў добрых адносінах, хлопцу даводзілася са скуры лезці, каб дабіцца іх прыхільнасці. Невяроўскаму пашэнціла больш. Яго прыемная знешнасць і ўменне годна трымацца ў паважным таварыстве зрабілі лепшае ўражанне, таму Ян меў у палацы ці ні найбольшую свабоду. Яго адносіны з Багуславам мала нагадвалі стасункі пана і слугі, а ў гульнях і рыцарскіх забавах мяжа зусім сціралася. Хлопцы разам вучыліся ездзіць верхам, страляць з лука, практыкавацца з кароткай лёгкай дзідай і з дзіцячай шабляй. Ахвотна гулялі ў цуркі-палкі, перакідвалі набіты пакуллем мяч, кідалі нажы ў намаляваную цэль, але для дзіўнай гульні ў шахматы, якой яшчэ ў юнацтве навучыўся пан Набароўскі падчас еўрапейскіх падарожжаў з нябожчыкам бацькам Багуслава, цярпення хапала хіба ў княжыча. Куды весялейшым былі звычайныя косці і карты з гетманскімі ваякамі. Пастар Дземітровіч скоса паглядаў на такія забавы, час ад часу нагадваючы пра іх грэшную сутнасць, але на яго ніхто асабліва не звяртаў увагі: уменне гуляць і выйграваць было неабходна свецкаму чалавеку.

Лад жыцця ў палацы падпарадкоўваўся тым жа правілам, па якіх павінна жыць кожная кальвінісцкая сям’я: час, адпушчаны богам для зямнога жыцця, не павінен праходзіць марна. Княгіня Ганна была дбайнай гаспадыняй і старанна сачыла за працай слуг ды аканомаў. З-за слабага здароўя і прыроджанай строгасці яна не любіла гучных забаў, якія распачыналіся ў палацы з прыездам князя Крыштафа і яго паважаных гасцей. Але і гэтыя пышныя балі былі праявамі не ганарыстасці або марнатраўства, а гасціннасці, якой так славілася Рэч Паспалітая. І шчодрасць гаспадара павінна была прадэманстраваць павагу да гасцей ды засведчыць яго дабрабыт. Зручнасць і добры густ цаніліся вышэй за паказную пышнасць, але не было тут месца і сумнаму аскетызму, бо, як казаў сам Кальвін[25], чалавек прыходзіць у гэты свет, каб найбольш поўна праявіць свае таленты ды прынесці карысць сабе, людзям і Айчыне. Багацце было самым красамоўным паказнікам поспеху, а беднасць лічылася амаль грахом і выклікала пагарду ў тых шчасліўцаў, якія ўпартай працай і талентам дасягнулі поспеху. У пашане была добрая адукацыя, таму нават у вольны ад школы час выхавацелі і настаўнікі з усіх сіл спрабавалі набіць як мага больш ведаў у галовы княжыча і яго сяброў. А тыя з маладой легкадумнасцю ўсяляк спрабавалі пазбегнуць заняткаў.

Вучоба, рыцарскія забавы, кароткія шчаслівыя хвіліны вольнага часу — так міналі дні і месяцы. Зрэдку прыходзілі заўжды чаканыя лісты ад князя Януша. Той, вырваўшыся з-пад бацькоўскай апекі, спрабаваў жыць сваім розумам і, здавалася, цалкам падпарадкаваў сваёй волі выхавацеляў, якія, замест таго каб перапыняць капрызы свайго гадаванца, усяляк патуралі ім. Вучыўся князь толькі для адводу вачэй і, памятаючы бацькавы наказы, весела бавіў час у таварыстве ўплывовых людзей. Трохі затрымаўшыся ў Берліне, дзе пабратаўся з будучым курфюрстам Фрыдрыхам Вільгельмам, Януш наведаў князя Ангальта і нарэшце спыніўся ў Дрэздэне пры двары электара Саксоніі. Там пасля смерці маці выхоўваліся яго кузіны — сёстры Багуслава.

Узрадаваўшыся сваяку, князёўны перадалі праз яго лісты брату. Яны скардзіліся на жабрацкі побыт пры двары курфюрста Іагана Георга, уладанні якога былі спустошаныя Трыццацігадовай вайной. Багуслаў засмуціўся, прачытаўшы іх журботныя пасланні. На шчасце, дзядзька якраз быў у Кейданах, і княжыч шукаў зручнага выпадку папрасіць яго, каб той запрасіў сясцёр у Літву. Заспець дзядзьку ў адзіноце было амаль немагчыма. Заўсёды знаходзіліся нейкія клопаты, ад якіх не было адпачынку. Хапала і просьбітаў, што пераследавалі гетмана з раніцы да ночы. Усведамляючы гэта, Багуслаў вырашыў не адкладаць размову, і, дазнаўшыся ў першага-лепшага слугі, дзе дзядзька, накіраваўся ў паказаным кірунку. Ён мог нічога не пытацца, бо рэха грамавога голаса князя-гетмана было чуваць здалёк.

Багуслаў, які ўжо прывык да дзядзькавых разносаў, спакойна зайшоў у пакой, спрабуючы ўгадаць, што магло гэтак раззлаваць князя. Акрамя Крыштафа, у пакоі быў яшчэ ягоны сакратар Ян Мяржынскі і незнаёмы княжычу малады чалавек, якому, відавочна, і адрасаваліся княжацкія грымоты з маланкамі. На Багуслава ніхто не звярнуў увагі. Княжыч спакойна залез у любімае дзядзькава крэсла і стаў глядзець камедыю, бурнае дзейства якой ужо набліжалася да кульмінацыі.

— …Ты, мярзотнік, не толькі высакародную дзяўчыну зняславіў, ты, нягоднік, бацьку яе, менскага ваяводу, ледзьве на той свет не адправіў і слуг яму перабіў! — роў князь Крыштаф, наступаючы на юнака, нібы на ворага ішоў на чале сваіх харугваў.

Але той стаяў спакойна і глядзеў у вочы ашалеламу Радзівілу, які лютаваў так, што шыбы дрыжалі, а ў бледнага, як пабеленая сцяна княжацкага палаца, пана Мяржынскага пачалі падгінацца калені. Багуслаў з уласнага досведу ведаў, як цяжка выстаяць перад разгневаным дзядзькам, таму нямала здзівіўся такой вытрымцы і вырашыў уважлівей прыгледзецца да гэтага героя.

Шляхціцу на выгляд было крыху больш за дваццаць. Быў ён сярэдняга росту, хударлявы, на першы погляд (гэта ж трэба!) нават кволы, аднак шырокія рукавы зялёнага кафтана хавалі добра развітыя плечы і жалезныя мышцы, якія сведчылі пра вялікую фізічную сілу. Малады чалавек стаяў спінай да Багуслава, і калі выпадкова павяртаў галаву, княжыч бачыў яго прыгожы твар, ад тонкіх рысаў якога лёгка магла страціць розум любая дзяўчына. Аднак сам шляхціц калі і ведаў пра сілу сваёй прывабнасці, дык ставіўся да яе занадта нядбала, як да каштоўнай рэчы, што выпадкова трапіла ў рукі. Яго чорныя, бы вароніна крыло, гладкія бліскучыя валасы былі даўжэйшымі, чым звычайна мелі польскія і літоўскія шляхціцы, аднак не ведалі рукі майстра куафюру, і былі нядбайна падстрыжаныя самім шляхціцам або яго няўмелым слугой. Старанна паголенае валявое падбароддзе, тонкія чорныя вусы, удала падабраная вопратка хутчэй сведчылі пра добры густ, чым пра жаданне рабіць прыемнае ўражанне: занадта ўжо драпежнай была яго ўсмешка. А дзіўны погляд вачэй — чорных, нібы бездань, і калючых, як добра навостранае лязо нажа, — хутчэй пасаваў бы галаварэзу з лясной дарогі, чым шляхціцу з паважанай сям’і, якім, без сумневу, быў малады рыцар.

— Хвалілася каза, што воўка заб’е, а той ад небаракі толькі рожкі ды ножкі пакінуў, — фыркнуў ён у адказ на папрок патрона. — Міласцівы князю, я ж не нейкае там кацяня, каб проста так дазволіць слугам пана ваяводы сябе ўтапіць. А пан Тышкевіч хай свечку богу паставіць і каню свайму найлепшага аўса дасць за тое, што вынес яго старыя косці з бяды, якую ён сам на сваю галаву наклікаў. Я яго дачку да кахання не прымушаў…

Яго мяккі аксамітны голас і стрыманыя рухі супярэчылі жорсткай усмешцы, і таму сказаныя словы прагучалі асабліва злавесна.

— Але з-за цябе, нягоднік, не толькі сенатарская дачка цноту страціла, але і ў дзвюх дзевак з фраўцымеру княгіні жываты павырасталі! — зноў загрымеў князь-гетман. — Хіба ў тваім Зембіне сцежкі да дзявочых святліцаў лесам параслі, што ты пад маім дахам распусту чыніш, ганьбячы і дом мой, і маё імя?

Багуслаў чакаў, што паганец на гэтыя словы пачне ўслых смяяцца, аднак, на яго здзіўленне, той вінавата апусціў галаву.

— Вінаваты, міласцівы князю. Не варта мне было пляваць у калодзеж, з якога ваду п’ю… Карай, я любую кару прыму і міласці прасіць не буду.

— А-а-а, спахапіўся, чорт! — гетман моцна схапіў за горла маладога шляхціца і выпусціў, толькі калі той ужо пачаў хрыпець.

— Яшчэ крыху, і ты б, твая міласць, душу з мяне выціснуў, — закашляўшыся, выдыхнуў небарака, трымаючыся за горла, на якім відаць быў адбітак жалезнай гетманскай рукі.

— І гэтым бы тваёй душы вялікую паслугу зрабіў, — адрэзаў Радзівіл. — Бо ты, нягоднік, яшчэ грашыць не стаміўся, і калі тваё жыццё падыдзе да канца, то з вялікім цяжарам на той свет пойдзеш… Ох, калі б не твая адвага падчас апошняй вайны і не тая вялікая дружба, што мяне з тваім нябожчыкам-бацькам яднала, я б з табой, Адам, інакш пагаварыў.

— Можаш не турбавацца, міласцівы князю, — буян злёгку ўсміхнуўся, убачыўшы, што навальніца прайшла. — Бо пан Тышкевіч, напэўна ж, паспрабуе паскорыць мой канец.

Гэтыя словы, хоць і сказаныя з бесклапотнай бравадай, улагодзілі князя Крыштафа, і ён трохі супакоіўся.

— З ваяводам я ўжо дамовіўся, — памаўчаўшы, сказаў князь. — Ён пагадзіўся аддаць за цябе дачку.

Шляхціц ажно рот разявіў.

— Жаніцца? — збянтэжана спытаў ён. — Ну, не! І я, міласцівы князь, хутчэй зраблю, як той разбойнік, якога тры дні таму павесілі на гарадской плошчы. Нейкая дзяўчына захацела яго мужам узяць і так па старым звычаі ўратаваць ад смерці. А той, пабачыўшы, што нявеста крывая на адно вока, сам сабе на шыю вяроўку накінуў.

Багуслаў засмяяўся, ды яго ніхто не пачуў, бо князь Крыштаф, ускіпеўшы ў адказ на такую няўдзячнасць, зноў выбухнуў лаянкай. Але гнеўныя словы адскоквалі ад шляхціца, як гарох ад сіта, таму, пераканаўшыся, што справы не будзе, гетман, які, відаць, моцна любіў гэтага падшыванца, вырашыў зайсці з іншага боку.

— Ажэнішся, як я загадаю, — ужо зусім спакойна сказаў ён, паклаўшы на плячо шляхціцу сваю шырокую далонь. — Я ж, Адам, загадваю табе гэта зрабіць, таму што не бачу, як інакш скончыць справу мірам. У рэшце рэшт (ён глыбока ўздыхнуў), я спадзяюся, што як жонку ў дом прывядзеш, дык і сам за розум возьмешся. Добрую ж галаву маеш, хлопец. Шкада, калі кату дастанецца.

З хвіліну шляхціц глядзеў ваўком, але потым, спахапіўшыся, згодна кіўнуў. Яго агіда да жаніцьбы, відаць, трохі астыла, калі ўспомніў аб прыгажосці Тышкевічаўны ды аб тых выгодах, якія абяцаў гэты шлюб.

— Няўжо пан ваявода так лёгка пагадзіўся аддаць за мяне дачку? — усё ж пацікавіўся ён. — Яму б Мар’яне сярод сенатараў пару шукаць.

— Не адразу, але пагадзіўся, бо я сам сватам быў… Такую дзяўчыну табе высватаў! Прыгожую як сонца, багатую і з магутнага ды добрага роду. А ты, няўдзячны, яшчэ носам круціш, — папракнуў князь Крыштаф.

Адам, які ўжо зусім супакоіўся, пацалаваў князю руку.

— І родны бацька для мяне не зрабіў бы такога, як твая княжацкая міласць, — прызнаў ён.

— Адразу б так, — задаволена буркнуў князь-гетман. — Слухай мяне, Адам. Вазьмі ў маёй піўніцы бочку вугорскага і едзь цяпер да пана Тышкевіча. Утапіце з ім у віне вашы сваркі! Адзін толькі не ездзі, сватам пана Кахлеўскага вазьмі — той не толькі ваяводу, чорта загаворыць, калі трэба будзе. Бо ты сваім змяіным языком і святога давядзеш да граху… І яшчэ. Пра пасаг я з ваяводам не дамаўляўся, але, мабыць жа, моцна драць не будзе.

— Не будзе, — драпежна ўсміхнуўся буян. — Не турбуйся, міласцівы князь.

Падзякаваўшы гетману за клопат, Адам выйшаў, нізка пакланіўшыся. І быў так заняты сваімі думкамі, што не заўважыў Багуслава, які не зводзіў з яго вачэй.

Княжыч саскочыў з крэсла.

— Хто гэта быў? — зацікаўлена спытаў ён у дзядзькі.

— Саковіч, ашмянскі падкаморы[26], — разгублена адказаў князь Крыштаф, які толькі цяпер пабачыў пляменніка. — Ну, шатан…

— І як толькі пан Тышкевіч пагадзіўся на такога зяця? — услых падумаў пан Мяржынскі, які ўвесь гэты час маўчаў і слухаў.

Гетман зіркнуў на яго, але ўсё-такі адказаў:

— Выбару ў яго не было. Не трэба было пану Тышкевічу крычаць на ўсю Літву пра сваю ганьбу. Толькі смеху нарабіў і свой дом зняславіў.

— Гэта і ёсць той самы Саковіч?

Багуслаў з надзеяй паглядзеў на дзверы, спадзеючыся, што яму прадставяць вядомага буяна, і шчыра пашкадаваў, пераканаўшыся, што таго ўжо і след прастыў.

Пан Адам Мацей Саковіч быў выбітнай асобай, пра якую пляткарылі ўсе, каму бог даў язык і ахвоту да плётак. Успаміналі яго неверагодную адвагу падчас апошняй вайны, на якую ён адправіўся яшчэ зялёным хлапчуком. Былі такія, хто казаў, быццам падчас бою ён уратаваў жыццё літоўскаму гетману, які з тых часоў прыкіпеў да юнага смельчака ўсёй душой. Але паколькі сам князь Крыштаф ніколі пра гэта не казаў, а Саковіч, калі яго пыталі, заўсёды адмоўчваўся, дык гэтыя чуткі чуткамі і засталіся. Усё ж сапраўдныя ці выдуманыя ваенныя подзвігі не перашкодзілі Адаму атрымаць добрую адукацыю. Да навук, асабліва да юрыспрудэнцыі, ён меў выдатныя здольнасці і здолеў здзівіць сваімі ведамі нават самога князя-канцлера Альбрэхта Радзівіла. Пры спрыянні абодвух Радзівілаў Саковіч заняў пасаду ашмянскага падкаморага і здолеў вярнуць сабе добры кавалак сямейных уладанняў, які адсудзілі прадпрымальныя сваякі, пакуль ён быў малы. Тыя паспрабавалі абараніць сваю праўду сілай зброі, думаючы, што будуць мець справу з недасведчаным хлопцам. Але пан падкаморы з хеўрай слуг, якія болей нагадвалі дзікіх разбойнікаў, учыніў лютую расправу з крыўдзіцелямі, не зважаючы ні на родную кроў, ні на хрысціянскую міласэрнасць. Жывы застаўся толькі адзін, ён потым казаў, што то былі не людзі, а чэрці пад загадам самога сатаны, які на тую ноч прыняў аблічча Саковіча. Паверылі яму ці не, але чапаць пана падкаморага ўжо ніхто не наважваўся, і яго асоба набыла дрэнную славу.

Багуслаў, вядома, смяяўся з гэтых выдумак, бо напэўна ведаў, што яго дзядзька не будзе мець справы з нячыстай сілай. А цяпер, прыгледзеўшыся да пана Саковіча, адчуў незразумелую сімпатыю. Ужо адкрыў рот, каб пацікавіцца ў князя-гетмана, дзе ў гісторыях пра ашмянскага падкаморага хлусня, а дзе праўда, але не паспеў.

— Ты да мяне па нейкай справе, Богусь? — пацікавіўся Крыштаф.

Княжыч моўчкі працягнуў дзядзьку лісты ад сясцёр. Той прачытаў іх і задуменна пачухаў патыліцу:

— Я павінен быў здагадацца, што Радзівілаўнам у гэтых галапузых немцаў, багатых толькі на тытулы, будзе нядобра, — з сумам азваўся князь ён. — Электар, хоць і годны чалавек, з-за вайны лішняга гроша за душой не мае і тое, чым пляменніц адорвае, у сваёй сям’і павінен з рота вырываць… Не хвалюйся, пляменнік. Я ўсё зраблю, каб княжнаў дадому вярнуць, і зараз жа да іх слугу адпраўлю з грашыма, футрамі ды іншымі патрэбнымі рэчамі.

Князь выканаў сваё абяцанне, але потым мусіў пагадзіцца з меркаваннем саксонскай курфюрставай, што прынцэсам, якія ўжо амаль дасягнулі шлюбнага веку[27] і атрымалі нямецкае выхаванне, цяжка будзе прыстасавацца да новага жыцця. (Справа з апекай цягнулася гадамі і скончылася толькі са смерцю абедзвюх дзяўчат, што маладымі пайшлі ў лепшы свет.) Але тады ніхто не мог прадбачыць сумнага канца, таму князь-гетман яшчэ раз запэўніў пляменніка, што ўсё будзе добра, і паведаміў выдатную навіну: паколькі Богусь рос надзіва разважлівым і разумным хлопцам, ён вырашыў узяць пляменніка з сабой у Варшаву, дзе вось-вось мусіў пачацца наступны сойм, — каб той патроху прывучаўся да грамадскіх спраў.

Раздзел 3

РАКАШАНІН

Варшава

(1631 год)

Доўгая дарога ў Варшаву падалася Багуславу не такой нуднай, як мінулая паездка ў Літву. Яго сябры засталіся ў Кейданах, але князь Крыштаф быў у гуморы і забаўляў пляменніка аповедамі пра свае ваенныя паходы. Калі ж ён замаўкаў, размову падхоплівала князёўна Катарына, якая напрасілася ў гэтую паездку, нягледзячы на бацькаў супраціў. Аднак упартая князёўна не прывыкла атрымліваць адмовы і магла сказаць «так» нават тады, калі ўвесь свет навокал казаў «не».

Варшава не зрабіла на княжыча добрага ўражання, дый, шчыра кажучы, любавацца горадам не было часу. Не паспеў літоўскі гетман пераступіць парог уласнага дома, як яго атакавалі пасланцы праваслаўнага духавенства, што прыбылі на гэты сойм бараніць грэцкую веру ад каталікоў і ўніятаў. Яны бачылі ў літоўскім гетмане адзінага заступніка і абаронцу, і, трэба сказаць, што Радзівіл апраўдваў іх давер. Убачыўшы чужых, Катарына адразу ж выйшла з пакоя. Багуслаў хацеў ісці за ёй, аднак князь Крыштаф затрымаў яго, весела сказаўшы русінам, што іх выслухаюць абодва Радзівілы. Заклапочаныя абліччы паслоў аж пасвятлелі. Падзякаваўшы князям за такі гонар, яны пачалі.

— Толькі на вас, прасветлы князь, спадзяёмся, — нізка пакланіўшыся, загаварыў пан Крыса, пасланнік кіева-пячэрскага архімандрыта Пятра Магілы[28]. — На бога і на вас, але перш за ўсё на вашу міласць. Каму, як не вам, ведаць пра цяжкія крыўды, якія церпяць усе некатолікі ў Рэчы Паспалітай?

— Ведаю, усё ведаю, — цяжка ўздыхнуў князь Крыштаф, кальвініст, што ніяк не мог атрымаць вялікую гетманскую булаву, якую, па агульным перакананні, ужо сто разоў заслужыў на полі бою, паколькі кароль Жыгімонт, фанатычны каталік, адкрыта адмаўляўся даваць пасады іншаверцам. — Калі наш кароль заняў трон, ледзь не палова ўсіх сенатараў былі дысідэнтамі. А цяпер? Толькі чацвёра, калі лічыць мяне самога!

— І ніводнага грэцкай веры, — рэхам адазваўся Крыса. — Ніводнага! І калі б не заступніцтва вашай міласці, нас, праваслаўных, і слухаць ніхто не стаў бы. Ці ж даўно мы сваіх нябожчыкаў павінны былі ўначы хаваць? І да гэтага часу публічныя працэсіі пад забаронай засталіся.

— Няўжо не ганьбай для караля і ўсёй Рэчы Паспалітай з’яўляецца тое, што любы шляхціц можа вольна чыніць разбой у царкоўных маёнтках? — пачаў скардзіцца іншы бацюшка. — Столькі праваслаўных святароў заплацілі жыццём за спробы спыніць гэтае свавольства! А ці ўмяшалася каралеўскае правасуддзе? Ці пакарала сурова вінаватых? Госпадзе, ты ўсё бачыш! А падаткі, што спаганяюцца ў каралеўскі скарб выключна з праваслаўнага духавенства? Мы, слугі божыя, заўсёды гатовыя падтрымаць патрэбы яго вялікасці. Але чаму такая несправядлівасць? Чым ксёндз або ўніяцкі парох лепшы за праваслаўнага папа? Чаму ж толькі нас павінны закранаць каралеўскія капрызы? Ох, калі кароль не адумаецца, разбурыцца Рэч Паспалітая!

— Караля нават іерусалімскі патрыярх Феафан не пераканаў, — сказаў князь Крыштаф, які ўсё гэта чуў не ўпершыню, бо пра гэта гаварылі ў сойме цягам апошніх дванаццаці гадоў. — Аднак я буду бараніць правы праваслаўнай царквы гэтак жа ўпарта, як бараню сваю веру ад каталіцкага самаўладдзя.

Абнадзееныя княжацкімі абяцаннямі, пасланцы сышлі, а цікаўны Багуслаў спытаў у дзядзькі, чаму той, кальвініст, бярэ так блізка да сэрца клопаты праваслаўных. Князь Крыштаф даў нечаканы адказ.

— Каталікі ўжо ўзялі за горла ўсіх іншаверцаў і знішчаць па адным, калі ў нас не хопіць розуму трымацца разам. Вядома, праваслаўная царква — гэта вялікія клопаты, бо трэба мець мужнасць, каб бараніць тое, ад чаго ўсе адвярнуліся. Але гэта і вялікая сіла. Ты, Богусь, павінен гэта ведаць, каб павярнуць тую сілу сабе на карысць, бо ты — князь слуцкі і, дасягнуўшы паўналецця, разам з бацькавай спадчынай атрымаеш найбуйнейшую праваслаўную епархію ва ўсёй Літве. На цябе будуць аглядацца і патрыярх, і кіеўскі мітрапаліт… Вядома, калі кароль пагодзіцца аднавіць Кіеўскую мітраполію, бо толькі ад цябе залежыць, хто са святароў які прыход будзе мець у тваіх уладаннях, ды і само існаванне праваслаўя ў Слуцку таксама будзе залежаць ад цябе. А людзей заўсёды шануй за іх добрыя якасці, а не за тое, якую веру яны вызнаюць.

— Я буду памятаць, — сказаў княжыч і моцна задумаўся над гэтымі словамі.

Аднак дзядзька павярнуў яго думкі ў іншы бок, паведаміўшы, што заўтра жадае прадставіць пляменніка каралю Жыгімонту. Багуслаў нахмурыўся. У Літве ён нямала наслухаўся пра варожасць паміж каралём і сваім бацькам, у смерці якога сёй-той вінаваціў менавіта Жыгімонта. Так гэта было ці не, але пасля смерці зацятага ворага кароль перанёс нянавісць на князя Крыштафа, супраць звычаю перадаўшы і Віленскае ваяводства, і вялікую гетманскую булаву Льву Сапегу — мудраму дзяржаўнаму мужу, але нікчэмнаму ваяру. Менавіта таму падчас апошняй вайны шведам удалося прыбраць да рук значную частку Літвы. Князь Крыштаф, не зважаючы на абразу, выбіў непрыяцеля з межаў Айчыны, але каралеўскай падзякі за гэта так і не атрымаў.

Нядобразычліўцы Радзівіла ўмела распальвалі Жыгімонтаву непрыязнасць, абвінавачваючы князя ў спробах пасадзіць на польскі трон то французскага прынца Гастона Арлеанскага, то шведскага караля Густава Адольфа. Адбіваючыся ад паклёпаў, князь Крыштаф упарта шукаў дружбы з каралеўскім дваром, хоць як адзін з самых багатых магнатаў Рэчы Паспалітай мог абысціся без каралеўскае міласці. Заўважыўшы, што пляменнік не выказаў радасці ад наведвання палаца, ён падбадзёрліва ўсміхнуўся, хвалюючыся, каб той выпадкова не разгубіўся ад бляску каралеўскага двара:

— Не бойся.

— Чаго я маю баяцца? — не зразумеў Богусь. — Я бачыў караля яшчэ два гады таму, калі мы з маці наведвалі Варшаву па дарозе ў Літву. Кароль, жадаючы зрабіць ёй прыемнасць, прапанаваў мне ў яго застацца, але я на гэта адказаў, што не хачу.

Успомніўшы нябожчыцу княгіню, ён яшчэ больш нахмурыўся, а дзядзька, не жадаючы верадзіць яшчэ свежую рану пляменніка, пакінуў гэтую размову.

Назаўтра ўсе Радзівілы паспяшаліся ў каралеўскі палац. Князёўна Катарына была трохі напалоханая, але гэтая нервовая бледнасць вельмі пасавала яе ганарліваму прыгожаму абліччу і раскошным залаціста-рудым валасам. Княжыч адчуваў сябе ў каралеўскім палацы гэтак жа вольна, як і ў дзядзькавым доме. У Вялікую залу зайшоў спакойна, не звяртаючы ўвагі на шэпт прыдворных за спінай, а, апынуўшыся перад тронам, са змрочнай цікавасцю зірнуў у вочы каралю.

Жыгімонт быў ужо старым і хворым чалавекам. Яго жыццё падыходзіла да канца, ад чаго вялікую палёгку адчувалі ўсе дысідэнты і патрыёты. Гэты Ваза, заняўшы каралеўскі пасад, уцягнуў Рэч Паспалітую ў шэраг войнаў, жадаючы любой цаной захаваць за сабой шведскую карону і нават зрабіцца маскоўскім царом. Але на шчасце і для шведаў, і для маскавітаў, рэлігійныя перакананні перашкодзілі манарху скарыстацца наступствамі перамог. Заваяваўшы тытулы, ён не дасягнуў запаветнай абсалютнай улады нават ва ўласнай дзяржаве.

Цяпер стары воўк стомлена адкінуўся на спінку трона і, склаўшы рукі на грудзях, зацікаўлена разглядаў сына свайго найбольшага ворага. Багуслаў вельмі вырас з часу іх апошняй сустрэчы. Затым кароль пакасіўся на князя Крыштафа.

— Мы рады бачыць і цябе, князь, і тваю дачку, і пляменніка, — ласкава сказаў Жыгімонт, аднак яго халодны позірк ясна даваў зразумець, што літоўскаму гетману не варта мець ніякіх ілюзій.

Каранаваны фанатык бачыў у ім не таленавітага военачальніка, а ерэтыка, якому месца ў пекле, а не ў каралеўскіх пакоях.

Князь Крыштаф нізка пакланіўся. Катарына дрыготкімі пальцамі ўзялася за край сукенкі і цырымонна прысела. Багуслаў нават галавы не нахіліў, стаяў роўна і ўважліва разглядаў караля. Але чары яго прыгажосці ўжо падзейнічалі на Жыгімонта і растапілі лёд яго душы.

— Якое прыгожае дзіця! — літасціва ўсміхнуўся ён і зрабіў знак Багуславу, каб падышоў бліжэй.

Але каралеўская ўсмешка адразу ж знікла, калі «прыгожае дзіця», смела падышоўшы да трону, падало каралю руку для прывітання.

— Хто ж так вітае караля, пляменніку? — падбег збялелы ад неспадзяванкі князь Крыштаф. — Падай у ногі яго вялікасці і…

— Што? — аж скалануўся хлопец, але тут жа апанаваў сябе і дадаў ужо спакайней: — Чаму я павінен гэта рабіць? У рэшце рэшт, кароль такі ж чалавек, як і я.

У зале настала такая цішыня, што чуваць было, як дзесьці гудзе яшчэ сонная вясновая муха. Жыгімонт нахмурыўся, і, заўважыўшы, што ўсе погляды ў зале звернутыя на яго, прымусіў сябе зарагатаць.

— Дайце яму спакой, — звярнуўся ён да князя крыштафа, які, не чакаючы такога нахабства ад пляменніка, яго рэзка адчытваў, і да маршалка каралеўскага двара, які ўслых абураўся такой непачцівасцю. — Ракашанін!

На гэтым аўдыенцыя і скончылася. Вядома, потым князь Крыштаф яшчэ доўга папракаў пляменніка за неразважлівыя паводзіны, хоць і добра разумеў іх прычыны. Але цяпер не час быў для выхаваўчай гутаркі. Развітаўшыся з Жыгімонтам, гетман міла загаварыў з яго сынамі — каралевічамі Уладзіславам і Янам Казімірам, якія падышлі прывітацца.

Мяккія словы Уладзіслава вельмі адрозніваліся ад бацькавых сечаных фраз, а што тычыцца Яна Казіміра, дык яго посны твар крыху памякчэў, калі ён убачыў князёўну Катарыну. Пакуль старэйшы брат гутарыў з князем-гетманам, ён ласкава загаварыў з дзяўчынай. Відаць было, што яе прыгажосць кранула каралевіча, і Катарына, заўважыўшы гэта, зусім акрыяла і пачала размаўляць з прынцам так смела, як можа дазволіць сабе толькі прыгожая дзяўчына ды яшчэ і радзівілаўскага роду.

Багуслаў заўважыў, што і Уладзіслаў зацікаўлена глядзіць у бок князёўны, спрабуючы пачуць, пра што яна шчабеча з братам. Скончыўшы размову з гетманам, ён падышоў да Радзівілаўны і папрасіў у яе прабачэння за халодны каралеўскі прыём.

— Нічога, каралевіч, — сказала на тое Катарына. — Калі я спачатку трохі і замерзла, дык цяпер вашыя міласцівыя словы мяне зусім адагрэлі.

Пераканаўшыся, што дачка авалодала сабой лепш за пляменніка, князь Крыштаф запрасіў абодвух каралевічаў на вячэру. Уладзіслаў з радасцю прыняў запрашэнне, а Ян Казімір доўга вагаўся, муляўся і нарэшце сказаў, што прыйдзе, калі дазволяць кароль і важныя справы.

Кароль, відаць, усё ж дазволіў, бо ў прызначаны дзень абодва каралевічы з явіліся на парозе княжацкага палаца. Тут былі першыя асобы Вялікага Княства і Кароны, з якімі князь Крыштаф падтрымліваў сяброўскія адносіны. Сеўшы па правую руку ад гаспадара дома, Уладзіслаў пасадзіў Катарыну побач і ўвесь вечар займаў яе прыветнай гутаркай, зрэдку адрываючыся, каб сказаць нешта прыемнае князю Крыштафу ці каму-небудзь з гасцей. Ян Казімір, які сядзеў насупраць, сказаў за вячэрай усяго некалькі слоў, а яго аблічча рабілася ўсё больш змрочным па меры таго, як весялеў твар яго брата. Затое калі Катарына, паспрачаўшыся пра нешта з Уладзіславам, папрасіла, каб ён рассудзіў іх спрэчку, Ян Казімір так узрадаваўся, што, зрабіўшы гэта, неадкладна выпрасіў сабе ва ўзнагароду магчымасць танца з прыгажуняю. Цяпер надышла чарга Уладзіслава хмурыцца і адмоўчвацца, што ён і рабіў, пакуль не завалодаў рукой князёўны. І руку яе адпусціў толькі тады, калі надышоў час вяртацца дадому.

Пасля гэтага вечара Катарына бы зноў на свет нарадзілася. Некалькі разоў Багуслаў бачыў, як чыесьці слугі перадавалі яе слугам таямнічыя пасланні, і дзяўчына, прачытаўшы іх, цэлы дзень лётала як на крылах, напяваючы ўголас нейкую песеньку. Назіраючы за сястрой, княжыч спрабаваў адгадаць, хто ж з прынцаў слаў тыя цыдулкі. Так і не здагадаўшыся, спытаў пра тое ў самой князёўны. Катарына аджартавалася, але з тых часоў стала больш асцярожнай, напэўна, баючыся не так назіральнага кузэна, як грознага бацькі.

Але князь Крыштаф, заняты справамі сойма, папросту не заўважаў нічога, што не тычылася палітыкі. Надышлі дні, калі пышныя абеды ў княжацкім палацы і натоўпы наведнікаў, якія праглі пачуць Радзівілаву параду, змяніліся сумнай цішынёй у пакоях. Яе зрэдку парушалі толькі крокі радзівілаўскіх сваячак, што наведвалі князёўну. Князя-гетмана не было дома цэлыя дні. Ішоў з раніцы і прыходзіў ноччу, часта ў суправаджэнні вяльможных асоб, з якімі доўга пра нешта размаўляў, зачыніўшыся ў спальні.

х х х

Раз Багуслава разбудзілі ўначы галасы, якія гучалі з вітальні. Княжыч узрадаваўся, зразумеўшы, што прыйшоў князь Крыштаф. Жадаючы павітацца з дзядзькам, ён спехам апрануўся і, спусціўшыся па сходах, прайшоў у малую гасцёўню, праз няшчыльна прычыненыя дзверы якой праходзіла святло. Зразумеўшы, што князь не адзін, хлопец разгублена спыніўся, а затым асцярожна зазірнуў. Акрамя князя Крыштафа, у вітальні было некалькі чалавек, сярод якіх Багуслаў пазнаў нясвіжскага ардыната, князя Альбрэхта Уладзіслава Радзівіла, і яго братоў: камандора Мальтыйскага ордэна Жыгімонта Караля і літоўскага крайчага Аляксандра Людвіка — жыццярадаснага таўстуна, чыя круглявая постаць патанала ў пене карункаў французскага камзола, які так шчыльна аблягаў вялікі жывот князя, што, здавалася, вопратка вось-вось лопне. Усе гэтыя Радзівілы былі каталікамі, таму паміж імі і іх біржанскімі сваякамі-евангелістамі асаблівай прыязнасці не было. Убачыўшы дзядзьку ў такім таварыстве, Багуслаў застаўся стаяць за дзвярыма, толькі трохі адступіўшы ўбок, далей ад святла, бо баяўся, што яго выдасць хісткі цень. Зрэшты, сваякі былі так занятыя размовай, што нічога не заўважалі. Таму княжыч зноў зазірнуў у пакой і толькі цяпер пабачыў яшчэ аднаго чалавека, які сядзеў на кукішках перад амаль загаслым камінам і спрабаваў разварушыць агонь, падкідваючы дровы. Пакуль князі размаўлялі пра соймавыя справы, ён не ўмешваўся, затое калі гаворка зайшла пра слабое здароўе караля, вырашыў уставіць колькі словаў.

— У каралеўскім палацы ўжо пахне мярцвячынай, — холадна запярэчыў ён нясвіжскаму князю, які крывадушна і шматслоўна казаў пра хуткае адужанне яго вялікасці. — А той, хто думае інакш, толькі падманвае сам сябе.

І, звяртаючыся да князя Крыштафа, з паклонам дадаў:

— Старэйшы каралевіч так дагаджае вашай княжацкай міласці, бо добра разумее, што яго элекцыя шмат у чым будзе залежаць ад Радзівілаў, і асабліва ад таго з іх, хто мае войска, а значыць, і сілу. Бо наш «вялікі» гетман Сапега ў свае гады і на каня не сядзе. А калі і сядзе, дык толькі для таго, каб людзей насмяшыць.

Багуслаў адразу пазнаў гэты моцны выразны голас, які, нягледзячы на сваю мяккасць, меў дзіўную здольнасць напаўняць сабою ўвесь пакой. Князь Крыштаф, якому не дужа спадабалася гэтая смелая прамова, трохі нахмурыўся.

— Пан Саковіч мае дрэнную звычку гаварыць пра ўладароў так, нібы ідзецца пра іх слуг, — сказаў ён. — Але ў цэлым мае рацыю. З павагі да караля я б з радасцю адклаў гэтую размову да яго смяротнай гадзіны, але, баюся, будзе занадта позна. Гаворка пойдзе пра інтарэсы нашага дому…

— Чаму ж тады я не бачу тут нашых сваякоў — клецкага князя і літоўскага канцлера? — спытаў камандор і, шматзначна азірнуўшыся, спыніў погляд на Саковічу, нібы кажучы: «Мы — Радзівілы, а ён хто такі?»

— Я давяраю Адаму, — патлумачыў гетман, слушна зразумеўшы гэты погляд. — Што тычыцца нашых кузэнаў, дык я, вядома, пагавару з імі, калі мы прыйдзем да згоды.

— Дык пра што гаворка? — пазяхнуў князь Альбрэхт Уладзіслаў. — Кажы, Крыштаф, на вуліцы глыбокая ноч…

— Пра асобу нашага новага караля, — сказаў князь-гетман.

— Во як! — здзівіўся Аляксандр Людвік. — Я думаў, што каралевіч Уладзіслаў як старэйшы сын караля мае неаспрэчнае права заняць пасад.

Ён глядзеў на братоў, нібы прасіў падтрымкі, але тыя напружана маўчалі, не зводзячы вачэй з літоўскага гетмана.

— Каралевіч мае такое ж права на карону, як і мы маем права абраць сабе караля, які адпавядаў бы інтарэсам Рэчы Паспалітай і, галоўнае, Літвы, — адрэзаў князь-гетман і, падвысіўшы голас, урачыста сказаў: — Я пытаюся ў вас, браты мае, ці можам мы сабе дазволіць каранаваць прынца, што, стаўшы каралём, будзе працягваць разбуральную палітыку бацькі, спрабуючы адным задам уседзець на трох тронах, і ў рэшце рэшт абавязкова страціць нашу каханую Айчыну?

— Літасцівы божа! А дзядзька мае рацыю! — падумаў Багуслаў і, стаіўшы дыханне, пачаў прагна лавіць кожнае слова князя Крыштафа.

Нясвіжскія Радзівілы напружыліся так моцна, што, здавалася, вось-вось лопнуць, аднак і надалей маўчалі. Князь-гетман працягваў:

— Вось я і спытаў сябе: хто ж, акрамя Жыгімонтавых сыноў, варты таго, каб ускласці на сябе карону? Ці можам мы зноў рызыкаваць, прапануючы яе нейкаму замежнаму прынцу? Няўжо ў Рэчы Паспалітай, нарэшце, у Літве, не знойдзецца годнай галавы, здольнай узяць на сябе такі груз? — сказаў ён і абвёў палымяным позіркам прысутных.

Легла цяжкае маўчанне.

— Каралём не можа быць ерэтык, — павольна вымавіў нясвіжскі ардынат, якому падалося, што ён зразумеў, куды хіліць яго біржанскі сваяк. — Ні Літва, ні тым больш Польшча ніколі на гэта не пагодзяцца.

Князь Крыштаф, відавочна, падрыхтаваўся да такога выпаду, нават усміхнуўся.

— Вось таму я, дарагі брат, прапаную абраць каралём добрага каталіка — нашага любімага брата Аляксандра Людвіка…

— Мяне??? — таўстун гучна зарагатаў, успрыняўшы словы гетмана як жарт.

Але, заўважыўшы, што, акрамя яго, ніхто не смяецца, азадачана змоўк. Напружаныя зморшчыны на ілбах яго братоў разгладзіліся, як толькі яны пачулі, што літоўскі гетман сам не прэтэндуе на каралеўскі пасад.

— Гэта ж добрая ідэя! — павольна вымавіў князь Альбрэхт Уладзіслаў, аглядаючы брата так, быццам бачыў упершыню. — У рэшце рэшт, карона ўжо ў радзівілаўскім доме была…[29]

— Ія так лічу, — падтрымаў яго князь Жыгімонт Караль. — Паспрабую праз сваіх братоў па ордэне схіліць на наш бок папскі пасад і езуітаў, якія маюць у Рэчы Паспалітай вялікую вагу…

— Ды вы што! — спалохаўся князь Аляксандр Людвік, убачыўшы, што сваякі не жартуюць. — На чорта мне здалася тая карона!

Ён быў памяркоўным і лагодным чалавекам, аднак, уявіўшы сабе, што, калі зойме пасад, штодня будзе мець справу з жалезнай воляй сваякоў, шляхецкім гонарам і пыхаю, выявіў незвычайную ўпартасць:

— Не хачу і не прасіце, — рашуча сказаў ён. — Уладзіслаў як старэйшы сын павінен кіраваць пасля свайго бацькі.

Сказаўшы гэта, князь так хутка пайшоў да дзвярэй, што Багуслаў ледзь паспеў адскочыць, каб Аляксандр Людвік на яго не наляцеў. Пасля ўцёкаў напалоханага прэтэндэнта ў вітальні запанавала няёмкая ціша.

— Я яго ўгавару, — нарэшце сказаў князь Альбрэхт Уладзіслаў.

— Не варта, — сказаў гетман. — Я бачу, што Рэч Паспалітая заслугоўвае лепшага караля, чым наш маладушны сваяк.

Пасля гэтага госці сышлі. Праводзячы іх, князь Крыштаф з Саковічам трохі адсталі, і Багуслаў пачуў, як пан падкаморы нешта прашаптаў гетману на вуха. Калі б хлопец мог не толькі чуць, але і бачыць, заўважыў бы, як запалала ад гневу дзядзькава аблічча.

— Значыць, пан Сапега любіць ваяваць срэбнымі дзідамі?[30] — злосна пацікавіўся князь Крыштаф, а яго рука міжволі схапілася за шаблю.

— А што яму яшчэ застаецца, калі баявыя падняць не можа? — паціснуў плячыма пан Саковіч. — Калі маеш справу з такім ворагам, трэба спадзявацца на лепшае, але рыхтавацца да горшага. І калі я магу чым-небудзь быць карысным вашай княжацкай міласці…

Гетман паляпаў яго па плячы.

— Ты ўжо і так шмат зрабіў, Адам. Praemonitus praemunitus![31]

х х х

Правёўшы гасцей, князь Крыштаф хацеў ісці ў свае пакоі, але нечакана наткнуўся на пляменніка, які зыбкім ценем выслізнуў са свайго сховішча яму насустрач.

— Багуслаў? — гетман ад нечаканасці ледзь не выпусціў срэбны кандэлябр, якім асвятляў шлях. — Ты што тут робіш у такую пару?

Убачыўшы, што дзядзька больш здзівіўся, чым раззлаваўся, Багуслаў хітра прыплюшчыў вочы.

— Я засумаваў па табе. Спусціўся, каб павітацца, але ты не адзін, дык я вырашыў пачакаць.

— Засумаваў?

Зразумеўшы, што пляменнік чуў размову са сваякамі, гетман так страшна нахмурыў бровы, што любы з аднагодкаў юнага княжыча у порткі наклаў бы ад страху.

— Дык замест таго, каб кінуцца дзядзьку на шыю, ты, князь, падслухоўваў за дзвярыма? — прыкрыкнуў ён.

— Давялося, — уздыхнуў Богусь, які зусім не баяўся грознага сваяка. — Калі б зайшоў, нічога цікавага так і не даведаўся б. А гэта было б вельмі крыўдна, бо я Радзівіл, і справы майго роду тычацца і мяне.

Ад такога вытанчанага нахабства знакамітае красамоўства князя Крыштафа, за якое ён атрымаў ганаровую мянушку «літоўскі Цыцэрон», кудысьці знікла.

— Ах ты… — гетман бездапаможна азірнуўся вакол, шукаючы поглядам пана Набароўскага, каб пасварыцца хоць на яго за такі недагляд.

Спахапіўшыся, што на двары стаіць глухая ноч і выхавацель, напэўна, бачыць дзясяты сон, князь вырашыў сам звярнуцца да выхаваўчых методык.

— Я б з радасцю адказаў на твае пытанні, пляменнік, калі б ты іх задаў, а не хаваўся, як злодзей які…

— Праўда? — сумеўся Багуслаў, але адразу ж упэўнена працягнуў: — Ну, тады будзем лічыць, дзядзька, што я пазбавіў цябе ад лішніх клопатаў.

Зразумеўшы, што пляменнік усё-такі ўзяў верх, гетман шчыра зарагатаў. Прайшоўшы ў вітальню, ён пасадзіў хлопца сабе на калені і надоўга задумаўся, бо словы Саковіча не ішлі ў яго з галавы. Час ад часу позіркам ацэньваў пляменніка, быццам прымерваў, ці вытрымае той вагу яго думак.

— Што такое, дзядзька? — спытаў княжыч, заўважыўшы яго ваганні. — Ты нешта хочаш мне сказаць?

— Хачу, — рашыўся князь. — Тут вось якая справа, пляменнік… Яшчэ ў твайго бацькі ўзнікла спрэчка з Ільвом Сапегам, цяперашнім вялікім гетманам літоўскім і ваяводам віленскім, за Копысь. Твой бацька некалі змусіў пана ваяводу прыкусіць язык, і цяпер Сапега вырашыў судзіцца ў каралеўскім судзе…

— Але Копысь мая! — у Багуслава ад абурэння аж дыханне перахапіла. — Якая справа Сапегу да маіх маёнткаў?

— Так, — пагадзіўся Крыштаф. — Яна твая паводле права, і я, вядома, з усіх сіл буду бараніць твае інтарэсы, аднак баюся, што карысці ад гэтага будзе няшмат. Кароль мяне не любіць, а твой нябожчык бацька тым больш быў яму як костка ў горле.

Убачыўшы, як гнеўна тарганулася аблічча пляменніка, хуценька дадаў:

— Аднак цяпер не час, Богусь, рокаш падымаць, бо справу абавязкова трэба выйграць… Я прыдумаў адну штуку, а выйдзе яна ці не — ад цябе залежыць.

— Дык кажы, — падбадзёрыў яго малы.

— Добра было б, каб ты, пляменнік, сам выступіў у судзе. Настаўнікі захоплена адгукаюцца пра твой розум і схільнасць да навук, ды і я лічу, што ты некалі зможаш атрымаць пасаду вялікага канцлера…

— Гэтага не будзе, — перапыніў яго Багуслаў. — Я, дзядзька, не хачу сабе пасады, ад якой, як казаў мой бацька, дыяканствам пахне. Сярод канцылярскіх папер сабе славы не здабудзеш, яе на полі бою здабываць трэба! Але калі…

— Цішэй, цішэй, — нязлосна супакоіў яго князь Крыштаф, бо і сам думаў гэтак жа. — Дык ты, мой дарагі князь, вось гэтую цацку палюбіў, яе сабе выбраў? — ён любоўна правёў пальцам па заткнутай за пояс срэбнай гетманскай булаве.

— Не, тую, што цяпер у пана Сапегі пад падушкай без справы ляжыць, — таксама пажартаваў Багуслаў. — Што я павінен зрабіць?

— Мы з тваім выхавацелем падрыхтуем прамову, з якой ты выступіш перад каралём і сенатарамі. Што скажаш? Не разгубішся перад такімі людзьмі?

— Не разгублюся, — запэўніў яго пляменнік і стрымаў слова.

У вызначаны дзень Багуслаў сказаў перад панамі-сенатарамі і каралём як высокім апекуном усіх удоваў і сірот прамову, поўную вытанчанай дзёрзкасці (пан Набароўскі пастараўся!), якая выкрывала ўсе падкопы Сапегі. Жыгімонт толькі лыпаў вачыма, слухаючы адзінаццацігадовага хлопчыка, які сыпаў лацінскімі словамі, і, нарэшце, прысудзіў Копысь Радзівілу.

— Каралю лёгка дарыць тое, што яму не належыць! — крыкнуў пан віленскі ваявода, пачуўшы прысуд.

— Будзеш з дзіцём спаборнічаць? — падміргнуў яму князь Крыштаф, якога аж распіраў гонар за пляменніка і радасць ад выйгранай справы.

— Ды ён ужо спрабаваў, толькі язык праглынуў! — падтрымаў польнага гетмана хтосьці з сенатараў.

— Вось жа, Сапега! Хацеў кот рыбку з’есці, ды не злавіў…

— А малады княжыч далёка пойдзе!

— Ваўчаня, бо з воўчага роду, — не прамаўчаў Сапега. — Ды хоць у вас, Радзівілаў, зубы вострыя, але на Копысі іх абламаеце!

Пачуўшы гэта, Багуслаў павольна падышоў да ворага і ткнуў добрую дулю яму проста пад нос.

— Гэта ўсё, што ты атрымаеш, пан, — паведаміў ён агаломшанаму ваяводу.

х х х

Так і выйшла. Хоць копыская справа цягнулася яшчэ гадамі, распальваючы і без таго лютую варожасць паміж двума магутнымі родамі, Сапегу ўсё ж не ўдалося адгрызці кавалак радзівілаўскіх уладанняў: перамога засталася за Багуславам.

Князь Крыштаф таксама не марнаваў часу. Дзякуючы намаганням праваслаўнай дэлегацыі і яго ўласнаму хадайніцтву сойм прыняў дэкларацыю «Аб уладычных і царкоўных уладаннях», дзе пад страхам суровага пакарання забаранялася свавольства ў царкоўных землях.

Але заслужаны трыумф захінула чарговая сварка з каралеўскім дваром: каралю Жыгімонту данеслі, што каралевіч Уладзіслаў захапіўся дачкой літоўскага гетмана. Раз’юшаны кароль неадкладна загадаў сыну выкінуць дзяўчыну з галавы, і добры сын ды спадкаемца не мог не паслухацца бацькі, а абражаны князь Крыштаф неадкладна вывез Касю ў Літву, далей ад граху. Так таямніца, якую столькі часу спрабаваў разгадаць Багуслаў, выйшла на свет божы…

Вяртанне дадому нагадвала жалобную працэсію. Катарына ўсю дарогу плакала, князь-гетман хмурыўся і адмоўчваўся, а Багуслаў змрочна разважаў: вось калі б кароль, якому ўсё прадказвалі хуткую смерць, здагадаўся памерці ўжо зараз, стрыечніца магла б стаць каралевай Рэчы Паспалітай. Тая ж думка грызла і князя Крыштафа.

— Не плач, дачка, — нарэшце сказаў ён сваёй любіміцы, якая ўпарта хавала твар за мокрай ад слёз хусцінкай. — Жыгімонт надоўга на гэтым свеце не затрымаецца, а Уладзіслаў, дасць бог, цябе не забудзе. — І, падміргнуўшы Багуславу, ціха дадаў: «Калі Радзівіл не будзе каралём, хай будзе каралевай Радзівілаўна».

Раздзел 4

СМАЛЕНСКАЯ ВАЙНА

Вільня

(1632–1634 гады)

Рэлігійныя звады ўзмацніліся ў Рэчы Паспалітай з часоў Стэфана Баторыя[32], якому прыйшло ў галаву запрасіць у сваю дзяржаву езуіцкі ордэн. Абжыўшыся на новым месцы, святыя айцы пачалі змаганне як з адвечным на гэтых землях праваслаўем, так і з Рэфармацыяй, што з’явілася тут нядаўна, але паспела пусціць моцныя карані ў каронных і літоўскіх землях. А паколькі езуіты славіліся як выдатныя настаўнікі, да якіх па навуку звярталіся нават іншаверцы, дык змагацца з ерассю сталі не толькі агнём, але і словам. З іх лёгкай рукі ў гарадах Рэчы Паспалітай пачалі ўзнікаць школы і калегіумы, дзе настаўнікі з ордэна Ісуса ўкладалі ў маладыя гарачыя галовы не толькі веды, але і нянавісць да ерэтыкоў. Не абмінулі езуіты і Вільню, куды Багуслаў прыбыў, каб працягнуць навучанне ў кальвінісцкай школе, што знаходзілася пад дзядзькавым пратэктаратам. Там вучылася моладзь з уплывовых у Вялікім Княстве пратэстанцкіх сем’яў, і княжыч мусіў завязаць сяброўскія кантакты, якія спатрэбяцца яму ў будучым палітычным жыцці. Ён павінен быў вывучаць філасофію, паэтыку, дыялектыку і рыторыку, каб на публічных выступах і ў прыватных размовах вытанчаным красамоўствам дасягаць свайго і заваёўваць прыхільнасць, мусіў таксама заняцца юрыспрудэнцыяй і паглыблена пазнаёміцца з арыфметыкай.

Юны Радзівіл са сваім дваром пасяліўся ў палацы, які застаўся яму ў спадчыну ад бацькі, а калісьці належаў каралеве Барбары. Гэта быў змрочны двухпавярховы будынак з чырвонай цэглы, з грознымі вежамі, якія будаваліся не дзеля прыгажосці, а для абароны ад ворагаў. Пабудаваны яшчэ Радзівілам «Геркулесам»[33] сярод вечназялёных хваёвых лясоў, якімі параслі звілістыя берагі Віліі, як раз насупраць Лебядзінай выспы, ён калісьці лічыўся ці не самым прыгожым будынкам сталіцы. Аднак цяпер саступаў і новым камяніцам «a Ia style de Louis XIII»[34], і лёгкім італьянскім palazzo іншых літоўскіх вяльможаў. Нават цудоўныя сады вакол палаца, дзе прыгажуня Барбара калісьці сустракалася з каралём Жыгімонтам Аўгустам, цяпер былі занядбаныя праз пастаянную адсутнасць гаспадара. Князь Крыштаф да прыезду пляменніка распарадзіўся абнавіць хіба ўнутраныя пакоі. Сам жа гетман адбыў у Варшаву на канвакацыйны сойм — памёр кароль Жыгімонт![35]

Бурлівае жыццё ў сталіцы Вялікага Княства падабалася юнаму князю больш, чым ціхае і спакойнае ў Кейданах. У Вільні і дня не бывала без здарэнняў, нярэдка на грунце рэлігіі, бо тут, пад бокам адзін у аднаго, жыло некалькі рэлігійных абшчын. Каталікі, праваслаўныя, кальвіністы, лютэране, іудзеі і «літоўскія браты» жылі ў асноўным мірна, аднак гэты мір быў, як прысак, прыцярушаны попелам, бо студэнты езуіцкага калегіума ніколі не гублялі магчымасці пералічыць рэбры камусьці з іншаверцаў. Некалькі разоў у гэтыя «забаўкі» ўцягваўся ўвесь горад. Неяк прафесар Гартліб з Нідэрландаў, якому ўдалося выратавацца падчас апошняга пагрому, дрыжучы ад даўно перажытага жаху, распавёў выхаванцам, як група студэнтаў-каталікоў напала на дом паважанага купца-пратэстанта, а пасля і на рэфармацкую царкву на Пакроўскай вуліцы. Іх ахвярамі сталі трое пастыраў, а сам Гартліб цудам выратаваўся, схаваўшыся ў склепе.

— Мне пашанцавала, — распавядаў ён, глытаючы слёзы. — А вось пана Красневіцкага гэтыя нелюдзі скінулі з даху, а майго сябра, прафесара Вэндланда, амаль засмажылі жыўцом на вогнішчы з кніг віленскай бібліятэкі… Тады згарэла шмат дамоў паважаных мяшчан… Хай іх слёзы ўпадуць на галовы вар’ятаў!

Маладыя пратэстанты слухалі свайго настаўніка, сціскаючы кулакі. Хоць часу ад таго прайшло нямала, адносіны паміж папістамі і паслядоўнікамі Кальвіна не пацяплелі. Некалькі разоў у рэлігійныя звады ўмешваліся і аднакласнікі Багуслава, якімі кіравалі, вядома ж, Стаброўскі з Невяроўскім. Хлопцы любілі і ўмелі махаць кулакамі, таму з іх з’яўленнем у Вільні перамога ў сутычках стала хіліцца на бок паслядоўнікаў Кальвіна.

Але аднойчы юныя сарвігаловы паўсталі перад светлымі княжымі вачыма ў вартым жалю выглядзе — у ірванай адзежы, з акрываўленымі тварамі. І больш, чым раны на целе, грызла душу горыч паразы — у бойку нечакана ўмяшаўся старонні шляхціц, і з яго дапамогай выхаванцы езуіцкага калегіума пазбеглі заслужанага пакарання.

Пра гэта пакрыўджаныя хлопцы, перабіваючы адзін аднаго, расказалі Багуславу. Не змаўчалі і пра тое, што вораг не выказаў належнай пачцівасці да грознага імя Радзівілаў.

— Той мярзотнік на слуг вашай княжацкай міласці руку падняў, — хлюпаючы расквашаным носам, скардзіўся Стаброўскі, чыё левае вуха жахліва распухла і ненатуральна адтапырвалася.

— Хоць і сам такі ж слуга вашай княжацкай міласці, як і мы, — дадаў Невяроўскі, жаласна гледзячы на князя адным вокам, бо другое заплыло ад велізарнага сіняка.

Багуслаў нахмурыўся, заўважыўшы, што правае вуха Яна вельмі нагадвае левае вуха яго таварыша.

— Ты маеш рацыю, дружа, — сказаў ён. — Абразіўшы вас, ён абразіў мяне. Ну, хай цяпер сцеражэцца! Як яго імя?

— Саковіч, ашмянскі падкаморы, — помсліва паведаміў Стаброўскі.

— Саковіч? — здзівіўся Радзівіл, успомніўшы прыгожага нахабніка, які так вольна трымаўся з самім князем Крыштафам. — А ён чаго ў бойку палез?

Багуслаў хацеў яшчэ нешта спытаць, але не паспеў, бо ў пакой забег раз’юшаны пан Пуцята.

— Ну ірады! — закрычаў ён, размахваючы тоўстай дубовай палкай. — Дзе вы, чортава семя, бойку ўчынілі? У езуіцкім кляштары? Каб праклятыя манахі нарабілі віску на ўсю Вільню, скардзячыся на абразу касцёла? Ды я вам…

І, схапіўшы Яна за ацалелае вуха, так скруціў яго, што той завішчаў ад болю. Адначасова Пуцята спрабаваў дастаць кіем Стаброўскага, які, аднак, шчасліва вывернуўся і схаваўся за спінай Багуслава.

— Пачакай, пан Самуэль, — спыніў выхавацеля княжыч. — Гэта толькі бойка. Ці мала хто на віленскіх вуліцах кулакамі махае?

— Так махалі жа не хто-небудзь, а слугі князя-гетмана, і не дзе-небудзь, а ў самім манастыры! — адрэзаў той. — У яго княжацкай міласці і без таго нямала клопатаў з каталіцкім святарствам, якому пратэстанцкая акадэмія як костка ў горле, а гэтыя нягоднікі яшчэ смалы ў агонь падлілі! І менавіта тады, калі прасветлы князь на сойме спрабуе дамагчыся ад сенатараў саступак у рэлігійных пытаннях! Ох, маліцеся богу, каб пан Саковіч улагодзіў справу з настаяцелем, бо як умяшаецца епіскап, яна ўжо сапраўды трапіць у Сінод і на сойм… А я скажу пастару Дземітровічу, каб усыпаў кожнаму дзясяткі два дубцоў!

Пан Пуцята стрымаў слова, і падшыванцы атрымалі ўрок рэлігійнай талерантнасці на ўсё жыццё. Аднак пану Саковічу, напэўна, удалося ўмовіць настаяцеля, бо не епіскап, ні паны сенатары, ні нават князь Крыштаф ні пра што не даведаліся. Багуслаў, усвядоміўшы, да якіх сумных наступстваў мог прывесці дэбош у кляштары, у думках падзякаваў Адаму за ўмяшанне, аднак пакрыўджаныя шляхціцы чамусьці ніякай падзякі не адчувалі…

х х х

А ўжо зусім хутка нават гарачым каталікам стала не да варажнечы, бо пакуль ішлі выбары новага караля, вялікая бяда звалілася на Рэч Паспалітую і перш за ўсё на Літву, якая здаўна была перадавым бастыёнам і перашкодай на шляху варожай навалы ды сцерагла спакой сытай Польшчы. Гэтым разам Масква вырашыла скарыстацца смерцю старога ваўка і, парушыўшы ўмовы Дэулінскага міру[36], пажадала вярнуць сабе землі, страчаныя ў мінулай вайне. Новая вайна была чаканай. Задоўга да таго, як трыццаціпяцітысячная маскоўская армія пад кіраўніцтвам ваяводы Шэіна і князя Празароўскага перайшла мяжу, князь Крыштаф патрабаваў у вялікага літоўскага гетмана Сапегі ўхвалы на збор войска. Але той ніяк не хацеў верыць у тое, пра што ведалі нават вароны, якія злымі зграямі зляталіся ў Літву, выглядаючы будучую спажыву. Даказваў, што Масква хацела ваяваць разам са Швецыяй, а цяпер, пасля смерці караля Густава Адольфа, асцеражэцца лезці ў авантуру.

Аднак адсутнасць хаўруснікаў не магла стрымаць баявога запалу маскавітаў. Безабаронныя літоўскія межы сталі лёгкай здабычай для моцнага і добра падрыхтаванага праціўніка, які з лёгкасцю захапіў Сярпейск, Дарагабуж, Белую, Невель, Себеж, Рослаўль, Старадуб, Почап, Трубчэўск, Сураж… Занепакоены князь Крыштаф, сяк-так адбыўшы сойм, які абвясціў каралём Уладзіслава і з цяжкасцю пацвердзіў палажэнні Варшаўскай канфедэрацыі 1573 года аб рэлігійнай талерантнасці, якая абяцала ўсім іншаверцам роўныя правы з каталікамі, паспяшаўся з’ехаць да ўжо абложанага Смаленска, каб прыняць на сябе камандаванне войскам. Вядома, з малымі сіламі, большасць якіх складалі яго ўласныя найміты, Радзівіл нямнога мог зрабіць супраць велізарнага маскоўскага войска. Стаўшы лагерам за пяцьдзясят вёрстаў ад Смаленска, князь Крыштаф пасылаў невялікія атрады на дапамогу гораду, адцягваючы час да прыбыцця караля і польскага войска.

Аднак Уладзіслаў, для якога перамога ў гэтай вайне павінна была стаць залогам доўгага і шчаслівага ўладарання, не спяшаўся з дапамогай. Каранаваўшыся і адбыўшы каранацыйны сойм, які нарэшце зацвердзіў неабходныя ваенныя выдаткі, ён разаслаў паслоў, каб паведаміць еўрапейскім уладарам аб сваім уступленні на польскі пасад, а таксама аб правах на дзедаўскі, шведскі трон, які пасля смерці бацькі заняла шасцігадовая каралева Крысціна. Адным з такіх паслоў стаў Януш Радзівіл, які, атрымаўшы каралеўскія інструкцыі, пакінуў навучанне ў Лейдэнскім універсітэце і выправіўся з пасольствам да двароў Фрыдрыха Генрыха Аранскага, інфанты Ізабелы і Карла І Англійскага.

Польскае войска рушыла пад Смаленск толькі на восьмым месяцы аблогі. Сапраўдным цудам здавалася тое, што за гэты час маскоўцы не змаглі ўзяць горад і нават не адважыліся штурмаваць лагер Радзівіла, дзе было ўсяго пяць тысяч войска. Пазбягаючы генеральнай бітвы, літвіны вымотвалі ворага кароткімі сутычкамі, падрываючы веру ў перамогу. Пакуль праціўнік губляў каштоўны час, шматлікімі набегамі руйнуючы літоўскія паветы, пяцітысячнае казацкае войска добра патапталася па паўднёвых маскоўскіх землях, адцягваючы ўвагу ад Смаленска. А потым яшчэ польскія дыпламаты падбухторылі татарскую арду, і яна вогненным смерчам пранеслася па Маскоўскім царстве, збіраючы свой крывавы ясыр. Даведаўшыся пра гэта, многія маскоўскія ваяры пакінулі войска, каб ратаваць вотчыны, жанок і дзяцей.

«Не ведаю, ці добра магаметан напускаць на хрысціян, — пісаў усцешана князь Крыштаф. — Але як ні круці, а для зямной палітыкі вельмі добра выйшла!»

Аднак добры палкаводзец Радзівіл разумеў, што гэтыя поспехі толькі часовыя і без кароннага войска няма чаго і думаць пра канчатковую перамогу. Ён закідваў каралеўскі двор ваеннымі рэляцыямі, з надзеяй чакаючы дапамогі.

Урэшце 9 мая 1633 года пятнаццацітысячная каронная армія выступіла з Варшавы ў Смаленск. 24 чэрвеня кароль быў ужо ў Вільні. Літоўская сталіца сустрэла свайго новага вялікага князя пышнымі ўрачыстасцямі, якія цягнуліся без перапынку некалькі дзён. Сямідзесяціпяцігадовы гетман Сапега, забыўшыся пра шаноўны век, верхам гарцаваў перад каралём і яго асяроддзем на чале некалькіх конных і пешых палкоў, але парадныя шэсці так падарвалі яго здароўе, што небарака тут жа развітаўся з жыццём.

х х х

У той дзень Багуслаў як раз прымаў ранішнюю купель у велізарнай бочцы, куды пан Пуцята з пакаёвым раз-пораз падлівалі гарачай вады. Заплюшчыўшы вочы і заціснуўшы вушы, ён пагрузіўся з галавой, а калі вынырнуў, убачыў запыханага Стаброўскага, які трымаўся рукамі за грудзі, спрабуючы аддыхацца, бо на злом галавы бег да княжага палаца цэлую мілю.

З улікам урачыстасцяў студэнтаў раней распусцілі на летнія вакацыі, але двор Багуслава не спяшаўся пакідаць Вільню, чакаючы ад’езду каралеўскай арміі. І Самуль з асалодай біў лынды, бадзяючыся па горадзе ды разглядаючы каралеўскі почат і прыслухоўваючыся да навінаў.

— Пан віленскі ваявода памёр, — хапаючы ротам паветра, паведаміў ён. — Запрасіў гасцей на абед, а сам дуба ўрэзаў.

Выхавацель, пачуўшы гэта, ад нечаканасці выпусціў сярэбраны кубак з вадой, і той заскакаў па падлозе, тужлівым звонам аплакваючы смерць вялікага гетмана.

— Нядрэнную штуку выкінуў, — здзівіўся Радзівіл, павольна перахрысціўшыся. — А я думаў, што ён збіраецца жыць вечна.

— Нябожчык быў мудрым дзяржаўным мужам, — асуджальна паглядзеў на яго пан Пуцята.

— Але не лепшым чынам сведчыць пра яго мудрасць тое, што вялікую булаву прыбраў да рук, не маючы ваеннага таленту, і на маю Копысь тачыў зубы, — адрэзаў Багуслаў.

— Будзем спадзявацца, новы кароль аддасць гетманства законнаму ўладальніку, — прымірэнча адказаў выхавацель. Ён стараўся пазбягаць слоўных баталій са сваім аж занадта разумным гадаванцам, бо той зазвычай атрымліваў у іх пераканаўчую перамогу. — І Віленскае ваяводства таксама.

— Кароль дэклараваў Віленскае ваяводства Тышкевічу, — выдаў Самуль галоўную навіну.

Але не змог да канца атрымаць асалоду ад эфекту, які зрабіла на прысутных гэтае паведамленне, бо здзіўлены пачутым княжыч схапіў яго за кашулю і прыцягнуў да сябе.

— Адкуль ведаеш? — востра бліснуўшы вачыма, спытаў ён.

— Чуў… Уласнымі вушамі чуў, як сам пан Тышкевіч выхваляўся перад сваімі людзьмі.

Багуслаў бяссільна адпусціў кашулю, і шляхціц, паслізнуўшыся на мокрай каменнай падлозе, так і сеў, дзе стаяў.

— Што скажаш, пан Пуцята? — княжыч горка паглядзеў на выхавацеля. — Там дзядзька сваёй крывёю бацькаўшчыну абараняе, не шкадуючы ні жыцця, ні здароўя, ні ўласных сродкаў на аплату войска, а пасаду атрымаў той, хто дзяржаве паслужыў адно тым, што каралеўскі зад лізаў ад самой каранацыі.

На гэты раз пан Самуэль не папракнуў княжыча за такія словы, бо цалкам падзяляў яго горыч.

— Гэта здрада! — абурыўся ён. — Кароль сам князю Крыштафу абяцаў, што галоўныя пасады пасля Сапегі яму дастануцца… І князь-канцлер за брата не ўступіўся!

— Дай ручнік, — змрочна загадаў Багуслаў і, вылезшы з бочкі, захутаўся ў прасціну, паслужліва пададзеную слугой. — Трэба дзядзьку пра гэта паведаміць, і неадкладна. Я сам ліст напішу.

— Добрая думка, — кіўнуў пан Набароўскі. — Я знайду ганца. Хоць бы толькі жывым даехаў.

— Даедзе…

х х х

Атрымаўшы вестку пра смерць Сапегі і пра каралеўскую падступнасць, змрочны як ноч, князь-гетман паспяшаўся ў Вільню. Сустракаць літоўскага гетмана выехала пасланая каралём дэлегацыя, якую ўзначальваў сам літоўскі канцлер — князь Альбрэхт Станіслаў Радзівіл.

Вялікі канцлер літоўскі і ўладальнік заможнай Алыцкай ардынацыі на Валыні, князь Альбрэхт заслужана лічыўся адным з самых разумных дзяржаўных мужоў у Рэчы Паспалітай. Яшчэ ў юнацтве, знаходзячыся пры французскім двары, ён так зачараваў сваёй вучонасцю і галантнымі паводзінамі караля Людовіка XIII, што той, спрабуючы затрымаць Радзівіла ў Францыі, высватаў яму адну са сваіх кузін. Аднак перад вянчаннем жаніх таемна пакінуў Парыж і ўцёк у Кале, дзе сеў на першы карабель да Гданьска, а каралю Людовіку паслаў ліст, патлумачыўшы, што ўначы прысніўся яму польскі кароль Жыгімонт і сказаў: «Няма чаго табе, князь, у Францыі рабіць. Я — твой кароль. За мной ідзі!» І гэты сон так падзейнічаў на ўразлівага Радзівіла, што ён пакінуў і Францыю, і нявесту, ды вярнуўся ў Польшчу, дзе ўдзячны польскі кароль хутка ўзнагародзіў яго пасадаю вялікага літоўскага канцлера.

Біржанскія Радзівілы маглі б толькі парадавацца за прадстаўніка свайго роду, але, на жаль, князь Альбрэхт быў фанатычным каталіком, ад якога моцна даставалася і яго сваякам-кальвіністам, і ўсім іншаверцам у Рэчы Паспалітай. Аднак у палітычных справах усе без выключэння Радзівілы, улічваючы інтарэсы роду, падтрымлівалі адзін аднаго. І князь Крыштаф, убачыўшы здрадніка, адразу выліў на яго свой гнеў, узгадаўшы агульных продкаў, якія мелі паперавяртацца ў магілах ад таго, што іх нашчадак, напляваўшы на дабрабыт радзівілаўскага дому, дапусціў, каб Віленскае ваяводства дасталося Тышкевічу.

Жаўтаваты твар саракагадовага канцлера запалаў барвовай чырванню, і ён пачаў запэўніваць сваяка ў сваёй невінаватасці. Але князь-гетман абарваў гэтыя езуіцкія хітрыкі на паўслове. Каралеўская аўдыенцыя таксама не дадала яму настрою, і, атрымліваючы віленскае кашталянства замест жаданага ваяводства, Радзівіл ледзь змог выціснуць з сябе некалькі слоў падзякі. У палац пляменніка князь-гетман наведаўся змрочны як дажджавая хмара. Аднак, убачыўшы Богуся, які радасна выбег яму насустрач, ён з вялікай радасцю прыціснуў таго да грудзей.

— Як маешся, дзядзька? — пацікавіўся Багуслаў, трывожна ўзіраючыся ў шэры твар князя.

— Усё як ты і пісаў, пляменніку, — сумна ўсміхнуўся гетман. — Толькі князь Альбрэхт клянецца, што нічога не ведаў пра каралеўскі прывілей Тышкевічу, таму і не мог нічога зрабіць.

— Гэта «нічога» дорага абышлося нашаму роду, — з’едліва заўважыў княжыч і раздражнёна зірнуў на князя-канцлера.

Князь Альбрэхт натапырыўся. Багуслаў павярнуўся да яго спінай, з задавальненнем адзначыўшы, што пан Пуцята не зрабіў яму заўвагі за такую непачцівасць.

— А вялікая булава? — працягнуў ён распытваць дзядзьку.

— Кароль адклаў гэтае пытанне да наступнага сойма… — пачаў князь-гетман, але раптам змоўк, схапіўшыся за грудзі.

— Дзядзька? — Багуслаў спалохана схапіў яго пад локаць, і яны разам з панам Пуцятам асцярожна пасадзілі гетмана ў крэсла.

Бледны пан Самуэль крыкнуў слугам, каб прынеслі вады, а сам дрыготкімі рукамі пачаў расшпіляць гузікі на каптане князя. Князь Альбрэхт распарадзіўся, каб неадкладна паслалі па гетманскага або па яго ўласнага лекара, але князь Крыштаф адмоўна пакруціў галавой.

— Не трэба, — прахрыпеў ён. — Зараз адпусціць.

І сапраўды, скора гетман авалодаў сабою настолькі, што змог адказаць на пытанне канцлера, які спрабаваў даведацца, што за хвароба схапіла яго сваяка. Багуслаў таксама хацеў гэта ведаць, але ад хвалявання не мог вымавіць ні слова: ён яшчэ не бачыў энергічнага і мужнага дзядзьку такім бездапаможным.

— Сэрца, — усё яшчэ трымаючыся за грудзі, растлумачыў князь Крыштаф. — Падчас адной з атак так схапіла, што з каня ўпаў. Але нічога, бог вярнуў у змыслы. І пан Саковіч не разгубіўся — атрымалі тады вікторыю!.. Ну ўсё, здаецца, прайшло.

Гетман глыбока выдыхнуў і ўстаў. Убачыўшы спалоханы твар пляменніка, заспакойліва паляпаў яго па плячы.

— Ты, князь, зусім сябе не беражэш, — падаў голас князь-канцлер, які ўвесь гэты час моўчкі змагаўся з сабой. — Я сам паеду да караля. У рэшце рэшт, пан Тышкевіч яшчэ пісьмовага прывілею не атрымаў, і калі маё слова нешта значыць для Уладзіслава, дык і не атрымае.

— Гэта ўжо кажа Радзівіл, — князь Крыштаф працягнуў руку князю Альбрэхту.

— Ды добра ўжо, — буркнуў той, паціскаючы яе. — У рэшце рэшт, лепш, каб гэтую пасаду атрымаў Радзівіл, хоць і ерэтык, чым каталік, але не з нашага дому.

Сказаўшы так, ён пайшоў да дзвярэй, але князь Крыштаф яго спыніў.

— Чакай, княжа, — ён працягнуў кузэну нейкую паперу, якую да гэтага часу трымаў пры сабе. — Аддай гэта каралю. Хай успомніць абяцанні, якія мне даваў, каб я яго элекцыю падтрымаў. Я сёння хацеў гэты ліст яму ў твар шпурнуць, ды, на шчасце, стрымаўся…

Умяшанне літоўскага канцлера мела поспех, князь Крыштаф атрымаў Віленскае ваяводства і разам з каралём з’ехаў на вайну. Багуслаў прасіўся з ім, але, вядома, застаўся дома.

— Вырасцеш — будзеш ваяваць, — адрэзаў гетман. — На вайне я павінен перамогу здабываць, а не за няньку быць.

І, заўважыўшы, што пляменнік пакрыўджана насупіўся, прымірэння дадаў:

— Людзі яшчэ пачнуць казаць, што я цябе ў войска ўзяў, каб ты галаву склаў, а я твае маёнткі атрымаў.

— Хто скажа? — абурыўся Багуслаў.

— Знойдуцца такія, — уздыхнуў князь. — Так, сынок, — ён любоўна прыклаўся вуснамі да насупленага твару пляменніка, — сядзі дома. Кароль яшчэ марыць пра шведскі пасад, таму хопіць войнаў і на твой век…

Гетман з’ехаў, а для Багуслава пацягнуліся трывожныя дні ў чаканні вестак з-пад Смаленска. На шчасце, яны былі радаснымі, бо маскоўцы так і не змаглі скарыстацца адсутнасцю князя-гетмана і колькаснай перавагай над літоўскім войскам. Прыезд караля ў ваенны лагер зусім дэмаралізаваў ваяводу Шэіна, а калі да палякаў з літвінамі далучылася дваццацітысячнае казацкае войска, капітуляцыя маскавітаў ужо здавалася непазбежнай.

х х х

А аднойчы ў княжацкі палац з’явіўся нечаканы госць.

— Хто такі? — пацікавіўся Багуслаў у незвычайна ўзбуджанага пана Пуцяты, што прыйшоў сказаць яму пра наведніка.

— А ты, найяснейшы князь, ідзі і сам паглядзі, — хітра ўсміхаючыся, адказаў той.

Княжыч паціснуў плячыма і выйшаў у суседнюю вітальню, дзе ўбачыў высокага рудавалосага хлопца, убранага па апошняй французскай модзе. Ён здзіўлена ўтаропіўся ў Багуслава, не жадаючы пазнаць у гэтым высокім дужым падлетку таго малога немца, з якім пазнаёміўся пяць гадоў таму.

— Януш! — радасна ўскрыкнуў Багуслаў і кінуўся кузэну на шыю.

— Гэта сапраўды ты, брат? — недаверліва перапытаў той і, спахапіўшыся, паўтарыў на нямецкай мове: — Bist du das wirklich, Prinz? Ich habe dich nicht gleich erkannt.[37]

— Можаш не старацца, князь, — развесяліўся Богусь. — Калі я некалькі гадоў таму зразумеў тваю нямецкую, дык цяпер, напэўна, і польскую зразумею.

Януш зарагатаў.

— Ды ўжо чую, што твая польская цяпер не горшая за маю нямецкую! І бачу, што зубоў ты ў Літве не пазбавіўся!

— Яшчэ выраслі, — Багуслаў захоплена крануў вялікі адкладны каўнер на кашулі кузэна. — Гэта галандскія карункі?

— Алансонскія. Заязджаў на пару дзён у Парыж наведаць каралеўскі двор і добрых тканін прыкупіць. І табе тое-сёе прывёз.

— Ну дзякуй! — стрыечны брат падскочыў ад радасці. — А французскага караля бачыў?

— Караля, каралеву і кардынала Рышэлье[38], — Януш горда выпрастаў плечы, што за апошнія гады наліліся сілай. — Яго эмінэнцыя ліст бацьку перадаў. І для дзядзькі канцлера.

— Нічога сабе! — здзівіўся Богусь, і, хітра павёўшы вокам, сказаў: — Вось шкада, ты не ведаеш, пра што ў гэтых лістах гаворыцца…

— Уяві сабе, што ведаю, — падміргнуў яму Януш. — Французы хочуць нашага караля ажаніць з мантуанскай герцагіняй, дык і просяць, каб бацька і князь-канцлер у тым дапамаглі. Але кароль Англіі[39] і прынц Аранскі[40] прапануюць Уладзіславу руку дачкі твайго хроснага бацькі, «Зімовага караля»[41]. Не ведаю, што на гэта бацька скажа, але я лічу, што лепш, каб каралевай Польшчы евангелічка была.

На Багуслававым лобе з’явілася напружаная зморшчынка, якая не разгладзілася нават тады, калі Януш працягнуў аповед пра свае падарожжы. Княжыч засяроджана маўчаў і брата ні разу не перапыніў толькі таму, што амаль не слухаў.

— Я думаю, што каралеву і ў Літве можна знайсці… Нават у нашым доме, — нечакана сказаў ён.

Януш так здзівіўся, што забыўся пакрыўдзіцца на кузэна за яго няўважлівасць. Але, прыняўшы гэтыя словы за жарт, паблажліва ўсміхнуўся:

— Добра было б, каб наш кароль думаў гэтак жа, як і ты, брат…

— Ды ён і думаў, — спакойна сказаў Багуслаў. — Прынамсі да каранацыі. Але… ціха! — ён прыціснуў палец да вуснаў і паказаў на няшчыльна прыкрытыя дзверы.

Януш падышоў да дзвярэй і шчыльна зачыніў іх.

— Ты, князь, мне галавы не тлумі, а расказвай усё, што ведаеш, — патрабавальна сказаў ён. — Павінен разумець, што такімі рэчамі не жартуюць.

Багуслаў хацеў бы яшчэ трохі пасмяяцца з кузэна, але, пільна прыгледзеўшыся да яго заклапочанага твару, перадумаў.

— Ведаю трохі, — сказаў ён. — Здаецца, Уладзіслаў яшчэ перад каранацыяй намякнуў дзядзьку, што хацеў бы ажаніцца з нашай сястрой. Але ён князю і высокія вайсковыя пасады абяцаў, а аддаў толькі Віленскае ваяводства, і тое дзякуючы заступніцтву дзядзькі Альбрэхта. Таму гэта справа яшчэ віламі па вадзе пісаная.

Якімі б няпэўнымі ні былі братавы словы, але яны моцна запалі ў галаву юнаму князю.

— У рэшце рэшт, чаму б і не? — Януш задуменна пацёр кончык носа. — Адна карона ўжо ў радзівілаўскім доме была! І калі Уладзіславу да сэрца наша Кася…

— Больш нічога не скажу, — хутка прамовіў Багуслаў, ужо не рады, што наогул пачаў гэтую размову. — Я ж не баба, каб плёткі пераказваць. Але ліст французскага кардынала да нашага любага дзядзечкі ты б выпадкова згубіў ці забыўся б пра яго да лепшых часоў…

— Аддам яго бацьку, хай робіць з ім што захоча, — мудра вырашыў Януш, захоплена гледзячы на кузэна. — Ну і галава ў цябе, братка!

Багуслаў задаволена ўсміхнуўся:

— А сам ты што думаеш рабіць?

— Адведаю маці і сястру, а потым адразу ж у войска паеду. — Януш ваяўніча паклаў руку на пазалочаную рукаяць баявой рапіры. — Я ўжо практыкаваўся трохі ў ваенным мастацтве на аблозе Маастрыхта і ў Галандыі добрых ваяроў і афіцэраў да сваёй харугвы завербаваў. Абы толькі бацька не перашкаджаў. Ён ужо напісаў мне, што я яму з трох сыноў толькі адзін застаўся, а таму маю іншыя абавязкі… Ну, неяк яно будзе, — князь легкадумна страсянуў доўгімі рудымі пасмамі, якія свабодна ляжалі на плячах.

— Зычу табе поспеху, — шчыра сказаў Багуслаў. — Я ў войска прасіўся, ды дзядзька і слухаць не хацеў. Можа, табе больш пашанцуе.

— Можа, — уздыхнуў Януш, які добра ведаў грозны нораў свайго бацькі.

Пагасціўшы ў кузэна некалькі дзён, ён з’ехаў у войска. А Багуслаў застаўся марыць пра ўласныя ваенныя подзвігі.

Раздзел 5

САКОВІЧ

Кейданы

(чэрвень — кастрычнік 1634 года)

4 чэрвеня 1634 года паміж Маскоўскім царствам і Рэччу Паспалітай быў укладзены Палянаўскі мір, які ад імя Літвы падпісаў князь Крыштаф Радзівіл. Пераможцы пачалі паступова вяртацца ў родны край. У кейданскім палацы, дзе Багуслаў у гэтым годзе праводзіў са сваім дваром і выхавацелямі летнія канікулы, зноў завіравала жыццё. Праўда, ні князь Крыштаф, ні Януш яшчэ не вярнуліся дадому, аднак абяцалі быць як найхутчэй. Так запэўніў княгіню Ганну і князёўну Катарыну пан Мяржынскі, што прывёз ім лісты ад родных. Пан Ян добра паказаў сябе на вайне, а паколькі быў улюбёнцам князя Крыштафа і мог расказаць шмат цікавага аб паходзе, княгіня знайшла нагоду затрымаць яго ў Кейданах, дзе адважны арыянін весела бавіў час, забаўляючы княжацкую сям’ю ваеннымі аповедамі, да якіх былі ахвотныя і гаспадары, і іх слугі.

Княгіня не ставілася да парадку ў доме занадта сурова, асабліва цяпер, калі ў апусцелым на час вайны палацы засталіся ў асноўным тыя слугі, якія з-за ўзросту або нейкай хваробы не маглі трымаць зброю. Вечарамі ў вялікай зале за панскім сталом збіралася і чэлядзь шляхецкага паходжання, і дзяўчаты з фраўцымеру, а цяпер да іх далучыліся выхавацелі і юныя шляхціцы з атачэння Багуслава. Апошнія ў Кейданах пад пільным вокам пана Пуцяты адкрыта нудзіліся, таму ў пана Мяржынскага хапала слухачоў. Пачуўшы пра ягоны прыезд, у палац прыбылі яшчэ трое княжацкіх аканомаў, значныя радзівілаўскія кліенты — паны Эліяс Арцышэўскі і Ян Сасноўскі, якія добра паказалі сябе падчас апошняга ваеннага паходу, і некалькі багатых купцоў, якія знаходзіліся ў горадзе па сваіх гандлёвых справах.

Вядома, у такім таварыстве час ляціць хутка і весела. Мёд-піва і добрае віно ліліся ракой, шляхціцы ўжо круцілі вусы і пасылалі ў бок прыгожых дзяўчат з почату князёўны і княгіні такія палымяныя погляды, што чырванелі нават партрэты Радзівілаў, якія ўпрыгожвалі сцены вялікай залы. Часам жартавалі паміж сабой, аднак асцерагаліся, каб моцнае слоўца не данеслася да сарамлівых жаночых вушак. Тоўстыя лоевыя свечкі прывідна мігцелі ў срэбных падсвечніках, але цяжкі дух нясвежага тлушчу ад іх перабіваўся прыемным водарам страў, шчодра абсыпаных перцам, гваздзіком, мускатам і шафранам, і ўсе прысутныя ўпляталі іх так, што за вушамі трашчала. Музыкі пачалі граць, але княгіня зрабіла ім знак замаўчаць, бо хацела выслухаць пана Мяржынскага, што як раз пачаў распавядаць пра бой на Жаўруковай гары, у якім удзельнічаў князь Януш са сваімі людзьмі і яшчэ адзін Радзівіл — князь Караль Жыгімонт, мальтыйскі кавалер. Аповед пастаянна перабіваўся галоснымі жаночымі ўздыхамі, таму Багуслаў, хоць і сядзеў непадалёк, мала што пачуў. Зразумеўшы толькі, што кузэн застаўся жывы і здаровы, а за адвагу быў узнагароджаны ўдзелам у прыёме капітуляцыі маскоўскага войска, ён гэтым і задаволіўся. Між тым, пан Сасноўскі пачаў распавядаць усім ахвотным яго паслухаць пра страшны лёс і смерць ваяводы Шэіна ды яго сына, якія жыццём заплацілі за паразу. Усе ўслых дзівіліся маскоўскай жорсткасці, але пастар Дземітровіч на гэта сказаў:

— Той ліхадзей Шэін, калі ў мінулы раз у палон трапіў, перад нябожчыкам каралём Жыгімонтам крыж цалаваў і кляўся, што як волю атрымае, то ўжо не будзе ваяваць супраць Рэчы Паспалітай. Ну а раз прысягу парушыў, дык хай на сябе і наракае.

— Супакой, Госпадзе, душу! — сп’яна зароў хтосьці з аканомаў і, кульнуўшы куфаль мёду, штурхнуў локцем пана Сасноўскага, які імгненна падняў чарку зуброўкі, але асушыў яе за здароўе Багуслава.

Удзячна ўсміхнуўшыся, княжыч паднёс да вуснаў келіх вугорскага, але выпіць не паспеў, бо пачуў, як пан Арцышэўскі сказаў суседу:

— Кажуць, наш кароль дваццаць тысяч рублёў узяў ад маскавітаў за тое, што маскоўскім царом называцца не будзе.

— Хто кажа? — зацікавіўся Багуслаў, адстаўляючы віно ў бок.

І не ён адзін. Пачуўшы, што ў караля завяліся грошыкі, да іх падбег Лазар Майсеевіч — яшчэ малады, але вельмі паважны яўрэй з паважанага роду. Ён не толькі арандаваў некалькі прыбытковых радзівілаўскіх маёнткаў і займаўся фінансавымі справамі князя Крыштафа, але і трымаў у сваім кулаку ледзь не ўсіх літоўскіх магнатаў і нават каралеўскі двор. Недахоп гатоўкі, з якім увесь час сутыкаліся і найбольшыя багацеі, зрабіў ліхвярства самай прыбытковай справай і ўзнёс Майсеевічаў на небывалую вышыню. Нават нябожчык Жыгімонт, хоць і ненавідзеў жыдоўскае племя, паддобрываўся да гэтага роду і надаў бацьку Лазара права тытулавацца каралеўскім аканомам.

— Я сам чуў, як віленскі падваявода казаў пра гэта князю-гетману, — асцярожна сказаў пан Эліяс.

— Ну, калі так сказаў пан Саковіч, дык такі бедны чалавек, як я, можа спаць спакойна, — сказаў Майсеевіч, задаволена паціраючы рукі, бо зразумеў, што зможа з выгадай злупіць з караля грошы, якія той павінен быў пазычыць на ваенную кампанію. — Выгадная здзелка! Добрая здзелка!

— Добрая здзелка, — перадражніў яго пан Арцышэўскі. — Ды гэтыя тытулы аплачаны чалавечай крывёй, якую ніякім золатам не вымераць!

— Усё мае сваю цану, мой літасцівы пане-дабрадзею, — павучальна заўважыў Лазар, папляскаўшы па цяжкім скураным гаманцы на поясе.

Там зазвінела золата, якое ў жыцці шаноўнага яўрэя мела найбольшую вагу.

Спахапіўшыся, што сказаў лішняга, ён сагнуўся ў тры пагібелі і скорагаворкай забалбатаў:

— Князю Крыштафу дай, князю Янушу дай, князю Альбрэхту таксама… Панам Сапегам, нарэшце, каралю, нашаму Пану, дай, — мармытаў ён, загінаючы пальцы. — А як жа і не даць, калі пра лёс Айчыны ідзе гаворка? Я сам бы і скуру сваю аддаў, калі б на карысць… Толькі за яе і фальшывага шэлега ніхто не дасць. Князю Людвіку дай… І пану Кішку…

— Пачакай, Майсеевіч, — перапыніла яго ныццё княгіня. — Пан Арцышэўскі, з якой гэта пары той ашмянскі буян стаў віленскім падваяводам?

— Дык з таго часу, як яго міласць князь Крыштаф Віленскае ваяводства атрымаў, — лыпаючы вачыма, адказаў Арцышэўскі.

Княгіня схапілася за галаву.

— Сам князь-гетман так захацеў, — растлумачыў пан Мяржынскі. — І слухаць нікога не стаў, хоць і заслужаныя людзі пачалі наракаць, што чалавека з непераносным характарам і занадта маладых гадоў над імі паставіў.

— Яшчэ і каталіка! — крыкнуў хтосьці з чэлядзі.

— І каталіка, — пагадзіўся пан Ян. — Сказаў, што сам быў не нашмат старэйшы за Адама, калі малую гетманскую булаву ў рукі ўзяў.

— Калі дзядзька так зрабіў, дык, напэўна ж, не без падстаў, — сказаў Багуслаў.

— Пан Саковіч — добры рыцар, — падтрымаў Радзівіла пан Арцышэўскі. — Першым у абложаны Смаленск людзей і харчы даставіў, бо тыя, хто да яго хадзілі, загінулі, наткнуўшыся на маскоўскія атрады. І калі б не затуліў ён мяне сваёй шабляй на полі бою, то я б, панове, з вамі зараз не размаўляў.

— А жартаўнік яшчэ лепшы! — зароў ужо добра захмялелы пан Сасноўскі і з усёй сілы ўдарыў па кастлявым плячы яўрэя, аж небарака застагнаў ад болю: пра сілу пана Яна хадзіла столькі ж размоў, колькі і пра багацце Майсеевіча. — Ну, раскажы нам, шэльма, як пан Адам табе тваіх уласных коней за тры цаны прадаў?

Убачыўшы, як жаласна скрывіўся твар сына Ізраілевага, Багуслаў, забыўшыся пра сваю годнасць, так і пакаціўся ад смеху.

— Здаецца, што пан Саковіч мае галаву на плячах, — адсмяяўшыся, сказаў ён Невяроўскаму, які сядзеў побач.

Ян не адважыўся супярэчыць і моўчкі паціснуў плячыма. Правае вуха ў яго да гэтага часу балела.

Баляванне працягвалася. Пан Набароўскі вымавіў вершаваную здравіцу чароўнай князёўне Катарыне, выказаўшы надзею неўзабаве пабачыць на яе галаве каралеўскую карону. Заўважыўшы, што смелыя чаканні пана Даніэля княгіня сустрэла паблажлівай усмешкай, князёўна — сарамлівым румянцам, а слугі — гучнымі апладысментамі, пан Мяржынскі таксама захацеў славы. На жаль, ён не так добра сябраваў з рыфмамі, як пан Набароўскі, таму прыдумаў пацешыць таварыства гісторыяй, якую, калі б быў цвярозым, ніколі не адважыўся б распавядаць за сталом. Гаворка ў ёй ішла пра каралевіча Яна Казіміра, які ўмудрыўся захварэць у разгар Смаленскай кампаніі. Князёўна Катарына ўскрыкнула, пачуўшы гэта, а калі пан Ян запэўніў яе, што хвароба шчасліва прайшла, так расчырванелася, што Багуслаў мімаволі стаў прыслухоўвацца да сакратарскай балбатні.

— Падчас хваробы каралевіча наведаў князь-гетман, каб пажадаць яму хутчэйшага адужання, — жыва распавядаў пан Ян. — Ян Казімір, аднак, запэўніў яго міласць, што ўжо пачуваецца значна лепш, і тут жа папрасіў у яго рукі найяснейшай князёўны.

Ён пакланіўся ў бок Катарыны, якая пасля гэтых слоў закрыла рукамі свой прыгожы твар, што палаў, як мак, а княгіня ад нечаканасці папярхнулася разведзеным вадой віном.

— Князь-гетман таксама не адразу знайшоў, што адказаць, — парадаваў іх Мяржынскі. — А калі ацяміўся, дык сказаў, што для яго занадта вялікі гонар — сваяцтва з каралеўскім домам.

Катарына адарвала рукі ад твару і ўпілася вогненным позіркам у аблічча апавядальніка.

— Адмовіў? — прашаптала яна.

Пан Ян ужо зразумеў, што дарма распусціў язык, і скупа кіўнуў. Князёўна гучна заплакала і, рэзка ўскочыўшы з-за стала, кінулася прэч.

— Божа, — усхліпнула і княгіня. — Што князь сабе надумаў? Ці ж калі каралевіч каталік, дык ужо і не чалавек?

І пабегла следам за дачкой. Вячэра была безнадзейна сапсаваная. Багуслаў, моцна раздражнёны тым, што прыватнае жыццё яго дому так бесцырымонна выставілі на агульнае абмеркаванне, таксама ўстаў і, змераўшы халодным позіркам захмялелага дзядзькавага любімца, выйшаў. Зрэшты, гэтая гісторыя надоўга засела ў яго галаве.

— Ну і сястрычка! — потым мармытаў ён сабе. — Прымудрылася круціць амуры з абодвума каралевічамі адначасова!.. Няўжо Уладзіслаў перадумаў ажаніцца з Катарынай, але, не жадаючы сварыцца з дзядзькам падчас ваеннай кампаніі, вырашыў падаслаць замест сябе брата? Ці ж Ян Казімір так закахаўся ў маю сястру, што адважыўся перабегчы дарогу каралю?

На жаль, гэтыя пытанні пакуль заставаліся без адказу, таму Багуслаў вырашыў пачакаць, спадзеючыся, што час вырашыць усе загадкі

х х х

Пасля таго, што адбылося, пан Мяржынскі не затрымаўся ў Кейданах і назаўтра ўжо даваў даручэнні слугам, каб бяспечна даставілі яго рэчы дадому. Але тыя так нядбала ўкладалі іх на вазы, што абураны гаспадар выбег на двор і кляў чэлядзь як толькі мог, аж стаміўся. Ён спыніўся адпачыць і ўбачыў невялікі атрад, што як раз прайшоў праз унутраную браму.

Чацвёра ўзброеных ваяроў суправаджалі нейкага вельмі ганарыстага шляхціца, які ехаў наперадзе на белым кані. Такой дзівоснай жывёлы пан Ян не сустракаў нават у княжацкіх стайнях. Коні чыста белай масці рэдка з’яўляюцца на свет, а гэты быў менавіта снежна-белы, з моцным акруглым тулавам, высокімі стройнымі нагамі і доўгай шыяй, на якой сядзела маленькая галава з раскошнай доўгай грывай. Белыя коні звычайна маюць лагодны нораў, аднак гэты і тут вылучаўся: ішоў спакойным крокам, аднак у глыбіні яго вялікіх карых вачэй гарэў шалёны агонь, які ясна сведчыў аб тым, што толькі жалезная рука вершніка ўтрымлівае яго ў пакоры.

Пан Мяржынскі так загледзеўся на каня, што на гаспадара звярнуў увагу толькі калі той, пад’ехаўшы да ганка, спешыўся прама перад ім.

— Пра воўка памоўка, а воўк на парог, — збянтэжана прамармытаў ён. — Пан Саковіч, гэта сапраўды ты?

— Я, — трохі неласкава сказаў пан Саковіч, таму што не забыўся, як князь-гетман калісьці накрычаў на яго ў прысутнасці гэтага шляхціца. — Будзь здароў, пан Мяржынскі.

Пакуль пан Ян вітаўся з ваярамі ашмянскага падкаморага, апошні знайшоў поглядам княжацкага стайнічага і махнуў яму, каб падышоў. — Майго Буцафала ў княжацкую стайню пастаў, — загадаў ён. — Рассядлай, абатры насуха і аўса поўныя яслі насып. І напаіць не забудзься!

— Добра, шаноўны пане, — слуга пакланіўся так нізка, што ледзь не праараў носам зямлю.

Узяўшы повад, ён паспеў зрабіць усяго некалькі крокаў, як жарабец злавесна заіржаў і, стаўшы на дыбкі, з усяе сілы ўлупіў небараку, які неабачліва павярнуўся, капытом у грудзі.

— Божа міласэрны! — спалохана крыкнуў хлопец, адпускаючы повад.

На дапамогу кінуліся слугі Саковіча, аднак свавольная жывёла раз’ятрана насілася па двары, не жадаючы трапляць у чалавечыя рукі.

Прыйшлося пану падваяводу самому лавіць і ўтаймоўваць свайго каня. На ўсеагульнае здзіўленне, той, толькі адчуўшы руку гаспадара, адразу ж супакоіўся і ціха пырхаў, пакуль пан Адам прывязваў яго. Слугі здалёк нясмела назіралі.

— Ну, чаго вочы вырачылі? — закрычаў пан падваявода. — Нясіце вады!

Хтосьці хутка схапіў вядро і пабег да калодзежа. Пан Ян, падышоўшы бліжэй, зацікаўлена аглядаў жарабца.

— Адкуль гэта ў цябе такі цуд? — захоплена спытаў ён, не знайшоўшы ў высакароднай жывёле ніводнага недахопу.

— Буцафала маскоўскі цар даслаў у падарунак нашаму каралю, — Саковіч пяшчотна правёў рукой па шаўкавістай конскай грыве. — Напэўна, спадзяваўся, што той зверне сабе шыю, калі на яго сядзе. Так яно і здарылася б, калі б мяне побач не было… Словам, яго вялікасць так разгневаўся на гэтага нягодніка за непачцівае абыходжанне з яго каралеўскай асобай, што аддаў яго мне. І мы з Буцафалам вельмі задаволеныя такім мудрым рашэннем. Праўда, коніку?

Здавалася, той разумеў чалавечую гаворку, бо ўхвальна заржаў.

— Пашанцавала табе, — зайздросна сказаў пан Ян і таксама пагладзіў акруглае конскае тулава.

Буцафал грозна зірнуў на яго і нервова тупнуў капытом. Шляхціц насупіўся.

— Такая ж злая звяруга, як і яго гаспадар, — ціха прамармытаў ён.

Жарабец тут жа пацвердзіў гэтыя словы, балюча ўкусіўшы крыўдзіцеля за руку. Пан Мяржынскі гучна вылаяўся і адскочыў убок, а на вуснах пана Адама бліснула крывая ўсмешка.

— Дык якім ты тут ветрам, пан падваявода? — змрочна пацікавіўся пан Ян, разглядаючы свежую дзірку ад конскіх зубоў на рукаве новенькага кунтуша. — Няўжо князь-гетман і князь-падкаморы літоўскі хутка дадому прыбудуць?

— Князь Януш застанецца пры каралеўскім двары, каб набрацца прыдворнага досведу і прыгледзецца да кіравання дзяржавай, — сказаў Саковіч. — І князь-гетман не скора прыедзе, бо яму на сойме трэба скласці рэляцыю аб гэтай вайне, а потым рыхтавацца да новай.

— Ратуй, божа, — падняў вочы да неба Мяржынскі. — Гэта праўда, што туркі на нас ідуць?

Адам паціснуў плячыма.

— Як прыйдуць, тады і паглядзім. І да сустрэчы дарагіх гасцей след падрыхтавацца, каб потым не прыйшлося чырванець перад усім светам.

Ён узяў з рук слугі, што якраз падышоў, вядро з вадой і паставіў перад Буцафалам. Забыўшыся на сваю конскую годнасць, той пачаў прагна піць.

— А чаму ж ты, пане Саковіч, калі вайна на носе, з князем у Вільню не паехаў? — не здаваўся Мяржынскі.

— Бо я, шаноўны пане, у адрозненне ад цябе, зброяй ваюю, а не балбатнёй, — шаўковы голас пана Адама, якому ўжо надакучыў гэты допыт, загучаў нецярпліва.

Але пану падваяводу ўсё ж прыйшлося развязаць язык, таму што пан Пуцята, які выйшаў на шум, таксама захацеў пра гэта ведаць.

— Мяне князь Крыштаф паслаў да Майсеевіча, каб зверыў з ім усе фінансавыя рахункі, — неахвотна растлумачыў ён. — Гэта, вядома, праца аканома, але яго міласць хацеў даручыць такую далікатную справу незацікаўленай асобе.

— Майсеевіч, напэўна, шчаслівы, — з’едліва заўважыў пакрыўджаны пан Ян. — І княгіня табе вельмі ўзрадуецца.

— Трэба думаць, — і вокам не міргнуў шляхціц. — І яшчэ. Князь прасіў, каб я ў вольны час яго пляменніка трохі ў рыцарскай навуцы падцягнуў.

— Багуслава? — радасна перапытаў пан Самуэль. — О, гэта ж добрая думка! Княжыч яшчэ раніцай скардзіўся, што дзядзька яму добрага саперніка для паядынкаў не дасылае. Бо той француз, з якім яго міласць да гэтага часу біўся ў двубоях, толькі шпагай арудаваць здольны. А куды ж той замежнай жалезцы супраць добрай шаблюкі!.. Таму зараз жа ідзі да Багуслава, пан падваявода. Ён за кніжкамі сядзіць, аднак табе, думаю, будзе вельмі рады.

І сам пайшоў наперадзе, паказваючы дарогу. Саковіч, паціснуўшы плячыма, рушыў следам.

х х х

Багуслаў сапраўды забаўляўся паэтычнымі практыкаваннямі з панам Набароўскім, бо князь Крыштаф, які вельмі любіў паэтыку, загадаў выхавацелю прывучыць да яе спачатку сына, а затым і пляменніка, які, аднак, перасягнуў у гэтым мастацтве іх абодвух. Яго таварышы таксама сядзелі побач, але адкрыта нудзіліся, таму вельмі ўзрадаваліся, калі пан Мяржынскі далажыў аб новым настаўніку. Багуслаў неадкладна перапыніў практыкаванні, каб яго прывітаць.

Саковіч паволі зайшоў у пакой і нахмурыўся, убачыўшы прыгожы і далікатны твар падлетка, якога амаль не было відаць за вялікім стосам кніг. Яго прыгажосці пазайздросціла б любая дзяўчына, але пан Адам, які хацеў бы мець справу з воінам, а не з распешчаным прынцам, ледзь не застагнаў ад прыкрасці.

— Я ж яго адным махам на зямлю звалю, — прамармытаў ён сам сабе, але пачціва назваўся ў адказ на княжае вітанне: — Адам Мацей Саковіч, падваявода віленскі і ашмянскі падкаморы, да паслуг вашай княжацкай міласці.

— Я ведаю, хто ты, пане, — кіўнуў Багуслаў, які адразу ж пазнаў гэтага ганарлівага шляхціца. — Пачакай мяне на вуліцы. Я зараз адпраўлю муз на Парнас і выйду да цябе.

— І я таксама, — злосна сказаў Ян Невяроўскі, паціраючы вуха.

— І я, — дадаў Стаброўскі, дэманструючы крыўдзіцелю важкі кулак.

Саковіч пазнаў іх і ціха засмяяўся.

— У цябе, твая міласць, не слугі, а баязлівыя зайцы. Але за тваёй спінай, бачу, асмялелі…

— Калі мяне будзе цікавіць тваё меркаванне, пан падваявода, я ў цябе яго спытаюся, — абарваў яго Багуслаў. — Сваім слугам я сам дам рады. Цябе ж князь-гетман, здаецца, сюды для іншага прыслаў?

Хлопцы задаволена выскаліліся. Саковіч моўчкі працягнуў Багуславу ліст ад дзядзькі, пакланіўся і выйшаў. Ужо на вуліцы даў волю свайму гневу.

— Князь-гетман, напэўна, вырашыў з мяне пасмяяцца, калі за няньку да гэтай лялькі прыставіў. Ды мае таварышы жываты пападрываюць, — разышоўся ён, не зважаючы на тое, што гэтыя словы чуе ці не ўся радзівілаўская чэлядзь.

Ягоную тыраду абарвала незадаволенае конскае ржанне. Адам павярнуў галаву і ўбачыў, што юны Радзівіл, які паспяшаўся скончыць навучанне і выйшаў на вуліцу, ужо паспеў адвязаць яго скакуна і якраз прымерваўся скочыць у сядло. Абураны такой бесцырымоннасцю, конь нервова біў капытом і злавесна паглядаў на нахабніка, нібы кажучы: «А ну ж бо, толькі асмелься!» Але княжыч на гэта не зважаў і, моцна ўхапіўшы аброць, паставіў нагу ў стрэмя.

— Асцярожна, твая міласць! — крыкнуў Саковіч. — Гэты жарабец нікога, апроч мяне, да сябе не падпускае!

Але не паспелі словы сарвацца з яго вуснаў, як Багуслаў ускочыў на каня і з усіх сіл намагаўся ўтрымацца ў сядле. Свавольная жывёла паднялася на дыбкі, імкнучыся пазбавіцца няпрошанага вершніка. Слугі, убачыўшы гэта, спалохана закрычалі.

— Божа, злітуйся! — збялеў пан Адам. — Яшчэ заб’ецца!

І кінуўся ратаваць неабачлівага радзівілаўскага нашчадка. Але пакуль занепакоены пан падваявода з усяе моцы бег да свайго каня, каб прадухіліць бяду, конь віхурай сарваўся з месца, панёсся да брамы і знік за ёю, схаваўшыся ў аблоках пылу, што ляцеў з-пад капытоў. Пан Пуцята, убачыўшы, што адбылося, пачаў ірваць на сабе валасы.

— Ну, Саковіч! — крыкнуў, падбягаючы, пан Мяржынскі, які бачыў усё, што адбылося, з акна палаца. — Калі з княжычам здарыцца бяда, князь-гетман табе гэтага не даруе!

— Пры чым тут я? — агрызнуўся Адам, хоць і добра разумеў, што шляхціц мае рацыю.

Чэлядзь ужо сядлала коней, каб ехаць у пагоню, а ў пана Саковіча і ногі да зямлі прыраслі. Яму прымроілася, як яго шалёны жарабец топча капытамі залітага крывёю юнага Радзівіла. Адам моцна патрос галавой, адганяючы прэч страшную карціну.

— Не спяшайцеся, — уздыхнуў ён. — Калі ўжо княжыч скруціў сабе шыю, дык ад нашай спешкі нямнога карысці будзе. А калі абышлося, дык і тым больш, няма чаго нажываць сабе калаццё ў баку.

Тым часам каля брамы пачулася бадзёрае конскае ржанне. У Адама гара з плеч звалілася, калі ён убачыў свайго скакуна, які весела гарцаваў, несучы на сабе жывога, цэлага і здаровага Багуслава.

Некалькі дзясяткаў глотак адначасова з палёгкай уздыхнулі, але Радзівіл не звярнуў на гэта ўвагі.

— Добры конь! — пахваліў ён і, ліха саскочыўшы на зямлю, працягнуў повад уражанаму Саковічу. — Ну што, пан падкаморы, пойдзем, пакажаш, ці ты сапраўды такі непераўзыдзены фехтавальшчык, як піша дзядзька. Ян, Самуль, — звярнуўся Багуслаў да сяброў, што таксама прыбеглі на шум. — А ну, прынясіце затупленыя шаблі!

Невяроўскі пабег выконваць загад, а княжыч спакойна скіраваўся за палац, дзе звычайна практыкаваўся ў рыцарскіх забавах. Пан Адам, міргаючы, глядзеў яму ўслед.

— Здраднік, — усё ж папракнуў ён каня, які нават галаву апусціў, як бы прызнаючы віну.

Адвёўшы Буцафала ў стайню, Саковіч накіраваўся ва ўнутраны двор, дзе яго чакалі Багуслаў з таварышамі. Радзівіл ужо скінуў калет, і Адам зусім супакоіўся, разглядзеўшы пад кашуляй дужыя плечы і сталёвыя мышцы прынца. Паны Набароўскі і Стаброўскі сціскалі ў руках сапраўдныя, не бутафорскія шаблі, але пан падкаморы іх нібы не бачыў.

— То бярэмся да справы, — Саковіч узяў зброю і некалькі разоў секануў ёю паветра, каб размяць руку.

Багуслаў зрабіў тое ж самае.

— Трымай добра, — кіўнуў Адам, які ўважліва сачыў за ім. — Я зараз нападу, а ты, князь, паспрабуй адбіцца.

Ён паспрабаваў нанесці некалькі ўдараў, якія юны князь, аднак, лёгка адбіў.

— Спадзяюся, ты здольны на большае, — незадаволена паморшчыўся Багуслаў.

— Бараніся, — Саковіч падвоіў сілу і колькасць удараў.

— Нядрэнна, — кіўнуў ён, калі Багуслаў адбіў яго атаку. — Яшчэ раз!

І гэтыя выпады напароліся на моцную абарону.

— Яшчэ! — скамандаваў пан Саковіч.

Але калі і гэта напад быў адбіты, ён захоплена ўскрыкнуў.

— Выдатна, богам клянуся!

— Ну, калі цябе, пан падваявода, дзядзька да мяне прыслаў, каб ты мне фіміямы курыў, дык вяртайся да сваіх спраў, — насмешліва сказаў княжыч. — На маім двары падхалімаў і без цябе хапае.

Саковіч шчыра зарагатаў. Юны Радзівіл падабаўся яму ўсё больш.

— Ну трымайся, князь! — весела крыкнуў ён. — Таму што жарты ўжо скончыліся.

На гэты раз Багуслаў і апамятацца не паспеў, як затупленае лязо шаблі кранулася яго шыі.

— Як ты гэта зрабіў? — здзіўлена пацікавіўся княжыч, ужо з павагай гледзячы на настаўніка.

— Зараз пакажу.

І Саковіч павольна паўтарыў свой падступны ўдар. У Радзівіла ўспыхнулі вочы.

— Цяпер я, — прапанаваў ён. — En garde![42]

І закусіў губу ад прыкрасці, калі Саковіч лёгка адбіў яго атаку.

— Пакажы, — папрасіў ён, і Адам яшчэ раз прадэманстраваў сваю абарону.

Пасля некалькіх практыкаванняў Радзівіл ужо ўмела адбіваў удары, а ў Невяроўскага і Стаброўскага ваяўнічы настрой зусім знік: біцца на шаблях супраць такога майстра было самагубствам.

— Стаміўся, найяснейшы князь? — мякка спытаў Саковіч, калі ўжо прайшла добрая гадзіна іх заняткаў.

— Не, — выдыхнуў княжыч, з якога на самай справе ўжо сёмы пот сходзіў. — А ты?

— Трохі задыхаўся, — схлусіў Адам. — Можа, працягнем заўтра? Я, шчыра кажучы, так спяшаўся прывітаць тваю міласць, што не паабедаў.

— Чаму ж адразу не сказаў? — страпянуўся Багуслаў. — Хадзем. Бо, па праўдзе кажучы, і ў мяне ў жываце бурчыць.

Ужо седзячы за сталом і ўпісваючы смажаную гуску, Адам сказаў:

— Ну, князь, шчыра табе скажу — добрая ў цябе рука, і будзе яшчэ лепшай, калі ты ў поўную сілу ўвойдзеш. Гора тады тваім ворагам. Ды чаго там — я сам праз некалькі гадоў не хацеў бы мець цябе праціўнікам!

Ён не мог знайсці лепшых слоў, каб дабіцца прыхільнасці падлетка, да якога нечакана для сябе самога прыкіпеў усёй душой. З тых часоў так і павялося: дзе Багуслаў, там і Адам, дзе Адам, там і Багуслаў. Вядома, Невяроўскага і Стаброўскага не цешыла такое сяброўства, аднак ні Радзівіла, ні Саковіча іх меркаванне не абыходзіла. Ды і было яно хутчэй у галаве, чым на языку, бо грозная слава пана падваяводы затыкала раты і мацнейшым сапернікам. Крыўду хлопцаў абвастрала і тое, што цяпер княжыч усё больш часу бавіў у кампаніі старэйшага таварыша, які не толькі быў добрым настаўнікам у рыцарскіх забавах, але і адкрываў яму вочы на рэчы, пра якія паны Набароўскі і Пуцята лічылі за лепшае маўчаць.

Аднойчы пан падваявода нечакана знайшоў у сваім пакоі гадзюку. Змяя, згарнуўшыся ў клубок, мірна спала на чобаце, таму пан Саковіч імгненна засек яе шабляй, пазбыўшыся такім чынам не толькі змяі, але і новенькага абутку. Шуму падымаць не стаў — распытаўшы слуг, хто і калі заходзіў у пакой, тым і задаволіўся.

Хацеў думаць пра больш прыемныя рэчы. Разумеючы, якія выгоды можа яму даць прыхільнасць Багуслава, якому праз бліскучы розум, лідарскі характар і высокае паходжанне ўсе вакол варажылі вялікую будучыню, Саковіч радаваўся сяброўству з ім. Ведаў, што каля панскай фартуны і яго лёс шчасліва складзецца. Праўда, князь Крыштаф таксама вельмі любіў Саковіча і як мог спрыяў яго кар’еры, але ягоны адзіны сын і спадкаемца не пераняў бацькавай прыхільнасці. Князь Януш быў ганарлівым і любіў, калі яму ліслівілі. Слугі наперабой практыкаваліся ў гэтым, але ўсіх пераплюнуў пан Набароўскі: адказваючы на ліст маладога князя, ён надрапаў цэлую вершаваную оду, што гучна ўсхваляла сапраўдныя і выдуманыя Янушавы цноты. Саковіч не любіў і не ўмеў ліслівіць, часта казаў у твар тое, пра што варта было і прамаўчаць. Зважаючы на выбуховы радзівілаўскі характар, гэта было проста небяспечна. Ужо пад Смаленскам узаемная непрыязь маладога князя і яго кліента перарасла ў адкрытую варожасць, і Адам, молячы бога паслаць князю Крыштафу «многія лета», усё ж не мог не задумвацца пра ўласную будучыню.

Багуслаў ліслівасці адкрыта не любіў, наскрозь бачыў яе гнілую сярэдзіну. Няма чаго было нават спрабаваць падлізвацца да яго. З падхалімаў ён адкрыта смяяўся, і не адзін небарака, спрабуючы такім чынам наблізіцца да князя, быў незваротна адрынуты. Дзікаваты нораў новага слугі прыйшоўся да душы юнаму Радзівілу ўжо тым, што Саковіч моцна вылучаўся сярод яго ліслівага атачэння. Княжыч і сам быў востры на язык, але спакойнага характару, і яго незласліва-натуральная дасціпнасць знайшла годнага саперніка ў з’едлівым сарказме Саковіча. Той нават у сяброўскай гутарцы даводзіў да шаленства суразмоўцаў. Словам, пан і слуга сапраўды знайшлі адзін аднаго.

х х х

У вясёлым таварыстве пана Адама Багуслаў і не заўважыў, як лета падышло да канца. Прыйшоў час зноў сядаць за кнігі. Тым часам Вільню ахапіла эпідэмія воспы, і было вырашана, што княжыч працягне навучанне ў кейданскай гімназіі. Там разам з прафесарамі Янам Юрскім і Фрыдрыхам Старкам, якія ўжо мелі гонар навучаць князя, яго чакалі і новыя прафесары, якіх запрасіў у Літву Януш падчас сваіх падарожжаў па Еўропе.

Саковіч тым часам адправіў князю Крыштафу падрабязную справаздачу адносна рэвізіі спраў Майсеевіча і нават атрымаў за яе падзяку ды значную ўзнагароду. Пан Адам павінен быў даўно з’ехаць дадому (аб чым яго слёзна прасіла маладая жонка), але Багуслаў, які не ўяўляў свайго жыцця без ашмянскага буяна, увесь час знаходзіў нейкую нагоду яго затрымаць. Саковіч таксама не вельмі спяшаўся дамоў і з радасцю гасціў у княжацкім палацы. Дружба пана і слугі кожны дзень мацнела.

Аднак час ад часу бурлівая натура Адама брала сваё: нярэдка вечарам ён кудысьці знікаў і з’яўляўся на досвітку, каб праспаць да абеду. Вядома, Радзівіл у такія дні моцна нудзіўся і быў не ў захапленні.

— Ну і дзе гэта цябе, Саковіч, зноў чэрці насілі? — неяк злосна спытаў ён пасля таго, як слугі не змаглі дабудзіцца пана падкаморага на ранішняе паляванне.

Спачатку Адам хацеў аджартавацца, але, пільна прыгледзеўшыся да абуранага твару княжыча, вырашыў сказаць праўду.

— Начаваў ночку пад крыльцам вясёлай галубкі, — спакойна адказаў ён.

Багуслаў шырока расплюшчыў свае прыгожыя чорныя вочы.

— А як жа твая жонка? — здзівіўся ён. — Ты ж казаў, што яна — найпрыгажэйшая ва ўсёй Літве.

— А што з Мар’ясяю? — таксама здзівіўся Саковіч. — Спадзяюся, жывая-здаровая і вельмі чакае мяне. Але гэта нічога: чым даўжэйшае расстанне, тым саладзейшая будзе сустрэча.

Княжыча, які вырас на рыцарскіх раманах, да якіх яго заахвочваў пан Набароўскі, і на казаннях пастара Дземітровіча, у якіх той часта згадваў сёмы запавет Божы[43], такі адказ не задаволіў.

— Няўжо гэтая твая галубка прыгажэйшая за пані Марыяну, што ты галаву страціў? — спытаў ён.

— Яшчэ чаго! — Адам наўмысна паківаў галавой, каб Багуслаў пераканаўся, што яна ж такі моцна сядзіць у яго на плячах. — І побач з маёй Мар’ясяю не стаяла! Ды што зробіш, калі не магу я доўга без жаночай пяшчоты, бо няма большага задавальнення, чым лашчыць прыгожую кралечку, што палае ў тваіх абдымках, а затым — палаць і самому, дабраўшыся да самых запаветных таямніц жаночай існасці… Але што распавядаць, — спахапіўся ён. — Вось калі паспрабуеш салодзенькага, сам зразумееш.

— Няўжо гэта так прыемна? — не паверыў Багуслаў.

— Гэта найлепшае, дзеля чаго варта жыць на свеце, — упэўнена сказаў Адам і, заўважыўшы, як заблішчалі вочы ў княжыча, засмяяўся.

— Дык што, мон прэнс[44]? — прашаптаў ён на вуха Багуслава. — Знайсці для цябе дзяўчыну?

Радзівіл нядоўга вагаўся і кіўнуў на знак згоды.

Як і меркаваў пан Адам, салодкі смак граху прыйшоўся вельмі да душы Радзівілу, і некаторы час гэтыя недзіцячыя забавы заставаліся незаўважанымі. Вядома, такое шчасце доўга працягвацца не магло, і аднойчы раніцай пан Пуцята, якога нячыстая сіла ўскруціла разам з пеўнямі, убачыў дзяўчыну, якая на світанні выходзіла з княжацкай спачывальні, і падняў вялікі шум. Пад гарачую руку раз’юшанаму выхавацелю трапіў і віленскі падваявода, які прыбег на тыя крыкі.

— Гэта тваіх рук справа! — крычаў пан Самуэль, энергічна размахваючы кулакамі перад носам Саковіча, бо да гэтага часу ў сваіх лістах ніяк не мог пераканаць князя Крыштафа, што ашмянскі буян дрэнна ўплывае на яго пляменніка. — Усё князю-гетману паведамлю!

— Вось ад яго я папрокі і выслухаю, — не прамаўчаў Адам. — З дарогі, пан Пуцята!

І, адштурхнуўшы выхавацеля, зайшоў у княжацкую спачывальню, зачыніўшы дзверы перад яго носам.

— Ну і вые, — вінавата ўздыхнуў Багуслаў, які, седзячы ў ложку, трывожна прыслухваўся да праклёнаў пана Самуэля. — Пэўна, сапраўды дзядзьку наскардзіцца.

— Ды хай сабе, — абыякава махнуў рукой Саковіч. — Што яго міласць можа мне зрабіць? Горш за ўсё — з двара прагоніць. Але мне і так ужо час вяртацца дадому. Іначай уся гаспадарка пылам пойдзе і жонка ад рук адаб’ецца.

Багуслаў цяжка ўздыхнуў, але не запярэчыў.

х х х

Напярэдадні ад’езду, каб не мазоліць сабе і княжычу сэрцы ўжо сабранымі рэчамі, пан падваявода прыдумаў пацешыцца на паляванні. Яно прайшло паспяхова, таму, паслаўшы слуг са здабытай дзічынай наперад, Адам і Багуслаў вярталіся дадому павольна, атрымліваючы асалоду ад пагодлівага восеньскага дня і таварыства адзін аднаго. Невяроўскі і Стаброўскі ехалі следам, радуючыся ў думках заўтрашняму ад’езду Саковіча. Самуль выпадкова падслухаў размову пана Пуцяты з панам Набароўскім і расказаў таварышу, што пан Самуэль, які пагражаў расказаць князю Крыштафу аб амурных прыгодах Багуслава, даведаўшыся пра ад’езд Саковіча, вырашыў прамаўчаць, справядліва баючыся, што і сам атрымае за недагляд.

— Як думаеш, Ян, сказаць мне пра гэта Багуславу ці не? — спытаў ён. — Баюся, як прызнаюся, дык таго ашмянскага чорта з княжацкага двара і сам д’ябал не выпрэ.

Невяроўскі пачухаў патыліцу.

— Раскажы праз дзень ці праз два, каб яго міласць супакоіць, — вырашыў ён. — Але не раней, чым пан Саковіч адсюль з’едзе.

Так і вырашылі, і якраз своечасова, бо звярнулі на шырокі, выбрукаваны каменнем шлях, які вёў проста да замка. Багуслаў, які ехаў наперадзе, першым убачыў чалавека, што няўпэўнена цягнуўся па ўзбочыне насустрач, але раптам пахіснуўся і ўпаў. Радзівіл прышпорыў каня і, імгненна дамчаўшы да небаракі, спешыўся, каб паглядзець, што з ім. Адам пад’ехаў следам.

— Не падыходзь, твая міласць! — спалохана крыкнуў ён, першым убачыўшы выродлівыя струпы, якія пакрывалі твар і цела вандроўніка.

— Што? — не зразумеў Багуслаў, нахіляючыся да хворага.

— Не чапай яго, — паўтарыў Саковіч. — І паехалі адсюль. Хутчэй!

Радзівіл ужо і сам зразумеў, з чым сутыкнуўся, таму адразу ж ускочыў на каня і панёсся прэч, далей ад бяды.

Аднак ужо назаўтра выпадковая сустрэча дала пра сябе знаць. Раніцай Багуслаў адчуў сябе так дрэнна, што не змог устаць з ложка. Ліхаманка трэсла яго, у галава круцілася. Увесь час хацелася піць, але прынесенае спалоханым Стаброўскім пітво не гасіла жар, што палаў у целе. Нутро гарэла, ад чаго хворы неапісальна моцна пакутаваў. Пан Набароўскі, што знаўся ў медыцыне, зірнуўшы на княжыча, аж збялеў.

— Variola vera[45], — адразу вызначыў ён і, выгнаўшы слуг, забараніў ім і блізка падыходзіць да княжацкіх пакояў, дзе застаўся дзяжурыць разам з радзівілаўскім лекарам.

Назаўтра словы пана Набароўскага пацвердзіліся — на целе прынца пачалі з’яўляцца пухіры. Гэта сапраўды была воспа — люты і падступны вораг, які неміласэрна нішчыў людзей, не зважаючы на паходжанне і тытулы. Мала хто ў тыя часы здолеў пазбегнуць сустрэчы з ёй, і не ўсе з тых, хто застаўся жывы, змаглі захаваць ранейшае аблічча.

Некаторыя слугі, у тым ліку і Стаброўскі, таксама паспелі падчапіць хваробу, таму ў княжацкага лекара хапала працы. Паклікаўшы на дапамогу гарадскога эскулапа, ён увёў жорсткія меры бяспекі, каб эпідэмія не пашырылася па горадзе. Напэўна, яго распараджэнні напалохалі пана Саковіча: толькі пачуўшы пра хваробу, падкаморы ўскочыў на свайго Буцафала і паехаў прэч, нават не развітаўшыся.

Аднак Адам вярнуўся праз некалькі дзён і адразу ж прайшоў у княжацкія пакоі, дзе наткнуўся на пана Набароўскага. Той, хоць і здзівіўся яго з’яўленню, рашуча заступіў дарогу.

— Куды, дурань! — крыкнуў пан Даніэль. — Жыццём рызыкуеш.

— Не болей, чым ты сам. — Саковіч рашуча адхіліў яго рукой. — Мы разам з Богусем таго няшчаснага хворага сустрэлі, і калі хвароба мяне да гэтага часу не кранула, дык, напэўна, ужо і не прыстане. І хварэў я ўжо на гэтую заразу.

Пан Набароўскі недаверліва паглядзеў на прыгожы твар пана падваяводы, на якім не было і следу воспы, аднак прапусціў Саковіча ўсярэдзіну і сам увайшоў следам. Зірнуўшы на Багуслава, Адам закусіў вус, каб схаваць пакутлівы ўскрык: пакрыты струпамі княжыч сапраўды выглядаў жудасна. Спаў, але дыхаў цяжка, натужліва і мармытаў нешта незразумелае.

— Як ён? — ціха спытаў у выхавацеля пан падкаморы.

— Яшчэ пазаўчора меў такую страшную ліхаманку, што пастар з суседняга пакоя суткі не выходзіў, баючыся найгоршага. Цяпер лекар кажа, што крызіс ужо мінуўся. Але, — усхліпнуў пан Набароўскі, — ён быў такі прыгожы хлопчык…

— Прыгожым і застанецца, — рашуча сказаў Саковіч. — Ты б адпачыў, пане Даніэль, а я з нашым князем пабуду. Богам клянуся, вачэй не заплюшчу, — прапанаваў ён, спачувальна абняўшы за плечы знясіленага выхавацеля.

Пан Набароўскі, які ўжо ледзь стаяў на нагах, стаў горача дзякаваць.

— Вось тут дзве настойкі, — ён паказаў на стол, дзе стаялі шкляныя бутэлькі з нейкім зеллем. — Давай яму па чарзе кожную гадзіну, каб збіць ліхаманку. А я пайду пасплю трохі, а то і сябе не помню ад стомы…

Калі Багуслаў расплюшчыў вочы, то ўбачыў Саковіча, які цярпліва сядзеў ля ложка. Паспрабаваў усміхнуцца, але не змог расцягнуць распухлыя вусны.

— Што гэта ты сабе надумаў? — усё ж шапнуў ён. — Са мной сабраўся на той свет сысці?

— І сам не збіраюся, і цябе не пушчу, — сказаў Адам, радуючыся ўжо, што княжыч яго пазнаў.

Ён выцягнуў з-за пазухі збанок з нейкім цёмна-зялёным варывам.

— Цяпер ты, мон прэнс, вып’еш настойку, якую пакінуў твой эскулап, — звярнуўся Саковіч да хворага. — А потым я змажу твае болькі вось гэтай маззю. Яна выцягне хваробу навонкі лепш, чым тая чырвоная кашуля, якую на цябе надзелі[46].

Багуслаў і не думаў спрачацца, таму Саковіч хутка ўзяўся за справу. Ён ужо амаль скончыў, калі на парозе з’явіўся доктар, які, вядома, нарабіў крыку, убачыўшы такое лячэнне.

— А ты хочаш, каб ён, калі ачуняе, быў падобны да цябе? — абурыўся Саковіч. — Калі я сам воспай хварэў, мяне адна вядзьмарка з таго свету выцягнула, і, дзякуючы яе зеллю, я цяпер ад люстэрка не адварочваюся.

Лекар, чый твар быў густа пасечаны глыбокімі шнарамі, адступіўся, аднак яшчэ некалькі дзён незадаволена бурчаў, наведваючы хворага, і супакоіўся толькі калі княжычу стала значна лепш, а пухіры палопаліся, і з іх пачаў выцякаць гной. Узброіўшыся корпіяй і гарэлачнай настойкай, ён праціраў струпы, радуючыся, што тыя былі невялікія і неглыбокія. Калі лекар скончыў гэтую працэдуру, Адам, што, як на злосць, быў побач, да жаху эскулапа дастаў яшчэ адну бутэлечку і адкаркаваў яе.

— А гэта што? — княжыч зацікаўлена прынюхаўся, але тут жа скрывіўся ад невыноснага смуроду.

— Ты яго адчуваеш? — Саковіч пераможна зіркнуў на лекара, які глыбокім уздыхам прызнаў сваю паразу[47], і задаволена звярнуўся да Багуслава. — А гэтым зеллем, мон прэнс, я буду штодня мазаць твае болькі, каб хутчэй падсохлі і не пакінулі слядоў, калі адпадуць. Прыгажуном быў і ім жа застанешся, гэта я табе кажу.

Радзівіл слаба ўсміхнуўся і працягнуў прыяцелю руку, на якой таксама сям-там былі пухіры, але, абдумаўшыся, адхапіў яе. Адам накрыў яго руку сваёй далонню.

х х х

Ці то падзейнічала дзіўная мазь, ці то Багуслаў сапраўды нарадзіўся пад шчаслівай зоркай, аднак хвароба сапраўды прайшла амаль бясследна. Калі нарэшце прынеслі люстэрка, якое лекар мудра забараняў даваць хвораму да поўнага выздараўлення, Багуслаў убачыў свой прыгожы твар, на якім яшчэ дзе-нідзе відаць былі ссохлыя болькі, але і тыя, як абяцаў пан Саковіч, хутка мусілі адпасці.

Аднак, адвёўшы погляд ад люстэрка, Радзівіл аж у твары змяніўся, убачыўшы Стаброўскага. Той, таксама адужаўшы, з’явіўся яго прывітаць. Калісьці гладкі твар Самуля цяпер быў так пасечаны страшнымі слядамі хваробы, што Багуслаў адвярнуўся, каб той не ўбачыў жаху ў вачах. Стаброўскі, аднак, усё заўважыў і сумна ўсміхнуўся:

— Добра ўжо тое, што ачуняў. А твар… Я ж не дзяўчына, каб з-за прыгажосці пераймацца… Але бачу, што на тваю прыгажосць, князь, нават хвароба не адважылася паквапіцца?

— Дзе там, — Багуслаў з невыказнай удзячнасцю азірнуўся на Адама. — Калі б не пан Саковіч, былі б мы з табой, Самуль, зараз падобныя як Ромул і Рэм[48].

Слухаючы аповед князя аб цудадзейнай мазі, Стаброўскі адчуваў, як яго некалькі разоў кідала то ў жар, то ў холад.

— Чаму ж ты, пан падваявода, і мне гэтай мазі не даў? — прытворна спакойна пацікавіўся ён.

— А чаго ж ты, Самуль, загадзя не папярэдзіў мяне, што збіраешся захварэць? — скрывіўся ў адказ Саковіч. — Таго зелля, што я ад ведзьмы прывёз, на вас абодвух не хапіла б. Таму павінен быў выбіраць. Я думаю, ты пагодзішся са мной, што я зрабіў слушны выбар?

Пан Адам усміхаўся. Багуслаў не бачыў гэтай злой усмешкі, таму што не зводзіў напружанага позірку з закамянелага слугі.

— Так, — ледзь чутна прамармытаў бедны шляхціц.

А што ён яшчэ мог сказаць?

Раздзел 6

ЛЕЎ У ЛЬВОВЕ

Львоў — Варшава

(верасень — лістапад 1634 года)

Па заканчэнні трыумфальнай Смаленскай кампаніі кароль Уладзіслаў абвясціў аб падрыхтоўцы да вайны з туркамі і склікаў паспалітае рушанне, якое павінна было сабрацца пад Львовам. Прыезд суверэна не мог не выклікаць усеагульнай радасці, якую гарадскі магістрат з усяе сілы дэманстраваў пасланцам манарха, прадбачліва камандзіраваным яго вялікасцю, каб папярэдзіць каралеўскі горад аб знамянальнай падзеі. Але для ўважлівых вачэй усе гэтыя ўсмешкі «ад вуха да вуха» хутчэй нагадвалі журботныя грымасы, і толькі за ганцамі зачыніліся дзверы, як гарадская ратуша поўнілася гучнымі ўздыхамі і бедаваннем, пакуль падлічваліся выдаткі на будучыя ўрачыстасці. Падбіўшы каштарыс, паны радцы яшчэ доўга грызліся з яўрэйскім кагалам, старшыні якога сумняваліся ў справядлівасці размеркавання складчыны. Але ўрэшце памірыліся: плаціць так ці інакш даводзілася ўсім. Магістрат засеў за вырашэнне не менш важных і надзённых пытанняў. Найважнейшым і самым балючым з іх быў клопат, дзе б размясціць караля, прынцаў і мноства вяльможных паноў з каралеўскай світы. Ніжні замак, каралеўская рэзідэнцыя, ужо невядома колькі часу не рамантаваўся, і быў у такім вартым жалю стане, што мог служыць хіба стайняй для коней найяснейшага панства. І хоць некаторыя паважныя месцічы горача пераконвалі, што, як след прыбраўшы, трохі падрыхтаваўшы ды прыкрыўшы аблупленыя сцены габеленамі, будынку можна было надаць амаль прыстойны выгляд, каралеўскі кватармайстар, агледзеўшы замак, рашуча адхіліў гэтую прапанову. Бо сцены яшчэ сяк-так можна было давесці да ладу, але пазбавіцца жахлівага гнілога смуроду ракі Полтвы, у якую стагоддзямі зліваўся ўвесь гарадскі бруд, было немагчыма. Палац арцыбіскупа якраз рамантаваўся і фактычна ляжаў у руінах. Адзіным выйсцем было пасяліць ганаровых гасцей у самых багатых камяніцах на плошчы Рынак, што дазваляла ашчадзіць на аздабленні пакояў, бо Карнякты, Шамбекі і Бернатовічы, на дамы якіх упаў выбар, славіліся сваёй любоўю да раскошы. Да таго ж іх будынкі стаялі побач, і, спехам прабіўшы ўнутраныя дзверы, прадпрымальныя радцы ператварылі іх у адну вялікую рэзідэнцыю, годную караля і яго братоў — Яна Казіміра і каралевіча Аляксандра. Вяльможныя паны павінны былі размясціцца ў камяніцах іншых паважаных месцічаў, а астатнім прыйшлося кватараваць у Ніжнім замку, дзе кожны мог у поўнай меры адвесці душу, праклінаючы і гарадскую каналізацыю пад сценамі, і мясцовы гарнізон, што дзесяцігоддзямі прывык спраўляць свае натуральныя патрэбы ў вежах палаца.

Гарадскі кат, які наглядаў яшчэ і за прыборкай вуліц, нарэшце ўзяўся выконваць і гэтыя свае абавязкі, што трохі не вязаліся са звыклым уяўленнем пра яго паважнае рамяство, узяўшы сабе ў помач зняволеных і салдатаў. Месцічы ліхаманкава хавалі жывёлу ў хлявах, каб не гадзіла на толькі што вычышчаных вуліцах і не псавала сваім іржаннем, рыканнем, бляяннем ды рохканнем агульны святочны настрой. Сумеснымі намаганнямі старажытны горад нібы зноў на свет нарадзіўся. Упрыгожаны харугвамі, святочнымі аркамі, папяровымі гірляндамі і, галоўнае, шчырымі ўсмешкамі жыхароў, ён быў гатовы сустрэць свайго ўладара.

26 верасня 1634 года апоўдні кароль меўся ўрачыста ўехаць у Львоў, і ўжо з раніцы вакол галоўных варот просты люд і радцы магістрата чакалі прыбыцця гаспадара. Салідныя месцічы займалі месцы на шляху каралеўскага картэжу, а самыя салідныя абляпілі вокны дамоў на самой плошчы Рынак, дзе мелася адбыцца кульмінацыя святочнай дзеі.

Каля акна адной з камяніц, з якога звісала гіганцкая чырвоная харугва з вышытым белым арлом, сядзелі дзве жанчыны. Нягледзячы на свята, старэйшая была ў простай чорнай удовінай адзежы, а малодшая — у святочнай сукенцы, пашытай з недарагога жоўтага камлоту, які так любілі насіць людзі сярэдняга дастатку, і ў сіняй палярыне, падбітай лісіным футрам. Тонкую шыю абвівалі дзве ніткі фальшывых жамчужын, на вырабе якіх набілі руку мясцовыя ўмельцы, выкарыстоўваючы для гэтага шкляныя шарыкі, пакрытыя клейкай сумессю з экстрактам рыбінай лускі. Але ў гэтай сціплай абгортцы хавалася цудоўная дзявочая прыгажосць, на якую захоплена глядзелі і сталыя мужчыны з пышнымі бародамі, і бязвусыя юнакі. Пэўнае знешняе падабенства жанчын сведчыла аб тым, што гэта былі маці і дачка. Нягледзячы на агульны святочны настрой, размова, якую яны ціха вялі між сабой, была невясёлая. Сабраўшы разам урыўкі іх фразаў, старонні слухач мог бы зразумець, што жанчыны знаходзяцца ў цяжкім становішчы пасля смерці іх мужа і бацькі — львоўскага купца Лушкоўскага.

х х х

Небарака Ян Лушкоўскі яшчэ за год да смерці быў паважаным купцом. Вазіў сукно з Гданьска, перапрадаваў яго ў Львове і ў меншых гарадах, дзе яно мела добры попыт. Гэтая праца дала яму магчымасць сабраць сякі-такі капіталец, набыць частку дома на плошчы Рынак, заняць пасаду гарадскога радцы і нават увайсці ў львоўскую Калегію сарака мужоў[49]. Гэта аднак, быў канец паспяховай кар’еры Лушкоўскага, бо аднойчы вялікая партыя тканін, якую ён прывёз для продажу ў Яраслаўль, згарэла на гарадскім рынку падчас пажару. Тавар быў набыты ў складчыну са львоўскім купцом Брыннікам, і той, вядома, запатрабаваў у былога таварыша, які адразу ператварыўся ў ворага, кампенсаваць страты. Лушкоўскі не змог гэтага зрабіць, і суд абвясціў яго банкрутам, пазбавіўшы добрага імя і рэпутацыі. Гандлёвы люд, які больш за ўсё цэніць і першае, і другое, ужо не хацеў мець з бедаком супольных спраў. У дадатак, усе гандлёвыя галеры, якімі Лушкоўскі плаваў па Вісле ў Гданьск, адной сатанінскай ноччу пайшлі на дно. Такім чынам, няшчасны пазбавіўся не толькі ўсёй маёмасці, але і сродкаў, з дапамогай якіх ён яшчэ мог неяк паправіць сваё становішча. Гора яго зламала, і небарака развітаўся з жыццём, пакінуўшы ўдавой жонку Ганну і сіратой дачку Ядвігу.

Як заўсёды бывае ў гэтым жорсткім свеце, адразу знайшлося нямала ахвотных пагрэць рукі на чужым горы. Удаву пачалі цягаць па судах, патрабуючы сплаціць пазыкі мужа, і, у рэшце рэшт, адправілі ў гарадскую турму. Наўрад ці няшчасная змагла б выйсці на волю, каб не таварыш яе нябожчыка мужа — львоўскі праўнік, доктар Павел Дамінік Гэрпер. Ён быў апекуном Ядвіжкі, але злыя языкі лічылі яго палюбоўнікам дзяўчыны (залётнікаў у яе не бракавала). Незадоўга да каралеўскага прыезду ён выцягнуў Ганну з турмы, але паколькі пазыкі ўсё ж трэба было неяк плаціць, параіў жанчыне шукаць абароны ў караля і нават узяўся дапамагчы ёй дамагчыся каралеўскай аўдыенцыі. Вакол гэтага і круціліся ўсе надзеі ўдавы і яе дачкі. Яны добра разумелі, што ад каралеўскай міласці залежала іх будучыня.

Гадзіннік на гарадской ратушы даўно прабіў дзве гадзіны дня, а каралеўскі поезд так і не з’явіўся. Разявакі, што таўкліся пад домам Лушкоўскіх, з такой аказіі нудзіліся і бавіліся размовамі.

— Мая Арышка прасілася на каралеўскі почат хоць з акна паглядзець, але я яе, лярву, зачыніў у склепе, і будзе сядзець там, пакуль паны не з’едуць са Львова, — казаў нейкі таўстун, радуючыся ўласнай вынаходлівасці. — Бо вяльможныя паны напэўна захочуць узнагародзіць сябе за ваенныя нягоды не так добрымі стравамі і моцнымі напоямі, як жаночымі ласкамі.

— Але ж на вачах гаспадара, напэўна, не рашацца паводзіць сябе непрыстойна? — непакоіліся яго суседзі, бо добра ведалі шляхецкія звычаі, ад якіх заўсёды пакутавалі добрапрыстойныя месцічы.

Таўстун усміхнуўся ў пышныя вусы, пагладзіў бараду і, сцішыўшы голас, сказаў:

— Але наш кароль, хай Госпад дае яму здароўе, будзе наперадзе ўсіх, бо вельмі ўжо ласы да амурных уцех.

— Ці ж варта пра такое мянціць языком? — пачулася асуджальнае шыпенне. — Яшчэ і пра нашага Пана…

Мужчына паціснуў плячыма.

— Я што, я магу і прамаўчаць, — няспешна прамовіў ён. — А вось уся Варшава гудзе, што другога такога пахабніка свет не бачыў.

Ядвіжка, пачуўшы гэта, пачырванела, а маці пільна паглядзела на яе.

— Чуеш, дачка? — спытала яна.

— Ды чую… — уздыхнула дзяўчына.

Рык трубы з вежы гарадской ратушы заглушыў яе словы. Натоўп страпянуўся, і хтосьці закрычаў, не шкадуючы горла: «Едуць! Едуць!»

Да горада нарэшце набліжаўся каралеўскі поезд.

х х х

Гадзіннік на ратушы адбіваў чацвертую гадзіну, калі каралеўская карэта, прайшоўшы галоўную львоўскую браму, спынілася. Бурмістр Мацей Гэйдар, што трымаў у руках хлеб і соль, і гарадскія радцы, сярод якіх быў і Гэрпер, нізка схіліліся перад уладаром, які выйшаў з карэты ім насустрач.

Трыццацідзевяцігадовы кароль Уладзіслаў быў мужчынам у росквіце сіл. Ён не быў прыгажуном, але меў прыемны твар, які рабіўся яшчэ больш прывабным пад уплывам прыроджанай ветлівасці, і моцнае цела, якое яшчэ не расплылося ад добрай ежы, віна і хвароб, што, тым не менш, ужо пачыналі яго дапякаць. Славіўся добрым сэрцам, шчодрасцю і нават марнатраўствам, бо заўсёды адорваў людзей, якія змаглі дамагчыся яго ласкі. Перш за ўсё гэта тычылася каралеўскага любімца Адама Казаноўскага, магутная постаць якога і цяпер віднелася за каралеўскай спінай. Ён здолеў выцыганіць ва Уладзіслава самы раскошны ва ўсёй Рэчы Паспалітай палац, які кароль Жыгімонт пабудаваў для свайго пераемніка, і гэты ўчынак любімага сына мала не звёў ашчадлівага бацьку заўчасна ў магілу. Утрымліваў кароль і шматлікіх жанчын, да якіх меў вялікую ахвоту і занадта мала сапраўднай душэўнай прыхільнасці, якую звычайна называюць каханнем. Часам амур трапляў сваёй стралой у ганарлівае сэрца польскага ўладара, аднак усе яго любоўныя прыгоды былі кароткачасовымі і мелі нешчаслівы канец. Сэрца караля да гэтага часу поўнілася сумам ад згадак пра рудавалосую прыгажуню Катарыну. Пра сястру яму не стамляўся нагадваць Януш Радзівіл, што пасля смаленскага паходу трапіў у найбліжэйшае атачэнне манарха.

Выслухаўшы задоўгія вітанні бурмістра, Уладзіслаў міласціва пакаштаваў хлеб і прыняў перавітыя каштоўнымі шнурамі пазалочаныя ключы ад горада, пададзеныя яму на падушцы з барвовага адамашку. Разам грымнулі гарматы на гарадскіх валах і радасна зазвінелі званы шматлікіх львоўскіх храмаў усіх канфесій. Уладзіслаў сеў на насілкі пад разлеглым чырвоным балдахінам, упрыгожаным гербам дынастыі Ваза і белым польскім арлом. Насілкі атачыла каралеўская гвардыя, і працэсія пад бой барабанаў і гукі сурмаў пацягнулася на плошчу Рынак, дзе яе сустрэў урачыстай музыкай гарадскі аркестр. Праехалі пад пастаўленай да прыезду караля трыумфальнай аркай. Яе ўпрыгожвалі пазалочаныя і пасярэбраныя гербы каронных ваяводстваў на чале з гербам дынастыі Ваза і белым арлом Рэчы Паспалітай. Тамсама былі намаляваныя і падзеі пераможнай Смаленскай вайны. Пасля кароль са світай накіраваўся ў сабор, дзе праслухаў урачыстую імшу. На гэтым святкаванне скончылася, і Уладзіслаў, змучаны доўгай дарогай, заехаў у прыгатаваную рэзідэнцыю, дзе, не даючы ніякіх аўдыенцый, на скорую руку павячэраўшы, лёг спаць. Паколькі ўрачыстасці мелі працягвацца на наступны дзень, месцічы, яшчэ трохі падзівіўшыся на шчыльна зачыненыя вокны і на два кардоны каралеўскіх гвардзейцаў, якія хавалі ад іх вачэй асобу манарха, разышліся.

На наступны дзень на каралеўскую аўдыенцыю з’явіліся ўсе важныя львоўскія ўраднікі. Яны неслі падарункі для караля — два залатыя збаны; для яго братоў — залатыя келіхі, а таксама падарункі для кароннага і літоўскага канцлераў і самых значных паноў з каралеўскага почату. Прыняўшы падарункі, Уладзіслаў запрасіў усіх на святочны банкет у камяніцы Гросваера, за які, вядома ж, заплаціў горад. Львоўцы не паскупіліся на пачастунак. Акрамя велізарных збаноў старога віна, лікёраў і моцных напояў, рыбы, мяса, гародніны, усходніх ласункаў, а таксама прысмакаў, прыгатаваных гарадскімі кандытарамі, былі талеркі з экзатычнай садавіной з Новага Свету — ананасамі, апельсінамі і бананамі, каб задаволіць апетыты самых патрабавальных гасцей. І задаволілі! Нават князь-канцлер Альбрэхт, які падчас урачыстасцяў усё круціў носам, ганячы то ўбогі прыём, то занадта нізкую трыумфальную арку, то пыл на дарогах, нарэшце супакоіўся: проста не было да чаго прычапіцца. Размова, якая пачалася млява, весялела з кожным узнятым келіхам. Пілі за здароўе караля, каралевічаў, абодвух канцлераў і ўсіх ганаровых гасцей пайменна. У рэшце рэшт гаспадары і госці так упіліся, што калі загаварылі аб будучай вайне з туркам, на якую так спадзяваўся кароль і ад якой яго настойліва адгаворвалі сенатары, ніхто з прысутных не адмовіўся выпіць за будучую пагібель асманаў. Пасля закранулі і вайну са Швецыяй, якая павінна была вярнуць Польшчы страчаныя па Альтмаркскім замірэнні[50] землі… Уладзіслаў, які жадаў увайсці ў гісторыю каралём-пераможцам, адчуваў сябе зусім шчаслівым.

— Хадзем на турка, а потым, дасць бог, і на шведа! — аб’явіў ён і пацалаваў Януша Радзівіла, які кляўся, што літоўскі гетман, хай толькі выбухне новая вайна, напэўна адваюе ў шведаў Інфлянты[51] разам з Рыгай.

Кароль паабяцаў на бліжэйшым сойме нарэшце ўзнагародзіць князя Крыштафа вялікай гетманскай булавой і адмахнуўся ад кароннага канцлера, які пачаў маліць яго вялікасць не даваць абяцанняў, якія дапамогуць узвелічэнню не толькі радзівілаўскага дому, але і ўсіх ерэтыкаў Рэчы Паспалітай. Пачуўшы гэта, абражаны Януш ускочыў на ногі, каб заступіцца за бацьку, але яго апярэдзіў дзядзька Альбрэхт. Літоўскі канцлер, добра пад’еўшы, быў у добрым настроі, таму папракнуў калегу, што той балбоча за сталом пра палітыку, а не пра галантныя рэчы, што было б больш дарэчна.

— Князь мае рацыю! — п’яна ікнуўшы, падтрымаў яго Казаноўскі. — Вось я заўсёды гатовы падтрымаць галантныя размовы не толькі словам, але і справай!

Каб пацвердзіць рашучасць сваіх намераў, ён схапіў за руку адну з дзяўчын, якія прыслужвалі за сталом, і ўпіўся ёй у вусны моцным пацалункам.

З яго лёгкай рукі мірнае застолле ператварылася ў рымскую оргію. Распаленыя віном вяльможныя паны, стомленыя ад вымушанага гавення на вайне, пачалі заляцацца да служанак, якія з віскатам і рогатам разбягаліся ад п’яных кавалераў. Кароль праз сваё высокае становішча павінен быў захоўваць твар, аднак не перашкаджаў весяліцца прыдворным. Тужліва зірнуўшы на Казаноўскага, які ўжо запусціў руку пад спадніцу дзеўцы, што села да яго на калені, ён павярнуўся да Януша і сказаў, секануўшы рукой у паветры, нібы хацеў разам рассекчы ўсе вузлы:

— Я хачу, каб князь-гетман прыбыў у Варшаву з князёўнай Катарынай. Чуеш, князь? Абавязкова з князёўнай.

— Скараюся волі караля, — пакланіўся Януш і нават не спрабаваў схаваць шалёную радасць.

Каралевіч Ян Казімір, які сядзеў побач, ажно змяніўся з твару, пачуўшы гэта, і, адставіўшы талерку, нахіліўся да Януша.

— Значыць, я не падыходжу ў зяці князю-гетману, бо толькі каралеўскі брат, а не сам кароль? — злосна вымавіў ён. — Ці не занадта вялікай думкі вы, Радзівілы, пра сябе?

Яна Казіміра не любілі ў Польшчы прыкладна гэтак жа, як любілі караля. Каралевіч плаціў землякам той жа манетай, сцвярджаючы, што лепш глядзець на сабаку, чым на паляка. Януш быў не выключэннем і каралеўскага брата трываць не мог, хоць і спрабаваў хаваць свае пачуцці. Але сёння хмель усё ж развязаў яму язык.

— Абы не замалой, бо гэта было б абразай усіх маіх вялікіх продкаў, — адрэзаў ён і так паглядзеў на каралевіча, што той замоўк і адвярнуўся, кусаючы вусны ад злосці.

Уладзіслаў не чуў іх сваркі, бо ў думках лічыў, праз колькі дзён зможа пабачыцца з Катарынай, ды ціха ўздыхаў, налічыўшы іх занадта шмат. Затуманеным позіркам зірнуў на п’яных прыдворных, якія ўжо клявалі насамі ў талерках, і ўстаў, каб даць зразумець усім, што баль скончыўся. Пачуўшы каралеўскую волю, п’янае панства пачало распаўзацца па кватэрах, прыхапіўшы гожых прыслужніц. А тыя, каму не хапіла дзяўчат, у суправаджэнні слуг яшчэ доўга блукалі Львовам, шукаючы сабе ўцеху на ноч. Урываліся ў дамы добрапрыстойных мяшчан і хапалі там жанчын і дзяўчат. Пагражаючы зброяй і каралеўскім гневам, яны змушалі няшчасных паказваць свае прынады, і тыя, каго прырода не абдзяліла прыгажосцю, станавіліся лёгкай здабычай высокапастаўленых распуснікаў, якіх паходжанне надзейна бараніла ад правасуддзя. Слугі і дробная шляхта таксама не сумавалі, і на час свайго побыту ў Львове сталі сталымі наведнікамі мясцовых лупанарыяў… Словам, польскі кароль быў ці не адзіным, каму даводзілася сумаваць у вясёлым горадзе.

Змірыўшыся са сваёй доляй, Уладзіслаў ужо хацеў ісці спаць, як яго спыніў Гэрпер і пачаў маліць прыняць няшчасную ўдаву Лушкоўскую і яе дачку, «якія хочуць упасці да ног яго вялікасці як найвышэйшага апекуна ўсіх удоў і сірот з просьбай аб літасці». І наўмысна не прамаўчаў пра прыгажосць Ядвігі.

— Другой такой, найяснейшы пан, ва ўсім Львове няма, — горача казаў ён каралю. — Калі ваша вялікасць не злітуецца з яе няшчаснай долі, з’ядуць яе маладосць і прыгажосць галеча і злыбеды. Шкада дзеўку!

Калі б гаворка ішла толькі пра старую Лушкоўскую, Уладзіслаў, напэўна, адправіў бы навязлівага радцу ні з чым, але згадка пра незвычайную прыгажосць Ядвіжкі яго зацікавіла.

— Ну, вядзі сваю бедную ўдаву, — сказаў ён. — Ды пра дачку не забудзься!

Праўнік радасна пакланіўся і кінуўся па жанчын, якія чакалі на вуліцы. Увайшоўшы ў пакой, яны адразу ж упалі ў ногі каралю, і Ганна, рыдаючы, стала расказваць яго вялікасці пра свае беды. Ды Уладзіслаў яе не слухаў. Кінуўшы зацікаўлены погляд на Ядвігу, ён аслупянеў. Гэрпер не схлусіў, і дзяўчына перасягнула ўсе яго самыя смелыя чаканні. Пышныя чорныя валасы, неверагодна вялікія гарачыя карыя вочы на прыгожым твары, і такое дасканалае цела… Няшчаснага манарха, які ад пачатку паходу не ведаў жаночай ласкі, кінула спачатку ў жар, потым у холад. Спахапіўшыся, ён падаў руку Ядвізе, запрашаючы яе падняцца.

«Бог, напэўна, памыліўся, даючы такую знешнасць простай мяшчанцы, — падумаў Уладзіслаў. — Павінна была нарадзіцца на прыступках трона…» Найсвяцейшая Дзева, а грудзі! Ім было так цесна ў ліфе сціплай мяшчанскай сукенкі, што шчыльная тканіна, здавалася, вось-вось не вытрымае іх напору і разарвецца, выпусціўшы на волю саму прыроду і прыгажосць.

Кароль нервова аблізаў перасохлыя ад хвалявання вусны. Ядвіга міжволі ўсміхнулася. Перад пачаткам аўдыенцыі яна так хвалявалася, што баялася страціць прытомнасць, трапіўшы пад васіліскаў погляд манарха. Але цяпер перад ёй стаяў не гаспадар, а толькі чалавек, які прагнуў кахання, і дзяўчына, зразумеўшы гэта, адарыла яго такой асаблівай усмешкай, якая нават апошняга чарвяка ператварае ў героя. Уладзіслаў аж затрымцеў. Прамармытаўшы Ганне, што толкам не зразумеў яе прамову, але ёй не варта хвалявацца, бо дачка напэўна растлумачыць усё, што трэба, ён выправадзіў жанчыну і вярнуўся да Ядвіжкі.

— Хадзем са мной, — папрасіў ён, працягнуўшы ёй руку, і дзяўчына моўчкі скарылася.

Наперадзе была гарачая ноч, якая павінна была сцерці мяжу паміж каралём і падданай, паміж багатым і жабрачкаю, паміж мужчынам і жанчынай…

Раніцай увесь Львоў гудзеў пра шчасце, якое выпала Лушкоўскім. Кароль аплаціў усе іх пазыкі ды выкупіў для Ганны ўвесь дом на плошчы Рынак, а таксама надаў маці і дачцэ шляхецтва. Па патрабаванні Уладзіслава Ядвіга пакінула свой дом і пасялілася ў каралеўскіх апартаментах. Прыдворныя ўспрынялі новую метрэсу як належыць, думаючы, што каралеўскі капрыз хутка пройдзе. Аднак не так сталася, як думалася…

х х х

Праз месяц вясёлага знаходжання караля ў Львове ў горад прыйшла радасная вестка — польскім дыпламатам удалося заключыць мір з Турцыяй. Некалькі дзён ва ўсіх цэрквах горада служыліся ўдзячныя малебны, пасля якіх Уладзіславу ўжо не было сэнсу чакаць шляхецкае апалчэнне. Прыйшла пара вяртацца ў Варшаву, і кароль здзівіў шляхту, абмовіўшыся, што бярэ Ядвіжку з сабой у сталіцу. Гэта змусіла князя Януша уважлівей прыгледзецца да каралеўскай фаварыткі. Да гэтага часу ён на яе не зважаў, дзяўчына здавалася яму сціплай і, прынамсі, ведала сваё месца, разумеючы няпэўнасць уласнага становішча, якое цалкам залежала ад каралеўскай волі. Так, Ядвіга была прыгажуняй, але яе прынады не маглі зацямніць сястрынскай прыгажосці. Аднак, каб не засмучаць Катарыну, бессаромную мяшчанку трэба было неяк выцесніць з каралеўскага сэрца.

— Similia similibus curentur[52], — мудра падумаў Радзівіл і вырашыў абысці ўвесь Львоў, але знайсці для манарха не менш спакуслівую прыгажуню.

Князь не паспеў ажыццявіць свой намер, бо нечакана захварэў. Гэта была воспа, што замест войскаў заняла Львоў, як толькі сухія пагодныя дні змяніліся халоднай восеньскай імжою. Захварэў і Ян Казімір, ды так цяжка, што ўжо развітваўся з жыццём. Ён ачуняў, але воспа моцна папсавала яго твар — і без таго не вельмі прыгожы. Але горш за ўсё было тое, што яго малодшы брат і агульны ўлюбёнец каралевіч Аляксандр, наведаўшы хворага, падчапіў хваробу і за некалькі дзён згас у страшных пакутах. А праз некалькі тыдняў згарэў ад воспы і каралевіч Ян Альбрэхт, біскуп кракаўскі. Sic transit gloria mundi![53]

Пакуль Януш адужваў пасля цяжкай хваробы, кароль з чароўнаю львавянкай шчасліва прыбыў у Варшаву. Іх каханню мог бы перашкодзіць князь Альбрэхт, які скоса глядзеў на «львоўскую шлёндру», аднак гэтага Радзівіла не пасвячалі ў велічныя задумы князя Крыштафа, вось і ён вырашыў не сунуць свой нос туды, дзе яму не радыя. Тым больш, каралеўскі двор з-за смерці каралевічаў убраўся ў жалобу, і Уладзіслаў меў патрэбу ў суцяшэнні ды шукаў яго ў абдымках Ядвігі Лушкоўскай, якая штоночы наведвала каралеўскія пакоі.

Так, нягледзячы на шыпенне зайздроснікаў і карканне лжэпрарокаў, львоўскае каханне працягвала жыць і на варшаўскіх прасторах.

Раздзел 7

КАХАННЕ КАРАЛЯ І ПАДДАНАЙ

Варшава

(сакавік 1635 года)

У сакавіку 1635 года ў Варшаве меўся пачацца сойм. На яго прыбыў і князь Крыштаф у суправаджэнні пышнай світы са сваіх самых значных кліентаў і паважаных літоўскіх ураднікаў, а таксама ўласнай гусарскай харугвы, якая падкрэслівала моц яго дому. Князь меў намер нарэшце ўзяць у рукі вялікую гетманскую булаву. У карэце побач з князем сядзела і Катарына, якую бацька рашыўся паказаць на каралеўскія вочы. З’яўленне рудавалосай прыгажуні выклікала вялікае хваляванне сярод вяльможнага панства, асабліва сярод тых кавалераў, што стаміліся халасцякаваць. Князёўна, дзякуючы свайму багаццю і прыгажосці, была ці не самай выгаднай і жаданай нявестай ва ўсёй Рэчы Паспалітай. Яшчэ не паспела княжацкая карэта завярнуць у двор варшаўскага палаца князя-гетмана, як пад яго шчыльна прычыненыя вокны пацягнуліся хлопцы ў спадзяванні хоць мільгам пабачыць пяшчотны дзявочы твар ці паспрабаваць знайсці супольную мову з якой-небудзь з прыслужніц Радзівілаўны, каб лягчэй пратаптаць сцежку да сэрца князёўны. Але ўсіх іх спасцігла няўдача: Катарыны яны так і не ўбачылі, а прыслужніцы, настрашаныя князем Крыштафам, цураліся ўсіх прыхільнікаў гаспадыні, не спакушаючыся ні падарункамі, ні ласкавымі словамі. У гэтым натоўпе стаяў і Юрый Караль Глябовіч — анікштынскі і радашковіцкі староста, сын нябожчыка смаленскага ваяводы і віленскага кашталяна Мікалая Глябовіча. Усе Глябовічы былі прыгажуны, і Юрый таксама не быў выключэннем. У свае дваццаць гадоў ён лічыўся адным з самых стройных кавалераў пры каралеўскім двары. Па яго нябесна-сініх вачах сохла сэрца не адной дзяўчыны, але сам прыгажун не спяшаўся пакідаць свайго сэрца нідзе. Пад вокны гетманскай дачкі яго прывёў прыкры выпадак: князь Януш, якога кароль у той дзень затрымаў у сябе, так спяшаўся сустрэць бацьку і сястру, што, не знайшоўшы сваёй карэты на перапоўненым каралеўскім двары, скарыстаўся карэтай свайго сябра Глябовіча. Юрый, выявіўшы прапажу, усё ж адшукаў карэту князя і прыехаў у ёй да палаца Радзівілаў, спадзеючыся атрымаць назад сваю ўласнасць. Але аказалася, што Януш, вярнуўшыся дадому, адразу ж адаслаў пазычаную карэту назад да гаспадара, а княжацкі фурман не жадаў везці Глябовіча дамоў, не атрымаўшы на гэта дазволу Радзівіла. Пачуўшы такі адказ, пан Юрый прайшоў у палац і загадаў слугам далажыць князю Янушу пра сябе. Але тыя не адважыліся, бо князь-гетман строга папярэдзіў, каб іх з сынам не турбавалі. Праклінаючы радзівілаўскую бесцырымоннасць, пан Юрый ужо вырашыў вяртацца дадому пешкі, як раптам адчыніліся бакавыя дзверы і з іх выйшла князёўна Катарына. Кінуўшы зацікаўлены погляд на госця, яна прайшла ў бацькавы пакоі, а Глябовіч быў так зачараваны яе прыгажосцю, што забыў і пра карэту, і пра ўсё на свеце. Як у тумане ён выйшаў з палаца і далучыўся да натоўпу прыхільнікаў, каб разам з імі да самай цемры бяздумна глядзець на зачыненыя вокны…

х х х

Пасля доўгага растання сустрэча бацькі і сына, вядома, была вельмі сардэчнаю. Гетман доўга трымаў Януша ў абдымках, а выпусціўшы, занепакоена агледзеў схуднелую за час хваробы фігуру і спакутаваны твар сына, на якім яшчэ дзе-нідзе відаць былі выродлівыя сляды воспы.

— Не так і дрэнна, — з палёгкай уздыхнуў ён. — Прынамсі, дзеўкі насамі круціць не будуць.

— Так, мне лёгка абышлося, — сказаў Януш. — Асабліва ў параўнанні з прынцам Казімірам, чыя агідная фізіяномія цяпер нагадвае чарвівы яблык…

Але, убачыўшы, што бацьку не падабаюцца такія словы, адкашляўшыся, спытаў:

— Як там Багуслаў?

— Наш разумнік расце як на дражджах, — ахвотна адказаў князь Крыштаф з добрай усмешкай, якая заўсёды з’яўлялася на яго твары пры згадцы пра пляменніка. — Зараз у Кейданах разам з сілезскім прынцам Хрысціянам Легніцкім, што да нас вучыцца прыехаў. Аднак я загадаў ехаць у Біржы, дзе архітэктар Піркен паглыбіць яго веды ў матэматыцы і ваеннай фартыфікацыі. І загадаў Саковічу, каб працягваў з княжычам фехтаваць, бо ў баі з прыёмаў месье дзю Берта мала толку будзе.

Пасля гэтых слоў бледны твар Януша зраўняўся колерам з чырвонымі шаўковымі стужкамі на яго камзоле з серабрыстага атласу.

— І ты давяраеш майго кузэна гэтаму сатане? — абурана ўсклікнуў ён.

— Вядома, — здзівіўся князь Крыштаф. — Адаму я б і жыццё даверыў… О, дачушка!

У пакой нячутна зайшла князёўна Катарына, і з яе прыходам думкі абодвух Радзівілаў вярнуліся да той справы, дзеля якой яны, уласна, і прыбылі ў Варшаву. Аднак дзяўчына, зразумеўшы, чаго чакае ад яе бацька, мела дастаткова розуму, каб усумніцца ў поспеху яго задумаў.

— Ужо шмат часу прайшло, як Уладзіслаў заляцаўся да мяне, — горка ўздыхнула яна. — Палюбоўніц у яго было пасля — не злічыць. А цяпер, кажуць, што кароль са Львова нейкую шлёндру прывёз, закахаўшыся ў яе па вушы. У каралеўскім палацы яе пасяліў, шляхецтва даў і ўсе ночы з ёй бавіць…

Князь-гетман адразу ж здагадаўся, адкуль ідуць такія падрабязныя звесткі, і раздражнёна азірнуўся на сына:

— Ты не мог прытрымаць язык?

— Шыла ў мяшку не схаваеш, — адмахнуўся Януш. — Сам у гэтым пераканаешся, калі наведаеш каралеўскі палац. Відаць, дзяўчына немалых талентаў, я ніколі не бачыў караля такім шчаслівым.

— Вось бачыш! — Кася дакорліва паглядзела на бацьку і так страсянула галавой, што яе рудыя кучары аж заскакалі вакол аблічча.

— Ты, дачка, ужо сябе са шлёндрамі раўняеш? — холадна пацікавіўся князь Крыштаф. — Ты лепш паглядай у бок Ганны Вішнявецкай, бо, як паведамляюць мае інфарматары, князь Ярэма ўсё стараецца сястру каля караля пасадзіць і сам-насам іх пакінуць.

— І пасаг за яе ці не ў шэсцьсот тысяч абяцае! — дадаў Януш.

— Вось-вось. Але ты не сумуй, маё сэрца, — ужо зусім лагодна сказаў гетман, заўважыўшы, што дачка яшчэ больш нахмурылася. — Каб ты моцна караля да сябе прывязала, дык я ў шчодрасці Вішнявецкаму ні ў чым не саступіў бы! Ва Уладзіслава ў кішэнях вецер гуляе, і ні адна з еўрапейскіх прынцэс, якіх яму сватаюць, такога пасагу не прынясе… А пра Ядвіжку не гаруй — з ёй кароль хоць і начуе, ды на сталец не пасадзіць.

— Зраблю ўсё, што змагу, — ціха сказала Катарына.

х х х

На наступны дзень Радзівілы паспяшаліся ў каралеўскі палац, дзе, як заўсёды, было поўна людзей. Аж у вачах мільгацела ад рознакаляровых убораў яснавяльможнага панства і іх початаў, чырвоных кардынальскіх і ліловых епіскапскіх мантый, беганіны слуг, што насіліся туды-сюды з рознымі даручэннямі, а ў галаве звінела ад сотняў галасоў, якія гулі тысячамі надакучлівых мух. Аднак Радзівілы пачуваліся ў гэтай мітусні нібы рыбы ў вадзе, умела рассякаючы натоўп, што расступаўся перад імі, як мора перад Майсеем і сынамі Ізраілевымі. Пан Глябовіч таксама быў там. Жадаючы, каб яго прадставілі чароўнай князёўне, ён кінуўся наўздагон Радзівілам. Каб іх дагнаць, юнаку прыйшлося нямала пастарацца, і ўсё дарма, бо князь-гетман зусім яму не ўзрадаваўся.

— А, пане Глябовіч, — халодна павітаўся ён і адразу ж патлумачыў прычыны сваёй няветлівасці: — Мне сказалі, што ты перадаў некалькі кальвінісцкіх храмаў у сваіх уладаннях каталікам?

Юрый, які спадзяваўся на больш прыветную сустрэчу, сумеўся.

— Я павінен выканаць волю бацькі, запісаную ў тастаменце, — пачаў ён апраўдвацца. — А кальвіністам ніколі ніякай крыўды не рабіў і рабіць не буду. У рэшце рэшт, мой дзед спавядаў гэтую веру, а бацька на каталіка перахрысціўся, каб Смаленскае ваяводства атрымаць.

Ён горача зірнуў на Катарыну, якая ледзь прыкметна яму ўсміхнулася.

— Нябожчык смаленскі ваявода, хай зямля яму будзе пухам, у юнацтве яшчэ падаваў добрыя надзеі, але пад старасць зусім звар’яцеў, — спакойна адказаў князь Крыштаф. — І, здаецца, яго сын мудрасцю пахваліцца таксама не можа.

Юрый разгублена паглядзеў на Януша, але той адвярнуўся, усім сваім выглядам паказваючы, што згодны з бацькам.

— Ды слова гонару… — пачаў пан Глябовіч, але Радзівілы, холадна кіўнуўшы яму на развітанне, ужо пайшлі вітацца з канцлерам Альбрэхтам, які з крывадушна-салодкай усмешкай раскрыў ім абдымкі.

Пакуль сваякі абменьваліся вітаннямі, Катарына, гулліва схіліўшы галаву набок, разглядала пана Юрыя. Відаць было, што яго прывабнасць зрабіла на дзяўчыну ўражанне.

— Не звяртай увагі, пан староста, — прашаптала яна, і пяшчотны голас загучаў у вушах закаханага хлопца чароўнай музыкай. — Але, уціскаючы маіх адзінаверцаў, ты наўрад ці здолееш спадабацца бацьку.

Глябовіч кінуўся да яе.

— Клянуся выратаваннем уласнай душы, для вашай княжацкай міласці я б адкрыў кальвінісцкі збор у кожным мястэчку сваіх уладанняў, на кожным хутары…

Катарына засмяялася, бліснуўшы беласнежнымі зубкамі, і, абапёршыся на руку брата, пайшла далей.

— Я верны слуга чароўнай панны! — крыкнуў ёй пан Юрый і хацеў пабегчы следам, але яго спыніў пан Мікалай Абрахамовіч — адзін з найбліжэйшых сяброў князя Януша.

— Дарма стараешся, Глябовіч, — сказаў Абрахамовіч. — Гэтая ружа не для цябе расцвіла.

— А для каго ж? — воўкам паглядзеў на яго Юрый. — Можа, для цябе?

Яго рука міжволі сціснула шаблю, але пан Мікалай толькі зарагатаў.

— Сам убачыш…

Адштурхнуўшы Абрахамовіча, Глябовіч панёсся да аўдыенц-залы, няветліва распіхваючы тых, хто блытаўся пад нагамі. Зайшоў туды як раз своечасова, бо слугі ўжо зачынялі дзверы, і дворны маршалак, тройчы ўдарыўшы ў каменную падлогу сваім кіем, абвясціў пра выхад караля. Стаўшы на дыбачкі, Юрый за галовамі прыдворных разглядзеў, як сардэчна павіншаваў кароль літоўскага гетмана, і той ветліва адказаў на ласкавыя каралеўскія словы. Па завяршэнні прывітальных цырымоній князь Крыштаф сказаў:

— Сын паведаміў мне, што ваша вялікасць жадае бачыць маю дачку. Паколькі воля вашай вялікасці для мяне святая…

Катарына выступіла наперад і прысела ў цырымонным рэверансе, але не апусціла вачэй уніз, як зрабіла б на яе месцы любая дзяўчына. Схіліўшы набок галаву, яна паглядзела ў вочы каралю. Януш, які стаяў побач, задаволена ўсміхнуўся, заўважыўшы, што шчокі Уладзіслава пачырванелі. Вялікае каханне не забываецца, і ў справядлівасці гэтых слоў польскі валадар пераканаўся адразу ж, як убачыў Радзівілаўну. Яго сэрца забілася так часта і моцна, што той грукат павінны былі пачуць усе прыдворныя.

— Мы радыя бачыць цябе, княжа, і асабліва прыгажуню князёўну, — сказаў ён і, памаўчаўшы, дадаў: — Ясная панна стала яшчэ прыгажэйшай з таго часу, як мы мелі шчасце бачыць яе.

Катарына, міла пасміхнуўшыся, зноў прысела ў рэверансе. Кароль не зводзіў з яе вачэй, забыўшыся ў гэты момант пра ўсё на свеце. Спахапіўшыся, паведаміў, што жадае сам-насам перагаварыць з князем-гетманам, пасля чаго прайшоў з ім у асобны пакой. Убачыўшы, што князёўна засталася толькі пад апекай брата, пан Глябовіч смела ірвануў наперад, аднак прыдворныя стаялі так шчыльна, што немагчыма было прабіцца праз той жывы заслон. А пакуль Юрый спрабаваў гэта зрабіць, вярнуўся князь Крыштаф, бо прыватная каралеўская аўдыенцыя працягвалася зусім нядоўга, і яны з дачкой пакінулі палац.

Пасля пан Глябовіч амаль штодня бачыў князёўну. Некалькі разоў яна была на каралеўскіх балях, але сядзела каля Уладзіслава, так што Юрый мог толькі любавацца яе прыгожым тварам, молячы бога аб тым, каб яна адчула яго погляд і адказала на яго сваёй усмешкай. Усявышні чуў малітвы, таму што калі іх вочы сустракаліся, Катарына ўсміхалася Юрыю куды больш шчыра, чым каралю, які таксама не зводзіў з яе вачэй. Затым князь-гетман даваў у сваім палацы абед, на якім быў і яго вялікасць. Глябовіч таксама быў там і, набраўшыся нахабства, запрасіў князёўну на танец. Шаптаў ёй на вуха нейкія глупствы, шчаслівы, што яго словы выклікаюць не асуджэнне, а шчыры смех. Пасля танца кароль зноў завалодаў рукой і ўвагай чароўнай дзяўчыны, але Юрый ужо не звяртаў на гэта ўвагі. У яго нібы выраслі крылы, і яго душа ад шчасця паднялася так высока, што хацела дабрацца да бога, але яго хутка апусціў на зямлю князь Януш.

— Не глядзі ў той бок, пан староста, таму што для цябе там шчасця няма, — наблізіўшыся, параіў ён.

— Чаму? Я што, не раўня Радзівілам?

Глябовіч мог абражацца, бо ён належаў да аднаго з самых разгалінаваных і багатых родаў Вялікага Княства Літоўскага, які даў краіне многіх мудрых дзяржаўных мужоў, а яго маці была Марцыбела Ганна са знакамітых Карэцкіх, валынскіх князёў. Год таму ён страціў бацьку і брата, засяродзіўшы ў сваіх руках значныя сямейныя ўладанні. Нягледзячы на гэта, твар Януша кепліва таргануўся, бо словы «так, не роўня» ўжо круціліся ў яго на языку. Але Радзівіл не жадаў сварыцца з Глябовічам, якому сімпатызаваў, таму сказаў:

— Ты каталік, але калі б і не быў ім, дык бацька адносна будучыні сястры іншае меркаванне мае. Таму прашу цябе трымацца ад Касі далей.

Юрый застыў, быццам громам удараны. Хоць першае сапраўднае каханне і заспела яго знянацку, усё ж ён быў поўны рашучасці змагацца за сваё шчасце.

— Вы з князем-гетманам можаце забараніць мне бачыцца з князёўнай, але кахаць яе мне ніхто перашкодзіць не можа, — кусаючы вусны, прамовіў ён.

Януш адкашляўся.

— Я цябе папярэдзіў, — сказаў ён, адыходзячы.

х х х

Вярнуўшыся дадому, Юрый доўга разважаў над словамі Януша, вырашаючы, ці не варта яму разлічыцца з князем па-рыцарску за такую пагарду. Але, зразумеўшы, што хоць пераможцам, хоць пераможаным ён Катарыну не атрымае, пан староста вырашыў скарыстацца з добрай парады і выкінуць з галавы ўсе думкі аб князёўне. Аднак уласная ўпартасць сыграла з Глябовічам злы жарт: чым больш ён спрабаваў забыць Радзівілаўну, тым часцей яе прыгожы твар уставаў у яго перад вачыма. Дайшло да таго, што пан Юрый мог думаць толькі пра князёўну. З думкай пра яе прачынаўся, снедаў, абедаў і вячэраў, і шчасліва засынаў, ужо загадзя ведаючы, што ў сне зноў убачыць яе ганарлівую ўсмешку і цёмна-сінія вочы. Таму і не здзівіўся, калі аднойчы вечарам, пакідаючы палац праз чорны ход, каб хутчэй дабрацца да сваёй карэты на малым двары, убачыў наперадзе стройную дзявочую фігуру, якая падалася знаёмай.

«Касенька!» — радасна падумаў Юрый, і, перш чым пан староста зразумеў, што мог і памыліцца, ногі самі панеслі яго ўслед за таямнічай дзяўчынай.

Заўважыўшы пераследніка, дзяўчына паскорыла крок, так што пану Глябовічу давялося амаль бегчы, каб яе дагнаць. Сэрца не падманула — гэта была Катарына! Убачыўшы знаёмы твар, яна з палёгкай уздыхнула і, прыціснуўшы руку да грудзей, спрабавала супакоіць сэрца, якое білася ад хвалявання і нечаканай пагоні.

— Гэта ты, пан староста, пераследаваў мяне? — смеючыся, запытала князёўна. — А я ўжо думала, гэта адзін з рабаўнікоў з дзікага шляху перабраўся ў каралеўскія пакоі!

— Сам не ведаю, як гэта адбылося, — пачырванеў Юрый, які толькі цяпер заўважыў, што сапраўды знаходзіцца ў той частцы палаца, дзе жыў Уладзіслаў. — Мае ногі самі пайшлі ўслед за вашай княжацкай міласцю…

— Дарма пайшлі, — строга перапыніла яго Катарына. — Цяпер ім лепш павярнуць назад.

Дзяўчына змоўкла, трывожна прыслухоўваючыся да галасоў у галерэі, дзе яшчэ некалькі хвілін таму нікога не было.

— Напрамілы бог, пан Глябовіч, ідзі адсюль, — папрасіла яна. — Цябе не павінны тут бачыць.

— Я кахаю цябе, — сказаў Юрый, і гэта было сапраўды тое, што ён хацеў сказаць.

Дзяўчына пачырванела.

— Вам, пан староста, не выпадае гаварыць мне такія рэчы, а мне не трэба іх слухаць, — строга сказала яна, аднак куткі яе ганарліва сціснутых вуснаў міжволі падняліся, каб выпусціць на волю пяшчотную ўсмешку.

Зразумеўшы, што яго прызнанне не было для каханай непрыемным, Глябовіч кінуўся да дзяўчыны:

— Кахаю…

Аднак прыгажуня ўжо апамяталася, і яе твар зноў прыняў стрыманы радзівілаўскі выгляд.

— Спыніся, пан Глябовіч, — загадала яна так уладарна, як можа звяртацца толькі каралева да свайго падданага, і гэтая змена крыху працверазіла закаханага юнака, — ён застыў на месцы.

Між тым галасы з калідора няўхільна набліжаліся. Юрыю здалося, што ён пазнае смех Уладзіслава.

— Кароль, — прашаптаў ён і, прыслухаўшыся, сказаў: — І князь Альбрэхт!

Князёўна ўскрыкнула і кінулася да іншых дзвярэй, але тыя, як на ліха, былі зачыненыя. Яна спалохана азірнулася на Юрыя.

— Табе трэба схавацца. Хутка!

— Навошта? — здзівіўся Глябовіч, але Катарына схапіла яго за рукаво і пацягнула да вялікага каміна.

Уладзіславу не хапала грошай, таму, нягледзячы на халодную вясну, слугі тапілі толькі ў тых пакоях, дзе жыў кароль. Радзівілаўна падштурхоўвала, і пан Глябовіч пакорліва палез у схованку, дзе некалькі разоў чхнуў, бо там было поўна сажы.

— Цішэй, — прашыпела князёўна, спрытна падсоўваючы бліжэй адно, а потым і другое цяжкае разьблёнае крэсла, высокія драўляныя спінкі якіх надзейна прыкрылі камін.

Толькі яна гэта зрабіла, як дзверы адчыніліся і на парозе з’явіўся кароль. Ён быў апрануты па-хатняму і мала падобны на ўладара велізарнай краіны.

— О, мая Касенька! — усклікнуў ён, працягваючы да князёўны рукі, унізаныя каштоўнымі пярсцёнкамі. — Прабач, што змусіў цябе чакаць. Гэта князь-канцлер затрымаў мяне размовамі аб маскоўскіх паслах, якія прыбылі, каб атрымаць назад той элекцыйны дыплом, па якім мяне калісьці маскоўскім царом абралі. Паўсюль мы яго шукалі, але так і не знайшлі.

— Што ж цяпер будзе? — спытала князёўна і, прысеўшы ў грацыёзным паклоне, паклала свае далікатныя ручкі ў каралеўскія далоні.

— Давядзецца нешта прыдумаць для паноў паслоў, небаракі баяцца вяртацца дадому. Кажуць, як не прывязуць гэтае пагадненне, цар ім галовы паздымае, — сказаў Уладзіслаў і пяшчотна дакрануўся вуснамі да яе тонкіх пальчыкаў.

— Ох, гэтыя маскоўскія парадкі, — закаціла вочы Катарына і паспрабавала забраць руку. — Здаецца, я чула голас дзядзькі Альбрэхта? — хітра дадала яна, бо кароль яе не адпускаў.

— Князь ужо сышоў, — паведаміў Уладзіслаў і, распалены жарсцю, прыцягнуў дзяўчыну да сябе.

З каміна данесліся падазроныя гукі, на якія яго вялікасць не звярнуў увагі, затое князёўна аж задрыжала. Кароль здзіўлена паглядзеў на яе:

— Што з табой, мая цудоўная панна?

— Холадна, — прастукала зубамі Катарына, якая сапраўды дрыжала, нібы ў ліхаманцы, але зусім не ад холаду, ды Уладзіслаў, вядома, не мог гэтага ведаць.

— Я разганю гультаёў, якія зусім не клапоцяцца пра здароўе свайго караля, — вылаяўся ён. — Хадзем у спальню, мая прыгажуня. Мабыць, гэта адзінае месца ў палацы, дзе можна сагрэцца. Прынамсі, калі я адтуль выходзіў, дровы ярка гарэлі… Але, сагрэўшы твае ручкі, ці ж адагрэю я тваё сэрца?

Катарына пачырванела. Калі за ёй і Уладзіславам зачыніліся дзверы, пан Глябовіч вылез са свайго сховішча. Твар і адзенне юнака былі густа перапэцканыя сажай, але яшчэ большая, беспрасветная чарната ляжала ў яго на душы.

— За што, літасцівы божа? — прашаптаў Юрый і пайшоў, нават не спрабуючы стрымаць слёз, якія здрадліва паліліся з вачэй.

Плакаў не ён адзін. У сваіх пакоях рыдала і Ядвіга Лушкоўская — ад сёння кароль праз свайго пасланца забараніў ёй трапляцца яму на вочы.

Раздзел 8

ВЯДЗЬМАРСКІЯ ЧАРЫ

Варшава

(май 1635 года)

— Добрай раніцы, найяснейшы пан!

Каралеўскі пасцельнічы нізка пакланіўся каралеўскаму ложку і, адсунуўшы заслону, пусціў у вочы каралю сонечнага зайчыка, які, адскочыўшы ад венецыянскага люстэрка на сцяне, весела заскакаў на пасцелі. Уладзіслаў незадаволена паморшчыўся: ці то ад яркага святла, ці ад таго, што гэтую раніцу ніяк нельга было назваць добрай. Князёўна Катарына, якая на світанні пакінула яго спальню, была не ў найлепшым настроі, бо так і не здолела атрымаць ад караля адказ на пытанне, што найбольш хвалявала і яе саму, і яе сям’ю. Сваякі сачылі за развіццём любоўнай гісторыі, якая мела яшчэ больш узвялічыць радзівілаўскі дом, і занепакоенасць іх расла.

— Мой бацька нічога не ведае пра наша каханне, але як даведаецца… я баюся і думаць пра тое, што тады будзе, — нарэшце сказала яна і, выцершы сухія вочы хусткай, знікла за дзвярыма.

Уладзіслаў мог паклясціся, што не заўважыў на яе ружовых шчоках нават найменшай слязінкі, і такія паводзіны прыгажуні яго насцярожылі. Без вялікага задавальнення думаў ён і пра тое, што з князем-гетманам, які нядаўна атрымаў з каралеўскіх рук вялікую булаву, рана ці позна давядзецца высвятляць адносіны. А калі яго яшчэ падтрымае літоўскі канцлер? Гэтая думка зусім не парадавала караля, і, паснедаўшы ў адзіноце ды без апетыту, ён загадаў паклікаць польскага прымаса Яна Вэнжыка і папскага нунцыя Ганарата Вісконці, якія зранку чакалі аўдыенцыі.

Паважаныя святары прыбылі ў таварыстве каралевіча Яна Казіміра і, пакланіўшыся, пажадалі каралю добрай раніцы.

«Далося вам усім гэтае "добрай раніцы"», — змрочна падумаў Уладзіслаў, расцягнуўшы вусны ў прыязнай, на яго думку, усмешцы. Запрасіў ганаровых гасцей садзіцца, сам сеў у фатэль і з асалодай выцягнуў ногі, якія ўжо зачапіла падагра.

Кароль не чакаў ад просьбітаў нічога добрага і не памыліўся. Выслухоўваючы звыклыя скаргі на вераадступнікаў, якія «непазбежна навядуць на Рэч Паспалітую гнеў Гасподні», і перш за ўсё на тое, што аддаў вялікую булаву ерэтыку Радзівілу, Уладзіслаў скрушна хітаў галавой. І адначасова забаўляў сябе, назіраючы за жоўтай канарэйкай, якая весела спявала ў клетцы. Птушачку ён хацеў падарыць Ядвізе Лушкоўскай, але з таго часу, як у яго жыццё бы вясновы вецер уварвалася залатакосая Радзівілаўна, звонкагалосая шчабятуха так і жыла ў яго пакоях. Але віск польскага прымаса заглушыў яе спеў, і Уладзіслаў засцерагальна ўзняў руку, папярэджваючы Вэнжыка, каб сачыў за выразамі.

— Булаву я аддаў не ерэтыку, а таленавітаму палкаводцу, паслуг якога ў блізкай вайне са шведамі Рэч Паспалітая вельмі патрабуе, — заявіў ён. — Больш тут казаць няма пра што.

— А можа, будучаму цесцю? — умяшаўся Ян Казімір.

Пасля гэтых слоў прадстаўнікі духавенства так і ўпіліся вачыма ў караля. Той нахмурыўся.

— Я яшчэ не вырашыў…

— Вырашаць і без цябе.

Сказаўшы так, каралевіч працягнуў каралю старажытны памфлет, дзе апісваліся асаблівасці заключэння шлюбу Барбары Радзівілаўны з каралём Жыгімонтам Аўгустам. Уладзіслаў узяў яго і пачаў услых чытаць:

— «…у рэшце рэшт, Радзівілы, пераканаўшыся, што залатая птушка цяпер у іх руках, запатрабавалі ў караля прысягу, што ён адступіцца ад іх сястры і не зганьбіць гонар іх Дому. Калі Жыгімонт, забыўшыся пра абяцанне, усё ж наведаў Барбару, Руды і Чорны Мікалаі[54] гвалтам уварваліся ў сястрынскі пакой і, пагражаючы свайму Пану, сталі патрабаваць у яго адказу, чаму той не стрымаў свайго каралеўскага слова. Тут з’явіўся і ксёндз, у прысутнасці якога Жыгімонт мусіў ажаніцца з вялікай блудніцай…»

Уладзіслаў гнеўна скамячыў памфлет і раздражнёна павярнуўся да брата.

— Гэта што за брыдота?

У сэрцах хацеў кінуць паперку ў агонь, але невядома чаму перадумаў і, заціснуўшы ў руцэ, стаў нервова размахваць ёю ва ўсе бакі.

— Ваша вялікасць павінен разумець, што амуры з дачкой Радзівіла могуць дорага абысціся Кароне, — пачаў казаць Вісконці. — Князь-гетман ужо ўголас кажа пра тое, што яго дачка будзе каралевай Польшчы. Вымушаны папярэдзіць вашу вялікасць, што Папа не дасць блаславення на гэты шлюб.

— Князь Крыштаф — добры чалавек, але веры злой, — падтрымаў яго Вэнжык. — І наверх не сам пойдзе, а ўсё сваё ерэтычнае кодла за сабой пацягне…

Уладзіслаў іх не слухаў. Задраўшы галаву ўверх, ён разглядаў размаляваную столь. Там, на верхнім паверсе, былі пакоі Ядвігі Лушкоўскай. Ужо некалькі разоў ён парываўся выбрацца з учэпістых абдымкаў Катарыны, каб наведаць палюбоўніцу, але спакуслівая ўсмешка прыгажуні князёўны і яе прывабнае цела, якім ён яшчэ не паспеў насыціцца, стрымлівалі. У гэты момант каралю так захацелася апынуцца ў гарачых абдымках Ядвігі, дзе не было месца ні брудным інтрыгам, ні палітыцы, што ён з цяжкасцю стрымаў сябе і зараз жа краем вуха пачуў злое шыпенне ў сябе за спінай:

— Ці ж яна цябе любіць? Або тую карону, якую хоча надзець?

Гэта сказаў Ян Казімір. Уладзіслаў міжволі задумаўся. Канарэйка, што да гэтага часу весела скакала ў клетцы, нечакана застыла і, пільна зірнуўшы на манарха бліскучымі чорнымі вочкамі, цырыкнула, нібы кажучы: «Мяне злыя людзі супраць маёй волі злавілі і пасадзілі за краты. А ты, дурань, сам у пастку лезеш?»

— Добра, — сказаў кароль нейкім чужым голасам. — Я падумаю…

х х х

Пакуль у каралеўскіх пакоях ішла гэтая нарада, Ядвіга Лушкоўская са служанкай перабірала свае рэчы.

— Дурніца! Ну і дурніца безгаловая! — у сэрцах напусцілася яна на дзяўчыну, якая прыдумала запхнуць брудную бялізну паміж свежых кашуль з тонкага галандскага палатна. — Пайшла прэч, гультайка!

Дзяўчына пакорліва пайшла да дзвярэй, але на паўдарозе спынілася.

— Можа, прыбраць у вас, пані? — нясмела спытала яна. — Раптам кароль зойдзе…

Ёй не трэба было нагадваць знерваванай жанчыне пра няшчасце, таму што Ядвіга, ускочыўшы на ногі, шпурнула ёй у твар жмут брудных рэчаў.

— Прэч! І забяры гэта…

Схапіўшы вузел, дзяўчына выскачыла за дзверы, а Лушкоўская ўслых зарыдала.

«Што са мной адбываецца? — адчайна падумала яна. — Прыбрацца? Чаму б і не… Калі кароль з’явіцца, каб прагнаць мяне з палаца, як ужо выгнаў са свайго сэрца, хай лепш застане мяне прыгажуняй…»

Яна ліхаманкава схапіла люстэрка і пачала разглядаць сваё прыгожае, хоць і распухлае ад слёз аблічча.

— Арышка! — паклікала яна, і калі дзяўчына з’явілася на парозе, загадала, каб тая прынесла вады памыцца.

Прыбраўшыся, Ядвіга нейкі час нерухома сядзела сярод яшчэ раскрытых скрынь з адзеннем. Выцягнула французскую сукенку з чырвонага атласу, якую так любіў кароль, і, уздыхнуўшы, засунула яе назад у куфар.

— Трэба было быць больш ашчаднаю, — прамармытала яна. — Куды цяпер гэта надзенеш? Хіба што замятаць доўгім падолам львоўскія вуліцы…

Ядвіга цяжка ўздыхнула. Ужо не магла ліць слёзы і скардзіцца на сваю долю, што дала ёй нарадзіцца простай мяшчанкай, ды, на жаль, уклала ў грудзі вялікае пяшчотнае сэрца, поўнае любові да яго — караля, якога павінна была любіць як свайго гаспадара, а кахала як мужчыну. Не магла нават ненавідзець саперніцу — занадта вялікая прорва падзяляла іх — найяснейшую князёўну, амаль каралеву, і простую львоўскую мяшчанку, якая з каралеўскіх пакояў павінна была вярнуцца да ранейшага жыцця на плошчы Рынак. Кранула рукой каралі на шыі, якія атрымала ад Уладзіслава, і залілася слязьмі, успомніўшы, як яго рукі перабіралі гэты жэмчуг…

Голас, які б яна пазнала і ў гандлёвы дзень на рынкавым пляцы, прымусіў яе ўскочыць. Ліхаманкава выцерла слёзы і ўпілася поўнымі надзеі вачыма ў прасвет дзвярэй, дзе ўжо з’явіўся кароль.

Зірнуўшы ў яе гарачыя чорныя вочы, што, як пляткарылі людзі, былі надзелены вядзьмарскай сілай, Уладзіслаў аж затросся ад гарачага жадання, якім палала ўсё ягонае цела. Нібы не было гэтых тыдняў расстання — перад ім стаяла яго Ядвіга, а вобраз такой дарагой яшчэ раніцай Катарыны, што на імгненне вынырнуў у яго свядомасці, імгненна растаў. Ён раўнівым поглядам агледзеў святочна прыбраную палюбоўніцу.

— Куды гэта ты сабралася? — незадаволена спытаў ён. — Ці… Нехта тут бывае ў маю адсутнасць?

Пры гэтых словах жанчына, што ўжо збіралася прасіць свайго ўладара, каб злітаваўся і не праганяў ад сябе, перадумала ўчыняць такое глупства.

— Хіба найяснейшаму каралю не ўсё адно? — чароўна павяла яна брывом і, апусціўшы вочы, напусціла на шчокі сарамлівую чырвань.

Каралю не было ўсё адно. Ён ужо заўважыў раскрытыя скрыні з адзеннем і не сумняваўся, што пакрыўджаная яго паводзінамі Ядвіжка сабралася з’язджаць. Пачалася сварка. З учарашняй простай мяшчанкай, якой ён сваёй воляй надаў шляхецтва, можна было не цырымоніцца, і абураны Уладзіслаў роў на ўвесь палац, найменш нагадваючы закаханага мужчыну, а найбольш — скнару, які зразумеў, што вось-вось страціць свой самы каштоўны скарб. Супакоіўся ён толькі тады, калі з вачэй маладой жанчыны пырснулі слёзы і яна паклялася, што нікога, акрамя свайго ўладара, не ведае і ведаць не хоча, што кахае толькі яго, а ён… а ён…

Бурлівая сварка скончылася бурлівым прымірэннем.

— А князёўна? — нарэшце наважылася спытаць Ядвіга, калі стомленаму і задаволенаму Уладзіславу, які супакоена расцягнуўся побач з ёй у ложку, ужо не было справы ні да Катарыны, ні да чаго на свеце.

— Ёй толькі карона ў галаве, — буркнуў кароль і, запусціўшы руку ў густыя чорныя валасы палюбоўніцы, прыцягнуў яе галаву да сябе. — А ты? — спытаў ён, пільна ўзіраючыся ёй у вочы. — Табе што ад мяне трэба?

— Толькі каханне, мой найяснейшы пан, — хутка адказала Лушкоўская, добра ведаючы, што, у адрозненне ад сваёй высакароднай саперніцы, пра шлюб і марыць не можа. — Толькі б ты мяне кахаў… Мяне і наша дзіця…

Захоплены знянацку гэтай весткай, кароль спачатку разгубіўся, а потым, развесяліўшыся, схапіў палюбоўніцу на рукі і закруціў яе ў нейкім мудрагелістым танцы.

— Пусці, пусці, — шчасліва смяялася Ядвіга. — Ой, у галаве закруцілася…

Спахапіўшыся, Уладзіслаў асцярожна паставіў жанчыну на падлогу. Сам апусціўся на калені, нібы перад Найсвяцейшай Паннай, і прыціснуў вуха да яе жывата, дзе яшчэ нячутна білася сэрца новага жыцця.

А ўжо ўвечары, супакоіўшы плоць, ён з яснай галавой змог зазірнуць у ледзяныя вочы Катарыны, якой (ох, гэтыя здрадлівыя слугі!), канечне, ужо было вядома, дзе найяснейшы пан сёння займаўся дзяржаўнымі справамі, і адказаць на яе горкі папрок пра тое, што жыве ў граху:

— У граху? Для некаторых гэты грэх з’яўляецца найвялікшым шчасцем…

х х х

Радзівілаўна выйшла з каралеўскіх пакояў, так высока падняўшы галаву, нібы хацела дастаць носам да столі. Слугі, якія яшчэ не ведалі пра яе бяду, лісліва кланяліся, але Катарыне, што ледзь стрымлівала рыданні, здавалася, што не толькі яны, але і сцены палаца насмешліва пазіраюць ёй услед каменнымі вачыма…

Дабраўшыся дадому, дзяўчына зайшла ў спальню і, упаўшы на ложак, затуліла твар рукамі. Слёз ужо не было. Толькі шчокі палалі агнём.

— Сястра?

Януш, якому паведамілі пра вяртанне князёўны, сэрцам адчуўшы бяду, кінуўся да яе ложка. Прысеўшы побач, спалохана дакрануўся да яе ілба.

— Ты захварэла?

Катарына моўчкі хітнула галавой — ці то запярэчваючы, ці то праганяючы брата. Не хацела нікога бачыць, не хацела ні з кім гаварыць. Князь, чыя галава была занятая амбітнымі намерамі, вядома, гэтага не зразумеў.

— Чаму не засталася ў палацы… з каралём?

Князёўна рэзка паднялася.

— Я здаровая, — холадна паведаміла яна. — А з каралём не засталася, бо ён загадаў мне паехаць дамоў… клапаціўся пра мой гонар. Спахапіўся!

Яна голасна засмяялася, але ўжо праз імгненне рогат абарваўся жаласным хліпаннем.

— Дачушка?

Убачыўшы бацьку, Катарына працягнула да яго руку, як ахвяра, якая кідае выклік кату.

— Не хачу цябе бачыць! — крыкнула яна. — Гэта ўсё ты… ты… Карону мне абяцаў!

Ад рыданняў ужо не магла гаварыць і, схаваўшы твар між падушак, затрэслася, як у ліхаманцы. Князь Крыштаф стаяў, як удараны громам. Апамятаўшыся, загадаў слугам прынесці вады і прымусіў дачку зрабіць глыток. Хацеў абняць, але яна вырвалася і, забіўшыся ў кут, як загнаны звярок, так паглядзела на яго, што гетман апусціў вочы.

— Касенька, — Януш адсунуў князя і, узяўшы сястру за дрыготкія плечы, сілай прыціснуў яе да грудзей, спрабуючы супакоіць. — Клянуся, я казаў бацьку, што яго задума дрэнна скончыцца, але хіба ён паслухаецца…

Януш з неапісальным дакорам паглядзеў на князя Крыштафа.

— Уся Варшава… увесь белы свет… — усхліпвала князёўна. — Такая ганьба…

Гетман працягваў адмоўчвацца. Катарына патроху супакойвалася, але яшчэ дрыжала ад перажытага няшчасця і прыніжэння.

— Можа, лекара? — асцярожна прапанаваў Януш.

— Лекара? — князь Крыштаф цяжка ўздыхнуў і, з сумневам зірнуўшы на дачку, сказаў: — А лекара… пакліч. Толькі не майго, а каралеўскага! Хай слугі скажуць у палацы, што князёўна захварэла.

— Гэта нічога не зменіць, — адгукнулася Катарына. — Калі каралю не патрэбна я сама, то да маёй «хваробы» яму тым больш справы няма!

Але бацька ведаў, што рабіў. Мацей Ворбек-Летаў, якога князь Крыштаф парэкамендаваў на каралеўскую службу, раней ледзь не дванаццаць гадоў быў яго асабістым лекарам, а цяпер служыў радзівілаўскім агентам пры каралеўскім двары, дакладваючы гетману падрабязнасці жыцця караля.

Мацей з’явіўся вельмі хутка. Такое стараннае выкананне гетманскіх даручэнняў добра сведчыла аб тым, хто быў яго сапраўдным гаспадаром. Занепакоена прыклаўшы вуха да грудзей князёўны, паслухаў сэрца і, адпусціўшы яе бледную, аж празрыстую руку, дзе роўна чуўся пульс, аўтарытэтна сказаў:

— Hysterica…[55] Я зраблю ятную настойку, каб цалкам супакоілася, і макавы адвар, каб салодка спала. Заўтра і следу не застанецца ад гэтай хваробы!

Пакуль лекар мітусіўся каля Катарыны, князь Крыштаф не перашкаджаў яму рабіць сваю справу, але калі дачка супакоілася, паклікаў у вітальню і зладзіў суровы допыт.

— Якая муха ўкусіла караля? — спытаў ён. — 3 кім сёння бачыўся, пра што гаварыў?

— Раніцай у яго былі прымас з папскім легатам, — паведаміў лекар. — Пра што гаварылі, не ведаю…

— Затое я ведаю, — князь Крыштаф нервова захадзіў па пакоі. — Адгаворвалі ад шлюбу з ерэтычкай… І такі ўгаварылі! Беднае маё дзіця…

Ён змоўк, абхапіўшы галаву. Лекар крыху пачакаў, пакуль гетман супакоіцца, а потым асцярожна дадаў:

— Потым кароль пайшоў да той львоўскай шлёндры і заставаўся ў яе пакоях да вечара…

Гэтага не варта было казаць, таму што Радзівіл, абражаны тым, што Уладзіслаў прамяняў яго дачку на нейкую мяшчанку, разышоўся не на жарт. Забыўшыся пра асцярожнасць, так лаяў караля і Лушкоўскую, што нават звыклы да моцнага слоўца Ворбек-Летаў чырванеў, як дзяўчына. Спыніўся князь толькі тады, калі ў грудзях па-здрадніцку кальнула. Убачыўшы, як скрывіўся ад болю твар высакароднага пацыента, лекар заклапочана схапіў пад руку гетмана, што, сагнуўшыся ў тры пагібелі, трымаўся за грудзі, і асцярожна падвёў да крэсла.

— Хіба так можна, найяснейшы князь, — выгаворваў ён Радзівілу. — Здароўе адно, яго трэба берагчы. А што да помсты…

Гетман апамятаўся і цярпліва чакаў, пакуль лекар, які хутка падбег да сваёй скрыні, адмерыць яму патрэбную дозу валяр’янавага экстракту.

— Якая там помста, — уздыхнуў ён, глытаючы лекі. — Калі вайна са шведам на носе…

Калі прыступ хваробы і роспачы прайшоў, князь Крыштаф, добра аддзячыўшы Мацею за лячэнне і карысныя звесткі, адправіў яго ў палац, а сам цяжкай хадой прайшоў у спальню Катарыны. Януш яшчэ сядзеў пры сястры і, убачыўшы бацьку, перасцерагальна прыклаў палец да вуснаў: «Тс-с-с!» Князь Крыштаф жэстам паказаў сыну, каб не турбаваўся, і на дыбачках асцярожна падышоў да ложка. Дачка спакойна спала. Прыслухаўшыся да роўнага дыхання, гетман з палёгкай уздыхнуў і, клапатліва паправіўшы коўдру, што збілася набок, далікатна крануўся вуснамі яе ілба.

— Я вельмі шкадую, дачушка, — са скрухай сказаў ён. — Тая праклятая карона не вартая тваіх слёз.

Раздзел 9

СА СМЕРЦЮ НЕ ЖАРТУЮЦЬ

Біржы

(жнівень 1635 года)

Біржы, радавое радзівілаўскае гняздо, што стаіць на важным гандлёвым шляху паміж літоўскай Вільняй і шведскай Рыгай, яшчэ дзесяць гадоў таму магло пахваліцца магутнай крэпасцю, акружанай абарончымі валамі, ровам з вадой і штучным возерам, для стварэння якога была пабудаваная плаціна на рэках Апашчы і Аглуюне. Падчас апошняй вайны Рэчы Паспалітай і Швецыі замак захапілі шведы, і калі князь Крыштаф змог вызваліць свае ўладанні ад варожага нашэсця, ад крэпасці засталіся адны руіны. Цяпер каля іх кіпела работа, князь-гетман загадаў адбудаваць умацаванні па апошнім слове галандскага фартыфікацыйнага мастацтва. Гэтым і займаўся спецыяльна запрошаны архітэктар Піркен. Менавіта да яго і прыбыў Багуслаў, каб паглыбіць свае веды па матэматыцы і ваеннай фартыфікацыі, неабходныя для запаветнай вайсковай кар’еры.

У вольны ад навукі час Багуслаў паляваў на звера ў навакольных лясах і практыкаваўся ў рыцарскіх забавах, да якіх меў выдатныя здольнасці і ахвоту. Упэўнена седзячы ў сядле, цяжкай дзідай лёгка ламаў драўляныя мішэні. За некалькі дзясяткаў крокаў кідаў дзіду, і тая трапляла проста ў цэль. Пусціўшы каня наўскач, зрываў кальцо і сек саламяную галаву пудзіла. Любіў страляць з мушкета і ўжо дасягнуў такога ўмення, што ніхто з самых знакамітых стралкоў гарадскога гарнізона не мог яго перасягнуць. Але больш за ўсё княжыч любіў фехтаванне. Хутка французскі афіцэр дзю Берт, які вучыў яго гэтаму мастацтву і заадно тлумачыў правілы гонару, якіх трымалася французская шляхта, ужо мала чым мог здзівіць гадаванца. На ліха, месье яшчэ лічыўся знаўцам сакалінага палявання, таму, задурыўшы галаву князю Крыштафу паляўнічымі байкамі, дамогся дазволу вучыць гэтаму і Багуслава. Здабыўшы недзе дзікага сокала, ён прэзентаваў яго княжычу.

Драпежная птушка паныла сядзела ў клетцы. Скураны каўпак прыкрываў ёй вочы, а кіпцюрыстыя лапы былі перавітыя скуранымі путамі, доўгі канец якіх француз трымаў у руцэ.

— Мы падобныя з табой, дружа, — прамармытаў Радзівіл, са шкадаваннем гледзячы на сокала. — Я таксама пакуль павінен рабіць тое, што скажуць, а не тое, чаго сам хачу.

— Спачатку трэба прывучыць сокала садзіцца на руку гаспадара, — месье працягнуў княжычу скураныя пальчаткі і міску свежага мяса, з якога яшчэ ішла пара. — Яго не кармілі два дні і не давалі спаць, таму стомленая і галодная птушка далёка не паляціць і будзе лепш слухацца.

Ён гучна і працяжна свіснуў. Галодны сокал кінуўся прэч з клеткі, але, наткнуўшыся на краты, абурана крыкнуў.

— Tres bien![56] — узрадаваўся паляўнічы і, адчыніўшы дзверцы, узнагародзіў сокала кавалкам мяса, які той прагна праглынуў. — А цяпер, прынц, надзеньце пальчатку і паспрабуйце яго паклікаць такім жа свістам. А калі падляціць, падстаўце руку. Толькі далей ад клеткі адыдзіце.

Багуслаў так і зрабіў. Сокал сеў яму на руку і зноў атрымаў за гэта кавалак дзічыны.

— І доўга мне так з яго здзекавацца? — незадаволена спытаў княжыч, бо не бачыў у такой маруднай працы нічога вясёлага.

— Qui vivra, verra[57], — паціснуў плячыма француз, але ўсё ж растлумачыў: — Пакуль не прывучым яго ляцець менавіта на ваш свіст, не патрабуючы за гэта ежы. А каб вашай светласці было весялей, я для месье Невяроўскага і Стаброўскага таксама сокалаў знайду.

Гэта была карпатлівая праца. На працягу доўгіх нудных дзён хлопцы муштравалі сваіх птушак, пакуль аднойчы задаволены дзю Берт не загадваў пачаць прытраўліванне. Галодным сокалам дэманстравалі жывых дзікіх качак з падрэзанымі крыламі ці зайца. Пасля, адпусціўшы ахвяру, пускалі і драпежніка, які каменем кідаўся на яе. Здабычу ў птушкі імгненна адбіралі, даючы яму наўзамен кавалак дзічыны.

За некалькі тыдняў француз нарэшце сказаў, што можна выходзіць на паляванне.

На наступны дзень выехалі паляваць на качак. Вядома, яшчэ быў не час для такой справы, ды і надвор’е трымалася не найлепшае, але князь Крыштаф загадаў паляваць і ў непагадзь, каб пляменнік, што марыў аб вайсковай кар’еры, паступова прывыкаў да непазбежных у лагерным жыцці цяжкасцей. Месье паспрабаваў пратэставаць, але калі пан Пуцята сунуў яму пад нос загад князя-гетмана, змірыўся з непазбежным.

Калі выехалі далёка за горад, дождж, што раніцай толькі церусіў, паліў на поўную моц.

— Як будзем вяртацца, дарога зусім размокне, — бурчаў Стаброўскі. — Вось дождж ужо і вочы залівае.

— І якая дурная птушка захоча лётаць у такое надвор’е? — услых падумаў Невяроўскі, з надзеяй гледзячы на Радзівіла.

Багуслаў прамаўчаў, але яго сокал ухвальна кігікнуў, незадаволена абтрасаючы мокрае пер’е. Двое чалядзінцаў, якія суправаджалі невялікі атрад, нібы змовіўшыся, гучна чхнулі.

— Сама бы не захацела, але голад прымусіць, — сказаў француз, які, аднак, зухавата трымаўся на сваёй гнядой кабыле. — Зараз павернем да ракі, і вецер нас ззаду падгоніць.

— Вялікая радасць, — фыркнуў Стаброўскі.

Так перакідваючыся кпінамі, яны даехалі да ракі. У пагодны дзень там хапала дзікай птушкі, але сёння плёс быў зусім парожні.

— Ну і дзе твае качкі? — Самуль працягваў чапляцца да француза, бо бачыў, што Радзівілу таксама не падабаецца гэтая выправа.

Замест адказу месье зняў з пляча стрэльбу і гучна пальнуў у чарот, адкуль імгненна выпырхнулі спалоханыя птушкі, якія хаваліся ад непагадзі. Маладыя людзі тут жа выпусцілі сваіх птушак, і тыя радасна паляцелі ўслед за здабычай, аднак ніводзін нічога не злавіў.

— C’est Ia vie,[58] — суцяшаў француз засмучаных шляхціцаў. — Нават дасведчаныя птушкі часта прамахваюцца, не кажучы пра пачаткоўцаў.

Ад’ехалі далей, пусцілі зноў — і зноў дарма… На пяты раз сокал Стаброўскага ўсё ж злавіў качку, але перадумаў вяртацца да свайго гаспадара і знік, прыхапіўшы здабычу.

— Такое таксама часта здараецца, — француз заспакойліва паляпаў па плячы раздражнёнага Самуля. — Гэта вольныя птушкі, прага свабоды ў іх у крыві сядзіць.

— І ў мяне таксама, — не вытрымаў Багуслаў. — Я хачу ўласнымі сіламі трафеі набываць, а не чакаць літасці ад зняволенай істоты.

Княжыч пагладзіў сокала, які нерухома сядзеў на ягонай руцэ, і нечакана падкінуў яго ўверх:

— Ляці! — крыкнуў ён, і птушка, расправіўшы крылы, паляцела насустрач свабодзе.

Ян Невяроўскі, рагочучы, адпусціў і свайго сокала.

— О, mon Dieu![59] — заламаў рукі месье. — Што ж ваша светласць будзе рабіць, калі кароль запросіць вас на паляванне?

— Нудзіцца, — весела адказаў Багуслаў, даючы шпоры каню. — Але лепш гэта рабіць потым, чым цяпер. Suivez-moi, Messieurs![60] — крыкнуў ён шляхціцам. — Вось пан Сыцінскі з рагацінай на мядзведзя палюе, то я яму скажу, каб і нас павучыў. Бо то забава для рыцараў, а гэта — для дзяўчат ці баязліўцаў.

Усмешку Невяроўскага як карова языком злізала.

— Гэта ён жартуе, праўда? — трывожна спытаў ён Стаброўскага.

— Баюся, што не, — змрочна адказаў той.

Пасля няўдалага палявання не даводзілася чакаць чагосьці добрага ад гэтага дня, таму Радзівіл са сваімі людзьмі павярнуў дадому. Дождж ужо зусім сцішыўся, і на яшчэ змрочным небе нечакана з’явілася вялізная вясёлка. Яна лягла каляровым мастком ад далягляду да новаўзведзенага бастыёна, які ахоўваў подступы да замка. Здалёк здавалася, што ўвесь горад апынуўся пад абаронай нябеснай аркі, і паляўнічыя мімаволі спыніліся, каб палюбавацца гэтым цудам.

«Добры знак», — падумаў Багуслаў і заўважыў дзіўнага снежна-белага каня, які асцярожна прабіраўся яму насустрач размоклым шляхам. І конь, і вершнік на яго спіне здаліся княжычу да болю знаёмымі, але, не верачы сваім вачам, ён яшчэ нейкае імгненне ўважліва глядзеў на знаёмую постаць.

— Саковіч, — радасна вымавіў Радзівіл, калі сумневаў больш не засталося, і, падняўшыся ў страмёнах, з усіх сіл крыкнуў: — Гэй, Адам!

Вершнік, пазнаўшы князя, сарваў з галавы шапку і шырока замахаў ёю са шчаслівым крыкам:

— Мон прэнс!

Радзівіл памахаў у адказ і, прышпорыўшы каня, хутка трапіў у жалезныя абдымкі прыяцеля. Пасля доўгіх і шчырых вітанняў Саковіч агледзеў зграбную фігуру юнага князя і захоплена паляпаў яго па моцным і зусім ужо не дзіцячым плячы:

— Як жа вырас, узмужнеў… Ды і сілы прыбыло… Ох, як жа я засумаваў па табе, князь!

Прыгожы твар Адама свяціўся радасцю, але Багуслаў, хоць таксама сумаваў па ашмянскім буяну, недаверліва скрывіўся:

— Мяркуючы па тым, як ты спяшаўся мяне наведаць, дык не вельмі. І ніякіх вестак пра сябе за ўвесь гэты час не прыслаў…

— Не злуйся, Богусь, — папрасіў пан падваявода. — Прыбыць раней ніяк не мог, гаспадаркай трэба было заняцца. Лістоў не пісаў, бо шабляй лепш, чым пяром, валодаю. І вестак добрых не было, каб цябе пацешыць, а пісаць пра дрэннае не хацеў… Мая ж Мар’яся дзіцяня нарадзіла, толькі не зажылося яно на свеце…

Радзівіл спачувальна паглядзеў на яго:

— Я не ведаў…

— Не сушы сабе сэрца, мон прэнс, — Адам махнуў рукой, не жадаючы псаваць ні сабе, ні князю задавальнення ад сустрэчы. — Што было — мінула, а над працягам роду я ўжо добра папрацаваў. Словам, цяпер я ўвесь да паслуг тваёй княжацкай міласці.

Ён змоўк, бо павінен быў адказаць на прывітанне месье дзю Берта, а таксама Невяроўскага і Стаброўскага, якія сустрэлі пана падваяводу кіслымі ўсмешкамі. Аднак гэтым разам Саковіч не збіраўся прабачаць ім такую непачцівасць. Скарыстаўшыся з таго, што Багуслаў адвярнуўся, каб прылашчыць Буцафала, Адам нахіліўся да хлопцаў:

— У вас, хлопцы, што, зубы баляць, калі вочы ў мой бок глядзяць? — з’едліва пацікавіўся ён.

— А хаця б і так, — з выклікам сказаў Ян. — Ты, пан падваявода, лічыш, што можаш беспакарана здзекавацца са шляхціцаў… вушы ім абрываць?

Саковіч крыва ўсміхнуўся.

— Здаецца, ужо час абрываць языкі, — адзначыў ён. — Бо такія выраслі, што ў ратах не трымаюцца.

І перш, чым абураныя хлопцы знайшліся, што адказаць, ён схапіў іх за кудлы і з сілай стукнуў ілбамі, аж у няшчасных іскры з вачэй пасыпаліся. А пакуль тыя цёрлі выцятыя месцы, пан падваявода ўскочыў у сядло і адправіўся ў замак услед за Багуславам, які нічога не заўважыў. Праклінаючы Саковіча, Ян і Самуль селі на коней і паехалі следам.

х х х

У княжацкім палацы ашмянскага падкаморага сустрэлі няветліва. Пан Пуцята строга папярэдзіў Адама, каб і духу яго не было каля Багуслава, але павінен быў прыкусіць язык, пачуўшы, што на тое была воля князя-гетмана. Таму змірыўся, але яшчэ доўга бурчэў пад нос, маўляў, ён гэтага так проста не пакіне. Пан Набароўскі падаваўся больш прыязным: ён хоць і нахмурыў бровы, убачыўшы Саковіча, але зрабіў гэта хутчэй для парадку, чым ад сэрца. А калі пан падваявода перадаў яму вітанні ад паноў Мірскага і Цадроўскага, з якімі паэт сябраваў, змрочныя зморшчыны на яго ілбе разгладзіліся, і ён ужо зусім шчыра запрасіў Адама да стала.

За абедам настаў час падрабязных роспытаў.

— Ты, Адам, з Зембіна сюды прыбыў? — спытаў Багуслаў, падсоўваючы прыяцелю збан старога грэцкага віна з запасаў князя Крыштафа.

— Ад князя-гетмана, — паправіў Саковіч і, нахіліўшы келіх, знакам паказаў, што віно яму падабаецца. — Ёсць ад яго лісты для тваёй міласці, для паноў Набароўскага і Пуцяты (ён злёгку пакланіўся ў бок выхавацеляў), а таксама сёе-тое для пана Кахлеўскага…

Саковіч звыкла запусціў руку за пазуху, але ўспомніў, што пакінуў пакет у гасцявым пакоі, калі перадзяваўся да абеду.

— Потым аддасі, — спыніў яго Багуслаў, убачыўшы, што Адам збіраецца ўстаць з-за стала. — Калі, вядома, там няма тэрміновых рэчаў.

— Здаецца, нічога такога, з-за чаго варта было б кідаць абед, — адказаў Саковіч, аддаючы належнае добра падсмажанай гусі.

Пану Пуцяту таксама хацелася паслухаць навіны каралеўскага двара, ён падтрымаў прапанову княжыча пачаць чытанне лістоў пасля трапезы і пачаў распытваць Саковіча пра новую вайну са Швецыяй, да якой рыхтаваўся князь Крыштаф.

— Гэта будзе менавіта вайна, а не новы мір? — падскочыў княжыч, пачуўшы гэта. — А як жа перамовы?

— Ёсць надзея, што англійскім ды галандскім паслам, а таксама месье д’Аво[61] і кардыналу Рышэлье, якія хочуць зноў скіраваць шведскую моц на Габсбургаў[62], усё ж удасца дамагчыся міру, — кіўнуў Адам. — Але хто ведае, чым усё скончыцца. Князь-гетман жадае шведскія Інфлянты Літве вярнуць, а наш кароль марыць аб шведскай кароне.

— Ды хай яна застаецца ў яго марах! — крыкнуў пан Пуцята. — Уволю ўжо пакармілі падлаедаў рыцарскімі целамі і напаілі зямлю чалавечай крывёю!

Скарыстаўшыся тым, што размовы аб новай вайне захапілі ўсіх прысутных, Багуслаў нахіліўся да Адама і прытворна абыякава спытаў:

— А дзе кароль?

— У Гданьску, а затым адправіцца ў Каралявец, — Саковіч узяў са срэбнага падноса чырванабокі яблык і смачна ім захрабусцеў, усім сваім выглядам дэманструючы, наколькі яму абыякавыя і мір, і вайна. — Жадае заручыцца падтрымкай прускіх гарадоў, тым больш, што вайна, у рэшце рэшт, тычыцца і іх… Князь Януш, хоць і прасіўся ваяваць, але, скарыўшыся бацькавай волі, таксама з каралём паехаў.

— А Катарына? — не вытрымаў Багуслаў.

— Князёўна вярнулася ў Кейданы.

Радзівілу здалося, што голас пана падваяводы прагучаў неяк дзіўна, ён пільна паглядзеў на Саковіча і здзіўлена заўважыў, што той таксама ўважліва сочыць за ім.

«Значыць, ведае», — зразумеў Багуслаў і яшчэ раз здзівіўся, як пан падваявода аднолькава добра абазнаны не толькі ў палітычных, але і ў сямейных справах князя-гетмана.

Яму карцела неадкладна распытаць прыяцеля, але такія падрабязнасці не прызначаліся для старонніх вушэй, таму давялося чакаць канца трапезы.

Пасля, адасобіўшыся з панам падваяводам у гасцявых пакоях, Радзівіл вярнуўся да гэтай размовы.

— Чаму Катарына не паехала ў Гданьск з каралеўскім дваром? — патрабавальна запытаўся ён. — Я бачу, што ты ўсё ведаеш…

— Але пра гэта, мон прэнс, ужо ўся Варшава ведае, калі не ўся Еўропа, — Адам на імгненне сумеўся, падбіраючы словы. — Спачатку ўсё добра ішло, Уладзіслаў аблізваўся на князёўну, як кот на смятану, і палаў ад кахання, як паходня. На каралеўскім двары ўслых казалі, што Радзівілаўна будзе каралевай Польшчы. Езуіты хапаліся за галовы, а спалоханы папскі нунцый слаў у Рым трывожныя дэпешы — папярэджваў аб непазбежным узмацненні пратэстанцкай партыі, калі тая здолее пасадзіць на трон дачку свайго правадыра. Усё ж, — уздыхнуў ён, — Папа можа спаць спакойна, яшчэ тыя пасланні і ў Рым не дапаўзлі, як каралеўская жарсць згасла бы іскра ў бочцы з вадой.

— Як?!

Княжычу спатрэбіўся час, каб супакоіцца. Велізарнае расчараванне ад таго, што і гэтым разам каралеўская карона не ўпрыгожыць фамільнае дрэва Радзівілаў, адбілася на яго твары. І Адам змог прачытаць яго думкі, нібы адкрытую кнігу.

— Езуіты пастараліся? — нарэшце буркнуў Багуслаў.

— Князь-гетман таксама хоча так думаць, — крыва ўсміхнуўся пан падваявода.

Княжыч глыбока выдыхнуў і, вырашыўшы, што нічога горшага адбыцца ўжо не можа, коратка кіўнуў:

— Кажы!

Саковіч трохі сумеўся, але працягнуў:

— Праўду кажучы, князь-гетман перахітрыў сам сябе. Павінен быў разумець: тое, што ўдалося аднойчы, калі Барбара праз каралеўскае ложа на польскі трон узышла, у другі раз паўтарыцца не можа… Барбара хоць удавой была, а як можа нявопытная дзяўчына ўтрымаць каля сябе нашага караля, які добра разбіраецца ў любоўных уцехах?.. Словам, вярнуўся Уладзіслаў да сваёй палюбоўніцы — той, што са Львова прывёз. Яна яму і сына нарадзіла — Уладзіслава Канстанціна, якога кароль усім замежным паслам паказваў, як быццам той не байструк, а законны спадкаемца польскай кароны! А адразу пасля родаў гэтая краля з’ехала з каралём у Гданьск…

І тут жа не стрымаў свайго здзіўлення:

— Вось хто б мог падумаць, што нейкая мяшчанка зможа нашай князёўне дарогу перайсці?!

— Адам, змоўкні, — папрасіў Багуслаў.

Гэтыя жорсткія, але і праўдзівыя словы кроілі яму сэрца.

— Ды кінь перажываць, мон прэнс. — Саковіч дакараў сябе за шчырасць. — Калі б ведаў, што ты так засмуцішся, дык не сказаў бы табе нічога. Хіба здарылася нешта страшнае? Той, каму ўдасца ажаніцца з нашай князёўнай, ажэніцца ж не з яе дзявоцтвам, а з радзівілаўскім домам!.. Ды я сам чуў, як князь-гетман выхваляўся, што брадэнбургскі курфюрст прасіў партрэт князёўны… Ці не для свайго сына?

— Гэта было яшчэ да гэтай гісторыі, — уздыхнуў Багуслаў. — О, я ўяўляю, як цяпер зласлівяць нашы ворагі…

— Зараз я цябе развесялю. — Саковіч сеў у крэсла і сілаю пасадзіў насупраць сябе княжыча. — Па-першае, прыдворным плеткарам і без таго ёсць чым заняць языкі, таму што калі сенатары сталі разглядаць пытанне аб каралеўскім шлюбе, князь-гетман прапанаваў абраць каралевай дачку нябожчыка пфальцскага курфюрста — прынцэсу Лізавету. Кароль пагадзіўся, таму ў паноў сенатараў цяпер іншыя клопаты: як бы не дапусціць евангелічку да кароны. Па-другое, князь Ярэма Вішнявецкі, скарыстаўшыся цяжарнасцю каралеўскай каханкі, паспрабаваў яшчэ раз звярнуць увагу караля на сваю сястру Ганну. Падатлівасці дзяўчыны хапіла, каб кароль ужо пакляўся князёўне ў вечным каханні і нават абмеркаваў з яе братам пасаг будучай каралевы. Але, задаволіўшы жарсць, Уладзіслаў звыкла перадумаў жаніцца і ўдала адхрысціўся ад сваіх шлюбных абяцанняў. Ён вынес іх на зацвярджэнне сената, добра ведаючы, што хутчэй рак свісне, чым сенатары пагодзяцца ўзвялічыць род Вішнявецкіх. Так і адбылося.

Уявіўшы сабе баталіі ў сенаце, Багуслаў трохі развесяліўся, і цяжкая размова незаўважна перайшла ў вясёлую хлапечую барацьбу. Лежачы на падлозе і спрабуючы выслізнуць са сталёвых абдымкаў Саковіча, які весела рагатаў з гэтых бясплённых спроб, княжыч здзіўлена зразумеў, што таксама смяецца, а ад яго дрэннага настрою не засталося і следу.

— Добра, давай ліст ад дзядзькі, — сказаў ён, калі, стаміўшыся ад барацьбы і насмяяўшыся, яны з Адамам нарэшце ўсталі на ногі.

— Зараз, — Саковіч вярнуўся да стала, куды (ён напэўна памятаў!) паклаў пакет з лістамі, і не паверыў вачам, бо княжацкія пасланні нібы карова языком злізала.

Ліхаманкава прагледзеўшы асабістыя рэчы і перавярнуўшы ўвесь пакой уверх дном, пан падваявода канчаткова пераканаўся, што лісты зніклі. Разгублена паглядзеў на княжыча, які моўчкі назіраў за ім.

— Можа, распытаць слугаў? — параіў Багуслаў. — Не маглі ж яны скрозь зямлю праваліцца?

— Вядома, — праз зубы працадзіў Саковіч, таму што ніколькі не сумняваўся ва ўласнай памяці, але гучна паклікаў слугу.

Яму ўжо было не да смеху.

Але змрочны збраяносец пана падваяводы, чый пасечаны шнарамі твар выдаваў бывалага ваяра, не змог сказаць нічога пэўнага. Княжацкія слугі таксама нічога не бачылі, таму што былі занятыя сваімі абавязкамі і абедам. Лісты зніклі, быццам іх і не было!

Такая прыкрасць не магла прайці міма ўвагі выхавацеляў Багуслава, якія ўсклалі ўсю віну на Саковіча.

— Мяне вельмі турбуе, што князь-гетман даверыў жыццё пляменніка чалавеку, які так нядбайна ставіцца да яго даручэнняў! — бушаваў пан Пуцята, які не мог змірыцца з тым, што Адам і далей будзе знаходзіцца каля княжыча.

— А калі ў тых паперах былі нейкія тэрміновыя распараджэнні? — дадаў жару ў агонь Даніэль Набароўскі, — Яго княжая міласць напэўна ж не пахваліць нас за згублены час і адгаворак слухаць не будзе!

Саковіч змрочна маўчаў і нават не спрабаваў апраўдацца, таму выхавацелі яшчэ доўга маралізавалі б, каб у Багуслава не лопнула цярпенне.

— А мяне, панове, больш турбуе тое, што ў маім доме завёўся злодзей, які паквапіўся на паперы з княжацкай пячаткай, — сказаў ён. — Хто ведае, што ён шукаў у гэтых лістах… І што знайшоў?

— І галоўнае — хто гэты шпег і каму на самай справе служыць, — дадаў Адам. — Яшчэ над тым варта падумаць, як нам яго знайсці.

Наступіла цішыня. Усе прысутныя так напружана шукалі адказы на гэтыя пытанні, што прыглушаны смех за дзвярыма, а потым шоргат босых ног па каменных плітках падлогі пачуў толькі пан Саковіч. Але калі ён падышоў да дзвярэй і адчыніў іх, то выявіў, што ў суседнім спакоі нікога не было.

— Нас падслухоўвалі, — растлумачыў ён і з прыкрасцю ўдарыў кулаком у сцяну. — Чорт ведае што робіцца ў гэтым палацы!

х х х

Невяроўскі і Стаброўскі забеглі ў свой пакой. Ян кінуў у кут боты, якія трымаў у руках, і павярнуўся да таварыша, які аж заходзіўся ад смеху.

— Ну? — спытаў ён. — Ты нарэшце растлумачыш мне, што адбываецца?

Самуль перастаў смяяцца.

— А вось што, — сказаў ён і, напалову выцягнуўшы з-за пазухі пакет, зноў схаваў яго.

— Гэта тыя самыя лісты? — жахнуўся Невяроўскі. — На чорта ты іх узяў? Цяпер жа ўсе будуць думаць, што ў палацы вораг.

— Адчапіся, — махнуў рукой задаволены сабой Стаброўскі. — Заўтра я паклапачуся, каб нейкі добрасумленны слуга выпадкова гэты пакет знайшоў. Усе і супакояцца, калі ўбачаць, што пячаткі цэлыя. А вось Саковічу дастанецца на арэхі! Князь-гетман цяпер двойчы падумае, ці варта давяраць слугу, які раскідваецца яго лістамі як хламам.

Д’ябал быў на баку Стаброўскага, бо сапраўдны эфект ад знікнення лістоў выявіўся пасля прыезду ў Біржы пана Кахлеўскаа, што кіраваў канцылярыяй князя Крыштафа. Гэты паважаны слуга Радзівілаў, якому гетман давяраў свае самыя далікатныя дыпламатычныя і асабістыя таямніцы і да якога падлашчваліся не толькі слугі, але і родныя князя Крыштафа, нягледзячы на страшэнную занятасць, асабіста прыбыў, каб забраць пакет. Яго з’яўленне сведчыла аб вялікай важнасці страчанага, таму не дзіўна, што Саковіч аж у твары змяніўся, як убачыў Кахлеўскага.

Кейданскі староста ледзь з глузду не з’ехаў, калі пачуў пра знікненне, бо ведаў, што менавіта знікла.

— Што было ў пакеце, пан староста? — заклапочана пацікавіўся Радзівіл, калі яны з Саковічам трохі адпаілі віном беднага гетманскага слугу, ледзьве яго супакоіўшы. — Няўжо дыпламатычныя паперы?

— Горш, — дрыготкім голасам паведаміў Кахлеўскі і, не стрымліваючы адчаю, дадаў: — Ды за гэты пакет, князь, любы вораг князя Крыштафа палову маёнтка аддасць і ўласную правую руку ў прыдачу… Божа мой! Што ж цяпер будзе?

— Што там было? — не вытрымаў Багуслаў. — Напрамілы бог, кажы, шаноўны пане!

— Мембраны,[63] — слабым голасам паведаміў Кахлеўскі.

— Што? — не зразумеў Багуслаў і азірнуўся на Саковіча, чыё бледнае аблічча аж пазелянела ад такой весткі.

— І… колькі? — замест адказу глуха спытаў той у кейданскага старосты.

— Я ў князя-гетмана прынамсі два дзясяткі прасіў, бо канцылярыя заваленая неадкладнымі гаспадарчымі справамі, якія б не дачакаліся свайго канца, калі б паперы адсылаліся на подпіс князю-гетману…

Каб стрымаць роспач, што пакутлівым крыкам рвалася вонкі, Саковіч моцна прыкусіў сабе палец.

— Дык нехта растлумачыць мне, што гэта за «мембраны»? — з націскам сказаў Багуслаў, бо не прывык, каб яго пытанні заставаліся без адказу.

— Чыстыя аркушы паперы, завераныя асабістым подпісам яго княжацкай міласці, — растлумачыў кейданскі староста, утаропіўшыся каменным поглядам у віленскага падваяводу, які і без таго ўжо амаль рваў на сабе валасы.

Такая праява найвялікшага даверу, які толькі мог засведчыць патрон свайму слугу, зрабіла на Багуслава вялікае ўражанне.

— Як жа можна… як можна давяраць такое… хоць бы і чалавеку, які варты даверу, — прашаптаў ён. — Гэта… гэта ж…

— Гатовая змова супраць дзяржавы або яго вялікасці, калі гэтыя лісты ў злыя рукі патрапяць, — змрочна скончыў пан падваявода. — А так яно і ёсць, бо добрыя рукі красці не будуць!

На шчасце Саковіча, Невяроўскі і Стаброўскі не чулі гэтай размовы. Інакш ім цяжка было б утрымацца ад спакусы цалкам знішчыць свайго ворага, схаваўшы або спаліўшы скрадзенае. Бо князь Крыштаф наўрад ці мог бы і далей давяраць чалавеку, праз нядбальства якога яго становішча і нават жыццё маглі аказацца ў вялікай небяспецы. На наступны дзень пакет з лістамі знайшоўся ў княжацкай стайні, недалёка ад ясляў Буцафала, а дурнаваты конюх, які перадаў яго пану Пуцяту, менш за ўсё быў падобны да чалавека, якога хтосьці захацеў бы падкупіць.

Пан маршалак грэбліва ўзяў заляпаную гноем знаходку і імгненна напусціўся на Саковіча, бо быў злы на яго за нядбальства, а яшчэ больш за тое, што ноч не мог заснуць, клянучы сябе, што правароніў варожага агента.

— Напішу князю-гетману, хай ведае, які ў яго слуга, — крычаў ён.

Багуслаў нічога не сказаў, але па яго насупленым твары было відаць, што ён цалкам падзяляе абурэнне выхавацеля.

Адам маўчаў, пра нешта засяроджана разважаючы. Потым пільна агледзеў прысутных. Абыякава слізнуў позіркам па знерваваным Набароўскім і злосным Радзівіле, па каменным абліччы пана Кахлеўскага, трохі больш уважліва прыгледзеўся да раз’юшанага маршалка і нарэшце спыніўся на Невяроўскім і Стаброўскім, якія прыбеглі на шум. Самуль так упіваўся перамогай, што не заўважаў нічога навокал. А вось Невяроўскі, які не зводзіў вінаватых вачэй з пана падваяводы, нават здрыгануўся, заўважыўшы яго драпежны выскал, які, падавалася, больш пасаваў зверу, чым чалавеку. Выскал так рэзка сказіў прывабныя рысы аблічча Адама, што ад прыгажосці не засталося і следу. Злое, падступнае, яно аж гарэла лютасцю, але ўжо праз імгненне зноў прыняло свой звычайны выгляд, і здзіўлены гэтым нечаканым ператварэннем, Ян аж вачыма залыпаў, перакананы, што яшчэ хвіліну таму бачыў самога д’ябла, які вызірнуў з чалавечага цела. Злавесныя чуткі аб ашмянскім буяне разам вынырнулі ў памяці хлопца. Бледны, перапалоханы, ён настойліва тузануў Стаброўскага за рукаў, а калі той адмахнуўся, сілай пацягнуў таварыша прэч з пакоя.

— Ну, чаго табе? — буркнуў Самуль, незадаволены, што прыяцель перашкодзіў яму нацешыцца сваёй трыумфам.

Даведаўшыся прычыну трывогі, толькі легкадумна махнуў рукой: «Ну і што? Няхай думае, што хоча, але нічога даказаць не зможа».

Ян трохі супакоіўся, але і за абедам, і за вячэрай падсвядома чакаў ад Саковіча якога-небудзь паскудства. Аднак дзень прайшоў на дзіва спакойна. Адам, здавалася, вырашыў, што сапраўды сам згубіў княжацкія лісты, быў маўклівейшы, чым звычайна, напэўна, у думках дакараючы сябе за няўважлівасць. У Невяроўскага трохі нядобра было на душы, бо пан Пуцята не толькі падрабязна распісаў князю-гетману гэты прыкры выпадак, але і даклаў аб дзеўцы, якую калісьці злавіў у пакоях Багуслава, а завяршыў сваё пасланне слёзнымі просьбамі, каб князь Крыштаф неадкладна пазбавіў пляменніка таварыства нявартага прыяцеля. Аднак пачуцце віны хутка прайшло, бо княжыч, даведаўшыся пра падступны ўчынак выхавацеля, адразу ж дараваў Адаму выпадак з лістамі і абвясціў абуранаму пану Самуэлю, што папросіць за Саковіча ў дзядзькі.

На наступны дзень пасля абеду, калі Багуслаў пайшоў з Піркенам крэсліць план ідэальнай крэпасці, а Самуль нечакана знік, да Невяроўскага, які нудзіўся без справы, падышоў княжацкі слуга і сказаў, што яго кліча месье дзю Берт, які ўжо недзе здабыў новых сокалаў. Іншым разам Ян ўжо бег бы ад надакучлівага француза куды вочы глядзяць, але цяпер, узрадаваўшыся хоць якому занятку, ахвотна прайшоў у гаспадарчую частку палаца, дзе сутыкнуўся са змрочным збраяносцам пана Саковіча.

— А дзе месье дзю Берт? — здзіўлена спытаў хлопец.

Шляхціц неакрэслена махнуў рукой кудысьці ўбок, а калі Невяроўскі, шукаючы француза, павярнуўся спінай, нечакана заціснуў яму рот сваёй мядзведжай рукой і кудысьці пацягнуў. Ян адчайна тузаўся, спрабуючы вызваліцца, але добры ўдар па галаве паклаў канец гэтым вартым жалю спробам. Збраяносец надзейна звязаў сваю ахвяру па руках і нагах, заткнуў хлопцу рот анучай, а потым паклаў на воз і закідаў сенам, каб схаваць ад людскіх вачэй. Сам сеў за фурмана і, нокнуўшы на коней, крануўся з месца.

х х х

«Са смерцю не жартуюць!» — гэтыя словы прыйшлі ў галаву Яну, калі збраяносец нарэшце завёз яго ў лясныя гушчары і хлопец змог зірнуць у твар чалавеку, якому быў абавязаны сваім падарожжам. Саковіч падаваўся спакойным, але яго халодныя чорныя вочы свяціліся жудаснымі зялёнымі агеньчыкамі, а на вуснах крывілася ўжо знаёмая Невяроўскаму сатанінская ўсмешка. Хлопец здрыгануўся, бо палічыў бы за лепшае сутыкнуцца з апантанай лютасцю, чым з гэтым зманлівым злавесным спакоем. Адвярнуўся, каб вораг не заўважыў спалоху ў яго вачах, але гэта была памылка, бо адразу ўбачыў Самуля, які стаяў на краі ваўчынай ямы з пятлёй на шыі, канцы якой былі перакінутыя праз таўшчэзную дубовую галіну. Двое слуг пана падваяводы з аголенымі шаблямі не спускалі вачэй са зняволеных. Ян ціха застагнаў.

— Навошта ты схапіў яшчэ і яго? — крыкнуў Стаброўскі, размазваючы слёзы па брудным твары. — Гэта я ўзяў тыя паперы, я адзін, а ён падчас абеду нікуды не хадзіў і быў у цябе на вачах!

— Праўда, — сказаў Адам. — Але я ніколі не паверу, што ты не пахваліўся таварышу сваім подзвігам. Таму ён ведаў. — І, нахіліўшыся да Невяроўскага, люта прашыпеў яму ў твар: — Ты ведаў і не сказаў!

Ён выцягнуў з Янавага рота анучку, і той нарэшце змог выказаць усё, што накіпела.

— Што ты сабе дазваляеш? — віскнуў хлопец, але голас сарваўся, як у маладога пеўня. — Па якім праве?

Саковіч мякка ўсміхнуўся.

— Па праве моцнага, — ласкава растлумачыў ён. — Гэта адзіны закон, уладу якога я прызнаю.

— А як жа рыцарскія законы? — не здаваўся Невяроўскі, разумеючы, што інакш не дастукаецца да гэтага каменнага сэрца. — Шляхціц мае паядынкам свой гонар бараніць!

— А што, у літоўскіх балотах ужо змеяў не хапае, што ты, Ян, пра шаблю ўспомніў? — драпежна прыжмурыўся Адам.

— Я тую гадзюку табе не падкідваў, — пакрыўдзіўся той і прыкусіў язык, але было ўжо позна.

Саковіч задаволена кіўнуў і, падышоўшы да Стаброўскага, утаропіўся ў яго страшным позіркам. Стаяў моўчкі, не пагражаў, але бледны твар хлопца аж пазелянеў ад страху, а на штанах па-здрадніцку пачала расплывацца вялікая мокрая пляма. Слугі пана падваяводы, заўважыўшы гэта, здзекліва загыгыкалі. Адам таксама не стрымаў усмешкі. Пакінуўшы паўмёртвую ад страху ахвяру, ён вярнуўся да Невяроўскага.

— Я так і думаў, Ян, што гэта быў не ты, — паведаміў ён. — Але разлучаць сяброў не стану. Разам былі пры жыцці, разам і на той свет пойдзеце.

І, падвысіўшы голас, сказаў:

— Не табе мне рыцарскімі звычаямі вочы калоць! Я з чарвякамі паядынкаў не вяду, я іх проста… душу.

Ён зрабіў знак збраяносцу, і той, падцягнуўшы Невяроўскага да ямы, спрытна накінуў яму на шыю загадзя прыгатаваную вяроўку.

Стаброўскі ўслых зарыдаў.

— Ты гэтага не зробіш, — прахрыпеў Ян, не ў змозе адвесці погляд да ямы, што дыхала на яго магільным холадам.

А сам тым часам спрабаваў вызваліць рукі, звязаныя за спінай. Яму гэта амаль удалося, збраяносец слаба заціснуў вяроўкі, напэўна, каб тыя не занадта ўпіваліся ў цела. Такая ўпэўненасць развесяліла пана Адама.

— Цікава, і хто ж гэта мне перашкодзіць? — фыркнуў ён, з прытворным непакоем азіраючыся вакол.

— Напрамілы бог, пан падваявода, — усхліпваючы, прамармытаў Самуль. — Гэта быў усяго толькі жарт… Дурны жарт… Я так Багуславу і скажу… І князю Крыштафу, калі трэба будзе.

— Усё зробім, што хочаш, — горача падтрымаў таварыша Ян і з усяе моцы прыкусіў губу, бо зубы ад страху гучна стукалі. — Ну якая табе карысць ад нашай смерці?

— Пад нагамі блытацца не будзеце, — сказаў на гэта пан падваявода і падміргнуў чалядзіну.

Той падштурхнуў хлопцаў да краю ямы.

— Не-е-е! — крыкнуў Ян, нарэшце вызваліўшыся ад пут, і ўжо праз імгненне страціў раўнавагу і паляцеў проста ў абдымкі смерці.

Вяроўка зацягнулася на шыі, у вачах пацямнела. Жудасны крык Стаброўскага яшчэ паспеў даляцець да яго свядомасці, але тут яе паглынула цемра.

Ачуняў ён ад нясцерпнага болю. Доўга адкашліваўся, трымаючыся за горла, а калі цалкам ачуняў, убачыў проста перад сабой брыдкага тоўстага чарвяка. Спалохана падскочыў, але хутка зваліўся на зямлю, вострая боль працяла яго нагу як нажом. Думкі ў галаве спляліся ў заблытаны клубок, але шчаслівая здагадка, што вяроўка абарвалася і ён застаўся жывы, перакрэсліла ўсе сумневы адносна ўваскрасення.

«А Самуль?» — спалохана згадаў ён.

Стаброўскі быў тут: цэлы і здаровы, ён сустракаў сваё другое нараджэнне гучным плачам. Пераканаўшыся, што з таварышам усё ў парадку, Ян падняў галаву і ўбачыў проста перад сабой зласлівы твар Саковіча. Шляхціц сціскаў у руцэ шаблю, якой, відавочна, перасек вяроўкі.

— Як бачыце, мае галубочкі, я таксама жартаваць умею, — ён драпежна бліснуў вачыма. — Добра запомніце гэты дзень, таму што яшчэ адзін жарт — і я вам такі зладжу вяселле з кашчавай!

І, памаўчаўшы, дадаў:

— Як даберацеся да палаца, распавядзіце Багуславу аб вашым «жарце» з лістамі. А пра гэтае здарэнне — ні слова! Ясна?

Хлопцы моўчкі заківалі, яны не маглі паверыць, што засталіся жывыя.

— Тады бывайце здаровы, — крыва ўсміхнуўся пан падваявода. — Ды не расседжвайцеся тут доўга, вечарэе, а тутэйшыя ваўкі ахвотна пакаштуюць свежай чалавечыны.

Ён павярнуўся, каб сысці, але яго спыніў спалоханы крык Невяроўскага:

— Пачакай! Як я дабяруся да палаца, калі на нагу стаць не магу?

— А гэта ўжо не мой клопат, — абыякава кінуў Саковіч, адыходзячы. — Захочаш жыць — дапаўзеш!

На гэтым беды хлопцаў не скончыліся. Калі яны, нацярпеўшыся страху ў дарозе, вярнуліся ў палац і прызналіся, што знікненне гетманскіх лістоў — іх рук справа, над іх галовамі сабраліся грозныя хмары. Абураны Багуслаў загадаў сябрам не трапляць яму на вочы, а раз’юшаны пан Пуцята спачатку хацеў адправіць жартаўнікоў дадому, але потым загадаў усыпаць кожнаму па некалькі дзясяткаў розаг. Невяроўскага ад пакарання выратавала зламаная нага, а вось Самулю дасталася. Але ні заслужаная кара, ні жорсткая помста Саковіча не змаглі суняць яго бурлівы нораў: пакрыўджаная душа прагнула помсты, а разгарачаны розум ужо шукаў сродкі для гэтага.

— Забіць нас падваявода ўсё роўна не наважыўся б, хацеў толькі папалохаць, — паўтараў Стаброўскі Яну, які ляжаў у ложку, чакаючы, калі зрастуцца косткі. — Лягчэй за ўсё было б падрэзаць папругі ў яго каня, каб пан Адам скруціў сабе шыю, як на яго сядзе. Але да гэтага звяругі Буцафала не падступіцца!

— Ці падсыпаць атруты ў віно, — з’едліва дадаў Невяроўскі.

— Так! — загарэўся Самуль, не заўважыўшы іроніі. — А ты ведаеш, дзе яе дастаць?

— Слухай, прыяцель, — не вытрымаў Ян. — Я на тваю адвагу ўжо ўчора нагледзеўся і цяпер проста табе кажу: пакінь Саковіча ў спакоі. Досыць і таго, што Багуслаў збіраецца ехаць на вайну, а я праз твае выхадкі дома застануся.

Стаброўскі насупіўся.

— Кожнаму сваё, сябар Ян, — сказаў злосна. — Не хвалюйся ты так. Даю слова, што як князь-гетман дазволіць Багуславу ехаць у лагер, дык паеду з ім і падстрэлю там пару шведаў замест цябе.

— Я цябе сам падстрэлю, як толькі ўстану на ногі, — паабяцаў Ян, ледзь не плачучы ад прыкрасці.

Слушныя словы Яна не пераканалі Стаброўскага, але помсту ўсё ж прыйшлося адкласці: скарга пана Набароўскага мела поспех, хоць і зусім не такі, як разлічваў пан Даніэль. Князь Крыштаф даслаў ліст, дзе строга аблаяў выхавальнікаў за тое, што не могуць справіцца з хлапчукамі і адцягваюць свайго патрона ад ваенных спраў такімі глупствамі. Саковіча выклікаў да сябе, але толькі таму, што ў ваеннай кампаніі не мог без яго абысціся. А на Багуслава нечакана звалілася шчасце:

«Калі ты ўжо такі ваяка дый да дзевак дападаеш, — пісаў пляменніку князь-гетман, — дык едзь з панам падваяводам у Інфлянты, панюхай пораху».

Зрэшты, гэта было сказана хутчэй для прыгожага слоўца, гетман прызначыў і сыну, і пляменніку месца ў абозе, і хутчэй склаў бы булаву, чым дазволіў бы некаму з іх рызыкаваць жыццём на полі бітвы. Багуслаў адбыў у ваенны лагер з цвёрдым намерам прымусіць дзядзьку змяніць рашэнне, але паваяваць так і не выйшла: польскія і французскія дыпламаты дамовіліся са шведамі. Рэч Паспалітая атрымала жаданы мір[64], і ў дзяржаве нарэшце запанаваў «залаты спакой».

ЧАСТКА 2

ІМПЕРСКІ ПРЫНЦ

Раздзел 1

ВАЙНА З ПАЛЯКАМІ

Вільня — Торунь — Варшава — Вільня

(чэрвень 1636 года — май 1637 года)

25 чэрвеня 1636 года на сойме, што праходзіў у сталіцы Вялікага Княства, князь Крыштаф перад каралём і панамі-дэпутатамі ўрачыста абвясціў пра паўналецце пляменніка. Багуслаў ад гэтага часу рабіўся паўнапраўным валадаром у сваіх маёнтках і самастойнай палітычнай фігурай, з якой павінны былі лічыцца і ў Літве, і ў Польшчы, і ў Еўропе.

— Віншую, — урачыста сказаў Саковіч, калі, горды і шчаслівы Багуслаў наведаў яго пасля гэтай знамянальнай падзеі. — Цяпер ты, мон прэнс, сам сабе гаспадар. Страшна і сказаць: мой Богусь — князь і паўнапраўны ўладальнік Біржаў, Дубінак, Слуцка і Капыля! Ну, як цяпер пачуваецца твая княжацкая міласць?

— Мая княжацкая міласць зараз дасць пану падваяводу добрага штурхаля, калі той не змоўкне, — весела прыгразіў «найяснейшы князь».

Добра вымуштраваныя слугі пана Адама, убачыўшы Радзівіла, імгненна заставілі дубовы стол прысмакамі і напоямі, але ад радаснага ўзбуджэння ежа не лезла Багуславу ў горла. Узняўшы куфаль за здароўе гаспадара дома, ён адсунуў убок вялікую срэбную талерку і, не памятаючы сябе ад радасці, сказаў:

— Дзядзька настаяў, каб я прыняў справаздачу аб апецы. Літасцівы божа, у мяне пад трыста тысяч гадавога прыбытку!

Саковіч здзіўлена свіснуў:

— Я побач з табой, князь, зусім жабраком пачуваюся. І сумняюся, што нават кароль цяпер можа пахваліцца такімі прыбыткамі…

Багуслаў усміхнуўся.

— Паедзеш са мной і дзядзькам у Торунь?[65] — спытаў ён.

Легкадумны настрой у гэты святочны дзень, якога Адам чакаў з вялікім нецярпеннем, сыграў з панам падваяводаю злы жарт, і на прапанову князя ён адказаў звыклай крывой усмешкай.

— Няўжо ты, прасветлы князь, мяне ў сваю веру навярнуць хочаш? — спытаў ён, так добра паказаўшы спалох, што пазайздросцілі б нават акцёры каралеўскага тэатра. — Што каталіку рабіць сярод пратэстантаў?

Радзівіл, які чакаў не такога адказу, нахмурыўся, і яго чорныя бровы напружана выгнуліся.

— Хіба я табе пастар, каб у сваю веру навяртаць? — пасля доўгага маўчання сказаў ён. — Ды вер сабе, пан падваявода, хоць у Алаха, толькі будзь мне добрым сябрам і слугой!

Зразумеўшы недарэчнасць жарту, Адам паспрабаваў выправіцца.

— Паехаць не змагу, але не праз веру, а таму, што не варта віленскаму падваяводу пакідаць Вільню, калі там ёсць кароль, а сам ваявода ў ад’ездзе, — прымірэнча сказаў ён, жадаючы як мага выразней растлумачыць адмову. — А што буду служыць табе, мон прэнс, верай і праўдай, дык і на распяцці прысягну, паклянуся выратаваннем душы, толькі вось сам не веру ў тое, што ёй у райскую браму калісьці ўдасца зайсці.

З такімі рэчамі тым больш не варта было жартаваць, але Саковіч, які міжволі пасеяў у княжым сэрцы сумнеў у сваёй вернасці радзівілаўскім інтарэсам, зразумеў гэта занадта позна: Багуслаў, які ніколі не адмаўляў сабе ў задавальненні пасмяяцца разам з прыяцелем, нават не ўсміхнуўся, хоць прыроджаная дасціпнасць яму не здрадзіла і цяпер.

— Ты прысягай, не пераймайся, — холадна супакоіў ён Адама. — Я ў любыя клятвы веру яшчэ менш, чым ты ў ласку Госпада, ад якога наша выратаванне залежыць. Бо праўда за справамі, а не за словамі стаіць.

Зноў запанавала няёмкая цішыня. Саковіч у думках праклінаў свой язык і ўжо баяўся раскрыць рот, каб зноў не нагаварыць лішняга. Нарэшце, зразумеўшы, што за княжацкай настойлівасцю адносна паездкі стаіць нешта большае, чым звычайнае нежаданне надоўга расставацца з прыяцелем, і ўспомніўшы, што Багуславу час ехаць на вучобу ў Галандыю, — пра гэта ўжо даўно балбаталі на княжым двары — ён расхваляваўся.

— Я спадзяюся, ты ў Еўропу не з Торуні паедзеш?

— Не, — супакоіў яго князь. — Я хачу паехаць на сойм. Мабыць, ад ашмянскага староства — вядома, калі мясцовая шляхта дэлегуе маю высокую асобу. Паспрыяеш, пан ашмянскі падкаморы?

— Яшчэ пытаешся, — з палёгкай усміхнуўся Адам.

— Загадваю, — падміргнуў яму Радзівіл.

На гэты раз Саковіч ужо не стаў практыкавацца ў дасціпнасці і моўчкі пакланіўся. Але было позна: паміж гаспадаром і слугой нечакана пралягла расколіна — яшчэ ледзьве прыкметная, але ўжо небяспечная.

Паездка ў Торунь, дзе княжыч пазнаёміўся з уплывовымі пратэстантамі Рэчы Паспалітай і Прусіі, не забрала шмат часу. Урачыста пахаваўшы цётку Уладзіслава, лютэранку, якая праз супраціў каталікоў адзінаццаць гадоў пасля смерці чакала месца свайго апошняга спачынку, Багуслаў разам з дзядзькам вярнуўся ў Вільню. Князь Крыштаф меў намер узяць удзел у апошніх пасяджэннях сената, на якім вырашалася пытанне аб шлюбе караля. Зрэшты, толку ад такой спешкі было няшмат. Паколькі евангелічка Лізавета, інтарэсы якой рашуча абараняў літоўскі гетман, адмовілася пераходзіць у каталіцтва, а Папа не захацеў даваць дазвол на шлюб караля з ерэтычкай, сенатары ахвотна адкінулі яе кандыдатуру. Яны падзяліліся на два лагеры вакол аўстрыйскага і французскага паслоў, якія спаборнічалі ў шчодрасці, агітуючы яснавяльможных паноў адпаведна за дачку аўстрыйскага імператара Фердынанда ІІ Цэцылію Рэнату і Марыю Луізу Ганзага, што выхоўвалася пры французскім двары. Ці то аўстрыяк быў шчадрэйшы, ці то выйшлі вонкі інтрыгі Рышэлье, які, жадаючы ўдзелу Рэчы Паспалітай у Трыццацігадовай вайне на баку каталіцкага лагера, уцягнуў яе ў апошнюю вайну з Масквой і амаль нацкаваў на палякаў турэцкага султана[66], але пасля бурных абмеркаванняў перамагла аўстрыйская прынцэса. Кароль мог спакойна вяртацца дадому, і загадаў рыхтавацца да ад’езду…

х х х

У той пагодны вераснёўскі дзень Вільня дыхала святам. Пакуль каралеўская чэлядзь сканчала складаць на вазы каралеўскія рэчы, якіх, з улікам працяглага перабывання Уладзіслава ў літоўскай сталіцы, назбіралася нямала, ніхто не адмаўляў сабе ў задавальненні выпіць за здароўе караля і за яго шчаслівае падарожжа ў Польшчу. Мёд-піва ў шынках лілося ракой! Спектаклі вулічных пацешнікаў на гарадскіх плошчах збіралі натоўпы. Разявакі, чакаючы каралеўскі поезд, бавілі час, назіраючы за выкрутамі канатаходцаў, якія, рызыкуючы жыццём, хадзілі па нацягнутых над вуліцай вяроўках. Вулічныя камедыянты, паважна шпацыруючы на хадулях сярод здзіўленага іх адвагай натоўпу, жанглявалі запаленымі паходнямі, а затым, стаўшы нагамі на зямлю, весела змагаліся з вучонымі мядзведзямі. Разумныя звяры падскоквалі пад гукі самаробных дудак, а пасля прадстаўлення на задніх лапах абыходзілі гледачоў, збіраючы з іх плату на вячэру сабе і сваім гаспадарам. Ва ўмелых руках вандроўных акцёраў-батлейшчыкаў ажывалі лялькі, весялілі натоўп падрабязнасцямі жыцця каралеўскага двара. Хоць гэтыя прадстаўленні і закраналі годнасць манарха, бо тычыліся яго амураў з Ядвігай Лушкоўскай, ніхто з гарадскіх ураднікаў не збіраўся бараніць каралеўскі гонар, «калі сам кароль пра яго не клапоціцца». Святкаваў не толькі просты люд — літоўскія паны адзін перад адным спяшаліся даць урачыстыя развітальныя абеды для высокіх гасцей. Самым шчодрым быў літоўскі рэферэндарый[67] Марцыян Трызна, у якога за сталом гулялі і князь Крыштаф з сынам Янушам, і біскуп віленскі Абрахам Война, і яшчэ два дзясяткі яснавяльможных гасцей.

Баляванне было ў разгары, калі прыскакаў каралеўскі ганец з паведамленнем, што прыбыў ліст з Масквы, і кароль жадае разгледзець яго з сенатарамі да свайго ад’езду. Праклінаючы няветлівасць маскавітаў, што няўчасна сапсавалі добры абед, яснавяльможныя паны адставілі чаркі і звілістым ланцужком пацягнуліся да каралеўскага палаца.

Кароль сустрэў паноў сенатараў у таварыстве князя Альбрэхта Радзівіла і Лукаша Апалінскага, якія з самай раніцы былі ў яго вялікасці, таму, вядома, ні кроплі віна, ні крошкі ў роце не мелі і незадаволена скрывіліся, убачыўшы залішне бліскучыя вочы і расчырванелыя твары больш шчаслівых калег.

— Дакладай, мабыць, ты, пан ойча Гэмбіцкі, — звярнуўся Уладзіслаў да кароннага падканцлера, калі сенатары занялі свае месцы і падрыхтаваліся слухаць.

Падканцлер раскрыў рот, каб пачаць, але яго спыніў віленскі біскуп Война.

— Я прашу прабачэння ў вашай вялікасці, але дакладваць павінен літоўскі міністр, — заявіў ён. — Мы, як-ніяк, у Літве сядзім.

Усе літвіны як адзін ухвальна загулі.

— Яго правялебнасць праўду кажа, — падтрымаў Абрахама Войну і князь Крыштаф. — Да таго ж, абмяркоўваць маем адносіны з Масквой, якія Літвы больш за ўсё тычацца…

— Як ты, княжа, можаш дакладваць, калі мы з табой за адным сталом елі і пілі і аб маскоўскім лісце нічога не ведаем? — умяшаўся смаленскі ваявода Гасеўскі.

У яго з літоўскім гетманам даўно склаліся вострыя адносіны, якія падчас Смаленскай вайны перараслі ў адкрытую варожасць.

— Я не пра сябе кажу, а пра князя-канцлера! — тут жа ўспыхнуў Крыштаф. — А ты, ваявода, калі налізаўся да свінога рохкання, дык сядзі сабе ціха і не баламуць людзей!

Убачыўшы, што Гасеўскі ўхапіўся за шаблю, да іх кінуўся каронны маршалак Апалінскі.

— Яснавяльможныя, гэта пасяджэнне сената, а не святочны баль! — закрычаў ён. — Калі хто хоча прамаўляць, вазьміце слова…

— Хай дакладвае князь-канцлер Радзівіл! — аднагалосна зараўлі літвіны. — Закон і традыцыя так загадваюць!

— Я сказаў, што дакладваць будзе біскуп Гэмбіцкі! — страціў цярпенне Уладзіслаў.

Князь Альбрэхт пакрыўдзіўся, але змаўчаў. А віленскі біскуп маўчаць не стаў.

— Божа міласэрны! — працягнуў ён рукі да неба. — Палякі зусім сумленне страцілі, што нам, літвінам, ва ўласным доме раты затыкаюць. А хай гром нябесны ўпадзе на вашыя галовы!

Да Абрахама Войны кінуўся Гэмбіцкі і яшчэ сёй-той з палякаў. Пасля ўмяшання духавенства пасяджэнне сената канчаткова ператварылася ў гармідар.

— Палякі хочуць зрабіць з Літвы польскае ваяводства! — крычалі адны.

— Ды не дачакаюцца таго! — раўлі іншыя.

— Цішэй, панове! — надрываўся Апалінскі, пляскаючы ў ладкі, нібы вядзьмак, які разганяе злых духаў. — Я, як маршалак, патрабую цішыні!

— То я прашу слова! — так гучна гаркнуў князь Крыштаф, што перакрычаў усіх пратэстуючых разам.

Апалінскі азірнуўся на караля. Уладзіслаў паціснуў плячыма і, баючыся, што маршалак не так зразумее яго знак, хуценька дадаў:

— Не давай яму слова, шаноўны пане, бо Радзівіл з Гасеўскім як счэпяцца, іх потым усё каралеўства мірыць будзе і не памірыць.

І адразу махнуў слугам, каб неслі яго ў касцёл святога Казіміра, дзе меўся адбыцца ўрачысты малебен за яго шчаслівае вяртанне ў Варшаву. Кароль не мог стаць на хворыя ногі, бо пакутаваў ад падагры. Пан Апалінскі абвясціў, што пасяджэнне закрытае, і сваім умяшаннем толькі дадаў жару. Князь Крыштаф, які не заўважыў каралеўскіх знакаў, смяротна пакрыўдзіўся за такую непавагу.

— Калі кароль не рассудзіць, я пакажу, як затыкаць рот віленскаму ваяводу! — загрымеў ён. — Дык вось як нас, літвінаў, у самой Літве палякі паважаюць! Не Радзівіл з Апалінскім, а ваявода з маршалкам хоча рассудзіцца. Хай сарвецца — і не раз — сойм, але даб’емся сенатарскай павагі, будзем пры вольнасцях, бо дэспатычнаму панаванню Літва не скорыцца!

Маршалак, што пайшоў за каралеўскімі насілкамі, таксама агрызнуўся ў адказ. І, так пералайваючыся, урачыстая працэсія рушыла ў касцёл. Па дарозе да яе далучыўся і Януш, што чакаў бацьку. Выпітае на балі віно дало ў галаву маладому князю, і, пачуўшы, што адбылося, ён так абурыўся несправядлівасцю ў дачыненні да бацькі і дзядзькі, што гучна абвясціў вайну палякам, і перш за ўсё — Апалінскаму з Гэмбіцкім.

— Такой знявагі не можа знесці народ літоўскі! — крычаў ён, не звяртаючы ўвагі на сяброў, якія спрабавалі яго супакоіць. — О, прыйдзе такі час, калі палякі і ў дзверы не трапяць, праз вокны іх будзем выкідаць![68]

Гэтыя бурныя прамовы суправаджалі караля да самага касцёла. Пераступаць парог каталіцкага храма дысідэнты не сталі — павярнулі назад, скардзячыся на сваю бяздольнасць. За іх усіх, у рэшце рэшт, адплаціў віленскі біскуп, які асабіста служыў імшу і ці то наўмысна, ці сп’яну зацягнуў «Te Deum»[69]. Пакрыўджаны Уладзіслаў, які ўспрыняў гэты недарэчны спеў як выказванне радасці з нагоды яго ад’езду, неадкладна пакінуў і касцёл, і Вільню.

Аднак з ад’ездам караля гэтая справа не скончылася. Пакрыўджаныя падканцлер і маршалак шумелі на ўвесь двор, патрабуючы для дысідэнтаў суровай кары, і даказвалі, што іх словы сведчылі аб злачынным намеры разарваць унію[70].

— Гэта былі толькі п’яныя размовы, — даводзіў князь Альбрэхт, гэтым разам стаўшы на абарону пратэстанцкіх сваякоў. — Хіба варта разумным людзям звяртаць на іх увагу?

— Не кажы, князь, — сказаў Апалінскі. — Што ў цвярозага ў галаве, тое ў п’янага на языку…

Маршалак паспрабаваў выставіць гэтую справу як абразу караля. Уладзіслаў, не жадаючы сваркі з Радзівіламі, палічыў за лепшае заплюшчыць вочы на ўсё, што адбылося, але, каб сцішыць злосць каронных ураднікаў, забараніў Янушу з’яўляцца на каралеўскі двор. Малады князь напляваў на гэтыя забароны і, дагнаўшы караля па дарозе ў Варшаву, папрасіў прабачэння, патлумачыўшы, што ягоны выступ не тычыўся караля, а быў накіраваны толькі супраць «неразумных сенатараў». «Неразумныя сенатары», аднак, патрабавалі выбачэнняў ад абодвух Радзівілаў, на што ніхто з іх, вядома, не хацеў пагадзіцца. Князь Крыштаф якраз захварэў, абвясціўшы, што нават здаровы не прасіў бы прабачэння. Януш даказваў, што яго ўжо пакаралі адлучэннем ад двара. У рэшце рэшт кароль, незадаволены празмерным розгаласам гэтай справы, якая пагражала грамадзянскай вайной, загадаў перадаць літоўскаму падкамораму, што не злуецца, і калі б гэты выпадак закранаў толькі яго, «не толькі дазволіў бы Радзівілу вярнуцца да двара, але і таго жа вечара з ім напіўся б». Князь пагадзіўся прыняць публічную натацыю, але такую, якая б не закранула яго гонару. «Такою трагедыяй, — потым скардзіўся бацьку Януш, — гэтая камедыя і скончылася», але рэзкія словы маладога князя надоўга захаваліся ў памяці палякаў.

х х х

Пакуль кузэн «ваяваў» з палякамі, Багуслаў як добры гаспадар прыбіраў да рук сваю велізарную спадчыну: Слуцкае і Капыльскае княства з сямю гарадамі і трыма дзясяткамі маёнткаў, значныя зямельныя ўладанні паблізу Менска, Наваградка і Ліды, а таксама багатыя маёнткі ў Кароне і на Падляшшы. Князь Крыштаф быў выдатным адміністратарам і вярнуў пляменніку маёнткі ў бездакорным стане, за што Багуслаў не пераставаў яму дзякаваць. Цяпер юны Радзівіл стаў адным з найбуйнейшых землеўласнікаў Рэчы Паспалітай. Мяняць у сваіх уладаннях князь нічога не жадаў, толькі пацвердзіў сваёй воляй дзядзькавы загады і, пакінуўшы на месцах раней пастаўленых князем Крыштафам ураднікаў, папрасіў гетмана па-ранейшаму прыглядаць за імі, на што той даў згоду. Да маладога патрона адзін за адным пацягнуліся радзівілаўскія кліенты, каб засведчыць яму вернасць і гатоўнасць служыць. Больш за ўсіх запомніўся Багуславу віленскі падстолій[71] Ян Сасноўскі — волат з чырвоным суровым тварам і непрыгожымі вачыма ў чырвоных пражылках, якога князь-гетман рэкамендаваў пляменніку як адважнага афіцэра і карыснага ўрадніка, а пан Саковіч характарызаваў як чалавека, які ўмее з карысцю для сябе абыходзіць усе божыя запаветы. Той так настойліва прапаноўваў патрону свае паслугі, што Радзівіл, каб пазбавіцца залішне заўзятага слугі, хутка даў яму асаблівае даручэнне.

— Калісьці пан Саковіч распавядаў мне пра адзін звычай, які, можа, і дзіўны для нашых краёў, але зусім не кепскі. Хачу ўвесці яго і ў сваіх уладаннях, — пачаў гаварыць князь, але, убачыўшы, што пан Сасноўскі ўсім сваім выглядам дэманструе гатоўнасць да службы, пакінуў цырымоніі. — То, пане падстолій, абяры сярод маіх падданых ладных хлопцаў, якія хацелі б служыць у маім войску і сваім сынам той жа долі жадалі б, і ад майго імя абяцай ім, што за гэта я кожнаму дам надзел зямлі і назаўсёды вызвалю ад усіх павіннасцей, акрамя вайсковай. Падбяры ім дзевак для агледзін — здаровых і моцных, — а калі з добрай волі якую нейкі хлопец абярэ, то пасаг ёй зрабі з маіх уласных сродкаў. Ты ўсё зразумеў?

— Вядома, найяснейшы князь, — запэўніў пан Ян, які, як і належала добраму слугу, нічым не выдаў здзіўлення. — Усё зраблю як трэба… Слава богу, што гетманская булава рана ці позна апынецца ў годных руках! — лісліва сказаў ён і нізка пакланіўся.

Да вялікага здзіўлення пана Сасноўскага, яго заўвага не зрабіла належнага ўражання на Радзівіла, які ўжо стаміўся ад салодкіх слоў.

— Што ж, тады ідзі і выконвай… Я буду памятаць пра цябе, — паабяцаў князь, падумаўшы, што забыць гэтага чырвоначубага здаравяка сапраўды будзе цяжка.

Акрамя залішне руплівых слуг, хапала і шляхецкіх просьбітаў. Адзін з іх — паважаны радзівілаўскі кліент пан Цадроўскі — вельмі прасіў Багуслава ўзяць аднаго з яго сыноў у свой почат.

— Колькі іх у цябе, шаноўны пане? — асуджана ўздыхнуў Радзівіл, бо зразумеў, што абавязкі патрона не такія вясёлыя.

— Двое, прасветлы князь, — азваўся шляхціц. — Ян і Стэфан.

— Магу і абодвух узяць, калі спадабаюцца, — сказаў князь, бо меў патрэбу ў добрых слугах.

— Не, ваша княжацкая міласць, абодвух ніяк нельга, — спалохаўся Цадроўскі. — Аднаго мне трэба дома пакінуць.

— Кліч, — вырашыў Багуслаў. — Я сам выберу.

Задаволены шляхціц вызірнуў за дзверы, і праз імгненне на парозе ўсталі двое яго сыноў-блізнят. Ім было гадоў па дваццаць. Зірнуўшы на аднолькавыя твары маладых шляхціцаў, Радзівіл не змог стрымаць усмешкі.

— Ну, хто з вас Ян? — весела спытаў ён.

Адзін са шляхціцаў, пакланіўшыся, выступіў наперад.

— Значыць, ты — Стэфан? — кіўнуў іншаму Багуслаў.

Стэфан таксама пакланіўся.

— Дзе вучыліся?

— У Каралявецкім універсітэце, а затым у Кракаўскай акадэміі, — за дваіх адказаў Ян.

— Sprechen Sie Deutsch?[72]

— Ja, sage ich,[73] — зноў азваўся Ян.

— Добра… Ну, каму з вас яшчэ вучоба не надакучыла? Я ў такіх людзях маю патрэбу, што са мной і на вучнёўскую лаву сядуць, і ў бой пойдуць, калі прыйдзецца.

Стэфан моўчкі адступіў назад. Ян застаўся стаяць, але сказаў:

— Павучуся я з радасцю, найяснейшы князь. А боек не люблю, хіба прыйдзецца жыццё вашай міласці бараніць.

Радзівіл задумаўся.

— Заставайся, Ян, — вырашыў ён. — У рэшце рэшт, не ўсім жа шабляй махаць, нехта і галавой працаваць мусіць.

Так світа Багуслава папоўнілася юнымі Кажэўскім, Ферхам, Хувербекам, Фелкерзонам і Кажкілем, якія лёгка знайшлі супольную мову з Невяроўскім і Стаброўскім, тады як спакойны і разважлівы Цадроўскі чамусьці стаў гэтай кампаніі папярок горла. Жорсткая, як усе падлеткі, моладзь не давала небараку праходу. Той ужо паспеў пасядзець у бочцы з дзёгцем, пагаварыць у кладоўцы з вялікімі сабакамі, выкупацца ў калодзежы… Здавалася, бурнай фантазіі юных шляхціцаў не было межаў, таму небараку сапраўды дрэнна прыходзілася на княжацкай службе.

Так працягвалася, пакуль на гэтыя забавы выпадкова не натрапіў Саковіч, які прыйшоў наведаць князя. Падпітая моладзь якраз прыціснула да сцяны перапалоханага Цадроўскага і актыўна раілася, якія пакуты прыдумаць сваёй ахвяры. Ашмянскі падкаморы гучна свіснуў, і ўсе веселуны, як адзін, павярнуліся да яго.

— Адзін, другі, трэці… Сем на аднаго? — хутка палічыў Адам. — Цікавая арыфметыка…

— Не ўмешвайся, пан падваявода, — буркнуў Невяроўскі. — Гэта нашы справы.

— І заўваж, што цяпер сіла на нашым баку! — дадаў Стаброўскі.

Гэтая прамова так развесяліла Саковіча, што ён нават не раззлаваўся на юнакоў за іх дзёрзкасць.

— Вось бяда, — прытворна занепакоіўся ён. — Як жа гэта адзін рыцар можа справіцца з двума такімі чарвякамі, як вы? Бо астатнія ўжо падціснулі хвасты і пакінулі вас абодвух ваўку на расправу.

Самуль азірнуўся і ўбачыў спіны сваіх паплечнікаў — тыя, толькі ўбачыўшы ашмянскага падкаморага, уцяклі.

— Хадзем, Самуль, — буркнуў Ян, які застаўся стаяць на месцы. — Нам тут няма чаго рабіць.

— Не так хутка, — спыніў іх Адам. — Запомніце, мае галубочкі, і сябрам скажыце: той, хто яшчэ раз кране гэтага шляхціца, — ён тыцнуў пальцам у грудзі разгубленага Цадроўскага, — будзе мець справу са мной.

Стаброўскі люта паглядзеў на яго, але нічога не сказаў. Невяроўскі, аднак, не прамаўчаў.

— На чорта табе здаўся гэты заяц? — ён пагардліва паглядзеў на сваю ахвяру. — Гэта праўда, што мы разам яго як звера гналі… Ды ён ж нават абараняцца не спрабаваў! Ды калі б на мяне так палявалі, я б хутчэй памёр з шабляй у руцэ, чым дазволіў бы з сябе здзекавацца.

— Ян, я ўсё сказаў, — нахмурыўся Саковіч.

Калі Невяроўскі са Стаброўскім пайшлі, Цадроўскі стаў горача дзякаваць свайму выратавальніку, але той абарваў яго на паўслове.

— Звычайна я, шаноўны пане, баязліўцаў пад апеку не бяру. Таму не думай гэтым недзе выхваляцца.

Ян ніякавата ўсміхнуўся.

— Ды ўжо ж не буду.

— Добра. Я з таго дзіўлюся, як гэта цябе Богусь на службу ўзяў. Наш юны князь рыцарскага характару і баязліўцаў любіць не больш, чым я сам.

— Я папярэджваў яго міласць, што ваяр з мяне абы-які, — шчыра прызнаўся юнак. — І пра тое, што за мяжой перш за ўсё вучыцца хачу. У Радзівілаў жа ёсць такі звычай — здольных да навук шляхціцаў за свой кошт вучыць, каб потым на добрую пасаду паставіць у сваіх уладаннях?

— Ёсць, — пацвердзіў Адам. — Добра, раз не я замаўляю музыку, дык не мне і ганіць музыкаў. Будзем спадзявацца, пан Ян, што да навук ты больш здатны, чым да бою. Але шабляй махаць павучыся, інакш на цябе не толькі рыцары, але і хлопы будуць пляваць.

— Каб ты сам, пан падваявода, мяне павучыў… — шляхціц з надзеяй паглядзеў на яго, але Саковіч адразу ж пахітаў галавой:

— У мяне клопатаў і без таго хапае, каб такіх няўклюд, як ты, шаноўны пане, рыцарскай навуцы вучыць.

— Я разумею, — Цадроўскі не пакрыўдзіўся, але ўздыхнуў так цяжка, што Адам нечакана для сябе перадумаў.

— Але цяжка давядзецца нашаму князю, калі ў нейкі сутычцы гэткі няўдаха, як ты, будзе яму спіну прыкрываць, — задуменна сказаў ён. — Можа, мой пахолак цябе таму-сяму навучыць? Калі пацвердзіць, што ты не безнадзейны, я сам знайду час, каб адным вокам зірнуць на тваю навуку.

Сказаўшы так, пан падваявода засвістаў песеньку і пайшоў прэч, не слухаючы Цадроўскага, які яшчэ доўга дзякаваў. Завярнуўшы за рог, Саковіч не заўважыў Невяроўскага са Стаброўскім, якія недалёка адышлі, а, убачыўшы ворага, схаваліся за вазы з сенам.

— Нічога, — з нянавісцю сказаў Стаброўскі, гледзячы ўслед бестурботнай фігуры Саковіча. — Вэксаль гэтага нягодніка на маім рабым твары прапісаны: як пагляджу ў люстэрка, дык яго і ўспамінаю! Некалі ён мне заплаціць.

Ян, які больш за ўсё хацеў трымацца ад Саковіча далей, толькі цяжка і перарывіста ўздыхнуў.

Усё ж, як ні злаваліся сябры на пана падваяводу, але Цадроўскага больш ніхто не адважваўся чапляць. Нават тады, калі Багуслаў з Адамам махнулі на ашмянскі соймік, дзе княжыча ўпершыню абралі паслом на сойм. Пасля вяртання ў літоўскую сталіцу прывілеяванае жыцце Саковіча скончылася: аказалася, што князь Януш, які стаміўся жыць пад пільным бацькоўскім вокам і для большай свабоды пасяліўся ў палацы кузэна, ледзь трываў пана падваяводу, пераследуючы яго сваімі прыдзіркамі кожны раз, калі бачыў.

Аднойчы нахабны Буцафал, якога Саковіч неабдумана пакінуў каля канавязі, укусіў князя Альбрэхта, што завітаў наведаць пляменнікаў і неасцярожна падышоў да каня занадта блізка. Канцлер доўга апошнімі словамі лаяў на ўвесь двор «гідкае стварэнне», аж цяжка было зразумець, каго ён мае на ўвазе — каня ці гаспадара. Супакоіўся ён толькі тады, калі пакрыўджаны жарабец амаль вырваўся на волю, спрабуючы затаўчы крыўдзіцеля капытамі. Януш, які стаяў паблізу, супакоіў каня, але потым, калі дзядзька з’ехаў, аблаяў Саковіча за такую непавагу да радзівілаўскага дому.

— Найяснейшы князь, — сказаў на гэта Адам. — Ужо тое, што я цярпліва слухаю абвінавачванні вашай княжацкай міласці, найлепшым чынам пацвярджае маю невінаватасць, бо нікому, акрамя Радзівіла, я б такіх слоў не дараваў.

Багуслаў пачуў сварку выпадкова.

— Ён праўду кажа, Януш, — весела пацвердзіў хлопец і, убачыўшы, што кузэн збіраецца зноў выбухнуць гневам, загадаў падваяводу адвесці каня ў стайню. — Што, брат, ты маеш супраць Саковіча? — пацікавіўся ён, калі Адам пайшоў выконваць загад. — Калі б Буцафал належаў камусьці іншаму, ты б смяяўся з нашага дзядзькі разам са мной, бо сёння ён атрымаў па заслугах за ўсе свае езуіцкія хітрыкі.

— Ты, Багуслаў, не занадта барані гэтага нягодніка, — параіў Януш. — Дастаткова і таго, што мой бацька Саковічам не надыхаецца. А калі хочаш ведаць, што ён за чалавек, я табе скажу: на ўласныя вочы бачыў, як ён падчас апошняга вялікага каталіцкага пагрому ў Вільні здзекаваўся з пратэстанцкіх пастараў.

Багуслаў, што наслухаўся жудасных гісторый пра гэтыя сутычкі яшчэ падчас сваёй вучобы ў акадэміі, не стрымаў ускрыку:

— Не можа быць!

— Ты мяне падманшчыкам лічыш? — пакрыўдзіўся Януш.

— Я дзіўлюся, чаго ж ты пра гэта дзядзьку не сказаў…

— А я сказаў. Ён выклікаў Саковіча і той на крыжы пакляўся, што крыўды пратэстантам не рабіў. Бацька, вядома, яму паверыў, а вось я, Богусь, неяк больш веру сваім вачам, а не таму нягодніку…

Аднак Багуслаў быў не з тых, хто лёгка бярэ на веру такія абвінавачванні. Хоць братаў аповед уразіў яго да глыбіні душы, князь вырашыў спытаць пра гэта ў Саковіча. Пачуўшы, пра што гаворка, той спахмурнеў.

— А сам ты што, мон прэнс, пра гэта думаеш?

— Думаю, што ад цябе, Адаме, усяго можна чакаць, — шчыра адказаў Радзівіл. — Пра твае «подзвігі» уся Літва гудзе, і нават пра тое кажуць, што бацька тваёй жонкі да вашага вяселля не дажыў, напэўна ж, не без тваёй помачы.

— А я чуў, што твая княжацкая міласць едзе да французскага двара, каб перашкодзіць шлюбу нашага караля з аўстрыйскай прынцэсай, — не застаўся ў даўгу Саковіч. — Бо французы хочуць мантуанскую герцагіню на польскім пасадзе бачыць, а князь Крыштаф лічыць, што Рэч Паспалітая мае з Францыяй і пратэстанцкімі краінамі разам трымацца, а не з каталіком-імператарам, як гэтага жадае князь-канцлер…

— Што за глупства? — паціснуў плячыма Багуслаў. — Гетман пра свае ўпадабанні ўслых кажа на кожным сойме, гэта не таямніца, а я за мяжу вучыцца еду… Прынамсі, дзядзька так думае… Няўжо ты гэтым чуткам верыш?

— Вядома, веру, — падміргнуў яму Адам. — Людзі ж хлусіць не будуць?

Радзівіл закусіў губу.

— Такім чынам, Янушу падалося, што ты быў у тым натоўпе студэнтаў, якія віленскі храм грамілі? — прымірэнча спытаў ён.

— Не падалося, — пасля доўгага маўчання сказаў Саковіч. — Аднак быць і рабіць — розныя рэчы.

— Тады чаму ты там апынуўся? — працягваў Радзівіл, бо хацеў дакапацца да ісціны.

— Прабач, мон прэнс, але я гэтага сказаць не магу…

І з дробнай зачэпкі можа ўсчацца буйная сварка, і гэты выпадак не стаў выключэннем. Занадта дапытлівы князь і залішне таямнічы віленскі падваявода пасварыліся так, што нават на сойме, дзе абодва былі пасланцамі ашмянскай шляхецкай грамады, трымаліся воддаль адзін ад аднаго.

х х х

Пасля вяртання Януша да каралеўскага двара Багуслаў, які, пасварыўшыся з Саковічам, нудзіўся ў родных краях, пачаў настойваць на скарэйшым ад’ездзе ў Аб’яднаныя Правінцыі, дзе меў намер працягнуць навучанне. Хоць Польшча ўжо рыхтавалася да шлюбу караля Уладзіслава з аўстрыйкай Цэцыліяй Рэнатай, гетман з палітычных меркаванняў не стаў пакідаць пляменніка на каралеўскае вяселле і ўзяўся асабіста назіраць за падрыхтоўкай да падарожжа. Паважнага студэнта павінны былі суправаджаць маладыя шляхціцы — радзівілаўскія кліенты, якія мусілі вучыцца разам з ім, а таксама некалькі хатніх слуг, настаўнік Рэйнольд Адамі ды, вядома ж, пан Пуцята. Выпраўленыя праз караля Уладзіслава і князя-гетмана пашпарты і рэкамендацыйныя лісты павінны былі забяспечыць Багуславу цёплую сустрэчу і пратэкцыю ўплывовых асоб Еўропы.

Падрыхтоўка да падарожжа цягнулася некалькі месяцаў. Нарэшце надышоў дзень ад’езду. Юны князь быў у прыўзнятым настроі, і толькі адно непрыемнае пачуццё тачыла яго сэрца — за ўвесь гэты час яны з Адамам так і не паспрабавалі памірыцца. А цвёрдае перакананне Радзівіла, што няварты слуга рана ці позна з’явіцца да яго з выбачэннямі, наткнулася на роўнага па ўпартасці саперніка. Аднак Багуслаў цвёрда вырашыў, што ніякі Саковіч не сапсуе яму задавальнення ад падарожжа, таму гнаў прэч з галавы ўсе непрыемныя думкі пра сварку. Цёпла развітаўшыся з панам Набароўскім, які праз шаноўны век і слабае здароўе заставаўся ў Літве, князь акінуў вачыма наваколле, спрабуючы захаваць у памяці абрысы палаца, дзе прайшло яго дзяцінства. Павярнуўшы галаву, ён убачыў знаёмы твар, які вызірнуў і зноў схаваўся за рогам. Багуслаў адвярнуўся, падумаўшы, што гэта яму падалося, але крыху пазней, асцярожна скасавурыўшы вочы, зноў убачыў галаву Адама на тым самым месцы.

— Калі ёсць галава, павінен быць і Саковіч, — вырашыў ён і рашуча скіраваўся на пошукі.

Адам, убачыўшы, што князь ідзе да яго, пакінуў сваё сховішча і выступіў наперад.

— Ну і чаго ты, пан падваявода, тут сцяну падпіраеш? — з’едліва пацікавіўся Радзівіл, змераўшы знішчальным позіркам былога прыяцеля, які вяла калупаў ботам цвёрдую зямлю.

— Хацеў пабачыць цябе, найяснейшы князь, перад ад’ездам, — адкрыта патлумачыў той. — Не ведаю, калі яшчэ сустрэнемся. — І, памаўчаўшы, дадаў: — Звычайна я рэдка непакою Госпада сваімі малітвамі, але з гэтага часу штодня буду яму надакучаць просьбамі пра тваё шчаслівае падарожжа і хуткае вяртанне.

Багуслаў так злаваўся на Саковіча, што яшчэ хвіліну назад ударыў бы кулаком у нахабную пысу, але па гэтых словах яго абраза дзе і падзелася. Нечакана для сябе ён моцна абняў Адама, які таксама радасна сціснуў яго ў абдымках.

Гэта, вядома, яшчэ быў не мір, а толькі перамір’е, але Радзівіл адчувальна павесялеў і, развітаўшыся з Саковічам, з лёгкім сэрцам вярнуўся да свайго почату. Слугі ўжо зручна размясціліся ў карэтах, іх атачыла ўзброеная чэлядзь, якая павінна суправаджаць княжацкі поезд у часе доўгага падарожжа. Князь Крыштаф і Багуслаў паехалі вярхом, бо ніяк не маглі развітацца.

— За мяжой не толькі на дзевак, але і на навуку глядзі, — загадаў гетман, — хоць з тваім абліччам і характарам будзе цяжкавата. Прыгажун ты ў мяне, з твару хоць ваду пі. Я ведаю, у цябе вялікая будучыня. Не загубі яе, сынку, прашу цябе.

Багуслаў згодна ківаў галавой, але прапускаў дзядзькавы наказы міма вушэй. Наперадзе было новае жыццё — вольнае, раскошнае, што чароўнай і жаданай невядомасцю вабіла маладога князя.

Так ехалі з паўмілі.

— Ну, досыць, — князь Крыштаф спешыўся і са слязамі на вачах абняў пляменніка, у якога таксама вочы былі на мокрым месцы.

— А, чорт забірай… як навек развітваемся… Пан Пуцята! — крыкнуў гетман маршалку, што вызірнуў з карэты. — Пішы мне, пра ўсё пішы — дзе былі, што бачылі… Пішы ты, бо найяснейшы князь, мабыць жа, не будзе сябе занадта абцяжарваць пісанінай… І галоўнае: князя загадваю табе берагчы, як сваю галаву. Чуеш? Як сваю галаву!

— А мне што загадаеш? — Багуслаў не стрымаў усмешкі, бо пан маршалак так затрос галавою, быццам хацеў пазбавіцца і яе, і таго галаўнога болю, які яму непазбежна абяцала гэтая паездка.

— Слуцкаму князю я загадваць не магу, — адказаў князь Крыштаф. — А вось да Багуслава, майго любімага пляменніка, маю просьбу.

— Ну, дзядзька, ты скажаш, — папракнуў яго пляменнік. — Ты мне замест бацькі быў, і тваёй дабрыні я ніколі не забуду, таму загадвай.

Князь Крыштаф расчулена паглядзеў на яго.

— Ох, Богусь, сын мой мілы… Жывым і здаровым вярніся дадому, гэта першае, што я і ў цябе, і ў бога прашу…

— Бог дасць, так і будзе. І ты беражы сябе, дзядзька.

Гетман толькі махнуў рукой.

— І яшчэ адно. Януш… ён гарачы і запальчывы вельмі. Ты больш разважлівым будзеш. Прашу цябе, што б у жыцці ні здарылася, абяцай мне, што брата падтрымаеш і крыўды паміж вамі не будзе.

— Клянуся.

— Тады з богам!

Князь яшчэ раз абняў пляменніка, ускочыў на каня і, не азіраючыся, паімчаў назад у Вільню.

Правёўшы дзядзьку поглядам, Багуслаў сеў у карэту, дзе яго з нецярпеннем чакалі Стаброўскі з Невяроўскім, і дастаў загадзя прыгатаваны мех віна і вузел з ласункамі.

— Ну што, панове, — абвясціў ён, перадаючы прыпасы таварыству, якое сустрэла гэты шчодры жэст апладысментамі. — За выдатную і вясёлую будучыню!

Раздзел 2

ПРЫГОДЫ ПАЧЫНАЮЦЦА

Гданьск — Шчэцін — Трыбзес — Штральзунд — Гронінген

(жнівень — лістапад 1637 года)

Добры ад’езд — яшчэ не зарука шчаслівай дарогі. У справядлівасці гэтага сцвярджэння Багуслаў і яго спадарожнікі пераканалася ўжо ў Гданьску. Адтуль вандроўнікі меркавалі адплыць гандлёвым суднам да Любека, а там ехаць па сушы ў Нідэрланды, наведаўшы дарогай нямецкіх сваякоў князя. Але калатнеча з выплатай гандлёвага мыта паміж гданьцамі і каралеўскімі ўраднікамі прывяла да таго, што купецкія караблі баяліся заходзіць у порт, а тыя адчаюгі, што рашаліся выпрабаваць лёс, рабіліся закладнікамі. Падарожнікі два месяцы нудзіліся ў горадзе, чакаючы прыдатнага судна. А калі такое нарэшце знайшлося і выйшла ў мора, дык трапіла ў моцны шторм, які насіў іх па хвалях аж восем дзён. Ветразі былі безнадзейна сапсаваныя, і капітан аддаў загад вяртацца ў Гданьск. Праклінаючы ўсё на свеце, Радзівіл з таварышамі сышлі на бераг, ледзь трымаючыся на нагах.

— Я думаў, што канец прыйшоў, — мармытаў Стаброўскі і хутка вывернуў сабе пад ногі ўсё змесціва страўніка, запырскаўшы боты Невяроўскаму, за што і атрымаў добрага штурхаля ад зялёнага як трава Яна.

Пан Пуцята хацеў спыніць сварку, але млоснасць, што падступіла да горла, перашкодзіла, ды і ў змучаных юнакоў не было сіл біцца далей.

— Не, морам я больш не паплыву, — заявіў Багуслаў, які таксама трымаўся за жывот.

— А вашай княжацкай міласці гэта і не ўдасца, — трохі аддыхаўшыся, паведаміў Пуцята. — Капітан кажа, што карабель патрабуе доўгага рамонту…

Няшчасныя вандроўнікі таксама мелі патрэбу ў адпачынку і некалькі дзён прыходзілі ў сябе, а потым зноў паўстала пытанне, як падарожнічаць далей. У мірныя часы прасцей, вядома, было сушай, аднак цяпер падарожжа праз ахопленую вайной Памеранію, праз шведскія і аўстрыйскія войскі, здавалася самагубствам. І ўсё ж князь, стаміўшыся сядзець на месцы, гатовы быў рашыцца і на гэты адчайны крок.

— Я, пан Пуцята, так разумею наша становішча, — зазначыў Багуслаў, — што трэба альбо любой цаной рухацца наперад, або вяртацца з ганьбай дадому, на што я пагадзіцца не магу, — рашуча падкрэсліў ён, заўважыўшы, што выхавацель сабраўся пратэставаць. — Я напішу шведскаму губернатару Шчэціна і атрымаю ў яго пашпарт для далейшага падарожжа.

— Як можна? — спалохаўся пан Самуэль. — Да Шчэціна ж тры сотні міль, і дзе ж гэта бачана, каб з такой колькасцю людзей і рэчаў лезці проста ваўку ў пашчу! Не дай бог, яшчэ на марадзёраў нарвемся. Для разбойнікаў і шведскім пашпартам, і каралеўскім рэкамендацыям — адна цана… А выдаткі?! Ды такое падарожжа будзе каштаваць дзесяць з паловай талераў[74] з асобы! І гэта яшчэ без аплаты аховы, якую, з улікам небяспекі, трэба будзе павялічыць удвая!

— Я вазьму з сабой толькі тых людзей, якія добра трымаюць зброю і захочуць са мной жыццём рызыкнуць, — адрэзаў князь. — А з рэчаў — толькі самыя неабходныя. Паедзем у паштовых карэтах, калі трэба, дык і інкогніта, каб дарма не траціцца на ганаровыя бразготкі. А хто не прыме маю прапанову, няхай вяртаецца дадому. Гэта ўсё.

Шляхціцы, аднак, усе як адзін пагадзіліся ехаць далей. Пан Пуцята, зразумеўшы, што апошняя агаворка тычыцца і яго, пакінуў свае адгаворы, молячы неба, каб губернатар падарожную не даслаў. Неба было на баку Багуслава, таму, атрымаўшы чаканы пашпарт, ён адправіў вялікую частку рэчаў і некаторых са слуг дадому, а сам, наняўшы дзве паштовыя карэты і дадатковы ваенны эскорт для аховы ды заклікаўшы бога на дапамогу, адправіўся ў дарогу…

Нягледзячы на ўсе асцярогі пана Пуцяты, у Шчэцін яны прыбылі без прыгод. Адтуль князь, не губляючы часу, паспяшаўся ў Любек, спадзеючыся неяк праскочыць міма шведскіх і аўстрыйскіх войск, якія набліжаліся да горада. Але дзе там…

х х х

— Што я пачуў! — засопшыся, выдыхнуў Цадроўскі, што як віхор заляцеў у прыдарожную карчму, дзе начавалі нашы вандроўнікі.

Таварыства снедала, ляніва рухаючы яшчэ соннымі сківіцамі, бо ўсе прачнуліся на досвітку, каб хутчэй адправіцца ў дарогу: надоўга спыняцца ў гэтых ахопленых вайной краях было б вельмі неразумна.

— Ян, за табой шведы гоняцца або, можа, а-а-аўстрыйцы? — пазяхнуў Багуслаў, адгрызаючы кавалак смажанай каўбасы. — Што здарылася?

— Урангель…[75] Урангель ноччу стаў лагерам пад Грэйфсвальдам, — хутка загаварыў шляхціц. — Калі паедзем далей, праз тры-чатыры гадзіны трапім яму ў рукі! А напярэймы шведам з-пад Макленбургу ідзе велізарнае аўстрыйскае войска! Мяне пра гэта адзін купец папярэдзіў, які ехаў па справах і наткнуўся на ўрангелевых жаўнераў. Усё, што было, у небаракі забралі, добра, што хоць жывога пусцілі. Трэба вяртацца ў Шчэцін, бо і з намі тое самае будзе!

Пачуўшы гэта, усе прысутныя падхапіліся на ногі.

— Я так і ведаў, што апынёмся паміж двух агнёў! — не змаўчаў пан Пуцята, кінуўшы выразны погляд на Багуслава, які па-ранейшаму сядзеў. — Што ж цяпер рабіць?

Радзівіл нядоўга разважаў.

— Я думаю, нам бяспечней падарожнічаць пад шведскай аховай, — вырашыў ён і не стрымаў усмешкі, гледзячы на свой спалоханы почат.

— Пан Цадроўскі, сядзь і падсілкуйся трохі, я не ведаю, якімі стравамі нас Урангель пачастуе.

Ян так і сеў, дзе стаяў. Яго таварышы засталіся стаяць, не зводзячы вачэй з Радзівіла. Стаброўскі нервова рагатнуў, думаючы, што князь жартуе. Але той і не думаў смяяцца.

— Што ваша міласць хоча гэтым сказаць? — закаціў вочы выхавацель.

— Наведаем старога Урангеля і ўбачым, ці сапраўды ён такі добры ваяка, як пра яго кажуць, — патлумачыў сваю задуму Багуслаў. — Не бойся, пане Пуцята, — засмяяўся ён, бо рука выхавацеля пацягнулася да сэрца. — Хіба я не Радзівіл? Хіба не князь Свяшчэннай Рымскай імперыі? Ды шведскі фельдмаршал ад радасці скакаць будзе, для яго гэта гонар… Да таго ж, дзядзька раіў мне наведаць гэтага старога ваўка, калі будзе нагода, — дадаў ён. — І, шчыра кажучы, нам нічога больш не застаецца, як толькі выканаць яго пажаданне.

Імя князя Крыштафа зрабіла сваю справу, і пан Пуцята без лішніх слоў прыняў план Радзівіла, у глыбіні душы спадзеючыся, што купец нешта наблытаў і сустрэчы са шведскім войскам удасца пазбегнуць. Вандроўнікі паехалі далей, і ўжо пад Трыбзесам іх спыніў шведскі раз’езд. Камандзір зрабіў знак выйсці з карэты, пан Пуцята і шляхціцы так і зрабілі, а Багуслаў нават не зварухнуўся.

— Та mig fan![76] Я загадаў выйсці з карэты! — вылаяўся афіцэр, зазіраючы ўсярэдзіну.

— Ветлівей, ты не з роўняй гаворыш, — перасцярог яго Радзівіл.

Наткнуўшыся на цвёрды погляд юнага князя, афіцэр прыкусіў язык і павярнуўся да таварыша, які размаўляў з панам Пуцятам.

— Хто такія? — спытаў ён.

Пан Самуэль моўчкі працягнуў яму дарожны пашпарт ад каменданта Шчэціна. Глянуўшы ў яго, швед гучна свіснуў і азірнуўся на Багуслава.

— Прашу вашу светласць мне выбачыць, — злёгку пакланіўся і развёў рукамі: — Вайна!

Афіцэр сам узяўся суправаджаць падарожнікаў у шведскі лагер. Як і меркаваў Багуслаў, зірнуць на высокага госця сабралася ўсё шведскае камандаванне. Славуты фельдмаршал Герман Урангель аказаўся грубым пяцідзесяцігадовым мужчынам, а яго брутальныя звычкі сведчылі пра дрэннае выхаванне. Але Радзівіла ён сустрэў прыязна, адпусціўшы некалькі кампліментаў і самому князю, і яго сваякам, асабліва князю Крыштафу, з якім яму давялося сустракацца і на полі бою, і на дыпламатычнай ніве, падпісваючы мір у Штумсдорфе, а потым і пры святочным стале з гэтай нагоды.

— Добра, добра прыціснуў нас князь-гетман у Інфлянтах, — зычліва гудзеў ён, частуючы вячэрай нечаканых гасцей. — Калі б вайна доўжылася яшчэ трохі, Швецыя б і Рыгі не ўтрымала, бо радзівілаўскай… то бок літоўскай стала б…

Гэта была шчырая праўда, і літвіны пачалі горда падкручваць вусы, а пан Рэйнольд, якому моцнае піва ўдарыла ў галаву, нават адкрыў рот, каб шчыра абурыцца і круцельствам французскіх ды шведскіх дыпламатаў, якія давялі да падпісання нявыгаднага для Вялікага Княства мірнага пагаднення, і глупствам палякаў, якія пагадзіліся на іх умовы. Але Багуслаў моцна сціснуў яму руку пад сталом. Юнаму князю хапіла мудрасці не звяртаць увагі на зачэпкі шведаў і згладжваць іх узважанымі жартамі і заслужанымі кампліментамі шведскаму войску і яго адважным генералам.

Пазнаёміўся Багуслаў і з сынам фельдмаршала — маладым капітанам кавалерыі Карлам Густавам[77]. Той узяўся паказаць дапытліваму госцю шведскі лагер, а пасля вячэры зладзіў князю і яго почату начлег у прыстойным намёце. Такая гасціннасць, зрэшты, была тыповай для таго часу, выхадцы з радавітых сем’яў, жадаючы паспрабаваць ваеннай удачы, часта наведвалі той ці іншы ваенны лагер, каб паваяваць пад рукой вядомага палкаводца.

— Бачыш, пан Пуцята, ты дарма хваляваўся, — падсумаваў Радзівіл, калі вандроўнікі, абачліва паклаўшы побач зброю, леглі спаць. — Шведы зусім не людаеды.

Пан Пуцята не змог запярэчыць, аднак падумаў, што засне спакойна толькі ў Галандыі, а яшчэ лепш — у Літве. І заснуў адразу ж як паклаў галаву на сядло. Юнакі — следам. Захроп нават Цадроўскі, што да гэтага часу не стамляўся праклінаць дзень, калі д’ябал падбіў яго паступіць на радзівілаўскую службу. Прыгоды ўжо нават пачалі яму падабацца — не такія яны, у рэшце рэшт, былі і страшныя…

Аднак надоўга забыцца ў абдымках Марфея падарожнікам не ўдалося. Яшчэ стаяла глухая ноч, як іх абудзілі поўныя жаху крыкі, страляніна, а трывожны голас трубы нават перакрываў бой баявых барабанаў. Зразумеўшы, што здарылася бяда, усе ўскочылі на ногі і, схапіўшы зброю, выскачылі навонкі, дзе панаваў хаос. Заспетыя знянацку сонныя людзі і коні мітусіліся ў гэтым пекле, шукаючы выратавання ці хаця б нейкага парадку. Жаўнеры шукалі камандзіраў, тыя клікалі сваіх воінаў, але іх немагчыма было пачуць у гэтым бязладдзі, бо кожны займаўся сваім лёсам і не меў часу думаць пра іншых. Спрабуючы зразумець, што адбываецца, Багуслаў схапіў за каўнер першага жаўнера, які трапіўся пад руку. Той пачаў вырывацца, спрабуючы вызваліцца.

— Was ist los? — крыкнуў князь яму ў твар. — Sag es doch![78]

— Osterrikarna! — спалохана піскнуў той. — Det var rena infernot![79]

Ён паказаў рукой туды, адкуль даносіўся скрыгат зброі, і, вырваўшыся, пабег далей.

Князь уцяміў, што адбываецца, не са слоў, якіх не зразумеў, а па страху на твары шведа. Яго падазрэнне пацвердзіў і малады Урангель, што, лаючыся, выскачыў з намёта. Да драгунаў палкоўніка далучыліся і літвіны. Хутка нацягнуўшы баявыя даспехі, ускочылі на коней і панесліся з усіх ног на трывожны грукат барабанаў, які прыспешваў усіх рыхтавацца да бою…

х х х

Багуслаў, што з дзяцінства марыў аб ваеннай кар’еры, часта ўяўляў сабе, якім будзе першы ў яго жыцці бой. Уяўлялася яму, як пагодлівым сонечным днём ён садзіцца на белага, як снег, каня, і ляціць проста на варожыя шэрагі, што, як вясновая вада, расступаюцца перад ім. А ён крышыць ворагаў шабляй да поўнай перамогі. Князь не чакаў, што прымаць баявое хрышчэнне яму давядзецца ў поўным хаосе сярод тых самых шведаў, з якімі ён нядаўна збіраўся ваяваць, а тым больш у тым незайздросным становішчы, калі даводзіцца думаць не пра рыцарскую доблесць, а пра выратаванне жыцця. Усё адбывалася як у тумане. Стрэліўшы з пістоля ў твар нейкаму харвацкаму кавалерысту, Багуслаў краем вока паспеў убачыць, як вораг, абліўшыся крывавай юшкай, паваліўся на зямлю. Сам князь сышоўся ў двубоі з іншым імперцам, і праз імгненне яго шабля, са злавесным свістам разрэзаўшы паветра, прагна ўпілася ворагу ў грудзі. Храбусценне чалавечай плоці і пакутлівы праклён душы, якая развітвалася з целам, працялі сэрца юнака нібы нажом, а чырвоныя кроплі пралітай крыві запырскалі яму не толькі адзенне, але і душу. Першая пралітая кроў, першая смерць… Сціснуўшы зубы, Багуслаў прагнаў з вачэй крывавую заслону і ўмела адбіў удар наступнага ворага, які імкнуўся забраць яго жыццё, але замест таго знайшоў сваю пагібель…

Бой цягнуўся нядоўга. Мужная абарона шведскай кавалерыі не змагла стрымаць шалёную атаку краатаў[80], што заслужана лічыліся ўпрыгожаннем аўстрыйскага войска. Яны былі незамянімыя для вось такіх раптоўных нападаў, калі трэба было пасеяць паніку ў шэрагах праціўніка. Вокамгненна раскідаўшы слабую абарону, яны з крыкамі «Jesus, Marija»[81] кінуліся граміць бязладныя шэрагі пяхоты, чый зладжаны роў «Gott mit uns»[82] хутка захлынуўся ў пакутлівым стогне параненых. Калі раніца абвясціла пра сябе халодным восеньскім святлом, хрыплы напружаны голас трубы скамандаваў адступленне…

Захапіўшы Трыбзес і ўзяўшы ў аблогу Грэйфсвальд, аўстрыйцы пачалі пераследваць шведскія войскі, якія хутка адыходзілі да Штральзунда. Аднак у іх не хапіла сіл, каб развіць свой поспех. Толькі дабраўшыся да горада, князь з таварыствам нарэшце змаглі перавесці дух і, успомніўшы мінулае, пагаварыць і пра будучыню. Некалькі воінаў з аховы Радзівіла загінулі ў баі, аднак для астатніх гэтая гісторыя шчасліва скончылася, хіба што Стаброўскі атрымаў драпіну, а пад панам Пуцятам забілі каня.

Аднак такой драбязой ніхто не пераймаўся. Выхавацель радаваўся, што Багуслаў застаўся цэлы і здаровы, а Самуля хвалявала зусім іншае.

— Хто б мог падумаць, што я калі-небудзь буду ў шведскім войску ваяваць! Што дома скажуць? — бедаваў ён.

— Супакой сумленне тым, што змагаўся на баку пратэстантаў і супраць каталікоў, — параіў Невяроўскі. — А дома трымай язык за зубамі.

— Выбіраць не даводзіцца, калі пра ўласнае жыццё ідзе гаворка, — справядліва заўважыў Радзівіл. — Але мой дом мае да шведаў занадта вялікі рахунак за спустошаныя ў мінулай вайне ўладанні, каб я мог ганарыцца гэтым боем…

Ён хацеў яшчэ нешта дадаць, але змоўк, заўважыўшы смяротна бледны твар Цадроўскага, які, хоць і сядзеў сярод таварышаў, аднак так паглыбіўся ў свае думкі, што нікога не заўважаў.

— Што з табой, Ян? — занепакоіўся князь.

Шляхціц не адказаў, і пан Пуцята, які лепш за Багуслава зразумеў, што адбываецца з юнаком, падаў яму поўны келіх гарэлкі.

— Да дна, — строга загадаў ён, калі Цадроўскі паспрабаваў адмовіцца.

І шляхціц, падпарадкаваўшыся, выпіў.

Гаючы напой падзейнічаў адразу — прынамсі развязаў язык, і Ян пачаў выказваць усё, што было ў яго на сэрцы.

— Я застрэліў аднаго, потым біўся на шаблях… Ударыў, і галава саперніка трэснула як гарбуз, і раскалолася напалам… Усё было як у тумане. Я памятаю, як ударыў другога, а затым сышоў з каня і назіраў, як у яго вачах згасала жыццё. Вакол свісталі кулі, і мяне толькі цудам не закранула… Я забіў не яго, а сваю душу…

— Ну і дурань жа ты! — перапыніў Невяроўскі. — Лепш забіваць самому, чым дазволіць нейкаму паганаму аўстрыяку забіць сябе.

— Усё ж ты нядрэнна трымаўся, — парадаваў Цадроўскага Стаброўскі. — А я думаў, ты памрэш з перапуду, як толькі ворага ўбачыш.

Яны з Янам пераглянуліся і насмешліва зарагаталі.

— Замаўчыце абодва, — абарваў іх Радзівіл, бо перад яго вачыма таксама праляцелі жахі гэтага дня.

Ён павярнуўся да маршалка, і той, падбадзёрвальна ўсміхнуўшыся, напоўніў келіх і для яго. Адчуўшы, як пякучая вадкасць апаліла горла, князь пакінуў верадзіць душу і міжволі паморшчыўся:

— Якая брыдота! Пан Пуцята, здаецца, мы мелі з сабой яшчэ цэлы мех вугорскага?

— Ён загінуў разам з добрай паловай рэчаў вашай княжацкай міласці, калі крааты дагналі наш абоз, — адазваўся выхавацель.

Нягледзячы на дрэнную навіну, ён усміхаўся. Радзівіл спадылба зірнуў на яго і нечакана для сябе засмяяўся ў адказ. Пераглянуўшыся, засмяяліся і шляхціцы. Смяяліся ад шчасця, што выстаялі ў баі — нават не з праціўнікам, а з самімі сабой. Пралітая сёння кроў уразіла юныя душы і загартавала сэрцы. Усе адчувалі сябе бывалымі ваярамі: іх дзяцінства палегла на полі бою.

А Ян Цадроўскі першы і апошні раз у жыцці напіўся так, што мала богу душу не аддаў. Назаўтра яго выварочвала доўга і цяжка, аднак Багуслаў нават словам яго не папракнуў, толькі пахваліў за мужнасць.

Назаўтра паўстала пытанне, што рабіць далей. Штральзунд быў магутнай крэпасцю, аб якую нядаўна абламаў зубы сам Валенштэйн[83]. Можна было бяспечна жыць пад аховай яго ўмацаванняў, пакуль не знойдзецца магчымасць пакінуць горад морам. І пан Пуцята горача адстойваў гэты самы нудны, хаця і самы бяспечны спосаб падарожжа. Але Багуслаў, махнуўшы рукой на ўсе засцярогі выхавацеля, скарыстаўся сваім тытулам прынца Свяшчэннай Рымскай імперыі і з невялікім канвоем наведаў галоўны аўстрыйскі лагер, дзе засведчыў сваю пашану прынцу Медычы. Назіраючы, якія высокія ўшанаванні імперскія галоўнакамандуючыя аддаюць іх юнаму князю, выхаваныя па польскіх звычаях Невяроўскі і Стаброўскі, якія суправаджалі Радзівіла ў гэтай паездцы, зусім разгубіліся. І было чаго! У Рэчы Паспалітай княжацкія тытулы, не падмацаваныя пасадамі і значнымі прыбыткамі, не каштавалі нічога, і Радзівілы мелі дома вялікую вагу не дзякуючы імені, а праз свае значныя дзяржаўныя пасады. Аднак аказалася, што за межамі іх Айчыны тытулы, якімі так пагарджала шляхецкая брація, абараняючы пастулаты «залатой вольнасці», адчынялі любыя дзверы і забяспечвалі вялікую павагу з боку моцных гэтага свету.

Нягледзячы на цёплую сустрэчу, князь не стаў затрымлівацца ў гасцінных аўстрыйцаў, а працягнуў шлях у Гамбург і Брэмен. Нарэшце адкрылася прычына такой спешнасці — Багуслаў хацеў узяць удзел у грандыёзнай аблозе Брэды, якую ўжо некалькі месяцаў ладзіў галандскі штатгальтар Фрыдрых Генрых Аранскі. Але, прыбыўшы ў Дэлфзейл, князь з велізарным расчараваннем даведаўся, што аблога ўжо скончылася капітуляцыяй іспанцаў.

Цяпер нішто не перашкаджала Багуславу сесці за кнігі. Так ён і зрабіў, прыбыўшы ў Гронінген, каб паступіць у мясцовы ўніверсітэт. Пан Пуцята, які не скора прыйшоў у сябе пасля падарожжа і не пераставаў славіць бога за тое, што яно шчасліва скончылася, быў сам не свой ад радасці.

Раздзел З

КАТАРЫНА ПАТОЦКАЯ

Варшава

(жнівень — лістапад 1637 года)

Пакуль кузэн падарожнічаў па Еўропе, Януш жыў пры каралеўскім двары ў Варшаве, дзе пра віленскую сутычку ўжо ніхто не згадваў. Аднак у фартуны хлопца быў такі ж бурлівы нораў, як і ў яе падапечнага, і новых клопатаў доўга чакаць не прыйшлося.

Скандал выбухнуў на абедзе ў каралеўскага ўлюбёнца Казаноўскага, дзе сярод каронных паноў быў і літоўскі падкаморы[84]. Пазнанскі біскуп прычапіўся да яго з гарачымі папрокамі, што адпраўляе ў сваім палацы ерэтычную службу і прымае кальвіністаў.

— Калі ты, князь, сам не выганіш з Варшавы свайго пастыра, я табе ў гэтым дапамагу, — казаў ён. — Бо не будзе польская сталіца ерэтычным гняздом!

Януш загарэўся ад гневу.

— Бяру ў сведкі ўсіх прысутных, што ніякіх сустрэч я не склікаю і мае дзверы адчыненыя для кожнага. Хто прыйдзе — не выпхну, — адрэзаў ён, і ўсё ж не стрымаўся: — Але калі б з такімі намерамі прыйшоў біскуп, не ведаю, ці патрапіў бы ён у дзверы.

Госці, што былі ўжо нападпітку, паўскоквалі і ўзнялі крык пра абразу веры. Больш за ўсіх стараўся гаспадар, які нават пакляўся асабіста ўстаць на абарону Касцёла і адпомсціць Радзівілу. Януш, які ніколі за словам у кішэню не лез, тут жа выклікаў Казаноўскага на паядынак.

Наступнай раніцай Радзівіл і яго таварыш Мікалай Абрахамовіч, старадубскі староста, прыбылі на месца паядынку. Ужо і сонца пачало прыпякаць, а адважны абаронца каталіцкай веры так і не з’явіўся. Праклінаючы Казаноўскага, Януш, які ўжо сёмым потам умыўся, напісаў крыўдзіцелю запіску, дзе ветліва нагадаў пра справу гонару, і адправіў яе з пасланнікам.

Каронны падкаморы толькі прачнуўся і, трымаючыся за галаву, якая аж трашчала ад выпітага ўчора мёду, прайшоў у вітальню. Там яго чакала перапалоханая жонка, якая атрымала пасланне ад Януша.

— Чалавеча! — аж ускрыкнула яна, заліваючыся слязьмі. — Ты напіўся або розум згубіў, што сабраўся біцца з гэтым шалёным Радзівілам?

Перапалоханы Казаноўскі ўмомант працверазеў. Разам з хмелем знікла і рыцарская адвага.

— Найсвяцейшая Дзева, — усхліпнуў ён, успомніўшы ўчарашнюю аказію. — Хай згарыць у пякельным агні пракляты біскуп, давёў мяне да граху. Што ж цяпер рабіць?

Уздыхаючы, пан Адам меркаваў, як бы адгаварыцца ад паядынку, ды так нічога і не змог прыдумаць. Аднак Найсвяцейшая Дзева ўсё ж дапамагла яму, бо ў гэты час на парозе з’явіўся пасланец каралевіча Яна Казіміра. Той запрашаў найяснейшага пана да сябе ў госці: сам кароль Уладзіслаў, якому ўжо расказалі пра ўчорашнюю сварку, папрасіў брата памірыць праціўнікаў. Славячы бога, Казаноўскі неадкладна адправіўся з пасланнікам каралевіча, баючыся, што разгневаны Радзівіл з’явіцца шукаць яго дома.

Між тым князь Януш, злы і галодны, і праўда сабраўся ў госці да саперніка. Яны з панам Абрахамовічам ужо ўскочылі на коней, калі заўважылі літоўскага маршалка пана Весялоўскага, які з усіх сіл імчаўся да іх.

Павіталіся. Спачатку злосны Януш нічога і слухаць не захацеў аб прымірэнні, але ўсё ж пагадзіўся наведаць Яна Казіміра, дзе яго ўжо чакаў няўдалы дуэлянт. Каралевічу нават не давялося моцна старацца, каб прымірыць сапернікаў: пан Казаноўскі, ледзьве ўбачыўшы нядаўняга ворага, кінуўся яго абдымаць і прасіць прабачэння…

Князь жа Крыштаф, калі яму далажылі аб гэтай падзеі, толькі ўздыхнуў.

— Калі дзіця капрызіць, трэба яго жаніць, — вырашыў ён і загадаў Янушу пачаць пошукі нявесты.

Сын, аднак, зусім не гарэў жаданнем развітацца са свабодным жыццём. У Варшаве хапала амурных забаў, і вясёлае халасцякаванне, ды яшчэ і ўдалечыні ад бацькавых вачэй, яшчэ не страціла для маладога князя прывабнасці. Ён з усіх сіл стараўся адтэрмінаваць гэтую справу. Да каралеўскага вяселля яму гэта яшчэ неяк удавалася, але пасля таго, як князь Крыштаф асабіста наведаў Варшаву, каб узяць удзел у вясельных урачыстасцях, маладому Радзівілу давялося заняцца асабістым жыццём. Хоць бацька і саступіў яму некалькі маёнткаў, прыбыткаў ад іх не хапала на раздольнае жыццё. А літоўскі гетман, дадаючы астатнія неабходныя сродкі, пагражаў спыніць аплату сынавых вэксаляў, калі той не возьмецца за розум і не парупіцца пра спадкаемца. Паколькі кароль ажаніўся з аўстрыйкай, князь Крыштаф перастаў настойваць на кандыдатуры нямецкай прынцэсы, а пагадзіўся з меркаваннем сына, што нявесту можна знайсці і ў Рэчы Паспалітай. Параіўшы Янушу ўзяць за жонку адну з дзвюх самых багатых нявест — або князёўну Ганну Вішнявецкую, або ваяводзінку люблінскую Тэнчынскую, — князь Крыштаф адбыў у Вялікае Княства.

Януш, які стаміўся выпрошваць грошы ў строгага бацькі, вырашыў прыслухацца да яго наказаў. Паколькі князёўна Вішнявецкая скампраметавала сябе скандальнай сувяззю з каралём Уладзіславам, разборлівы князь выправіўся ў Кракаў, дзе жыла панна Тэнчынская, каб распачаць заляцанні, калі дзяўчына яму спадабаецца.

х х х

Паведаміўшы каралю, які якраз захварэў, што ненадоўга ад’едзе з Варшавы, Радзівіл выйшаў у прыёмны пакой, які апусцеў з-за хваробы яго вялікасці, і ўбачыў, што там неспакойна пахаджвае яго прыяцель — пан Юрый Грудзінскі, сын калішскага ваяводы.

— А я тут, князь, цябе чакаю, — паведаміў ваяводзіч. — Таму што пані ваяводзіна сандамірская клікала мяне на вячэру з музыкамі і наказвала абавязкова прывесці да кампаніі пару добрых кавалераў.

— Не магу, — адмовіўся Януш. — Заўтра раніцай выпраўляюся ў Кракаў, дык маю адпачыць перад падарожжам.

— Там дарога — роўная, як страла, і мяккая, нібы пярына, — настойваў Юрый. — У карэце і выспішся. Ды і гэта ўсё ж не вяселле, каб да раніцы гуляць. Зойдзем на хвіліну, вып’ем па чарцы і разыдземся.

— Пераканаў, — засмяяўся князь.

Пра тое, што ў доме сандамірскай ваяводзіны святочнае баляванне, было чуваць яшчэ ў пачатку Новамейскай вуліцы, дзе стаяў яе дом: музыкі не шкадавалі інструментаў.

— Здаецца, чаркай не абыдзецца, — па-прароцку сказаў Януш і, хвацка саскочыўшы з каня, кінуў повад слугу, што якраз падбег.

Пан Грудзінскі таксама спешыўся і пачаў вітацца са старэйшым сынам ваяводзіны — Янам Патоцкім, які, выконваючы абавязкі гаспадара дома, выйшаў сустракаць гасцей. За ім на парозе з’явілася і сама гаспадыня.

— Якія госці! — усклікнула яна, убачыўшы Януша. — Калі ласка, прашу, найяснейшы князь, да нашага стала. І ты таксама праходзь, пане Грудзінскі.

У вялікай зале было поўна народу. Двое братоў Патоцкіх — Пётр і Павел — забаўлялі таварыства за сталом, што аж ламіўся ад страў і напояў.

Марыя, удава Фірлея, сандамірскага ваяводы, была паважнай пані, паходзіла з роду малдаўскіх гаспадароў Магілаў, і яе дом меў добрую славу ў Варшаве. Акрамя ўжо названых сыноў, былі ў яе і тры прыгажуні-дачкі — Сафія, Катарына і Ганна. Найстарэйшая, Сафія, набожная дзяўчына, нядаўна сышла ў дамініканскі кляштар. Сярэдняя, Катарына, таксама славілася заўзятай рэлігійнасцю, але маці, разумеючы, што прыгажосць дачкі абавязкова забяспечыць удалае замужжа, адгаварыла яе ад пострыгу. Наймаладзейшая, Ганна, была не такой прыгожай як сёстры, але і ў яе не бракавала прыхільнікаў. Убачыўшы новых гасцей, абедзве дзяўчыны таксама выйшлі з-за стала і сталі за спінай маці.

Ветліва пацалаваўшы руку гаспадыні дома, Януш павярнуўся, каб павітацца з яе дочкамі і аслупянеў, убачыўшы панну Катарыну. Яе прыгажосць пацэліла князю ў самае сэрца, і Радзівіл, раптам згубіўшы красамоўства, змог прамармытаць толькі два-тры вітальныя словы, ды і тыя не да ладу.

Аднак на пані ваяводзіну яго збянтэжанасць зрабіла добрае ўражанне. Шматзначна падміргнуўшы дачцэ, яна павяла Януша да стала і пасадзіла так, што юнак апынуўся як раз насупраць Катарыны і мог колькі заўгодна любавацца яе прыгажосцю. А пану Грудзінскаму дасталася месца аж каля дзвярэй. Трохі ачомаўшыся, Радзівіл агледзеўся і ўбачыў, што сядзіць паміж панам каронным падчашым Астрарогам, блізкім сваяком Патоцкіх, і ксяндзом Гэмбіцкім — каралеўскім сакратаром. Апошні ўжо дараваў Радзівілу віленскі дэбош і павітаў яго з крывадушна-салодкім выразам твару, які заўсёды напускаў на сябе, калі даводзілася мець справу з моцнымі гэтага свету. Крыху далей сядзеў каралеўскі ўлюбёнец, каронны падкаморы Казаноўскі са стрыечным братам Дамінікам Аляксандрам, каронным пісарам. Януш заўважыў, што зялёныя вочы пана пісара почасту спыняюцца на Катарыне. Радзівіл са здзіўленнем адчуў, што ў яго грудзях прачнулася нейкая злая істота, якая патрабуе добра даць у зубы нахабніку. Суняўшы дзіўнае пачуццё, Януш ветліва падняў чарку за росквіт слаўнага роду Патоцкіх, даўшы магчымасць гаспадарам прамовіць у адказ здравіцу пра магутны дом Радзівілаў. Пасля келіхі ўжо ніхто не лічыў — госці елі і пілі, забаўляючыся вясёлымі размовамі. Пакуль князь часаў языком, пан Грудзінскі, выпіўшы лішняга, прычапіўся да ваяводзіны з роспытамі, чаму яна ніяк не хоча аддаць за яго панну Катарыну.

— Дык у мяне ж, мой дарагі ваяводзіч, дочкамі поле не засеяна, — смяялася Марыя. — А ад жаніхоў і качаргой не адаб’ешся. Выпхнеш у дзверы — у вокны зазіраюць, прычыніш акно — праз комін у дом лезуць. Што, не праўду кажу, пане Грудзінскі?

Пакуль расчырванелы ваяводзіч апраўдваўся, Януш, пачуўшы, што музыкі зайгралі гальярду[85], падышоў да Катарыны і, па-рыцарску стаўшы на калена, запрасіў на танец. Пан каронны пісар, не жадаючы адставаць ад Радзівіла, падаў руку Ганне Патоцкай. Яшчэ некалькі кавалераў, што хацелі танцаваць, адшукалі сабе пару і выйшлі на сярэдзіну залы.

Радзівіл добра ведаў, што робіць. Пры каралеўскім двары ён быў першым у танцах, а ў гэтым невялікім таварыстве тым больш не меў сабе роўных. Калі музыка скончылася, Катарына ўжо была ў захапленні ад кавалера. Хоць яна сарамліва маўчала, палкі погляд светла-карых вачэй быў красамоўнейшы за любыя словы.

Калі Януш вярнуўся на месца, пан Астрарог якраз усхваляў танцавальнае майстэрства князя і казаў, звяртаючыся да каралеўскага сакратара, які, хоць і быў духоўнай асобай, але і свецкіх размоваў не цураўся:

— У жыцці не бачыў такой прыгожай пары. Калі б Госпад спараваў, добрыя б дзеткі нарадзіліся ў гэтым шлюбе.

Ксёндз слухаў і ўхвальна ківаў, не забываючы, аднак, зазіраць у чарку.

— Без мяне ўжо мяне ажанілі, — абурыўся Радзівіл, пастанавіўшы абавязкова пазнаёміцца з паннай Тэнчынскай.

Падумаўшы так, ён гучна кашлянуў, паведамляючы пра сваю прысутнасць. Пан каронны падчашы, аднак, зусім не збянтэжыўся:

— А ты, князь, што скажаш? Ці ж спадабалася табе панна Патоцкая? — гучна спытаў ён.

— Як можа такая прыгажуня не спадабацца, — усё ж ўсміхнуўся Януш, заўважыўшы, што Катарына глядзіць на яго.

Дзяўчына пачырванела і апусціла вочы. Задаволены адказам, пан Астрарог па-панібрацку паляпаў Радзівіла па плячы і зашаптаў яму на вуха:

— Дык бяры яе, твая міласць. Бяры і не думай. Дзе ты лепшую знойдзеш? Прыгожая, добрая, разумная, а яшчэ ціхая і ветлая, як вясновае сонейка! Адно тваё слова — і я сам буду тваім сватам.

— І я, — прашамкаў пан каралеўскі сакратар, што якраз уграз зубамі ў свіной назе.

— Вялікі дзякуй за ласку, панове, — ледзь стрымліваючы гнеў, пакланіўся Януш. — Але ў такой важнай справе спяшацца не можна. Маё шанаванне, яснавяльможныя!

Сказаўшы так, Радзівіл накіраваўся да дзвярэй, праклінаючы ў думках Грудзінскага з яго танцамі і вячэрай. Але хоць князю хацелася як найхутчэй выбрацца адсюль, нельга было пакінуць дом, не падзякаваўшы гаспадарам за пачастунак. Пані ваяводзіна была трохі расчараваная, што ганаровы госць так хутка сыходзіць. Настойлівая жанчына не захацела адпускаць яго, пакуль Радзівіл не даў слова, што заўтра абавязкова прыбудзе да яе на абед.

Раздражнёны Януш пакінуў аж занадта гасцінны дом, сам сабе абяцаючы, што паслязаўтра ўжо абавязкова паедзе ў Кракаў.

х х х

Абед прайшоў спакайней за вячэру. З гасцей быў толькі пан каралеўскі сакратар, які больш піў, чым гаварыў. Маладыя Патоцкія, якія яшчэ не прывыклі да пышных гулянак, сядзелі з драўлянымі абліччамі. Дзяўчаты сарамліва маўчалі, а пані ваяводзіна гаварыла за ўсіх і змоўкла толькі тады, калі перамыла костачкі ўсім знаёмым, а на дварэ ўжо стаяла глыбокая ноч. Януш, які старанна рабіў выгляд, што слухае яе балбатню, азіраўся навокал. А потым наткнуўся позіркам на Катарыну і ўжо не зводзіў з яе вачэй.

— Ці можам прасіць вашу княжацкую міласць заўтра зноў да нас у госці? — пяшчотным галаском прамовіла Катарына, калі Янушу ўжо надышоў час вяртацца дадому.

Радзівіл хацеў рассыпацца ў выбачэннях, але тут заўважыў, што залатая зашпілька, якая ўвесь вечар цнатліва трымала тонкія карункі на грудзях дзяўчыны, расшпіленая. Князь адразу ж зазірнуў у вузкі прасвет, з усіх сіл імкнучыся разгледзець, якое ж багацце там схаванае, і так захапіўся гэтай справай, што нечакана для сябе сказаў: «Так».

На двор Януш выйшаў у суправаджэнні пана каралеўскага сакратара, які, хоць і моцна выпіў, але ўпэўнена трымаўся на нагах.

— Я бачу, вашай княжацкай міласці спадабалася панна Патоцкая? — хутчэй сцвярджаючы, чым пытаючыся, сказаў ён.

— Добрая дзяўчына, — асцярожна адказаў літоўскі падкаморы. — Але яшчэ не ведаю, ці яна для мяне, і ці я для яе…

— Ну, — ікнуў ксёндз, — гэта ты сам, твая міласць, павінен вырашыць, і ніхто іншы. Ці другая на сэрцы ёсць? — хітра спытаў ён, спрабуючы зазірнуць у твар Янушу.

Ноччу гэта было вельмі няпроста, тым больш, што князь быў на цэлую галаву вышэйшы за святога айца.

— Ёсць, але на думцы, не ў сэрцы, — адказаў Радзівіл. — Бацька раіць сватаць панну Тэнчынскую. Дзяўчыну я яшчэ не бачыў, але яе багацце мне вельмі падабаецца.

— Табе, — пачаў казаць пан сакратар, — як мужчыну маладому, трэба шукаць добрага сябра, а не багацця. З ласкі божай багацця і ў тваім доме дастаткова, таму без чужога можаш абыйсціся. Аднак рабі як знаеш. А пра панну Тэнчынскую я табе скажу, што з тых часоў, калі яе дзядзька, пан Асалінскі, уздумаў выдаць пляменніцу за каралевіча Яна Казіміра, яна з-за сваёй пыхі пачала людзьмі пагарджаць. Да таго ж гэтая дзяўчына — набожная каталічка, і шлюб з дысідэнтам, ды яшчэ і з далёкім сваяком, хіба за папскім дазволам возьме. А гэты дазвол, ясны князю, будзе каштаваць табе купу грошай і процьму часу, а тым часам ужо немаладая дзяўчына яшчэ старэйшай стане. Але калі гэтых цяжкасцей не баішся, то смела адпраўляйся ў Кракаў, і хай табе бог дапамагае.

Януш нічога не адказаў шматмудраму пану, але вельмі задумаўся. На заўтрашнім прыёме ён ужо зусім ласкава глядзеў на Катарыну, адкрыта любуючыся яе цёмнымі кучарамі, тонкім станам, белымі ручкамі, пяшчотным круглым абліччам, маленькім носікам і вялікімі светла-карымі вачыма, і радаваўся, што прыгажуня таксама яго не цураецца. Ён ужо мог перакінуцца з дзяўчынай некалькімі словамі, бо пані ваяводзіна, бачачы князя штодня ў сваім доме, трохі супакоілася і хоць дагаджала яму яшчэ больш, але цяпер хоць рабіла гэта моўчкі. Януш падазраваў, што такой пераменай ён абавязаны каралеўскаму сакратару, аднак чамусьці не сердаваў на яго і ўжо з уласнай волі стаў часцей заходзіць у госці да пані Патоцкай.

Візіты не засталіся незаўважанымі. Бедны пан Грудзінскі ваўком глядзеў на Радзівіла, а пан Казаноўскі, хаця ўжо не адважваўся чапляць Януша, аднак «па-братэрску» папярэдзіў, што жадае пасватаць панну Патоцкую за свайго кузэна. Яго ўмяшанне прынесла толькі зваротны вынік — пачуўшы пра саперніка, Януш вырашыў не губляць часу і першым прызнацца Катарыне ў сваіх пачуццях.

Паўстала пытанне пра выбар свата. Не доўга думаючы, Радзівіл вырашыў звярнуцца да дзядзькі Альбрэхта. Літоўскі канцлер быў вельмі ўплывовай асобай і жыў тут жа, у Варшаве. Да таго ж князь-канцлер быў каталіком. Хоць каралеўскі сакратар і даў зразумець Янушу, што вера не перашкодзіць яго сватанню, малады князь падумаў, што заступніцтва такога набожнага сваяка лішнім не будзе. І неадкладна адправіўся да князя-канцлера.

Князь Альбрэхт быў у глыбокай жалобе, бо некалькі месяцаў таму пахаваў жонку, з якой пражыў у шлюбе амаль васямнаццаць гадоў. Убачыўшы пляменніка, зноў пачаў скардзіцца яму на сваё гора, раз за разам выціраючы вочы, што адразу ж напаўняліся слязьмі. Паколькі дзядзьку ўжо споўнілася сорак чатыры гады, Януш, суцяшаючы яго, не мог не папракнуць, што, упадаючы ў такі смутак, князь шкодзіць здароўю, і без таго не дужа моцнаму. Здаецца, Альбрэхт прыняў да ўвагі гэты аргумент, таму што нарэшце асушыў слёзы.

— Дык якой паслугі ты, пляменніку, ад мяне хочаш? — спытаў ён. — Бо цябе ж без важнай справы да мяне ў госці і на татарскім аркане не зацягнеш.

— Сапраўды ёсць справа, — запнуўся Януш, — але з павагі да твайго смутку, дзядзька, патрывожу ёю каго-небудзь іншага.

Але князь Альбрэхт меў вельмі дапытлівую натуру і не захацеў адпусціць князя, не даведаўшыся, пра што ідзе гаворка.

— Ты, пляменніку, чужых паважаеш больш за мяне? — горка папракнуў ён. — А я ж твайму бацьку паабяцаў, што на каралеўскім двары табе замест яго буду. Гавары смела, што ў цябе на думцы.

— Жадаю ўзяць сабе за жонку Катарыну Патоцкую, — Януш вельмі ўзрадаваўся, што князь-канцлер праяўляе такую незвычайную для сябе мяккасць. — І хацеў прасіць, каб менавіта ты ўзяў на сябе клопат пагаварыць пра гэта з яе маці.

— Ну што, — падумаўшы, адказаў князь Альбрэхт. — Калі ты, князь, ужо добра ўсё абдумаў, я з радасцю табе прыслужу. Заўтра ж пагавару пра гэта з Фірлееваю…

— Сёння, — рашуча адказаў Януш. — Пан каронны падкаморы дае абед, на якім будзе пані ваяводзіна з дочкамі, і жадае закінуць слоўца за свайго сваяка. Таму добра было б, каб ты, дзядзька, паехаў са мной туды і раней за Казаноўскага перагаварыў з ваяводзінай.

Так і вырашылі. Улічваючы важнасць падзеі, князь Альбрэхт нават скінуў жалобны ўбор, пераапрануўшыся ў святочны. Калі Радзівілы прыбылі ў раскошны палац Казаноўскага, пані ваяводзіна з дочкамі ўжо была там. Пацалаваўшы руку Катарыны, Януш настолькі асмялеў, што затрымаў яе ў сваёй далоні і ўсцешана заўважыў, што яна таксама не спрабавала яе вырваць.

Сёння панна Патоцкая здавалася яшчэ прыгажэйшай, чым звычайна. Нават князь Альбрэхт, як яе ўбачыў, на імгненне застыў, а ўжо за сталом, выпіўшы некалькі куфляў віна, так разышоўся, што, перакінуўшыся з прыгажуняй некалькімі словамі, запрасіў яе на танец. Убачыўшы, што дзядзька зусім забыўся пра мэту іх прыходу, Януш востра нагадаў яму пра гэта. Князь Альбрэхт доўга цёрся, муляўся, але пасля двух напамінаў усё ж адвёў пані ваяводзіну ў ціхі куток і пачаў з ёй шаптацца.

Пераканаўшыся, што ўсё ў парадку, Януш падышоў да Катарыны.

— Ці магу я сказаць міласцівай панне два-тры словы? — спытаў ён.

Дзяўчына пачырванела, але кіўнула. Малодшы Казаноўскі, які стаяў побач, вельмі не хацеў адыходзіць ад іх, таму Радзівіл быў вымушаны пайсці на грубасць.

— Міласцівы пан, — халодна звярнуўся ён да яго. — Я з паннай Патоцкай, а не з табой гаварыць хачу.

Шляхціц насупіўся, але адышоў.

— Дык што ваша княжацкая міласць хоча мне сказаць? — спытала дзяўчына.

— Тое, што прыгажосць яснай паненкі мне так засляпіла вочы, што я, акрамя вас, нікога не бачу…

— Хіба варта так казаць, калі ў вашай міласці ёсць іншая на думцы, — строга сказала Катарына, але так горача паглядзела на князя, што сэрца ў яго ледзь не выскачыла з грудзей.

— Панна мае ласку смяяцца з мяне, — сказаў Януш. — Бо не можа не бачыць, што толькі яна ў мяне і ў думках, і ў сэрцы.

Дзяўчына падняла на яго свае вялікія цёмныя вочы.

— Праўда? — прашаптала ціха-ціха.

— Бог сведка, — шчыра сказаў Радзівіл, які сапраўды сябе не памятаў ад таго гарачага пачуцця, якое зараз напоўніла яго душу да краёў. — Кахаю, кахаю так, што і словамі сказаць не магу… Панна Катарына… Касенька… каханая… скажы, ці ж любіш і ты? Ці ж выйдзеш за мяне?

Вішнёвыя губкі дзяўчыны радасна задрыжалі.

— Пра гэта трэба было б перш з маці, не са мной гаварыць, — усё ж сказала яна.

— Ды дзядзька Альбрэхт цяпер з ёй пра гэта размаўляе, — Януш кіўнуў у бок князя, які да гэтага часу шаптаўся з ваяводзінай.

Катарына трывожна паглядзела на маці, але ўбачыўшы, што тая не адводзіць радаснага позірку ад князя-канцлера, ухвальна ківаючы галавой на кожнае яго слова, шчасліва азірнулася на Януша:

— Выйду…

У князя ад шчасця ў галаве закруцілася. Не памятаючы сябе, ён упаў да ног дзяўчыны, пакрываючы пацалункамі яе рукі…

Вядома, такія паводзіны не засталіся па-за ўвагай прысутных. Імкнучыся не глядзець у бок Казаноўскіх, якія злосна зыркалі на яго, Януш накіраваўся на сваё месца за сталом, але дарогай сутыкнуўся з каралеўскім сакратаром.

— Бачу, ты, твая княжацкая міласць, усё ж паслухаўся маёй парады? — хітра прыжмурыўся святар.

Януш радасна сціснуў яго ў абдымках.

— Хадзем вып’ем, святы айцец, — прапанаваў ён. — Хачу падняць келіх за тваё здароўе.

Вядома, ксёндз радасна пагадзіўся. Ужо абвясцілі адзін за аднаго некалькі здравіцаў, а князь Альбрэхт ніяк не мог нагаварыцца з ваяводзінай. Калі Януш ужо пачаў хвалявацца, той нарэшце прыйшоў, але выглядаў устрывожаным.

— Ёсць трохі цяжкасцей з-за рэлігіі, — заклапочана растлумачыў ён. — Але нічога такога, з чым бы я не здолеў справіцца.

Януш здзіўлена азірнуўся на сакратара, які таксама вельмі здзівіўся такой вестцы.

— Пан ойча, можа, табе як духоўнай асобе ўдалося б хутчэй залагодзіць справу? — спытаўся ён. — А я б на падзяку не паскупіўся.

— Усё зраблю, — сказаў ксёндз, паклаўшы руку на сэрца. — Не ведаю, найяснейшы князь, што гэта за муха ўкусіла ваяводзіну…

— Значыць, пляменнік, мы ўсё вырашым, — рашуча сказаў літоўскі канцлер. — А зараз я б табе раіў ехаць дадому, пан Казаноўскі ўжо ладна выпіў і ваўком на цябе глядзіць. Каб гэтыя госці бядой не скончыліся, бо ты ж ведаеш, як кароль бярэ блізка да сэрца ўсё, што тычыцца яго ўлюбёнца.

— Я хацеў пагаварыць з панам Адамам, — разгублена сказаў Януш. — Але цяпер бачу, што лепш гэтую размову адкласці да раніцы.

З тым ён і пакінуў палац, развітаўшыся толькі з гаспадыняй, таму што пан каронны падкаморы ўжо на нагах не трымаўся.

х х х

На наступную раніцу Януш прачнуўся, калі яшчэ трэція пеўні не спявалі, ахоплены нейкай дзіўнай трывогай. Загадаў прынесці снедаць, але не мог змусіць сябе з’есці хоць кавалачак. Ускочыў тады на каня і панёсся да каралеўскага сакратара. Той яшчэ даглядаў ранішнія сны, але Радзівіл бязлітасна перапыніў гэты занятак.

— То што, пан ойча? — спытаў ён. — Ці ўдалося табе пераканаць ваяводзіну?

Сакратар доўга праціраў вочы, потым яшчэ нейкі час важдаўся ў ложку так, быццам ляжаў на распаленай патэльні, а ўстаючы, яшчэ і надсадна адкашліваўся, гледзячы на Радзівіла так, нібы бачыў яго ўпершыню. Нарэшце сказаў:

— Як твой добры сябар я, найяснейшы князь, раіў бы табе перш пагаварыць з князем-канцлерам. Бо не варта мне раней за яго языком малоць… Але не спяшайся! — крыкнуў ён услед Янушу, бо той ужо павярнуўся да дзвярэй. — Пачакай, пакуль на вуліцы добра развіднее…

Радзівіл вярнуўся дадому не на жарт устрывожаны і доўга блукаў палацам, як той прывід, раз-пораз пазіраючы на гадзіннік, што ніяк не жадаў паказваць прыстойны для візітаў час. Так працягвалася, пакуль не прачнуўся пан Абрахамовіч, які на правах прыяцеля жыў у княжым доме. Выйшаўшы ў пакой, ён заўважыў, што з Янушам робіцца нешта дзіўнае.

— Што з табой, князь? — занепакоіўся ён. — Ты з твару змяніўся!

— Сам не ведаю, — нацягнута ўсміхнуўся Януш, але ўсё ж распавёў таварышу пра свае клопаты.

— Гэта цябе любоўная фебра[86], князь, так трасе, — з веданнем справы абвясціў той. — Аднак, я табе раіў бы не чакаць князя-канцлера, а самому ехаць да яго. Так хутчэй пра ўсё даведаешся.

— Праўду кажаш, — сказаў літоўскі падкаморы, якога сцены ўласнага дома душылі, нібы пятля — шыбеніка. — А ты, як мой таварыш, паедзеш са мной.

Пан староста, што не чакаў такога гонару, трохі здзівіўся, але з радасцю пагадзіўся дапамагчы Радзівілу. Разам яны выправіліся ў палац літоўскага канцлера.

Нягледзячы на раннюю гадзіну, князя Альбрэхта ўжо дома не было — маліўся ў касцёле. Януш, якога калаціла любоўная ліхаманка, накіраваўся проста туды. Прыбыў як раз своечасова, каб перахапіць князя-канцлера, які, памаліўшыся, з выглядам святошы пакідаў храм.

— Ну, што, дзядзька? — дрыжучы ад хвалявання, спытаў ён. — Як там мая справа?

Князь Альбрэхт цяжка ўздыхнуў і ўзняў вочы да неба.

— Ці бачыш, дарагі пляменнік, — асцярожна сказаў ён. — Яшчэ ўчора я пільна стараўся дзеля тваёй справы, але сёння ноччу з’явілася да мяне Найсвяцейшая Дзева і загадала ўзяць тваю панну сабе ў жонкі. Не трымай на мяне за гэта зла ў сэрцы, бо тое, што мне бог наказаў, я павінен выконваць.

Пры гэтых словах у літоўскага падкаморага і мову адабрала. Пан Абрахамовіч таксама замёр, пачуўшы такое. А князь-канцлер, набожна перахрысціўшыся на святы крыж, які вянчаў касцёл, рушыў сабе дадому.

Раздзел 4

РАДЗІВІЛ СУПРАЦЬ РАДЗІВІЛА

Варшава

(лістапад 1637 года)

Пан Абрахамовіч падышоў да Януша. Той як стаяў, так і аслупянеў бы мармуровая статуя, і невідушчым позіркам глядзеў услед князю Альбрэхту. Абрахамовіч лёгенька патрос яго за плячо.

— Што ты цяпер, князь, думаеш рабіць?

Януш быццам прачнуўся ад сну.

— Я? — страшна бліснуў ён вачыма, намацваючы шаблю на баку. — Я зараз пакажу гэтаму божаму чалавеку, дзе ракі зімуюць!

Калі князь-падкаморы злаваўся, дык ужо не памятаў сябе. Хацеў дагнаць хлуслівага дзядзьку і па-рыцарску разлічыцца з ім за падступнасць, але старадубскі староста, заўважыўшы гэта, абхапіў таварыша за плечы.

— Тут не шабляй махаць трэба, князь, а дзяўчыну здабываць! — крыкнуў ён. — Яшчэ ж сватаўства не было і не будзе, калі ты галавы не страціш.

Нейкі час Януш моўчкі змагаўся з ім, але хутка зразумеў, што пан староста мае рацыю.

— Праўду кажаш, — цяжка дыхаючы, сказаў ён. — Ох, калі б мой дарагі дзядзька не быў Радзівілам, ужо б не аб шлюбе думаў, а сабе магілу капаў! Але не ўбачыць ён маёй Касенькі як сваіх маладых гадоў… Зараз паедзем да Казаноўскага, бо не хачу я ў такой справе мець ворагам яшчэ і каралеўскага ўлюбёнца, а затым — і да ваяводзінай.

Казаноўскага Януш заспеў яшчэ ў ложку. Пасля ўчорашняга балю пан Адам адчуваў сябе не найлепшым чынам, але, так-сяк прадзёршы вочы, абвясціў князю, што гатовы яго слухаць. Калі Радзівіл распавёў пра сваю бяду, Казаноўскі папракнуў яго:

— Ці не казаў я табе, князь, што не варта перабягаць дарогу майму сваяку?

— Ды хто ж яму дарогу перабягае, — сказаў Януш, бо, прадбачыўшы такое пытанне, загадзя прыдумаў адказ. — У ваяводзіны дзве дачкі, хай бярэ сабе малодшую і будзе мне мілым сваяком.

Як мудра прадбачыў Януш, пан Казаноўскі не выстаяў перад спакусай парадніцца не толькі з Патоцкімі, але і з Радзівіламі.

— І тое праўда, — узрадаваўся ён. — Ну, калі Госпад прызначыў табе панну Катарыну, дык няхай споўніцца яго воля.

— То, можа, ты, пане-браце, узяў бы на сябе клопат замовіць за мяне слоўца перад ваяводзінай? — папрасіў Януш, убачыўшы, што яго парада прыйшлася кароннаму падкамораму да душы.

Пан Адам пачухаў патыліцу. Ён рады быў бы, калі б рука Катарыны дасталася Янушу, але і сварыцца з магутным літоўскім канцлерам не хацеў.

— Мой дарагі князь, — падумаўшы, сказаў ён. — Я ўсё для цябе гатовы зрабіць і нават той мармур, на якім стаю, буду грызці, як загадаеш, аднак не варта мне ўмешвацца ў гэтую справу. Калі хочаш, да пані ваяводзінай я жонку адпраўлю, а табе дапамагу разумнай парадай.

— Кажы ўжо, што маеш на ўвазе, — уздыхнуў Януш, зразумеўшы, што ў гэтай справе можа спадзявацца толькі на сябе.

— Я так сабе думаю, — пачаў Казаноўскі. — Калі князь-канцлер учора за цябе слоўца замаўляў, а сёння, устаўшы з ложка, перадумаў, дык трэба яму перашкодзіць адкрыць свае намеры ваяводзінай. Думаю, адправіць ён да яе таго ліса — каралеўскага сакратара, які спачатку вакол цябе круціўся, а потым перакінуўся да заможнейшага жаніха.

— І я так думаю, — пацвердзіў Януш.

— А дарога да дома ваяводзінай праз мой палац праходзіць, — хітра паведаміў каронны падкаморы. — І хацеў бы — дык не міне. Словам, запрашу я яго ў госці, а ты, братка, тым часам, едзь да ваяводзінай і раскажы пра ўсё, што маеш на сэрцы. Думаю, дзяўчыну яна табе паабяцае, а князь-канцлер, спазніўшыся са сватаннем, ні з чым застанецца.

Януш ахвотна пагадзіўся з такой прапановай, і пан Казаноўскі тут жа адправіў слугу выглядаць ксяндза. Доўга чакаць не прыйшлося — праз паўгадзіны той паведаміў, што каралеўскі сакратар чакае яго ў вітальні.

— Вярніся ж назад і ціхенька замкні дзверы, — загадаў слугу пан Адам. — А сам стань каля іх, пільнуй, каб хто-небудзь з маіх хатніх гэтага птаха без мяне не выпусціў. Ну, дружа мой, я сваю справу, лічы, зрабіў, — паведаміў ён Янушу, які трохі павесялеў ад гэтай прыгоды. — Цяпер ты рабі сваю, і хай табе бог дапамагае.

Атрымаўшы такое блаславенне, малады Радзівіл адправіўся да Патоцкіх.

Пані ваяводзіна толькі ўстала з ложка, калі ў пакой уварваўся князь Януш і, упаўшы да яе ног, стаў горача маліць аддаць за яго дачку. Карыстаючыся разгубленасцю жанчыны, ён з жарсцю расказваў ёй пра сваё каханне да панны Катарыны, пра шчырасць якога ёй учора ўжо гаварыў князь Альбрэхт.

Ваяводзіна слухала яго, лыпаючы вачыма.

— Учора князь-канцлер мяне за сябе прасіў, — нарэшце сказала яна. — А калі я яму сказала, што ты ўжо даўно на маю Касеньку пазіраеш, заўважыў, што грэх мне такую набожную дачку замуж за ерэтыка аддаваць, тым больш, што і твой бацька табе іншую ў жонкі прызначыў.

Януш ледзьве розум не згубіў, пачуўшы такое.

— Бацька мне некалькіх дзяўчат называў, сярод якіх і панна Катарына была, — схлусіў ён. — І маёй любові перашкаджаць ён не стане. А вам, мая міласцівая пані, я так скажу, што ніхто гарачэй за мяне вашу дачку кахаць не будзе.

— Божа мой! — заламала тады рукі пані ваяводзіна. — Што ж я цяпер магу зрабіць, калі паабяцала ўжо яе князю-канцлеру?

Атрымаўшы такі адказ, Януш пакінуў яе дом. Пан Абрахамовіч, што чакаў таварыша, толькі ўбачыўшы яго сумны твар, ужо зразумеў, што адбылося.

— Няўжо ты, князь, так лёгка адступішся? — спытаў ён.

— Не, — сказаў Радзівіл, сціснуўшы зубы. — Паеду зараз да караля, упаду яму ў ногі і папрашу заступіцца. Калі ёсць хоць каліва праўды ў той любові, якую ён да мяне заўсёды на словах выказваў, ён стане на мой бок. А ты, сябра, едзь да пана Казаноўскага і скажы, што ўжо можа выпускаць таго ксяндза… Каб яму чэрці ў пекле маю крыўду на шкуры прапісалі!

х х х

Кароль Уладзіслаў прыняў Радзівіла, не зважаючы нават на падагру, якая прыносіла яму нямала пакут.

— О, мой дарагі падкаморы, — сказаў ён, выслухаўшы Януша. — Калі б не праклятая хвароба, што мяне ў ложку трымае, сам бы з задавальненнем заняўся тваёю справаю. Але не журыся, бо даручу гэта каралеве.

Зараз жа паклікаўшы маладую жонку, кароль загадаў ёй выклікаць у палац ваяводзіну з дачкой і пагаварыць з абедзвюма.

Цэцылія Рэната не была прыгажуняй. Падчас першай сустрэчы Уладзіслаў з цяжкасцю стрымаў расчараванне знешнасцю жонкі і потым доўга лаяў імператарскага мастака і аўстрыйскага пасланца, якія добрым пэндзлем і ліслівымі словамі ўгаварылі караля ажаніцца. Любоў да Ядвігі Лушкоўскай таксама не спрыяла шлюбным адносінам. Але маладая каралева, якая нічога пра гэта не ведала, яшчэ цешыла сябе думкай, што зможа заслужыць каханне мужа і прыхільнасць падданых. Яна з радасцю ўзялася выконваць каралеўскае даручэнне, нібы ад заручын Радзівіла залежала яе ўласнае шчасце. А пакуль пасланец Цэцыліі Рэнаты дабіраўся да Марыі, а затым яны з дачкой спяшаліся ў палац, Януш, не губляючы часу, наведаў яшчэ і сястру караля Ганну Катарыну, якая таксама ўзяла блізка да сэрца яго клопат і паабяцала спрыяць каханню як толькі зможа. Прыбыў у палац і пан Адам Казаноўскі, ад якога пра гэтую гісторыю даведаўся ўвесь каралеўскі двор.

Жанчыны спачувалі маладосці і лаялі старога канцлера. Мужчыны маўчалі, зацікаўлена чакаючы развязкі. Радзівіл супраць Радзівіла! Дзядзька супраць пляменніка! Такой падзеі не памяталі ні летапісцы, ні варшаўскія пляткаркі. Таму, калі ваяводзіна з дачкой прыбыла ў палац, іх сустрэлі позіркі і шэпты дапытлівых прыдворных. Але жанчына ганарліва прайшла ў каралеўскія пакоі, дзе і замкнулася з каралевай. Следам з’явіўся і князь Альбрэхт. Каралеўскі сакратар, толькі вызваліўшыся, кінуўся да канцлера з расповедам пра сваю прыгоду, і хоць пан Казаноўскі ўсяляк прасіў прабачэння, скардзячыся на дурных слуг, якія выпадкова замкнулі дзверы, але так і не пераканаў, што палон ніяк не звязаны з радзівілаўскімі заручынамі. Князь-канцлер верыў гэтаму яшчэ менш, таму неадкладна паспяшаўся ў палац і пачаў дамагацца аўдыенцыі ў яго вялікасці. Да караля яго, зрэшты, не пусцілі, а пан Казаноўскі, што якраз выйшаў з каралеўскай спачывальні, сказаў з вытанчанай фамільярнасцю каралеўскага ўлюбёнца:

— Я б табе, князь, не раіў зараз да караля ісці. Нічога карыснага для сябе ты там не атрымаеш, хіба выслухаеш папрокі за тое, што так подла з пляменнікам абышоўся.

Князь-канцлер закусіў вусы са злосці.

— Гэта ты са мной, пан падкаморы, так размаўляеш, ці кароль тваімі вуснамі? — усё ж спытаўся ён.

Пан Казаноўскі развёў рукамі:

— А ты сам падумай, князь, ці мог бы я з табой па ўласнай волі так размаўляць?

Пачуўшы такое, літоўскі канцлер адправіўся да каралевы. Яе вялікасць не асмелілася не даць аўдыенцыі такой уплывовай асобе, але перад тым збегала да караля. І калі князь Альбрэхт стаў прасіць яе дапамагчы ўзяць за сябе Катарыну Патоцкую, адказала, як навучыў муж:

— Мяне, князь, ужо пра заступніцтва пан падкаморы літоўскі прасіў, і я яму абяцала. А слова каралеўскага адмяніць не магу і не хачу тым звычаям ад вашай міласці вучыцца, што, паабяцаўшы аднаму, за другога б хадайнічала.

Януш чуў гэты адказ, седзячы ў спачывальні яе вялікасці, якая межавала з пакоем, дзе адбывалася аўдыенцыя. Не вытрымаўшы, ён выглянуў адтуль, і з-за спіны каралевы пераможна тыцнуў абражанаму канцлеру добрую дулю.

Але князь Альбрэхт таксама быў радзівілаўскага роду і капітуляваць не збіраўся. Пакуль каралева ўмаўляла ваяводзіну змяніць рашэнне, задумаў новае паскудства. Калі затузаная і заклапочаная каралеўскімі ўгаворамі пані Марыя з бледнай як смерць Катарынай выйшлі з палаца ў двор, яны не знайшлі там карэты, якую скралі канцлеравы слугі. Іх сустрэў сам князь Альбрэхт са святочна ўбраным сватам і ласкава прапанаваў свае паслугі. Катарына, зразумеўшы гэты падвох, зайшлася гучным плачам, аднак маці гвалтам пасадзіла яе ў карэту князя, што якраз пад’ехала. Януш, які затрымаўся ў палацы, каб падзякаваць іх вялікасцям за дабрыню, пачуўшы крык каханай дзяўчыны, выглянуў у акно. Убачыўшы, што адбылося, ён схапіўся за сэрца.

Князь Альбрэхт трыумфальна давёз жанчын дадому і, застаўшыся на вячэру, афіцыйна зрабіў прапанову. Пані ваяводзіна паабяцала яму руку сваёй дачкі, якая, пачуўшы рашэнне маці, залямантавала і выбегла з пакоя.

— Няхай ваша княжацкая міласць гэтым не пераймаецца, — супакоіла літоўскага канцлера пані ваяводзіна. — У маладых дзяўчат перад вяселлем такое часта бывае. Памятаю, я, як ішла замуж за яе нябожчыка бацьку, тры дні слёзы выцірала, але пасля гэтага шчаслівае шлюбнае жыццё мела.

Яна магла не марнаваць часу на тлумачэнні, таму што князь Альбрэхт нават не думаў займацца такой драбязой, пра што і запэўніў задаволеную пані Марыю.

Паколькі на двары стаяла глухая ноч, жаніх павінен быў вяртацца дадому. Паабяцаўшы заўтра даслаць падарункі і асабіста прыбыць на вячэру, князь развітаўся.

Ледзьве карэта князя-канцлера знікла за вуглом, як у дом уварваўся Януш, які ўвесь гэты час з нецярпеннем чакаў ад’езду дзядзькі. Забегшы ў пакой, ён убачыў заплаканую дачку і разгневаную маці, якая на яе наступала.

— Што яшчэ табе трэба, дурная дзяўчына? — крычала пані ваяводзіна. — І Радзівіл, і канцлер, і католік, і сам сваімі маёнткамі распараджаецца! Абяцаў твой пасаг падвоіць і запісаць на сваіх уладаннях як дажывотнае[87], яшчэ і прыбыткі з двух самых багатых старостваў, з тых, што ад караля атрымаў, таксама табе перадасць! А ў князя-падкаморага бацька ўсім запраўляе, а да таго ж ён яшчэ ерэтык.

— Раней цябе гэта не хвалявала, — хліпала Катарына. — А каралева сказала, што добрая жонка і да праўдзівай веры мужа можа прыхіліць. Князь Януш мяне кахае…

— Хутка пакахаў, хутка і раскахаць можа, — пачала ваяводзіна, але змоўкла, убачыўшы князя-падкаморага, які, вядома, чуў усю гэту гаворку.

— Падвойны пасаг і я на ўласных землях запісаць магу, нават не пытаючыся бацькі, — кусаючы вусны, сказаў Януш. — Што да веры, дык я ніякага ўціску маёй жонцы ніколі рабіць не буду. І пагаджуся на тое, каб нас ксёндз вянчаў. Аб адным прашу, пані-матка, каб не зрабілі гора ні мне, ні сваёй дачцэ, якой у шлюбе з нялюбым шчасця не будзе.

Для ўдавы ўвесь свет перавярнуўся. Януш маліў, Катарына рыдала, каралеўскія словы таксама яшчэ не выйшлі ў яе з галавы, але багацце князя-канцлера моцна сляпіла вочы. Таму, закрыўшы вушы рукамі, ваяводзіна сказала:

— Як кароль скажа, так і зраблю. А без яго загаду ад слова, якое дала князю-канцлеру, адступіцца не магу.

Пачуўшы такое, Януш падышоў да Катарыны, якая за слязьмі свету белага не бачыла.

— Не журыся, мая наймілейшая панна, — пяшчотна сказаў ён. — Калі б каханне толькі для мяне вагу мела, я б змірыўся з воляй тваёй маці. Аднак цяпер бачу, што яе рашэнне — і для цябе гора. Прысягаюся, што дзеля нашага шчасця я белы свет уверх дном перавярну і ўсю Літву падыму, калі трэба будзе… Толькі ты кахай мяне, мілая. А як кароль ці каралева заўтра спытаюць, за каго хочаш замуж, свайго сэрца слухай, а не матчынай парады.

— Божа, злітуйся! — крыкнула пані ваяводзіна, пачуўшы гэтыя словы. — Дзе хто чуў такое, каб дачку супраць маці настройваць?

Але Катарына выцерла слёзы і, пяшчотна ўсміхаючыся, кіўнула.

х х х

Наступнага ранку Януш панёсся да каралеўскага двара. Каралю ўжо даклалі аб заручынах літоўскага канцлера, таму ён, не жадаючы сварыцца з князем Альбрэхтам, прыняў яго пляменніка халадней, чым учора, і параіў змірыцца з тым, што адбылося. Пачуўшы гэта, Януш пагрозліва выпрастаўся.

— Я, мой кароль, не пасады нейкай прашу, а за каханне заступаюся, — сказаў ён, ледзь стрымліваючы гнеў. — За маю крыўду ўся Літва паўстане, бо мой бацька не забудзе такой абразы!

Уладзіслаў задумаўся. У гневе біржанскія Радзівілы былі страшныя, і кароль добра памятаў грозныя часы, калі дзядзька літоўскага падкаморага ледзь не скінуў карону з галавы яго бацькі. Праўда, ён не верыў, што можа дайсці да новага рокашу, бо добра бачыў, што гэта не Януш, а яго гора так гаворыць. Але хто яго ведае, на што здольная закаханая маладосць, здраджаная ў сваіх самых шчырых спадзяваннях? Кароль не хацеў псаваць адносін з літоўскім падкаморым, а тым больш з князем Крыштафам, у чыёй дапамозе меў патрэбу, каб пасадзіць брата Яна Казіміра на курляндскі пасад, што пасля смерці герцага заставаўся без прамога спадкаемца.

— Ды напрамілы бог, князь! — прымірэнча загаварыў ён. — Князь-гетман, вядома, жадае шчасця свайму сыну не менш, чым Фірлеева дбае пра дабрабыт дачкі…

— Канечне, дбае! — крыкнуў Януш. — Калі б не тыя староствы, якімі ваша вялікасць канцлера ўзнагародзіў і якія ён абяцае перадаць будучай жонцы, усё б інакш павярнулася.

— А вось гэтага я не дапушчу, — нахмурыўся кароль і, запрасіўшы да сябе Цэцылію Рэнату, загадаў ёй зноў паклікаць ваяводзіну ў палац.

Радзівіл выйшаў з каралеўскай спачывальні ўслед за каралевай.

— Найяснейшая пані, — звярнуўся ён да яе. — Ганебным будзе ваша праўленне, калі ў самым яго пачатку не зможаце свайго дамагчыся.

Цэцылія Рэната ганарліва выпрасталася.

— Не сумнявайцеся, князь, — запэўніла яна. — Зраблю ўсё магчымае для вашага шчасця і спакою.

Паслалі па ваяводзіну. Пакуль чакалі яе прыбыцця, у палац прыехаў князь-канцлер, які імкнуўся пабачыцца з каралём. Аднак, даведаўшыся, што каралева зноў запрасіла да сябе ваяводзіну, вырашыў перахапіць яе да аўдыенцыі, каб перамовіцца. І застаўся дзяжурыць у пярэдніх пакоях.

Януш таксама выйшаў сустракаць пані Марыю, але, убачыўшы дзядзьку, які нервова расхаджваў каля дзвярэй, папрасіў у каралевы дазволу прывесці ваяводзіну бакавым ходам. Атрымаўшы згоду, непрыкметна выслізнуў на двор і, сустрэўшы карэту ваяводзінай, урачыста правёў жанчыну да каралевы. Уражаны нахабствам пляменніка, князь Альбрэхт абурана назіраў за ім з акна палаца, але ўжо не мог нічога зрабіць…

Гутарка ваяводзінай з каралевай зацягнулася, так што князь-канцлер паспеў і пасердаваць, і стаміцца ад чакання, і прагаладацца. Таму ён з’ехаў дадому, вырашыўшы з’явіцца ў Фірлеевай на дамоўленую ўчора вячэру. Януш, які трывожыўся за ўласную будучыню і зусім забыўся пра ежу, застаўся ў палацы.

Пані Марыя аказалася жанчынай з моцным характарам. Заўважыўшы нежаданне караля наўпрост умешвацца ў яе справу, далей стаяла на тым, што аддасць дачку за канцлера. Але пачуўшы, што кароль ні за што не дазволіць перадаць Катарыне даходы з канцлеравых старостваў, пачала вагацца. У рэшце рэшт, яна пагадзілася аддаць дачку за Януша, калі той пагодзіцца ў шлюбным кантракце запісаць жонцы на дажывотнае падвойны пасаг, на што літоўскі падкаморы ахвотна пайшоў.

Калі князь-канцлер, наведаўшыся ўвечары на абяцаны пачастунак, пачуў яе рашэнне, ён страшна разгневаўся, пагражаў, але нічога не дабіўся. Альбрэхт з’ехаў дадому, нават не пакаштаваўшы вячэры, харчы для якой сам даслаў яшчэ ранкам. Тым часам прыехаў задаволены Януш са сваімі сватамі, аднак давесці заручыны да канца яму перашкодзіў пан Грудзінскі, які таксама з’явіўся да ваяводзінай з упэўніваннямі ў дружбе. Убачыўшы Радзівіла, ён збялеў, але потым рашуча адвёў яго ўбок і сказаў:

— Я бачу, ваша княжацкая міласць таксама закахаўся ў панну Катарыну. А я люблю яе ўжо даўно і не без надзеі на ўзаемнасць. Што будзем рабіць? Як ні круці, а адзін з нас павінен саступіць.

Януш сціснуў кулакі.

— Пакуль мы з дзядзькам, як тыя двое сабак з байкі, за косткі грызліся, яна ледзь ваўку не дасталася, — сказаў ён сам сабе і, люта глянуўшы на саперніка, дадаў: — Катарыну я нікому не аддам, таму згінь з вачэй, літасцівы пан. Павер, лепш застацца без жонкі, чым без духу ў целе.

Грудзінскі прызнаў слушнасць гэтай парады, таму, павесіўшы нос, вярнуўся дадому, даўшы магчымасць Радзівілу завяршыць заручыны, смачна павячэраўшы харчамі, дасланымі раніцай князем Альбрэхтам.

Калі вечар быў у разгары, да ваяводзінай нечакана падышоў слуга:

— Там, яснавяльможная пані, — збянтэжана пераступаючы з нагі на нагу, прашаптаў ён, — прыйшоў пасланец ад князя-канцлера. Кажа, што гаспадар загадаў забраць назад усе стравы і напоі, якія ён на вячэру даслаў.

Пані Марыя красамоўна паглядзела на амаль пусты стол і развяла рукамі. Януш, пачуўшы гэта, не ўтрымаўся ад іроніі:

— Хай слуга скажа князю, што ўсе яго паднашэнні на заручыны пляменніка сышлі. Калі захоча, усё тое ад’есць і адап’е ў мяне на вяселлі!

х х х

Пасля заручын князь Януш адаслаў бацьку падрабязны ліст[88] з расповедам пра гэтую падзею. Прачытаўшы яго, князь Крыштаф схапіўся за галаву. Падступнасць князя-канцлера абурыла яго да глыбіні душы, але не такой жонкі ён спадзяваўся для адзінага сына.

— Вось ужо павесялілася Марыя Фірлеева, калі абодвух Радзівілаў у свой нерат злавіла! — князь-гетман лютаваў так, што дрыжалі сцены ў палацы, і слугі, якія добра ведалі, што лепш не трапляць пад гарачую руку, быццам распусціліся ў паветры.

Толькі княжацкі ўлюбёнец пан Мяржынскі застаўся, каб супакоіць патрона. Дачакаўшыся, пакуль Радзівіл стоміцца, пан Ян вырашыў, што настаў час уставіць некалькі слоў.

— Ды напрамілы бог, найяснейшы князь, — разважліва сказаў ён. — Заручыны — гэта яшчэ не вяселле, іх нядоўга і разарваць. Калі ты наўпрост забароніш гэты шлюб, князь Януш паслухаецца тваёй волі.

Але як князь ні злаваўся на сына, станавіцца папярок яго шчасця не захацеў.

— Забараняць не буду, хай робіць, як хоча, — вырашыў ён. — Але я добра ведаю Альбрэхта, таму спадзяюся, што ён са сваёй паразай не змірыцца. А я гэтаму перашкаджаць не буду.

Раздзел 5

АДЗІН СУПРАЦЬ УСІХ

Варшава — Кейданы

(снежань 1637 года — студзень 1638 года)

Калі каранаваныя асобы ў чымсьці больш шчаслівыя за сваіх падданых, то не ў асабістым жыцці. Гэтае правіла пацвердзіла чарговая (і грандыёзная) сварка ў сям’і найяснейшага пана, якіх каралеўскі палац пабачыў ужо нямала. Яна здзівіла да ўсяго звыклых слугаў толькі тым, што адбывалася не ў каралеўскіх пакоях, а на верхнім паверсе, дзе жыла палюбоўніца Уладзіслава Ядвіга Лушкоўская.

— Ну, не ведаю, чаму каралю так не падабаецца каралева, — паціснуў плячыма каралеўскі лекар Ворбек-Летаў, прыслухоўваючыся да грукату наверсе, дзе, відавочна, адбываліся не толькі славесныя баталіі. — У рэшце рэшт, агню ў яе крыві зусім не бракуе…

Пан Мацей меў рацыю. Агледзеўшы разгромленую вітальню ненавіснай саперніцы, Цэцылія Рэната задаволена выпрасталася і, тыцнуўшы пальцам у бок бледнай як смерць Ядвігі, да спадніцы якой туліўся спалоханы рудавалосы хлопчык, сказала:

— Diese Dirne soll aber mit ihrem Bastard aus dem Palast verschwinden, sonst kehre ich unverzuglich zuruck nach Wien![89]

Злосна зірнуўшы на караля, які нават не спрабаваў яе спыніць, пакрыўджаная жанчына пайшла да дзвярэй. Абыходзячы каралеўскую каханку, грэбліва падабрала доўгі падол пышнай сукенкі, быццам баялася запэцкацца. Зусім прыгнечаны Уладзіслаў разгублена глядзеў услед каралеве, а затым, апусціўшы галаву, моўчкі пасунуўся ў свае пакоі.

Кароль мог маўчаць, таму што за яго гаварылі раз’юшаныя сенатары. Вестка пра чарговую сварку каралеўскай пары разляцелася Варшавай хутчэй за пажар, і дзяржаўныя мужы спяшаліся згасіць агонь, пакуль ён не знішчыў аўстрыйска-польскі саюз. На чале міратворцаў стаяў польскі прымас — гнезненскі арцыбіскуп Ян Вэнжык, які, абвясціўшы, што караля зачаравалі, узяўся паіць яго вялікасць святой вадой, каб выгнаць д’ябла з душы і цела. Але сатана аказаўся мацнейшым, таму што не толькі не паддаўся заклінанням, але і павярнуў каралеўскае сэрца супраць арцыбіскупа. Вэнжык, аднак, не разгубіўся і, заручыўшыся дапамогай папскага легата, запатрабаваў ад караля згоды на правядзенне публічнага абраду выгнання д’ябла са львоўскай ведзьмы, каб той на свае вочы пераканаўся, што палюбоўніца ўсё ж служыць нячыстаму.

Янушу Радзівілу гэтую гісторыю распавёў Адам Казаноўскі, сутыкнуўшыся з ім у каралеўскіх пакоях.

— Здаецца, справа пахне смажаным, — рагатаў каралеўскі ўлюбёнец. — Па Варшаве ўжо гуляюць памфлеты з патрабаваннямі спаліць ведзьму на вогнішчы.

Януш абыякава паціснуў плячыма, таму што меў сваё меркаванне адносна дзейснасці каталіцкіх абрадаў і добра ведаў сямейную легенду, па якой Радзівіл Руды перайшоў у кальвінізм, выкрыўшы падман манахаў чэнстахоўскага кляштара, якія, жадаючы зрабіць уражанне на высокага госця, падгаварылі вулічнага акцёра прыкінуцца апантаным д’яблам, каб потым трыумфальна выгнаць з яго злога духа.

— Я не сумняваюся, што Ядвіжку чакае злая доля, калі справа дойдзе да суда, але таксама не сумняваюся, што кароль гэтага не дапусціць, — сказаў ён. — Зрэшты, нас з табой гэта не тычыцца…

Ён вяла махнуў Казаноўскаму рукой і паспяшаўся да каралеўскай спачывальні.

Уладзіслава Радзівіл заспеў раздражнёным і стурбаваным апошнімі падзеямі. Зрэшты, убачыўшы літоўскага падкаморага, кароль на некаторы час забыўся пра свае клопаты.

— Ты, князь, уцягнуў мяне ў вельмі непрыемную справу, — незадаволена сказаў ён. — Твае заручыны не толькі пасварылі мяне з князем-канцлерам, якога я заўсёды паважаў і любіў… Аказваецца, твой бацька злуецца на мяне за ўмяшанне і ўслых смяецца, што ты возьмеш шлюб з паннай Патоцкай хіба тады, калі мой брат зойме курляндскі сталец!

— Гэта ўсё паклёпы ворагаў майго дому, — пачырванеў Януш, хоць і добра ведаў аб таемным пагадненні паміж курляндскім герцагам і сваім бацькам, паводле якога той павінен быў заблакаваць перадачу курляндскай кароны Яну Казіміру.

— Можа быць. Але Фірлеева, якой прыйшлося з’ехаць з Варшавы, кожны дзень піша каралеве, слёзна скардзячыся, што князь-гетман шукае нагоды разарваць заручыны сына. А ты ж запэўніваў мяне, што атрымаў бацькоўскае блаславенне на шлюб. Не чакаў ад цябе такой падступнасці!

Малады князь толькі цяжка ўздыхнуў.

Усяго некалькіх тыдняў пасля заручын хапіла Янушу, каб пераканацца, што ён паспяшаўся святкаваць перамогу. Князь Крыштаф не хаваў нежадання бачыць Катарыну Патоцкую сваёй нявесткай: дзяўчына хоць і паходзіла з добрага роду, але добрым пасагам пахваліцца не магла. Але горш за ўсё, што яна была гарачай каталічкай, і хоць прыкіпела душой і сэрцам да Януша, але не хавала намераў навярнуць жаніха ў сваю веру.

— Ніколі мой сын не пойдзе супраць волі бацькі і не ажэніцца з каталічкай, — даведаўшыся пра гэта, князь Крыштаф адразу ж забыўся пра свае мірныя намеры. — Я адмовіў каралевічу Яну Казіміру, калі ён сватаўся да маёй Катарыны і не паглядзеў на слёзы дачкі і яе маці. І тут не адступлюся!

Разумныя людзі, якія зналі пра таемныя шлюбныя планы князя-гетмана, толькі хмыкалі, чуючы гэта: занадта ўжо часта ў тыя часы за гучнымі рэлігійнымі лозунгамі хаваліся свецкія разлікі. Але князь Крыштаф лозунгамі не абмежаваўся. Спачатку спадзяваўся на ўмяшанне літоўскага канцлера, але няўдалыя заручыны так балюча ўразілі самалюбства гэтага Радзівіла, што той ужо і слухаць не хацеў пра ні пра Фірлееву, ні пра яе дачку, і пачаў таптаць сцежку да рукі і сэрца Ганны Крысціны з багатага дома Любамірскіх. Таму гетман выказаў сыну незадаволенасць будучай нявесткай і параіў шукаць іншую. Калі ж уражаны ў самае сэрца бацькоўскай воляй сын адмовіўся, князь-гетман абвясціў, што падрыхтоўка да вяселля патрабуе значных сродкаў і часу, таму раней, чым праз год, шлюбная цырымонія адбыцца не зможа. Князь Крыштаф шчыра спадзяваўся, што гэтага часу хопіць, каб або Януш выкінуў з галавы думкі аб Катарыне, або пакрыўджаныя Патоцкія разарвалі заручыны.

Хітрасць мела поспех: ваяводзіна, пакрыўджаная ўпартым маўчаннем князя-гетмана, адбыла з дачкой у Бучач, дзе збіралася згуляць вяселле, рэзка заўважыўшы, што Януш або прыбудзе туды як жаніх з вясельнымі дружкамі, або ўвогуле Катарыны не ўбачыць. Пасля чаго князь Крыштаф радасна абвясціў, што за трыдзевяць зямель дзеля жаночых капрызаў і сам не паедзе, і сыну грошай на гэта не дасць, ды стаў чакаць непазбежнага разрыву.

— Я спрабаваў угаварыць ваяводзіну згуляць вяселле бліжэй да літоўскай мяжы, але яна і слухаць не хоча. — Януш умольна паглядзеў на караля. — Я занадта добра ведаю бацьку, ён на саступкі не пойдзе. Не знаю, што і рабіць… Але сам хутчэй у зямлю лягу, чым ад маёй Касенькі адступлюся!

Уладзіслаў заўважыў, што з часу заручын літоўскі падкаморы мала нагадваў шчаслівага жаніха. Схуднеў, змарнеў і, здавалася, страціў ахвоту да жыцця. Ганарлівае каралеўскае сэрца напоўнілася жалем да юнака, які пакутаваў на тую ж хваробу, што грызла і самога манарха. Аднак Уладзіслаў сказаў з паказной строгасцю:

— Не ведаю, як ты думаеш дзейнічаць, князь, але загадваю табе вырашыць гэтую справу. Я ў вачах падданых як ашуканец выглядаць не жадаю. Не хапала мне яшчэ апазіцыі з боку паноў Патоцкіх — яны ва Украіне цяпер стрымліваюць казацкае паўстанне…[90]

Атрымаўшы такі адказ, Радзівіл апусціў галаву і выйшаў, бо караля ён наведаў, спадзеючыся, што той дапаможа пераканаць суровага бацьку. Ішоў, не разбіраючы дарогі, і толькі скупа ківаў на вітанні прыяцеляў, і ледзь не заехаў кулаком у зубы маладому Весялоўскаму, які неасцярожна пацікавіўся, калі князь запросіць яго на вяселле. Спатыкнуўшыся на сходах, напэўна, загрымеў бы ўніз, калі б пан Глябовіч, які ішоў следам, своечасова не падхапіў яго пад руку.

— Што здарылася, князь? — спачувальна спытаўся ён. — Ты аж з твару змяніўся…

Спачатку Радзівіл хацеў адправіць Глябовіча прэч, але параненая душа патрабавала суцяшэння, таму князь адказаў:

— На душы цяжка… Не ведаю, за якія грахі мяне так бог карае…

— Можа, раскажаш? — прапанаваў пан староста. — Я, вядома, не спавядальнік, і твая вера споведзі не прызнае… Але можам і без слоў патапіць тваю бяду ў віне.

— Хадзем, — падумаўшы, пагадзіўся Януш. — Толькі папярэджваю, што сябрук я зараз не найлепшы, і ў госці цябе не запрашу, бо дома мяне ўжо і сцены душаць.

Піць пайшлі ў адну з тых корчмаў, да якіх ад палаца было шапкай дакінуць. Там часта п’янствавалі каралеўскія слугі і акцёры каралеўскай трупы, да якіх, балбаталі прыдворныя плеткары, часам далучаўся і сам кароль — вядома, інкогніта. Гаспадар, вяртлявы і хітры яўрэй, умеў заплюшчваць вочы і затыкаць вушы на тое, што яго не тычылася, а склеп быў такі, што лепш не было і ў каралеўскім палацы. Пакланіўшыся да зямлі новым наведнікам, ён без лішніх слоў пасадзіў іх у цёмны кут гасцявой залы і выставіў на стол збан рэйнскага і два алавяныя кухлі.

— Засмаж нам яшчэ самую тлустую гусь, — загадаў Януш, і калі гаспадар пабег выконваць замову, апамятаўся і паблажліва дадаў: — 3 павагі да цябе трэба было б замовіць рыбу, але я забыўся, што сёння пятніца…

Глябовіч, вядома, добра памятаў, што павінен у гэты дзень пасціцца, як усе добрыя каталікі, але не без разліку вырашыў зграшыць.

— Сёння я з радасцю евангелікам пабуду, — весела сказаў ён, разліваючы віно. — Тваё здароўе, князь.

Януш сумна ўсміхнуўся.

— Тваё здароўе, — паправіў ён. — Таму што калі бог ад мяне адвярнуўся, яно мне ўжо не спатрэбіцца.

— Расказвай! — прапанаваў Юрый.

Глябовіч выслухаў князя са шчырым спачуваннем і ні разу не перапыніў. А Януш, скінуўшы груз з душы, раззлаваўся на сябе за недарэчную адкрытасць.

— Нешта я расскуголіўся як дзеўка, а тут не скуголіць, тут дзейнічаць трэба, — рашуча сказаў ён. — Ты прабач, пане староста…

— Пра што ты кажаш князю, — сказаў Юрый. — Цябе асудзіць толькі той, хто ніколі не кахаў і замест сэрца камень мае… Што думаеш рабіць?

— Бацьку ліст напішу. Ці ён злітуецца з мяне і дасць блаславенне ды грошы на вяселле, ці я са смерцю ажанюся.

— Князь!

— Я ўжо ўсё вырашыў, — гнуў сваё Радзівіл. — Божа, хіба не з бацькавай волі я пагадзіўся на шлюб, да якога раней не меў ніякай ахвоты? І цяпер, зноў падпарадкаваўшыся, маю страціць каханую, якую мне бог прызначыў і за якую я душу нячыстаму гатовы закласці? Ці мала мая сястра гора зведала ад бацькавых шлюбных авантур… Ну, гэта не тычыцца справы… — спахапіўся ён. — Яшчэ раз прабач, Юрый, што забіваю табе галаву глупствам…

— Гэта не глупства, — сказаў пан староста. — Хто-хто, а я гэта ведаю, бо ў самога сэрца сплывае крывёй.

Януш пакасіўся на яго.

— Я, братка, зусім не супраць парадніцца з табой, — шчыра сказаў ён. — Калі ты маёй сястры да сэрца прыйшоўся, чаго ж мне носам круціць? Але дапамагчы табе не магу, бацька на мае словы ніколі не зважаў і цяпер зважаць не будзе…

— Зможаш, — рашуча паведаміў Глябовіч, вырашыўшы, што прыйшоў яго час схапіць бога за бараду. — Аддай мне свой ліст да князя-гетмана, а я яму яго адвязу. Хачу ў твой дом госцем, а не ворагам зайсці. А далей — хай будзе, што бог дасць…

Відаць, гарачае каханне змякчыла цвёрдае радзівілаўскае сэрца. Князь прыняў гэтую прапанову і, атрымаўшы ад карчмара паперу і пісьмовыя прыналежнасці, стаў пісаць пасланне. Юрый нецярпліва назіраў, як рыпучае і дрэннае пяро павольна паўзе па паперы, выводзячы душашчыпальныя радкі.

— Усё, — нарэшце сказаў Януш, паставіў апошнюю кропку і дачакаўшыся, пакуль высахне атрамант, змацаваў ліст сваёй пячаткай і ўручыў яго Глябовічу з добрымі пажаданнямі.

Закусіўшы горкую размову засмажанай гуссю, прыяцелі пакінулі карчму. У дзвярах нечакана сутыкнуліся з каралеўскімі слугамі, якія жыва абмяркоўвалі апошнія навіны. Убачыўшы Радзівіла, тыя адразу ж падаліся назад, даючы дарогу. Пазнаўшы аднаго з іх, каралеўскага сябра Сарбеўскага, з якім Уладзіслаў любіў паляваць, Януш па-сяброўску ляпнуў яго па плячы.

— Дык што, шаноўны пане, сціх шум на панскім двары, ці не варта туды сунуцца яшчэ некалькі дзён? — спытаўся ён. — Бо калі я сёння бачыўся з каралём, ад яго кіслага выгляду мяне аж аскоміна звяла.

— Ёсць, ёсць навіны, князь, — ахвотна адгукнуўся той і, нахіліўшыся, зашаптаў на вуха Радзівілу: — Кароль усё ж высылае Ядвіжку.

Радзівіл недаверліва свіснуў.

— І куды ж? — зацікавіўся Глябовіч.

— Будзе жыць ва ўяздоўскім палацы пад апекай пана Яржэбскага…

Януш засмяяўся — ці не першы раз за дзень.

— Ну, раз так, каралеве яшчэ доўга прыйдзецца скардзіцца на бяссонныя ночы. Кароль скора да Уяздова дарожку пракладзе…

х х х

Па дарозе ў Кейданы пан Глябовіч успамінаў сваю апошнюю сустрэчу з князёўнай Катарынай.

…Гэта было ў Вільні некалькі месяцаў таму. Нашумелая гісторыя з яе каралеўскім замужжам патроху… не, не забылася (такое не забываецца), але прыціхла, і Юрый зноў вырашыў паспрабаваць шчасця. Ён прыйшоў да князя-гетмана, які тады знаходзіўся ў літоўскай сталіцы. Крыштафа не было дома, але княгіня Ганна сустрэла госця ветліва і пасадзіла за стол. Блізкасць князёўны Катарыны затуманіла і так закаханую галаву юнака. Набраўшыся смеласці, ён дакрануўся пад сталом да яе рукі і праззяў ад шчасця, калі іх пальцы счапіліся.

— І трэба ж было мне ўсё сапсаваць, — юнак лаяў сябе апошнімі словамі, успомніўшы, як быўшы сам-насам з князёўнай яшчэ раз сказаў ёй «люблю» і, атрымаўшы ў адказ жаданае «кахаю», страціў розум, схапіў дзяўчыну ў абдымкі і, пакрываючы пацалункамі яе гарачыя вусны, нечакана сутыкнуўся позіркам з яе раз’юшаным бацькам…

«Што дазволена каралю, таго падданаму нельга!» Мабыць, гэтую прыказку меў на ўвазе князь Крыштаф, калі аблаяў кавалера дачкі за нахабства і, строга папярэдзіўшы, што з гэтага часу дзверы княжацкага дома перад ім зачыненыя, вывеў прэч, не звяртаючы ўвагі на рыданні сваёй улюбёнкі…

…Карэта пераехала шырокі драўляны мост праз Нявежу і пакацілася вузкімі кейданскімі вуліцамі да княжацкага палаца. Зіма была цёплай, снег ледзь прысыпаў агароджы і дахі дамоў, ад чаго горад выглядаў па-святочнаму прыбраным і чыстым. Свята было і ў душы Глябовіча — хутка ён убачыць Катарыну!

Юрый не чакаў цёплага прыёму, дык і не засмуціўся, калі князь-гетман сустрэў яго не вельмі ветліва. Але, узяўшы ліст сына, Крыштаф не мог не запрасіць хай і непажаданага госця да стала. Падзякаваўшы Радзівілу за гасціннасць, Глябовіч пайшоў за ім у пакой і не стрымаў радасці, заўважыўшы за пышна накрытым сталом сярод ганаровых слуг і гасцей князёўну Катарыну. Убачыўшы каханага, дзяўчына замерла, не верачы сваім вачам, а яе шчокі шчасліва зачырванеліся. Пасадзіўшы Глябовіча далей ад дачкі, князь Крыштаф адправіўся чытаць лісты, а Юрый мог колькі заўгодна глядзець на Катарыну, якая таксама не зводзіла з яго закаханых вачэй.

— Я тут толькі дзеля цябе, мая цудоўная княжна, — выбраўшы момант, прашаптаў ён дзяўчыне.

Атрымаўшы ў адказ асляпляльную ўсмешку, Глябовіч не мог сумнявацца ў сваім шчасці і быў поўны рашучасці змагацца за яго з усім светам. Але тут вярнуўся князь Крыштаф. Яго з’яўленне адцягнула Юрыя ад кахання, і ён нарэшце змог агледзець гасцей і прывітаць знаёмых. Гасцей было няшмат. Побач з Радзівілам сядзеў віленскі падваявода пан Саковіч, ашмянскі староста пан Вільшак, паны Кахлеўскі, Сасноўскі і Мяржынскі і незнаёмы Глябовічу жвавы малады чалавек, якога гаспадар прадставіў гасцям як пана Юрыя Нямірыча з Украіны[91].

— Хто гэта? — ціха спытаў Юрый у ашмянскага старосты.

— Заступнік усіх рускіх арыян, — прашаптаў той. — Шкаляры арыянскай школы ў Ракаве каменную фігуру Хрыста разбурылі, то прыехаў прасіць, каб князь-гетман на сойме за іх заступіўся.

Відаць, справа сапраўды была важная. Распавядаючы пра яе, пан Нямірыч так расхваляваўся, што ніяк не мог падчапіць кавалак асятрыны срэбным відэльцам.

— Тую скульптуру, княжа, адзін шляхціц-каталік паставіў на грунтах Сяняўскага, гаспадара Ракава, беспадстаўна лічачы гэтую зямлю сваёй, — тлумачыў ён Радзівілу. — І не з любові да бога, а каб сапернік яму мяжу не перайшоў! Ведаў, сабака, што робіць, Сеняўскаму за богаадступніцтва цяпер кара горлам свеціць, а з-за таго, што шкаляры вобраз Хрыста звалілі, школу закрыць хочуць… Ваша княжацкая міласць добра разумее, што ўсё гэта каталіцкія хітрыкі, а бяда, якая маіх адзінаверцаў учора спасцігла, заўтра непазбежна і евангелікаў закране, хай толькі папісты адчуюць смак крыві…

Пасля Нямірыча загаварылі і прысутныя за сталом арыяне. Гетман слухаў іх і са скрухай ківаў галавой. Глябовіч так прасякнуўся іх клопатамі, што не адразу заўважыў, як князёўна, непрыкметна падышоўшы, зачапіла яго рукавом сукенкі і, красамоўна кіўнуўшы на дзверы, выйшла. Юрый трохі пачакаў і пераканаўшыся, што паны занятыя размовай, выслізнуў следам.

У сенцах было цёмна. Абхапіўшы рукамі тонкі дзявочы стан, юнак прыціснуў каханую да сябе.

— Што мне рабіць, Касенька? — прашаптаў ён паміж пацалункамі. — Я размаўляў з тваім братам, але князь Януш занадта заняты ўладкаваннем свайго шчасця, каб памятаць яшчэ і пра нашы клопаты.

— Маці ты таксама спадабаўся, — прашаптала ў адказ княжна. — А вось бацька… Ды і не час з ім цяпер пра гэта гаварыць, у яго цяпер у галаве толькі шлюб Януша.

— Калі не цяпер, дык калі? — перапыніў яе Глябовіч. — Ці я маю дачакацца, што адарвуць цябе ад мяне і аддадуць за якога немца?

Катарына схавала твар у яго на грудзях.

— Думаю, нядрэнна было б з кімсьці з нашых паважаных слуг пра гэта пагаварыць… З тым, у каго бацька мог бы спытаць парады і, галоўнае, прыслухацца да яе.

— З кім? — загарэўся Юрый. — З панам Кахлеўскім?

— З ім, вядома, было б найлепш, ды, баюся, пан староста не стане ўмешвацца ў гэтую справу, каб не пакрыўдзіць бацьку…

Чыесьці крокі абарвалі размову. Князёўна як напалоханая птушка кінулася назад у пакой, а Глябовіч выйшаў на вуліцу. Удыхнуўшы на поўныя грудзі марознага паветра, ён падняў галаву і міжволі залюбаваўся цёмным зорным небам. Нечы насмешлівы голас вярнуў яго з нябёсаў на зямлю.

— Шукаеш свой лёс, пан староста?

Гэта быў Саковіч. Падышоўшы да Глябовіча, ён стаў побач. Абыякава зірнуўшы на неба, дзе, на яго думку, не было нічога цікавага, Адам звярнуў свой востры погляд на Юрыя. Яго чорныя вочы свяціліся ў месячным святле, як два вугольчыкі.

— Ужо знайшоў, — сказаў Глябовіч. — Толькі да яе мне, як да вунь той зоркі. Здаецца, што побач — толькі руку працягнуць, а ўзяць немагчыма.

Адам ціха засмяяўся.

— Холадна, — сказаў ён, хутаючыся ў раскошны байбарак, падбіты футрам чорнай лісіцы. — Ішоў бы ты ў дом, пан Глябовіч, а то яшчэ ліхаманку падчэпіш. Сумняюся, што твая хвароба настолькі расчуліць князя-гетмана, што ён аддасць за цябе дачку.

Саковіч павярнуўся, каб ісці, але Юрый прытрымаў яго за рукаў.

— Каб ты, пан падваявода, дапамог пераканаць Радзівіла аддаць за мяне князёўну, я б з падзякай не паскупіўся, — сказаў ён. — Хоць цяпер распіску напішу, а ўзнагароду ты сам назавеш.

Адам задумаўся. Глябовіч моўчкі чакаў, молячы бога, каб той пагадзіўся.

— Калі я вазьмуся за гэтую справу, дык толькі таму, што лічу цябе для гетманаўны добрым мужам і вам абодвум шчасця жадаю, — нарэшце сказаў Саковіч. — А што да падзякі, якую ты, між іншым, сам прапанаваў, — заплаціш па гэтым вэксалі мой доўг Майсеевічу, і ўсё.

— Дамовіліся, — сказаў Юрый і, нават не зазірнуўшы ў паперку, якую сунуў яму пан падваявода, працягнуў руку на знак таго, што пагадненне заключана.

х х х

На наступны дзень Глябовіч афіцыйна пасватаўся. За дружку яму быў пан Саковіч, які, аднак, падазрона маўчаў. Зразумеўшы, што ад пана падваяводы не варта чакаць вадаспаду красамоўства, Юрый вырашыў гаварыць сам. Князь Крыштаф выслухаў яго без здзіўлення, але і без асаблівай радасці.

— Ты каталік, шаноўны пане, — сказаў ён. — І я не забыў, што ты нядаўна кальвінісцкія храмы ў сваіх уладаннях папістам перадаў.

Глябовіч азірнуўся на Адама. Той нават брывом не павёў.

— Як добры сын, я павінен так паступіць, — яшчэ раз паспрабаваў апраўдацца Юрый. — Думаю, ваша княжацкая міласць таксама хацеў бы, каб ваш сын шанаваў бацькоўскую волю…

— Ды ўжо шануе, няма чаго сказаць, — прамармытаў гетман, і ўзяўшы ліст ад Януша, што ляжаў на стале, працягнуў яго Саковічу. — Вось паглядзі, Адаме, што піша.

— «Ратуй мяне, ваша княжацкая міласць, калі ў труне бачыць не хочаш…» — працытаваў той здзіўлена. — Ну, ужо ад каго, а ад князя Януша я такой дурасці не чакаў!

Князь Крыштаф уздыхнуў. Глябовіч узрадаваўся, што да пана падваяводы нарэшце вярнуўся голас.

— Значыць, мае адзінаверцы сваіх храмаў назад не атрымаюць, — нібы да сябе сказаў Радзівіл.

Юрый яшчэ раз зірнуў на Саковіча. Той вельмі зацікавіўся карцінай нейкага італьянскага мастака, дзе аголеныя німфы балявалі з захмялелымі сатырамі. Глябовіч аблаяў сябе за тое, што за пяць вэксальных тысяч не набыў сабе мармуровы бюст замест нямога свата.

— Парушыць бацькоўскую волю я не маю права, — усё ж знайшоўся ён. — Але ўзвесці некалькі новых збораў для евангелістаў цалкам у маіх сілах.

— Гэта ўжо іншая размова, — заззяў князь-гетман. — А вось наконт твайго сватання, шаноўны пане, я так скажу, што калі муж слухае месу, а жонка на казань ходзіць, сямейнага ладу чакаць не даводзіцца.

Адам кашлянуў.

— Ты, Саковіч, са мной пагаджаешся ці запярэчыць хочаш? — звярнуўся да яго Радзівіл.

— З твайго дазволу, найяснейшы князь, я лепш памаўчу, — самым пачцівым тонам сказаў той. — Я прывык праўду ў вочы казаць, а тут, бачу, без хлусні не абысціся…

Зараз наступіла чаргу Глябовічу кашлянуць. Радзівіл уважліва агледзеў іх абодвух.

— Адаме, смела кажы, што ў цябе на думцы, — загадаў ён.

Адам спадылба паглядзеў на яго, на Глябовіча, які ўжо сціскаў кулакі і, чамусьці адышоўшы ажно ў дальні кут пакоя, сказаў:

— На думцы ў мяне, найяснейшы князь, тое, што для Радзівілаўны адпаведнай партыі сярод польскіх ці літоўскіх евангелістаў годзе і шукаць.

Гетман задаволена ўсміхнуўся.

— І пра тое думаю, — працягваў Саковіч, — што князёўна, хоць і прыгажуня, але ўжо не такая і маладая, а амуры з каралём папсавалі яе рэпутацыю ў вачах замежных прынцаў. У дзеўках да сівых кос заставацца сорамна, у манашкі пастрыгчыся — вера не пускае… Словам, або з моста ў ваду, або замуж… — ён з сумневам агледзеў з ног да галавы пана Юрыя, які ад такой дзёрзкасці і сам знямеў, — за каго ўжо ёсць…

— А ну прэч!

Убачыўшы, што князь-гетман, не маючы пад рукой шаблі, схапіў цяжкі срэбны падсвечнік, Саковіч маланкай кінуўся з пакоя. Пан Глябовіч таксама выскачыў за ім і, своечасова зачыніўшы дзверы, пачуў, як падсвечнік, адскочыўшы ад вушака, цяжка пакаціўся па падлозе.

— Праўду, праўду, пан падваявода, кажуць пра тваю адвагу і востры язык, — захоплена сказаў ён, дапамагаючы Саковічу трымаць дзверы, у якія ламіўся раз’юшаны Радзівіл. — Я б хутчэй з моста ў ваду кінуўся, чым сказаў такое князю-гетману… Ох, а я думаў, што ты вырашыў адступіцца ад мяне — ні слова не ўставіў, калі князь накінуўся на мяне за тыя праклятыя кальвінісцкія храмы.

— Калі мая шчырасць, пане Глябовіч, табе не дапаможа, то ўжо нічога не дапаможа, — буркнуў Адам. — Пра храмы мы з табой не дамаўляліся, а калі, грэшным чынам, лічыш, што я празмерную цану заклаў за свае паслугі, заўваж і тое, што я толькі што сваім жыццём рызыкаваў і не здзіўлюся, калі князь-гетман мяне больш і бачыць не захоча…

Саковіч хітраваў. Выступаючы на баку Глябовіча, ён добра пралічыў усе рызыкі і, ведаючы нелюбоў Радзівіла да арыянскай вучэльні, за якую той заступаўся толькі з палітычных меркаванняў, прадбачыў, што ўладжваць справы Нямірыча гетман дзеля большага эфекту даручыць менавіта яму — каталіку. Таму, счакаўшы некалькі гадзін, цягам якіх бурная радзівілаўская лютасць павінна была саступіць халоднаму розуму, Адам пайшоў да князя з выбачэннямі. Крыштафа Радзівіла ён заспеў у таварыстве Юрыя Нямірыча.

— А, з’явіўся, — буркнуў гетман замест прывітання і, адмахнуўшыся ад Саковічавых выбачэнняў, сказаў: — Трэба, каб ты, пан падваявода, быў на бліжэйшым сойме і выступіў там разам з панам Нямірычам і яго адзінаверцамі. Што скажаш?

— Буду бараніць арыянскія інтарэсы як свае, — пакланіўся Адам. — Вядома, не з любові да гэтай секты (ты ўжо прабач, пане Нямірыч), а дзеля вашай княжацкай міласці.

— Вось і добра, — Радзівіл падбадзёрвальна падміргнуў пану Юрыю, які не ведаў, радавацца ці абурацца такому абаронцу.

— Ты не сярдуй, міласцівы пане, што асабіста не стаю на тваю абарону, — прымірэнча дадаў князь, — але, шчыра кажучы, мне зараз не да гэтага. Сына ж жаню!.. Ды і дачцэ, — ён пакасіўся на Саковіча, які ледзь стрымаў усмешку, — таксама замуж закарцела.

Раздзел 6

СТУДЭНТ

Гронінген — Франекер — Хоры — Амстэрдам

(лістапад 1637 года — май 1638 года)

Гронінген, дзе давялося вучыцца князю Багуславу, быў найбуйнейшым горадам на поўначы Галандыі. Ён адразу ж скарыў Радзівіла сваёй тыпова галандскай чысцінёй ды ахайнасцю, якімі не магла пахваліцца большасць тагачасных еўрапейскіх гарадоў. Спічастыя дамкі з чырвонай цэглы радком сталі на роўных як стрэлы маляўнічых вулічках, што непрыкметна станавіліся берагамі вузкіх каналаў. Тыя зялёнымі стужкамі перасякалі горад і чысцілі яго ад смецця і нечыстот. Гіганцкія ветракі, нібы казачныя волаты, заступалі шлях небяспечнаму для ўсіх галандцаў ворагу — воднай стыхіі. Яе бяссільная лютасць на гэты дзіўны народ, што стагоддзямі змагаўся за сваю зямлю з морам, захлыналася ў мудрагелістай сетцы дамбаў, польдараў і шлюзаў. Універсітэт, які ўпершыню адкрыў свае дзверы чвэрць стагоддзя таму, быў, несумненна, галоўным упрыгожваннем Гронінгена. Студэнты, якія з’язджаліся на вучобу з усіх куткоў Еўропы, з маладым запалам баламуцілі ціхае і спакойнае тутэйшае жыццё. Пераважна гэта былі дзеці мяшчан або небагатай шляхты, таму Радзівілу годзе было шукаць тут вяльможнага таварыства. Яно выбірала прэстыжны Лейдэн, дзе нядаўна вучыўся яго стрыечны брат Януш. Але ў тых краях лютавала чума, і ў Багуслава не было ніякага жадання рызыкаваць жыццём дзеля навукі. Таму, зняўшы дом недалёка ад велічнага сабора святога Марціна і за два крокі ад універсітэта, падарыўшы рэктару, як загадваў старажытны звычай, дванаццаць збаноў віна і запісаўшыся ў рэестр багаслоўскага факультэта ў мясцовага фактотума, Радзівіл зрабіўся студэнтам. Сваю моладзь ён таксама прымусіў заняцца вучобай. Добрасумленны Цадроўскі з радасцю сеў за кнігі, іншыя, хоць і скрыгочучы зубамі, таксама пачалі набіваць галовы ведамі, а няўрымслівы Стаброўскі адразу ж узбунтаваўся.

— Міласцівы князь, каб я ведаў, што ты мне такую забаўку зладзіш, я б лепш з Урангелем застаўся, чым тут ад нуды паміраць…

Аднак Багуслаў, не марнуючы слоў, шматзначна тыцнуў моцнага кулака пад нос упартаму юнаку, і Самуль адразу ж ацаніў усе перавагі навучання. Але, добрасумленна наведваючы тэалагічныя лекцыі знакамітага прафесара Альтынга днём, ноччу юнак развіў падрыўную дзейнасць супраць засілля навукі. Пачаў ён з таго, што зладзіў раскошную вячэру, куды запрасіў усё літоўскае таварыства. Напаіўшы сяброў так, што тыя і на нагах трымацца не маглі, ён узброіўся куфлем віна і стаў дэкламаваць загадзя падрыхтаваную прамову.

— Панове браты, я сабраў вас, каб папрасіць пра паслугу, — пачаў ён. — Трэба ратаваць нашага князя, ён і сам загіне ў гэтым кніжным балоце, і нас, няшчасных, за сабой пацягне!

Выпадкова зірнуўшы на дзверы, Самуль перахапіў злосны погляд Багуслава, які ўвесь гэты час уважліва яго слухаў. У той жа вечар выратавальніку самому прыйшлося ратавацца ад угневанага тапельца.

На наступны дзень, седзячы над кнігамі і расціраючы распухлае вуха, Стаброўскі думаў-гадаў, як бы палепшыць такое жалю вартае жыццё. І прыдумаў. Аказалася, што яго несамавітая знешнасць мае магічны ўплыў на гронінгенскіх мяшчанак. Яны, вядома, запэўнівалі свайго кавалера, што палаюць каханнем не да кашалька, набітага бацькоўскімі шчадротамі, а да воспін на ягоным твары. Вядома, доўга такое шчасце працягвацца не магло, і хутка ўжо Самуль, размантачыўшы ўсе грошы, тужліва паглядаў на Невяроўскага, чыю прывабнасць жанчыны шанавалі больш, чым золата; на гаваркога Хувэрбека, які паспяхова замяняў падарункі кампліментамі; на змрочнага Фелкерзона, што зрэдку наведваўся ў госці да паважанай удавы; на ваяўнічага Кажэўскага, які скараў прыгожы пол імклівым націскам; на разумнага і паслужлівага Яна Рыхарда Ферха, што ўмеў знаходзіць шлях да любога сэрца; на Кажкіля, які браў удзел у гэтых амурных спаборніцтвах, каб не адставаць ад таварышаў (і ад іх не адставаў!), і нават на Цадроўскага: каб не марнаваць замнога часу, патрэбнага для вучобы і службы, Ян знайшоў сабе для любоўных уцех маладзенькую служанку ў суседнім доме. На астатніх слуг, занятых гаспадарчымі справамі і сваімі абавязкамі ў князя, можна было не звяртаць увагі.

Акрамя любоўных прыгод, хапала і іншых забаў. Можна было ўстаць на канькі і на злом галавы праімчацца па бліскучай лядовай паверхні замерзлага канала, выклікаўшы захопленыя апладысменты галандцаў, якія з дзяцінства былі майстрамі ў такой забаўцы. Або, як след пабратаўшыся з іншымі студэнтамі ў першым-лепшым шынку, штурмаваць разам з імі лядовую крэпасць, з-за сцен якой мясцовыя падлеткі прыцэльна адстрэльваліся ад нападнікаў камякамі снегу. Пастраляць можна было і на публічных стрэльбішчах — з лука і пістоля. А пасля, прадзіравіўшы ўсе магчымыя мішэні, ад душы натаўчы карак якому разяваку, што, назіраючы за стральбой, меў глупства ўсумніцца ў перамозе літвінаў.

Пана Пуцяту сумнеўныя забавы гадаванцаў даводзілі да шаленства, і ён услых пагражаў адправіць іх назад у Літву. Але паколькі пасля тых забаваў уся брація, разлепліваючы нявыспаныя вочы, дружна адпраўлялася праціраць порткі на ўніверсітэцкіх лавах, нагоды выканаць пагрозы не знаходзілася. Багуслаў жа скрозь пальцы глядзеў на выхадкі слуг, у якіх і сам часта браў самы актыўны ўдзел. Не мог ён нарадавацца і безадмоўнасцю мяшчанак, якія ахвотна раскрывалі абдымкі прыгожаму замежніку. Стаміўшыся ад павучанняў Пуцяты, хлопец ненадоўга з’ехаў у Франэкер, дзе слухаў лекцыі прафесара багаслоўя Яна Макойскага, які быў родам з Польшчы. Але нудныя прамовы гэтага выкладчыка, што моцна розніліся ад простых і даступных лекцый прафесара Альтынга, не спадабаліся Радзівілу, і ён вярнуўся ў Гронінген.

х х х

Аднойчы Багуслаў сядзеў каля акна самага вялікага на апошнім паверсе пакою, які служыў спачывальняй. Рыхтуючыся да заўтрашняга дыспуту, князь гартаў «Настаўленне ў хрысціянскай веры» Кальвіна і, краем вока паглядаючы ў замерзлую шыбу, назіраў, як на вуліцы Цадроўскі пра нешта зацята спрачаецца з іх суседам. Тоўстаму дабрадушнаму бюргеру, відавочна, надакучыла мірыцца з пастаяннымі знікненнямі служанкі, і ён вырашыў высветліць адносіны з яе залётнікам. Убачыўшы, што сварка прыцягнула ўвагу суседзяў, якія павыстаўлялі цікаўныя насы з-за размаляваных аканіц, князь з прыкрасцю павярнуўся да Стаброўскага. Той няўмела падкідваў тарфяныя брускі ў камін, і незадаволена моршчыўся, таму што гэта паліва хоць і каштавала танна, але цяпла давала мала, і ў хаце заўсёды было холадна.

— Самуль, схадзі суціш гэтага праўдалюба, — загадаў ён, хутаючыся ў падбіты собалямі аксамітны хатні шлафрок[92] (гэтую вопратку галандцы вельмі паважалі за зручнасць і насілі ў сваіх заўсёды прахалодных сыраватых дамах). — Не, лепш папрасі пана Пуцяту. І хай не скупіцца ды нарэшце пашле слугу, каб дроў раздабыў, бо мне ўжо надакучыла дрыжаць.

Стаброўскі пайшоў выконваць загад, а Багуслаў зноў схіліўся над кнігай. Праз некаторы час гнеўны голас выхавацеля, які на ўвесь голас крычаў на Цадроўскага, паведаміў князю, што, прынамсі, адзін з яго загадаў выкананы. Затым наступіла цішыня. Радзівіл дачытаў раздзел пра сапраўдную царкву і папскую тыранію і, адклаўшы кнігу, падсунуў бліжэй пісьмовыя прылады — быў час брацца за лісты. Нечаканы стук дзвярнога малатка, а затым і гучны бас, які даносіўся знізу, з таго самага памяшкання, якое б у добрым літоўскім доме служыла сенцамі, а тут, у Галандыі, было за вітальню, перакрэсліў яго намеры. Зацікаўлены Багуслаў прайшоў у пярэдні пакой, дзе ўбачыў незнаёмага мужчыну, што радасна душыў у сваіх жалезных абдымках пана Пуцяту. Бедны выхавацель, у якога аж рэбры трашчалі, з усіх сіл торгаўся, спрабуючы вызваліцца, але вырваўся толькі тады, калі невядомы госць сам захацеў яго пусціць.

У наведніка было суровае загарэлае аблічча марака або канкістадора. Валасы кучаравіліся раскошнай капой, а жорсткія ад тытуню, піва і ядлаўцовай гарэлкі пшанічныя вусы грозна адтапырваліся. Але цудоўныя блакітныя вочы — вясёлыя і па-хлапечы бесклапотныя — з неверагодным задавальненнем аглядалі насцярожаны твар пана Пуцяты, які да гэтага часу трымаўся за грудзі.

— Самуэль! — весела пракрычаў ён. — Хай мяне гром лясне, калі я спадзяваўся сустрэць цябе ў гэтых краях! Анітрошачкі ты не змяніўся, такі-сякі сын!

Нягледзячы на прасцецкую мову, госць быў апрануты як знатны шляхціч і польскай гаварыў хоць і без акцэнту, але з некаторай цяжкасцю, з нейкім драўляным прыгаласам, нібы язык адвык казаць услых знаёмыя з дзяцінства словы. Яму, відавочна, ужо добра пераваліла за сорак, але здаровы колер твару і моцнае трэніраванае цела без намёкаў на залішнюю вагу рабілі яго значна маладзейшым. Багуслаў адразу ж адчуў да гэтага чалавека сімпатыю. Павярнуўся да выхавацеля, каб спытаць, хто гэта такі, але наткнуўся на самога наведніка.

— Гэта ён? Гэта юны князь? — спытаў той у Пуцяты і, атрымаўшы пацверджанне, няўмела пакланіўся.

— Хто ты, пане? — з усмешкай спытаў Багуслаў, бо дзіўны госць бессаромна разглядаў яго з галавы да ног.

— Прашу дараваць мне, міласцівы князь, — спахапіўся той, відавочна, успомніўшы пра манеры. — Ваша міласць трохі выраслі з тае пары, калі я сустракаўся з вамі ў Ліхтэнбергу па справах вашага дзядзькі і майго дабрадзея князя-гетмана… Я генерал Арцышэўскі. Пачуў ад тутэйшага бурмістра, што вы ў Гронінгене, і з’явіўся, каб прывітаць вашу светласць і прапанаваць свае паслугі, калі ваша светласць мае ў іх патрэбу.

Генеральскае званне наведніка трохі збіла Радзівіла з панталыку, і Багуслаў ніяк не мог зразумець, хто перад ім. Яму дапамог Стаброўскі, што разам з княжацкай моладдзю прыбег на грымотны голас нечаканага госця.

— Пан Крыштаф! — радасна ўсклікнуў Самуль. — Пан Эліяс Арцышэўскі[93] шмат распавядаў пра цябе, калі гасцяваў у нас пасля смаленскага паходу! А мой бацька…

Ён змоўк, таму што меркаванне старога Адама Стаброўскага пра пана генерала ніяк нельга было назваць хвалебным. Але той не пераймаўся такой драбязой.

— Твой бацька, малады чалавек, цалкам мае рацыю, — паведаміў ён. — Такога гуляку, як я, яшчэ трэба пашукаць! — пры гэтых словах дзіўны госць гучна зарагатаў.

Крыштаф Арцышэўскі быў выбітнай асобай, пра якую з захапленнем гаварылі не толькі ў Рэчы Паспалітай, але і ў Галандыі, дзе ён быў на службе ў штатгальтара, і ў далёкай Бразіліі, дзе ён асвойваў для галандскіх гандлёвых кампаній новыя землі, і нават у Іспаніі, якой ён прынёс нямала прыкрасці на сушы і ў моры. Гэта ён з чатырма сотнямі людзей заняў добра ўмацаваны форт Аранж, здабыў крэпасці Рыял, Кальва, Алінду і Ітамараку і за нейкія сем гадоў зрабіў выдатную вайсковую кар’еру, даслужыўся ад капітана да генерала артылерыі і віцэ-губернатара галандскай Бразіліі. Але на радзіме Арцышэўскага абвясцілі па-за законам і пакаралі інфаміяй за лютае забойства аднаго залішне спрытнага праўніка, які прыбраў да рук яго родавы маёнтак. Дзякуючы княжацкаму заступніцтву Крыштаф вярнуўся з выгнання, але, увязаўшыся ў справу аб так званых «французскіх лістах»[94], павінен быў ратавацца ад каралеўскага гневу аж на іншым краі зямнога шара. Вяртанне на радзіму і нават знаходжанне ў саюзных Рэчы Паспалітай краінах пагражала яму зняволеннем або нават смерцю.

Успомніўшы ўсё гэта, Багуслаў падаў руку знакамітаму выгнанніку і правёў яго ў гасцёўню. Адтуль ужо чуўся голас пана Пуцяты, што прыспешваў слуг накрываць на стол і адначасова тлумачыў тоўстай непаваротлівай галандцы, якая сачыла за чысцінёй у доме, якія менавіта стравы трэба замовіць у найбліжэйшым шынку. Генерал таксама прыйшоў не з пустымі рукамі: па яго знаку слугі ўкацілі ў дом цяжкую бочку добрага іспанскага віна і ўручылі пану Пуцяту вузел з экзатычнай садавіной.

— Перад князем-гетманам я ў неаплатным даўгу, — седзячы за сталом, прызнаваўся Арцышэўскі. — Ён не адвярнуўся ад мяне нават тады, калі я адправіў на той свет таго ліса Бжэжніцкага і прыбіў да шыбеніцы яго доўгі язык, якім ён суддзяў аблытаў і маю бацькаўшчыну сабе забраў. На свае сродкі ў Лейдэн адправіў, каб я там, перасядзеўшы цяжкія часы, навігацыі навучыўся; сваякам Бжэжніцкага заплаціў, каб тыя не пярэчылі майму вяртанню дадому… А сам жа тады быў абдзелены манаршай ласкай і сродкаў дастаткова не меў, бо шведаў, якія яго маёнткі зруйнавалі, з роднага краю сваімі сіламі выганяў. Я часта ўспамінаю тыя ліхія часы нават цяпер, калі ашчадзіў тое-сёе і не такі ўжо жабрак, — ён задаволена пагладзіў тоўсты залаты ланцужок, урачыста ўручаны купцамі Вест-Індскай кампаніі разам з памятным медалём, адбітым на яго гонар. — Ды што тут казаць! Жыццём я князю-гетману абавязаны і буду лічыць за шчасце чымсьці паслужыць вашай княжацкай міласці, каб хоць крыху гэты доўг вярнуць.

Пасля гэтых запэўніванняў гутарка пайшла весялей. Аказалася, што пан Крыштаф нядаўна вярнуўся з Бразіліі, дзе як віцэ-губернатар меў досыць клопатаў з галандскім намеснікам — прынцам Насаў-Зігенам.

— Самазакаханы дурань! — цэдзячы піва, роў Арцышэўскі. — Хацеў адправіць мяне на заслужаны адпачынак! А дудкі яму! Я сам пайшоў, па ўласнай волі. Тым больш, што польскі кароль, хай бог дае яму здароўя, даслаў мне генеральскі прывілей… Але я ведаю, што і года не пройдзе, як Генеральныя Штаты на чале з самім штатгальтарам будуць маліць мяне вызваліць таго дурнога асла з чарговай непрыемнасці! Але я калі і вярнуся ў Бразілію, дык толькі каб выйсці з гэтым прынцам на паядынак. А калі ён зноў адгаворыцца высокім паходжаннем, я абвяшчу яго не прынцам, а каралём баязліўцаў!

На гэтых словах пан Крыштаф так бухнуў паўпарожнім кубкам па стале, што запырскаў півам усіх прысутных. Гэта крыху астудзіла яго імпэт, і ён пачаў выбачацца, але Багуслаў знакам паказаў яму, што не злуецца, яшчэ і супакоіў пана Пуцяту, чыё адзенне пацярпела больш за ўсё.

— Не ведаю, як кароль, але мой дзядзька, пане Арцышэўскі, вельмі ўзрадуецца твайму вяртанню, — сказаў ён.

— Ох, я быў бы шчаслівы хоць бы калені прасветлага князя-гетмана абняць, таму што разумею, што каралеўскай ласкай я яму абавязаны! Але ж сустрэў я ў Галандыі пана Анджэя Вышаватага — аднаго з тых польскіх братоў, што пасля закрыцця арыянскіх школ у Кракаве і Любліне вымушаныя былі шукаць шчасця ў чужых краях. Калі распавёў ён мне, як пераследуюць цяпер іншаверцаў у нашай мілай Рэчы Паспалітай, у мяне аж валасы дыбам сталі! Сам я, літасцівы князь, ніколі добрым арыянінам не быў, ды і адлучылі мяне былыя браты ад сваіх кангрэгацый пасля здарэння з Бжэжніцкім, але за рэлігійныя вольнасці я заўсёды стаяў і да канца стаяць буду. Таму і напісаў Уладзіславу ўсё, што думаю пра такую палітыку, і даў яму зразумець, што не хачу жыць у краіне, дзе людзей не за злачынства якое, а за веру смерць чакае!

Слухаючы палымяныя словы, Багуслаў не ведаў, што і думаць пра гэтага чалавека, але чамусьці радаваўся нечаканаму знаёмству. Між тым Арцышэўскі пачаў распытваць прынца аб яго навучанні і вельмі ўзрадаваўся, калі даведаўся, што той наведвае лекцыі прафесара Альтынга, які ў свой час яго, арыяніна ад дзеда-прадзеда, здолеў евангелікам зрабіць. Але, адклаўшы рэлігійныя спрэчкі да заўтрашняга дыспуту, таварыства звярнулася да больш цікавых рэчаў. Няўрымслівы Стаброўскі запатрабаваў апавяданняў аб далёкай Бразіліі, і на нейкі час усе акунуліся ў дзіўны свет прыгод, марскіх паходаў і крывавых баёў…

— А што, найяснейшы князь, — хітра спытаў пан Крыштаф, заўважыўшы, як блішчаць вочы ў Багуслава. — Можа, і твая міласць паплыве са мной на пошукі славы ў далёкія краі?

Гэта быў неасцярожны жарт. Пан Пуцята, для якога, зважаючы на неспакойны характар гадаванца, далёкая Бразілія была прыкладна тым самым, што і пекла, імгненна ўскочыў на ногі з намерам выпхнуць небяспечнага госця за дзверы. Але той ужо зразумеў сваю памылку.

— Ну, Бразілія не Бразілія, — прымірэнча сказаў ён, — але калі ваша княжацкая міласць сапраўды аб гетманскай булаве марыць, я б раіў добра прыгледзецца да асаблівасцей галандскай фартыфікацыі. Цяпер бітвы не ў полі выйграюць, а мудрай аблогай…

Радзівіл прыязна прыняў гэтую думку, тым больш што яна адпавядала яго намерам.

Як толькі цёплае вясновае сонца пакрыла першай зелянінай гэтую дзіўную зямлю, Багуслаў адправіўся ў невялікую паездку па галандскіх гарадах, паслаўшы рэчы і сяго-таго са слуг у Амстэрдам морам. Арцышэўскі не змог яго суправаджаць, таму што яшчэ раней адбыў туды па просьбе купцоў Вест-Індскай гандлёвай кампаніі.

Аб’ехаўшы балоцісты Дрэнтэ, вандроўнікі павярнулі ў зялёную Фрысландыю з яе бязмежнымі пашамі, зялёнымі лясамі, старанна апрацаванымі палямі і блакітнымі плямамі азёраў, а затым пераправіліся морам у паўночную Галандыю, каб агледзець яе сярэднявечныя гарады-крэпасці з высокімі вежамі, байніцамі і пад’ёмнымі мастамі. Іх каменныя і на першы погляд непрыступныя сцены дзіўна кантраставалі з навакольнымі мірнымі краявідамі. Аднак старажытныя ўмацаванні ўжо даўно прайгралі бітву з часам, стаўшы пастаўшчыкамі матэрыялаў для дамоў прадпрымальных гараджан. Такая бестурботнасць толькі на першы погляд здавалася легкадумнай злачыннасцю. З таго часу, калі само жыццё паказала ўсе недахопы італьянскай фартыфікацыйнай сістэмы з яе дарагой і неэфектыўнай сеткай высокіх каменных валоў, не пакрытыя зямлёй каменныя муры якіх хутка знішчаліся прыцэльным артылерыйскім агнём, людзі даверылі сваю абарону вадзе. Радзівіл і яго спадарожнікі захоплена аглядалі шырокія равы, напоўненыя вадой, нізкія земляныя валы без каменных надбудоў, прыкрытыя яшчэ адным, больш нізкім валам, які закрываў сабой роў; шматлікія знешнія ўмацаванні — равеліны[95], дэмілюны[96], горнверкі[97] і кронверкі[98], прымяненне якіх вызначаў мясцовы рэльеф. І, нарэшце, сапраўдны цуд інжынерыі — дамбы і шлюзы, якія падавалі ваду ў равы, а таксама пры неабходнасці дазвалялі затапіць бліжэйшыя землі падчас варожага нашэсця. Усе гэтыя хітрыкі тлумачылі падарожнікам каменданты крэпасцей і камандзіры гарадскіх гарнізонаў, якія былі рады зрабіць паслугу дапытліваму прынцу. Амаль усе яны былі тутэйшыя і дрэнна валодалі іншымі мовамі, акрамя сваёй, таму мець зносіны з імі было складана. Але хутка з’явілася магчымасць абысці і гэтую нязручнасць…

Агледзеўшы паўночнагаландскія гарады, якія лічыліся вартымі ўвагі, вандроўнікі павярнулі да Хорна, слаўнай вотчыны Ост-Індскай кампаніі. У горад вяла добрая насыпаная дарога, абсаджаная дрэвамі. Паміж імі там-сям сустракаліся і шыбеніцы, на якіх качаліся напаўсатлелыя целы разбойнікаў. Драўляныя таблічкі на іх грудзях сведчылі, што яны рабавалі падарожнікаў на гэтым шляху. Трупы былі папярэджаннем усім, каму карцела заняцца рабаўніцтвам, і некаторым суцяшэннем ужо абрабаваным, таму што давалі надзею, што злачынцаў рана ці позна напаткае такі вось канец. Але ці Радзівіла і яго спадарожнікаў вяла шчаслівая зорка, ці то рабаўнікі не рашаліся нападаць на шматлікі і добра ўзброены атрад, але да гэтага часу на іх долю не выпадала тых непрыемнасцей, якія звычайна чакаюць падарожнікаў. Вядома, калі не лічыць празмерных рахункаў у прыдарожных шынках, дзе гаспадары дралі тры скуры з усіх небарак, якіх голад прыводзіў да іх на парог. І менавіта тады, калі Стаброўскі, якому гэта прыйшло ў галаву, уголас здзівіўся іх шанцаванню, недзе наперадзе грозна прагучаў стрэл.

— Разбойнікі, — здзіўлена працягнуў Самуль. — Трэба ж!

— Вось-вось, не кажы «гоп», — строга паглядзеў на яго пан Пуцята, але пакінуў выхаваўчую гутарку, бо Багуслаў, які ўжо пабачыў наперадзе нейкую калатнечу, моўчкі прышпорыў каня і панёсся наперад.

— Куды-ы-ы! — спалохана крыкнуў выхавацель. — Княжа, стой!

І, выхапіўшы шаблю, паскакаў услед, крыкнуўшы юнакам, каб даганялі. Тых не трэба было ўпрошваць. Сцебануўшы коней, яны паімчаліся насустрач прыгодзе.

Гэта і сапраўды быў рабаўніцкі напад. Але, заўважыўшы ўзброены атрад, які, размахваючы зброяй, з пераможнымі крыкамі імчаўся проста на іх, спалоханыя разбойнікі пакінулі сваю ахвяру і кінуліся наўцёкі.

— За імі! Бі! — крыкнуў, пад’язджаючы, Стаброўскі, і сапраўды рвануў бы ў пагоню, калі б пан Пуцята не схапіў за повад яго каня.

— Стой-й, — загадаў ён. — Гэта не наша справа, а хорнскага магістрата. Вось даедзем да горада і паведамім першаму патрулю, які сустрэнем, пра разбой на дарозе. Здаецца, усе цэлыя? — ён павярнуўся да Невяроўскага, што якраз дапамагаў устаць мажнаму мужчыну, якога разбойнікі паспелі ссадзіць з каня.

Багуслаў таксама нахіліўся да пацярпелага.

— Wie geht es Ihnen?[99] — спытаў ён у небаракі, і той спачатку бяссільна кіўнуў, але, трохі адышоўшы ад узрушэння, выкліканага моцным ударам па галаве, пачаў горача дзякаваць выратавальнікам.

Падарожніку на выгляд было гадоў сорак ці крыху больш. Несамавітая знешнасць і брудна-шэрае выцертае адзенне, якое складалася з курткі дабротнага англійскага сукна і шырокіх штаноў, запраўленых у грубыя боты з буйвалавай скуры, рабілі яго падобным на купца або аканома. Калі б не занадта доўгія валасы, ахайная эспаньёлка, дагледжаныя вусы і амаль новы аксамітны берэт, які ён, падняўшы з зямлі, усклаў на галаву. Гаварыў ён па-галандску, але, заўважыўшы, што вандроўнікі не разумеюць яго, паўтарыў усё сказанае па-нямецку. Назваўся Лукасам Ворстарманам[100], гравёрам, і паведаміў, што спадзяваўся дабрацца да Гаагі, каб атрымаць работу пры двары прынца Аранскага.

— Я, мансеньёр, — ён тытулаваў Багуслава так, як да князя звярталіся яго спадарожнікі, — быў найлепшым гравёрам з усіх тых, якія калі-небудзь працавалі ў Рубенса. Потым паехаў з ван Дэйкам ў Англію і правёў з ім пры двары караля Карла амаль шэсць гадоў. Хацеў рушыць у Нідэрланды, ды пасля смерці інфанты Ізабелы там рабіць няма чаго. Таму застаўся шукаць шчасця ў Галандыі. А калі б не ваша міласць, то знайшоў бы тут сваю смерць.

— Я таксама рады, што своечасова падаспеў, — кіўнуў Багуслаў і пільна паглядзеў на Стаброўскага з Невяроўскім, якія, пераканаўшыся, што маюць справу з простым чалавекам, дружна круцілі насамі, дзівячыся, чаму князь такі ласкавы з гэтым няўдахаю.

Яны адразу ж супакоіліся, а Радзівіл працягнуў:

— Калі хочаш, можаш ехаць са мной у Хорн. Сядай на каня — і ў дарогу.

Знакаміты гравёр радасна пагадзіўся і, узбіўшыся на спіну свайго жарабца, да сядла якога быў прытарочаны дарожны чамадан з усімі яго жабрацкімі пажыткамі, далучыўся да таварыства.

Хутка князь пераканаўся, як добра мець пры сабе галандца. Іх падарожжа стала яшчэ цікавейшым дзякуючы Ворстарману, што браў на сябе перамовы ва ўсіх месцах, дзе трэба было гаварыць на галандскай, гэта значыць амаль усюды. Гэта ашчаджала князю і яго спадарожнікам час і грошы (абедзенныя затраты дзіўным чынам скараціліся амаль удвая). Таксама ён забаўляў таварыства аповедамі-былямі са свайго бурнага жыцця. Ужо ў Хорне Радзівіл прапанаваў яму падарожнічаць разам і вельмі ўзрадаваўся, калі той пагадзіўся.

У Амстэрдам дабіраліся на невялікім гандлёвым судне, што везла ў горад груз англійскіх тканін. Зрытае шматлікімі бухтачкамі і каналамі ўзбярэжжа заліва Зёйдэрзее цешыла вока, а выдатнае надвор’е і спадарожны вецер, што весела дзьмуў у ветразі, дадавалі настрою. Калі карабель увайшоў у вусце Амстэла і перад вачыма здзіўленых падарожнікаў у срэбна-шэрай туманнай далечыні паўстаў вялізны горад, што падпіраў неба спічастымі дахамі шматпавярховых дамоў, з іх вуснаў вырваўся захоплены крык. Зрэшты, калі карабель, натужліва прабіраючыся міма мноства судоў з розных частак зямнога шара, а таксама лодак і барак з разнастайным таварам, дабраўся да порта і Багуслаў з таварыствам сышлі на бераг, казачнае марыва рассеялася ў шматмоўным шуме тысячнага натоўпу. Суровыя маракі са Скандынавіі, Англіі, Літвы, Польшчы, Францыі і заморскіх калоній у прасоленым морам і потам адзенні гучна спрачаліся аб падатках са спакойнымі мытнымі «абіраламі»; рыбакі, ахутаныя рыбным пахам, прапаноўвалі свой улоў хітрушчым гандлярам; бравыя афіцэры (Багуслаў адразу ж успомніў Арцышэўскага) сачылі за завербаванымі жаўнерамі. То там, то тут трапляліся прадаўцы вады і піражкоў, з кошыкаў якіх ішоў такі водар, што згаладалыя падарожнікі імгненна накінуліся на няхітры тавар, як мухі на мёд. Салідныя купцы з Біржы ўмела пракладалі сабе локцямі шлях сярод натоўпу; паштовыя кур’еры, жабракі і, нарэшце, гарадская варта, якая беспаспяхова спрабавала сачыць за парадкам у гэтай мітусні, — усе яны былі гаспадарамі горада, дзе літвіны адчувалі сябе няўтульна.

— Вавілон, — выдыхнуў пан Пуцята, з цяжкасцю ўтрымліваючы за аброць каня, які пасля марскога падарожжа заўважна нерваваўся.

На шчасце, да «Залатога рога» — найлепшага амстэрдамскага гасцінага двара, дзе звычайна спыняліся арыстакраты і багатыя замежнікі, — было рукой падаць. Дарогай Радзівіл зацікаўлена азіраўся і слухаў Ворстармана, што распісваў яму гарадскія цікавосткі. Калісьці Амстэрдам атачала сярэднявечная каменная сцяна, якая, вядома ж, не магла ўтрымаць у сваіх межах гэты велізарны мегаполіс, і той пусціў карані далёка за яе межамі. Ужо не патрэбныя ўмацаванні разбіраліся для будаўніцтва, а абарончы роў з вадой стаў суднаходным каналам, які срэбнай падковай абступіў Стары горад. Было выкапана яшчэ два кальцавыя каналы, што дазволіла ўладкаваць сады каля дамоў багатых мяшчан, і ўжо ішлі размовы аб будаўніцтве трэцяга. Праз такое грандыёзнае пашырэнне Амстэрдам нагадваў гіганцкі мурашнік, і Багуслаў вырашыў не затрымлівацца тут даўжэй, чым трэба, каб агледзець будаўніцтва.

На шчасце, «Рог» выявіўся цалкам прыстойным і нават раскошным месцам. Ворстарман, які чакаў больш сціплага жылля, трохі засаромеўся, асабліва пасля таго, як насустрач князю высыпала чэлядзь і маладыя шляхціцы, якія прыбылі сюды раней разам з панам Рэйнольдам. Але калі Радзівіл параіў не пераймацца такой драбязой, гравёр з непасрэднасцю простага чалавека радасна аддаўся на ласку шчодрага вяльможы.

Нягледзячы на супярэчлівае ўражанне ад Амстэрдама, галоўным упрыгожваннем якога служыў менавіта дух нажывы і вялікіх грошай, а не архітэктура, бо няма чаго было і думаць пра ўзвядзенне па-сапраўднаму манументальных збудаванняў на багністых глебах, князь з таварыствам весела правёў тут некалькі тыдняў. Разам з Ворстарманам Радзівіл наведаў майстэрню Рэмбранта[101], які меў шалёную папулярнасць у багатых гарадскіх радцаў, і некалькі публічных аўкцыёнаў, дзе можна было купіць сапраўдныя мастацкія шэдэўры. На вялікае абурэнне пана Пуцяты, які, прадбачачы цяжкасці з дастаўкай грошай у гэтыя краі, заклікаў маладога князя быць асцярожней з выдаткамі, Багуслаў не ўтрымаўся і набыў некалькі палотнаў, заклаўшы пачатак сваёй калекцыі жывапісу. Купіў некалькі гравюр і ў самога Лукаса. Хітры, паслужлівы і прадпрымальны галандзец так яму спадабаўся, што Радзівіл, не доўга думаючы, прапанаваў яму паступіць на службу, і той з радасцю пагадзіўся.

Хутка ў госці прыйшоў і Арцышэўскі, якому Радзівіл паведаміў пра свой прыезд. Пан Крыштаф быў заняты падрыхтоўкай новай ваеннай экспедыцыі ў Бразілію, якую мусіў узначальваць ужо як адмірал і галоўнакамандуючы, пра што і сказаў Багуславу з уласцівай яму шчырасцю.

— Ну, што я казаў, міласцівы князь! — яшчэ з парога закрычаў ён. — Той дурны Насаўчык ужо праз некалькі месяцаў ці не ўсе мае перамогі па ветры пусціў. Паны купцы ўжо панеслі вялікія страты і, каб не панесці яшчэ большыя, моляць мяне ехаць ратаваць становішча… Ох, дабяруся я да таго дурня!

У прадчуванні сустрэчы пан Арцышэўскі задаволена пацёр рукі і нават вухам не павёў на слушную засцярогу князя, што з блізкім сваяком штатгальтара варта быць ветлівым і асцярожным. Такая няўважлівасць не сапсавала яго адносін з Багуславам, і, развітваючыся «надоўга, а можа і назаўжды, як бог дасць», юны князь ад усяго сэрца абняў былога радзівілаўскага слугу і зрабіў выгляд, што не заўважыў, як скупая сляза скацілася па шурпатай шчацэ мужнага воіна.

Стаміўшыся ад Амстэрдама, Радзівіл вырашыў працягнуць вандроўку і, даслаўшы дадому лісты і падарункі для сям’і князя Крыштафа, вэксаль для свайго аканома, які той павінен быў аплаціць, і інструкцыі для літоўскіх слуг, з лёгкім сэрцам зноў адправіўся ў дарогу.

Раздзел 7

«ЗІМОВАЯ» КАРАЛЕВА

Утрэхт — Рэнен — Гарлем — Німвегене — Хертагенбос — Гертрудэнберг — Брэда — Гелдар — Утрэхт — Гаага

(чэрвень — снежань 1638 года)

Утрэхт сустрэў Радзівіла і яго почат прахалодным дажджом, які, аднак, хутка скончыўся, і з-за хмар нечакана вызірнула сонца (звычайная для Галандыі рэч), падсвечваючы апошнія кроплі так, што тыя здаваліся дыяментамі, якія развесіў на дрэвах нейкі марнатраўца. Радавалі вока маленькія сады гараджан і абавязковыя кветкавыя гародчыкі, дзе ружавела шыпшына, выпускалі бутоны ружы або зелянела лісце цюльпанаў. Багуслаў, які ўжо меў магчымасць палюбавацца гэтымі кветкамі падчас іх цвіцення, здзіўлена паківаў галавой, успомніўшы апавяданні кузэна Януша, які вучыўся ў Галандыі менавіта падчас «цюльпанавай ліхаманкі» і затым рагатаў з тутэйшых глупстваў, распавядаючы на радзіме, што за цыбуліну гэтай кветкі можна было набыць дом. Горад быў сапраўды прыгожы, але Радзівіл не надта захапляўся яго маляўнічасцю, бо заехаў сюды па дарозе ў Брэду і іншыя знакамітыя крэпасці, якіх тут, на мяжы з адвечным галандскім сапернікам — іспанскімі Нідэрландамі — хапала. Да таго ж сям’я нябожчыка хроснага бацькі Фрыдрыха Пфальцскага, як і большасць галандскіх арыстакратаў, лічыла за лепшае праводзіць лета ў правінцыі, дзе і дыхалася лягчэй, і паляваць было добра, і рыбу лавіць было таксама нядрэнна. Цяпер сваякі жылі ў Рэнене, дзе князь і спадзяваўся іх наведаць, бо туды з Утрэхта было рукой падаць.

Пасяліліся ў гасціным двары, вокны якога выходзілі на Стары канал, пракапаны яшчэ ў XIII стагоддзі. Жытло было прыстойнае, пакоі дагледжаныя, але ўсё ж саступалі па зручнасці амстэрдамскім. Паабедаўшы ці, хутчэй, павячэраўшы тут жа ў гасцявой зале, князь з таварыствам адправіўся аглядаць горад. Архітэктурай Утрэхт нагадваў тыя гарады, якія ім ужо давялося бачыць, але гісторыя гэтага шматвяковага цэнтра княства-біскупства наклала на яго адбітак рэлігійнасці — храмы трапляліся на кожным кроку. Цікава выглядалі і двух’ярусныя берагі каналаў, пракапаных на месцы старажытных умацаванняў. Прадпрымальныя купцы выкарыстоўвалі іх як склады гандлёвых радоў, зручна размешчаных у цэнтры горада, і выгружалі туды тавар з баржаў і чаўноў, якія прыбывалі ў Утрэхт з усіх канцоў Галандыі. Цэнтрам мясцовых забаў быў самы прыгожы ў Еўропе майл — абсаджаная цяністымі ліпамі і забудаваная тавернамі паркавая алея, дзе забаўляліся госці і заможныя гараджане. Добрым быў і ўніверсітэт, які стаяў у самым цэнтры, побач з былым каталіцкім саборам святога Марціна, і займаў частку памяшканняў гэтай раскошнай будыніны. Высокая саборная вежа, з якой быў відаць увесь Утрэхт з навакольнымі вёскамі і гарадамі, зрабіла на падарожнікаў незабыўнае ўражанне. Гэта быў самы высокі будынак, які ім калі-небудзь даводзілася бачыць. Паверыўшы запэўніванням саборнага служкі, што запрашаў гасцей за ўмераную плату падняцца наверх і сцвярджаў, быццам з вежы ў яснае надвор’е відаць нават далёкі Амстэрдам, князь з Невяроўскім і Стаброўскім ускараскаліся на самы верх. І хоць Амстэрдам не ўбачылі (неба было зацягнута аблокамі), але набраліся ўражанняў на ўсё жыццё.

х х х

Мястэчка Рэнен ляжала за восем міляў на паўднёвы ўсход ад Утрэхта. Цадроўскі, які раніцай выехаў туды з лістом ад князя Багуслава, вярнуўся ўжо пад вечар з добрымі навінамі: багемская каралева Лізавета перадае прынцу Радзівілу гарачыя вітанні і з нецярпеннем чакае яго.

На наступны дзень адправіліся ў госці. Ведаючы, што пасля страты Пфальца і чэшскай кароны Лізавета Сцюарт з дзецьмі жыве не па-каралеўску сціпла, — гэтую інфармацыю абурана пацвердзіў Ян, якога нават не пачаставалі абедам, — Радзівіл вырашыў не браць з сабой увесь почат і адправіўся ў дарогу толькі з Невяроўскім, Кажэўскім і Фелкерзонам.

Палац каралеўскай сям’і хутчэй нагадваў дыхтоўны загарадны дом, чым жыллё каранаванай асобы. Але маляўнічыя пейзажы і ціхая веліч Рэйна, што важна каціў свае хвалі міма зялёных пагоркаў, на адным з якіх і стаяла рэзідэнцыя, напаўнялі вочы і сэрцы радасцю. Удыхнуўшы на поўныя грудзі свежага паветра, што п’яніла галаву, Радзівіл з усмешкай павярнуўся да Яна, які таксама ўсміхаўся.

— Зусім як дома, — шчыра сказаў Невяроўскі, па-свойму вытлумачыўшы гэтую ўсмешку.

— Так, — пагадзіўся Багуслаў, перад вачыма якога прамільгнулі зялёныя пейзажы Франконіі. — Дзе цяпер той Ліхтэнберг? — уздыхнуў ён, ведаючы, што нябожчыца-маці прадала былы радзівілаўскі маёнтак дзядзьку-маркграфу, перакрэсліўшы тым самым сынаву магчымасць засядаць у рэйхстагу.

Але цяпер не час было думаць пра сумнае, таму, заехаўшы на прасторны двор, Багуслаў хвацка саскочыў з каня і, кінуўшы повад слугу, накіраваўся ў дом. Шляхціцы зайшлі следам.

Нягледзячы на тое, што экс-каралева Багеміі была пазбаўленая магчымасці трымаць пышны двор, як гэта належала б каранаванай асобе, цырымоній у яе доме хапіла б на цэлы каралеўскі палац. Таму, прадставіўшыся старшаму лёкаю, а затым і старому гофмайстру, які з цяжкасцю перастаўляючы ногі пайшоў дакладаць гаспадыні аб гасцях, Радзівіл пачаў разглядаць палотны выбітных галандскіх майстроў у пярэднім пакоі.

Княжацкія слугі адкрыта нудзіліся. Фелкерзон ад няма чаго рабіць пачаў выпісваць пазногцем на абабітых ціснёнай скурай сценах нейкія ўзоры, пакуль суровы погляд Багуслава не прымусіў яго спыніць гэты занятак. На шчасце, якраз вярнуўся гофмайстар і правёў гасцей у каралеўскія пакоі, дзе перадаў іх паважнай матроне, якая, відавочна, была пры каралеве ахмістрыняй. Жанчына завяла Радзівіла і яго почат у невялікую залу, якая адначасова служыла і гасцёўняй, і сталовай, і троннай залай, бо менавіта тут на простым драўляным крэсле сядзела гаспадыня дома. Уздоўж пакоя вышыхтавалася ўся вялікая каралеўская сям’я, нешматлікія сябры і самыя паважаныя слугі. Вядома, князя і яго почат чакаў самы цёплы прыём. Тут ведалі самога Багуслава як сына брандэнбургскай прынцэсы, яшчэ не забыліся пра прыезд да двара прынца Аранскага яго кузэна Януша як паўнамоцнага польскага пасла, і больш за ўсё, вядома, тут памяталі намаганні князя Крыштафа выдаць дачку «Зімовай каралевы» замуж за польскага караля.

Лізавеце ўжо было сорак два гады, але яе фігура, нягледзячы на век і шматлікія роды, захавала дзявочую грацыёзнасць. У цёмна-русыя валасы яшчэ не закралася сівізна, а тонкая белая рука, якую яна з ветлай усмешкай працягнула госцю, была па-сапраўднаму прыгожай, як і чароўныя цёмныя вочы, пра якія некалі захоплена пісаў выхавацель Багуслава пан Набароўскі ў сваёй вядомай паэме.[102] Таму Багуслаў, крануўшыся вуснамі далікатнай рукі, тут жа працытаваў некалькі вершаваных радкоў, якія загадзя пераклаў на французскую. Бледныя шчокі жанчыны пакрыліся румянцам, і яна прывітала князя некалькімі ветлівымі словамі. Радзівіл іх не пачуў, таму што якраз разглядаў дзяўчат, што ажыўлена шапталіся і весела хіхікалі за спінай Лізаветы. Найстарэйшай і самай прыгожай з іх выявілася дачка каралевы, дваццацігадовая прынцэса Лізавета Багемская — тая самая, што ледзь не стала польскай каралевай. Побач стаялі сёстры: шаснаццацігадовая Луіза, дванаццацігадовая Генрыета Марыя і васьмігадовая Сафія. Перацалаваўшы ручкі ўсім прынцэсам і выказаўшы прынцэсе Лізавеце шкадаванне з нагоды таго, што бачыць яе ў Галандыі, а не на польскім пасадзе, Багуслаў пайшоў знаёміцца з прынцамі. Дваццацігадовы Карл Людвіг, які насіў ганаровы тытул пфальцскага курфюрста, дзевятнаццацігадовы Руперт[103] і васямнаццацігадовы Морыц радасна віталі Радзівіла, які таксама не хаваў задавальнення ад таго, што нарэшце аказаўся ў годным таварыстве. Трынаццацігадовы Эдуард, адзінаццацігадовы Эдуард Філіп і нават шасцігадовы Густаў Адольф таксама стараліся трымацца адпаведна свайму высокаму паходжанню, за чым пільна сачыў іх выхавацель — лорд Уільям Грэйвен, палюбоўнік Лізаветы.

Селі абедаць. Багуслаў атрымаў пачэснае месца справа ад каралевы, а яго шляхціцы апынуліся на другім канцы стала побач з блізкім сябрам англійскага караля, графам Нортгемптанам. Прынцэса Луіза пацікавілася, ці не сваяк Багуслаў брандэнбургскаму прынцу Фрыдрыху Вільгельму, які наведваў іх некалькі месяцаў таму ў Гаазе, але нечакана мусіў вярнуцца дадому. Атрымаўшы сцвярджальны адказ, яна пачырванела. Радзівіл здзіўлена паглядзеў на яе: несумненна, дзяўчына была закаханая ў яго нямецкага кузэна.

— Луіза збіраецца за яго замуж, — гучна паведаміла князю маленькая Сафія. — А я б не выйшла, таму што ён зусім не прыгожы.

Луіза ўскочыла на ногі і са злосці ўдарыла сястру сурвэткай. Дзяўчынка ўслых зараўла. Каралева Лізавета паклікала няньку і загадала забраць малодшых дзяцей.

Калі маленькіх прынцаў і прынцэсу вывелі з-за стала, размова павярнула ў іншы, яшчэ небяспечнейшы бок. Завёўшы гаворку пра рэлігійны прыгнёт у Рэчы Паспалітай, які перашкодзіў яе дачцэ ўзысці на польскі прастол, Лізавета пільна глядзела на госця, запрашаючы падзяліць яе абурэнне. Багуслаў зразумеў намёк. Паведаміўшы каралеве, што не стаў удзельнічаць у каралеўскіх вясельных урачыстасцях на знак пратэсту супраць шлюбу Уладзіслава з нявартай кандыдаткай, Радзівіл забяспечыў сабе пажыццёвую прыхільнасць каралеўскай сям’і і атрымаў у падарунак яшчэ адну мілую ўсмешку прынцэсы Лізаветы.

Ад каралевы Багуслаў даведаўся і дрэнную навіну — каралевіч Ян Казімір, які так і не атрымаў курляндскую карону, са злосці адправіўся ў Іспанію на запрашэнне караля Філіпа, але дарогай французы арыштавалі яго як іспанскага шпіёна. Радзівіл быў перакананы, што гэта непаразуменне хутка вырашыцца, таму, пакінуўшы ў спакоі беднага вязня, перавёў размову на ваенныя справы. І хутка пашкадаваў пра гэта, таму што прынц Руперт і лорд Нортгемптан пачалі маляўніча распісваць свае ваенныя подзвігі ў нядаўняй аблозе Брэды, прымушаючы госця кусаць вусны ад прыкрасці.

— Я адчуваў сябе поўнай нікчэмнасцю, — пазней прызнаваўся Багуслаў Невяроўскаму. — Сядзець каля прыгожай дзяўчыны і бачыць, як цікавасць тваёй асобай на яе прыгожым твары змяняецца поўным расчараваннем ад таго, што ты ганебна маўчыш, пакуль нехта выхваляецца ўдзелам у кампаніі, дзе ты сам хацеў ваяваць, і подзвігамі, якія павінны належаць табе… Не, хай там пан Пуцята кажа што хоча, а я яго ўгавораў слухаць не буду і пайду ў першы ж ваенны паход, хай толькі надарыцца добрая нагода!

Здаецца, само неба спрыяла юнацкаму запалу, таму што прынц Карл Людвіг быў поўны рашучасці адваяваць у Максіміліяна Баварскага Пфальц — свае спадчынныя землі, якія яго бацька страціў пасля таго, як неасцярожна вырашыў ускласці на сябе чэшскую карону. Прынц няспынна гаварыў пра ваенны паход, які павінен быў адбыцца, як толькі прыбудуць англійскія грошы на аплату войска і абяцаныя шведскім фельдмаршалам Банерам палкі шатландскай пяхоты.

Выслухаўшы гэтыя навіны, Багуслаў падняўся: час быў вяртацца ў Утрэхт. Але, перш чым развітацца з новымі знаёмымі, Радзівіл з радасцю прыняў запрашэнне Карла Людвіга разам наведаць ваенны лагер.

х х х

…Да лагера Радзівіл і абодва прынцы ехалі ўжо знаёмай дарогай: спачатку ў Амстэрдам, а адтуль да Гарлема падарожнічалі двума конамі — баржамі, якія цягнулі коні па беразе першага ў краіне трэкварту[104]. Пры ўсіх сваіх выгодах, занадта павольная вандроўка раздражняла радзівілаўскую моладзь. Яна не стамлялася скардзіцца на пана Пуцяту, які не толькі прымусіў усіх падарожнічаць вадой, але і не дазваляў разбавіць нуду віном. Усе з надзеяй глядзелі на Радзівіла, але князь быў занадта заняты размовай з курфюрстам Карлам Людвігам і прынцам Рупертам, каб прыслухвацца да капрызаў слуг.

У Гарлеме таварыства шчасліва сышло на бераг і пасяліліся ў найлепшым гасціным двары «Леў» на галоўнай гарадской плошчы, але дрэнны настрой Невяроўскага і Стаброўскага не палепшыўся. Юнакі пачалі разумець, што яны ўжо не будуць займаць у жыцці Багуслава такое ж пачэснае месца, як раней, а правамі княжых сяброў з гэтага часу будуць карыстацца іншыя людзі, такога ж высокага паходжання, як і сам Радзівіл. Гэтая думка так уразіла Стаброўскага, што ён нават не аблаяў карчмара, які падсунуў яму падгарэлую каўбасу, напэўна, лічачы, што нязначная асоба не вартая сытнага пачастунку. Ян за вячэрай змрочна маўчаў і пайшоў спаць адразу ж, як устаў з-за стала, вырашыўшы, што Багуслаў у шаноўным таварыстве не заўважыць яго адсутнасці. І не памыліўся, бо спакойна праспаў у сваім ложку да раніцы.

Прадзёршы ранкам вочы, Невяроўскі вызірнуў у акно, каб даведацца пра надвор’е. На дварэ ззяла сонца, але Ян, ведаючы пераменлівасць надвор’я ў гэтых краях, не стаў загадзя радавацца і звыкла пацягнуўся па скураны плашч. Яго таварышы ўжо рыхтаваліся да паездкі ў лагер. Пан Пуцята крычаў на конюхаў, якія занадта павольна сядлалі коней, а Багуслаў размаўляў з нейкім важным шляхцічам. Невяроўскі стаў прыслухоўвацца да гутаркі, якая вялася якраз пад вокнамі, але суразмоўцы гаварылі на французскай, якой Ян толкам не ведаў. Атрымаўшы толькі галаўны боль ад незвычайнага разумовага перанапружання, ён хутка пакінуў гэты няўдзячны занятак, апрануўся і выйшаў на вуліцу як раз своечасова, каб на парозе сутыкнуцца з Радзівілам.

— Прачнуўся нарэшце, — павіншаваў яго Багуслаў. — Ідзі, пад’еш трохі, бо хутка адпраўляемся.

— Хто гэта быў? — пацікавіўся Ян, рады, што князь усё ж заўважыў яго адсутнасць. — І што хацеў?

— Граф Сольмс-Браўнфельс, губернатар Маастрыхта і брат жонкі гаагскага штатгальтара, — растлумачыў князь.

Асцярожна зірнуўшы ў бок пана Пуцяты, які ўжо навастрыў вушы, ціха дадаў:

— І адзін з генералаў галандскага войска. Хацеў купіць майго каня.

Відаць было, што высакародная жывёла вельмі спадабалася графу, бо, атрымаўшы адмову, ён хоць і адышоў у бок, але глядзеў на яе з непрыхаваным жалем, зрэдку пераводзячы позірк і на гаспадара, чый почат зрабіў на яго вялікае ўражанне. Але паколькі Багуслаў да гэтага часу ўпарта трымаў сваё імя ў таямніцы, Сольмс-Браўнфельс нарэшце даслаў слугу з прапановай прадаць яму хоць бы аднаго з іншых коней, каб мець скакуна незвычайнай для гэтых краёў пароды. Але і на гэтую прапанову, якая, папраўдзе кажучы, не была занадта шчодрай, Радзівіл адмоўна пакачаў галавой, а Ян Невяроўскі ўслых абурыўся такой бесцырымоннасцю.

— Мы што, падобныя да купцоў? — абрынуўся ён на беднага слугу, бо менавіта на каня Невяроўскага паклаў вока Сольмс-Браўнфельс. — Калі твой гаспадар сапраўды так думае, я зараз растлумачу яму, чым адрозніваецца шляхціц ад простага чалавека.

На шчасце, праведны гнеў так раз’юшыў Янава сэрца, што ён ад хвалявання абраў для лаянкі польскую мову, якой не ведалі ні граф, ні яго слуга, і гэты выбух не меў тых непрыемных наступстваў, якія маглі б узнікнуць, калі б яго зразумелі.

— А мне, Ян, прадасі свайго каня? — з усмешкай спытаў Багуслаў.

Невяроўскі вылупіў вочы.

— Ты, мансеньёр, і дарма бяры, — здзіўлена адказаў ён.

— Дарма не прыму, ты за маім Цэзарыёнам пешшу паспяваць не будзеш, — Радзівіл паклаў Яну ў руку скураны кашалёк з грашыма, загадаўшы неадкладна набыць найлепшага каня, які толькі знойдзецца на гарлемскім рынку, і дадаў, хітра бліснуўшы вачыма ў бок графа: — А свайго прыгажуна зараз завядзі да графа Сольмс-Браўнфельса і скажы, што Багуслаў Радзівіл, прынц Свяшчэннай Рымскай імперыі, дорыць яму гэтага жарабца.

— А-а-а, — заўсміхаўся Невяроўскі, зразумеўшы княжацкі намер.

Вядома, пану Пуцяту не прыйшлося даспадобы такое марнатраўства, але Багуслаў, заўважыўшы яго абурэнне, хутка сказаў:

— А калі паважаны пан маршалак лічыць мой падарунак занадта каштоўным, то няхай аддасць табе свайго гнядога, а я для яго нейкую клячу набуду, каб не надта спустошыць свой кашалёк.

Пан Пуцята пляснуў рукамі, але прамаўчаў. Невяроўскі весела засмяяўся.

Як і варта было чакаць, граф Сольмс-Браўнфельс быў у захапленні ад падарунка. У падзяку ён адразу запрасіў шчодрага прынца і яго почат на абед і падарыў Багуславу выдатны мушкет.

— Бачыш, дарагі пан скнара, — весела заўважыў Багуслаў ашаломленаму выхавацелю. — Часам варта развязаць свой кашалёк хоць бы для таго, каб яшчэ больш яго напоўніць. Beneficiorum calcar anfimus gratus est![105]

Князь ведаў, што робіць. Сольмс-Браўнфельс быў адным з камандуючых войск галандскага штатгальтара Фрыдрыха Генрыха Аранскага, таму Радзівіл вельмі разлічваў на гэтае знаёмства, якое павінна было дапамагчы яму ў жаданай вайсковай кар’еры. Вядома, пану Пуцяту ведаць пра такія небяспечныя планы гадаванца было не абавязкова, і князь вырашыў маўчаць пра іх да пары.

Усё ж выхавацель не мог супакоіцца, тым больш, што сяброўскі абед у губернатара, куды пан Пуцята рушыў услед за Радзівілам, не спрыяў душэўнаму спакою: дзякуючы прысутнасці на ім пфальцскага курфюрста з братам Рупертам (яны, вядома, добра ведалі Сольмс-Браўнфельса) занадта ўжо небяспечныя і ваяўнічыя прамовы гучалі за абедзенным сталом. «Забаўляльная» паездка Радзівіла з прынцамі ў ваенны лагер таксама яго не весяліла. Але паколькі абяцаныя шатландцы яшчэ не прыбылі і пра тое, каб менавіта цяпер выступаць у паход, гаворка нават не ішла, пан Пуцята трохі супакоіўся.

Радасць выхавацеля была заўчаснай. Пачуўшы пра жаданне Багуслава ўзяць удзел у ваеннай кампаніі, Сольмс-Браўнфельс параіў Радзівілу далучыцца да прынца Вільгельма Насаў-Зігена, чыё войска цяпер на Шэльдзе блакавала подступы да нідэрландскага Антверпена, галоўнага гандлёвага канкурэнта Амстэрдама, і Радзівіл радасна пагадзіўся.

Вядома, такому рашэнню патрона ніхто не ўзрадаваўся. Стаброўскі не разумеў, нашто добраахвотна падстаўляць галаву пад варожыя кулі, калі можна прыемна бавіць час — хоць у Утрэхце, хоць у Гаазе. Невяроўскі, якога жанчыны вабілі больш за аскетычнае лагернае жыццё, быў згодны з таварышам. Цадроўскі звыкла пачаў у сабе сумнявацца, як рабіў кожны раз, калі гаворка заходзіла пра ваенныя баталіі, а пан Пуцята, які баяўся не за сябе, а за Багуслава, рашуча асудзіў такую авантуру. Але ў думках выхавацель збіраў рэчы, разумеючы, што яго пратэсты князь слухаць не будзе. Астатнія шляхціцы, хоць і неахвотна, але былі гатовыя ехаць куды скажуць, і толькі Ворстарман, што ведаў гэты край як свае пяць пальцаў, шчыра ўзрадаваўся небяспечнай паездцы.

Гэта насмяшыла Самуля Стаброўскага.

— Майстар Ворстарман лічыць сябе вялікім ваяром, — здзекліва сказаў ён. — Вось як выйдзе са сваім пэндзлікам супраць варожага войска, праціўнік імгненна памрэ ў страшных канвульсіях…

— З перапуду? — заклапочана ўдакладніў Ян, які меў дрэннае пачуццё гумару.

— Ад смеху!

Лукас, які ў вольны час сапраўды арудаваў пэндзлем над партрэтам Багуслава, нейкі час цярпліва маўчаў, чакаючы, пакуль юнак супакоіцца. Але Стаброўскі супакойвацца не жадаў і яшчэ б доўга цешыўся ўласнай дасціпнасцю, калі б гравёр, стаміўшыся ад кпінаў, не ўзяў падораны Сольмс-Браўнфельсам мушкет і, зарадзіўшы яго, не збіў трапным стрэлам капялюш з галавы веселуна.

— Хто ж так жартуе? — абурана ўсклікнуў Стаброўскі, мацаючы галаву, якая, на яго думку, мусіла разляцецца на кавалкі, але чамусьці да гэтага часу трымалася. — Ты ж мог і прамахнуцца!

Пасля гэтага ўжо ніхто і ніколі гравёра не чапаў. Ныць і скардзіцца на свой лёс княжацкія слугі таксама перасталі. Цёпла развітаўшыся з Сольмс-Браўнфельсам і прынцамі, Багуслаў з початам і некалькімі кавалерамі з атачэння курфюрста адправіўся на пошукі новых прыгод.

х х х

Самы стары горад Галандыі — Німвегене[106], узведзены яшчэ рымлянамі на ўзгорыстых берагах паўнаводнага Рэйна і звілістага Ваала, уразіў Багуслава моцнымі сярэднявечнымі сценамі, удасканаленымі найноўшай сістэмай шлюзаў, якія рабілі горад амаль непрыступным. Агледзеўшы грозную памежную крэпасць, князь рушыў далей на захад, дзе таксама было на што паглядзець. Кожны гарадок у гэтых краях маг пахваліцца бездакорнымі ваеннымі збудаваннямі і здзіўляў адсутнасцю прыгарадаў і маёнткаў. Улічваючы пастаянную небяспеку, жыхарам было строга забаронена сяліцца за ўмацаваннямі. Уражвалі сваёй заўзятай працавітасцю і сяляне. Тут не было прыгону, і людзі, якія прывыклі да пастаянных ваенных нягод (іспанска-галандская вайна працягвалася з перапынкамі ўжо больш як семдзесят гадоў), упарта адбудоўвалі тое, што вайна паспявала знішчыць. Малапрыдатныя для жыцця багністыя землі Паўночнага Брабанта, беражліва асушаныя чалавечымі рукамі, ператварыліся ў зялёныя пашы, заціснутыя паміж шэрымі стужкамі каналаў. Яшчэ не так даўно гэтыя краі славіліся раскошнымі лясамі, але цяпер нават горад-крэпасць Хертагенбос[107] не мог пахваліцца цяністымі наваколлем: лясы высеклі для павышэння абараназдольнасці горада і на гаспадарча-ваенныя патрэбы. Аб мінулых добрых часах маглі нагадаць хіба парослыя вербамі берагі рэк Дамела і Аа, у вусцях якіх цяпер кіпела праца: узводзілі новы форт, названы па імёнах дзяцей прынца Аранскага — Вілем-Марыя. Форт павінен быў дапамагчы галандскаму штатгальтару трымаць у пакоры каталіцкае насельніцтва горада і заадно стаў бы абарончым пунктам у цяперашняй вайне з Нідэрландамі. Паглядзеўшы на будаўніцтва, Радзівіл і яго спадарожнікі рушылі далей. Вайна, што ішла на паўднёвых межах Галандыі, а яшчэ некалькі гадоў таму закранула і гэтыя землі, з кожнай міляй на поўдзень давала пра сябе знаць усё гучней. Дарогі сталі небяспечнымі, заезды горшымі, а сцерагчыся прыходзілася як не дужа высокамаральнай жаўнерскай браціі, што прагнула набіць кішэні за кошт падарожнікаў, так і збяднелых сялян, якія таксама не цураліся разбою. Хапала і жабракоў — пераважна былых воінаў, што паныла сядзелі на ўзбочынах дарог, выстаўляючы напаказ атрыманыя ў ваенных кампаніях калецтвы. Пан Пуцята наўмысна не даў князю прамінуць няшчасных, каб той на ўласныя вочы бачыў, што вайна — гэта не вясёлы шпацыр, але нічога гэтым не дабіўся. Затое Багуслаў загадаў выхавальніку ехаць ззаду і не псаваць яму настрой недарэчнымі павучаннямі.

Спехам агледзеўшы змрочны Гертрудэнберг, вандроўнікі на злом галавы паімчаліся да знакамітай Брэды, якую войскі прынца Аранскага нядаўна адбілі ў іспанцаў. Камендант крэпасці асабіста ўзяўся задаволіць цікаўнасць маладых людзей, паказваючы ім гарадскія ўмацаванні і распавядаючы падрабязнасці гэтай кампаніі.

— Семдзесят галандскіх жаўнераў і некалькі гадзін часу спатрэбілася ў слаўнай памяці 1590 годзе, каб адбіць Брэду ў Габсбургаў. У 1625-м амаль восемдзесят тысяч іспанцаў дзевяць месяцаў запар спрабавалі забраць яе ў нас, — казаў ён, горда падкручваючы вусы. — Я быў сярод абаронцаў горада і добра памятаю тыя часы. Мы біліся як ільвы і капітулявалі не перад Спінолам[108] і яго войскам, а перад голадам і хваробамі, якія даймалі нас больш, чым іспанская армія. Але ў Гертрудэнберг мы адступалі як героі — з паднятымі сцягамі і ўрачыстым барабанным боем. А ў 1637-м усяго за чатыры месяцы вярнулі горад сабе!

— Вось калі б вы яшчэ крыху пачакалі мяне, — прамармытаў Багуслаў, захоплена азіраючыся.

Крэпасць акружалі шырокія равы, напоўненыя вадой з ракі Марк. Шырыня рова ў некаторых месцах дасягала сямідзесяці пяці стоп[109], а глыбіня — трох з паловай локцяў[110]. Роў быў прыкрыты фасебрэяю[111], а на абароне чатырох гарадскіх варот стаялі горнверк, земляная курціна і пятнаццаць бастыёнаў з равелінамі[112] і капанірамі[113], дзе хаваліся лёгкія гарматы. Зразумела, што ўзяць такую моц можна было толькі знясільваючай аблогай.

Нягледзячы на шматлікія гарадскія цікавосткі, Радзівіл не стаў затрымлівацца ў Брэдзе і хутка адправіўся ў лагер галандскага войска, якое ў гэты час займала нядаўна здабыты форт Ліфкеншок на рацэ Шэльдзе. Прыбыў ён туды як раз своечасова, каб заспець войска ў поўнай паніцы. Аказалася, што галандскі камандуючы прынц Вільгельм ван Насаў-Зіген збіраўся нечакана захапіць форт Кала, які адкрыў бы галандцам шлях на Антверпен, але яго апярэдзілі іспанцы. Перайшоўшы ноччу мяжу, яны раптоўным нападам разграмілі галандскае войска, захапіўшы ў палон дзве тысячы воінаў, амаль усіх кавалерыйскіх коней і артылерыйскі поезд.

Зразумеўшы, што ў гэтым годзе яму не ўдасца заваяваць Антверпен у шэрагах галандскага войска, Багуслаў павярнуў на ўсход, проста ў стаўку прынца Аранскага, які, як змрочна паведаміў дапытліваму госцю прынц Насаў-Зіген, сабраўся ўзяць у аблогу Гелдар. Забягаючы наперад, варта сказаць, што і на гэты раз Радзівілу не пашанцавала: стаміўшыся ад павольнай і знясільваючай кампаніі, прынц Аранскі адмовіўся ад актыўных ваенных дзеянняў і з’ехаў у Гаагу. Homo proponit, sed Deus disponit![114]

х х х

Агледзеўшы шматлікія крэпасці на паўднёвым усходзе краіны, Багуслаў вярнуўся ў Утрэхт якраз у той блаславёны (на думку пана Пуцяты) час, калі зялёнае лісце вербаў, што паласкалі свае доўгія галіны ў каламутна-чорнай вадзе гарадскіх каналаў, стала ярка-жоўтым, а войска прынца Аранскага разышлося па зімовых кватэрах. Апрануўшыся ў восеньскую пазалоту, горад выглядаў яшчэ больш прыгожым, чым улетку. Але Радзівіл, ляніва азіраючыся навокал, скрушна ўздыхаў, бо прывялі яго сюды ў той час, калі прынц Руперт і пфальцскі курфюрст аб’ядноўваліся, каб даць бой баварскім войскам, фінансавыя клопаты. Як справядліва папярэджваў пан Пуцята, грошы, якія князь увесь гэты час шчодрай рукой рассыпаў вакол сябе, было цяжка даставіць сюды з Вялікага Княства Літоўскага праз ахопленую вайной Еўропу. Каб захаваць твар, Радзівіл мусіў зноў сесці за кнігі, і не ў прэстыжным і дарагім Лейдэне, а менавіта тут, у ціхім правінцыйным Утрэхце, размеранае жыццё якога не заахвочвала да празмерных выдаткаў. Дрэнны настрой Багуслава не палепшыла і вестка пра тое, што каралева Багеміі з дзецьмі ад’ехала ў Гаагу на зіму, асудзіўшы гэтым Радзівіла на сумную адзіноту. З’ехаў і Ворстарман наведаць родных, але абяцаў абавязкова вярнуцца.

— А мне тут падабаецца, — гучна абвясціў Стаброўскі, каб парадаваць князя. — Не горш, чым у Гронінгене.

— І сумна не будзе, — падхапіў Невяроўскі, падміргнуўшы Радзівілу на дзвюх дзяўчат, якія, высунуўшыся з акна, бессаромна разглядалі прыгожых падарожнікаў.

Сумна не было: заглядзеўшыся на прываблівыя круглявыя клубы прыгожанькай кветачніцы, якія ледзь прыкрывала звыклая для гэтых краёў кароткая спадніца з белым фартухом, Стаброўскі зваліўся ў канал і добра наглытаўся вады, пакуль таварышы з рогатам дапамагалі яму выбрацца на бераг.

— Ох, Самуль, не давядуць цябе жанчыны да дабра, — смяяўся Багуслаў, гледзячы, як злосны юнак абтрасае мокрую і брудную вопратку і выбірае смецце, што заблыталася ў валасах. — Ды жабу… жабу з галавы здымі!

Пад рогат таварышаў Стаброўскі нарэшце намацаў агідную істоту і са злосці шпурнуў яе так, што жаба, праляцеўшы некалькі ярдаў, звалілася проста за пазуху нейкай служанцы, якая мыла ганак. Тая, заверашчаўшы на ўсю вуліцу, падскочыла да юнака, што аслупянеў ад нечаканасці, і, хвастануўшы яго па галаве мокрай анучай, бягом кінулася ў хату. Агаломшаны Самуль паглядзеў на сяброў, якія амаль каталіся па зямлі ад рогату, і, пачырванеўшы ад лютасці, выхапіў шаблю ды, падскочыўшы да дзвярэй, некалькі разоў ударыў у іх рукаяццю. І тут жа паплаціўся за такую дзёрзкасць: служанка з акна верхняга паверха, выліла яму на галаву змесціва начнога гаршка і з трыумфальным крыкам закрыла аканіцы, бо ў акно ўжо ляцеў камень, пушчаны Фелкерзонам.

Тут забіяка Кожкіль выхапіў шаблю і з крыкамі «На прыступ! Наперад!» паімчаўся дапамагаць таварышам. За ім кінуліся і астатнія, каб выламаць дзверы і правучыць гаспадароў дома, што з гарышча спалохана клікалі на дапамогу. Натоўп, які сабраўся паглядзець на вясёлую прыгоду, абурана загуў. Выхавацелі кінуліся стрымліваць моладзь, але і самі вымушаныя былі дастаць зброю: з навакольных дамоў пачалі выходзіць з кіямі змрочныя жыхары. Невядома, чым бы скончылася справа, калі б удалечыні не затрашчалі ляскоткі і не пачуўся гучны свіст і тупат ног гарадскога патруля. Натоўп рассеяўся яшчэ хутчэй, чым сабраўся. Нашы вандроўнікі, не губляючы часу, таксама кінуліся прэч ад негасціннага дома, не жадаючы сутыкацца з ахоўнікамі, якія, як сцвярджалі тагачасныя мемуарысты, былі яшчэ горшыя за разбойнікаў.

Багуслаў і яго людзі пасяліліся ў тым жа гасціным двары, дзе спыняліся мінулы раз. Пазнаўшы шчодрых пастаяльцаў, гаспадар сустрэў іх радаснымі паклонамі і паведаміў, што пакоі, якія абраў дасланы князем слуга, ужо гатовыя, як і замоўленая ім вячэра. Згаладалы Радзівіл адразу ж сеў за стол, а Стаброўскаму пан Пуцята працягнуў кубак ядлаўцовай гарэлкі і загадаў спачатку выпіць колькі зможа. Той з радасцю падпарадкаваўся і выпіў амаль палову.

— Цёпла ж на вуліцы, — не зразумеў такога клопату князь, — не прастудзіцца.

— Не прастудзіцца, але чарвінку[115] пасля купання ў канале, куды мяшчане звычайна скідаюць розны бруд, можа і падхапіць, — адрэзаў пан маршалак і адаслаў Самуля мыцца і чысціць вопратку — пахла ад яго пасля дзвюх купеляў, як з выграбной ямы.

Але ці то галандскія каналы не былі такімі бруднымі, ці то неба вырашыла, што шляхціц ужо даволі нацярпеўся — ніякая хвароба да яго не прыстала, калі не лічыць сіняка ад Кожкіля, якім той аддзячыў Стаброўскаму за штурхель, атрыманы пасля спробы яшчэ раз пасмяяцца з яго купання.

х х х

Пачаліся сумныя студэнцкія будні. Слухаючы лекцыі прафесара філасофіі і тэалогіі Гізбертуса Ваетыуса і Бярнардуса Шхатануса, што выкладаў права і матэматыку, а ў вольны час займаючыся рыцарскімі практыкаваннямі для загартоўкі цела, Радзівіл з усёй сілы стараўся не паказваць слугам сваю агіду да такога жыцця. Разам з імі ён тужліва прыслухоўваўся да навін, якія вецер заносіў у гэты край. Навіны былі дрэннымі. Бітва каля Влоты, якая адбылася 17 кастрычніка, паклала канец надзеям курфюрста Карла Людвіга адваяваць свае ўладанні: яго армія была разбітая, а прынц Руперт і лорд Грэйвен патрапілі ў аўстрыйскі палон. Пачуўшы пра гэта, Багуслаў не мог не падзякаваць лёсу, які збярог яго ад такой бяды, хоць і коштам павольнай смерці ад правінцыйнай нуды.

За два месяцы княжацкім пакутам прыйшоў канец — з Літвы нарэшце прыбыў давераны слуга князя-гетмана пан Марцін Аборскі, што прывёз Багуславу грошы, каралеўскі дэкрэт, згодна з якім Радзівіл атрымаў званне вялікага літоўскага харужага, лісты ад родных і купу навін. Вестка пра жаніцьбу Януша, якую ён атрымаў толькі цяпер, узрушыла юнага князя, і ён доўга ўчытваўся ў пасланне князя-гетмана, вымушанага справіць вяселле менавіта так, як хацелі Катарына з маці. Дзядзька не хаваў свайго абурэння выбарам сына і прасіў пляменніка быць асцярожней і не даваць шлюбных абяцанняў, не параіўшыся з ім.

— Спадзяюся, маладая княгіня вартая такога вар’яцтва, — сказаў Багуслаў, выслухаўшы аповед Аборскага аб барацьбе, якая папярэднічала братавай жаніцьбе. — Гэта нічога, што бедную ўзяў. Значна горш, што фанатычную каталічку, а ўжо зусім дрэнна, што з норавам. А мог жа сабе і сярод еўрапейскіх прынцэс пару знайсці!..

Пра вяселле сястры Катарыны з каталіком Глябовічам, якое павінна было адбыцца праз некалькі месяцаў, Багуслаў не сказаў. У рэшце рэшт, ён быў шляхетнага паходжання, меў добрыя даходы, а таксама вызначаўся памяркоўнымі рэлігійнымі поглядамі. Каб задобрыць будучага цесця і дагадзіць каханай, Глябовіч пагадзіўся і на пратэстанцкі абрад вянчання, і на выхаванне будучых дзяцей у кальвінісцкай веры.

Нягледзячы на супярэчлівыя навіны, бляск золата хутка развеяў дрэнны княжацкі настрой: цяпер можна было пакінуць абрыдлы Утрэхт, каб нарэшце наведаць Гаагу, і нават адправіцца ў Францыю, якая ўжо некалькі месяцаў святкавала нараджэнне доўгачаканага нашчадка — Людовіка XIV!

Раздзел 8

У ПАРЫЖ!

Сэн-Жэрмен-ан-Ле — Парыж

(студзень — май 1639 года)

3 студзеня 1639 года Радзівіл са сваім немалым початам сышоў на бераг у французскім Д’епэ, адкуль паспяшаўся ў сталіцу. Правадніком у гэтым падарожжы быў географ Клод Рывэ, якога Багуслаў павінен быў наняць у Гаазе па рэкамендацыі самога прынца Аранскага, каб супакоіць пана Пуцяту. Той без добрага суправаджэння катэгарычна адмаўляўся ад паездкі ў «гняздо распусты і разбою», як у тагачасных памфлетах называлі Парыж. Паміж клапатлівым выхавацелем і ўжо дарослым выхаванцам, які хацеў спазнаваць свет, а не гразнуць у тэалагічных дыспутах, разгарэлася гарачая сварка, падчас якой Радзівіл прыгразіў адправіць маршалка ў Літву, калі той яшчэ раз паспрабуе пярэчыць яго волі. Пагроза падзейнічала, і пан Пуцята ўсю дарогу пакрыўджана маўчаў, хоць Багуслаў не сумняваўся, што надоўга таго маўчання не хопіць…

Мястэчка Сэн-Жэрмэн-ан-Ле, дзе знаходзіўся французскі каралеўскі двор, было любімай рэзідэнцыяй Людовіка XIII, які правёў тут свае дзіцячыя гады. Размешчанае на адлегласці нейкіх шасці лье[116] ад Парыжа сярод густых лясоў, дзе можна было ўволю паляваць, яно цяпер было цэнтрам палітычнага жыцця Францыі, што, вядома, віруе там, дзе знаходзіцца кароль. Французскія арыстакраты, якіх ад двара не адварочвалі ні невыносны характар караля, ні палітычныя рэпрэсіі яго першага міністра — кардынала Рышэлье, якога ўсе дружна ненавідзелі і яшчэ больш баяліся, будавалі на сярэднявечных вулачках раскошныя рэзідэнцыі. А тыя, каму на гэта не хапіла грошай, займалі местачковыя заезды, цэны ў якіх ледзь не выклікалі ў радзівілаўскага маршалка завал сэрца. Пакуль пан Самуэль ахаў і ўздыхаў з французскай дарагавізны, а потым лаяўся з шынкаром за лепшыя пакоі, за авёс для коней і асабліва з-за абеду, у якім, як на літоўскі густ, было мала спецый, Багуслаў, параіўшыся з Клодам Рывэ, вырашыў інкогніта наведаць каралеўскі палац, каб прыгледзецца да прыдворнага жыцця. У такой таямнічасці была паважная прычына — Радзівіл не жадаў з’яўляцца перад французскім манархам стомленым падарожнікам, спадзеючыся аднойчы паўстаць перад ім бліскучым арыстакратам, як таго патрабавала яго гучнае імя і высокае паходжанне. Яго шляхціцы горача падтрымалі жаданне патрона.

Паабедаўшы і пераапрануўшыся ў найлепшыя строі, адправіліся на агледзіны. Трапіць у каралеўскую рэзідэнцыю было няцяжка — яе брама былі адкрытая для прыстойнай публікі з раніцы да вечара. Каралеўскія гвардзейцы, якія патрулявалі ўваходы і выхады пышнага парку з гротамі і пячорамі, якія атачалі Стары і Новы палацы, сачылі тут хіба за парадкам. Усё ж Стаброўскаму іх прысутнасць не дапамагла: неабдумана зазірнуўшы ў пячору Меркурыя, ён выйшаў адтуль мокры з галавы да ног: нейкі весялун абліў яго вадой з фантана, адкруціўшы спецыяльны вентыль, прыдуманы італьянцам Франчыні для такіх забаваў.

— Вяртайся назад, — незадаволена загадаў Радзівіл, гледзячы, як Самуль, лаючыся, абтрасае мокрую вопратку. — На такім холадзе нядоўга і застудзіцца.

Але Стаброўскі хацеў бачыць караля, і Невяроўскі, падтрымаўшы таварыша, справядліва заўважыў, што ў палацы напэўна знойдзецца камін, каля якога можна абсохнуць і пагрэцца. Таму хлопцы рушылі далей. Уваход у палац ахоўвалі каралеўскія мушкецёры, але і яны толькі абыякава слізганулі вачыма па князю і яго почаце. Багуслаў па падказцы Рывэ адразу ж накіраваўся да вялікай лесвіцы, што вяла на другі паверх, да каралеўскіх пакояў. Сходы ахоўваліся больш пільна, чым дзверы, але ў рашучым поглядзе Радзівіла, напэўна, было нешта такое, што ніхто не адважыўся яго спыніць. Князь, шчасліва мінуўшы ахову, пачаў хутка падымацца, але на паўдарогі спыніўся, пачуўшы за спінай гукі нейкай калатнечы. Азірнуўшыся, убачыў прычыну затрымкі: адзін з мушкецёраў перагарадзіў дарогу Стаброўскаму, і той гучна абураўся такой несправядлівасцю. Радзівіл павярнуў назад.

— Што здарылася? — спытаў ён мушкецёра. — Гэты шэвалье са мной.

Мушкецёр моўчкі тыцнуў пальцам на капялюш Стаброўскага, з якога капала вада, але тут жа супакоіўся, бо Багуслаў, выцягнуўшы з кашалька экю[117] і непрыкметна ўклаў яго ў руку пільнаму ахоўніку. Відаць, той няблага разбіраўся ў людзях, бо, адразу ж ацаніўшы шчодрасць незнаёмца, ціха сказаў:

— Калі вы, месір, хочаце ўбачыць караля, не ідзіце ў Вялікую залу, дзе поўна сумніўнай публікі, а павярніце налева і падымецеся па малой лесвіцы проста ў каралеўскія пакоі. Яго вялікасць цяпер абедае.

Узнагародзіўшы мушкецёра за добрую падказку яшчэ адным экю, Радзівіл так і зрабіў.

Далучыўшыся да чарады басаногіх кухарчукоў у ірваных ліўрэях, якія цягнулі ўверх стравы з каралеўскай кухні, Багуслаў і яго почат бесперашкодна патрапіў у каралеўскія апартаменты. Па этыкеце, каралеўскі стол быў агароджаны бар’ерамі ад прыдворных, якія падпіралі сцены, узіраючыся, як абедае кароль. Радзівіл і яго людзі адразу ж распусціліся ў натоўпе. Стаўшы за спінай нейкага ўрадніка ў чорнай мантыі, князь нарэшце змог спакойна агледзецца.

У Людовіка XIII быў жоўты, амаль васковы твар, нездаровы колер якога падкрэслівалі доўгія завіткі чорнага парыка і белыя карункі каўняра. Каралева Ганна Аўстрыйская, якая сёння абедала разам з мужам, ужо не ўражвала асляпляльнай прыгажосцю, як у маладосці, але ззяла радасцю нечаканага мацярынства (пасля дваццаці трох гадоў бяздзетнага шлюбу!). Справа ад караля сядзеў каралеўскі гофмайстар, злева ад каралевы — лекар і духоўнік, які хрыплаватым голасам прамаўляў «Benedicite»[118]. Праслухаўшы малітву, кароль і каралева ўзялі сурвэткі, якія ім з паклонамі ўручылі невядомыя Багуславу знатныя асобы, і пачалі есці пад музыку лютніста, якая мусіла выклікаць добры настрой і апетыт. Без музыкі, зрэшты, можна было і абысціся, бо калі добрага настрою каралю, які пакутаваў ад прыступаў чорнай меланхоліі, і сапраўды не хапала, дык на адсутнасць апетыту яго вялікасць ніколі не скардзіўся. Вось і сёння, высербаўшы проста з міскі мясны суп, прыпраўлены цытрынавым сокам, манарх заеў яго мясным пірагом, паштэтам з гусінай печані, варанай цяляцінай, труфелямі ў масле, запіў кларэтам з парыжскіх вінаграднікаў і прагна кінуўся на дэсерт, які складаўся з печаных яблыкаў, салодкіх піражкоў, вафельных ражкоў і марожанага. Еў рукамі, час ад часу выціраючы тлустыя пальцы сурвэткай, бо відэлец, які ўжо даўно выкарыстоўваўся за сталом у польскіх магнатаў, тут, у Францыі, і да гэтага часу лічыўся д’ябальскай вынаходкай.

Прыдворныя назіралі за каралеўскай трапезай, глытаючы слінкі. Кароль Францыі ўсе гады свайго кіравання вёў маўклівую вайну са сваім дваром, імкнучыся ўсяляк скараціць выдаткі на яго ўтрыманне. Каралеўская эканомія закранула не толькі колькасць прыдворных і памер іх утрымання, але і харчовыя выдаткі. Не дзіўна, што як толькі каралеўская пара, наеўшыся, устала з-за стала і сышла, слугі галоднай зграяй накінуліся на рэшткі ежы.

Радзівіл быў уражаны, абураны і расчараваны. Звонку каралеўскі палац прыгаломшыў яго раскошнай архітэктурай, але ўнутры ад гэтай раскошы не было і следу. Голыя сцены, прыкрытыя габеленамі, распісаная рымскімі багамі і героямі столь, велізарны камін, каля якога абсыхаў Стаброўскі і грэліся некалькі жанчын з чырвонымі ад холаду насамі; невялікія прыступкі, на якіх, як сведчыў непрыемны пах, слугі спраўлялі натуральныя патрэбы, басаногія кухарчукі, апранутыя ў падраныя ліўрэі… Багуслаў сам не заўважыў, як вымавіў гэтыя словы ўслых, і вельмі здзівіўся, калі нейкая суровая на выгляд дзяўчына іх дапоўніла.

— Што слугі, месір, — сказала яна. — Тут і ў прыдворных кавалераў дзіркі на штанах такія, што нават прыдворныя дамы, якія не вызначаюцца сарамлівасцю, вочы хаваюць.

Гэта была Франсуаза Берто[119] — давераная камерыстка Ганны Аўстрыйскай. Багуслаў, вядома, не ведаў яе, але з ветлівасці пакланіўся. Дзяўчына міла ўсміхнулася і, выпнуўшы плоскія грудзі, сышла.

— Але тут і жанчыны! — сплюнуў ёй услед Фелкерзон. — Ніводнай прыгожанькай…

— Словам, мне тут няма чаго рабіць, — расчаравана ўздыхнуў Багуслаў. — Паехалі, як і збіраліся, у Парыж. І я вельмі спадзяюся, — з націскам сказаў ён, — што ўсе гэтыя размовы пра непераўзыдзеныя французскія рыцарскія школы, якія мне заўсёды так расхвальваў месье дзю Берт, хоць напалову праўдзівыя!

х х х

На наступны дзень адправіліся ў шлях. Брукаваная старая рымская дарога весела пятляла між зацярушаных снегам пагоркаў з замерзлымі вінаграднікамі і фруктовымі садамі ды ледзяных раўнін, на якіх летам расла гародніна і пасвілася быдла. Прыгожыя вілы парыжан, такія мірныя і дагледжаныя, утульныя заезды, дзе можна было сагрэцца куфлем кісленькага вінца, закусіўшы яго найлепшым у свеце паштэтам з гусінай пячонкі, навявалі прыемныя думкі аб вясёлым адпачынку. Снег ззяў на сонцы, мароз ласкава пашчыпваў шчокі, а на гарызонце ўжо відаць быў велізарны горад. Ён сціскаў у каменных абдымках шэсцьсот вузкіх вуліц, якім ужо даўно было цесна ў разбураных часам мурах… Парыж! Убачыўшы канчатковую мэту падарожжа, вандроўнікі прышпорылі коней і пачалі радасна абмяркоўваць французскую сталіцу, веліч якой пераўзышла іх самыя смелыя чаканні. Але, набліжаючыся да горада, пачалі спачатку цішком, а потым ужо адкрыта круціць насамі, грэбліва ўдыхаючы цяжкі пах, які несла насустрач халоднае зімовае паветра.

— Цяпер я разумею, чаму французы абліваюцца духмянай вадой з галавы да ног, — моршчачыся ад агіды сказаў Багуслаў і, дастаўшы з рукава надушаную хусцінку, памахаў ёю перад тварам.

— Нам яшчэ пашанцавала, — заявіў пан Рэйнольд (пан Пуцята з месье Рывэ і рэчамі выехалі ў горад яшчэ раніцай, каб знайсці адпаведнае жыллё). — Уяўляю, як пахнуць усе гэтыя нечыстоты пад летнім сонцам.

— Цяпер, на шчасце, зіма, — абарваў яго ныццё Радзівіл. — Ну, наперад!

І панёсся да брамы, перад якой сабралася доўгая чарада карэт і вазоў. Абыходзячы крыклівы натоўп гандляроў, якія сварыліся так, што вушы вялі, князь пад’ехаў проста да змрочнага афіцэра, спіну якога падпіралі ўзброеныя дзідамі і алебардамі жаўнеры гарадскога апалчэння і мытнікі. Апошнія з надзеяй зіркалі на князя і яго почат, але, не заўважыўшы падазроных рэчаў, з якіх можна было б садраць падатак, расчаравана адступілі.

— Пашпарты, — буркнуў афіцэр.

Узяўшы іх у пана Рэйнольда, перагледзеў і зацікаўлена ўтаропіўся на Радзівіла.

— Почат вашай светласці ўжо ў Парыжы, — паведаміў ён, кланяючыся. — Вунь там, ля заходняй вартоўні, трэцца лёкай, яго прыслаў… такі шаноўны месье… раніцай, не жадаючы плаціць пошліну за італьянскае віно, набытае нібыта ў Руане, ледзь не разнёс нам вароты…

— Пан Пуцята гэта ўмее, — весела пагадзіўся Багуслаў і, ткнуўшы ў руку паслужліваму ваяку паў-экю, горда ўехаў у французскую сталіцу.

Сцяна з алебардаў і мушкетаў паслужліва расступілася перад ім. Ля вартоўні князь сапраўды ўбачыў лёкая, дасланага маршалкам, і ад яго даведаўся, што пан Пуцята з васьмідзесяці парыжскіх заездаў і амаль сямнаццаці тысяч дамоў выбраў для жыхарства «Усяленскі крыж» — установу, якая магла прывабіць хіба тым, што яго гаспадар быў былым гугенотам з Ла-Рашэлі. Дабраўшыся да заезду, князь без вялікага задавальнення агледзеў найлепшы, але ўсё ж цесны пакой, дзе ён меўся жыць, і здзіўлена азірнуўся на пана Пуцяту, патрабуючы тлумачэнняў.

— Падумаў, што так будзе бяспечней, — пачаў апраўдвацца выхавацель. — Гэтыя заўзятыя каталікі і цяпер мараць пра другую Варфаламееўскую ноч[120], яны могуць прынесці нам, евангелікам, купу непрыемнасцей. І калі вашай светласці спатрэбіцца падзяліць гэтае памяшканне са мною ці з Невяроўскім, нам усім хопіць месца.

— Улічваючы французскую цеснату, гэта больш чым прыстойнае жыллё — лепшага не знайсці, — падтрымаў яго Клод Рывэ. — У двух кроках ад Луўра[121] і Пале-Кардынале[122].

Хоць «два крокі» па мерках месье Рывэ адпавядалі не менш чым чатыром кварталам, Багуслаў не стаў спрачацца: французскія заезды саступалі выгодай і чысцінёй галандскім, Яна ён часцяком пакідаў начаваць у сваім пакоі, каб мець магчымасць з кімсьці пагаварыць перад сном, ну а вінаваты погляд пана Пуцяты даваў надзею, што пан маршалак нарэшце перастане бурчаць.

Радзівіл памыліўся: пан Самуэль, які ўзненавідзеў Францыю з той хвіліны, як яго нага ступіла на французскі бераг, бурчаў усё часцей. Французскія кулінарныя шэдэўры аказаліся нязвыклымі для літоўскіх страўнікаў. І хоць Радзівіл за абедзве шчакі ўплятаў стравы мэтра Піно, палохаючы пана маршалка, што абавязкова возьме да сябе на службу французскага кухара, хвалёнае французскае віно аказалася занадта кіслым нават для князя, які звыкся да венгерскіх і італьянскіх напояў. Перакаштаваўшы ўсе віны ў склепе гаспадара і прадэгуставаўшы тавар некалькіх прадаўцоў віна, запрошаных спалоханым мэтрам Піно, які з усіх сіл стараўся дагадзіць пераборлівым гасцям, князь спыніўся на салодкіх вінах французскага Поўдня. А для пераборлівага пана Пуцяты была набытая кантрабандная мальвазія, якую з-за вайны з Іспаніяй у Францыі было амаль немагчыма дастаць.

Выхавацель супакоіўся, але ненадоўга: падстаў для незадаволенасці французская сталіца давала нямала. Яе вузкія вуліцы не дзівілі чысцінёй, і раз’езджаны вазамі ды карэтамі, растаптаны конскімі капытамі і тысячамі ног мінакоў прамерзлы французскі бруд меў дзіўную ўласцівасць намёртва ўгрызацца ў абутак і вопратку. Па горадзе ездзілі конна або ў здымнай карэце. Хадзіць пешшу Радзівіл рашаўся толькі ў выключных выпадках і тады перасоўваўся ўздоўж сцен дамоў (тратуараў у Парыжы яшчэ не было) у атачэнні слуг, якія распіхвалі натоўп, прымушаючы даць дарогу. Схібіўшы, можна было не толькі занурыцца па калена ў агіднае месіва, але і апынуцца пад конскімі капытамі або пад коламі адной з карэт, якія з шалёнай хуткасцю несліся па вуліцах. Хапала і іншых непрыемнасцей. Злодзеі спрытна перасоўваліся ў чалавечым моры, зразалі кашалькі з паясоў мінакоў, а ў шматлікіх шынках на грашовых кліентаў цікавалі прайдзісветы, каб, перакінуўшыся з даверлівым дурнем у косці або ў ламбер, абчысціць ахвяру да ніткі. Гульнёй зараблялі на жыццё не толькі простыя людзі, але і згалелыя шляхцічы, якія прыязджалі ў сталіцу, каб забяспечыць сабе будучыню. У невялікай каморцы месье Піно, пад самым дахам, жылі чацвёра гасконцаў, усё багацце якіх складалася з вострых шпаг, доўгіх языкоў, мудрагелістых тытулаў, запазычаных, напэўна, ва ўзгоркаў і вінаграднікаў, якія шчодра пакрывалі зямлю ад Бардо да Баёны. На ўсю чацвёрку ў іх быў адзін-адзіны вечна галодны слуга. Гэтыя паны сваім вострым зрокам адразу пабачылі, што юнак з невымоўным для французаў іменем (Багуслаў, вядома, хаваў свой княжацкі тытул) — важная птушка. Яны паспрабавалі ўцерціся да багатага госця ў давер, каб трохі разжыцца грошыкамі ці хаця б на халяву паабедаць. Але Радзівіл нават без падказак месье Рывэ зразумеў, з кім мае справу, і хоць з нязменнай шчодрасцю вяльможы часам дазваляў гасконцам пацешыць сябе за вячэрай вясёлымі байкамі, але рашуча даў зразумець, што на большае ім спадзявацца не варта. Пан Пуцята быў яшчэ больш катэгарычны.

— Я, прасветлы князь, стану вось тут на парозе з шабляй у руцэ і буду біцца з кожным аматарам дармовай ежы, як калісьці біў шведаў пад Рыгай. Лепш ужо ваяваць з шляхцічамі, чым з ліхвярамі, і прыняць рыцарскую смерць, чым потым задыхнуцца пад цяжарам даўгавых распісак.

— З табой, пан Самуэль, мне гэта ніяк не пагражае, — смяяўся ў адказ князь. — Ты ж сваёй скупасцю любога яўрэя па пояс заткнеш.

Сапраўдным праклёнам для Парыжа быў недахоп вады, за якой княжацкія лёкаі кожную раніцу тупалі да бліжэйшага грамадскага калодзежа і выстойвалі там доўгую чаргу. Ваду прыносілі ўжо пасля таго, як Багуслаў паспяваў прачнуцца і добра расседзіцца. Пан Пуцята спрабаваў дамаўляцца з вадавозам, які кожную раніцу прывозіў ваду карчмару, але той хапала хіба твар спаласнуць і напіцца. Каб добра адмыцца, трэба было наведваць публічныя лазні, дзе было не нашмат чысцей, чым на вуліцах, яшчэ і смярдзела нямытымі целамі і авечым мылам. Пан маршалак з тугой прыгадваў Галандыю, дзе чаго-чаго, а вады не бракавала, і ўголас марыў аб вяртанні ў Гаагу амаль гэтак жа ўпарта, як і пра ўласны дом у Літве.

Але гэтыя звыклыя для вялікага горада праблемы былі толькі верхавінай няшчасцяў, якія Парыж рыхтаваў для сваіх жыхароў. Пасля таго, як з гарадскіх вежаў раздаваліся сігналы «гасіць агонь» і ў французскую сталіцу прыходзіла густая непраглядная цемра, месцічы зачынялі глухія аканіцы, замыкалі дзверы на магутныя засовы і не паказвалі носа на вуліцу да світання. Ноччу гаспадарамі вуліц станавіліся рабаўнікі і бандыты парыжскага дна. Стаіўшыся ў глухіх завулках злавеснымі чорнымі ценямі, яны чакалі неасцярожную ахвяру, якой часта даводзілася разлічвацца за позні шпацыр не толькі кашальком, але і жыццём. Часта па дарозе дадому з Бургундскага гатэлю[123] або тэатра Марэ Радзівілу і яго людзям даводзілася працаваць шаблямі, каб растлумачыць мярзотнікам правілы гасціннасці і паказаць дарогу на той свет. Для легкадумнай моладзі такія бойкі былі вясёлымі прыгодамі, а вось пан Пуцята потым доўга трымаўся за сэрца і супакойваў нервы віном.

Але на гэтыя дробязі ніхто не звяртаў увагі, бо французская сталіца была вясёлым горадам. Толькі сюды з усіх канцоў Францыі ехалі прыгожыя дзяўчаты, каб стаць бліскучымі куртызанкамі, якія суправаджалі каралеўскі двор падчас пераездаў з адной рэзідэнцыі ў іншую. І хоць славы Нінон дэ Ланкло або Марыён Делорм[124] ніводнай з іх дасягнуць не ўдалося, вясёлым дзяўчатам тут былі заўсёды радыя. Самыя няўдачлівыя прастытуткі працавалі пад Новым мостам, маладзейшыя і прыгажэйшыя — каля цэркваў, ловячы кліентаў пасля імшы, а найлепшыя і самыя разумныя карысталіся паслугамі дасведчаных кабет, якія вышуквалі ім грашавітых мужчын сярод парыжскіх буржуа і арыстакратаў. Гэтыя красуні знешнасцю і паводзінамі мала розніліся ад свецкіх дам і часта станавіліся ўтрыманкамі сваіх кліентаў. Таму найбольшым клопатам для радзівілаўскай моладзі стала выманьванне грошай у пана Пуцяты на такія забавы, бо князю прадажныя жанчыны хутка надакучылі.

— Не ведаю, навошта ў Парыжы плаціць за каханне, калі гэтага кахання тут і так хапае, — сказаў ён, і меў рацыю.

У краіне, дзе шлюб быў хутчэй дамовай аб куплі-продажы, чым саюзам закаханых сэрцаў, шлюбны ад’юльтэр быў нормай сямейнага жыцця.

У бліжэйшым касцёле, куды Багуслаў як пратэстант зазіраў, каб паглядзець на жанчын (так рабілі і добрыя каталікі), дзясяткі жаночых галовак павярталіся да яго, і цяжка было адмовіць сабе ў задавальненні прыўдарыць за міленькай прыгажуняй. А калі побач з ёй яшчэ і сядзеў пахмуры муж, кароткая любоўная прыгода набывала п’янлівы прысмак небяспекі, што распальвае кроў і ўзбуджае пачуцці.

І ўсё ж алькоўныя перамогі не маглі прымусіць Радзівіла забыцца пра мэту свайго падарожжа. Рыцарскую навуку ў хворай на дуэльную ліхаманку краіне можна было асвоіць найлепшым чынам. Яшчэ Карл ІХ[125] заснаваў у французскай сталіцы Каралеўскую рыцарскую акадэмію, дзе вучыліся шляхцічы, якія жадалі прысвяціць жыццё вайсковай кар’еры і не адставаць у свецкім жыцці. У гэтай установе мелася вучыцца і радзівілаўская моладзь, якая ахвотна прамяняла сумныя кнігі на ўрокі фехтавання, верхавой язды, танцаў і этыкету. Паколькі ў акадэміі вучыліся дзеці небагатых шляхцічаў і пераважна за каралеўскі кошт, Багуслаў вырашыў, што гэтая паважаная ўстанова не адпавядае яго высокаму статусу і наважыўся вывучаць рыцарскае мастацтва ў прыватных школах, якіх у французскай сталіцы таксама хапала.

Найлепшы настаўнік фехтавання ў Парыжы і, адпаведна, ва ўсёй Францыі, месье Сэнт-Анж, у зале якога Радзівіл браў урокі, віртуозна валодаў рапірай і мог пахваліцца іншымі не менш важнымі для добрага фехтавальніка якасцямі: гнуткасцю кошкі і спрытам акрабата. Але ўсе гэтыя якасці засланяла празмерная любоў месье да тэорыі высакароднага мастацтва, якое ён меў гонар выкладаць. А звычка прыпраўляць свае заняткі доўгімі цытатамі з навуковых трактатаў вядомых майстроў фехтавання даводзіла да шаленства яго вучняў, асабліва тых, якія не маглі пахваліцца вытрымкай. Радзівілаўская моладзь, якая часам наведвала заняткі разам з патронам, пачаўшы навучанне ў акадэміі са значным спазненнем, таксама была ад гэтага не ў захапленні.

— Каб добра пырнуць саперніка ў кварце, — казаў Сэнт-Анж, наўмысна ўкалоўшы Кожкіля ахоўным наканечнікам фехтавальнай шпагі, каб той нарэшце стаў у патрэбную пазіцыю, — варта адначасова з выпадам павярнуць свой левы бок і, паклаўшы руку на сцягно, выцягнуцца так, каб правае плячо, правае калена і пальцы правай нагі былі на адной перпендыкулярнай лініі… Я сказаў пер-пен-ды-ку-лярна! — крыкнуў ён Стаброўскаму, які круціў галавой, спрабуючы падгледзець значэнне гэтага слова ў таварышаў, якія паслухмяна станавіліся ў пазіцыю.

— А вось калоць у прыме, — ён пастукаў эфесам па спіне Фелкерзона, патрабуючы ўвагі, — варта зверху ўніз, калі запясці ўзнятыя над галавой. Але рабіць гэта трэба адразу, як толькі ваша зброя пакіне похвы, інакш праціўнік насадзіць вас на сваю шпагу раней, чым вы паспееце вохнуць: гэты прыём занадта адкрывае тулава, робячы з вас выдатную мішэнь.

Паколькі словы мэтра суправаджаліся дзеяннямі, Фелкерзон сапраўды ўбачыў ахоўнае лязо шпагі ў сябе пад сэрцам і павінен быў разам са сваімі таварышамі выслухаць лекцыю на чвэрць гадзіны пра асаблівасці прымянення ўсіх чатырох фехтавальных пазіцый, а таксама засвоіць перавагі прымы над секундай і тэрцыі над квартай.

— Я на ўроку фехтавання ці латыні? — абураўся Стаброўскі. — У мяне пасля гэтых заняткаў не толькі цела свінцовае — галава таксама быццам свінцом налітая!

— З вас, месір, ніколі не выйдзе добрага фехтавальшчыка, — парыраваў француз. — Я, вядома, і мядзведзя магу навучыць прыстойна трымаць шпагу, і вас навучу, не сумнявайцеся. Але ведайце, што на паядынку пераможа той, хто мае добрую вытрымку і халодны разлік ды не дазваляе эмоцыям зацямніць свой розум. Ваша лютасць — гэта ваша пагібель, мой пан!

Пакрыўдзіўшыся за мядзведжае параўнанне, Самуль бясстрашна ірвануў наперад, але француз адным спрытным ударам выбіў зброю ў яго з рук, заслужыўшы гучныя апладысменты астатніх вучняў.

У рэшце рэшт, Сэнт-Анж, хоць і любіў пагаварыць, але сумленна адпрацоўваў золата, атрыманае ад Багуслава. Фехтавальныя навыкі радзівілаўскай моладзі няўхільна паляпшаліся. Але найперш сваю энергію француз звяртаў на самога князя, які дэманстраваў такія бліскучыя поспехі, што хутка перасягнуў настаўніка.

— У мяне яшчэ ніколі не было такога вучня! — захоплена казаў Сэнт-Анж кожнаму, хто быў гатовы яго слухаць. — Божа, беражы таго дурня, які наважыцца выйсці з прынцам на паядынак!

Такой рэкамендацыі хапіла, каб у Радзівіла не бракавала сапернікаў у фехтавальнай зале, і прадпрымальны Ферх паспеў нядрэнна зарабіць, б’ючыся аб заклад на перамогу патрона. Багуслаў хутка даведаўся пра гэтыя сумніўныя падпрацоўкі і, вырашыўшы, што яны ганьбяць яго княжацкі гонар, прымусіў Рыхарда пакінуць гэтую выгадную справу.

Акрамя фехтавання, Радзівіл вучыўся ў месье дэ ла Фалю акрабатычна ездзіць верхам. Гэта, на думку пана Пуцяты, было ўжо марнатраўствам, бо прынц і так выдатна трымаўся ў сядле і мог, напрыклад, спяшаючыся ў салон мадам Рамбуе, з лёгкасцю скочыць на спіну каня з акна другога паверха, каб не заляпаць начышчаных да бляску батфортаў брудам.

х х х

Невялікі, але ўтульны двухпавярховы дом на вуліцы Сэн-Та-ма-дзю-Луўр, дзе жыла мудрая Артэніс — маркіза Катрын дэ Рамбуе[126], быў прытулкам французскіх літаратараў, вясёлай моладзі, якая збіралася тут, стаміўшыся ад сумнага прыдворнага жыцця, і самых вядомых французскіх арыстакратаў, якія таксама прагнулі забавак. Упершыню пераступіўшы парог знакамітай Блакітнай гасцінай[127], дзе на падушках раскошнага ложка напаўсядзела-напаўляжала мадам маркіза, Радзівіл адчуў сябе безнадзейным правінцыялам у гэтым царстве куртуазнасці і вытанчаных манер. Нават тыя вяльможы, што ў паўсядзённым жыцці лаяліся як конюхі, тут мусілі стрымліваць свае языкі пад пагрозай неадкладнага адлучэння ад дома. Граф дэ Данемон са слаўнага дому Клярмон, які таксама браў урокі ў месье Сэнт-Анжа, прадставіў мадам Рамбуе «свайго добрага сябра», прынца Радзівіла, а сам паспяшаўся далучыцца да натоўпу прыхільнікаў юнай прынцэсы Ганны Жэнеўевы Кандэ, якая наведвала салон разам з маці. На шчасце, розум і прыроджаная дасціпнасць дапамаглі Багуславу з гонарам адбівацца ад слоўных нападаў гаспадыні дома, якая яшчэ не насыцілася ўвагай моцных гэтага свету і затрымала высокага госця каля сябе. Тым не менш, выбраўшы момант, калі ўвагу Артэніс на імгненне адцягнуў месье Вуацюр[128], які захацеў далучыцца да іх таварыства, Радзівіл з радасцю адышоў у бок і тут жа апынуўся ў асяроддзі цікаўных наведвальнікаў або, хутчэй, сімпатычных наведніц. Праз пяць хвілін Багуслаў ужо ведаў, што будуць адзяваць у Парыжы вясной і летам, і даведаўся, што кароль Людовік стаміўся заляцацца да мадэмуазэль дэ Атфор і па падказцы Рышэлье звярнуў свой погляд на юнага Сэн-Мара. Але невядома, што з гэтага выйдзе, бо той страшэнна закаханы ў куртызанку Марыён Дэлорм… Радзівіл нудзіўся, слухаючы перасыпаныя незнаёмымі імёнамі размовы, але хутка навастрыў вушы: гаворка зайшла пра каралевіча Яна Казіміра, які дагэтуль сядзеў у французскай турме. Аказалася, што адзін з афіцэраў хацеў зладзіць беднаму вязню ўцёкі, але прынцаў слуга, напіўшыся, выдаў французам гэты план, выракаючы і гаспадара, і сябе самога на далейшае зняволенне. Багуслаў, які тыдзень таму адправіў у Сістэрон[129] Ферха з лістом для каралевіча, дзе прапаноўваў яму свае паслугі, і загадаў па магчымасці даведацца, ці можна неяк вызваліць вязня, устрывожыўся. Але, вырашыўшы, што разважлівы Рыхард не стаў бы дзейнічаць без парады, супакоіўся. Французскія пляткаркі, пакінуўшы каралевіча, пачалі высмейваць графа Данемона. Небарака адважыўся наведаць Блакітную гасцёўню ў плашчы, «дакладна такім самым, які быў у Басамп’ера[130], калі той апошні раз наведваў двор». Багуслаў пакляўся сабе заўсёды сачыць за модай, каб незнарок не трапіць на востры жаночы язычок.

У гэтым таварыстве князь ужо не сумаваў, але зусім хутка гатовы быў аддаць усё, каб зноў апынуцца побач з мадам Рамбуе. У гасцёўню ўвайшлі дзве маладыя жанчыны, якіх сама гаспадыня дома прывітала нізкім рэверансам. Старэйшая была цёмнавалосая станістая дзяўчына. Рашучы позірк яе праніклівых чорных вачэй прабегся па пакоі і чамусьці спыніліся менавіта на Багуславу. Ёй было гадоў дваццаць шэсць. Малодшая — бялявая дваццацідвухгадовая прыгажуня — выглядала сарамлівай ды нерашучай і падалася Радзівілу найпрыгажэйшай дзяўчынай у свеце.

— Прынцэсы Ганзага, — прашаптаў на вуха князю вяртлявы малады чалавек, які ўвесь час спрабаваў звярнуць на сябе ўвагу князя. — Марыя і Ганна.

Марыя Луіза Ганзага дэ Нявера, герцагіня Мантуанская, была той самай «французскай нявестай», якую Рышэлье прапаноўваў у жонкі каралю Польшчы. Рашучая, славалюбівая і ўладарная, яна з дзяцінства марыла пра каралеўскую карону. А паколькі пры французскім двары балбаталі пра слабае здароўе караля Уладзіслава, які да гэтага часу не меў нашчадка, маладая жанчына не страціла цікавасці да Польшчы і спадзявалася выйсці замуж за пераемніка цяперашняга караля. Пачуўшы ад маркізы Рамбуе, што ў яе гасцюе прадстаўнік магутнага дому Рэчы Паспалітай — прынц Радзівіл, герцагіня выказала жаданне з ім павітацца.

Багуслаў быў расчараваны, бо прынцэса Ганна, абмяняўшыся пацалункамі з прынцэсамі Кандэ, села побач з імі на зэдліку, які паслужліва падсунуў нейкі літаратар. Князь павітаў яе сястру з тым крывадушным захапленнем, якое ўжо паспеў падгледзець у наведнікаў мадам Рамбуе. Перакананая, што такое ўражанне зрабіла яе знешнасць, а не добрае выхаванне замежніка, Марыя Луіза ўзрадавалася: малады прыгажун спадабаўся ёй з першага погляду. Прапанаваўшы быць для Радзівіла анёлам-ахоўнікам пры французскім двары, яна ласкава выслухала кароткі аповед прынца аб падарожжах, пацікавілася здароўем польскага караля і каралевы ды з журботнай крывадушнасцю падціснула вусны, пачуўшы, што яно не дужа моцнае.

— Значыць, калі кароль (хай працягне Госпад яго дні) раптам памрэ, пераемнікам будзе каралевіч Казімір, якога Рышэлье дагэтуль трымае ў турме? — спытала Марыя Луіза, хаваючы ў вачах дзіўны бляск.

— Калі на тое будзе воля магнатаў і шляхты, якія ў нас каралёў выбіраюць, — адказаў Багуслаў, не заўважыўшы нічога падазронага ў яе паводзінах (ён якраз пасылаў прамяністы позірк у бок прынцэсы Ганны).

— Значыць, і Радзівілаў?

Багуслаў з усмешкай кіўнуў.

— Мой род самы магутны ў Вялікім Княстве Літоўскім…

— Бедны каралевіч, — яшчэ раз уздыхнула прынцэса. — Я павінна наведаць яго, каб суцешыць у няшчасці, якое яго спасцігла.

— Думаю, герцагіня, ад такога суцяшэння ніхто не адмовіцца, — разгублена адказаў князь, любуючыся тым, як прынцэса Ганна весела смяецца з жарту нейкага хлопца.

«У яе самая чароўная ўсмешка на свеце, — захоплена падумаў ён. — І вочы… і рукі…»

Марыя Луіза вырашыла пачуць у гэтай нявіннай фразе тое, чаго там і блізка не было. Абапёршыся на руку Багуслава і міла перакідаючыся з ім рознымі глупствамі, яна рашуча пацягнула яго на пошукі ўтульнага кутка, дзе можна было б застацца сам-насам. Знайшоўшы такі, герцагіня млява раскінулася на падушках, кінутых па іспанскай модзе проста на вялікі турэцкі кілім на падлозе, і, выпнуўшы вялікія панадлівыя грудзі, паслала маладому прынцу гарачы погляд, які павінен быў патрапіць яму ў сэрца. Заплюшчыла вочы і пачала падбіраць словы, якімі збіралася адказаць на першы нясціплы рух свайго кавалера так, каб не расхаладзіць яго, але і не занадта заахвоціць да рашучых дзеянняў, наступствы якіх маглі б загубіць яе рэпутацыю.

— Не магла б ваша высокасць прадставіць мяне маркізе Ганзага? — тым часам пацікавіўся Багуслаў.

Герцагіня пакрыўджана ўскочыла на ногі. Немагчыма было прыдумаць горшай абразы для жанчыны. Яна была гатовая адкрыць свае абдымкі мужчыну, а той, замест упасці да яе ног, заяўляе пра гатоўнасць адарыць каханнем яе маладзейшую і прыгажэйшую сястру! Закусіўшы губу ад прыкрасці, пакрыўджаная Марыя Луіза рашуча спыніла нейкага маладога чалавека, які ішоў па сваіх справах, і, схапіўшы за рукаў, прыцягнула да сябе.

— Месір?.. — яна з усяе сілы рабіла выгляд, што спрабуе ўспомніць імя юнака, якога бачыла ўпершыню ў жыцці.

— Анры Куаф’е дэ Рузэ, маркіз дэ Сэн-Мар да паслуг вашай высокасці, — грацыёзна пакланіўся юнак.

Марыя Луіза з радасным здзіўленнем падумала, што новы знаёмы — аднагодак нягодніка Радзівіла, таксама вельмі прыгожы.

— Маркіз, правядзіце мяне да карэты, — сказала яна і, павярнуўшыся да Радзівіла, дадала з абражанай усмешкай: — Прынц, я ахвотна выканаю вашу просьбу ў наступны раз, цяпер у мяне раптам разбалелася галава. Да сустрэчы, мой дарагі сябар!

Багуслаў нічога не зразумеў. Ён быў занадта заняты сузіраннем Ганны Ганзага, каб яшчэ пераймацца пачуццямі яе сястры…

Да вялікага расчаравання Радзівіла, прынцэса Ганна прывітала яго не так ласкава, як герцагіня Мантуанская. Хоць на яе вуснах і зіхацела чароўная ўсмешка, але летуценна-шкляны погляд сведчыў, што думкі прыгажуні былі дзесьці далёка.

Зноў і зноў Радзівіл спяшаўся на вуліцу Сэн-Тама-дзю-Луўр, каб разам з Ганнай Ганзага апладзіраваць новым стансам месье Вуацюра, сцэнам з «Сцыпіёна Афрыканскага» Дэмары Сэн-Сарліна і асабліва няўклюдным вершам фаварыта кардынала Рышэлье — паэта Шаплена. Убогія рыфмы гэтага няздары дазвалялі яго правялебнасці, які таксама часам браўся за пяро, адчуваць сябе паэтычным геніем. Публіка Блакітнай гасцёўні, слухаючы доўгія паэмы мэтра, які дэкламаваў іх з характэрным прыдыханнем і шыпеннем, памірала ад нуды, затое князь у гэты час меў магчымасць забаўляць сваю багіню свецкімі жартамі. На паэтычных вечарынах у мадам Рамбуе ладзіліся і танцы. Каб зрабіць уражанне на прынцэсу, князь пачаў браць урокі танцаў у месье дэ Нуа і амаль выклікаў сардэчны прыступ у пана Пуцяты, апавясціўшы аб намеры цалкам абнавіць свой яшчэ зусім свежы гардэроб.

Але усе намаганні Багуслава былі марнымі — чароўная дама заставалася халоднай як лёд, і пускаць залётніка ў сваё сэрца ці хаця б у ложак рашуча адмаўлялася.

— Паміраю, — скардзіўся князь Яну Невяроўскаму — адзінаму, каму адважыўся адкрыць душу, якая патрабавала спачування і хоць нейкага суцяшэння. — Ох, а святары яшчэ палохаюць нас пякельнымі пакутамі… Ды сам чорт не прыдумае горшых пакутаў за любоўныя!

— Можа, ну яе да яснай халеры? — асцярожна прапанаваў Ян. — Колькі прыгажунь вакол!

Суцяшальнік з Невяроўскага быў так сабе, і Радзівіл нахмурыўся.

— Ян, запамятай: мяне не спалохае цэлая варожая армія, і адступаць перад смяшлівым Амурам з яго стрэламі я тым больш не збіраюся…

Напэўна, рымскі бог кахання пакрыўдзіўся на літоўскага прынца за такую дзёрзкасць. Калі аднойчы ўвечары Багуслаў (у які раз!) пераступіў парог Блакітнай гасцёўні, да яго падышоў знаёмы вяртлявы юнак. Гэта быў той самы Талеман дэ Рэо[131], якому неўзабаве ўдалося абессмяроціць сваё імя падслуханымі ў салоне «Арыгінальнымі гісторыямі».

— Мансеньёр, вы ўжо чулі навіну? — перарывістым ад хвалявання голасам загаварыў ён. — Прынцэса Ганна Ганзага ўступіла ў таемны шлюб з Анры Гізам, арцыбіскупам Рэймскім! Іх сёння ўначы абвянчаў адзін рэймскі канонік у капліцы гатэля Нявер.

Ад такой навіны ў Радзівіла мову адняло на імгненне. Але, вырашыўшы, што ён стаў чарговай ахвярай адной з тых містыфікацыі якія так любілі госці мадам дэ Рамбуе, князь усё ж скрывіў вусны ва ўсмешцы.

— А што, Папа ўжо дазволіў каталіцкім святарам жаніцца?

Юнак хрыпла зарагатаў.

— Ды Папа хутчэй уручыць ерэтыкам ключы святога Пятра, чым наважыцца на такое блюзнерства! Але сам герцаг сцвярджае, што не даваў манаскіх абяцанняў і атрымаў з Рыма дазвол на шлюб… Божа, які скандал! А яшчэ не так даўно ўвесь Парыж быў шакаваны сувяззю паміж месье Рэймсам і мадам абатысай Авене — сястрой маркізы Ганзага… Небарака памерла колькі месяцаў таму…

Багуслаў, які таксама чуў гэтыя плёткі, адчуў, што на яго лбе выступіў халодны пот. Ён яшчэ не верыў гаваркому маладзёну, але ўжо пачаў баяцца, што ў яго выдумках больш праўды, чым хлусні. Змрочныя прадчуванні не падманулі — пра нечаканае замужжа Ганны Ганзага пляткарылі на кожным кроку, а яе сястра, якая з’явілася ў салоне Рамбуе ў суправаджэнні маркіза Сэн-Мара, пацвердзіла чуткі словамі, што гэтыя двое кахаюць адно аднаго «як Амур і Псіхея». І хоць Багуславу падалося, што словы старэйшай Ганзага адрасаваліся менавіта яму, цешыцца самападманам прынц не мог.

— Я павінен выкінуць Ганну з галавы, — рашуча заявіў ён Яну Невяроўскаму. — І я гэта зраблю!

— Не сумняюся, — узрадаваўся Ян, які шалёна нудзіўся ў гасцях у мадам Рамбуе. — У рэшце рэшт, мы ў Парыжы, а ў гэтым горадзе ўцех хапае…

— Ты маеш рацыю, дружа, — сказаў князь. — Толькі дзеля вясёлага жыцця я яшчэ неяк патрываю парыжскі смурод!

х х х

Між тым набліжалася вясна, і бруд, які шчыльнай коўдрай укрываў парыжскія вуліцы і канавы, пачаў раставаць. Ад пякельнага сернага паху, што рабіўся ўсё больш невыносным, не ратавалі нават французскія духі. Каб напоўніць лёгкія свежым паветрам, Багуслаў любіў прагуляцца Новым мостам, які злучаў Луўр з рынкам абацтва Сэн-Жэрмен-дэ-Прэ. Тут не было крывых драўляных будыначкаў, якія загрувашчвалі іншыя парыжскія масты, і па вечарах гандляры прыбіралі свой няхітры тавар з перасоўных гандлёвых намётаў, так што можна было бесперашкодна любавацца велічным фасадам каралеўскага палаца, за якім павольна знікала халоднае вясновае сонца. Свежы вецер з Сены звычайна нёс у горад жыватворнае паветра, але цяпер, змяніўшы кірунак, тхнуў гнілізнай з Дуўрскага рова. Радзівіл міжволі паморшчыўся, а яго почат, які сёння складаўся з Невяроўскага, Стаброўскага і Кожкіля, аж перасмыкнула ад агіды.

— І як небаракі парыжане трываюць тут летам, хацеў бы я ведаць, — выдыхнуў Невяроўскі, заціснуўшы нос рукой.

— А я вось не хачу, — адрэзаў Радзівіл. — Таму ўлетку нас тут і не будзе… Лепш памерці рыцарскай смерцю на полі бою, чым паволі задыхнуцца ў гэтым каменным мяшку… І хто, чорт забірай, назваў Парыж вясёлым горадам? Тут жа сумна, як у магіле!

Ён з прыкрасцю падбіў наском батфорта камень, што трапіўся на шляху. Ян дыпламатычна прамаўчаў: Багуслаў быў не ў гуморы яшчэ з раніцы, калі ўбачыў у акне гатэля Нявер Ганну Ганзага і Анры Гіза. Іх абдымкі і гарачыя пацалункі сведчылі, што гэтую пару аб’ядноўвае шчырая любоў. Ад спадзяванняў Радзівіла заваяваць сэрца прыгажуні засталіся адны шматкі: жанчына амаль заўсёды здрадзіць каханку, які ёй надакучыў, але каханню не здрадзіць ніколі…

— Ох, хоць бы прынц Аранскі нарэшце адважыўся атакаваць Антверпен, — услых падумаў князь.

Стаброўскі з Кожкілем пераглянуліся і гучна ўздыхнулі — перад невясёлай перспектывай апынуцца ў ваенным лагеры французская сталіца здавалася ім найлепшым горадам на зямлі…

Змяркалася. На сярэднявечных вежах Палаца правасуддзя вартаўнікі засвяцілі ліхтары, а хімеры на версе сабора Нотр-Дам ужо схаваліся ў густым змроку.

— Трэба вяртацца, — сказаў Радзівіл. — Ян, ты не здагадаўся прыхапіць з сабой ліхтар?

Вінаватае мармытанне Невяроўскага пацвердзіла, што ліхтара няма, таму ўсе дружна павярнуліся і пакрочылі ў кірунку Луўра. Невяроўскі і Кожкіль ішлі наперадзе, Радзівіл са Стаброўскім трохі адсталі. Нягледзячы на позні час, на мосце было амаль пуста, толькі каля бронзавай статуі Генрыха IV цямнелі нейкія цені. Параўняўшыся з помнікам, Самуль жартам перагнуўся цераз парэнчы моста, жадаючы нешта разглядзець у чорнай вадзе, і калі князь павярнуўся, каб перасцерагчы, адчуў, як нехта моцна рвануў з яго плячэй плашч. Ад нечаканасці Багуслаў сеў на зямлю. Пачуўся тупат ног рабаўніка, які з усіх сіл бег прэч са скрадзеным плашчом.

— Стой! — раўнуў Багуслаў. — Да мяне! Да мяне!

Ускочыўшы на ногі і выхапіўшы шпагу, князь кінуўся ў пагоню. Яго почат, апамятаўшыся, таксама пабег следам у кірунку плошчы Дафіна, куды імчаліся разбойнікі (да Багуславава рабаўніка дарогай далучылася яшчэ трое). Вядома, яны збіраліся распусціцца ў сетцы заблытаных вузкіх завулкаў і, напэўна, дасягнулі б мэты, калі б разбойнік, які размахваў крадзеным плашчом, не спатыкнуўся і не пляснуўся жыватом на брудны брук.

— Drole! Je vais te couper les oreilles![132] — крыкнуў, падбягаючы, Багуслаў, i, схапіўшы нягодніка за вопратку, сілай паставіў на ногі.

Развярнуўшы зладзюгу да сябе, князь ледзь не пракалоў яго шпагай наскрозь, але той паспеў ухіліцца і, адляцеўшы на некалькі крокаў, трапіў у рукі Невяроўскаму і Кожкілю.

— Oh! Моп Dieu! — крыкнуў разбойнік, спалохана гледзячы на аголеную шпагу і раз’юшаны твар Радзівіла. — Grace, Monsieur, pitie![133]

Багуслаў здзіўлена заўважыў, што рабаўнік быў апрануты як знатны шляхціч і меў на баку шпагу, якой не паспеў скарыстацца. Яго твар быў закрыты аксамітнай маскай, з-пад якой вызіралі спалоханыя вочы. Ён вінавата пасміхаўся. Тут бы яму і прыйшоў канец, калі б яго людзі не ўбачылі, што здарылася бяда, і не павярнулі назад.

— Arretez! Arretez! — яшчэ здалёк крыкнуў адзін з іх. — Prenez garde a ce que vous allez faire, messieurs! Cest le duc d’Orleans![134]

Князь так здзівіўся, што ледзь не выпусціў зброю. Невяроўскі і Кожкіль, якія трымалі герцага, разам адпусцілі яго, і той, не ўтрымаўшыся на нагах, упаў проста ў лужыну.

— Якога чорта? — Радзівіл працягнуў руку першаму прынцу Францыі і дапамог яму ўстаць на ногі. — Што за дурныя жарты?

Гастон глыбока ўздыхнуў. Яго прыгожы арыстакратычны твар апух ад доўгага п’янства і гарэў нездаровым румянцам.

— Сумна, — прамармытаў ён. — Вось я са сваімі сябрамі і забаўляюся, як магу… Прыдворныя нават празвалі мяне «рабаўніком з Новага моста»…

— Нічога сабе! — не ўтрымаўся Стаброўскі. — Гэта… нядрэнная краіна, мансеньёр, калі тут нават прынцы крыві на вуліцах рабункам займаюцца!

— Закрый рот, Самуль, — параіў яму Багуслаў, а герцаг Арлеанскі, успомніўшы аб сваёй годнасці, паблажліва ўсміхнуўся князю.

— Бачу, вы, месір, жартаваць не любіце, калі загадалі слугам сябе мансеньёрам зваць?

— Я Багуслаў Радзівіл, прынц Свяшчэннай Рымскай імперыі, — змрочна прадставіўся Багуслаў, хаваючы шпагу ў похвы. — Мае шанаванні, ваша высокасць!

Імгненне Гастон здзіўлена глядзеў на яго, а потым выбухнуў смехам, да якога далучыліся і яго людзі.

— Клянуся, гэта вельмі весела! Я пачастую вас вячэрай, прынц, і мы забудзем пра гэта здарэнне, як пра страшны сон?

— Іншым разам, — не надта ласкава адмовіўся князь, таму што спрабаваў адчысціць бруд са сваіх штаноў і сердаваў, што толькі размазаў яго яшчэ больш. — У такім выглядзе нас у любой карчме палічаць рабаўнікамі, а начаваць у Шатле[135] мне зусім не хочацца нават у вашым шаноўным таварыстве.

Ён іранічна пакланіўся прынцу.

— Затое нам удасца захаваць інкогніта, — сказаў Гастон, які, відавочна, знаходзіўся ў, на дзіва, добрым настроі. — Д’Эпінэ, сябар мой, — звярнуўся ён да аднаго з спадарожнікаў, — бяжы ў «Сасновую шышку» і скажы тоўстаму П’еру, хай прыгатуе для нас вячэру, годную высакародных прынцаў! І падасць нам тое ж бургундскае, якое мы пілі ў яго ў мінулы раз…

Д’Эпінэ, прыгожы малады чалавек, які, відавочна, быў у фаворы ў герцага Арлеанскага, адсалютаваў шпагай свайму патрону, Радзівілу і пабег выконваць загад.

х х х

Пасля пасядзелак з вясёлым братам французскага караля Радзівіл і яго людзі вярнуліся дадому толькі пад раніцу. Усё таварыства ледзь трымалася на нагах — тройчы клятае бургундскае добра туманіла галаву. Багуслаў чакаў нараканняў ад пана Пуцяты, але маршалак ужо прывык да начных уцех выхаванца, і толькі цяжка ўздыхнуў, прымаючы ў князя адваяваны з такой цяжкасцю плашч.

— Вашу княжацкую міласць тут чакаюць, — пазяхнуў ён, даючы па карку Стаброўскаму, што патаптаўся яму па нагах.

— Хто? — здзівіўся Багуслаў, адштурхоўваючы Самуля, які пакрыўджана размахваў кулакамі, жадаючы даць здачы.

— Бутлер, пісар каралевіча Яна Казіміра, — сказаў Пуцята, паказаўшы вачыма на дзверы, за якімі быў нечаканы госць. — У яго ліст для вашай міласці. І Ферх таксама з ім прыехаў…

Немец Бутлер быў адным з тых нешматлікіх слуг, якія, нягледзячы на сваю грубасць і адсутнасць выхавання (а, можа, і дзякуючы гэтым якасцям) прымудраліся знаходзіць з прынцам-вязнем супольную мову і карысталіся яго поўным даверам. Менавіта праз Бутлера Ян Казімір вёў з французскім урадам перамовы аб вызваленні. Зважаючы на знешнасць і паводзіны гэтага слугі, завяршыцца поспехам яны ніяк не маглі. Бутлер мірна даглядаў дзясяты сон у ложку Невяроўскага, калі пан Пуцята расштурхаў яго і паведаміў аб прыходзе князя. З цяжкасцю ўстаўшы з ложка, куды тут жа ўклаўся Ян, пан пісар адвесіў Радзівілу сонны паклон і працягнуў ліст. Багуслаў узяў яго, распячатаў і паспрабаваў чытаць, але літары, напісаныя не надта каліграфічным почыркам каралевіча, напаўзалі адна на адну і скакалі перад вачыма, ніяк не жадаючы складвацца ў словы. Зразумеўшы, што пасланне ўтрымлівае толькі рэкамендацыі яго прад’яўніка, а гутарка з бесталковым слугой можа зацягнуцца надоўга, Радзівіл вырашыў адкласці размову да раніцы.

— Пазней, пане Бутлер, — рашуча сказаў ён. — У рэшце рэшт, бедны каралевіч ужо і так доўга прабыў у турме, так што некалькі гадзін нашага спакойнага сну яму не пашкодзяць, а-а-а-а (ён пазяхнуў), то і на карысць пойдуць, калі я лепш цяміць змагу! Добрай ночы… то бок добрай раніцы, панове…

Сказаўшы так, Багуслаў зваліўся на ложак і заснуў як забіты.

Раздзел 9

ДЫПЛАМАТЫЯ РЫШЭЛЬЕ

Сэн-Жэрмен — Парыж — Пікардзія — Кале — Дуўр

(сакавік — ліпень 1639 года)

6 сакавіка 1639 года апоўдні Багуслаў Радзівіл з Невяроўскім, Цадроўскім, Ферхам і Кажэўскім хутка ўздымаліся па Вялікай лесвіцы Сэн-Жэрменскага палаца ў каралеўскія пакоі. Гэтым разам іх суправаджаў лейтэнант каралеўскіх гвардзейцаў, якому Радзівіл прад’явіў запрашэнне на каралеўскую аўдыенцыю. На сходах дзяжурылі тыя ж мушкецёры, што і падчас мінулага тайнага візіту князя, і ветлівы ваяка, які тады так паслужыў Багуславу, пазнаўшы яго, прысвіснуў.

— Хто гэта, Каменж? — спытаў ён лейтэнанта, праводзячы ўзрушаным поглядам апранутага па апошняй парыжскай модзе князя і яго пышны почат.

— Польскі прынц, — напаўголасу паведаміў лейтэнант. — Да караля.

— Я ж казаў, што ён прынц, — задаволена паведаміў мушкецёр свайму таварышу, і Багуслаў, пачуўшы гэта, не стрымаў усмешкі.

Але яна імгненна згасла, бо па сходах спускалася Ганна Ганзага ў суправаджэнні герцага Гіза, чый упрыгожаны жоўтымі стужкамі цёмна-зялёны аксамітны камзол зусім не быў падобны на адзенне духоўнай асобы.

Пакланіўшыся прынцэсе, якая прывітала яго гарачым румянцам, і зрабіўшы выгляд, што не заўважае саперніка, Радзівіл прымусіў сябе выкінуць абаіх з галавы і паспяшаўся далей. Краем вуха ён пачуў, як герцаг шэптам цікавіцца ў жонкі яго іменем. Тым часам Каменж, які адолеў лесвіцу раней за Багуслава, ужо рэкамендаваў яго каралеўскаму камердынеру Ла Шанэ:

— Мансеньёр герцаг да яго вялікасці.

Князь працягнуў камердынеру ліст, і той, пазнаўшы пячатку, растаў у салодкай усмешцы.

— Прашу за мной, мансеньёр, — праспяваў ён. — Яго вялікасць чакае вас, — і, нахіліўшыся да вуха Багуслава, шматзначна дадаў: — Яго правялебнасць таксама тут…

Багуслаў, які адсылаў ліст Рышэлье з просьбай аб аўдыенцыі, дзе нагадваў пра шматгадовае сяброўства паміж першым міністрам Францыі і домам Радзівілаў, задаволена кіўнуў і пайшоў за Ла Шанэ, загадаўшы сваім людзям пачакаць. На парозе каралеўскага кабінета яго яшчэ раз спынілі.

— Ваша светласць без шпагі? — дзелавіта пацікавіўся дзяжурны афіцэр.

— Як бачыце, — разгублена адказаў князь, заходзячы.

х х х

Твар караля Францыі, як і мінулым разам, быў хваравітага жоўтага колеру. Чорная меланхолія, што атручвала сэрца і розум яго вялікасці, таксама нікуды не знікла. Тужліва падціснуўшы бледныя вусны, Людовік скардзіўся мужчыну ў чырвонай сутане на ўласнага сына:

— …на руках у каралевы ляжаў спакойна, а як я падышоў, зароў так, нібы не бацьку, а д’ябла ўбачыў… Каралева яго супраць мяне настройвае!

— Шасцімесячны хлопчык? Госпад з вамі, сір… — пачаў гаварыць кардынал, але, убачыўшы старонніх, павярнуўся да іх.

— Прынц Радзі-Віль, — урачыста абвясціў Ла Шанэ, прапускаючы наперад Багуслава.

Князь ужо прывык, што французы бязлітасна перакручваюць яго цяжкае для вымаўлення імя, таму спакойна пакланіўся каралю і яго правялебнасці.

— Радзівіл, — строга паправіў Рышэлье і, махнуўшы камердынеру, каб сыходзіў, заззяў усмешкай да літоўскага госця. — Сардэчна вітаем, мансеньёр!

— Сардэчна вітаем, прынц, — меланхалічна паўтарыў і кароль, запрашаючы князя сесці.

У адрозненне ад яго вялікасці, Рышэлье быў у выдатным настроі. Хваробы, якія выядалі апошняе здароўе з яго кволага цела, зараз адступілі, і бледны твар кардынала выпраменьваў упэўненасць сапраўднага ўладара Францыі. Цяпер, калі кароль нарэшце сказаў слова і этыкет быў скончаны, міністр узяў размову на сябе.

— Ці даўно ў Парыжы, мансеньёр? — спытаў ён і, пачуўшы, што госць правёў у французскай сталіцы ўжо два месяцы, дакорліва пакачаў галавой: — І толькі цяпер змаглі ўшанаваць нас сваёй увагай?

Багуслаў, які не сумняваўся, што кардынал ведае пра ягоны прыезд у Францыю з той хвіліны, як яго нага ступіла на французскі бераг, падтрымаў цырымонію, запэўніўшы суразмоўцаў, што толькі ўпэўненасць у іх неверагоднай занятасці перашкодзіла яму прывітаць іх раней. Таксама ён выказаў вялікую радасць з нагоды таго, што Францыя нарэшце дачакалася дафіна і калісьці будзе мець на троне вялікага караля. Пасля гэтых кампліментаў на манаршых вуснах нарэшце з’явілася ўсмешка.

— Так і будзе! — горда прамовіў Людовік. — Бо з зубамі нарадзіўся, усіх карміліц перакусаў, і ніводная больш за тры дні ў яго не вытрымлівае.

— Хай асцерагаюцца ворагі Францыі, — засмяяўся князь і гэтым дасціпным жартам канчаткова растапіў лёд на каралеўскім твары.

Прыйшоў час пагаварыць пра галоўнае. Гаворка, вядома ж, зайшла пра зняволенага каралевіча Яна Казіміра, дзеля якога Багуслаў, уласна, і дамагаўся каралеўскай аўдыенцыі.

— Каралевіч ехаў у Партугалію на запрашэнне караля Філіпа, каб стаць тамтэйшым віцэ-каралём і адміралам, — заявіў Рышэлье, выслухаўшы дыпламатычныя папрокі Радзівіла ў французскай негасціннасці. — На французскі бераг сышоў не з цікаўнасці, а для таго, каб агледзець памежную крэпасць стратэгічнага значэння… Я, вядома, магу і памыляцца, — прымірэнча абвясціў ён, убачыўшы, што Багуслаў ужо адкрыў рот, каб запярэчыць, — але Францыя, як ведае ваша светласць, цяпер ваюе з Габсбургамі, і любы чалавек на іспанскай службе робіцца ворагам Францыі. Тым больш, Польшча адпрэчыла працягнутую ёй руку сяброўства, заключыўшы саюз з Аўстрыяй, і нават, як сцвярджаюць нашы дыпламаты, паабяцала імператару жаўнераў, каб ваяваць з намі і нашымі саюзнікамі — Швецыяй, Аб’яднанымі Правінцыямі і нямецкімі пратэстанцкімі князямі.

«Такім чынам, вашай правялебнасці трэба гарантыі, што Польшча не выступіць на баку Габсбургаў у гэтай вайне, — зразумеў князь. — А Ян Казімір служыць закладнікам таго, каб польскае войска заставалася дома… Мудрая палітыка, няма чаго сказаць!»

Вядома, Радзівіл уголас сказаў зусім іншае.

— У Рэчы Паспалітай вайну абвяшчае не кароль, а сойм, а сойм вайны не дазволіць, — упэўнена заявіў ён. — Мой дзядзька, вялікі літоўскі фельдмаршал, па-ранейшаму рашуча трымаецца палітыкі саюза з пратэстанцкімі краінамі і Францыяй, якая ваюе на іх баку. Ён ніколі не ўхваляў ні адносін з Аўстрыяй, ні шлюбу караля з сястрой імператара, а я сам нават не быў на каралеўскім вяселлі… Клянуся сваім імем і гонарам свайго роду, бедны каралевіч не задумляў нічога благога супраць Францыі і слёзна прасіў мяне заступіцца за яго перад вашай вялікасцю і вашай правялебнасцю…

— Нарэшце даслаў разумнага чалавека, — усё ж усміхнуўся Рышэлье.

Багуслаў схіліў галаву ў знак падзякі, але вырашыў давяраць не кампліментам, а дзеям яго правялебнасці, і той гэта адчуў.

— На жаль, вы, мансеньёр, хоць і абараняеце інтарэсы каралевіча, не з’яўляецеся паўнамоцным польскім пасланнікам і не можаце выступаць ад імя караля і сойма, — у голасе кардынала ўжо адчуваліся сталёвыя ноткі. — Вы не можаце абяцаць нам мір ці вайну, як і не можаце даць гарантый, што Польшча не будзе помсціць за арышт свайго прынца.

Людовік пацвердзіў словы свайго міністра аўтарытэтным кіўком. Радзівіл з прыкрасцю прыкусіў губу — кардынал намацаў самае слабае месца ў яго абароне і цяпер граміў бастыёны па ўсіх правілах дыпламатыі.

— Я асабіста лічу, што мы маем справу з вялікім і трагічным непаразуменнем, — працягваў Рышэлье, крывадушна заломваючы ўпрыгожаныя каштоўнымі пярсцёнкамі пальцы. — Камендант Марсэля выявіў празмерную пільнасць, калі загадаў арыштаваць падазронага замежніка, які без пашпарта сышоў на бераг, а камандзір гарнізона ў Салоні, які трымаў Яна Казіміра ў каменным мяшку…

— …без дроў і добрай ежы, — уставіў Багуслаў.

— …выявіў не найлепшыя чалавечыя якасці…

— …якія кідаюць ганебную цень на Францыю і непазбежна паменшаць колькасць прыхільнікаў польска-французскага сяброўства ў маёй краіне, — рашуча скончыў князь. — Палітыка палітыкай, але ваша вялікасць (ён яшчэ раз пакланіўся Людовіку) можа праявіць хрысціянскую міласэрнасць, якая так да твару царкоўным служкам (паклон у бок кардынала), і забяспечыць вязню калі не свабоду, дык хоць вартыя яго высокага паходжання ўмовы жыцця. І не ў богам забытым Сістэроне, а тут, у Парыжы, дзе вам будзе лягчэй трымаць яго на вачах, а майму дзядзьку — пераконваць паноў сенатараў, што адбылося непаразуменне і французскія абдымкі ўсё яшчэ адкрытыя для Польшчы!

— Гарантыі… — пачаў кардынал, але Радзівіл цвёрда вырашыў заблакаваць праціўніка на яго пазіцыях, не даючы найменшай магчымасці кінуцца ў атаку.

— А гарантыі, пра якія кажа ваша правялебнасць, дасць польскі пасол, што, як мне вядома, ужо едзе сюды, — абвясціў ён з шырокай усмешкай, якая служыла выбачэннем за няветлівасць.

Багуслаў чакаў новага выпаду, але так і не дачакаўся. Кароль стомлена пазяхнуў. Кардынал моўчкі выцер спацелы лоб.

— Герцаг, няўжо мы не можам неяк палегчыць долю прынца Яна Казіміра? — падаў голас Людовік, якога стаміла гэтая размова.

Рышэлье маўчаў, а яго патаемных думак не разгадала б і сама Кумская сівіла[136]. Багуслаў не вытрымаў.

— У імя Госпада, ваша правялебнасць! Аўстрыйскі імператар і той міласцівей абыйшоўся з прынцам Рупертам, які ваяваў супраць яго, — сказаў юнак, прыціснуўшы руку да грудзей, і з палёгкай уздыхнуў, бо на тонкіх вуснах міністра нарэшце зайграла ўсмешка.

— Не хвалюйцеся, мансеньёр, — сказаў кардынал. — Ян Казімір — госць Францыі, а не вязень. Думаю, хутка мы будзем мець шчасце вітаць яго ў Парыжы… Спадзяюся і на тое, што вы, прынц, яшчэ ўшануеце нас сваім таварыствам.

Пасля гэтых слоў князь развітаўся і з лёгкім сэрцам пакінуў каралеўскія пакоі.

— Разумны хлопец гэты прынц Радзівіл, — падаў голас кароль, правёўшы князя позіркам.

— Вельмі разумны, — сказаў Рышэлье і летуценна дадаў, круцячы ў руках карункавую хусціну. — Добра было б, каб гэты прынц калісьці апынуўся на французскай службе…

х х х

Нягледзячы на падкрэсленую ветлівасць кардынала, Багуслаў і не думаў карыстацца яго запрашэннем: парыжскі брук, па якім часам хадзіў чаравічак Ганны Ганзага, апякаў яму пяткі, а першае, да таго ж няшчаснае каханне туманіла галаву і сушыла сэрца. Як толькі вясновае сонца трохі падсушыла бруд на французскіх дарогах, князь адправіўся ў падарожжа па краіне ў спадзяванні, што дарога развее яго смутак. У паездцы Радзівіла суправаджалі Клод Рывэ, Марцін Аборскі, пан Пуцята і Ян Цадроўскі — адзіны з радзівілаўскай моладзі, каму рыцарскія навукі ўжо стаялі папярок горла. Астатнія засталіся ў Парыжы пад наглядам пана Рэйнольда, каб скончыць навуку ў акадэміі.

Паехалі вярхом, не абцяжарваючы сябе лішнімі рэчамі і абозам. Стаялі пагодныя дні, цёплае сонца ўжо добра прыгравала ўкрытую маладым зялёным дываном зямлю, а фруктовыя сады напаўнялі лёгкія п’янлівымі водарамі квецені. Дарогі былі добрымі, ежа ў заездах — выдатнай, а акуратныя вясковыя дамкі (пераважна загарадныя рэзідэнцыі багатых парыжан) усялялі ўпэўненасць, што сытыя французы — самыя шчаслівыя жыхары спустошанай Трыццацігадовай вайной Еўропы. Засумаваўшы па цяплу і сонцу, Багуслаў падстаўляў твар прамяням і не баяўся загару, бо лічыў, што высакародная белізна скуры пасуе толькі далікатным паннам.

— Здаецца, я пачынаю любіць Францыю, — прызнаўся князь Клоду Рывэ, які ўсю дарогу забаўляў яго гістарычнымі анекдотамі.

— А, між іншым, мансеньёр, вы яшчэ нічога не бачылі, — паведаміў француз, хаваючы хітрую ўсмешку ў пышныя вусы.

Першым буйным горадам на шляху падарожнікаў быў Арлеан — намінальная сталіца Арлеанскага герцагства. Горад яшчэ мог пахваліцца добрымі фартыфікацыямі, якіх не кранула бязлітасная рука Рышэлье. (Мацуючы каралеўскую ўладу, кардынал метадычна знішчаў умацаваныя замкі мяцежных каралеўскіх васалаў.)

Але французская фартыфікацыйная школа саступала перадавой на той час галандскай навуцы, і няма чаго было і думаць пра практычнае прымяненне яе дасягненняў на літоўскай зямлі, дзе амаль не было сярэднявечных каменных замкаў. Таму, аглядаючы гарадскія ўмацаванні, Багуслаў забаўляўся тым, што шукаў недахопы ў абароне. Уяўляючы сябе галоўнакамандуючым варожай арміі, складаў у думках планы нападаў і ўдалай аблогі. Французскі гарнізон шакаваў князя нядбайным стаўленнем да службы, і, пагутарыўшы са старшымі афіцэрамі, Радзівіл быў гатовы пагадзіцца з Рышэлье, які лічыў французскіх салдатаў найгоршымі ў Еўропе. Затое палацы французскіх вяльможаў на Луары былі неверагодныя, і сваім раскошным выглядам падкрэслівалі перакананне французаў, што іх краіна створаная для міру, а не для вайны.

Наведаў Багуслаў і прынца Гастона, які ўжо паспеў пераехаць у рэзідэнцыю ў Блуа, дзе навыперадкі са сваім фаварытам д’Эпінэ змагаўся за прыхільнасць мясцовай дзяўчыны Луізон. Тая круціла абодвума як хацела і панавала пры княжацкім двары, быццам была не простай мяшчанкай, а герцагіняй Арлеанскай. Падзівіўшыся легкадумным норавам і грубым манерам прыдворных мансеньёра, якія так розніліся ад вытанчаных наведнікаў мадам Рамбуе, Радзівіл рушыў далей. І хутка ён пераканаўся, што дабрабыт французскай правінцыі быў толькі туманным марывам, якое раставала проста на вачах з кожным лье, якое аддзяляла падарожнікаў ад сталіцы. Даведзеныя да галечы вайной і падаткамі, сяляне пакідалі свае дамы. Яны збіваліся ў разбойніцкія шайкі, каб даць адпор каралеўскім войскам, пасланым душыць галодныя бунты, якія нібы пажар ахоплівалі яшчэ свабодныя ад іспанскіх акупантаў землі. А тыя нямногія, хто яшчэ даваў рады сваёй вартай жалю гаспадарцы, праводзілі прынца і яго почат змрочнымі поглядамі, падазраючы, што гэта каралеўскія фіскалы. Нават адзінкавыя гнёзды арыстакратаў у гэтай галоднай пустэльні падаваліся аазісамі толькі здалёк. Наведаўшы некалькі замкаў, якія трапіліся на шляху, князь разгледзеў, якая галеча пануе за гэтымі на першы погляд раскошнымі сценамі, узведзенымі гаспадарлівымі продкамі. А іх нашчадкі спускалі спадчыну пры каралеўскім двары, аплачваючы свецкае жыццё закладам маёнткаў.

Наведаўшы Амбуаз і Тур, Багуслаў хацеў ехаць проста на Шатэльро і Пуацье, а затым у знакамітую гугеноцкую крэпасць Ла-Рашэль, але месье Рывэ пераканаў яго завярнуць у Анжэр і Самюр, якія не так даўно былі апорай кальвінізму, і, вядома, да Рышэлье — у вотчыну французскага міністра, які задумаў ператварыць сталіцу свайго герцагства ў самы цудоўны і раскошны горад Францыі.

Наведаўшыся туды, князь пераканаўся, што магутны кардынал клапоціцца пра свае ўладанні. Архітэктар Лемерс’е цалкам перабудаваў яго стары замак, не крануўшы толькі крыло, дзе з’явіўся на свет сам Рышэлье, і ператварыў яго ў велічны палацавы ансамбль з садамі, аранжарэяй і фантанамі. А звычайны сярэднявечны гарадок стаў выглядаць як горад будучыні. Разбурыўшы старыя будынкі, архітэктар стаў будаваць горад па адзіным плане. Прамыя шырокія вуліцы дзялілі горад на правільныя квадраты і прастакутнікі, ўтвораныя каменнымі або цаглянымі двухпавярховымі дамамі аднолькавай вышыні з вастраверхімі шэрымі дахамі і слыхавымі вокнамі на гарышчах па праекце Франсуа Мансара (іх так і называлі — «мансардамі»). У мансардах захоўвалі прадукты і збожжа, якія ўжо не пакрываліся цвіллю ў памяшканнях, што добра праветрываліся. Земляны «галандскі» вал акружаў гэты райскі куток, так што яго правялебнасць мог спаць спакойна: яго сталіца пры неабходнасці стрымала б напор варожай арміі.

Уволю налюбаваўшыся пышнасцю кардынальскай рэзідэнцыі і майстэрствам французскіх дойлідаў, вандроўнікі адправіліся далей — у краі, дзе такая раскоша нікому і не снілася. Каля невялікага пасёлка паблізу Н’орэ яны спыніліся, каб напаіць і выкупаць стомленых коней і змыць пот ды дарожны пыл у прахалодных хвалях Севра-Н’ортэза. Пасля купання тут жа паабедалі захопленымі ў дарогу харчамі. Можна было ехаць далей, але пакуль слугі сядлалі коней і збіралі рэчы, Багуславу прыйшло ў галаву агледзець руіны замка, якія ўзвышаліся непадалёку.

— Паехалі, Ян, — сказаў ён Цадроўскаму. — Адна нага там, другая тут.

Ян таксама ўскочыў на свайго жарабца, і яны хутка рванулі з месца, не звяртаючы ўвагі на крыкі пана Пуцяты, які заклікаў быць асцярожней і прыспешваў лёкая хутчэй сядлаць каня, таму што хацеў паехаць разам з князем.

Замак аказаўся змрочным збудаваннем часоў Людовіка XI. Разбурылі яго, напэўна, у часы гугеноцкіх войнаў мінулага стагоддзя, бо тут, у Пуату, гугеноты былі асабліва моцнымі. Радзівіл не стаў заязджаць у двор праз ацалелыя вароты, якія нагадвалі разяўленую пашчу казачнай пачвары. Ён спешыўся каля капліцы занядбаных могілак і зацікаўлена нахіліўся над магільнай плітой, спрабуючы прачытаць надпіс на ёй. Ян гучна вылаяўся: ён ледзь не наступіў на гадзюку, што грэлася на сонцы, але, своечасова заўважыўшы небяспеку, паспеў засячы яе шабляй.

— Згубнае месца, мансеньёр, — сказаў ён, адкідваючы рассечанае цела падалей. — Трэба адсюль ісці.

— І праўда, — пагадзіўся Багуслаў. — Нам няма чаго тут рабіць.

Ззаду пачулася конскае ржанне. Павярнуўшыся, князь убачыў пана Пуцяту, які ўсё-такі выправіўся за імі.

— Ну, і што ты, найяснейшы князь, тут забыў? — злосна сказаў ён. — Адны руіны вакол…

Раптам твар пана маршалка сказіўся ад жаху. Выхапіўшы шаблю, ён з гучным крыкам рвануў да Багуслава, і паспеў прабегчы некалькі крокаў, перш чым князь адкрыў рот, каб спытаць, што пан Самуэль, уласна, робіць, — і адразу яго закрыў, убачыўшы вострае лязо шпагі ў сябе перад вачыма. Яго ўласная рапіра нечакана пакінула похвы, адкінутая чыёйсьці спрытнай рукой, праляцела некалькі крокаў і, тужліва бразнуўшы аб камень, пагрузілася ў дарожны пыл. У той самы момант з-за спіны князя выскачыў нейкі абадранец і, выставіўшы наперад іржавую алебарду, грозна сказаў пану Пуцяту:

— Стой, а то смерць яму!

Маршалак замёр на месцы, а затым, падпарадкоўваючыся загаду, кінуў сваю шаблю да Багуслававай рапіры. Нападнікаў аказалася пяцёра. Трое з іх атачылі Цадроўскага і, прыставіўшы да горла шпагу і кароткі кінжал, прамовілі сакраментальнае:

— Кашалёк або жыццё!

Іх дзікі замежны акцэнт і рыцарская выправа сведчылі, што разбойнікі былі іспанскімі дэзерцірамі, якія адбіліся ад войска і невядома як прыблудзілі да гэтага мірнага краю. Багуслаў асцярожна скасіў вочы. Пан Пуцята здаваўся ледзь жывым ад страху. Цадроўскі таксама аслупянеў ад нечаканасці і паслухмяна дазволіў сябе абяззброіць. Супраціўляцца здавалася поўным вар’яцтвам.

Між тым Ян, да якога вярнулася мова, вырашыў уступіць з рабаўнікамі ў перамовы.

— Кашалёк, кашалёк, — паспешліва пагадзіўся ён. — Толькі, напрамілы бог, высакародныя сеньёры, не рабіце нам зла і адпусціце жывымі.

— Паглядзім, — сказаў адзін з бандытаў, які, напэўна, быў важаком. — Давай усё, што ў цябе ёсць.

— Пярсцёнак, — паведаміў шляхціц. — Усе грошы ў нас адабралі вашы сябры яшчэ ў блуаскім лесе… а вось пярсцёнак я схаваў тут, — ён паляпаў сябе па чобаце. — Зараз аддам… толькі не забівайце нас, панове!

Такая адкрытая хлусня прымусіла Багуслава пакінуць думкі аб ганебнай капітуляцыі, і, скарыстаўшыся тым, што вочы нападнікаў былі прыкаваныя да Яна, а «ягоны» разбойнік, прыбраўшы лязо ад княжацкага горла, зрабіў крок наперад, каб першым атрымаць каштоўную здабычу, Радзівіл пачаў асцярожна падкрадацца да сваёй рапіры, якая яшчэ ляжала на зямлі.

— Даставай, — дазволіў важак. — І чобаты таксама здымай, а то знімем з мерцвяка!

Прагны бляск у вачах разбойніка сведчыў, што рабаўнік разлічваў атрымаць па меншай меры рэдкі брыльянт. І можна было зразумець яго пакутлівае расчараванне, калі Ян, прысеўшы, каб зняць чобат, нечакана шпурнуў яму проста ў сэрца нож, які хаваў за халявай. Жудасны хрып грэшнай душы, якая развітвалася з целам, перакрыў пераможны крык Цадроўскага, з якім той штурхнуў забітага ў абдымкі яго аслупянелым сябрам.

Гэтага моманту Багуславу хапіла, каб завалодаць зброяй. Кінуўшы Яну шаблю свайго выхавацеля (той ужо голымі рукамі змагаўся з рабаўніком, учапіўшыся за яго алебарду), князь скрыжаваў сваю рапіру са шпагай іншага нападніка. Кароткі бой — і той ужо забіўся на зямлі ў жудасных пакутах, назіраючы скрозь крывавую заслону, як яго прыяцелі з усіх сіл бягуць куды вочы глядзяць. Пан Пуцята, які забраў алебарду ў свайго праціўніка, дзелавіта падышоў да параненага і абарваў яго пакуты добрым ударам.

— Паехалі, паехалі! — прыспешыў ён князя, які пачаў выціраць жмутком травы запырсканыя крывёю батфорты. — Раптам таварышы гэтых уцекачоў яшчэ вернуцца па нашы галовы з усім сваім разбойніцкім кодлам.

Ускочыўшы на коней, Багуслаў са сваімі людзьмі паімчаў прэч, дарогаю падабраўшы астатнюю кампанію. Калі негасціннае месца засталося далёка ззаду і падарожныя, не баючыся пагоні, пусцілі коней вольным крокам, Радзівіл пад’ехаў да Цадроўскага і паляпаў яго па плячы.

— Малайчына, Ян! — пахваліў ён. — Дзе навучыўся так упраўляцца з нажом?

— Пан Саковіч калісьці паказаў, — сумеўся шляхціц. — Сказаў, што добрага фехтавальшчыка з мяне не будзе, таму павінен заўсёды трымаць нож пры сабе ў патаемным месцы. У дарозе любая бяда здарыцца можа…

— Саковіч? Я і не ведаў, што ты з ім сябруеш!

Багуслаў здзіўлена глядзеў на маладога шляхціца. Той, ведаючы пра сварку патрона з былым прыяцелем, разгублена маўчаў.

— Не звяртай увагі, — нарэшце сказаў князь. — Я прывык, што ўсе мае слугі кідаюцца ад пана Адама, як ад пракажонага… Штосьці ведаеш пра яго?

— Ды адкуль? — Ян вінавата заміргаў вачыма. — Апошні раз лісты з дома я ад пана Аборскага атрымаў, і пра пана падваяводу там не было ні слова…

Радзівіл мімаволі паглядзеў на пана Марціна, і той, ці то пачуўшы пытанне, ці то адчуўшы яго погляд, павярнуўся.

— Саковіч? Ды што з ім зробіцца, — буркнуў ён, таму што таксама не любіў нахабнага любімца князя Крыштафа, да якога, па праўдзе кажучы, цяжка было ставіцца прыязна. — Быў жывы-здаровы, калі я апошні раз з ім бачыўся.

— А мне нічога не перадаваў? — не ўтрымаўся князь, хоць увесь час пераконваў сябе, што дагэтуль злуецца на Адама, і прыняў рашэнне ніколі пра яго не распытваць.

— Загадваў кланяцца вашай княжацкай міласці… Хацеў яшчэ ліст напісаць, але я не меў часу чакаць.

Радзівіл закусіў губу ад прыкрасці.

— Затое ты, пан Аборскі, чакаў цэлых паўгода, каб той паклон мне перадаць, — з’едліва заўважыў ён і, сцебануўшы каня, вырваўся наперад…

х х х

Падарожжа працягвалася. Наведванне Ла-Рашэлі, сталіцы французскага кальвінізму, напоўніла сэрца князя сумам — горад так і не аднавіўся пасля чатырнаццацімесячнай аблогі французскімі каралеўскімі войскамі[137], пасля якой выжыла толькі чвэрць яго жыхароў. Атрымаўшы перамогу, Рышэлье пакінуў гугенотам права вольнага веравызнання, але ўсе грандыёзныя ўмацаванні горада былі знішчаны, пратэстанцкае самакіраванне ліквідавана, а ўлада перайшла да прызначаных каралём чыноўнікаў.

У горадзе Багуслаў нечакана сустрэў Карнэліуса Гларжэ, разам з якім вучыўся ў Утрэхце. Вядома, у часе непрацяглага навучання сяброўства паміж сынам багатага камерсанта і князем Свяшчэннай Рымскай імперыі быць не магло, але тут, у Францыі, князю было прыемна сустрэць знаёмага і пачуць ад яго за сяброўскім абедам свежыя галандскія навіны.

Даведаўшыся, што прынц Аранскі збіраецца зноў пачаць ваенную кампанію супраць Іспанскіх Нідэрландаў, Радзівіл падскочыў ад радасці, але адразу стрымаў сябе, перахапіўшы пільны погляд пана Пуцяты. У думках князь вырашыў вярнуцца ў Галандыю і абавязкова ўзяць удзел у будучай аблозе Антверпена, але збіраўся хаваць гэта ад свайго ўразлівага выхавацеля так доўга, як зможа. Каб пан Самуэль не заўважыў радаснага бляску ў яго вачах, Багуслаў падсунуў да сябе сяброўскі альбом Гларжэ, які той наважыўся даць яму на подпіс, і, памачыўшы пяро, каліграфічна вывеў чарнілам: «Lingva in consilio, valet in certamine dextra»[138].

Стары Гамер, пішучы несмяротную «Іліяду», не ведаў, што яго радкі стануць дэвізам Радзівіла. Гэтаму жыццёваму крэда слаўны духоўны нашчадак хітрамудрага Адысея і адважнага Ахілеса застанецца верным да канца жыцця. Але паколькі гучныя лозунгі трэба пацвярджаць гучнымі справамі, князь скора пачаў настойваць на вяртанні ў Парыж, адкуль планаваў адправіцца ў Галандыю. Пан Пуцята здзівіўся такой спешцы, але спрачацца не стаў, маючы надзею, што адтуль юны князь ужо напэўна адправіцца дадому.

— Час брацца за публічныя справы, ваша княжацкая міласць, — павучальна сказаў ён. — Айчыне і нашай царкве, што ўмываецца крывавымі слязьмі ад нападаў папістаў, вы вельмі патрэбныя…

Ужо дабраўшыся да Парыжа і разабраўшы пошту, якую пераправіў яму з Амстэрдама Лукас Ворстарман, Багуслаў пабачыў, што менавіта пра гэта яго просяць і дзядзька Крыштаф з братам Янушам.

— Згаварыліся яны ўсе ці што? — здзіўляўся князь, падазраючы, што тут не абышлося без умяшальніцтва маршалка. — Я яшчэ нават пораху толкам не нюхаў…

Былі і іншыя навіны. Нягледзячы на ўсе абяцанні Рышэлье, Ян Казімір усё яшчэ сядзеў у Сістэроне, але зараз яго трымалі там ужо інтрыгі Марыі Луізы Ганзага, якой удалося падкінуць кардыналу думку аб сваім замужжы з братам польскага караля, каб заняць пасад пасля смерці Уладзіслава. Слабае здароўе польскага караля дазваляла спадзявацца, што доўга чакаць гэтай падзеі не давядзецца. Пра гэта паведаміў князю Бутлер, які працягваў выконваць абавязкі пасярэдніка паміж прынцам і французскім каралеўскім дваром.

Прыйшлося Багуславу яшчэ раз наведаць кардынала Рышэлье, які даў яму аўдыенцыю ў сваім раскошным Пале-Кардынале. Міністр усклаў усю віну за непаразуменне на польскага караля, які яшчэ не даслаў у Францыю абяцанае пасольства. І ўсё ж пасля яго хадайніцтва Рышэлье аддаў загад перавезці зняволенага каралевіча ў Парыж. Багуслаў гэтым і задаволіўся, пераканаўшыся, што большага зрабіць усё адно не зможа.

Цяпер князя ў Францыі ўжо нішто не трымала. Ладна выдаткаваўшы на куплю кніг і карцін і наняўшы для кузэна Януша шаўца і краўца, якія ўмелі шыць адзежу па французскіх узорах, Радзівіл загадаў слугам рыхтавацца да ад’езду. А сам не ўтрымаўся і наведаў рэзідэнцыю Нявер, дзе яго прынялі абедзве прынцэсы Ганзага. Марыя Луіза выглядала шчаслівай і задаволенай. Багуслаў трохі здзівіўся, пачуўшы, што яе так узрадавала навіна аб хуткім прыездзе Яна Казіміра, для якога ўжо пачалі рыхтаваць Венсенскі замак. Замак служыў турмой для мяцежных арыстакратаў, і дзесяць гадоў таму там пажыла і сама мантуанская герцагіня, якой тады захацелася выйсці замуж за Гастона Арлеанскага супраць волі кардынала і каралевы-маці. Гледзячы, як гэтая амбітная жанчына старанна перабірае ўзоры тканін, прынесеныя яе аканомам, Багуслаў зразумеў, што яна не губляе надзеі ажаніць з сабою каралевіча.

Але займацца асабістым шчасцем Яна Казіміра князь не збіраўся: уся яго ўвага належала прынцэсе Ганне. У адрозненні ад сястры, яна выглядала засмучанай, бо яе каханы чалавек так афіцыйна і не пацвердзіў іх шлюб. Затое пасварыўся з Рышэлье, які не жадаў, каб гэты прынц пакінуў духоўную кар’еру.

— Я, зрэшты, не разумею, як арцыбіскуп Рэймскі можа быць вашым мужам, — Багуслаў не ўтрымаўся ад кпінаў. — Гэта дзіўная шлюбная цырымонія нагадала мне жамчужныя каралі, якія былі на мадам Фабер падчас яе апошняга наведвання маркізы Рамбуе: прыгожыя, але фальшывыя…

Бледныя шчокі прынцэсы запалалі злосным румянцам. Сябры ўжо спрабавалі раскрыць ёй вочы на тое, што яе шлюб — поўная фікцыя. Але закаханая жанчына не магла паверыць у падступнасць каханага нават пасля таго, як звярнулася па падтрымку да таго ж рэймскага каноніка, які вянчаў яе з арцыбіскупам.

— Отча, гэта ж праўда, што герцаг Гіз мой муж? — спытала яна ў яго.

Святар задуменна пачухаў танзуру.

— Не ведаю, мадам, — шчыра сказаў ён. — Але абставіны выглядаюць так, што быццам ён сапраўды ваш муж…

Не маючы магчымасці пакараць паскуднага каноніка, Ганна Ганзага выліла свой гнеў на князя.

— Я… я не хачу больш ні бачыць вас, прынц, ні чуць вашага імя! — усклікнула яна і знікла з пакоя, але, на жаль, не з закаханага юнацкага сэрца.

— Нічога, мая непараўнальная прыгажуня, — сумна ўсміхнуўся ёй услед Радзівіл. — Ты пачуеш пра мяне, маё імя, авеянае ваеннай славай, загучыць на ўсю Еўропу!

Раздзел 10

КАРЛ І СЦЮАРТ

Дуўр — Лондан

(жнівень — кастрычнік 1639 года)

У французскі порт Кале Радзівіл і яго почат адправіліся паштовымі карэтамі, бо эканомны пан Пуцята з выгадай прадаў у Парыжы ўсіх коней, мяркуючы, што марыць няшчасных жывёл доўгай дарогай немэтазгодна.

— Ды і небяспечна, — растлумачыў ён князю свой учынак. — Яшчэ невядома, як мы праслізнем праз той пракляты Дзюнкерк[139], каля якога мясцовыя піраты нас ледзь не патапілі па дарозе сюды. І ў Пікардыі таксама неспакойна!

На шчасце, сутыкненні паміж французскімі і габсбургскімі войскамі ў Пікардыі і Артуа на час падарожжа Багуслава спыніліся. Паназіраўшы, як французская армія трыумфальна ўваходзіць у здабыты ёю Эсдэн, князь без усялякіх прыгод працягнуў падарожжа. Падняўшыся ў Кале разам з шумным початам на борт нанятай галандскай шхуны, Багуслаў упэўнена падумаў, што за нейкі тыдзень ужо сыдзе на галандскі бераг. Але добры спадарожны вецер ператварыўся ў шторм. Некалькі дзён князю і яго людзям давялося качацца на хвалях у прасякнутай рыбным пахам каюце на жорсткіх, набітых багавіннем матрацах, стрымліваючы млоснасць, што падступала да горла. Калі шторм пачаў сціхаць, Багуслаў ледзь выпаўз на палубу хапянуць свежага паветра і з найвялікшым здзіўленнем убачыў перад сабой зямлю.

— Дзе мы? — змрочна спытаўся князь у капітана.

— У Англіі, мансеньёр, — адказаў той. — Вецер змяніў курс, прыйдзецца прыставаць да берага і чакаць пагоды.

— У Англіі? — забыўшыся пра марскую хваробу, Радзівіл выхапіў з рук капітана падзорную трубу.

Зацікаўлена прыпаўшы да яе, Радзівіл разглядаў надзіва белыя скалы англійскага ўзбярэжжа, якія прыгожа вылучаліся колерам на фоне шэрага мора і калматых аблокаў.

Менавіта ім гэтае астраўное каралеўства абавязана сваёй рымскай назвай — Альбіён[140]. Але князь любаваўся не цудам прыроды, а магутнай крэпасцю на скалістым падмурку. Гэта быў грозны Дуўрскі замак, на высокай вежы якога трапятаў белы сцяг з чырвоным георгіеўскім крыжам і развівалася гербавае палотнішча. Князь захоплена азірнуўся на капітана, які адступіў назад, каб не перашкаджаць госцю назіраць за гарызонтам, але пабачыў там бледна-зялёнае аблічча пана Пуцяты.

— Мы ў Англіі, князь, — жаласна шмыгнуў носам выхавацель. — Можа, пойдзем на бераг, я, здаецца, памру, калі не адчую пад нагамі цвёрдую зямлю. А пан Рэйнольд ужо памірае…

Толькі Багуслаў хацеў заспакойліва абняць беднага маршалка, але судна так падкінула на хвалях, што князь ад нечаканасці абхапіў мачту, ледзьве не разбіўшы лоб аб жалезны бугель.

— Капітан, загадайце спусціць лодку, — вырашыў ён. — І складзіце туды мае рэчы. Я застаюся ў Англіі!

х х х

Падарожжа выціснула ўсе сілы са стомленых вандроўнікаў, але на беразе яны скора акрыялі. Пуцята, Рывэ і Аборскі з лёкаямі засталіся займацца рэчамі, а Багуслаў з таварыствам і напаўпрытомным панам Рэйнольдам адправіліся на пошукі добрага шынка, дзе можна было б пад’есці. Знайшоўшы прыстойную ўстанову, Радзівіл пакінуў сваю моладзь назіраць, як гатуецца абед, а сам, каб не задыхнуцца ў спавітай шызым тытунёвым дымам зале (сярод наведнікаў хапала маракоў, звыклых да заакіянскага зелля), пайшоў прагуляцца з Цадроўскім. Князю хацелася наведаць вароты туманнага Альбіёна — магутную Дуўрскую крэпасць з яе грознымі абарончымі збудаваннямі. Але калі яны па крутой камяністай дарозе ўскараскаліся на самую вяршыню тых белых скал, якімі любаваліся з мора, і падышлі да брамы, іх спасцігла прыкрасць: камендант замка якраз быў у ад’ездзе, а выкліканы Багуславам дзяжурны афіцэр наадрэз адмовіўся паказваць чужынцу стратэгічны вайсковы аб’ект. Давялося ні з чым вяртацца ў горад.

— Што ваша светласць думае рабіць? — пацікавіўся Ян у расчараванага Радзівіла, калі яны вярнуліся ў шумны порт, дзе пранізлівыя крыкі чаек, салёны пах мора і смурод гнілой саланіны, смажанай рыбы і сушаных водарасцяў, які густым воблакам вісеў над чалавечым натоўпам, змяшаліся з чорнай лаянкай маракоў, мытнікаў і гарнізонных жаўнераў.

— Думаю, што грэх пабываць у Англіі і не наведаць Лондан, да якога адсюль рукой падаць, — сказаў князь, выціраючы спатнелы ад хуткай хады лоб. — Што скажаш?

— Добрая думка, — пагадзіўся шляхціц. — Толькі пан Пуцята скардзіцца, што грошай у вашай княжацкай міласці ўжо няма, як вымецена… А ў Англіі іх не здабудзеш: калі ваш аканом і перадаваў вэксаль, пра які вы яму пісалі ў апошнім лісце, то ён прыбудзе ў Амстэрдам, не ў Лондан…

Радзівіл жартам насунуў яму капялюш на вочы.

— Ян, запомні, месца прыдворнага буркуна каля маёй асобы ўжо занятае, — з робленай суровасцю папярэдзіў ён. — Хопіць з мяне павучанняў ад пана Пуцяты!

— Ужо, мансеньёр, — усміхнуўся Цадроўскі, перасоўваючы капялюш на месца. — Дык я збегаю даведаюся пра паштовую карэту?

Багуслаў кіўнуў, і юнак кінуўся выконваць загад. Князь жа скіраваўся ў карчму, дзе пан Пуцята, які ўжо паспеў пасварыцца з мытнікамі, натужна хрыпеў на чэлядзь, што нядбайна скідала скрыні з рэчамі з нанятага воза. Марцін Аборскі і ўжо цалкам здаровы пан Рэйнольд стаялі непадалёк, а больш нікога з княжацкага почату не было відаць.

— Паберажы горла, пан Самуэль, — сказаў Багуслаў, падыходзячы бліжэй. — Пакінь рэчы чэлядзі, і пайшлі нарэшце абедаць.

Маршалак хацеў запярэчыць, але яго спрацаванае горла змагло выдаць толькі пару невыразных гукаў. Бяссільна пагразіўшы кулаком слугам, ён пакорліва пайшоў за Багуславам у карчму.

Зайшоўшы ў гасцявую залу, князь не паверыў вачам: за ўжо паўпарожнім сталом сядзелі яго сябры і разам з некалькімі афіцэрамі мясцовага гарнізона выводзілі п’янымі галасамі «Баладу пра добрага караля Якава», не ведаючы ні слоў, ні мовы, на якой спявалі.

— Мансінь-ёр! — вылупіў п’янаватыя вочы Невяроўскі, убачыўшы Радзівіла. — А мы тут чакаем вашу міласць…

— Добра чакаеце. — Багуслаў падняў абгрызены барановы кумпяк і паднёс яго да мутных Янавых вачэй. — Гэта што такое?

— Вячэра, найяснейшы князь, — ікнуў захмялелы Стаброўскі, які, напэўна, бачыў перад сабой цэлага барана. — А што? Мяса… Ік… добра засмажылася…

— Калі гэта яны паспелі так набрацца? — здзіўлена спытаў сам у сябе пан Рэйнольд. — Я пакінуў іх тут цвярозымі нейкую гадзіну таму.

Клод Рывэ падышоў да стала, адабраўшы ў Кожкіля паўпусты алавяны келіх, адпіў з яго і паморшчыўся:

— Ром! І вала зваліць з ног, тым больш пасля такой дарогі…

Пасля гэтых слоў да пана Пуцяты вярнуўся голас. Не выбіраючы слоў, ён аблаяў усё таварыства, а затым, схапіўшы за каўнер Стаброўскага, які мірна драмаў носам у талерцы, моцна яго патрос. Гэтага не варта было рабіць. Ашалелы юнак так піхнуў маршалка кулаком у грудзі, што Пуцята сеў на каменныя пліткі падлогі. А затым Самуль забяспечыў сабе поўную перамогу, разбіўшы аб галаву нападніка паліваны кухаль пад задаволенае гіканне п’яных таварышаў.

Гэты дэбош дорага абышоўся літоўскай моладзі: Багуслаў вырашыў ехаць у Лондан толькі з Цадроўскім, Аборскім, Пуцятам і Клодам Рывэ, пакінуўшы сяброў у п’яных слязах чакаць яго вяртання ў Дуўр. Пакрыўджаны пан Пуцята, на лобе якога красаваўся вялізны гуз, цалкам падтрымаў рашэнне князя:

— Ад гэтых дармаедаў усё роўна ніякай карысці, — заявіў ён, аглядаючы знішчальным позіркам прыціхлае таварыства. — Хай лепш тут п’юць, чым ганьбяць у Лондане ваша імя!

Невяроўскі злосна агрызнуўся, але Багуслаў загадаў яму маўчаць.

— Тут я вырашаю, Ян, — адрэзаў ён. — І я ўжо ўсё вырашыў…

Пошта ў Англіі хадзіла рэгулярна: не жадаючы начаваць у Дуўры, дзе не знайшлося для яго годнага жылля, князь выправіўся ў Кентэрберы, акуратныя дамкі і вузкія каналы якога нагадвалі галандскія. Адпачыўшы там колькі дзён і агледзеўшы горад з яго велічным саборам, рэзідэнцыяй кіраўніка англіканскай царквы, Радзівіл паехаў у Лондан.

х х х

— Каб палюбіць Парыж, трэба наведаць Лондан, — такімі словамі азваўся пра англійскую сталіцу Багуслаў ужо на наступны дзень пасля прыезду. Яны з Цадроўскім і Клодам Рывэ досыць нахадзіліся па няроўных вуліцах, забудаваных крывабокімі шматпавярховымі драўлянымі дамамі, і вымаклі да ніткі пад не па-летняму халодным дажджом.

Праўда, тут, у Англіі, праваднік з месье Рывэ быў не найлепшы. Юнаком ён доўга жыў у Лондане і мог паказаць князю выбітныя месцы сталіцы, але як сапраўдны француз не губляў магчымасці высмеяць англічан. Рабіў ён гэта так па-французску гучна, што на іх пачалі пагрозліва азірацца тыя адукаваныя мінакі, якія добра разумелі гальскі гогат. Каб не трапіць у няёмкае становішча, князь загадаў французу замаўчаць і не прыцягваць залішняй увагі.

Яшчэ горшай была англійская ежа. Пражаваўшы без апетыту напаўсыры кавалак мяса, які тут называлі біфштэксам, і адпіўшы глыток кіслага французскага віна, якое, на шчасце Клода Рывэ, знайшлося ў склепе гаспадара, Багуслаў загадаў прынесці сабе піва, ад якога не сталі вярнуць насы і яго слугі.

— Добра, што ўва мне цячэ нямецкая кроў. Яна, як сцвярджаюць мае былыя суайчыннікі, напалову складаецца з вось гэтага хмельнага напою, — весела сказаў князь, адстаўляючы ўжо пусты кухаль. — Французскі арыстакрат памёр бы тут з голаду ці смагі.

— Праўда, мансеньёр, як ёсць праўда, — жаласна пацвердзіў Рывэ — адзіны, хто да піва не дакрануўся. — І трэба ж, каб нас занесла ў гэтую жахлівую краіну…

Махнуўшы рукой на сумніўныя лонданскія вабноты, ужо на наступны дзень Радзівіл наёмным экіпажам адправіўся ў каралеўскі палац, прыхапіўшы з сабой Цадроўскага і слугу для суправаджэння. Уайтхол лічыўся найбольшай каралеўскай рэзідэнцыяй у Еўропе і ўразіў Багуслава менавіта памерамі, а не вытанчанай прыгажосцю. Уваход у цудоўны парк быў адкрыты для публікі, князь спакойна прагуляўся яго цяністымі алеямі і зялёнымі лабірынтамі. Кароль Англіі на чале вялізнай арміі ў той час ваяваў у Шатландыі, і Багуслаў спытаў у афіцэра каралеўскай аховы, ці можа ён засведчыць сваю пашану каралеве.

Афіцэр уважліва агледзеў Радзівіла і яго суправаджэнне, якое трымалася на паважнай адлегласці. Пашытае па апошняй французскай модзе адзенне князя, яго гордая пастава, бездакорнае французскае вымаўленне і, галоўнае, гучны тытул зрабілі добрае ўражанне.

— Ідзіце за мной, мілорд, — сказаў ён і правёў падарожнікаў проста ў каралеўскія пакоі.

Англійская каралева Генрыета Марыя прыняла літоўскага князя ў цесным коле прыдворных дам. Грозная каралева, якая трымала ў кулаку мужа, яго дарадцаў і міністраў, аказалася прыгожай брунеткай гадоў трыццаці — такой маленькай, што, нават стоячы на абцасах, не даставала і да пляча высокаму госцю. У адрозненне ад меланхалічнага караля Францыі, яе роднага брата, «каралева Мэры», як яе называлі англічане, уражвала бурлівай энергіяй. Яе вострыя чорныя вочы кепліва глядзелі на князя, і Багуслаў зразумеў, што гучныя словы падрыхтаванай ім урачыстай прамовы будуць лішнімі. Ён вырашыў паводзіць сябе так, як быццам зноў трапіў у гатэль Рамбуе. Каля каралевы сядзела мажная жанчына сталага веку з цяжкімі рысамі твару. Гэта была каралева-маці Марыя Медычы, якая ўцякла ў Англію пасля канфлікту з кардыналам Рышэлье. Старэйшыя дзеці каралевы — прынц Уэльскі Карл і прынцэса Мэры, якая сарамліва вызірала з-за матчынай спадніцы, таксама зацікаўлена разглядалі наведвальніка. Каралевіч быў высокім для сваіх гадоў, моцным і вельмі смуглявым (далося ў знакі бабуліна італьянскае паходжанне) дзевяцігадовым хлопчыкам. Ён жыва павітаўся з Багуславам і падштурхнуў наперад сястру, якая ад збянтэжанасці не магла вымавіць ні слова.

Прывітаўшы дзяўчынку нізкім паклонам, Радзівіл і не падазраваў, што бачыць перад сабою будучую нявесту.

— Што ж вы маўчыце, прынц? — нецярпліва спыталася Генрыета, якую не задаволілі афіцыйныя вітанні. — Вы былі ў Францыі? Я бачу, што прынамсі ваш камзол пашыты ў Парыжы.

— Прабыў там некалькі месяцаў, — усміхнуўся князь. — І вырашыў ратавацца ад французскай нуды тут, у Англіі. Я чуў ад свайго кузэна, прынца Януша Радзівіла, што англійскі каралеўскі двор — самае вясёлае месца ў Еўропе.

— Мы добра памятаем прынца Януша, — запэўніла каралева. — Не як добрага дыпламата (бо яму так і не ўдалося пераканаць польскага караля ажаніцца з пляменніцай майго мужа), але як неперавершанага танцора. Ён сваімі талентамі прысароміў усіх нашых прыдворных кавалераў… А наконт забаў… Пасля таго, як мы атрымалі жудасную вестку, што яго вялікасць кароль Англіі замест таго, каб разагнаць шатландскіх мяцежнікаў, падпісвае з імі мірныя дамовы і распускае войска, нам зусім не да весялосці… О, божа, чаму ты зрабіў мяне слабай жанчынай? Я б ніколі не апусцілася да такога прыніжэння!

Чорныя вочы каралевы гнеўна блішчалі, і Багуслаў шчыра паспачуваў каралю Англіі, які імкнуўся дабіцца міру ва ўласным каралеўстве, але не мог забяспечыць яго і ва ўласным доме.

— Дык вось, — працягнула Генрыета, — нам застаецца спадзявацца, што ваша мілае таварыства, прынц, нас трошкі развесяліць.

— Я ўвесь да паслуг вашай вялікасці, — запэўніў яе Багуслаў.

х х х

З тых часоў Радзівіл стаў жаданым госцем у каралеўскім палацы і хутка пераканаўся, што тут сапраўды ўмелі забаўляцца, толькі месца традыцыйных прыдворных заняткаў — танцаў, балета, тэатра, рыцарскіх турніраў — тут занялі палітычныя інтрыгі. Французскія выгнаннікі, якія пакінулі радзіму пасля 1637 года, калі правалілася іх апошняя змова супраць Рышэлье, адчувалі сябе тут як дома. Сэрцам і душой эміграцыі была вядомая герцагіня Мары дэ Шэўрэз[141], чыё бурнае жыццё здзіўляла і сучаснікаў, і нашчадкаў. Праіспанскія інтрыгі гэтай «д’ябаліцы», як называў герцагіню французскі кароль, пагражалі французскай кароне больш за аўстрыйскія войскі. Але Англія, якая заігрывала з Габсбургамі, не жадаючы ўзмацнення свайго асноўнага гандлёвага саперніка — галандцаў, прымала чароўную інтрыганку з раскрытымі абдымкамі.

— Які прыгожанькі! — мурлыкала Шаўрэта, пабачыўшы Багуслава. — Анрыета, ты добра прыдумала, што запрасіла да нас такога прыгажуна.

— Пакінь, — незадаволена адказала ёй каралева. — Ён пратэстант! І занадта юны для цябе і той справы, да якой ты хочаш яго прыцягнуць.

Герцагіня, якой хутка мусіла споўніцца сорак, нахмурылася.

— Ну і што! Я добрая каталічка, але нічога не маю супраць пратэстантаў, тым больш такіх прыгажунчыкаў! — яна асляпляльна ўсміхнулася князю, занятаму размовай з Марыяй Медычы, што скардзілася яму на Рышэлье. — Зрэшты, я не збіраюся распавядаць яму пра свае планы… Толькі папрашу аддаць ліст патрэбнаму чалавеку.

— Перастань! Кажу ж, гэты мілы прынц табе не спатрэбіцца… У яго нават пашпарта няма, каб трапіць у Брусэль і перадаць твой ліст Карлу Латарынгскаму[142]. Сам паскардзіўся, што з-за гэтага прыйшлося дабірацца ў Галандыю морам…

Герцагіня гучным уздыхам прызнала паразу, хоць і працягвала глядзець на Багуслава, як кот на мыш.

А праз некалькі дзён у Лондан прыбыў кароль разам з кавалерамі, якія суправаджалі яго падчас шатландскай кампаніі. Лондан сустракаў яго вялікасць святочнай ілюмінацыяй, якая ўслаўляла перамогу шатландцаў і сімвалізавала пачатак гібелі англійскай манархіі.

Карл І аказаўся невысокім прывабным мужчынам з гордым тварам і дзіўнай сарамлівай усмешкай, якая больш пасавала б яго прыдворным, чым магутнаму ўладару Англіі, Шатландыі і Ірландыі. Ён вінавата паглядзеў на каханую жонку, па якой вельмі сумаваў, і з палёгкай уздыхнуў, заўважыўшы ледзь прыкметную ўсмешку на яе вуснах. Яна, праўда, скора згасла. Напружаную сустрэчу трохі змякчыла непасрэднасць прынцэсы Марыі, што вырвалася з няньчыных рук і кінулася бацьку на шыю, парушыўшы прыдворны цырыманіял.

Багуслаў жа нечакана для сябе ўбачыў у каралеўскай свіце Карла Людвіга Пфальцскага, з якім расчаўся яшчэ перад паездкай у Утрэхт. Асцярожна прапіхнуўшыся праз натоўп прыдворных, Радзівіл дружалюбным штурхалём паведаміў прыяцелю пра сябе. Курфюрст, які тут, у Англіі, лічыўся членам каралеўскай сям’і, суправаджаў венцаноснага дзядзьку ў гэтым злашчасным паходзе. Карл Людвіг азірнуўся, і, убачыўшы князя, якога ніяк не чакаў тут сустрэць, з радасным крыкам «Радзівіл, ты, чорт пабірай?!» згроб таго ў абдымкі.

Пасля халоднай заўвагі цырымоніймайстра, які заклікаў маладых людзей трымацца этыкету, юнакі ўзялі сябе ў рукі і павялі размову шэптам.

— А я, збіраючыся ў Галандыю, спадзяваўся, што мы разам будзем штурмаваць Антверпен або адваюем твае ўладанні ў імперцаў, — расчаравана прашаптаў Багуслаў на вуха прыяцелю.

— Давядзецца табе спадзявацца на сябе, — таксама ўздыхнуў Карл Людвіг. — Я даў маці слова, што не буду раздражняць імператара, пакуль брат Руперт у яго руках. Таму і прыбыў у Англію, каб шпага да ножан не прырасла. Але, здаецца, пралічыўся, бо паміж мяцежнікамі і каралём цяпер мір.

— Ненадоўга, — умяшаўся ў іх размову нейкі прыдворны кавалер. — У каралевы ў вачах д’ябал гуляе, а мяцежнікі, хоць і падпісалі мір, ды зброі не здалі…

Нібы рэхам гэтых слоў з-за зачыненых дзвярэй, за якімі толькі што знікла каралеўская пара, пачуўся гнеўны крык каралевы: «Шарль! Як ты мог распусціць войска?»

Усе дружна засмяяліся. Гаманкі кавалер аказаўся Генры Рынам, графам Голандам, які адразу ж прадставіў князю сваіх уплывовых сяброў — графа Натумберленда, прынца Якава Сцюарта, лорда Мантэгю і іншых. І пакуль усе вырашалі, як бы весялей адсвяткаваць знаёмства, да іх нечакана далучыўся сам кароль, які вельмі хутка пакінуў пакоі каралевы.

— Мантэгю[143], — сказаў ён, кусаючы вусны. — Я вырашыў паслаць у Ірландыю па лорда Вентворта[144]. Кажу вам гэта, каб вы растлумачылі каралеве мэтазгоднасць такога кроку.

Прыдворныя абмяняліся спалоханымі поглядамі: пра нелюбоў яе вялікасці да Томаса Вентворта ўсім было добра вядома. Мантэгю, які карыстаўся поўным даверам Генрыеты, за што і атрымаў гэтае далікатнае даручэнне, пакланіўся каралю і пайшоў выконваць загад.

Калі Карл, панурыўшыся, пайшоў у свае пакоі, нямая цішыня ўзарвалася гучнымі пратэстамі. Грубага, жорсткага і рашучага каралеўскага ўлюбёнца ўвесь двор ціха ненавідзеў услед за каралевай.

— Ну, што я казаў? — Голанд пераможна паглядзеў на Карла Людвіга. — Вайна! Вентворт ужо заліў крывёю Ірландыю, і з шатландцамі таксама цырымоніцца не будзе…

Радзівіл не ведаў англійскай і не разбіраўся ў прыдворных інтрыгах двара, але калі курфюрст патлумачыў яму, што адбываецца, князь з цяжкасцю стрымаў усмешку. Яшчэ да свайго ад’езду з Літвы ён па падказцы дзядзькі выдаў загад, дазволіўшы шатландскім эмігрантам бесперашкодна сяліцца ў сваіх уладаннях. Мяркуючы па пачутым, колькасць яго падданых-замежнікаў хутка павінна значна ўзрасці.

У той жа вечар Багуслаў атрымаў аўдыенцыю ў караля. Хоць Карлу зараз было не да гасцей, Радзівіла ён вітаў як свайго добрага знаёмага і загадаў лонданскаму мэру рыхтаваць у гонар князя баль з танцамі і музыкай.

З гэтага часу знаходжанне ў Англіі ператварылася для Багуслава ў суцэльнае свята. Паляваў з каралём, танцаваў з каралевай, ездзіў з імі ў ваенны лагер, глядзеў велізарную каралеўскую калекцыю кніг, карцін і рымскай скульптуры — адну з найлепшых у Еўропе. Па загадзе яго вялікасці князя прынялі ў ганаровыя члены прэстыжнага таварыства англійскіх юрыстаў. Праўда, Багуслаў спачатку здзівіўся такому сумніўнаму, на яго погляд, гонару і пагадзіўся толькі пасля таго, як яму патлумачылі, што ў Англіі ўсе вартыя мужы лічаць за гонар апекавацца адукацыйнымі ўстановамі або ўзначальваць навуковыя таварыствы. Дый уступіў Багуслаў толькі каб парадаваць свой почат, які, па волі Радзівіла, таксама меў уступіць туды разам з ім.

Праз шэсць тыдняў бесперапынных банкетаў, візітаў, новых знаёмстваў і забаў Багуслаў адчуў, што такое гультаяватае жыццё пачало яму надакучаць. Пасля развітання з новымі сябрамі і Клодам Рывэ, які, пераканаўшыся, што «гэтыя англічане — усё ж нядрэнныя хлопцы», вырашыў застацца ў Англіі, князь адплыў у Галандыю на каралеўскім судне, ласкава прадстаўленым Карлам Сцюартам.

Ужо стоячы на карме флагмана каралеўскага флоту і назіраючы, як скалісты бераг Альбіёна павольна знікае ў туманнай далечыні, Радзівіл у думках пажадаў англійскаму манарху знайсці паразуменне з уласным народам, хоць і добра разумеў: крывавыя чарцяняты ў вачах Томаса Вентворта, які прыбыў у Лондан незадоўга да яго ад’езду, знішчалі любую надзею на мір.

Раздзел 11

ФРАНЦУЗСКІ АГЕНТ

Гаага — Амстэрдам — Гаага — Ратэрдам — Дуўр — Парыж — Брусэль — Антверпен — Амстэрдам — Ольдэнбург

(кастрычнік 1639 года — май 1640 года)

Стаміўшыся ад намёкаў выхавальнікаў на хуткае вяртанне дадому, пасля прыбыцця ў Амстэрдам Багуслаў вырашыў адправіць у Літву амаль увесь свой почат. Пачуўшы волю Радзівіла, маршалак, які разлічваў, што князь адправіцца ў дарогу разам з імі, кінуўся ў слёзы.

— Што ж я скажу князю-гетману? — стагнаў ён. — І ён, і князь Януш так разлічваюць на ваша вяртанне… Нават вяселле князёўны Катарыны да зімы адклалі.

— Скажаш дзядзьку, што я вырашыў паступіць на ваенную службу да прынца Аранскага, — сказаў Радзівіл. — А вас усіх адсылаю, каб не рызыкаваць вашымі жыццямі падчас кампаніі. Са мной могуць застацца, — ён абвёў уважлівым поглядам прыціхлае таварыства, — Невяроўскі, Кажэўскі і Стаброўскі — яны лепш за іншых трымаюць зброю.

— Я паеду, — сказаў Самуль. — Бацька даўно кліча мяне дадому і пагражае, што спадчыны пазбавіць, як не вярнуся.

— Гэта важкая падстава, — спакойна згадзіўся Радзівіл. — Едзь.

Задаволены Стаброўскі, якому, па праўдзе кажучы, абрыдлі замежныя прыгоды, радасна штурхнуў Невяроўскага кулаком у бок.

— Я застаюся, — спакойна сказаў Ян.

— Ты што? — падскочыў Стаброўскі, але таварыш глядзеў не на яго, а на Багуслава. — Я застаюся, — спакойна паўтарыў ён.

Гэта рашэнне абразіла Самуля, і да самага ад’езду ён не сказаў Яну ні слова. Пан Пуцята да апошняга не стамляўся павучаць пана Аборскага, які з гэтага часу павінен быў выконваць яго абавязкі адносна Радзівіла, і Лукаса Ворстармана, што вярнуўся да князя на службу. Развітваючыся з Багуславам, стары не стрымліваў слёз. У князя таксама вочы былі на мокрым месцы, але ад свайго намеру ён адыходзіць не збіраўся.

— Я ўжо не дзіця, — пазней казаў ён Невяроўскаму. — І маю патрэбу ў слугах, а не ў апекунах.

Адаслаўшы почат разам з лістамі для сваякоў і аканома, вясельнымі падарункамі для сястры Катарыны і забаўкамі для дзядзькавай кунсткамеры, Багуслаў адправіўся ў Гаагу.

Сталіца Аб’яднаных Правінцый рознілася сваёй вытанчанай архітэктурай ад астатніх галандскіх гарадоў. Берагі яе каналаў не былі загрувашчаныя гандлёвымі складамі, і чаўны, якія плавалі тут, перавозілі людзей, а не купецкі тавар. Князь абраў для пражывання раскошны арыстакратычны квартал, запоўнены дамамі шляхты і гасціннымі дварамі для замежных паслоў. Квартал межаваў з палацам штатгальтара і прыдворным саборам з высокай званіцай і павольна пераходзіў у гарадскі парк са звярынцам, які гараджане любоўна называлі проста Лесам. Дыхалася тут лёгка, у чыстай празрыстай вадзе каналаў плавала фарэль, а маляўнічае наваколле, парослае векавымі дубамі, было прыдатнае для палявання і конных шпацыраў. У адрозненне ад дзелавітага Амстэрдама, дзе панавала буржуазія, у Гаазе было ціхае царства арыстакратыі, якое ўзначальвалі Фрыдрых Генрых Аранскі і яго жонка Амалія Сольмс-Браўнфельс. Хоць палітычнае становішча галандскага штатгальтара і было хісткім, бо цалкам залежала ад волі буржуазных Генеральных Штатаў, яго амбітная жонка з усіх сіл спрабавала надаць іх рэфармаванаму на французскі ўзор двару каралеўскі бляск і хараство. Нягледзячы на гнеў кальвінісцкіх прапаведнікаў, якія рашуча асуджалі марнатраўны лад жыцця, тут ладзілі тэатральныя паказы, ставілі балеты і літаратурныя вечарыны. Яны прыцягвалі ў сталіцу выхадцаў з найлепшых пратэстанцкіх сем’яў Еўропы, сярод якіх Багуслаў Радзівіл адчуваў сябе як рыба ў вадзе.

У пачатку лістапада Гаага разам з усёй Галандыяй святкавала вялікую перамогу — адмірал Тромп дашчэнту разграміў велізарны іспанскі флот, які складаўся з сотні судоў і дваццаці двух тысяч чалавек, захапіўшы ў палон семдзесят караблёў і ўзяўшы багатыя трафеі. На галоўнай гарадской плошчы для простага люду быў прыгатаваны пачастунак, а ўвечары цёмнае неба сталіцы загарэлася святочнымі феерверкамі, забаўляючы гасцей штатгальтарскага палаца, у манежы якога зладзілі касцюмаваны балет. Багуслаў у фантастычным усходнім строі, які складаўся з пазычанага ў пана Аборскага польскага парчовага каптана, крывой турэцкай шаблі з пазалочанай рукаяткай і скручанага як на вядомай карціне фламандца ван Эйка італьянскага шаўковага цюрбана, танцаваў партыю персідскага шаха ў пары з прынцэсай Лізаветай Багемскай. Тая ў французскай сукенцы і іспанскай мантыльі была гурыей з райскіх садоў. Цалкам прадэманстраваць сваё майстэрства танцорам замінала страшная цесната: публіка, якая не ўдзельнічала ў балеце, але хацела паглядзець, запаланіла залу. Кавалерам даводзілася час ад часу адштурхоўваць разявак, каб партнёркі маглі свабодна рухацца. Сяк-так скончыўшы свой выхад, князь, штурхаючыся, адвёў прынцэсу бліжэй да акна — у перапоўненай зале не было чым дыхаць.

— Я зараз памру, калі не вып’ю чагосьці, каб падмацавацца, — прашаптала Лізавета, і Багуслаў, высунуўшыся ў акно, загадаў чэлядзі падаць віна — з-за цеснаты тая дзяжурыла на вуліцы.

Перадаўшы прынцэсе келіх, прынц узяў віна і сабе, і павярнуўся да дамы, але ад штуршка ў бок нечакана праляцеў некалькі крокаў наперад, заліў чырвонай вадкасцю яе сукенку. Злосна павярнуўся, каб правучыць нахабніка, але ўбачыў толькі спіну крыўдзіцеля, які, каб не прабівацца праз натоўп да дзвярэй, выскачыў у акно пад апладысменты разявак, якія ацанілі такую вынаходлівасць.

— Што за нахабнік? — абурыўся Багуслаў і ледзь не кінуўся следам.

Але Лізавета гучна пераконвала яго, што ўсё ў парадку, і маліла не пакідаць яе адну ў такой цеснаце.

«Нахабнік» аказаўся старэйшым сынам французскага герцага дэ Трэмуйля і сваяком штатгальтара (яго бабуля была прынцэсай з роду Аранскіх-Насаў), а граф Сольмс-Браўнфельс, які прадставіў яго Багуславу на наступны дзень за вячэрай ва ўласным доме, называў яго проста Тарэнт[145]. Шарль Анры быў аднагодкам Радзівіла, прыгажуном, як і сам Багуслаў, і забіякам, як усе французы. Аб учарашнім вечары ён памятаў толькі тое, што, уступіўшы ў спрэчку з якімсьці Брадэродам, хто хутчэй асушыць келіх шампанскага, павінен быў выпіць шэсць, каб канчаткова вызначыць пераможцу. Пасля гучных абмеркаванняў гэтага пары за сталом удалося высветліць, што, выскачыўшы ў акно, Тарэнт з маладым графам Насаў-Дзіцам правялі вясёлую ночку ў «Кульгавым сатане» з віном і гарачымі дзеўкамі. Пасля такіх сведчанняў Багуслаў вырашыў дараваць французу яго ўчынак, звярнуўшы сваю крыўду на Генрыха Казіміра Насаў-Дзіца — маладога штатгальтара Фрысландыі, Дрэнта і Гронінгэна[146], які забыўся ўзяць яго з сабой.

— Не забыўся, а не знайшоў ва ўчорашнім пекле, — апраўдваўся штатгальтар. — І потым, ты быў не адзін, а з жанчынай…

— …якая любіць размаўляць не пра каханне, а пра філасофскія матэрыі, — з сумам адазваўся Багуслаў. — Не, няхай сваімі размовамі пра жывыя субстанцыі туманіць галаву Дэкарту[147]. Я новае жыццё хацеў бы ствараць у ложку, а не ў лабараторыі! Ды па тваёй міласці мяне ледзь не разарвала ад незадаволенага жадання, пакуль я спрабаваў пераканаць прынцэсу, што яе цудоўныя вусны створаны для пацалункаў, а не для таго, каб з іх дапамогай агалошваць прамовы, ад якіх нават мой школьны настаўнік памёр бы з нуды!

— Тады, панове, толькі дуэль, — аўтарытэтна абвясціў Сольмс-Браўнфельс, своечасова ўмяшаўшыся ў размову, пакуль жарты не перараслі ў сур’ёзную сварку.

— Да першай крыві? — дзелавіта спытаў Тарэнт.

— Дап’яна… Гэй, хто-небудзь, прынясіце нам яшчэ віна!..

…Калі праз тыдзень пасля таго як яны з Генрыхам Казімірам і Тарэнтам адначасова паднеслі да горла куфлі з бургундскім, Радзівіл спрабаваў успомніць, што было потым, то мог выцягнуць з суцэльнага марыва, у якое ператварылася яго памяць, хаатычныя ўрыўкі, дзе расплывістыя абрысы аголеных жаночых вабнотаў чамусьці пераходзілі то ў нечыя п’яныя абліччы, то ў раз’юшаныя пысы. Вось яны з Тарэнтам скачуць на конях… Вось слугі цягнуць кудысьці п’янага штатгальтара, які, размахваючы шпагай, гарлапаніць, што ідзе на вайну… Вось на галаву падае неба — шэрае, халоднае, няветлівае… Бр-р… І потым стук конскіх капытоў нясе яго насустрач жудаснай чарнаце. Чыйсьці апантаны рогат закладвае вушы, і ў апраметнай цемры блукае свядомасць у пошуках святла, а затым, калі з вачэй ужо сыходзіць заслона, перад імі раптам вынырвае перакошаная пыса Тарэнта (ох, лепш бы я не прачынаўся!), і чыясьці шчодрая рука зноў улівае ў горла жыццядайную aqua vitae…[148]

А потым з чорнага трызнення вынырнулі знаёмыя пшанічныя вусы і блакітныя вочы, і занепакоены голас Крыштафа Арцышэўскага спытаў:

— Літасцівы князь, як сябе адчуваеш?

Багуслаў спалохана заміргаў, а потым асцярожна агледзеў закурадымленую столь з падвешанай на ланцугах дошкай, на якой чадзілі некалькі лоевых агаркаў. Але і таго хапіла, каб асвятліць постаць чалавека, які схіліўся над ім, працягваючы кубак з вадой.

Гэта і сапраўды быў Арцышэўскі. Выпіўшы ваду, Радзівіл змог нарэшце вымавіць словы, якія ўпарта захрасалі ў яго на языку:

— Я што, у Бразіліі?

— У якой яшчэ Бразіліі, чорт пабірай! — злосна кінуў генерал. — Усяго толькі ў Амстэрдаме. Я вачам сваім не паверыў, калі ўбачыў вашу княжацкую міласць у руках гарадскіх апалчэнцаў. Тыя ўжо цягнулі вас у турму, але за добрую ўзнагароду перадалі мне…

— У Амстэрдаме?

Багуслаў ускочыў на ложку, але са стогнам зноў упаў на падушку: цяжкая галава не хацела трымацца на плячах.

— А праклятага француза я ўсё ж заб’ю! — змрочна паабяцаў ён сабе.

Князь нават не падазраваў, што «пракляты француз» цяпер прыходзіць да цямы ў гарадской турме, пасылаючы самыя адборныя праклёны на галаву «мярзотніка Радзівіла», які пакінуў яго ў чужым горадзе…

Ужо потым, цалкам працверазеўшы, Багуслаў спытаў Арцышэўскага, што ён робіць у Галандыі і чаму жыве ў такім агідным месцы, дзе не тое што генералу, але і чалядзіну няма чаго рабіць. Арцышэўскі нахмурыўся. Радзівіл ужо заўважыў, што ад ранейшай самаўпэўненасці бравага салдата не засталося і следу. Схуднелы, ссівелы, у старым камзоле і бруднай кашулі з абарваным карункамі, ён нагадваў дваровага сабаку, выкінутага гаспадаром за браму пасля многіх гадоў вернай службы.

— Што тут скажаш, князь, — пачаў той свой аповед. — Калі Генеральныя Штаты прасілі мяне зноў паступіць на вайсковую службу, надаўшы званне віцэ-губернатара Бразіліі і генерал-адмірала ваенна-марскіх сіл, то так замылілі мне вочы салодкімі абяцаннямі, што я прыняў тытулы, забыўшыся, што на іх ёсць яшчэ адзін прэтэндэнт…

— Прынц-губернатар Насаў-Зігэн? — з разуменнем кіўнуў Багуслаў.

— Ён… Пакуль справы ў Бразіліі ішлі добра, прынц моўчкі грыз сабе пальцы ад роспачы, а калі фартуна ад нас адвярнулася, скарыстаўся першай жа няўдачай, арыштаваў мяне хворага і бяссільнага, абвінаваціў у здрадзе, у тым, што ваенны пераварот супраць яго рыхтую, і, пасадзіўшы на карабель, у Галандыю адправіў, напэўна, спадзеючыся, што дарогай памру. Бог ад мяне, невінаватага, не адвярнуўся — даў здаровымі нагамі на зямлю ступіць. Але калі я звярнуўся да паноў купцоў Вест-Індскай кампаніі і запатрабаваў кампенсаваць шкоду, мяне накіравалі да Генеральных Штатаў, бо я нібыта знаходзіўся на службе не ў іх, а ў дзяржавы! А я, найяснейшы князь, усё, што спачатку ад купцоў атрымаў, жаўнерам раздаў, бо гэта іх крывёю мае перамогі здабываліся, а сам застаўся голы і босы, і нават маёмасць, якая была, за бесцань прыйшлося прадаць. Яна мне шэсць тысяч золатам каштавала, а я за яе ледзьве дзве ўзяў, ды яшчэ з іх вінен быў слугам заплаціць…

— З грашыма я табе дапамагу, — уставіў Багуслаў, якога да глыбіні душы крануў аповед.

— Што грошы, найяснейшы князь! Грошы — пацяруха… А вось гонар! Яго ж ні за якія грошы не купіш, і заплямленае імя ад ганьбы залатым бляскам не прыкрыеш… Калі я звярнуўся да Генеральных Штатаў, высветліў, што пракляты Насаў і туды скаргу на мяне даслаў, ва ўсіх смяротных грахах абвінаваціў. Дамагаўся я расследавання, каб далі мне магчымасць слова сказаць, але дзе там! І слухаць не сталі. З ганьбай са службы выперлі і не заплацілі. І хай ім тыя грошы папярок горла стануць! За адзін цукар, які з Бразіліі вывезлі, яны атрымалі столькі, што павінны плошчу перад ратушай золатам выбрукаваць! Я толькі хачу сваё добрае імя ад бруду і паклёпу адмыць…

— А прынц Аранскі? — спытаў Радзівіл, чый далёкі ад сантыментаў розум ужо шукаў выйсця з бяды. — Што ён кажа?

— Адмовіўся ўмешвацца ў гэтую справу, абвясціўшы, што сам ён мяне на службу не клікаў. І нават аўдыенцыі не даў…

Багуслаў закусіў губу, таму што бачыў, што ва ўсім вінаваты выбуховы нораў Арцышэўскага, якому той павінен дзякаваць за сваё нешчаслівае, хоць і гераічнае жыццё.

— Аўдыенцыі я магу дабіцца, але штатгальтар табе не дапаможа, — сказаў ён. — Яго апошняя кампанія супраць іспанцаў пацярпела няўдачу, а на новую трэба грошы ў купцоў прасіць. Ты б князю Крыштафу пра сваё няшчасце напісаў і вяртаўся б у Літву. Толькі, напрамілы бог, ні слова яму пра мяне!

Арцышэўскі глыбока ўздыхнуў, успомніўшы ліст, які перад другой бразільскай кампаніяй даслаў польскаму каралю. Там, не саромеючыся ў выразах, ён лаяў манарха за пераслед пратэстантаў.

— Дома мяне ніхто не чакае, і вяртацца туды я не магу, бо задумаў апублікаваць тут свае ўспаміны пра Бразілію, — сказаў ён нарэшце. — А князю-гетману ўжо напісаў… Папрасіў заступіцца перад Генеральнымі Штатамі. Бо тутэйшыя купцы ў Рэчы Паспалітай маюць добрыя інтарэсы, з Гданьска і Караляўца ў Галандыю збожжа вязуць… Апошняя мая надзея на міласцівага князя… Да яго, а не да бога, я малітвы скіроўваю. А калі не апраўдаюцца мае чаканні, я гэтаму праклятаму Насаўчыку пры першай сустрэчы кулю ў лоб пушчу!

Забягаючы наперад, варта сказаць, што разлік экс-віцэ-губернатара быў слушны. Князь Крыштаф не адступіўся ад былога слугі: даслаў галандцам ліст з патрабаваннем расследаваць тую справу і задаволіць інтарэсы Арцышэўскага, калі яны былі парушаныя. Такі ж ліст даслаў Генеральным Штатам па просьбе Радзівіла і каронны гетман Канецпольскі. Справядлівыя патрабаванні такіх уплывовых асоб купцы ігнараваць не маглі: Крыштафа Арцышэўскага аднавілі ва ўсіх воінскіх званнях і выдалі адпаведную плату за службу, з якой ён адразу ж горда звольніўся па ўласным жаданні…[149]

Але ўсё гэта будзе пазней. А пакуль, развітваючыся з Багуславам, засмучаны воін марыў толькі пра жаніцьбу з якой-небудзь паважанай удавой, пра ціхую старасць ва ўтульным галандскім дамку і пра надрукаваную працу ўсяго свайго жыцця. І дзіва: але амаль усім гэтым марам такі наканавана было спраўдзіцца!

Багуслаў вярнуўся ў Гаагу, дзе слугі ўжо збіліся з ног, шукаючы яго. Убачыўшы князя жывым і здаровым, пан Аборскі, які, у адрозненне ад Пуцяты, быў моцнага характару, нечакана заліўся слязьмі, да якіх хутка далучыліся і жальбы Невяроўскага ды Ворстармана.

— Ну што вы плачаце, як па нябожчыку, — прымірэнча сказаў Радзівіл, таму што ўсё ж адчуваў сваю віну. — Былі ў мяне некаторыя справы ў Амстэрдаме…

х х х

Вясёлае жыццё Багуслава на гэтым не спынілася, хоць цяпер князь амаль увесь вольны час прысвячаў рыцарскім забавам: прынц Аранскі з надыходам цяпла збіраўся зноў у паход. Аднойчы Радзівіл вярнуўся дадому ў цудоўным настроі і адразу ж патлумачыў Невяроўскаму прычыну:

— Штатгальтар прапануе мне ачоліць рэйтарскі полк, які застаўся без камандзіра пасля смерці дзю Мэя!

— Мае віншаванні, мансеньёр палкоўнік, — выцягнуўся юнак. — Ці знойдзецца ў палку вашай светласці пасада ротмістра?

— Вольна, пане ротмістр, — засмяяўся князь. — Зберажыце свае добрыя манеры для парадаў… Ці нехта забіраў сёння пошту?

— Зараз даведаюся…

Ян пайшоў распытваць пана Аборскага, а Багуслаў расшпіліў залаты шэраг гузікаў на камзоле, расслабіў завязкі на кашулі і, загадаўшы слугу накрываць на стол, у чаканні абеду праглядаў запісы ў падліковай кнізе, выведзеныя рукой пана Марціна. Заміргаў, убачыўшы, што яго пазыкі перасягнулі мяжу ў дзесяць тысяч гульдэнаў (гэтую лічбу пан Аборскі змясціў у падвойную жалобную рамку) і, злосна закрыўшы кнігу, павярнуўся да Невяроўскага, які прынёс ліст і працягнуў яго князю.

— Ад Яна Казіміра? — перапытаў Радзівіл, пазнаўшы пячатку. — І зноў з Венсана! А я спадзяваўся, што небараку ўжо вызвалілі.

Пачаў чытаць ліст, а скончыўшы, вылаяўся ад прыкрасці:

— Чорт ведае што! Здаецца, само неба вырашыла перашкодзіць маёй вайсковай кар’еры! Польскі пасол Гасеўскі нарэшце прыбыў у Парыж, і каралевіч зноў моліць мяне як мага хутчэй ехаць у Францыю і дапамагаць пану Крыштафу выцягваць яго з французскай турмы!

Дзякуючы намаганням пана Аборскага, які змог выпрасіць крэдыт у амстэрдамскіх банкіраў і пагасіць частку тэрміновых даўгоў, праз тыдзень змаглі адправіцца ў дарогу. Як паведамілі Багуславу галандскія сябры, у Ратэрдаме, чакаючы спадарожнага ветру, стаяла невялікая французская гандлёвая флатылія. Калі Радзівіл прыбыў у порт, сем цяжкіх флейтаў[150], чатыры пінасы[151], лёгкія міжземнаморскія фелукі[152] і ваенны фрэгат «Буравеснік» ужо былі гатовыя сарвацца з якараў. Але карабельныя трумы былі дашчэнту набітыя збожжам, таму падарожнікам не было чаго і думаць пра тое, каб размясціцца на адным судне. У рэшце рэшт, Багуслаў з Янам Невяроўскім узышлі на борт «Буравесніка», а пан Аборскі з Варстэрманам, рэчамі і астатнім лопатам паплылі на лёгкай фелуцы «Сярэбраная страла».

Падарожжа было спакойным. Піраты не адважыліся нападаць на моцную і добра ўзброеную флатылію, але калі сумнавядомы Дзюнкерк застаўся далёка ззаду, вецер, які да гэтага часу служыў падарожнікам, ноччу нечакана змяніўся. Раніца прынесла густы туман, у якім цяжка было разглядзець нешта далей за ўласны нос. Таму капітан «Буравесніка» даў каманду плыць па ветры да Дуўра і там чакаць пагоды.

Англійскі бераг сустрэў падарожнікаў салёнымі кроплямі дажджу. На борт галоўнага карабля падняліся двое змрочных мытнікаў, афіцэр і чатыры жаўнеры мясцовага гарнізона, каб па англійскіх законах праверыць пашпарты ў пасажыраў, агледзець трумы і вызначыць справядлівае мыта, каб ніводзін пені не праслізнуў міма кішэні яго вялікасці англійскага караля. Пакуль капітан і купцы сварыліся з мытнікамі, даказваючы, што ўвесь груз накіроўваецца ў Кале і ніводзін мех са збожжам не будзе перапраўлены на англійскі бераг, Багуслаў трывожна аглядаў іншыя караблі іх флатыліі, якія зайшлі ў порт пазней. Сярод іх не было «Сярэбранай стрэлы». Яна ішла першая: пад загадам умелага лоцмана вяла за сабой іншыя караблі, але занадта вырвалася наперад, адбілася ад курсу і знікла ў невядомым кірунку…

х х х

Дуўрскі камендант сэр Элмерз якраз сеў перакусіць халоднай курацінай, якая засталася пасля абеду, запіўшы яе чаркай добрага шатландскага віскі. Але яму бессаромна перашкодзілі: сяржант Віго прыйшоў з весткай, што злавіў небяспечных французскіх агентаў.

— Вось гэтыя, — ён паказаў на Невяроўскага і Багуслава Радзівіла, якіх салдаты ўпіхнулі ў пакой са звязанымі за спінай рукамі. — Хацелі агледзець умацаванні нашага замка. Кажуць, што палякі, але французскай гавораць таксама добра, як наша каралева, і ніякіх пашпартоў не маюць.

— Што ён сказаў? — спытаў Невяроўскі, і калі сэр Элмерз на кепскай французскай пераклаў яму сказанае, гучна абурыўся.

— Дык кажуць жа табе, дубовая галава! — крыкнуў ён сяржанту. — Мы з Галандыі ў Францыю плылі і ў Англію заварочваць не збіраліся!

Сяржант штурхнуў яго кулаком паміж рэбраў.

— Пагавары мне, пракляты жабнік, — пагрозліва раўнуў ён. — Міма сяржанта Віго нават мыш не прашмыгне!

І, горды сабой, пачаў надзімацца, як індык.

— Камендант, загадайце вашаму падначаленаму трымаць кулакі пры сабе, — абурыўся Багуслаў. — Ён мае справу з шляхцічам!.. Чорт пабірай, я, вядома, хацеў трапіць у дуўрскую крэпасць, але з простай цікаўнасці, а не як вязень.

Сэр Элмерз не звярнуў увагі на жартаўлівую заўвагу і з вялікай неахвотай устаў з-за стала.

— Ты думаеш, гэта сапраўды агенты? — ён недаверліва агледзеў арыштаваных. — Можа, гэтыя французы сапраўды выпадкова сюды трапілі?

— А чаго тады палякамі сябе называлі? — не здаваўся сяржант. — А ў карабельным журнале наогул немцамі пісаліся, і купцы пра іх ведаць нічога не ведаюць…

— Паслухайце, камендант, — сказаў Радзівіл, якога ўжо пачаў пакідаць добры настрой. — Я не ведаю англійскай, але слова «агент» ці на англійскай, ці на французскай гучыць аднолькава. А яшчэ я ўпэўнены, што калі б кардынал Рышэлье пасылаў да вас шпіёнаў, то паклапаціўся б, каб яны па меншай меры разумелі вашу мову і мелі надзейныя пашпарты…

Бездакорнае французскае вымаўленне Багуслава на гэты раз дрэнна яму дапамагло: англічанін стаў яшчэ больш падазраваць яго, вырашыўшы, што мае справу з французам, які спрабуе адкараскацца ад сваёй прыналежнасці да гэтай нацыі. Камендант яшчэ больш спахмурнеў.

— Вось бачыце, сэр! — усклікнуў сяржант. — Хто, акрамя шпіёна, можа ведаць думкі і дзеянні гаспадара?

Князь канчаткова страціў цярпенне.

— Я Багуслаў Радзівіл, прынц Свяшчэннай Рымскай імперыі, — злосна сказаў ён. — У журнале запісаўся выпадковым выдуманым імем, таму што падарожнічаю інкогніта. А гэта пан Невяроўскі, паважны шляхціч з Вялікага Княства Літоўскага…

— Прынц? — недаверліва перапытаў камендант і, на ўсялякі выпадак, панізіўшы голас, сказаў сяржанту: — Здаецца, мой сябар, ты маеш рацыю: гэты француз ужо сябе прынцам называе, абы выслізнуць з нашых рук! І які прынц адправіцца ў дарогу без годнага суправаджэння?

…Так Радзівіл апынуўся ў турме. Першыя паўгадзіны здавалася, што ён спіць і бачыць страшны сон, але калі князь пачаў дрыжаць (тут не было і намёку на камін), то павінен быў прызнацца сабе, што не спіць. Між тым Невяроўскі з жахам аглядаў сырыя абледзянелыя сцены каменнага мяшка, у якім яны апынуліся.

— Цікава, з’явіцца каралевіч ратаваць нас тут, калі, вядома, выйдзе на свабоду? — уздыхнуў ён.

— Мы вызвалімся раней, — супакоіў яго Багуслаў. — Вось мяне больш цікавіць, што адбылося з панам Аборскім і нашымі сябрамі.

— Э, — махнуў рукой Ян. — Ужо, напэўна, прыбылі ў Кале і смокчуць падагрэтае віно ў «П’янага манаха»… Памятаеш, князь, гэты шынок?

— Яшчэ б не памятаць, — уздыхнуў Багуслаў, грэбліва крануўшы ботам пук прэлай саломы, што павінна была замяніць яму ложак.

Адтуль сыпанулі спалоханыя мышы, адну з якіх Ян паспеў прыціснуць чобатам…

Прыемныя ўспаміны перапыніў прыход вартавых, якія цягнулі за сабой велізарны гарачы кацёл.

— Вячэра, — неахвотна буркнуў адзін з іх і зачарпнуў агіднае варыва драўляным каўшом, віртуозна разліў у дзве драўляныя міскі, кінуў зверху па немалой засоленай рыбіне, паставіў збан з вадой і выйшаў.

Яго памочнікі пацягнулі кацёл. Падрапаўшы не надта чыстай драўлянай лыжкай прынесеную «ежу», Невяроўскі ў жаху азірнуўся на Багуслава.

— Ніколі не думаў, што памру з голаду ў англійскай турме.

— Я таксама, — уздыхнуў князь, які да стравы нават не дакрануўся.

Калі над іх галовамі навісла яшчэ і пагроза галоднай смерці, Радзівіл вырашыў, што цяпер не найлепшы час і не найлепшае месца дэманстраваць свой гонар. Неабходна было неяк дамаўляцца з цвердалобымі англічанамі. Прынц падышоў да дзвярэй і з усіх сіл загрукаў у іх кулакамі.

— Я хачу бачыць каменданта, — сказаў ён вартавому, а калі той пакачаў галавой у знак таго, што не разумее, дадаў: — Сэра Элмерза!

Сэр Элмерз на спатканне не спяшаўся, а калі нарэшце з явіўся на парозе, Радзівіл не стаў папракаць яго за такую няўважлівасць, а збярог сілы для размовы. Сустрэўшы каменданта з вытанчанай ветлівасцю вяльможы, ён паспрабаваў згладзіць непрыемнае ўражанне ад мінулай сустрэчы.

— Я разумею, што вы, сэр, выконваеце свой абавязак, — пачаў ён. — Але запэўніваю, што я і пан Невяроўскі — усяго толькі бедныя вандроўнікі, якіх капрызная фартуна закінула ў вашыя краі.

— Можа, гэта сапраўды так, — асцярожна пагадзіўся камендант, які наогул быў нядрэнным чалавекам. — Сэрцам я цалкам на вашым боку, мілорд… ці прынц… ці хто вы там ёсць. Але што загадаеце рабіць з маёй галавой? Яна ж не пілавіннем набітая, а розум доказаў патрабуе!

Ён гучна зарагатаў, задаволены ўласнай дасціпнасцю. Радзівіл таксама ўсміхнуўся.

— Прыемна мець справу з разумным чалавекам, — заўважыў ён з дакладна адмеранай доляй добрага гумару, каб яго словы не здаліся англічаніну насміханнем. — Я падзяляю ваша жаданне і прапаную звярнуцца да людзей, якія змогуць пацвердзіць маю асобу.

— Вельмі мудрая думка, — пагадзіўся камендант. — Толькі… гм… ваша высокасць разумее, што гэтыя людзі павінны выклікаць давер нават у такога недаверлівага чалавека, як я?

— Вядома. — Багуслаў усміхнуўся яшчэ шырэй. — Думаю, каралеўскага слова вам хопіць?

— Як? — вылупіў вочы англічанін.

— Я напішу каралю Карлу пра тое, што трапіў у цяжкае становішча… І, на ўсялякі выпадак, яшчэ каралеве Генрыеце Марыі, епіскапу кентэрберыйскаму Лоду і лорду Рычу. Запэўніваю вас, што ўсе яны мае найлепшыя сябры. Спадзяюся, вы не адмовіце мне ў чатырох аркушах паперы, пяры і атраманце?

На вуснах Радзівіла ззяла тая ж шырокая ўсмешка, але камендант раптам з жахам зразумеў, што зняволены не жартуе.

— Як пажадае ваша міласць! — ужо без іроніі прамармытаў ён.

Багуслаў кіўнуў.

— І яшчэ… — дадаў ён пасля няёмкай паўзы. — Я, вядома, не трымаю злосці на жаўнераў, якія абшуквалі нас з панам Невяроўскім, бо разумею, што за вайсковую службу ў мірны час надта слаба плацяць, каб можна было пазбегнуць спакусы прысвоіць чужыя кашалькі… Але ў імя хрысціянскай міласэрнасці прашу вас прынесці нам нешта больш спажыўнае, чым гэтае варыва.

Ён грэбліва кіўнуў на талеркі са смярдзючай мешанінай.

Камендант прынюхаўся і тут жа адвярнуўся, змагаючыся з млоснасцю, што адразу падступіла да горла. Гучна паклікаў вартавога.

— Прыбяры гэта, — загадаў ён. — Ды хутчэй, мяне зараз званітуе!..

Пасля таго як Радзівіл напісаў і перадаў каменданту змацаваныя асабістай пячаткай лісты ўсім названым асобам, арыштаваных перавялі ў іншае памяшканне. Яно было вялікім і сухім, з камінам, дзе весела гарэлі дровы (Невяроўскі, у якога ад холаду зуб на зуб не трапляў, з радасным крыкам кінуўся грэць рукі), а на драўляным памосце, які служыў ложкам, ляжалі нават два чыстыя матрацы, набітыя свежай саломай.

— Каралеўскія пакоі, — не стрымаў іроніі Багуслаў, але, звярнуўшыся да вартавых, папрасіў перадаць удзячнасць каменданту.

Удзячнасць стала яшчэ большай, калі сэр Элмерз даслаў ім ежу са свайго стала. Вячэра была не надта смачнай, але, паеўшы і выцягнуўшы стомленыя целы на цвёрдых ложках, вандроўнікі адчувалі сябе амаль шчаслівымі.

Праз тыдзень камендант наведаў Радзівіла з выбачэннямі. Аддаў арыштаваным іх рапіры, Багуславу — адабраныя каштоўнасці, але трохі сумеўся, вяртаючы князю кашалёк.

— Здаецца, мае людзі ўжо паспелі нешта выдаткаваць, але, на шчасце, не ўсё… — сказаў ён.

Усплыла і прычына ветлівасці — атрымаўшы пасланне ад Радзівіла, кароль Карл паслаў сэру Элмерзу не толькі загад неадкладна вызваліць літоўскага князя і яго людзей, але і даручыў графу Голанду асабіста суправаджаць Багуслава ў Лондан і насварыцца на каменданта за памылку. Другую частку каралеўскага загада Генры Рыч ужо паспеў выканаць, і ў каменданта ўсё яшчэ трэсліся рукі і дрыжаў голас, калі ён маліў Радзівіла засведчыць перад каралём, што яго светласць хоць і трымалі пад вартай, але ставіліся да яго як да прынца.

— Я скажу яго вялікасці, што знаходзіўся пад апекай самага гасціннага наглядчыка ва ўсёй Англіі, — запэўніў яго Багуслаў.

Пры выхадзе з турмы Радзівіла чакала яшчэ адна прыемная неспадзяванка — пан Марцін Аборскі, які з усімі рэчамі і людзьмі сапраўды ўжо паспяхова быў дабраўся да Кале, пакінуў іх у Францыі, а сам вярнуўся ў Англію на пошукі князя.

Раздзел 12

БЕАТРЫСА

Парыж — Брусэль — Антверпен — Ольдэнбург

(сакавік — май 1640 года)

Калі Радзівіл нарэшце трапіў у Парыж, трохі затрымаўшыся пры англійскім двары (Карл І захацеў абавязкова пабачыць князя), місія Гасеўскага ўжо скончылася поспехам, і Ян Казімір нарэшце выйшаў на волю. Французскую сталіцу аж ліхаманіла ад святочных урачыстасцей — брата польскага караля цяпер віталі так, быццам ён не прасядзеў паўтара года ў французскай турме, а толькі цяпер наведаў Францыю.

Багуслаў убачыўся з прынцам у Люксембургскім палацы, які выдзелілі польскай дэлегацыі, бо палац стаяў пусты ад часу ўцёкаў каралевы-маці. Каралевіча князь заспеў у таварыстве Марыі Луізы Ганзага і зусім не здзівіўся, бо пра іх сувязь пляткарыў увесь Парыж.

Трыццацігадовы Ян Казімір быў высокага росту і добрага целаскладу, але яго твар нельга было назваць прыемным. Ён быў пасечаны глыбокімі шнарамі ад воспы, якія каралевіч старанна замазваў бяліламі. Яшчэ каралевіч мог пахваліцца вялікім носам, лупатымі вачыма і тонкімі вуснамі, якія пры з’яўленні князя расплыліся ў амаль прыемнай усмешцы.

— А я ўжо і не думаў, княжа, убачыць цябе тут, — заявіў ён адразу ж. — Па праўдзе кажучы, ты не надта спяшаўся…

— Ляцеў, як на крылах, як праўдзівы сябар вашай высокасці, — сказаў Багуслаў. — Толькі не думаў, што стану яшчэ і таварышам па няшчасці — мяне ж арыштавалі ў Дуўры як французскага шпіёна!

Каралевіч гучна зарагатаў, але, выслухаўшы гісторыю вызвалення князя, не стрымаў горкай іроніі:

— Я рады, што Радзівілы ў Еўропе маюць большую вагу, чым польскі каралевіч!

Марыі Луізе надакучыла слухаць размову на незнаёмай мове, і яна гучным пакашліваннем нагадала аб сваёй прысутнасці.

— Як там у Англіі, мансеньёр? — спытала яна ў Багуслава.

— Герцагіня дэ Шэўрэз перадае вітанні вашай высокасці, — сказаў князь. — Здаецца, мае намер выправіцца ў Фландрыю на спатканне з кардыналам-інфантам і Карлам Латарынгскім, і прасіла даслаць у Брусэль спрытнага чалавека…

Прынцэса ўхвальна кіўнула, а Ян Казімір гучна пазяхнуў — размовы пра палітыку выклікалі ў яго галаўны боль.

Знаходжанне ў таварыстве нелюдзімага каралевіча ператварылася для Багуслава ў вытанчанае катаванне. Задаволены тым, што мае пры сабе Радзівіла, гучныя тытулы і агульныя сваяцкія сувязі[153] якога дадавалі бляску і яго асобе, Ян Казімір цягаў князя з сабой на ўсе вячэры, якія спяшаліся даць у яго гонар французскія вяльможы. Парыжскія забавы і жарты Багуслава ўсё ж знялі кіслую міну з твару каралевіча. Яго стаўленне да князя, прадстаўніка ненавісных біржанскіх Радзівілаў, якія не далі яму атрымаць польскую і курляндскую кароны, адмовілі ў руцэ каханай Катарыны і наогул былі ерэтыкамі, значна палепшылася. У рэшце рэшт, гэты юнак быў ці не адзіным з палякаў, хто прыімчаўся на дапамогу. Ён нават адмовіўся ад чыну палкоўніка, і, у адрозненне ад Гасеўскага, які ва ўзнагароду за сваё пасольства выпрасіў у караля Уладзіслава некалькі багатых старостваў, не патрабаваў за паслугі нават падзякі… Вядома, Багуслаў быў бязбожна прыгожым, і побач з ім непрыемны твар каралевіча выглядаў яшчэ менш прывабна. Затое ён так весела смяяўся з яго няўклюдных жартаў, — а калі жартаваў сам, то ўсе вакол, нават Ян Казімір, аж жываты рвалі ад смеху. Ох, калі б гэты мілы князь быў добрым каталіком, здаецца, у яго асобе ён, Ян Казімір, мог бы мець добрага сябра — адзінага ва ўсёй ненавіснай Польшчы!..

Багуслаў жа ціха лічыў дні да ад’езду каралевіча, які павінен быў вярнуцца на радзіму (аб партугальскай кароне, яму, вядома, прыйшлося забыцца). Але Ян Казімір не хацеў адпускаць новага прыяцеля, настойваючы, каб князь суправаджаў яго хоць бы ў Брусэль. Як Радзівіл ні адмаўляўся ад гэтага гонару, даказваючы, што яму, пратэстанту, ды яшчэ і без іспанскага пашпарта, няма чаго рабіць у каталіцкіх Нідэрландах, каралевіч не слухаў, паабяцаўшы выправіць князю дакумент у самога кардынала-інфанта.

На шчасце, Ян Казімір не збіраўся затрымлівацца ў Парыжы, і хутка выправіўся ў дарогу. Ён удала адкруціўся ад шлюбу з герцагіняй Мантуанскай, заявіўшы, быццам яму для гэтага патрабуецца дазвол польскага караля. Правёўшы каралевіча шэсць міль ад Парыжа і паабяцаўшы адправіцца яму наўздагон праз некалькі дзён, князь вярнуўся ў французскую сталіцу, каб зноў упасці да ног Ганны Ганзага. Гэтым разам прынцэса, над чыім скандальным шлюбам са святаром ужо рагатала ўся французская сталіца, прыняла яго заляцанні з удзячнасцю, якой заслугоўвала такая адданасць. І ўсё ж, нягледзячы на тое, што яе шлюб з герцагам Гізам ужо даў адчувальную расколіну, здраджваць мужу не захацела. Радзівіл дазволіў сабе пажартаваць:

— Рогі рэймскаму арцыбіскупу можа настаўляць хіба сам Папа. Бо каталіцкі святар можа ажаніцца толькі з рымскай царквой!

Зразумела, што пасля такіх жартаў прынцэса Ганна зноў перастала з ім размаўляць. Расчараваны князь пачаў рыхтавацца да ад’езду. Перад тым, як пакінуць Парыж, ён паспеў пабачыцца з французскай каралевай — Ганнай Аўстрыйскай, якая (як паведаміла Багуславу Марыя Ганзага) пажадала абавязкова з ім развітацца.

Ганна Аўстрыйская прыняла Радзівіла ў сваіх пакоях. Яна зноў чакала дзіця і аж ззяла ад шчасця, нягледзячы на тое, што правяла бяссонную ноч: у будучага Караля-Сонца, які, напіўшыся опіумнай настойкі, зараз спаў у суседнім пакоі, рэзаліся зубкі.

Каралева адвяла Багуслава да акна, далей ад прыдворных дам, і ён зразумеў, што яго запрасілі ў палац не з простай ветлівасці.

— Не маглі б вы, мансеньёр, зрабіць мне невялікую паслугу? — спытала каралева, хаваючы вочы, быццам камерыстка, якая толькі што скрала з кашалька сваёй пані некалькі манет. — Я чула, вы збіраецеся ў Брусэль…

— Збіраюся, — пацвердзіў князь. — І ахвотна зраблю ўсё, чаго пажадае ваша вялікасць.

— Я б хацела прасіць вас перадаць падарунак майму брату, дону Фердынанду, — памаўчаўшы, патлумачыла Ганна Аўстрыйская. — Гэта невялікі малітоўнік… звычайны знак увагі, які не павінен стацца цяжарам для вас у дарозе. Пакуль Іспанія і Францыя ваююць, я не маю магчымасці адкрыта пасылаць падарункі сваім родным і пісаць ім, таму што кожны такі ліст мае ворагі змогуць вытлумачыць як здраду. Менавіта таму я вырашыла прасіць вас аб гэтай паслузе, як прашу і пра тое, каб наша размова засталася паміж намі.

— Хай ваша вялікасць не турбуецца, — запэўніў яе Багуслаў. — Толькі смерць мне перашкодзіць выканаць ваша даручэнне.

Ганна Аўстрыйская працягнула яму кнігу ў звычайнай скураной вокладцы. Заўважыўшы, як дрыжаць рукі ў каралевы, Радзівіл быў перакананы, што павязе ў Брусэль нешта значна больш каштоўнае, чым зборнік каталіцкіх малітваў.

«Здаецца, Францыю ад усіх гэтых інтрыг хутка будзе ліхаманіць больш, чым Англію, — па-прароцку падумаў ён, хаваючы «падарунак» пад плашчом. — Зрэшты, мяне гэта не тычыцца».

Каралева трывожна сачыла за ім.

— Гэта толькі кніга, — няўпэўнена ўсміхнулася яна. — Думаеце, тое, што я яе вам дала, можа загубіць маю рэпутацыю?

— Не вашую, мадам, маю, — паправіў Багуслаў. — Каталіцкі малітоўнік у руках у пратэстанта непазбежна выкліча вялікую колькасць нязручных пытанняў, якіх лепш пазбегнуць, чым на іх адказваць.

Пакінуўшы Ганну Аўстрыйскую разважаць, ці не памылілася яна з асобай пасланца, прыгожы твар якога прыхоўваў востры розум, Радзівіл адправіўся ў дарогу.

х х х

Брусэль, былая сталіца Вялікага герцагства Бургундскага і цяперашняя — Іспанскіх Нідэрландаў, з былой жамчужыны Габсбургскай імперыі ператварылася ў сімвал яе павольнай гібелі. Вайна з Аб’яднанымі Правінцыямі амаль знішчыла гандаль гэтай дзяржавы, падкасіла асновы яе дабрабыту. Хоць знешне нішто не прадказвала апакаліпсісу — выдатная архітэктура сталіцы, дзе фламандская чысціня ядналася з французскай вытанчанасцю і іспанскай пышнасцю, была прасякнутая духам строгай рэлігійнасці, якая ўпарта навявала гасцям думкі аб вечнасці. Горад сустрэў Багуслава з пашанай, як князя Свяшчэннай Рымскай імперыі. Яна Казіміра ў Брусэлі ўжо не было, і ўся ўвага мясцовай арыстакратыі была адрасаваная толькі Радзівілу.

Брат іспанскага караля і намеснік Нідэрландаў, дон Фердынанд Аўстрыйскі, належаў да той ваяўнічай духоўнай браціі, якая служыць імшу хіба на полі бою і адпускае грахі ўжо пасля таго, як прапора шпагай варожае цела. На яго прыналежнасць да кардынальскага сану намякаў толькі чырвоны свецкі камзол і ўпрыгожаны цэлым пукам страусавых пёраў чырвоны капялюш, якія павінны былі замяніць яму пурпуровую мантыю і бірэту. Бялявыя валасы дона Фердынанда былі старанна завітыя, грозна адтапыраным вусам мог пазайздросціць любы афіцэр, а на прыемным, хоць і хваравітым твары яшчэ нельга было заўважыць выраджэння, характэрнага ці не для ўсіх членаў пакуль яшчэ магутнага роду Габсбургаў[154]. Нягледзячы на малады век (кардынал-інфанту яшчэ не споўнілася і трыццаці), дон Фердынанд паспеў праславіцца выдатнымі перамогамі, а чатыры гады таму напалохаў караля Людовіка XIII, калі ўзяў французскую крэпасць Корб, адкрыўшы сабе дарогу на Парыж. Багуслава ён сустрэў ветліва, хоць з-за суровасці іспанскага этыкету яго прывітанням бракавала сапраўднай шчырасці. Удзячна прыняў падарунак сястры і, запрасіўшы князя на абед, знік за дзвярыма кабінета, захапіўшы падораную кнігу.

На ўрачыстым абедзе, які даў дон Фердынанд у яго гонар, Багуслаў пазнаёміўся з іспанскімі грандамі і фламандскімі арыстакратамі. Яго суседам за сталом быў генерал Андрэа Кантэльма, які пазней стаў іспанскім намеснікам у Каталоніі. Памятаючы павучанні Януша, якому давялося быць паслом пры двары былой гаспадыні Нідэрландаў — інфанты Ізабелы, князь імкнуўся не дужа афішаваць сваё пратэстанцкае веравызнанне і спакойна ўзяўся за трапезу, блаславёную гаспадаром. Ён быў удзячны ганарлівым іспанцам ужо за тое, што ў яго прысутнасці пазбягалі рэлігійных дыспутаў, надаўшы ўвагу ваеннай кампаніі супраць галандцаў. Цяпер, калі галандцы цалкам разграмілі іспанскі флот, дон Фердынанд не меў ніякіх ілюзій наконт дапамогі Мадрыда і ў далейшай барацьбе за крэпасці на Шэльдзе спадзяваўся толькі на бога і на сябе.

— Нічога, — казаў ён, падкручваючы маладзецкія вусы. — Мы з божай дапамогай ужо білі гэтых едакоў селядцоў і яшчэ паб’ём. З намі святы Якуб і Найсвяцейшая Дзева Гвадэлупская!

— Рады буду сустрэць вашу высокасць на полі бою, — сказаў на гэта Багуслаў. — Я якраз еду ў лагер прынца Аранскага.

Няёмкая цішыня, якая запанавала за сталом па гэтых словах, раптам зазвінела гучным жаночым смехам. Багуслаў зацікаўлена павярнуў галаву: каля губернатара Дзюнкерка, маркіза дэ Велада, сядзела жанчына гадоў дваццаці шасці — такой неверагоднай прыгажосці, што аж дыханне спынялася. Пасля непрыемнага развітання з Ганнай Ганзага князь быў больш чым абыякавы да ўсіх жанчын на свеце, таму ён трохі здзівіўся, калі прыгажуня, перастаўшы смяяцца, падміргнула яму сваім светла-карым вокам.

— Хто гэтая пані? — пацікавіўся ён у Андрэа Кантэльма, які таксама не зводзіў з жанчыны закаханых вачэй.

— Удава графа Кантэкруа Беатрыса Кюзанс. Яна ці то жонка, ці то палюбоўніца герцага Латарынгіі Карла, які, страціўшы сваё герцагства, служыць Іспаніі, — ахвотна растлумачыў той. — Герцаг «ажаніўся» з ёй некалькі год таму пры жывой жонцы ды так і не зрабіў нічога, каб разарваць першы шлюб.

Багуслаў добра памятаў нязграбную герцагіню Ніколь Латарынгскую, якая, жывучы ў Парыжы, не пераставала пасылаць праклёны на галаву нявернага мужа і яго шлёндры. Усміхнуўшыся, Радзівіл сказаў, што добра разумее герцага Карла. Беатрыса пачула гэтыя словы і ўдзячна яму ўсміхнулася.

— А дзе ж сам герцаг? — спытаў князь у дона Кантэльма.

— Прыедзе, як толькі прыбудзе мадам дэ Шэўрэз, — адказаў той з нейкай дзіўнай усмешкай. — Не ведаю толькі, што атрымаецца, калі пад дахам кардынала-інфанта збяруцца абедзве герцагскія палюбоўніцы… Па праўдзе кажучы, дон Фердынанд мусіў быць асцярожнейшы, бо яго пратэжаванне чароўнай графіні ўжо выклікала незадаволенасць Папы.

Заўважыўшы, якім ласым поглядам кардынал-інфант глядзіць на мадам Беатрысу, Багуслаў зноў схаваў усмешку. Ужо было позна, ды і стома ад доўгай дарогі давалася ў знакі. Князь, абвясціўшы прысутным, што ідзе спаць, паклікаў Невяроўскага, які цярпліва чакаў у пярэднім пакоі, каб разам адправіцца ў заезд, дзе яны спыніліся. Але нечакана шлях ім заступіла юная асоба, якую Радзівіл заўважыў раней, — убачыўшы, што князь сыходзіць, Беатрыса Кюзанс нешта прашаптала ёй на вуха.

— Мая пані, мансеньёр, хацела б, каб мансеньёр распавёў ёй той анекдот, які распавядаў сёння дону Фердынанду, — хітра сказала субрэтка, прысядаючы ў рэверансе. — Калі б мансеньёр пайшоў са мной, я ахвотна адвяла б яго туды, дзе яго чакаюць.

Невяроўскі захоплена свіснуў.

— Прабач, дарагая, — рашуча сказаў Багуслаў. — 3 маёй гісторыі сёння смяяліся некалькі гасцей, і я ўпэўнены, што любы з іх з задавальненнем перакажа яе тваёй гаспадыні.

Служанка разгубілася.

— Але… Вы ж, мансеньор, не ведаеце, хто мая пані…

Радзівіл толькі махнуў рукой і пайшоў, не звяртаючы ўвагі на расчараваны погляд Невяроўскага. Зараз ён мог думаць толькі пра салодкі сон.

На наступны дзень на абедзе ў Андрэа Кантэльма, дзе быў і кардынал-інфант, ён зноў убачыў Беатрысу. Да яго найвялікшага здзіўлення, жанчына рашуча падышла да яго.

— Вы пазбягаеце мяне, прынц? — спытала яна.

Яе грудны аксамітны голас — мяккі, як у кошкі, — быў чароўным, як і яна сама. Радзівіл усміхнуўся.

— Вы хочаце пасварыць мяне з донам Фердынандам, мадам? — спытаў ён. — Бедны вачэй ад вас не адводзіць…

— Нібыта вас гэта непакоіць, — Беатрыса спакусліва павяла аголеным плячом. — Вы з ім усё роўна хутка сустрэнецеся на полі бою.

Багуслаў упершыню ў жыцці не ведаў, што сказаць. Пасля няўдалых заляцанняў да Ганны Ганзага ён хацеў толькі аднаго — як мага хутчэй апынуцца ў ваенным лагеры, дзе не было месца для сардэчных пакут. Графіня гэта адчула.

— Дык хто ж тая прыгажуня, што так затлуміла вам галаву, прынц? — праспявала яна. — Зрэшты, не важна. Я не люблю, калі ў маёй прысутнасці хваляць іншых жанчын.

— Не турбуйцеся пра гэта, мадам, — усміхнуўся князь. — Мала знойдзецца на свеце жанчын, якіх можна было б пахваліць у вашай прысутнасці, не баючыся паказацца злым насмешнікам.

Радзівіл адразу ж пашкадаваў пра сваю адкрытасць, бо прыгажуня падсунулася да яго яшчэ бліжэй.

— Са мной, — з прыдыханнем прашаптала яна, лёгка дакрануўшыся рукой да яго шчакі, — ты забудзеш усё на свеце…

Багуслава выратаваў прыход дона Фердынанда. Хоць спачатку князь і раззлаваўся на кардынала за ўмяшанне, але потым, абдумаўшы ўсё як мае быць, у думках яму падзякаваў: Беатрыса Кюзанс была адной з тых небяспечных жанчын, ад якіх разумным мужчынам варта было трымацца воддаль.

х х х

Некалькі наступных дзён мінулі спакойна. Паспяхова пазбягаючы таварыства рэлігійных фанатыкаў, якія трацілі жыццё на пакланенне смерці, і, наследуючы ўсёмагутнага графа-герцага Аліварэса[155], клаліся спаць не ў ложак, а ў загадзя прыгатаваную труну, Багуслаў больш любіў бавіць час у таварыстве напышлівых іспанскіх грандаў, якія больш за ўсё цанілі высокае паходжанне, гучны тытул і добрыя манеры госця, і ставіліся да пратэстанцкага веравызнання Радзівіла значна больш памяркоўна, чым гэтага можна было чакаць ад палымяных каталікоў.

— І хочацца вам, мансеньёр, мясіць фламандскае балота сваімі выдатнымі французскімі батфортамі? — смяяўся Андрэа Кантэльма. — Калі хочаце ўдосталь памахаць шпагай, не закрануўшы ёю незнарок сваіх братоў па веры, паехалі са мной у сонечную Каталонію граміць нягодных каталікоў, што наважыліся падняць зброю супраць яго вялікасці караля Іспаніі[156].

— Лепш у мой Дзюнкерк, — весяліўся і Вялада. — Даю слова, гэтыя капітаны, якіх вы называеце піратамі, вясёлыя хлопцы, верай і праўдай служаць каралю Іспаніі, нападаючы на ворагаў — галандцаў і французаў. Але калі не хочаце заводзіць з імі блізкага знаёмства, раю падарожнічаць міма маіх уладанняў пад іспанскім ці хаця б пад англійскім сцягам…

Словам, знаходжанне князя ў Нідэрландах было нечакана прыемным. А аднойчы ўвечары з нашым падарожнікам здарыўся выпадак, што перавярнуў усё ягонае жыццё. Ён ішоў ад дзюнкеркскага губернатара, які даваў для сяброў развітальную вячэру, бо заўтра павінен быў адбыць у Англію, каб суправадзіць у Брусэль герцагіню дэ Шэўрэз. Радзівіл пакінуў яго гасцінны дом на вуліцы Ламбард і ў суправаджэнні слугі пешшу адправіўся да свайго заезду, размешчанага зусім недалёка, паблізу велічнага сабора святога Міхала. Заезд таксама насіў гордае імя гэтага святога, заступніка горада. Мінуўшы гарадскую ратушу, князь не вытрымаў напору натоўпу людзей, які на злом галавы пранёс яго праз Вялікую плошчу і ў рэшце рэшт прыціснуў да сцяны нейкага дома, каля якога стаяла запрэжаная карэта. У чаканні слугі, які заблудзіўся ў чалавечым моры, Багуслаў нечакана адчуў, як нечыя рукі абнялі яго за шыю, а ў носе салодка заказытала знаёмымі ўсходнімі духамі.

— Здавайцеся, мансеньёр, — спакусліва прашаптаў жаночы голас, абаяльная хрыпатасць якога падалася Радзівілу знаёмай.

Засмяяўшыся, Багуслаў падняў рукі ўверх, дэманструючы, што падпарадкоўваецца.

— Добра, — правуркатала незнаёмка. — Сядайце ў карэту, прынц, і нават не спрабуйце пярэчыць маёй волі.

І не паспеў князь апамятацца, як апынуўся ў карэце, у далікатных, але чэпкіх жаночых абдымках. Падняўшы вочы, ён спачатку ўбачыў панадныя грудзі, што купаліся ў пяшчотнай пене брусэльскіх карункаў, а затым і прыгожы твар той, каму належалі гэтыя вабноты.

— Гэта вы, мадам? — здзівіўся Багуслаў, пазнаўшы Беатрысу дэ Кюзанс.

Цёмныя вочы прыгажуні горача бліснулі.

— Я. Вы расчараваны, мой мілы? — насмешліва спытала яна.

— Яшчэ не ведаю, — адгукнуўся князь, які, аднак, не мог адарваць вачэй ад спакуслівага дэкальтэ. — Бачу, вы, мадам, прывыклі дамагацца свайго.

— Так. Я заўсёды атрымліваю ўсё, што хачу, — сказала Беатрыса і, нахіліўшыся яшчэ бліжэй, выдыхнула. — І каго хачу.

Шалёны агонь, якім гарэла гэтая дзіўная жанчына, перакінуўся і на Багуслава. Дзіўная сумесь выпітага віна і жарсці ўдарыла яму ў галаву, і, схапіўшы ў абдымкі Беатрысу, князь забыўся і пра Ганну Ганзага, і пра ўсё на свеце, акрамя гарачага жаночага цела, якое то падпарадкоўвала сабе яго сутнасць, то здавалася ў палон свайму пераможцу…

Да «Святога Міхала», дзе ён кватараваў, Радзівіл вярнуўся толькі пад раніцу, а выраз незямной асалоды на яго твары здзівіў нават Яна Невяроўскага, якому даводзілася бачыць свайго гаспадара ў інтымныя хвіліны яго жыцця.

— Хацеў бы я ведаць, дзе гэта яго міласць чэрці насілі, — прамармытаў ён, звяртаючыся да Марціна Аборскага і Лукаса Ворстармана, якія ледзьве стрымлівалі смех.

Князь пачуў словы, але не раззлаваўся. Толькі стомлена пазяхнуў і паблажліва паляпаў дапытлівага шляхціца:

— У раі, Ян, у раі.

— Божа міласэрны! — Аборскі з глыбокай пашанай узняў вочы ўгару. — Я, як арыянін, вядома, не веру ў замагільнае жыццё, але цяпер, гледзячы на такое шчаслівае аблічча вашай міласці, пачынаю сумнявацца ў праўдзівасці сведчанняў нашых прапаведнікаў. І каб ваша княжацкая светласць зрабіў ласку распавесці, у якой жа з брусэльскіх спачывальняў той рай знаходзіцца, я абяцаў бы перагледзець мае перакананні.

Радзівіл жартам прыгразіў яму пальцам.

— Пра такія рэчы, пане Марцін, шляхетныя кавалеры не гавораць.

І ўсё ж не ўтрымаўся.

— Што гэта за жанчына, сябры мае! Бура! Ураган! — захоплена выклікнуў ён. — І, падумаць толькі, я б мог пражыць жыццё, не дазнаўшыся, што такое сапраўдная жарсць!

Сказаўшы такое, Багуслаў пайшоў у свой пакой, паваліўся на ложак і праспаў амаль суткі.

х х х

Але нават чары графіні Кюзанс не змусілі Багуслава забыцца пра слова, дадзенае Яну Казіміру. Ён хутка паведаміў гэтай прывабнай жанчыне пра свой намер адправіцца ўслед за прынцам, а затым і ў ваенны лагер прынца Аранскага. Такая паспешнасць засмуціла графіню.

— Я яшчэ ўбачу цябе? — спытала яна, пільна ўзіраючыся яму ў вочы.

— Калі не загіну ў баі, — усміхнуўся князь. — І калі дон Фердынанд будзе такі ветлівы, што выправіць мне пашпарт пасля таго, як я здуру пахваліўся яму, што буду ваяваць супраць аўстрыйцаў.

— Не смей шукаць адгаворак, — Беатрыса прыгразіла яму пальцам. — Толькі не ты!.. А пашпарт кардынал-інфант табе выправіць, я абяцаю…

Напярэдадні ад’езду Радзівіл яшчэ раз наведаў дона Фердынанда, каб падзякаваць за прыязны прыём і развітацца. Кардынала-інфанта ён нечакана заспеў у таварыстве графіні дэ Кюзанс. Пакуль князь разважаў, ці крыўдзіцца яму на здраду жанчыны, вернасць якой ён і сам не збіраўся берагчы, Габсбург звярнуўся да яго з такой прамовай:

— Графіня сцвярджае, што вы, прынц, па вушы закахаліся ў нейкую таямнічую незнаёмку пры маім двары і маеце патрэбу ў дарожным пашпарце, каб яшчэ раз яе наведаць?

Багуслаў кашлянуў.

— Гэта сапраўды так, — асцярожна пагадзіўся ён, свідруючы вачымі Беатрысу, якая міла яму ўсміхалася. — Але калі вашай высокасці гэта не падабаецца, я вымушаны буду ўскласці віну за маю адсутнасць на вашу непадатлівасць, калі, вядома, не змагу абвінаваціць у гэтым аўстрыйскія кулі.

Кардынал-інфант грозна натапырыў вусы.

— Ваша вытанчанае нахабства, прынц, проста дзівіць, — сказаў ён, падпісаўшы і аддаўшы Радзівілу каштоўны дакумент. — Але я хоць і духоўная асоба, перашкаджаць каханню не буду. І на вайне, калі прыйдзецца сустрэцца на полі бою, паспрабую выбраць для сваіх стрэлаў іншую мішэнь.

— Я таксама буду цэліцца ў іншы бок, мансеньёр, — паабяцаў Багуслаў.

х х х

Развітаўшыся з донам Фердынандам і чароўнай графіняй, якая, здавалася, была шчыра засмучана ад’ездам палюбоўніка, Радзівіл выправіўся ў дарогу. Наступным буйным горадам, дзе яму прыйшлося затрымацца, быў Антверпен. Сталіца Брабанта, якую сто гадоў таму лічылі самым багатым горадам Еўропы, перажывала глыбокі заняпад. Ён пачаўся, калі войскі Аранскага дома перакрылі вусце Шэльды, адрэзаўшы гораду выхад да мора, і, захопліваючы адзін за адным іспанскія заакіянскія калоніі, паступова асушылі залатую плынь, якая забяспечвала Антверпену і Нідэрландам раскошнае жыццё. Вытанчаная архітэктура цэркваў, якія трапляліся тут на кожным кроку, аздобленыя шматлікімі скульптурамі дамы шляхты і багатых купцоў, а таксама выдатная сіне-ружова-белая гарадская ратуша былі своеасаблівым помнікам слаўнаму мінуламу Антверпена. Найлепшым будынкам у горадзе лічылі дом-майстэрню знакамітага жывапісца Рубенса. І Радзівіл, што па падказцы Ворстармана пачаў калекцыянаваць карціны, вядома ж, не мог яго абысці.

Прайшоўшы ў абабітыя жалезам дубовыя дзверы, якія перад ім гасцінна адчыніў сівавалосы слуга, князь трапіў у вымашчаны пліткай утульны «іспанскі дворык», у глыбіні якога віднелася раскошная скульптурная арка, якая аддзяляла двор ад саду. Узброеная дзідай Афіна і Меркурый у крылатым галаўным уборы выцягнуліся перад наведнікамі. На каменнай балюстрадзе былі афарызмы з дзясятай сатыры Ювенала, якія славілі сціплы і здаровы лад жыцця.

— Ведаючы гаспадара, я б дадаў да іх яшчэ адзін, — прашаптаў Варстэрман на вуха князю: «Lucri bonus est odor ex re qualibet»[157].

Прыкрыўшы рот карункавай хусткай, каб схаваць смех, Радзівіл мінуў арку і зацікаўлена паглядзеў у сад. Абсаджаная падстрыжанымі ў форме геаметрычных фігур кустамі кароткая алея ўпіралася ў невялікую капліцу, і перш чым князь паспеў задумацца, ці сведчыць гэта пра моцную рэлігійнасць гаспадара дома, ці ёсць толькі данінай традыцыі, яго дапытлівы погляд ужо паспеў разглядзець садовы павільён, упрыгожаны скульптурамі Геракла, Хонаса, Цэрэры і Бахуса, якія ўвасаблялі сілу, гонар, пладавітасць і п’янства. Справа мірна цурчаў фантан, да якога вёў цэлы пантэон п’яных сіленаў і распусных німфаў.

— Паладзім, — усміхнуўся Багуслаў і з лёгкім сэрцам адправіўся ўслед за слугой у дом.

У адрозненне ад раскошнага саду, які не здаўся б недарэчным побач з любым арыстакратычным палацам, дом вялікага жывапісца быў менавіта тым, чым і павінен быць, — жыллём сціплага мешчаніна, які, атрымаўшы ад двух каралёў шляхецтва і права насіць шпагу, заставаўся для ўсіх і перш за ўсё для сябе самога толькі рыцарам пэндзля і фарбаў. У доме было дзевяць сціплых пакояў — застаўленых грубай мэбляй і ніяк не прыстасаваных для прыёму гасцей. Іх сцены былі абцягнутыя залатой кардоўскай скурай (адзіны намёк на раскошу), а падлога вымашчаная дэльфцкай сіне-белай і бела-чорнай пліткай. Ворстарман, які правёў тут некалькі гадоў залатой маладосці, замілавана азіраўся вакол і жыва абмяркоўваў са слугой змены, якія адбыліся ў доме за гэты час. Багуслаў жа, распісаўшыся ў кнізе ганаровых наведвальнікаў, прайшоў да адзінага прасторнага памяшкання ва ўсім доме — мастацкай галерэі, дзе пачаў захоплена аглядаць карціны гаспадара, прыкідваючы, якая з іх магла б упрыгожыць яго віленскі палац. Марыў і пра ўласны партрэт, які хацеў бы замовіць гаспадару, але размова з жонкай Рубенса Хеленай, якая выйшла насустрач госцю, прымусіла князя адмовіцца ад намеру. Пачуўшы ад жанчыны, што вялікі жывапісец цяпер ніяк не зможа яго прыняць, Радзівіл абурана паглядзеў на Ворстармана.

— Я ж папярэджваў, што зараз не найлепшы час для гасцей, — з прыкрасцю сказаў Багуслаў, бо мэтр Лукас выцягнуў яго з хаты ў ранні час, калі вяльможы звычайна толькі ўставалі з ложкаў.

Ён даказваў, што Рубенс мае звычку прачынацца ў чатыры раніцы і класціся спаць у тую пару, калі свецкае жыццё толькі пачынаецца.

Але Ворстарман, перакананы ў сваёй праваце, не на жарт устрывожыўся:

— Няўжо пан Рубенс захварэў? — пацікавіўся ён у маладой жанчыны. — Я ведаю яго ўжо даўно і пэўны, што сваім звычкам ён ніколі не здрадзіць.

— Баюся, што захварэў, мэтр, — цяжка ўздыхнуўшы, пацвердзіла яна. — Лекары нават кажуць, што…

Што ж кажуць лекары, ніхто так і не даведаўся, таму што са спальні раптам пачуўся голас Рубенса. Даведаўшыся, хто прыйшоў у госці, хворы катэгарычна патрабаваў прывесці да яго наведнікаў.

— Зусім не змяніўся: такі ж тыран, як і быў, — усміхнуўся Ворстарман, і яны з князем прайшлі ў спальню гаспадара.

Пітэр Паўль Рубенс сапраўды цяжка хварэў. Убачыўшы гасцей, ён зрабіў мужную спробу падняцца насустрач, супраць чаго катэгарычна запратэставалі і лекары, якія дзяжурылі ля яго ложка, і самі наведвальнікі, а потым доўга прасіў прабачэння ў князя, што прымае яго светласць лежучы. Калі ж убачыў Ворстармана, яго зморшчаны ад узросту і пакут бледны твар на імгненне зарумяніўся ледзь прыкметнай чырванню.

— А, гэта ты, няўдзячны чалавек! — закрычаў ён. — Дзякуй табе, што даў мне магчымасць хоць перад смерцю сказаць табе ўсё, што я пра цябе думаю.

І, павярнуўшыся да Багуслава, дадаў:

— Я, прынц, гэтага нягодніка выбраў з больш як сотні прэтэндэнтаў, што ахвотна працавалі ў маёй майстэрні. А ён аддзячыў мне тым, што ўцёк за трыдзевяць зямель шчасце шукаць.

— Вы, сэр Пітэр, не вельмі шчодры гаспадар, — спакойна сказаў Ворстарман.

— Сам ведаю… Тым не менш, я б з радасцю працягнуў табе руку, Лукас, забыўшыся пра нашы спрэчкі, калі б змог хоць паварушыць пальцамі. Спачатку аднялася адна рука, а некалькі тыдняў таму — другая. Каб ужо хутчэй канец, таму што гэта не жыццё для мастака, калі пэндзаль у руцэ трымаць не можаш…

Расчулены Ворстарман узяў яго за руку і паціснуў скручаныя пальцы, чым зусім супакоіў хворага, на бледных вуснах якога нарэшце з’явілася ўсмешка.

— Што прывяло вас у Антверпен, мансеньёр? — звярнуўся ён да Багуслава.

— Імкнуся дагнаць прынца Яна Казіміра, — сказаў Радзівіл. — Ён так прагне хутчэй вярнуцца дамоў, што не стаў затрымлівацца нават у гэтым цудоўным горадзе.

— Я калісьці пісаў партрэт яго брата, польскага караля, — кіўнуў Рубенс. — А прынц так і не ўшанаваў мяне візітам…

— Напэўна, баяўся спустошыць кашалёк, — услых падумаў Багуслаў. — Кажуць жа, што ты бярэш бязбожныя грошы за свае палотны.

— Якую б цану я за іх цяпер не запатрабаваў, усё роўна прадзешаўлю, бо пасля маёй смерці яны будуць каштаваць яшчэ даражэй… Ворстармане, ты памятаеш карціну, якую ты са сваімі таварышамі выпадкова заліў фарбай, а потым дамаляваў, разлічваючы, што я не пазнаю сваю руку?

— Памятаю, — усміхнуўся Лукас. — Толькі дамалёўваў яе не я, а ван Дэйк[158]. Мне б такая дзёрзкасць проста так не прайшла, а свайму ўлюбёнцу вы ўсе выхадкі даравалі.

— Ван Дэйк… — расчулена сказаў хворы, слаба ўсміхаючыся прыемным успамінам, якія навеяла гэтае імя. — Геніяльны хлопец, толькі жанчыны і віно хутка загоняць яго геній у магілу. Але гэта такое… Вось я жыў праведна, трымаўся ўсіх царкоўных пастоў, але хай д’ябал возьме маю душу, калі гэтая праклятая падагра не выправіць мяне на той свет…

Пакінуўшы Ворстармана генію, які паміраў, Багуслаў у суправаджэнні старэйшага сына Рубенса і яго прыгажуні-жонкі прайшоў у майстэрню мастака.

Майстэрня, дзе і цяпер упарта працавалі вучні Рубенса, выконваючы апошнюю замову караля Філіпа Іспанскага, знаходзілася ў акруглым памяшканні. Сонечнае святло залівала яго. Трапляючы праз вялікае круглае акно ў купалападобным, як у саборы, даху. Сцены і падлога былі з белага мармуру, на фоне якога шэрыя нішы, дзе стаялі мармуровыя бюсты рымскіх філосафаў і імператараў, выглядалі асабліва незвычайна і святочна. Бакавыя дзверы вялі ў кабінет гаспадара і ў залу для прыёму наведнікаў, на сценах якой віселі карціны майстра. Імі было асабліва зручна любавацца з невялікага балкона, напэўна, збудаванага менавіта дзеля гэтага. Разглядаючы палотны, Багуслаў час ад часу параўноўваў намаляваных на іх аголеных жанчын з гаспадыняй дома, і кожны раз пераконваўся, што бачыць перад сабой менавіта яе…

Налюбаваўшыся неверагоднай мастацкай калекцыяй майстра, дзе, акрамя яго прац былі карціны і іншых выдатных мастакоў, князь вярнуўся да сябе, развітаўшыся з гаспадаром і пакінуўшы ля яго Ворстармана — таргавацца за ўпадабаныя палотны і ўспамінаць мінулае…

х х х

У Антверпене Радзівіл затрымаўся роўна на столькі часу, колькі спатрэбілася мэтру Лукасу, каб набыць для князя некалькі карцін, а затым зноў адправіўся ў дарогу. Яна Казіміра ён дагнаў толькі ў Амстэрдаме. Правёўшы каралевіча да галандскай мяжы, князь з палёгкай уздыхнуў — зараз ён мог ехаць на вайну!

Раздзел 13

GOTT МІТ UNS![159]

Малдэгем — Хюлст — Гельдэрн

(чэрвень — верасень 1640 года)

Ваенныя дзеянні ў Фландрыі звычайна актывізаваліся з прыходам вясны. Цёплае вясновае сонца не магло высушыць багністыя глебы краіны, значная тэрыторыя якой ляжала ніжэй за ўзровень мора, затое пакрыла яе тарфяністыя землі маладой зялёнай травой, забяспечыўшы харчаваннем прынамсі коней, калі не жаўнераў.

— Цёплыя дні абудзілі вайну, — казаў Лукас Ворстарман, які, як і кожны галандзец, добра разбіраўся ў такіх законах прыроды.

Ворстарман разам з Радзівілам ехаў у лагер прынца Аранскага. Вядома, Багуслаў усімі сіламі пераконваў хоць і адважнага, але ўжо немаладога гравёра чакаць яго ў Амстэрдаме, але той спакойнага жыцця не захацеў.

— І што я там буду рабіць, мансеньёр? — сказаў ён на гэта. — Ад нуды паміраць? Ці я рапіры ў руках не трымаў? Ці з мушкетам спраўляцца не ўмею? Памятаю, як нейкіх дзесяць гадоў таму…

— Заставайся ўжо, — смяяўся ў адказ князь. — Толькі, напрамілы бог, ні слова пра свае прыгоды. Таму што калі ў нейкага іспанца і не пацэліш, дык загаворыш яго да смерці.

Багуслаў быў у добрым настроі — яго мары аб выбітнай вайсковай кар’еры пачыналі спраўджвацца! Княжацкі почат таксама з усяе моцы стараўся адпавядаць чаканням патрона, хоць той і быў больш стрыманы, чым звычайна. Незвычайна засяроджаны Кажэўскі раз-пораз аглядаў пісталеты, Невяроўскі, нервова сціскаючы эфес шпагі, ліхаманкава згадваў навуку месье Сэнт-Анжа, а пан Аборскі быў занадта заняты клопатамі пра абоз, каб пераймацца ўласным жыццём.

Ужо за Шэльдай, якая служыла ўмоўнай мяжой з іспанскімі Нідэрландамі, падарожнікам сталі трапляцца перадавыя раз’езды галандцаў, якія сведчылі пра тое, што канец іх падарожжа блізка. Вытаптаная тысячамі конскіх капытоў дарога таксама не пуставала: да сваіх палкоў спяшаліся шляхцічы, з тэрміновымі дэпешамі несліся кур’еры, на шматлікіх вазах перасоўваўся мітуслівы гандлёвы люд, які лічыў справай гонару узбагаціцца на забеспячэнні войска, рухаліся перасоўныя палаткі маркітантаў, дзе прадавалася ўсё — ад харчаў да баявой амуніцыі. І ў іх жа, сярод купаў паношанага адзення, сядзелі прастытуткі, каб расквеціць нялёгкія будні жаўнераў. Усе яны, як і Радзівіл, ішлі насустрач лёсу — ехалі на вайну.

Лагер прынца Аранскага раскінуўся правільным чатырохкутнікам на зялёнай раўніне непадалёк ад фламандскага Малдэгема на месцы спаленага іспанцамі сяла. Яго яшчэ не прыгнечаны паразамі баявы дух быў прасякнуты мірным дымам ад вогнішчаў, на якіх варылася няхітрая ежа, смуродам нямытых чалавечых целаў, мачы, конскага поту, скуры, жалеза, пораху і смалы. Ён гучаў іржаннем коней і салёнымі воінскімі жартамі, звінеў яшчэ не выдаткаванымі манетамі ў кашальках жаўнераў, што спяшаліся пратранжырыць іх сёння на ежу, піва ці вясёлых дзяўчат, таму што заўтрашняга дня можна было і не дачакацца; адгукаўся лаянкай камандзіраў і гарачай казанню пастыраў, якія развейвалі страх навабранцаў перад лютай смерцю аповедамі пра вечнае жыццё. Каля рознакаляровых афіцэрскіх намётаў трапяталі харугвы іх палкоў, ржалі сытыя коні, а каля карэт павольна прахаджваліся прыгожыя жанчыны — некаторыя прывезлі з сабой жонку ці палюбоўніцу. Дасведчаныя воіны думалі не пра забаўкі, а пра ўласную будучыню: паздымаўшы даспехі і адставіўшы дзіды, яны старанна, да люстранога бляску паліравалі шлемы і кірасы, тачылі зброю або набівалі порахам парахаўніцы — вайсковая дысцыпліна перш за ўсё!

Прынц Аранскі, што якраз склікаў ваенны савет, радасна сустрэў Радзівіла. Багуслаў таксама ўзрадаваўся, што знайшоў у стаўцы галоўнакамандуючага сваіх прыяцеляў, з якімі весела бавіў час у Гаазе. Абняў фрысландскага штатгальтара Генрыха Казіміра, яго брата Вільгельма, графа Сольмс-Браўнфельса і аж сагнуўся пад цяжарам Карла Людвіга Пфальцскага, які ў баявой амуніцыі па-хлапечы абхапіў яго ззаду за шыю.

— Ты для мяне, браце, толькі што выйграў дзесяць гульдэнаў, — весела паведаміў ён, размыкаючы абдымкі. — Мы з Тарэнтам паспрачаліся, ці ты прыйдзеш у лагер, ці вернешся ў Польшчу разам з прынцам Янам Казімірам.

Радзівіл ужо заўважыў сярод афіцэраў пысу нахабнага француза, якога не бачыў з моманту іх агульных амстэрдамскіх прыгод. Прывітаўшы Багуслава кіслай усмешкай, той сумленна адлічыў курфюрсту прайграныя грошы і сказаў:

— Па старым афіцэрскім звычаі той, хто выйграў, замаўляе вячэру. І падстава ёсць добрая — прынц Радзівіл ушанаваў нас сваёй увагай!

— А ты, я бачу, не чакаў сустрэць мяне тут? — падміргнуў яму Багуслаў.

— Шчыра кажучы, думаў, што ты зноў будзеш апраўдвацца «важнымі справамі», — і вокам не міргнуў Тарэнт. — Нездарма ж і ад палка адмовіўся…

Згадка пра тое, што ў гэтай кампаніі ён бы мог ужо камандаваць палком, зачапіла Багуслава. Разважаючы, ці не варта было б яму з’ездзіць кулаком у зубы нахабнаму французу, каб назаўсёды сцерці з яго твару гэтую агідную ўсмешку, ён прапусціў міма вушэй абураную прамову французскага герцага дэ ла Форса. Той прывёў пад сцягі прынца Аранскага французскі полк, ласкава прадстаўлены саюзнікам кардыналам Рышэлье, і вырашыў нагадаць маладым людзям, што цяпер варта думаць пра вайну, а не пра тое, як бы затуманіць свае галовы віном на пацеху іспанцам.

Але прынц Аранскі абарваў яго — ці то згадаўшы сваю маладосць, ці то не жадаючы сваркі паміж сваімі афіцэрамі.

— Такім чынам, — працягнуў штатгальтар, калі ўсе супакоіліся. — Як я і казаў, падчас гэтай кампаніі нам прыйдзецца сутыкнуцца з цэлым варожым войскам, таму што кардынал-інфант вырашыў не весці вайну на два франты. Пакінуўшы Арас (які зараз здабывае французская армія) на ласку божую, будзе ваяваць з намі.

— Гэта не ты, прынц, так напалохаў дона Фердынанда? — прашаптаў на вуха Радзівілу Карл Людвіг. — Ты, здаецца, сустракаўся з ім у Брусэлі?

Князь нячутна засмяяўся, але папераджальна паднёс палец да вуснаў, бо хацеў паслухаць штатгальтара.

— Такім чынам, — працягнуў прынц Аранскі. — Я прапаную не чакаць дона Фердынанда, а атакаваць Бруге, каб сустрэць яго там, за крапаснымі сценамі. Хто са мной не згодны?

Згодныя былі ўсе. Распрацоўка дыспазіцыі зацягнулася да змяркання. З штатгальтарскага намёту Радзівіл з сябрамі выйшаў, калі на начным небе пачалі з’яўляцца зоркі. Дэ ла Форс з яшчэ адным французам, генералам інфантэрыі маркізам Шатанеф, пачалі раіцца, ці варта пасылаць наперад разведчыкаў. Пакуль яны спрачаліся, прынц Насаў-Дзіц ужо аддаў загад сваім людзям ехаць наперад і абавязкова здабыць языка.

— І гарачых дзевак! — умяшаўся ў размову Тарэнт. — А што? Не ўсе ж такія прадбачлівыя, як прынц Аранскі, і ў паход з сабой не жанчын, а толькі зброю бралі.

Усе распараджэнні прынца Насаў патанулі ў рогаце салдацкай браціі, якую прыйшлося доўга супакойваць заклікамі ўспомніць свой воінскі абавязак і адказна паставіцца да задання. Пасля гэтага фрысландскі штатгальтар яшчэ доўга скоса глядзеў на французскага кузэна і адмаўляўся з ім размаўляць.

— Здаецца, Трэмуйлю іспанцаў мала, што і сярод сваіх ворагаў шукае, — весела заўважыў Багуслаў. — Той, хто адрэжа гэтаму прынцу балбатлівы язык, вялікую яму паслугу зробіць, бо язык яго рана ці позна без галавы пакіне.

Тарэнт, які пачуў гэтыя словы, па-забіяцку паглядзеў на князя і дэманстратыўна паклаў руку на эфес шпагі. Радзівіл гэтага не заўважыў, бо якраз абмяркоўваў з пфальцскім курфюрстам пачуты сёння план кампаніі.

Якім бы добрым ні быў гэты план, але ён захлынуўся ў водах канала паміж Гентам і Бруге, які бараніла знакамітая іспанская пяхота. Да таго ж надвор’е пачало псавацца. На змену сонечным дням прыйшлі зацяжныя дажджы, якія ператварылі дарогу ў непраходнае балота. Застаўшыся пры асноўных сілах біцца з іспанскім войскам і прыроднымі капрызамі, прынц Аранскі паслаў фрысландскага штатгальтара Генрыха Казіміра і маркіза Шатанефа здабываць не пераможаны да гэтага часу Хюлст — адзін з гарадоў, які ахоўваў подступы да вусця паўнаводнай Шэльды. З прынцам Насаў ад’ехала і ўся маладая арыстакратыя, крэўна ці па-сяброўску звязаная з маладым камандзірам. Тут, вядома, быў і Радзівіл са сваімі людзьмі. З нябёсаў ліло як з вядра. Заўсёды дагледжаныя вусы Ворстармана прамоклі і нагадвалі малярныя шчоткі. Пан Аборскі, каб не намачыць галаву, начапіў замест шапкі стары іспанскі марыён, які выменяў на ежу ў нейкага жаўнера. Ён цяпер нагадваў канкістадора, які сабраўся на касцюміраваны баль, дзеля смеху надзеўшы польскае ўбранне. Прынц Тарэнт быў нязвыкла маўклівым — да яго прычапілася прастуда, і час ад часу ён жаласна шморгаў закладзеным носам і прыкладаўся да пляшкі з віном, грэючы ім калі не цела, дык душу, а сагрэўшыся, гучна чхаў.

— Ты сваім насмаркам, Шарль, наклічаш на нас іспанцаў, — смяяўся з яго Багуслаў. — А штатгальтар, між іншым, вялікае значэнне надае нечаканай атацы. Да Хюлста ж яшчэ не прыбыло падмацаванне, і ёсць надзея, што іспанскі генерал Фантэйн, думаючы, што мы, як і раней, збіраемся ў дарогу да Бруге, гасцей не чакае.

— Горшага надвор’я, каб ісці на прыступ няма чаго і спадзявацца, — умяшаўся ў размову прынц Карл Людвіг, хутаючыся ў скураны плашч, з якога вадаспадамі лілася вада. — Асабліва будзе дрэнна нашай кавалерыі: і коні, і людзі ў гэтым балоце паламаюць ногі раней, чым нам скорацца гарадскія бастыёны.

— І порах увесь адсырэе, — скардзіўся Шатанеф. — А міну як падкладаць? Крэсівам і іскру не высечаш, а калі нейкім цудам і запаліш кнот, дык пракляты дождж залье агонь раней, чым ён падсмажыць іспанцам пяты.

Ён зняў змакрэлы капялюш з абвіслымі ад дажджавой вады палямі і, выліўшы з яго ваду, з гучным праклёнам надзеў ізноў.

Тарэнт на знак згоды гучна чхнуў.

х х х

Хюлст быў выбітным стварэннем галандскай фартыфікацыйнай школы. Ён мог пахваліцца магутнымі ўмацаваннямі з дзевяці бастыёнаў і пяці равелінаў, якія прыкрывалі подступы да горада. На некаторай адлегласці ад гарадскіх умацаванняў на стратэгічных каналах, якімі дастаўляліся харчы ды прыпасы, стаяла некалькі ўмацаваных фартоў. Таму, хоць горад ахоўвалі нейкія тры тысячы іспанцаў, за яго непрыступнымі сценамі жыхары маглі адчуваць сябе спакойна, пакуль хопіць ежы.

— А я чуў, што іспанцы ўжо скардзяцца на затрымку харчавання, — падсумаваў прынц Насаў, які склікаў ваенны савет недалёка ад горада, каб стомленыя пераходам людзі і коні змаглі адпачыць і падсілкавацца. — Можам узяць горад аблогай, перш за ўсё захапіўшы фарты. На шчасце, дажджы, якія так назалялі нам апошнім часам, цяпер перасталі, а сонца на небе абавязкова прыцягне да нас перамогу.

— Добра кажа, — ухвальна прашаптаў Шатанеф Багуславу на вуха. — Не ведаю, як там у яго высокасці з ваеннай справай, але лекцыі па рыторыцы ён слухаў добрасумленна! — і заўважыўшы, што прынц Насаў глядзіць на яго, уголас сказаў: — Лепш выбраць сабе ў саюзнікі той малады месяц, які, на шчасце, цяпер не занадта ярка свеціць ноччу. Падкрадземся да іспанцаў асцярожна, ціха, нібы мышы, а цёмная ночка нас схавае пад сваім плашчом.

Так і вырашылі. Форт Насаў з чатырма тысячамі французскай пяхоты павінен быў узяць Шатанеф, а лепш умацаваны Меершанц узяўся здабываць з галоўнымі сіламі сам штатгальтар.

Выступілі яшчэ зацемна і прасоўваліся да горада як мага цішэй, нячутна ступаючы па размоклай зямлі, каб загадзя не патурбаваць ранішні сон іспанскага гарнізона. Арыентаваліся па зорках, якія, на шчасце, ярка ззялі ў начным небе, бо штатгальтар рашуча забараніў паліць паходні, трубіць у трубы, біць у барабаны або якім-небудзь іншым спосабам паведамляць навакольным пра сваю прысутнасць.

— Калі не захопім іспанцаў знянацку, затрымаемся тут да глыбокай восені або да прыходу іх падмацавання, — казаў ён, нецярпліва прыкусіўшы абматаную пазалочанай скурай рукаяць нагайкі, якой час ад часу прыспешваў каня. — І не трэба мяне супакойваць тым, што іспанскі флот знішчаны, што з-за паўстання ў Партугаліі і Каталоніі каралю Філіпу трэба думаць не пра Фландрыю, а пра тое, як усядзець на троне, — цыкнуў ён на пфальцскага курфюрста, які якраз збіраўся паспрачацца. — Калі мы цяпер не дасягнём адчувальных поспехаў у кампаніі, амстэрдамскія купцы, якія і так неахвотна фінансуюць нашу армію, наогул адмовяцца гэта рабіць…

Ехаць у цемры было нялёгка: коні натыкаліся адзін на аднаго і раздражнёна ржалі, вершнікі злаваліся — спачатку ціха, а потым і ўголас, так што брудная лаянка вісела над войскам перадсвітальным туманам. У рэшце рэшт наткнуліся на ўласную пяхоту, якую генералы Шатанеф і фон Дона вывелі наперад і пакінулі чакаць світання і рыхтавацца да бою. Кароткая бяскроўная сутычка, абмен паролямі, хуткі перадзел войскаў — і прынц Насаў са сваімі людзьмі адправіўся далей уздоўж канала — форт Меершанц стаяў далей. Багуслаў застаўся з Шатанефам, бо хацеў на свае вочы ўбачыць, ці настолькі добрыя ў баі французскія мушкецёры, як пра іх казалі. Невяроўскі і Кажэўскі былі побач з ім, а Аборскі з Ворстарманам пасля доўгіх спрэчак засталіся дзесьці ззаду займацца абозам.

Пачало днець. Чырвонае святло новага дня, якое абпаліла неба і сцены форта Насаў, абяцала крывавую сутычку. Мушкецёры запалілі кнаты, і тыя яркімі аранжавымі агеньчыкамі свяціліся ў перадсвітальным тумане. Былі падрыхтаваныя і доўгія лесвіцы — як раз на вышыню, на шчасце, не такіх ужо і высокіх сцен, і некалькі лёгкіх гармат, каля якіх круціліся пушкары. Пагрозліва глядзелі ў неба і сотні дзідаў — на той выпадак, калі б іспанцы раптам звар’яцелі і высунуліся з форта.

— Холадна, — прастукаў зубамі Ян. — І не скажаш, што лета.

— Зараз сагрэешся, — супакоіў яго Багуслаў, правяраючы, ці лёгка вымаюцца з кабуры пісталеты.

Над войскам зашалясцела малітва, словы якой перадаў нашчадкам сам Кальвін:

«Усёмагутны Божа, падары нам сілу Духа Твайго Святога, каб ісці нам мужна скрозь агонь і ваду, так падпарадкоўвацца тваім законам, каб сустрэць смерць без страху…»

У адказ трывожна затрубілі варожыя трубы, а на сценах форта забегалі салдаты — іх заўважылі!

— Мушкецёры! Станавіся! — скамандаваў Шатанеф, захоўваючы ўласцівы французам спакой. — Артылерыя! Наперад!..

Малітва вырвалася на волю. Пад звон зброі, грукат баявых барабанаў, падтрыманая тысячамі галасоў, яна ляцела над войскам, як гарматнае ядро, і разрывалася ў сэрцах воінаў надзеяй.

«…Дапамажы нам вытрываць нянавісць і варожасць чалавечую, пакуль не здабудзем канчатковай перамогі і не атрымаем нарэшце блаславёны супакой, які здабыў для нас крывёю сваёй сын твой адзінародны. Амін».

А далей быў бой! Кароткі, але крывавы і жорсткі. Іспанцы так і не паказалі носа з-за варот, але адсядзецца ім не ўдалося. Ужо пасля паўдня над фортам Насаў узвілася аранжава-бела-сіняе палотнішча — сцяг Аранскага дома, а задаволены Шатанеф трывожна прыслухоўваўся да далёкіх стрэлаў і грукату крывавай сутычкі, якая адбывалася там, дзе прынц Насаў здабываў форт Меершанц.

— Трэба ісці на дапамогу, — пераконваў француза Багуслаў, злуючыся, што яму не ўдалося ўзяць дзейсны ўдзел у гэтай кароткай сутычцы, дзе ўсё вырашыла артылерыя і пяхота.

— Навошта? — змрочна буркнуў той. — Калі штатгальтару не ўдалося хутка авалодаць фортам, ён адступіць сюды, не чакаючы, пакуль апынецца тварам да твару з усім гарадскім гарнізонам.

Маркіз меў рацыю. Праз кепскае надвор’е, якое размачыла і так балоцістую зямлю, галандская атака захлынулася ў гразі на радасць іспанцам. Прынц Генрых Казімір адступіў да форта Насаў, радуючыся толькі, што чалавечыя страты аказаліся невялікімі.

— Затое цяпер іспанцы ведаюць, што мы тут, і голымі рукамі мы іх не возьмем, — змрочна канстатаваў ён за вячэрай.

— А мы на іх з голымі рукамі і не пойдзем, — парадаваў яго Багуслаў. — Нашы рапіры не затупіліся, і ёсць яшчэ порах у парахаўніцах!

х х х

Наступныя некалькі дзён прайшлі ў падрыхтоўцы да новага штурму. На гэты раз для нападу прынц Насаў абраў форт Святой Ганны, які меў важнае значэнне ў абароне Хюлста. Ніхто ўжо і не думаў заспець іспанцаў знянацку. Было зразумела, што вораг, які пасля апошняй сутычкі падазрона маўчаў, будзе абараняцца — і абараняцца люта!

Атакаваць форт выйшлі ўсім войскам. Спачатку гучна затрубілі трубы, абвяшчаючы пра пачатак бітвы, а потым ударылі гарматы, якія толькі раскідалі земляны насып вакол іспанскага лагера, не пашкодзіўшы сцены, і, нарэшце, барабаны скамандавалі наступаць пяхоце. У баявым запале воіны пайшлі ў наступ, каб у першыя хвіліны бою недалічыцца некаторых частак цела, адарваных асколкамі ядраў варожай артылерыі і захлынуцца ўласнай крывёй на залітай ёю ж траве.

— Адступаем! — скамандаваў штатгальтар, і парадзелыя шэрагі пехацінцаў адступілі, пакідаючы на зямлі забітых ці параненых таварышаў.

На наступны прыступ пяхота кінулася расцярушанымі шэрагамі, але і гэтая атака скончылася паразай.

— Калі ў нашых воінаў раптам не вырастуць крылы, нічога мы тут не зробім, — змрочна сказаў прынц Тарэнт, які, як і Багуслаў, трымаўся каля прынца Насаў.

— Не ведаю, як ты, Тарэнт, а я хачу сёння начаваць на Святой Ганне, — сказаў на гэта Радзівіл, ледзь трымаючыся ад жадання кінуцца на прыступ услед за пяхотай. — Зрэшты, іншых годных жанчын тут больш няма.

— Можа, паслаць кірасіраў? — падаў голас прынц Карл Людвіг.

— Навошта? Коні таксама лётаць не ўмеюць, у гэтым балоце далёка не паскачуць, і ў іспанцаў, мяркуючы па ўсім, добры запас ядраў, — раздражнёна сказаў штатгальтар, які так сціскаў сваю шпагу, што нават пальцы сталі белымі. — Вось калі б тыя мярзотнікі адчынілі браму…

Яго жаданне пачулі — невядома толькі, на небе ці ў пекле: пасля яшчэ трох няўдалых атак, калі ў абаронцаў форта нарэшце змоўклі гарматы, ім на дапамогу прыйшоў увесь гарадскі гарнізон на чале з генералам Фантэйнам. Атрымаўшы падмацаванне, іспанцы зусім асмялелі і з крыкам: «Іспанія! Іспанія і Санцьяга!», кінуліся здабываць перамогу.

— Здаецца, прыйшоў час і нам успомніць старадаўні баявы кліч Аранскага дому, — прамармытаў Генрых Казімір і закрычаў, размахваючы шпагай:

— Да мяне! Да мяне! Je maintiendrai![160]

— Gott mit uns! — таксама крыкнуў Багуслаў, выхопліваючы пісталет, і паскакаў насустрач лёсу разам з Невяроўскім, Кожкілем, Тарэнтам, самім штатгальтарам і некалькімі сотнямі кірасіраў, якія таксама як адзін сарваліся з месца.

Разрадзіўшы ўсе свае шэсць пісталетаў у крыжы святога Андрэя на іспанскіх калетах, Багуслаў паспеў прытрымаць каня проста перад варожай брамай, якая рашуча наставіла вострыя пікі сваёй смяротнай зброі насустрач галандскім кірасірам. Вакол Радзівіла затрашчалі дзіды, ламаючыся аб трупы коней і людзей, якія не маглі пахваліцца такім жа спрытам, як князь. Пах крыві і смерці біў яму ў ноздры, а ад чалавечых крыкаў і перадсмяротнага іржання коней закладала вушы. Пра тое, каб перазараджаць пісталеты, не магло быць і гаворкі, таму, заехаўшы ўжо не патрэбнай зброяй у твар нейкаму іспанцу, Багуслаў выхапіў шпагу, каб прасекчы ёю сабе дарогу да перамогі, і мужна кінуўся ў гушчу бітвы, стараючыся не адставаць ад штатгальтара, які біўся са шпагай у руцэ так, як быццам быў не камандзірам, а звычайным ваякам, але не чалавекам з плоці і крыві, а казачным асілкам, высечаным з жалеза… Праз гадзіну бесперапыннага бою стомленыя вочы князя ўжо з цяжкасцю адрознівалі аранжавыя перавязі сваіх і чырвоныя — іспанцаў, а варожая кроў на яго твары змяшалася з потам, які шчодра заліваў лоб. Цяжка было разабрацца ў гэтым крывавым пекле, дзе градам сыпаліся ўдары, скрыгатала жалеза, грукаталі стрэлы, кідаліся коні, шалеючы ад болю, цягнучы за сабой уласныя кішкі, лілася кроў і ў перадсмяротнай агоніі захлыналася ўжо амаль здабытая перамога…

— Да мяне! Бі! — крычаў Генрых Казімір, але крык перарваўся ад варожай кулі, якая нечакана ўвайшла ў яго цела, зрабіўшы там добрую дзірку, праз якую магла вылецець душа, але вылецела свядомасць.

Зваліўшыся спінай на зямлю проста ў абдымкі мораку, штатгальтар ужо не бачыў, як да яго схіліліся прагныя іспанцы. Іх хцівыя рукі ліхаманкава гойсалі па целе ў пошуках здабычы. Багуслаў, заўважыўшы, што здарылася бяда, ліхаманкава прышпорыў каня, каб кінуцца на дапамогу, але нейкім цудам пабачыў, што кіраваны ў яго бок ствол варожага пісталета вось-вось плюне агнём. Падняўшы на дыбкі свайго жарабца, ён разам з імгненна забітай жывёлай упаў на зямлю. Яшчэ паспеў саскочыць з сядла, каб не прыціснула конскай тушай, і ўхіліцца ад кінутай кімсьці дзіды, якая павінна была навечна прыкалоць яго стомленае цела да гразкай зямлі. Выставіўшы наперад рапіру, здолеў увагнаць яе ў жывот варожага скакуна, што збіраўся затаптаць яго капытамі, але, паслізнуўшыся на пралітай крыві, упаў. Радзівіла імгненна прыціснула да зямлі варожае калена, а трохгранны іспанскі кінжал, які празвалі «міласцю пераможцы», грозна бліснуў каля яго горла.

— Gott mit uns… — прашаптаў юнак, ужо развітваючыся з жыццём, але нечакана адчуў, што нападнік крыху аслабіў націск.

— Deutscher? Ergibst du dich?[161] — спытаў ён, і Багуслаў кіўнуў галавой у знак таго, што супраціўляцца не будзе.

х х х

Бой скончыўся безумоўнай перамогай іспанцаў. Забраўшы палонных і багатыя трафеі, пераможцы не сталі хавацца за сценамі, а размясціліся ў сваім палявым лагеры, спадзеючыся крыху адпачыць, пахаваць палеглых, дапамагчы параненым, а затым, дачакаўшыся змроку, напасці і абрабаваць галандскі стан.

Сярод палонных быў і Радзівіл. Яго пераможцам апынуўся моцны чырванашчокі немец — адзін з тых жорсткіх наймітаў, якія служылі ў гэтай вайне тым, хто мог заплаціць за службу. На свайго палоннага ён глядзеў з неапісальнай радасцю, таму што паспеў яго абшукаць, зняў з шыі мяшэчак з грашыма, а з пальца — дыяментавы пярсцёнак. Узбагаціўся і каштоўным даспехамі вязня, яго рапірай, пісталетамі і конскай вупражжу. Багуслаў радаваўся ўжо таму, што амаль усе свае каштоўнасці і рэчы, якія не маглі спатрэбіцца на полі бою, пакінуў у Амстэрдаме, ды і ў бой пайшоў апранутым ненашмат лепш за звычайных афіцэраў.

— Ну, і хто ты такі? — спытаў немец, свідруючы чырвонымі ад пылу вачыма Радзівіла. — І адкуль?

— Я — малодшы сын барона фон Шойрынга, — сказаў Багуслаў, успомніўшы дзяцінства ў Франконіі і грубага суседа з вялікім жыватом, які часам заязджаў у Ліхтэнберг, каб павітаць яго маці. — Землі майго бацькі ляжаць у руінах, так што я б на тваім месцы не занадта разлічваў на выкуп.

Стары ваяка заміргаў вачыма.

— Ты з Ліхтэнберга? — здзіўлена спытаў ён. — Ну, радуйся, што трапіў у рукі земляку, бо нехта іншы мог бы цябе хуценька на той свет адправіць, калі з цябе, акрамя скуры, няма чаго ўзяць… А твайго бацьку я добра ведаю — ён калісьці за мяне перад маркграфам заступіўся, інакш давялося б вісець на дуплістай грушы ў садзе…

— На той самай, у якой маланка гадоў пятнаццаць назад верхавіну апякла? — усміхнуўся Багуслаў, бо малым часта хаваўся на гэтым дрэве ад непрыемных нянек.

— На ёй… Бачу, ты сапраўды з Ліхтэнберга. Дык які ж чорт цябе, добрага каталіка, закінуў да ерэтыкоў?

Багуслаў паціснуў плячыма.

— У галандцаў плацяць хоць і не больш, затое часцей. А ў кардынала-інфанта хіба на ўласную фартуну даводзіцца спадзявацца.

— Праўду кажаш, — сказаў здаравяк. — У мяне ад недаядання ўжо кішкі да спіны прыраслі!

— Ды і я на салёных селядцах не надта выгуляўся, — сказаў Радзівіл.

Немец засмяяўся і па-сяброўску ляпнуў князя па плячы.

— А на службу да нас пойдзеш? Ты не думай, зямляк, я і сам шляхціч, і калі ўжо пачысціў твае кішэні, дык заўтра ж паручуся за цябе перад нашым палкоўнікам. А што да прысягі — цябе ад яе каплан за малую плату вызваліць. Тым больш, што ты не каталікам, а ерэтыкам на вернасць прысягаў.

— Ну, калі дасць індульгенцыю, то чаму б і не пайсці, — лёгка пагадзіўся Багуслаў, ведаючы, што нічым не рызыкуе, даючы такое абяцанне. — Тым больш, перамога зараз на вашым боку.

Так і вырашылі.

— О, ледзьве не забыўся! — немец ляпнуў сябе па лобе. — А золата ў цябе адкуль? І даспехі такія — хоць бы і для прынца гадзіліся, і быццам толькі што з рук збройніка…

— А адкуль яшчэ нашаму брату такое дабро дастаецца, як не са шчодрых рук матухны-вайны, — паціснуў плячыма Багуслаў. — Слухай, зямляк, развяжы мне рукі, таму што мача ўжо ў галаву б’е. А як баішся, што ўцяку, то сам мне патрымай, каб я штаноў не намачыў.

Воіны, якія прыслухоўваліся да гутаркі, гучна зарагаталі.

— Ну, ты і нахабнік, хлопец! — здзіўлена ўсклікнуў немец, але рукі развязаў, і калі Радзівіл зрабіў сваю справу, зноў звязваць не стаў, толькі загадаў сядзець ціха.

Багуслаў паглядзеў на неба: дзень ужо хіліўся да вечара.

«Як сцямнее, толькі мяне тут і бачылі», — паабяцаў сабе.

Але вечарэла сёння чамусьці вельмі павольна. Нямала жаўнераў, і з імі Багуславаў немец, пайшлі аглядаць трупы, пакінуўшы Радзівіла каля вартавых, якія меліся ахоўваць князя і іншых палонных афіцэраў, што сядзелі воддаль. Затым міма прайшоў той самы айцец Франсіска, які павінен быў вызваліць княжацкую душу ад пакаяння. Ён, відавочна, толькі што абыходзіў памерлых, таму што да гэтага часу мармытаў: «Requiem aeternam dona eis, Domine…»[162], раз-пораз прыкладваючыся да пляшкі з херасам.

Затым наступіла нудная цішыня.

— Можа, перакінемся ў косці? — прапанаваў Багуслаў аднаму з вартавых, які разумеў нямецкую мову. — Сумна ж…

— А ставіць што будзеш? — спытаў той, пільна аглядаючы палоннага.

— Сваю ваенную ўдачу… Мне зямляк сказаў, што заўтра ў вашым войску буду служыць, таму з першай здабычы ўсё і аддам, слова шляхціча!

Хоць здзелка і была не занадта выгаднай, вартавы, якому сапраўды сумна было стаяць на варце, пагадзіўся. Падсунуў бліжэй барабан, выцягнуў косці і дастаў з вялікага скуранога кашалька на поясе манету коштам паў-эскуда. Праз хвіліну манета перайшла ва ўласнасць Радзівіла.

— Хачу адыграцца, — пачырванеў ад злосці няўдачнік і, атрымаўшы яшчэ адну манету, зноў кінуў косці.

Выпала пяць ачкоў. Багуслаў узяў косці і кінуў сам.

— Шэсць, — паведаміў ён, падсунуўшы грошы да сябе.

На беднага аўстрыйца было шкада глядзець. Зноў і зноў ён кідаў косці, і тыя, як зачараваныя, неслі выйгрыш Радзівілу. У рэшце рэшт, цалкам апаражніўшы кашалёк, няшчасны гулец затаптаў косці ў зямлю і адмовіўся працягваць гульню.

— Слухай, — буркнуў ён. — Калі ты збіраешся ваяваць, табе, напэўна ж, трэба зброя?

— Яшчэ як, — сказаў князь. — Галандцаў голымі рукамі не пераможаш.

— Тады чакай, — вырашыў аўстрыец. — Я зараз прыйду.

— Бедны дон Мігель, — казаў адзін, успамінаючы нябожчыка прыяцеля, які загінуў у баі. — Хацеў разжыцца грашыма, а наўзамен атрымаў сем п’е праклятага фламандскага балота… Але мёртваму целу ўсё роўна, дзе ляжаць, а мы жывыя гніём у гэтай дрыгве, марачы аб мілай сэрцу Іспаніі. Там зямля хоць і выпаленая сонцам, але прынамсі сухая.

— Хай д’ябал забярэ гэтую праклятую Фландрыю, — сказаў яго таварыш.

Багуслаў з надзеяй паглядзеў на неба, дзе сонца знікла за гарызонтам. Павольна змяркалася, і ў лагеры ўжо пачалі паліць вогнішчы. Вярнуўся вартавы і ўручыў князю цалкам прыстойную рапіру. Сціснуўшы ў руках зброю, Радзівіл з радасцю аддаў гора-гульцу свой выйгрыш. Цяпер засталося дачакацца зручнага моманту…

х х х

Месяц ужо стаяў высока ў небе, калі зручны час прыйшоў: пакуль усцешаныя перамогай іспанцы легкадумна гультаявалі, рэгімент Карла Людвіга Пфальцскага нечакана напаў на варожы лагер. Іспанцы ліхаманкава хапалі зброю, думаючы ўжо не пра палонных, а пра ўласнае жыццё, і Радзівіл паспеў вызваліць дзясятак зняволеных, перасекшы вяроўкі на руках і нагах. Сярод іх аказаўся і адзін з чалядзінаў князя — моцны юнак, які невядома як трапіў у гушчу бою.

— Мансеньёр! — радасна крыкнуў ён. — Гэта вы? А я ўвесь час глядзеў на вас і думаў, што гэта мне мроіцца…

Убачыўшы, што палонныя ўцякаюць, іспанцы кінуліся напярэймы. Завязаўся жорсткі бой, які мог скончыцца дрэнна для былых зняволеных, якія бараніліся хто чым, калі б не з’явіліся галандскія кірасіры. Яны ляцелі проста на іх, размахваючы зброяй і запаленымі паходнямі.

— Карл! — крыкнуў Багуслаў, пазнаўшы ў камандзіры пфальцскага курфюрста. — Гэта я, Радзівіл!

Схапіўшы за повад каня, што, страціўшы гаспадара, імчаў, не разбіраючы дарогі, князь ускочыў у сядло і кінуўся ўслед за іспанцамі. Тыя ўсё ж змаглі прабіцца да форта і зачыніцца ў яго сценах. Але адважная вылазка пфальцскага курфюрста мела добрыя вынікі: ўсе палонныя галандцы былі вызваленыя, а ў галандскі палон трапілі некалькі іспанскіх жаўнераў і ротмістр Саласкар, якога захапіў адважны княжацкі чалядзінец.

Багуслаў з Карлам Людвігам вярнуліся ў лагер.

— Спадзяюся, пасля нашага візіту праклятыя папісты яшчэ доўга не высунуць насы з-за гарадскіх умацаванняў, — заклапочана сказаў князю курфюрст. — Але і нам не пазайздросціш, тым больш цяпер, калі прынц Насаў паміж жыццём і смерцю…

— Дык штатгальтар жывы? — узрадаваўся Радзівіл. — А я думаў…

— Ды лепш бы загінуў на полі бою, — уздыхнуў Карл Людвіг. — Лекары яго ўжо не выратуюць, толькі працягнуць агонію…

Наведаўшы параненага, ля ложка якога сабраліся ўсе камандзіры, Багуслаў пераканаўся, што пфальцскі курфюрст меў рацыю: прынц Генрых Казімір быў без прытомнасці, а яго разадранае цела не здолеў бы вылечыць і найлепшы хірург…

Засмучаны Радзівіл выйшаў з палаткі. Навіна аб яго шчаслівам вызваленні ўжо разляцелася ў войску, таму Невяроўскі, Кажэўскі, Аборскі і Ворстарман, сустракаючы прынца, былі самі не свае ад радасці. Дый Багуслаў, які, убачыўшы слуг цэлымі і здаровымі, з палёгкай кінуўся іх абдымаць.

А на наступны дзень Радзівіла чакала яшчэ адна неспадзяваная сустрэча. Калі пасля ваеннага савета, на якім цяпер старшыняваў Шатанеф, князь з пфальцскім курфюрстам праходзілі міма ўзятых ноччу ў палон іспанцаў, адзін раптоўна ўскочыў.

— Но, Landsmann! — крыкнуў вязень. — Bist du das wirklich?![163]

Багуслаў павярнуўся і ўбачыў немца, які яшчэ ўчора прымусіў яго ўсумніцца ў сваёй фартуне. Да палоннага ўжо бег вартавы.

— Ціха сядзі! — ён даўбануў вязня чоботам па галёнцы, ад чаго той аж завыў. — Вочы страціў, не бачыш, з кім размаўляеш?

— Усё ў парадку, — спыніў яго Радзівіл, падыходзячы бліжэй. — Бачу, лёс усё ж павярнуўся да цябе спінай, — весела сказаў ён.

Немец, яшчэ моршчачыся ад болю, кіўнуў.

— А ты, я бачу, вызваліўся… — працягваў ён, разглядаючы князя. — Гэта, напэўна, тваё золата мне няшчасце прынесла…

І дадаў, жаласна моршчачыся:

— Слухай, зямляк, можа, я мог бы пайсці на службу да прынца Аранскага? Таму што, калі вы сваіх палонных вызвалілі, то хто ведае, калі я атрымаю волю…

— Гэта наўрад ці добрая думка, — нахмурыўся Радзівіл. — Наш пастар індульгенцый не дае, а прынц Аранскі вельмі строгі адносна дысцыпліны. Разжывешся ты тут хіба вяроўкай, якую кат калісьці накіне на тваю шыю.

— Вось бяда, — уздыхнуў немец. — Я да цябе, зямляк, з усёй душой, а ты мне вяроўкай пагражаеш!

Багуслаў усміхнуўся.

— Бемельманс, — звярнуўся ён да аднаго з афіцэраў. — Калі будзем з іспанцамі мяняцца палоннымі, прасачыце, каб майго земляка абмянялі адным з першых?

— Прасачу, мансеньёр! — паабяцаў той.

Радзівіл пайшоў. Немец, разявіўшы рот, правёў яго ўзрушаным позіркам.

— Хто гэта быў? — спытаў ён у вартавога.

— А табе якая розніца? — буркнуў той. — Сядзі сабе ціха, а то кайданы і на ногі надзену!

І калі немец пакрыўджана апусціўся на зямлю, галандзец, які і хацеў бы адказаць на пытанне, але не мог успомніць цяжкае для вымаўлення імя Радзівіла, нарэшце сказаў:

— Прынц. Прынц Свяшчэннай Рымскай імперыі!

х х х

Пасля смерці фрысландскага штатгальтара, які пасля некалькіх дзён агоніі памёр у страшных пакутах, галандскае войска адправілася з-пад Хюлста да Гелдэрна, куды накіраваў сваё войска прынц Аранскі. Настрой быў сумны — замест перамогі і багатых трафеяў воіны неслі цела галоўнакамандуючага, пакінуўшы паўтары тысячы таварышаў на полі бою. І пад Гелдэрнам іх справы пайшлі не нашмат лепш: залевы, якія доўжыліся бесперапынна некалькі тыдняў, урэшце цалкам паралізавалі ваенныя дзеянні, утрымаўшы арміі сапернікаў на сваіх пазіцыях. У рэшце рэшт, прынц Аранскі, чыя галава пасля смерці кузэна была занятая не вайной, а тым, як аб’яднаць Галандыю пад сваёй уладай, абышоўшы прынца Вільгельма Насаў, які прэтэндаваў на фрысландскае штатгальтарства пасля смерці брата, зняў аблогу з горада і распусціў воінаў па зімовых кватэрах.

Раздзел 14

АПОШНІ БОЙ КНЯЗЯ КРЫШТАФА

Гаага — Кёнігсберг — Свядосце

(кастрычнік 1640 года — студзень 1641 года)

Вярнуўшыся ў Гаагу, Багуслаў вырашыў спаўна ўзнагародзіць сябе і сваіх людзей за ваенныя цяжкасці. Балы — прыёмы — п’яныя гулянкі з баявымі сябрамі — прыгожыя жанчыны… Такое жыццё зацягвала горш за літоўскую дрыгву. І князь, і слугі былі ад яго ў захапленні. Пра вяртанне на радзіму ніхто і не ўспамінаў, прадчуваючы вясёлую зіму ў галандскай сталіцы, хоць сам Багуслаў марыў вярнуцца ў Брусель. Але аднойчы свята скончылася: разбіраючы пошту, Радзівіл пабачыў ліст са знаёмым гербам і міжволі ўсміхнуўся, бо адрас на канверце быў выведзены ашчадным почыркам кузэна.

— Ад Януша! — радасна паведаміў ён Невяроўскаму, але, прыгледзеўшыся да паслання, збялеў, убачыўшы на жаўтлявай паперы злавесную жалобную аблямоўку.

Адчуваючы, як шалёна закалацілася сэрца, князь ірвануў пячатку, ледзь не разарваўшы ліст напалову, і ўпіўся трывожным поглядам у няроўныя радкі, напісаныя дрыготкай рукой брата. Ужо гэтыя крываватыя літары ярка сведчылі, у якім адчаі знаходзіўся іх аўтар. Але Багуслаў адмаўляўся паверыць у страшную навіну, нават калі дачытаў да канца. Толькі так збялеў, што напалоханы Ян кінуўся да яго, і на паўдарогі замер, убачыўшы, што ў шкляным поглядзе князя бліснулі слёзы.

— Што?.. — аднымі вуснамі спытаў Невяроўскі.

Багуслаў бездапаможна паварушыў вуснамі і нарэшце змог выціснуць з сябе словы, якія камянелі на языку:

— Дзядзька Крыштаф… памёр.

х х х

Заліўшы віном і слязьмі журботную вестку, пра якую ўжо наперабой пісалі еўрапейскія газеты, Багуслаў загадаў слугам, не губляючы ні хвіліны, збірацца ў дарогу: да 20 студзеня, на якое прызначылі пахавальныя ўрачыстасці, заставалася вобмаль часу. Ён не стаў слухаць асцярогі Невяроўскага, які пераконваў, што адпраўляцца ў падарожжа па восеньскай непагадзі — яшчэ большае вар’яцтва, чым спадзявацца паспець да прызначанай даты.

Капрызы надвор’я не сталі перашкодай — 1 студзеня Радзівіл са сваім початам сышоў на застыглы прускі бераг. Адварочваючы твар ад марознага ветру, які забіваў дыханне, Багуслаў з палёгкай падумаў, што канец яго падарожжа ўжо блізка. І калі Януш, як абяцаў у сваім лісце, выслаў насустрач крытыя сані, ужо заўтра можна будзе адправіцца ў Свядосце, дзе ў мясцовым храме выставілі для развітання цела нябожчыка. Багуслаў павярнуўся, каб развітацца з капітанам, які сышоў на бераг услед за ім, і ўбачыў, што той, задраўшы галаву, пільна разглядае самую высокую вежу курфюрсцкага замка, гадзіннік на якой якраз пачаў выбіваць поўдзень. Багуслаў падумаў, што той лічыць колькасць удараў, але памыліўся.

— А малады курфюрст цяпер у Кёнігсбергу, — услых падумаў капітан, паказаўшы на ўрачыста вывешаны сцяг з гербам Гагенцолернаў, побач з якім вісела чорнае палотнішча на знак жалобы па нябожчыку курфюрсту Георгу Вільгельму, які памёр месяц таму.

Гарматныя залпы, на якія горад траціўся толькі падчас знаходжання ўладальнікаў, пацвердзілі яго словы і ўнеслі некаторыя змены ў планы Радзівіла. Паклікаўшы Невяроўскага, які пільна сачыў за тым, каб усе іх рэчы трапілі на бераг, Багуслаў загадаў Яну неадкладна пайсці ў замак і папрасіць для яго аўдыенцыі ў курфюрста. Сам жа, пакінуўшы пана Аборскага са слугамі займацца рэчамі, адправіўся да дома альтштацкага бурмістра, дзе яго павінны былі чакаць людзі Януша. Чамусьці спадзяваўся ўбачыць Саковіча і крыху расчараваўся, пазнаўшы вогненна-рудую галаву пана Сасноўскага, які цэлы тыдзень нудзіўся ў горадзе, чакаючы патрона. Скарыстаўшыся ветлівай прапановай гаспадара, які запрасіў высокага госця падзяліць з ім сціплы абед, Багуслаў без лішніх цырымоній сеў за стол і за ежай ды добрай гутаркай часова забыўся пра трагічную падзею, якая прывяла яго на радзіму. Потым прыйшоў Невяроўскі з весткай, што Фрыдрых Вільгельм нецярпліва чакае прынца Радзівіла і нават прыслаў па яго сваю карэту.

х х х

Багуслаў цырымонна пакланіўся і з непадробнай цікавасцю паглядзеў на юнака, што, таксама адмераўшы старанна ўзважаны паклон, пільна яго разглядаў. Курфюрст Фрыдрых Вільгельм быў яго аднагодкам, але з-за любові да п’яных афіцэрскіх вячорак у таварыстве найбліжэйшага прыяцеля фон Бургсдорфа ўжо меў трохі лішняй вагі і паўнаватае чырвонае аблічча, якое рабіла яго значна старэйшым. Не прыгажун — занадта цяжкай была яго безбародая ніжняя сківіца з характэрнай ямкай, і вялікі гарбаты нос таксама не мог служыць узорам антычнай прыгажосці. Але разумныя карыя вочы, густыя цёмна-русыя валасы, якія маглі скласці канкурэнцыю найлепшым французскім парыкам, і ветлая ўсмешка рабілі твар прыемным. Усмешка гуляла на ягоных тонкіх вуснах нават нягледзячы на некаторую насцярожанасць, бо, на думку Фрыдрыха Вільгельма, занадта прыгожы твар сваяка не надта заслугоўваў даверу.

— Меіп lieber… Cousin, — трохі няўпэўнена сказаў ён, заблытаўшыся ў складаных падліках шматлікіх адгалінаванняў сямейнага дрэва. Гагенцолерны вылучаліся даўгалеццем, бурнай шлюбнай палітыкай і мноствам нашчадкаў, таму, па трапным назіранні нейкага вандроўніка, у Германіі прынцаў было больш, чым іх падданых. — Спадзяюся, я магу так зваць вашу княжацкую міласць?

Гэтыя дыпламатычныя рэверансы выклікалі ў Багуслава шчырую ўсмешку.

— Чаму б і не? — сказаў ён. — У рэшце рэшт, родны прадзед вашай высокасці быў зводным братам маёй маці… Але паколькі стрыечнае сваяцтва — гэта стрыечнае сваяцтва, я буду лічыць за гонар тытулавацца для вашай высокасці… проста Багуславам.

Курфюрст гучна зарагатаў.

— Фрыц, — ужо без усялякіх хітрыкаў назваўся ён і, падышоўшы да Радзівіла, моцна абняў.

Цяжкаватая мова Фрыдрыха Вільгельма і яго трохі няўпэўненыя манеры чалавека, які прывык да пастаянных нягод і цяжкасцей, сведчылі пра тое, што малады ўладар яшчэ не да канца прывык да высокага становішча. Дыпламатычны досвед яму дало жабрацкае жыццё — такое неадпаведнае для славалюбівага спадкаемца спустошаных Трыццацігадовай вайной Брандэнбурга і Прусіі. Падчас вучобы ў Лейдэне і Арнхейме, на якую яму са скарбу адпускалі вартыя жалю 6000 талераў на год, Фрыц навучыўся жыць з ласкі багатых сваякоў і так зачараваў Клеўскі магістрат, што той узяў на сябе выдаткі на харчаванне свайго будучага валадара і яго двара. Але тут, у Кёнігсбергу, купцы і багатыя гараджане прывыклі больш давяраць звону манет, а не салодкім словам. Таму, зірнуўшы на залішне простую чорную адзежу курфюрста, якую не вельмі ўпрыгожваў залаты ланцуг з белым Брандэнбургскім крыжам, Багуслаў у думках парадаваўся, што таксама носіць жалобу.

«Трэба будзе паслаць яму добры падарунак», — сказаў ён сабе і пайшоў цалаваць рукі і раздаваць спачуванні аўдавелай курфюрстыне Лізавеце Карлоце і яе юным дачкам — Луізе Карлоце і Гедвізе Сафіі.

Спадабацца нямецкім сваякам было нескладана — дастаткова было быць Багуславам Радзівілам. Каб заваяваць прыхільнасць жанчын, князю спатрэбілася некалькі кампліментаў, а Фрыдрых Вільгельм, які меў патрэбу ў дапамозе кузэна для падтрымання добрых адносін з Варшавай, сам аж са скуры лез, каб зрабіць на яго добрае ўражанне. Да здзіўлення абодвух юнакоў, аказалася, што яны маюць шмат супольнага — і выдатны розум, і моцны характар, і бязмежнае славалюбства.

— Не буду хаваць ад цябе, князь, што гэтая вайна ўжо зрабіла мяне амаль жабраком і цалкам знішчыць, калі я не ўжыву неадкладных мер, — з грубаватай шчырасцю казаў Фрыдрых Вільгельм, калі яны з Багуславам засталіся адны. — Сам жа бачыш, што пакінуў сваю берлінскую рэзідэнцыю і хаваюся ад галечы тут, у Кёнігсбергу, дзе яшчэ можна атрымаць пазыкі ў мясцовых купцоў і бурмістра. Але яны патрабуюць роспуску войска і не раскрыюць свае кашалькі, пакуль не атрымаюць ад мяне гарантый выканання сваіх патрабаванняў.

— Хочуць распусціць войска цяпер, у час вайны? — здзівіўся Радзівіл.

— Так. Мая маці таксама падтрымлівае іх, сцвярджаючы, што гэта спадабаецца шведам…

Фрыц закусіў губу, зразумеўшы, што сказаў лішняе, і, каб схаваць збянтэжанасць, стаў падліваць віна сабе і госцю.

— Затое цябе, мой дарагі кузэн, любяць жанчыны, — парадаваў яго Багуслаў, вырашыўшы пакінуць слізкую размову, каб не засмучаць сваяка яшчэ больш. — Цудоўныя вочы Луізы Пфальцскай не раз напаўняліся слязьмі пасля таго, як ты вярнуўся дадому.

— І табе на жанчын грэх скардзіцца, — удзячна азваўся курфюрст. — Вось мая малодшая сястра з цябе вачэй не зводзіць.

Гэта быў намёк, і хоць Багуслаў яго зразумеў, але не падаў і знаку: пра жаніцьбу ён і не думаў, тым больш, што сямнаццацігадовая Гедвіга Сафія прыгажуняй не была. Зрэшты, стрыечны брат і не настойваў.

— На жаль, прыгожыя вочы прынцэсы Луізы не дададуць жабраку багацця, — дадаў ён, глыбока ўздыхнуўшы.

«І, напэўна, не прынясуць табе шведскай кароны, як рука каралевы Крысціны, — падумаў Багуслаў, салютуючы сваяку келіхам віна. — І які б ты, Фрыц, ні быў хітры, але мяне вакол пальца не абвядзеш…»

Але ўголас сказаў зусім іншае:

— Я спадзяюся, твой пасол у Варшаве не разбалбоча пра твае планы разарваць саюз з імператарам і далучыцца да шведаў? Каралю Уладзіславу гэта не вельмі спадабаецца…

Курфюрст засмяяўся.

— Пан Хавербек[164] лепш за мяне самога ведае, што, дзе і каму казаць, — запэўніў ён Радзівіла.

— Дык чым я магу дапамагчы табе і твайму паслу? — падміргнуў яму Багуслаў.

Пераканаўшыся, што сваяку не бракуе ні розуму, ні праніклівасці, Фрыдрых Вільгельм спыніў гульню ў жмуркі.

— Я хачу, каб кароль Уладзіслаў пагадзіўся зменшыць памер майго штогадовага ўнёску ў польскі скарб хаця б да ста тысяч злотых. Больш я ўсё роўна плаціць не змагу, — адкрыта сказаў ён. — Добра было б, каб гэтае пытанне вырашылася да таго, як я складу ў Варшаве васальную прысягу.

Пры згадцы пра зневажальны абрад курфюрста аж перасмыкнула, і Радзівіл гэта заўважыў. Запэўніўшы Фрыца, што пасля пахавання дзядзькі ён адбудзе ў Варшаву і там зробіць усё, што зможа, Багуслаў забяспечыў сабе шчырую падзяку і вечную братэрскую любоў…

У Кёнігсбергу Багуслаў затрымаўся роўна на той час, які спатрэбіўся, каб пакланіцца целу нябожчыка Георга Вільгельма ў Кёнігсбергскім саборы і замацаваць сяброўскія адносіны з Гагенцолернамі. Ужо праз некалькі дзён Радзівіл цёпла развітаўся з нямецкімі сваякамі, і разам з прускім паслом, які павінен быў прадстаўляць асобу курфюрста на гетманскім пахаванні, адправіўся ў Літву.

х х х

З надвор’ем пашанцавала — стаялі рэдкія для гэтых краёў пагодныя зімовыя дні, калі выстужаная зямля ўспамінае, што на свеце ёсць сонца. Коні хутка несліся праезджаным шляхам, так што толькі вецер свістаў у вушах падарожнікаў і пякучы мароз выядаў вочы.

У Свядосце прыбылі своечасова. Калі княжацкія сані нарэшце заехалі ў двор кузэнавага палаца, на вуліцы ўжо добра сцямнела.

Слугі з паходнямі выбеглі насустрач дарагому госцю і хутка разаслалі дыван ад ганка да яго ног. Адкінуўшы футравую коўдру, якая так і не змагла зберагчы застылыя ногі ад марозу, Багуслаў вылез з саняў і кінуўся абдымаць брата, які выбег яму насустрач.

— Паспеў-такі, — Януш не стрымліваў радасці. — Мы ўжо і не спадзяваліся…

— Паспеў…

Жалобная нагода паездкі не змагла захмарыць радасці ад сустрэчы з роднымі. Пацалаваўшы цётку, якая залілася шчаслівымі слязьмі, убачыўшы пляменніка, прыціснуўшы да сябе сястру і па-братэрску абняўшы пана Глябовіча, Багуслаў пацалаваў руку княгіні Катарыны і павярнуўся да Януша, які, даручыўшы брадэнбургскага пасла клопатам слуг, вярнуўся да сям’і, і цяпер з непрыхаваным задавальненнем аглядаў памужнелую фігуру кузэна.

— Якім ты прыгажуном, брат, стаў! Напэўна, не адной дзяўчыне сэрца разбіў, — захоплена сказаў Януш і тут жа горка ўздыхнуў. — Бацька б вельмі ўзрадаваўся, каб цябе ўбачыў.

— Дзе ён? — ціха спытаў Багуслаў.

— Хадзем, я праводжу.

Януш апрануўся і, гукнуўшы слугам, каб свяцілі, павёў кузэна на сустрэчу з князем Крыштафам.

У храме, дзе выставілі цела нябожчыка, было пуста. Толькі тужліва заліваліся васковымі слязьмі свечкі ў велізарных срэбных падсвечніках і ціха чытаў малітвы пастар. Века цяжкай свінцовай труны была закрытае, але князь Януш зрабіў знак слугам, каб яго адсунулі. Багуслаў змог зазірнуць у мёртвы твар таго, каго памятаў пры жыцці. Ад доўгага ляжання ў лёдзе цела пасінела, але любові, якую князь адчуваў да нябожчыка, хапіла, каб убачыць перад сабой не мерцвяка, а роднага чалавека.

— Ох, дзядзька, дзядзька, — прашаптаў Багуслаў, крануўшы рукой змярцвелыя пальцы. — Выпраўляючы мяне ў чужыя краі, ты адчуваў, што развітваемся назаўжды, а я не хацеў у гэта верыць тады і цяпер не хачу… Цяпер я ўжо па-сапраўднаму асірацеў… Бывай, — князь нахіліўся і дакрануўся вуснамі ледзянога лоба.

Мёртвы холад не апёк яго вусны, таму што занадта горача білася ў грудзях сэрца, поўнае любові да таго, хто пры жыцці быў яму замест бацькі. Выпрастаўшыся, Багуслаў выцер слёзы і скрозь салёны туман убачыў чалавека, які падышоў да труны з іншага боку. Гэта быў Саковіч. Схіліўшы галаву набок, Адам глядзеў на прынца.

Дзіўная сумесь смутку і радасці ад сустрэчы з ім, з Багуславам, так ашаламляльна выступіла на твары ашмянскага падкаморага, што ногі самі панеслі Радзівіла насустрач прыяцелю, а рукі, не слухаючы абражанага розуму, моцна абнялі.

— Я ведаў, я адчуваў, што сёння прыедзеш, — толькі і вымавіў Адам і, неахвотна расчапіўшы абдымкі, дадаў: — Ох, мон прэнс, калі б не толькі я, але і нябожчык князь-гетман мог гэтаму парадавацца!

Непадробнае гора няўрымслівага нягодніка — ці не такое ж глыбокае, як і яго ўласнае, уразіла Багуслава. Здаецца, яно ж і прымірыла Януша з прысутнасцю Саковіча, бо ён прывітаў яго куды больш прыязна, чым Ян Невяроўскі, які, убачыўшы ворага, толькі скупа кіўнуў і адышоў да труны пакланіцца нябожчыку…

Вярнуўшыся ў палац, селі да стала. Галоўнае месца, дзе звычайна сядзеў князь Крыштаф, накрылі чорнай тканінай. Такія ж знакі павагі выказваліся нябожчыку гетману ва ўсіх яго маёнтках, ва ўладаннях князя Багуслава і радзівілаўскіх сяброў ды кліентаў. Словам, у жалобу апранулася палова Літвы.

Януш сядзеў па правую руку ад пустога бацькавага крэсла, і Багуслаў толькі цяпер зразумеў, што стрыечны брат, бясспрэчна, быў першай асобай за гэтым сталом. Ад яго чакалі выбітных дзеянняў, і падобна было, што гэты Радзівіл збіраўся апраўдаць звернутыя на яго надзеі, бо амбіцый яму не бракавала. Бясспрэчна, думкі Януша кружлялі вакол вялікай гетманскай булавы, якую, як казалі радзівілаўскія інфарматары, кароль пакуль вырашыў нікому не аддаваць. І як было ўзяць у рукі гэты каштоўны для біржанскіх Радзівілаў клейнот, што ўжо некалькі пакаленняў быў у руках прадстаўнікоў іх дому? Як зрабіць гэта маладому чалавеку, які не набыў сабе вялікай славы на полі бою, не займаў дзяржаўных пасадаў, а пасля смерці бацькі яшчэ і выступаў у апазіцыі да двара? Януш уздыхнуў і адсунуў талерку — ежа яму ў горла не лезла.

Багуслаў наліў сабе ў чарку крыху віна і, павярнуўшыся да пустога крэсла, сказаў:

— За спачын яго душы… Ох, рана ты, дзядзька, на той свет пайшоў, хай бы наперад беглі тыя, хто паскорыў тваю смерць!

Княгіня Ганна з дачкой гучна ўсхліпнулі. Пан Абрахамовіч сур’ёзна перахрысціўся, а за ім і госці. Багуслаў трохі пачакаў, пакуль усе супакояцца, і звярнуўся да Януша.

— Брат, то расказвай, што адбылося. Я, вядома, распытаў дарогай пана Сасноўскага, — ён кіўнуў у бок рудавалосага здаравяка, які сядзеў за сталом побач з Саковічам, — і мне здалося, што пан Ян ці то не ведае падрабязнасцей, ці то не ўсё кажа…

— Што ты хочаш ведаць? — уздыхнуў Януш, сашчапіўшы складзеныя як для малітвы пальцы так, што тыя ажно пабялелі. — Што праклятыя папісты нас зноў за горла схапілі?

— Гэта я ўжо зразумеў. Хачу ведаць, як ім гэта ўдалося.

— Адпомсціць хацелі. За торуньскую зваду, дзе дысідэнты верх над каталікамі ўзялі; за стрэлы, якімі п’яны Пякарскі, варон страляючы, касцёл у Вільні засыпаў, людзі біскупа затым абрабавалі і спалілі дом аднаго кальвініста, яшчэ і кальвінісцкі сабор ледзьве не разбурылі…

Раз’ятрыўшы душу горкімі ўспамінамі, Януш не мог маўчаць. Ускочыў на ногі і, распалены гневам, працягнуў:

— Калі памёр пан Пржыпкоўскі, што мной з дзяцінства займаўся, бацька зладзіў яму пышнае пахаванне, на якое нябожчык, бог бачыць, заслугоўваў… Правесці нябожчыка ў апошні шлях паехалі і мы з татам. Калі праходзілі міма касцёла дамініканцаў, адтуль выбег ксёндз і, размахваючы кіямі, пачаў крычаць, што мы сваімі спевамі перашкаджаем месе. Толькі крыкнуў, аж нам на галовы пасыпаліся камяні. Мне самому мала галаву не прабіла і Камароўскага зачапіла, а ён каля бацькі стаяў! Выхапіў я шаблю і, напэўна, засек бы таго ксяндза на месцы, але ён у касцёл уцёк, а бацька на парозе стаў, крычучы, што ён як віленскі ваявода гвалту не дапусціць…

Багуслаў сціснуў пальцамі скроні, дзе ўжо пульсавала гарачая кроў.

— Нічога не скажаш, той мярзотнік добра падрыхтаваўся, — сказаў ён нібы да сябе.

— Каго ты, князь, маеш на ўвазе? — падаў голас пан Глябовіч.

— Віленскага біскупа, вядома. Ці ты думаеш, Юрый, што просты клірык без яго блаславення адважыўся б выступіць супраць віленскага ваяводы? Павукі паставілі сеткі, дзядзька трапіў у іх… І загінуў, як муха ў павуцінні…

— Ты маеш рацыю, брат, — сказаў Януш. — Віленскі біскуп імгненна падаў петыцыю, скардзячыся на абразу касцёла, але наш дарагі дзядзька Альбрэхт перакрычаў нават яго, заявіўшы, што раз і назаўсёды закрые раты ўсім ерэтыкам! А каб ты бачыў, што рабіла праклятае духавенства, каб я на сойм не патрапіў, і сябе ды нашу справу не абараніў… І ўжо на сойме паспрабавалі прыбраць мяне, матывуючы гэта тым, што не можа быць дэпутатам чалавек, на якім вісіць крымінальная справа!.. Цяжка было і дапамагчы ў абранні дэпутатамі нашых людзей, якія не чарнаротых царкоўнікаў прывыклі біць, а ворагаў у сумленным баі. Толькі пан Саковіч зрабіў немагчымае, — ён злёгку кіўнуў у бок Адама, які сядзеў побач з Багуславам, — на сойм паехаў паслом ад Вільні, як біскуп ні намагаўся гэтаму перашкодзіць… Ох, шкада, што не ставала ў Радзівілаў Саковічаў на кожнага біскупа!

— Дзякуй на добрым слове, прасветлы князь, — падзякаваў Адам.

Януш яшчэ раз уздыхнуў.

— Прысуд, брат, ты ведаеш. Наш храм загадана перанесці за межы горада, а кальвінісцкіх пастыраў пакараць смерцю. Мы, вядома, спрабавалі з каралём паразумецца, але той ляжаў, прыкаваны да ложка падаграй, а праклятыя біскупы, скарыстаўшыся гэтай хваробай і нараджэннем доўгачаканага нашчадка, атруцілі розум яго вялікасці сваімі словамі. У рэшце рэшт, храм закрылі, пастырам бацька зладзіў уцёкі і грашыма адарыў, але яго сэрца такой несправядлівасці знесці не змагло…

Сястра Януша Катарына гучна ўсхліпнула. Глябовіч пяшчотна прыціснуў жонку да сябе і маліў супакоіцца, бо яна чакала дзіця.

— Касенька, ты б ішла ўжо спаць, — сказаў Януш. — Бо на заўтра слёз не хопіць.

— Ідзі, мілая, — горача падтрымаў швагра Юрый. — Бацьку ты ўжо нічым не дапаможаш, а сабе нашкодзіць можаш.

— Хадзем, дачушка, — падтрымала іх і княгіня Ганна. — Дасць бог, мужчыны самі разбяруцца, дзе і чыя праўда.

Пажадаўшы ўсім добрай ночы, жанчыны сышлі.

— Вось не разумею я князя-канцлера, — злосна сказаў пан Абрахамовіч, правёўшы іх поглядам. — Такую разумную галаву на плячах носіць, а як толькі пра Касцёл гаворка заходзіць — розум кудысьці знікае. Раней я думаў, што перад каралём Жыгімонтам выслужваецца дзеля ўрадаў і багатых старостваў. Але калі б гэта было так, мусіў бы ўжо супакоіцца, бо займае найвышэйшую свецкую пасаду ў Літве і багаццем не абдзелены. Чаго ж яшчэ чалавеку пры жыцці трэба?

— А дзядзька думае і пасля смерці кар’еру рабіць, — буркнуў Януш і, падміргнуўшы Саковічу, які не зразумеў жарту, растлумачыў. — Вось як зробіцца святым, дык твае нашчадкі, пан Адам, на яго посную морду яшчэ маліцца будуць.

— Ды хай стараецца, — не ўтрымаўся і Багуслаў. — Наша сямейнае дрэва ўжо трымае на сваіх галінах адну каралеву, чатырох вялікіх гетманаў, пяць канцлераў, аднаго кардынала, які мог бы і Папам зрабіцца, каб польскі кароль своечасова падтрымаў… Вытрымае і святога!

Таварыскі рогат усіх прысутных быў адказам на гэтыя словы. Княгіня Катарына, якая слухала са змрочным раздражненнем, рашуча ўстала.

— Я іду спаць, — пакрыўджана сказала яна.

— Ідзі, калі наша ерэтычная балбатня не падабаецца тваім чароўным вушкам, — сказаў яе муж, але тут жа выправіўся. — Не злуйся, дарагая. Так, толькі жарты…

Відавочна, у княгіні было дрэннае пачуццё гумару: яна выйшла з пакоя, грукнуўшы дзвярыма. Госці, шматзначна пераглянуўшыся, таксама патроху пачалі разыходзіцца. У рэшце рэшт, за сталом засталіся толькі Януш з Багуславам. Багуслаў, абдумваючы ўсё, што чуў і бачыў, калупаў відэльцам страву. Яго стрыечны брат таксама занурыўся ў невясёлыя думкі.

— Калі будзеш жаніцца, брат, — нарэшце сказаў ён, — бяры жонку сваёй веры, бо ўсё роўна праз рэлігійныя згрызоты жыцця не будзе, і самае моцнае каханне згрызуць.

— Гледзячы на цябе, я ўжо думаю, што ажаніцца па каханні — гэта найбольшае на свеце глупства, — адазваўся князь. — Яшчэ любіш жонку?

— Люблю як душу, — уздыхнуў Януш і з невымоўнай злосцю дадаў: — Але як пачне свае каталіцкія песні спяваць — сваімі б рукамі задушыў!.. Без маёй згоды нябожчыка сына каталіком ахрысціла… Ці гэтыя малітвы дзіцяці здароўе дадалі? Але загубіць Ганусю я ёй не дам!

Гучны дзіцячы плач абарваў яго: у пакой зайшла жанчына з немаўлём на руках, якое аж зайшлося ад крыку.

— Княгіня распарадзілася паказаць князёўну князю Багуславу, — сказала яна, нізка пакланіўшыся.

— Выдатна!

Януш задаволена павярнуўся да кузэна і сказаў:

— Ну што, брат? Знаёмся з пляменніцай.

Нянька, падышоўшы да Багуслава, працягнула яму скрутак. Князю яшчэ не даводзілася мець справу з немаўлятамі, ён спалохана паглядзеў на дзіця і адсунуўся ўбок.

— Дык вазьміце ж, ваша міласць, — настойвала нянька, тыцкаючы яму малую. — Вось паглядзіце, якая прыгажунька.

Багуслаў падумаў, што зморшчаны і чырвоны ад доўгага плачу твар дзіцяці зусім не прыгожы, але мудра вырашыў не спрачацца. Сабраўшы ў кулак усю мужнасць, прымусіў сябе ўсміхнуцца і ўзяць «прыгажуньку» на рукі. Асцярожна паглядзеў на Януша, які ззяў бацькоўскім гонарам.

— Да цябе падобная, — сказаў ён першае, што прыйшло ў галаву.

— Да Катарыны, — упэўнена адказаў той. — Хіба што вочы мае, і лобік ну зусім радзівілаўскі. Як вырасце, напэўна, будзе прыгажуняй, а пан Корф як яе ўбачыў, дык пакляўся, што больш дзівоснага дзіцяці на свеце няма.

Багуслаў на будучыню вырашыў не мець ніякіх спраў з ашуканцам і падхалімам Корфам і ціха ўзрадаваўся, калі ў пакой зайшоў Саковіч. Ён паведаміў, што прыбыў пасол ад сяміградскага князя Ракочы, каб узяць удзел у пахавальных урачыстасцях.

— Заблукаў дарогай, ну зусім як твой маршалак, князь, за якога я сам вымушаны дакладваць аб гасцях, — паведаміў ён. — Яшчэ на ваўкоў, небарака, наткнуўся… Пытаецца, ці можа адразу выказаць спачуванні вашай княжацкай міласці, ці лепш пачакаць да раніцы.

Януш адправіўся вітаць пасла, а Багуслаў пашукаў вачыма няньку, але яна некуды знікла. Ад жаху ў яго затрэсліся калені. Адам прыкусіў да крыві костачкі пальцаў, каб стрымаць смех ад сузірання таго, як Радзівіл, на твары якога застыў нямы спалох, няўмела трымае дзіця. Але дзяўчынка, на здзіўленне, супакоілася і цікаўна вадзіла вачанятамі, разглядаючы незнаёмца. Усміхнулася яму бяззубым ратком і нешта гукнула на сваёй дзіцячай мове. Цяпер яна нагадвала маленькага анёла, і Багуслаў, міжволі любуючыся ёю, зручней паклаў Ганусю на сваіх волатаўскіх руках.

— Сапраўды, прыгожанькая! — здзіўлена сказаў ён, нечакана для сябе адчуўшы прыліў пяшчоты да маленькай пляменніцы. — Вось, паглядзі, — ён павярнуў дзіця да Саковіча, каб той змог лепш яго разгледзець.

— Прыгожанькая, — пагадзіўся Саковіч. — Вочкі так і ззяюць! Ох, чуе маё сэрца, калі вырасце, не адзін мужчына праз гэтыя вочкі галаву страціць… — і са смехам дадаў: — Гонар і слава маленькай Радзівілаўне! Каб не яна, я б ніколі не падумаў, што ты, мон прэнс, можаш так баяцца.

— І не думай, — параіў яму Радзівіл.

Калі Януш увайшоў у пакой, яго дачка ўжо мірна спала на руках у дзядзькі, які, здавалася, нядрэнна справіўся з незвычайнымі абавязкамі нянькі.

— Ну, дык той вугорац… — пачаў быў ён, але Багуслаў раздражнёна цыкнуў:

— Ціха, дзіця разбудзіш! — і асцярожна перадаў Ганусю няньцы, што зайшла следам за князем.

х х х

Калі ў доме ўсе заснулі, Багуслаў з Саковічам адасобіліся ў адведзеных князю пакоях. Радзівіл, у якога ад стомы вочы зліпаліся, загадаў паслаць Адаму ў сваёй спальні — дом быў перапоўнены гасцямі, так што на цырымоніі можна было махнуць рукой — і адаслаў пакрыўджанага гэтым рашэннем Невяроўскага начаваць у дом старосты, дзе спыніўся пан ашмянскі падкаморы.

Саковіч ззяў ад радасці, што бачыць князя побач з сабой.

— Ты назусім у родны край?

— Не, хутка назад. Я і рэчы, і сваіх людзей у Гаазе пакінуў.

Саковіч нахмурыўся.

— Тады, мон прэнс, гетманская булава рана ці позна князю Янушу дастанецца, калі наогул не пакіне радзівілаўскі дом…

Багуслаў, што ўжо зручна разваліўся на ложку, прыўзняўся на локці і ўважліва паглядзеў на прыяцеля.

— Я спадзяюся, ты мяне са стрыечным братам пасварыць не збіраешся? Бо папярэджваю, што гэтая спроба для цябе дрэнна скончыцца. А што да булавы, дык я ў Галандыю вяртаюся, каб ваенную навуку асвойваць. Паглядзім, хто большую пашану здабудзе — ці я на полі бою, ці стрыечны брат, дома седзячы.

— А як заб’юць?

— Мне французскі астролаг Кампанэла, той самы, што дафіну Людовіку XIV гараскоп складаў, сказаў, што ў баі не загіну.

— А як хлусіць? — не здаваўся Саковіч.

— Дык я яго з таго свету дастану, — са смехам адказаў князь.

Спаць яму ўжо расхацелася.

— Ну, расказвай, Адам, як ты жыў гэтыя гады? — звярнуўся ён да прыяцеля. — Дзеці ёсць?

— Сын, — горда абвясціў Саковіч. — Такі свавольнік, ну зусім як ты, мон прэнс. Я яго Багуславам і назваў…

Радзівіл засмяяўся, і заахвочаны гэтым смехам Адам прадоўжыў сваю споведзь.

— Ох, князю, як жа я сумаваў па табе! Па тваім ад’ездзе дык зусім месца сабе не знаходзіў. Што вырабляў — самому прыгадаць страшна… На суседа неяк мядзведзя з ланцуга спусціў… З Майсеевіча так пажартаваў, што небарака трохі з гэтым светам не развітаўся; з Сасноўскім на шаблях біцца збіраўся — невядома, што б з гэтага выйшла, бо бамбіза хоць і цяльпук з выгляду, але сілы страшнай! Сам нябожчык князь-гетман нас мірыў, а памірыўшы, мяне ў Прусію з гандлёвым пасольствам адправіў, каб трохі супакоіўся… Эх, што тут казаць! А як успамінаў часам нашу дурную сварку, такая злосць на сябе брала — далібог, сам бы сябе на паядынак выклікаў!

Слухаючы гэтыя прызнанні, Багуслаў выціраў слёзы — не ад замілавання, ад смеху. Але пры апошніх словах усё ж нахмурыўся.

— Добра, што ты нагадаў. Можа, распавядзеш хоць цяпер пра тое, што тады хацеў схаваць?

— Ды не хаваў я нічога. — Адам падняў рукі ўгору, нібы заклікаючы бога ў сведкі сваёй праўдзівасці. — Не мог я тады табе ўсяго расказаць, баяўся, што не зразумееш і потым мяне бачыць не захочаш.

— А цяпер?

— А цяпер… — Адам падумаў і ўздыхнуў, змірыўшыся з непазбежным. — Паспрабую, — вырашыў ён. — Ты ў баі пабываў — бачыў смерць і кроў праліваў, таму спадзяюся, што ад мяне не адвернешся.

— Ну? — падбадзёрыў яго Радзівіл.

— Значыць, слухай… Мой бацька пратэстантам быў, а маці каталічкай, і менавіта яна настаяла, каб я ў каталіцкай веры рос і ў езуітаў вучыўся. Галаву я меў добрую, але ніякага гвалту над сабой не трываў. Заеўся на мяне адзін ксёндз, што ў віленскім калегіуме лаціну чытаў, — ці то за тое, што я яму ўсю праўду ў вочы рэзаў, ці за тое, што я яго неяк у віленскім лупанарыуме ў абдымках шлёндры бачыў. Хоць у мяне яго лаціна ад зубоў адскоквала, ён мне за дробную правіннасць дзве сотні падвойных розаг усыпаць загадаў. Я пасля гэтага зваліўся ў страшную ліхаманку і цудам з таго свету вярнуўся. А калі ачуняў крыху, вырашыў аддзячыць за добрую навуку. Нагоды цэлы год чакаў, і здарылася яна менавіта тады, калі добрыя айцы студэнтаў падбухторылі на пратэстанцкую школу напасці. Падпільнаваў я таго нягодніка, як ён рабункам пратэстанцкага храма кіраваў, падкраўся… ну і…

Ён драпежна ўсміхнуўся і развёў рукамі.

— Ты забіў ксяндза? — вырачыў вочы Багуслаў.

— Засмажыў, — паправіў Саковіч. — Як свінню на вогнішчы. І вішчаў ён не горш за каляднага парсюка. Відаць, згадаў усе свае казані, у якіх заклікаў студэнтаў паліць на вогнішчах ерэтыкоў… Зрабіўшы справу, я схаваўся ў натоўпе студэнтаў калегіума, каб на мяне ніхто не падумаў. Там мяне князь Януш і ўбачыў.

— Але ў гэтым забойстве евангелікаў абвінавацілі?

— Таму, князь, я сабой не ганаруся і табе першаму цяпер пра ўсё расказаў.

Багуслаў задумаўся. На Саковіча ён злаваўся хіба за тое, што маўчаў аж столькі часу і прымусіў думаць пра сябе немаведама што.

— Усё ж такі ты бязлітасны вораг, Адаме, — адзначыў, задзьмуўшы свечку, каб нарэшце легчы спаць.

— Гэта праўда, — пагадзіўся Саковіч, таксама сядаючы на пасцелі. — Бо калі за дабро дабром трэба плаціць, дык за зло сто разоў аддзячыць варта.

Гэтая сентэнцыя была апошняй, якую чуў Багуслаў перш, чым праваліцца ў сон.

Раздзел 15

СТАРЫЯ ПАРАДКІ НА НОВЫ ЛАД

Свядосце — Слуцк — Варшава

(студзень — чэрвень 1641 года)

20 студзеня цела літоўскага гетмана выправілася ў апошні шлях да Бізуноў, дзе мела спачыць у мясцовым храме. Чацвёра вараных коней у жалобных гуньках цягнулі абабіты чорным сукном катафалк, у якім ляжала ўкрытая чырвонаю парфіраю труна. За катафалкам на любімым гетманскім кані ехаў пан Аборскі ў гетманскай вопратцы, увасабляючы нябожчыка князя — так загадваў звычай. За ім ішлі набліжаныя да нябожчыка людзі: літоўскі стражнік Грыгорый Мірскі, што нёс княжацкую мітру, Адам Саковіч з гетманскай булавой, Станіслаў Кржыжкоўскі з шабляй, Пратасевіч з дзідай, Статкевіч трымаў залаты гербавы пярсцёнак на аксамітнай падушцы і, нарэшце, ротмістр Курпскі размахваў чырвонай харугвай з гербам нябожчыка, вышытым рознакаляровым шоўкам і золатам. Далей ішло святарства і найлепшыя пеўчыя, запрошаныя з Біржаў, Кейданаў, Кёнігсберга, Вільні і Рыгі, і дружным хорам спявалі гімны, і аж тысячу дзвесце ваяроў радзівілаўскай харугвы, якія сваёй прысутнасцю паказвалі, што хаваюць гетмана. Паслы караля, каралевы, каралевіча Яна Казіміра і каралевы Ганны Катарыны Канстанцыі, курфюрста Фрыдрыха Вільгельма, курляндскага князя Фрыдрыха, яго пляменніка Якуба Кетлера і семіградскага валадара Юрыя І Ракочы выказвалі сваю павагу памерламу князю і радзівілаўскаму дому. Нягледзячы на пышныя ўрачыстасці, цела памерлага было пахаванае ў труне ў простай вопратцы без ніякіх упрыгожванняў. Не толькі на знак таго, што перад богам усе роўныя, але і каб яго апошні дом не стаў прынадаю для злых людзей, якія ў пошуках здабычы не саромеюцца турбаваць спакой мёртвых.

Багуслаў пад’ехаў да Януша, які спрабаваў супакоіць каня, што не прывык да ўрачыстых шэсцяў і жалобных убораў і, нервуючыся, пастаянна вырываўся наперад, парушаючы строй.

— З клецкіх і нясвіжскіх Радзівілаў так ніхто і не прыехаў? — спытаў ён. — І князь Альбрэхт таксама? Ты ж запрашэнні ім пасылаў?

— Пасылаў, улічваючы сваяцтва і гонар нашага дома, — адазваўся Януш. — Усе, адгаварыўшыся важнымі справамі, замест сябе паслоў даслалі, у Бізунах нас чакаюць. Не адважыліся асабіста паказацца нам на вочы пасля таго, як сваімі дбаннямі бацьку на той свет адправілі. Я б нашым сваякам зараз і рукі пры сустрэчы не падаў. Але цяпер нам як ніколі варта трымацца разам, таму што Асалінскі[165], якому забаранілі выкарыстоўваць тытул князя Свяшчэннай Рымскай імперыі (яго ён ад імператара атрымаў за тое, што нашага караля з аўстрыячкай жаніў), кіпячы ад злосці, стаў дамагацца, каб у Рэчы Паспалітай княжацкіх тытулаў ніхто не ўжываў. Гэта, бачыце, супярэчыць шляхецкім вольнасцям!

Ад нечаканасці Багуслаў выпусціў повад, і яго конь, падаўшыся ўбок, наляцеў на жарабца менскага кашталяна Гедэона Раецкага. Жарабец ад нечаканасці стаў на дыбкі, ледзь не скінуўшы з сябе вершніка. Нейкі час супакойвалі коней, але потым раз’ехаліся, і князь вярнуўся да перарванай размовы.

— Гэта паны сенатары хочуць, каб мы, Радзівілы, браталіся з галапузай шляхтай? — абурыўся ён. — Гэта мяне, Багуслава Радзівіла, сына прынцэсы з правячага дома, нашчадка Гагенцолернаў, Ягелонаў і Габсбургаў, нейкі пан Падсвінскі са свінскага ж роду роўняй сабе лічыць?

— Яшчэ ж нічога не вырашана, — нахмурыўся Януш, якога гэтая думка таксама мучыла.

— Не вырашана? Апошняе рашэнне сената даказала, што ў Рэчы Паспалітай нейкі дробны клірык важыць больш за сенатара, за віленскага ваяводу, за Радзівіла…

— Князь, напрамілы бог, цішэй, — умяшаўся пан Глябовіч.

— Цішэй… Калі я быў дзіцём, мне слугі ў доме майго дзядзькі-маркграфа на каленях ежу падавалі! У Еўропе шляхта сваё месца ведае, гэта тут, лішняга гроша за душой не маючы, гонарам багацее…

Багуслаў змоўк, таму што радзвілаўскі маршалак, што кіраваў жалобнымі імпрэзамі, падаў знак спыніцца, каб пастары маглі памаліцца, ганаровыя госці — успомніць нябожчыка разумным словам, а стомленыя людзі — адпачыць.

Малітвы і ўрачыстыя прамовы трохі адтапілі ганарлівыя княжацкія сэрцы, і далей поезд крануўся спакойна — без сварак і калатнечы. Шлях ляжаў праз іншыя радзівілаўскія ўладанні, дзе стомленых дарогай людзей чакаў пачастунак, а нябожчыка — памінальныя службы. Па двух днях урачыстых цырымоній поезд нарэшце прыбыў у Бізуны, дзе цела князя-гетмана знайшло вечны супакой у мясцовым храме, дзе мела ляжаць, пакуль не завершыцца будаўніцтва каменнага сабора ў Кейданах — там Януш Радзівіл збіраўся ўладкаваць сямейны склеп. Надышла пара памінальнага абеду. З-за вялікай колькасці гасцей селі проста ў двары, крыжападобна выставіўшы сталы з ежай і напоямі. Перад тым як заняць свае месцы, Радзівілы абышлі іх, каб яшчэ раз прывітаць прысутных і выслухаць спачуванні ад слуг і кліентаў, на якіх абапіралася моц іх дому. Некаторых гасцей Багуслаў асабліва быў рады бачыць. Абняў пана Пуцяту, які, заліваючыся слязьмі, кінуўся яму на шыю, падышоў да шумнага гурту сваёй моладзі, з якой усё не было часу і словам перамовіцца. Спакойнае жыццё на Літве іх не змяніла, толькі Стаброўскі ўмудрыўся патаўсцець на хатніх харчах, а лоб Яна Цадроўскага «ўпрыгожыў» ярка-чырвоны след ад рапіры.

— Што з табой, Ян? — здзівіўся Багуслаў, убачыўшы шнар. — Ты ж, здаецца, не падобны да чалавека, які будзе ад няма чаго рабіць зброяй махаць.

— Махаў не я, мансеньёр, а Стаброўскі, калі мы ў Кёнігсберг з Галандыі вярталіся, — паскардзіўся бедны юнак. — Я да гэтага часу здзіўляюся, як ён мне сп’яну галаву не знёс…

Юнак абражана зірнуў на крыўдзіцеля.

— Не знёс, бо п’яны быў, — пажартаваў Самуль. — А ты, Цадроўскі, сам вінаваты, што разнімаць нас з Ферхам палез. Ведаеш жа, калі двое б’юцца — трэці не ўмешваецца!

На яго круглым твары ззяла ўсмешка, якая выклікала немалое абурэнне ў пана Пуцяты. Стары лічыў, што тут не час і не месца для радасных эмоцый і не ўтрымаўся ад папрокаў.

— Вось нават у таго чорта Саковіча, з якога слёз і катаваннямі не выб’еш, вочы на мокрым месцы, — сказаў ён.

Змрочны выгляд ашмянскага падкаморага сапраўды як найлепш падыходзіў для жалобных урачыстасцей.

— Але ён не па князю-гетману так зажурыўся, а па віленскім падваяводстве, — не прамаўчаў Стаброўскі. — Бо скончылася яго панаванне са смерцю міласцівага князя.

Самуль зарагатаў, але смех перайшоў у надрыўны хрып, бо Саковіч, пачуўшы гэтыя словы, падскочыў да яго і схапіў за горла сваёй жалезнай рукой. Яго прыгожы твар аж перакрывіўся ад лютасці.

— Слухай ты, шчанюк, — працадзіў Адам. — Хочаш брахаць — брашы, але не спрабуй укусіць, таму што зубы павыбіваю.

— У маёй прысутнасці? — падняў брыво Багуслаў.

Саковіч адкінуў ворага ў бок, як шчанюка, і, цяжка дыхаючы, павярнуўся да князя.

— Прабач, мон прэнс, — сказаў ён, — не вытрымаў.

Каб спыніць сварку, Радзівіл загадаў Саковічу правесці за стол пана Пуцяту, але калі Адам сышоў, калатнеча не спынілася. Падняўшыся на ногі, Стаброўскі аж кіпеў ад гневу, і сябры сталі яго супакойваць.

— Ты б пана Саковіча, малады чалавек, дарма не злаваў, — сказаў каралеўскі лекар Ворбек-Летаў, што, вядома ж, прыбыў для пахавання свайго дабрадзея і стаў міжвольным сведкам гэтай сутычкі. — Гэтага сатану хіба нябожчык князь-гетман утаймоўваць умеў. Кажуць жа, што ён у сваім Зембіне сабак чалавечым мясам корміць.

— Якіх там сабак! — крыкнуў яшчэ нехта. — Кожны ж ведае, што ў пана ашмянскага падкаморага мядзведзі на ланцугах сядзяць!

— А я кажу сабакі, — упёрся лекар. — Хоць і гіганцкія. А ўжо лютасці!.. Не дзіва, што пасля такой ежы яны чалавечы дух за мілі чуюць… Я сам у Зембіне бываў і спачатку таксама падумаў, што гэта мядзведзі, калі ж адзін з іх як забрэша на мяне! Мядзведзі ж брахаць не ўмеюць…

— А можа, чэрці? — з’едліва пацікавіўся Сасноўскі. — Пан Саковіч жа з самім д’яблам запанібрата!

Усе зарагаталі. Багуслаў, стрымліваючы ўсмешку, паабяцаў сабе ўважлівей прыгледзецца да рудавалосага здаравяка, моцны нораў і вольны ад забабонаў розум якога зрабілі на князя добрае ўражанне.

Нягледзячы на гэтую непрыемнасць, памінальны абед прайшоў спакойна. Погляды радзівілаўскіх кліентаў былі звернутыя на асірацелых маладых князёў, якія з гэтага часу павінны былі самастойна займацца маёнткамі і дамагацца фартуны для сябе і свайго роду.

— Як думаеш, пан падкаморы, які з маладых Радзівілаў вышэй скокне? — спытаў Саковіча Ян Сасноўскі.

— Гэтага я ведаць не магу, пан падстолій, — сказаў Саковіч. — І найперш буду служыць таму, каму сэрца падкажа.

Сасноўскі незадаволена скрывіў шызы ад холаду і выпітага мёду нос.

— Ды кінь ты свой палітэс, пане Адам, — сказаў ён. — Такія людзі, як мы з табой, перш служаць самім сабе, а калі камусьці і кланяюцца, дык дзеля выгады, а не па любові. Вось ты ўсё каля Багуслава трэшся, а князю з яго прыгажосцю толькі пра дзевак думаць, а не пра дзяржаўныя справы.

— Ты маеш рацыю, пане Ян, — спакойна згадзіўся Саковіч. — Я б на тваім месцы на князя Януша паставіў.

Сасноўскі занадта добра ведаў ашмянскага разбойніка і разглядзеў у гэтых нявінных словах зусім не сяброўскую параду, а хутчэй перасцярогу, калі не пагрозу. Тым не менш, пакладаючыся на сваю нечалавечую сілу, розум і іншыя таленты, якімі надзяліў яго Госпад, ён з’явіўся сярод княжацкага почату ўжо праз некалькі дзён, калі Багуслаў, развітаўшыся з роднымі, сабраўся рухацца ў Слуцк, дзе прызначыў сустрэчу сваім аканомам. Там яго і ўбачыў Саковіч, які нецярпліва гарцаваў на сваім Буцафалу каля княжацкіх саней.

— А я думаў, пане Ян, што ты сваёй фартуны на кейданскім двары будзеш шукаць… — працягнуў ён, нядобра бліснуўшы вачыма.

Буцафал, чый нораў з гадамі не палепшыўся, пацягнуўся да Сасноўскага з відавочным намерам яго ўкусіць, але той, добра ведаючы і каня, і гаспадара, ад’ехаў трохі ўбок. А калі нахабная жывёліна зноў паказала зубы, сцебануў бізуном перад яе мордай.

— У Багуслава прасцей выслужыцца, — адкрыта патлумачыў ён, не зважаючы на абуранае конскае ржанне. — Таму што князь Януш ледзь не ўсіх слуг, якія нябожчыку князю-гетману служылі, пры сабе пакінуў… І не супся ты так, пан падкаморы, — весела сказаў ён, заўважыўшы напружаную зморшчынку на ілбе саперніка, — пад гэтым сонцам нам абодвум хопіць месца.

Саковіч не паспеў адказаць. З’явіўся Багуслаў у суправаджэнні пана Пуцяты (пан Аборскі заставаўся на службе ў князя Януша), і можна было нарэшце рушыць.

х х х

Слуцк, старажытная сталіца Алелькавічаў, дастаўся Багуславу дзякуючы шлюбу яго амбітнага бацькі з апошняй прадстаўніцай некалі магутнага княжацкага роду Сафіяй. Пабудаваны ў вусці дзвюх рэк — звілістага Бычка і паўнаводнай Случы — горад быў адным з найбуйнейшых у Вялікім Княстве Літоўскім. Свайго гаспадара ён сустракаў урачыстай працэсіяй гарадскіх чыноўнікаў, прадстаўнікоў купецтва, цэхавых майстроў, княжых аканомаў і слуг на чале з войтам, а таксама дзіўнай для зімы адлігай. Пад грукат гармат на гарадскім вале і радаснае бомканне царкоўных званоў Багуслаў з міласцівай усмешкай прыняў ключы ад горада на аксамітнай падушцы, і, перасеўшы з саней на каня, адправіўся аглядаць сваю сталіцу.

Праязджаючы па адкідным драўляным мосце праз заледзянелы гарадскі роў, Радзівіл задраў галаву, каб палюбавацца пазалочаным шпілем галоўных гарадскіх варот — Віленскай брамы, — які ярка ззяў на сонцы. Рэзка спыніў каня, убачыўшы барвова-чырвоны герб з выявай вершніка, што ваяўніча размахваў мячом, скачучы на белым кані ўслед за ворагамі, і абурана павярнуўся да войта.

— Гэта што такое?

Войт, мажны высокі чалавек небаязлівага выгляду, збянтэжана залыпаў вачыма.

— Гэта, міласцівы князь, «Пагоня» — герб былых уладальнікаў горада.

— Сам бачу. Чаму ён вісіць на варотах, калі горад ужо паўстагоддзя належыць Радзівілам?

Войт пачаў нешта лапатаць пра магдэбургскае права і пра памерлых князёў Януша з Крыштафам, якія нічога супраць герба не мелі, але яго абарваў княжацкі аканом.

— Зменім, ваша княжацкая міласць, — паабяцаў ён.

Багуслаў кіўнуў і горда заехаў у гарадскія вароты міма ўзброенай алебардамі варты. Кінуўшы хуткі погляд на Стары горад, князь, перад вачыма якога мільганула чыста прыбраная Галандыя, з прыкрасцю прыкусіў губу.

— Якая жахлівая дзіра, — прамармытаў ён.

Вядома, Багуслаў перабольшваў. Дамы гараджан у гэтым лясным краі былі хоць драўлянымі, затое ахайнымі, і не стаялі, скуліўшыся ў беспарадку, а выстройваліся ўздоўж роўных гарадскіх вуліц. Самая шырокая з іх, Віленская, цягнулася ад брамы міма ратушы, Ільінскага і Праабражэнскага манастыроў да старажытнай крэпасці, створанай умацаваннямі Верхняга і Ніжняга замкаў, дзе кватараваў гарадскі гарнізон. Свежы вецер са Случы, якая дзяліла горад напалам, прыемна казытаў твар. Але князь чэпкім гаспадарскім вокам хацеў вылоўліваць недахопы, а не захапляцца дабрабытам…

Змяшаўшыся з гарадскімі ўраднікамі, княжацкі поезд павольна рушыў да ратушы. Уздоўж Віленскай вуліцы вышыхтаваліся мяшчане, каб хоць краем вока зірнуць на валадара; да акон і агароджаў прыкіпелі жанчыны, і да княжацкіх вушэй час ад часу даносіўся іх захоплены шэпт:

— А хто з іх князь?

— Той чарнявы…

— На белым кані?

— Не, на вараным…

— Які прыгажун!

Багуслаў ледзь стрымаў усмешку. Павярнуўся да Саковіча, які паважна трымаўся трохі ззаду, і ўбачыў, што той адкрыта разглядае жанчын, прымячаючы прыгожанькіх.

— Адаме, толькі без глупстваў, папярэджваю цябе, — сказаў ён як мага стражэй. — Тут нас чакаюць іншыя забавы!

— Ды што ты, Богусь? — пазяхнуў той. — Дзе ж яшчэ забаўляцца, як не дома?..

Каля старой гарадской ратушы, якая патрабавала неадкладнага рамонту, князь саскочыў з каня на драўляны памост, што быў тут замест бруку, і нахмурыўся, пачуўшы, як той пагрозліва рыпіць пад нагамі. Яго чакала іншая частка ўрачыстасцей. Выслухаўшы прывітальныя прамовы ад цэхавых майстроў (на шчасце, не занадта доўгія) і прыняўшы ў падарунак ад гараджан цяжкі срэбны падсвечнік, Радзівіл рушыў далей.

Наступны прыпынак быў на Рынкавай плошчы. Запруджанае людзьмі велізарнае торжышча таксама было вымашчанае сапрэлым дрэвам, якога, зрэшты, і відаць не было пад сырым месівам з адталага бруду і смярдзючых нечыстот. Купецкі старэйшына звярнуўся да Багуслава з традыцыйнай прывітальнай прамовай і гаварыў бы доўга, каб не раптоўны прыступ кашлю. Пакуль выступоўца задыхаўся і гучна кашляў, князь хутка звярнуў размову на будзённыя рэчы, якія цікавілі яго значна больш за ўрачыстую ліслівасць.

— Ну, і як вам тут гандлюецца? — спытаў Радзівіл у слуцкіх купцоў, якія насцярожана разглядалі ладную фігуру свайго валадара і яго прыгожы твар, якія, на іх думку, не прадказвалі для іх нічога добрага. — Бачу, цяпер горад падрыхтаваўся да майго прыезду, але што тут адбываецца ў будні? Думаю, бруд на торжышчы такі, што воз з таварамі папросту патоне?

Купцы пераглянуліся, шукаючы ў гэтых словах нейкага падвоху, але князь, сам таго не ведаючы, зачапіў занадта балючае пытанне, каб на яго можна было не звяртаць увагі.

— Патоне, міласцівы князь, — горача пацвердзіў адзін з іх. — Яшчэ некалькі тыдняў таму выдатны жарабец, якога я на продаж прывёз, пашкодзіў сабе нагу вось на гэтым самым месцы, дзе цяпер стаіць ваша міласць. А магістрат усё роўна прыбіраць не спяшаецца!

Ён кінуў злосны погляд у бок гарадскіх ураднікаў. Жаўтаваты твар войта ўкрыўся чырвонымі плямамі, і ён падскочыў да прамоўцы так хутка, як толькі гэта дазваляла яго круглае пуза.

— За сваёй скацінай сам глядзі! — адрэзаў ён. — А гарадскі гарнізон мае іншыя абавязкі.

— Ты думай, чалавеча, што кажаш, — абурыўся купец. — Хіба растлумачыш неразумным жывёлам, дзе і калі ім трэба гадзіць? Ды і не наша справа за ўборкай сачыць, дастаткова і таго, што спраўна падаткі плацім у гарадскую казну.

Не паспеў Багуслаў апамятацца, як вечная спрэчка паміж гандлёвым людам і гарадскімі радцамі пра ўтрыманне гандлёвых радоў успыхнула з новай сілай. Паважаныя сівавалосыя мужы ледзь за чубы не хапаліся. Калі гаворка зайшла пра гнілыя масткі на плошчы, якія ўжо даўно пара было замяніць, Радзівіл не вытрымаў.

— А каменем брукаваць не спрабавалі? Так, каб не на дзесяць гадоў хапала, а на стагоддзі? — спытаў ён.

Наступіла цішыня.

— На гэта ж купа грошай пойдзе, ваша княжацкая міласць, — нарэшце сказаў войт. — Камень жа здалёку прыйдзецца вазіць, коней і людзей наймаць… Гарадской казне такое не пад сілу.

Мяшчане падтрымалі галаву ўхвальным ровам.

— Хай плацяць тыя, што гандлююць! — крыкнуў нехта. — Гэта іх клопат.

— І камень возяць! У іх і коні, і людзі! — падтрымаў яго іншы.

Спрэчка ўспыхнула з новай сілай. Шум стаяў такі, што вушы вялі.

— Які жах! — абурана прамармытаў пан Пуцята. — Горш, чым на сойміку.

— Можа, навучыць гэтых крыкуноў пачцівасці, мон прэнс? — падаў голас Саковіч. — Зусім страх і сорам страцілі.

Багуслаў загадаў не ўмешвацца, таму што ўважліва прыслухоўваўся да ўзаемных абвінавачванняў, якімі засыпалі адзін аднаго ўсе ўдзельнікі спрэчкі.

— Ціха! — загадаў ён, калі вырашыў, што пачуў дастаткова. — Клопат маем супольны, таму вырашаць яго будзем разам… Плошчу і галоўныя вуліцы так ці інакш прыйдзецца брукаваць. А коні і вазы, як тут справядліва кажуць, у купцоў ёсць…

— Быццам мы іх пустымі ганяем, — абурыўся хтосьці з купцоў, няветліва перабіваючы князя. — І парабкі ў нас таксама не лайдачаць!

Радзівіл моўчкі ўтаропіўся ў нахабніка ледзяным позіркам і чакаў, склаўшы рукі на грудзях.

— Калі я кажу, варта маўчаць і слухаць, — зазначыў ён, калі чалавек, спахапіўшыся, супакоіўся. — Колькі ў цябе вазоў?

— Дзесяць, міласцівы князь, — прамармытаў той.

— І колькі разоў у год ты на кірмашы ў Слуцку? Прынамсі дваццаць?

Нічога не разумеючы, той кіўнуў.

— Такім чынам, — услых падумаў Багуслаў, — калі ты падчас кожнага падарожжа пакладзеш на кожны свой воз з таварам адзін камень і прывязеш яго ў горад, за год горад без аніякіх затрат атрымае дзвесце камянёў на брукаванне плошчы, дзе ты прадаеш свой тавар. І ты сам не адчуеш ніякіх страт. Я праўду кажу? — пацікавіўся ён у прысутных.

— Шчырую праўду, ваша княжацкая міласць, — здзіўлена пацвердзіў купец. — Але нейкіх дзвесце камянёў не хопіць, каб забрукаваць усю плошчу…

— А калі тое самае зробіць кожны купец, што прывозіць тавар у Слуцк? — сказаў князь, падвысіўшы голас, каб перакрычаць задаволенае гудзенне мяшчан, якім тыя сустрэлі прапанову. — За год назбіраецца матэрыялу, каб пачаць работы?

— Так, ваша міласць, — горача пацвердзіў войт, які ўжо з павагай глядзеў на князя, бо не чакаў ад маладога і, здавалася, распешчанага магната такой гаспадарлівасці.

— А мастаўшчыкам хто заплаціць? — крыкнуў нехта з натоўпу.

Багуслаў холадна ўсміхнуўся.

— Вось калі будзеце мець дастаткова матэрыялу, тады пра гэта пагаворым… А пакуль, — князь строга паглядзеў на войта, які нізка яму пакланіўся, мармычучы прабачэнні за людскую нястрыманасць, — гэта мой загад, і ён патрабуе не абмеркаванняў, а добрасумленнага выканання!

Сказаўшы так, Радзівіл ускочыў на каня і панёсся да замка, пакінуўшы падданых пляткарыць пра дзіўнага валадара і яго загады.

— Выдатна, Богусь, — сказаў Саковіч, захоплена гледзячы ўслед князю.

— А я, дурань, яшчэ думаў шукаць фартуны пры кейданскім двары, — таксама не прамаўчаў Сасноўскі. — Не, хай князю Янушу мае ворагі паслужаць: у яго хоць і галава добрая, і нораў моцны, але не дай бог яму пад гарачую руку трапіць. Багуслаў, здаецца, спакайнейшы і больш разважлівы будзе…

х х х

Зрэшты, гэта быў толькі пачатак. На наступную раніцу Багуслаў з невялікім початам, які складаўся з паноў Пуцяты, Саковіча, Сасноўскага, Цадроўскага, які павінен быў часова выконваць абавязкі княжацкага сакратара, а таксама ў кампаніі слуцкага войта і каменданта замка, выехаў на агляд горада. Больш за ўсё Радзівіла цікавілі новыя «галандскія» бастыёны, якія тут пачаў будаваць архітэктар Піркен на загад нябожчыка князя Крыштафа. Сам архітэктар горда дэманстраваў колішняму вучню вынікі карпатлівай працы — і меў чым пахваліцца! Стары горад на правым беразе Случы быў акружаны векавым валам, ровам, які напаўняўся вадой з ракі, і дванаццацю бастыёнамі, нядаўна ўзведзенымі пад наглядам архітэктара. Сюды можна было трапіць пад’ёмнымі мастамі, якія цяпер нядбайна перакідваліся цераз роў, а ў грозныя часы ашчаціньваліся да ворага спінай, прыкрываючы Віленскую, Астроўскую і Капыльскую брамы. Аглядаючы гарадскія ўмацаванні, Багуслаў задаволена ківаў галавой, але, выехаўшы на пад’ёмны мост і кінуўшы погляд на застыглы роў, лёд на якім з-за адлігі пачаў раставаць, грэбліва паморшчыўся, таму што ў нос яму ўдарыў устойлівы пах гнілі.

— Які невук прыдумаў скідаць сюды нечыстоты? — накінуўся ён на войта і ваеннага каменданта. — Калі так і далей справа пойдзе, роў абмялее і вораг лёгка ў горад зойдзе, не трэба і брамы адчыняць… Загадваю, як кранецца лёд, пачысціць роў!

На вуснах у войта з’явілася ліслівая ўсмешка.

— Дык ціха ж навокал, міласцівы князь, — сказаў ён. — Якая вайна…

— А табе, разява, трэба, каб гарматы пад горадам грымелі? — раўнуў Саковіч і, схапіўшы небараку за лісіны каўнер байбарака, патрос так, што адзенне затрашчала. — Распусціліся тут без гаспадара.

— Адаме, не ўмешвайся, — загадаў Радзівіл, і падкаморы пакрыўджана адышоў.

— А хто ж чысціць будзе? — падаў голас камендант. — І войт, і галоўны аканом вашай княжацкай міласці сцвярджаюць, што грошай у гарадской казне на тое, каб наняць рабочых, няма.

Багуслаў задумаўся.

— А гараджане падаткі плацяць спраўна?

— Як хто, прасветлы князь, — развёў рукамі войт.

— Цадроўскі, пішы, — князь рашуча павярнуўся да Яна, які ўжо падрыхтаваў дошчачку з паперай для пісьма і абмакнуў пяро ў дарожную чарніліцу. — Па-першае, бруд у роў не скідаць, а вазіць на валы і высыпаць яго там, абавязкова ўмацоўваючы дзірваном і прысыпаючы зямлёй. Па-другое, усе, у каго ёсць запазычанасць перад гарадской казной, павінны працаваць на грамадскіх работах, а заробленае ў аплату доўгу пойдзе. Хай або плацяць, або працуюць, таму што, у рэшце рэшт, не так для мяне, як для сябе стараюцца.

І, адвёўшы войта ўбок, з націскам сказаў:

— А калі ў Слуцку парадку не будзе, сам вілы і рыдлёўку ў рукі возьмеш. Зразумеў?

Перапалоханы мужчына патрос галавой.

Рушылі далей. Каб трапіць у Новае места, князю прыйшлося пераехаць на левы бераг Случы па шырокім драўляным мосце. Гэтая частка Слуцка, сфарміраваная дзякуючы прыгараду і гаспадарскім маёнткам, не магла пахваліцца такімі трывалымі ўмацаваннямі, як правабярэжная, хоць таксама ўжо была агароджана валамі, на якіх з надыходам цёплых дзён павінны былі працягвацца работы.

— Гонар табе і слава, пане Піркен, — звярнуўся Багуслаў да архітэктара. — І ў Галандыі не змаглі б пабудаваць лепш! Атрымаеш узнагароду… з майго уласнага, не з гарадскога скарбу, — дадаў ён, убачыўшы, як скрывіўся твар войта.

Архітэктар аж расквітнеў. Пачаў дзякаваць князю.

— Ды што там, — махнуў рукой Багуслаў. — За добрую службу трэба добра і аддзячыць.

Пакуль ішлі агледзіны, кароткі зімовы дзень пачаў хіліцца да вечара, прыйшлося вяртацца ў замак. Скарыстаўшыся гэтым, Саковіч пад’ехаў да князя.

— Ты добра пачаў, мон прэнс, — сказаў ён. — Толькі калі з такой упартасцю будзеш працягваць, ніводнай вольнай хвіліны не будзеш мець для адпачынку і забавак.

— А ты ўжо і занудзіўся, чарцяка! — падміргнуў яму Радзівіл. — Хопіць тут забаў і для цябе. А далейшую рэвізію я даручу пану Пуцяту. Хачу гэтага буркуна потым узяць з сабой у Галандыю і спадзяюся, што набурчыцца дома так, што потым усё жыццё будзе маўчаць.

х х х

Надзелены надзвычайнымі паўнамоцтвамі княжацкі маршалак з ахвотай узяўся за працу. У суправаджэнні двух пісараў з гарадской управы шастаў па горадзе і так старанна працаваў, што хутка страціў голас. Зрэшты, пан Пуцята не прывык адступаць перад цяжкасцямі: узброіўся зручным кіем, які выкарыстоўваў пры хадзьбе, — балелі ад падагры ногі — і, убачыўшы чэпкім вокам нейкі недахоп, паказваў на яго кіем, а затым агладжваў ім жа вінаватага па рэбрах.

Багуслаў таксама не лайдачыў: з дзіўнай заўзятасцю і ўпартасцю, якой ад сябе не чакаў, ён з галавой занурыўся ў гаспадарчыя справы. Крэсліў праекты кальвінісцкай царквы і новай гарадской ратушы, на якой збіраўся ўсталяваць гадзіннік; абмяркоўваў з Піркенам планы гарадскіх умацаванняў, а з ураднікамі магістрату — каштарыс штогадовых рамонтных работ; прымаў слуг, аканомаў, просьбітаў і пазоўнікаў… У рэшце рэшт, перарабіўшы купу спраў, адчуў сябе Геркулесам, які вычысціў аўгіевы стайні. І тут перад ім з’явіўся аканом і паклаў на стол падрыхтаваны каштарыс выдаткаў. Багуслаў зірнуў туды — і яго добры настрой выпарыўся.

Калі да яго прыйшоў Саковіч, князь са змрочным выразам твару сядзеў за сталом, праглядаючы паперы.

— Які нягоднік пасмеў так устрывожыць тваю княжацкую міласць? — асцярожна пацікавіўся Адам.

— Устрывожышся тут, — буркнуў Багуслаў, падсунуўшы стос даўгавых распісак. — Дзядзька сцвярджаў, што мае маёнткі не менш за трыста тысяч у год прыносяць, а я па трохгадовай адсутнасці не магу ад аканома і сорак тысяч без закладной атрымаць! Цікава, хто першы заўважыў, што недахоп сродкаў знішчае добрыя задумы?

— Тады, мон прэнс, твой аканом не толькі злодзей, — Адам пакруціў галавой. — Ён дурань, а гэта галоўнаму аканому дараваць нельга… Трыста тысяч! Я б з тваіх маёнткаў шэсцьсот вышчыміў!

— Я таксама падумаў, што тут крадзяжом пахне, — князь узяў пяро і пачаў складваць лікі ў распісцы, звяраючы іх з запісамі ў падліковай кнізе. — Ну, няхай паберажэцца, калі злаўлю за руку!

Адам усміхнуўся.

— Ну так ты, Богусь, вельмі доўга разбірацца будзеш і нічога не знойдзеш. Можаш мне паверыць, што твой аканом таксама добра ўмее лікі складаць… А, між іншым, на вуліцы як раз добрае надвор’е, каб загнаць некалькіх аленяў. А калі пашанцуе, дык і зубра!

— І што ж ты прапануеш? — Багуслаў раздражнёна здзьмуў пыл з чарговага стоса папер і гучна чхнуў.

Саковіч задумаўся.

— Грошы я табе здабуду, — вырашыў ён, — Нават не слепячы вачэй над рахункамі, калі ты даверыш мне гэту справу і не будзеш умешвацца ў яе, што б я ні зрабіў.

— Добра, — здзіўлена паабяцаў князь. — А як ты гэта зробіш?

— Гэта ўжо мой клопат, — драпежна прыжмурыўся пан Адам. — Ну, і дзе той зладзюга?

«Зладзюга» кватараваў тут жа, у замку, які з-за пастаяннай адсутнасці гаспадароў пераважна пуставаў. Пакінуўшы яго княжацкую міласць, мужчына спакойна пайшоў абедаць і вельмі здзівіўся, калі змрочныя незнаёмцы выцягнулі яго з-за стала і, не звяртаючы ўвагі на лямант і пратэсты, кудысьці пацягнулі, крыкнуўшы слугам, якія прыбеглі на дапамогу, што выконваюць загад Радзівіла. Мужчына спрабаваў вырывацца, але добры ўдар па галаве паклаў канец гэтым спробам.

Ачомаўся аканом у цёмным і жудасным замкавым склепе. Проста перад ім стаяў Саковіч. На вуснах пана падкаморага блукала ўсё тая ж д’ябальская ўсмешка, якая наводзіла жах на ворагаў.

— Слухай мяне, мярзотнік, — са злавесным спакоем сказаў ён. — Ці ты добраахвотна вяртаеш усё, што скраў за час службы ў нашага князя, і выходзіш адсюль цэлым і непашкоджаным, ці мае хлопцы сілай выдушаць з цябе нарабаванае — манета за манетай. Выбірай.

— Што за дурныя жарты, пане падкаморы, — абурыўся аканом. — Я шляхціц, я звярнуся да караля са скаргай!

— З таго свету, — кіўнуў Адам. — Думай хутчэй, пане ўпраўляючы, я хцівых людзей не трываю, але яшчэ больш не люблю дурняў. Кажу табе проста, што я зусім не жартую!

Аканом гэта ўжо зразумеў, і па яго спіне, нягледзячы на пранізлівы холад, пацёк гарачы пот.

— Крыж, святы крыж — нічога не браў! — забажыўся ён. — Пане Саковіч, мы ж з табой заўсёды былі добрымі сябрамі…

— Кажы, колькі скраў, — амаль ласкава папрасіў той. — І пастара для споведзі пашукай, я каталік і індульгенцыі як прынята ў нашай царкве, дарма не даю.

І даўшы наском жоўтага чобата пад рэбры злодзею, ад чаго той завыў, нібы паранены звер, дадаў, падвысіўшы голас:

— Колькі скраў, пытаюся? Кажы, сабачы сын, бо зараз з табой кат пагаворыць, а не я.

Аднак чалавек, сціснуўшы зубы, маўчаў, і пан Адам, драпежна ўсміхнуўшыся, павярнуўся да дзвярэй. Злодзей з палёгкай уздыхнуў, падумаўшы, што лёгка саскокнуў. І нечакана закрычаў, быццам калядны парсюк: да яго з каменнымі тварамі рухаліся тыя ж разбойнікі, што прыцягнулі яго сюды.

— Пачакай! — крыкнуў ён, і Саковіч, наўмысна счакаўшы імгненне, якое напалоханаму да смерці аканому падалося вечнасцю, павольна павярнуўся.

— Кажы!

Калі назаўтра Багуслаў прачнуўся, двое слуг у суправаджэнні пана Адама ўкацілі ў спальню дзве невялікія, але важкія бочачкі, што весела звінелі. Адкрыўшы адну з іх, князь аж свіснуў: яна была поўная срэбных манет.

— Калі верыць пану аканому (а я яму веру з тых часоў, як забраў гэта срэбра з яго склепу), тут павінна быць тысяч пяцьдзясят, — весела паведаміў Саковіч і выцягнуў наперад злодзея, які дрыжаў як асінавы ліст.

На яго лобе ззяў вялізны гуз.

— Прашу мне выбачыць, міласцівы князь, — прамармытаў той. — Сам не разумею, як я мог забыцца пра гэтыя грошы…

— Старэеш, пане аканоме, — паспачуваў яму Адам. — 3 такой памяццю час падумаць пра адпачынак.

— Ды я і сам пакорліва хацеў прасіць міласцівага князя адпусціць мяне са службы, — адказаў той, з жахам гледзячы на Радзівіла.

Багуслаў зірнуў на яго, на грошы і на Саковіча, які непрыкметна кіўнуў галавой.

— Значыць, хочаш адпачынку… — працягнуў князь. — А што з тваім ілбом, шаноўны пане?

— Стукнуўся аб вушак, калі дапамагаў мне даставаць гэтыя бочкі са свайго склепа, — зноў за яго адказаў ашмянскі падкаморы. — Я праўду кажу, пане аканом?

— Шчырую праўду, — пацвердзіў той. — Стары ўжо стаў, няўклюдны… Слава богу, што вярнуў памяць маёй дзіравай галаве!

— За гэта, здаецца, мы з табой павінны падзякаваць пану Саковічу, — змрочна заўважыў Радзівіл. — Прэч з маіх вачэй.

Аканом, нізка кланяючыся, падаўся да дзвярэй і знік за імі раней, чым Багуслаў, якога вельмі парадавалі нечаканыя грошы, змог па-сапраўднаму ўзлавацца.

— Дзякуй табе, Адаме, — сказаў князь, калі за зладзюгам зачыніліся дзверы. — За грошы, за спектакль і асабліва за добрую навуку. Прыйдзецца паразганяць і астатніх аканомаў, бо калі ўжо рыба пачала гніць, няма сэнсу адразаць толькі галаву.

— Не спяшайся, мон прэнс, — параіў яму Саковіч. — Мне тут адна птушачка наспявала, што княгіня Катарына паабяцала духоўніку замяніць мужавых слуг-кальвіністаў каталікамі, каб дрэнна не ўплывалі на князя, таму хутка зможаш выбіраць, каго, дзе і на якую пасаду паставіць.

— Здаецца, стрыечны брат зусім розум страціў, калі дазваляе жонцы верхаводзіць, — уздыхнуў Багуслаў. — Сябра, што я табе вінен за гэтыя клопаты?

— Хіба паляванне і добрую вячэру, — усміхнуўся Адам. — Сваю ўзнагароду я ўжо атрымаў у таго разбойніка… Дарэчы, каго ты хочаш цяпер галоўным аканомам паставіць?

Багуслаў, які ўжо задумваўся над гэтым пытаннем, яшчэ раз у думках перабраў усіх сваіх аканомаў.

— Рэчыцкага, — вырашыў ён. — Нябожчык дзядзька яго вельмі паважаў…

Пачуўшы такую навіну, пан падкаморы выйшаў ад князя, кусаючы вусны ад прыкрасці. У дзвярах ён сутыкнуўся з Сасноўскім, які выпадкова закрануў яго плячом.

— Глядзі, куды ідзеш, пакуль вочы маеш, — буркнуў Адам.

— Ты ў нашага князя гумару пазбавіўся або сваркі шукаеш? — таксама не прамаўчаў пан Ян.

— Крый божа, — Саковіч прымусіў сябе ўсміхнуцца. — Чаго-чаго, а ворагаў і без цябе ў мяне досыць… А злуюся, таму што Багуслаў нікчэмнасць Рэчыцкага думае галоўным аканомам зрабіць.

— Ды ты што? — прысвіснуў Сасноўскі, у якога таксама адразу знік настрой.

Пакінуўшы віленскага падстолія пераймацца панскімі капрызамі, Саковіч выйшаў на вуліцу, каб трохі астудзіць гарачую галаву і сабрацца з думкамі. Праз некалькі дзён адлігі зноў цісканулі маразы. Княжацкая моладзь, якая ўсе гэтыя дні сумавала без справы, прыдумала заліць вадой двор і зладзіць там каток — не горш, чым на абледзянелых галандскіх каналах. Адам падышоў бліжэй і, убачыўшы сярод веселуноў Цадроўскага, зрабіў яму знак падысці.

— Слухай, Яне, — сказаў ён, калі юнак наблізіўся. — Здаецца, ты з нашым князем у Галандыю не збіраешся?

— Што я там буду рабіць? — усміхнуўся той. — Я ўжо папрасіў Багуслава даць мне якую-небудзь пасаду ў сваіх уладаннях. Праўда, ён мне яшчэ нічога на гэта не адказаў…

— Дасць, не сумнявайся, — запэўніў яго Саковіч. — Я сам яго папрашу, калі трэба будзе… Калі ж ты застаешся ў Літве, я хачу, каб ты зрабіў мне адну паслугу.

— Гэта якую? — залыпаў вачыма Ян.

— Хачу, каб на ўсіх слуцкіх кірмашах ты на працягу года або нават двух — як складзецца — перапісваў для мяне цэны на некаторыя тавары — на збожжа, на лес, на той інструмент, што купцы сюды з Караляўца вязуць… Пералік я табе пасля перадам. Можаш рабіць гэта сам ці нейкаму негаваркому слугу даручыць. Зробіш для мяне?

— Зраблю, — здзіўлена пагадзіўся Цадроўскі. — А навошта гэта табе трэба, пане падкаморы?

У чорных вачах Саковіча раптам успыхнулі зялёныя агеньчыкі.

— Хто ведае, — летуценна ўсміхнуўся ён. — Раптам спатрэбіцца?

х х х

У гаспадарчых клопатах і рэдкіх забавах прайшлі некалькі месяцаў знаходжання Багуслава ў Літве. Акрамя Слуцка, ён наведаў яшчэ некалькі сваіх самых прыбытковых маёнткаў, дзе таксама змяніў упраўляючых. Быў у Варшаве, дзе яго выдатна прынялі кароль Уладзіслаў і каралевіч Ян Казімір. Побыт у польскай сталіцы так развесяліў Радзівіла, што князь ужо стаў радзей згадваць пра вяртанне ў Галандыю. І, можа, зусім бы закінуў гэты намер, калі б аднойчы не атрымаў лісты, перададзеныя павераным з Гданьска. Убачыўшы подпіс на адным з іх, Багуслаў не паверыў вачам.

— Ад Беатрысы! — здзіўлена прашаптаў ён, азірнуўшыся на Невяроўскага, што стаяў за яго спінай і з-за пляча спрабаваў пабачыць, якія навіны атрымаў патрон.

— А ты, мансеньёр, яшчэ скардзіўся на жаночую нявернасць, — усміхнуўся Ян. — Я ж казаў, што графіня любіць цябе… Прынамсі больш, чым прынцэса Ганзага.

— Вернасць тут ні пры чым, — сказаў князь. — Галоўнае, што не забылася.

Ён раскрыў ліст і пачаў прагна чытаць напісаныя акуратным жаночым почыркам радкі.

— А што ў другім лісце? — хутка спытаў Ян, калі Багуслаў некалькі разоў прачытаў пасланне і яго твар набыў той небяспечна-закаханы выгляд, з якім адчайны князь лёгка мог сарвацца з месца і адправіцца за трыдзевяць зямель, каб абняць прыгажуню.

Добра ведаючы палымянае сэрца гаспадара, Невяроўскі вырашыў збіць яго думкі з небяспечнага шляху. Яму амаль удалося, бо Багуслаў, думаючы пра Беатрысу, зламаў пячатку на наступным пасланні.

— Ад Карла Людвіга, — паведаміў ён. — Піша, што прынц Аранскі збірае войскі, каб пачаць аблогу Генэпа… І той нахабнік Тарэнт таксама прыпісаў некалькі слоў. Збіраецца ваяваць і перадае мне вітанні, бо сумняваецца, што калі-небудзь зможа павітаць мяне асабіста… Нягоднік! Не, я дам яму такую магчымасць…

Ад высакародных намераў рызыкнуць уласным жыццём дзеля галандскіх інтарэсаў прынца адмаўлялі ледзь не ўсе яго слугі, да якіх далучыўся і Януш Радзівіл, які наўмысна наведаў кузэна, каб перасцерагчы ад паездкі.

— Ты не можаш думаць толькі пра сябе! — абураўся кейданскі валадар. — Калі, не дай бог, цябе напаткае смерць, яна не толькі прынясе ўсім нам гора, яна аслабіць магутнасць радзівілаўскага дому, калі твае ўладанні немцам адыдуць…

Рашучы погляд сініх вачэй князя Януша скрыжаваўся са сталёвым позіркам брата, якому зусім не спадабалася такое ўмяшанне ў яго справы. Тым не менш, калі першы прыступ гневу прайшоў, Багуслаў прызнаў, што Януш мае рацыю.

— Я буду распараджацца сваім жыццём так, як мне захочацца, — сказаў ён нарэшце. — Каб не падвяргаць небяспецы дабрабыт нашага дому, зраблю цябе спадкаемцам. Калі загіну, хай мае ўладанні атрымае Радзівіл, а не мой зводны брат Франц Герман, якога я ніколі ў жыцці не бачыў… Спадзяюся, цяпер ты адчэпішся?

Януш сапраўды адчапіўся, але, калі ад’язджаў, моцна абняў брата.

— Беражы сябе, — сказаў ён. — Бачыць бог, не тваіх багаццяў я хачу, а каб ты жывым-здаровым дадому вярнуўся…

Пасля капітуляцыі князя Януша слугам таксама прыйшлося змірыцца з непазбежным. З Багуславам у Галандыю зноў адпраўлялася ўся яго моладзь, за выключэннем Цадроўскага, які заставаўся гаспадарыць у радзівілаўскіх уладаннях, а таксама пан Пуцята, які не пажадаў расставацца з князем і зноў пачаў выконваць абавязкі яго маршалка. Саковіч, якога дома трымала сям’я і клопаты ў маёнтку, не хаваў прыкрасці.

— І што ты забыўся ў той Галандыі? — злосна сказаў ён, развітваючыся з князем. — Калі нейкую прыгажуню, дык я табе іх тут сотню-другую знайду… Пане Пуцята, ну хоць ты што-небудзь скажы гадаванцу! — звярнуўся ён да маршалка, якога таксама не цешыла гэтая паездка.

— Не магу, — прызнаўся той, дакорліва зірнуўшы на Радзівіла. — прасветлы князь паабяцаў мяне дома пакінуць, калі буду адгаворваць.

— Сядай ужо ў карэту, пане Самуэль, — загадаў князь і павярнуўся да Саковіча. — Абяцай прыехаць да мяне, Адаме, — папрасіў ён. — Таму што калі мне кагосьці і будзе бракаваць, дык толькі цябе.

Апошні раз абняўшы засмучанага сябра і махнуўшы рукой на развітанне ўсім, хто заставаўся ў Літве, Багуслаў ускочыў у карэту і выправіўся насустрач новым прыгодам.

ЧАСТКА 3

УЛЮБЁНЕЦ ФАРТУНЫ

Раздзел 1

ЯШЧЭ АДЗІН ШЛЮБ РЭЙМСКАГА АРЦЫБІСКУПА

Брусэль — Камбрэ

(лістапад 1641 года)

Брусэль, сталіца іспанскіх Нідэрландаў, павольна апранаўся ў жалобу. Побач з яскравымі штандарамі дома Габсбургаў, што звісалі з гарадской ратушы, з’явіліся чорныя жалобныя палотнішчы. Чорная вопратка жыхароў горада, якія, сабраўшыся на Вялікай плошчы, слухалі меланхалічны перазвон з сабора святога Міхала, пасавала да іх сумных абліччаў. Некаторыя не стрымлівалі слёз.

Такія перамены выклікала нечаканая смерць кардынала-інфанта — дона Фердынанда Аўстрыйскага, што кіраваў Нідэрландамі імем свайго брата — іспанскага караля Філіпа IV. Намесніка любілі пры жыцці і аплаквалі пасля смерці як пераможцу ў бітвах пры Нёрдлінгене, Дэісту, Гусі, Генэпе, Лімбургу, Схенку і Корбы і як прывабнага маладога чалавека (нябожчыку было ўсяго трыццаць два гады), які нарадзіўся ў вялікім доме для вялікіх спраў, але так і не паспеў іх завяршыць. Гора фламандцаў было тым больш шчырае, што смерць кардынала-інфанта закранала і іх уласныя жыцці, паглыбляючы няўпэўненасць у будучыні. Галандскі штатгальтар прынц Арэнскі, змагаючыся за незалежнасць Аб’яднаных Правінцый ад іспанскай кароны, адначасова спрабаваў пашырыць сваю ўладу яшчэ і на Нідэрланды, а іспанскі кароль, заняты ўтаймаваннем паўстанняў у Партугаліі і Каталоніі, фактычна кінуў «каштоўную жамчужыну сваёй кароны» на волю фартуны. Але якім бы дрэнным валадаром ні быў іспанскі манарх, каталіцкае насельніцтва Нідэрландаў хацела мець сваім каралём яго, а не пратэстанта Аранскага ці Людовіка Французскага, чыя армія цяпер тузала іх паўднёвыя межы.

— Што з намі будзе? — скардзіліся фламандцы.

Да гэтых размоў прыслухваўся добра ўбраны прыгожы юнак, які ў суправаджэнні слуг спрабаваў дабрацца праз натоўп да дома, дзе кватараваў. Гэта быў Багуслаў Радзівіл, які адправіўся ў Нідэрланды пасля таго, як армія прынца Аранскага, узяўшы Генэп, разышлася па зімовых кватэрах.

— Трэба і мне надзець чорнае, — звярнуўся ён да Стаброўскага, які яго суправаджаў. — Зрэшты, я імперскі прынц, і адна з маіх прабабуль была з дому Габсбургаў.

— Можна, — згадзіўся Самуль. — Толькі не трэба запэўніваць мяне, прасветлы князь, што ты гэта зробіш з павагі да нябожчыка, а не жадаючы яшчэ больш спадабацца чароўнай графіні дэ Кюзанс. Бо чорны аксаміт табе вельмі пасуе, мансеньёр, і ты гэта ведаеш!

— Прыкусі язык, Стаброўскі, — са смехам сказаў Багуслаў. — Клянуся, я пра графіню нават не думаў!

Самуль недаверліва скрывіўся. Яны як раз дайшлі да патрэбнага дома, і Багуслаў, не жадаючы дурной спрэчкі, хутка пакрочыў наперад, пакінуўшы Стаброўскага смяяцца ззаду, маланкай узбег на другі паверх, дзе сутыкнуўся з іншым сваім слугой — Янам Невяроўскім.

Ян чакаў князя і зусім не здзівіўся такой спешцы.

— Яна ўжо тут, — па-змоўніцку прашаптаў юнак, красамоўна паглядзеўшы на зачыненыя дзверы княжацкай спачывальні.

Багуслаў кіўнуў і, кінуўшы шляхціцу плашч і капялюш, зайшоў у пакой, зноў шчыльна прычыніўшы за сабой дзверы. Затым павольна павярнуўся і захоплена паглядзеў на ложак, дзе напаўсядзела-напаўляжала жанчына дзівоснай прыгажосці. Гэта была Беатрыса Кюзанс. Яна, як і ўсе мясцовыя арыстакраты, паспела ўжо надзець жалобу, пра якую князь толькі разважаў. Чорны колер пасаваў прыгажуні, як і Багуславу. Яе белая нібы мармур скура на фоне чорнага атласа здавалася яшчэ бялейшай, вялікія цёмныя вочы — выразнейшымі, а пульхныя вішнёвыя вусны яшчэ больш прывабнымі. Убачыўшы князя, Беатрыса працягнула яму насустрач рукі — ці то вітаючыся, ці то адкрываючы каханку абдымкі. Князь па чарзе пацалаваў яе маленькія далоні і ўжо збіраўся дазволіць сабе больш смелыя пяшчоты, але не паспеў.

— Дарагі, нам трэба пагаварыць, — сказала графіня, забіраючы рукі.

Багуслаў вырашыў не звяртаць увагі на гэтыя капрызы і, прысеўшы каля палюбоўніцы на ложку, гулліва пацягнуўся да залатой зашпілкі, што трымала высокі каўнер яе строгай сукенкі, закрываючы ад старонніх вачэй жаночыя формы.

— Ды чакай жа, — засмяялася яна. — Кажу ж, гэта вельмі важна.

— Што можа быць важней за нас з табой? — сказаў Багуслаў і, расшпіліўшы сукенку, пачаў абсыпаць пацалункамі яе грудзі.

Відаць было, што пяшчоты не былі непрыемныя чароўнай графіні. Абняўшы галаву палюбоўніка, яна наблізіла да сябе яго твар і горача пацалавала. Але калі князь, не адрываючыся ад яе гарачых вуснаў, пацягнуўся да шнуроўкі гарсэта, жанчына рашуча адштурхнула яго ад сябе і ўскочыла на ногі.

— Не цяпер, прашу цябе!

Здзіўлены яе паводзінамі Багуслаў зразумеў, што лепш не спрачацца. Ён разлёгся на ложку, надаўшы твару абражаны выгляд, і стаў чакаць, пакуль чары яго прыгожай знешнасці змякчаць жаночае сэрца. Чакаць давялося нядоўга.

Вырашыўшы, што яе грубасць адштурхнула палюбоўніка, Беатрыса падышла і пяшчотна правяла пальчыкамі па яго нахмураным ілбе.

— Прабач…

— Ніколі не мог зразумець жаночага жадання размаўляць менавіта тады, калі цела і душа найбольш прагнуць кахання, — уздыхнуў Радзівіл. — Што здарылася? — спытаў ён з напускной пакорай, якая заўсёды безадмоўна дзейнічала на прыгожую палову чалавецтва.

Графіня таксама ўздыхнула.

— Табе трэба пакінуць Брусэль, — сказала яна.

На гэты раз абурэнне і крыўда на твары Багуслава былі ўжо непадробнымі.

— Ты мяне праганяеш? — здзівіўся ён.

Беатрыса ўсміхнулася.

— Ты ж бачыш, як я цябе кахаю, — пяшчотна сказала яна, але, спахапіўшыся, працягнула рашуча. — Так, па праўдзе кажучы, мой дарагі, сама твая прысутнасць у горадзе кідае ганебны цень на маю і без таго дрэнную рэпутацыю. Карл Латарынгскі так часта пытаецца пра цябе, што, напэўна, ужо нешта западозрыў. Але я прашу цябе паехаць не з-за яго.

Радзівіл прыўзняўся на локці і ўважліва ўзіраўся ў твар Беатрысы, спрабуючы перахапіць яе погляд. Але марна, бо графіня, схаваўшы вочы за доўгімі вейкамі, шчасліва пазбегла маўклівага допыту.

— Кажуць, што дон Фердынанд памёр ад яду, — нарэшце сказала яна.

Багуслаў засмяяўся.

— Якое глупства! — адказаў ён з маладой легкадумнасцю. — Калі я на мінулым тыдні гаварыў з лекарам, той упэўнена сцвярджаў, што прычынай хваробы яго высокасці стала даўняя язва страўніка, якая пачала турбаваць кардынала-інфанта яшчэ ў ваенным лагеры. Але гэта і не дзіва, — усміхнуўся прынц. — Павер мне, мой цудоўны анёл, што не кожнаму страўніку будуць да смаку салдацкія харчы.

— Гэта ўсё так, але людзі напалоханыя, — Беатрыса нарэшце зірнула на яго. — Хто цяпер павядзе іх у бой? Хто спыніць галандцаў і французаў? Хто, у рэшце рэшт, стане новым намеснікам Нідэрландаў? Пакуль фламандцы не атрымаюць адказы на гэтыя пытанні, яны будуць верыць ва ўсё, што заўгодна і хутка пачнуць шукаць ворагаў унутры сваёй краіны хоць бы таму, што са знешнім ворагам справіцца не могуць.

— Ты — мудры палітык, каханая, — засмяяўся князь.

— Ну вось! А ты, мой дарагі прынц, прыбыў сюды проста з-пад Генэпа, дзе ваяваў на баку галандцаў, і не хаваеш сваіх сяброўскіх адносінаў з прынцам Аранскім. Да таго ж ты пратэстант! Здагадваешся, хто можа стаць першай ахвярай гэтых плётак?

— Хто заўгодна, але не прынц Свяшчэннай Рымскай імперыі, — Багуслаў рашуча прыцягнуў Беатрысу да сябе, нягледзячы на яе слабы і няўпэўнены супраціў. — Дарэчы, у Генэпе мне паваяваць так і не давялося: прынц Аранскі паспяшаўся ўзяць замак, не чакаючы майго прыезду. Гэта было вельмі няветліва з яго боку… Ды і чуткі аб атручанні кардынала-інфанта — поўнае глупства, нават калі Аліварэс наўмысна распускае іх, каб запаленае помстай войска само ірвалася ў бой. Ідзі сюды, мая дарагая, — пяшчотна сказаў ён, не слухаючы пратэстаў напалоханай жанчыны. — У нас з табой не так шмат часу, каб можна было марнаваць яго на бессэнсоўныя спрэчкі.

х х х

Усё ж праз некалькі дзён Багуслаў пераканаўся, што Беатрыса мела рацыю: знаёмыя іспанскія гранды глядзелі на яго з кепска прыхаваным падазрэннем. У рэшце рэшт дон Францыска дэ Мэла, былы віцэ-кароль Сіцыліі, які, па чутках, павінен быў стаць наступным намеснікам Нідэрландаў, па-сяброўску намякнуў, каб Радзівіл на нейкі час паехаў з Брусэля, хоць агучыў іншую прычыну свайго ўмяшання.

— Карл Латарынгскі проста ў лютасці, калі чуе ваша імя, прынц, — сказаў ён. — Асабліва побач з імем той, якую ён упарта называе жонкай.

— Карлу Латарынгскаму ніхто не перашкаджае выказаць сваю незадаволенасць мне ў твар, — сказаў на гэта князь. — Што да мадам Беатрысы, дык герцаг мае на яе такое ж права, як і я сам… прынамсі пакуль жывая яго законная жонка.

— І я пра тое, — засмяяўся дон Францыска. — Я бачыў вас, прынц, са шпагай у руцэ, таму і кажу вам адкрыта, што Карл Латарынгскі мне патрэбен жывым і здаровым. Пакуль ён служыць Іспаніі, ёсць надзея, што яго герцагства пяройдзе пад пратэктарат Мадрыда, а не да караля Людовіка XIII, які хоча пакінуць яго за сабой. Самі разумееце, што адабраць Латарынгію ў жывога гаспадара французам будзе значна цяжэй, чым у нябожчыка…

І, убачыўшы, што Радзівіла яго заклікі не пераканалі, шматзначна дадаў:

— Калі прыслухаецеся да маёй думкі, мансеньёр, я падпішу вам дарожны пашпарт, з якім ваша светласць зможа калі заўгодна зноў наведаць Брусэль.

Жадаў Багуслаў гэтага ці не, але павінен быў прыняць прапанову, таму што зусім не хацеў, каб Іспанскія Нідэрланды закрылі перад ім межы. Але з’язджаць не спяшаўся, таму што чакаў Яна Рыхарда Ферха, якога паслаў у Гаагу да жонкі прынца Аранскага Амаліі з важным даручэннем. Справа была ў тым, што пры жыцці дон Фердынанд меў звычай заступацца за французскіх эмігрантаў, якія хаваліся ў Брусэлі ад гневу Людовіка XIII, і падтрымліваў цесныя сувязі з вядомай інтрыганкай — герцагіняй дэ Шэўрэз. Гэтая жанчына нават за мяжой прымудралася арганізоўваць змовы французскай арыстакратыі супраць свайго караля і яго першага міністра кардынала Рышэлье. Гэта, вядома, было на руку іспанцам, бо адцягвала на сябе частку баяздольных французскіх войскаў, што павінны былі душыць паўстанні ўнутры краіны.

У ліку апошніх задум герцагіні дэ Шэўрэз быў мяцеж пад кіраўніцтвам графа Суасона, якому лёгка ўдалося разграміць пасланае супраць яго французскае войска. Але нечаканая смерць пераможца, якой адразу скарыстаўся Рышэлье, прымусіла ўсіх змоўшчыкаў ратавацца ўцёкамі — вядома ж, у гасцінны Брусэль.

Такія былі наступствы інтрыгі, на якую Радзівіл звярнуў увагу яшчэ падчас мінулай паездкі ў Нідэрланды. Новае ж наведванне Брусэля пераканала яго, што самае цікавае толькі пачынаецца. Тут услых пляткарылі аб шлюбе кардынала-інфанта са старэйшай дачкой Гастона Арлеанскага і пра тое, што гэты шлюб павінен пакласці канец франка-іспанскай вайне. Не маўчала і Беатрыса Кюзанс. З яе слоў Радзівіл зразумеў, што несуцішная Шаўрэта ўцягнула Карла Латарынгскага ў змову графа Суасона, за што ён у чарговы раз паплаціўся сваім герцагствам — яго занялі французскія войскі.

— Баюся, што я так і не дачакаюся спакойнага жыцця, — скардзілася Беатрыса. — Шарль сцвярджае, што барацьба працягваецца, бо змову супраць Рышэлье цяпер падтрымліваюць уплывовыя прыдворныя французскага караля, а таксама Англія, Савоя і Іспанія.

Супаставіўшы гэтыя чуткі са сваімі здагадкамі, Багуслаў западозрыў, што гаворка ідзе ўжо не пра чарговы мяцеж французскай арыстакратыі супраць першага міністра, а пра магчымы міжнародны альянс, скіраваны на адрыў Францыі ад пратэстанцкіх саюзнікаў і прыцягненне яе да Габсбургскай кааліцыі. Свае назіранні ён выказаў у лісце да жонкі прынца Аранскага, якая займалася палітычнымі справамі больш, чым яе ваяўнічы муж, і цяпер чакаў адказу.

— Мяне, вядома, гэта не тычыцца, — растлумачыў князь сваё ўмяшанне пану Пуцяту, які яшчэ заставаўся яго першым дарадцам. — Але Францыя — саюзнік пратэстанцкага лагера ў гэтай вайне, і калі мяцежнікі раптам перамогуць і замірацца з Іспаніяй, мае адзінаверцы замест прыяцеля на поле бою атрымаюць яшчэ аднаго ворага. Як евангелік я павінен гэтаму перашкодзіць.

Пан Пуцята падтрымаў выхаванца. Паслаўшы з лістом у Галандыю Ферха, Радзівіл стаў нецярпліва чакаць адказу. Смерць дона Фердынанда таксама не пазбавіла яго былых падазрэнняў: князь прадбачыў, што змоўшчыкі з-за гэтага не адмовяцца ад сваіх планаў, толькі цяпер будуць перамаўляцца не з брусэльскім дваром, а непасрэдна з Мадрыдам.

Чакаючы адказу з Гаагі, Радзівіл ад нудоты пачаў прыглядацца да французскіх мяцежнікаў, якія знаходзіліся ў Брусэлі. Першым трапіўся яму ў вочы прынц дэ Гіз — той самы рэймскі арцыбіскуп, які ў свой час перашкодзіў Багуславу дамагчыся кахання Ганны Ганзага. Цудоўны вобраз ганарлівай прынцэсы, які ў яго сэрцы засланіла прыгажосць Беатрысы Кюзанс, часам яшчэ з’яўляўся перад вачыма князя — ужо не з-за кахання, а хутчэй з жалю па няспраўджаных марах. Асуджаны ў Францыі да смяротнага пакарання, месье Рэймс, як яго называлі французы, вядома, страціў арцыбіскупства разам з прыбыткамі ад яго, але захаваў царкоўны сан, да якога, зрэшты, не адчуваў ніякай цягі.

Насіў свецкія ўборы і шпагу, вольны час праводзіў на вясёлых імпрэзах ці з легкадумнымі жанчынамі і, здавалася, зусім не ўспамінаў тую, якую ў Францыі называў жонкай.

Праз два дні пасля смерці кардынала-інфанта Брусэль ускалыхнула навіна: месье дэ Рэймс зноў «ажаніўся»! І зноў таемна — з маладой удавой графа Басута — Анарэяй дэ Бергес. Вядома, такія навіны схаваць немагчыма, хутка пра «шлюб» стала вядома нават тым, хто не хацеў нічога ведаць. Багуслаў даведаўся пра яго ў доме дона Францыска дэ Мэла. Зайшоў развітацца і атрымаць абяцаны пашпарт, ды прыняў блізка да сэрца навіны пра новае сямейнае шчасце дзіўнага прэлата.

— Ну і нягоднік! — гучна сказаў прынц. — Спадзяюся, у гэтай герцагіні дэ Гіз знойдуцца сваякі, здольныя трымаць шпагу, якія б змаглі патлумачыць арцыбіскупу, што такое шляхецкі гонар.

На гэтыя словы падняўся невысокі лысаваты мужчына, якога дон Францыска прадставіў Багуславу як новага графа Басута. Яго непрыгожы маршчыністы твар аж гарэў гневам.

— Я прашу яго светласць растлумачыць, што ён мае на ўвазе, — працадзіў ён, варожа гледзячы на Радзівіла. — Зрэшты, тут гаворка ідзе пра гонар маёй сям’і. Даводжу да ведама мансеньёра, што герцаг дэ Гіз сцвярджае, быццам не прымаў абяцанняў бясшлюбнасці і мае права ўступаць у шлюб, якое яму даў…

— …сам Папа, — закончыў Радзівіл. — Я гэтыя размовы чуў яшчэ ў Парыжы і калі дазваляю сабе цяпер выказваць сумневы ў законнасці яго шлюбу, дык толькі таму, што дакладна ведаю: месье дэ Гіз ужо мае жонку ў Францыі, і вельмі сумняваюся, каб Папа дазволіў яму ажаніцца другі раз.

Яго ўпэўненасць ва ўласных словах і рашучы погляд трохі астудзілі запал графа. Холадна пакланіўшыся Радзівілу і ўсім прысутным, Басут пакінуў дом дона Францыска, мармычучы праклёны на адрас дэ Гіза і абяцаючы абавязкова ўсё высветліць. Багуслаў таксама не стаў затрымлівацца — атрымаўшы дарожны пашпарт, ён паспяшаўся да сябе таму, што меў важныя справы — з Галандыі вярнуўся Ферх і прывёз ліст ад прынцэсы Аранскай. Звесткі з Гаагі прымусілі князя паскорыць ад’езд у Францыю.

— Мадам Амалія просіць мяне паехаць да французскага двара і высветліць, хто тыя людзі з каралеўскага атачэння, якія падтрымліваюць інтрыгі мадам дэ Шэўрэз і чаго яны хочуць, — растлумачыў ён сваё рашэнне пану Пуцяту.

Яшчэ некалькі дзён прайшло ў падрыхтоўцы да падарожжа, візітах да знаёмых і горка-салодкім развітанні з графіняй Кюзанс, якая не стрымлівала слёз.

Нарэшце можна было рушыць. Таго самага ранку, калі княжацкі поезд з дзвюх карэт для князя і яго шляхціцаў, а таксама ўзброенай чэлядзі, якая суправаджала іх верхам, выехаў праз паўднёвую гарадскую браму, яму давялося сутыкнуцца з нейкім нервовым падарожнікам, які, вызірнуўшы ў акно карэты, гучна панукаў свайго фурмана ехаць хутчэй. Прыбыўшы да брамы амаль адначасова з нахабнікам, Багуслаў ужо збіраўся расказаць яму, што думае пра такую грубасць, але ўбачыўшы на дзвярах карэты яскравы герб з трыма латарынгскімі арламі, толькі засмяяўся. Гэта вясёлы арцыбіскуп рэймскі спешна ўцякаў з горада, пакінуўшы новай «жонцы» не імя, а хіба салодкія ўспаміны пра некалькі начэй, праведзеных разам…

х х х

Дарога Радзівіла ў Францыю пралягала праз знішчаны вайной край, які цалкам спустошылі французская і іспанская арміі. Дэзерціры, якія трапляліся па дарозе, хціва касіліся на багаты поезд, і толькі ўзброеная да зубоў чэлядзь стрымлівала іх прагу ўзбагачэння. Халодная восеньская імжа размыла і так разбіты шлях, і карэты, правальваючыся ў бруд, ледзь сунуліся. Добра, што хоць неяк ехалі.

На пад’ездзе да французскага мястэчка Камбрэ Багуслаў заўважыў перавернутую дагары карэту, да якой слугі спрабавалі прычапіць кола, і двух змоклых жанчын, якія дрыжалі на халодным ветры, чакаючы сканчэння работ. Убачыўшы падарожнікаў, адзін слуга выскачыў на дарогу, загарадзіўшы праезд.

Багуслаў тузануў за вяроўку званка, даючы фурману знак спыніцца.

— Ян, даведайся, што адбылося і чым я магу дапамагчы, — загадаў князь Невяроўскаму.

Вярнуўся ён хутка, з дзіўным выразам твару, і адразу затарахцеў, ледзь стрымліваючы смех:

— Гэта экіпаж маркізы Ганзага, мансеньёр! Яна просіць дапамогі і дазволу дабрацца з вамі да бліжэйшага дома, дзе можна хоць бы абсохнуць, сагрэцца і пачакаць, пакуль слугі парамантуюць яе карэту.

— Маркіза Ганзага? — здзіўлена перапытаў Багуслаў.

Ян кіўнуў, не хаваючы ўсмешкі. Князь таксама ў думках здзівіўся выбрыкам лёсу, але ўголас сказаў:

— Што ж, Ян, скажы мадам маркізе, што прынц Радзівіл запрашае яе да сябе ў карэту.

— Дык у нас жа няма месца, — умяшаўся ў размову Стаброўскі.

— Калі ты вылезеш, будзе, — падміргнуў князь. — Ты, Ян, я бачу, ужо перапэцкаўся як свіння, і таксама паедзеш верхам. І пакінь тут трохі чэлядзі на дапамогу слугам прынцэсы.

— Так заўсёды, — уздыхнуў Невяроўскі і пайшоў да жанчын, якія нецярпліва чакалі адказу.

Стаброўскі падаўся следам, а пан Пуцята і Ферх, не чакаючы загаду, селі каля Багуслава, пакінуўшы сядзенне насупраць пустым. Князь вызірнуў і ўхвальна ўсміхнуўся, заўважыўшы, што Ян і Самуль здагадаліся ўзяць абедзвюх жанчын на рукі, каб тыя не забрудзілі ножак у дарожным балоце.

Прынцэса Ганна села ў карэту і прыбрала з залітага дажджом ці слязьмі твару капюшон плашча. Яна дрыжала ад холаду, але яе шчокі чамусьці гарэлі ружовым румянцам. Багуслаў дапамог ёй зняць наскрозь прамоклы плашч і надзець свой, сухі, а затым працягнуў ужо паўпустую пляшку з віном.

— Зрабіце глыток, мадам, — прапанаваў ён, калі яна адмоўна пакруціла галавой. — Цяпер не да цырымоній.

Прынцэса паслухалася, а потым працягнула пляшку служанцы, якая хуталася ў плашч Ферха.

— Сам бог паслаў вас сюды, мансеньёр, — шчыра сказала яна.

Князь усміхнуўся і загадаў фурману рухацца. Ганна ўжо трохі ачомалася пасля нечаканай прыгоды, хоць усё яшчэ трэслася.

— Што вы тут робіце, прынц? — спытала яна. — «Французская газета» пісала, што вы былі ў арміі прынца Аранскага.

— Зараз, як бачыце, еду ў Парыж, — усміхнуўся Багуслаў. — А вы?

Ганна пачырванела.

— Да мужа, у Брусэль, — прызналася яна.

— Да мужа?

Памятаючы шлюбную авантуру герцага Гіза, Радзівіл не мог не разумець, што Брусэль — апошняе месца на зямлі, куды варта было ехаць адданай жанчыне. Ферх і пан Пуцята, якія, вядома, таксама былі абазнаныя ў асабістам жыцці прынцэсы, няёмка пераглянуліся.

— Баюся, герцаг выехаў з горада, — нарэшце сказаў князь. — Мы сустрэлі яго карэту каля гарадской брамы. Няўжо ён вам нічога не пісаў? — пацікавіўся ён, спрабуючы зразумець, як далёка могуць сягнуць мяжы чалавечай бессаромнасці.

Ганна пачырванела яшчэ больш.

— Я ўжо даўно не атрымлівала яго лістоў, — адказала яна. — Напэўна, з-за гэтай праклятай вайны… А, можа, проста не жадае кідаць цень на мяне, бо ў Францыі… вы ж, напэўна, ведаеце, мансеньёр, яго чакае эшафот.

Багуслаў кіўнуў.

— Вы адважная жанчына, мадам, — сказаў ён, — калі вырашылі падзяліць лёс выгнанца.

— Я перад богам паклялася, што буду з ім і ў радасці, і ў бядзе, — з выклікам сказала прынцэса.

Пан Пуцята закашляўся ад хвалявання. Мяркуючы, што маршалак можа распусціць язык, князь строга паглядзеў на яго, загадваючы маўчаць. Яму самому вельмі не хацелася ўмешвацца ў гэтую справу, але не ўмешвацца ён таксама не мог.

х х х

У вартым жалю камбрэскім шынку, дзе падарожныя спыніліся, чакаючы, калі слугі парамантуюць карэту маркізы, падарожнікам змаглі прапанаваць хіба дах над галавой, яечню з толькі што спечаным хлебам і кубак гарачага віна. Зрэшты, Радзівіл, які меў з сабой дастаткова харчоў, не звяртаў увагі на такія дробязі. Куды больш яго хвалявала размова з Ганнай Ганзага.

— Я б не хацеў быць крумкачом, які прыносіць дрэнныя навіны, і хацеў бы, каб вы даведаліся іх не ад мяне, — нарэшце сказаў князь, калі яны з прынцэсай змаглі адасобіцца. — Але калі ўсё ж вырашыце працягнуць сваю паездку, думаю, вам лепш ведаць, што чакае наперадзе.

Ганна трывожна зірнула на яго.

— Пра што вы, прынц? — спытала яна.

Багуслаў адкашляўся.

— Некалькі тыдняў таму герцаг Гіз «ажаніўся» ў Брусэлі з графіняй Басут. Небарака абвясціла, што ляжа ў яго ложак не палюбоўніцай, а законнай жонкай, — сказаў ён. — Кажу вам гэта, каб зберагчы ад кпінаў, якімі абавязкова прывітае сталіца Фландрыі, калі, вядома, вы вырашыце туды прыехаць.

Пачуўшы гэта, прынцэса, як рыба, некалькі хвілін хапала ротам паветра.

— Вы… вы гэта прыдумалі, — прашаптала яна. — Гэта… гэта няпраўда! Ён не мог такое ўчыніць са мной!

Радзівіл маўчаў, і абурэнне маркізы Ганзага хутка змянілася слязьмі. На плач гаспадыні прыбегла і камерыстка, якая пачала яе супакойваць. Багуслаў, сэрца якога разрывалася ад спагады, адчуў, што ён тут лішні.

— Я прышлю да вас свайго лекара, — сказаў ён, выходзячы.

Заспакаяльная настойка княжацкага медыка сапраўды дапамагла, раніцай прынцэса Ганна здавалася спакойнай і змагла нават праглынуць некалькі кавалкаў халоднай кураціны.

— Вы сапраўды не прыдумалі гэтую гісторыю, прынц? — нарэшце спытала яна, пільна пазіраючы князю ў вочы.

— Хацеў бы прыдумаць, калі ўбачыў, як вы пакутуеце, — сказаў Багуслаў. — Але, на жаль, так яно і ёсць…

— Мярзотнік, — на вачах у Ганны зноў з’явіліся слёзы. — Які ж ён мярзотнік!

— Не буду адмаўляць, — сказаў Радзівіл і, убачыўшы, што жанчына зноў збіраецца расплакацца, хутка сказаў: — Мадам, я разумею ваша гора, але, баюся, павінен працягваць падарожжа. Слугі ўжо адрамантавалі карэту, і вы таксама можаце рухацца.

— І куды ж мне ехаць? — усхліпнула Ганна Ганзага.

Багуслаў узяў яе дрыготкія рукі ў свае.

— Думаю, вам лепш вярнуцца дадому і ўжо адтуль напісаць герцагу Гізу і ўсё высветліць. Думаю, у яго павінна хапіць рэшткаў сумлення хоць неяк растлумачыць вам свой учынак.

Ганна падняла на яго залітыя слязьмі вочы.

— Я вам не веру, — прашаптала яна.

Радзівілу здалося, што ён пачынае вар’яцець. Ён не мог бачыць жаночых слёз, асабліва слёз жанчыны, якую калісьці кахаў і (ён здзіўлена зразумеў) да гэтага часу… можа, і не кахае, але па меншай меры, не застаецца да яе абыякавым, бо першае каханне не забываецца.

— Тады ён напіша, што я мярзотнік і хлус, — усміхнуўся ён. — І ў мяне з’явіцца добрая нагода выклікаць яго на паядынак… Словам, мадам, — ён пастараўся, каб яго голас гучаў як мага больш пераканаўча. — Я еду ў Парыж і бяру вас з сабой.

Князь чакаў супраціву, але Ганна Ганзага і не думала супраціўляцца. Уявіўшы, якая ганьба чакае яе ў Брусэлі, калі ўсё сказанае князем — праўда, яна пагадзілася вярнуцца дадому.

Дарога ў Парыж у таварыстве жанчыны, якая аплаквала сваё няшчасце, ператварылася для Радзівіла на вытанчанае катаванне. Каб звярнуць думкі маркізы на іншае, ён перавёў размову на графа Суасона і французскіх арыстакратаў, якія цяпер хаваліся ў Брусэлі ад гневу Рышэлье. Багуслаў зусім не збіраўся выкарыстаць яе гора, каб атрымаць звесткі, для якіх ён, уласна, і ехаў у Францыю. Але жанчына не маўчала.

— Гіз, як і бедны Суасон, улез у гэтую змову, паверыўшы месье ле Грану, які сцвярджаў, быццам сам кароль сказаў яму, што быў бы шчаслівы, каб хто ўратаваў яго ад агіднага міністра, — казала яна. — І я яму веру.

— Месье ле Гран?[166] — здзіўлена перапытаў Багуслаў.

— Каралеўскі фаварыт Сэн-Мар, якога кароль зрабіў сваім галоўным канюшым. У яго шалёна закаханая мая сястра, якая, нягледзячы на яго бясконцыя здрады, гатовая нават выйсці за яго замуж! І гэта, нягледзячы на яго жалю вартае паходжанне…

Успомніўшы ганарлівы твар герцагіні Марыі Луізы, які аж гарэў прагай улады, Багуслаў яшчэ раз здзівіўся непераможнай сіле кахання.

«Што ж, — сказаў ён сабе. — Імя галоўнага змоўшчыка я цяпер ведаю, але мяне пасылалі ў Парыж не за гэтым. І я ўпэўнены, што, пацягнуўшы за гэтую нітку, разматаю спляценне інтрыг да канца».

Раздзел 2

СЭН-МАР

Фантэнбло — Парыж — Безансон

(снежань 1641 года — сакавік 1642 года)

Французскі каралеўскі двор знаходзіўся ў Фантэнбло — старажытнай каралеўскай рэзідэнцыі, дзе сорак гадоў таму нарадзіўся Людовік XIII. Гэтым разам прыдворнае жыццё здалося Багуславу трохі весялейшым, чым раней, несумненна, дзякуючы ўплыву новага каралеўскага фаварыта Сэн-Мара, сярод сяброў якога князь заўважыў сваіх даўніх знаёмцаў — Гастона Арлеанскага і яго прыяцеляў. Каралева Ганна Аўстрыйская была занятая дзецьмі, дафінам Луі і прынцам Філіпам, але Багуслаў скарыстаўся першай жа магчымасцю, каб выказаць яе вялікасці спачуванні ў сувязі са смерцю брата — дона Фердынанда. У князя палягчэла на душы, калі ён убачыў, што нават двор каралевы, несумненна, з палітычных меркаванняў, не носіць жалобы. З гэтага можна было зрабіць выснову, што замежная палітыка Францыі дагэтуль рухаецца ў патрэбным пратэстанцкаму свету кірунку.

Каралеўскі фаварыт выглядаў самаўпэўнена. Адзяваўся як прынц, нават французскі кароль побач з ім выглядаў жабраком. Скупасць Людовіка стала прымаўкай пры французскім двары, і, памятаючы каралеўскія законы супраць раскошы, якія даводзілі да роспачы прыдворных франтаў, Радзівіл выказаў здагадку, што месье ле Гран можа пахваліцца хіба добрым густам, але не бліскучым розумам. Хутка Багуслаў знайшоў пацверджанне сваім здагадкам, выпадкова пачуўшы размову караля з кардыналам Рышэлье, якому французскі манарх скардзіўся на фаварыта.

— Няўдзячны, сапсаваны хлапчук, — абураўся Людовік. — Каб хто толькі ведаў, як дорага мне каштуюць усе яго капрызы. У яго гардэробе адных ботаў тры сотні пар, і хай бог ад мяне адвернецца, калі ён на гэтым спыніцца.

— Мяне больш турбуе, што ваша вялікасць паабяцалі ле Грану месца ў каралеўскай радзе, — сказаў на гэта Рышэлье. — Няма нічога горшага для дзяржаўнай палітыкі, чым калі ёю займаецца неспрактыкаваны малады чалавек, якому дзеля забавы захацелася пагуляць у дзяржаўнага мужа!

Кароль пагаджаўся з кардыналам, але варта было Сэн-Мару з’явіцца побач, як яго змораны хваробай жоўты твар пачынаў напаўняцца жыццём, а пахмуры погляд прамяніўся шчасцем, якое ў ім да гэтага часу не магла запаліць ні адна жанчына. Багуслаў ніяк не мог прывыкнуць да таго, што так могуць паводзіцца двое мужчын, і звычайна з няёмкасцю адварочваўся, сустракаючы гэтую дзіўную пару. Аднойчы, спаткаўшы іх на шпацыры ў паркавай алеі, прынц наўмысна збочыў у адзін з куткоў вечназялёнага самшытавага лабірынта і нечакана сутыкнуўся там з былым папскім легатам, якога часта бачыў у таварыстве то каралевы, то кардынала Рышэлье. Паколькі гэтыя непрымірымыя ворагі былі з італьянцам аднолькава ветлівыя, князь не мог не звярнуць на яго ўвагі. Тым больш наслухаўшыся плётак, што пасля смерці знакамітага айца Жазэфа, які займаўся французскай дыпламатыяй, Рышэлье прызнаў яго пераемнікам гэтага замежніка, у асобе якога бачыў і свайго палітычнага нашчадка.

— Сеньёр Мазарыні, — ласкава кіўнуў князь, падумаўшы, што занадта свецкай асобе дзіўнага святара зусім не пасуе ўпрыгожаная старымі пацёртымі карункамі сціплая сутана.

— Мансеньёр?

Прывабны твар італьянца і яго станістая фігура выпраменьвалі дзіўную сумесь ліслівасці, паслужлівасці і розуму. Ён падышоў бліжэй, і Багуслаў адчуў тонкі фіялкавы водар, які сыходзііў ад яго вопраткі, што мела б пахнуць ладанам і мірам.

— Здаецца, вы, мансеньёр, не любіце месье Сэн-Мара? — у аксамітных вачах Мазарыні, цёплых, як паўднёвая ноч, успыхнулі вясёлыя іскрынкі.

— Я аддаю перавагу заляцанням да чароўных жанчын, — сказаў на гэта князь. — А пра вартасці месье ле Грана хай мяркуюць іншыя, а не я.

Сеньёр Джуліа ветліва бліснуў здаровымі белымі зубамі і, разбаўляючы размову пікантнымі анекдотамі, якія тады гулялі французскім дваром, непрыкметна зачапіў асобу прынца Аранскага — так умела, што Радзівіл заўважыў яго дыпламатычныя манеўры, ужо калі яны з хітрым італьянцам заўзята абмяркоўвалі найноўшыя хітрыкі еўрапейскай палітыкі і нават крэслілі на ўяўнай еўрапейскай карце новыя межы, да стварэння якіх павінны былі прывесці супольныя перамогі галандска-французскай зброі.

— Здаецца, вашу светласць гасцінна сустрэлі ў Гаазе? — як бы незнарок спытаў Мазарыні, але Багуслаў ужо зразумеў сэнс гэтых роспытаў.

«Калі я не памыляюся, Рышэлье праз гэтага ліса спрабуе высветліць, што я раблю ў Парыжы», — падумаў Радзівіл, злуючыся на сябе за тое, што сваімі заўвагамі мог выклікаць падазрэнні ў шпіянажы.

— І ў Гаазе, і ў Англіі, і нават у Брусэлі, — сказаў ён як мага больш ганарліва, бо таксама ўмеў гуляць у дыпламатычныя гульні. — Прызнаюся, што і на французскую гасціннасць я паскардзіцца не магу.

— Мансеньёр мае на ўвазе свой велізарны поспех у чароўных францужанак? — Мазарыні з усіх сіл стараўся здагадацца, ці сапраўды гэты прыгажунчык, акрамя выдатнай знешнасці, можа пахваліцца яшчэ і розумам. — Здаецца, я ўчора бачыў вас у таварыстве герцагіні Мантуанскай?

Зразумеўшы, што ліслівы італьянец сачыў за ім, Багуслаў з прыкрасцю скамячыў у кулаку карункавую хустку, але працягваў усміхацца гэтак жа асляпляльна, як і сеньёр Джуліа.

— Герцагіні Мантуанскай? — перапытаў ён з выдатна разыгранай легкадумнасцю. — Шчыра кажучы, мяне больш цікавіць яе сястра. Цяпер, калі герцаг дэ Гіз нарэшце прадэманстраваў свету сваю подласць, маю надзею, што змагу схіліць яе сэрца да сябе.

Нядбайна-ветліва крануўшыся рукой моднага капелюша, Радзівіл паспяшаўся далучыцца да пярэстага прыдворнага натоўпу, які на паважнай адлегласці суправаджаў яго вялікасць. Пасля гэтай размовы ў яго не было іншага выбару, як стаць самым адданым прыхільнікам Ганны Ганзага.

х х х

Роля кавалера маркізы Ганзага для самаўпэўненага Радзівіла была вялікім выпрабаваннем: адданая жанчына ўпарта працягвала тытулаваць сябе герцагіняй дэ Гіз і цешылася пакутам, бо перажытыя пачуцці мелі ў яе вачах большую вагу, чым шчаслівая будучыня. Такія паводзіны раздражнялі Багуслава, які любіў вясёлых жанчын і шалёна сумаваў без гарачых абдымкаў Беатрысы Кюзанс. Усё ж, развейваючы тугу ў абдымках уладальніц гучных і не вельмі тытулаў або іх саступлівых камерыстак, якія часта былі прыгажэйшымі за высакародных гаспадынь, Радзівіл упарта працягваў наведваць прынцэсу Ганну і ўжо хутка набыў рэпутацыю яе вернага паладзіна. Такія паводзіны давалі князю магчымасць бываць у парыжскім доме Ганзага, куды часта зазіраў месье Сэн-Мар.

Нішто не ўпрыгожвае жанчыну так, як каханне. Трыццацігадовая герцагіня Мантуанская здавалася (прынамсі сабе) маладзенькай дзяўчынай побач з юным палюбоўнікам. Гэта выклікала злыя насмешкі прынцэсы Ганны, якая добра ведала пра скандальнае жыццё Сэн-Мара, які, акрамя каралеўскай спальні, наведваў дом знакамітай куртызанкі Марыён Дэлорм і працягваў пісаць пяшчотныя лісты прыгожанькай мадэмуазэль дэ Шамро. Але больш за ўсё маркізу такавала нізкае паходжанне ле Грана, якім яна пры любым выпадку калола вочы сястры.

— Анры можа заняць месца Рышэлье, які стаў герцагам з каралеўскай волі, — агрызалася Марыя Луіза. — Трэба толькі пазбавіцца ад першага міністра, каб адкрыць яму шлях уверх.

— А ты пэўная, што ў ле Грана дастаткова розуму, каб кіраваць Францыяй так, як гэта цяпер робіць кардынал? — не маўчала Ганна.

— У мяне — дастаткова, — запэўнівала яе сястра.

Між тым каралеўскі двор рыхтаваўся да працягу вайны з іспанцамі, і ваенная кампанія ў Лангедоку займала гарачыя галовы шляхты больш, чым палітычныя інтрыгі. Прынцэса Марыя была несуцешная — яе каханы, вядома ж, павінен быў суправаджаць караля падчас ваенных дзеянняў.

Напярэдадні ад’езду ле Гран асабіста з’явіўся ў гатэлі Ганзага, каб развітацца з яго жыхарамі. Багуслаў, які ў той вечар таксама быў сярод запрошаных гасцей, заўважыў, што каралеўскі фаварыт надзвычайна ўзбуджаны. Схіліўшыся да рукі прынцэсы Марыі Луізы, юнак потым доўга шаптаў ёй нешта на вуха. Князь, які пільна назіраў за імі абаімі, мог паклясціся, што гаворка ідзе зусім не пра любоўныя афекты, нават нягледзячы на тое, што звычайна бледныя шчокі мантуанскай герцагіні ўжо зраўняліся колерам з пурпурным бантам на карсажы сукенкі. Схапіўшы палюбоўніка за руку, яна пакінула гасцёўню так хутка, што выклікала насмешкі гасцей, якія адразу прыпісалі гэтыя ўцёкі палаючай жарсці. Прынцэса Ганна не хавала абурэння. Яна не вельмі любіла Марыю Луізу, якая яшчэ ў маладосці спрабавала аддаць сясцёр у кляштар, каб не дзяліцца з імі бацькоўскай спадчынай, і цяпер, гледзячы на яе скандальныя паводзіны, падтрымала жарты гасцей вострымі заўвагамі. Радзівіл заўсёды стараўся пазбягаць жаночых звад, таму прадбачліва адышоў да вялікага каміна, які забыліся распаліць слугі. Працягнуў руку, каб узяць трутніцу і запаліць агонь, але тут жа пра яе забыўся, пачуўшы аддаленыя галасы мантуанскай герцагіні і Сэн-Мара, якія пра нешта ўпарта спрачаліся. Князю прыйшлося напружыць слых, каб расчуць асобныя словы, якія паступова складаліся ў сказы.

— Божа мой, Анры! — усхліпваў жаночы голас, які, несумненна, належаў Марыі Луізе. — Я ўпэўнена, што можна было знайсці спосаб застацца ў Парыжы цяпер, калі вырашаецца наш лёс.

— Я галоўны канюшы караля, мадам, — горда заўважыў яе суразмоўца, якім, вядома, быў Сэн-Мар. — Але я абяцаю, што скарыстаюся гэтай паездкай, каб пазбавіцца ад чалавека, які перашкодзіў нашаму шчасцю.

— Гэта як? — спытала герцагіня.

— Я даб’юся ў караля дазволу скончыць з Рышэлье так, як гэта зрабіў па яго загадзе Вітры з Канчыні[167]. Калі трэба будзе, закалю кардынала сваёй шпагай. З намі дэ Трэвіль — капітан каралеўскіх мушкецёраў, Дэзесар — капітан гвардзейцаў, Цілада, ла Саль… І галоўнае — ён панізіў голас так, што Багуславу прыйшлося прыкласці намаганні, каб пачуць. — Я, як нам раіць герцагіня дэ Шэўрэз, неадкладна адпраўлю ў Іспанію віконта Фантрая, каб той дамогся ў Аліварэса гарантый, што іспанцы пры неабходнасці падтрымаюць нас войскамі.

Багуслаў ледзьве стрымаўся ад спакусы засунуць галаву ў камінную трубу, з дапамогай якой мог чуць размову.

— Ты ўпэўнены, што кароль на гэта пагодзіцца? — сумнявалася прынцэса Марыя.

— Пагодзіцца, — запэўніў яе фаварыт. — Людовік часта скардзіцца мне, як яму надакучылі павучанні Рышэлье. Ды і я сам неяк ўбачыў, што, праходзячы ў сваю спачывальню, яго вялікасць прапусціў наперад міністра, адзначыўшы яму: «Ідзіце наперадзе, ваша правялебнасць, бо ўсе гавораць, што вы і ёсць сапраўдным каралём Францыі».

Кароткі смяшок герцагіні пацвердзіў тое, што заўвага фаварыта ёй спадабалася.

— А чаму прынц Арлеанскі ўпэўнены, што Аліварэс падтрымае яго замах на французскі трон? — спытала яна.

— Іспанцы пойдуць на што заўгодна, абы Францыя разарвала саюз з Галандыяй і вярнула Іспаніі ўсе заваяваныя землі…

Пасля гэтых слоў наступіла цішыня, якая сведчыла, што каханне выцесніла палітыку з галоў палюбоўнікаў. Радзівіл ляпнуў рукой па каменнай плітцы і з драўлянай ухмылкай павярнуўся да Ганны Ганзага, якая гучна патрабавала, каб князь неадкладна звярнуў на яе ўвагу…

Паколькі пачутая размова не выходзіла ў Багуслава з галавы, у той вечар ён быў не найлепшым кавалерам. Але калі ўсе госці нарэшце разышліся і князь устаў, каб развітацца, замест маленькай ручкі прынцэсы Ганны ён са здзіўленнем убачыў проста перад сабой яе напаўадкрытыя вусны. Радзівіл не верыў, што цяпер яму так лёгка прапануюць тое, у чым так доўга адмаўлялі, але паслухмяна ўзнагародзіў сябе за цярпенне палкім пацалункам. Прыціснуўшы жанчыну, ён адчуў, як яе рукі абвілі яго шыю. На імгненне князю здалося, што прыгажуню ахапіла такая ж жарсць, як і яго самога, але раптам яна рашуча выслізнула з абдымкаў.

— О, мой дарагі сябар, — прашаптала яна. — Гэта вялікі грэх, які абавязкова спапяліць нашы душы на Страшным судзе.

— Маё беднае сэрца і так ператварылася ў попел, — змрочна пажартаваў Радзівіл.

Прынцэса Ганна радасна засмяялася. Такое небывалае ў Францыі пастаянства з боку прыгажуна-прынца моцна цешыла яе жаночае самалюбства і выклікала зайздросныя погляды абдзеленых яго ўвагай сябровак. Багуслаў жа зусім не смяяўся. Хоць прынцэса ўсім сваім выглядам дэманстравала вечнае жаночае «магчыма, іншым разам», ён ужо зразумеў, што палкіх любоўных пяшчот ад былой манастырскай выхаванкі можа і не дачакацца.

Зрэшты, цяпер Радзівіл гэтым і не пераймаўся — падслуханая сёння размова цалкам захапіла яго думкі.

х х х

Пры першай жа магчымасці Багуслаў паведаміў Амаліі Аранскай пра змову, што пагражае французска-галандскаму саюзу, і, упэўнены, што выканаў свой абавязак перад пратэстанцкім светам, вырашыў, што зараз з чыстым сумленнем можа пра яе забыцца.

— Калі французскія агенты вартыя сваёй гучнай славы, яны самі разбяруцца, што тут да чаго, — вырашыў князь. — А шпіёнскі занятак не пасуе прынцу Свяшчэннай Рымскай імперыі…

Усё ж цалкам адмежавацца ад змовы Багуславу, нягледзячы на высакародныя намеры, ніяк не ўдавалася. Цяпер, калі кароль з кардыналам і сваім дваром адбылі ў Лангедок, каб вярнуць Францыі іспанскі Русільён, палац у Фантэнбло, дзе засталася каралева з дзецьмі, нібы скінуў з сябе цяжкія кайданы. Балеты, якія французскі кароль лічыў абавязкам даваць кожны год, цяпер танцаваліся ледзь не штотыдзень. І хоць званыя вячэры не маглі пахваліцца асаблівай пышнасцю, а высакародныя танцоркі скардзіліся на недахоп кавалераў, Радзівіл адчуваў сябе тут як рыба ў вадзе. Спадзеючыся ўзяць удзел у летняй кампаніі прынца Аранскага, ён не паехаў у французскую армію і скіраваў свае сілы на канчатковае заваяванне Ганны Ганзага. Пасля таго, як герцаг дэ Гіз пісьмова пакаяўся прынцэсе ў тым, што духоўны сан усё ж не даваў яму права ажаніцца, прыгажуня ўжо не супраціўлялася князю так рашуча, як раней, хоць і выкідваць белы сцяг не спяшалася. Багуславу заставалася гасіць прыкрасць у выслухванні апошніх прыдворных плётак. Ён ужо ведаў, што Мазарыні атрымаў з Рыма кардынальскую шапку, якую яму «за заслугі перад святым пасадам» выпрасіў кардынал Рышэлье. Распавядалі, што, пачуўшы жаданую навіну, новапрызначаны кардынал упаў на калені і, уздымаючы рукі да неба, застыў у дзіўным экстазе, паўтараючы: «Цяпер я багаты! Багаты!» Багуслаў усміхнуўся, заўважыўшы, што з гэтага часу пацёртыя карункі на сутане італьянца замяніліся брыльянтамі памерам з перапялінае яйка. Іншая, важнейшая навіна тычылася замаху на Рышэлье, які рыхтаваў Сэн-Мар і яго сябры. Прынцэса Марыя Луіза, то заліваючыся слязьмі, то скрыгочучы зубамі ад злосці, паведаміла, што ў Ліёне, куды 17 лютага прыбыў каралеўскі картэж, Сэн-Мар змовіўся з дэ Трэвілем, каб той як капітан мушкецёраў дапамог размясціць змоўшчыкаў у пакоях побач з каралеўскімі. Па знаку Сэн-Мара тыя мелі ўварвацца ў кабінет, дзе штодня працавалі кароль са сваім міністрам, і забіць Рышэлье.

Гэтую справу заваліў сам каралеўскі фаварыт. Калі з’явіўся кардынал, ён, так і не дабіўшыся ад Людовіка выразнай згоды на забойства Рышэлье, не змог прымусіць сябе падаць знак сваім сябрам і бясслаўна пакінуў каралеўскія пакоі.

Пераканаўшыся, што ад дурнога юнака не даводзіцца чакаць выбітных дзеянняў, Багуслаў вырашыў пакінуць Парыж — Беатрыса Кюзанс даслала яму ліст са спакуслівай прапановай наведаць яе ў Безансоне, які належаў яе нябожчыку мужу. Пяшчотна развітаўшыся з Ганнай Ганзага, якая да апошняга не магла паверыць у нечаканы ад’езд свайго вернага кавалера, ён адправіўся насустрач каханню.

Раздзел З

ПРЫГОДЫ ЦАДРОЎСКАГА

Вільня — Гданьск — Кіль — Гамбург — Брэмен — Гаага

(люты — чэрвень 1642 года)

Пасля ад’езду Багуслава ў Еўропу Ян Цадроўскі застаўся служыць пад кіраўніцтвам ужандоўскага старосты Рэчыцкага, якога Радзівіл прызначыў сваім галоўным аканомам. Той нават не здагадваўся, што разумны і паслужлівы юнак сачыў за кожным яго крокам па просьбе Саковіча, які вырашыў сам любым спосабам атрымаць гэту пасаду. Вынікі сваіх назіранняў Ян рэгулярна перадаваў ашмянскаму падкамораму, і хоць адчуваў сябе апошнім падонкам, супакойваў сябе тым, што і гэтай бруднай справай так ці інакш, але ўсё ж служыць князю.

Сёння Цадроўскі прыбыў на чарговую сустрэчу з панам Саковічам у Вільню, дзе той некалькі гадоў таму набыў сумнавядомую Кішчынскую камяніцу на Нямецкай вуліцы, слаўную тым, што ў ёй памерлі ліхою смерцю некалькі папярэдніх уласнікаў. Апошні гаспадар аддаў дом за даўгі яўрэю Майсеевічу, але таму не наканавана было доўга радавацца выгаднай здзелцы — прывід, які жыў у гэтым доме ўжо некалькі гадоў і пры жыцці быў прававерным каталіком, не ўзрадаваўся, што дзеліць дом з яўрэем, таму шкодзіў новаму ўласніку як толькі мог. Беднаму гаспадару давялося ператрываць нечаканы пажар, страшнае нашэсце соў, якія атакавалі дом у вераб’іную ноч, а потым яшчэ і вужоў, на якіх ён доўгі час натыкаўся ў самых нечаканых месцах. Чым старанней Майсеевіч змагаўся за сваё законнае права на дом, тым больш лютаваў яго сапраўдны гаспадар. Пакупнікоў на жыллё таксама не знайшлося, хаця няшчасны яўрэй, сціснуўшы зубы, знізіў цану амаль удвая. У рэшце рэшт ён вымушаны быў саступіць дом Саковічу за бесцань. Памятаючы гэтую гісторыю, Ян са страхам пераступіў парог камяніцы. Нягледзячы на дурную славу, дом выглядаў прыгожа і мірна. Цёпла патрэсквалі дровы ў вялікім каміне гасцявой залы, а водары страў, якімі добра вымуштраваныя слугі застаўлялі цяжкі дубовы стол з пазалочанымі ножкамі, прымусілі згаладнелага юнака забыцца пра нячыстую сілу. Папраўдзе кажучы, грозная постаць гаспадара дома палохала разумных людзей больш, чым яго замагільны жыхар.

Па ад’ездзе Радзівіла ў Еўропу і так кепскі нораў ашмянскага падкаморага стаў яшчэ горшым, і для гэтага былі падставы. Новым віленскім ваяводам стаў пан Тышкевіч — дзядзька Адамавай жонкі Марыяны. Але ён відавочна не хацеў мець нічога супольнага са сваяком, адхіліўшы ўсе яго спробы пакінуць за сабой пасаду падваяводы. Моц біржанскіх Радзівілаў развальвалася проста на вачах, нават нягледзячы на тое, што новым польным гетманам літоўскім стаў Януш Кішка — былы евангелік і родны брат удавы князя Крыштафа княгіні Ганны, а вялікая гетманская булава дагэтуль заставалася вольнай. Князь Януш пасля смерці бацькі быў у апазіцыі да двара. Каталіцкае духавенства Вільні зусім расперазалася: на пратэстанцкіх слуг Радзівіла быў здзейснены шэраг гвалтоўных нападаў. Януш спрабаваў шукаць праўды ў караля, але Уладзіслаў, хоць і жадаў прымірыцца з маладым князем, не мог нічога зрабіць: каралеўскіх загадаў знайсці і пакараць вінаватых віленскі біскуп проста не слухаў, а з пратэстаў Януша смяяўся. Багуслаў, які павінен быў бы абараняць радзівілаўскую годнасць пры каралеўскім двары, цяпер ваяваў на чужыне з іспанцамі, і хоць сам князь верыў у сваю фартуну, але не ўсе яго слугі былі пэўныя, што іх пан вернецца дадому жывым і здаровым. Таму, задумляючыся пра ўласную будучыню, славалюбны пан Саковіч у роспачы меркаваў, ці не пашукаць заступнікаў сярод іншых літоўскіх магнатаў… Хаця б сярод Сапегаў, якія пасля смерці свайго вялікага сваяка[168] засталіся на задворках палітычнага жыцця, але паступова вярталі ранейшыя пазіцыі… Але з любові да Багуслава ён загадаў сабе пакуль пра гэта забыцца.

Нягледзячы на маркотныя думкі, якія займалі яго галаву ў апошні час, сёння пан Адам усміхаўся. Пасадзіў Цадроўскага за стол і, перамяжоўваючы пачастунак сваімі з’едлівымі жартамі, выслухоўваў навіны, якія згаладалы Ян выкладаў яму, адначасова набіваючы рот ежай.

— Пан Рэчыцкі пасылае мяне ў Галандыю да князя Багуслава, — паведаміў хлопец. — Мансеньёр вельмі мае патрэбу ў грошах, і я павінен быць кур’ерам, які іх прывязе.

І дадаў, цяжка ўздыхнуўшы:

— Хоць я нават не ўяўляю, як праскочу да яго праз ахопленую вайной Еўропу.

Адам ляпнуў яго па плячы.

— Вышэй нос, Ян, — сказаў ён. — Ты здаешся мне смялейшым прынамсі за некалькіх чарвякоў з атачэння нашага князя, якія сябе смельчакамі лічаць. Такім чынам, — дадаў ён, калі ўражаны нечуванай пахвалой юнак змог выціснуць з сябе ўдзячную ўсмешку, — я павінен знайсці каго-небудзь, хто зможа цябе замяніць каля Рэчыцкага?

Ян кіўнуў.

— Ну, добра, — сказаў Саковіч. — Я што-небудзь прыдумаю.

Пасля гэтага пан Адам захацеў напісаць ліст Багуславу, і пакуль пісаў, Цадроўскі азіраўся вакол.

— А ты, пан падкаморы, таксама тут прывід бачыў? — спытаў ён, успомніўшы дрэнную славу гэтага дома.

— Так, — спакойна адказаў Адам, змацаваўшы пасланне сваёй пячаткай. — Пры жыцці сам сабе пятлю на шыю накінуў, таму і пасля смерці супакоіцца не можа…

І, тыцнуўшы пальцам убок, дадаў:

— Калі я ў апошні раз з ім сутыкнуўся, вісеў ён вунь на той крокве з высунутым языком. Відовішча, вядома, малапрыемнае, але за тую цану, якую я за гэты дом заплаціў, я гатовы жыць у таварыстве хоць нябожчыкаў, хоць іх ценяў.

Пасля такога адкрыцця Цадроўскаму, які цяпер стаяў пад гэтымі ж кроквамі, больш за ўсё на свеце захацелася кінуцца з праклятага дома куды вочы глядзяць. Але страх падацца баязліўцам у вачах Саковіча, які вылучаўся выключнай адвагай і некалькі хвілін таму назваў яго, Яна, смелым, прымусіў юнака стрымаць ганебнае жаданне. Амаль цвёрдай рукой ён узяў ліст і, пацікавіўшыся ў Адама, ці той не мае якіх пажаданняў і ці не жадае сам паехаць у Галандыю, куды яго настойліва запрашаў Багуслаў, ветліва развітаўся.

— Малайчына, Ян, — сказаў яму ўслед Саковіч. — 3 богам!

х х х

Еўропа яшчэ не выбралася з крывавага віру вайны, і бяспечней дабрацца да Галандыі можна было толькі морам. Цадроўскі ўжо меў горкі досвед марскіх падарожжаў, але ўсё-такі выправіўся ў Гданьск, дзе збіраўся сесці на карабель. Зрабіў ён гэта не без унутранай барацьбы, некалькі начэй запар прачынаючыся ад кашмараў: яму сніліся высокія марскія хвалі, якія люта кідаліся на карабель, спрабуючы яго патапіць.

— А пан Саковіч назваў мяне адважным чалавекам, — папракаў ён сам сябе. — Бачыў бы ён цяпер гэтага смельчака!

Ян яшчэ не разумеў, што сапраўдная адвага заключаецца не ў тым, каб не баяцца, а ў тым, каб паспяхова пераадольваць страхі. Ён выпраўляўся ў вандроўку не як адважны рыцар, а як тая худобіна, што прырэчана ідзе пад нож, разумеючы, што іншага выйсця проста няма.

З Цадроўскім паехаў яшчэ адзін шляхціц, Багуслаў Прыжыпкоўскі, на асобе якога чамусьці настаяў пан Рэчыцкі, і чацвёра слуг, якія павінны былі ахоўваць сваіх паноў ды яшчэ рэчы, якія Радзівіл замовіў з дома, у тым ліку турэцкі шацёр і некалькі бочак салодкага вугорскага віна. Адзенне Яна было цяжкім, нібы баявая кальчуга, — разважаючы, як бы бяспечней даставіць князю грошы, ён прыдумаў зашыць золата ў падкладку каптана, і той цяпер па-здрадніцку звінеў падчас хады. Астатнюю частку грошай ён перадаў галандскім купцам у Гданьску пад вэксаль, па якім лёгка было атрымаць належную суму ў Амстэрдаме. Паклаўшы самыя каштоўныя паперы ў воданепранікальны срэбраны футляр, Цадроўскі павесіў яго на шыю і адчуваў сябе больш-менш спакойным за яго захаванасць.

У Гданьску маладыя людзі селі на гандлёвае судна паважанага галандца Петэра Петэрсана. Нягледзячы на асцярогі Яна, падарожжа праходзіла мерна і спакойна, аж пакуль іх карабель, далучыўшыся да купецкай флатыліі з васьмідзесяці судоў, не лічачы канвойных, адбыў з Зунда ў Галандыю. Калі прайшлі Кіль, надвор’е пачало псавацца. Свінцовыя хмары навісалі так нізка над вадой, што амаль зліваліся з ёй. Мора паўстала. Высокія хвалі ўздымалі перагружаныя караблі, як трэскі, адкідваючы іх далёка адзін ад аднаго. Ад моцнага дыхання ветру пачалі трашчаць ветразі, і капітан загадаў спусціць іх, аддаючы судна на волю стыхіі. І стыхія адразу ж скарысталася гэтым — дашчэнту нагружаны збожжам карабель пачаў небяспечна хіліцца на левы бок.

— Тонем! — халадзеючы ад жаху, крыкнуў Прыжыпкоўскі, які, як і Ян, не мог уседзець у каюце і выбраўся на палубу ўслед за прыяцелем.

— Пакуль не тонем, — супакоіў іх капітан, але мора ўжо прарвалася на палубу, збіваючы з ног людзей і раскідваючы прывязаны груз.

Наступны моцны штуршок — і карабель амаль лёг на левы бок, пасля чаго павінен быў бы пайсці на дно. Ян, мокры ад салёнай вады і жаху, адразу ж успомніў свой сон, і ўчапіўшыся за мачту, шаптаў малітву.

— Я ж казаў не перагружаць левы борт! — у роспачы крыкнуў Петэрсан і, махнуўшы рукой, — «а, усё роўна прападаць!» — запатрабаваў скідаць збожжа ў мора і падняць на мачце чорную харугву — знак тапельцаў, хоць і добра разумеў, што ў такое надвор’е ніхто з іншых караблёў не зможа прыйсці на дапамогу.

Другі спосаб выратавання карысці не прынёс, а вось першы аказаўся досыць эфектыўным. Мора радасна падхапіла пустое судна, якое ўжо не магло адолець хваль, і вецер пагнаў яго назад, да Кіля. Учапіўшыся за борт, вандроўнікі расчаравана глядзелі ўслед флатыліі, якая кіравалася ў Амстэрдам. Паслаўшы праклён марскому д’яблу, Петэрсан змірыўся з непазбежным. Пасля шторм пачаў сціхаць, і людзі, радуючыся ўжо таму, што засталіся жывыя, горача дзякавалі богу за выратаванне.

Разам з усімі Ян апусціўся на калені проста на палубе. І ён сам, і рэчы, і золата князя былі цэлымі, таму Цадроўскі маліўся значна больш удзячна, чым няшчасны гаспадар карабля, які аплакваў свае страты. Але прачытаць малітву да канца яму перашкодзіў напалоханы крык юнгі, які, скарыстаўшыся тым, што вецер ужо не быў такі моцны, узняўся на мачту, каб агледзець наваколле ў падзорную трубу.

— Чырвоны сцяг! — спалохана крычаў хлопец, паказваючы рукой у цемру. — Дзюнкеркскія піраты!

Легенда не кажа, хто менавіта з першых марскіх разбойнікаў здагадаўся вымачыць белае палотнішча ў крыві сваіх ахвяр і павесіць яго на мачце як прыкмету свайго крывавага рамяства, але з тых часоў менавіта гэты сцяг дзёрзкіх піратаў навяваў жах на купецкія караблі. Таму нядзіўна, што і Петэрсан збялеў, пачуўшы такую навіну.

— Далёка забраліся, сабачыя сыны, — прамармытаў ён. — Ну, дапамагай нам бог!

— Прымем бой? — дзелавіта пацікавіўся Прыжыпкоўскі. — У нас ёсць і людзі, і зброя…

Ён ваяўніча паклаў руку на рукаяць шаблі.

— Які бой, шаноўны пане, — абурыўся капітан. — Гэтыя нягоднікі ўзброеныя да зубоў не толькі пісталетамі і рапірамі, але, напэўна, і гарматамі! Што ты зробіш супраць іх сваёй шабляй?

Нечакана для сябе Ян таксама адчуў прыліў адвагі.

— Лепш памерці ў баі, чым жывым пайсці рыбам на корм, — горача падтрымаў ён таварыша.

Але капітан быў катэгарычны.

— Уцякайма! — загадаў ён і, аддаўшы судна пад заступніцтва бога, загадаў падняць ветразі і плыць па ветры туды, куды панясе.

Вар’яцкая пагоня працягвалася два дні. Піраты, несумненна, чакалі купецкую флатылію, таму, натрапіўшы на карабель, які адстаў ад сваіх, люта пераследавалі здабычу, не ведаючы пра страчаны груз. Але іх цяжкі фрэгат не мог дагнаць пустое і лёгкае купецкае судна, а бушуючае мора не дазваляла страляць і набліжацца да ахвяры.

Раніцай трэцяга дня, калі вецер ужо парваў на кавалкі напятыя ветразі, якія капітан не дазваляў спусціць з-за піратаў, адзін з матросаў убачыў у трубу далёкі бераг.

— Зямля! — радасна крыкнуў ён. — Мы выратаваныя!

На караблі ўзнялася бура весялосці. Бедныя вандроўнікі, якія ўвесь гэты час жылі ў пастаянным страху за сваё жыццё, крычалі ад шчасця, скакалі, абдымалі адзін аднаго. Наперадзе быў бераг, а значыць, і выратаванне.

Невядома, хто першы заўважыў, што карабель нясе проста на скалы, і зразумеў, што іх чакае самае вялікае няшчасце за ўсё гэтае падарожжа. Дарма перапалоханы капітан спрабаваў змяніць курс — марская стыхія падхапіла судна і з усіх сіл грукнула ім проста аб вострыя камяні. Драўляныя барты пагрозліва затрашчалі.

— Божа, злітуйся! — крыкнуў Ян, які ад штуршка ўпаў на палубу.

Паспрабаваў устаць, але новы ўдар стыхіі зноў збіў юнака з ног. Так, бераг быў блізка, але яшчэ бліжэй была пагібель…

Пасля таго як прабітыя трумы пачалі напаўняцца вадой, спалоханыя людзі кінуліся да шлюпак. Да адной з іх пабеглі і Ян з Прыжыпкоўскім ды іх слугі — забыўшыся пра рэчы, якія разам з караблём павінны былі пайсці на дно. Дбалі толькі пра выратаванне свайго жыцця.

Сеўшы ў лодкі, схапілі вёслы і пачалі на ўсю моц грэбці — далей ад высокіх і вострых скал і немінучай смерці. Шукалі месца, дзе можна было бяспечна сысці на бераг, але не знаходзілі.

Ян, апрануты ў той жа каштоўны кафтан, пачаў выбівацца з сіл. Праклятае золата праз мокрую кашулю ўпіваліся ў стомленае цела, выціскаючы апошнія сілы, цяжкі срэбны футляр з вэксалем цягнуў уніз. Ужо не раз і не два бедны Цадроўскі збіраўся скінуць гэты цяжар, але, калі ўяўляў сабе яго каштоўнасць, мацней сціскаў зубы і працягваў працаваць, змагаючыся за права на жыццё сабе і іншым. Выпадкова павярнуўшы галаву, ён заўважыў піратаў, якія іх ужо дагналі. Убачыўшы, як гіне здабыча, разбойнікі мітусіліся на сваім караблі, спрабуючы змяніць курс, каб самім не трапіць на скалы.

— А што, сволачы! Узялі? — радасна крыкнуў Петэрсан.

Падняўшыся ў шлюпцы, ён паказаў марскім ваўкам аголены зад.

Гэта выклікала ў адданых на волю лёсу, знерваваных людзей шквал смеху. Рагаталі са сваёй і чужой бяды так, што ў рэшце рэшт марскі цар Няптун, пераканаўшыся, што нічым не зламае смельчакоў, адкрыў ім шлях да выратавання…

х х х

Знясілены Цадроўскі выбраўся на бераг і, зваліўшыся на пакрыты багавіннем пясок, доўга ляжаў без сіл. Побач аддыхваўся Прыжыпкоўскі.

— Што ж, — па-філасофску сказаў Ян. — Магло быць і лепш, але магло ж быць і горш. Добра, што ацалелі.

— Усе рэчы князя патанулі, — падаў голас Багуслаў. — Што ж цяпер будзе?

Цадроўскі спалохана намацаў сярэбраны футляр на шыі і, пераканаўшыся, што каштоўны кафтан усё яшчэ на плячах, з палёгкай уздыхнуў:

— На шчасце, не ўсе…

Патанулі сапраўды не ўсе рэчы. Калі стомленыя няшчасцямі вандроўнікі пачалі падымацца і азірацца вакол, спрабуючы адгадаць, у якія ж краі занёс іх нячысты, яны зразумелі, што знаходзяцца непадалёк ад слаўнага Кіля, у Ютландскай зямлі.

Да іх з усіх ног спяшаліся нейкія людзі. Аказалася, мытнікі, што прыбеглі паглядзець на наступствы караблекрушэння і пажывіцца, калі будзе чым. Петэрсан, які добра разбіраўся ў паводзінах гэтага ненасытнага племені, што мусіла адстойваць інтарэсы сваёй дзяржавы, але заўсёды клапацілася толькі пра уласныя кішэні, выступіў наперад. Паведаміўшы мытнікам, што вёз збожжа ў Амстэрдам, але трапіў у моцны шторм, страціў груз і судна, а некалькі дзён таму ўжо прыставаў да іх порта, калі яшчэ меў і тое, і другое, пан Петэр цалкам задаволіў іх цікаўнасць. Ян, які ўважліва сачыў за перамовамі, заўважыў, што мытнікі, слухаючы капітана, разглядалі не людзей, а мора, якое ўжо пачало выкідаць на бераг рэшткі іх карабля. Раптам некалькі чалавек кінуліся ў ваду і, штурхаючыся, выцягнулі на бераг адну з тых бочак вугорскага, якія Цадроўскі вёз князю Багуславу. Бочка здавалася цэлай і непашкоджанай, і Ян падскочыў ад радасці.

— Гэта мая бочка! — крыкнуў ён і ахнуў ад болю, бо Петэрсан з усяе сілы наступіў яму на нагу.

Але было позна. Мытнікі, якія ўжо лічылі знаходку сваёй, зусім не ўзрадаваліся з’яўленню гаспадара, каршунамі кінуліся да яго і абступілі цесным паўколам.

— Кантрабандысты! — закрычаў адзін з іх, напэўна, начальнік. — Сказалі, што везлі збожжа ў Амстэрдам, а самі збіраліся тут віном гандляваць!

— У турму іх! — падтрымаў яго хтосьці з мытнікаў. — У кайданы!

Зразумеўшы, што ўратаваць віно ад прагных ютландцаў наўрад ці ўдасца, а з-за супраціву можна трапіць у турму ці нават развітацца з жыццём, Цадроўскі пачаў іх супакойваць.

— Я памыліўся, — як мага больш упэўнена сказаў ён. — Віна на борце не было. Так, напэўна, пірацкае… Штормам змыла бочку ў мора…

Вочкі ютландца прагна бліснулі.

— Значыць, віно нічыё? — спытаў ён для выгляду.

Усе заківалі. Пасля гэтага задаволены нечаканай пажывай мытнік пакаціў бочку, а пацярпелым паказаў, у які бок ісці, каб наняць перавозчыка.

Правёўшы сумным поглядам салодкае віно, якое выплыла на бераг, каб трапіць на стол людзям, абсалютна пазбаўленым тонкага густу да высакародных напояў, Цадроўскі паволі рушыў па панурага Прыжыпкоўскага. Ледзь перастаўляючы ногі, якія гразлі ў пяску, Ян спрабаваў ступаць як мага асцярожней, спадзеючыся, што пяшчотны залаты перазвон не даляціць да вушэй абіралаў. На шчасце, грукат марскіх хваляў заглушыў гэтыя гукі…

У горадзе Яну ўдалося наняць перавозчыка да самага Гамбурга — стомлены прыгодамі юнак амаль не таргаваўся і заплаціў столькі, колькі той запатрабаваў. Разлічыўся, вядома, княжацкім золатам, спадзеючыся, што Багуслаў даруе яму гэтыя выдаткі.

У Гамбург даехалі без прыгодаў, а адтуль паштовай карэтай рушылі ў Брэмен. Гэтыя гарады пранесліся перад стомленымі вачыма падарожнікаў, нібы ў тумане. Але з кожнай міляю, якая набліжала канец падарожжа, Янава сэрца напаўнялася радасцю: ён быў жывы і амаль выканаў няпростае даручэнне.

Затым быў Альдэнбург, амаль родны Гронінген — і нарэшце Амстэрдам! Апошні раз змяніўшы перавозчыка, Цадроўскі даехаў да Утрэхта. Распытаўшы мінакоў, ён лёгка знайшоў дом, дзе кватараваў князь, які нядаўна вярнуўся з Францыі. Задача была выкананая!

х х х

Убачыўшы Цадроўскага, Багуслаў згроб яго ў абдымкі нават нягледзячы на тое, што ад каштоўнага кафтана, які са сваім гаспадаром перажыў такую купу прыгод, пахла, нібы ад сметніка.

— Ты выратаваў мне больш, чым жыццё, Ян, — сказаў ён. — Уратаваў мой гонар, бо з такімі пазыкамі ганебна з’яўляцца ў прыстойным таварыстве.

— І жыццё таксама выратаваў, — дадаў практычны пан Пуцята. — Бо нам, мансеньёр, ужо нават літоўскія купцы перасталі пазычаць грошы! А ўсё з-за Ворстармана, — ён пагразіў пальцам майстру Лукасу, які шырока ўсміхаўся прысутным. Ворстарман, як і раней, быў на радзівілаўскай службе і на мастацкіх аўкцыёнах прымудраўся спусташаць княжацкі кашалёк больш адчувальна, чым жанчыны, ювелір, княжацкі кравец з шаўцом і шыкоўныя абеды для сяброў-арыстакратаў разам узятыя.

Ян з вялікім задавальненнем зняў сярэбраны футляр з вэксалем, што моцна нацёр яму шыю. Працягнуўшы яго Багуславу, нарэшце сцягнуў з плеч абрыдлы кафтан і, падпароўшы падкладку, пачаў даставаць золата і расказваць пра свае прыгоды.

Аповед удалося скончыць, калі апошняя манета пакінула свой тайнік.

— Шкада, шацёр не ўдалося выратаваць, — пры канцы ўздыхнуў Цадроўскі. — І віно таксама.

— Ды чорт з тым віном, — апярэдзіў князя пан Пуцята. — Галоўнае, што сам жывым застаўся.

І нават бурчаць не стаў!

Княжацкую моладзь таксама ўразілі прыгоды сябра, таму хлопцы павіталі яго значна цяплей, чым Ян разлічваў. А Стаброўскі, які да гэтага часу смяяўся з Цадроўскага, што прамяняў іх з князем таварыства на спакойнае жыццё ў Літве, на гэты раз нават не знайшоў для яго нейкай абразы. Дзіўна ды і толькі!..

А на наступны дзень Цадроўскага чакала непрыемнасць.

Пасля таго, як Ян выспаўся і паснедаў, яго паклікаў да сябе Багуслаў. Юнак здзіўлена заўважыў, што ад добрага настрою, якім прамяніўся князь увесь учарашні вечар, не засталося і следу. Доўга здзіўляцца такой перамене яму не прыйшлося — Радзівіл патлумачыў яе сам.

— Пан Прыжыпкоўскі сёння перадаў мне просьбу Рэчыцкага даць яму больш спакойную пасаду, чым пасада галоўнага аканома. Як думаеш, чаму?

— Не магу ведаць, ваша княжацкая міласць, — шчыра здзівіўся Цадроўскі. — Пан староста мне нічога пра гэта не казаў.

— Затое патлумачыў мне сваім лістом і вуснамі пана Прыжыпкоўскага. — Багуслаў гаварыў спакойна, але напружанаму Яну здавалася, што князь амаль крычыць. — Абвясціў, што заўважыў, як ты шпіёніш за ім па загадзе Саковіча, і, падазраючы, што пан ашмянскі падкаморы паклаў вока на яго пасаду, хоча добраахвотна ад яе адмовіцца, каб не мець такога ворага.

У Яна аж калені задрыжалі. Ён добра ведаў Багуслава, якога цяжка было вывесці з раўнавагі, і бачыў, што нягледзячы на ўяўны спакой і роўны колер аблічча, князь вельмі злы на яго.

— Гэта праўда, прасветлы князь, — прызнаў ён, апусціўшы галаву. — Пан Саковіч сапраўды прасіў мяне пра такую паслугу, але з якой мэтай, я не ведаю.

— Вы з панам Саковічам што, зусім розум страцілі? — раўнуў Багуслаў. Ён ужо збіраўся насварыцца на Цадроўскага як след, але новая здагадка яго спыніла. — Ці… можа, Адам і табе пагражаў?

— Не, — сказаў Ян, але так няўпэўнена, што князь не паверыў і некалькімі ўдала падабранымі словамі так аблаяў Саковіча за сваволю, што ў юнака, які таксама пачуваўся вінаватым, аж калені затрэсліся.

Ён яшчэ не бачыў Багуслава ў такім гневе і не стаў на гэты раз папракаць сябе за баязлівасць, таму што быў упэўнены, што і сам ашмянскі падкаморы, калі б зараз быў тут, адчуў бы сябе вельмі няўтульна.

Патроху Радзівіл супакоіўся.

— Скажы, — ужо спакайней сказаў ён. — Адаму ўдалося заўважыць за ўпраўляючым нешта такое, пра што я павінен ведаць?

— Не, — прызнаўся Цадроўскі і, спрабуючы супакоіць нячыстая сумленне, дадаў: — Я перакананы, што пан аканом — сумленны чалавек. Думаю, што і пан Саковіч ужо ў гэтым пераканаўся, і па маім ад’ездзе павінен пакінуць пана Рэчыцкага ў спакоі…

— Маўчы, — загадаў князь. — 3 Саковічам я сам паразмаўляю!.. А калі пан Рэчыцкі, як ты кажаш, чалавек сумленны, я задаволю яго просьбу. Хай займаецца маімі кароннымі маёнткамі, а я ўжо паклапачуся, каб пан Адам яго не чапаў…

— Але… — у Яна ад такога рашэння аж мову адабрала.

Ён хацеў заступіцца за аканома, ды Багуслаў зрабіў знак замаўчаць. Князь не сказаў Цадроўскаму, што існавала яшчэ і іншая, не менш важная прычына, якая змушала ўпраўляючага прасіць пра больш спакойную пасаду. Ёю былі княжацкія даўгі, якія няўхільна раслі з-за радзівілаўскіх праектаў перабудовы ўладанняў і праз раскошнае жыццё за мяжой, якое ўжо не мог стрымаць нават пан Пуцята. Слушныя заўвагі Рэчыцкага не схілялі Багуслава да беражлівасці, а толькі раздражнялі. Таму Радзівіл вырашыў яго звольніць.

Цяпер стаяла пытанне, хто павінен стаць галоўным аканомам. Радзівіл раней хацеў прапанаваць гэтую пасаду Саковічу, але праз Адамава сваволле ўжо не мог пра гэта і думаць. Сам Рэчыцкі рэкамендаваў Сасноўскага, і, падумаўшы, князь вырашыў пагадзіцца.

— Хай пан Ян пакажа, на што здольны, — вырашыў ён. — А я пагляджу, што з гэтага выйдзе. У рэшце рэшт, звольніць яго я заўсёды змагу…

Багуславу зараз было не да гаспадарчых клопатаў — у бліжэйшы час ён збіраўся адбыць у лагер прынца Аранскага, каб узяць удзел у ваеннай кампаніі.

Раздзел 4

СПРАВА ГОНАРУ

Рэнен — Брусэль

(ліпень 1642 года)

У палацы багемскай каралевы Лізаветы Сцюарт рыхтаваліся да прыёму гасцей. Упраўляючы, які кіраваў сціплай хатняй гаспадаркай каранаванай удавы, устаў на досвітку і прайшоў на кухню, дзе ўжо кіпела праца. Гучна ўцягнуўшы носам водар цеста, які ішоў з дзежкі, паварушыў у кошыку свежазлоўленую рыбу, якая яшчэ біла хвастамі, не жадаючы трапляць на святочны стол, моўчкі паназіраў, як кухарка спрактыкавана сячэ галовы шасці куркам, памацаў тушку ягняці, якую кухар збіраўся нацерці соллю, перцам і часнаком перад тым як насадзіць на ражон, і, скрушна ўздыхаючы над такімі выдаткамі, пабрыў да піўніцы прадэгуставаць бургундскае віно, якое ўчора прывёз з Утрэхта разам з харчамі да сённяшняга банкету.

Дом павольна прачынаўся. Забегалі слугі на верхнім паверсе — прачнуліся маладыя прынцэсы і гучным смехам абудзілі маці. А калі падняліся прынцы і іх улюбёнцы — два велізарных догі, і ўсе разам галоснымі размовамі і гучным брэхам пачалі патрабаваць умывацца — апранацца — снедаць, дзень ужо быў у разгары.

Паселі за стол. Снедалі неахвотна, стравамі, якія засталіся пасля вячэры, затое шмат размаўлялі, а смяяліся яшчэ больш, чым звычайна, асабліва дзяўчаты, якія чакалі ў госці шляхетных кавалераў.

— Эліза, ты абавязкова павінна адзець чырвоную французскую сукенку, — весела сказала прынцэса Луіза старэйшай сястры. — Будзе прынц Радзівіл, а чырвонае выдатна пасуе да тваіх цёмных валасоў.

— Але не да носа, — сказала прынцэса Лізавета, чый нос меў дрэнную звычку чырванець у самы непатрэбны момант.

У адрозненні ад сясцёр, яна была не ў найлепшым настроі і скоса пазірала на маці, каля якой сядзеў месье д’Эпінэ — былы таварыш Гастона Арлеанскага, што ўцёк у Галандыю пасля таго, як зацягнуў у ложак палюбоўніцу мансеньёра Луізон, ратуючыся ад помсты раўнівага прынца. Парушаючы ўсе правілы этыкету, месье неахайна разваліўся ў крэсле каля багемскай каралевы, якая з тых часоў, як галантны француз пасяліўся ў яе доме, здавалася, памаладзела гадоў на дзесяць. Не заўважаючы абурэння дачкі, каралева неадрыўна глядзела на маладога каханка са шчаслівым бляскам у вачах.

— Які сорам, — прамармытала прынцэса брату — прынцу Морыцу, які таксама не трываў мацерынага залётніка. — 3 прынцам Радзівілам прыбудзе Тарэнт, і пра скандальныя паводзіны багемскай каралевы хутка будзе пляткарыць уся Францыя. Як быццам нам мала таго, што пра гэта ўжо разносіць чуткі двор нашага дзядзькі, англійскага караля!

— Дык дзядзьку Карла цяпер больш хвалююць непаразуменні з падданымі, чым прыгоды сястры, — сказаў прынц Эдвард. — Я наогул дзіўлюся, як ён можа спаць спакойна пасля таго, як загадаў пакараць смерцю лорда Вентворта, каб задаволіць парламент…

— Не трэба пра гэта гаварыць за сталом, — абарвала яго Лізавета Сцюарт, якая пачула апошнія словы, але, павярнуўшыся да д’Эпінэ, таксама не ўтрымалася. — Вядома, каралю Англіі не варта было схіляцца перад натоўпам…

Прынцэса Лізавета з прыкрасцю адсунула талерку.

— Можа, дзядзька Карл і павёў сябе не так, як варта было б каралю, — з’едліва заўважыла яна. — Але вы, мадам, паводзіце сябе не як каралева, калі дазваляеце сабе ганіць брата пры старонняй асобе.

Ганарліва ўстаўшы з-за стала, прынцэса пабегла наверх, крыкнуўшы служанцы, каб несла чырвоную сукенку і бялілы, выраўняць колер твару.

х х х

Пад вечар пачалі прыбываць госці. Багуслаў Радзівіл зайшоў у гасцёўню разам з Тарэнтам і браўншвейг-люнебургскім прынцам Георгам-Вільгельмам. Той прыкульгваў на левую нагу, куды трапіла варожая куля. Следам прыбылі менш значныя кавалеры — барон Шомберг і граф фон Дона. Усе рыцары толькі што вярнуліся з ваеннага лагера прынца Аранскага, дзе здзейснілі нямала ваенных подзвігаў. Гэта, вядома ж, надавала ім вагі ў вачах маладых прынцэс, якія збегліся сустракаць гасцей. Ганаровы абавязак сустракаць гасцей належаў гаспадыні дома, а яна вырашыла падзяліць яго з месье д’Эпінэ, што трымаўся каля яе, як прывязаны. Паводзіны маці абурылі прынцэсу Лізавету. Яна стаяла побач, злосна нахмурыўшыся, але ўсё ж усміхнулася, убачыўшы Багуслава. Радзівіл падаўся ёй як ніколі прыгожым. Высокі юнак яшчэ больш падрос і пасталеў ад іх апошняй сустрэчы. Сталёвыя мышцы добра трэніраванага бездакорнага цела ігралі пад светла-шэрым камзолам з тонкага атласу, да якога пасаваў модны кучаравы парык. Пад ім князь, як і астатнія кавалеры, хаваў коратка стрыжаныя на час кампаніі валасы.

— Дасканалы мужчына, — зайздросна ўздыхнула прынцэса Луіза, калі той з усмешкай пакланіўся ім абедзвюм, але звыкла працягнуў руку старэйшай сястры.

З ёй пагадзілася і каралева Багеміі.

— Які ж вы прыгажун, прынц! — са шчырым жаночым захапленнем усклікнула яна. — Вачэй не адвесці!

— Асцярожней, мадам, бо я буду раўнаваць, — манерна пасміхнуўся д’Эпінэ, самаздаволена дэманструючы сваё далікатнае становішча ў гэтым доме.

Прынцэса спахмурнела. Каралева пачырванела і пачала вітацца з люнебургскім прынцам, які адразу папрасіў прабачэння, што з-за параненай нагі не зможа танцаваць.

— О, месье д’Эпінэ! Бачу, вы ўжо не крадзеце плашчоў на Новым мосце? — весела пацікавіўся Багуслаў у француза.

— Ён ужо не мае патрэбы займацца зладзейскім рамяством, таму што можа спакойна сядзець на шыі ў маёй маці, — за яго адказала Лізавета.

Фаварыт не разгубіўся.

— Вы несправядлівая да мяне, прынцэса, — гучна сказаў ён і, звярнуўшыся да Тарэнта, з якім сябраваў яшчэ ў Францыі, ціха дадаў: — Зрэшты, я шчыра адпрацоўваю ў яе ложку кожны атрыманы гульдэн.

Тарэнт зарагатаў. Нос у прынцэсы Лізаветы пачырванеў так, што гэта было відаць нават праз тоўсты слой бялілаў, якімі яна шчодра намазала твар. Радзівіл, якому таксама не спадабалася такая бесцырымонная шчырасць, паціснуў плячыма і адвёў абражаную дзяўчыну далей ад ворага. Ён, спрабуючы адцягнуць яе ўвагу, запытаўся пра прынца Руперта, які пасля аўстрыйскага палону адправіўся ў Англію. Дзяўчына ахвотна падхапіла размову, да якой далучыліся двое яе братоў, сястра Генрыета Марыя і прынц Тарэнт. Багуслаў здзіўлена заўважыў, як вырасла і папрыгажэла прынцэса Генрыета, якую ён памятаў яшчэ дзіцём. Прынцэсе споўнілася пятнаццаць, і яна павінна была стаць сапраўднай прыгажуняй. Гэтую прывабнасць заўважыў і Тарэнт. Ён любой цаной хацеў стаць кавалерам прынцэсы, таму на першы ж камплімент, які дазволіў сабе Радзівіл, гучна сказаў:

— Асцярожней, прынц. Такая ўвага можа не спадабацца графіні дэ Кюзанс. Я чуў, што Карл Латарынгскі нарэшце перастаў называць законным іх шлюб і прагнаў ад сябе палюбоўніцу. Не з тваёй дапамогай?

Багуслаў аж анямеў. Ён не меў звычкі выхваляцца любоўнымі перамогамі і пагарджаў кавалерамі, якія, не думаючы пра гонар сваіх жанчын, гучна пляткарылі пра свае амуры. Пакуль князь спрабаваў зразумець, адкуль Тарэнт даведаўся падрабязнасці, нахабнік працягваў балбатаць.

— Скажы, яна сапраўды такая прыгажуня, як пра яе кажуць?

— Цябе гэта не тычыцца, — працадзіў Радзівіл і імгненна пашкадаваў аб сваёй шчырасці, бо прынцэса Лізавета выхапіла руку з яго рукі.

Бялілы на яе твары расцякліся ад спёкі і гневу і нагадвалі васковую маску, якую кладуць на твар італьянскія камедыянты падчас сваіх прадстаўленняў. Да стала Лізавета пайшла сама.

Прынцэса Генрыета, холадна адмовіўшыся ад рукі Тарэнта, пабегла супакойваць сястру.

Тарэнт успрыняў свой афронт з філасофскім спакоем.

— Не пашанцавала нам з табой, дружа, — сказаў ён Багуславу, чый твар пералівалася ўсімі колерамі вясёлкі. — Але нічога: як адмовіць адна, то прылашчыць іншая.

Дагнаўшы каралеву Лізавету, Тарэнт фамільярна падхапіў яе пад левую руку, на правай ужо павіс д’Эпінэ.

Радзівіл трохі затрымаўся, каб перавесці дыханне. І калі ён, супакоіўшыся, прыйшоў у сталовую, то сутыкнуўся з новай непрыемнасцю. Злева ад каралевы Лізаветы размясціўся д’Эпінэ, пацясніўшы прынца Георга Вільгельма, якому давялося карыстацца месцам ля самай маладой з прынцэс — Сафіі, а ў ганаровым крэсле справа, якое заўсёды належала Багуславу, цяпер сядзеў прынц Тарэнт і нешта ціха шаптаў на вуха каралеве. Радзівіл падышоў да яго і гучна кашлянуў.

— Ты сядзіш на маім месцы, — сказаў, калі прынц звярнуў на яго ўвагу.

Француз паглядзеў на яго, на Лізавету, у канец стала, дзе пуставалі крэслы, — і сказаў з забойчай ветлівасцю, якая на самой справе была вытанчаным здзекам:

— Не дуры, Радзівіл. Вунь там яшчэ ёсць многа вольных месцаў — сядай, дзе хочаш.

Хтосьці з прысутных фыркнуў ад смеху. Багуслаў зразумеў, што, калі не дасягне свайго, будзе выглядаць папросту смешна. Ён ухапіўся абедзвюма рукамі за высокую спінку крэсла і так тузануў яго на сябе, што Тарэнт, які паспеў ускочыць на ногі, толькі цудам не загрымеў уніз.

— Як шкада, — холадна працадзіў князь. — Сам бачыш, што не табе тут сядзець.

— Панове, панове! — убачыўшы, што француз сціснуў кулакі, каралева Лізавета ўмяшалася ў сварку. — Не трэба сварыцца з-за такой драбязы. Д’Эпінэ, сябар мой, — звярнулася яна да фаварыта, — калі ласка, саступі крэсла прынцу Радзівілу.

Фаварыт выканаў просьбу яе вялікасці, але сеў у канцы стала гэтак жа неахвотна, як Багуслаў сеў злева ад каралевы.

— Я б з задавальненнем павучыў ветлівасці гэтага нахабнага паляка, — звярнуўся ён да Шомберга, які сядзеў побач. — Я, вядома, не мог не выканаць загаду каралевы, але Радзівіл мог бы і адмовіцца заняць маё месца.

— Лепш не чапай, — параіў той. — Я бачыў «гэтага нахабнага паляка» ў баі і сам ваяваў пад яго камандай каля Венло. Нас было можа з пяцьсот, іспанцы мелі з дзве тысячы пяхоты і яшчэ дзвесце рэйтараў; наскочылі яны на нас знянацку, і перш чым наш камандзір рэйнграф паспеў сцяміць, што рабіць, ён сам трапіў у палон. Дзякуй богу, Радзівіл узяў камандаванне на сябе. Мы тады перамаглі: чатыры харугвы ўзялі і тры сотні палонных.

— Там я сваю кулю і атрымаў, — падхапіў прынц Георг Вільгельм, які пачуў размову, — але гэта драбніца. Вунь графу Вальдэку тры разы ў калена трапілі, хоць бы нагу ўдалося выратаваць.

З гэтымі словамі ён падняў уверх келіх віна, гукнуўшы: «За Радзівіла!»

Багуслаў выпіў віна і ўсміхнуўся, але потым зноў спахмурнеў, заўважыўшы кіслую ўсмешку на вуснах Тарэнта.

«З гэтым пара пакончыць», — сказаў ён сабе.

Адразу пасля вячэры да нахабнага француза падышоў Шомберг і, адвёўшы яго ўбок, сказаў:

— Я павінен засведчыць вашай светласці, што герцаг Радзівіл як прынц Свяшчэннай Рымскай імперыі мае неаспрэчнае права першынства ва ўсіх свецкіх цырымоніях, і сёння вы абразілі не толькі самога герцага, але і ўсіх яго вялікіх продкаў. Такія паводзіны высакародны кавалер не можа пакінуць без адказу.

Шарль-Анры закусіў губу.

— Магчыма, тытул гэтага паляка гучнейшы за мой, але яго шпага не вастрэйшая за маю, — злосна адказаў ён. — Дзе і калі?

— Прынц Радзівіл пагодзіцца на ўсе вашы ўмовы, — запэўніў Шомберг. — Хоць хацеў бы не вашай крыві, а прабачэнняў.

— Ён мяне яшчэ і баязліўцам лічыць? Ніхто і ніколі ніводнага Трэмуйля так не абражаў!

Абураны француз стаў аглядацца навокал і нарэшце пабачыў таго, каго шукаў.

— Д’Эпінэ, сябар мой! — паклікаў ён суайчынніка, і калі той падышоў, сказаў: — Я б’юся на дуэлі з прынцам Радзівілам. Будзеш маім секундантам?

— Буду, — адразу ж пагадзіўся той. — Дзе і калі?

— Заўтра, — падумаўшы, адказаў Тарэнт. — Сёння мы ўсе ладна выпілі. Пане Шомберг, — звярнуўся ён да будучага маршала Францыі. — Прашу вас перадаць прынцу Радзівілу, што я буду чакаць на пустцы за яўрэйскімі могілкамі. Спадзяюся, вы таксама ўшануеце нас з месье д’Эпінэ сваім таварыствам?

Шомберг кіўнуў, потым пакланіўся яму і д’Эпінэ і пайшоў. Былы таварыш Гастона Арлеанскага задаволена свіснуў.

— Кепска прыйдзецца гэтаму прыгажуну-паляку, — сказаў ён. — Хоць Шомберг і ўсхваляў яго сёння без меры, я і палове гэтых слоў не веру. Вось убачыць заўтра аголенае лязо тваёй шпагі і сам прасіць прабачэння пачне.

— Ну, гэта ты дарэмна, — сказаў Трэмуйль. — Такога рыцара, як Радзівіл, яшчэ пашукаць трэба. Ён не крануўся з месца нават калі быў добрай мішэнню для іспанскай артылерыі. Ядры выбухалі пад капытамі яго каня, вакол грувасціліся целы забітых, а ён толькі ўсміхаўся, гледзячы смерці ў вочы. Прынц Аранскі пасля гэтага бою доўга за сэрца трымаўся і прасіў прынца больш так сабой не рызыкаваць… Так што гарачы заўтра нас чакае дзень, мой сябар д’Эпінэ!

— Пойдзем яшчэ вып’ем, — змрочна прапанаваў той. — Я не выношу, калі ўсхваляюць чыюсьці, а не маю доблесць.

Яны пайшлі. Праз некалькі імгненняў з-за прачыненых дзвярэй, якія вялі ў іншы пакой, высунуўся напалоханы дзявочы твар. Гэта была прынцэса Генрыета. Пераканаўшыся, што шлях вольны, яна падхапіла край сукенкі і з усіх сіл пабегла на пошукі маці.

х х х

Гэты вечар выдаўся бурным не толькі для гасцей, але і для гаспадароў. Аб танцах ніхто і не ўспамінаў, хоць запрошаныя музыкі стараліся з усіх сіл. Багуслаў, чакаючы Шомберга, размаўляў з маладымі прынцамі. Прынц Георг-Вільгельм забаўляў прынцэс Луізу і Сафію, а ўсхваляваная прынцэса Лізавета, якая перад тым рашуча адхіліла ўсе спробы Радзівіла памірыцца, сварылася з маці.

— Вы, мадам, зусім здурнелі, наблізіўшы да сябе гэтага нізкага чалавека, — выгаворвала яна каралеве. — Лорд Грэйвен хоць умеў сябе паводзіць, а д’Эпінэ сваёй перамогай выхваляецца на кожным кроку. Мая вам парада: перш чым верыць у казкі, якія вам пяе на вушы гэты месье, нібыта захапляючыся вашай непараўнальнай прыгажосцю, паглядзіце ў люстэрка — можа, і разглядзіце там рэшткі маладосці і прыгажосці!

Сказаўшы так, раздражнёная дзяўчына, у якой не было настрою весяліцца, выйшла з залы, мармычучы нейкія пагрозы на адрас француза. Не прайшоўшы і некалькіх крокаў, сутыкнулася з задыханай прынцэсай Генрыетай.

— Куды гэта ты? — здзівілася Лізавета. — Што здарылася?

— Да маці, — выдыхнула яе сястра. — Там такое… такое…

— Што? Ну, ідзі сюды…

Лізавета схапіла Генрыету Марыю за руку і сілай пацягнула ў свой пакой.

— Ну? — спытала яна, прыкрыўшы дзверы.

— Прынц Радзівіл будзе біцца на дуэлі! — усхвалявана паведаміла дзяўчына. — Я сама чула, як Шомберг перадаў яго выклік прынцу Тарэнту і д’Эпінэ…

— А пры чым тут д’Эпінэ? — здзівілася яе сястра.

— Ды ён жа секундант Тарэнта і ўступіць у бой з Шомбергам… Эліза, трэба неадкладна сказаць пра гэта маці!

— Навошта? — Лізавета ледзь паспела схапіць Генрыету за руку, якая ўжо кінулася да дзвярэй.

— Як? — здзівілася я. — Яны заб’юць адзін аднаго. Няўжо табе абыякава, што будзе з тымі мілымі прынцамі?

— Мне пляваць на іх абодвух, — працадзіла Лізавета. — Затое д’Эпінэ (яна помсліва ўсміхнулася) заплаціць за ўсё!.. Чуеш, сястра? Не смей нічога казаць маці!

У Генрыеты на вачах з’явіліся слёзы.

— А прынц Радзівіл? — усхліпнула яна. — Ён жа загінуць можа…

— Прынц Радзівіл выдатна валодае шпагай, — адрэзала Лізавета. — Я сама бачыла, як яны калісьці фехтавалі з Рупертам і Карлам Людвігам. Спадзяюся, Шомберг таксама… Стой, кажу табе! — крыкнула яна, убачыўшы, што сястра ўсё ж збіраецца выслізнуць з пакоя. — Хто ведае, калі яшчэ мы будзем мець шчаслівую магчымасць пазбавіцца ад чалавека, які так ганьбіць нашу сям’ю.

Генрыета задумалася.

— Добра, — нарэшце сказала яна. — Я буду маўчаць…

х х х

На наступны дзень Тарэнт з д’Эпінэ нецярпліва чакалі сапернікаў на старых яўрэйскіх могілках за горадам. Час ішоў, а іх усё не было.

— Ну, што я табе казаў? — смяяўся д’Эпінэ. — Учора Радзівіл цябе сп’яну выклікаў, а сёння праспаўся і перадумаў.

— Ды вунь ён скача, — перапыніў Тарэнт, паказваючы на вершніка, які хутка набліжаўся. — Толькі чамусьці адзін…

Багуслаў пад’ехаў бліжэй і саскочыў з каня, паспешліва выціраючы насоўкай спацелы лоб. Выглядаў так, быццам збіраўся на спатканне, а не на паядынак, а свежы колер яго твару сведчыў, што князь добра спаў гэтай ноччу.

— Прашу прабачэння за спазненне, месіры, — сказаў ён. — Я чакаў Шомберга, але так і не дачакаўся. Але гэта і да лепшага, бо я ніколі не разумеў дурнога французскага звычаю цягнуць з сабой на смерць іншых нявінных людзей… Таму даставай шпагу, Тарэнт, і скончым з гэтым. У рэшце рэшт, гэта толькі наша з табой справа.

— Гэта супраць правілаў! — запратэставаў д’Эпінэ, але Шарль Анры адсунуў яго ўбок.

— Не ўмешвайся, а лепш сачы, каб усё было як трэба, — загадаў ён, расшпіляючы гузікі камзолу. — Ты сярод нас самы дасведчаны… Радзівіл, табе ўжо даводзілася біцца? — спытаў ён у князя, які таксама змагаўся з зашпількамі.

— Бог мілаваў, — усміхнуўся той і ўпершыню зірнуў саперніку ў вочы. — А табе?

— Таксама ўпершыню. Але гэта нічога, таму што калісьці трэба пачынаць. Б’ёмся да першай крыві ці… да канца?

— Да перамогі, — сказаў Радзівіл, здымаючы камзол. — Калі не хочаш прасіць прабачэння, давядзецца цябе прымусіць.

— Папрасіць прабачэння, каб цябе лічылі баязліўцам? — буркнуў француз, энергічна размінаючы рукі і зацёклыя ад доўгага сядзення на нязручнай магільнай пліце ногі. — Ніколі!

— Вось хтосьці едзе, — адзначыў д’Эпінэ.

— Шомберг? — Радзівіл з надзеяй павярнуўся ў паказаным кірунку.

— Калі Шомберг, дык нешта вялікі почат ён прыхапіў сабе на дапамогу, — фыркнуў Тарэнт.

Але гэта сапраўды быў Шомберг. А яго суправаджэнне, з якога жартаваў француз, аказаўся початам багемскай каралевы.

Лізавета саскочыла з каня. Яе хударлявы твар аж гарэў гневам і трывогай. Але пераканаўшыся, што мілы яе сэрцу д’Эпінэ жывы і здаровы, як і астатнія ўдзельнікі гэтай дрэннай гісторыі, жанчына крыху супакоілася.

— Што вы сабе думаеце, мансеньёры? — напусцілася яна на прынцаў. — Біцца на паядынку з-за такога глупства! Добра, што дачка даведалася аб вашай сварцы і, хоць невядома чаму ўсю ноч маўчала, раніцай усё ж мне паведаміла… А з вамі, месье д’Эпінэ, мы яшчэ пагаворым!

— Злітуйцеся, мадам, — ён гулліва прыціснуў руку да сэрца.

— І чуць нічога не хачу! Неадкладна памірыцеся, месье, інакш нікога з вас больш на парог не пушчу…

— Злітуйцеся, мадам, — разам паўтарылі следам за д’Эпінэ Радзівіл з Тарэнтам.

Гэта было так пацешна, што яны засмяяліся. Але мірыцца не спяшаліся, і Лізавета, схапіўшы абодвух за рукі, прымусіла іх сашчапіць пальцы, а затым і абняцца.

Гэты прымірэнчы жэст не зрабіў прынцаў сябрамі, хоць і ліквідаваў пагрозу паядынку. А пакуль доўжылася цырымонія прымірэння, у каралеўскім доме грымелі грымоты і білі маланкі: прынцэса Лізавета ледзь не з кулакамі кінулася на Генрыету Марыю, абвінавачваючы яе ў тым, што тая распусціла язык, і д’Эпінэ пазбег заслужанай кары.

Помслівы нораў прынцэсы яшчэ закране герояў гэтай гісторыі, але пакуль яны раз’ехаліся ў розныя бакі: Тарэнт — у Гаагу, а Радзівіл паехаў у Утрэхт, каб забраць почат і адправіцца ў Брусэль да каханай жанчыны.

х х х

— Дарагі! Нарэшце ты прыехаў!

Убачыўшы Радзівіла, што саскочыў з каня перад дзвярыма яе дома, Беатрыса Кюзанс кінулася яму насустрач. Багуслаў перахапіў яе ля самых дзвярэй, абняў, падхапіў на рукі і, прыціснуўшы да сэрца, упіўся ў вусны гарачым пацалункам…

Пасля доўгага расстання каханкам было не да размоў, і толькі на наступны дзень, калі іх прагныя да кахання целы нарэшце змаглі ненадоўга адарвацца адно ад аднаго, пара крыху пагаварыла.

— Што ў цябе з Карлам Латарынгскім? — спытаў у графіні Багуслаў. — Я вачам сваім не паверыў, калі ты напісала, што сыходзіш ад яго. І я не такі легкаверны, каб падумаць, што гэтая трагедыя адбылася з-за маёй сціплай асобы, — дадаў ён.

Беатрыса, якая сядзела на ложку ў адной баціставай кашулі, спрабуючы скруціць у вузел доўгія цёмныя валасы, жартаўліва штурхнула палюбоўніка ножкай.

— Да гэтага часу не верыш, што я цябе люблю? — з дакорам спытала яна. — Нават пасля гэтай ночы?

— Пасля гэтай ночы я ў што заўгодна паверу, толькі не ў адкрытую хлусню, — засмяяўся князь і, прысеўшы побач, сказаў: — Расказвай, што здарылася, я павінен разумець, ад чаго абараняць твой і свой гонар, калі давядзецца.

Прыгажуня, якая не чакала такой размовы, трохі збянтэжылася, але, пераканаўшыся, што няшчырасцю толькі адштурхне палюбоўніка, вырашыла сказаць праўду.

— Гэта Карл мяне кінуў, — прызналася яна. — Мяне і нашу дачку, Ганну, таму што герцагіня Ніколь намовіла Папу Рымскага, і той прыгразіў Карлу, што адлучыць яго ад царквы.

— Вялікая страта, — не стрымаўся Радзівіл, але, заўважыўшы дакорлівы погляд палюбоўніцы, адразу ж выбачыўся.

— Мяне святы айцец таксама збіраўся адлучыць, — паведаміла графіня. — Прыйшлося ехаць у Рым і змагацца за выратаванне душы… і, вядома, за шлюб. Не для сябе, для дачкі, бо якая ж маці дазволіць, каб яе дзіця пазашлюбным лічылі… Папа як мяне ўбачыў, адразу даў поўнае адпушчэнне грахоў, абвясціў самай цудоўнай жанчынай у свеце, а яго прыдворны мастак з мяне Марыю Магдаліну напісаў…

— Вось што значыць сапраўдная святасць, — ізноў не прамаўчаў Багуслаў, якога раздражняла крывадушнасць царкоўнікаў. — Я хоць і евангелік, але такую ікону нават у сваёй спачывальні б павесіў!

— Аднак шлюб законным не прызнаў, — расчаравана скончыла жанчына, вырашыўшы ігнараваць кпіны палюбоўніка, якія спісвала на рэўнасць.

Багуслаў абняў яе за напаўаголеныя плечы.

— Але ты ведала, што ў яго ёсць законная жонка? — зноў спытаў ён.

Беатрыса яшчэ раз уздыхнула.

— Я пазнаёмілася з Карлам, калі была яшчэ юнай. Убачыла і адразу ж закахалася. Але ён ужо быў жанаты са сваёй стрыечнай сястрой Ніколь, вядома, з разліку, каб гэтым шлюбам умацаваць свае правы на латарынгскі сталец. Маці, турбуючыся за мой гонар, сілай выдала мяне за графа Кантэкруа, і я пасялілася з мужам у Безансоне, каб ніколі больш не бачыць герцага. Але ён не пакідаў мяне ў спакоі, пераследаваў, казаў, што кахае, што хутчэй памрэ, чым будзе жыць без мяне… А калі я аўдавела, заявіў, што герцагіня Ніколь памерла ў Парыжы. Нават жалобу насіў, — яна горка ўздыхнула. — А потым прыехаў да мяне ў Безансон. Сказаў, што кахае, што не можа чакаць сканчэння жалобы. Настойваў на таемным шлюбе, каб не раздражняць царкву і сваякоў, якія спяць і бачаць, каб забраць у яго герцагства.

— Які вынаходлівы хлопец, — прысвіснуў Багуслаў, якому чамусьці ўспомніўся герцаг Гіз. — А што было потым?

— Я пагадзілася, — прызнала графіня. — Ён прывёў святара, нас абвянчалі, і герцаг публічна пачаў называць мяне жонкай. Калі гэты жудасны падман адкрыўся, я ўжо была цяжарная нашым першынцам. Хлопчык памёр, ледзь з’явіўся на свет. Але Карл працягваў настойваць, што я яго жонка, што яго вымушаны шлюб з герцагіняй Ніколь як з блізкай сваячкай не мае сілы і што ён абавязкова з ёй развядзецца.

Яна горка ўсхліпнула.

— А цяпер, пакідаючы мяне, ён нарэшце прызнаўся, што святар, які нас вянчаў, быў вулічным акцёрам… Падлюка!

— Шлюб in fraudem legis et honestatis[169], — кіўнуў Багуслаў. — Але ты яго кахала? — ён пільна паглядзеў на жанчыну.

— Вядома, кахала, — уздыхнула Беатрыса. — Таму што толькі закаханыя вочы слепнуць, каб не бачыць такой хлусні.

— А цяпер?

— Цяпер, — яна ўсміхнулася. — Цяпер ёсць ты…

Князь не хацеў разбірацца, колькі ў гэтых словах праўды. Яго неверагодна цягнула да гэтай жанчыны з тварам святой і палымянай душой вакханкі, якая аддавалася каханню бессаромна, як распусніца — грошам кліента…

Прайшло некалькі шчаслівых тыдняў, поўных жарсці. Але доўга шчасце працягвацца не магло: чуткі аб сварцы Радзівіла з Тарэнтам дакаціліся да Гаагі, а адтуль — у Францыю. Прыдворныя кавалеры, якія, вядома, былі на баку земляка, усяляк віталі нахабства Тарэнта і смяяліся з паляка, які так лёгка праглынуў крыўду, якую кожны французскі шляхціч лічыў магчымым змыць толькі крывёю крыўдзіцеля.

Дакаціліся чуткі і да графіні Кюзанс. Аднойчы ўвечары, калі Багуслаў вячэраў у Беатрысы, слуга паклаў яму на талерку курыную ножку.

Пажаваўшы жылістае жорсткае мяса, князь адсунуў страву.

— Гэта птушка, мусіць, памерла ад старасці, а не ад кухарскага нажа, — весела сказаў ён.

— Гэтая курыца, можа, і старая, але маладзейшая за тваю галандскую палюбоўніцу, — адрэзала Беатрыса, якая ў гэты вечар была не ў гуморы.

— Гэта ты пра каго? — здзівіўся князь.

— Вядома, пра Лізавету Сцюарт, якая сябе каралевай Багеміі называе… Мы з табой, мой дарагі прынц, вядома, не прысягалі адно аднаму на вернасць, але такая жанчына, як я, можа сабе дазволіць не дзяліць палюбоўніка з трухлявым бервяном, што ад старасці ўжо і мохам парасло!

Радзівіл не ведаў, злавацца яму ці смяяцца.

— Ды адкуль ты ўзяла, што Лізавета мая палюбоўніца? — разгублена спытаў ён.

— Французскі двор пра гэта ўслых кажа! Маркіза Ганзага смяецца, што пакуль вы з Тарэнтам як два сабакі каля старой косткі хадзілі, яе згрыз д’Эпінэ! Ці ж не з-за каралевы Лізаветы ты з Тарэнтам збіраўся біцца на дуэлі, а потым, паслухаўшыся яе ўгавораў, ад рыцарскага гонару адступіўся?

Багуслаў пакінуў дом графіні Кюзанс галодным, так і не задаволіўшы жарсці, якой гарэла яго маладое цела.

Але гэта былі яшчэ кветачкі. У Брусэлі заўсёды хапала французскіх эмігрантаў. Яны сцякалася пад іспанскія сцягі, жадаючы ваяваць супраць свайго караля і яго першага міністра нават на баку варожай арміі, абы адпомсціць за абражаны гонар, і рэгулярна атрымлівалі весці з дому. Сярод іх быў той самы дэ Фантрай, што ездзіў у Мадрыд па даручэнні Сэн-Мара і Гастона Арлеанскага. З’яўленне ў Брусэлі Радзівіла, якога ў Францыі аднагалосна ахрысцілі баязліўцам, выклікала сярод французаў-выгнаннікаў залеву кпінаў, а гордыя іспанскія гранды наогул не разумелі, як пасля такой ганьбы яшчэ можна жыць на свеце.

Некалькі шчырых гутарак з «добразычліўцамі» адкрылі Багуславу вочы на тое, каму ён абавязаны ганебнай славай. Гэтага радзівілаўскі гонар не мог знесці, і абураны князь загадаў сваім людзям неадкладна рыхтавацца да ад’езду.

— Нікчэмны Тарэнт, якому я дараваў крыўду, замест падзякі вырашыў зганьбіць мяне ў вачах усёй Еўропы і каханай жанчыны, — растлумачыў ён сваё рашэнне Яну Невяроўскаму, якога вельмі здзівіла такая паспешнасць. — А цяпер я нягодніку яго ілжывы язык ў горла заб’ю!

— Паядынак? — збялеў Ян.

— Паядынак, — рашуча сказаў Багуслаў. — І на гэты раз мяне ўжо ніхто не спыніць!

Раздзел 5

КАЛІ ВОРАГ — ЖАНЧЫНА

Керкен — Райнберг — Гаага

(ліпень — верасень 1642 года)

Пакуль Радзівіла не было ў лагеры прынца Аранскага, галандскія войскі прасунуліся ад Гелдэрна толькі пад Райнберг, паспяхова громячы іспанцаў, якія адступалі перад сілай пратэстанцкай зброі. Там меўся быць і Тарэнт, на сустрэчу з якім спяшаўся Багуслаў.

Ва ўбогім заездзе каля Керкена князь нечакана сустрэў графа Сольмс-Браўнфельса, які таксама ехаў у лагер і завітаў сюды перакаваць коней. Багуслаў затрымаўся ў гэтым богам забытым месцы з-за пана Пуцяты, якога нечакана зваліла падагра, і не хацеў кідаць бурклівага выхавацеля, пакуль яму не стане лепш.

Пакуль графскія слугі кармілі і паілі коней, Радзівіл меў магчымасць абмеркаваць з Сольмс-Браўнфельсам апошнія французскія навіны, пра якія даведаўся ў Брусэлі.

— Навіны пра змову Арлеанскага з іспанцамі вярнулі Рышэлье з таго свету, — казаў князь, папіваючы добрае іспанскае віно, якое прадбачліва захапіў з сабой у дарогу. — Сябры кардынала ўжо рыхтаваліся да найгоршага, калі той, азнаёміўшыся, — не з вашым лістом, дарагі граф? — падняўся з ложка, каб пайсці да караля і загадаць арыштаваць усіх змоўшчыкаў. Фантрай уцёк у Брусэль, прынц Бастон так спалохаўся, што выдаў Рышэлье ўсіх змоўшчыкаў, а таксама прадыктаваў умовы той самай здзелкі з іспанцамі. Герцагу Бульёнскаму, які таксама быў сярод мяцежнікаў, прыйшлося развітацца з Седанам… Яшчэ арыштаваныя Сэн-Мар і яго прыяцель, здаецца, дэ Ту… Ну, гэтым, я перакананы, нічога не пагражае.

— Як і нашаму сяброўству з Францыяй, мой дарагі прынц! — радасна падхапіў Сольмс-Браўнфельс і, адпіўшы віна, прапанаванага яму князем, задаволена цмокнуў. — М-м-м! Іспанцаў я, вядома, не люблю, але не іх напоі… Я перадам гэтыя звесткі прынцу Аранскаму, — вырашыў ён. — Можа, мансеньёр, вы самі хочаце гэта зрабіць? Толькі папярэджваю, што такія навіны варта паведамляць адразу.

— Паведайце вы, — вырашыў Багуслаў. — Я затрымаюся тут яшчэ на некалькі дзён, бо майму старому слугу зусім дрэнна… А Тарэнт цяпер у лагеры? — на ўсялякі выпадак пацікавіўся ён, калі прыйшоў час развітвацца, хаця і так ведаў адказ.

— У лагеры, — пацвердзіў Сольмс-Браўнфельс і, заўважыўшы задаволеную ўсмешку на вуснах Радзівіла, насцярожана спытаў: — А што ў вас з Тарэнтам, мансеньёр?

Багуслаў холадна ўсміхнуўся.

— Я маю намер зрабіць усё, каб гэты доўгі язык пашкадаваў аб плётках, якія пашырае…

Радзівіл застаўся чакаць адужання пана Пуцяты, а Сольмс-Браўнфельс паехаў далей. На наступны дзень граф ужо прыбыў у Райнберг, дзе меў аўдыенцыю ў прынца Аранскага.

— Трэба падзякаваць прынцу Багуславу, які ўвесь час даказвае нам сваю прыязнасць, — сказаў штатгальтар, выслухаўшы навіны. — Я ўжо пра ўсё ведаю ад французскага пасла Цюільера. Будзем спадзявацца, што бог працягне дні Рышэлье і ён надалей будзе трымаць у жалезным кулаку гэтую нікчэмную арыстакратыю, якая ахвотна падпіша прысуд сваёй краіне, абы зваліць ненавіснага міністра.

— Думаю, прынц хутка сам будзе тут, — сказаў Сольмс-Браўнфельс. — Здаецца, хоча выклікаць на паядынак Тарэнта… Напэўна, праз тую дурную сварку на абедзе ў каралевы Лізаветы.

— Ох, маладосць! Сам калісьці такім быў, — уздыхнуў штатгальтар, але на прапанову сваяка папярэдзіць прынца Анры Шарля аб радзівілаўскім намеры адмоўна пахітаў галавой. — Каб Тарэнт са шпагай у руцэ паскакаў насустрач прынцу Багуславу? Не, сябар мой, не варта. Калі прыбудзе Радзівіл, я сам з ім пагавару… Вось дурні хлапчукі! Але, бог дасць, усё будзе добра.

Прынц Аранскі ўсё добра прадумаў, але не разлічыў, што пану Пуцяту нечакана палягчэе, і князь Багуслаў, які, вядома, нічога не сказаў выхавальніку пра паядынак, зараз імчаўся ў лагер, захапіўшы з сабой толькі некалькіх слуг і Невяроўскага са Стаброўскім. Ён ужо шкадаваў, што адкрыўся Сольмс-Браўнфельсу і, баючыся, што той можа сарваць яго сустрэчу з Тарэнтам, вырашыў трымаць сваё вяртанне ў таямніцы.

Таму ўжо на наступны дзень Анры Шарля Трэмуйля, прынца Тарэнта, адшукаў гвардзейскі капітан Дзюшан — заўзяты забіяка і дуэлянт. Прынца запрасілі на абед да французскага пасла Цюільера, і ён быў вельмі незадаволены тым, што яго адрываюць ад смачнай трапезы. Дзюшан увесь ззяў гонарам ад атрыманага даручэння.

— Я выконваю просьбу аднаго польскага прынца, — ганарліва пачаў ён, але, запнуўшыся, з пракляццем дадаў: — Чорт пабяры, забыўся яго імя…

— Я не ведаю іншых польскіх прынцаў, акрамя прынца Радзівіла, — здзіўлена сказаў Трэмуйль, які ўжо забыўся пра ежу і ўважліва слухаў пасланца.

— Сапраўды, — з палёгкай уздыхнуў Дзюшан, які не мог вымавіць цяжкае для яго языка імя князя Багуслава. — Дык вось, прынц прасіў перадаць вашай светласці, што хацеў бы сустрэцца з вамі і з месье д’Эпінэ. І загадаў нагадаць, каб не забылі захапіць з сабой шпагі.

Тарэнт здзіўлена міргнуў.

— Ён што, звар’яцеў? — спытаў ён. — Мы, здаецца, ужо ўсё высветлілі!

— Напэўна, не ўсё, — паціснуў плячыма Дзюшан.

— Ну добра, — Трэмуйль злосна напалову выцягнуў шпагу з похваў, агледзеў, убачыў, што яна цалкам прыдатная для паядынку, і дадаў: — Я гатовы. А што да д’Эпінэ, дык ён у Рэнене застаўся.

— Вельмі шкада, — уздыхнуў Дзюшан. — Але я не люблю сумаваць без справы, таму прашу вашу светласць знайсці мне годнага праціўніка.

Некалькі хвілін Тарэнт задуменна перабіраў пярсцёнкі на пальцах, абдумваючы.

— Што вы скажаце пра Данета? — прапанаваў ён аднаго са сваіх афіцэраў.

— Не, гэта немагчыма, — запярэчыў капітан. — Данет — адзін з маіх самых блізкіх сяброў. Я яго як брата люблю! Знайдзіце каго-небудзь іншага, прынц.

— Тады Бакур? — Тарэнт назваў імя іншага вядомага брэцёра.

— Бэты пасуе, — з палёгкай пагадзіўся Дзюшан. — Клічце сюды Бакура, і мы разам абярэм месца і спосаб паядынку.

Бакур з’явіўся толькі праз тры чвэрці гадзіны, пазяхаючы і праціраючы сонныя вочы, бо ўсю ноч правёў у сядле, аб’язджаючы пасты.

— Стонаццаць дэманаў вам у рабро, — буркнуў ён замест прывітання. — Толькі паядынку мне зараз не хапала! І без таго валюся з ног ад стомы… Сёння не буду біцца, і не прасіце!

— Ведаеце што, месье Дзюшан, — не вытрымаў Тарэнт, у жываце якога ўжо пагрозліва вурчала. — Ці дамаўляйцеся з Бакурам, ці знайдзіце сабе іншага саперніка — мне ўсё адно.

— Вы што, паднялі мяне з ложка, каб зноў адправіць спаць? — здзівіўся Бакур. — Я сказаў, што сёння біцца не буду, а пра заўтра я нічога не казаў.

— Месье Бакур, — урачыста сказаў Трэмуйль. — Я зараз абедаю ў французскага пасла, і, напрамілы бог, дамоўцеся пра ўсё з месье Дзюшанам ад майго імя… Чорт ведае што! — сплюнуў ён сабе пад ногі. — Бэты Радзівіл яшчэ больш шалёны, чым я думаў!

Сказаўшы так, ён пайшоў абедаць, пакінуўшы секундантаў здзіўленымі і трохі збянтэжанымі.

Пасля неабходных цырымоній тыя дамовіліся, што паядынак адбудзецца на наступны дзень за чвэрць лье ад Рэйнберга, куды ў прызначаны час прыбылі Тарэнт з Бакурам. Хутка з’явіліся і іх праціўнікі ў суправаджэнні слуг і Невяроўскага са Стаброўскім.

Тыя выглядалі незвычайна засяроджанымі, сур’ёзнымі і трохі пакрыўджанымі на князя за тое, што не ўзяў іх секундантамі.

Прывітанне ворагаў, вядома, не вылучалася сардэчнасцю.

— Ты прадбачлівы, — паморшчыўся Тарэнт, абмераўшы пагардлівым позіркам Радзівіла і яго почат. — Будзе каму аднесці тваё цела на могілкі!

— Не для сябе, для цябе стараюся, — адрэзаў Багуслаў.

Нягледзячы на грэблівае стаўленне да языкастага ворага, князь выпраменьваў ледзяны спакой. Падышоўшы да Бакура, ён працягнуў яму сваю шпагу. Тарэнт, крыва ўсміхаючыся, падаў сваю Дзюшану.

— Здаецца, усё ў парадку, — сказаў той, агледзеўшы зброю, — вострая, не мае на сабе слядоў яду, якім часам змазваюць лязо людзі без гонару і сумлення.

Хацеў вярнуць яе гаспадару, але Бакур яго спыніў.

— Трэба памераць, ці аднолькавыя.

Вымералі і высветлілі, што шпага Радзівіла на цэлыя паўстапы даўжэйшая, чым шпага яго праціўніка.

— Так не пасуе! — запратэставаў Бакур. — Трэба, каб усё было справядліва.

— Як гэта — справядліва? — абурыўся Стаброўскі, які, вядома, не мог утрымацца ў такі вырашальны момант. — Ты яшчэ скажы, што мансеньёр Радзівіл ледзь не на галаву вышэйшы за прынца Тарэнта. Што ж яму цяпер — яшчэ і галаву адсекчы?

Зарагаталі ўсе — і дуэлянты, і іх слугі. Бакур далей упіраўся.

— Ніхто не перашкаджаў прынцу Тарэнту выбраць сабе доўгую зброю, — даводзіў Дзюшан. — А калі ўзяў менавіта гэтую, хай наракае на сябе.

Каб спыніць спрэчку, Багуслаў забраў сваю шпагу ў Бакура і працягнуў яе Тарэнту.

— Вазьмі. І скончым з гэтым.

— І не падумаю, — абурыўся сапернік. — Калі фартуна мне ўсміхнецца, я не хачу, каб нехта папракаў, што я атрымаў перамогу таму, што біўся даўжэйшай шпагай.

Спрэчка ўспыхнула з новай сілай. Бакур прапанаваў паслаць слугу ў горад па дзве шпагі аднолькавай даўжыні. Дзюшан, які лічыў справай гонару не згаджацца з праціўнікам, прапанаваў кінуць жэрабя. Усе радасна пагадзіліся, і капітан падняў з зямлі дзве сухія саломінкі.

— Хто выцягне кароткую, кароткай і б’ецца, — паведаміў ён.

Дуэлянты па камандзе ўзяліся, вынялі саломінкі — і кожны застаўся пры сваёй зброі. Бакур усё роўна быў незадаволены.

— Гэта супраць правілаў, — даводзіў ён.

Багуслаў глыбока ўздыхнуў.

— Да д’ябла вашы французскія цырымоніі, — сказаў ён. — Слухай, Тарэнт, — звярнуўся ён да праціўніка, які быў ужо гатовы кінуцца са шпагай на свайго надакучлівага секунданта. — Мой настаўнік фехтавання калісьці казаў, што даўжыня шпагі дае пэўную перавагу толькі ў пешым баі, а не ў конным.

— Я таксама такое памятаю, — пацвердзіў той і раздражнёна паглядзеў на Бакура. — А вы што на гэта скажаце, месье законнік?

Падумаўшы, Бакур аўтарытэтна пацвердзіў, што прынц Радзівіл мае рацыю. Вырашылі біцца верхам, па-кавалерыйску, ужо не звяртаючы ніякай увагі на аматара цырымоній, які нешта мармытаў пра жэрабя адносна коней і чатырох бакоў свету, спехам знялі камзолы, застаўшыся ў адных кашулях, ускочылі на коней і раз’ехаліся ў розныя бакі.

— З богам! — крыкнуў Стаброўскі Багуславу, а Ян моўчкі перахрысціў яго ўслед.

Секунданты, якія аж забыліся пра ўласны паядынак, дружна скамандавалі з’язджацца. Праціўнікі, разагнаўшы коней, нарэшце сышліся ў крывавым баі, скрыжаваўшы рапіры так, што паляцелі іскры.

— Гэта бой дык бой! — задаволена цмокнуў Гакур.

Паглядзець сапраўды было на што. Навучаныя коні ваяўніча ржалі, а праціўнікі, заціснуўшы ногі ў страмёнах, біліся, як львы, нападаючы і парыруючы ўдары, спрабуючы намацаць слабое месца ў абароне саперніка, каб адным дакладным ударам атрымаць перамогу.

— Бі яго, бі, бі, — нібы малітву шаптаў Ян, да болю сціснуўшы пальцы і не адрываючы погляду ад чорнага каня і моцнай фігуры князя ў белай кашулі, які цяпер абараняўся.

— Чорт! Чаму ён не нападае? — амаль крычаў Стаброўскі і ажно падскочыўшы ад нецярпення, закрычаў: «Бі-і-і!»

Здаецца, яго пачулі. Шпага Тарэнта небяспечна прасвістала каля левага бока князя, але Багуслаў адхіліўся, і выпад не дасягнуў мэты, толькі распароў кашулю.

— Ага! — радасна крыкнуў Тарэнт, падумаўшы, што трапіў ворагу ў бок, але адразу ж страшэнна закрычаў ад пякучага болю.

Радзівіл ударыў яго па правай руцэ, рассекшы яе да косткі.

З пашкоджаных сасудаў пырснула гарачая кроў. Выпусціўшы шпагу, Тарэнт з гучным крыкам адкінуўся на круп каня, бяссільны што-небудзь зрабіць.

Стаброўскі і Невяроўскі кінуліся абдымаць адзін аднаго, а потым з усіх сіл пабеглі да месца сутычкі, куды ўжо набліжаліся і Бакур з Дзюшанам…

Крык саперніка напалохаў Багуславава жарабца, той ірвануўся ў бок і праскакаў сотню крокаў, пакуль гаспадар не стрымаў яго і не павярнуў назад, знайшоўшы ворага ўжо на зямлі, залітым крывёю.

Убачыўшы Радзівіла, які трымаў зброю ў руцэ, той аблізаў перасохлыя вусны.

— Літасці…

Багуслаў нахіліўся і паспрабаваў заціснуць рану, з якой выцякала кроў. Азірнуўшыся ў пошуках дапамогі, ён з палёгкай заўважыў, што да іх ужо бягуць слугі і секунданты.

— Трэба неадкладна перавязаць! — крыкнуў ён.

Хтосьці падаў скураны рэмень, якім моцна сціснулі пасечаныя сасуды, каб спыніць кроў.

Слугі ўвязалі конскія гунькі паміж двух конскіх сёдлаў, так што выйшла нешта падобнае да калыскі, куды асцярожна паклалі параненага. Трэмуйль быў бледным як смерць і толькі стагнаў, калі яго клалі ў гэтыя паветраныя насілкі. Затым ускочылі на коней і стрымгалоў паімчаліся ў горад…

Калі даехалі да брамы, Радзівіл крыкнуў варце пра небараку, якому неадкладна патрабуецца хірург, і яму адразу ж паказалі патрэбны дом. Хірург быў знаўца сваёй справы, заліў у горла параненаму трохі чырвонага віна, каб прытупіць боль і аднавіць сілы, ды ўзяўся за работу.

Тарэнт не стрымліваў крыкаў, і Багуслаў, ужо шчыра спачуваючы ворагу, падзякаваў богу, што сам застаўся цэлы. Да князя падышоў Дзюшан.

— Мансеньёр, я б раіў вам на час з’ехаць, — сказаў ён. — Баюся, прынцу Аранскаму вельмі не спадабаецца гэтая гісторыя… асабліва калі яго сваяк, не дай бог, памрэ або калекам стане.

Князь не мог з гэтым не пагадзіцца і, даручыўшы Дзюшану запэўніць галандскага штатгальтара, што яго сваяка паранілі ў сумленным паядынку, хутка пакінуў горад са сваім початам.

Стаброўскі і Невяроўскі так і ззялі ад радасці і гонару за свайго патрона.

— Сёння ваша княжацкая міласць адным дакладным ударам заткнуў раты ўсім мярзотнікам, што асмеліліся вас баязліўцам называць, — сказаў Самуль, калі яны імчалі назад у Керкен.

— Гэта праўда, — пагадзіўся Багуслаў. — Так, на жаль, галоўнаму балбатуну я пашкодзіў руку, а не язык…

х х х

Вымушаная высылка Радзівіла доўжылася нядоўга — ужо праз некалькі тыдняў ён вярнуўся ў Гаагу, каб узяць удзел у вясельных урачыстасцях. Пасля доўгіх дыпламатычных перамоў жонцы штатгальтара Амаліі ўдалося атрымаць згоду англійскага караля на шлюб яго старэйшай дачкі Марыі са сваім сынам Вільгельмам. Нягледзячы на тое, што галандскі прынц і англійская прынцэса былі яшчэ дзецьмі, шлюб ужо ўрачыста заключылі ў Лондане, і ў Галандыю маладая пара прыбыла разам з англійскай каралевай Генрыетай Марыяй. Багуслаў не сумняваўся, што такая важная падзея выцесніць з галавы прынца Аранскага згадкі пра іх з Тарэнтам, хоць паядынак і паспелі абсмакаваць французскія і галандскія газеты. Да таго ж хірург, якога ён знайшоў для Тарэнта, аказаўся знаўцам сваёй справы, і паранены ўжо мог ездзіць верхам і заляцацца да жанчын. Пра гэта князю Багуславу напісаў Карл Людвіг Пфальцскі. Ён, пасварыўшыся з англійскім каралём, вярнуўся ў Галандыю і радасна сустрэў таварыша ў палацы штатгальтара, куды князь прыбыў на аўдыенцыю. Дамовіўшыся з прыяцелем пра вячэру, Багуслаў прайшоў у пакоі прынца Аранскага.

Нягледзячы на радасную падзею ў сваім доме, Фрыдрых Генрых сустрэў князя незвычайна строга, бо моцна дакараў сябе за тое, што не перашкодзіў паядынку. Багуслаў разумеў пачуцці штатгальтара, але не сумняваўся ва ўласнай рацыі, пра што яму і абвясціў. Тады прынц Аранскі загадаў паклікаць Тарэнта.

Шарль Анры зайшоў у пакой спакойна, хоць ужо выглядаў не так самаўпэўнена, як раней, і прывітаў Радзівіла халодным цырымонным паклонам, на які Багуслаў адказаў так, як падказваў этыкет. Прынц Аранскі пільна паглядзеў на абодвух.

— Такім чынам, што было, тое было, — сказаў ён сапернікам, пакуль тыя моўчкі мералі адзін аднаго ледзянымі поглядамі. — Але я хачу, каб вы тут і цяпер, перада мной, паціснулі рукі і паклалі канец варожасці.

— Я гатовы да прымірэння, — сказаў Багуслаў.

Тарэнт выразна прадэманстраваў пашкоджаную руку.

— Я таксама, — сказаў ён. — Хоць бы таму, што абараніць сябе са шпагай у руцэ мне ў бліжэйшы час наўрад ці ўдасца.

— Здаецца, табе і са здаровай рукой гэта не вельмі ўдавалася, — саркастычна заўважыў Багуслаў.

Усё ж пасля чарговага ўмяшальніцтва прынца Аранскага праціўнікі паціснулі рукі і выйшлі. Радзівіл збіраўся сысці, але новыя кпіны Трэмуйля прымусілі яго спыніцца.

— Спадзяюся, гэта перамір’е не такое, як тое, што мы абвясцілі ў Рэнене? — крыкнуў той услед Багуславу.

Князь крута павярнуўся.

— Бачу, твой язык адчувае сябе значна лепш, чым правая рука, — злосна сказаў ён. — Растлумач, на што намякаеш?

Тарэнт ад абурэння задрыжаў.

— Хачу ведаць, чаму табе зноў захацелася махаць шпагай пасля таго, як у Рэнене мы з табой па-сяброўску памірыліся? — спытаў ён, кусаючы вусны. — Я тады шчыра думаў, што для цябе гэта не пустыя словы.

Князь крыху разгубіўся, але, успомніўшы разбураныя адносіны з Беатрысай, ад якой за ўвесь гэты час не атрымаў ні слоўца, адказаў:

— Ты лепш у сябе спытай, на якую халеру табе спатрэбілася ганьбіць маё імя перад сваімі сябрамі і распаўсюджваць плёткі, якія ў рэшце рэшт пасварылі мяне з каханай жанчынай? Я ледзь ад сораму не згарэў у Брусэлі, калі пачуў, што маю згоду скончыць сварку мірам у Францыі лічаць баязлівасцю!

Пачуўшы такое, Тарэнт таксама разгубіўся.

— Пачакай, — ён адмоўна махнуў здаровай рукой. — Я слова даю, што нічога падобнага не казаў і не мог сказаць, бо такія паводзіны шляхцічу не пасуюць! Калі я з каго насміхаюся, дык раблю гэта адкрыта, не за спінай! Хто-хто, а ты мог бы гэта заўважыць, мы з табой, б’ючы іспанцаў на вайне, колькі фунтаў ліха разам з’елі… Як жа я мог пасля ўсяго назваць цябе баязліўцам?

Багуслаў здзіўлена глядзеў на яго. Румяны ад гневу і разгубленасці, як і яго ўласны, твар прынца Шарля Анры пераканаў князя, што той кажа праўду.

— І хто ж тады распусціў гэтыя чуткі? — спытаў Радзівіл. — Можа, д’Эпінэ?

— Не ведаю. — Тарэнт сярдзіта нахмурыўся. — Магу казаць толькі за сябе… Але хто б ні ўзвёў на мяне паклёп, я гэтага балбатуна знайду і левай рукой задушу!

Прынц прыгразіў здаровай рукой нябачнаму ворагу і, скупа кіўнуўшы на развітанне, пайшоў.

х х х

Праз некалькі дзён Радзівіл і думаць забыўся пра Тарэнта — у палацы ў гонар прыезду Генрыеты Марыі Французскай ладзілі балет, у якім князь павінен быў удзельнічаць. А яго партнёркай мусіла быць сама англійская каралева! Такі гонар Багуслаў справядліва расцаніў як знак павагі да яго роду, хоць з поўным правам мог прыпісаць і асабістым талентам — каралева Генрыета добра запомніла яго прыезд у Лондан.

Калі прыйшоў чаканы вечар, князь адчуў, што крыху хвалюецца.

— Адзін бог ведае, што са мной адбываецца, — разгублена сказаў ён Карлу Людвігу Пфальцскаму, які пры сустрэчы адразу звярнуў увагу на нервовасць прыяцеля і пачаў з яго трохі кпіць. — У баі вольна смерці ў вочы смяюся, а тут…

Ён дэманстратыўна агледзеўся — у палацы Аранскіх яблыку не было дзе ўпасці.

— Пакінь, — супакоіў яго курфюрст. — У гэтай цеснаце перш глядзі, каб цябе не затаптаў натоўп, а потым ужо перажывай пра танцавальныя фігуры.

Радзівіл хацеў адказаць, што яго палохаюць не танцы, а востры язычок англійскай каралевы, але не паспеў. Гучнае шамаценне прысутных праінфармавала аб з’яўленні паважанай госці, якая зайшла ў залу ў суправаджэнні дачкі і сямейства Аранскіх. Генрыета была ў французскай сукенцы колеру няспелых алівак і ў каштоўных смарагдавых упрыгожваннях дзівоснай прыгажосці. Яны, як паведаміў князю Карл Людвіг, былі часткай каштоўнасцей англійскай кароны, якія яе вялікасць збіралася пакінуць у заклад галандскім купцам за атрыманне пазыкі: англійскаму каралю для вайны з уласным народам трэба былі грошы. Худзенькая постаць Генрыеты выклікала здзіўленне ў галандскіх жанчын, якія вылучаліся круглява-пышнымі формамі. Багуслаў усміхнуўся, пачуўшы, як прынцэса Луіза Багемская, не стрымаўшыся, гучна сказала: «Якая ж яна маленькая!» — і прыкусіла язык пад асуджальнае шыканне багемскай каралевы і сясцёр, якія таксама меліся танцаваць у балеце. Князь са здзіўленнем заўважыў, што прынцэса Лізавета зусім не змякчылася ў адносінах да яго: перахапіўшы яго ўсмешку, яна холадна адвярнулася.

— Не звяртай увагі, — супакоіў яго Карл Людвіг. — Напэўна, крыўдзіцца, што ты сёння танцуеш не з ёй. Затое Генрыета кожны раз чырванее, калі чуе тваё імя. Праўда, сястрычка?

Ён спрытна выцягнуў з натоўпу прыдворных прынцэсу Генрыету, шчокі якой сапраўды гарэлі агнём. Пасля братавых слоў яна так збянтэжылася, што не магла прымусіць сябе падняць вочы на Багуслава і з прыкметнай цяжкасцю ўсміхнулася. Князь ледзьве паспеў адказаць, як Аранскі абвясціў аб пачатку танцаў, і ўсе пары паспяшаліся заняць свае месцы.

Радзівіл падышоў да англійскай каралевы і, нізка пакланіўшыся, падаў ёй руку, запрашаючы на танец. Аказалася, што яе вялікасць любіць танцаваць.

— Галандцы, напэўна, лічаць мяне легкадумнай, — смеючыся, сказала яна, прысядаючы ў лёгкім рэверансе. — Але мне не прывыкаць да гневу пурытанскіх прапаведнікаў, якія рашуча асуджаюць вясёлае баўленне часу, раячы знаходзіць задавальненне толькі ў суровых малітвах. І хай д’ябал забярэ гэты палітэс, а бог даруе мне маю слабасць, але сёння я магу думаць толькі пра танцы… Зрэшты, мае ворагі вельмі б хацелі, каб я думала пра іх заўсёды!

Багуслаў засмяяўся, зразумеўшы, што каралева намякае на англійскіх парламентарыяў, якія без стомы абураліся, што іх каралева занадта шмат займаецца палітыкай.

— А я цяпер магу думаць толькі пра сваю чароўную партнёрку, — адказаў ён, панізіўшы голас.

Князь ужо не хваляваўся. Ён быў выдатным танцорам і галантным кавалерам, і хоць невысокі рост Генрыеты Французскай перашкаджаў яму — высокаму і моцнаму мужчыну — у поўнай меры атрымаць асалоду ад танцаў, затое зайздросныя погляды гледачоў прыемна казыталі самалюбства.

Калі танцы скончыліся і танцоры, атрымаўшы заслужаныя апладысменты, растварыліся ў натоўпе гледачоў, Радзівіл цалкам чакана сутыкнуўся з прынцам Тарэнтам, які не стаў пазбягаць яго таварыства, а, выбраўшы зручны момант, падышоў сам і растлумачыў для чаго.

— Я высветліў, хто пашыраў пра мяне хлуслівыя чуткі, якія прывялі да нашага паядынку, — паведаміў ён звыклым невыносна грэблівым голасам. — Калі, вядома, табе гэта цікава.

— Гавары, — сказаў Радзівіл, хоць і быў перакананы, што, каб знайсці вінаватага, Трэмуйлю дастаткова было зірнуць у люстэрка. — Я сапраўды хачу ведаць, хто гэты нягоднік.

— Нягодніца, — паправіў Тарэнт і шматзначна ўтаропіўся ў прынцэсу Лізавету, якая размаўляла з невядомым князю кавалерам.

Багуслаў так здзівіўся, што не адразу знайшоў што сказаць. Нягледзячы на ўсе свае недахопы, нахабны француз быў чалавекам гонару, і здавалася зусім неверагодным, што ён здольны перакласці цяжар сваёй віны на слабыя жаночыя плечы.

— Але чаму? — спытаў Радзівіл, калі знайшоў словы.

— Праз д’Эпінэ, — Тарэнт пашукаў вачыма фаварыта каралевы, які таксама быў сярод гасцей. — Наша мілая прынцэса была перакананая, што калі мы з табой будзем біцца на дуэлі, д’Эпінэ, якога яна люта ненавідзіць, зноў будзе маім секундантам і атрымае добрыя шанцы загінуць. Ёй было ўсё адно, што мы з табой таксама жыццём рызыкавалі, толькі б помста, якой яна так прагне, нарэшце здзейснілася!

Багуславу бракавала слоў. Ён не мог і падумаць, што такія чорныя намеры могуць хавацца за анёльскай знешнасцю.

— Чорт пабірай! — прамармытаў ён. — А я яшчэ калісьці марыў з ёй ажаніцца!

Ён з агідай паглядзеў на прынцэсу Лізавету, якая цяпер здалася яму падобнай да жабы.

— А як ты даведаўся? — спахапіўся ён.

— Распавяла адна чароўная мадэмуазэль, — Тарэнт паслаў прамяністы погляд маладзенькай прынцэсе Луізе Аранскай, якая здалёк пяшчотна яму ўсміхнулася. — А ёй пра гэта сказала Генрыета Багемская… скардзілася на сястру. Калі хочаш, можаш у яе пра ўсё і распытаць. Ад цябе яна нічога не схавае, бо закаханая да вар’яцтва.

Багуслаў азірнуўся на прынцэсу Генрыету. Перахапіўшы яго погляд, дзяўчына шчасліва расчырванелася. Але, нягледзячы на сваю прыгажосць, яна была такой падобнай да сястры, што князь нечакана для сябе адвёў вочы: ён паверыў Тарэнту і без якіх-небудзь роспытаў.

— Да д’ябла, — працадзіў ён праз зубы. — Лепш трымацца ад яе далей… Чорт! Няма горш няшчасця, чым мець сваім ворагам жанчыну. На паядынак яе не выклічаш і нават словам не папракнеш, каб у прыстойным таварыстве не атрымаць рэпутацыю грубага дурня.

— Гэта праўда, — пагадзіўся Тарэнт. — Менавіта таму я прынцэсу Лізавету дзясятай дарогай абыходжу. Баюся, не ўтрымаюся.

Ён паправіў скалечанай рукой карункавы каўнер кашулі. Два пальцы да гэтага часу не згіналіся. Багуслаў адчуў згрызоты сумлення.

— Павінен прызнацца, што, нягледзячы на твой язык, я заўсёды лічыў цябе адважным і высакародным кавалерам.

Гэта прагучала амаль як прабачэнне і Тарэнт менавіта так і зразумеў гэтыя словы. Яго напружаны твар трохі прасвятлеў.

— Кампліментамі ты не адкараскаешся. Хіба добрым абедам.

— Падыходзіць, — засмяяўся князь.

Пасля шчодрага балю Радзівіл з языкатым французам ужо былі амаль сябрамі.

— Ну што ж, — паведаміў Багуслаў Яну Невяроўскаму на наступны дзень, калі змог падняць з падушкі цяжкую пасля прымірэння галаву. — Таварыша я ў яго асобе, вядома, не атрымаў, але ворага пазбавіўся!

Раздзел 6

БАРОН ЗЕМБІНСКІ

Гаага — Утрэхт — Амстэрдам — Дуўр

(кастрычнік — снежань 1642 года)

Пакуль у Гаазе грымелі вясельныя ўрачыстасці, Францыя занурылася ў бездань палітычных жарсцяў. Пра тое, што Сэн-Мара і яго прыяцеля дэ Ту пакаралі смерцю 12 верасня на Пляс дэ Тэро ў Ліёне ў прысутнасці ста дваццаці тысяч гарадскіх буржуа, князь Багуслаў даведаўся з газеты, якую купіў за пару дробных манет у вулічнага хлапчука-прадаўца. Той гандляваў навінамі на рыбным рынку Гаагі — гандлёвай прыстані, куды прышвартоўваліся рыбацкія лодкі і баржы, дзе прадавалі мясцовую стронгу, селядзец са Схевенінгена, ейсельмерскіх вугроў, зеландскіх вустрыц і мідый. Дзіўна, але тут не было чуваць смуроду гнілой рыбы, які звычайна суправаджаў такі гандаль, таму не толькі паважаныя буржуа, але і арыстакраты не міналі гэтае месца падчас сваіх шпацыраў. Радзівіл скамечыў газету і, перагнуўшыся праз драўляныя парэнчы моста, кінуў яе ў канал. Лебедзі і качкі, якія плавалі там, спадзеючыся на корм, кінуліся на яе, але, не знайшоўшы ежы, абурана запстрыкалі дзюбамі і забілі крыламі.

— Трыста пар ботаў вельмі дорага абышліся няшчаснаму, — прамармытаў Багуслаў. — Бедная прынцэса Марыя Луіза!

Ян Невяроўскі шпурнуў птушкам недаедзены сыраваты пірог, набыты ў гандляра, які настойліва прапаноўваў свой няхітры тавар мінакам, і асцярожна паглядзеў на Багуслава.

— Тваёй княжацкай міласці не перашкодзіла б падсілкавацца. Сонца пачынае сядаць, а ў нас з раніцы макавай расінкі ў роце не было. Ніводная жанчына не вартая такіх пакут!

— Гэтая вартая, — уздыхнуў Багуслаў, думаючы пра Беатрысу.

Яна вярнула яму палымяны ліст, напісаўшы на канверце, там, дзе стаяла яе імя, «для маркізы Ганзага». Плёткі з Францыі, нягледзячы на актыўныя ваенныя дзеянні, у Брусэль паступалі рэгулярна.

Ян уздыхнуў, галодным позіркам правёўшы рэшткі свайго пірага, што якраз знікалі ў горле пражэрлівага лебедзя, і панюхаў паветра, якое сёння чамусьці пахла вэнджаным селядцом і смажаным мясам.

— Твая княжая міласць, аднак, не можа ажаніцца з жанчынай, рэпутацыя якой не бездакорная, — асцярожна нагадаў ён. — Яшчэ і каталічкай у дадатак!

— Хоць ты не пачынай, — агрызнуўся Радзівіл. — Мне хапае павучанняў ад пана Пуцяты!

Усё ж, зірнуўшы на няшчасны твар таварыша, злітаваўся.

— Добра, — сказаў князь. — Хадзем абедаць. Галодны страўнік — не найлепшы дарадца спустошанаму любоўнымі пакутамі розуму…

Есці пайшлі ў «Шалёнага сабаку» — найлепшую карчму каля царквы Святога Якуба, якой не грэбавалі і арыстакраты. Дарогай давялося праштурхацца скрозь натоўп шумных студэнтаў з суседняга Лейдэна, якія, стаміўшыся ад універсітэцкага жыцця, завіталі ў сталіцу ў пошуках новых забаў і цяпер гучна збіралі грошы на некалькі бутэлек віна, якія можна было танна набыць у бліжэйшай аптэцы. Нарэшце, князь з Невяроўскім аказаліся каля рознакаляровай шыльды, на якой грознага выгляду сабака спрабаваў адабраць кашалёк у бяскрыўднага мінака. Яшчэ раз ацаніўшы гумар мэтра Бокстала, уласніка «Сабакі», які такім чынам папярэджваў наведнікаў пра куслівыя цэны, Радзівіл падышоў да дзвярэй і сутыкнуўся з самім гаспадаром, што засланяў уваход шырокай спінай. Яго звыклая бадзёрасць, якая ў галандскіх шынках абавязкова сведчыла пра дабрабыт установы, цяпер саступіла месца дзіўнай разгубленасці.

— Што такое, шаноўны мэтр? — спытаў Багуслаў. — Перасмажылася мяса або скісла выдатная іспанская мальвазія, якая, я ведаю, заўсёды ёсць у тваім склепе, і ў мірны час, і ў вайну? Мы з прыяцелем паміраем з голаду і смагі!

Гаспадар не зрушыўся з месца, а яго гладкія шчокі жаласна задрыжалі.

— Ох, мансеньёр! — прастагнаў ён. — Сёння самы няшчасны дзень у маім жыцці, я павінен адмовіць вашай светласці і ў тым, і ў другім, турбуючыся, паверце, не пра сябе, а пра жыццё вашай светласці!

— Ты што, нашынкаваў свае пірагі атрутнымі грыбамі? — здзівіўся князь. — Пусці нас, кажу табе, бо галодныя людзі, сам ведаеш, жартаў не разумеюць!

— Злітуйцеся, мансеньёр, — яшчэ раз усхліпнуў гаспадар. — Хіба я адважыўся б рызыкаваць прыбыткам і рэпутацыяй? Ды д’ябал сёння прывёў на мой парог нейкага злоснага немца, які са сваімі граміламі павыкідаў прэч усіх маіх паважаных гасцей! А мне сказаў, што калі не хачу непрыемнасцей на сваю галаву, павінен стаць у дзвярах і не пускаць новых наведнікаў, таму што ён жадае есці ў адзіноце, а тыя будуць дакучаць яму п’янай балбатнёй. Перад сабой два пісталеты паклаў і сказаў, што пусціць кулю ў лоб кожнаму, хто адважыцца парушыць яго спакой. А каб не было спакусы яго парушаць, замовіў у мяне ўсе гатовыя стравы і ключы ад склепа забраў!

Радзівіл з Невяроўскім здзіўлена пераглянуліся — пра такі дэбош яны яшчэ не чулі.

— А гарадская варта? — спытаў Ян. — Чаму не паклікаў?

— Каб гэты разбойнік мне чырвонага пеўня пусціў? — усхліпнуў гаспадар. — Хай есць ды ідзе прэч на ўсе чатыры бакі свету.

Паколькі мэтр Бокстал быў здаравяком і Радзівіл сам бачыў, як той голымі рукамі мог суцішыць любога занадта шумнага наведніка, князь неверагодна зацікавіўся яго грозным госцем. Адсунуўшы ўбок карчмара, Багуслаў зазірнуў усярэдзіну. У гасцявой зале, звычайна перапоўненай, было пуста. Немец сядзеў спінай да дзвярэй і хоць не мог пахваліцца волатаўскім целаскладам, выглядаў сапраўды грозным. Хоць ён і вячэраў у адзіноце, але ўсе слугі мэтра Бокстала стаялі ўздоўж сцяны, чакаючы яго загадаў. Стол перад немцам быў цалкам застаўлены рознымі стравамі, і здавалася неверагодным, каб усе гэтыя стравы змог з’есці адзін чалавек. Яго почат (чацвёра магутных мужчынаў) харчаваўся за асобным сталом. Пачуўшы, што адчыніліся дзверы, яны змералі князя змрочнымі поглядамі.

— Можа, нейкі пераапрануты прынц? — выказаў меркаванне Невяроўскі, які таксама ўсадзіў галаву ў дзверы.

— Ды хто б ён ні быў — прынц або д’ябал, — толькі б заплаціў за ўсё, што замовіў, — усхліпнуў гаспадар і выцер нос белым рукавом кашулі. — Інакш, ласкавыя паны, я спустошаны, цалкам спустошаны!

— Чорт пабірай! Мне хочацца з ім пазнаёміцца, — сказаў Багуслаў і перш, чым Ян паспеў яму перашкодзіць, адсунуў карчмара і смела ўвайшоў, нягледзячы на грамілаў, якія грозна падняліся.

— Ich grube Euch, Euer Wohlgeboren! — гучна сказаў ён. — Наben Sie nichts dagegen, wenn wir mit meinem Kameraden Eure langweilige Einsamkeit vertreiben und die Spesen furs Abendessen teilen?[170]

«Прынц» павольна павярнуў галаву, і Багуслаў аж замёр ад нечаканасці, сутыкнуўшыся са знаёмымі зялёнымі д’ябалятамі ў вострых чорных вачах і крывой усмешкай, якая зрабілася раптам шырокай і радаснай.

— Адам, — не верачы вачам, прашаптаў ён, але затым голас узмацніўся, каб выказаць радасць, якую ён адчуў, убачыўшы сябра. — Адам! Ты?

— Мон прэнс!

Радасць ад сустрэчы пана і слугі, якія абдымаліся, нібы родныя браты пасля доўгага расстання, перакінулася на ўсю карчму. Карчмар выціраў вільготныя вочы не ад замілавання — ад шчасця, што можа зноў запоўніць сваю ўстанову наведнікамі, і тут жа вынес гасцям віна з асаблівых запасаў. Не радаваўся з’яўленню ворага толькі Невяроўскі, але ўсё ж сеў разам з князем да стала даядаць вячэру, так шчодра замоўленую панам Саковічам.

Запіваючы казіны сыр іспанскім віном, той адказваў на пытанні Радзівіла, як тут апынуўся:

— …і расказваць няма чаго. У моры, як Цадроўскі, я не тануў, з піратамі не ваяваў, а самая вялікая непрыемнасць, якую меў падчас падарожжа — у Кілі мае слугі прымудрыліся ўтапіць куфар з адзеннем, таму прыйшлося на скорую руку набыць сабе сёе-тое з адзежы, — ён паківаў галавой, бо шыю непрывычна сціскаў высокі і жорсткі палатняны каўнерык. — А што да падарожжа… Я страшна засумаваў па табе! Калі атрымаў ліст тваёй княжацкай міласці, дзе ты мне ўсімі магчымымі карамі пагражаеш, дык і вырашыў прыбыць да цябе асабіста, каб атрымаць тое, што мне належыць.

Багуслаў з цяжкасцю стрымаў усмешку.

— …Ды і Сасноўскі шукаў разумнага чалавека, каб паслаць да цябе з грашыма, таму я вырашыў не адкладаць падарожжа і, скарыстаўшыся добрай нагодай, заадно паслужыць табе хоць бы малой справай…

— Гэта ты добра прыдумаў, — пахваліў яго князь, які ўжо дараваў прыяцелю ранейшыя грахі, але не згадаць пра іх не мог. — Ну, расказвай, якога нячыстага табе спатрэбілася шпіёніць за Рэчыцкім?

Саковіча гэтая паказная строгасць не спалохала.

— Я гэта зрабіў, памятаючы пра твайго былога аканома, які таксама паспяхова маскіраваўся пад сумленнага чалавека, — спакойна сказаў ён, адпраўляючы ў рот кавалак кураціны. — Калі б Рэчыцкі выявіўся злодзеем, то адказаў бы за свае ўчынкі, а як не — дык няхай ходзіць здаровы і працуе табе на карысць.

Вядома, Адам быў не да канца шчырым, але такое тлумачэнне задаволіла князя, які так узрадаваўся прыяцелю, што дараваў бы яму і куды больш цяжкую віну. Але насамрэч вестка аб прызначэнні Сасноўскага галоўным аканомам уразіла Саковіча ў самае сэрца. Грозны ліст ад Багуслава, які прыйшоў потым, і жаласнае пасланне Цадроўскага, у якім той падрабязна распісаў пану падкамораму, як князь абрынуўся на яго за ўмяшанне ў справы Рэчыцкага, таксама не парадавалі. У рэшце рэшт, упэўнены, што да ўсіх яго няшчасцяў прыклаў руку новы пан галоўны аканом, Саковіч са злосці выклікаў яго на паядынак.

— Ідзі да д’ябла, пане Адам, — сказаў на гэта здаравяк. — Я не баязлівец, але і не дурань, каб біцца з табой сам-насам, бо што там ні балбоча духавенства, але бог заўсёды на баку мацнейшага. Ганьбай ты мяне таксама не спалохаеш, таму што калі хто-небудзь здуру і назаве мяне баязліўцам, я гэтага гарлапана за шкірку схаплю, і, будзь пэўны, іншыя імгненна супакояцца. А калі гвалтам дзейнічаць хочаш, у мяне таксама сіла знойдзецца, — ён кіўнуў на ўзброеных да зубоў слуг, якіх па прыкладзе ашмянскага падкаморага паўсюль цягаў за сабой.

У Саковіча і мову адняло ад такога напору. Сасноўскі быў разумным, уплывовым і небяспечным праціўнікам, пакутамі сумлення ніколі не пераймаўся, а ворага бачыў наскрозь.

— Ну чаго ты так завёўся, пане Яне, — прымірэнча сказаў ён. — Варожасць лёгка можа знішчыць нас абодвух, але нікому не прынясе карысці і пажытку. Думаю, лепш скончыць справу мірам.

Сасноўскі, пачуўшы гэта, з палёгкай уздыхнуў і прыгладзіў здаравеннай мядзведжай пяцярнёй змоклыя ад хвалявання валасы.

— Я заўсёды паважаў цябе, пане падкаморы, як разумнага чалавека, — прагудзеў ён. — Даю слова, што на якую б пасаду князь цябе ні прызначыў, у твае справы носа сунуць не буду… У рэшце рэшт, пасада галоўнага аканома — гэта не сенатарская годнасць, якая падыдзе нам абодвум так жа добра, як тытул князя — Радзівілу.

Пасля гэтых слоў заставалася толькі выпіць міравую. Абодва шляхціцы так і зрабілі: Сасноўскі — з настроем пераможцы, а Саковіч — з філасофскім спакоем чалавека, які здольны зрабіць высновы з мінулых памылак, каб у будучыні перамагчы.

Абдумаўшы як след сваё становішча, Саковіч вырашыў неадкладна ехаць да князя і, памірыўшыся з ім, атрымаць і пасаду, і ранейшую прыхільнасць. З тым ён і прыбыў у Гаагу і, як цяпер пабачыў, не памыліўся ў разліках.

х х х

…Калі Радзівіл з Саковічам і змрочным як дажджавая хмара Невяроўскім падышлі да дома, дзе кватараваў Багуслаў, яны яшчэ звонку пачулі звон зброі і гучныя крыкі княжацкай моладзі, якая без гаспадара забаўлялася як магла. Наперадзе, вядома, быў Стаброўскі, які, сціскаючы ў левай руцэ куфаль піва, а ў правай — рапіру, якую наставіў на бяззбройнага Цадроўскага, крычаў:

— Я цябе зараз на яе, як на ражон, пасаджу!

Разгублены Ян азіраўся, шукаючы падтрымкі ў прыяцеляў ці хаця б у суседзяў, якія здалёк назіралі за небяспечнай забавай, але заўважаў толькі вясёлую абыякавасць. Ён першы ўбачыў Саковіча і быў так уражаны яго з’яўленнем, што, забыўшыся пра рапіру Стаброўскага, рушыў насустрач і ледзь не накалоўся грудзьмі на аголенае лязо. Апярэджваючы Багуслава, які ўжо адкрыў рот, каб спыніць гэтую выхадку, Адам падышоў да Самуля, які стаяў да яго спінай, і з усёй сілы ляпнуў па плячы. Хлопец абурана азірнуўся і аж прысеў, убачыўшы перад сабой жудасныя вочы ашмянскага нягодніка.

— Ты… як ты тут… адкуль? — прамармытаў юнак, і, спалохана зірнуўшы на Багуслава, хутка дадаў: — Мы, мансеньёр, вырашылі трохі размяць рукі…

— Лепш разамніце ногі, — злосна параіў яму Радзівіл. — Прэч з маіх вачэй!

Калі прысаромлены Самуль знік у доме, Цадроўскі, які ўжо паспеў крыху апомніцца ад сваёй ганьбы і нечаканага з’яўлення Саковіча, падышоў да яго.

— Дык… усё ў парадку, пане падкаморы? — нясмела спытаў ён, павёўшы вокам туды, дзе толькі што стаяў Багуслаў.

— А ты сумняваўся? — падміргнуў яму Адам.

— Я? Не… я… ніколі… — няўпэўнена прамармытаў Ян. — Дык Сасноўскі больш не аканом? — дадаў ён, таму што баяўся самаўпэўненага здаравяка, пад кіраўніцтвам якога павінен быў служыць, вярнуўшыся ў Літву.

Адам закусіў вусы з прыкрасці і, пераканаўшыся, што іх не падслухаюць, паклаў руку на плячо шляхціца.

— Вось з гэтым нам з табой, Яне, яшчэ трэба будзе папрацаваць. Што скажаш?

— Я? — Ян ліхаманкава спрабаваў знайсці словы, каб адмовіцца ад такога гонару, але, не знайшоўшы іх, адказаў: — Я гатовы. Вось толькі, — ён пакрыўджана паглядзеў на Стаброўскага, які пасля атрыманага ад князя прачуханца з трывогай назіраў за ворагам з акна, — маю выклікаць яго на паядынак.

— Разумею, — кіўнуў Адам. — А чаму ж да гэтага часу не выклікаў?

— Баяўся, — адкрыта прызнаўся юнак. — Ён лепш за мяне фехтуе… Але, мабыць, лепш смерць, чым увесь час такая ганьба…

Саковіч усміхнуўся.

— Нешта ты, Яне, апошнім часам вельмі асмялеў, — адзначыў ён. — Іншым разам я б цябе за гэта пахваліў, але не сёння, бо ты мне жывым патрэбны… Пра гэтага чарвяка, — ён спадылба паглядзеў на Самуля, — забудзься. То дробязі…

— Не для мяне, — упарта натапырыўся Цадроўскі.

Стаброўскі, убачыўшы гэта, прыгразіў яму кулаком. Адам паглядзеў на іх абодвух і ўздыхнуў.

— Шкада, што прайшлі ўжо тыя часы, калі гарэзлівых хлапчукоў можна было адцягаць за вушы… Забудзься, — з націскам паўтарыў ён Цадроўскаму. — Я сам гэта ўлагоджу — раз і назаўсёды. — І, зазірнуўшы ў недаверліва-радасныя вочы юнака, дадаў: — 3 сённяшняга дня лічы, што ты ў мяне на службе. Гэта значыць, твае клопаты — цяпер і мае. Мой кашалёк, хоць і не такі вялікі, як у нашага князя, але таксама для цябе адкрыты — за адданасць я сваіх людзей узнагароджваю шчодра…

Ян гучна глынуў сліну, якая раптам ператварылася ў вялізны камень ад жудасных слоў, якімі пан падкаморы завяршыў сваю прамову:

— А вось за здраду — караю. Не па законе, па справядлівасці.

І ціха засмяяўся, глянуўшы ў мярцвяна-бледны ад страху твар Цадроўскага.

— Не бойся, Яне, — сказаў амаль ласкава. — Я ўпэўнены, што мы з табой заўсёды будзем добрымі сябрамі. Праўда?

Ян з цяжкасцю кіўнуў, а потым нягнуткімі пальцамі паціснуў працягнутую руку. Калі яго нешта і пацешыла, дык аблічча Стаброўскага — такое ж спалоханае, як яго ўласнае. Вялікімі і круглымі, як срэбныя гузікі камзола вачыма Самуль назіраў за такой нечуванай з боку ашмянскага падкаморага праявай таварыскасці. І, хоць не мог пачуць ніводнага слова гэтай размовы, не сумняваўся, што там гаварылася і пра яго.

Гэта ўсё яму вельмі не падабалася.

І нездарма! Пасля размовы з Саковічам Стаброўскі стаў незвычайна ціхі, толькі кідаў у бок Цадроўскага злосныя погляды, але ўжо яго не чапаў.

З прыездам пана падкаморага спакойнае жыццё княжацкага почату скончылася. Адам жыў у Радзівіла на правах сябра, а не слугі, і, як чалавек заможны, мог дазволіць сабе не зазіраць да княжага кашалька для задавальнення ўласных жаданняў. Ён часта суправаджаў Багуслава падчас свецкіх візітаў, палявання і рыцарскіх турніраў, дзе хутка атрымаў славу небяспечнага праціўніка. Ён свабодна адчуваў сябе ў любым таварыстве, і мясцовая арыстакратыя, якой яго прадставілі як барона Зембінскага, без лішніх пытанняў прыняла грознага літвіна ў сваё кола і хутка ўзненавідзела нахабнага зайду лютай нянавісцю. Не толькі з-за яго поспеху ў жанчын, хоць тых сапраўды пачынала ліхаманіць, калі пан Адам кідаў на іх асаблівы погляд вострых вачэй. Найвялікшым ліхам быў злы язык Саковіча, які прымудраўся знаходзіць гаспадару ворагаў нават там, дзе Радзівіл меў сяброў. Але Адам гэтым не пераймаўся — добрая шабля, якую ён насіў на баку замест звычайнай у гэтых краях рапіры, была найлепшым аргументам у любой спрэчцы. Часта які-небудзь слуга, несучы Радзівілу запрашэнне ад свайго гаспадара на абед, танцы або паляванне, перадаваў на словах просьбу «толькі без барона». І Багуслаў, праклінаючы ў думках нораў прыяцеля, ехаў у госці адзін, даючы Саковічу магчымасць забаўляць сябе так, як сам здолее. Забаўляцца пан Адам умеў, вось толькі дабром яго забавы сканчаліся рэдка…

х х х

З Гаагі Радзівіл са сваім початам часова пераехаў у Утрэхт на запрашэнне пфальцскага курфюрста. Гэтых гасцей ціхі спакойны горад запомніў надоўга…

У адзін з асабліва цяжкіх ранкаў, якія наступаюць пасля асабліва бурных начэй, радзівілаўскія шляхціцы прачнуліся, трымаючыся за галовы, якія трашчалі ад выпітага напярэдадні віна.

— Яне, сябар, дапамажы, — жаласна паклікаў Стаброўскі сумленнага Цадроўскага, які пазбягаў удзелу ў іх забаўках. — Прынясі піва, будзь добры… Я паміраю.

— Вось прыедзе князь, дык і дапаможа… паміраць! — адазваўся той, але піва прынёс, і шляхціцы прагна выпілі яго, вырываючы куфаль адзін у аднаго.

Хмельны туман, што баламуціў іх галовы, крыху развеяўся, і языкі развязаліся. А пагаварыць было пра што.

— Панове, што будзем рабіць? — спытаў Кожкіль пасля таго, як прыяцелі вохкаючы, уздыхаючы і перабіваючы адзін аднаго, нарэшце ўспомнілі падзеі мінулага вечара. — Справу наўрад ці ўдасца замяць, а яшчэ і Саковіч, і Кажэўскі арыштаваныя. І як гэта ты, Самуль, пакінуў таварышаў у бядзе?

— Які ты разумны, сябра, — агрызнуўся той. — Тады схапілі б і мяне разам з імі. Ці нашым ад гэтага лягчэй было б?

— Усё так… але…

— Я што, нянька ім? — абурыўся Стаброўскі. — Саковіч сам падняў бучу, хай цяпер на сябе і крыўдуе… Ды чаго вы так на мяне глядзіце? Іду ў заклад, што князь свайго любімца выцягне, а нам віну на скуры прапіша…

Таварыства паапускала галовы.

— Ты маеш рацыю, Самуль, — уздыхнуў Ферх. — Вось Невяроўскі малайчына, адчуў, што смажаным запахла, адразу ж дадому панёсся. Пра Цадроўскага не варта і казаць!

— Ён у нас паслухмяны хлопчык, — фыркнуў Стаброўскі. — І за парог не высунецца, каб яго міласць не засмучаць. Чаго спахмурнеў, баязлівец? Ці няпраўду кажу?

Ён люта штурхнуў Яна кулаком у бок.

— Не чапай яго, — буркнуў Кожкіль. — Хіба мала ўчарашніх клопатаў?

— Ды што там, — махнуў той рукой. — Радзівіл і так душу вытрасе за ўчарашні жарт, дык адзін раз за два пойдзе… Ідзі сюды, маё куранятка, — драпежна ўсміхнуўся ён Цадроўскаму. — Я цябе зараз ашчыпаю… Ну, чаго азіраешся? Саковіча шукаеш? А няма яго, галубок, у турме сядзіць… І заступіцца за цябе няма каму.

— Самуль, перастань! — крыкнуў Невяроўскі, што пільнаваў каля акна. — І вы, дурні, ціха сядзіце, можа, абыдзецца… Князь прыехаў!

Цадроўскага, на якога таварыства ўжо даўно тачыла зубы, выратаваў прыезд Багуслава. Стомлены пасля бяссоннай ночы князь адразу ж пайшоў спаць, і таварыства з палёгкай уздыхнула. Аднак, ненадоўга. Іх спакой парушыў прыход бурмістра Хогендэйка, які з’явіўся ў суправаджэнні гарадскога патруля і запатрабаваў спаткання з Радзівілам. Як ні тлумачылі спалоханыя хлопцы недасведчанаму чалавеку, што яго светласць зараз лепш не турбаваць, той стаяў на сваім. У рэшце рэшт Цадроўскі пайшоў будзіць Багуслава, а прыціхлыя шляхціцы засталіся чакаць немінучай навальніцы.

Князь прыняў бурмістра ў ложку, пазяхаючы і праціраючы нявыспаныя вочы. Ворстарман ужо заняў сваё месца ля княжацкага ложа і пачаў перакладаць:

— Прашу прабачэння, за мой выгляд, — праз сілу усміхнуўся Радзівіл паважанаму госцю, — аднак, па праўдзе кажучы, я гасцей не чакаў…

— Мансеньёр, — Хогендэйк малітоўна склаў рукі ў нямым маленні. — Я б ніколі не адважыўся патурбаваць вашу княжацкую светласць, аднак справа вельмі важная.

Багуслаў нядрэнна разбіраўся ў людзях і добра разумеў, што, нягледзячы на ўяўную пакорлівасць, гарадскі галава не зрушыцца з месца, пакуль не атрымае тое, па што прыйшоў.

— Сядайце, паважаны бурмістр, і скажыце, чым я магу вам дапамагчы, — як мага мякчэй сказаў ён.

Хогендэйк без лішніх цырымоній сеў у крэсла і загаварыў.

— Такая прыкрая аказія… Нават не ведаю, з чаго пачаць… Сёння раніцай да мяне прыйшоў Гасельбек — уладальнік карчмы «Шалёны бык» і паважаны месціч. Ён чакае на вуліцы. Калі ваша светласць не пярэчыць, я паклічу яго. Хоць я і бурмістр, аднак гэтая справа датычыць толькі яго і вашай светласці, а я б не хацеў падавацца прадузятым.

— Клічце сюды гэтага паважанага месціча, — дазволіў Багуслаў, жадаючы як мага хутчэй пазбавіцца ад няпрошанага госця.

«Паважаны месціч» аказаўся нізенькім чалавечкам — чырванашчокім, русым, з круглявым брушкам і лагодным тварам, які цяпер нервова торгаўся ад роспачы.

— Я Гасельбек, гаспадар «Шалёнага быка», мансеньёр, — з дапамогай Ворстармана прадставіўся ён дрыготкім голасам. — Хоць мой сціплы шынок зараз правільней называць «Смажаным быком», бо сёння ноччу ад яго ледзь не засталіся адны галавешкі…

— Спачуваю табе, аднак пры чым тут я? — здзівіўся Багуслаў.

— Ну, што вы, мансеньёр, — пляснуў рукамі гаспадар. — Не вы, а вашыя спадарожнікі, несумненна, адважныя і вясёлыя рыцары… такія вясёлыя, што сёння ноччу вырашылі засмажыць майго «Быка», ну, і мяне разам з ім.

— Так, — нахмурыўся князь. — І чаму ж ты вырашыў, што твае госці былі маімі людзьмі?

— Злітуйцеся, ваша светласць, — гаспадар прыціснуў руку да сэрца. — Ды хто ж ва ўсім Утрэхце не ведае пана Саковіча і дваран вашай светласці? І каму, як не мне, іх ведаць, гэтыя высакародныя рыцары, асабліва пан Саковіч, часта ўшаноўвалі сваёй прысутнасцю мой сціплы шынок. Барону так прыйшлося да душы маё піва…

— Піва, — услед за Ворстарманам рэхам адазваўся Багуслаў, ужо здагадаўшыся, якое менавіта піва так спадабалася Адаму.

Гаспадар упаў на калені.

— Ох, ваша светласць, не смейцеся з мяне, я быў сляпым і глухім дурнем, не заўважаў, што пан Саковіч паклаў вока на маю дачку. Аднак, монсеньёр, я няшчасны дурань, бо каго б яшчэ Госпад так жорстка пакараў за слепату? Тыя паны згвалцілі маю дачку і служанку, паранілі слугу, што спрабаваў іх бараніць. Я сам ледзьве ўцёк, гукаючы на дапамогу… Калі прыбегла ахова, мая бедная карчма ўжо палала… О, Госпадзе! За якія грахі ты так цяжка караеш мяне?!

Ён закрыў далонямі твар. Багуслаў моўчкі назіраў, як плечы мужчыны трасуцца ад стрыманых рыданняў, і адчуваў, як стукае ў скронях насычаная лютасцю кроў.

— Калі б варта трохі замарудзілася, агонь перакінуўся б на суседнія будынкі, — падаў голас Хогендэйк. — Двое салдат загінулі ў сутычцы з гэтымі разбойнікамі. Яшчэ трое параненыя, а майстру Петарсану адрэзалі руку…

— Майму суседу, — дадаў няшчасны гаспадар.

— …і вельмі паважанаму месцічу, — працягнуў бурмістр. — Такога дэбошу даўно ў Утрэхце не было!

Калі б хлопцы, якія чакалі наверсе, цяпер убачылі твар свайго князя, яны б зразумелі, што ў іх сапраўды ёсць усе падставы дрыжаць. Багуслаў збялеў як крэйда, толькі вочы страшна блішчалі. Хогендэйк задаволена выпрастаўся.

— Паноў Саковіча і Кажэўскага мы арыштавалі, — паведаміў ён, зухавата расправіўшы плечы. — Астатнім удалося ўцячы… Пан Кажэўскі паранены, але лекар, які яго аглядаў, запэўніў, што жыць будзе… Калі б мая воля, я б яму не такога лекара даслаў!

— Я зразумеў вас, шаноўны Хогендэйк, — адгукнуўся князь, у думках паспешліва разважаючы, як уладзіць гэтую непрыемнасць.

Але гарадскі галава не збіраўся ісці на саступкі.

— Я пакорліва прашу вашу светласць выдаць мне астатніх злачынцаў. Яны павінны атрымаць заслужанае пакаранне, — грозна прагуў ён, скрыжаваўшы рукі на грудзях.

— Атрымаюць, не сумняваюся, — холадна адказаў Радзівіл.

— Але…

Князь зрабіў выгляд, што не чуе гэтых пярэчанняў.

— Мэтр, — звярнуўся ён да Гасельбека. — Даю слова, што твае крыўды будуць належным чынам пакрытыя. Пакуль вазьмі гэта…

Устаўшы з ложка, Багуслаў падышоў да вялікай дубовай шафы і, дастаўшы з паліцы мяшок грошай, амаль сілай уклаў яго ў рукі карчмара.

Няшчасны толькі ўсхліпнуў у адказ.

— Прынц, я слуга закона… — пачаў Хогендэйк, але Багуслаў перапыніў яго.

— Я ўжо даў слова, што сам паклапачуся пра закон, бурмістр. Спадзяюся, гэтага дастаткова?

— Мансеньёр, — нахмурыўся той, — са мной тут узброеныя салдаты, таму…

— Што такое? — здзівіўся Радзівіл. — Вы пагражаеце мне, прынцу Свяшчэннай Рымскай імперыі? Я неадкладна паскарджуся на вашы паводзіны прынцу Аранскаму!

Бурмістр быў разумны чалавек, а словы князя гучалі занадта пераканаўча, каб імі можна было грэбаваць. Ён вырашыў адступіцца.

Няпрошаныя госці сышлі, забраўшы з сабой спакой у княжым доме. Багуславу ўжо было не да адпачынку.

— Невяроўскі! Стаброўскі! — крыкнуў ён. — Да мяне!

Маладыя людзі, якія трывожна прыслухоўваліся да галасоў з княжацкай спальні, дружна ўздыхнулі.

— Ну ўсё, — сказаў Стаброўскі. — Пачынаецца…

Ён не дагаварыў, бо на парозе з’явіўся Багуслаў, які не стаў чакаць вінаватых, а сам прыйшоў да іх. Убачыўшы князя, звычайна спакойны твар якога цяпер выпраменьваў ледзяную лютасць, маладыя людзі мімаволі адступілі.

— Што, мярзотнікі? Мірных месцічаў забіваеце, дзевак гвалціце, паўгорада ледзь не спалілі…

— Усё было не так, мансеньёр, — выступіў наперад Стаброўскі і вохнуў, атрымаўшы ад князя адчувальны штурхель пад рабро.

— Казаць будзеш тады, як я загадаю! — закрычаў князь. — Прызнавайцеся, нягоднікі, што ўчора нарабілі! І праўду кажыце, бо языкі паадрываю… Ну? Невяроўскі?

— Твая міласць… — Ян нервова схапіў ротам паветра і, з цяжкасцю вымаўляючы словы, працягнуў. — Што тут скажаш? Саковічу спадабалася дачка карчмара… А ты ведаеш пана Адама… Ды і дзяўчына яму спраўна вачыма страляла… Але як пачалася гэтая справа, я не ведаю, бо дадому пайшоў… На шчасце або на няшчасце.

— Хто там быў? — спытаў Багуслаў, аглядаючы прыціхлае таварыства. — Чаго маўчыце? Усю адвагу ў тым праклятым шынку прапілі?

Стаброўскі, Ферх, Кожкіль і Ховербек, уздыхнуўшы, выступілі наперад. Цадроўскі застаўся на месцы.

— Так… Ян, прэч адсюль, — загадаў яму Багуслаў. — А ты, Стаброўскі, кажы, раз пачаў.

— Няма чаго распавядаць, — буркнуў той. — Выпілі мы добра. Саковіч за дзяўчынай пабег, дачкой карчмара. А я служанку схапіў. І дурная шлёндра падняла такі гвалт, быццам ёй упершыню спадніцу задралі. На яе крык прыбег слуга і шарахнуў мяне доўбняй па галаве. На шляхціца, ірадава душа, руку падняў! Я яго шабляй і прапароў… А потым той стары чорт з’явіўся… Ну і пачалося…

— Шынкар, напэўна, дачку сваю з Саковічам заспеў, бо такія праклёны пасылаў на нашы галовы, вушы вялі! — крыкнуў Кожкіль. — Ну, пан Адам яму і расказаў, што да чаго… На крыкі гэтай галандскай свінні збегліся суседзі, ахова падаспела. Давялося абараняцца…

— Добра ж абараняліся, калі таварышаў апалчэнцам пакінулі, — заўважыў князь.

— Твая міласць… Дык столькі воінаў наскочыла, — апраўдваўся Ферх. — 3 сякерамі і мушкетамі… Кажэўскага адразу ж падстрэлілі і, захапіўшы параненым, кудысьці пацягнулі. Саковіч крыкнуў «Да мяне!» — бо ціснулі яго вельмі, хоць паклаў і ён аднаго ці двух… Ну, я і пабег, але наскочыў на здаравеннага бугая, што размахваў нажом, як ксёндз крапілам. Я яму руку і адрэзаў… Не ўмее зброю трымаць, хай і не бярэцца!

— А як Саковічу шаблю з рук выбілі, ён з паходняй супраць нападнікаў пайшоў. Ад таго, напэўна, шынок і ўспыхнуў, — дадаў Кожкіль.

— Так і было, бо віна там выцеклі цэлыя азёры, — дагаварыў Стаброўскі і жаласна шмаргануў носам. — Міласцівы князь, калі б не гэты пракляты гаспадар, які не ўмее гасцей паважаць, хіба б мы асмеліліся?

— Мы ж не нейкія там разбойнікі, — змрочна кінуў Ховербек, які ў асноўным маўчаў і слухаў.

— Мы шляхта!

— Толькі гонар свой і жыццё абаранялі!

— Маўчаць! — крыкнуў Багуслаў. — Вы з глузду паз’язджалі? Ці гэта вам Рэч Паспалітая, дзе той, у каго шабля на баку, сам сабе пан?

Таварыства толькі з нагі на нагу пераступала і адмоўчвалася. Сваёй віны ніхто не адчуваў, і Радзівілу, які вырас у той вольніцы, дзе бойкі і наезды, хоць і падлягалі судоваму пераследу, але былі звычайнай з’явай, віна яго людзей таксама не здавалася такой вялікай. Аднак лютаваў ён вельмі, разумеючы, што ўсё гэта можа дрэнна скончыцца. Памятаў гісторыю, якая здарылася з братам Янушам, які падчас навучання за мяжой таксама ладна павесяліўся ў лейдэнскім шынку. Радзівілу тады прыйшлося начаваць у турме, адкуль ён выйшаў раніцай дзякуючы высокаму паходжанню. А за крывавую вячэру заплаціў адзін з княжацкіх слуг, якому адсеклі галаву на гарадской плошчы.

Багуславу прыйшлося нямала выдаткаваць, каб улагодзіць справу. І калі Саковіч з Кажэўскім выйшлі з турмы, іх чакала такая «цёплая» сустрэча, на якую яны і заслугоўвалі.

Пасля гэтага выпадку Утрэхт давялося пакінуць і правым, і вінаватым: князь паслаў у Літву Саковіча разам з Цадроўскім, які даўно прасіўся дадому. Са злосці хацеў адправіць і Стаброўскага, але перадумаў, перахапіўшы люты погляд Адама, што з нянавісцю глядзеў на ворага, якому быў абавязаны сваімі непрыемнасцямі. Цадроўскаму даў пасаду ў сваіх уладаннях пад рукой Рэчыцкага і слухаць пратэстаў Яна не захацеў.

— Нашкодзіў — адказвай, — рашуча заявіў Багуслаў, вырашыўшы не пакідаць юнака каля Сасноўскага, каб у Саковіча не было спакусы зноў узяцца за сваё.

Для сябе Радзівіл таксама зрабіў пэўныя высновы.

— Я сам вінаваты, бо дазволіў слугам парушыць этыкет і перайсці мяжу, якая павінна заўсёды заставацца паміж патронам і кліентамі, — сказаў ён сабе. — Добрая ж пагалоска пра Радзівіла па Еўропе пойдзе, калі я сваім слугам рады не дам! Братацца варта толькі з роўняй, а шляхце патураць нельга.

х х х

Ненадоўга наведаўшы Гаагу, дзе ён меў размову з прынцам Аранскім, Багуслаў нечакана абвясціў почату, што жадае неадкладна ехаць у Францыю. Дваццаць пятага снежня ён сапраўды з’ехаў у Амстэрдам, дзе ў порце стаялі гатовыя да адплыцця чатыры невялікія гандлёвыя караблі. Усе яны былі цалкам загружаныя збожжам і танным галандскім сукном, і французскі купец Аарон Фора пагадзіўся ўзяць з сабой князя і яго почат толькі за фантастычную суму — 50 гульдэнаў.

— За іх можна было наняць цэлы карабель для ўласных патрэб, а не цясніцца ўсім разам у адной каюце, — бурчаў пан Пуцята, неахвотна адлічваючы грошы. — Ох, і чаму продкі гэтага «француза» не загінулі ў аравійскіх пясках, калі Майсей вывеў іх з Егіпта?..

Мора было неспакойным, а спадарожны вецер хоць і дзьмуў у ветразі, але расхістваў даверху нагружаныя караблі, што і так сядзелі занадта глыбока ў вадзе. Невяроўскі не пераставаў мармытаць праклёны:

— Для такога грузу стары скнара павінен быў наняць па меншай меры шэсць караблёў замест чатырох, і хай мяне пярун ударыць, калі яшчэ і не паспрабуе ашчадзіць на выплаце гандлёвага мыта, паказаўшы партовым фіскалам толькі тую вагу, якую могуць вытрымаць караблі, гэта значыць удвая менш супраць той, якую яны ўжо вытрымліваюць!..

Калі з туманнай далечы з’явіўся скалісты бераг Дзюнкерка, маракі і вандроўнікі разам напружыліся і падабраліся: цяжка было спадзявацца без прыгод абысці грознае пірацкае гняздо. Памятаючы мінулае падарожжа гэтымі водамі, Радзівіл на ўсялякі выпадак скамандаваў слугам зарадзіць мушкеты і сам спраўдзіў, ці лёгка вымаецца з похваў рапіра. Яго шляхціцы зрабілі тое ж. Маракі сталі каля дзвюх невялікіх бартавых гармат: карабель быў гатовы сустрэць ворага. На здзіўленне, удалечыні не было відаць ніводнага падазронага судна. Спакойна прайшоўшы праклятае месца, капітан перахрысціўся на краёчак халоднага зімовага сонца, якое ўпарта хавалася за аблокамі… Да вечара вецер мацнеў, а потым і зусім змяніўся — карабель, які накіроўваўся ў Кале, цяпер несла проста на Дуўр. Вандроўнікі гэтага не ведалі, таму што з усіх сіл спрабавалі заснуць у сваёй каюце — судна так падскоквала на бурных хвалях, што некалькі разоў іх галовы стукаліся аб нізкую столь.

— І трэба ж было нам падацца ў дарогу ў такі час? — бедаваў Стаброўскі, які, як і астатняя княжацкая моладзь, ускладаў віну за раптоўны ад’езд з Галандыі на Саковіча.

Але, атрымаўшы красамоўны штурхель ад Невяроўскага, замоўк.

Паміж шостай і сёмай гадзінамі раніцы, калі падплывалі да белых скал Альбіёна, якіх у змроку, вядома ж, не было відаць, капітан загадаў падысці бліжэй да берага і плыць уздоўж яго, бо неспакойныя марскія хвалі, якія спачатку толькі моцна білі ў борт, пачалі заліваць палубу. Лоцман спрабаваў пратэставаць, даказваючы, што марское дно тут няроўнае і можна наляцець на падводную скалу або мель. Але капітан загадаў маўчаць.

— На маім судне камандую я! — абвясціў ён. — І гэта мая справа клапаціцца пра бяспеку карабля, грузу і падарожнікаў. А ты не пагражай нам водмеллю, а паклапаціся, каб мы на яе не селі.

Гучны штуршок і злавесны трэск прабітага карабельнага дна не даў яму скончыць — судна ўсё ж наляцела на скалу. У пралом паляцела вада, — мора раскрыла ненасытную пашчу, каб праглынуць карабель з людзьмі і грузам.

Багуслаў з таварыствам ледзь выскачылі на палубу. Маракі спусцілі на ваду шлюпкі, але скарыстацца імі паспелі не ўсё. Да таго як карабель пайшоў на дно, князь зняў з плячэй падбіты футрам плашч — і адразу з галавой акунуўся ў ледзяную ваду. Цяжкія батфорты пацягнулі на дно, але Радзівіл сабраў у кулак усю волю і прагу жыцця ды выплыў на паверхню. У вушах свістаў вецер, шалела мора, а ледзяная вада прабірала да костак.

«Я доўга не вытрымаю, — пранеслася ў галаве. — Божа! Ці такой смерці я сабе спадзяваўся?»

Ухапіўшыся за бочку, што праплывала побач, ён паспрабаваў яе асядлаць, але здранцвелыя рукі толькі бяссільна слізганулі па круглых баках. Але не паспеў яшчэ Багуслаў падумаць пра немінучасць канца, як перад яго вачыма з’явілася вясло, і спалоханы хрыплы голас пана Пуцяты, які цяпер гучаў, як найлепшая ў свеце музыка, надрыўна закрычаў:

— Трымайся, князь!

Радзівіл сам не зразумеў, як апынуўся ў адной з лодак. Перад яго вачыма з’явіліся перапалоханыя твары Невяроўскага і Ферха, што нароўні з матросамі ўпарта працавалі вёсламі, і сіняе ад холаду аблічча Стаброўскага, якога таксама выцягнулі з вады.

— Усе ўратаваліся? — драўлянымі вуснамі прашаптаў князь, шукаючы вакол знаёмыя твары. Павярнуўшыся да суседніх лодак, дзе таксама мітусіліся людзі, выцягваючы з вады тапельцаў, крыкнуў: «Гэй, хто там ёсць?»

Яго пачулі. Спачатку паасобку, а потым усё разам замахалі рукамі радзівілаўскія шляхціцы, выкрыкваючы свае імёны.

Павольна нараджаўся новы дзень. У шэрым святле раніцы перад вачыма падарожнікаў адбывалася жудасная трагедыя — тры караблі іх флатыліі пайшлі на дно з усім таварам і людзьмі. Гледзячы, як гіне яго дабро, Фора з адчаю ледзь не кінуўся ў мора, але матросы сілай утрымалі яго ў шлюпцы.

— Скнара, — працадзіў пан Пуцята. — З-за яго скупасці колькі нявінных душ на той свет сышло…

Калі ўзбуджаныя марскія хвалі нарэшце вынеслі пацярпелых на бераг, іх сустрэлі англійскія салдаты. Яны адвялі замерзлых і змучаных людзей у добра знаёмы Радзівілу і Невяроўскаму Дуўрскі замак, дзе іх сустрэў той самы сэр Элмерз. Убачыўшы князя, камендант, якому давялося перажыць нямала непрыемных хвілін падчас яго мінулага прыезду ў Англію, не паверыў сваім вачам.

— Ваша светласць! — ускрыкнуў ён, міжволі ўхапіўшыся за сэрца. — Гэта вы?

— Спадзяюся, вы гэтым разам не запатрабуеце ў нас пашпартоў? — замест князя, стукаючы зубамі ад холаду, спытаў Ян.

х х х

Марская прагулка дорага абышлася Радзівілу — усе рэчы патанулі. Але паколькі грошы і каштоўнасці, якія традыцыйна трымаліся пры сабе, былі цэлымі, як і (дзякуй богу!) людзі, трохі прыйшоўшы ў сябе пасля жахлівага здарэння, усе накіраваліся ў Францыю. Падарожнічаць па ахопленай грамадзянскай вайной Англіі нікому не захацелася.

Раздзел 7

МАРГАРЫТА ДЭ РАГАН

Парыж

(студзень — май 1643 года)

Нягледзячы на ўсе здагадкі і дапушчэнні радзівілаўскіх слуг, якія ламалі галовы над прычынай, што прымусіла Багуслава так раптоўна пакінуць Галандыю, праўда пра несвоечасовае падарожжа князя ў Францыю ляжала на паверхні: у Парыжы адбылася падзея, якая непазбежна павінна была адбіцца на палітычным жыцці ўсёй Еўропы, — памёр кардынал Рышэлье. Сэн-Жэрменскі палац, дзе знаходзіўся каралеўскі двор, радасна святкаваў смерць крывавага міністра, амаль не азіраючыся на караля, усе думкі якога былі занятыя ўласнай хваробай, што няўхільна цягнула яго на той свет. Усё ж у Людовіка хапіла мудрасці пакінуць на сваіх месцах усіх прызначаных нябожчыкам кардыналам чыноўнікаў, сярод якіх знайшлося месца і хітраму італьянцу Мазарыні. Радзівіла, які з’явіўся ў Сэн-Жэрмене разам з Ганнай Ганзага, кардынал Джуліа сустрэў як добрага знаёмага і адразу запрасіў на абед, каб пачуць навіны з Гаагі. Больш за ўсё яго правялебнасць цікавіўся пытаннем аб’яднання ўсіх галандскіх правінцый пад уладай прынца Аранскага, што магло б вельмі ўмацаваць гэтую і без таго багатую краіну. Багуславу давялося прыкласці нямала намаганняў, каб адбіць у кардынала ахвоту распытваць яго ў далейшым. Тым не менш хітры італьянец вырашыў пільна сачыць за госцем, у розуме якога не сумняваўся, каб пры першай жа магчымасці прымусіць яго служыць французскім інтарэсам.

Радзівіл меў іншыя клопаты — Ганне Ганзага пасля яе шлюбнай авантуры з герцагам дэ Гізам захацелася выйсці замуж, пра што яна абвясціла князю адразу ж, як толькі той вырашыў узнавіць свае заляцанні.

— Толькі я не магу выйсці замуж за пратэстанта, — адразу папярэдзіла жанчына, прыняўшы здзіўленае маўчанне літоўскага прынца за шчаслівую разгубленасць. — Толькі за каталіка.

Багуслаў пра жаніцьбу яшчэ нават не думаў, затое добра памятаў нараканні кузэна Януша на шлюб з каталічкай і дагэтуль любіў Беатрысу. Навязлівасць маркізы зусім адбіла ў яго ахвоту жаніцца.

— Я евангеліст, мадам, — паведаміў ён ёй з самай журботнай усмешкай, якую толькі змог выціснуць з сябе. — І здраджваць сваёй веры не жадаю!

Пра гэты выпадак Багуслаў распавёў толькі пану Пуцяту, які ўмеў маўчаць, і вельмі здзівіўся, калі падчас наведвання каралеўскага палаца да яго падышоў Мазарыні і расплывістымі намёкамі паспрабаваў выведаць, ці не хацеў бы Радзівіл ажаніцца з францужанкай. Падумаўшы, што гаворка ідзе пра Ганну Ганзага, князь упэўнена паўтарыў тое, што ўжо казаў прынцэсе: «Я пратэстант, ваша правялебнасць, і мая будучая жонка павінна быць той жа веры, што і я».

На тонкіх вуснах сеньёра Джуліа заззяла асляпляльная ўсмешка.

— Хіба мала ў Францыі чароўных гугенотак? — праспяваў ён прыемным барытонам з лёгкім італьянскім акцэнтам.

Нечаканая прапанова так прыгаломшыла Радзівіла, што ён не адразу падабраў словы для адмовы.

— Супраць шлюбу я нічога не маю, — асцярожна сказаў ён. — Але мая будучая жонка павінна быць не проста высакароднага, а высокага паходжання, і да таго ж прыгажуняй.

Сказаўшы так, Багуслаў чакаў, што кардынал адразу ж адступіцца. Але Мазарыні, яшчэ раз бліснуўшы зубамі, адышоў, паабяцаўшы падумаць. Радзівіл так здзівіўся зацікаўленасці міністра яго асабістым жыццём, што нават не змог прыкрыць свае дэкларацыі жартам. Дома князь яшчэ доўга смяяўся з такой зацікаўленасці Касцёла асабістым жыццём пратэстанта, але пан Пуцята, да меркавання якога Багуслаў меў звычку прыслухоўвацца, нечакана падтрымаў кардынала. Рацыя пана Самуэля была зразумелая — выхавацель быў гатовы зрабіць усё, абы князь вярнуўся дадому і забяспечыў працяг роду нараджэннем спадкаемца…

А скора жаніць літоўскага прынца ўзялася сама Ганна Аўстрыйская. Французская каралева любіла таварыства Радзівіла, які дасканала валодаў мастацтвам свецкай гутаркі і кампліменту, да таго ж быў прыгажуном!

— Кардынал Мазарыні сказаў мне, прынц, што вы ўжо думаеце пра шлюб, — заявіла каралева падчас адной з прагулак палацавым паркам, дзе іх з князем суправаджалі прыдворныя дамы.

Трохі збянтэжаны, Радзівіл усё ж паўтарыў яе вялікасці тое, што ўжо казаў кардыналу.

— А што вы, прынц, скажаце пра герцагіню дэ Раган? — каралева хітра павяла вокам у бок незнаёмай Багуславу прыгожай дзяўчыны ў жоўта-чырвонай сукенцы, якая пра нешта размаўляла з Марыяй Луізай Ганзага.

Маргарыта дэ Раган, адзіная дачка знакамітага правадыра гугенотаў герцага Анры дэ Рагана, была самай багатай нявестай Францыі пасля «вялікай мадэмуазэль» — дачкі прынца Гастона Арлеанскага. А яшчэ яна была сапраўднай прыгажуняй, якой наперабой захапляліся шматлікія прыхільнікі, а сярод іх і прынцы дэ Суасон, дэ Немур і Саксен-Веймар.

І хоць жорсткая панна з незразумелых прычын наадрэз адмаўляла ўсім жаніхам, колькасць ахвотных павесці яе пад вянец усё ўзрастала. І сёння каля Маргарыты круціўся рой прыдворных кавалераў, ад якіх яна няветліва адмахвалася, нібы ад навязлівых мух.

Багуслаў, вядома, заўважаў дзіўныя паводзіны герцагіні. Але яе зграбная постаць, прыгожы тварык, тонкі носік, мяккія чорныя вочы, пяшчотная ўсмешка, якая адкрывала прагнаму воку вялікую рэдкасць таго часу — роўны радок снежна-белых зубоў, залацістыя завіткі густых валасоў, што па тагачаснай модзе свабодна спадалі на плечы, — спадабаліся князю. Прабавіўшы некалькі вечароў у таварыстве прыгажуні, Багуслаў страціў галаву і гатовы быў прыняць прапанову Ганны Аўстрыйскай, самаўпэўнена мяркуючы, што менавіта яму ўдасца заваяваць гэтую непрыступную крэпасць.

х х х

А потым у Францыю прыбыў нечаканы госць.

Багуслаў сустрэўся з ім у гатэлі дэ Раган на вуліцы Сэнт-Антуан у арыстакратычным квартале Марэ. Радзівіл прыехаў туды, каб наведаць герцагіню Маргарыту і ўзяць удзел у пасяджэнні аднаго з літаратурных гурткоў, мода на якія з лёгкай рукі маркізы Рамбуе ўвайшла ў вітальні французскай шляхты. Нягледзячы на тое, што сёння меў дэкламаваць свае стансы сам Вуацюр, гасцей было няшмат. Каля Маргарыты, якая сёння выглядала асабліва чароўна, Радзівіл убачыў Ганну Ганзага, якая адхіснулася ад яго як ад ворага, нават не адказаўшы на галантны паклон. Марыя Луіза таксама была не нашмат ветлівейшая. Зрэшты, Багуслаў хутка зразумеў, што дрэнны настрой старэйшай Ганзага выкліканы не яго з’яўленнем, а прысутнасцю мадэмуазэль дэ Шамро, якая таксама была палюбоўніцай нябожчыка Сэн-Мара. Сёння мадэмуазэль прынесла ў гатэль дэ Раган лісты ле Грана, якія ахвотна паказвала ўсім ахвочым.

— Ваша высокасць можа пераканацца, што бедны Анры не толькі кляўся мне ў вечным каханні. Ён абяцаў са мною ажаніцца! — лаялася яна з Марыяй Луізай, якая ўпарта адмаўлялася прызнаваць здраду былога фаварыта. — Калі хто і мае права аплакваць яго, дык толькі я!

— Мне ён таксама пра гэта казаў… — пярэчыла прынцэса, на чыёй сукенцы да гэтага часу красавалася жалобная стужка.

— Калі і казаў, дык не вам, а вашаму тытулу…

Перамога была бясспрэчна на баку мадэмуазэль дэ Шамро, і, каб спыніць сварку, Багуслаў далучыўся да патрабаванняў гаспадыні дома, якая настойліва заклікала месье Вуацюра адарвацца ад картаў і нарэшце прачытаць свае геніяльныя вершы.

Славуты паэт, які пасля смерці Сэн-Мара атрымаў ганаровую пасаду каралеўскага метрдатэля, неахвотна падняўся з-за картачнага стала (ён быў заўзятым гульцом). Пачуліся апладысменты, якія не далі мадэмуазэль дэ Шамро і герцагіні Ганзага ўчапіцца адна адной у валасы. Паэт выйшаў на сярэдзіну вітальні і, адкашляўшыся, пачаў:

Адзін ад рэўнасці палае —

Жыццё сваё ён праклінае.

Другога сум-нуда зжырае.

Я ж ад кахання паміраю.

Скавалі Праметэю рукі,

Арлом заклёваны, пакутуе,

Ды не памёр ад гэтай мукі,

Я ж ад кахання паміраю.

Так сказаў Тырсыс, і адразу

У гаі салаўі змаўкалі,

Калі пачулі толькі фразу:

«Я ж ад кахання паміраю».

У статуй сэрцы разрываліся,

Месяц сумны за небакраем

Журботна, сумна адклікаўся:

«Я ж ад кахання паміраю»[171].

Скарыстаўшыся тым, што ў пакоі пачуліся гучныя апладысменты ўдзячных слухачоў, Багуслаў нахіліўся да Маргарыты дэ Раган.

— «Я ад кахання паміраю», — з асаблівым прыдыханнем прашаптаў ён ёй на вуха.

Герцагіня рэзка адхілілася і неяк дзіўна паглядзела на яго.

— Зусім нядаўна вы, мансеньёр, казалі гэта прынцэсе Ганне, — незадаволена прамовіла яна.

— Гэта было яшчэ да таго, як я меў шчасце сустрэцца з вамі, — сказаў Радзівіл. — 3 таго часу ўсе мае думкі толькі пра вас.

Маргарыта хацела нешта сказаць, але яе перапыніў гучны голас лёкая, які якраз з’явіўся на парозе:

— Шарль Анры Трэмуйль, прынц Тарэнт! — гучна сказаў ён.

Пачуўшы імя саперніка, Багуслаў забыўся пра герцагіню дэ Раган і разам з усімі гасцямі павярнуўся яму насустрач. Спінай ён адчуваў погляды ласых на скандалы плеткароў, якія, ведаючы падрабязнасці іх паядынку, спяшаліся падысці бліжэй, каб стаць сведкамі сустрэчы двух былых ворагаў.

Тарэнт увайшоў у вітальню са звыклай самаўпэўненай усмешкай. Падышоўшы да герцагіні, ён здаровай левай рукой зняў капялюш і, пакланіўшыся, пераклаў яго ў скалечаную правую, заціснуўшы двума здаровымі пальцамі.

— Мая цудоўная стрыечніца, — горача сказаў ён. — Няма на гэтай зямлі шчаслівейшага за мяне чалавека, бо маю магчымасць бачыць вас.

Такія словы пераходзілі межы звычайнай ветлівасці, і Багуслаў, зразумеўшы, з-за чаго, а дакладней, з-за каго Тарэнт так нечакана наведаў Францыю, зусім не ўзрадаваўся саперніку. Але герцагіню дэ Раган з’яўленне прынца ўзрадавала яшчэ менш. Яна холадна працягнула кузэну руку для пацалунку і, гэтак жа холадна пацікавіўшыся, ці добра ён даехаў, абыякава адвярнулася да Вуацюра, каб прапанаваць яму працягнуць выступ. Азадачаны такой неласкавасцю, Тарэнт разгублена азірнуўся. Ён выглядаў знаёмых, каб без страты для гонару пакінуць кузіну, і аж падскочыў на месцы, убачыўшы Радзівіла.

— Ты?! — усклікнуў ён, але, спахапіўшыся, усё ж нахіліў галаву ў цырымонным паклоне.

— Я, — Багуслаў адказаў на прывітанне халодным кіўком. — І чаму ж цябе, Тарэнт, так здзіўляе мая прысутнасць? Ты, здаецца, павінен быў ведаць, што я ў Францыі.

— Я маю больш важныя справы, чым сачыць за табой, — буркнуў Тарэнт. — Хоць і мала знойдзецца ў свеце людзей, з якімі б я сустрэўся менш ахвотна…

— Месіры, перастаньце, — герцагіня дэ Раган як сапраўдная жанчына вырашыла ўмяшацца ў сварку, каб своечасова яе спыніць. — Вы цяпер у мяне дома, а мае госці сабраліся тут, каб слухаць месье Вуацюра!

Але гэта было не так. Цікаўны бляск у вачах прысутных сведчыў пра тое, што яны хочуць працягу сваркі, пра якую можна было б заўтра распавядаць знаёмым, а месье Вуацюр радасна вярнуўся да картачнага століка. Зразумеўшы, што можа стаць усеагульным пасмешышчам, Тарэнт вырашыў адступіцца.

— Ці магу я наведаць вашу светласць заўтра? — спытаў ён у Маргарыты.

Відаць было, што жанчына з усяе сілы спрабуе прыдумаць прычыну для адмовы, але прычына не знаходзіцца.

— Як вам будзе заўгодна, кузэн, — роўным голасам адказала яна.

Пасля гэтага прынцу Трэмуйлю ўжо не было чаго рабіць у гатэлі дэ Раган. Трохі патуляўшыся сярод гасцей, ён сышоў.

Сабраўся дадому і Багуслаў. Перш чым сысці, ён падышоў развітацца з герцагіняй, якая падарыла яму ззяючую ўсмешку.

— Не маглі б вы, мансеньёр, наведаць мяне заўтра? — спытала яна, гулліва перабіраючы жамчужныя каралі на грудзях.

— Вядома, — з радасным здзіўленнем запэўніў яе прынц.

х х х

На наступны дзень пасля абеду Радзівіл ужо быў у гатэлі Раган. Нягледзячы на тое, што вялікі гадзіннік толькі пачаў адзвоньваць час, прыстойны для візітаў, прынц Тарэнт ужо з’явіўся і, мяркуючы па раздражнёным твары цудоўнай герцагіні, паспеў ёй надакучыць. Убачыўшы Багуслава, Маргарыта працягнула яму руку для пацалунку.

— Вы прымушаеце сябе чакаць, мансеньёр, — з дакорам сказала яна. — Здаецца, вашы пачуцці да мяне не такія моцныя, як вы сцвярджаеце.

Радзівілу падалося, што Тарэнт, які ледзь не лопаўся ад злосці, вось-вось кінецца на яго з кулакамі. Але цяпер яму было не да французскага нахабніка — і ні да чаго на свеце. Маргарыта ўсміхалася — яму, а не Тарэнту, — і Багуслаў адчуваў, што гатовы на ўсё дзеля яе ўсмешкі…

З гатэля дэ Раган яны з прынцам Шарлем Анры выйшлі разам. Радзівіл чакаў, што Маргарыта паспрабуе затрымаць аднаго з іх, каб прадухіліць магчымую сварку, і спадзяваўся, што гэтым шчасліўчыкам будзе менавіта ён. Але герцагіня, мабыць, баючыся за сваю рэпутацыю, не стала гэтага рабіць. Багуслаў, не жадаючы новай сваркі, махнуў слугам, каб падагналі карэту, але Шарль Анры схапіў яго за руку.

— Нам трэба пагаварыць, — злосна сказаў ён.

Яны адправіліся ў «Сасновую шышку» — шумнае месца недалёка ад сярэднявечнага абацтва Святой Жэнеўевы. Там якраз вячэрала вясёлая кампанія багатых студэнтаў з Лацінскага квартала, а некалькі гвардзейскіх афіцэраў азартна гулялі ў карты, уголас насміхаючыся з нябожчыка кардынала, які пры жыцці спрабаваў забараніць азартныя гульні ў грамадскіх месцах. Калі селі за стол, Тарэнт замовіў віна і ўласнаручна напоўніў куфлі сабе і князю. Выпіў залпам і, пляснуўшы куфлем па стале, пільна паглядзеў на Багуслава.

— Што ты маеш да маёй каханай кузіны? — спытаў ён, з цяжкасцю стрымліваючы гнеў.

— А ты як думаеш? — падміргнуў яму князь, які не мог пазбавіць сябе задавальнення пакпіць з саперніка.

Да віна ён нават не дакрануўся, разумеючы, што цяпер патрэбная свежая галава і ясны розум. Тарэнт, спрабуючы супакоіцца, выпіў яшчэ.

— Я прасіў бы цябе ад яе адступіцца, — працадзіў ён скрозь моцна сціснутыя зубы.

І просьба прагучала як непрыхаваная пагроза. Радзівіл менавіта так і зразумеў.

— Дык ты просіш ці пагражаеш? — абурыўся ён. — Зрэшты, можаш не адказваць, я табе ўсё роўна скажу, што гэтага не будзе! Тым больш, што ты не падобны да закаханага…

Шарль Анры нервова аблізаў перасохлыя ад хвалявання вусны.

— Ты не разумееш. Менавіта я, сваяк Маргарыты, павінен з ёй ажаніцца…

— Так хочацца дадаць да свайго імя яшчэ тытулы і багацце Батанаў? — Багуслаў ужо адкрыта здзекаваўся. — А табе не здаецца, што ўсе гэтыя графствы Парэ і Лорж, маркізаты Блэн і Лагарнаш і, нарэшце, княства Леон і Субіз, якія цяпер належаць герцагіні, гэтак жа добра далучацца да Радзівіла, як і да Тарэнта? Тым больш, што і цудоўная дама да мяне значна больш прыхільная.

— Хай д’ябал возьме тваю душу!

Тарэнт, які ўжо не мог стрымлівацца, ускочыў на ногі, напалохаўшы крыкам слугу, што разносіў напоі. Бядак скалануўся, адскочыў убок і ўпусціў драўляны паднос з талеркамі. Прынцавы праклёны патанулі ў звоне пабітага посуду і ў віску карчмара. Той апошнімі словамі лаяў няшчаснага хлопца, які нанёс яму такую шкоду. Гэтая калатня трохі супакоіла Трэмуйля, і ён толькі цяжка дыхаў, не зводзячы лютага погляду з саперніка.

— Думай, што гаворыш, — Радзівіл небяспечна бліснуў вачыма. — Я ведаю, шпагу ты ўжо не ўтрымаеш. Але калі хочаш, можам страляцца.

— Страляцца? — Шарль-Анры глядзеў на ворага так, быццам той звар’яцеў. — Гэта самагубства!

— Я б назваў гэта божым судом. — Багуслаў працягваў выпраменьваць ледзяны спакой. — Прашу цябе, сядзь, і так гаспадар ужо нервуецца, а мне б не хацелася з ім сварыцца, таму што гэта карчма — месца, дзе людзі нашага паходжання могуць бываць, не рызыкуючы запляміць рэпутацыю.

— Ты вар’ят, — прамармытаў Тарэнт, павольна апусціўшыся на лаву. — Далібог, вар’ят!

Яшчэ некалькі доўгіх хвілін ён глядзеў на князя, без надзеі спадзеючыся, што той пачне вагацца.

— Значыць, не адступіш? — спытаў ён ужо спакайней.

Радзівіл адмоўна пахітаў галавой.

— Добра, — Тарэнт ускочыў. — Добра. Я таксама не адступлюся… Хай Маргарыта вырашае сама!

Ён пайшоў да дзвярэй, але праз некалькі крокаў спыніўся.

— Гэта, напэўна, д’ябал заўсёды ставіць цябе на маім шляху, — кінуў у роспачы.

— Не пашанцавала табе, — весела сказаў Багуслаў.

х х х

У змаганні Радзівіла і Тарэнта за руку Маргарыты дэ Раган прайшла зіма. Шарль Анры быў блізкі да адчаю — яго заляцанні стрыечная сястра ўпарта адхіляла, аддаючы перавагу таварыству князя Багуслава. Тарэнт люта зайздросціў радзівілавай фартуне. Багуслаў жа мог суцяшацца хіба паразай саперніка — герцагіня дэ Раган прыхільна прымала яго заляцанні на людзях, але ў кароткія хвіліны сам-насам рашуча спыняла ўсе, нават самыя нявінныя, пяшчоты. Такая цнатлівасць даводзіла Радзівіла да шалу.

— Гэтыя гульні не вартыя і меднай манеты, — скардзіўся ён Яну Невяроўскаму. — Я добра ведаю цану французскім арыстакраткам, якія адрозніваюцца ад прастытутак тым, што не бяруць грошай за каханне! Вось Ганна Ганзага нават пасля шлюбнай авантуры з дэ Гізам прыкідвалася нявінніцай, каб распаліць маю жарсць і прымусіць адрачыся ад веры. А чаго жадае Маргарыта, я не разумею, бо дзясяткі, нават сотні разоў кляўся, што гатовы даць ёй шлюбныя абяцанні!

Ян мог толькі паспачуваць князю, але дапамагчы яго бядзе хоць бы парадай не мог…

Між тым, надышла вясна і прынесла новыя клопаты — у Парыжы загаварылі пра хуткую смерць караля.

— Гэта нябожчык кардынал кліча яго да сябе, — жартавалі прыдворныя веселуны. — Гэта ён баіцца даверыць яму кіраванне краінай, якой кароль хоць і валодае, але не кіруе!

Радзівіл не хацеў верыць гэтым чуткам, але не мог не верыць уласным вачам — знясілены хваробай Людовік ужо нагадваў жывога мерцвяка. У Сэн-Жэрмен пачалі з’язджацца ворагі нябожчыка міністра, якіх кароль пасля яго смерці так і не вярнуў да двара. Прыбыў нават прынц Гастон Арлеанскі, які пасля змовы Сэн-Мара знаходзіўся ў выгнанні. Прыдворныя кляліся, што менавіта мансеньёр будзе новым рэгентам, таму што кароль, які ненавідзеў жонку, наўрад ці пакіне пасаду ёй. Багуслаў мог бы з імі пагадзіцца, калі б пастаянна не бачыў побач з Ганнай Аўстрыйскай чырвоную мантыю Мазарыні і не валодаў досыць вострым зрокам, каб ужо зараз разгледзець тое, што прыдворныя заўважаць толькі праз шмат месяцаў.

«Будзе правіць каралева, а італьянскі ліс будзе кіраваць ёю», — напісаў ён прынцэсе Аранскай, якая працягвала цікавіцца весткамі з Францыі.

І не стаў спяшацца засведчыць пашану прынцу Бастону, у той жа час не стамляючыся адрасаваць свае кампліменты Ганне Аўстрыйскай і яе фаварыту.

У красавіку кароль Людовік XIII вырашыў ахрысціць свайго сына і спадкаемца, які пры нараджэнні атрымаў толькі малую цырымонію хрышчэння. Хроснымі бацькамі запрасілі прынцэсу Кандэ і кардынала Мазарыні, які прадстаўляў Папу Рымскага. Дваццаць першага чысла Святая капэла — адзіны будынак, які захаваўся ад сярэднявечнага замка Сэн-Жэрмен-ан-Ле, — была цалкам запоўненая прыдворным людам, што хацеў бачыць цырымонію. Багуславу прыйшлося вытрымаць кароткую, але жорсткую сутычку з біскупам Бавэ, які пазнаў князя і спрабаваў забараніць яму як ерэтыку уваход у святое месца. Умяшанне Мазарыні, які асабіста правёў Радзівіла ўсярэдзіну, супакоіла духавенства, а самому князю дало падставу яшчэ раз задумацца аб прычынах нечаканага фавору ў французскага міністра.

Лёгкі шэпт прыдворных паведаміў, што кароль занадта слабы, каб прыбыць асабіста. Арганіст, які чакаў толькі з’яўлення яго вялікасці, даў першыя акорды ўрачыстай імшы. Яе пачаў біскуп з епархіі Мо — Дамінік Сег’е, які ўжо хрысціў дафіна малой цырымоніяй і зараз павінен быў завяршыць сакрамент перадачы будучага караля Францыі пад апеку каталіцкай царквы. Спевы падхапіла духавенства — біскупы Бавэ, Вів’е, Рые, Сэн-Поль, Кутанс і Пюі са сваім шматлікім суправаджэннем. Калі гадзіннік пачаў выбіваць чацвёртую, у капліцы з’явіўся апрануты ў робу[172] са срэбнай тафты маленькі дафін, якога вяла за руку нянька — мадам дэ Лансак. За імі ішлі каралева, прынцэса Кандэ, графіня Суасон, герцагіня дэ Лангвіль і кардынал Мазарыні. Багуслаў спакойна назіраў, як біскуп Сег’е чытае малітву, як кропіць дафіна святой вадой, як запальвае свечку, як хросная маці, прынцэса Кандэ, і кардынал Мазарыні адзяваюць на маленькага Луі белую кашулю — сімвал ачышчэння і святла Хрыстова, і, нарэшце, як біскуп, сказаўшы «Accipe signaculum doni Spiritus Sancti»[173], ставіць мірам на добе будучага караля Францыі крыж…

Пасля цырымоніі, не занадта доўгай, каб не стаміць дзіця і гасцей, Радзівіл з арыстакратычнай публікай услед за духавенствам адправіліся ў каралеўскую спальню, каб паказаць ахрышчанага каталіка шчасліваму бацьку.

Людовік XIII ляжаў на парадным ложку, бяссільна адкінуўшыся на высока ўзнятыя падушкі. Яго васковы твар у цьмяным святле свечак адліваў мёртвай зеленню. Коратка прывітаўшы працэсію, яго вялікасць зрабіў дафіну знак падысці.

— Ну, сынку, як цябе завуць? — спытаў ён, любоўна правёўшы рукою па яго кучаравых валасах.

— Луі XIV, бацька, — ліха адрапартаваў малы.

На бяскроўных вуснах караля з’явілася слабая ўсмешка.

— Не, сынку, — толькі і сказаў ён. — Але ўжо скора…

14 мая Людовік XIII памёр. Ужо на наступны дзень Ганна Аўстрыйская распарадзілася адправіць мэблю і рэчы ў Луўр, дзе з гэтага часу павінен быў жыць каралеўскі двор. Цырымонію ўезду юнага караля Людовіка XIV у Парыж зладзілі з усёй магчымай пышнасцю. Яго вялікасць сядзеў у карэце з маці, братам Філіпам, дзядзькам Бастонам Арлеанскім і прынцам Кандэ. Наперадзе маршыравалі французскія і швейцарскія гвардзейцы; на вымуштраваных конях ехалі каралеўскія мушкецёры і кавалерыя, крочылі збройнікі каралевы, асабістая ахова юнага караля і сотні швейцарцаў. Ззаду выступала каралеўская гвардыя, ехалі карэты прыдворных дам каралевы, за імі ішлі шатландскія і французскія гвардзейцы, а затым зноў швейцарцы, якія атачалі пустую карэту нябожчыка манарха, якую цягнулі яго любімыя коні. Услед доўгай чарадой цягнуліся карэты арыстакратаў, а ў хвасце картэжу — натоўп слуг, да якіх заляцаліся прастытуткі з Новага моста і не абыходзілі ўвагай парыжскія злодзеі. Парыжане хацелі бачыць свайго юнага валадара і сустракалі працэсію радаснымі крыкамі. Людовіку падабалася такая мітусня, час ад часу ён высоўваўся ў акно і весела махаў мінакам, нягледзячы на засцярогі маці, якая баялася, каб сын не падхапіў якой хваробы.

Багуслаў назіраў за каралеўскім поездам з верхняга акна гатэлю дэ Раган. Маргарыта сёння зноў былі не ў гуморы, і князь не мог вінаваціць у гэтым Тарэнта, бо, страціўшы надзею заваяваць сэрца герцагіні, ён адправіўся ў Галандыю. Правёўшы вачыма апошні воз з паклажай, што якраз знікаў за вуглом, князь пацягнуўся за капялюшам і, пераканаўшыся, што яго намер сысці чароўная дама ўспрымае больш чым станоўча, адкланяўся з дрэнна прыхаванай прыкрасцю.

х х х

Багуслаў вярнуўся дадому сярдзіты і раздражнёны.

— Гэты парыжскі бруд, мабыць, д’ябал з пекла прыпёр, — бурчаў ён, грэбліва аглядаючы заляпаныя едкімі чорнымі пырскамі батфорты, якія слугі знялі з яго, каб пачысціць. — Тут на каня трэба з ганку садзіцца, каб ботаў не забрудзіць, а пра бальныя туфлі і казаць няма чаго. Я б на такую драбязу, вядома, увагі не звяртаў, ды жанчыны насамі круцяць…

— А смурод! — падхапіў Невяроўскі, які ледзь не адзіны з усёй княжацкай моладзі не баяўся дрэннага настрою Радзівіла. — У гэтым Парыжы пахне, як з памыйнай ямы. Хоць бы і з ног да галавы духамі заліўся, усё адно чуваць.

Багуслаў пакасіўся на яго.

— А я як раз думаю, чаму ў флаконе з лавандавай вадой, якую ты, Яне, пазаўчора ад каралеўскага парфумера прынёс, ужо дно відаць! — з’едліва заўважыў ён.

Княжацкія шляхціцы, якія баяліся ўмешвацца ў размову, хоць і лавілі кожнае слова, па-падхалімску захіхікалі.

— Ды бог з табой, мансеньёр, — пакрыўдзіўся Ян. — Гэта ты сам, калі на мінулае спатканне з герцагіняй збіраўся, усю тую бутэльку на сябе выліў.

— Хіба? Ну, чорт з тымі духамі. Новыя купіш, толькі не забудзься.

Невяроўскі кіўнуў і сярдзіта паглядзеў на таварышаў, якія сталі непрыкметна выслізгваць з пакоя.

— Спадзяюся, наша будучая княгіня вартая такіх выдаткаў, — ён гулліва дакрануўся да каштоўных карункаў на камзоле князя. — Яшчэ ж заўтра той яўрэй з вуліцы Сэнт-Анарэ ўзоры тканін на агледзіны прынясе. А добрага краўца, як твая міласць загадваў, я ўжо знайшоў.

— Добра, — абыякава кіўнуў Багуслаў, думаючы пра сваё. — А Маргарыта, вядома, прыгажуня… Вось толькі…

— Што?

— Вось толькі не заўважаю я з яе боку тых «pointes de feu d’amour», або іскраў любові, як іх называюць паэты, да маёй яснавяльможнай асобы. Хай мяне пярун, не заўважаю!

— Як? — вылупіў вочы Невяроўскі.

— Сам дзіўлюся. Ніколі са мной такога афронту не было, і спадзяюся, што і не будзе.

Сказаўшы так, Радзівіл пра нешта задумаўся, назіраючы, як павук на столі пляце павуцінне.

— Не тыя ўжо вочы ў пана Пуцяты, — заўважыў ён, паказаўшы Яну на гэтае бязладдзе. — Відаць, старэе, небарака…

Але Невяроўскі хацеў абмяркоўваць Маргарыту дэ Раган, а не вочы пана Пуцяты, праз якія яны з прыяцелямі час ад часу мелі кучу непрыемнасцяў. Таму, асцярожна прысеўшы на ложак побач з князем, ціха спытаў:

— А ты што ж, мансеньёр? Няўжо закахаўся?

— Я? — здзівіўся Багуслаў. — Бог з табой, Яне. Жонку трэба халодным розумам шукаць, а не гарачым сэрцам. Але ўсё адно абраза мне сэрца сушыць… Ну, дзякуй, хоць прэч не гоніць, як іншых кавалераў. Але і толькі. І чым я ёй не дагадзіў?

Князь заклапочана зазірнуў у вялікае люстэрка, што вісела на сцяне. І, не знайшоўшы ніводнага недахопу ні на сваім прыгожым твары, ні ў складным моцным целе, якое выглядала бездакорна ў пашытым па апошняй парыжскай модзе камзоле, што каштаваў цэлы маёнтак. Князь падміргнуў Яну, патрабуючы адказу. Невяроўскі разгублена паціснуў плячыма.

— Можа, шчаслівы сапернік? — асцярожна выказаў меркаванне ён.

— Ужо думаў. І хто? Усіх месье, што за ёй увіваліся, я ўжо разагнаў.

— А нахабнік, з якім ты біўся на дуэлі?

— Прынц Тарэнт? Вярнуўся ў Галандыю. І на яго Маргарыта холадам дыхае…

Багуслаў уздыхнуў і надоўга пра нешта задумаўся. Невяроўскі пакорліва чакаў, ведаючы, што маўчанне нічога добрага не прадвяшчае. Нарэшце аблічча Радзівіла пасвятлела, і ён рашуча ўскочыў на ногі.

— Паехалі, Яне! Сёння Маргарыта мяне прымала, а сама ад гадзінніка вачэй не адводзіла. І адзетая была па-хатняму, таму з візітамі ехаць не збіраецца. Калі ёсць той сапернік на свеце, сёння ён будзе ў яе. Паехалі!

— Дык ноч на вуліцы, — паспрабаваў пратэставаць Ян, але Радзівіл загадаў замаўчаць і прынесці плашч і начышчаныя батфорты…

На вуліцу Сэнт-Антуан яны прыбылі ўжо пасля сігналу тушыць святло, гэта значыць небяспечнай парой, калі добрапрыстойныя грамадзяне мусілі адпачываць у цёплых ложках, а не падстаўляць шыі пад нажы вулічных рабаўнікоў, якімі аж кішэў начны Парыж.

— Ну і цемра, — бурчаў Невяроўскі, недаверліва гледзячы на цёмныя вокны дома. — Сёння тут гасцей няма, а герцагіня ўжо, напэўна, спаць легла.

— Дзе там, — сказаў Багуслаў, паказваючы на ледзьве прыкметнае святло ў акне яе спачывальні. — Або кагосьці прымае, або кагосьці чакае.

Яго конь нецярпліва заіржаў. Князь, супакойваючы, правёў рукой па грыве. Нібы ў адказ, адкрыліся невялікія дзверцы, якія шукальнікі прыгод спачатку і не заўважылі на цёмнай сцяне дома, і жаночы голас ціха спытаў:

— Гэта вы, месье?

— Я, — не разгубіўся Багуслаў, які пазнаў пакаёўку герцагіні. — А яе светласць?

— Чакае вас.

Радзівіл саскочыў з каня, кінуў лейцы прыгаломшанаму Невяроўскаму і, насунуўшы капялюш на твар, падышоў да субрэткі.

— Хадзем, мілая.

Яна паднесла свечку, каб лепш разгледзець госця, але Багуслаў, захінуўшы твар рукой, нібы ад рэзкага святла, паўтарыў:

— Хадзем.

Дзяўчына крыху адышла ўбок, прапускаючы наперад Радзівіла, затым зайшла сама. Ян пачуў, як шчоўкнула зашчапка, яшчэ некаторы час раздаваліся, аддаляючыся, крокі, пакуль не расталі ў поўнай цішыні.

— Чорт пабірай, — сказаў сабе Невяроўскі. — Здаецца, князь стаў яшчэ большым французам, чым самі французы. Ох, хоць бы на дапамогу паклікаў, калі што не так пойдзе.

Цяжка ўздыхнуўшы, Ян адвёў убок коней і стаў нецярпліва чакаць, чым гэтая гісторыя скончыцца.

х х х

Пакаёўка правяла Багуслава да дзвярэй Маргарыцінай спачывальні і нерашуча спынілася каля парога.

— Можаш ісці, прыгажуня, — сказаў князь. — Далей я ўжо сам.

Адчыніўшы дзверы, увайшоў. Не паспеў добра агледзецца, як далікатныя жаночыя рукі ззаду абвілі яго за шыю.

— Дарагі, — прашаптала Маргарыта дэ Раган. — Дарагі мой, каханы. Як жа я чакала цябе…

— Так? — Багуслаў прымусіў сябе зарагатаць. — Удзень мяне тут віталі значна халадней. Ну і дурань жа я! Ведаў бы, дык рабіў бы візіты ноччу.

Герцагіня ціха ўскрыкнула, пазнаўшы Радзівіла.

— Вы? — здзіўлена сказала яна, дрыжачы ўсім целам. — Як вы пасмелі… як маглі прыйсці сюды?

— Мяне ўпусціла ваша пакаёўка…

— Ідзіце адсюль! А то я паклічу слуг, і яны пакажуць вам, дзе дзверы!

— Хай толькі паспрабуюць, — сказаў князь, дастаючы з-за пояса пісталет. — Першы, хто зойдзе сюды, атрымае кулю ў лоб.

— Мадам, усё ў парадку? — пачуўся з-за дзвярэй спалоханы голас пакаёўкі.

— Усё добра, Жавота, — герцагіня ўздыхнула і, павярнуўшыся да Багуслава, спытала: — Што вам тут трэба, мансеньёр?

— Жадаю пазнаёміцца з вашым каханкам…

— У імя Госпада! Навошта?

— Таму што каля вашых цудоўных ножак, мая чароўная герцагіня, знайшлося месца для нас абодвух. А вось у вашым жорсткім сэрцы для мяне месца няма. Таму, — ён ваяўніча паклаў руку на эфес шпагі, — прыйдзецца яго вызваліць, прыбраўшы з дарогі саперніка.

Маргарыта збялела яшчэ больш: і ад пагрозы, і ад таго, што пачула стук конскіх капытоў, які заціх каля дома. Герцагіня кінулася да акна, але Багуслаў яе апярэдзіў. Адчыніўшы акно, ён паглядзеў уніз і ўбачыў вершніка, які нерашуча гарцаваў, здзіўлена разглядаючы Невяроўскага і прывязаных да агароджы коней.

— Месье! — крыкнуў яму Радзівіл. — Не саромцеся, падымайцеся сюды.

Незнаёмы хвіліну глядзеў на князя, потым саскочыў з каня і кінуўся да дзвярэй, што якраз адчыніліся, але зачыніліся так хутка, што пан Невяроўскі, які здагадаўся пабегчы следам, ледзь паспеў ускочыць у дом.

— Ну, вось і ўсё, — усміхнуўся Радзівіл, чуючы моцны тупат на сходах.

Дзверы расчыніліся, і ў пакой забег малады прыгажун, які замёр на парозе, убачыўшы Багуслава. За ім заскочылі ўзброеныя сякерамі слугі герцагіні і Невяроўскі са шпагай у руцэ. Слуг герцагіня адразу ж адправіла назад, а Ян застаўся ў пакоі, толькі схаваў зброю ў похвы. Багуслаў таксама заткнуў пісталет за пояс.

— Вы, ваша светласць, запрасілі мяне сюды, каб пасмяяцца? — ліхаманкава спытаў герцагіню прыгожы незнаёмец. — Вы ж ведаеце, што мне лепш развітацца з жыццём, чым бачыць вас у абдымках іншага.

— Не, Анры, не, — сказала Маргарыта, не зводзячы з яго закаханых вачэй. — Я так рада вас бачыць… А гэтых дабрадзеяў я сюды не запрашала…

— Я прыйшоў сюды, каб сустрэцца з вамі, месье, — Багуслаў вырашыў быць велікадушным, але вельмі дзівіўся, не пазнаючы твар саперніка.

— Са мной? — недаверліва перапытаў той, разглядаючы князя.

— Так. Я Багуслаў Радзівіл, прынц Свяшчэннай Рымскай імперыі. З кім маю гонар гаварыць?

— Шэвалье дэ Шабо да паслуг вашай светласці, — малады чалавек цырымонна пакланіўся.

— Хто? — недаверліва перапытаў князь, які гатовы быў сустрэць у гэтых пакоях нават каранаваную асобу, але ніяк не беднага шляхціча, які адважыўся паквапіцца на самую багатую нявесту Францыі і — самае дзіўнае — дабіўся поспеху там, дзе і прынцы крыві, і сам Радзівіл пацярпелі паразу.

— Да вашых паслуг, — паўтарыў дэ Шабо, паклаўшы руку на эфес шпагі.

— Вельмі добра, — злавесна бліснуў вокам князь. — Я таксама не люблю адкладаць на потым неадкладныя справы. Выцягвайце шпагу, месье, і скончым з гэтым.

— Стойце! — закрычала Маргарыта, закрываючы сабой каханага. — Анры, ты не будзеш біцца з ім! Я… я табе забараняю! А вы… вы, прынц, ведайце, што я кахаю шэвалье дэ Шабо і выйду замуж толькі за яго альбо не выйду зусім. Так я сказала і сваім сваякам, і яе вялікасці каралеве-маці.

Пры гэтых словах з вуснаў Анры дэ Шабо вырваўся радасны ўскрык, але Радзівіл, зразумела, зусім не падзяляў весялосці саперніка.

— Усё гэта выдатна, мадэмуазэль, — сказаў ён, кусаючы вусны. — Толькі, чорт пабірай, чаму вы не сказалі мне пра гэта раней?

— Але толькі вы, прынц, маглі пазбавіць мяне ад надакучлівага кузэна! — малітоўна склала рукі герцагіня. — Ды і заляцанні прыдворных кавалераў мне вельмі надакучылі. Таму я і вырашыла, што найлепшай абаронай ад іх будзе ваша таварыства.

У любым рыцарскім рамане пасля гэтых слоў высакародны кавалер павінен са слязамі на вачах пажадаць саперніку шчасця і, пакляўшыся жорсткай даме ў вечным каханні, адправіцца на вайну. Там бы ён склаў сваю закаханую галаву ў першым жа баі, забіўшы пры гэтым мноства ворагаў. Але жыццё — зусім не раман, таму Багуслаў, адчуваючы сябе дурнем, толькі холадна пакланіўся герцагіні і выйшаў. Хутка ён ужо скакаў з Янам Невяроўскім соннымі вуліцамі Парыжа. Шалёны галоп пайшоў на карысць — у галаве прасвятлела. Пусціўшы каня вольным крокам, князь падставіў твар прахалоднаму ветру, які дзьмуў з Сены. Вецер астудзіў яго злосць і вярнуў добры настрой.

— Чаго ты скіс, Яне? — звярнуўся ён да Невяроўскага, які трымаўся ззаду, не жадаючы трапляць Радзівілу пад гарачую руку ці вострае слоўца. — Тут радавацца трэба, што я шлюбнай пятлі сабе на шыю заўчасна не надзеў… Хоць таму французскаму пеўню трэба было ўсё ж пёркі пашчыпаць, таму што заўтра ўвесь Парыж будзе ведаць, як Маргарыта дэ Раган мне на дзверы паказала.

— Пра што ты кажаш, князь? — абурыўся Ян. — Што ўжо за дурны народ гэтыя французы, праз кожную драбязу за шпагу хапаюцца, але і яны кажуць, што піць можна з кожным, а біцца на дуэлі — толькі з роўняй. І калі б ты, мансеньёр, усё ж вырашыў зганьбіць свой гонар, я б першым стаў гэтаму перашкодай.

— Ну, як будзе трымаць язык за зубамі, хай ходзіць здаровы, — сказаў Багуслаў. — Але як пачне званіць на ўвесь свет пра сваё шчасце, герцагіня яго пад сваёй спадніцай не схавае…

Аднак шэвалье дэ Шабо выявіўся чалавекам рэдкай сціпласці і вялікага поспеху, таму што праз некаторы час Маргарыце дэ Раган нарэшце ўдалося пераканаць упартых сваякоў даць дазвол на шлюб, і закаханая пара заручылася.

Нават у неверагодных гісторый кахання бывае шчаслівы канец.

Раздзел 8

УЛЬТЫМАТУМ

Ракруа — Філіпвіль — Брусэль — Гаага

(май 1643 года — верасень 1644 года)

Пакуль Багуслаў быў заняты любоўнай інтрыгай з Маргарытай дэ Раган, увага ўсёй Еўропы была прыцягнутая да невялікага мястэчка Ракруа ў французскай правінцыі Шампань. Яго трымала ў аблозе амаль дваццацітысячнае іспанскае войска, якое ўзначальваў добры знаёмы Багуслава — дон Франсіска дэ Мела. Намеснік Іспанскіх Нідэрландаў вырашыў скарыстацца хаосам, у які звычайна трапляе краіна пасля смерці ўладара, і раптоўным ударам адваяваць страчаныя Іспаніяй уладанні. Здавалася, фартуна спрыяе іспанцам — французскую армію ўзначальваў малады і недасведчаны герцаг Энгіенскі[174] (яму было ўсяго дваццаць два гады). Хоць сілы французскіх і іспанскіх войскаў былі прыкладна роўныя, дон Франсіска быў пэўны, што баявы вопыт, які абапіраўся на моц непераможнай іспанскай пяхоты, нарэшце прынясе краіне жаданую перамогу…

Радзівіл паехаў у Ракруа на наступны дзень пасля размовы з Маргарытай. Князь яшчэ не вырашыў, ці будзе біцца на баку французаў, ці проста паназірае збоку, каб не псаваць адносін з донам Франсіска.

— Зрэшты, што мне да іспанцаў і іх камандзіра? — спытаў ён сам сябе. — Я меў патрэбу ў яго дапамозе хіба для таго, каб наведваць Беатрысу ў Брусэлі, але цяпер, калі яна мяне і ведаць не жадае…

Багуслаў горка ўздыхнуў. Пакідаючы Парыж, ён бесперапынна думаў пра Маргарыту дэ Раган, але цяпер, набліжаючыся да мяжы з Нідэрландамі, аддаўся ўспамінам аб графіні дэ Кюзанс, якія не магла вытрасці з галавы нават выбоістая дарога. Пан Пуцята, які сядзеў побач з князем, трывожна паглядаў на яго.

— Наперадзе іспанцы, мансеньёр. Спадзяюся, вы не будзеце нарывацца на небяспеку? У рэшце рэшт, жанчын на свеце многа, а жыццё адно.

— Ты, пане Самуэль, ужо мусіў прывыкнуць да маіх эскапад, — меланхалічна азваўся князь, разумеючы, што выхавацель бурчыць толькі для парадку.

— Адкаркуй лепш віно, пан Пуцята, — пазяхнуў Стаброўскі, які забаўляўся, вычышчаючы бруд з-пад пазногцяў. — Сумна ж, чорт пабяры! Вось каб цяпер падстрэліць пару іспанцаў хаця б дзеля забавы.

— Не адкаркую, — упёрся маршалак. — Таму што калі ты, Самуль, хочаш паляваць на іспанцаў, лепш рабі гэта на цвярозую галаву, каб самому забітым не быць.

Усё ж паляванне давялося адкласці — навіна аб поўным разгроме іспанскага войска пад Ракруа, што радасна шырылася Францыяй, заспела Багуслава і яго почат у дарозе.

— Спазніліся толькі на два дні! — Радзівіл нават не стрымліваў прыкрасці, якая паглыблялася ўсведамленнем таго, што трыумфатар гэтай бітвы, герцаг Энгіенскі, гадамі маладзейшы за яго.

Але хутка князь спахапіўся:

— Трэба з усіх сіл спяшацца ў галандскі лагер — прынц Аранскі будзе апошнім дурнем, калі не пойдзе адразу ж штурмаваць прыгнечаных паразай іспанцаў.

Падарожжа праз пазіцыі іспанскай арміі, якая займалася бясчынствамі і рабаваннямі, князь не баяўся: знаёмства з намеснікам Нідэрландаў, падпісаны ім пашпарт і ўласны гучны тытул мелі нагнаць страху на марадзёраў.

Дона Франсіска дэ Мела Радзівіл дагнаў у форце Марыенбург недалёка ад Філіпвіля, куды іспанскі галоўнакамандуючы адвёў рэшткі разбітай арміі. Там ён сустрэўся з войскамі імперскага генерала Бека, якога лічыў вінаватым у сваёй паразе, бо той не паспяшаўся на дапамогу. Сварку паміж палкаводцамі не стрымала нават прысутнасць Радзівіла.

— Пяць тысяч забітых, столькі ж палонных, — пералічваючы страты, дон Франсіска амаль ірваў на сабе валасы, — дваццаць восем гармат, сто семдзесят сцягоў і шэсцьдзясят штандараў захапілі французы, а яшчэ ўвесь абоз і скарб! І ўсё гэта таму, што ты, мярзотнік, лёг спаць, калі мусіў імчацца да мяне! — надрываўся генерал. — О, Мадонна! Што цяпер скажа кароль?

Дон Франсіска абхапіў галаву рукамі і замаўчаў. Ён прадчуваў, што параза будзе каштаваць яму пасады намесніка Нідэрландаў. Флегматычны Бек даўно прывык да яго эмацыйных выпадаў, з-за чаго на гэты раз недаацаніў небяспеку, палічыўшы заклік Мела да рашучых дзеянняў чарговай істэрыкай.

— Зараз трэба дзейнічаць як належыць мужчыну, а не румзаць як жанчына, — абвясціў ён, ваяўніча закруціўшы пышныя рудаватыя вусы. — Я пакіну ацалелых воінаў ахоўваць Ціонвіль, а сам з генералам Кантэльма адпраўлюся насустрач галандцам. Прынц Аранскі будзе апошнім дурнем, калі не скарыстаецца нашай паразай у сваіх інтарэсах.

Мімаволі паўтарыўшы словы Радзівіла, генерал Бек толькі ўзмацніў рашучасць князя як найхутчэй імчацца ў галандскі лагер. Зрэшты, працягваць падарожжа Багуславу прыйшлося ў таварыстве дона Мела і іспанскіх салдатаў, якія суправаджалі пана намесніка ў сваю сталіцу. Каля Брусэля іх шляхі разышліся — дон Франсіска застаўся ўладжваць справы з харчаваннем для войска, і Радзівіл спакойна паехаў далей…

х х х

Брусэль поўніўся кепскімі і вельмі кепскімі чуткамі. Хтосьці казаў, што французскія войскі ўжо рабуюць нідэрландскія правінцыі і хутка да іх далучыцца яшчэ і галандская армія, галоўнакамандуючы якой нібыта загадаў сваім воінам браць у паход як мага болей вазоў для здабычы. Таму Багуславу, перш чым заехаць у горад, давялося вытрымаць прыдзірлівыя допыты: спачатку — гарадской варты, а затым і прагных да навін гарадскіх ураднікаў. Ад роспытаў не ратавалі ні тытул, ні падпісаны намеснікам пашпарт — людзі ўскладалі ўсю віну за паразу на дона Мела і ўжо не мелі да яго подпісу былой павагі. Яны ўслых выказвалі надзею, што кароль Іспаніі дашле ім лепшага палкаводца. З цяжкасцю вырваўшыся ад цікаўных брусэльцаў, Радзівіл ускочыў у карэту і загадаў ехаць як мага хутчэй, каб не стаць аб’ектам увагі яшчэ і вулічнага натоўпу. Развіць хуткасць на вузкіх вулачках было немагчыма. На запруджаных людзьмі, коньмі і вазамі скрыжаваннях даводзілася доўга чакаць, пакуль чэлядзь разгоніць мінакоў і вызваліць шлях. Таму Багуслаў адаслаў наперад частку коннага почату і пана Пуцяту, каб той падрыхтаваў найлепшыя пакоі ў найлепшай карчме і замовіў вячэру, а сам, зручна разваліўшыся на пустым сядзенні, стаў чакаць канца падарожжа.

Карэта ў чарговы раз спынілася: сустрэчны экіпаж не прыслухаўся да заклікаў княжацкіх слуг, якія ехалі наперадзе, патрабуючы саступіць дарогу імперскаму прынцу. Абураны непавагай да гаспадара фурман выбухнуў гучнай лаянкай, на якую адказала чэлядзь сустрэчнага нахабніка. Убачыўшы, што іх павольна абступае заўсёды ласы да сварак вяльможаў просты люд, Багуслаў выйшаў з карэты, каб навесці парадак. І нават зніякавеў ад нечаканасці, пабачыўшы герб на дзверцах сустрэчнай карэты, а потым і яго ўладальніцу, якая вызірнула ў акно. Гэта была Беатрыса!

Сустрэча зрабіла на былых палюбоўнікаў неабыякое ўражанне: Багуслаў збялеў, а шчокі графіні дэ Кюзанс загарэліся яркай чырванню. Жанчына ачомалася першая.

— Можа, дазволіце мне праехаць, прынц, пакуль нашы фурманы не разарвалі адзін аднаго на кавалкі? — спытала яна, прыкрываючыся веерам, каб схаваць збянтэжанасць.

— Гэта будзе парушэннем этыкету, мадам, — сказаў Радзівіл, які таксама вырашыў паводзіць сябе так, быццам нічога не адбылося. — Як прынц Свяшчэннай Рымскай імперыі я павінен ехаць першы.

Графіня не чакала адпору.

— Вы… вы проста дзікун, мансеньёр, — абурана сказала яна. — Адразу відаць, што прыехалі сюды з дзікіх краёў.

Багуслаў усміхнуўся.

— Я прыбыў сюды з Францыі, вашай радзімы, дарагая графіня, дзе прыдворны этыкет свята шануюць… Але прапаную зараз не прыпадабняцца да чэрні, якая ўсе пытанні вырашае крыкам, а ўлагодзіць наша спрэчку адзіным магчымым спосабам.

— Гэта якім?

— Мой фурман зможа прапусціць наперад вашу карэту, толькі калі я буду сядзець у ёй.

— Ні за што!

— Як заўгодна, — Багуслаў зрабіў выгляд, што сыходзіць. — Але клянуся, што інакш мой фурман і з месца не кранецца.

— Ну вы і нахабнік, прынц!

Убачыўшы, што гнеў на твары Беатрысы змяніўся ўсмешкай, князь падышоў да яе, даслаў проста ў сэрца асляпляльны погляд і замёр у чаканні, схіліўшы галаву набок. Чары падзейнічалі, і, усё яшчэ смеючыся, жанчына адчыніла дзверцы карэты.

— Толькі я еду дадому, — папярэдзіла яна.

— Спадзяюся, я таксама, — сказаў Радзівіл, заскокваючы ўсярэдзіну…

…Нечаканае прымірэнне з Беатрысай адклала ваяўнічыя намеры Радзівіла на няпэўны час. Спрыялі гэтаму і весткі з ваеннага лагера — флегматычны генерал Бек так жыва прамаршыраваў насустрач галандскай арміі, што прымусіў прынца Аранскага застацца на сваіх пазіцыях. Тут, у Брусэлі, нарэшце дагналі князя і кепскія навіны з дома: лісты ад Януша з жалобнай рамкай паведамлялі аб тым, што ў родах адышла да бога княгіня Катарына, яе нованароджаны сын, а затым і цётка Ганна. Палітычныя навіны таксама былі невясёлымі. Сенатары высмеялі чарговую спробу Януша атрымаць гетманскую булаву і пасаду жамойцкага старосты, якая павінна была забяспечыць князю месца ў сенаце, успомніўшы яго юнацкія намеры «павыкідаць палякаў з вокнаў». Радзівіл ізноў апынуўся ў апазіцыі і маліў Багуслава хутчэй вяртацца ў Літву, каб сумеснымі намаганнямі пазбавіцца ворагаў іх дому.

Калі князь Януш пералікам сваіх крыўдаў і шкадаванняў хацеў абудзіць гнеў у гордым сэрца кузэна, гэта яму бясспрэчна ўдалося. Вось толькі наступствы ён прадказаць не змог.

— Я не хачу жыць у краіне, дзе прынцы павінны даваць справаздачу перад шляхецкімі галадранцамі, — заявіў Багуслаў пану Пуцяту, які ўслед за Янушам паспрабаваў наставіць «немца» на праўдзівы шлях. — Таму і застаюся тут.

Радзівіл хітраваў. Каханне да Беатрысы ў нейкі момант узяло верх нават над славалюбствам, так што спалоханы пан Пуцята, баючыся, што Багуслаў можа ажаніцца з жанчынай такой скандальнай рэпутацыі, пачаў настойваць на вяртанні ў Галандыю. Вядома, наўпрост выступаць супраць графіні маршалак баяўся, таму абгрунтаваў гэтую паездку фінансавымі клопатамі. Маўляў, каб іх уладзіць, патрэбная асабістая прысутнасць князя на перамовах з банкірамі.

На жаль, супраць выступіла сама мадам дэ Кюзанс, не жадаючы расставацца з каханым мужчынам. Адпраўляцца ў Гаагу разам з Багуславам яна таксама не захацела: Нідэрланды і Злучаныя Правінцыі былі такімі ж непрымірымымі ворагамі, як каталіцкая царква і Рэфармацыя. І графіня, пакінуўшы Брусэль цяпер, калі пытанне захопу яго войскамі прынца Аранскага здавалася толькі справай часу, магла больш туды не вярнуцца. Да таго ж, яе палымяны палюбоўнік быў шчодрым на каханне і скупым на шлюбныя абяцанні, якіх Беатрыса ўжо стамілася чакаць. Але, не губляючы надзеі зацягнуць Радзівіла пад вянец, мудрая жанчына не жадала з’яўляцца ў свеце як яго каханка, спадзеючыся аднойчы ўвайсці туды законнай жонкай.

— Чаму б табе сапраўды са мной не ажаніцца? — аднойчы спытала яна, калі разамлелы ад кахання князь, як ёй здавалася, быў гатовы на ўсё. — Я б магла нарадзіць табе выдатных дзяцей у законным шлюбе і не дрыжаць, што наша блізкасць прывядзе да нараджэння незаконнанароджанага.

Багуслаў глыбока ўздыхнуў. Ён падсвядома чакаў гэтай размовы, наўмысна ігнаруючы намёкі каханкі на сумесную будучыню.

Вось і цяпер паспрабаваў зрабіць выгляд, што нічога не пачуў, пацягнуўшыся вуснамі да яе аголенага пляча, але жанчына рашуча яго адхіліла.

— Што скажаш, мілы? — настойліва спытала яна. — Калі пажэнімся, можам пасяліцца ў палацы майго нябожчыка мужа — думаю, упраўляючаму рана ці позна ўдасца адсудзіць яго ў маёй свякрухі. У рэшце рэшт, калі хочаш, можам жыць хоць у Гаазе, хоць у тваёй дзікай краіне — мне ўсё адно.

— Не такой ужо і дзікай, — усміхнуўся князь. — Хоць табе там наўрад ці спадабаецца… Да таго ж ты — каталічка, а я пратэстант. Ты мяняць веру не хочаш, і я гэтага рабіць не буду. Навошта нам смяшыць неба такім шлюбам?

— Нябёсы няхай сабе смяюцца, толькі б мы з табой слёз не лілі, — адрэзала графіня. — А жаніцьбай каталічкі і пратэстанта Рым ужо не здзівіш.

Багуслаў яшчэ раз уздыхнуў.

— Пакуль не час пра гэта казаць.

— Не час? А некалькі месяцаў таму ты амаль зрабіў прапанову герцагіні дэ Раган! А я… я пасую табе толькі ў палюбоўніцы, а не ў законныя жонкі!

Любоўная ідылія змянілася ваеннымі баталіямі. Не слухаючы апраўданняў князя, якія, па праўдзе кажучы, яму самому здаваліся смеху вартымі, Беатрыса то пагражала, то плакала, то праклінала свой лёс і падступства палюбоўніка. А потым схапіла збан з вадой для мыцця і запусціла яго ў Багуслава. Той паспеў ухіліцца, і графіня пацэліла ў каштоўнае венецыянскае люстэрка на сцяне, разбіўшы яго і запырскаўшы вадой габелены на пабеленых сценах.

Гэты ўчынак напалохаў не так Радзівіла, як саму графіню. Сціснуўшы далонямі скроні, яна павольна апусцілася на ложак, назіраючы, як па белай сцяне расплываецца мокрая пляма.

— Значыць, ажаніцца ты са мной не хочаш, — сказала як бы сама да сябе.

— Не магу, — глуха сказаў Багуслаў. — Хоць і люблю ўсім сэрцам. Мая жонка павінна мець бездакорную рэпутацыю — як жонка Цэзара.

Беатрыса сумна ўсміхнулася.

— А вось Карл Латарынгскі, калі б быў вольны, абавязкова ажаніўся б, — з выклікам сказала яна.

Згадка пра герцага Латарынгіі кальнула князя проста ў сэрца.

— Здаецца, ты да гэтага часу яго любіш, — пакрыўджана заўважыў ён. — А ад мяне табе трэба тытул і становішча законнай жонкі.

Графіня ўжо зусім супакоілася. Выцерла яшчэ вільготныя вочы, прыгладзіла растрапаныя валасы і ўстала, прытрымліваючы рукой на грудзях доўгую кашулю. Была неверагодна прыгожая нават цяпер — з чырвонымі ад слёз вачыма і распухлымі вуснамі, якія час ад часу прыкусвала, каб схаваць іх нервовае трымценне.

— Думай, што хочаш! — сказала яна. — У рэшце рэшт, вы адзін аднаго вартыя.

Князь паспрабаваў запярэчыць, але жанчына паківала галавой.

— Ідзі. Спадзяюся, што больш ніколі цябе не ўбачу.

— Гэта вельмі нават магчыма, — пацвердзіў Радзівіл. — Новы намеснік Нідэрландаў наўрад ці пагодзіцца выправіць мне дарожны пашпарт.

Князь крыху пачакаў, спадзеючыся, што жанчына абдумаецца, адступіць, але прыгожы твар графіні па-ранейшаму выпраменьваў ледзяны спакой, хоць моцна сціснутыя вусны ледзь-ледзь затрэсліся.

— Такім чынам, я вырашыў правільна, — Багуслаў ужо не хаваў абурэння. — Калі б ты хоць трохі кахала мяне, сама думка пра расстанне рвала б табе сэрца, як цяпер ірве мне!

Сказаўшы так, ён пайшоў і не пабачыў, як Беатрыса, зайшоўшыся рыданнямі, кінулася ў ложак і праплакала там некалькі дзён над здраджанымі марамі ды растаптаным каханнем. Яна яшчэ спадзявалася, што князь апамятаецца і вернецца да яе, але Багуслаў пакінуў Брусэль на наступны дзень, не збіраючыся больш туды прыязджаць…

У Галандыю ён адправіўся ў адной карэце з панам Пуцятам, загадаўшы сваім нязменным спадарожнікам — Стаброўскаму з Невяроўскім — ехаць верхам, бо быў у такім дрэнным настроі, што не мог бачыць каля сябе кагосьці яшчэ.

— Ты можаш ганарыцца мной, — з горыччу кінуў ён свайму маршалку, якому даводзілася прыкладаць намаганні, каб схаваць радасць ад заканчэння амурнай прыгоды пана. — Я не запляміў гонару свайго дому нявартым шлюбам і ўцякаю з Брусэля куды вочы глядзяць!.. Такое адчуванне, што зямля гарыць у мяне пад нагамі, — дадаў ён, змрочна назіраючы за фантанамі бруду, што білі з-пад колаў карэты.

Пан Пуцята кашлянуў.

— Ну, калі гаварыць па шчырасці, мансеньёр, то й гарыць, — сказаў ён. — Яшчэ не так даўно мы з вамі смяяліся з французаў, якія спускалі маёмасць на вецер дзеля прыдворных бразготак, а цяпер і самі папоўнілі шэрагі няўдах. Скажу вам прама, што адразу ж па прыездзе ў Амстэрдам я неадкладна закладу сталовае срэбра з вашымі гербамі мясцовым ліхвярам, каб задаволіць самых злосных крэдытораў і не даць ім змяшаць з брудам ваш гонар і добрае імя.

Такія пагрозы ад свайго маршалка князь чуў часта і ўжо перастаў на іх звяртаць увагу.

— Годзе ўжо, пане Самуэль, — папрасіў ён. — Я цяпер магу думаць толькі пра тое, што ніколі больш не ўбачу графіню. І, што горш за ўсё, я сам у гэтым вінаваты!

— Так?!

Пан Пуцята ўжо не стрымліваў абурэнне. На яго высокім ілбе прарэзаліся ўпартыя маршчыны, а сівыя вусы пагрозліва адтапырыліся.

— Перш чым вы, мансеньёр, надумаеце дакараць сябе, — раздражнёна сказаў ён, — уважліва прачытайце вось гэтыя «любоўныя» лісты!

Сказаўшы так, пан маршалак дастаў з дарожнай скрыні падліковую кнігу і працягнуў яе князю, паклаўшы зверху цэлы стос даўгавых распісак. Багуслаў ляніва пагартаў іх, а затым разгарнуў кнігу. Праз імгненне ўсе думкі аб Беатрысе вылецелі ў яго з галавы. Ён мог думаць толькі пра суму запазычанасці, запісаную дробным почыркам пана Пуцяты. Запазычанасць сур’ёзна пагражала яго фінансаваму дабрабыту і ціснула на мозг не менш, чым неба на плечы Атланта.

— Усё не так дрэнна, пане Самуэль, — сказаў ён, калі сабраўся з думкамі. — Пазыкі я змагу пагасіць, атрымаўшы грошы з Літвы. У рэшце рэшт, Сасноўскі іх спраўна мне пастаўляе…

— Пастаўляе толькі таму, што добра памятае аб адстаўцы Рэчыцкага, якую той атрымаў, калі ўздумаў калоць вашай міласці вочы даўгавымі распіскамі, — адрэзаў пан Пуцята. — І робіць гэта не толькі запісваючы ліхвярам прыбыткі з будучых гадоў, але і ўжо зараз разлічваючыся з імі закладам вашых маёнткаў!

На Багуслававым ілбе раптам выступіў халодны пот.

— Адкуль ты гэта ведаеш? — глуха спытаў ён.

— Пан Саковіч напісаў, — пан Пуцята сказаў гэтае імя так, быццам і сам здзівіўся, што павінен прыкрывацца дзеяннямі чалавека, якога заўсёды лічыў памочнікам д’ябла. — Ён у добрых адносінах з Майсеевічам, які, між іншым, таксама б’е трывогу, каб не дапусціць разарэння вашай княжацкай міласці, — у рэшце рэшт, гэта не ў яго інтарэсах.

Згадка пра Саковіча, імя якога пан Пуцята дагэтуль не мог спакойна нават чуць, зрабіла на Радзівіла неверагоднае ўражанне. Пан Самуэль, зразумеўшы, што яму ўжо губляць няма чаго, скончыў размову эфектным выпадам.

— Да таго ж бяда не ходзіць адна — пан Максімовіч з дапамогай Сапегаў збіраецца рэквізаваць Копысь на радасць усім ворагам дому Радзівілаў. І дасягне свайго, бо князь Януш варагуе з дваром і абараніць вашы інтарэсы не зможа. І чаму ён павінен быў гэта рабіць, калі вашу княжацкую міласць не хвалюе лёс уласных уладанняў?

Гэтых слоў ужо не магла стрываць абражаная радзвілаўская годнасць. Багуслаў добра памятаў свой выступ на сойме, калі яшчэ дзіцём адбіў спробы літоўскага гетмана Сапегі прыбраць да рук яго ўладанні, і цяпер тым больш не збіраўся адступаць.

— Досыць, пане Самуэль, — заявіў ён. — Мы вяртаемся дадому.

х х х

Нягледзячы на рашэнне Радзівіла хутчэй адправіцца ў дарогу, ад’езд давялося адкласці. Без выплаты даўгоў, пра якія казаў пан Пуцята, не магло быць і гаворкі пра выезд з Галандыі. Да таго ж Ворстарман, працягваючы выконваць абавязкі радзівілаўскага мастацкага агента, змог парадаваць свайго патрона пакупкай некалькіх дзясяткаў палотнаў выдатных майстроў жывапісу, за якія таксама трэба было плаціць. Багуслаў яшчэ некалькі месяцаў чакаў грошы з Літвы, каб разлічыцца з абавязкамі, і з чыстым сумленнем адправіцца на радзіму.

Раздзел 9

МЫШЫНАЯ ВАЛТУЗНЯ

Кёнігсберг — Вільня — Менск

(лістапад — снежань 1644 года)

Калі Багуслаў прыбыў у Літву, стаяла позняя восень. Яшчэ ў Кёнігсбергу князя сустрэў Саковіч — ён спецыяльна адолеў такі шлях, каб бесперашкодна паскардзіцца на Сасноўскага.

— Баюся, мон прэнс, што гэты прайдзісвет хутка пусціць цябе з торбай па свеце, — казаў Адам. — Раю табе неадкладна пагаварыць з Майсеевічам, які, на шчасце, скупіў большасць тваіх вэксаляў, каб яны не распаўзліся паміж сапернікамі. Вядома, гэты скнара іх дарма не аддасць, але празмерную цану таксама патрабаваць не будзе, бо яго бяспека і дабрабыт ад біржанскіх Радзівілаў залежаць.

Багуслаў хацеў паслухацца прыяцеля, але пакуль не меў вольнага часу ні на Сасноўскага, ні тым больш на Майсеевіча. Даведаўшыся пра прыезд князя, літоўскія паны пачалі слаць яму вітальныя лісты, настойліва запрашаючы ў госці. Ад большасці запрашэнняў Багуслаў шчасліва адкараскаўся адпіскамі, але абысці ўвагай кузэна Януша, Юрыя Глябовіча, князя Альбрэхта і гетмана Кішку не мог і не хацеў, маючы патрэбу ў падтрымцы сваякоў на судзе адносна Копысі.

На шчасце, у гэты час усе неабходныя князю людзі жылі ў Вільні. Таму, даслаўшы ліст Сасноўскаму з грозным для любога аканома патрабаваннем неадкладна прыбыць з падліковымі кнітамі, Багуслаў адправіўся ў літоўскую сталіцу. За час яго адсутнасці горад амаль не змяніўся, у тым ліку і палац, які пуставаў ужо амаль пяць гадоў — ад першага падарожжа гаспадара ў чужыя краі. Прайшоўшыся старымі заламі, якія памяталі лёгкую паходку каралевы Барбары і яго ўласнае дзяцінства, князь паназіраў за працай слуг. Тыя ліхаманкава расстаўлялі дастаўленую са Слуцка мэблю і прыкрывалі патрэсканыя сцены старадаўнімі габеленамі, якія ўжо даўно выйшлі з моды.

— Нічога не змянілася, — з усмешкай паведаміў ён пану Пуцяту, які таптаўся ззаду. — Ну нічагуткі!

Але, параўнаўшы дзіцячы партрэт, які да гэтага часу вісеў на сцяне спальні, са сваім адлюстраваннем, Багуслаў зразумеў, што час усё ж не стаіць на месцы, — змяніўся перш за ўсё ён сам! Зрэшты, марнаваць час на філасофскія матэрыі князь не мог, і ўжо праз гадзіну пасля прыезду з невялікім початам адправіўся ў госці да Януша.

х х х

У палацы кузэна, вядома, чакалі высокага госця. Слугі жвава бегалі з кухні ў піўніцу, са склепа ў кухню, накрываючы на стол. У двары стаяла карэта Глябовіча, а трохі далей — гетмана Кішкі (Януш папярэдзіў сваякоў аб прыездзе Багуслава). Саскочыўшы з каня, Радзівіл кінуў повад слугу і накіраваўся ў дом, куды ўжо панёсся палацавы слуга папярэдзіць гаспадара. Завярнуўшы за рог, князь нечакана ўбачыў маленькую дзяўчынку, якая, блытаючыся ў доўгай спадніцы, самотна ішла яму насустрач. Убачыўшы незнаёмца, спынілася і, цікаўна задраўшы галаву, чакала, пакуль той падыдзе да яе.

Багуслаў падышоў і, прысеўшы, далікатна дакрануўся рукой яе доўгіх залацістых валасоў, што выглядалі з-пад сабалінай шапачкі.

— Хто ты, прыгажуня? — мякка спытаў ён, хоць ужо і так зразумеў, хто перад ім.

І не памыліўся.

— Гануся, — дзяўчынка міла ўсміхнулася князю сваімі вялікімі сінімі вачыма.

Ёй спадабаўся прыгожы рыцар.

— Ну, вітаю, дарагая пляменніца, — засмяяўся Багуслаў і, падхапіўшы дзяўчынку на рукі, хацеў быў, гуляючы, падкінуць яе ўверх, але своечасова спахапіўся, што з паненкамі так паводзіцца не варта.

Пяшчотна прыціснуў малую да сябе і, міжволі любуючыся яе чароўным тварам, не ўтрымаўся:

— Якая ж ты прыгожая, анёл мой!

— Ты хто? — пацікавілася князёўна, якая таксама не зводзіла з яго зачараванага позірку.

— Князь Багуслаў. Твой дзядзька.

Гануся яшчэ шырэй расплюшчыла вялікія вочы і напружыла лобік, спрабуючы зразумець, хто перад ёй.

— Дзядзька? — здзіўлена перапытала яна.

— Кліч мяне Багуславам…

— Ну, нарэшце, прыехаў! — грамавы голас кузэна, які з шырока раскрытымі абдымкамі стаяў на парозе, прымусіў князя на час забыцца пра дзяўчынку.

Асцярожна паставіўшы яе на зямлю, Багуслаў кінуўся абдымаць Януша, а затым і Глябовіча, які з’явіўся з-за спіны швагра.

Катарына са старэйшай дачкой Ганнай Марцыбелай чакала Багуслава ў абедзеннай зале. Пасля смерці жонкі брата менавіта яна займалася малой Ганусяй. Сёння прыйшла ў госці не толькі каб пабачыцца са стрыечнікам, але і каб угаварыць Януша аддаць яе частку спадчыны пасля смерці маці. Замужжа і роды дадалі жанчыне самавітасці ды загартавалі і так не просты характар. Яго Катарына адразу і паказала, патрабуючы ў брата неадкладна вырашыць яе пытанне.

— Ды напрамілы бог, Касенька! Клянуся, што крыўдзіць цябе і не думаю, — запэўніў сястру Януш, вінавата азірнуўшыся на Багуслава і на дзядзьку Кішку. — Але пра справы пагаворым у зручнейшы час, сёння ж вітаем дарагога госця.

— І сапраўды, дарагая, гэта можа пачакаць, — падтрымаў князя Глябовіч. — Тым больш у такі дзень.

Катарына не стала пярэчыць, але так паглядзела на мужа, што той адразу змоўк. А Багуслаў глядзеў на кузэна. Януш змяніўся.

Смерць бацькі, маці, жонкі, двух дзяцей і жыццё ў апазіцыі вельмі паўплывала на яго. Забыўшыся на свае французскія звычкі, замяніўшы камзол на кунтуш, ён адпусціў вусы і пастрыг доўгія валасы па шляхецкім звычаі — падгаліўшы патыліцу. Новая прычоска зусім не пасавала князю, і Багуслаў, якога непрыемна ўразілі такія змены, незадаволена зморшчыўся.

— Зусім апусціўся ты пасля смерці жонкі, — незадаволена заўважыў ён. — Ажаніўся б у другі раз, ці што!

— Думаю пра гэта, — спакойна адказаў стрыечнік. — А што да вопраткі, — ён правёў рукой па доўгім шэрагу каштоўных смарагдавых гузікаў, — я змяніў яе не са сваёй ахвоты, а з неабходнасці, калі пачуў, як найяснейшыя паны на сойме, намаўляючы караля не даваць мне булавы, казалі, што бацькоўскіх звычаяў цураюся, што французскае адзенне нашу. І я табе скажу так: калі дзеля булавы трэба апрануць кунтуш, я так і зраблю, бо як ні круці, а гетман павінен быць бліжэй да народа. Ці не праўда, дзядзька?

Пан Кішка, што якраз частаваўся старым угорскім, ухвальна кіўнуў.

— Якія глупствы! — абурыўся Багуслаў. — Гетмана гетманам робіць не вопратка, а воінская доблесць.

Януш толькі ўсміхнуўся.

— З ваўкамі жыць — па-воўчы і выць, дарагі кузэн! Трохі пажывеш у Літве, сам усё зразумееш.

— Думаеш, я дазволю шляхце сабой верхаводзіць? Дрэнна ж ты мяне ведаеш, княжа, — сказаў на гэта Багуслаў і, жадаючы перамяніць тэму, спытаў: — Ды з кім ажаніцца хочаш? Ужо маеш на прыкмеце нейкую прыгажуню? Ці так гэта, пустыя размовы?

Януш пачакаў, пакуль слугі, якія прыцягнулі з кухні паднос са смажаным парасём, паставяць яго на стол і выйдуць, а потым сказаў:

— Ёсць. І вельмі спадзяюся, што будзе маёй.

— Так? — Багуслаў падхапіў на рукі маленькую Ганусю, якая ўпарта церабіла яго за крыло камзолу, спрабуючы звярнуць на сябе ўвагу. — Спадзяюся, хоць кальвіністка?

— Праваслаўная, — паправіў Януш. — Старэйшая дачка малдаўскага гаспадара Лупу — Марыя.

— Як?! Дачка таго разбойніка, што горш за татарына лупіць тры скуры са сваіх падданых на карысць сабе і турэцкаму султану? Ты б яшчэ крымскага хана сабе ў сваякі паклікаў!

Багуслаў не стрымліваў абурэння. Лічыў, што кузэн мог бы знайсці сабе пару сярод еўрапейскіх прынцэс, каб падтрымаць бляск іх дому.

Януш насупіўся і моўчкі пачаў калупаць страву ў талерцы.

— Яна хоць прыгожая? — падаў голас літоўскі гетман, які слухаў размову.

— Я яе не бачыў, і яе прыгажосць мне абыякавая, — адказаў пляменнік. — Больш цікавіць пасаг — шэсцьсот або, калі пашанцуе, семсот тысяч золатам. Хачу пабудаваць сабе палац, варты велічы нашага дому, і ў сваіх уладаннях парадак навесці…

Злосна зірнуўшы на кузэна, ён з націскам сказаў:

— Вось скажы мне, разумнік, за якую са спустошаных вайной еўрапейскіх арыстакратак я змагу такі пасаг узяць?

Супраць гэтага аргумента цяжка было нешта запярэчыць, і Багуслаў змірыўся:

— Рабі, як сам ведаеш! Я зычу табе поспеху і радасна пагуляю ў цябе на вяселлі.

Януш трохі памякчэў.

— Гэта справа яшчэ віламі па вадзе пісана, таму што турэцкі султан майго сватаўства не ўхваляе, — уздыхнуў ён. — Паспрабаваў яго ўласкавіць праз князя Ракочы, якога з маім нябожчыкам бацькам звязвала шчырае сяброўства, але дарэмна. Цяпер кіеўскі мітрапаліт Пятро Магіла над гэтым шлюбам старацца будзе… Я паабяцаў і сваё, і асабліва тваё заступніцтва праваслаўным…

Зразумеўшы, што кузэн намякае на яго самую вялікую ў Літве Слуцкую епархію, Багуслаў ухвальна кіўнуў.

— Я сам напішу мітрапаліту і запэўню яго ў сваім сяброўстве, — паабяцаў ён.

Пасля гэтых слоў Януш зусім супакоіўся. Далей размова сышла з небяспечных палітычных матэрый на замежную вандроўку Багуслава, пра якую хацелі пачуць усе прысутныя. Таму прайшло нямала часу, пакуль кузэны змаглі адасобіцца. Да Януша ўжо вярнуўся добры настрой.

— Ну ты, братка, і сэрцаед! — са смехам сказаў ён, прычыніўшы дзверы спальні, куды паклікаў сваяка, каб спакойна пагаварыць. — Яшчэ не паспеў і парог пераступіць, як пляменніцу зачараваў. Яна за табой як прывязаная ходзіць.

Багуслаў і сам ужо заўважыў, як з-за парцьеры міргнула сіняе вочка і імгненна знікла.

— Ага! — князь хутка падышоў туды і, ледзь стрымліваючы смех, гучна сказаў: — Ведаеш, Януш, я тут чуў, як дваровыя дзеўкі скардзіліся, што ў панскіх пакоях бачылі здаравенных шчуроў… Здаецца, вунь адзін — у куце важдаецца… Зараз я яго злаўлю!

Нахіліўшыся, Багуслаў нечакана схапіў дзяўчынку, а тая, спрабуючы вырвацца, заблыталася ў шчыльнай тканіне. Аднак валтузіўся моўчкі, гучна сапучы.

— Вось я гэтага пацука шабляй, — грозна сказаў Януш, падхапіўшы гульню.

— Не трэба мяне шабляй! — спалохана завішчала князёўна. — Я не пацук!

— Не пацук? — прытворна занепакоіўся Багуслаў. — А хто?

— Гэта я, Гануся!

Князь адпусціў парцьеру, з-за якой выслізнула спалоханая дзяўчынка. Але, убачыўшы, што бацька і дзядзька ўслых рагочуць, князёўна таксама засмяялася.

— Ты сапраўды падумаў, што я пацук? — захоплена спытала яна ў Багуслава.

Князь падхапіў яе на рукі.

— Mon ange![175]

Януш пайшоў да дзвярэй, каб паклікаць няньку, але кузэн яго спыніў:

— Пакінь. Чым яна табе перашкаджае?

Задаволеная Гануся ўладкавалася на дзядзькавых каленях. Нечакана для сябе Багуслаў высветліў, што лёгка знаходзіць супольную мову з дзецьмі. Дзелячыся з братам думкамі пра Копысь, прымудраўся адначасова забаўляць дзяўчынку, якая была ў захапленні ад увагі і весела шчабятала, выкладаючы свае дзіцячыя таямніцы.

— Дарэчы, — нечакана сказаў Януш, з усмешкай назіраючы, як Багуслаў гайдае дачку на калене. — Ты б прыглядзеўся да свайго аканома, бо Кахлеўскі вельмі на яго скардзіцца. А пан Пётр, сам ведаеш, вернасць нашаму дому давёў гадамі бездакорнай службы і без падставы людзей абгаворваць не стане.

Багуслаў ведаў гэта не горш за Януша і хоць быў ужо настроены супраць Сасноўскага, абмяркоўваць яго грахі са стрыечным братам не жадаў.

— Я б хацеў, каб пан Кахлеўскі прыехаў да мяне, — сказаў ён. — Хацеў бы задаць яму некалькі пытанняў… У рэшце рэшт, і мая канцылярыя праз яго рукі праходзіць…

х х х

Пасля размовы са стрыечным братам і двух-трох самых неабходных візітаў Багуслаў, паддаўшыся на ўгаворы Саковіча, адбыў у Менск на сустрэчу з Майсеевічам, і, заадно, на мясцовы соймік, спадзеючыся быць абраным паслом на сойм.

У Менску Радзівілу належаў прасторны драўляны будынак, які суседнічаў з домам Саковіча (той атрымаў будынак у пасаг за жонкай). Такому суседству вельмі ўзрадаваўся сам князь, але не яго моладзь. Асабліва дрыжаў Стаброўскі, які з часу свайго прыезду ў Літву чакаў ад ашмянскага падкаморага якога-небудзь паскудства за ўтрэхцкі дэбош. Але міналі дні, а Саковіч не звяртаў на яго ніякай увагі, і Самуль патроху супакоіўся, вярнуўшы сабе звыклую самаўпэўненасць. Паездцы ў богам забыты Менск ён таксама не ўзрадаваўся: дзелавіты выгляд князя даваў зразумець, што ніякіх забаў паездка не абяцае.

Так яно і выйшла. Адразу ж па прыездзе Багуслаў з Саковічам адправіліся да Майсеевіча, а Стаброўскі з Невяроўскім ад няма чаго рабіць папляліся следам.

— Занадта вялікі гонар для гэтага жыда, — бурчаў Самуль. — Мог бы і сам да князя прыйсці, не рассыпаўся б!

Але Багуслаў, які вырашыў, што сваім прыходам пацешыць самалюбства хітрага ліхвяра і той стане больш падатлівым, думаў інакш і пераканаць сябе ў адваротным не даў. Мужна пераступіў парог бязбожніцкага дома разам з Саковічам, а Стаброўскі з Невяроўскім засталіся чакаць на вуліцы.

Шаноўны яўрэй сустрэў высокіх гасцей на парозе ў атачэнні сваёй вялікай сям’і. Відаць было, што яго на самай справе прыгаломшыў такі гонар. Няспынна кланяўся, мармытаў сабе пад нос захопленыя вітанні і кляўся, што нічым не заслужыў такой увагі з боку яго княжацкай міласці. Зрэшты, так скардзячыся, Майсеевіч добра разумеў, што князь робіць гонар не яму, а хутчэй сваім пазыкам. Таму, калі гаворка зайшла пра грошы, зноў набыў выгляд разважнага спецыяліста.

— Найбольшым ліхам для вашай княжацкай міласці з’яўляюцца нават не пазыкі, — казаў Майсеевіч, працягнуўшы руку над аб’ёмным сувоем даўгавых распісак, да якіх ставіўся з такой жа павагай, як да Торы. — Доўг, забяспечаны будучымі даходамі, — гэта толькі адтэрміноўка выплаты пад умераныя працэнты, якія я, прашу заўважыць, бяру з вашай княжацкай міласці толькі для таго, каб не згалець самому. Доўг становіцца ліхам толькі тады, калі не можа быць забяспечаны прыбыткамі і калі крэдытор, каб не пайсці па свеце з торбай, павінен прасіць падмацаваць пазыку закладам. Але нават гэты заклад…

— …не з’яўляецца бядою, калі даўжнік зможа знайсці сродкі, каб своечасова пагасіць доўг, пакуль яго маёмасць не стала ўласнасцю крэдытора, — нецярпліва скончыў Саковіч. — Завяршай сваю лекцыю, Майсеевіч, калі не хочаш, каб я захроп проста ў гэтым крэсле, як рабіў студэнтам, калі прафесарскія натацыі наганялі на мяне нуду. Ды што там я! Нават найяснейшы князь ужо пазяхае, а ён яшчэ не паспеў адвыкнуць ад дыспутаў, бо зусім нядаўна порткі праціраў ва ўніверсітэтах… Скажы лепш, колькі яго міласць табе вінен, і скончым з гэтым.

Лазар Майсеевіч злосна паглядзеў на пана падкаморага і, падсунуўшы да сябе вялікую падліковую кнігу, разгарнуў яе на патрэбнай старонцы. У Багуслава аж галава кругам пайшла — лічба ледзь не ў дзесяць разоў перавышала той доўг, які агучваў пан Пуцята і які так яго напалохаў. Зрэшты, гэта было не дзіўна, таму што маршалак распараджаўся толькі замежнымі выдаткамі князя, а справамі маёнткаў займаўся аканом.

— Выходзіць, што я табе, Майсеевіч, вінен усе прыбыткі ад маіх уладанняў на два гады наперад? — падлічыўшы, змрочна ўдакладніў Радзівіл.

— Пры добрым ураджаі — за два з паловай, найяснейшы князь, — пакланіўся яўрэй. — І гэта пад сумленнае слова вашай княжацкай міласці, без якога-небудзь закладу.

Слухаючы Майсеевіча, Багуслаў штораз мацней сціскаў у руцэ ўжо пусты сярэбраны келіх, куды гасцінны гаспадар перад тым пляснуў трохі віна. Пачуўшы апошнюю фразу, выпадкова сплюшчыў яго волатаўскай рукой.

— Цяпер я табе, Майсеевіч, вінен яшчэ такую ж пасудзіну, — князь збянтэжана пакруціў сплюшчаны келіх у руцэ.

— Няхай ваша княжацкая міласць гэтым не пераймаецца, — яшчэ раз пакланіўся ліхвяр.

— Яшчэ б ты пераймаўся, — фыркнуў Саковіч, падсоўваючы кнігу да сябе. — 3 такіх працэнтаў!.. Скажы лепш, як гэта пан Сасноўскі ўмудрыўся выбраць у цябе такі крэдыт?

Яўрэй закашляўся, папярхнуўшыся слінай.

— Ну, займаў не толькі пан Сасноўскі, але і папярэднія аканомы, — сказаў, прачысціўшы горла. — Тут яшчэ пазначаны даўгі, якія дасталіся найяснейшаму князю ў спадчыну ад яго памерлай маці.

Ён працягнуў Радзівілу сшытак, які дзіўным чынам апынуўся ў пана Адама.

— Бачу, ты, шэльма, нядаўна выкупіў гэтыя вэксалі, — шматзначна кіўнуў ашмянскі падкаморы, бегла прагарнуўшы паперы. — Нягледзячы на тое, што былі выдадзеныя чвэрць стагоддзя таму?

— Вядома, шаноўны пане, — Майсеевіч нявінна залыпаў вачыма. — Хіба я мог дапусціць, каб імя яго светласці ганьбілі ў судах ворагі? Тут іх тысяч на шэсцьдзясят… ну, яшчэ працэнты…

— Пра працэнты можаш забыць, — адрэзаў Саковіч, даючы знак Багуславу, каб той не ўмешваўся. — Сумняюся, што ты заплаціў за гэтыя паперкі больш за палову іх кошту.

Майсеевіч з пакутлівым крыкам ускочыў на ногі.

— Добра, — «злітаваўся» Адам. — Яго міласць выкупіць іх у цябе… тысяч за сорак… І зробіць гэта толькі з павагі да светлай памяці княгіні і да твайго розуму, шэльма…

Канец прамовы патануў у крыках яўрэя, які, несучы страты на прыбытковай, як ён лічыў, здзелцы, адчайна лямантаваў аб сваім разарэнні.

Старгаваліся на пяцідзесяці двух тысячах, якія Майсеевіч павінен быў атрымаць за кошт арэнды радзівілаўскага Сяльца. Ён трымаў яго ў руках ужо дзясятак гадоў і меўся трымаць, пакуль не кампенсуе пазыкі. Паколькі гэты маёнтак штогод даваў як найменш дзесяць тысяч чыстага прыбытку і яшчэ трыццаць хітры яўрэй быў вінаваты самому Багуславу, князь мог з палёгкай выдыхнуць — справу з матчынымі вэксалямі можна было лічыць вырашанай. Яшчэ частку даўгоў удалося спісаць, задаволіўшы найніжэйшую просьбу яўрэйскай грамады Слуцка і Капыля аб наданні дадатковых ільгот па выплаце кірмашовай пошліны і адносна гарантый бяспекі. А пасля таго, як ліхвяр пагадзіўся неадкладна даць яшчэ некалькі тысяч злотых на асабістыя патрэбы князя, Радзівіл адчуў сябе цалкам задаволеным.

Задаволіць Саковіча было значна цяжэй. Падышоўшы да ліхвяра, Адам паклаў цяжкія далоні яму на плечы, каб адчуваць найменшы рух не толькі цела, але і душы, і зазірнуў сваімі злымі вачыма проста ў сэрца.

— Вось скажы мне, Майсеевіч, — працягнуў ён. — Якія землі князя заклаў Сасноўскі, калі ў апошні раз цябе наведваў?

У шаноўнага яўрэя аж калені затрэсліся. Радзівіл, які да гэтага часу перачытваў рахункі, здзіўлена падняў галаву.

— Пра што ты кажаш, Адам? — спытаў ён. — На заклад маёнткаў патрэбен мой дазвол і подпіс на закладной, а я ні таго, ні іншага аканому не даваў.

— Значыць, ён неяк справіўся сам, — заўважыў ашмянскі падкаморы. — І Майсеевіч нам зараз раскажа, як пану Яну гэта ўдалося. Праўда, пане?

Адам усміхаўся, але Майсеевіч добра ведаў цану гэтай усмешкі, таму і дрыжаў, як асінавы ліст, а яго маленькія вострыя вочкі бегалі, як спалоханыя мышы ў пастцы. Хацеў бы ўцячы, але пранізлівы погляд Саковіча быццам прыкаваў яго да месца.

— Праўдзівы божа… нічога не ведаў, — запінаючыся, прамармытаў ліхвяр. — Пан Сасноўскі прадставіў мне закладную, падпісаную яго княжацкай міласцю, і я яе прыняў, зверыўшы подпіс.

У кутку пакоя пачуўся нейкі падазроны шоргат. Адам зірнуў туды, але Майсеевіч заступіў дарогу.

— Шчуры, — растлумачыў ён. — Зусім абнахабелі, праклятыя…

— Давай сюды гэты дазвол, — загадаў Багуслаў, і шчаслівы яўрэй, вырваўшыся з ціскоў Саковіча, вавёркай кінуўся да куфра, дзе хутка адшукаў патрэбны дакумент.

Зірнуўшы на закладную, князь заскрыгатаў зубамі ад злосці.

— Сасноўскі выкарыстаў мой подпіс на мембране, які для перапіскі прасіў, — растлумачыў ён Саковічу, які цярпліва чакаў, склаўшы рукі на грудзях. — Ну, гэта так яму не мінецца!

Пасля выкрыцця ўжо не было сэнсу злоўжываць гасціннасцю гаспадара. Развітаўшыся, госці рушылі прэч. Майсеевіч, гучна просячы прабачэння ў князя за недагляд, накіраваўся следам…

Вывеўшы наведнікаў, ліхвяр вярнуўся. Зладзеявата азірнуўшыся, падышоў да вялікай скрыні, якая стаяла ў куце, і падняў века. Крэкчучы і ўздыхаючы, адтуль вылез мужчына і гучна чхнуў, наглытаўшыся пылу. Гэта быў Ян Сасноўскі.

— Мы, здаецца, дамаўляліся, Майсеевіч, што ты «забудзешся» пра тую закладную! — прыкрыкнуў ён на скурчанага ад страху яўрэя. — Што, убачыў Саковіча і ў штаны наклаў ад страху?

— Пан Саковіч — жахлівы чалавек, шаноўны пане, — важна адказаў Лазар, успомніўшы аб сваёй годнасці. — І не такога баязліўца, як я, напалохае… Але і ты, пане Ян, кляўся, што пра закладную ніхто, акрамя нас з табой, ведаць не будзе? Адкуль жа пан падкаморы пра яе даведаўся?

Аканом азадачана пачухаў рабаватай далонню патыліцу, але амаль адразу ляпнуў сябе па лобе.

— Здагадаўся! Магу паспрачацца, што гэта работа маладога Цадроўскага, — працадзіў ён праз сціснутыя ад злосці зубы. — У апошні час усё вакол мяне круціўся. Ну, шчанюк!

— А калі пан Цадроўскі даведаўся і пра іншыя нашы здзелкі? — зноў заныў Майсеевіч. — Пра тых трыста тысяч пазыкі, пра якія ты, шаноўны пане, вельмі прасіў мяне не гаварыць князю?

— Цішэй, — прашыпеў Сасноўскі.

Падышоў да акна — паглядзець, ці ніхто не падслухоўвае звонку, — потым да напаўадчыненых дзвярэй і, шчыльна прычыніўшы іх, вярнуўся да ліхвяра, які насцярожана сачыў за ім.

— Слухай мяне ўважліва, Майсеевіч, — сказаў ён. — Калі скажаш што на гэты конт князю, аканомам буду не я, а Саковіч. А гэты сатана табе спакою не дасць, бо ваша жыдоўскае кодла наскрозь бачыць… мусіць, таму, што яго продкі з тваімі за адным сталом мацу елі… Ты, відаць, забыўся, які спектакль ён табе з прывідам зладзіў, каб Кішчынскую камяніцу ў Вільні за бесцань купіць? Соў прыкарміў і два мяхі гадзюк у акно закінуў! Га?

Пан Ян гучна зарагатаў. Тоўстыя губы Майсеевіча абражана затрэсліся — страты ад выхадак пана Саковіча, якім, здавалася, не будзе канца-краю, ужо даўно стаялі яму папярок горла.

— Ну вось, — Сасноўскі пераможна зірнуў на яго. — Трыста тысяч, якія я ў цябе пазычыў, каб князь не заўважыў растраты, ты атрымаеш пазней — з працэнтамі, як і дамаўляліся… За выкарыстаны не па прызначэнні бланкер я таксама, дасць бог, апраўдаюся, — пасады Радзівіл мяне не пазбавіць. Усё будзе добра.

— Пан Адам хоча быць аканомам, а князь Багуслаў пана Адама вельмі любіць, — сказаў на гэта Майсеевіч.

— Любіць… — Пан Ян злосна скрыгатнуў зубамі. — А вось княжацкія ўраднікі, на наша з табой шчасце, Саковіча ненавідзяць. І ў Літве ён многім яснавяльможным панам як костка ў горле… Ты, галоўнае, цяпер памаўчы, а з князем я сам гаварыць буду! Добры пан павінен звяртаць увагу на меркаванне слуг, каб быў мір і спакой у яго ўладаннях.

Майсеевіч недаверліва ўздыхнуў, але пярэчыць не стаў.

х х х

Пакуль у доме ліхвяра працягваліся баталіі, Стаброўскі з Невяроўскім адкрыта нудзіліся. Каб пазабаўляць сябе, Самуль пачаў шпурляць снежкі ў мінакоў, а калі тыя з гучнымі праклёнамі азіраліся ў пошуках вінаватага, рабіў выгляд, што гэта не ён. Зрэшты, хутка гэтая хлапечая забава яму надакучыла, ды і марозік пачаў прыпякаць. На шчасце, дом шаноўнага яўрэя стаяў проста на рынкавай плошчы, дзе заўсёды было поўна народу і можна было сагрэць душу віном і пацешыцца цікавым відовішчам. Сёння публіку забаўляў вучоны мядзведзь, які танцаваў на задніх лапах пад цыганскі бубен. Нацешыўшыся прадстаўленнем і сагрэўшыся ў бліжэйшым шынку, сябры паспяшаліся назад, каб не прапусціць Радзівіла. Князя яшчэ не было, а каля дома Майсеевіча стаялі багатыя сані, каля якіх хадзіла надзвычай прыгожая жанчына. Стаброўскі разявіў рот.

— Якая прыгажуня! — захоплена сказаў ён. — Каралева!

Жанчына сапраўды была вельмі прыгожая. Высокая, зграбная, з вялікімі персямі, павабную круглявасць якіх не хавала нават зімовая вопратка. Яе чорныя як ноч бліскучыя валасы былі заплеценыя ў тоўстыя косы, што з-пад футравай шапкі чорнай лісы нібы змеі абвівалі выразны круглы твар. З-пад доўгіх пухнатых павек горда глядзелі на свет рашучыя чорныя вочы, поўныя вішнёвыя вусны вабілі да пацалунку. Была ў жалобе, але змрочны ўбор пасаваў ёй не горш за святочнае ўбранне, падкрэсліваючы высакародную белізну скуры і прыродную прыгажосць. Але ад яе паважнай паставы веяла такім холадам, што Ян, які любіў вясёлых рагатушак, толькі паціснуў плячыма.

— Ганарлівая, як пава, — сказаў ён. — Яшчэ замужам у дадатак.

— Удава, — сказаў Стаброўскі, намякаючы на жалобную вопратку жанчыны, і, паглядзеўшы на яе легкадумны крой, упэўнена дадаў: — Але да гэтага часу хоча выйсці замуж.

— Усё адно такая прыгажуня не для нашага брата, — цягнуў сваё Невяроўскі. — Ды сам паглядзі: ніхто, акрамя цябе, на яе не вытарашчваецца!

Але гэта было не так. Усе мужчыны, якіх справы занеслі раніцай на рынкавую плошчу, аж шыі скручвалі, каб лепш разглядзець такую пані, а адзін з радзівілаўскіх аканомаў — пан Румскі, што ўжо размяняў шосты дзясятак, — убачыўшы яе, выпусціў з рук нейкія паперы і цяпер, нецярпліва стукаючы палкай па застыглым бруку, прыспешваў слуг, каб іх сабралі. Сам не мог сагнуцца праз хворую паясніцу. Прыгажуня, вядома ж, заўважыла, якое зрабіла ўражанне. Яна прыняла ўсе праявы ўвагі з каралеўскай абыякавасцю, хоць было відаць, што такая ўвага прыемная яе жаночаму самалюбству. Заўважыўшы захоплены позірк Самуля, ледзь прыкметна яму ўсміхнулася, але тут жа адвяла вочы.

— Ты бачыў! — Стаброўскі пераможна паглядзеў на Яна і ад радасці падскочыў.

— Бачыў, бачыў, — Невяроўскі моцна сціснуў руку таварыша. — Ды супакойся, бо яшчэ штаны ад радасці згубіш.

Але доўга радавацца нечаканаму шчасцю Самулю не прыйшлося. З дома выйшлі Радзівіл і пан Саковіч, якіх суправаджаў сагнуты ў тры пагібелі Майсеевіч. Ён бесперапынна кланяўся і за нешта горача дзякаваў. Убачыўшы прыгажуню, Адам пакінуў Багуслава пра нешта дамаўляцца з ліхвяром, закруціў вусы і з асаблівай ўсмешкай, якая бывала на ягоных вуснах толькі пры з’яўленні прыгожай жанчыны, пайшоў проста да яе. Абыякавасць напышлівай пані кудысьці падзелася. Звонка засмяяўшыся на нейкі жарт падкаморага, яна падала Адаму руку, але Саковіч нязмушана абхапіў жанчыну за стан і прыціснуў да сябе.

У Невяроўскага ўжо круцілася на языку нейкая гульня слоў, але хлопец стрымаў сябе, прыгледзеўшыся да няшчаснага твару Стаброўскага. Але Самуль маўчаць не збіраўся.

— Што ён сабе дазваляе? — тузануўся хлопец, міжволі сціснуўшы рукаяць шаблі, якую ўпарта насіў, нягледзячы на тое, што яна не пасавала да яго французскага ўбору. — Ганьбіць на ўсю вуліцу прыстойную ўдаву!

— Можа, не такую ўжо і прыстойную? — з’едліва заўважыў Ян, таму што ў гэты момант жанчына жартаўліва пляснула Саковіча па руцэ, якая ўжо нацэлілася папраўляць прымятае пушыстае футра на яе грудзях, а той у адказ упіўся ёй у вусны гарачым пацалункам.

— Што робіць, нягоднік… — Стаброўскаму, здавалася, не хапіла слоў. — Ну, нічога, мы яшчэ ўбачым, каго яна абярэ!

— Ты звар’яцеў? — Ян глядзеў на прыяцеля, як на цяжкахворага чалавека. — Яна ўжо выбрала!

Самуль павярнуў да таварыша разгарачанае ад гневу аблічча, і жорсткая сварка іх бы не амінула, калі б не Багуслаў, што якраз падышоў.

— Пра што вы спрачаецеся? — пацікавіўся ён.

— Вунь Саковіч зусім сорам страціў і пераследуе паважаных жанчын сярод белага дня, — паскардзіўся Стаброўскі, тыцнуўшы пальцам у бок пана падкаморага і яго прыгажуні.

Радзівіл паглядзеў і здзіўлена свіснуў.

— Якая прыгажуня! Я зараз… Гэй, Адам!

Ён па-сяброўску памахаў Саковічу і паспяшаўся да яго. Невяроўскі ад рогату ўхапіўся за жывот.

— Знайшоў каму паскардзіцца, — адзначыў ён разгубленаму Самулю. — Ох, што зараз будзе…

Відавочна, Саковіч паведаміў жанчыне, хто да іх ідзе, таму што, узяўшыся за край сукенкі, яна сустрэла князя прыдворным рэверансам. Радзівіл, выслухаўшы нейкія Адамавы словы, спачатку разгубіўся, а потым галантна пацалаваў руку прыгажуні, узнагародзіўшы яе кампліментам. Жанчына гулліва апусціла вочы, а Саковіч у гэты час шматзначна паказаў князю кулак. На вялікае Янава здзіўленне, Багуслаў не раззлаваўся, а гучна зарагатаў, пасля чаго яны з Адамам пасадзілі жанчыну ў сані і, махнуўшы фурману, каб ехаў, вярнуліся да почату.

— Цяпер я разумею, каго ў тваім Зембіне мядзведзі сцерагуць! — весяліўся Багуслаў. — Прыгажуня! Неверагодная прыгажуня!

— Яшчэ адно слова, і мядзведзі будуць сцерагчы ў Менску, — змрочна прыгразіў Адам, якому было не да смеху. — Я добра ведаю, Богусь, што азначае гэты бляск у тваіх вачах, і прама табе кажу — нават не думай!

— Гэта мяне Стаброўскі збіў з панталыку, — супакоіў яго Радзівіл і дакорліва павярнуўся да слугі: — І пра што ты думаў, Самуль? Чаго б гэта чалавек не мог да ўласнай жонкі падысці?

Шляхціц нават збялеў.

— Жонка? — здзіўлена перапытаў ён у Невяроўскага і, атрымаўшы сцвярджальны адказ, застагнаў ад адчаю і ярасці.

Яго настрой зусім не палепшыла і тое, што Багуслаў жартам пачаў пераказваць Саковічу іх размову, якая Адама аж ніяк не развесяліла. На яго вуснах крывілася ўсмешка, але погляд заставаўся халодным, а вочы, што на многіх наводзілі жах, некалькі раз агледзелі Стаброўскага з галавы да ног.

Раздзел 10

ВЯЛІКАЕ КАХАННЕ СТАБРОЎСКАГА

Менск

(снежань 1644 года — студзень 1645 года)

Пасля такога адкрыцця Ян быў упэўнены, што Самуль і думаць забудзецца пра Адамаву жонку. Але, да яго вялікага непакою, прыгажосць пані Марыяны так моцна запала таварышу ў душу, што ён не мог думаць ні пра што іншае. А горш за ўсё — прымаў блізка да сэрца яе сямейныя клопаты, бо бурнае жыццё Саковіча, які зусім расперазаўся пасля вострай размовы Радзівіла з Сасноўскім, праходзіла ў яго на вачах.

— Дзе справядлівасць? — гучна наракаў Стаброўскі. — Мае такую прыгажуню-жонку, іншы б за шчасце лічыў хаця б да яе рукі дакрануцца, а сам з непатрэбнымі дзеўкамі ночы праводзіць!

— Ды табе што з таго? — не разумеў Ян. — Хай робіць што хоча.

— Князя нашага зусім пад сябе падгроб, — працягваў Самуль. — Мне пан Кахлеўскі сказаў, што Багуслаў хоча Саковіча галоўным аканомам у сваіх маёнтках зрабіць.

— Ды і нам жа нейкая пасада перападзе, — суцяшаў яго Невяроўскі, хоць, вядома, зусім не ўзрадаваўся такой навіне. — Калі зноў не прыйдзецца з яго княжацкай міласцю па Еўропе ганяць, пакуль у чужых краях галаву не складзём.

— Што мне пасада, калі я, яе атрымаўшы, перад тым сатаной павінен буду даваць справаздачу!..

Такія размовы працягваліся з дня ў дзень, да таго злапомнага вечара, калі Багуслаў прыдумаў запрасіць у госці некалькіх шаноўных паноў. Сярод іх быў і менскі ваявода, з чыёй жонкай Адам якраз круціў амуры. Ваяводзіна — вяртлявая бялявая рагатушка — таксама была тут. Убачыўшы палюбоўніка, што супраць сваёй звычкі з’явіўся на баль з жонкай, пачырванела і трохі пасмутнела. І было чаго! Зняўшы жалобу, якую насіла па нейкім нябожчыку-сваяку, пані Марыяна стала яшчэ прыгажэйшай. Пышны ўбор, што каштаваў маёнтка, падкрэсліваў не толькі яе хараство, але і высокае паходжанне, якое Тышкевічаўна ахвотна праяўляла грэблівым стаўленнем да ўсіх, акрамя мужа. Нават Невяроўскі рот раскрыў, як яе ўбачыў, а небарака Стаброўскі зусім аслупянеў. І яшчэ б доўга стаяў, як дурань, пасярод залы, загароджваючы праход іншым гасцям, калі б Ян адчувальным штурхалём не вярнуў яго да памяці. Пан Саковіч быў у добрым настроі і раздаваў направа і налева такія жарты, што госці аж жываты рвалі ад смеху. Нават прысутнасць вяльможных Тышкевічаў, з якімі меў не вельмі добрыя адносіны і з-за якіх, напэўна, узяў з сабой жонку, не магла азмрочыць яго настрою. Ян не любіў Адама, але міжволі залюбаваўся гэтай прыгожай парай, дзе муж і жонка дзівосна пасавалі адно аднаму. Гэта падкрэслівалі нават аднолькавыя адценні іх зялёнага адзення — любімага колеру пана Саковіча. Павіталіся з Багуславам, які, жадаючы бачыць Адама побач, і на гэты раз пасадзіў мужа і жонку злева ад сябе, надаўшы ганаровае правае месца кіеўскаму ваяводу Юрыю Тышкевічу. Іншыя Тышкевічы — родны брат пані Марыяны літоўскі крайчы Казімір, яе сваякі — мінскі земскі суддзя Філон і літоўскі скарбнік Ян Антоні, а таксама Крыштаф Завіша, муж яе сястры Катарыны, — селі адзін пры адным крыху далей. Невяроўскі са Стаброўскім апынуліся аж на другім баку стала побач з паважным радзівілаўскім слугой Пятром Кахлеўскім і панам Сасноўскім. Нягледзячы на добрае таварыства, размова ішла млява. Самуль больш глядзеў на пані Марыяну, чым гаварыў, а думкі пана Сасноўскага блукалі вакол пасады галоўнага аканома. Пацікавіўшыся ў Кахлеўскага, ці праўдзівыя чуткі, што прызначаны будзе Саковіч, і, атрымаўшы сцвярджальны адказ, ён пажаўцеў і завяў, страціўшы ахвоту да жартаў.

Калі пачаліся танцы, Стаброўскі, якому выпітае за вечар віно надало нахабства, запрасіў пані Саковічаву, у абыход яе мужа, у якога варта было б спытаць дазволу. Марыяна паглядзела на мужа, але заўважыўшы, што занятаму размовай з Радзівілам Адаму не да яе, пакрыўджана пагадзілася. Пасля першага танца быў і другі, і трэці… Хмельная сумесь віна і кахання дала ў галаву Самулю, і ён не заўважаў, што яго паводзіны ўжо даўно перайшлі мяжу прыстойнасці. Бачыў толькі сваю багіню, на якую звярталі захопленыя погляды ці не ўсе прысутныя мужчыны, і радаваўся таму, што такая прыгажуня адорвае сваёй увагай менавіта яго — непрыкметнага рабаватага курдупеля. Не разумеў, што магчымых сапернікаў утрымлівае ад заляцанняў зусім не яго несамавітая асоба, а толькі страх перад вострай шабляй пана Саковіча. І не звяртаў увагі на тое, што, ахвотна прымаючы яго заляцанні, пані Марыяна кідае вострыя погляды ў бок мужа, які ўпарта не звяртаў на яе ўвагі.

У рэшце рэшт Багуслава паклікалі з-за стала нейкія неадкладныя справы, і Саковіч, застаўшыся сам-насам з жончынымі сваякамі, пачаў ляніва азірацца навокал. Заўважыўшы Стаброўскага, які, адкінуўшы сорам, прыкіпеў да Марыяны, Адам павольна падышоў.

— Ідзі выпі, шаноўны пане, — з вусцішнай ветласцю параіў ён. — А я патанцую з жонкай.

Ён працягнуў руку Марыяне, якая шчасліва ўсміхнулася. Тоўстыя вусны Самуля пакрыўджана задрыжалі.

— Ты б з ёй у пасцелі танцаваў, — насмешліва параіў ён і, п’я-на ікнуўшы, дадаў: — А калі ночы са шлёндрамі праводзіш, дык не здзіўляйся, што нехта хоча хаця б днём каля тваёй жанчыны пабыць.

Марыяна страпянулася і так паглядзела на мужа, што, калі б гэты погляд меў сілу, ад Саковіча засталася б жменька попелу. Той, аднак, захоўваў спакой. Толькі чорныя вочы небяспечна бліснулі.

— Ты, Стаброўскі, думай, што кажаш, — павольна сказаў ён. — Жанчыны ж рыцарскіх жартаў не разумеюць.

У пакоі наступіла цішыня. Чуваць было, як на вуліцы грызуцца сабакі, якім слугі якраз вынеслі трохі мяса і костак. Спінай адчуўшы насмешлівыя позіркі гасцей, раз’юшаны Адам павярнуўся да Невяроўскага, які прыбег ратаваць таварыша, і, панізіўшы голас, які аж перарываўся ад гневу, загадаў:

— Яне, выведзі адсюль гэтага дурня, бо я…

Усё ж авалодаў сабой і, узяўшы пад руку жонку, у якой ужо стаялі слёзы ў вачах, вярнуўся за стол: танцаваць яму расхацелася.

— Ну, што ты, сэрцайка? — ласкава звярнуўся да яе Адам. — Той дурань з п’яных вачэй ляпнуў немаведама што, зайздросцячы, што жонкай такую прыгажуню маю. Ды калі б я прымаў так блізка да сэрца ўсё, што пра мяне плятуць, павінен быў бы слязьмі ўвесь свет заліць… Ты ж ведаеш, Мар’ясечка, што толькі цябе люблю!

— Ды ты так толькі кажаш, — усхліпнула жанчына. — А сам месяцамі дома не бываеш!

— Хіба я адзін? — страпянуўся Саковіч. — Вось спытай… хаця б і ў пана Кахлеўскага, як часта яны з жонкай спяць у адным ложку?

Кахлеўскі, што пачуў гэтыя словы, нахмурыўся, але, баючыся крывавай сутычкі, палічыў за лепшае падтрымаць небяспечнага буяна.

— Шчырая праўда, мая цудоўная міласцівая пані, — ён прыціснуў руку да сэрца. — Праклятая служба! Дзякую богу, калі атрымліваецца хоць бы раз на месяц завярнуць дадому, каб некалькі дзён пабыць з сям’ёй…

— Але я з сябе віны не здымаю, — Адам удзячна кіўнуў шляхціцу і сумна апусціў пакаянную галаву. — Бо ведаю, што вінаваты. Але ж, седзячы дома, ні добрых пасад, ні багацця не атрымаеш.

Марыяна выцерла слёзы і ўжо мякчэй паглядзела на мужа. Напэўна, Саковічу ўдалося б зусім супакоіць жонку, калі б Невяроўскі, што выцягнуў Стаброўскага ў сенцы, змог там яго затрымаць. Але Самуль вырваўся ад свайго выратавальніка і вярнуўся ў вялікую залу, дзе, убачыўшы, як Адам цалуе жонцы руку, пакрыўджана закрычаў:

— І чаго ты, пан падкаморы, за жонку ўчапіўся, ды яшчэ і на вачах у палюбоўніцы? Яна, бедная, і так з твару змянілася!

Ён няветліва тыцнуў пальцам у бок бледнай як смерць ваяводзінай, якая сапраўды кідала на палюбоўніка поўныя лютасці позіркі.

Некаторыя з прысутных, што ведалі пра гэтую сувязь, гучна засмяяліся. Пакрыўджаны ваявода пачырванеў як вараны рак, а яго жонка, пачуўшы такія абвінавачванні, з гучным крыкам звалілася без прытомнасці. Каля беднай жанчыны замітусіліся княжацкія слугі, спрабуючы прывесці яе ў змыслы.

— Што ты, дурань, кажаш? — раўнуў абураны ваявода, які, вядома, нічога не ведаў пра жончыны амуры. — Яна ж дзіця чакае…

— Не бойся, не ад цябе, — супакоіў яго Самуль і крыкнуў па-над галовамі тых гасцей, што сабраліся каля яго і ўгаворвалі супакоіцца: — Хіба тваёй выбітай адвагі, Саковіч, хапае толькі на тое, каб да замужняй жанчыны цішком лезці, а на вачах у мужа адступаеш?

Ваявода, не памятаючы сябе ад такой абразы, выхапіў шаблю, але на імгненне задумаўся, мяркуючы, супраць каго накіраваць зброю — супраць Адама, што, нягледзячы на гвалт, дэманстратыўна піў піва і захоўваў паказны спакой, альбо супраць Стаброўскага, які і далей малаціў языком. Усё вырашылі Тышкевічы. Іх не трэба было доўга пераконваць у вінаватасці зяця. Яны ўсе як адзін усталі і, гудучы як чмялі нешта пра гонар роду, грознай сцяной рушылі на Саковіча.

— Я яго ўсё ж заб’ю, — нібы да сябе сказаў Адам і, адсунуўшы паўпусты кубак, ускочыў на ногі.

Праз імгненне ў пакоі ажно бліскала ад аголеных шабляў. Тышкевічы разам з пакрыўджаным ваяводам дружна насядалі на Саковіча, які адступіў да сцяны, але не нападаў і, сціснуўшы шаблю ў руцэ, насцярожана пераводзіў погляд з аднаго раз’юшанага твару на другі, аналізуючы сітуацыю. Пакуль працверазелыя ад нечаканасці госці разам з спалоханай Марыянай прасілі вяльможных паноў супакоіцца, на шчасце, вярнуўся Радзівіл. Убачыўшы, што адбываецца, ён кінуўся стрымліваць праціўнікаў, крыкнуўшы слугам, каб пільнавалі каля дзвярэй, разумеючы, што калі сутычка выйдзе за межы дома, спыніць яе ўжо будзе немагчыма. Слугі падышлі бліжэй, рыхтуючыся зачыніць дзверы па першым жа знаку князя, а той стаў паміж ворагамі, прыкрыўшы сабой Саковіча.

— Ну, чым я, панове, перад вамі правініўся, што вы ў маім доме бойку пачынаеце? — Багуслаў паспрабаваў суняць гасцей, і, пачуўшы, што Стаброўскі, нягледзячы на спробы Невяроўскага з Кахлеўскім яго супакоіць, і далей вярзе сп’яну, раззлаваўся не менш за Тышкевічаў.

— Выведзіце яго адсюль! — крыкнуў ён слугам. — Ды хай не трапляе мне на вочы, пакуль не працверазее. А як хмель сыдзе, я яму пакажу, як сваркі пачынаць у маім доме!

Пасля таго, як бунтоўнага шляхціца скруцілі і вынеслі з пакоя, князю з іншымі гасцямі ўдалося супакоіць Тышкевічаў і выправадзіць іх дадому. Пакрыўджаны ваявода, застаўшыся сам-насам з ашмянскім падкаморым, перадумаў адстойваць свой гонар. Ён забраў паўжывую ад страху жонку і таксама пацягнуўся дадому, мармычучы праклёны. За імі пайшла і заплаканая Марыяна, а Саковіча Радзівіл наўмысна затрымаў.

На Адама было страшна глядзець — люты як д’ябал і бледны як смерць, ён мармытаў сам сабе абяцанні страшнай і незваротнай помсты.

— Ну і што ты думаеш рабіць? — раздражнёна звярнуўся да яго Багуслаў. — Хатняй вайны мне толькі не хапала!

— Не я яе пачаў, — буркнуў Адам. — Але прама табе скажу, найяснейшы князь, што гора цяпер маім ворагам. А Стаброўскі першы хай труну рыхтуе!

Драпежна скрыгатнуў зубамі, напэўна, уяўляючы, як учэпіцца імі ў Самулева горла. Радзівіл пакасіўся на яго, але прамаўчаў. І толькі калі разышліся ўсе госці, і яны з Саковічам засталіся адны, сказаў:

— Стаброўскага не чапай. Я сам яго пакараю.

— Тут гаворка ідзе пра маю годнасць, — Адам здзіўлена паглядзеў на яго. — На маім месцы, мон прэнс, ты б ужо адправіў гэтага мярзотніка на той свет з чарцямі размаўляць…

— Хіба табе яго смерць гонару дадасць? — пільна паглядзеў на яго Радзівіл. — Кажу табе, з ім мой кат заўтра пагаворыць. — І, падумаўшы, дадаў: — А калі не паслухаеш, у сваю сутычку з Тышкевічамі мяне не ўблытвай!

Гэта была не абы якая пагроза, але Саковіч, угледзеўшы ў ёй княжацкае абяцанне стаць на яго бок у будучай барацьбе, нягледзячы на дрэнны настрой, на імгненне ўсміхнуўся.

— Што ж, мне… Мне і без яго знойдзецца супраць каго шабляй махаць!

х х х

На наступную раніцу раз’юшаны Радзівіл, які ніколі не кідаў слоў на вецер, загадаў усыпаць Стаброўскаму дзясяткі два нагаек. Пачуўшы пра пакаранне, якое чакала таварыша, Невяроўскі кінуўся да князя.

— Калі ты пра Стаброўскага, то лепш маўчы, — папярэдзіў Багуслаў, толькі ўбачыўшы Яна на парозе спальні. — Я сваё рашэнне змяняць не буду.

Чырвоныя стомленыя вочы красамоўна сведчылі пра тое, што спаць ноччу князю не давялося. Невяроўскі агледзеўся, шукаючы поглядам Саковіча, але Адам ужо пайшоў дадому.

— Ён праўду сказаў, найяснейшы князь, — юнак усё ж паспрабаваў уласкавіць Багуслава, але той абарваў яго на паўслове:

— А я яго, Яне, не за праўду ці хлусню караю, а за тое, што гэты нягоднік пад маім дахам… сярод маіх гасцей сварку зладзіў, зняславіў мой дом і маё імя! Добрая ж пагалоска па Літве пра Радзівіла пойдзе, калі я сваім слугам рады не дам!

І Багуслаў раздражнёна паказаў на дзверы, даўшы зразумець Невяроўскаму, што размова скончана.

Не ўдалося ў Яна і дамовіцца з панам Кахлеўскім, да меркавання якога Радзівіл мог бы і прыслухацца. Абураны выхадкай Стаброўскага, пан Пятро, які меў добрае сэрца і звычайна горача бараніў слуг ад панскага гневу, рашуча адмовіўся ўмешвацца.

— Ад такога пакарання не паміраюць, — адрэзаў ён. — Гэта навука твайму прыяцелю толькі на карысць пойдзе. — І, убачыўшы дакорлівы погляд шляхціца, дадаў: — Ты, мой дарагі пане Ян, і пра тое падумай, што Багуслаў, магчыма, гэтай карай Самуля ад смерці выратаваў. Я добра пана Адама ведаю — ён і роднаму брату крыўды не даруе. І так табе скажу, што лепш ужо нагайка ў руках ката, чым шабля ў руках Саковіча.

Невяроўскаму не заставалася нічога іншага, як, апусціўшы галаву, пацягнуцца ў стайню, дзе моцныя чалядзіны ўжо прывязвалі да слупа аголенага па пояс Стаброўскага. Трохі воддаль важна хадзіў кат, паігрываючы раменным бізуном. Адвёўшы ката далей ад старонніх вачэй, Ян непрыкметна працягнуў яму свой кашалёк.

— На бога, бі напаўсілы!

— Не бойся, пан Невяроўскі, — прагудзеў той, узяўшы грошы. — Не біць, гладзіць буду!

І са смехам дадаў:

— Добра ж твой таварыш насаліў пану падкамораму! Тышкевічы ж ужо такое ўпартае племя, люта помсцяць за абразу свайго гонару. Ды і Саковіч — шляхетны рыцар! Будзем мець новую дамовую вайну, няйначай.

Ён бы яшчэ доўга гаварыў, але адзін з чалядзінаў крыкнуў, што можна пачынаць. Кат узяўся за справу, і Невяроўскі, сціснуўшы зубы, павінен быў назіраць, як спіна таварыша пакрываецца крывавымі слядамі.

Па заканчэнні экзекуцыі княжацкі лекар наклаў павязку і шматзначна паківаў, адзначыўшы неглыбокія сляды. Далажыў ён пра гэта князю ці не, Ян так і не даведаўся, але Багуслаў пры сустрэчы нічым яго не папракнуў. І шляхціц з палёгкай уздыхнуў, пераканаўшыся, што яго ўмяшанне мінулася шчасліва. Цяпер яго турбаваў толькі Самуль, які злаваўся на ўвесь свет, выношваючы планы помсты, якая павінна была закрануць Радзівіла, хоць і тычылася толькі Саковіча, але ўпарта маўчаў. І Невяроўскі нават не здагадваўся, які небяспечны шлях абралі таварышу думкі.

Так мінулі два тыдні. Са спіны Стаброўскага сышлі сляды пакарання, але шнары з душы знікаць не жадалі. Яшчэ і цудоўны вобраз пані Марыяны ўпарта стаяў перад вачыма. Прыслухоўваючыся да чутак пра сямейнае жыццё Саковіча, якімі цяпер поўніўся княжацкі палац, Самуль ведаў, што Адам з’ехаў у Зембін, пакінуўшы жонку адну. Вядома, каб не мінулыя падзеі, ніхто б на гэта і ўвагі не звярнуў, але цяпер усе плеткары ўсцешана абсмоктвалі яго ад’езд, не баючыся помсты. Ілжывае пачуцце бяспекі, выкліканае доўгай адсутнасцю ворага, сыграла і з Самулем злы жарт: ён рашыўся на тое, пра што ў іншых абставінах не пасмеў бы нават думаць…

х х х

…У тую ноч Ян Невяроўскі спаў дрэнна. Варта было яму задрамаць, як перад вачыма з’яўляўся Саковіч і, насмешліва ашчэрыўшыся, дэманстраваў скрываўленую шаблю. Шляхціц прачынаўся заліты халодным потам. Стаміўшыся ад непрыемных сноў, ён ужо хацеў будзіць Стаброўскага, але, кінуўшы погляд на яго пусты ложак, успомніў, што таварыш разам з князем паехаў на хрэсьбіны да Кахлеўскіх.

— Нічога, — суцешыў сябе Ян. — Калі ў мяне неяк удаецца даваць рады жывому Саковічу днём, паспрабую прымірыцца і з яго начным ценем.

Падумаўшы так, ён павярнуўся на другі бок. Але не паспеў крануцца галавой падушкі, як на вуліцы апантана забрахалі сабакі, а трывожны стук у акно адагнаў прэч яго нетрывалы ранішні сон. Вылаяўшыся, шляхціц сеў на ложку, чакаючы, ці не здагадаецца хтосьці са слуг выйсці на вуліцу. Але слугі, напэўна, спалі. Ян, пазяхаючы, падняўся і, блытаючыся ў доўгай кашулі, пабрыў адчыняць, услых ганячы дурня, што замкнуў на ноч дзверы ў гасцявыя пакоі. Раздражнёна адкінуўшы засаўку, ён убачыў Стаброўскага. Нечаканае вяртанне таварыша не магло варажыць нічога добрага. Невяроўскі адчуў, як чыясьці халодная рука сціснула сэрца, што неспакойна білася ў грудзях, і душу апанаваў трывожны холад.

— Што здарылася? — ускрыкнуў ён. — І дзе князь?

Самуль, хістаючыся, увайшоў у пакой і цяжка апусціўся на лаву. Глядзеў перад сабой, нібы не заўважаючы таварыша, які стаяў проста перад ім.

— Багуслаў цяпер там, дзе і павінен быў быць — у Кахлеўскага, — нарэшце адказаў ён.

— А ты чаму не з ім?

— А я… — тоўстыя губы Стаброўскі дзіўна задрыжалі. — Быў у пані Марыяны.

Ян з гучным стогнам апусціўся на лаву.

— Расказвай, — сказаў ён, і Самуль пачаў расказваць.

— Калі мы з князем былі ў Кахлеўскіх, туды прыбыў пасланец ад Саковіча. Вядома, каб павіншаваць пана Пятра з нараджэннем сына, але перш за ўсё — пагаварыць з князем. Пра ўсё, што ён там гаварыў з Багуславам, не ведаю, бо падслухаў толькі адно: пані Марыяна прагнала мужа з вачэй і цяпер пагражала абдарыць яго такімі рагамі, каб на ўсю Літву было відаць… Князь вельмі смяяўся з тых пагроз, не верыў, што знойдзецца самагубца, які падступіцца да Саковічавай бліжэй, чым на даўжыню шаблі яе мужа… Калі я гэта пачуў, мне бы заслона з вачэй спала, і сказаў я сам сабе: «Калі той дурань не шануе, што мае, і, грэбуючы Госпадам, які з ласкі сваёй узнагародзіў яго такой жонкай, утаптаў у бруд яго дарунак, дык я — чалавек не ганарысты: гэты брыльянт ад балота адмыю і на сэрцы схаваю…»

Ён цяжка ўздыхнуў і асцярожна ўзняў вочы на таварыша. Невяроўскі глядзеў на яго, як на вар’ята.

— І што? — з’едліва пацікавіўся ён. — Яна табе вельмі ўзрадавалася?

— Узрадавалася, — Стаброўскі горка засмяяўся. — Як пачула пра маё вялікае каханне да яе, ледзьве галавы мне не знесла мужавай шабляй. А калі не ўдалося, яшчэ і слуг паклікала на дапамогу…

— Літасцівы божа! — Невяроўскі, які спадзяваўся, што гэту справу яшчэ ўдасца неяк залагодзіць, схапіўся за галаву. — Цябе нехта бачыў?

— Вядома. Амаль уся Саковічава чэлядзь. І літоўскі крайчы, што якраз гасцяваў у сястры, таксама прыбег на яе крыкі. Ледзь вырваўся ад іх… — Самуль задрыжаў, успамінаючы жах, які яму давялося перажыць. Затым дадаў, вінавата зірнуўшы на прыяцеля: — Ведаеш, сябар, а яна яму ўсё ж такі падыходзіць! Чорт сем ботаў стаптаў, пакуль да пары сабраў…

— Што ты нарабі-і-іў? — са слязамі на вачах усклікнуў Ян і, схапіўшы таварыша за плечы, ад адчаю пачаў трэсці яго як грушу. — Ты ўяўляеш, што цяпер Саковіч з табой зробіць? Уяўляеш ці не?

Ён адпусціў Стаброўскага і заліўся слязьмі. Здавалася, той таксама зразумеў, што яго чакае, бо ў шкляным поглядзе праглянуў адчай.

— Яне, — ціха сказаў юнак. — Ён мяне заб’е.

— А чаго ты чакаў? — ускінуўся Невяроўскі. — Вядома, заб’е!

Не саромеючыся, пачаў лаяць таварыша апошнімі словамі, але абураўся толькі таму, што вельмі перажываў за яго лёс. Стаброўскі не перашкаджаў прыяцелю галасіць, бо бачыў, што, сварачыся ўслых, Ян ліхаманкава шукае выйсце з безнадзейнага становішча.

— Што рабіць, Яне? — ціха ўсхліпнуў ён. — На паядынку я супраць таго сатаны не выдужаю. Уцячы? А куды?

— Ён цябе і з-пад зямлі дастане, — змрочна сказаў той. — Яшчэ і баязліўцам на ўсю Літву аславіць… Сядзі лепш тут. Саковіч у ад’ездзе, а калі і прыедзе, пад дахам у Радзівіла ладзіць паядынак не наважыцца. Ды і князь, дасць бог, паядынка не дапусціць. Я зараз жа паеду да Кахлеўскага і сам яго міласць буду пра гэта прасіць… Толькі, — ён ушчыльную падышоў да таварыша і балюча штурхнуў яго кулаком у жывот. — Ці трэба мне так пра цябе турбавацца, калі ты, выбраўшыся з бяды, зноў возьмешся за старое?

Стаброўскі пакачаў галавой.

— Я… я Саковіча цяпер дзесятай дарогай буду абыходзіць… я яму і слова насуперак не скажу, хоць бы і сам мяне пра гэта прасіў… Божа мой! Я яшчэ не нажыўся на свеце…

Ён апусціў галаву, і цяжкія кроплі слёз упалі адна за адной на каменную падлогу.

— Заставайся тут, — вырашыў Ян і, падышоўшы да куфра з адзежай, пачаў ліхаманкава нацягваць на сябе першае, што трапіла пад руку. — Вядома, князь Багуслаў сам заўзяты дуэлянт, і правілы гонару занадта блізка да сэрца прымае, але тут гаворка пойдзе не пра паядынак, а пра забойства. Гэта французы да першай крыві біцца на дуэлі могуць, а Саковіч калі возьмецца за шаблю, дык не для таго, каб веліччу душы выхваляцца.

Самуль згрыз вусны да крыві, душачы адчай. У рэшце рэшт, Невяроўскі з’ехаў. Цалкам давяраючы таварышу, Стаброўскі трохі супакоіўся, а паколькі ледзь трымаўся на нагах пасля перажытага хвалявання і бяссоннай ночы, то лёг спаць.

Прачнуўся ён апоўдні, і толькі таму, што нехта схапіў яго за кашулю і моцна патрос. Расплюшчыў вочы і адразу заплюшчыў, сутыкнуўшыся позіркам з халодным тварам чалавека, якога менш за ўсё чакаў тут убачыць.

— Я сплю, — супакоіў сябе Самуль і, сабраўшы волю ў кулак, прымусіў сябе прачнуцца.

Але гэта быў не сон — перад ім стаяў Саковіч… не, не ён, гэта сама смерць працягвала кастлявыя рукі да сваёй ахвяры. Шляхціц скурчыўся, таму што на яго раптам павеяла магільным холадам.

— Здароў, Саковіч, — ледзь паварушыў губамі Самуль, бо яго язык быццам прымерз да паднябення пад ледзяным позіркам ашмянскага падкаморага.

Адам скрывіў вусны ў адказ.

— Бывай, Стаброўскі, — амаль ласкава прамовіў ён, паклаўшы руку на рукаяць шаблі…

х х х

Невяроўскі заспеў Багуслава ўжо ў Даляцічах — радзівілаўскім маёнтку. Князь з таварыствам заехаў туды падмацавацца на зваротным шляху ад Кахлеўскіх і заадно даць выспятка тутэйшаму аканому, які, на думку князя, дрэнна выконваў свае абавязкі. Бледны як крэйда твар пана Лісоўскага, з якім Ян сутыкнуўся ў двары яго дома, дзе спыніўся Радзівіл, падказаў шляхціцу, што Багуслаў такі спраўдзіў свой намер. Адсунуўшы аканома, што да гэтага часу хапаўся за сэрца, Невяроўскі прайшоў у пакой. Князь быў не адзін. Зірнуўшы на яго суразмоўцу, які сядзеў тварам да дзвярэй, Ян са здзіўленнем пазнаў пана Альхоўскага — таварыша менскага ваяводы, якога ён бачыў на злашчасным абедзе ў Багуслава. Відаць, размова, з князем была занадта сур’ёзнай, таму што шляхціц раздражнёна паглядзеў на Невяроўскага і замоўк. Ян хацеў ужо выйсці, але Радзівіл павярнуў галаву і красамоўным кіўком загадаў сесці побач з сабой.

— Ну што я магу зрабіць? — раздражнёна сказаў ён, пакуль Невяроўскі ўладкоўваўся на лаве. — Гэта ж не Саковіч жадае паядынку з ваяводам, а ваявода хоча біцца з ім.

— Ваша княжацкая міласць! — заламаў рукі пан Альхоўскі. — Ну сам разваж, як можа сенатар заплюшчыць вочы на такое бязладдзе ў сваёй хаце! Ды з яго і халопы пасмяюцца, калі гонар свой не зможа абараніць!

— Ты, шаноўны пане, хочаш, каб я пераканаў пана падкаморага выйсці на паядынак з абражаным мужам і даць яму магчымасць прадзіравіць сябе наскрозь? — Радзівіл весела падміргнуў Яну, запрашаючы павесяліцца разам з ім. — Ну, добра, я ад твайго імя зраблю Адаму такую прапанову, але чамусьці сумняваюся, што ён на яе пагодзіцца…

Напэўна, пасланец ваяводы таксама ў гэтым сумняваўся, бо гучна ўздыхнуў.

— Словам, пане Альхоўскі, — падсумаваў князь. — Ваявода мудра паступіў, калі захварэў, і я б параіў яму хварэць і далей… А што да амураў Саковіча з яго жонкай, дык пан Адам іх адмаўляе.

— Але пан Стаброўскі зусім не жартаваў, калі шпурнуў пану падкамораму ў твар такія абвінавачванні, — запратэставаў шляхціц.

— Слова Стаброўскага супраць слова Саковіча… — Багуслаў гулліва развёў рукамі, намякаючы на вагі юстыцыі, шалі якой у рэшце рэшт замёрлі на аднолькавым узроўні. — Я б параіў ваяводу верыць таму, у каго шабля спрытнейшая.

Здаецца, пан Альхоўскі думаў гэтак жа, бо ўстаў і пачаў развітвацца. Калі за ім зачыніліся дзверы, князь адкінуўся на разьблёную спінку крэсла і бязгучна засмяяўся. Потым паглядзеў на Яна, твар якога нагадваў пасмяротную маску, і, успомніўшы, што не браў яго ў гэтую паездку, пацікавіўся, што той тут забыў.

Уздыхнуўшы, Невяроўскі пачаў свой аповед. Слухаючы, князь не стрымліваў эмоцый, і калі юнак нарэшце змоўк, стаў шэрым як дажджавая хмара.

— А што б ты, Яне, зрабіў на месцы Саковіча? — нарэшце спытаў Багуслаў з тым жа забойчым спакоем, з якім звычайна сам выходзіў на паядынак.

— Я?

Шляхціц падскочыў, пакрыўджаны, таму што князь выказаў здагадку, што ён мог бы калі-небудзь апынуцца на месцы Адама, але адказаць так і не змог, і разгублена змоўк. Радзівіл таксама маўчаў, перабіраючы пярсцёнкі на пальцах.

— Не ўмешваюся, — нарэшце сказаў ён. — Саковіч мяжу законнасці не пяройдзе, а Стаброўскі для абароны мае шаблю. Хай іх бог рассудзіць… У рэшце рэшт… — уздыхнуўшы, дадаў ён, убачыўшы, што Невяроўскі імкнецца нешта сказаць. — Ні ты, ні я тут ужо нічога не зробім: Адам яшчэ ўчора ці найпазней сёння павінен вярнуцца ў Менск…

Раздзел 11

БЛАГІ МІР ЛЕПШЫ ЗА ДОБРУЮ ВАЙНУ

Менск

(студзень 1645 года)

Скрозь салёны туман, што засцілаў вочы, Невяроўскі глядзеў на заліты крывёй твар Стаброўскага, галава якога чамусьці ляжала асобна ад цела. Заўважыў вантробы, што вываліліся на зямлю з распоратага жывата, і, заціснуўшы рот, бо да горла ўжо падступала, адвярнуўся. Хтосьці са слуг падышоў бліжэй і прыкрыў скрываўленыя парэшткі таго, хто пры жыцці зваўся Самуль Стаброўскі, пакрывалам…

Багуслаў не бачыў цела. Даведаўшыся пра паядынак яшчэ дарогай у Менск ад пана Сасноўскага, які выехаў яму насустрач, ён развярнуўся і панёсся проста да дома Саковіча. Злы як шэршань, князь віхурай уляцеў у пакой, які служыў спальняй гаспадарам дома, і здзіўлена спыніўся на парозе.

Каля абкладзенай кафлямі печы, дзе ярка палаў агонь, у вялікіх драўляных начоўках задаволена плёскаўся Саковіч. Яго жонка стаяла побач і, паліваючы вадой з вялікай конаўкі мужаву галаву, пяшчотна лашчыла яго валасы. Яе брат — літоўскі крайчы Казімір Тышкевіч — стаяў каля акна і гучна рагатаў з нейкага жарту Адама, а ўздоўж сцяны выцягнуліся слугі, трымаючы напагатове хто ручнікі, хто чыстую кашулю. Убачыўшы Радзівіла, Тышкевіч перастаў рагатаць і выступіў наперад.

— Гэта быў сумленны паядынак, — заявіў ён, не даўшы князю і рота раскрыць. — Я сам таму сведка, і калі справа дойдзе да суда, я і ўвесь мой род будзем бараніць на ім інтарэсы нашага зяця. І калі б не Адам адправіў на той свет вырадка, які ўзвёў на яго страшны паклёп, каб дамагчыся ўзаемнасці ў яго жонкі, а потым яшчэ і ледзь не згвалціў маю сястру, я б сам… уласнай рукой…

Ён з усіх сіл ударыў рукой паветра, паказваючы, што б зрабіў з няшчасным Стаброўскім, калі б таму раптам пашанцавала ў сённяшнім паядынку.

— Дзякуй, браце, — падаў голас Саковіч, які ўжо пакінуў купель і, узяўшы ручнік у пакаёвага, пачаў абцірацца.

Багуслаў слізгануў позіркам па яго голым целе, на якім не было ніводнай драпіны, і спыніўся на залітай крывёю Стаброўскага вопратцы, што ляжала на падлозе. Адам, прасачыўшы за ім, цяжка ўздыхнуў.

— Гэта рана ці позна павінна было адбыцца, мон прэнс, — сказаў ён. — Да гэтага часу я Стаброўскаму ўсе выхадкі дараваў. Калі ён яшчэ ў леты не ўвайшоў, стрымліваў сябе тым, што калі дзіця заб’ю, то сабе не гонар, а ганьбу атрымаю. Потым, калі хлопец падрос, гаварыў сабе, што калі з дурнем звяжуся, то сам дурнем буду. Нават калі цярпення бракавала, усё ж трываў, каб не засмучаць тваю міласць… Але сёння нават майму анёльскаму цярпенню прыйшоў канец. І ты б на маім месцы зрабіў бы таксама!

— Я? — аж перасмыкнуўся Багуслаў. — Я ўсім сваім сапернікам жыццё дараваў, хоць і не ўпэўнены, ці былі б яны да мяне такімі паблажлівымі…

Саковіч спачувальна паглядзеў на яго.

— Добрае ў цябе сэрца, мон прэнс, — сказаў ён так, нібы звяртаўся да цяжка хворага чалавека. — А я нічога не раблю напалову, прывык усе справы даводзіць да канца…

Ён хацеў яшчэ нешта сказаць, але не паспеў, бо, бразнуўшы дзвярыма, у пакой забег Невяроўскі, сціскаючы ў руцэ аголеную рапіру. Растрапанае адзенне, раскудлачаныя валасы і яшчэ не высахлыя слёзы сведчылі, што смерць сябра ўразіла Яна ў самае сэрца.

— Ты! Мярзотнік! — крыкнуў ён Саковічу. — Забойца! Што, цешышся сваёю перамогай? Але нядоўга ўжо табе зубы сушыць — бо і ты за Стаброўскім на той свет пойдзеш!

— Яне, супакойся, — Багуслаў выступіў наперад, каб стрымаць таварыша, але яго апярэдзіла пані Марыяна.

Як раз’юшаная кошка, яна скокнула ўперад і кінулася на збянтэжанага шляхціца.

— Прэч з майго дома, разбойнік! — крыкнула яна. — І не чапай мужа, я зараз паклічу чэлядзь, і яны палкамі навучаць цябе пачцівасці!

Пасмы яе чорных валасоў, што выбіліся з-пад вышыванай золатам белай наміткі, варушыліся каля жахліва скажонага гневам твару як змеі. На крык гаспадыні збегліся слугі, прыімчаўся пан Сасноўскі і яшчэ некалькі шляхціцаў з атачэння Багуслава, што чакалі князя на вуліцы. Убачыўшы спалоханага Яна, які хутка задам адыходзіў да дзвярэй пад націскам раз’юшанай жанчыны, яны раскрылі раты, а потым зарагаталі і зацюкалі.

— Што гэта ты, пане Невяроўскі, ужо з бабамі ваюеш? — спытаў нейкі весялун, убачыўшы, што Ян, абараняючыся, міжволі падняў зброю.

Назіраючы за дзіўным паядынкам, Багуслаў таксама не стрымаў усмешкі. Саковіч, які скарыстаўся калатнечай, каб хуценька адзецца, і якраз прасунуў галаву ў каўнер кашулі, убачыўшы перапалоханага Невяроўскага, што закрываўся рапірай ад лютай фурыі, засмяяўся.

— Трэба ратаваць гэтага дурня. Бо яшчэ загіне зараз ў няроўным баі, а ты, мон прэнс, за гэта на мяне віну ўскладзеш.

Падышоў да жонкі і, не звяртаючы ўвагі на яе гнеў, моцна абняў за стан сваёй жалезнай рукой і прыціснуў да сябе.

— Супакойся, Мар’ясечка, — мякка сказаў муж. — У пана Невяроўскага сёння быў цяжкі дзень, таму і не разумее, што робіць… А ты, Яне, схавай зброю, — загадаў ён, і ў яго мяккім голасе загучала сталь. — А то я яшчэ падумаю, што ты пагражаеш маёй жонцы.

Азадачаны шляхціц апусціў рапіру, але яго цяжкае перарывістае дыханне і чырвоныя гнеўныя плямы на яшчэ мокрых ад слёз шчоках сведчылі пра тое, што перажытае хваляванне не прайшло бясследна і вось-вось прарвецца вонкі. Зразумеўшы, што фатальныя словы аб паядынку зараз сарвуцца з Янавых вуснаў, Багуслаў падышоў бліжэй:

— Невяроўскі, аддай зброю пану Сасноўскаму. І пасядзіш у халоднай, пакуль не супакоішся і не паразумнееш.

Ян аж скалануўся, пачуўшы гэта.

— Твая воля, князь, — схіліў ён галаву. — Але табе прыйдзецца трымаць мяне пад арыштам вечна. Бо першае, што я зраблю, калі выйду з турмы, — заб’ю ці хаця б паспрабую забіць нягодніка, які цяпер шчэрыцца за тваёй спінай.

— Сасноўскі, забяры гэтага дурня з маіх вачэй, — загадаў Багуслаў аканому, які наўмысна не спяшаўся ўмешвацца. — Зараз жа!

— Не трэба, мон прэнс, — ляніва сказаў Адам. — Ты, вядома, мудра прыдумаў, як Невяроўскага ад смерці ўратаваць, але ён сам на той свет просіцца!

— Саковіч! — загрымеў Радзівіл. — Закрый рот, бо я зараз сам цябе выклічу!

— Дарма пагражаеш, міласцівы князь, — уздыхнуў той. — Я хутчэй шаблю сабе ў грудзі накірую, чым супраць цябе яе падыму.

— Якое высакародства! — не прамаўчаў Ян, адчайна боўтаючыся ў мядзведжых абдымках Сасноўскага, які з усяе сілы трымаў звар’яцелага хлопца, хоць і не спяшаўся весці яго прэч. — Толькі не след ёю ганарыцца кату, які Стаброўскаму адцяў галаву!

— Што ты кажаш, Яне? — здзівіўся Багуслаў, і, павярнуўшыся да Саковіча, які нават не думаў апраўдвацца. — Зараз жа растлумач!

— Дык што ж тлумачыць, мон прэнс? — паціснуў плячыма Адам. — Меў ты двух дурняў на службе, ад аднаго я цябе вызваліў, і яшчэ адзін застаўся, якому я жыццё пакінуў, а ён мне маёй жа дабрынёй вочы коле!.. Стаброўскаму, бачыце, галаву адсек! Дык нябожчык мне за гэта падзякаваць мусіць. Я дазволіў яму памерці адразу, а не пакінуў канаць у страшных пакутах калі ў яго кішкі з жывата на свет божы палезлі… Калі ж нам з Невяроўскім прыйдзецца біцца на дуэлі, — ён драпежна паглядзеў на прыціхлага Яна, — я яму такой ласкі рабіць не буду!

Скарыстаўшыся збянтэжанасцю шляхціца, Сасноўскі нарэшце скруціў яго як сноп і, падняўшы на рукі, нібы маленькае дзіця, вынес з хаты.

Наступіла цішыня. Радзівіл, цяжка дыхаючы, глядзеў на Саковіча.

— Спадзяюся, ты разумееш, што пра пасаду аканома павінен забыцца? — спытаў ён.

Гэтага Адам зусім не чакаў. Скалануўшыся, ён спачатку пачырванеў, потым пабялеў. Хацеў абурыцца, апраўдацца, але, наткнуўшыся на цвёрды погляд Багуслава, толькі моўчкі апусціў галаву…

х х х

Невяроўскі прасядзеў пад вартай некалькі дзён, упарта не жадаючы адрачыся ад намераў біцца з Саковічам. Затым прыбылі сваякі Стаброўскага, якія хацелі забраць яго цела, і Радзівіл павінен быў адпусціць Яна развітацца з таварышам. Князь быў злы і раздражнёны, бо перад гэтым тлумачыў забітаму горам бацьку Самуля, што здарылася з яго сынам.

— Яне, паедзеш са Стаброўскімі і будзеш прадстаўляць маю асобу на пахаванні, — загадаў ён, хаваючы вочы, бо місію цяжка было назваць прыемнай. — І без глупстваў, прашу цябе, — дадаў, панізіўшы голас. — Не хацелася б мне яшчэ і цябе ў вечны шлях праводзіць.

Невяроўскі ў адказ буркнуў нешта незразумелае. Ён выглядаў Саковіча, але Адам у развітальных урачыстасцях, вядома, не ўдзельнічаў і пасля паядынку наогул не трапляў князю на вочы. Збіраўся адбыць у Зембін, пра што паведаміў Багуславу Ян Цадроўскі — адзіны, хто бачыўся з ашмянскім падкаморым пасля трагічнай падзеі. Радзівіл адчуваў сябе здраджаным.

— Вось што Саковіч за чалавек такі! — паскардзіўся ён пану Пуцяту. — Павінен разумець, што я, адступіўшыся ад свайго абяцання, не так яго, як сябе караю, бо не маю кім замяніць таго ліса Сасноўскага.

Пан Пуцята, якога прызначэнне ашмянскага падкаморага галоўным аканомам зусім не цешыла, цалкам падтрымліваў князя. Але Багуслаў не адчуваў патрэбы ні ў падтрымцы, ні ў суцяшэнні. Ён наўмысна адпраўляў Невяроўскага далей, каб трохі астудзіць яго ваяўнічы запал і вярнуць да свайго двара Адама, без якога не мог і не хацеў абыходзіцца ў гэтых бедных на забавы краях. Развітаўшыся са Стаброўскім, Радзівіл замкнуўся ў сябе ў пакоях, абдумваючы шляхі прымірэння ворагаў і шчыра спадзеючыся, што яго сяброўства з Саковічам пераважыць абразу за страчаную пасаду. У гэтыя разважанні час ад часу ўрываўся нейкі шум звонку. Багуслаў імкнуўся не звяртаць на яго ўвагі, перакананы, што гэта сям’я Стаброўскіх, аплакваючы смерць Самуля, не стамлялася пагражаць забойцу. Але ад гучных слоў, якімі часта сыпала шляхта, звычайна было далёка да справы. Радзівіл не збіраўся сваім умяшаннем правакаваць ворагаў на высвятленне адносін. Толькі калі шум на вуліцы ўзмацніўся так, што яго немагчыма было ігнараваць, Багуслаў падышоў да акна. Расчыніўшы яго, з прыкрасцю ўбачыў натоўп, які сабраўся перад ганкам. Пазнаўшы Ферха і Цадроўскага, што намагаліся прымусіць слуг маўчаць, але самі гучна смяяліся, князь зрабіў сябрам знак падняцца да яго.

— З якой нагоды гэты соймік? — незадаволена спытаў, калі абодва з’явіліся ў яго спальні.

Рыхард хацеў быў адказаць, але зашыпеў ад болю, таму што Цадроўскі наступіў яму на нагу падбітым жалезам абцасам.

— Здарылася тое, што павінна было, міласцівы князь, — спакойна сказаў Ян, пакуль сябар, танцуючы на адной назе, спрабаваў сабрацца з думкамі. — Невяроўскі выклікаў на паядынак пана Саковіча.

Багуслаў адчуў, што зямля захісталася пад яго нагамі і цяжкі камень падышоў да горла.

— Як? — ускрыкнуў ён. — Я ж загадаў табе, Рыхард, не зводзіць з яго вачэй!

— Ды я і не зводзіў, — растлумачыў, хваравіта моршчачыся, шляхціц. (Цадроўскі не разлічыў сілы.) — Там, мансеньёр, такая камедыя выйшла… Як труну з целам няшчаснага Самуля ўжо паклалі на воз і мелі рухацца, на бяду са свайго дома выехаў Саковіч — не ведаю, куды ён там сабраўся. Стары Стаброўскі, убачыўшы забойцу сына, вядома, сустрэў яго адборнымі праклёнамі, і Невяроўскі маўчаць не стаў. Слова за слова — выцягнуў рапіру і, перш, чым мы паспелі яму перашкодзіць, кінуўся на пана Адама…

— …Не даўшы яму ў сваю абарону і слова сказаць, — хутка ўставіў Цадроўскі. — Вядома, пану падкамораму прыйшлося бараніцца… Ой!

Ян запнуўся, таму што прыяцель вярнуў яму доўг, з усіх сіл наступіўшы на нагу.

— Словам, міласцівы князь, выйшаў не паядынак, а камедыя, — працягнуў Ферх, помсліва ўсміхнуўшыся. — Саковіч адным спрытным ударам выбіў у Невяроўскага з рук рапіру, а калі той працягваў пагражаць, зусім ашалеў. Загадаў Яну падняць зброю і біцца. Я крычаў, што гэта не па правілах, калі шабля супраць рапіры, але мяне, вядома, ніхто не слухаў… Невяроўскі падняў, але, абараняючыся, выпусціў зноў. Саковіч зноў загадаў яму падняць рапіру і зноў выбіў яе з Янавых рук…

— Ды ці скончыш ты нарэшце, мучыцель? — крыкнуў Багуслаў. — Дзе Ян? Што здарылася з Невяроўскім?

— Ды што з ім магло здарыцца? — здзівіўся Ферх. — Залізвае недзе свой сорам, бо Саковіч на гэты раз падняў яго зброю сам і загадаў нашаму няўдачніку ісці прэч. А паколькі свой язык пан падкаморы на прывязі не трымаў, то пасля такой ганьбы Яну хоць добраахвотна ў пятлю лезь!

— Пан падкаморы выявіў нечуваную высакароднасць, бо Невяроўскаму жыццё падарыў, — сказаў Цадроўскі. — А мог бы і забіць!

— Ды такая міласэрнасць горшая за смерць! — абурыўся Рыхард. — 3 нашага Яна цяпер і дзеці смяюцца: палова Менска бачыла яго ганьбу, а тым, што не бачылі, раскажуць. Нават не ведаю, як цяпер ты, міласцівы князь, будзеш трымаць яго на службе.

— Даволі! — Багуслаў злосна ўдарыў кулаком па стале. Слугі змоўклі, і князь працягнуў ужо спакайней. — Калі Невяроўскі хацеў выставіць сябе на пасмешышча, яму, несумненна, гэта ўдалося. Што хацеў, тое і атрымаў, хай спажывае! А каго трымаць у сябе на службе, вырашаю я сам і ніхто іншы… Дзе Ян? — спытаў ён зусім сціхлага Ферха.

Невяроўскага Радзівіл знайшоў на стайні. Мяркуючы па прыгнечаным выглядзе сябра, той быў гатовы хоць лезці ў пятлю, хоць тапіцца, і калі затрымаўся на белым свеце, дык толькі каб выбраць спосаб, якім з яго сысці. Князя ён прывітаў такім няшчасным поглядам, што Багуслаў, які збіраўся даць слугу добрую прачуханку, перадумаў.

— Я, здаецца, загадаў табе ехаць да Стаброўскіх, — незадаволена сказаў ён. — Чаму ты да гэтага часу тут?

Невяроўскі толькі ўздыхнуў.

— І навошта табе такі няўклюда, як я, міласцівы князь? — ціха спытаў ён. — Ганьбіць тваё добрае імя?

Каб вытрасці з галавы таварыша благія думкі, Радзівіл схапіў яго за плечы і моцна таргануў.

— Ды ачніся ты нарэшце, Яне! — загадаў ён. — Хопіць румзаць як дзеўка!.. Што было, тое было. Пра Саковіча забудзься — гэта Стаброўскі з ім варагаваць захацеў і за сваё глупства жыццём расплаціўся. Табе на той свет няма чаго спяшацца. А калі нейкага «добразычліўца» развесяліць твая слава, дай яму як след кулаком у морду, каб зубы яшчэ доўга збіраў, — гэта я табе дазваляю.

Ян недаверліва паглядзеў на яго і збянтэжана ўсміхнуўся. Багуслаў з палёгкай уздыхнуў, зразумеўшы, што найгоршае мінула.

— Ну, усё, — сказаў ён, паляпаўшы таварыша па плячы. — Едзь!

х х х

Нечаканая сутычка з Невяроўскім прымусіла Саковіча адкласці вяртанне ў Зембін. Яшчэ яму давялося перажыць некалькі непрыемных хвілін у таварыстве старога Стаброўскага, але той, як і прадказваў князь, хоць і гучна пагражаў пану падкамораму ўсімі зямнымі і нябеснымі карамі, да справы не перайшоў. Куды больш непрыемнай выдалася сустрэча з Янам Сасноўскім, чый трыумфальны выгляд увасабляў балючую паразу Саковіча ў барацьбе за пасады.

— Не думаў, што ты так любіў Стаброўскага, што аж прыкіпеў да яго ля магілы, — холадна заўважыў пан падкаморы ў адказ на заяву аканома, што з’язджае, каб узяць удзел у пахавальных урачыстасцях.

— Ты мяне дзівіш, шаноўны пане, — адказаў Сасноўскі, які насалоджваўся паразай саперніка. — Прызнаюся, я быў несправядлівы да нябожчыка, калі лічыў яго ні на што не здатным утрыманцам. Цяпер добра разумею, што сваёй пасадай я менавіта яму маю быць удзячным.

Гэта быў удар не ў брыво, а ў вока, і Саковіч менавіта так яго і ўспрыняў, бяссільна заскрыгатаў зубамі. Пан Ян засмяяўся, задаволены сабой.

— Дарэчы, — сказаў ён, — перадай Цадроўскаму, які, здаецца, не так князю, як табе служыць, каб трымаўся ад мяне далей. Мне цяжка будзе пазбыцца спакусы ўчапіцца яму ў горла.

Ён пагрозліва хруснуў шурпатымі пальцамі перад носам у Адама, дэманструючы іх сілу.

— Зрабі ласку, — паморшчыўся ў адказ Саковіч. — Багуслаў мне смерці Стаброўскага не прабачыў, хоць і не надта любіў нябожчыка, а вось Цадроўскага ён любіць і паважае. Таму пасля тваіх пагроз я, мабыць, параю Яну далажыць пра іх князю. А тады і паглядзім, ці доўга ты будзеш панскі хлеб есці.

Сасноўскі быў дастаткова разумным чалавекам, каб уявіць сваю невясёлую будучыню без княжацкай ласкі.

— Што табе з таго, пане падкаморы? — буркнуў ён. — Радзівіл можа прагнаць мяне са службы, але табе ўсё роўна ўпраўляючым не быць.

— Не быць, — лёгка пагадзіўся Саковіч. — Але я магу загладзіць сваю віну перад панам Рэчыцкім, дапамогшы вярнуць яму пасаду, якую ён страціў маімі стараннямі. Заадно і сваё сумленне супакою… Дык што скажаш, пане Яне? — падміргнуў ён прыгаломшанаму такім дэмаршам Сасноўскаму. — Ці не рана пачаў святкаваць перамогу?

Аканом ужо зразумеў, што рана, і яго трыумфальная ўсмешка кудысьці знікла. Ён доўга разгублена маўчаў, а потым глыбока ўздыхнуў, прызнаючы паразу.

— Я буду плаціць табе пяць тысяч за кожны год свайго знаходжання на пасадзе, — падумаўшы, прапанаваў ён. — Думаю, пан Рэчыцкі такім шчодрым не будзе. Што скажаш?

Саковіч з павагай паглядзеў на саперніка. Пачынаючы размову, ён і не думаў пра грошы, але такой прапановай грэх было не скарыстацца.

— Дзесяць наперад, — вырашыў ён. — Калі, вядома, хочаш, каб я пазбавіўся спакусы правесці рэвізію тваіх выдатных дзеянняў за час непасільнай службы.

Пан Ян у думках з палёгкай перахрысціўся. «Яшчэ як мінімум год на пасадзе аканома я сабе забяспечыў, — падумаў ён. — Вядома, гэты сатана ад мяне не адчэпіцца і барацьбы за пасаду не пакіне, затое зробіць усё, каб яна іншым не дасталася. А яшчэ, здаецца, я магу спаць спакойна, бо Саковіч наўрад ці быў бы такі лагодны, каб ведаў пра трыста тысяч, якія я прысвоіў…»

— Я перадам грошы твайму аканому, — услых сказаў ён пасля доўгіх фальшывых ваганняў і таргоў.

Пан Адам, вядома, не ведаў, што робіцца ў галаве Сасноўскага, але меў дастаткова розуму, каб амаль пра ўсё здагадацца.

— Ну, трымайся, Богусь, — сказаў ён сабе. — Твой былы аканом быў злодзеем і дурнем. А цяперашні яшчэ горшы, бо ён, безумоўна, злодзей, калі пагадзіўся плаціць мне столькі, колькі сам атрымлівае за год сумленнай службы. Злодзей, але, чорт пабірай, не дурань!

х х х

Пасля ад’езду Невяроўскага Саковіч зноў пачаў бываць на радзівілаўскім двары, дзе адчуваў сябе так свабодна, быццам ніякага Стаброўскага і на свеце не было. Князь нарэшце пакінуў абрыдлы Менск і перабраўся ў Слуцк. Багуслаў меў намер перагледзець гаспадарчыя паперы — на неабходнасць гэтага яму настойліва намякаў Адам — але не паспеў. Кузэн Януш, які нарэшце ўзгадніў з кіеўскім мітрапалітам і малдаўскім гаспадаром усе шлюбныя клопаты, даслаў запрашэнне на вяселле.

Раздзел 12

ДРУГОЕ ВЯСЕЛЛЕ ЯНУША РАДЗІВІЛА

Ясы

(люты 1645 года)

Другога лютага пышны картэж Януша Радзівіла, які налічваў каля дзвюх тысяч чалавек, набліжаўся да Ясаў — сталіцы Малдаўскага гаспадарства. Прыцярушаныя снегам схілы гор удалечыні дыхалі спакоем, які перадаўся і княжацкаму поезду, у якім не было чуваць ні вясельных спеваў, ні музыкаў. Доўгая небяспечная дарога змарыла падарожнікаў. Да малдаўскай мяжы ад польскіх Бродаў князя на выпадак магчымага татарскага нападу, акрамя яго ўласных драгунаў і чатырох сотняў пяхоты, суправаджаў яшчэ і ўзброены эскорт гетмана Канецпольскага, а на землях Малдавіі высокага госця сустрэла войска тамтэйшага гаспадара — перасоўвацца па спустошанай баярскім самакіраваннем краіне было не менш небяспечна, чым па Дзікім полі. Януш ехаў у санях з брадэнбургскім і курляндскім пасламі, якія замянялі на вяселлі сваіх валадароў — курфюрста Фрыдрыха Вільгельма і маладога князя Курляндыі Якуба Кетлера, — а таксама са сваім улюбёнцам панам Янам Мяржынскім, прыхільнасць да якога ўспадкаваў ад бацькі. Шляхціц ужо наведваў Малдавію, каб уручыць ад князя нявесце пярсцёнак і багатыя падарункі ўсёй сям’і гаспадара, і цяпер забаўляў таварыства апавяданнямі пра валашскія звычаі. Акрамя жартаў, гаварылася і пра важныя рэчы, таму калі дыпламатычную гутарку абарваў кінуты кімсьці ком снегу, абураны Януш ускочыў і пачаў азірацца ў пошуках крыўдзіцеля. Наступны камяк збіў з галавы шапку. Толькі тады князь убачыў румянага ад марозу кузэна Багуслава, які, стаміўшыся ад нуднай дарогі, перасеў у сядло, каб трохі пацешыцца.

— Развесяліся, брат! — крыкнуў той, абтрасаючы з рукавіц снежны пыл. — Ты больш падобны да ахвярнага ягняці, якому вось-вось павінны пусціць кроў, чым да шчаслівага жаніха!

— Ты з глузду з’ехаў? — злосна рыкнуў Януш, перакрыкваючы гучны смех брата памерлай жонкі — Пятра Патоцкага, якому выпаў высокі гонар прадстаўляць на вяселлі польскага караля. — Паводзіш сябе, як просталюдзін… Глябовіч, і ты туды ж? — ен дакорліва паглядзеў на швагра, які весела гарцаваў побач з Багуславам і ляпіў наступны сняжок, каб пачаставаць ім аднаго з вяльможных паноў.

— І што з таго, князь? — здзівіўся Юрый. — Не на пахаванне ж едзем, на вяселле!

Шляхта весела засвістала, пагаджаючыся. Дзесьці ззаду радасна ўдарылі музыкі, якія ўсю дарогу маўчалі, бо Катарына Глябовічава скардзілася на невыносны шум. Яе падтрымала Марыяна Саковічава, якую Адам павінен быў узяць з сабой, каб канчаткова залагодзіць сямейную сварку. Жанчыны выдатна паразумеліся — абедзве былі высакароднымі ганарыстымі прыгажунямі, абедзве выйшлі замуж з вялікай любові за мужчын, няроўных сабе, таму мелі аб чым пагаварыць дарогай. Катарына, чые сані ехалі ўслед за братавымі, запатрабавала ў мужа паводзіць сябе годна і адразу паплацілася.

— А ну, падсып жонцы сняжку, Юрый! — смеючыся, прапанаваў Багуслаў. — Хай трохі астыне!

Не чакаючы адказу, князь звесіўся з сядла, набраў жменю снегу і, саскочыўшы з каня проста ў сані да сястры, напалохаў пані Марыяну і дзяўчат, якія сустрэлі гэтае ўварванне вясёлым віскатам. Катарына ўзняла крык, адбіваючыся ад кузэна, які спрабаваў нацерці ёй твар снегам. Услед за князем у сані заскочыў і Саковіч — і пачаў запіхваць у пазухі дамам і жонцы ледзяныя падарункі. Віск жанчын і рогат кавалераў, якія весела назіралі за спектаклем, хутка перарос у снежную бітву. Нават Януш, які з усіх сіл спрабаваў захаваць сур’ёзнасць, не вытрымаў і, зляпіўшы сняжок, запусціў яго проста ў кузэна, чым наклікаў новую снежную лавіну. Убачыўшы забавы паноў, слугі, якія таксама моцна занудзіліся доўгай дарогай, падхапілі гульню. Снежны поезд з віскам і смехам паімчаўся насустрач новым вясёлым развагам…

За дзесяць міль да Ясаў у суправаджэнні некалькіх сотняў узброеных пікамі і крывымі турэцкімі шаблямі гайдукоў, а таксама цыганскіх музыкаў, гасцей сустракаў сам малдаўскі гаспадар Васіле Лупу — магутны мужчына з густой чорнай барадой, крывым каршуновым носам і вострым позіркам лупатых чорных вачэй. Яго святочны ўбор з падбітай собалямі чырвонай з золатам парчы, багата расшыты камянямі, зіхацеў на халодным зімовым сонцы ўсімі колерамі вясёлкі. Але яшчэ больш асляпляльна ззяла ўсмешка на яго брыдкім твары.

— Ззяе, як скарбніца султана, — адзначыў Саковіч, намякаючы на гэтую паказную раскошу, дзе не было і следу добрага густу. — Нават вочы выядае.

— Яшчэ б — радніцца з Радзівіламі, — азваўся Багуслаў, думаючы пра сваё.

Нягледзячы на нязграбную знешнасць, Лупу падаваўся цалкам свецкім чалавекам. Але за яго лісінай хітрасцю і ўсходняй ліслівасцю хавалася звярыная жорсткасць. Меў досыць сілы і розуму, каб больш за дзесяць гадоў уседзець на малдаўскім троне, задавальняючы апетыты Асманскай Порты і шляхетных малдаўскіх баяраў ды жорстка душачы выступы незадаволеных. Стаміўшыся ад бясконцай змены ўладароў, малдаўскія баяры прабачалі валадару яго нястрымную прагу ўлады і самаўзбагачэнне. Заплюшчвалі на яе вочы і ў турэцкім дыване — вядома, за звон гаспадарскага золата і шчодрыя падарункі. У рэшце рэшт, паверыўшы ва ўласную фартуну, Лупу пачаў выяўляць незалежніцкія амбіцыі. Ён імкнуўся скінуць зневажальнае ярмо турэцкага васала, і нават марыў аб далучэнні да сваіх уладанняў Бесарабіі і Валахіі. Шлюб дачкі з літоўскім князем, які ён зладзіў насуперак волі султана, даваў магчымасць усталяваць сяброўскія адносіны з Польшчай, у якіх быў зацікаўлены і польскі кароль. Той выношваў амбітныя планы пераможнай вайны з Турцыяй і таму з усіх сіл спрыяў шлюбным планам князя Януша.

Цесць і зяць спадабаліся адзін аднаму з першых слоў, якімі абмяняліся, — чаго нельга было сказаць пра Багуслава. Занадта чужымі для яго еўрапейскага вока былі і малдаўскі гаспадар, і яго асяроддзе, ва ўсходняй пышнасці якога князь бачыў толькі беспрасветнае дзікунства. У часе падарожжа па краіне, спустошанай не вайной, а хцівасцю правіцеля, пабачыўшы сялянскія хаціны, каля якіх абадраныя дзеці сустракалі багаты поезд, выпрошваючы міласціну, князь успамінаў ахайную Галандыю і нават Літву, дзе просты люд жыў значна багацей, — і не мог не абурацца.

— Тварам уладара павінен служыць дабрабыт яго падданых, а не колькасць і кошт цацак, якія ён на сябе начапіў, — пазней казаў ён Янушу, калі той захацеў пацікавіцца ўражаннем кузэна ад новых сваякоў.

Пасля доўгіх вітанняў рушылі далей. Багуславава моладзь, якая суправаджала князя ў падарожжы, пашыхтавалася парадным строем. Месца нябожчыка Стаброўскага заняў малады шляхціц Янкоўскі, які нядаўна скончыў Кёнігсбергскі ўніверсітэт. Ён добра ведаў нямецкую і трохі французскую, насіў нямецкую вопратку і зрэдку забаўляўся складаннем вершаў. Гэтыя добрыя якасці зусім не апраўдвалі яго нясцерпнай пыхі. Князь ужо паспеў пашкадаваць аб сваім выбары, юнак паводзіў сябе так, быццам гэта не Радзівіл зрабіў яму паслугу, узяўшы да сябе на службу, а ён робіць гонар Радзівілу тым, што служыць яму. Цяпер ён заняў ганаровае першае месца, якое на час адсутнасці Невяроўскага належала Ферху, і пакінуў яго толькі тады, калі сам князь, каб згасіць сварку, загадаў шляхціцу ехаць самым апошнім.

— Кепская авечка ўвесь статак сапсуе, — злосна буркнуў пан Пуцята, які таксама марна спрабаваў уціхамірыць юнага славалюбца. — Як вернемся дадому, трэба будзе прагнаць гэтага нахабніка са службы прэч…

Трохі раздражнёны недарэчным выпадкам, Багуслаў вярнуўся да Януша і Лупу. У думках ён дзякаваў цыганскім музыкам, якія так гучна білі ў бубен, што заглушылі спрэчку. Але ў таварыстве кузэна было не надта весела. Пан Мяржынскі абмяркоўваў з гаспадаром пасаг яго дачкі, Катарына, у якой музыка выклікала мігрэнь, маўчала і хмурылася, а пані Марыяна адчытвала мужа за хлапчукоўскую выхадку. Так даехалі да Ясаў.

Вітаючы гасцей, грымнулі гарматы на сценах горада, але салют абярнуўся трагедыяй — адна з гармат разарвалася, забраўшы жыцці некалькіх слуг. Бяда сапсавала настрой Багуслава, а ў забабонных людзей выклікала асцярогі, што гэты выпадак сведчыць пра будучыя няшчасці маладой пары.

Януш таксама нахмурыўся, але, каб не псаваць урачыстасцей, зрабіў выгляд, што нічога не адбылося. Поезд рушыў далей, яго суправаджалі захопленыя воклічы натоўпу і звон царкоўных званоў…

У драўляным палацы гаспадара, які стаяў у цэнтры горада недалёка ад бурлівага ўсходняга базару і ўзведзенай Лупу праваслаўнай царквы, Януш нарэшце пазнаёміўся з нявестай. Марыя была зграбнай дзяўчынай, мела смуглявы прадаўгаваты твар з высокім чыстым ілбом, глыбока пасаджаныя вялікія чорныя вочы, тонкі просты нос, не сапсаваныя ўсходнімі прысмакамі здаровыя белыя зубы і танкаватыя вусны са звыклым для ўсходніх жанчын лёгкім цёмным пушком над верхняй губой. Яе густыя чорныя валасы былі заплеценыя ў перавітыя жамчужнымі ніткамі косы, выкладзеныя вакол галавы, каб прыхаваць занадта высокі лоб. На валасах ляжала тонкае празрыстае пакрывала — сярпанак, а паверх яго яшчэ і вышываная жэмчугам і золатам турэцкая шапка з паўлінавым пяром. Аблямаваная собалямі сукенка маладой таксама была ўсходняга крою, а шыю абвівалі цэлыя пяць нітак жамчужных караляў і доўгі залаты ланцуг з абсыпаным каштоўнымі камянямі кулонам-паўмесяцам. Пераканаўшыся, што нічога ў абліччы будучай жонкі яго не адштурхоўвае, узрадаваны Януш пацалаваў ёй руку, сказаўшы некалькі галантных слоў, на якія дзяўчына смела адказала на прыстойнай польскай мове.

Княгіні Катарыне нявестка не спадабалася, і яна прывітала яе старанна падабранымі пышнымі словамі, прыправіўшы іх халоднай усмешкай, якая трохі збіла пыху з самаўпэўненай валашкі. Януш за гэту ўсмешку пакрыўдзіўся на сястру. А вочы астатніх яснавяльможных паноў былі прыкаваныя не столькі да будучай княгіні Радзівіл, як да яе сястры — юнай прыгажуні Разанды, што сустракала гасцей разам з жонкай гаспадара домнай Кацярынай і трохгадовым братам Штэфаніцам. Дзяўчына ўражвала хараством і здавалася прынаднай здабычай для вяльможных паноў, якія суправаджалі Радзівіла ў гэтай паездцы. А Багуслаў не зводзіў вачэй з жонкі гаспадара, з якой той ажаніўся толькі гадоў пяць таму, — амаль равесніцы яго старэйшай дачкі. Паводле чутак, жонка Лупу была палоннай чаркешанкай, якую Васіле купіў для любоўных уцех, а затым, закахаўшыся, ажаніўся.

— Такая кветка, і такому мядзведзю дасталася, — прашаптаў князь на вуха Саковічу.

— Здаецца, галаву гэтага мядзведзя хутка ўпрыгожаць выдатныя рогі, — сказаў Адам і хітра падміргнуў князю.

— Я пра гэта і не думаю, — абурыўся Багуслаў.

— Дык падумай, — прапанаваў Саковіч. — Я ўжо разглядзеў тутэйшых жанчын — чорныя як жытнія сухары, кастлявыя і бязгрудыя… цьху! Здаецца, я правільна зрабіў, узяўшы з сабой жонку.

— А мне здаецца, што не, — Радзівіл красамоўна паглядзеў на пані Марыяну, якую ўжо атачылі салодкагалосыя малдаўскія баяры, адкрыта захапляючыся яе прыгажосцю.

Адам скрыгатнуў зубамі і, праверыўшы, ці добра ходзіць у похвах шабля, адправіўся туды. Князь ціха засмяяўся і падышоў да домны Кацярыны, якая таксама час ад часу кідала на яго хуткія погляды.

— Як вашай міласці спадабалася наша краіна? — спытала яна, каб завязаць размову.

— Зусім не спадабалася, — шчыра прызнаўся Багуслаў і, схіліўшыся да яе рукі, дадаў так ціха, што гэтыя словы магла пачуць толькі яна. — Пакуль я не ўбачыў вас.

Домна Кацярына пачырванела і схавала твар за тонкім празрыстым пакрывалам, якое ўпрыгожвала яе чарнявую галоўку паверх каштоўнага ўбору. Але ў глыбіні яе аксамітных вачэй мільганула тайнае захапленне прыгажосцю госця. Беспамылковым чуццём дасведчанага палюбоўніка князь тут жа гэта адчуў і вытлумачыў на сваю карысць. Каб не спудзіць гэтае зыбкае пачуццё, ён перавёў размову на вяселле падчаркі, перасыпаючы яе тонкімі жартамі і кампліментамі.

Калі падалі абедаць, Радзівіл сеў справа ад гаспадыні дома і працягваў радаваць яе сваёй увагай, зрэшты, не пераходзячы межаў прыстойнасці. Затым усе віталі кіеўскага мітрапаліта Пятра Магілу, які павінен быў абвянчаць маладых, і святочная вячэра ў гонар прыезду высокіх гасцей зацягнулася да позняй ночы…

На другі дзень прыбылі паслы ад гаспадара Валахіі Мацея Басараба і князя Сямігорада Ракочы — абодва з вясельнымі падарункамі і пышнымі прамовамі. Але іх ужо не сустракалі так урачыста — то былі звыклыя ў гэтых краях госці. Паколькі ні хмяльныя пачастункі, ні салодкая пара жаніхоўства не адвярнулі князя Януша ад асноўнай мэты, пасля чарговага піру ўзяліся вырашаць важныя пытанні, у якіх не было месца сантыментам. Найважнейшым быў пасаг, пра які дамовіліся загадзя. Малдаўскі гаспадар пасля доўгіх ваганняў і маўклівых падлікаў усё ж пацвердзіў свой памер — шэсцьсот тысяч злотых, якія ён павінен выплаціць часткова грашыма, часткова каштоўнасцямі ды залатым і срэбным посудам. Але Васіле дамагаўся шматгадовай адтэрміноўкі, якую Януш не жадаў прыняць. Пасля доўгіх перамоваў сышліся на тым, што посуд і каштоўнасці малдаўскі гаспадар аддасць адразу, а грошы выплаціць цягам года.

— Стрыечны брат быццам не жэніцца, а кабылу купляе, — заўважыў Багуслаў Глябовічу, які таксама сядзеў як на іголках, назіраючы за напружаным торгам.

Але абураўся толькі князь — астатнія госці сачылі за торгам як за цікавым спектаклем. Уменне таргавацца малдаване вельмі паважалі. Скончыўшы з пасагам, узяліся вырашаць рэлігійныя супярэчнасці паміж кальвінісцкай верай жаніха і праваслаўем нявесты. Гэтае пытанне таксама ўжо ўлагодзіў пан Мяржынскі падчас мінулага прыезду ў Ясы. Але Лупу, скарыстаўшыся прысутнасцю кіеўскага мітрапаліта, а можа, і па дамоўленасці з ім, вырашыў яшчэ раз паспрабаваць схіліць князя Януша ў больш карысны для інтарэсаў праваслаўя бок. Гутарка зацягвалася. Мітрапаліт паходзіў з роду малдаўскіх гаспадароў Магіл і быў далёкім сваяком памерлай жонкі Януша Катарыны і прысутнага тут пана Патоцкага. Ён спрабаваў весці размову так, каб не надта закранаць рэлігійныя перакананні жаніха, які ўжо і так пайшоў на саступкі гаспадару, пагадзіўшыся на вянчанне паводле праваслаўнага абраду. Але гаспадар, як і яго дачка, настойвалі на хрышчэнні будучых дзяцей у праваслаўі, на што Януш ні пры якіх умовах пагадзіцца не хацеў.

— Я не чыніў уціску сваёй першай жонцы, якая была каталічкай, і рэлігійныя перакананні Марыі таксама буду паважаць, — горача запэўніваў ён. — У Заблудаве, які ёй перадам, нават праваслаўную царкву пабудую. Але дзеці евангелікамі павінны быць!

Без сумневу, кіеўскі мітрапаліт разумеў усю выгаду Царкве ад таго, што наступным кейданскім уладальнікам можа стаць праваслаўны, і хацеў дапамагчы малдаўскаму гаспадару. Гэтаму перашкодзіў князь Багуслаў, які рашуча падтрымаў кузэна, аднак дыпламатычна паабяцаў зрабіць добрае ахвяраванне на заблудаўскі храм. Сварыцца з уладальнікам Слуцкай епархіі мітрапаліт не захацеў, пытанне вырашылася менавіта так, як хацелі Радзівілы, хоць спрэчка і зацягнулася да глыбокай ночы.

Шлюбную дамову ўрачыста замацавалі подпісамі, і менавіта тады, калі стомленыя госці збіраліся ісці спаць, Лупу падаў Янушу паперу са словамі напісанай па-руску[176] шлюбнай прысягі, якую ён павінен быў зачытаць ў царкве. Гледзячы, як змяніўся твар кузэна пасля яе прачытання, Багуслаў заклапочана схіліўся да яго.

— Што? — стомлена пазяхнуў ён, бо марыў ужо пра падушку.

Януш моўчкі тыцнуў пальцам у месца, якое яго так абурыла.

— …хай дапаможа мне бог і ўсе святыя, — прачытаў Багуслаў і таксама паморшчыўся: кальвіністы святых не шанавалі. — Згаджайся, брат, — падумаўшы, сказаў ён. — Інакш будзем сядзець тут да раніцы. А калі будзеш казаць прысягу, успомніўшы бога, прапусціш святых і ўсё. Думаю, мітрапаліт не будзе спыняць цырымонію з-за агаворкі, а Лупу я вазьму на сябе.

— Князь мае рацыю, — горача падтрымаў Багуслава Ян Мяржынскі. — Мітрапаліт чалавек разумны, але валахі абавязкова ўчэпяцца, што з прысягі слоў выкідаць нельга, іначай прысяга не будзе мець сілы.

Януш зразумеў, што кузэн з хітрым дыпламатам маюць рацыю.

— Ну, калі гэта ўсё, дарагі цесць, то можам гуляць вяселле! — з напускной бесклапотнасцю сказаў ён малдаўскаму гаспадару, які пільна сачыў за ім, каб не было нейкага падвоху. — А зараз я б хацеў паспаць, каб заўтра не драмаць перад гасцямі…

х х х

Раніцай пятага лютага ва ўсіх цэрквах Ясаў званілі ў званы, абвяшчаючы народу пра знамянальную падзею. На шляху ад палаца да царквы Трох Свяціцеляў, дзе павінны былі вянчаць маладых, стаялі святочныя аркі. Найбольшая была ўпрыгожана ўзорам, які сімвалізаваў яднанне двух родаў — чорны радзівілаўскі арол нёс шлюбны пярсцёнак да каранаванай галавы лупулаўскага быка з сонцам і месяцам. Шлях вясельнага поезда ахоўвалі гайдукі гаспадара ў святочных строях, стрымліваючы натоўп разявак, якія жадалі прабіцца наперад — не дзеля ўрачыстага дзейства, а каб сабраць золата, якое па традыцыі кідалі ў натоўп, каб маладыя жылі ў дастатку. Ведаючы гэта, многія занялі месца яшчэ з ночы і ахоўвалі яго, жорстка адпіхваючы тых, хто спазніўся.

І вось нарэшце свята пачалося! З гаспадарскага палаца, грукаючы ў барабаны, выйшла святочна ўбраная радзівілаўская пяхота, якая несла штандар князя Януша і яркія харугвы з гербамі. За ёй крочылі трубачы, а далей ехалі святочна ўпрыгожаныя сані маладога, якія суправаджалі драгуны. Поезд быў нешматлюдны (бо царква стаяла непадалёк ад палаца) і, на думку гараджан, якія прагна назіралі за відовішчам, пышны; але не надта вясёлы. Затое выезд гаспадароўны іх парадаваў — сані нявесты, у якіх яна сядзела разам з бацькам, суправаджаў натоўп цыганскіх музыкаў. Тыя не шкадавалі горлаў і інструментаў, каб паказаць гасцям і гледачам, што такое сапраўднае малдаўскае вяселле.

Марыя была ўбраная ў вышываную золатам белую сукенку з шырокімі рукавамі, а напаўпразрысты ружовы вэлюм-серпанак, які закрываў яе з галавы да ног, мацаваўся да валасоў дзвюма залатымі шпількамі. Паверх вэлюму была ўскладзена аздобленая жэмчугам і каштоўнымі камянямі турэцкая шапка, якая зноў выклікала кпіны ў літоўскіх гасцей. Шыю абвівалі аж восем доўгіх нітак жамчужных караляў, якія каштавалі цэлы маёнтак, а ў вушах блішчалі вялікія залатыя завушніцы. Гледзячы на гэтую раскошу, паморшчыўся не толькі Багуслаў, але і Януш, які таксама меў добры густ.

— Спадзяюся, яна навучыцца насіць польскія сукенкі, — уздыхнуў ён. — Інакш у Варшаве прыйдзецца вочы хаваць.

У царкве было поўна народу, але ўсіх ахвотных яна ўсё роўна не магла змясціць, і многія госці падпіралі дзверы, чакаючы выхаду маладых. Пеўчыя зацягнулі малітву. Слухаючы працяглы рэчытатыў, Багуслаў прыціснуў да носа папырсканую французскімі духамі хустачку, каб перабіць пах ладану, і нахіліўся да Ферха, які трымаў напагатове двух белых галубоў. Маладыя пасля выхаду з царквы павінны былі выпусціць іх у неба.

— Калі князь, даючы шлюбны зарок, дойдзе да святых, «выпадкова» выпусціш птушак, — загадаў ён. — Ды глядзі, не прапусці патрэбнае месца.

Рыхард, які паўночы вучыў словы, каб не прапусціць адказны момант, кіўнуў у знак згоды. Але да прысягі яшчэ было далёка. Кіеўскі мітрапаліт рады быў паказаць сябе і не захацеў скараціць цырымонію. Толькі калі ад недахопу паветра пачалі гаснуць свечкі, а нейкая шаноўная дама страціла прытомнасць, Януш, атрымаўшы знак ад мітрапаліта, пачаў чытаць прысягу. Ферх не падвёў — выпусціў галубоў, якія спалохана пырхнулі ўверх, нарабілі шуму і адцягнулі ўвагу прысутных ад прысягі, якую князь сказаў, прапусціўшы нязручнае месца. Шлюб адбыўся!

У палац вярталіся весела, у суправаджэнні музыкаў, са спевамі, царкоўным перазвонам і бойкамі — народ люта адваёўваў грошы, якія радзівілаўскія і гаспадарскія слугі шчодра кідалі ў натоўп. Вясельны баль таксама быў урачыстым — з пышнымі прамовамі, вершамі, панегірыкамі для высокіх гасцей, якія потым надрукавалі, а таксама з тэатральнымі спектаклямі і феерверкамі. Елі ад пуза, пілі дап’яна і танцавалі, пакуль трымаліся на нагах.

Багуслаў весяліўся з усімі, але амаль не піў, сочачы за домнай Кацярынай, якая сядзела побач з захмялелым мужам і, перахапіўшы князеў позірк, чырванела, як дзяўчына. Вобраз самаўпэўненага прыгажуна ўразіў яе слабае сэрца значна глыбей, чым яна хацела. Радзівіл быў занадта дасведчаным палюбоўнікам, каб не заўважыць, ці, хутчэй, не адчуць гэтае душэўнае трапятанне. І хоць некаторы час змагаўся з сабой, каб не пераступаць законаў гасціннасці, у рэшце рэшт вырашыў не пераймацца згрызотамі сумлення. Зрабілі сваю справу і з’едлівыя досціпы Саковіча, які час ад часу цікавіўся асабістым жыццём высакароднага сябра.

— Прэч, сатана! — у рэшце рэшт не вытрымаў Багуслаў. — Гэта з-за тваіх намёкаў я не магу выкінуць Кацярыну з галавы!

— Пры чым тут я? — Адам зрабіў выгляд, што пакрыўдзіўся. — Гэта я цяпер да жонкі прыкаваны, а ты, мон прэнс, можаш забаўляцца — хоць з гаспадароваю, хоць з яе дзеўкамі. Толькі, — у глыбіні яго чорных вачэй весела запалалі зялёныя агеньчыкі, — як казаў наш прайдзісвет Майсеевіч, калі захацеў прадаць тваёй княжацкай міласці гэтую каштоўную зашпільку, якая цяпер ззяе на тваім капелюшы, — ну як жа можна абысці такі дыямент?

Багуслаў не знайшоў аргументаў для хітрага яўрэя, каб не купляць непатрэбную каштоўнасць, не змог запярэчыць і Саковічу. Калі той з пачуццем выкананага абавязку вярнуўся да жонкі, князь падняўся, каб запрасіць прыгажуню на танец. Убачыўшы, што Радзівіл ідзе да яе, домна Кацярына спалохалася. Адчуваючы, як б’ецца ў грудзях сэрца, жанчына вырашыла бегчы.

— Я пагляджу, як там Штэфаніц, — прашаптала яна захмялеламу мужу, які палез абдымацца з пасламі канстанцінопальскага патрыярха, і хутка выйшла з залы.

Багуслаў рушыў услед. Кацярыну ён дагнаў у вузкім пераходзе, дзе не было ні душы. Яшчэ не ведаў, чым апраўдае гэтую дзіўную пагоню, але гарачы бляск у яго вачах сказаў жанчыне болей за словы.

— Мой муж… — пачала яна, сабраўшы ў кулак усю сваю мужнасць.

— …зараз храпе носам у талерцы, — скончыў Радзівіл і, нягледзячы на супраціў, прыціснуў жанчыну да сябе.

— Што ты робіш… навошта?.. — прашаптала яна, патапіўшы словы ў яго гарачым пацалунку.

Віхор жарсці — той самы, які князь пасля расстання з Беатрысай ужо і не думаў перажыць, — падхапіў іх абаіх і панёс далёка за межы чалавечай свядомасці.

Князь ачомаўся ў нейкай цеснай каморцы, дзе было цёмна і холадна. Здзіўлена пачуў, як на вуліцы выюць цыганы і невядома дзе грымяць вясельныя музыкі. Побач домна Кацярына спрабавала прывесці ў парадак разарваную на грудзях сукенку. Багуслаў паспрабаваў у цемры адшукаць яе вусны і, на здзіўленне, адразу знайшоў, пакінуўшы на іх поўны пяшчоты пацалунак…

х х х

Вясельныя ўрачыстасці працягваліся дванаццаць сутак, якія праляцелі для Багуслава як адзін шчаслівы дзень. Калі надышоў час ад’езду, Кацярына не стрымлівала слёз.

— Я цябе больш ніколі не ўбачу, — прашаптала яна, поўным роспачы поглядам гледзячы ва ўласную бязрадасную будучыню. — Божа, як жа лёгка пусціць у сэрца каханне і як жа цяжка яго адтуль прагнаць!

Багуслаў думаў пра тое ж.

— Я магу ўзяць цябе з сабой, — прапанаваў ён, канчаткова страціўшы галаву. — Калі ты гэтага хочаш…

І змоўк, спалохаўшыся, што палюбоўніца можа пагадзіцца. Па ружовай шчацэ жанчыны скацілася цяжкая сляза.

— І тады б я была новай Аленай Траянскай, а польскі кароль і радзівілаўскі дом замест саюзніка атрымалі б ворага, — сказала жанчына. — І потым… тут мой сын… я не магу яго пакінуць…

Яны развіталіся ўжо пры ўсіх. Багуслаў моўчкі пацалаваў ёй руку і змрочна заняў месца ў санях разам з Глябовічам. Катарына яшчэ злавалася на кузэна за хлапчукоўскую выхадку са снежным умываннем, за якую князь так і не здагадаўся папрасіць у яе прабачэння, і сустрэла яго цяжкім маўчаннем. Але Радзівілу цяпер было не да яе — уся яго ўвага была прыкаваная да домны Кацярыны, што якраз развітвалася з княгіняй Марыяй. На вачах у жанчыны да гэтага часу блішчалі слёзы, але ніхто з прысутных не падумаў нічога дрэннага, усе добра ведалі пра сяброўства гаспадарскай жонкі і яго дачкі, якая сёння назаўжды пакідала бацькоўскі дом.

Не адзін Багуслаў пакідаў Ясы з цяжкім сэрцам — у Пятра Патоцкага таксама стаялі слёзы ў вачах. Ён маліў Лупу аддаць за яго сваю другую дачку, але малдаўскі гаспадар не пагаджаўся, апраўдваючыся, што юнай Разандзе яшчэ рана думаць пра замужжа.

— Май розум, пане Пётр, — пазней сказаў яму Радзівіл. — Гаспадар яшчэ не выплаціў пасаг старэйшай дачкі, дзе яму думаць пра шлюб малодшай?

Раздзел 13

КРЫВАВАЯ ВЯЧЭРА

Варшава

(сакавік 1645 года)

У Варшаве маладых мужа і жонку з пашанай сустракалі на каралеўскім двары. Затым пацягнуліся бясконцыя балі, наведванне сяброў і ворагаў і, вядома ж, палітыка… Галоўнай навіной, якая ўразіла абодвух Радзівілаў у польскай сталіцы, стала вестка пра новы шлюб караля — каралева Цэцылія Рэната памерла ў родах яшчэ летась. Таму пакуль князі гулялі на вяселлі, Уладзіслаў, якому неабходныя былі грошы на жаданую вайну з туркамі, паспеў выбраць сабе новую жонку.

Багуслаў даведаўся пра гэта, прыбыўшы на соймавы суд, дзе павінна была вырашыцца справа адносна Копысі. Пачуўшы імя нявесты, ён скамянеў ад здзіўлення — гэта была Марыя Луіза Ганзага!

Князь занадта добра ведаў гэтую славалюбівую жанчыну і зусім не ўзрадаваўся каралеўскаму выбару.

— Адно добра, што францужанка, — заўважыў ён Яну Невяроўскаму, які пасля пахавання Стаброўскага прыбыў у Варшаву і заняў сваё месца ў радзівілаўскім атачэнні.

Больш Багуслаў не дадаў нічога, але яго змрочны выгляд сказаў княжацкай моладзі больш за словы. Калі князь адышоў перамовіцца з канцлерам Альбрэхтам, які пагадзіўся спрыяць пляменніку ў судовай цяжбе, шляхціцы сышліся і пачалі ціха абмяркоўваць навіны. Янкоўскі, якога пан Пуцята яшчэ не паспеў выгнаць са службы, а таварыства не жадала прызнаць сваім, трымаўся ўбаку і ад няма чаго рабіць слухаў размову.

— Пра што вы там шэпчацеся? — незадаволена спытаў ён, пераканаўшыся, што не можа разабраць ні слова.

Маладыя людзі пераглянуліся.

— Пра тое, што наш князь мог бы парадніцца з новай каралевай, калі б у свой час пагадзіўся ажаніцца з яе сястрой, — Кожкіль адказаў за ўсіх з непрыхаваным гонарам, які заўсёды выказваюць добрыя слугі, разумеючы, што поспех пана дадае вагі і ім.

Янкоўскі недаверліва паглядзеў на яго і крыва ўсміхнуўся, думаючы, што з яго смяюцца.

— Чаго зубы сушыш? — абурыўся Ферх. — Не верыш?

— Веру, — спахапіўся шляхціц. — А чаму ж тады князь ад такога шлюбу адмовіўся?

— Вядома чаго — не кахаў, — з веданнем справы сказаў Кожкіль.

— А прынцэса?

— Што прынцэса? — не зразумеў хлопец.

— Прынцэса яго кахала?

Кожкіль не быў гатовы да такой адкрытай гутаркі і ў пошуках падтрымкі азірнуўся на Невяроўскага. Канфідэнт Радзівіла быў лепш знаёмы з падрабязнасцямі яго інтымнага жыцця.

— Вядома, кахала, — упэўнена сказаў Ян. — Багуслаў для жанчын — гэта проста пагібель. Самі да яго ў ложак скачуць.

— І да мяне б скакалі, калі б я Радзівілам называўся, — сказаў на гэта Янкоўскі.

Шляхціцы не чакалі такога нахабства і абурана ўтаропіліся ў яго. У гэты час вярнуўся Багуслаў — у надзіва добрым настроі. Убачыўшы сярдзітыя твары сваіх людзей, пацікавіўся, што адбылося. Янкоўскі прамаўчаў, але Ферх, які не любіў нахабніка, помсліва паўтарыў князю яго словы.

Радзівіл здзівіўся.

— Дык ты, Янкоўскі, працягваеш сцвярджаць, што жанчыны мяне любяць за грошы і тытул? — спытаў ён. — Ну добра, паколькі з-за няўступлівасці пана Сапегі мне давядзецца яшчэ пабыць у Варшаве, я згодны трохі пазабаўляцца…

Княжацкая моладзь чакала, што Янкоўскага з ганьбай прагоняць са службы, таму сустрэла гэтыя словы магільнай цішынёй. Багуслаў паблажліва ўсміхнуўся — помсту ён ужо прыдумаў.

— Я цябе, Янкоўскі, да сябе падняць не магу, — сказаў ён. — Ды каб уцерці табе нос, зраблю так… Мне тут паведамілі, што ты па нейкай прыгажуні ўжо некалькі месяцаў сохнеш. Іду ў заклад на сто злотых, што яна будзе маёй, не ведаючы ні майго імя, ні стану.

— Я таксама пастаўлю пяцьдзясят на вашу міласць! — крыкнуў Кожкіль, каб перакрычаць авацыі сяброў, якія, зразумеўшы намер пана, амаль скакалі, прадчуваючы добрую забаву і ганьбу, якая чакала Янкоўскага.

— Што пяцьдзясят! — крыкнуў Ферх. — Я б і сваю гадавую плату на перамогу мансеньёра паставіў, толькі ў Янкоўскага не хопіць грошай са мной разлічыцца!

— Гэтага ніколі не будзе! — крыкнуў чырвоны ад злосці Янкоўскі.

— Будзе, не сумнявайся, — запэўніў яго Багуслаў. — І раней, чым ты думаеш! Шкада, я дзяўчыну не бачыў… Застаецца спадзявацца, што яна лепшая за каравыя рыфмы, якімі ты яе прыгажосць апісваеш.

Янкоўскі маўчаў.

— То як? — насмешліва спытаў князь. — Прымаеш выклік?

На імгненне перад вачыма шляхціца мільгануў гожы твар жорсткай Данусі, якая адмаўляла яму ў каханні, але мілы вобраз згарэў у полымі лютасці, якая прагла грошай, і выпаліла з сэрца каханне, а з галавы — здаровы сэнс.

— Прымаю, найяснейшы князь, — працадзіў ён, уявіўшы, як атрымлівае выйгрыш.

Багуслаў помсліва ўсміхнуўся.

— Невяроўскі, ты будзеш сведкам, — звярнуўся ён да Яна, які няўхвальна назіраў за гэтай забавай.

— Шмат гонару для гэтага дурня, найяснейшы князь, — уздыхнуў той, але таварыства, якое жадала забаў, падбухторыла яго свістам, і ён разбіў моцна сціснутыя рукі сапернікаў.

х х х

Ад моманту прыезду ў Варшаву ў палацы Януша Радзівіла і яго маладой жонкі не пераводзіліся госці — паны, што з’ехаліся на сойм, жадалі ўбачыць маладую княгіню. Багуслаў змог далучыцца да гэтага свецкага жыцця, толькі скончыўшы справу з Копыссю. Да кузэна ён прыбыў трыумфатарам.

— Як Сапегі ні спрабавалі падрапаць мой герб, а перамога засталася за мной, — горда абвясціў ён Янушу, які яшчэ з парога пачаў папракаць кузэна, што той зусім забыўся дарогу ў іх дом.

Прыняўшы шчырыя віншаванні, Багуслаў прайшоў у вялікую залу, куды ўжо пачалі сыходзіцца госці. За сталом сядзелі Глябовічы. На руках у Катарыны несуцешна рыдала маленькая Гануся. Убачыўшы бацьку і дзядзьку, дзяўчынка гераічна паспрабавала выцерці слёзы, але яны зноў навярнуліся на вочы.

— Што здарылася, дачушка? — здзівіўся Януш. — Хто цябе пакрыўдзіў?

— А ты, братка, у сваёй валашкі спытай, — замест дзяўчынкі адказала Катарына. — І мне раскажы, я хачу ведаць, хто даў ёй права крыўдзіць маю пляменніцу.

Катарына шчыра любіла дзяўчынку, для якой стала другой маці, і нанесеную ёй абразу ўспрыняла як уласную. Яна раздражнёна глядзела на брата, патрабуючы тлумачэнняў.

— Гануся, цябе што, насварыла княгіня? — здзівіўся Януш, і калі дачка пакрыўджана ўсхліпнула ў адказ, спытаў, за што.

Нянька князёўны, якая таксама спрабавала супакоіць дзяўчынку, паведаміла, што малая занадта гучна смяялася, а ў княгіні балела галава.

— Ты, дачка, павінна паводзіць сябе як належыць князёўне з дому Радзівілаў, — разгневаўся Януш. — А мачыха табе благога не жадае.

У гэты час у залу ўвайшла княгіня Марыя. Гануся спадылба паглядзела на яе, а потым на бацьку.

— Яна мне не падабаецца, — са шчырай дзіцячай непасрэднасцю абвясціла дзяўчынка. — Я не хачу быць тут… з ёй…

І зноў залілася слязьмі.

— Што за капрызы? — здзівіўся Януш. — Ганна, супакойся і ідзі да сябе, я зараз раззлуюся.

— Ты б лепш сваю жонку ўтаймаваў, каб не крыўдзіла дзіця, — раззлавалася Катарына, прыгалубіўшы пляменніцу. — Мая няшчасная сіраціначка… Страціла маці, а цяпер і бацька ад цябе адвярнуўся…

Януш адвёў погляд. Ён быў мужным чалавекам, страшным для ворагаў, але з жанчынамі рабіўся мяккім, як воск.

— Ды што я такога зрабіла? — раззлавалася Марыя. — Звычайныя дзіцячыя капрызы!

Багуслаў, які ўвесь час маўчаў, вырашыў умяшацца.

— Ты, мілая, так расстроілася, бо княгіня насварылася? — мякка спытаў ён у пляменніцы.

Гануся адмоўна пахітала галавой.

— Яна хацела мяне зачыніць у кладоўцы з вялізнымі пацукамі, — усхліпнула малая. — А я іх баюся!

Багуслаў падхапіў пляменніцу на рукі і вынес яе з пакоя, далей ад сваркі. Тым часам Катарына амаль учапілася крыўдзіцельцы ў валасы, не слухаючы апраўданняў княгіні, што тая хацела толькі напалохаць дзіця, каб не гарэзнічала занадта.

Калі вяртаўся, сутыкнуўся з княгіняй Марыяй, якая ў слязах пакідала пакой, дзе Януш сварыўся з сястрой.

— Гэта я не хачу сядзець за сталом з тваёй ведзьмай! — крычала Катарына. — А Ганусю забяру да сябе — што ні кажы, а цётка ўсё ж раднейшая за мачыху… Юрый? — яна азірнулася на мужа, каб той падтрымаў яе жаданне.

Пан Глябовіч быў добрым чалавекам, і хацеў пагадзіцца з жонкай, але і сваркі з князем Янушам таксама не жадаў.

— Касенька, Гануся мае бацьку, — дыпламатычна сказаў ён. — Хоць я, вядома, не супраць, каб у маім жаночым каралеўстве яшчэ адна прынцэса расла.

Гэты інцыдэнт моцна сапсаваў усім святочны настрой — княгіня Марыя да стала так і не выйшла, а Катарына ганарліва паехала дадому, не слухаючы ўгавораў брата, які прасіў яе застацца.

— Здаецца, вячэраць будзем адны, — заўважыў Багуслаў.

— Яно і да лепшага, бо з гэтымі жанчынамі адны клопаты, — злосна сказаў Януш і, уздыхнуўшы, выцер спацелы лоб.

Тым часам госці прыбывалі. Іх было няшмат — пан Пётр Патоцкі, які на правах дзядзькі малой князёўны ледзь не жыў у радзівілаўскім палацы, дамагаючыся ў князя Януша, каб прымусіў Лупу аддаць за яго Разанду, Ян Мяржынскі, Казімір Тышкевіч і Адам Саковіч, якія на сойме баранілі радзівілаўскія інтарэсы, а яшчэ князь-канцлер Альбрэхт, які з’явіўся, каб асабіста ўручыць маладым вясельныя падарункі.

Гутарка адразу зайшла пра будучую польскую каралеву, і расказваць пра яе прыйшлося, вядома ж, князю Багуславу. Паколькі за сталом сядзелі толькі сваякі, давераныя слугі і сябры радзівілаўскага дому, князь выказваўся як ніколі адкрыта.

— Я асабіста не чакаю нічога добрага ад каралеўскага шлюбу, — сказаў ён. — Прынцэса Марыя — вельмі амбітная жанчына, і я не ўпэўнены, што яе амбіцыі паслужаць дабрабыту нашай краіны. Я хацеў бы бачыць на польскім троне дачку Гастона Арлеанскага — дзяўчыну хоць і наравістую, але добрую сэрцам і, што не менш важна, не занадта разумную… І як, чорт пабірай, кароль аддаў перавагу герцагіні, не такой ужо і маладой, дый не вельмі прыгожай?

— Пабаяўся, што з маладой ужо не справіцца, — нібы да сябе сказаў Саковіч, выклікаўшы буру смеху.

— Дык яму і не важна з кім ажаніцца, бо да гэтага часу не забыўся тую шлёндру Ядвіжку, — хітра ўставіў пан Мяржынскі. — Як бывае ў Літве, па некалькі тыдняў у Мерачы гасцюе, дзе яна жыве са сваім мужам.

Згадка пра шматгадовую каралеўскую каханку, якую кароль, каб супакоіць нябожчыцу каралеву Цэцылію Рэнату, выдаў за свайго слугу Яна Выпіскага, зрабіўшы яго ва ўзнагароду за гэтую паслугу старостам Мерачы, выклікала новы прыліў весялосці за сталом. Спакойным застаўся толькі Глябовіч, які, правёўшы жонку, вярнуўся ў палац.

— Калі б не гэтая прыгажуня, не відаць бы мне маёй Касенькі як сваіх вушэй, — растлумачыў пан Юрый сваю абыякавасць, і сараматныя жарты патроху аціхлі. — Кажуць, што французскі пасол усяляк усхваляў прынцэсу Ганзага і моцна ганіў яе саперніц, — дадаў ён, калі ўсе супакоіліся.

— І рабіў так, напэўна ж, не без добрага подкупу, — адзначыў Багуслаў. — Ну, як бы там ні было, а прыйдзецца мне ехаць у Парыж па нашу новую каралеву — Уладзіслаў сёння намякнуў, што хоча даручыць гэтую ганаровую місію менавіта мне, хоць пазнанскі ваявода Апалінскі аж са скуры вылазіць, жадаючы ўзначаліць пасольства.

Госці радасна загудзелі, вітаючы князя з такім гонарам, але Януша новае падарожжа кузэна ў Еўропу не ўзрадавала.

— Шмат з гэтага гонару ды мала пажытку, — сказаў ён. — Заставаўся бы ты лепш, браце, у Літве — дома ты больш патрэбны, чым на чужыне.

Багуслаў перастаў усміхацца.

— Я табе, княжа, так скажу, — ён выцер тлустыя пальцы сурвэткай, каб тут жа выпацкаць іх сакавітым кавалкам маладой аляніны. — Калі б нават не каралеўскае вяселле, я б усё адно ў Галандыю вярнуўся. Бо за мяжой я побач з замежнымі валадарамі сяджу і з прынцамі братаюся, а тут, каб свайго права на сойме дасягнуць, маю падлашчвацца да дробнай шляхты і шукаць міласці ў бязродных выскачак, якія каралеўскай воляй узнесліся нада мной.

— Дарэчы, пра каралеўскую волю, — падаў голас князь-канцлер. — Кароль дэклараваў табе, пляменнік, годнасць каралеўскага падчашага.

— Ну, як жа, будзе наш прынц Свяшчэннай Рымскай імперыі каралю віно падаваць, — прашаптаў Адам на вуха пану Глябовічу — пасля памятных абодвум заручын яны нядрэнна ладзілі, — і не памыліўся.

Гэта пацвердзіў агаломшаны выгляд Багуслава, які, пачуўшы такую навіну, ледзь не падавіўся кавалкам хлеба.

Князь-канцлер клапатліва паляпаў яго па спіне.

— Я лічу гэта вялікай абразай, дзядзька, — сказаў, з цяжкасцю вымаўляючы словы, слуцкі князь. — Можа, ты ўзяў бы на сябе клопат патлумачыць каралю, што мяне цалкам задавальняе годнасць літоўскага харужага.

— Ды ўжо растлумачу, — сказаў канцлер. — Але ты, пляменнік, занадта высока не нясіся, бо нізка ўпасці можаш.

— Будзе тое, што бог дасць, — сказаў Багуслаў. — А прыдворных сракалізаў у караля і без мяне дастаткова — абыдзецца без таго, каб імперскі прынц у яго на пасылках быў.

Далейшую спрэчку перапыніў прыход каралеўскага ўлюбёнца Адама Казаноўскага, які любіў бываць там, дзе добрая ежа і моцнае пітво. Але сёння ён прыбыў да Радзівіла па справах, якія пачаў выкладаць адразу ж пасля першай здравіцы за здароўе гаспадара дома.

Клопат Казаноўскага тычыўся князя Ярэмы Вішнявецкага і горада Ромны. Той здаўна належаў Вішнявецкім, а каралеўскі ўлюбёнец чамусьці лічыў яго сваім. Атрымаўшы каралеўскі прывілей, ён захапіў Ромны і, упэўнены ў манаршай міласці, пакінуў замак пад апекай упраўляючага з невялікім вайсковым атрадам, а сам вярнуўся ў Варшаву. Такая рабаўніцкая тактыка прынесла Казаноўскаму некалькі маёнткаў, бо ніхто не адважваўся выступаць супраць фаварыта, за якім стаяла каралеўскае правасуддзе. Але князь Ярэма быў не з баязліўцаў і здолеў вярнуць сваю ўласнасць так адчайна, што пра гэта захоплена расказвалі ва ўсёй Рэчы Паспалітай. Зразумела, што ў доме князя Януша добра ведалі пра гэты выпадак, і слухалі жальбы Казаноўскага, ледзь стрымліваючыся ад смеху.

— Той нягоднік Вішнявецкі, — скардзіўся пан Адам, не забываючыся, зрэшты, есці і піць, — добра ведаючы, што гаспадара… гэта значыць мяне… у Ромнах няма, паслаў да майго аканома слугу з нахабным патрабаваннем вярнуць крэпасць. Той, вядома, адмовіў, але як шляхціц і часовы гаспадар дома пасланца за стол пасадзіў, напаіў і накарміў, як вядзецца…

Казаноўскі адпіў мёду з вялікага куфля, які яму паднёс княжацкі крайчы, і, задаволена прыгладзіўшы бараду, працягнуў.

— Значыць, слугі сабе балявалі, як раптам прыбыў яшчэ адзін пасланец князя Ярэмы з такім жа патрабаваннем. Вядома, мой упраўляючы і яго пасадзіў за стол, і таксама частаваў гадзіну-другую… І раптам — едзе трэці пасланец. Што тут рабіць? І яго трэба прымаць! Так, адзін за адным — і наехаў у Ромны гасцей поўны двор! І здаровыя быкі — мой аканом ужо дзёўб носам у талерцы, а тыя пілі, елі, весяліліся і пакідаць гасцінны дом не спяшаліся…

Багуслаў, хоць і чуў гэтую гісторыю, ужо не мог стрымаць смеху. Схіліўшыся на плячо Янушу, ён з усіх сіл спрабаваў апанаваць сябе, але дарэмна. Ды што там ён — сам канцлер Альбрэхт, які слухаў гэтую справу на сойме, таксама захлынаўся ад рогату. Толькі гаспадар дома з усяе сілы стараўся захаваць твар і, засяроджана грызучы курыную костку, на якой ужо не засталося ні кавалачка мяса, час ад часу журботна ківаў, каб не пасварыцца з таварышам.

— А потым прыехаў сам князь Ярэма, — замагільным голасам паведаміў Казаноўскі. — Аканом, вядома, не хацеў яго пускаць, але, пабаяўшыся, што п’яныя госці з-за абразы свайго гаспадара разнясуць двор, загадаў адкрыць вароты. Вішнявецкі заехаў і аддзячыў майму ўпраўляючаму за гасціннасць тым, што адразу ж выставіў яго прэч — разам з усімі маімі людзьмі.

Тут смех, які ўсе дружна стрымлівалі, нарэшце вырваўся вонкі.

— Ты, пан Казаноўскі, забыўся сказаць, што гасцей у Ромны наехала столькі ж, колькі гаспадароў, — рагатаў Тышкевіч (каралеўскім любімцам ён паказальна пагарджаў). — Дык колькі часу працягваўся гэты баль — тыдзень ці два?

— Пралез бы палец, а там і ўся рука прасунецца, — весела дадаў князь Багуслаў. — Здаецца, шаноўны пане, ты цяпер гэтую прымаўку добра запомніш?

— Ды ўжо ж, запомню, — злосна пагадзіўся Казаноўскі. — Але замест кпінаў хацеў бы пачуць параду — як цяпер мне гэтага злодзея да адказнасці прыцягнуць?

Ён звяртаўся да Януша, але азіраўся на канцлера.

— Але князь Ярэма нічога не парушаў, — паважна сказаў князь Альбрэхт, змахнуўшы вясёлыя слёзы са зморшчаных павек. — Чалавечай крыві не праліў, шляхецкія вольнасці пацвердзіў. Яшчэ на сойм паслом прыехаў, а пасла чапаць нельга!

Багуслаў таксама маўчаць не стаў.

— А ці праўда, што ты, міласцівы пан, на сойме адмовіўся Вішнявецкага князем тытулаваць? — між іншым спытаў ён, махнуўшы слугу, што разносіў напоі, каб той больш не разводзіў віно вадой. — І гэта нягледзячы на тое, што Вішнявецкія свой род ад Альгерда вядуць і тытул маюць, які на Люблінскай уніі зацверджаны быў!

Казаноўскі зразумеў, што загнаў сябе ў пастку, бо пасля гэтых слоў нахмурыўся нават гаспадар дома — нядаўняя вайна тытулаў, дзе Радзівілы абаранялі свае прывілеі сумесна з Вішнявецкімі, да гэтага часу хваравіта адклікалася ў ганарлівым княжацкім сэрцы. Зразумеўшы, што падтрымкі тут не знойдзе, каралеўскі фаварыт пакінуў не дужа гасцінны дом, затаіўшы крыўду на гаспадара, але перш за ўсё на Багуслава.

— Ну чакай, князь, — цадзіў ён скрозь зубы, ідучы да выхаду. — Не будзеш ты каралеўскім паслом у Францыі, гэта я табе абяцаю.

Адмахнуўшыся ад Саковіча з Тышкевічам, якія пайшлі яго праводзіць, сеў у сваю карэту і паехаў, несучы ў злым сэрцы помсту…

— Ты, кузэн, цяпер маеш ворага, — сказаў Багуславу Януш, калі за панам Адамам зачыніліся дзверы. — Казаноўскі табе гэтага не забудзе.

— Пайшоў ён да д’ябла, — легкадумна сказаў князь. — Гэтаму выскачку без каралеўскай пратэкцыі ў прыстойным таварыстве ніхто б рукі не падаў! З Вішнявецкім я сварыцца не буду і табе, кузэн, не раю… хоць бы таму, што менавіта яго збожжам нашы з табой купцы ў Рызе і Караляўцы гандлююць.

— Я пра сварку і не думаю, — запэўніў яго Януш. — Але мець сваім ворагам Казаноўскага таксама не хачу, бо яго подлую натуру добра ведаю. Паеду, мабыць, у Літву — далей ад бяды. Вішнявецкі мяне аб падтрымцы не прасіў — і дзякуй богу, а як папросіць, мяне ўжо тут не будзе. Хопіць з князя Ярэмы аднаго цябе — ты Казаноўскаму і так шмат сказаў, каб цяпер адступаць.

Багуслаў з асуджэннем паглядзеў на яго, але нічога не сказаў.

Клопаты ў гэты вечар дрэнна паўплывалі на Януша — піў без меры, амаль не датыкаючыся да ежы.

— Ёсць для цябе кепская навіна, Пётр, — звярнуўся ён да швагра, з цяжкасцю варочаючы ў роце непаслухмяны язык. — Разанду малдаўскі гаспадар адсылае ў Стамбул, — султана так раззлаваў мой шлюб з Марыяй, што ён пажадаў мець закладніка, які будзе гарантаваць, што яго васал не аддасца пад апеку польскага караля. Таму з вяселлем давядзецца пачакаць…

Гэтая вестка зрабіла на закаханага мужчыну страшнае ўражанне.

— Кароль ведае, што робіць, калі вайны з туркам жадае! — крыкнуў ён. — Ох, дай бог, каб хутчэй!

Нейкі час усе з задавальненнем лаялі султана, а Януш супакойваў Патоцкага тым, што ў Стамбуле Разандай будзе апекавацца вялікі візір, добры сябар Лупу. А калі султан супакоіцца, дзяўчына, напэўна, вернецца дадому, і тады ўжо можна будзе зладзіць вяселле.

Вядома, гэта было занадта слабае суцяшэнне для закаханага сэрца. Яно развеялася як дым пасля слоў канцлера.

— Словам, у гэтай вайне малдаўскі гаспадар нам не саюзнік, — падсумаваў князь Альбрэхт, і, як мудры дзяржаўны муж, не змог утрымацца ад заўвагі. — І карысці ад твайго шлюбу, пляменніку, для Рэчы Паспалітай і нашага дому ніякай….

— Нават наадварот, — дадаў Багуслаў, у якога перад вачыма ўстаў заплаканы твар Ганусі. — Добрай маці для тваёй дачкі княгіня Марыя не стала, але дай бог, каб была табе добрай жонкай…

Януш ужо выпіў досыць, каб маленькі папрок у яго п’янай галаве здаваўся вялізнай абразай. Ён злосна паглядзеў на кузэна.

— А твайго меркавання ніхто і не пытаецца, — адрэзаў. — Сваім жанчынам я і сам дам рады.

— Спадзяюся, не так, як даваў рады першай жонцы, — не ўтрымаўся Багуслаў, якога таксама зачапіў такі адказ.

Цёмна-сінія вочы Януша наліліся крывёю.

— Зараз жа растлумач, што ты маеш на ўвазе! — ускочыў ён з месца.

— Князь, князь, — пан Глябовіч, які добра ведаў швагра, амаль сілаю пасадзіў яго назад у крэсла, угаворваючы зараз жа разам выпіць.

— Не, хай растлумачыць, што ён хацеў сказаць, — злосна бурчаў Януш, але, паддаўшыся на ўгаворы Юрыя, апаражніў з ім яшчэ келіх віна.

Гэтага не варта было рабіць, таму што віно, выпітае князем, і без таго добра гуляла ў яго ў галаве.

— Думаеш, я не заўважыў, як ты ўпадаў за жонкай гаспадара? — раптам крыкнуў ён, нешта ўспомніўшы. — Дзеля свайго капрызу напляваў і на звычаі гасціннасці, і на той саюз, што нашай дзяржаве патрэбны.

— А гэта ўжо цябе не датычыць! — падхапіўся Багуслаў.

— Гойсаеш па светах, за чужых валадароў кроў праліваеш, на паядынках, нібы ландскнехт, б’ешся, за чужымі жанчынамі бегаеш… Мала гэтага дабра ў Рэчы Паспалітай? І тут шлёндраў хапае.

Багуслаў, які таксама добра кульнуў вугорскага, сціснуў кулакі.

— Я ўжо ў дваццаць гадоў фарты браў, пакуль ты дома штаны праціраў або на каралеўскім двары куранту[177] танцаваў! — крыкнуў ён.

— Лепш танцаваць, чым дарэмна галаву пад кулі падстаўляць, без карысці для сябе, для нашага дому і Айчыны, — адрэзаў Януш.

І, адштурхнуўшы пана Глябовіча, які, убачыўшы, што добрая вячэра можа дрэнна скончыцца, спрабаваў супакоіць захмялелага швагра, закончыў:

— Ганьба роду Радзівілаў, вось ты хто, кузэн!

— Што ты сказаў? — ускіпеў Багуслаў.

— Што чуў. І не скачы перада мной, не спалохаеш.

Януш так адчайна размахваў рукамі, каб сэнс яго п’яных слоў хутчэй дайшоў да свядомасці кузэна, што неспадзявана закрануў яго кулаком. У адказ той у сэрцах адштурхнуў князя і той адляцеў да сцяны, стукнуўся галавой аб драўляную паліцу. Каштоўны посуд, што стаяў там, пасыпаўся на галаву. П’яная шляхта зарагатала, і Багуслаў разам з ёй.

Ганарлівае сэрца Януша напоўнілася лютасцю, твар ад злосці скрывіўся так, што, здавалася, сталёва-сінія вочы вось-вось выскачаць з арбіт.

— Я цябе зараз заб’ю! — раўнуў ён, трымаючыся адной рукой за галаву і мацаючы другой па сцяне, дзе вісела вялікая калекцыя баявой зброі.

Намацаўшы крывую турэцкую шаблю, Радзівіл сарваў яе са сцяны і махнуў так, што калі б Багуслаў, папярэджаны гучным крыкам Глябовіча, не прысеў, то стаў бы карацейшым на цэлую галаву. Усвядоміўшы гэта, ён збялеў, як смерць, а яго вочы пагрозліва заблішчалі. Не помнячы сябе, князь выхапіў шпагу — і як раз своечасова, каб скрыжаваць яе з шабляй Януша, што ўжо рассякала паветра з гучным свістам.

— Давай, давай, князь! — насмешліва крыкнуў ён. — Зараз я ўбачу, ці ўмееш ты зброю ў руках трымаць! Ці толькі языком мянціць здольны?

Януша, добра разагрэтага віном, двойчы прасіць не трэба было. Пераскочыўшы праз лаўку, якая трапілася на шляху, і, размахваючы зброяй, ён кінуўся на кузэна. І тут яго чакала неспадзяванка. Літоўскі маршалак быў умелы рубака, але даўно не практыкаваўся ў двубоях, тады як яго стрыечны брат апошні час толькі і рабіў, што біўся. У Багуслава, здавалася, шпага прырасла да рукі. Ён арудаваў ёю так умела, што сведкі толькі здзіўлена войкалі і ахкалі. Спрабавалі і разняць праціўнікаў, ды дзе там! Радзівілы разышліся так, што і сам апостал Павел іх бы не спыніў.

Біліся, як шляхта ў карчме — так, што іскры ляцелі, — спрабуючы аглушыць саперніка «падручнай артылерыяй», якая складалася ў асноўным з ежы на стале. Самім ваякам удавалася ўхіляцца ад «ядраў», але ахвярай іх баявога запалу стаў канцлер Альбрэхт, які за кароткі час прымудрыўся «пакаштаваць» смажанага гусака, смажаніну на мядзведжым сале і «выпіць» келіх вугорскага, які набіў небараку гузака на лбе. Каб засцерагчыся ад «шалёнай» ежы, прадстаўнічы мужчына залез на лаву, адкуль гучна клікаў на дапамогу.

І тут падаспеў Саковіч. Убачыўшы, што адбываецца, ён не разгубіўся, выхапіў шаблю і кінуўся разнімаць ашалелых князёў. Адштурхнуўшы Януша, скрыжаваў зброю з Багуславам. Убачыўшы гэта, Глябовіч і Патоцкі з Мяржынскім нарэшце ачомаліся і павіслі на плячах старэйшага Радзівіла, намагаючыся яго суцішыць.

— Адыдзі, бо яшчэ заб’ю! — крыкнуў Багуслаў, які на гэты раз зусім не ўзрадаваўся прыяцелю.

— Дык забівай! — крыкнуў Адам, кідаючы яму пад ногі шаблю.

І падскочыў да яго, раздзіраючы кашулю на грудзях:

— Бі сюды, у сэрца!

Саковіч рызыкаваў: Багуслаў ад нечаканасці не ўтрымаў руку, і шпага кранула Адама.

— Ты з глузду з’ехаў! — здзіўлена ўсклікнуў князь, убачыўшы кроў. — Я мог забіць цябе…

— Забівай, чэрці б цябе схапілі! Ці вы, міласцівыя князі, розум згубілі, ці то хмель, ці нячысты авалодаў вамі? Ды князь Крыштаф у труне перавярнуўся б, каб такое ўбачыў!

Згадка пра нябожчыка князя крыху працверазіла налітыя гневам і віном княжацкія галавы.

— Я не хацеў з ім біцца, — цяжка дыхаючы, сказаў Багуслаў. — Ды хай забярэ свае словы назад.

— Што? — загрымеў Януш, вырываючыся з рук Глябовіча і Патоцкага з Мяржынскім. — Хочаш жыць, дык сам прасі прабачэння!

— Не дачакаешся! Адам, адыдзі!

— Саковіч, прэч з дарогі, я яшчэ і ад сябе дадам! І пусціце ж мяне!

— Старайся, старайся, князь! — успыхнуў Адам. — Заб’еш брата, то і Слуцк атрымаеш. Багуслаў, ты тастамент не здагадаўся перапісаць?

Уражаны гэтымі словамі, Януш апусціў зброю. Багуслаў, які ў выпадку раптоўнай смерці зрабіў кузэна адзіным спадкаемцам, апусціў сваю. Аднак мірыцца ніхто не спяшаўся. Пасля доўгіх спрэчках, узаемных абразаў і нараканняў, пану Глябовічу з цяжкасцю ўдалося ўгаварыць пакрыўджаных сваякоў адкласці высвятленне адносін да раніцы.

— Па-рыцарску, па-рыцарску варта дзейнічаць! — угаворваў ён, каб выйграць час. — Дзе ж гэта бачана, каб па-гультайску біцца. Князю, ну хоць вы нешта скажыце, — у роспачы звярнуўся ён да канцлера Альбрэхта, які, цяжка крэкчучы, падымаўся на ногі, збіты з лаўкі штурхалём, атрыманым ад Януша.

— Ды хай хоць галовы адзін аднаму паадсякаюць, — буркнуў той, пачухваючы пабіты азадак і сумна разглядаючы запырсканы мядзведжым салам новы нямецкі камзол. — Дасць бог, нараніцу працверазеюць і паразумнеюць, — адрэзаў, пакідаючы не дужа гасцінны дом.

Сварка, што на момант спынілася з адыходам канцлера, успыхнула зноў: шум стаяў такі, што і вушы вялі!

Невядома, чым бы скончылася гэтая п’яная бойка, калі б яе не абарваў гучны дзіцячы плач. Павярнуўшыся, усе ўбачылі маленькую князёўну, якую крыкі паднялі з ложка. Дзяўчынка стаяла на парозе і, гучна плачучы, маліла ўсіх супакоіцца. Яе слёзы падзейнічалі на азмрочаны парамі хмелю розум мужчын, як вядро халоднай вады.

— Ганна, ідзі адсюль, — загадаў Януш. — Таму што я зараз разгневаюся!

— Не крычы на дзіця! — абурыўся Багуслаў. — Чым ужо яна перад табой правінілася?

Гануська, пачуўшы гэтыя словы, заплакала яшчэ мацней. Азадачаны Януш, які вельмі любіў дачку, кінуўся яе супакойваць. Да яго далучыўся і Багуслаў.

— Гэта быў жарт, сэрца маё, — даводзіў ён, прыціскаючы да сябе дзіця. — Мы з тваім бацькам так жартуем!

Князёўна недаверліва паглядзела на чырвонага ад гневу і выпітага віна бацьку, на ўсхваляванага дзядзьку, які выціраў з ілба пот, і нечакана абняла іх абодвух за шыі і прыцягнула да сябе.

— Памірыцеся! — скрозь слёзы прасіла яна дарагіх для сябе людзей і не супакоілася, пакуль тыя ўрачыста не пакляліся ёй, што больш сварыцца не будуць.

Пасля гэтага прысаромлены Януш адправіўся ўкладваць дачку спаць, а Багуслаў, агледзеўшы разгромленую залу, сышоў.

— А княгіня так і не выйшла, — сказаў ён сабе.

Княгіня Марыя моцна спала, выпіўшы супакаяльную настойку, якую ёй даў лекар, таму даведалася аб сутыкненні толькі на наступную раніцу. Але гэты выпадак трывала адклаўся ў памяці Багуслава і спарадзіў у яго сэрцы непрыязнасць да нявесткі.

Тышкевіч і Патоцкі з Мяржынскім таксама пакінулі палац. Саковіч, перавязаўшы драпіну ў радзівілаўскага хірурга, спакойна сеў частавацца рэшткамі ацалелай пасля пагрому вячэры, запіваючы яе найлепшым віном з княжацкіх запасаў. А Глябовіч, якому ад перажытага хвалявання кавалак не лез у горла, моўчкі сядзеў побач, дзівячыся такой вытрымцы.

— Як думаеш, пан падкаморы, гэта ўжо ўсё? — спытаў ён, калі да яго вярнулася здольнасць гаварыць.

— Усё, — упэўнена сказаў Саковіч. — Князь Януш страшны ў гневе, але хутка ўскіпіць і хутка астыне. А Багуслаў трымаецца-трымаецца, але як раззлуецца, тады ўжо і не спыніш. Аднак сэрца мае добрае, характар больш мяккі і згаворлівы, чым у яго цвердалобага кузэна… Супакойся, шаноўны пане, найгоршае ўжо мінула.

Глябовіч уздыхнуў і залпам выпіў келіх вугорскага, каб супакоіць нервы.

— Ты б, пане Адам, усё ж пагаварыў з князем Багуславам, каб той памірыўся са стрыечным братам, — сказаў ён. — А да Януша я Катарыну прышлю і сам прыеду…

— Пагавару, як трэба будзе, хоць, спадзяюся, што і без лішніх размоў абыдзецца, — сказаў Саковіч. — Паехалі спаць, пане Глябовіч. Пераначуем — болей пачуем!

х х х

На наступную раніцу Саковіч, як і абяцаў, прыбыў да Багуслава. Князя ён застаў за сталом — узброіўшыся пяром, той перачытваў нейкія паперы.

— Што гэта? — пацікавіўся Адам, зазіраючы праз плячо, і спалохана адхіснуўся, убачыўшы тастамент. — Ты ж, мон прэнс, не збіраешся працягнуць тое, што вы ўчора з князем Янушам пачалі?

— Вядома, не, — супакоіў яго князь. — Усю ноч з-за гэтай сваркі не спаў… таму папрасіў пана Пуцяту прынесці тастамент… думаў перапісаць…

Саковіч з палёгкай уздыхнуў.

— Я б таксама перапісаў, — адкрыта прызнаўся ён.

Багуслаў сумна ўсміхнуўся і адклаў паперы.

— А я вось не буду, — з націскам сказаў ён. — Нягледзячы на тое, што дарагі кузэн учора ледзь мяне на той свет не адправіў… Але як бы там ні было, я Радзівіл і інтарэсы свайго дому стаўлю вышэй за асабістыя крыўды… Як тваё плячо? — заклапочана спытаў ён, успомніўшы, што ўчора нарабіў.

— Драпіна, — махнуў рукой Адам. — Не хвалюйся за гэта, мансеньёр.

х х х

Шалёная ганарыстасць старэйшага Радзівіла ўжо стала пагалоскай пры каралеўскім двары. Прайшло некалькі дзён, пакуль ён авалодаў сабой і прыехаў мірыцца, прыхапіўшы з сабой Глябовіча.

Саковіч, убачыўшы гасцей у акно, выйшаў ім насустрач. Павіталіся, і ўсё ж неяк напружана.

— Як Багуслаў? — пацікавіўся Януш. — Яшчэ злуецца на мяне?

— А ты, міласцівы княжа, сам у яго спытай, — прапанаваў Адам.

Ён правёў гасцей ва ўнутраны двор, дзе Багуслаў якраз займаўся фехтавальнымі практыкаваннямі. Біўся адразу з Ферхам і Янкоўскім, арудуючы адначасова і рапірай, і затупленым кінжалам настолькі па-майстэрску, што яго праціўнікі, зусім не пачаткоўцы ў фехтаванні, амаль бягом адступалі назад.

— Найсвяцейшая Дзева! — выдыхнуў Глябовіч. — У жыцці такога не бачыў!

Януш таксама спыніўся, уражаны.

— Здаецца, князь у сваіх падарожжах усё ж таму-сяму навучыўся…

Адам толькі ўсміхнуўся.

У гэты час Багуслаў страшным ударам выбіў зброю з рук Янкоўскага і, двума крокамі пераадолеўшы адлегласць да Ферха, дакрануўся затупленым лязом кінжала да яго грудзей.

— А… станаццаць д’яблаў! — крыкнуў ён. — Не бой, а смех адзін. Нават жанчына лепш бы зброю ў руках трымала, чым ты, Янкоўскі! А табе, Рыхард, рапірай толькі дровы секчы… Дзе Адам? Ён і з параненым плячом лепш бы справіўся, чым вы двое.

— І не спадзявайся! — весела крыкнуў Саковіч. — У наступны раз будзеш глядзець, куды шпагай пароць.

Багуслаў павярнуўся.

— Мне тваё плячо абыходзіцца занадта дорага, — агрызнуўся ён. — Гэта ты, напэўна, спецыяльна мне яго падставіў, каб я тут здох ад нуды. Нават руку размяць няма з кім… О, то ў нас госці!

Ён павольна падышоў, не зводзячы позірку з Януша. Павітаўся з Глябовічам за руку.

— Ну, князь, не хацеў бы я бачыць цябе сапернікам, — захоплена сказаў той.

— А што, мне ўжо і рукі не падасі? — спытаў Януш.

— Падам, калі з мірам прыехаў, — адказаў стрыечны брат. — Бо ты ў гэтай руцэ не так даўно шаблю трымаў.

— Прабач! — ад хвалявання на твары Януша праступіла рабацінне. — Гэта хмель на мяне так падзейнічаў. Лекар мне нават піць забараняе, сцвярджаючы, што разам з віном у мяне нячысцік усяляецца.

— Ты б, кузэн, часам усё ж слухаў разумных людзей, — параіў яму Багуслаў. — Хоць, калі казаць па праўдзе, мы адзін аднаго вартыя.

— Хвала Госпаду, што хоць у дачкі розуму больш, чым у нас абодвух, — уздыхнуў Януш. — Ты прабач мяне, княжа. Хай у мяне ў баі шабля да ножнаў прырасце, калі я яшчэ калі ўздыму яе супраць цябе.

— І ты на мяне, кузэн, зла не трымай.

Януш моўчкі працягнуў яму руку. Багуслаў з сілай сціснуў яе і моцна абняў брата.

Раздзел 14

ПОМСТА

Варшава

(красавік — ліпень 1645 года)

Пасля сваркі Радзівілаў, якая прымусіла слуг панервавацца, наступіў мір. Януш з маладой жонкай з’ехаў у Кейданы, а Багуслаў, які павінен быў суправаджаць у Польшчу новую каралеву, загадаў пачаць падрыхтоўку да ад’езду. Сам жа збіраўся ненадоўга наведаць Слуцк, каб нарэшце зверыць з аканомам фінансавыя рахункі. Пан Сасноўскі, якому той візіт не абяцаў нічога добрага, хадзіў чорны як ноч, затое пан Саковіч, які па прыездзе ў Варшаву адразу ж адаслаў жонку ў Літву і разам з князем цалкам аддаўся забавам, ззяў як сонца.

Пастаянная прысутнасць ашмянскага буяна моцна дзейнічала на нервы княжацкім слугам, асабліва Невяроўскаму. Усё ж страшны канец Стаброўскага і ўласная ганьба трохі вылечылі Яна ад залішняй самаўпэўненасці, і ён старанна спрабаваў пазбягаць сустрэч з ворагам, а калі даводзілася бываць у адным пакоі, трымаўся ад яго падалей. Да яго здзіўлення, Саковіч за гэты час і словам не нагадаў яму пра яго сорам і наогул ставіўся да яго, як да пустога месца. Такія паводзіны балюча закраналі Янава самалюбства, але мелі свае перавагі. Інакш паводзіла сябе княжацкая моладзь, якая пры сустрэчы двух ворагаў пачынала шматзначна пераглядацца, насмешліва перашэптвацца і адкрыта смяяцца. У рэшце рэшт, нервы ў Невяроўскага не вытрымалі і ён выклікаў на паядынак самага невыноснага з усіх — Кожкіля.

Той абышоўся драпінай і пасля гэтага прыяцеля не чапаў. Затым наступіла чарга Ферха, а потым нават звычайна разважлівага Хувербека. Перамога і тут была на баку Яна. Вядома, Радзівіл, даведаўшыся, насварыўся на прыяцеля. Але, выслухаўшы тлумачэнні, толькі махнуў рукой — рабі, што сам ведаеш…

А потым расплата напаткала і Янкоўскага. Аднойчы раніцай, пераступіўшы парог княжацкай спальні, куды яго, злосна смеючыся, паклікаў Ферх, Янкоўскі згледзеў у ложку з Багуславам тую прыгажуню, якая столькі часу бессаромна гуляла з яго сэрцам.

— Ну што, бачыў? — смяяўся Рыхард, калі шляхціц выскачыў за дзверы, як кот, абвараны кіпенем.

— Бачыў, — буркнуў той, калі змог гаварыць. — Але не ведаю, чым яго міласць гэтую шлёндру спакусіў.

Вядома, Ферх пры першай жа магчымасці перадаў размову князю.

— А ты ў яе самой спытай, з кім у ложку была, — прапанаваў Янкоўскаму Багуслаў. — Заадно і свой пройгрыш ёй аддасі… А ў тым, што адбылося, вінаваць не яе, а свой доўгі язык. Калі б не ён, я б на тваю прыгажуню і ўвагі не звярнуў — бо дзяўчына, вядома, так сабе — як раз адпавядае тваім каравым рыфмам.

Княжацкая моладзь дагодліва зарагатала. Янкоўскі стаяў, як апляваны. Затым павольна пайшоў — куды панеслі ногі.

Апынуўся ажно ў зале, якую князь прыстасаваў для рыцарскіх практыкаванняў. Убачыўшы там забыты Радзівілам капялюш і плашч, начапіў іх на саламянае пудзіла і, уявіўшы, што бачыць перад сабой ненавіснага князя, выхапіў шпагу і пасек «ворага» на дробныя кавалкі, намагаючыся трапляць у намаляваную мішэнь на яго «грудзях».

— Ну, пачакай, мансеньёр, — помсліва мармытаў ён сабе пад нос. — Калі мае вершы табе не падабаюцца, я зраблю так, што ім будзе апладзіраваць уся Варшава!..

х х х

А праз некалькі дзён сталіца зацікаўлена чытала памфлеты, якімі вулічныя хлапчукі заўзята гандлявалі ў людных месцах.

Багуслаў таксама набыў за некалькі медзякоў зашмальцаваную паперку ў нейкага жабрака па дарозе да каралеўскага палаца, прачытаў яе і нават збялеў ад крыўды і здзіўлення, убачыўшы там сваё імя. Побач са звыклымі для біржанскіх Радзівілаў абвінавачваннямі ў ерасі злыя вершаваныя радкі кляймілі князя за неверагодную пыху, ганарлівасць, грэбаванне ўсім польскім і распусту, успамінаючы яго палюбоўніц, сярод якіх красавалася гучнае імя прынцэсы Ганзага. У канцы ананімны аўтар патэтычна абураўся, што «такі нягоднік прадстаўляе караля на вянчанні з каталіцкай прынцэсай напэўна таму, што набіўся да яго ў сваякі ў алькоўных справах».

У князя ад нахабства аж дыханне перахапіла.

— Значыць, пазнанскі ваявода так жадае ўзначаліць каралеўскае пасольства, што апусціўся да паслуг брудных рыфмаплётаў, — працадзіў ён скрозь сціснутыя зубы. — Ну, гэта яму дарма не міне!

Раз’юшаны Радзівіл загадаў фурману ехаць проста ў палац ваяводы, але прыкры выпадак перашкодзіў яго ваяўнічым намерам і выратаваў Апалінскаму скуру: убачыўшы радзівілаўскую карэту, некалькі вучняў з езуіцкага калегіума, міма якога якраз праязджаў князь, перагарадзілі яму дарогу і з гучным свістам і насмешкамі запусцілі ў яе некалькі камянёў. Радзівілаўскі почат, які суправаджаў карэту, ужо бліснуў зброяй, каб разлічыцца з крыўдзіцелямі, але Багуслаў, добра ведаючы наступствы бойкі пратэстантаў з каталікамі, спыніў слуг і, кусаючы вусны ад лютасці, вярнуўся да сябе.

Дома князь паклаў перад сваёй моладдзю пракляты памфлет.

— Я ўпэўнены, што за з’яўленне гэтай брыдоты маю дзякаваць пану Апалінскаму, — паведаміў ён. — Але ёсць адно «але»… — ён пільна агледзеў прыціхлых шляхціцаў і звонкім ад гневу голасам працягнуў. — Як вершаплёты пана ваяводы маглі даведацца пра мае амуры… Асабліва з прынцэсай Ганзага?

— Слушная думка, ваша княжацкая міласць, — падтрымаў князя пан Пуцята. — Ну, прызнавайцеся, нягоднікі, хто з вас распусціў язык?

І ўтаропіўся грозным поглядам у гаваркога Кожкіля.

— Праўдзівы бог, ваша княжацкая міласць… — прамармытаў той. — Нікому і нічога не казаў… І з панам ваяводам я не знаёмы, але, калі б ён прапанаваў мне сказаць ці зрабіць нешта такое, што магло б зашкодзіць гонару мансеньёра, я б яго хутчэй сваёй шпагай закалоў, чым пагадзіўся!

Іншыя шляхціцы таксама навыперадкі пераконвалі Багуслава ў невінаватасці. Гледзячы ў іх вочы, што гарэлі праведным гневам і прагай помсты Апалінскаму за крыўду свайго гаспадара, цяжка было западозрыць, што хто-небудзь са слуг мог бы ўдзельнічаць у гэтай брыдкай справе.

Допыт перапыніў Ян Сасноўскі, які далажыў аб прыходзе пана Казіміра Тышкевіча. Той хуткім крокам увайшоў у вітальню.

— Бачу, князь, ты ўжо ведаеш пра гэтую брыдоту, — сказаў пан Казімір, заўважыўшы памфлет, які князь у лютасці камячыў у кулаку. — Я сам быў сведкам, як Казаноўскі гучна чытаў яго каралю.

— Казаноўскі? — здзівіўся Багуслаў. — Я думаў, што гэта Апалінскага работа…

— Хутчэй адвечнага ворага твайго — пана Трызны, — паправіў Тышкевіч. — Яму спрыяе Казаноўскі, якому пазнанскі ваявода паабяцаў добрую падзяку, калі каралеўскім паслом стане. На цябе каралеўскі ўлюбёнец добры зуб мае — сам ведаеш, за што.

— Вось як? — злосна ўсміхнуўся князь. — Ну, Казаноўскаму гэта так не пройдзе — я сёння ж адпраўлю пасланца да князя Ярэмы з дэкларацыяй аб супрацы… А што кароль?

— Як прачытаў, то стаў змрочным, як ноч, — і гэта не дзіўна, бо тваё імя ў памфлеце побач з імем будучай польскай каралевы стаіць, і каралеўскі каплан аж ахрып, пераконваючы Уладзіслава, што ерэтык не можа каталіцкага караля прадстаўляць…

— Пачакай, — перапыніў яго Радзівіл. — Пры чым тут Марыя Луіза? Заляцаўся я не да яе, а да яе сястры, і можаш мне паверыць, што словамі там усё і скончылася…

— Так? — з палёгкай уздыхнуў Тышкевіч. — Але ананімны памфлетыст не сказаў, якую з сясцёр Ганзага ён мае на ўвазе.

Гэта была шчырая праўда! З чорных вачэй Багуслава вылецелі такія маланкі, што нават небу горача стала.

— І якая ж брыдота асмелілася так паздзекавацца з вашай княжацкай міласці? — спачувальна спытаўся Сасноўскі, які, правёўшы госця ў пакоі, застаўся паслухаць навіны. — Трэба знайсці нягодніка і пакараць так, каб скура затрашчала!

— Пан Сасноўскі мае рацыю, — падтрымаў аканома Тышкевіч. — Як думаеш, княжа, хто б гэта мог быць?

Радзівіл яшчэ раз агледзеў сваіх шляхціцаў. Усе стаялі проста, сціскаючы кулакі, і было зразумела, што кожны з радасцю палічыць рэбры мярзотніку, які пасмеў так зганьбіць іх пана. Толькі разгублены твар Невяроўскага, які занадта пільна разглядаў парэпаную мармуровую падлогу, моцна кантраставаў з баявым запалам таварышаў. Князь, вядома, адразу ж звярнуў увагу на дзіўныя паводзіны ўлюбёнца.

— Яне, ты нешта хочаш мне сказаць?

Невяроўскі цяжка ўздыхнуў.

— Я б не хацеў нікога вінаваціць, твая міласць. Але пра прынцэсу Ганзага яшчэ ведаў Янкоўскі… я яму здуру сам расказаў.

— Ян мае рацыю, — прыгнечана сказаў Хувербек. — Я на свае вушы чуў, як Янкоўскі, прайграўшы заклад, напіўся і ўслых кляўся, што будзе помсціць табе за сваю ганьбу.

— Нават так? — злавесна сказаў Багуслаў з выглядам, які не абяцаў Янкоўскаму нічога добрага. — Ну-ну…

— Гэта які Янкоўскі? — падаў голас пан Тышкевіч. — Я ведаю, што адна з Трызнавых цётак была замужам за панам Янкоўскім з Янкова… Той стары чорт з маім нябожчыкам бацькам яшчэ доўга за Бярозавую Рудку судзіліся, і тая Трызнінымі стараннямі да яго і адышла.

Багуслаў павярнуўся да пана Пуцяты, які кіўком пацвердзіў словы пана Казіміра.

— Ну, усё ясна, — павольна сказаў Багуслаў, бо ўжо прыдумаў як пакараць нягодніка. — І дзе гэты «высакародны» мсцівец?

— Напэўна, спіць, — услых падумаў Сасноўскі. — Гэты гультай заўсёды спіць да абеду.

— Дык вядзі яго сюды, пане падстолій, — загадаў князь. — Толькі ні слова пра нашу размову.

Калі аканом выйшаў, усе слугі загаварылі разам, успамінаючы грахі Янкоўскага, на якія да гэтага часу не звярталі ўвагі, — радыя, што знайшлі вінаватага.

— Вось ведаў жа я, што гэтага нахабніка трэба гнаць з двара паганай мятлой, — вініў сябе пан Пуцята. — Ну і нягоднік! Ну і мярзотнік! Такой здрадай за дабро аддзячыў! Ды я ж на ўласныя вочы бачыў, як Трызнаў слуга да яго пазаўчора прыязджаў!

На парозе нечакана з’явіўся Янкоўскі. Здзіўлена спыніўся, пачуўшы словы, якімі яго сустрэлі сябры — іх ну ніяк нельга было назваць прыветнымі. Насцярожана азірнуўся на Сасноўскага, які зайшоў у гасціную ўслед, але пан Ян без лішніх слоў упіхнуў яго ўнутр.

— І сапраўды, Трызнаў сваяк, — пан Тышкевіч радасна пацёр рукі. — Ну, ідзі сюды, галубок! Ідзі і раскажы нам, якія такія паперы ты пад сваім крылом у дзядзькаў двор носіш?

Янкоўскі не чакаў, што ўсё так хутка адкрыецца. На яго высокім ілбе выступіў пот, а ногі задрыжалі ад страху, калі ён адважыўся зірнуць у вочы Радзівілу.

— Твая работа? — спытаў Багуслаў, працягваючы яму злашчасны памфлет. — Бачу, твая, бо дрэнныя рыфмы аж на языку захрасаюць… Ну, сволач… Мне б з табой не аб заклад біцца, а розуму б цябе павучыць так, каб пару тыдняў з ложку не ўставаў!

Цяпер князь быў зусім не падобны на прыемнага маладога чалавека, якога так любілі дамы і лічылі вялікім талантам кавалеры. З яго прыгожых цёмных вачэй на свет божы вызірнуў сам дух помсты і пацягнуўся да горла крыўдзіцеля. Перапалоханы Янкоўскі падаўся да дзвярэй, але наткнуўся на Сасноўскага, які шырокай спінай загарадзіў яму шлях да адступлення.

— Ах ты мярзотнік! — скрозь зубы працадзіў пан Ян. — Гэта ты так свайму пану за хлеб і ласку аддзячыў? Ды я цябе…

І, схапіўшы шляхціца за каўнер, страсянуў так, што абарваў сярэбраныя гузікі на камзоле, і яны з гучным звонам пасыпаліся на падлогу. Напалоханы да смерці Янкоўскі рвануўся з мядзведжых лапаў аканома. Адштурхнуўшы Невяроўскага, які спрабаваў яго затрымаць, з разбегу выскачыў у акно. Удала прызямліўся на ногі і, трохі кульгаючы, пабег да свайго каня, які стаяў воддаль.

— За ім! — крыкнуў Багуслаў, падбягаючы да акна. — Дагнаць і правучыць так, каб не толькі пяром — лыжкай яшчэ доўга не мог карыстацца!

Слугам не трэба было паўтараць двойчы. З гучным свістам і цюгаканнем яны, нібы харты на паляванні, кінуліся за сваёй здабычай у дзверы, а пан Сасноўскі, каб не губляць часу, па-хлапечы шугануў у акно. За ім кінуўся і Тышкевіч, які, міжволі паддаўшыся агульнай лютасці, умяшаўся ў справу, што ніяк яго не тычылася.

— За кіі, хлопцы! За кіі! — дзелавіта загадаў аканом моцным чалядзінам, якія збегліся паглядзець, што адбываецца, і тыя, схапіўшы хвосткія палкі, таксама падаліся на ловы.

Не паспеў князь і вокам міргнуць, як двор апусцеў — першым за вароты на сваім гнядым жарабцы вылецеў Янкоўскі, за ім Сасноўскі, Тышкевіч, яшчэ адзін радзівілаўскі слуга па імені Карскі і тры ці чатыры чалядзіны — каму хапіла коней. Убачыўшы, што яго моладзь, выбегшы ў двор, спынілася, шукаючы сваіх жарабцоў, якімі ўжо скарысталася пагоня, Багуслаў загадаў хлопцам вяртацца назад.

— Мудрая думка, ваша княжацкая міласць, — падтрымаў яго пан Пуцята. — Бо яшчэ таго нягодніка да смерці заб’юць.

х х х

Янкоўскі з усяе сілы імчаўся па вуліцах Варшавы, ратуючыся ад пагоні, што вось-вось павінна была яго дагнаць. Хацеў падацца за абаронай да Марцыяна Трызны (той сапраўды быў яго сваяком), але, азірнуўшыся, зразумеў, што не паспее — Сасноўскі, які ляцеў наперадзе, ужо дыхаў яму ў патыліцу. Бой гадзінніка на вежы каралеўскага палаца змяніў планы ўцекача, і ён кінуўся на каралеўскі двор, спадзеючыся, што радзівілаўскія слугі не адважацца пераследаваць яго там. Крыкнуўшы вартавым, што ён у палац па загадзе Радзівіла, Янкоўскі трапіў на Вялікі двор, застаўлены карэтамі яснавяльможных гасцей. Пра тое, каб пад’ехаць проста да ганка, дзе звычайна спешвалася знаць, не магло быць і гаворкі. Шляхціц саскочыў з каня і, кінуўшы повад, стрымгалоў пабег да лесвіцы, каб згубіцца ў натоўпе наведнікаў. Раптам магутны ўдар збіў яго з ног.

— Ёсць! — радасна закрычаў Карскі і, урэзаўшы нагой па рэбрах уцекача, прымусіў яго павярнуцца тварам да пераследавацеляў.

Сасноўскі ўжо саскочыў з каня. Стаяў над ахвярай, дзелавіта расставіўшы ногі і падпіраючы галавой неба. Тышкевіч быў крыху далей у атачэнні чэлядзі, якая пагрозліва сціскала цяжкія доўбні.

— Ну што, мярзотнік, папаўся? — спытаў ён. — Ну, давай, кліч на дапамогу — хоць бога, хоць пана Трызну!

— Я — шляхціц! — спалохана віскнуў Янкоўскі, ужо зразумеўшы, што яго чакае. — Няма такога закону, каб шляхціца кіямі караць як сабаку.

— Ды ты, падла, яшчэ горшы за сабаку! — абурыўся пан Казімір. — Сабака руку гаспадару ліжа і верна служыць, а калі і брэша, дык не на гаспадара, а на яго ворагаў.

— Ды што там — трымай яго, хлопцы! — загадаў Сасноўскі чэлядзі, і калі тыя як каршуны кінуліся на шляхціца і прыціснулі яго да зямлі, цяжкай дубовай палкай так ударыў па спіне сваёй ахвяры, што ў той аж косці затрашчалі.

Не губляў часу і Карскі — адзіны з радзівілаўскіх аканомаў, з кім Янкоўскі адкрыта варагаваў. Ён так упарта малаціў кіем па рэбрах ворага, што Сасноўскі толькі сплюнуў і адышоў убок — маўляў, справіцца і без мяне!

Шляхціца, які харкаў крывёй, уратавала варта.

— На каралеўскім двары бойку ўчыняеце? — крыкнуў афіцэр, які прыбег на крыкі, тады як яго людзі пагрозліва насоўваліся на парушальнікаў спакою, выставіўшы наперад алебарды.

— Загад князя Багуслава Радзівіла, — буркнуў Сасноўскі, адступаючы да каня. — Досыць, хлопцы, — загадаў ён чалядзінам, і тыя, пакінуўшы ахвяру скуголіць ад болю на брудным бруку, адступілі.

Варта не рызыкнула затрымаць людзей Радзівіла, і яны бесперашкодна пакінулі каралеўскі двор. Калі праходзілі ўнутраныя вароты, Тышкевіч азірнуўся. Да збітага Янкоўскага праз натоўп разявак прапіхваўся Казаноўскі.

х х х

Пра вынікі яго помсты Багуславу паведаміў пан Глябовіч, які прыімчаўся ў радзівілаўскі палац у той жа вечар. Пан Юрый быў на каралеўскім двары падчас расправы над Янкоўскім, таму змог паведаміць сваяку апошнія навіны.

— Кароль прызначыў кіраўніком пасольства пазнанскага ваяводу, — сказаў ён. — Янкоўскага жа ўзяў пад сваю апеку пан Марцыян Трызна, які ўжо рыхтуе пазоў у суд супраць тваёй міласці за тое, што загадаў шляхціца кіямі пабіць. Але больш за ўсё стараецца Казаноўскі: перацягнуў на свой бок кароннага канцлера Асалінскага, каб падаць гэтую справу сенатарам як абразу яго вялікасці!

Багуслаў глядзеў на Глябовіча шырока расплюшчанымі ад здзіўлення вачыма.

— Пры чым тут абраза караля? — здзівіўся ён. — Тое, што я пакараў здрадлівага слугу — гэта справа майго дому, а не дзяржавы!

— Так, але твае слугі, — пан Юрый гнеўна зірнуў на Сасноўскага, які ўвабраў галаву ў плечы, — не знайшлі для экзекуцыі лепшага месца, чым каралеўскі палац.

Супраць гэтага было цяжка нешта запярэчыць. Багуслаў паслухаўся парады Глябовіча і, каб пазбегнуць удзелу ў судовых пасяджэннях, неадкладна выехаў у Галандыю, даручыўшы сябрам улагодзіць гэтую справу. Пан Сасноўскі, які суправаджаў Радзівіла да Гданьска, быў на сёмым небе ад шчасця — нечаканы ад’езд Багуслава выратаваў яго ад рэвізіі.

— Адно добра, — сказаў ён, каб супакоіць князя. — Такое каралеўскае рашэнне зберагло вашу княжацкую міласць ад непатрэбных выдаткаў. А Апалінскі з Казаноўскім яшчэ, дасць бог, спаўна атрымаюць за свае інтрыгі!

Багуслаў не мог з ім не пагадзіцца. А падумаўшы аб тым, што шчасліва пазбег гіганцкіх выдаткаў на гэтае пасольства, князь зусім супакоіўся і вырашыў, што ўсё склалася не так і дрэнна. Пра Янкоўскага, які цяпер адлежваўся ў доме пана Трызны, ён неяк і забыўся.

Раздзел 15

НАДЗВЫЧАЙНАЕ ПАСОЛЬСТВА

Парыж — Брусэль — Гамбург — Гданьск — Варшава

(кастрычнік 1645 года — сакавік 1646 года)

Польскае пасольства дапаўзло да французскай сталіцы толькі ў канцы кастрычніка. Радзівіл жа прыбыў у Францыю на два тыдні раней, перад тым перажыўшы цяжкую страту — падчас п’янай бойкі ў карчме з нейкім англічанінам загінуў Кажэўскі.

29 кастрычніка, калі паслы меліся ўрачыста ўехаць у Парыж, горад нагадваў растрывожаны вулей. Усе месцы ўздоўж шляху польскага пасольства ад Сэнт-Антуанскага перадмесця да Луўра былі занятыя яшчэ з ночы. Просты народ стаяў на вуліцах, знаць вызірала ў вокны, а на балконе Пале-Раяля прыбыцця паслоў нецярпліва чакалі рэгентка Ганна Аўстрыйская з васьмігадовым каралём Луі XIV, яго братам герцагам Анжуйскім, першым міністрам Францыі кардыналам Мазарыні і прынцамі ды прынцэсамі крыві. І вось пасля паўдня пачалася ўрачыстая дзея, што пакінула па сабе бурны след у памяці тагачасных французскіх мемуарыстаў. І не дзіва, бо такога відовішча Францыя, спустошаная шматгадовымі войнамі, ужо даўно не бачыла.

Урачыстыя гукі трубы апавясцілі пра набліжэнне пасольскага картэжу. Наперадзе выступаў полк асабістай пяхоты пана Апалінскага, якога на чыстакроўным турэцкім жарабцы пад срэбнай збруяй суправаджаў афіцэр, апрануты ў жоўты атласны жупан і падшытую дарагімі собалямі чырвоную шаўковую феразь. Сабаліная шапка ротмістра была ўпрыгожаная каштоўнай рубінавай спражкай і снежна-белым страўсавым пер’ем. Простыя пяхотнікі былі ў чырвоных і жоўтых жупанах і такога ж колеру плашчах з васьмю вялікімі срэбнымі зашпількамі.

За пяхотнікамі ехалі два эскадроны кавалерыі; коннікі былі апранутыя гэтаксама, як і пяхотнікі, але тканіна іх адзення была даражэйшай, а конская збруя зіхацела на халодным восеньскім сонцы каштоўнымі камянямі. Французскія гвардзейцы, што ехалі на конях следам, зусім губляліся на фоне гэтай раскошы, а іх коні, упрыгожаныя стужкамі і пер’ем, у параўнанні з польскімі здаваліся дрэннымі і беднымі. За кавалерыяй ехалі польскія вяльможы, неверагодна пышна апранутыя, кожны, вядома, са сваім початам і прыслугай, іх суправаджалі дзеля гонару паважныя французскія кавалеры.

Асабліва ўразіла парыжан асабістае суправаджэнне пана пазнанскага ваяводы — дваццаць чатыры вершнікі ў залатой і срэбнай парчовай вопратцы, яны скакалі на выдатных арабскіх і турэцкіх жарабцах. Услед за імі выступалі шэсць герольдаў у ліўрэях з гербамі роду Апалінскіх, якія час ад часу падносілі да вуснаў сярэбраныя трубы, і тады вясёлы вулічны шум перакрываўся іх урачыстымі гукамі. За герольдамі два конюхі вялі белага турэцкага каня пазнанскага ваяводы, сядло і чапрак якога былі затканыя золатам і шчодра ўпрыгожаныя бірузой. На лбе ў высакароднага скакуна ззяў велізарны рубін, а залатая збруя была аздобленая такой колькасцю залатых кісцяў, што здавалася, быццам конь накрыты залатой папонай.

Нарэшце з’явіліся і самі паслы, якіх вёў французскі цырымоніймайстар. Вармійскі біскуп быў у фіялкавай мантыі з тафты, у шапцы такога ж колеру, з якой звісала залатая стужка з дыяментамі, а сам пан Апалінскі, прыгожы трыццаціпяцігадовы мужчына, быў з галавы да ног апрануты ў золата і ззяў шматлікімі каштоўнымі камянямі. Сядзеў ён на выдатным белым кані, пакрытым залатым чапраком і падкаваным чатырма залатымі падковамі, наўмысна слаба прымацаванымі, каб маглі адпасці на шляху да каралеўскага палаца на ўцеху нейкім шчасліўцам. Услед за пасламі ішоў доўгі шыхт гвардзейцаў і слуг, a потым бясконцай чарадой цягнуліся карэты і вазы з асабістымі рэчамі пасольства.

Поезд быў такі велізарны, што цешыў вочы парыжан да самага змяркання і ўразіў іх так, што тагачасныя французскія навукоўцы ахрыплі ў дыспутах, вызначаючы, які з народаў — ці старажытныя персы, ці мідзяне, якія пакінулі пасля сябе залаты след у гісторыі, — былі продкамі гэтых страшэнна багатых палякаў. А тыя, у сваю чаргу, дзівіліся галечы французаў, асабліва здзіўляліся хваленым французскім стужкам і карункам, якімі тыя ўпрыгожвалі сваю вопратку замест каштоўных камянёў, не разумеючы, як такія нікчэмныя анучы можна выстаўляць напаказ замежным гасцям.

Зрэшты, жаданне пахваліцца сыграла з панам Апалінскім злосны жарт — пакуль ён са сваім пышным початам павольна цягнуўся вуліцамі Парыжа да каралеўскага палаца, зусім сцямнела. Кароль і рэгентка, якім, зразумела, і прызначалася гэта відовішча, мала што змаглі разгледзець. Зрэшты, ваявода хутка здагадаўся выправіць такую прыкрасць і назаўтра тым жа ўрачыстым шэсцем прыбыў на каралеўскую аўдыенцыю ў Пале-Раяль, не забыўшыся перад тым на ўсе бакі аблаяць (і не апошні раз!) скупасць французаў, якія не забяспечылі яго почат паходнямі.

На каралеўскую аўдыенцыю ў складзе польскага пасольства з’явіўся і князь Багуслаў. Яна пачалася бясконцымі вітальнымі цырымоніямі прадстаўлення каралю і каралеве шляхетных дэлегатаў. Радзівіл, які, вядома, не меў патрэбы ў рэкамендацыях, паспеў крадком паслаць некалькі паветраных пацалункаў дамам з почату Ганны Аўстрыйскай і дамовіцца са сваім далёкім сваяком, панам Замойскім, які прыбыў у Парыж разам з Апалінскім, пра вясёлы вечар у таварыстве сімпатычных францужанак.

Між тым, аўдыенцыя скончылася і пасольства дружна выправілася ў Неверскі палац, каб прывітаць будучую польскую каралеву.

Мантуанскай герцагіні Марыі Луізе Ганзага ўжо споўнілася трыццаць чатыры гады. Нягледзячы на квяцістыя кампліменты, якімі абсыпаў будучую польскую каралеву французскі пасол, польская дэлегацыя ўбачыла перад сабой высокую дзябёлую жанчыну з раскошнымі персямі. Яны спакусліва вызіралі з дэкальтэ атласнай сукенкі, далікатна-шэры колер якой зусім не пасаваў да надзвычай бледнага твару прынцэсы. Прывабная ў юнацтве, яна да гэтага часу захавала толькі рэшткі прыгажосці. Пану Апалінскаму спадабаліся яе прыгожыя чорныя вочы ды густыя цёмныя валасы і ён тут жа выказаў сваё захапленне з дапамогай пышнага кампліменту. Паколькі ні вялікі востры нос каралеўскай нявесты, ні яе тонкія вусны, ні цяжкое падбароддзе усхваленняў не заслугоўвалі, паслы ўручылі прынцэсе ліст ад караля Уладзіслава і брыльянтавы крыжык — яго падарунак, і ветліва адкланяліся.

Праз некалькі дзён адбылося вянчанне. Пазнанскі ваявода, што павінен быў замяніць караля, разлічваў там канчаткова ўразіць двор сваім багаццем. І тут яго спаткала вялікая нечаканасць — вядомы сваёй скупасцю кардынал Мазарыні наадрэз адмовіўся ладзіць пышнае вяселле. Прыгаломшанаму такой нечаканасцю ваяводу пра гэта паведаміла рэгентка Ганна Аўстрыйская, апраўдваючыся, што лішнія цырымоніі выклічуць непатрэбныя сваркі за першынство паміж прынцамі і прынцэсамі крыві. Пан Апалінскі ўзлаваўся. У Парыжы ён ужо з цяжкасцю трываў скупасць міністра, што прымудрыўся ашчадзіць нават на ўрачыстым абедзе ў гонар польскай дэлегацыі. Пан пасол ледзь не падавіўся там уласным вусам, які грыз, каб схаваць смех і прыкрасць: спачатку — ад беднага пачастунку, а потым і ад «шчодрага» падарунку будучай каралеве — срэбнай талеркі з зацукраванай садавінай. Пасля балю пан Апалінскі ледзь не расквасіў лоб, спускаючыся ноччу па цёмных сходах, бо Мазарыні вырашыў не траціцца на асвятленне палаца. Але гэта ўсё былі дробязі ў параўнанні са знявагай польскай кароны. А галоўнае — вялізныя выдаткі пана ваяводы, які рыхтаваўся да ўрачыстай цырымоніі, аказаліся марнымі. І думаць не было чаго, каб з’явіцца ў палацавай капліцы, якая ледзь змяшчала дзвесце запрошаных, з той помпай, на якую ён разлічваў. І перад кім выхваляцца? Перад суайчыннікамі, якія павінны быць галоўнымі гасцямі на вянчанні?

Але як ні абураўся пан Апалінскі, як ні пратэставаў, а вяселле адбылося менавіта так, як сказала Ганна Аўстрыйская. Сціплую цырымонію правёў вармійскі біскуп. Нявеста была ў простай срэбна-белай глазетавай сукенцы і ў пазычаных у французскай каралевы раскошных жамчугах. Каралеўскую мантыю ёй ускласці не дазволілі…

Пасля пачаліся вясельныя гулянні, і настрой паслоў трохі палепшыўся. Сёмага лістапада яны з задавальненнем паглядзелі французскую і італьянскую камедыі ў тэатры Пале-Раяль. А на наступны дзень у каралеўскім палацы адбыўся баль, водгалас якога яшчэ доўга разносіўся па Еўропе, падхоплены вострымі пёрамі тагачасных газетчыкаў. Але гэты розгалас выклікалі зусім не элегантныя танцы малога «караля-сонца», які адкрыў балет у пары з польскай каралевай, і не нейкія асаблівыя ўрачыстасці, бо яго правялебнасць і гэтым разам не дужа расшчодрыўся, — а цікавы выпадак, якім Багуслаў Радзівіл зноў гучна заявіў пра сябе.

х х х

Князь Багуслаў на балі адкрыта нудзіўся. Апрануты ў элегантны серабрысты атласны камзол з брыльянтавымі гузікамі і каскадам тонкіх брабанцкіх карункоў на вялікім адкідным каўняры і манжэтах батыставай кашулі, ён вылучаўся з натоўпу суайчыннікаў, апранутых у польскія строі. Тыя няўхвальна пазіралі на Радзівіла, які і выглядаў як француз, і перавагу аддаваў таварыству французскіх арыстакратаў з атачэння Гастона Арлеанскага. Пасля смерці Людовіка гэты мяцежны прынц спрабаваў граць галоўную ролю ў французскай палітыцы, а паколькі быў пакрыўджаны на польскага караля, які не ажаніўся з яго дачкой, рабіў усё, каб пан Апалінскі адчуваў сябе ў каралеўскім палацы як мага больш няўтульна. Ён прыставіў да польскай дэлегацыі вострага на язык сына герцага д’Эльбефа — Франсуа Луі Латарынгскага, графа дэ Р’е, які павінен быў займаць размовамі паслоў. Гэтаму пану ўдалося пакінуць сваё імя ў гісторыі дзякуючы гучным паядынкам з прадстаўнікамі вышэйшай французскай арыстакратыі, сярод якіх быў і славуты пераможца пры Ракруа герцаг Энгіенскі.

Пра любоўную сувязь Марыі Ганзага і герцага Энгіенскага добра ведалі ў Францыі, але нічога не ведалі ў Польшчы. Дэ Р’е вырашыў выправіць непаразуменне, распавёўшы гэтую пікантную падрабязнасць польскай дэлегацыі. А затым адразу ж перайшоў да не менш цікавага эпізоду ў жыцці польскай каралевы, выклаўшы ўсім ахвотным дэталі яе рамана з герцагам Арлеанскім, які скончыўся зняволеннем Марыі ў Венсэнскім замку. Пасля надышла чарга сумнавядомага маркіза Сэн-Мара… Шакаваныя палякі слухалі балбатлівага француза, разявіўшы раты. Багуслаў не надта прыслухоўваўся, ён якраз гаварыў з малодшым сынам Лізаветы Багемскай Эдуардам, што некалькі месяцаў таму ажаніўся з Ганнай Ганзага. Гэта вельмі абурыла яго маці і братоў — прынцэса не толькі мела скандальную рэпутацыю і была старэйшая за свайго мужа амаль на дзесяць гадоў, але і здолела павярнуць яго ў каталіцтва. Але калі нахабныя словы француза ўсё ж дайшлі да вушэй князя, ён пакінуў суразмоўцу і пачаў прабівацца да графа скрозь шчыльны натоўп прыдворных.

— Закрый рот, дэ Р’е, — параіў ён. — Гэтыя плёткі не робяць гонару ні Францыі, ні Польшчы.

— О! Радзівіл! Спадзяюся, ты не будзеш указваць мне, што я павінен рабіць? — задзірліва ўсміхнуўся той.

— Ды ўжо прыйдзецца, калі астатнія паны языкі праглынулі, — нахмурыўся князь. — Супакойся, кажу табе.

— І сапраўды, — спахапіўся Апалінскі. — Такія словы, прынц, абражаюць годнасць польскай каралевы! І паколькі я прадстаўляю тут асобу яго вялікасці, не магу дапусціць такой знявагі.

— Словам, граф, — падсумаваў Багуслаў, ваяўніча скрыжаваўшы рукі на грудзях, — як кажуць у нас на Літве, трымай язык за зубамі, пакуль маеш зубы ў роце.

Французскаму забіяку вельмі хацелася годна адказаць на гэтую дзёрзкасць, але, заўважыўшы моцна сціснутыя кулакі палякаў, дэ Р’е ўсё ж спыніў аповед пра любоўныя прыгоды Марыі Ганзага. Аднак супакойвацца і не думаў. Скарыстаўшыся тым, што Радзівіл адышоў да каралеўскай ложы, граф, каб адпомсціць князю за ўмяшанне, стаў заляцацца да адной з прыдворных дам Ганны Аўстрыйскай, якая была каханкай Багуслава. Паколькі мадэмуазэль не вылучалася цнотай і ў каралеўскім палацы хапала цёмных закуткоў, прынц дэ Р’е хутка дасягнуў мэты. Вярнуўшыся ў тэатр, ён гучна распавёў пра здарэнне, з помслівай радасцю заўважыўшы, як змяніўся твар Радзівіла.

— Што здарылася, прынц? — кпліва пацікавіўся граф. — Пачуў, што мне ўдалося асядлаць тваю кабылку? Але не хвалюйся так, у гэтай шлёндры паміж ног агонь гарыць, на ўсіх хопіць.

— Ды я й не хвалююся, — запэўніў яго Багуслаў, якому трэба было замольваць свае грахі. — Але ўсё ж успомню табе словы графа Сэн-Люка, якія той сказаў маркізу дэ Бёўрон, калі выцягваў шпагу з яго нерухомага цела: «Маю каханку шлёндрай называць магу толькі я!»

І князь на ўсю моц заехаў крыўдзіцелю кулаком у твар, так што няўдачлівы жартаўнік расцягнуўся на падлозе пад гучныя войканні сведкаў гэтай размовы.

— Вось чорт, — уздыхнуў князь, гледзячы, як дэ Р’е, стогнучы і праклінаючы ўсё на свеце, а перш за ўсё Радзівіла, павольна ўстае. — Здаецца, хутка буду мець магчымасць папрактыкавацца ў фехтаванні.

І, вядома, не памыліўся.

Раз’юшаны француз выхапіў шпагу і кінуўся на Багуслава, але трапіў у моцныя абдымкі сяброў Радзівіла — графа дэ Ламота і герцага Шатыёна. Боўтаючыся ў іх руках, дэ Р’е аблаяў і самога князя, і ўсю яго радзіну, завяршыўшы ўрачыстым выклікам на паядынак.

— Я хутка прышлю да цябе секундантаў, — кіўнуў князь. — А зараз закрый рот, я паскудзіць свой язык не жадаю, але за кожную абразу аддзячу дзіркай у тваім целе!

Сказаўшы так, Багуслаў развярнуўся і пайшоў. На паўдарогі да выхаду яго дагнаў граф Ітан, разам з якім Радзівіл ваяваў у Нідэрландах пад сцягамі прынца Аранскага.

— Добра ж ты, мансеньёр, правучыў гэтага нахабніка! — захоплена сказаў ён.

— Яшчэ не да канца, — усміхнуўся Багуслаў. — Будзеш маім секундантам?

Па звычаі тых часоў секунданты біліся на дуэлі нароўні з самымі сапернікамі, а эдыкт супраць паядынкаў, уведзены кардыналам Рышэлье, гарантаваў смяротны прысуд і тым, і другім. Бясспрэчна, трэба было мець адвагу, каб прыняць такую «ласкавую» прапанову. Але граф Ітан, у якога з прынцам Латарынгскім былі свае рахункі, не вагаўся.

— Буду, — кіўнуў ён. — Твае ўмовы, мансеньёр?

— Шпага. А час і месца паядынку хай дэ Р’е прызначае сам.

Ітан кіўнуў і пайшоў дамаўляцца пра паядынак.

х х х

Калі на наступны дзень граф Ітан наведаў Багуслава, той ужо паспеў паснедаць, паабедаць і якраз сеў вячэраць у кампаніі герцага дэ Шатыёна і графа дэ Ламота.

— Ты своечасова, mon cher ami[178], — весела сустрэў яго Радзівіл. — Але чаму так доўга? Я ўжо двойчы па цябе слугу пасылаў, і той двойчы не заспеў цябе дома.

— Я якраз ад прынца дэ Р’е, — выдыхнуў граф і, выпіўшы келіх віна, таксама сеў да стала. — Ну што тут скажаш? Граф — вядомы забіяка, і ўчора ў яго аж рукі свярбелі, так хацеў да твайго горла дарвацца. Але сябры яму, відаць, патлумачылі, з якім непераўзыдзеным фехтавальшчыкам ён будзе біцца. Сёння прынц загадаў перадаць, што на гэтую сустрэчу возьме з сабой дванаццаць сяброў.

Шатыён і Ламот пераглянуліся і гучна зарагаталі.

— Дванаццаць секундантаў? — здзіўлена перапытаў Радзівіл. — Дык гэты адважны рыцар вырашыў схавацца ад мяне за спінамі больш спрытных дуэлянтаў?

— Напэўна, — сказаў Ітан. — Я ўжо з твайго дазволу, мансеньёр, запрасіў свайго сябра графа Шаваньяка[179] скласці нам кампанію…

— Вельмі добра! — Багуслаў перавёў погляд на Ламота і Шатыёна, і тыя, пераглянуўшыся, згодна кіўнулі.

Астатніх удзельнікаў дуэлі, таксама выхадцаў з самых знакамітых сем’яў Францыі, яны разам выбралі сярод сваякоў і сяброў. Граф дэ Пары падахвоціўся сам, пачуўшы пра свайго заклятага ворага, які мусіў біцца на варожым баку.

Размовы пра неверагодны паядынак, дзе ў смяротнай сутычцы павінны былі сысціся вярхі французскай арыстакратыі, перапалохалі каралеўскі двор. На вышук і арышт дуэлянтаў ужо не было часу, таму кардынал Мазарыні разаслаў па ўсіх парыжскіх дарогах конныя раз’езды каралеўскіх гвардзейцаў, якія і затрымалі дуэлянтаў.

Радзівіла і графа дэ Р’е даставілі да герцага Арлеанскага. Прынц Гастон, які, па сведчаннях сучаснікаў, вылучаўся непераўзыдзеным красамоўствам, спрабаваў прымірыць ворагаў. Але гэтым разам яго таленты апынуліся бяссільнымі супраць абражанага гонару латарынгскага прынца: упарты француз, чыя шчака пачынала палаць ад адной думкі пра аплявуху, прагнуў змыць крыўду крывёю саперніка. Пацярпеўшы паразу, герцаг паклікаў на дапамогу кардынала Мазарыні і бацьку дэ Р’е, герцага д’Эльбефа. Агульнымі ўгаворамі яны змусілі графа пагадзіцца на мір. Аднак, паціскаючы руку Радзівілу, ён сціснуў яе з такой сілай, нібыта збіраўся пераламаць ворагу пальцы.

— Не думай, прынц, што ты так лёгка адкараскаўся, — прашыпеў ён на вуха Багуславу. — Тут шмат сведак, але сваю размову мы яшчэ працягнем.

— Ну, калі ты ўжо нажыўся на гэтым свеце, я да тваіх паслуг, — лёгка пагадзіўся князь. — Але калі хочаш, каб наш паядынак усё ж адбыўся, раю абысціся адным секундантам.

— Так і будзе, — сказаў дэ Р’е.

Гэтая размова не прайшла міма вушэй кардынала Мазарыні, і той на ўсялякі выпадак пасадзіў латарынгскага прынца пад хатні арышт.

— Гэта ненадоўга, дарагі граф, — ласкава запэўніў ён раз’юшанага француза. — Толькі пакуль прынц Радзівіл не пакіне Францыю.

З-за ўпартасці дэ Р’е Багуслаў сапраўды пакінуў Францыю ў почаце польскай каралевы, з якой даехаў аж да Брусэля.

х х х

Намеснік іспанскіх Нідэрландаў сустрэў каралеву з усёй магчымай пышнасцю. Пасля доўгіх цырымоній госці і гаспадары нарэшце селі за стол, каб аддаць належнае вытанчаным стравам.

— Я б цяпер з’еў нават таго слана, які сустракаў каралеву на гарадской плошчы, — паскардзіўся Багуславу пан Замойскі. Любоў да прыгожага полу, якой грашылі абодва мужчыны, вельмі іх зблізіла. — Ох, хутчэй бы ўжо вярнуцца дадому, дзе я сам сабе пан!

Радзівіл засмяяўся, бо швагра Ярэмы Вішнявецкага за вочы так і клікалі — Сабепанам. Але смех імгненна абарваўся, таму што князь нечакана сустрэўся позіркам з Беатрысай Кюзанс, якая сядзела непадалёк ад намесніка, побач з нейкай іспанскай матронай. Радзівіл не чакаў сустрэць тут былую каханку, якая, па чутках, перабралася ў Францыю. Ад нечаканасці ён пачырванеў, потым пабялеў і нарэшце, апамятаўшыся, злёгку ёй пакланіўся. Графіня на паклон не адказала і наогул глядзела на князя, як на прывід.

— Якая прыгажуня, — свіснуў Замойскі, які таксама звярнуў на яе ўвагу. — Можа, паспрабаваць шчасця?

— Не раю! — ваўком паглядзеў на яго Багуслаў, і Сабепан асцярожна адсунуўся — пра рыцарскія подзвігі Радзівіла ён ужо наслухаўся…

Скарыстаўшыся першай жа магчымасцю, Багуслаў падышоў да графіні, якая дзесьці страціла сваю звыклую весялосць і была даволі маўклівая. Беатрыса ўжо зусім прыйшла ў сябе. Князь здзіўлена адчуў, як калоціцца ў грудзях сэрца: пачуцці да чароўнай жанчыны, якія, як ён думаў, астылі, разгарэліся з новай сілай. Ён прагна разглядаў яе прыгожае аблічча — вялікія аксамітныя вочы, лебядзіную шыю, панадлівыя грудзі і напаўадкрытыя вусны, якія ён некалі так горача цалаваў і якія хацеў цалаваць цяпер. Графіня патлумачыла гэтыя агледзіны, як любая жанчына, чыя маладосць ужо прайшла.

— Я што, так змянілася? — заклапочана спытала яна, пераймаючыся, каб палюбоўнік не разглядзеў ледзь прыкметныя зморшчынкі ў кутках вачэй, якія па-здрадніцку праступалі скрозь бялілы. — Ты так глядзіш на мяне…

— Змянілася, — кіўнуў Багуслаў. — Стала яшчэ прыгажэйшай.

— Хлус, — Беатрыса з палёгкай усміхнулася.

Убачыўшы ўсмешку на яе вуснах, князь зусім страціў галаву. Нахіліўся і пацалаваў яе пры ўсіх, і быў шчаслівы, што яна яго не адштурхнула. Затым, смеючыся, адказваў нешта на пытанні раўнівых іспанскіх грандаў — прыхільнікаў чароўнай графіні, якія, вядома, хацелі ведаць, што адбываецца. Паводзіў сябе як свецкі кавалер, разумеючы, што зрабіў глупства, і цяпер жадаў яго выправіць. Роблена жартаваў, напаказ весяліўся, але замест дзясяткаў твараў бачыў перад сабой толькі яе вочы, у якіх застыла нямое пытанне.

— Ты надоўга ў Брусэлі? — спытала Беатрыса, калі іх нарэшце пакінулі ў спакоі.

— Заўтра еду…

— Заўтра? Так хутка?..

Яна спалохана глядзела на яго.

— Я думала, што больш цябе не ўбачу, — прызналася прыгажуня. — І вось ты тут… І едзеш… Зноў едзеш… Ад мяне…

У яе вачах нечакана бліснулі слёзы, але тут жа зніклі. Яна ўстала на дыбачкі і, пацягнуўшыся да яго вуха, горача прашаптала:

— Тады не будзем губляць часу…

…У тую ноч князю здалося, што ён зноў знайшоў сам сябе — у спальні, дзе пакінуў сваё сэрца некалькі гадоў таму.

— Мы створаны адно для аднаго, — сказаў ён, шчасліва выцягнуўшыся ў ложку побач з ёй. — Якім жа я быў дурнем, што гэтага не разумеў!

Беатрыса задаволена засмяялася. Яе нізкі хрыплаваты голас прыемна казытаў вушы, узбуджаў пачуццё. Багуслаў прыціснуў яе да сябе і з задавальненнем правёў рукой па голым целе, што пахла малаком і мёдам. Яна гулліва накруціла на палец пасму яго валасоў.

— Ты застанешся, праўда?

— Праўда, — усміхнуўся Багуслаў. — Ніколі не думаў, што буду ўдзячны нягодніку Апалінскаму, што адабраў у мяне званне і прывілеі паўнамоцнага пасла. Але цяпер я за гэта гатовы яго расцалаваць… Я твой, каханая! — шчыра запэўніў ён яе, і тады сапраўды казаў, што думаў. — Я твой.

…Развітаўшыся з польскай каралевай, Сабепанам і польскай дэлегацыяй, Багуслаў застаўся ў Брусэлі, дзе некалькі тыдняў атрымліваў асалоду ад кахання.

Але нават самыя салодкія стравы прыядаюцца, і бурны нораў князя, які прагнуў прыгод, у рэшце рэшт узяў верх над пачуццямі. Каб пацешыцца, на кароткі час з’ехаў у аўстрыйскую армію, якой кіраваў славуты палкаводзец Пікаламіні, а затым у Гаагу, узяўшы слова з графіні, што яна абавязкова прыедзе да яго.

х х х

…Падарожжа польскай каралевы на сваю новую радзіму зацягнулася на доўгія чатыры з паловай месяцы. Яго ўскладнялі велізарны картэж і гасціннасць галандскіх ды нямецкіх гарадоў, якія ўрачыста прымалі высокую госцю. Марыя была шчаслівая — яна ўсё жыццё марыла пра карону, і вось нарэшце лёс уручыў ёй жаданы падарунак. Да падарожжа яна добра падрыхтавалася, узяўшы ў почат некалькіх бедных, затое маладых і прыгожых францужанак, чыё хараство служыла яе амбітным планам. Захапіла і пяцігадовую дачку сваёй карміцелькі, паабяцаўшы маці забяспечыць дзяўчынцы вялікую будучыню, нават не здагадваючыся, чым абернецца яе дабрыня…

У Гамбургу картэж каралевы сустрэў пасланец ад караля Уладзіслава, які хацеў ведаць, дзе яго жонка, ад якой ён увесь гэты час не атрымліваў ніякіх вестак. Кароль прасіў Марыю паспяшацца ў Гданьск, дзе меў намер узяць з ёй шлюб. Ён імкнуўся паспець да Вялікага посту, падчас якога царква забараняла вясельныя ўрачыстасці. Забягаючы наперад, варта сказаць, што гэтым планам не наканавана было збыцца, і каралеўскі пасланец павінен быў ехаць у Рым па папскую дыспенсію, якая б дазволіла манаршым асобам заплюшчыць вочы на царкоўныя традыцыі.

Але гэта адбылося пазней. А пакуль ганец уручыў каралеве і яе дамам каралеўскія падарункі — такія неабходныя ў гэтых халодных краях. Гэта былі каштоўныя футры — прыгожыя і раскошныя, якія прыйшліся ўсім да душы. Прымераўшы дарагі ўбор з чырвонага аксаміту, падбітага сабалямі, Марыя нечакана ўбачыла запіску, прышпіленую да рукава. Надпіс быў на польскай мове, але каралева змагла прачытаць і, галоўнае, зразумець абразлівы для яе сэнс.

— «Для пані Экенберг», — здзіўлена пабачыла яна і з агідай скінула каштоўнае футра.

Аб бурным рамане караля з прыдворнай дамай памерлай каралевы, якую ён пазней выдаў замуж за князя Чартарыскага, добра ведалі і за межамі Польшчы. Гэта непрыемнасць сапсавала настрой яе вялікасці. Супакоілася яна толькі тады, калі Апалінскі запэўніў, што ніякага ўплыву на палітычнае жыццё Польшчы пані Экенберг не мае…

На польскім памежжы каралеву сустракаў літоўскі падканцлер Сапега ў суправаджэнні паморскага ваяводы Дэнхофа, які трымаў у руках абсыпанае дыяментамі маршалкоўскае жазло. Сышоўшы з каня, ён стаў на калена перад каралевай і, працягнуўшы ёй каштоўнасць, урачыста вымавіў:

— Яго вялікасць кароль ужо ўручыў мне атрыбуты маршалка двара вашай вялікасці, але мне б вельмі хацелася атрымаць іх з вашых рук, мая пані.

Марыя засмяялася і, узяўшы жазло, уручыла яго Дэнхофу.

Апалінскі збялеў. Усе яго інтрыгі і гіганцкія выдаткі на пасольства былі скіраваны менавіта на атрыманне пасады маршалка, а яна дасталася іншаму. Калі б князь Багуслаў мог цяпер бачыць пана ваяводу, добра б пазласлівіў — жаданае месца польскага пасла, якое ён з такой цяжкасцю вырваў у Радзівіла, не прынесла яму нічога, акрамя страт. Перадаўшы каралеву пад апеку Дэнхофа, ён злы і раздражнёны, з’ехаў дадому.

Непадалёк ад Алівы яе вялікасць чакаў брат караля Караль Ваза разам з літоўскім канцлерам, каронным падканцлерам і ваяводамі. Але самую цёплую сустрэчу атрымаў князь Альбрэхт. Даведаўшыся, што той таксама Радзівіл, каралева запэўніла, што добра ведае пра славу ды моц і яго дому, і асабіста канцлера, чым вельмі парадавала ганарлівага чалавека. Пазнаёмілася каралева і з іншымі Радзівіламі, у прыватнасці, з князем Янушам, які прыбыў на каралеўскае вяселле ў асяроддзі неверагодна пышнага почату і асляпіў сваім бляскам не толькі французаў, але і звычных да раскошы польскіх вяльможаў. Яго бездакорная французская, выдатныя прыдворныя манеры, нястомная вынаходлівасць у забавах і танцавальнае майстэрства зрабілі на замежнікаў выдатнае ўражанне.

У Гданьску французскіх гасцей таксама чакала ўрачыстая сустрэча, якая вельмі прыйшлася даспадобы Марыі Ганзага, што ўбачыла ў такіх цырымоніях добры для сябе знак. Падрыхтавалі шчодры пачастунак — сталы ўгіналіся ад мясных і рыбных страў ды заморскіх далікатэсаў. Але каралева і яе французскія дамы маглі толькі аблізвацца, гледзячы на гэтыя кулінарныя шэдэўры. Усю ежу па польскім звычаі заправілі неверагоднай колькасцю спецый, і яна выклікала пажар у непадрыхтаваных французскіх страўніках. Але сапраўдныя непрыемнасці былі наперадзе. Уладзіславу ўжо далажылі аб маленькай дзяўчынцы, якую яго нявеста прывезла з сабой. Палякі, успомніўшы адкрыцці дэ Р’е, западозрылі, што яна можа быць пазашлюбнай дачкой каралевы і прынца Кандэ. Кароль адчуў сябе глыбока абражаным, і гэтая крыўда вырасла яшчэ больш, калі высветлілася, што шэсцьсот тысяч пасагу, які Францыя паабяцала даць за сваёй прынцэсай, існуюць толькі на паперы. Пераважную большасць грошай складаюць каштоўнасці новай каралевы, якія, да таго ж, каштуюць менш, чым абвясцілі французы.

Абвянчацца з прынцэсай Ганзага падчас посту без спецыяльнага дазволу з Рыма кароль не мог, таму ён пачаў думаць, ці нельга неяк справадзіць назад нявесту, што магла пахваліцца хіба скандальнай рэпутацыяй. Каралеве прыйшлося апраўдвацца і даваць прынізлівыя тлумачэнні адносна таго, што робіць маленькая Марыя ў яе почаце. У рэшце рэшт Уладзіслаў, каб не псаваць адносінаў з Францыяй, пагадзіўся на шлюб. Урачыстасці з-за посту былі сціплымі. Новая каралева павінна была называцца Марыяй Людавікай, бо, як патлумачылі ёй палякі, імя Марыя ў Польшчы магло належаць толькі Найсвяцейшай Панне. Жонка каралю не спадабалася. Яго не ўразіла прыгажосць, якую так хвалілі французскія паслы, і абразіла яе халоднасць у ложку. Каралева ж у асобе караля бачыла толькі хворага і тоўстага чалавека сталага веку, які не мог распаліць у ёй жарсць, якою цешыліся яе былыя каханкі.

Нягледзячы на гэта, Марыя Людавіка адчувала сябе шчаслівай — на яе галаве ззяла жаданая карона, а сэрца хацела толькі аднаго — улады, якую яна рашуча імкнулася атрымаць.

Раздзел 16

ДАРОГА НА ТОЙ СВЕТ

Гаага — Антверпен — Ракруа — Парыж

(студзень — красавік 1646 года)

Гаага сустрэла Багуслава гучным скандалам — сын чэшскай каралевы Лізаветы прынц Філіп Багемскі сярод белага дня на вачах у дзясяткаў сведак забіў палюбоўніка маці д’Эпінэ.

— Прынцэса Лізавета ўсё ж дамаглася свайго, — скрушна ківаючы галавой, сказаў прынц Тарэнт, які першым паведаміў Радзівілу аб гэтай трагедыі. — Бедны д’Эпінэ! Дорага ж яму абышліся амуры з каралевай!

Трэмуйль не збіраўся дараваць прынцэсе Лізавеце сваю пашкоджаную руку і дэманстратыўна насіў жалобу па загіблым сябру, паліваючы брудам яго забойцаў ва ўсіх свецкіх гасцёўнях. Ён бессаромна карыстаўся тым, што пасля скандалу багемская прынцэса не магла там бываць, а прынц Філіп уцёк з краіны.

Зрэшты, галандскія арыстакраты не былі да памерлага такімі ж паблажлівымі. Усе добра памяталі апошні баль у штатгальтара, дзе д’Эпінэ бессаромна выхваляўся любоўнымі перамогамі, што тычыліся не толькі чэшскай каралевы, але і яе дачкі — прынцэсы Луізы. Тая нават прымудрылася зацяжарыць ад самазакаханага француза.

— Словам, хай Тарэнт кажа, што хоча, але ў сваёй смерці д’Эпінэ вінаваты сам, — паведаміў Радзівілу Сольмс-Браўнфельс, смакуючы гэтыя падрабязнасці не горш за прыдворных пляткарак. — Што тычыцца абедзвюх чэшскіх прынцэс, дык сваімі неразумнымі паводзінамі яны палохалі ўсіх прэтэндэнтаў на іх руку, а тых, з улікам вартага жалю пасагу, і без таго было няшмат. Думаю, прынцэсе Лізавеце цяпер прыйдзецца пакінуць Галандыю ўслед за прынцам Філіпам. Штатгальтар ужо сказаў, што больш не хоча бачыць гэтую помслівую асобу ў сваёй сталіцы.

Да вялікага здзіўлення Багуслава, гэтая дрэнная гісторыя не адцягнула ўвагу мясцовай арыстакратыі ад яго сутыкнення з дэ Р’е. Тарэнт, якому жалоба па прыяцелю не замінала наведваць усе свецкія забавы, гучна даказваў, што Радзівіл павёў сабе не як высакародны кавалер, бо паехаў з Францыі, не даўшы графу магчымасці адстаяць свой гонар у паядынку.

— Я дам яму такую магчымасць, — сказаў на гэта Багуслаў, які ўжо навучыўся не звяртаць увагі на прыдзіркі балбатлівага француза. — Калі ён сапраўды захоча ёю скарыстацца.

Невядома, ці дэ Р’е паведамілі пра гэту размову, ці атрыманая аплявуха ўсё не давала яму спакою, але чарговы выклік на паядынак, які паступіў князю па пошце, не прымусіў сябе чакаць.

У Францыю Радзівіл выправіўся інкогніта, узяўшы толькі двух лёкаяў і Невяроўскага ў якасці секунданта. Гэты ганаровы абавязак Багуслаў прапанаваў прыяцелю пасля доўгіх ваганняў. Ён прадбачыў, што калі гэтым разам дэ Р’е пагадзіўся абмежавацца адным секундантам, дык ужо паклапоціцца, каб ён быў майстрам фехтавання. Але Ян так шчыра крыўдаваў, не разумеючы, чаму Радзівіл абыходзіць яго сваім даверам, што той здаўся.

У Францыю вырашылі дабірацца праз Нідэрланды, хоць на мяжы аўстрыйскія, галандскія і французскія войскі дыхалі адзін аднаму ў патыліцу. У Антверпене князя чакала Беатрыса, якой нідэрландскія чыноўнікі не дазволілі наведаць Галандыю. Каб не прыцягваць да сябе лішняй увагі, вандроўнікі пераапрануліся ў грубую вопратку, якая зрабіла іх падобнымі на купцоў. Узброіліся толькі пісталетамі, шпагі да такой вопраткі зусім не пасавалі.

— Галоўнае — трапіць у Францыю незаўважанымі, — паўтараў Радзівіл Невяроўскаму, які справядліва лічыў іх падарожжа небяспечнейшым за любы паядынак. — Дэ Р’е павінен чакаць мяне ў мястэчку Мантарэе паблізу Ракруа, дзе я, без аглядкі на французскае правасуддзе, змагу нарабіць у яго нікчэмным целе столькі дзірак, колькі дазволіць бог і мая фартуна. А адносна магчымай сустрэчы з рабаўнікамі, спадзяюся, што ў Вялікую пятніцу нават разбойнікі не наважацца паводзіць сябе непрыстойна.

Ян падумаў, што князь занадта добрага меркавання пра рэлігійнасць іспанскіх галаварэзаў, якія апанавалі гэтыя краі, але казаць гэтага ўголас не стаў. Затое аблаяў дашчэнту разбіты артылерыяй шлях у Антверпен, які дасведчаныя галандскія салдаты ахрысцілі дарогай на той свет.

— Спадзяюся, нічога небяспечнейшага за ямы нам не пагражае, — пажартаваў Багуслаў.

Калі да гандлёвай сталіцы Нідэрландаў заставалася не больш за чатыры мілі і апошнія галандскія раз’езды засталіся далёка ззаду, Невяроўскі праверыў, ці лёгка вымаюцца з кабуры зараджаныя пісталеты, і на ўсялякі выпадак заклаў нож за халяву. Радзівіл, заўважыўшы гэта, ухвальна кіўнуў і, крыкнуўшы лёкаям, каб былі пільнымі, зрабіў тое ж самае.

— І, напрамілы бог, Яне, не называй мяне тут мансеньёрам, — папярэдзіў ён Невяроўскага. — Зараз я для цябе Багуслаў.

Ян адкрыў рот, каб адказаць, як раптам з-за прыдарожных кустоў на шлях выскачылі нейкія людзі.

— La bolsa о Ia vida?[180] — крыкнуў адзін, скіраваўшы пісталет у грудзі князю.

Радзівіл не ведаў іспанскай, але галодны бляск у вачах абадранца, які дзеля нажывы гатовы быў на ўсё, сказаў яму больш за словы. Ён пераглянуўся з Янам, моўчкі прышпорыў каня і панёсся наперад, не звяртаючы ўвагі ні на стрэлы, ні на праклён далёка ззаду. Невяроўскі скакаў побач і нават паспеў, павярнуўшыся, стрэліць, хоць Багуслаў і крыкнуў яму, каб пакінуў дурны занятак — рабаўнікі не мелі коней і дагнаць іх не маглі. Чэлядзь — дужыя хлопцы, якія прывыклі да бурнага панскага жыцця, — разумелі гэта лепш за ўсіх, таму ўцякалі так хутка, што нават апярэдзілі Радзівіла з Невяроўскім. Менавіта яны і папярэдзілі гаспадароў аб небяспецы, якая чакала іх атрад не толькі ззаду, але і наперадзе, ашчэрыўшыся мушкетнымі дуламі чарговых дэзерціраў. Зрэшты, мушкеты маглі толькі бяссільна плявацца агнём услед падарожнікам. Тыя маланкай праляцелі міма, не слухаючы пагроз і загадаў спыніцца.

— Хто гэта быў? — ледзь аддыхаўшыся, спытаў Ян, калі небяспечнае месца засталося далёка ззаду.

— Здаецца, доблесная іспанская пяхота, — сказаў Багуслаў, аслабляючы повад, каб даць стомленаму каню крыху адпачыць. — Таксама хацела пажывіцца за наш кошт, але наеліся хіба пылу з-пад капытоў.

Невяроўскі зарагатаў так гучна, што чародка вераб’ёў, якая сядзела на прыдарожнай вярбе, спалохана ўзляцела ў неба. Багуслаў правёў птушак позіркам і не заўважыў, што тых напалохаў зусім не смех, а натоўп узброеных да зубоў людзей, якія хаваліся за дрэвамі і нечакана выбеглі на дарогу. Гэтыя нападнікі аказаліся больш кемлівымі за ранейшых, бо, скарыстаўшыся разгубленасцю падарожнікаў, акружылі іх невялікі атрад, адрэзаўшы шляхі для ўцёкаў.

— Кашалёк або жыццё, высакародныя сеньёры? — на ламанай французскай насмешліва сказаў іх верхавод — здаравенны мужчына, чый вялізны жывот неяк не пасаваў знясіленаму пастаянным недаяданнем чалавеку.

Багуслаў ірвануў пісталет, але разбойнік папераджальна ўзняў руку.

— Папярэджваю, мае людзі добра страляюць, і нават калі вам, сеньёры, удасца ўсадзіць у нашы змучаныя нягодамі целы некалькі куль, тыя з нас, што застануцца жывымі, зробяць з вас рэшата раней, чым вы паспееце вымавіць імя Гасподняе.

— У цябе добрыя манеры як для рабаўніка і забойцы, — пахваліў Радзівіл, не апускаючы зброі. — І твае словы не пазбаўленыя сэнсу. Калі адзавеш сваіх людзей і дазволіш нам праехаць, атрымаеш гэты кашалёк. — Ён паляпаў па паўпустым скураным мяшку, які насіў на поясе. — Калі не, мы будзем абараняцца, і атрымаеш ты не срэбра, а некалькі ўнцый свінцу ў грудзі. Што скажаш?

Альгвасіл пачухаў даўно не голеную бруднюшчую бараду, з якой выскачылі некалькі блох. У яго зводзіла жывот ад голаду, там з раніцы не было і макавай расінкі, а яго бравыя сябры, якімі ён палохаў князя, ледзь трымалася на нагах ад недаядання.

— Es muy temprano que nosotros vayamos al cielo[181], — буркнуў адзін з яго таварышаў — нібы да сябе, аднак свідруючы вострым поглядам спіну камандзіра.

— Bueno[182], — сказаў разбойнік, шумна панюхаўшы паветра. — Толькі да кашалька, высакародныя сеньёры, дадайце і тую смажаную курыцу, якая выглядае з дарожнага мяшка рудога лёкая.

Багуслаў на гэта пагадзіўся. Калі курыца разам з амаль поўнай пляшкай віна перайшла ў рукі аднаго з бандытаў і шлях быў вызвалены, ён адчапіў кашалёк, і, кінуўшы яго правадыру, скамандаваў:

— Наперад!

Кампанія на злом галавы паскакала і не спынялася, пакуль вартавыя вежы антверпенскай брамы не з’явіліся перад імі.

х х х

— Каханы, што з табой? — жахнулася Беатрыса, убачыўшы Багуслава ў дзіўнай вопратцы на парозе свайго часовага антверпенскага жытла.

Там яе ўтрымлівала як каштоўную закладніцу нідэрландская ўлада, каб мець уплыў на непрадказальнага Карла Латарынгскага, што цяпер ваяваў на баку Іспаніі, але мог у любы момант зноў стаць на бок Францыі.

Багуслаў атрымаў ад графіні вестку аб гэтай непрыемнасці разам з пасланнем ад прынца дэ Р’е, таму адправіўся на сустрэчу з ворагам тым больш ахвотна, што гэты шлях праходзіў праз ложак каханай. Зразумела, што ні выгляд палюбоўніка, ні аповед пра яго прыгоды не спалохалі Беатрысу так, як паведамленне пра будучы паядынак. Не сказаць пра яго князь не мог, бо як інакш растлумачыць прычыну раптоўнага ад’езду ў Францыю. Насыціўшыся перамяшаным са слязамі каханнем, Радзівіл працягнуў сваё падарожжа хутчэй, чым планаваў, бо не мог спакойна глядзець на жаночыя слёзы.

З меркаванняў бяспекі вырашылі абмінуць Брусэль, дзе было шмат знаёмых, а на начлег спыняліся ў тых заездах, якія звычайна выбіралі падчас падарожжа купцы. Князь хваляваўся за сваё інкогніта, праблема захавання якога станавілася вастрэйшай з кожнай міляй, што набліжала падарожнікаў да французскай мяжы.

— Цікава, як той іспанскі разбойнік адразу ж разглядзеў, што мы шляхцічы? — разважаў ён, аглядаючы сябе ў невялікім люстэрку, якое на яго патрабаванне прынёс гаспадар.

— Не хапала яшчэ, каб ён палічыў прынца Свяшчэннай Рымскай імперыі жабраком, — фыркнуў у адказ Ян.

— Не скажы… — Радзівіл разглядаў сябе з занепакоенасцю свецкай прыгажуні, якая шукае на сваім абліччы чарговую зморшчынку. — Такая праніклівасць французскіх ураднікаў можа абярнуцца для мяне турмой…

— Валасы ў вашай светласці занадта доўгія, — пачаў пералічваць Ян. — І вусы занадта дагледжаныя. Я б не стаў давяраць іх цырульніку раней, чым мы дабярэмся да Францыі.

— Ты маеш рацыю, дружа, — сказаў Багуслаў, спрабуючы схаваць доўгія пасмы валасоў пад шыракаполы капялюш без пяра — такія з задавальненнем насілі фламандскія мяшчане.

Пацёршы рукой няголеную шчаку, скрывіўся.

— Бр-р-р! На якія толькі ахвяры не даводзіцца ісці, каб выглядаць чалавекам гонару ў свецкім таварыстве!

х х х

Далей ехалі спакойна. На мяжы з Францыяй Багуслаў з Невяроўскім сустрэлі селяніна з возам збожжа для французскай арміі і выкупілі ў яго ўвесь тавар. З асалодай расцягнуўшыся на возе, Радзівіл адказаў Невяроўскаму, які хацеў ведаць, навошта князь гэта робіць.

— Купец павінен выглядаць купцом, дарагі Ян. Сумняюся, што нават пільным французскім ураднікам прыйдзе ў галаву шукаць прынца Радзівіла сярод гэтых мяшкоў са збожжам… Калі хочаш, кладзіся побач, — прапанаваў ён, пасунуўшыся. — Бо ў мяне ўжо цела ў сядле сцерхла, і я сумняюся, што ты адчуваеш сябе лепш!

Невяроўскі з радасцю залез на воз, перадаўшы каня слуге.

Радзівіл меў рацыю. Французскія раз’езды, якія сустракаліся дарогай, не дужа цікавіліся іх асобамі, а асабліва пільным Багуслаў тлумачыў, што вязе збожжа ў войска герцага Энгіенскага. Двое добрых коней, якія весела трухалі побач, маўляў, таксама прызначаюцца яго высокасці. Дзякуючы гэтай легендзе вандроўнікі спакойна даехалі да самога Ракруа, дзе князь меў намер спыніцца, пакуль не атрымае вестак ад графа дэ Р’е.

Аддаўшы воз са збожжам чэлядзі і загадаўшы прадаць яго першаму сустрэчнаму пакупніку, Багуслаў з Янам ускочылі на коней і скіраваліся ў горад, які з-за знаходжання там французскай арміі болей нагадваў ваенны лагер. Радзівіл ужо ведаў, што герцаг Энгіенскі цяпер у Парыжы, а войскам камандуе маршал дэ ла Форс, з якім князь пасябраваў яшчэ падчас ваеннай кампаніі ў Галандыі. Гэтая навіна трохі яго ўсхвалявала. Але паколькі герцаг якраз выехаў на рэкагнасцыроўку, Багуслаў вырашыў, што паспее правесці паядынак з дэ Р’е яшчэ да яго вяртання. Пра тое, што дуэль можа скончыцца дрэнна для яго самога, Радзівіл нават не думаў…

Праз ваеннае становішча дысцыпліна ў горадзе была вельмі суровай. Вартавыя адразу ж адвялі падарожнікаў да змрочнага капітана, які доўга і старанна іх дапытваў. Багуслаў, ласкава ўсміхаючыся, патлумачыў, што яны з прыяцелем кіруюцца шукаць шчасця ў Парыж.

— У добры шлях, — буркнуў бравы ваяка і, размашыста падпісаўшы пропуск, ужо збіраўся аддаць яго Радзівілу.

Раптам дзверы адчыніліся і чацвёра жаўнераў зацягнулі ў каравулку княжацкага лёкая, які з усіх сіл супраціўляўся і крычаў. Убачыўшы князя, ён пераможна строс з сябе ваенных і з крыкам «Цяпер мой пан вам пакажа!» замёр, чакаючы адплаты.

Адзін з вартавых падышоў да капітана і нешта доўга шаптаў яму на вуха.

— Ага, — сказаў капітан, забіраючы назад пропуск. — Вы, месье, ведаеце гэтага чалавека? — спытаў ён у Багуслава.

— Гэта мой слуга, — адказаў князь. — Калі ён чымсьці правініўся, я ўпэўнены, што мы зможам гэта ўлагодзіць…

Ён пацягнуўся да кашалька, але бравы капітан яго спыніў. Падышоўшы да акна ўслед за жаўнерам, які настойліва цягнуў яго туды, ён доўга нешта разглядаў, а потым з нядобрай усмешкай павярнуўся да Радзівіла.

— Як я разумею, гэта вашы коні? — спытаў ён, паказваючы князю на яго з Невяроўскім жарабцоў, якія мірна скублі траву.

— Нашы, — здзіўлена адказаў князь. — А ў чым справа?

Капітан павольна падышоў. На яго вуснах крывілася тая самая непрыемная ўсмешка.

— Цудоўныя іспанскія жарабцы, — сказаў ён. — Родам з Андалусіі, і кожны варты цэлага маёнтка.

— Ну і што? — Багуслаў паціснуў плячыма. — Запэўніваю вас, капітан, што іспанскі жарабец — гэта зусім не іспанскі шпіён, які патрабуе гэткай пільнай увагі з боку французскіх ураднікаў. Мы можам ехаць?

Радзівіл працягнуў руку, каб узяць дазвол, але капітан пахістаў галавой.

— Не цяпер, — сказаў ён, дэманстратыўна разрываючы паперу. — Я думаю, месье, што вы з вашым сябрам не можаце сабе дазволіць ездзіць верхам на такіх высакародных конях.

— Што такое? — страпянуўся Невяроўскі, але князь заспакойліва паклаў руку яму на плячо.

— Што вы хочаце гэтым сказаць, капітан?

— Тое, што вы прывезлі гэтых коней у Францыю для продажу, — сказаў капітан. — І не толькі іх. — Ён насмешліва кіўнуў на прыціхлага лёкая. — Ваш слуга гандляваў збожжам, не маючы на гэта дазволу каралеўскай фіскальнай службы. І жарабцоў вы збіраліся прадаць так, каб ніводзін ліўр не трапіў у казну яго вялікасці.

— Чорт пабірай! — Багуслаў, які абраў для падарожжа коней, зважаючы на іх вытрываласць, а не на цану, у думках праклінаў сябе за такую дурасць.

Спадзеючыся адкупіцца, ён моўчкі паклаў на стол кашалёк Невяроўскага, які Ян перадаў яму пасля сустрэчы з разбойнікамі. Капітан узяў яго і вытрас на стол некалькі срэбных манет.

— Гэта што такое? — абурыўся ён. — Ды кожны конь каштуе па меншай меры пяцьсот экю! Збожжа ў вашага слугі мы канфіскавалі на патрэбы арміі, а вас я арыштую як падазроных кантрабандыстаў, у якіх нават не знайшлося грошай, каб заплаціць штраф.

— На нас напалі іспанскія дэзерціры па дарозе сюды, — паспрабаваў растлумачыць Ян, але яго ніхто не слухаў: дзверы французскай турмы, якая нагадвала каменны склеп з маленькім акенцам пад столлю, грозна бразнулі за падарожнікамі.

х х х

— Здаецца, капітану вельмі спадабаліся нашы коні, — скрушна ўздыхаў Невяроўскі, сядаючы на куль саломы ў куце. — Што будзем рабіць, мансеньёр?

— Я ж казаў не тытулаваць мяне так, — адгукнуўся Багуслаў, які з агідай аглядаў іх часовае жыллё. — Я не збіраюся раскрываць сваё інкогніта гэтым людзям.

— Чаму? — здзівіўся Ян. — Калі герцаг дэ ла Форс даведаецца, хто завітаў у лагер…

— То пашле мяне ў Парыж, дзе я дакладна змяню адну турму на другую, — сказаў князь. — Кажу табе, Мазарыні зусім не жартаваў, пагражаючы мне Бастыліяй, калі ў Францыю вярнуся.

Ян уздыхнуў. Яго лёкай сціпла пасунуўся бліжэй да дзвярэй, каб не перашкаджаць гаспадарам гаварыць, але мог бы і сядзець на месцы, бо яны змоўклі, каб добра абдумаць незайздроснае становішча.

Хутка вясёлы нораў Багуслава пачаў браць верх над яго змрочным настроем.

— Спадзяюся, тут кормяць лепш, чым у англійскіх турмах, — сказаў ён. — Памятаеш, Яне, мярзоту, якой спрабаваў карміць нас у Дуўры сэр Элмерз?

— Так, — засмяяўся Ян. — А яшчэ я памятаю, як дрыжаў твар таго мілага каменданта, калі ён даведаўся, каго зняволіў, і калі ў гэтага капітана пыса скрывіцца гэтак жа, я, мабыць, дарую яму ганебную спробу завалодаць маім канём.

Прайшло яшчэ трохі часу. У жываце ў князя гучна забурчала.

— Здаецца, шаноўны капітан вырашыў замарыць нас голадам, — занепакоіўся ён.

У адказ на гэтыя словы нешта ўверсе гучна ляснула, і калі князь падняў галаву, то ўбачыў у акне рабаціністы твар свайго другога слугі, якога французы не здагадаліся затрымаць. Праз імгненне да яго ног зваліўся велікаваты пакет. Разгарнуўшы яго, Багуслаў знайшоў там хлеб і смажаную гуску.

— Малайчына, хлопец! — крыкнуў ён. — Калі я выйду адсюль, аддзячу табе за адданасць!

Круглае, як блін, аблічча чалядзіна расплылася ў задаволенай усмешцы нават нягледзячы на тое, што ежу для пана ён набыў за ўласныя сродкі, заробленыя ў яго на службе.

— Што я яшчэ магу зрабіць для вас, мансеньёр? — спытаў ён.

Багуслаў задумаўся.

— Заўтра прынясеш нам яшчэ ежы, — вырашыў ён. — А далей паглядзім.

Хлопец кіўнуў і знік за акном.

— Вучыся, — буркнуў Ян слуге. — А ты, няўклюда, нават не змог прадаць воз збожжа так, каб не трапіць у рукі жаўнерам!

Пакуль Невяроўскі адчытваў беднага хлопца, Багуслаў падзяліў ежу пароўну — на траіх: у турме і паны, і слугі былі перш за ўсё таварышамі па няшчасці. Нейкі час ўсе засяроджана жавалі.

— Трэба выбірацца адсюль, — падаў голас Ян, калі трохі насыціўся. — Шкада, што ў гэтае малое акенца пралезе хіба смажаная гуска, але не мы.

— Нешта прыдумаем, — супакоіў яго князь. — Пераначуем — болей пачуем…

Але прайшло яшчэ дзве раніцы і два вечары, а надзеі на хуткае вызваленне не было. Штодня вартавы прасоўваў у акенца дзвярэй міскі з ежай, да якой дзякуючы перадачам княжацкага лёкая ніхто не дакранаўся — занадта ўжо неядомай яна выглядала. У рэшце рэшт, такія дзіўныя паводзіны зняволеных занепакоілі наглядчыкаў, і раніцай трэцяга дня да іх прыйшоў бравы афіцэр у суправаджэнні двух ахоўнікаў. Ён лепш разбіраўся ў людзях, чым яго камандзір, і Багуслаў адразу ж знайшоў з ім супольную мову.

— Ну што? — нецярпліва спытаў Невяроўскі, калі варта знікла за дзвярыма, бо князь з афіцэрам размаўлялі так ціха, што нельга было нічога пачуць.

Радзівіл задаволена ўсміхнуўся.

— Шэвалье Лабардэ паабяцаў прыслаць нам прыстойны абед, — сказаў ён і, дачакаўшыся, пакуль на твары Яна адаб’ецца тое ж расчараванне, якое цяжкім каменем ляжала ў яго на сэрцы гэтыя два дні, дадаў: — А ўвечары, мой дарагі сябар, дасць бог, мы выйдзем адсюль з дапамогай гэтага пана.

Ян удзячна падняў вочы да неба.

Зразумела, што вечара Радзівіл і яго людзі чакалі з вялікім нецярпеннем, так што нават цалкам прыстойны абед, які ім даставілі па загадзе шэвалье Лабардэ, праглынулі без апетыту. Нарэшце дзверы адчыніліся, і на парозе з’явіўся сам афіцэр, які здаўся змучаным падарожнікам пасланнікам самога Госпада.

— Хутчэй за мной, — сказаў выратавальнік, і Радзівіл, Невяроўскі і лёкай хутка пакінулі турму.

Шэвалье вельмі спяшаўся.

— Пра тое, каб узяць вашых коней, месір, не можа быць і гаворкі, — скорагаворкай тарахцеў ён на хаду, асцярожна круцячы галавой па баках, каб не наткнуцца на ахоўнікаў. — Капітан да іх варту прыставіў. Зараз ён у маршала дэ ла Форса, вячэрае, таму ёсць паўгадзіны каб выбрацца адсюль.

— Нам што, прыйдзецца ісці пешшу? — абурыўся Ян.

Лабардэ спыніўся.

— Для кантрабандыста вы, месье, занадта бесталковы, — ён тыцнуў пальцам у грудзі Яну. — Вунь там у стайні стаяць коні мушкецёраў. Бярыце любых і спадзявайцеся, што іх гаспадары вам даруюць… Дык дзе мая ўзнагарода?

Апошняе пытанне было да Багуслава.

— Прышлю са слугой, як толькі выберуся адсюль, — спакойна сказаў князь, бо да стайні, на якую паказваў іх вызваліцель, было шапкай дакінуць. І дадаў, заўважыўшы, што афіцэр сабраўся пратэставаць: — Ну, самі падумайце, шаноўны шэвалье, калі б мы мелі пры сабе тыя дзве сотні пістоляў, якія я вам паабяцаў, ці апынуліся б мы ў турме?

— Мы так не дамаўляліся! — натапырыўся Лабардэ. — Грошы наперад або…

— Або што? — Радзівілу ўжо надакучыла прыкідвацца пакорлівай авечкай. — Адправіце нас назад у той каменны мех, адкуль вызвалілі? Не выйдзе!

З гэтымі словамі ён спрытна выхапіў шпагу ў здзіўленага такой дзёрзкасцю афіцэра. Той адкрыў рот, каб паклікаць на дапамогу, але зразумеў, што такое глупства дорага яму абыдзецца. Цяжка дыхаючы, абурана глядзеў на князя.

— Дзіўны вы чалавек, шэвалье, — уздыхнуў Радзівіл. — Я, здаецца, даў слова гонару, што вярну вам доўг… Добра, пойдзем, правядзеце нас у стайню, каб не здарылася якой нечаканасці.

Лабардэ вельмі не хацелася гэтага рабіць, але яго шпага была ў руках Багуслава і, мяркуючы па ўпэўненых дзеяннях былога зняволенага, магла лёгка абярнуцца супраць свайго гаспадара. Цяжка ўздыхнуўшы, ён змірыўся з непазбежным…

У стайні было пуста. Коні павольна жавалі свой авёс і не звярталі ўвагі на незнаёмцаў. Радзівіл, якому хацелася хутчэй выбрацца адсюль, збіраўся было асядлаць першага-лепшага каня, але Ян ціхенька тузануў яго за рукаў і паказаў вачыма ўбок. Зірнуўшы, Багуслаў задаволена ўсміхнуўся — там стаялі іх коні. Убачыўшы гаспадароў, яны радасна заіржалі.

— Куды? — тузануўся Лабардэ, зразумеўшы намер уцекачоў, але тыя толькі адмахнуліся.

— Мы ж не злодзеі, месье, — радасна абвясціў разгубленаму французу Ян. — Жадаем вярнуць сваю ўласнасць.

Асядлаць коней яны не паспелі — у стайню нечакана зайшоў капітан, які ўжо лічыў сябе безумоўным уласнікам высакародных жывёл і прывёў сяброў пахваліцца здабыткам. Убачыўшы, што адбываецца, ён на імгненне страціў мову, але хутка авалодаў сабой.

— Гэта ж мае вязні! — крыкнуў ён. — Бегчы вырашылі? Гэй, трымаеце іх! А таго здрадніка, — ён паказаў на бледнага як смерць Лабардэ, — я павесіць загадаю або расстраляць! Тут і зараз!

Над галавой няшчаснага француза бліснула некалькі шпаг.

— З мяне хопіць, — сказаў Радзівіл Невяроўскаму. — Хай будзе што будзе, але я зараз заткну рот гэтаму нягодніку… Гэй, капітан! — гучна крыкнуў ён, засланяючы беднага афіцэра. — Я бачу, пара нам яшчэ раз пазнаёміцца. Я — Багуслаў Радзівіл, прынц Свяшчэннай Рымскай імперыі. І калі з галавы гэтага чалавека ўпадзе хаця б валасок, вы будзеце адказваць перад каралеўскім судом за мой незаконны арышт.

Словы князя выклікалі ва ўсіх прысутных замяшанне. Капітан доўга маўчаў, выціраючы з ілба халодны пот, і нервова аглядаў госця, шукаючы ў яго знешнасці доказаў такой гучнай заяве.

— А як вы дакажаце, што вы прынц? — нарэшце спытаў ён, бо налічыў іх не занадта шмат. — Вы разумееце, што ваша вопратка не выклікае даверу.

— Ваш давер мне не патрэбны, — адказаў Багуслаў, прыгладзіў доўгія валасы, якія, нягледзячы на засцярогі Невяроўскага, так і не наважыўся абрэзаць. — Спадзяюся, тут знойдуцца людзі, якія ваявалі са мной у Галандыі? Калі ж не, мяне добра ведае сам маршал дэ ла Форс.

Прызнанне Радзівіла зрабіла сваю справу, і за нейкія тры чвэрці гадзіны яны з Невяроўскім ужо сядзелі за сталом у дэ ла Форса і забаўлялі гасцей расповедам пра свае прыгоды. Нягледзячы на тое, што князь усяляк стараўся не згадваць імя дэ Р’е і аджартоўваўся ад пытанняў пра мэту свайго дзіўнага наведвання Францыі, госці не маглі не ўспомніць аб аплявусе, якой Радзівіл пачаставаў сына д’Эльбефа. А згадаўшы пра гэта, лёгка дадумалі і астатняе. Іншым разам князя б засмуціла такая праніклівасць, але сёння за сталом з бравымі ваякамі сядзела прыгожанькая дачка маршала — Шарлота, якая не зводзіла з яго вачэй. Першы ж камплімент князя прымусіў яе пачырванець ад задавальнення, а яе строгага бацьку — ад гневу, бо тое, што Багуслаў — неперавершаны сэрцаед, было яму добра вядома.

— Не злуйцеся на мяне, мансеньёр, — услых сказаў герцаг, вырашыўшы як мага хутчэй пазбавіцца ад небяспечнага госця. — Але я вымушаны адправіць вашу светласць у Парыж, бо кардынал Мазарыні ні за што не даруе мне, калі я гэтага не зраблю…

Ужо на наступны дзень Радзівіл пакінуў французскі лагер і пад аховай адправіўся ў Парыж, па дарозе размінуўшыся з графам дэ Р’е, які якраз спяшаўся ў Ракруа.

х х х

Да здзіўлення Радзівіла, кардынал Мазарыні сустрэў яго вельмі ветліва і прыязна. Яго правялебнасць ужо тады меў досыць клопатаў з французскай арыстакратыяй, якая за два гады абернецца Фрондаю, — у прыватнасці, з герцагам д’Эльбефам і яго сынамі, якія ненавідзелі італьянскага выскачку. Але ён усё яшчэ не губляў надзеі ўлагодзіць усе супярэчнасці мірам. У яго былі і некаторыя планы на Багуслава, пра якія ён і паведаміў, так старанна падбіраючы словы, што нарадзіла б падазрэнне і ў менш разумнага чалавека, чым князь.

— Я ведаю, мансеньёр, што вас добра прымаюць і вітаюць у Гаазе, — сказаў сеньёр Джуліа. — Прынамсі, значна больш ветліва, чым майго пасла.

— Вашай правялебнасці, без сумневу, добра вядомыя прычыны такой халоднасці штатгальтара, — сказаў Багуслаў, які на гэты раз вырашыў не гуляць у дыпламатыю, каб лепш выведаць намеры міністра. — Прынц Аранскі лічыць, што Францыя робіць усё, каб мір паміж Галандыяй, Нідэрландамі і Іспаніяй, аб якім ужо дамовіліся дыпламаты, так і не быў заключаны.

Мазарыні не чакаў ад князя такой шчырасці і нервова захадзіў па пакоі.

— Вы разумны чалавек, мансеньёр, — зноў загаварыў ён. — І павінны разумець, што калі іспанскі кароль гатовы прызнаць незалежнасць Аб’яднаных Правінцый, то робіць гэта толькі таму, што няма іншага выйсця. Калі вайна працягнецца яшчэ год-другі, Іспанія пагодзіцца на значна большыя саступкі, чым тыя, на якія ідзе цяпер. Вы не галандзец, і інтарэсы гэтай краіны вас не тычацца. Затое вы пратэстант, і павінны разумець, што ў інтарэсах пратэстанцкага свету працягнуць вайну, якая яго ўмацуе тым больш, чым мацней пахіснуцца пазіцыі іспанскага караля і аўстрыйскага імператара, ці то Рыма, інтарэсы якога яны абараняюць. Што скажаце?

— Скажу, што такія словы нячаста пачуеш ад кардынала, — усміхнуўся Багуслаў.

— Я не толькі кардынал, я міністр, і я павінен клапаціцца перш за ўсё пра інтарэсы краіны. Паколькі інтарэсы Францыі і пратэстанцкага свету супадаюць, мне здаецца, што і пратэстанцкі прынц павінен працаваць на карысць сваёй рэлігіі, прынамсі ў такой жа ступені, як і каталіцкі святар.

— Спадзяюся, ваша правялебнасць не думае, што ў маіх сілах пераканаць прынца Аранскага не падпісваць мір з Іспаніяй без згоды Францыі? — засмяяўся Багуслаў. — Запэўніваю вас, што ніводны правіцель не дапусціць такога ўмяшання пабочных асоб у свае справы.

— Вядома-вядома, — супакоіў яго Мазарыні. — Гэтым павінны займацца французскія дыпламаты. І калі б вы, ваша светласць, пагадзіліся дапамагчы ім у гэтым… скажам, своечасова паведаміўшы сякую-такую канфідэнцыйную інфармацыю, якая можа выявіцца карыснай…

Князь усё зразумеў.

«Здаецца, гэты ліс хоча зрабіць мяне сваім шпіёнам, — злосна падумаў ён. — Калі б ён насіў шпагу, а не сутану і гэтае абсыпанае дыяментамі распяцце, што зараз вісіць на яго шыі і каштуе прынамсі столькі ж, колькі французскі скарб атрымлівае падаткаў за месяц ад ўсяго Парыжа, я, як сумленны чалавек, павінен быў бы даць яму такую ж аплявуху, якую ўжо атрымаў дэ Р’е. Але цяпер я французскі зняволены, і я павінен быць асцярожным, каб не праседзець у французскай турме гэтак жа доўга, як Ян Казімір. Трэба паказаць гэтаму разумніку, што я не толькі не дурнейшы, але хітрэйшы за яго…»

Радзівіл усміхнуўся так шырока, як толькі мог.

— Я павінен падумаць, ваша правялебнасць, — паведаміў ён Мазарыні, які трывожна назіраў за сваім госцем.

— Вядома, — з палёгкай уздыхнуў кардынал, бо баяўся, што абражаны яго прапановай прынц дасць волю кулакам. — Спадзяюся, заўтра за вячэрай мы зможам яшчэ раз вярнуцца да гэтай размовы?

Багуслаў з усмешкай кіўнуў. Тады кардынал, ціха ўздыхнуўшы, выклаў на стол мяшэчак з грашыма.

— Я ведаю пра тыя непрыемнасці, якія мансеньёр перажыў па дарозе сюды, — сказаў ён. — Паколькі я лічу вас сваім госцем, то хацеў бы, каб ваша светласць адчуваў сябе ў Парыжы вольна, не пераймаючыся фінансавымі праблемамі.

Калі гэтага патрабавалі справы, Мазарыні, які славіўся сваёй скупасцю, умеў быць шчодрым. Князь з удзячнасцю ўзяў кашалёк, у думках паабяцаўшы, што абавязкова верне доўг міністру пры першай магчымасці. Выйшаўшы з кардынальскага палаца, убачыў Невяроўскага з лёкаямі, якія нецярпліва чакалі яго.

— Ну, дзякуй богу! — Ян неймаверна ўзрадаваўся, што князь вольны. — Што здарылася? — дадаў ён, бо Радзівіл не выглядаў дужа шчаслівым.

— У нас ёсць некалькі гадзін, каб пакінуць Парыж, — заклапочана сказаў Багуслаў. — І зусім няма часу шукаць дэ Р’е па ўсёй Францыі.

— Добра, — крыху разгубіўся Невяроўскі. — Толькі без грошай мы, мансеньёр, далёка не даедзем.

У адказ Радзівіл падкінуў уверх кардынальскі кашалёк.

…Паколькі ніякіх перашкодаў для ад’езду ўжо не было, князь са спадарожнікамі пакінуў французскую сталіцу, затрымаўшыся тут толькі на той час, які спатрэбіўся, каб напісаць ліст Мазарыні, у якім Радзівіл рашуча адмаўляўся ад шпіёнскай службы.

Раздзел 17

СВАЯЦКІЯ СУВЯЗІ

Бергеноп-Зом — Дордрэхт — Гаага

(май — чэрвень 1646 года)

Зваротнае падарожжа ў Галандыю была дзіўна спакойным і амаль прыемным — відаць, нябёсы злітаваліся з падарожнікаў і спрабавалі неяк змякчыць дрэнны прысмак мінулых прыгод. У Брусэлі Багуслаў зноў наведаў Беатрысу, але затрымаўся ў яе ложку ненадоўга, і адправіўся далей, даўшы слова, што неўзабаве вернецца разам са сваім початам. Спачатку ён хацеў застацца ў Нідэрландах, паслаўшы пану Пуцяту вестку, каб прыехаў да яго. Але змучаны чарговым прыступам падагры пан Самуэль прыбыць не змог — паслаў да князя былога галоўнага аканома, пана Рэчыцкага, які прывёз з Вялікага Княства трохі грошай, а таксама захапіў ліст ад жонкі штатгальтара, атрыманы за час адсутнасці Радзівіла. Прынцэса прасіла Багуслава хутчэй прыбыць да яе.

— Цікава, навошта я так тэрмінова спатрэбіўся мадам Амаліі? — спытаў сябе князь.

Але паколькі адказу на гэтае пытанне не было, Радзівіл вырашыў паехаць у Гаагу, не затрымліваючыся ў дарозе даўжэй, чым трэба было для вячэры і начлегу. Неба спрыяла яго намерам: да невялікага, але прыгожага галандскага горада Бергеноп-Зом вандроўнікі дабраліся без прыгод і ўжо на наступную раніцу, знішчыўшы сняданак і расплаціўшыся з шынкаром за начлег, ускочылі на коней і рушылі да паўночнае брамы. На вуліцах было людна, і на скрыжаванні Багуслаў ледзь не збіў з ног нейкага маладога чалавека, які з цікавасцю азіраўся вакол.

— Prends garde![183] — крыкнуў князь, прытрымліваючы гнядога, які нервова загарцаваў на месцы. — Que diable faites-vous donc?[184]

Больш злосны, чым спалоханы, юнак павярнуўся. З яго языка таксама зляцела некалькі зняважлівых слоў, якія так і павіслі ў паветры, калі ён убачыў Радзівіла.

— Быць не можа гэтага! — радасна ўсклікнуў разявака. — А я яшчэ не верыў, калі мне казалі, што за мяжой і азірнуцца не паспееш, як сустрэнеш земляка. І якога земляка! Самога Радзівіла!.. Гэй, Ян! — паклікаў ён свайго спадарожніка, які ўжо прапіхваўся да яго праз натоўп. — Ты толькі паглядзі, хто тут: князь Багуслаў уласнай персонай!

Пільней прыгледзеўшыся да прыемнага хударлявага твару юнака, Багуслаў пазнаў у ім Марэка Сабескага — сына рускага ваяводы Якуба, якога бацька пасля заканчэння навучання ў Кракаўскай акадэміі адправіў у традыцыйны для польскай арыстакратыі тур па Еўропе. Яго таварышам аказаўся малодшы Сабескі — Ян, які, аднак, выглядаў больш сталым і моцным за брата.

— Вітаю вас, панове, — павітаўся Радзівіл. — Ад землякоў сапраўды няма куды дзецца, асабліва ад такіх, якія імгненна выбалбачуць усім на свеце тваё інкогніта… Даўно з Польшчы? — дыпламатычна дадаў ён, заўважыўшы, што старэйшы Сабескі трохі зніякавеў.

— Некалькі месяцаў таму з’ехалі, і ўжо паспелі трохі агледзець Галандыю, — сказаў ён. — Зараз кіруемся ў Францыю, таму што больш за ўсё хочам убачыць Парыж.

— Тады вам лепш ехаць баржай проста ў Антверпен, каб не натрапіць на дэзерціраў, — параіў Багуслаў, у якога яшчэ не выветрыліся з галавы непрыемныя ўспаміны аб сустрэчы з гэтым племем. — А ўжо адтуль — у Брусэль.

Гэтай і яшчэ некалькімі карыснымі парадамі кароткая сустрэча і скончылася. Адхіліўшы прапанову Марэка працягнуць зносіны ў бліжэйшым шынку, князь са сваімі людзьмі пайшоў далей.

— Здаецца, Радзівіл лічыць нас нявартымі свайго таварыства, — пакрыўджана кінуў Ян Сабескі ўслед Багуславу. — Яго пажаданне скорай сустрэчы здалося мне няшчырым. І чаго дзівіцца, калі, па чутках, ён з каралямі на кароткай назе.

— У Варшаве князь быў вельмі ветлівым, — сказаў Марэк, які нічога такога не заўважыў. — Можа, тое, што я, як апошні дурань, раскрыў яго інкогніта, так яго збянтэжыла? Я, зрэшты, не думаю, што хтосьці з галандцаў зразумеў нашу польскую… — вінавата дадаў ён, азіраючыся на абыякавыя твары мінакоў, і з палёгкай уздыхнуў, не ўбачыўшы на іх нават цені зацікаўленасці.

Сабескія рушылі далей і яшчэ доўга гаварылі пра дзіўныя паводзіны суайчынніка, не ведаючы, што Багуслаў таксама жыва абмяркоўваў з Невяроўскім гэтую нечаканую сустрэчу.

Наступны прыпынак Радзівіла быў у Дордрэхце, дзе падарожнікаў спасцігла прыкрая нечаканасць. У горадзе быў толькі адзін прыстойны заезны двор, і той перапоўнены.

— Я, панове, магу прапанаваць вам толькі два пакоі — адзін для вас, другі для вашых слуг, — паведаміў заклапочаны гаспадар Невяроўскаму, якога Радзівіл паслаў дамаўляцца пра жыллё. — Чвэрць гадзіны таму імі ўжо цікавіўся нейкі слуга для свайго гаспадара. Толькі ён кудысьці знік… мабыць, пайшоў па грошы.

Гаспадар азірнуўся, шукаючы позіркам слугу, але, не знайшоўшы, разгублена развёў рукамі.

— Скажы, а слуга пакінуў табе задатак за пакой? — задумаўся Ян, якому не хацелася бадзяцца па горадзе, шукаючы начлег.

— Кажу ж, што грошай не даваў, — пачаў злавацца гаспадар заезду.

— Тады я плачу загадзя двайную цану, — вырашыў Невяроўскі. — І пакой мой.

Гаспадар ахвотна прыняў такую шчодрую прапанову. Задаволены сабой, Ян выйшаў на гарадскую плошчу і, адшукаўшы поглядам князя, радасна памахаў яму рукой, паказаўшы жэстам, што ўсё добра.

Але Ян паспяшаўся. Калі яны з Радзівілам і Рэчыцкім вярнуліся ў заезд, заспелі там вялікі гармідар. Некалькі мужчын, па выглядзе немцаў, заціснуўшы ў кут беднага карчмара, дзікай сумессю нямецкай і французскай патрабавалі адказу — як так здарылася, што іх пакоі былі занятыя. Гаспадар гасцініцы, які ўжо зразумеў, што выгадная здзелка можа дорага яму абысціся, апраўдваючыся, упарта гойсаў вачыма па баках, шукаючы шлях да выратавання, і падскочыў ад радасці, убачыўшы Невяроўскага.

— Вось гэтыя паны занялі вашы пакоі, — паведаміў ён нападнікам, тыцнуўшы пальцам у бок Яна.

А калі немцы павярнулі галовы, хутка ўцёк.

Немцаў было пяцёра. Верхаводзіў добра апрануты юнак, які падышоў да Невяроўскага так блізка, што Ян адчуў пах піва, якім той пачаставаўся за абедам. Пляскаты твар нахабніка з вялікім кручкаватым носам і чорнымі як ноч вострымі вачыма аж гарэў гневам.

— Гэтыя пакоі наняў для мяне слуга, — злосна сказаў ён. — Так што вам, панове, прыйдзецца саступіць месца. Бо, як вядома, prior tempore — potior jurex![185]

— Жыць будзе той, хто заплаціў, — адрэзаў Невяроўскі, у якога лаціна яшчэ не паспела выветрыцца з галавы. — І заплаціў шчодра!

Ян наўмысна біў у самае балючае месца — кішэні нямецкіх шляхцічаў былі спустошаныя вайной, а юнак, падобна, быў з заможнай сям’і і прыбыў у Галандыю на вучобу. Заўважыўшы, як перакрывіўся твар нахабніка, Невяроўскі павіншаваў сябе, што патрапіў у цэль.

— Вам лепш адступіцца, панове, — пачаў гарачыцца немец. — Таму што я паклічу слуг, і яны растлумачаць вам, хто з нас мае больш правоў на начлег.

Пачуўшы такую пагрозу, Багуслаў, які стаяў у баку, не жадаючы ўмешвацца ў спрэчку, падышоў бліжэй.

— Такія пагрозы не пасуюць шляхцічу, які носіць на баку шпагу, — адзначыў ён. — Большасць маіх людзей чакаюць мяне ў Гаазе. Але калі б і былі тут, я б не стаў прыцягваць іх да спрэчкі шляхцічаў.

Юнак сумеўся. Простая вопратка князя і яго слуг спачатку ўвяла яго ў зман, і ён падумаў, што мае справу з камерсантамі. Але ўзважаныя словы Радзівіла, яго паводзіны, выправа, бездакорная французская і, галоўнае, упэўненасць ва ўласных дзеяннях сведчылі, што той з’яўляецца шляхцічам, і не проста шляхцічам, а арыстакратам з добрага дому.

— Што вы хочаце гэтым сказаць? — немец ваяўніча паклаў руку на эфес сваёй рапіры.

— Тое, што раю вам быць больш асцярожным са словамі і з рухамі, якія можна памылкова вытлумачыць, — спакойна паясніў князь, і яго суразмоўца адразу ж пакінуў зброю ў спакоі. — Запэўніваю вас, што мы з прыяцелем таксама нядрэнна валодаем шпагамі, але не хочам пускаць іх у справу з такой нязначнай прычыны.

Юнак, які ўжо ад злосці пакусаў сабе вусны да крыві, пачаў грызці кончыкі пальцаў. Убачыўшы, што справа павярнула ў дрэнны бок, у спрэчку ўмяшаўся прадстаўнічы мужчына — напэўна, выхавацель юнага задзіры.

— Вам прыйдзецца саступіць, панове, — звярнуўся ён да Радзівіла і, панізіўшы голас, дадаў: — Вы размаўляеце з прынцам.

Багуслаў не змог стрымаць усмешкі, а Невяроўскі і Рэчыцкі гучна зарагаталі.

Выхавацель не чакаў такіх паводзін, таму разгублена заміргаў вачыма і выцер з ілба пот, які заліваў твар. Затым зняў парык, пад якім аказалася лысая, як калена, галава з характэрнай стракатай плямай на цемені, і памахаў ім перад тварам. Гэта яшчэ больш рассмяшыла князя, і ён уважліва паглядзеў на суразмоўцу, знешнасць якога падалася знаёмай.

— Быць не можа гэтага, — здзіўлена сказаў ён, калі сумневаў больш не засталося. — Мечаны Ганс!

Немец ад нечаканасці выпусціў парык. Затым падняў яго і ўтаропіўся на Багуслава, дзівячыся, адкуль гэты прыгожы незнаёмец яго ведае.

— Не пазнаеш мяне? — з разуменнем кіўнуў князь, і калі той адмоўна пакруціў галавой, сказаў: — А памятаеш малога падшыванца, які неяк прыдумаў схавацца ад цябе ў склепе і амаль патануў, трапіўшы ў бочку з півам? Гэта было…

— …у Ліхтэнбергу, — здзіўлена прашаптаў Ганс, які цяпер глядзеў на князя так, як быццам убачыў здань.

На яго маленькіх вачах нечакана з’явіліся слёзы.

— Божа мой… — усхліпнуў ён, малітоўна склаўшы рукі на грудзях. — Ваша светласць!

— Ц-ц-ц… — Багуслаў прыклаў палец да вуснаў і краем вока ўбачыў, як змяніўся з твару малады немец, які цяпер выглядаў так, як быццам праглынуў занадта вялікі кавалак добрай ежы.

А яго выхавацель працягваў гаварыць. Ад хвалявання словы ліліся з яго няспынным шумным патокам, якому, здавалася, не будзе канца.

— Якім жа вы, мой прынц, прыгажуном сталі! — казаў Мечаны Ганс, прыціснуўшы да сэрца парык. — Я горкімі слязьмі рыдаў, калі даведаўся, што вас у Літву адсылаюць, і так прасіў нябожчыцу герцагіню не паддавацца пагрозам вашых літоўскіх сваякоў. Гэта ж трэба было ад маці, ад роднай крыві дзіця адарваць і завезці ў чужыя краі… так, што… ох… нават родныя браты не змаглі пры сустрэчы адзін аднаго пазнаць…

Невяроўскі, пачуўшы гэта, нават прысеў, а Рэчыцкі замёр ад нечаканасці. Багуслаў усхвалявана павярнуўся да юнага прынца, які зусім разгубіўся, пачуўшы такую навіну.

— Ба… гу… слаў? — з цяжкасцю паварушыў ён вуснамі.

Князь кіўнуў. Ён таксама не ведаў, што сказаць, таму моўчкі абняў брата.

х х х

Адаслаўшы слугу шукаць начлег для прынца Франца Германа, які цяпер наадрэз адмовіўся жыць у гэтым заездзе, Багуслаў загадаў шынкару падаць абед у пакой, каб мець магчымасць спакойна пагаварыць з братам. Саксенлаўенбургскі прынц, хоць толькі што ўстаў з-за стала, з уласцівым немцам апетытам не стаў адварочваць носа ад пададзеных страў, аднак больш гаварыў, чым еў. Мечаны Ганс сам узяўся служыць за сталом — не так дзеля этыкету, як дзеля магчымасці паслухаць, пра што будуць гаварыць, і пры выпадку самому ўставіць некалькі слоў.

— Мы ведалі, мансеньёр, што вы ў Галандыі, — казаў ён, віртуозна разводзячы вадой кісленькае рэйнскае вінцо і адначасова падаючы Радзівілу сурвэтку. — Вось я і ўгаварыў вашага айчыма даць дазвол прынцу Францу Герману паехаць у Лейдэн для працягу адукацыі. Хоць ён і ўпарціўся, бо служыць імператару, а той можа няправільна вытлумачыць гэты крок. Спрабавалі паведаміць вам пра наш прыезд, але купец, праз якога перадалі пасланне, страціў яго разам з грузам, калі накіроўваўся ў Галандыю.

— Я таксама атрымаў адказ не на ўсе лісты, якія прыслаў, — сказаў на гэта Багуслаў. — Зрэшты, Франц, я сапраўды рады з табой пазнаёміцца.

Гэтыя запэўніванні былі хоць і не занадта красамоўныя, затое шчырыя і, галоўнае, узаемныя. Затым настаў час для ўспамінаў. Багуслаў услых лаяў сябе за тое, што так і не змог прыбыць у Ратцэбург, каб пазнаёміцца са зводным братам, апраўдваючыся смерцю сясцёр, другім шлюбам айчыма, вайной, якая зрабіла такое падарожжа занадта небяспечным, і, вядома ж, палітыкай, таму што бацька Франца Германа быў адным з імперскіх генералаў, якія ваявалі на баку Габсбургаў і каталіцкага лагера. Ды і цяжка было любіць таго, каго ты ніколі ў жыцці не бачыў і не ведаў, нават калі гэты «нехта» — твой найбліжэйшы крэўны.

Цяпер усё павінна было змяніцца. Страчаныя сваяцкія сувязі аднавіліся і завязаліся зноўку — ужо трывалым вузлом.

х х х

У Гаагу браты адправіліся паасобку — абцяжараны вялікім початам саксонскі прынц мог ехаць значна павольней за Радзівіла, а таму карцела хутчэй дабрацца да сталіцы, каб змыць з сябе дарожны пыл і набыць звычайны выгляд. Убачыўшы Багуслава жывым і здаровым, пан Пуцята ўзнёс рукі ўгору, славячы за гэта бога, а абдымаючы князя, асцярожна яго абмацаў, каб пераканацца, што на яго целе няма павязак, якія хаваюць раненні. З тых часоў, калі Радзівіл адправіўся ў Францыю, нічога яму не сказаўшы, на галаве пана Самуэля дадалося сівізны, а ад бяссонных начэй пад вачыма з’явіліся цёмныя кругі. Усё ж ён не стаў папракаць гадаванца за раптоўны ад’езд, таму што хацеў пачуць пра яго прыгоды. Але, слухаючы аповед князя, час ад часу хапаўся за сэрца, хоць Багуслаў і выкінуў ледзь не ўсе небяспечныя моманты, пакінуўшы толькі тыя, якія маглі насмяшыць слухачоў.

— Ды хопіць ужо ўздыхаць, пан Пуцята, — нарэшце не вытрымаў князь. — Раскажы лепш пра навіны з дому. І пачні з таго пагаднення з Янкоўскім, пра якое мне дарогай абмовіўся пан Рэчыцкі. Мяне вельмі цікавіць, хто і пра што адважыўся дамаўляцца з гэтым здраднікам, нягледзячы на маю асабістую забарону.

Звычайна спакойны голас Багуслава цяпер аж звінеў ад гневу. Пан Пуцята, крэкчучы і стогнучы (балела хворая паясніца) накіраваўся ў свой пакой, адкуль вынес і выклаў перад князем лісты, якія паступілі з дома за час адсутнасці князя. Першы быў ад Януша, які скардзіўся, што Багуслаў пасля адбыцця не напісаў яму ні слова. Ён раіўся, як улагодзіць справы з Янкоўскім, які ўжо паспеў паскардзіцца на радзівілавых слуг у суд і нават выйграць працэс. Гэта быў звычайны спосаб правасуддзя ў Рэчы Паспалітай: пазоўнік, не маючы магчымасці прыцягнуць да адказнасці самога замоўцу, спаганяў злосць на яго слугах — выканаўцах.

— Пана Карскага пакаралі інфаміяй[186], — дапоўніў пасланне пан Самуэль. — Дык пан Кураш, адзін з юрыстаў вашай княжацкай міласці, па радзе князя Януша прыдумаў дамовіцца з тым здраднікам Янкоўскім. І пан Сасноўскі, якому вы даверылі займацца гэтай справай, ідэю ўхваліў…

— Ухваліў, напэўна, тады, калі ўбачыў сваё імя ў судовай позве, — сказаў на гэта Багуслаў, бо добра вывучыў характар галоўнага аканома. — Толькі разлічыўся з тым нягоднікам не сваімі, а маімі грашыма, яшчэ і мой гонар пад удар падставіў. Што да мярзотніка Янкоўскага, дык я ўжо бачу, што атрыманая навука яму на карысць не пайшла, калі пагражае маім слугам. А гэта я расцэньваю як пагрозы мне самому!

— Найяснейшы князь, калі шляхціц палачныя ўдары золатам ацэньвае… — пачаў пан Пуцята, але Радзівіл загадаў замаўчаць, і ўзяў у рукі наступны ліст, каб супакоіцца.

Гэта было пасланне ад пана Кураша, якое таксама не дадало князю радасці.

— Цяпер я разумею, чаму Карскага пакаралі інфаміяй! — раззлаваўся ён, прагледзеўшы пасланне. — Таму што, аказваецца, пан Кураш не адаслаў каралю мой ліст, дзе я тлумачыў яго вялікасці, чаму павінен быў так учыніць з Янкоўскім!

— Не даслаў, бо пабаяўся, што караля гэта не пераканае, а пакрыўдзіць, — цярпліва растлумачыў пан Самуэль, які, відавочна, быў лепш знаёмы з тонкасцямі гэтай справы, чым хацеў паказаць. — Ліст быў з братэрскім прывітаннем ад вашай княжацкай светласці. Таму пан юрыст і просіць, каб ваша княжацкая міласць перадаў яму мембрану са сваім подпісам, а ён ужо сам упіша туды ўсё, што трэба… Але ваша міласць дарма злуецца, — заспакойліва працягнуў маршалак, заўважыўшы маланкі ў княжацкіх вачах. — Гэта праўда, што ў вашых жылах цячэ каралеўская кроў, і паходжанне дазваляе вашай светласці быць з каралямі на кароткай назе, але не пераступаць праз шляхецкія звычаі і парадкі! І князь Януш каралеўскім падданым пішацца, і нават сам нябожчык князь-гетман у лістах да караля сябе так тытулаваў. А калі казаць па шчырасці, пісацца можна як і кім заўгодна, абы на карысць справе, якую вельмі трэба ўлагодзіць, — і лепш з самім Янкоўскім, чым з суддзямі. Так танней і прасцей будзе! Калі б судзілі літвіны, прысуд быў бы справядлівым, а каля каронных за гэтую справядлівасць трэба добра золатам патрэсці…

— Пан Пуцята, — рашуча абарваў яго Радзівіл, бо не меў ахвоты да дыспутаў. — Я дарую табе гэтыя словы толькі з любові да цябе, але ў далейшым думай, што кажаш. Ніякія выгады не прымусяць мяне паступіцца гонарам… Маўчы, — ён папераджальна ўзняў уверх палец, бо маршалак яшчэ парываўся нешта сказаць. — І падай мне пісьмовыя прыналежнасці, буду пісаць лісты.

— Каралю? — з надзеяй спытаў пан Самуэль, падсоўваючы князю пяро і атрамант.

Багуслаў адказаў не адразу — ён з такой злосцю выводзіў літары, што ў некалькіх месцах парваў паперу востра заточаным пяром.

— Саковічу, — усё ж прызнаўся ён, паставіўшы апошнюю кропку. — Калі Янкоўскі зусім сумленне згубіў, хай мае справу з чалавекам, які ў сваіх учынках кіруецца не законам, а справядлівасцю.

Багуслаў быў такі сярдзіты, што не стаў слухаць спалоханых пратэстаў пана маршалка, які даказваў, што нічога добрага з гэтага не выйдзе. Не падняў настрой князя нават дасланы каралём прывілей каралеўскага канюшага, які ён са злосці ледзь не парваў на кавалкі, але потым з вялікай неахвотай прыняў — толькі каб не крыўдзіць манарха і атрымліваць прыбыткі з двух старостваў, якія ішлі ў дадатку.

х х х

За час адсутнасці Радзівіла Галандыю спасцігла гора — цяжка захварэў штатгальтар Фрыдрых Генрых. Пакуль галандскія чыноўнікі і генералы, жадаючы забяспечыць сваю будучыню, мітусіліся вакол яго дваццацігадовага сына і спадкаемца Вільгельма, улада нечакана апынулася ў руках прынцэсы Амаліі фон Сольмс. Нягледзячы на цяжкія выпрабаванні, якія леглі на яе крохкія плечы, розум гэтай амбітнай жанчыны быў як ніколі ясны, а жалезная воля патрабавала дзеянняў. Князя Багуслава яна сустрэла з раскрытымі абдымкамі, як блізкага прыяцеля сям’і, і пачала дзяліцца цяжарам, які ляжаў у яе на душы. Клопатаў і сапраўды хапала. Старэйшы сын Вільгельм пераважна бавіў час не з маладой жонкай, а са шматлікімі палюбоўніцамі. Па дарозе сюды Радзівіл сустрэў прынцэсу Марыю, якая плакала, але тады вырашыў, што яе слёзы выкліканыя цяжкім становішчам у Англіі яе бацькі-караля, які крок за крокам прайграваў у крывавай барацьбе з Кромвелем[187]. Цяпер ён шчыра здзівіўся вытрымцы маладой жанчыны, якая прыветна яго вітала і мела досыць такту, каб далей быць добрай жонкай для здрадніка.

Усё ж англійская палітыка закранула і князя — дрэнныя справы Карла І прымусілі жонку штатгальтара змяніць погляды на шлюб старэйшай дачкі Луізы Генрыеты з юным прынцам Уэльскім. Багуслаў насцярожыўся. Пасля шчырай размовы з панам Пуцятам, які маліў выхаванца знайсці сабе годную жонку, князь часцей за ўсё спыняўся на кандыдатуры дачкі штатгальтара, якая падабалася яму сваёй прыгажосцю, рахманым норавам, добрымі манерамі і, вядома ж, магчымасцю парадніцца з Аранскім домам. Але, ведаючы намеры яе маці, князь упарта гнаў з галавы гэтыя надзеі. Цяпер жа скаргі мадам Амаліі павярнулі яго думкі на рамантычны лад.

«Чаму б і не?» — легкадумна падумаў Багуслаў, падміргнуўшы свайму адлюстраванню ў люстэрку, якое вісела за спінай у жанчыны.

А прынцэса Амалія працягвала. Зараз яе скаргі тычыліся французскай палітыкі, у прыватнасці, кардынала Мазарыні. Князя гэта не вельмі здзівіла.

— Калі б не дыпламатычныя хітрыкі гэтага агіднага італьянца, Галандыя б ужо даўно замірылася з Іспаніяй, — сцвярджала жанчына, заломваючы ўнізаныя пярсцёнкамі пальцы. — Кароль Філіп ахвотна б пагадзіўся прызнаць суверэнітэт Аб’яднаных Правінцый, каб захаваць за сабой хоць Нідэрланды. Таму я і падумала… — яна асцярожна паглядзела на князя, — вы ж, мансеньёр, здаецца, добра ведаеце мадам дэ Шэўрэз… Небарака зараз жыве ў Брусэлі, куды яе загнала нянавісць Мазарыні і няўдзячнасць французскай каралевы.

— Сустракаліся некалькі разоў, — асцярожна сказаў Багуслаў, успомніўшы апошнюю сустрэчу з герцагіняй у Брусэлі.

Ён наведаў яе па просьбе польскай каралевы, якая праз князя перадала, што не зможа прыняць у сябе прыяцельку, каб не выклікаць незадаволенасці Ганны Аўстрыйскай.

— Бедная жанчына, — яшчэ раз уздыхнула мадам Амалія. — Вось я і падумала: калі дапамагчы ёй адхіліць ад улады кардынала, чаго так упарта дамагаецца французская арыстакратыя, Францыяй да паўналецця юнага Луі будзе кіраваць Бастон Арлеанскі…

— …які, атрымаўшы ўладу, адразу ж падпіша мір з імператарам і іспанскім каралём, — уставіў князь.

— Так, — пагадзілася Амалія. — Тады Іспанія загразне ў вайне з Партугаліяй, а імператар са сваімі нямецкімі сатэлітамі будзе ваяваць са шведамі.

Багуслаў задумаўся. Паслабленне Швецыі было на руку Польшчы і Літве, якая б змагла, скарыстаўшыся выпадкам, вярнуць сабе шведскія Інфлянты. Васал Польшчы Брандэнбург, які дзеля міру са шведамі разарваў саюз з імператарам, таксама змог бы пазбавіцца ад нязручнага саюзніка.

— І яшчэ адно, — нібы прачытаўшы яго думкі, сказала прынцэса. — Наш удзел у інтрыгах герцагіні дэ Шэўрэз дазволіць удыхнуць новае жыццё ў пратэстанцкую партыю Францыі, абараніўшы інтарэсы адзінаверцаў. Здаецца, вы, мансеньёр, сябруеце з герцагам дэ ла Форс?

Князь усё зразумеў. Не жадаючы прама ісці на разрыў стасункаў з Францыяй і з тымі генераламі, якія выступалі за працяг франка-галандскага саюза, мадам Амалія вырашыла дзейнічаць рукамі замежнага прынца, у розуме і дыпламатычным уменні якога яна ўжо мела магчымасць пераканацца. Радзівіла гэта вельмі цешыла.

— Ва ўзнагароду за сваю працу я папрашу ў вас, мадам, руку дачкі, — вырашыў ён і, шырока ўсміхнуўшыся прынцэсе, паабяцаў служыць ёй, не шкадуючы сіл.

Пасля размовы з жонкай штатгальтара Багуслаў збіраўся наведаць Франца Германа, які ўжо павінен быў прыбыць у сталіцу, але, выпадкова кінуўшы погляд у акно, перадумаў. На паркавай алеі ён заўважыў стройную фігуру прынцэсы Луізы Генрыеты і яе малодшай сястры — дванаццацігадовай Альбярціны Агнэсы. Дзяўчат суправаджаў шумны рой кавалераў, сярод якіх князь разглядзеў маладога штатгальтара Фрысландыі Вільгельма Фрыдрыха і партугальскіх прынцаў Гіёма і Эмануэля.

— Ну што, — уздыхнуў ён. — Ніхто і не казаў, што будзе лёгка.

х х х

Прынцэса Луіза была прывабнай дзевятнаццацігадовай дзяўчынай — разумнай, разважлівай і вельмі гаспадарлівай. Была мяккай у зносінах, здавалася ціхай і спакойнай, але мела ў душы трывалы тонкі сталёвы стрыжань, які хоць і гнуўся ў патрэбны дзяўчыне або абставінам бок, але не ламаўся. Да Радзівіла яна заўсёды ставілася трохі насцярожана — з халоднай ветлівай прыязнасцю, у якой, зрэшты, было мала сапраўднай сардэчнасці. Некалькі разоў князь хацеў высветліць прычыну такой нелюбові, але заўсёды знаходзіліся важныя справы, якія перашкаджалі гэтым намерам. Сёння настаў час дзейнічаць…

«Хочаш дамагчыся жанчыны — рассмяшы яе». Багуслаў вычытаў гэтую параду яшчэ ў юнацтве ў нейкім лацінскім трактаце і з тых часоў не раз меў магчымасць пераканацца ў яе слушнасці. Сёння яна таксама не падвяла — князь паспяхова адціснуў ад прынцэс іх кавалераў. Скарыстаўшыся тым, што шырыні дарожкі, па якой яны ішлі, хапала толькі для трох чалавек, ён узначаліў працэсію разам з дзяўчатамі, забаўляючы іх гісторыяй свайго падарожжа ў Францыю, якую намагаўся выкладаць як мага пацешней.

Прынцэсы весела смяяліся. Пасля шпацыру Луіза ўжо глядзела на Багуслава значна прыязней, а яшчэ праз некалькі дзён яе звыклая насцярожанасць бясследна знікла.

— Аказваецца, прынц Радзівіл вельмі мілы, — сказала яна сястры Агнесе, якая таксама лічыла Багуслава самым прывабным і ветлівым з усіх прыдворных кавалераў.

Прыяцелі, якія сталі сведкамі гэтай размовы, адразу ж распавялі пра яе князю, і Багуслаў, павіншаваўшы сябе з маленькай перамогай, падрыхтаваўся атрымаць яшчэ большую.

На наступны дзень ён зноў быў у палацы. З-за хваробы штатгальтара ўсе прыдворныя забавы былі адмененыя. Моладзь разганяла нуду коннымі паездкамі ў лес або да прыбярэжных выдмаў Свенінгена, дзе ела, піла і забаўлялася, дыхаючы марскім паветрам. Некаторыя, пераапрануўшыся ў простую вопратку, ехалі ў Лейдэн або Дэлфт, каб паласавацца свежымі вустрыцамі ва ўтульнай карчме, запіваючы іх кантрабандным іспанскім віном. Радзівіл ужо не раз выпраўляўся на такія прагулкі з Вільгельмам Аранскім і іншымі вяльможнымі кавалерамі. Іх, зразумела, вабілі не вустрыцы, а невялікія вясковыя святы, якія ладзіў для сябе просты люд. Там можна было без асаблівых высілкаў перажыць любоўную прыгоду. Але асаблівую папулярнасць гэтыя скандальныя ваяжы атрымалі сярод прыдворных дам, якія, прыкідваючыся прасталюдзінкамі, прымудраліся чапляць кавалераў — вядома, зусім не высакароднага паходжання.

Так вясёлыя забавы падалей ад строгіх вачэй мадам Амаліі найлепшым чынам спрыялі любоўным прыгодам, і Багуслаў прапанаваў прынцэсе Луізе трохі развеяцца. Дзяўчына вагалася нядоўга. Ужо на наступную раніцу яны з Радзівілам, прынцам Францам Германам, графам фон Дона і яшчэ тройкай дам і кавалераў весела распіхвалі натоўп на прыстані: здавалася, палова Гаагі ў гэты пагодны дзень вырашыла выбрацца за горад.

Сышоўшы на бераг у Зевенхёзене, кампанія з галавой занурылася ў забавы, якімі поўнілася невялікае мястэчка, аблюбаванае для адпачынку гаагскай і лейдэнскай моладдзю. Хуценька паснедалі ў адной з прыгожых тавернаў свежаспечаным хлебам з маслам, смятанай, свежымі вішнямі і печывам, якое кавалеры перад тым, як адправіць у рот, шчодра вымочвалі ў віне, — і рушылі далей, туды, дзе гучала вясёлая музыка і гучны рогат разявак.

Карусель! Убачыўшы такую забаўку, дзяўчыны завішчалі ад захаплення і, учапіўшыся ў сваіх кавалераў, храбра ўсталі на драўляны круглы памост, які круціўся з дапамогай хітрага механізму і сілы трох цягавітых мужчын, схаваных ад чалавечых вачэй размаляванай драўлянай сценкай.

— Ох, у мяне круціцца ў галаве, — манерна прашаптала прынцэса Луіза, і Багуслаў адразу ж прыціснуў дзяўчыну да сябе.

Затым яны ад душы пасмяяліся, назіраючы за спектаклем нейкага вандроўнага тэатра. Прычым рассмяшыў іх не сам спектакль, які публіцы не спадабаўся, а тое, як тоўсты акцёр з прычапным велізарным пузам спрытна ўхіляўся ад гнілой садавіны, якой гледачы шчодра ўзнагароджвалі гора-артыста. Затым, змяшаўшыся з натоўпам вясёлых ткачоў, якія адзначалі дзень святога заступніка свайго цэха, хлопцы разам з імі ўзялі ўдзел у выбарах караля стралкоў. Страляць даводзілася з вялізнага лука ў драўляную птушку, якая сядзела на вяршыні высокага сасновага слупа. Ці не ўсе кавалеры, баючыся зняславіцца, адмовіліся ад спаборніцтваў. Але Багуслаў, які з дзяцінства практыкаваўся з лукам і стрэламі, упэўнена нацягнуў цеціву. Трапны стрэл — збітая стралой птушка паляцела ўніз, а яшчэ праз імгненне вясёлы натоўп падхапіў ашаломленага ад нечаканасці князя і, некалькі разоў падкінуўшы, каранаваў драўлянай каронай. Пасля гэтага каралю трэба было выбраць сабе каралеву сярод самых прыгожых дзяўчат, якія ў чаканні такога гонару стралялі вачыма ў незнаёмца. Але Радзівіл, вядома, іх расчараваў — пасадзіў на імправізаваны трон прынцэсу Луізу, і пад гарачыя апладысменты і воклічы чэрні пацалаваў яе проста ў вішнёвыя вусны.

У Гаагу ўцекачы вярнуліся шчаслівыя і вясёлыя, але ці не ўсё задавальненне ад падарожжа ім сапсавалі строгія вочы мадам Амаліі. Каля яе Багуслаў нечакана заўважыў Тарэнта, якога не бачыў ад вяртання ў Гаагу, бо той кудысьці ад’язджаў па справах. Забіяка аж палаў ад лютасці, якую з цяжкасцю стрымліваў. Гэта крыху здзівіла князя, але на Трэмуйля яму было начхаць. Ён не звярнуў бы на пачуцці былога ворага ніякай увагі, калі б не дзіўны выраз твару прынцэсы Луізы, якая глядзела на яго нейкім залішне пяшчотным і вінаватым позіркам. Калі яна, апусціўшы галаву, пайшла ўслед за маці (той хацелася насварыцца на дачку), прынц Шарль Анры рашуча падышоў да Багуслава.

— Што ты маеш да прынцэсы Луізы? — груба спытаў ён.

Прыгожае брыво князя здзіўлена ўзляцела ўверх.

— Я што, павінен табе даваць справаздачу? — холадна пацікавіўся ён, але ўсё ж не ўтрымаўся ад насмешкі. — Але калі ты так пераймаешся рэпутацыяй кузіны, то скажу, што маю на яе конт самыя сумленныя і сур’ёзныя намеры.

Трэмуйль успрыняў гэты адказ так, быццам атрымаў аплявуху.

— Мала ў мяне да гэтага часу было праблем з-за ўпартага жадання прынцэсы Амаліі выдаць дачку замуж за прынца Уэльскага, — працадзіў ён праз зубы. — Мала зараз маю непрыемнасцей з-за фрысландскага штатгальтара, які дзеля выгады хоча павесці яе пад вянец. Дык цяпер яшчэ і цябе д’ябал зноў ставіць на маім шляху! Ты яе не атрымаеш, чуеш?

— Гэта не табе вырашаць, — адрэзаў князь, якога фрысландскі штатгальтар як пажаданы з палічных матываў Аранскага дома жаніх хваляваў значна больш, чым Тарэнтава злосць.

Іх сярдзітыя погляды скрыжаваліся, нібы аголеныя шпагі. Убачыўшы, што наспявае сварка, да іх кінуліся сябры. Але Багуслаў хацеў высветліць усё да канца. Гэтага ж хацеў і Тарэнт. Адмахнуўшыся ад таварышаў, яны выйшлі на двор і сталі аглядацца ў пошуках ціхага месца, дзе можна было б пагаварыць. Таму князь адразу ўбачыў прынцэсу Луізу, якая з усіх сіл бегла да іх. Яе прыгожы твар аж гарэў трывогай.

— Вы ж не збіраецеся зноў сварыцца? — яшчэ здалёк крыкнула дзяўчына.

Багуслаў пастараўся паказаць на твары бесклапотную ўсмешку.

— Вядома, не, — запэўніў ён і павярнуўся да Тарэнта, чакаючы падтрымкі.

Але не дачакаўся.

— Збіраемся, — злосна адрэзаў Шарль Анры. — Я збіраюся сварыцца з кожным, хто лічыць, што мае нейкае права быць з табой, Луіза. І калі ты сапраўды кахаеш мяне так, як кажаш, то цяпер скажаш пра гэта прынцу Радзівілу!

Дзяўчына пачырванела.

— Кахаю, — усё ж пацвердзіла яна, нясмела зірнуўшы на Багуслава, які праз дэмарш Тарэнта згубіў звычайную вынаходлівасць.

Багуслаў разгубіўся — і ад атрыманага прызнання, і ад таго, што нахабнае аблічча Тарэнта пасля гэтага слова нечакана засвяцілася бясконцым шчасцем і любоўю. Зразумеўшы, што французскі нахабнік па вушы закаханы ў прынцэсу Луізу, Радзівіл адчуў, як у яго грудзях заварушылася нешта падобнае да спачування.

— Я не асмелюся прынесці вашай высокасці ніякіх пакут і непрыемнасцей, — як мага больш галантна запэўніў ён прынцэсу з выглядам азартнага гульца, які спрабуе захаваць годнасць у дрэннай гульні.

х х х

Вярнуўшыся дадому, Багуслаў лёг спаць злосным і раздражнёным. Прачнуўся на наступны дзень ад таго, што пан Пуцята садраў з яго коўдру і рашуча патрос за плечы, патрабуючы прачнуцца.

— Пан Самуэль, ты што, здурнеў? — Багуслаў паспрабаваў засунуць галаву пад падушку, якую маршалак бязлітасна вырваў з яго рук.

— У нас госці, найяснейшы князь, — паведаміў Пуцята, не звяртаючы ўвагі на пратэсты патрона. — Нашы землякі, даведаўшыся аб знаходжанні вашай княжацкай міласці ў Гаазе, прыйшлі засведчыць вам сваю пашану.

— Якія яшчэ землякі? — Багуслаў раздражнёна сеў на ложку. — Мне з імі і дома клопатаў хапае.

— Ян Патоцкі, а з ім яшчэ адзін, — пан Пуцята быў няўмольны. — Звычаі гасціннасці…

— Ды кліч ужо, кліч! — здаўся Радзівіл, бо добра ведаў, што не пераканае маршалка. — І распарадзіся тады, каб шынкар накрываў на стол — спадзяюся, яшчэ не занадта рана?

— Для абеда або для вячэры? — не прамаўчаў выхавацель і, працягнуўшы князю штаны, пайшоў выконваць распараджэнні.

Калі госці зайшлі ў пакой, Багуслаў ужо паспеў сяк-так апрануцца і расштурхаць Невяроўскага, які стомлена хроп на суседнім ложку.

Ян Патоцкі і яго прыяцель Стэфан Нямірыч належалі да паважаных арыянскіх родаў, з якімі біржанскія Радзівілы падтрымлівалі сяброўскія адносіны па палітычных матывах. Таму Багуслаў не мог не зладзіць ім цёплай сустрэчы, якая вельмі ўзрадавала юнакоў. Маладыя людзі ўжо паспелі павучыцца ва ўніверсітэтах і зараз збіраліся ў падарожжа па еўрапейскіх краінах. Абодва мелі прыемную знешнасць, былі пачцівымі і неяк незаўважна ўліліся ў радзівілаўскае таварыства, дзе неўзабаве сталі сваімі. Намеры адправіцца ў падарожжа хутка забыліся — знаёмства з князем Багуславам адкрыла ім абодвум дзверы ў высокі свет, дзе хапала забаў. Разам елі, пілі і весяліліся, палявалі ў кампаніі прынца Франца Германа і галандскіх арыстакратаў, заляцаліся да жанчын… Радзівіл здаваўся ім нейкім боствам, якое асляпіла нявопытныя сэрцы бляскам і лёгкасцю свайго жыцця.

Нягледзячы на настойлівасць мадам Амаліі, якая патрабавала ад Багуслава хуткага ад’езду ў Брусэль, і вялікае жаданне самога князя зноў убачыць Беатрысу, Радзівіл пакуль не мог пакінуць Галандыю. Да яго прыбыў пасланец ад караля Уладзіслава, які ад імя манарха прасіў князя вярнуцца дадому, каб узяць удзел у вайне з туркамі. Пра тую вайну кароль не пераставаў марыць з часу свайго ўзыходу на прастол. Зразумела, што Багуслава, чыя галава была забітая іншымі справамі, такая прапанова не радавала.

— А як там справы з нягоднікам Янкоўскім? — спытаў ён у пасланца не так дзеля цікавасці, як для таго, каб знайсці падставу на час адкласці вяртанне на радзіму.

Справы былі выдатныя. Каб часткова нівеліраваць уплыў каронных сенатараў на чале з Ярэмам Вішнявецкім, якія супраціўляліся каралеўскім ваенным планам, Уладзіслаў, нягледзячы на незадаволенасць каталіцкага духавенства, усё ж уручыў Янушу Радзівілу малую гетманскую булаву, перадаўшы вялікую яго дзядзьку Кішку. Таксама князь Януш, дамогшыся ад жамойцкай шляхты паўторнай намінацыі яго генеральным жамойцкім старостам, а ў караля — зацвярджэння гэтай годнасці. Ён трыумфальна ўвайшоў у сенат, дзе заняў належнае яму сенатарскае крэсла. Поспехі кузэна, вядома ж, адбіліся на «справе Янкоўскага»: Багуславаў слуга Карскі атрымаў каралеўскую амністыю. Пагроза судовага пераследу, якім Янкоўскі пагражаў Сасноўскаму, таксама адпала, але не з-за каралеўскай ласкі, а таму, што сам пазоўнік знік.

— Як знік? — азадачана перапытаў Радзівіл, але, наткнуўшыся на красамоўны погляд пана Пуцяты, які стаяў у вітальні, каб чуць размову, прыкусіў язык.

— Я не хацеў гэтага, — пазней апраўдваўся ён перад маршалкам. — У рэшце рэшт, няма ніякіх прыкмет, што да яго знікнення хоць неяк датычны Саковіч.

Пан Пуцята красамоўна кашлянуў, і Багуслаў, каб адмахнуцца ад пакут сумлення, проста перастаў думаць пра гэтую брудную справу. Маршалку ж даручыў заняцца закупкай зброі, каб экіпіраваць ёю свой уласны полк, з якім меў намер граміць туркаў.

Наведаў Багуслава і Крыштаф Арцышэўскі. Стары воін ззяў ад задавальнення — стараннямі Радзівілаў ён атрымаў ад польскага караля запрашэнне на ваенную службу.

— Наш найяснейшы пан даслаў мне патэнт генерала артылерыі кароннай арміі! — хваліўся ён, выціраючы шчаслівыя слёзы на маршчыністых шчоках. — З гадавой пенсіяй 6000 злотых! Дасць бог, я яшчэ паслужу нашай мілай Айчыне!

Багуслаў не мог не парадавацца за старога слугу свайго дома і, павіншаваўшы, развітаўся з ім, спадзеючыся хутка сустрэцца ў Польшчы. Сам ён з слугамі адбыў у Брусэль, дзе яго чакалі каханне і новыя прыгоды. Перад ад’ездам яшчэ раз убачыўся з прынцэсай Луізай, на гэты раз сумнай і заплаканай. Багуславу не прыйшлося доўга шукаць прычын — прынцэса распавяла сама.

— Маці вырашыла аддаць мяне замуж за брадэнбургскага курфюрста, — усхліпваючы, патлумачыла дзяўчына.

Прыгаломшаны Радзівіл не адразу знайшоў, што сказаць. Луіза, якая расцаніла маўчанне як выраз далікатнага спачування, удзячна кранула яго за локаць.

— Я ведаю, што вы, прынц, знаёмыя з маім жаніхом, — ціха сказала яна. — Які ён?

— Фрыц? — задумаўся Багуслаў. — Высокі, даволі прывабны, хоць, вядома, і не такі прыгожы, як Тарэнт. Затое, — хутка дадаў ён, таму што вочы прынцэсы зноў напоўніліся слязьмі, — значна больш разумны і амбітны. Думаю, вы зможаце пакахаць майго кузэна, а ён абавязкова пакахае вас.

Прынцэса выцерла слёзы.

— Вы вельмі мілы, прынц, — сказала яна, працягваючы князю руку для пацалунку. — Спадзяюся, вы часта бываеце ў Берліне. Мне будзе бракаваць вашага таварыства.

Раздзел 18

ВЯЗЕНЬ БАСТЫЛІІ

Парыж

(люты 1647 года)

Пасля кароткага наведвання Брусэля Марэк і Ян Сабескія адправіліся ў Францыю і, агледзеўшы галоўныя гарады гэтай краіны, пасяліліся ў Парыжы. Яны сабралі вакол сябе радавітых польскіх шляхціцаў, якія, падарожнічаючы па Заходняй Еўропе, на чужыне стараліся трымацца адзін аднаго. Сярод іх быў і Стэфан Нямірыч. Развітаўшыся з Багуславам у Нідэрландах, ён адбыў у Францыю і выпадкова сустрэўся з Сабескім у Правансе. А праз некаторы час далучыўся да іх кампаніі ў французскай сталіцы. Больш за ўсё Нямірыч пасябраваў з малодшым Сабескім, які быў яму бліжэй і па веку, і па становішчы. Абодва юнакі былі малодшымі сынамі бацькоў і прызвычаіліся, што ўся ўвага дастаецца іх старэйшым братам, якія павінны былі ўспадкаваць ільвіную долю сямейных багаццяў. У адрозненні ад новага прыяцеля, які не мог дараваць князю Багуславу халоднай сустрэчы, Стэфан адкрыта захапляўся Радзівілам. Дзякуючы бязмежнай адвазе, прыгажосці, іранічнай самаўпэўненасці і апантанай празе жыцця Багуслаў здаваўся недасведчанаму юнаку нейкім напаўбогам.

— А якая ў яго каханка! — захоплена апісваў ён Сабескаму побыт Радзівіла ў Брусэлі. — Прыгожая як сонца і гарачая як агонь! Ды што там казаць… такім людзям, як князь, лёс звычайна жыццёвы шлях дыванамі высцілае.

Сабескі толькі пасмейваўся з гэтага сляпога абагаўлення, але Стэфан меў лёгкі і незласлівы характар, таму мудра прапускаў смех таварыша міма вушэй.

А хутка ў Парыжы з’явіўся і сам князь Багуслаў. Пра яго прыезд паведаміў Нямірычу той жа Ян Сабескі, які выпадкова сустрэўся з князем у нейкім шынку.

— Зусім не змяніўся — такі ж напышлівы, які быў, — трохі расчаравана апісаў ён свае ўражанні ад сустрэчы. — У Парыжы зноў інкогніта, і прыбыў сюды, атрымаўшы чарговы выклік ад прынца дэ Р’е. Пра гэта мне сказаў пан Невяроўскі, які таксама з князем прыехаў. Здаецца, тое пасланне вельмі абразіла Радзівіла: крэмзаючы адказ саперніку, дзе паведамляў пра месца і час паядынку, парваў паперу аж у трох месцах.

— Можа, пяро было дрэннае? — асцярожна выказаў здагадку Нямірыч.

— Можа быць… Ну, калі фартуна будзе на баку Радзівіла, хутка мы пра ўсё даведаемся, — дадаў Ян, прыслухаўшыся да біцця гадзінніка на вежы абацтва Сэн-Жэрмен л’Оксеруа побач з домам, дзе жылі Сабескія. — А калі не, і казаць няма пра што.

Нямірыч ускочыў, перакуліўшы крэсла, на якім сядзеў.

— А на якую гадзіну прызначана дуэль? — спытаў ён. — На гэтае відовішча варта было б паглядзець.

— А дзясятай на Каралеўскай плошчы, — сказаў, пазяхаючы, Ян (з часу яго сустрэчы з князем Багуславам прайшлі амаль суткі, якія ён правёў так весела, што зусім не было часу на сон). — Ужо павінна пачацца… Ты куды? — крыкнуў ён услед Нямірычу, але таго ўжо і след прастыў.

х х х

Калі Нямірыч, не разбіраючы дарогі, імчаўся да Каралеўскай плошчы, Радзівіл ужо быў там. Чакаючы саперніка, які трохі пазніўся, даваў апошнія ўказанні свайму секунданту Невяроўскаму, просячы залішне не геройстваваць.

— У рэшце рэшт, гэта справа гонару тычыцца толькі мяне і дэ Р’е, — казаў ён, размінаючы здранцвелае ў сядле цела. — Хай мяне гром лясне, не разумею я гэтых французскіх звычаяў цягнуць з сабой на смерць сяброў ці старонніх асоб, якія да сваркі ніякага дачынення не маюць!

Ян, які выглядаў больш бледным і засяроджаным, чым звычайна, не паспеў адказаць, бо з-за рогу якраз выслізнулі двое мужчын. Нягледзячы на тое, што яны былі з галавы да ног захутаныя ў цёплыя футравыя плашчы (марозік даваў пра сябе знаць), Багуслаў лёгка пазнаў саперніка.

— Нарэшце, — выдыхнуў ён і зрабіў крок насустрач ворагу.

Дэ Р’е расхінуў плашч, у які хутаўся не так ад холаду, як ад жадання захаваць інкогніта.

— Радзівіл! — насмешліва пакланіўся. — Ну і месца ты абраў для паядынку — Каралеўскую плошчу! Шчасце, што часы Рышэлье, калі за двубоі каралі смерцю, ужо прайшлі. Па меншай меры два слаўныя дуэлянты за такую дзёрзкасць жыццём заплацілі… Рады цябе бачыць.

— Пра сябе гэтага сказаць не магу, — сказаў Багуслаў, стаючы ў пазіцыю. — Ты выклікаў мяне на двубой такімі словамі, якіх людзі гонару звычайна не ўжываюць. Хай цяпер увесь Парыж бачыць, як я табе іх у горла запхну. Абараняйся!

Дэ Р’е не давялося ўпрошваць. Але не паспела бліснуць смяротнае лязо яго шпагі, як на месца паядынку пад’ехаў мушкецёрскі атрад. Ён шчыльным колам атачыў разгубленых дуэлянтаў, якія застылі ў пазіцыях, што не дазвалялі ўсумніцца ў іх крывавых намерах.

— Мансеньёры, вы арыштаваныя па загадзе кардынала Мазарыні, — паведаміў бравы лейтэнант. — Аддайце мне шпагі.

— Гэты італьянскі выскачка зашмат на сябе бярэ, калі дазваляе сабе арыштоўваць прынцаў! — злосна крыкнуў дэ Р’е, усё ж аддаючы зброю. — Ты, Каменж, так яму і перадай!

— Ты хоць цяпер маўчы, калі раней не ўмеў трымаць язык за зубамі, — абарваў яго Багуслаў, які апусціў шпагу, але не аддаў. — А кардыналу ты ад сэрца падзякаваць мусіш за тое, што тваю скуру выратаваў.

Граф, якога ўзялі пад рукі двое мушкецёраў, гнеўна тузануўся.

— Ты гэта пра што? — з выклікам крыкнуў ён.

— Пра тое, што я двойчы прыязджаў у Францыю, каб біцца з табой, і двойчы трапляў у рукі французскага правасуддзя. І цяпер разумею чаму!

І без таго чырвоны твар дэ Р’е заліўся злым румянцам.

— Ты… ты хочаш сказаць, што гэта я папярэдзіў кардынала пра наш паядынак?! — віскнуў ён.

— Так, менавіта гэта я хачу сказаць, — адрэзаў Багуслаў. — Таму што пра яго ведалі толькі мы з табой і яшчэ нашы секунданты. І калі б я сам хацеў пазбегнуць дуэлі, дык спакойна б мілаваўся з каханкай у Брусэлі, а не ехаў бы ў Парыж, рызыкуючы жыццём, каб потым сарваць дуэль!

— Дайце мне шпагу! — раўнуў француз, вырываючыся з рук мушкецёраў. — Дайце мне шпагу, я… я яму зараз язык адрэжу!

— Супакойцеся, ваша светласць, — грэбліва адгукнуўся лейтэнант Каменж. Прыслухаўшыся да сваркі, ён стаў на бок Багуслава і, да таго ж, недалюбліваў задзіру дэ Р’е. — Лепш ісці ў турму, чым на той свет.

Ён гучна зачыніў дзверцы турэмнай карэты з раз’юшаным вязнем і павольна падышоў да прынца.

— Вашу шпагу, мансеньёр, — сказаў ён са шчырым спачуваннем. — Я як афіцэр, па ўласнай волі ніколі б не перашкодзіў людзям гонару высветліць адносіны, а так, самі разумееце, служба!

Багуслаў неахвотна працягнуў яму зброю.

— Вы за яе жыццём адказваеце, — папярэдзіў ён.

Павярнуўся да ўсхваляванага раззброенага Невяроўскага, каб сказаць яму некалькі супакаяльных слоў, і ўбачыў Нямірыча, які, прымчаўшыся на Каралеўскую плошчу, замест цікавага відовішча стаў міжвольным сведкам арышту ўдзельнікаў і цяпер сціпла трымаўся за спінамі разявак, якія сышліся паглядзець, што адбываецца.

— Стэфан? — здзіўлена ўсклікнуў ён. — А ты што тут робіш?

Нямірыч наблізіўся.

— Дык Ян Сабескі паведаміў аб вашым з дэ Р’е паядынку, — растлумачыў ён. — Вось я і прыйшоў сюды, каб даведацца, ці не магу чым-небудзь паслужыць вашай княжацкай міласці.

— Сабескі? — здзівіўся Багуслаў. — А ён адкуль пра яго даведаўся?

Юнак заміргаў вачыма і збянтэжана паглядзеў на Невяроўскага, які нават скурчыўся пад злосным позіркам Радзівіла. Той, вядома, адразу адгадаў, што значыць гэты абмен позіркамі.

— Добрыя ў мяне слугі, — незадаволена сказаў князь. — Маюць языкі яшчэ даўжэйшыя, чым гандляркі рыбай з Новага моста. А тыя, як жартуюць парыжане, іх у Сене купаюць… Такім чынам, гэта Сабескаму я маю дзякаваць за візіт у… куды вы нас даставіце? — спытаў ён Каменжа.

— Вас, мансеньёр, — у Бастылію, а графа дэ Р’е — у Венсенскі замак, — ахвотна растлумачыў той. — Яго эмінэнцыя пабаяўся, што ў адной турме такім выдатным рыцарам можа быць цеснавата.

Радзівіл засмяяўся.

— Ah! Воn![188] Заўсёды было цікава паглядзець, ці такая грозная Бастылія знутры, як і звонку… Рады быў цябе бачыць, пане Нямірыч, — падміргнуў ён Стэфану. — І перадавай мае вітанні пану Сабескаму.

х х х

Камендантам сумнавядомай Бастыліі, куды Багуслава і Яна Невяроўскага павезлі людзі лейтэнанта Каменжа, быў пан дзю Трамбле — брат таго самога айца Жозэфа[189], які ўвайшоў у гісторыю пад мянушкай «шэры кардынал». Улічваючы высокае паходжанне літоўскага прынца, ён сам выйшаў сустракаць яго ў двор.

— Няхай ваша светласць не турбуецца, — паспрабаваў ён суцешыць Радзівіла, — знаходжанне ў Бастыліі нельга лічыць ганебным. Яе сцены бачылі не менш прынцаў крыві, чым сам Луўр.

І хоць з такім сцвярджэннем можна было і паспрачацца, Багуслаў паслухмяна пайшоў за камендантам у камеру, больш падобную на пакой у прыстойным заездзе.

— Ого! — здзівіўся князь, азірнуўшыся. — І гэта тая страшная нара, якая, па чутках, мае кішэць галоднымі пацукамі?

— Ну што вы, ваша светласць, — засмяяўся камендант. — Кожнаму сваё. Вы ж, прынц, знаходзіцеся на верхнім паверсе, дзе звычайна мы селім вяльмож, напрыклад, вашу міласць. А тыя камеры, пра якія мансеньёр мае ласку гаварыць, — аж на дванаццаць локцяў ніжэй за турэмны двор. Там не тое што святла — паветра не хапае. І калі няшчаснага, якога туды адправілі, не з’ядуць мілыя звяркі, пра якія згадваў мансеньёр, ён можа папросту задыхнуцца.

— Бр-р… — здрыгануўся Радзівіл, адчуваючы, што ад гэтых аповедаў яму самому стала няма чым дыхаць.

— Але вашай светласці няма чаго хвалявацца, — запэўніў яго камендант. — У вашым жытле пакуль, вядома, усё сціпла, але мы хутка прынясём неабходнае.

— Я і не скарджуся, — запэўніў яго Багуслаў. — У рэшце рэшт, у французскай турме і польскі каралевіч Ян Казімір весела час бавіў.

— Так, я сустракаўся з гэтым прынцам, — скупа ўсміхнуўся дзю Трамбле. — Больш поснага твару мне ў жыцці бачыць не даводзілася.

Зараз ужо засмяяўся князь.

— Бачу, ваша светласць — чалавек вясёлы, — узрадаваўся камендант. — Таму я б хацеў адразу ж абмеркаваць вашу вячэру…

— Так, гэта цікава, — сказаў Багуслаў. — Нішто, пан камендант, так не наганяе апетыт, як перарваны паядынак.

Пачуўшы пра ежу, Невяроўскі, які таксама прагаладаўся, падышоў бліжэй.

— Такім чынам, — пачаў казаць дзю Трамбле. — на ўтрыманне мансеньёра, як і на ўтрыманне любога прынца, з казны вылучаецца 50 ліўраў у дзень…

— Нават так? — здзівіўся Радзівіл. — Кардынал Мазарыні, вядома, славіцца скупасцю, але цяпер ён сам сябе перасягнуў. Калі я памру з голаду, гэты грэх упадзе на яго душу.

— Найсвяцейшая Дзева! Прынц, супакойцеся, ніхто вас голадам марыць не будзе. Паслухайце, ваш звычайны абед складаецца з супу, мяса — смажанага або варанага — і дэсерту. Віно таксама дазваляецца. А на вячэру вам належыць паўкураняці, хлеб і вада…

— Паўкураняці? — здзіўлена спытаў Багуслаў, чыю ўсмешку як карова языком злізала.

— Менавіта так, — пацвердзіў дзю Трамбле. — А што?

— А тое, што, вядома, паўкураняці на смак не горш, чым цэлае кураня, — уздыхнуў князь. — Ды палова вячэры — гэта толькі палова вячэры… Чорт! А як жа іншыя зняволеныя?

— На ўтрыманне маршала дзяржава вылучае 36 ліўраў, — ахвотна пачаў пералічваць дзю Трамбле, — генерала — 16, члена парламента — 15, суддзі і святара — 10, адваката і пракурора — 5 ліўраў…

— Хопіць, хопіць, пане, — спыніў яго Радзівіл. — Дзякуй богу, я не пракурор… чым, дарэчы, так правініліся судзейскія перад яго правялебнасцю?

— Не магу ведаць, мансеньёр. А вось на ўтрыманне вашага слугі…

— Пан Невяроўскі — дваранін шляхетнага роду. І марыць яго голадам я не дазволю, — рашуча сказаў Багуслаў. — Словам, пане дзю Трамбле, будзьце такі ласкавы, дадайце да маёй вячэры яшчэ паўкураняці, а таксама добры брэтонскі пірог, смажаніну, сыр, якой-небудзь садавіны і збан бургундскага. Замоўце вячэру і сабе таксама, я хачу есці ў вашым таварыстве.

Ён кінуў каменданту кашалёк.

— Вельмі ўдзячны вашай светласці за запрашэнне, — аж расцвіў дзю Трамбле, узважыўшы мяшэчак з грашыма на далоні. — Я неадкладна распараджуся наконт вячэры, але прашу мансеньёра і літасцівага пана, — ён яшчэ раз зірнуў на Яна, — быць маімі гасцямі… Гэта для мяне вялікі гонар.

Багуслаў узнагародзіў яго ветлівай усмешкай.

— І загадаю, каб падрыхтавалі ложак, годны прынца. А яшчэ раю паклапаціцца, каб каго-небудзь з вашых слуг таксама змясцілі разам з вамі… Гэта, вядома, на той выпадак, калі загад аб вызваленні мансеньёра затрымаецца.

— Хопіць і пана Невяроўскага, — махнуў рукой Радзівіл. — Няўжо вы сапраўды лічыце, што я, імперскі прынц, прабуду ў гэтым каменным мяшку даўжэй, чым да заўтрашняй раніцы?

Пан дзю Трамбле толькі развёў рукамі і выйшаў, нізка пакланіўшыся.

— Каб цябе чэрці ўхапілі! — прамармытаў яму ўслед Багуслаў.

Словы каменданта збянтэжылі Яна Невяроўскага, які, памятаючы аб падарожжах каралевіча Яна Казіміра французскімі турмамі, не замарудзіў выказаць сваю занепакоенасць князю.

— Пакінь, Яне, — махнуў рукой Радзівіл. — Мазарыні — разумны чалавек, і ён не будзе псаваць адносінаў з Рэччу Паспалітай, бо толькі што пасадзіў францужанку на польскі трон. І сварыцца з маімі сваякамі, нямецкімі князямі, зараз, калі вырашаецца пытанне аб спыненні вайны, якая ўжо трыццаць гадоў палае ў Еўропе, яму не даводзіцца. Таму, сябра, скарыстаемся ветлівай прапановай павячэраць з нашым камендантам і не забівай галаву глупствам…

Вячэра ў таварыстве змрочнага каменданта і двух негаваркіх дзяжурных афіцэраў выйшла не дужа вясёлая, затое смачная. А ўжо на наступную раніцу лейтэнант Каменж прывёз у Бастылію загад аб вызваленні князя і ягонага сябра з-пад варты.

— Кардынал уручыў мне яго яшчэ ўчора, але час быў позні, я вырашыў не перапыняць сон вашай светласці несвоечасовым візітам, — сказаў ён Багуславу. — Да таго ж яе вялікасць рэгентка прасіла, каб вы, мансеньёр, абавязкова ўшанавалі яе сваёй увагай, і я падумаў…

— Калі вы падумалі, што я з’яўлюся перад каралевай у такім выглядзе, то вельмі памыліліся, — перапыніў апраўданні Радзівіл. — Паядынак — усё ж такі не баль, да таго ж мая вопратка так пахне турмою, што я згодны заставацца ў ёй не больш, чым спатрэбіцца, каб дабрацца дадому. Думаю, паслугі цырульніка таксама мне не перашкодзяць, — князь красамоўна крануў пальцам няголеную шчаку і працягнуў руку, каб забраць сваю шпагу, якую яму з паклонам уручыў дзю Трамбле.

Каменж не стаў спрачацца і, дамовіўшыся з князем, што сустрэне яго ў Пале-Раялі, дзе цяпер жыў каралеўскі двор, развітаўся. Дзю Трамбле ветліва прапанаваў Багуславу скарыстацца сваёй карэтай, каб трапіць дадому, на што Радзівіл з радасцю пагадзіўся. Правёўшы былых зняволеных у турэмны двор, камендант не стрымліваў расчаравання, што так хутка развітваецца са шчодрым вяльможам і вясёлым суразмоўцам…

А праз нейкія тры гадзіны Багуслаў ужо падымаўся знаёмымі прыступкамі на другі паверх палаца, дзе былі каралеўскія пакоі. Князя суправаджалі Ян Невяроўскі і Каменж, які ўпарта пераконваў госця, што рэгентка вельмі чакае яго.

У гасцінай іх сустрэў дзяжурны мушкецёр.

— Вашу шпагу, мансеньёр, — звярнуўся ён да Багуслава.

Радзівіл азірнуўся на Каменжа.

— Я думаў, што мяне запрасілі ў палац як госця, а не як вязня.

— Так і ёсць, мансеньёр, — паспешліва запэўніў лейтэнант.

— Тады шпага застанецца ў мяне.

Багуслаў усміхаўся, але халодная ўсмешка падзейнічала на яго спадарожніка нібы вядро кіпеню — ён пачырванеў і змакрэў, нягледзячы на холад у пярэднім пакоі.

— Але… ваша светласць, — лейтэнант пачаў гарачыцца. — Ніхто і ніколі не можа наведваць яе вялікасць са зброяй, каб не ствараць пагрозы жыццю і здароўю каралевы.

Багуслаў перастаў усміхацца.

— Думайце, што кажаце, пан лейтэнант, — параіў ён. — Я лічу вялікай абразай само дапушчэнне, што я мог бы нават падумаць нешта дрэннае пра каралеву, не кажучы ўжо аб намерах увасобіць тое, пра што вы зараз сказалі.

На дапамогу Каменжу кінуўся адзін з каралеўскіх камердынераў, даказваючы, што патрабаванні прыдворнага этыкету павінны выконваць усе наведнікі, за выключэннем хіба што дзядзькі малога караля. Але гэтым камердынер толькі падліў алею ў агонь — Радзівіл, які лічыў сябе роўным прынцу крыві, і ведаў, як рупліва французы аберагаюць свае прывілеі, вырашыў стаяць на сваім.

— Я — замежнік, і французскі этыкет мяне не датычыць. А вы, месье, ужо перайшлі мяжу, выказаўшы здагадку, што Радзівілу можна забараніць тое, што дазволена герцагу Арлеанскаму!

Гэтая спрэчка цягнулася досыць доўга, і, нарэшце, сама рэгентка, якой ужо даўно далажылі пра князя Багуслава, страціўшы цярпенне, захацела даведацца, куды дзеўся яе госць, і выйшла ў пярэдні пакой.

— Якое гэта глупства! — сказала яна, выслухаўшы Каменжа, хоць, быўшы іспанкай, вельмі сачыла за выкананнем прыдворных цырымоній і этыкету. — Мансеньёр, калі ласка, заходзьце.

Багуслаў, высока ўзняўшы галаву, прайшоў у каралеўскія пакоі. Чамусьці не здзівіўся, калі насустрач заззяла сляпучая ўсмешка кардынала Мазарыні.

— Я шчаслівы бачыць вас, мансеньёр! — усклікнуў сеньёр Джуліа, не даўшы ні князю, ні каралеве рота раскрыць. — Разумею, што вы маеце падставы сумнявацца, але я як міністр і слуга царквы павінен прадухіліць кровапраліцце. Хоць, шчыра кажучы, як шляхціч сам ахвотна выклікаў бы задзіру-графа на паядынак. Бо і ён сам, і яго няўрымслівы татка не толькі дазваляюць сабе лаяць асабіста мяне — яны смеюць абражаць каралеву!

— Мы маем важкія падставы для незадаволенасці графам дэ Р’е, — пацвердзіла Ганна Аўстрыйская. — Думаю, зняволенне ў Венсене трохі астудзіць яго гарачую галаву.

«Ого! — сам сабе падзівіўся Радзівіл, які ніяк не чакаў ад Мазарыні такой ласкі. — Здаецца, італьянскаму лісу нешта вельмі ад мяне трэба…»

І не памыліўся.

— Кардынал прапануе мне ўзначаліць польскіх наймітаў, якіх наша каралева даслала ў Францыю для ўдзелу ў кампаніі супраць Іспаніі, — паведаміў Багуслаў Невяроўскаму, пакінуўшы каралеўскія пакоі. — А каралева (князь не ўтрымаўся ад кароткага смяшку) — хоча мяне ажаніць з Шарлотай дэ ла Форс. І калі прапанова кардынала, шчыра кажучы, мне не вельмі падабаецца, дык на просьбу рэгенткі я магу і пагадзіцца. Клянуся небам, юная маркіза — такая прыгажуня. І, здаецца, закаханая ў мяне па вушы!

— Хвала Госпаду! — не ўтрымаўся Ян, якому вельмі хацелася вярнуцца на радзіму, але тут жа паправіўся: — А Мазарыні часам не сказаў, як ён даведаўся аб вашым з дэ Р’е паядынку?

Багуслаў перастаў усміхацца.

— Сказаў, — вымавіў ён. — І, здаецца, я павінен папрасіць прабачэння ў пана Сабескага за недарэчныя падазрэнні…

х х х

Ян Сабескі раніцай знаходзіўся не ў найлепшым настроі.

— Так і сказаў? Перадавай мае вітанні? — ужо ў соты раз перапытаў ён у Стэфана Нямірыча, які неасцярожна распавёў яму пра сустрэчу з Радзівілам, і, прайшоўшыся па пакоі, выбухнуў лаянкай: — Што Радзівіл сабе дазваляе? Я яму не нейкі француз і не баюся ні яго самога, ні яго шпагі!

— Ды супакойся, Ян, — Стэфан апошнімі словамі ганіў сябе за небяспечную адкрытасць. — Упэўнены, што князь не ўкладаў у гэтыя словы таго зместу, пра які ты падумаў! Ды й злосны ён быў за свой арышт і сарваны паядынак.

На Сабескага гэты аргумент не зрабіў уражання.

— Ды пляваць я хацеў… — пакрыўджана адказаў ён, нягледзячы на спробы яго супакоіць з боку сябра, да якіх далучыўся і Марэк.

Ён добра ведаў бурны нораў малодшага брата, які не спыніўся б і перад высвятленнем адносін з Радзівілам, што магло б дрэнна скончыцца.

Нечакана давераны слуга Сабескіх пан Себасцьян Гаварэцкі, той самы, што пакінуў для нашчадкаў апісанне іх падарожжа па Еўропе, далажыў пра князя Радзівіла.

— Не можа быць! — радасна ўскочыў насустрач Багуславу Стэфан. Ён нават апярэдзіў Марэка Сабескага, які таксама падняўся, каб сустрэць госця. — Ужо адпусцілі? А я як раз збіраўся ў Бастылію, каб дамагчыся спаткання з вашай княжацкай міласцю.

— А прынц дэ Р’е? — прывітаўшыся з князем за руку, пацікавіўся Марэк. — Яго таксама адпусцілі?

— Яшчэ ў Венсене, — апярэджваючы Багуслава, адказаў Невяроўскі, які таксама завітаў у госці. — І сядзець яму там доўга праз доўгі язык, якім ён пагражаў забіць нягодніка Мазарыні за тое, што той асмеліўся пасадзіць яго за краты.

— Твая адкрытасць, Яне, таксама калісьці саслужыць табе дрэнную службу, — адзначыў Багуслаў. — Дарэчы, — дадаў ён, задавальняючы цікаўнасць Нямірыча, якому вельмі хацелася ведаць, як Мазарыні даведаўся аб паядынку. — Дэ Р’е аказаўся не такім ужо мярзотнікам, як я спачатку пра яго падумаў. Бо гэта мой Ферх, якога я паслаў да яго з паведамленнем пра свой прыезд, аддаў запіску жонцы графа. А тая, убачыўшы, што яе муж стаў рыхтавацца да паядынку, кінулася маліць кардынала, каб гэтага не дапусціў.

— Няўжо? — змрочна сказаў Ян Сабескі, які не валодаў шчаслівым талентам адразу стрымліваць свае пачуцці. — А мне здалося, што ты, княжа, выказаў здагадку, што гэта я язык за зубамі трымаць не ўмею?

Больш малады шляхціц не сказаў нічога, атрымаўшы адчувальнага штурхаля ад Марэка. Той паспрабаваў закрыць брата спінай, што, вядома, было немагчыма, бо каржакаватая постаць Яна ўсё адно віднелася з-за яго худых плячэй. Тонкае брыво Багуслава здзіўлена папаўзло ўверх.

— Ён заўсёды такі палкі? — пацікавіўся князь у Марэка.

— Ёсць трохі, — засмяяўся той. — Ты, князь, затрымаешся ў Парыжы, пакуль твой вораг не выйдзе з турмы?

— Затрымаюся, але не з-за дэ Р’е, — Багуслаў, не жадаючы новай сваркі, зрабіў выгляд, што не заўважае намаганняў Марэка стрымаць раздратаванага брата. — Рэгентка прапануе мне ажаніцца з дачкой маршала дэ ла Форса Шарлотай. Хачу прыгледзецца да дзяўчыны — можа, нешта з гэтага і будзе… Ну а пакуль, — гучна сказаў ён, каб спыніць выкліканы гэтай весткай уражаны шолах, — прапаную забыць дрэнную гісторыю і трохі павесяліцца. Хто са мной?

Павесяліцца захацелі ўсе, нават Ян Сабескі, які, наслухаўшыся захопленых апавяданняў Нямірыча аб вясёлых забаўках у таварыстве князя, захацеў пераканацца, ці сапраўды яны вартыя такіх кампліментаў.

— А Радзівіл умее гуляць, — сказаў ён Нямірычу пасля.

Павячэраўшы з Багуславам, Бастонам Арлеанскім і нейкімі вясёлымі дзяўчатамі і ад душы натанцаваўшыся на публічным балі ў парыжскай ратушы, яны пакінулі князя весяліцца далей, а самі нарэшце дабраліся дадому. І дарогай яшчэ намялі бакі нейкім валацугам, што прычапіліся да іх у цёмным завулку.

— Нават не ведаю, як я заўтра змагу паехаць на паляванне, на якое намякаў Радзівіл. Зараз магу толькі дапаўзці да ложка.

Стэфан нічога не адказаў — ён дабраўся да ложка раней за Сабескага і захроп адразу ж, як толькі яго галава кранулася падушкі.

х х х

Пасля сыходу братоў Сабескіх і Нямірыча Багуслаў з Невяроўскім таксама пакінулі таварыства прынца Арлеанскага — князь заўтра збіраўся наведаць англійскую каралеву, якая з-за вайны ў Англіі цяпер жыла ў Луўры, і хацеў выспацца перад аўдыенцыяй. Таму, рассоўваючы публіку, сярод якой хапала сумніўных асоб, — запрашэнні на публічныя балі прадаваліся свабодна, — Радзівіл таксама пайшоў да выхаду. Раптам Ян замёр на месцы, а калі незадаволены затрымкай князь, якога з усіх бакоў штурхалі, спытаў, што здарылася, — моўчкі паказаў на прыгажуню. Яна ўмела страляла яму вачыма, а затым, на імгненне адкрыўшы схаваны за аксамітнай маскай прыгожы твар, спакусліва аблізала вусны і правяла пальцам па краі неверагодных грудзей, усім сваім выглядам намякаючы на гатоўнасць да бліжэйшага знаёмства.

— Напэўна, прыдворная дама, — радасна сказаў Невяроўскі.

— Угу, — грэбліва зморшчыўся Багуслаў, які сваім чэпкім вокам ужо паспеў заўважыць дэталі, на якія слуга не звярнуў увагі. — 3 Двара Цудаў[190]. Сукенка з чужога пляча, і жэмчуг на шыі фальшывы.

— Затое вабноты напэўна сапраўдныя, — сказаў Ян, не зводзячы прагных вачэй з яе грудзей.

— Шлёндра, — упэўнена адрэзаў Радзівіл. — Радуйся, сябар, калі за ноч не горлам, а толькі кашальком заплаціш.

— Цьфу, — Ян з агідай плюнуў у бок спакусніцы, і тая, заўважыўшы гэта, вылаялася так, што ёй бы пазайздросцілі нават каралеўскія швейцарцы.

— А што я табе казаў, — смяяўся Багуслаў, цягнучы далей прыгаломшанага Невяроўскага. — Чым не арыстакратка?

— Хай ёй абы-што, — цяжка дыхаючы, прамармытаў чырвоны як вараны рак Ян. — Я ад тваёй міласці больш ні на крок. Мне гэтыя парыжскія шлёндры ўжо вось тут, — ён пастукаў сябе па горле. — Кожная хоча ў кашалёк зазірнуць, а каб падступіцца да каторай з пустымі рукамі — і думаць няма чаго… Яшчэ і хустак за гарсаж панапіхаюць, каб грудзі большымі здаваліся. А здымеш з такой красуні кашулю — цьфу, глядзець няма на што! Вось у Галандыі — іншая справа…

Ён летуценна закаціў вочы, на імгненне аддаўся салодкім успамінам, і, вярнуўшыся ў невясёлыя рэаліі, тужліва ўздыхнуў.

— Не журыся, Ян, — Багуслаў паляпаў яго па плячы. — Некалькі нудных абедаў у кампаніі герцага дэ ла Форса і яго прыгажуні-дачкі — і наперад, у Гаагу! Але папярэджваю, што і там не варта чакаць забавак — прынц Аранскі памёр некалькі тыдняў таму.

Нягледзячы на дрэнную вестку, Невяроўскі падскочыў ад радасці.

— А я ўжо думаў, што мне прысніўся той ліст з Брусэля, якога тваёй міласці ўручыў Ферх…

— А гэта ўжо цябе не тычыцца, — князь трохі нахмурыўся, і Невяроўскі, які добра ведаў, што Радзівіл не трывае ўмяшання ў сваё асабістае жыццё, прыкусіў язык. — У Галандыю я вяртаюся таму, што павінен правесці нябожчыка штатгальтара ў апошні шлях.

Ян адвярнуўся, каб схаваць збянтэжанасць, і нават прысвіснуў, убачыўшы, што за дзеўкай, якая яго ледзь не звабіла, ідзе нейкі шляхціч.

— О, знайшла сабе дурня, — весела сказаў ён, падміргваючы Багуславу, каб той таксама пасмяяўся.

Але Радзівіл не знайшоў тут нічога вясёлага.

— Папярэдзь гэтага небараку, — загадаў ён Невяроўскаму, і той памкнуўся выконваць загад, але шляхціч ужо знік, распусціўшыся ў натоўпе.

— Давядзецца даганяць, — вырашыў князь. — Іначай плаваць яму гэтай ноччу ў Сене з перарэзаным горлам: я гатовы паспрачацца, што непадалёк прытаіліся бандыты. Закінуўшы прынаду, яны цяпер чакаюць здабычу.

Дапамагаючы сабе локцямі, яны пачалі прасоўвацца да дзвярэй, і калі нарэшце выйшлі на вуліцу і іх грудзі прагна хапнулі свежага паветра, прыгажуня з кавалерам ужо зніклі. Усё ж Ян пайшоў распытваць лёкаяў, якія сумавалі каля карэт, чакаючы гаспадароў, і праз хвіліну даведаўся, у якім кірунку яны пайшлі. Не губляючы часу, яны з князем кінуліся туды. Але, прабегшы некалькі крокаў, разгублена спыніліся — вуліца была абсалютна пустая.

— І што цяпер? — спытаў Невяроўскі. Не дачакаўшыся адказу, дадаў: — Трэба вяртацца. Бо самі на разбойнікаў наткнёмся.

Прыглушаны крык недзе наперадзе пацвердзіў яго словы.

— Хутчэй! — упэўнена сказаў Багуслаў, выцягваючы шпагу.

…Да статуі Святога Варфаламея, якую ўдзячныя каталікі паставілі недалёка ад дома, дзе памятнай ночы ад іх рук загінуў правадыр гугенотаў адмірал Каліньі, Ян з Радзівілам прыбеглі ў час. Некалькі абадранцаў, атачыўшы нейкага бедака, ужо паспелі яго абяззброіць і прыставіць да горла нож. Багуслаў гучна і пранізліва свіснуў, і рабаўнікі імгненна збеглі, пакінуўшы ахвяру. Ёй аказаўся ўжо знаёмы князю юны шляхціч.

— Ah! Messieurs! — выдыхнуў той, удзячна прыклаўшы руку да сэрца, — C’est vous qui m’avez sauvee! Permettez — moi que je vous remercie…[191]

— Monsieur, — усміхнуўся Багуслаў, — je n’аі fait que ce que tout gentilhomme eut fait a ma place, vous ne me devez donc aucun remerciement[192]. Ян, ты таксама так лічыш? — звярнуўся ён да Невяроўскага, які пачціва адышоў убок, не патрабуючы сваёй долі падзякі.

Пачуўшы родную мову юнак аж расквітнеў.

— Вы палякі? — радасна ўсклікнуў ён.

Багуслаў і Ян пераглянуліся.

— Літвіны, — з усмешкай паправіў князь.

— Я — Габрыэль Любянецкі, — радасна паведаміў шляхціц. — Да вашых паслуг, панове!

— Ян Невяроўскі, — у адказ прадставіўся Ян і паціснуў працягнутую руку.

Любянецкі, вядома, чуў гэтае прозвішча, таму што заззяў усмешкай і чакальна глядзеў на Багуслава.

— Багуслаў Радзівіл, — весела прадставіўся той, бо прадстаўнікі шматлікага і важкага роду Любянецкіх знаходзіліся на радзівілаўскай службе.

Габрыэль, вядома, не чакаў, што яго выратавальнікам акажацца сам Радзівіл, таму ад нечаканасці трохі разгубіўся.

— Міласцівы князь… — пачаў ён і, справіўшыся з хваляваннем, працягнуў: — Мой бацька і дзед верна служылі вашаму дому, і я ахвотна паслужу чым змагу, бо абавязаны вам сваім жыццём.

— Дзякуй, Габрыэль, — сказаў князь. — Жыццё доўгае, яшчэ паспееш доўг вярнуць.

х х х

З першай хвіліны знаёмства Багуслаў адчуў да Любянецкага сімпатыю, якая перарасла ў моцнае сяброўства, калі Габрыэль афіцыйна паступіў на княжацкую службу.

Знешнасць малады шляхціц, па праўдзе кажучы, меў несамавітую, затое быў адважным, як і сам Радзівіл, разумным, красамоўным, прыемным у зносінах і, галоўнае, меў шчаслівы талент схіляць да сябе людскія сэрцы. З моманту з’яўлення Любянецкага ў атачэнні Багуслава яго моладзі неяк незаўважна прыйшлося адысці на другарадныя пазіцыі. Нават Невяроўскі, які шмат гадоў быў радзівілаўскім канфідэнтам, хутка адчуў, што цяпер яго прывілеі перашлі да гэтага паслужлівага арыяніна. Але перш, чым пакрыўджаны Ян змог выказаць нахабнаму выскачку сваю незадаволенасць, той, адчуўшы настрой прыяцеля, вырашыў павініцца сам.

— Я разумею, што ты адчуваеш, Яне, — сказаў ён з мяккай усмешкай, якая пасавала да яго прыемнага аблічча. — На тваім месцы я б яшчэ не так лютаваў… Але павер, я не рабіў нічога асаблівага, каб заслужыць сяброўства нашага князя, і тым больш не спрабаваў неяк ачарніць цябе ў яго вачах.

На Любянецкага немагчыма было крыўдзіцца, і Ян таксама не стаў гэтага рабіць, бо разумеў: Габрыэль кажа праўду.

— Я што, я нічога, — паціснуў ён плячыма і шчыра параіў. — Ты Саковіча сцеражыся, бо саперніка пры сабе не пацерпіць.

Любянецкі, вядома ж, ужо паспеў наслухацца размоў пра грознага ашмянскага падкаморага, якія хадзілі ў радзівілаўскім асяроддзі, і трохі сумеўся.

— Няўжо такі звер, як пра яго кажуць? — заклапочана спытаў ён.

Ян толькі цяжка і перарывіста ўздыхнуў.

Раздзел 19

ВЯНЕЦ І КАНЕЦ БАРОНА ГРОТА

Дэлфт — Клевэ

(май 1647 года — май 1648 года)

Дзясятага мая 1647 года Злучаныя Правінцыі развітваліся са сваім штатгальтарам — прынцам Фрыдрыхам Генрыхам Аранскім. Цела нябожчыка павінна было знайсці супакой у Дэлфце — бурлівым гандлёвым горадзе недалёка ад Гаагі, бо менавіта тут, у сямейным склепе Аранскіх, у Новай царкве, былі пахаваныя ўсе яго продкі.

Велічная пахавальная працэсія мусіла прыбыць у Дэлфт толькі пасля абеду, але разявакі пачалі займаць месцы на дахах і ў вокнах дамоў на яе шляху яшчэ задоўга да світання. Каб усё добра разгледзець, калі настане час, і потым яшчэ доўга абмяркоўваць убачанае з суседзямі.

Відовішча сапраўды было непаўторнае. Нягледзячы на строгія правілы рэфармацкай царквы, якая забараняла пышныя ўрачыстасці па памерлых, нябожчыка вырашана было хаваць з усімі магчымымі цырымоніямі, каб падкрэсліць бляск і веліч Аранскага дома і ўславіць яго перамогі. Гэтага ж вымагала і прысутнасць сярод гасцей зяця памерлага, брадэнбургскага курфюрста Фрыдрыха Вільгельма.

Наперадзе пахавальнага поезда крочылі гвардзейцы ў парадных строях, апусціўшы ўніз вастрыі сваіх алебард. Іх да бляску начышчаныя шлемы, чырвоныя штаны і перахопленыя ярка-жоўтымі перавязямі сінія мушкецёрскія плашчы з адкіднымі чырвонымі рукавамі кантраставалі з жалобнымі мантыямі астатніх удзельнікаў працэсіі.

За гвардзейцамі ішлі праслаўленыя ў баях афіцэры і генералы галандскага войска — усе ў жалобе, без аніякіх упрыгожванняў і рэгалій. За вайскоўцамі крочылі барабаншчыкі і трубачы ў чырвоных святочных ліўрэях, але з жалобнымі стужкамі на чорных капелюшах. За трубачамі маршыравалі сцяганосцы, несучы вышытыя шоўкам і золатам сцягі, кожны з якіх у свой час стварылі ў гонар пэўнай ваеннай перамогі нябожчыка штатгальтара. Найбольшае палотнішча было сцягам Галандыі. За імі ў суправаджэнні святочна ўбраных герольдаў ішлі дэлегацыі правінцый і буйных гарадоў — кожная пад сваім сцягам і гербам. Наперадзе катафалка, на якім стаяла накрытая чорным аксамітным покрывам труна, найбліжэйшыя сябры нябожчыка неслі яго баявыя даспехі, зброю і карону, і вялі яго любімых коней.

Як было прынята на пахаванні такіх значных асоб, тут не было месца шчырым чалавечым эмоцыям. Слёзы і смутак выцесніў замяшаны на палітыцы халодны цырыманіяльны этыкет. Зацягнутыя ў глухія чорныя гунькі з адтулінамі для вачэй добра вымуштраваныя коні нават не іржалі. Удзельнікі працэсіі ў асноўным размаўлялі паміж сабой пра рэчы, якія не тычыліся падзеі, што іх тут сабрала.

Услед за труной ішоў юны штатгальтар Вільгельм Аранскі, яго суправаджалі партугальскія прынцы Гіём і Эмануэль. Ён спрабаваў лёгкай гутаркай трохі развеяць сваіх спадарожнікаў, чый гонар моцна закрануў шлюб прынцэсы Луізы, рукі якой кожны дамагаўся для сябе. Следам ішоў курфюрст Фрыдрых Вільгельм, якога суправаджалі Багуслаў Радзівіл і прынц Хрысціян Ангальцкі. Гэтая тройца пачувалася значна вальней. Курфюрст ледзь не ўсю дарогу ўгаворваў Багуслава ехаць з ім у Клевэ, дзе ў замку Шваненбург меў намер правесці свой мядовы месяц, які з-за хваробы, а затым і смерці цесця ўсё адкладаўся. Радзівіл з цяжкасцю стрымліваў смех, чуючы гэтыя запэўніванні, бо добра ведаў аб намерах славалюбівага кузэна аб’яднаць пад сваёй уладай нямецкія герцагствы Юліх, Клевэ, Берг ды графствы Марк і Равенсберг. Гэтаму ўсімі сіламі супраціўляўся нейбургскі пфальцграф, які лічыў гэтыя землі сваімі. Вядома, князь прыняў прапанову, хаця і баяўся, што гэтая паездка можа выклікаць незадаволенасць караля Уладзіслава — яго сястра Ганна Катарына некалькі гадоў таму выйшла замуж за нейбургскага пфальцграфа.

Сярод ганаровых гасцей, якія суправаджалі труну, быў і прынц Тарэнт. Аднак ён плёўся недзе ззаду. Багуслаў, успомніўшы іх сварку за сталом у чэшскай каралевы, нягледзячы на змрочны настрой, не стрымаў задаволенай усмешкі — прыдворны цырымоніймайстар Аранскіх здолеў лепш за яго паказаць французскаму нахабніку яго месца.

Дрэнны настрой князя тлумачыўся не толькі жалобай — напярэдадні ён меў дзве непрыемныя размовы: спачатку з Габрыэлем Любянецкім, а затым і з прынцэсай Амаліяй Аранскай. Багуслаў не стаў хаваць ад маладога арыяніна сваіх намераў ажаніцца з Шарлотай дэ ла Форс, якія той бязлітасна раскрытыкаваў.

— Я лічу, што вы, мансеньёр, можаце прэтэндаваць на больш выгадную партыю, — сказаў Габрыэль мяккім прыемным голасам, які добра згладжваў вастрыню яго слоў. — Бацька маркізы — толькі васал французскага караля, і замкі, якія ён дае за дачкой, могуць быць разбураныя па загадзе яго вялікасці або яго правялебнасці… Такі лёс, як вы ведаеце, спасціг крэпасці многіх французскіх вяльможаў.

— Я збіраюся адвезці жонку ў Рэч Паспалітую, а не заставацца з ёй у Францыі, — сказаў князь, якому прыгажосць Шарлота моцна запала ў сэрца. — Як ты ведаеш, наш кароль жанаты з францужанкай, і я думаю, што…

— …што жонка лепш знойдзе агульную мову з польскай каралевай, чым гэта ўдалося вашай светласці? — з разуменнем кіўнуў Габрыэль.

— Няўжо ты думаеш, што мяне хвалюе стаўленне Марыі Людавікі? — сказаў на гэта Багуслаў. — На шчасце, Польшча выбрала саюз з Францыяй, а не з імператарам, таму добрыя адносіны майго дому з Парыжам зусім не перашкодзяць.

— І ўсё?

Габрыэль выглядаў расчараваным.

— Я думаю, што саюз з Аранскім домам уславіць Радзівілаўскі дом больш, чым шлюб з гэтай францужанкай, — асцярожна сказаў ён. — На шчасце, прынцэса Луіза мае яшчэ трох сясцёр…

Багуслаў у каторы раз здзівіўся таму, што думкі маладога арыяніна так супадаюць з яго ўласнымі амбіцыямі. Але гутарка з прынцэсай Амаліяй трохі астудзіла яго запал: яна ясна намякнула князю, што па палітычных матывах мае намер аддаць другую дачку замуж за фрысландскага штатгальтара, а трэцюю — за англійскага прынца Карла Сцюарта. Чацвёртая з сясцёр, Марыя, была зусім дзіцём, і пра жаніцьбу з ёй князь мог бы думаць не раней, чым гадоў праз дзесяць-пятнаццаць.

— Калі вы, мансеньёр, згодныя пачакаць, я з радасцю разгледжу вашу прапанову, калі прынцэса дасягне шлюбнага веку, — весела сказала прынцэса Аранская, спрабуючы жартам змякчыць адмову.

Але Радзівіл жарт не ацаніў і, не збіраючыся адступаць перад цяжкасцямі, спадзяваўся выкарыстаць паездку ў Клевэ не толькі для збліжэння з кузэнам, але і для таго, каб з дапамогай курфюрста і яго маладой жонкі прымусіць мадам Амалію змяніць рашэнне.

Жалобная працэсія спынілася перад велічным Новым саборам, дзе павінна было спачыць цела штатгальтара, і, у рэшце рэшт, пашыхтавалася на саборнай плошчы. Тут ужо думкі нават найбольшых славалюбцаў, якія выкарыстоўвалі пахавальную цырымонію для наладжвання патрэбных свецкіх кантактаў, настроіліся на мінорны лад, а ў паветры запахла дажджом і слязьмі.

Скарыстаўшыся тым, што на некаторы час працэсія рассеяла шэрагі, Багуслаў падышоў да прынцэсы Агнесы Аранскай. Яна, згубіўшы насоўку, раз-пораз выцірала далонню заплаканыя вочы, і Багуслаў працягнуў ёй сваю. Дзіўна, але слёзы на вачах дзяўчыны імгненна высахлі. Яна паслухмяна ўзяла ў князя ўжо не патрэбную насоўку.

— Гэта праўда, што вы, прынц, едзеце ў Клевэ з маёй сястрой і яе мужам?

— Я паабяцаў курфюрсту, што паеду, але раблю гэта без асаблівай ахвоты, — адказаў Багуслаў, дапоўніўшы словы глыбокім уздыхам.

— Чаму?

— Бо дзе б я ні быў, маё сэрца заўсёды застаецца ў Галандыі… каля вас.

— Ой…

Прынцэсе Альберціне Агнесе было ўсяго трынаццаць, яе яшчэ не навучылі свецкай крывадушнасці, таму яна зусім па-дзіцячы закрыла падоранай насоўкай счырванелы твар.

— Цяпер не час і не месца казаць пра гэта, — нарэшце адказала дзяўчына, не адважваючыся падняць вочы на такога смелага і прыгожага кавалера.

У Багуслававай душы пераможна зараўлі сурмы — паводзіны прынцэсы выразна сведчылі аб тым, што яго прызнанні не былі ёй непрыемныя.

— Я хацеў толькі выказаць свае спачуванні вашай высокасці, — сказаў ён, галантна пакланіўшыся. — Ваш нябожчык бацька быў вялікім чалавекам, і той нядоўгі час, які мне пашчасціла знаходзіцца ў яго таварыстве, я запомню на ўсё жыццё… А цяпер, калі вы пакутуеце, пакутуе і маё сэрца.

Атрымаўшы ў падарунак поўны пяшчоты і ўдзячнасці погляд, Радзівіл вярнуўся на сваё месца, бо знятую з катафалка труну ўжо рыхтаваліся несці ў склеп.

— Чорт пабірай, — радасна сказаў ён сам сабе. — Здаецца, Карлу Сцюарту прыйдзецца добра пастарацца, каб заваяваць сэрца прынцэсы.

х х х

Багуслаў з’ехаў у Клевэ, але перш яшчэ раз пабачыўся з прынцэсай Агнесай і атрымаў дазвол ёй пісаць. Дзяўчына была шчыра ўсхваляваная доўгім расстаннем і, набраўшыся смеласці, спытала князя, калі той вернецца. Але Радзівіл не мог сказаць ёй нічога пэўнага. Ён не сумняваўся, што потым адправіцца ў Рэч Паспалітую ваяваць з туркамі. З’язджаючы ў Германію, князь пакідаў у Галандыі пана Пуцяту, які павінен быў атрымаць ад збройнікаў замоўленую партыю мушкетаў і даставіць іх морам у Гданьск.

Побыт у Клевэ аказаўся весялейшым, чым чакаў Радзівіл — не ў апошнюю чаргу дзякуючы добраму пасагу маладой курфюрстыні, які дазволіў Фрыдрыху Вільгельму адразу ж пагасіць частку пазык. Яго жонка таксама трошкі павесялела, зразумеўшы, што муж значна прыемнейшы, чым яна чакала. І гэта быў добры знак, бо ўсяго некалькі дзён таму, назаўжды развітваючыся з Тарэнтам, яна не магла стрымаць слёз. Каб яшчэ больш дагадзіць жонцы, курфюрст прызначыў яе гофмайстрам Ота фон Шверына. Гэты разумны і прыгожы малады шляхціч сваёй гаспадарлівасцю, ціхай ласкавай гутаркай і паводзінамі вылучаўся сярод грубага афіцэрскага атачэння, якое далікатная і выхаваная курфюрстыня зненавідзела адразу ж пасля знаёмства. Жанчына адразу ж дала гэта зразумець.

— Я, вядома, не чакала, што ўсе германскія падданыя майго мужа будуць падобнымі да прынца Радзівіла, — сказала яна, раптам наведаўшы Фрыца падчас п’янай вечарынкі, дзе на нагах трымаліся толькі князь Багуслаў, Шверын і сам курфюрст. — Але спадзявалася, што яны прынамсі будуць людзьмі. І зараз я глыбока расчараваная, бо бачу перад сабой свіней, якім месца ў хляве, а не ў таемнай радзе!

І, тыцнуўшы пальцам у грудзі фаварыту курфюрста фон Бургсдорфу, які не змог нават устаць ёй насустрач, выйшла.

Курфюрстыня яшчэ не ведала, што самае вялікае расчараванне яе чакае наперадзе: ніводнае нямецкае княства (за выключэннем Сілезіі, Ніжняй Саксоніі і Мекленбурга) не зведала такіх цяжкіх страт у Трыццацігадовай вайне, як Брандэнбург. Яго насельніцтва за гады ваеннага ліхалецця зменшылася удвая. Нават у сталіцы засталося ўсяго каля шасці тысяч чалавек, а ў некалі буйных гарадах, такіх як Франфурт-на-Одэры і Прэнцлаў, цяпер пражывала па дзве — дзве з паловай тысячы жыхароў. Гандаль і сельская гаспадарка зусім заняпалі, урадлівыя і квітнеючыя зямлі апусцелі. Многія жыхары, ацалеўшы пасля папераменнага шведскага і аўстрыйскага нашэсцяў, а таксама эпідэмій чумы і халеры, не вытрымаўшы голаду і нягод, накладалі на сябе рукі. Курфюрст да гэтага часу не мог забыць паездкі па сваёй няшчаснай краіне, калі яму насустрач з руін гарадоў і напаўспаленых вёсак выпаўзалі амаль звар’яцелыя ад голаду падданыя, якія ўжо страцілі чалавечае аблічча і нагадвалі ці то дзікіх жывёл, ці то жывых мерцвякоў. Сэнс іх вартага жалю існавання быў у пошуках ежы. Жэрлі ўсё, што маглі знайсці — нават людзей.

Таму Фрыдрых Вільгельм і не стаў хаваць ад маладой жонкі, што лёгкага жыцця на новым месцы ёй чакаць не даводзіцца.

У Шваненбургу маладую пару ўрачыста прывітала мясцовая шляхта — прынамсі тая, што лічыла Фрыдрыха Вільгельма сваім суверэнам. Не губляючы часу, курфюрст прадставіў шляхце намесніка ў Клеве, Юліху і Бергэ. Ім аказаўся «добры» знаёмы Крыштафа Арцышэўскага — прынц Морыц Насаў-Зіген, якога абураныя няўмелым гаспадараннем купцы Ост-Індскай кампаніі адклікалі з Бразіліі. Памятаючы апавяданні пана Крыштафа, Багуслаў паспрабаваў адгаварыць кузэна ад такога кроку, але Фрыц упарта стаяў на сваім.

— На гэтай пасадзе я маю патрэбу ў чалавеку, які будзе класці атрыманыя даходы не ў сваю, а ў маю кішэню, — сказаў ён з грубай нямецкай шчырасцю. — А Насаў-Зіген у Бразіліі нажыў значную маёмасць, і стаў ледзь не самым багатым чалавекам ва ўсёй Галандыі, таму ў дадатковых прыбытках не мае патрэбы. Па-другое, ён блізкі сваяк юнага штатгальтара з добрымі сувязямі ў Генеральных Штатах. А я яшчэ не страціў надзеі сілай галандскай зброі растлумачыць нейбургскаму пфальцграфу, што не варта замахвацца на чужое. Бо ён лічыць, што схапіў бога за бараду, ажаніўшыся з сястрой польскага караля.

Менавіта з гэтых тэрыторый Фрыдрых Вільгельм вырашыў пачаць аднаўленне сваёй краіны. Ён выдаў загады, якімі заахвочваў галандцаў Фрысландыі сяліцца ў Клевэ. Фрыдрых спадзяваўся, што тыя, па-першае, змогуць асушыць яго багністыя глебы, як гэта рабілі ў Галандыі, і, па-другое, павялічаць колькасць кальвінісцкага насельніцтва правінцыі, населенай пераважна каталікамі, якія не жадалі мець сваім уладаром пратэстанта.

Багуслава захапляла нястомная энергія і розум кузэна, але ён усё ж вырашыў не затрымлівацца ў Клевэ. Хоць і атрымаў навіны з Літвы, з якіх даведаўся, што турэцкі паход караля Уладзіслава адменены. Гэтая вестка засмуціла князя, які вельмі патраціўся на ваенныя прыгатаванні. Ён спадзяваўся, што вайна не толькі верне яму страты, але і дадасць славы. Цяпер, калі адпала надзея і на тое, і на іншае, Радзівіл мог толькі хапацца за галаву, праглядаючы пералік вэксаляў, якія прыслаў пан Пуцята. Вэксалі патрабавалі неадкладнага пагашэння, і Радзівіл загадаў рыхтаваць рэчы да ад’езду, спадзеючыся дамовіцца са сваімі галандскімі банкірамі. Але потым, прыслухаўшыся да ўгавораў курфюрста і запэўніванняў Насаў-Зігена, які ўзяўся дапамагчы князю ўладзіць справы з крэдыторамі, вырашыў пачакаць.

х х х

Праз два месяцы пасля прыезду курфюрст з князем Багуславам і кавалерамі са свайго почату гулялі на вяселлі барона Грота — прыдворнага курфюрста, які ажаніўся з мясцовай шляхцянкай, сталай матронай гадоў сарака. Паколькі барону не споўнілася і трыццаці, князь Багуслаў не надта здзівіўся, калі той хутка ўцёк з чэпкіх абдымкаў жонкі і вярнуўся да сваіх абавязкаў на панскім двары.

Грубасць і адсутнасць свецкага выхавання гэтага прыдворнага цалкам адпавядала традыцыям курфюрсцкага двара, дзе галоўную скрыпку граў ужо немалады граф фон Бургсдорф, салдацкія звычкі якога даводзілі да роспачы прынцэсу Луізу. Бедная прынцэса, каб не псаваць адносінаў з мужам, павінна была час ад часу заплюшчваць вочы на паводзіны яго прыяцеляў, але Радзівіл рашуча спыняў спробы панібрацкага абыходжання з сабой.

Графу гэта не спадабалася. Аднойчы, перабраўшы віна, ён дазволіў сабе публічна высмеяць князя, якога лічыў распешчаным красунчыкам. Расплата за гэтае глупства наступіла хутка — на наступны дзень прыяцель Багуслава граф Георг Фрыдрых фон Вальдэк, з якім князь пасябраваў яшчэ ў лагеры прынца Аранскага, прынёс барону выклік на паядынак.

— Прынц Радзівіл прыме вашыя прабачэнні, барон, — запэўніў граф. — Толькі патрабуе, каб яны былі публічнымі, як і абраза, якой вы яго светласці публічна нанеслі.

— А хай мяне… ік… гром лясне! — ад смеху на Грота напала ікаўка. — Няўжо гэты прыгажунчык яшчэ і шпагу ў руцэ трымаць умее?

— «Гэты прыгажунчык», — перадражніў яго Вальдэк, — быў найлепшым фехтавальшчыкам ва ўсёй галандскім арміі, таму раю табе, барон, перад дуэллю добра памаліцца. На паядынку гэта, вядома, мала дапаможа, затое душы лягчэй будзе спачываць на тым свеце.

Барон не паверыў, але паколькі амаль нічога не ведаў пра Радзівіла, кінуўся распытваць прынца Насаў-Дзіца і афіцэраў, якія, як і Вальдэк, служылі ў галандскай арміі. Ад пачутага ў нахабніка валасы дыбарам сталі.

— Хто б мог падумаць, — разгублена прамармытаў ён, успомніўшы апранутую ў шоўк, аксаміт і карункі ладную постаць князя. — Ды ад гэтага франта пахне парфумай, быццам ад жанчыны… на цэлую мілю чуваць!

Але прасіць прабачэння барону вельмі не хацелася. Таму, прыбыўшы на абранае князем месца паядынку, дзе яго ўжо чакалі Радзівіл з Вальдэкам, ён сказаў, ваяўніча паклаўшы руку на эфес шпагі:

— Я не вельмі давяраю гэтым французскім выдумкам, бо на любой дуэлі перамагае ў канчатковым выніку не праўда, а той, хто лепш фехтаваць умее. Таму прапаную божы суд: страляймася на пістолях.

— Гэта абсурд! — запратэставаў Вальдэк, які ўжо быў не рады, што наогул улез у гэтую гісторыю.

Звярнуўшыся да Радзівіла, ён дадаў:

— Вы, прынц, наогул не абавязаны звяртаць увагу на гэтага дурылу і, тым больш, выходзіць з няроўняй на паядынак… Ды і які гэта паядынак — самагубства і толькі!

— Усё добра, — спыніў яго Багуслаў, бо добра бачыў, што на вуснах у Грота ззяе ўсмешка. — Гэты нахабнік мне пастку падрыхтаваў, таму што ўпэўнены, што я адмоўлюся. — І дадаў з ледзяным спакоем, гледзячы ў твар барону: — Страляцца будзем на конях, мне зусім не хочацца пэцкаць боты ў гэтым балоце.

Грот нават збялеў, убачыўшы, што Радзівіл рашуча ўзяўся за пістоль. Быццам у страшным сне барон выцягнуў сваю і няпэўнай рукой працягнуў яе Вальдэку.

Пакуль секунданты зараджалі пісталеты, дуэлянты селі на коней. Грот да апошняга чакаў, што Радзівіл адмовіцца ад паядынку. Калі рука князя рашуча сціснула зброю, ён з жахам зразумеў, што гэта не жарты.

«Трэба стрэліць першым, — з адчаем падумаў барон, прышпорваючы каня. — Абавязкова першым, таму што гэты чортаў паляк, кажуць, качку ў вока б’е на паляванні».

Калі Вальдэк скамандаваў з’язджацца, барон такі першым націснуў на курок, але, на яго здзіўленне, князь працягваў сядзець у сядле: куля праляцела міма.

«Не можа быць, каб я не патрапіў», — у роспачы падумаў Грот, устаўшы ў страмёнах, каб лепш разгледзець ворага, і адчуў, як пякучым агнём апякло жывот, а потым увесь свет закруціўся перад яго вачыма…

Затым, лежучы на зямлі і заліваючыся слязьмі ад болю і ганьбы, ён маліў Багуслава дараваць яму жыццё. Князь пагадзіўся.

— Вы ўчынілі вельмі велікадушна, мансеньёр, — сказаў Радзівілу граф Вальдэк. — Але барону гэта мала дапаможа, з такімі ранамі доўга пакутуюць і вельмі мала жывуць…

Курфюрст жа, даведаўшыся пра дуэль, схапіўся за галаву.

— Ты… ты, кузэн, ганьбуеш свой княжацкі тытул тым, што б’ешся на дуэлі з няроўнымі! — крыкнуў ён Багуславу, калі той пераможна вярнуўся ў палац. — Яшчэ і на пістолях!

Фрыдрых Вільгельм меў рэзкі нораў і ў гневе не цураўся эмоцый ды моцнага слоўца. Прычыны такіх паводзінаў былі зразумелыя: агнястрэльная зброя была яшчэ вельмі недасканалай, асечкі здараліся занадта часта, таму ў вачах грамадства людзі, якія адважыліся высвятляць адносіны такім спосабам, былі тоесныя самагубцам. Такога ж меркавання трымалася і царква, і курфюрсту гэта было добра вядома.

— Святары забітых на такіх двубоях адпяваць не бяруцца, яшчэ і забараняюць у асвячонай зямлі хаваць! — крычаў Фрыц, таму што пакрываўся халодным потам пры адной думцы аб магчымасці такога завяршэння справы. Але, заўважыўшы, што на Радзівіла гэтыя аргументы не зрабілі належнага ўражання, і ўздыхнуўшы, спытаў ужо спакайней: — І адкуль у цябе ўзялася гэтая дуэльная хвароба, хацеў бы я ведаць?

— Атрымаў з малаком маці, — пажартаваў Багуслаў. — Ці не наш з табой сваяк Альбрэхт Гагенцолерн лічыў бессэнсоўна пражытым дзень, калі яму не ўдавалася пацешыцца на паядынку?

Фрыц, якога яшчэ ў дзяцінстве забаўлялі былямі аб рыцарскай доблесці дзеда, толькі ўздыхнуў:

— І ўсё ж, ты б, кузэн, пакінуў такія забавы, — параіў ён ужо спакайней. — Я б не хацеў аднойчы даведацца, што фартуна ад цябе адвярнулася.

х х х

Вядома, гэтая гісторыя не парушыла дружбы паміж кузэнамі, хоць Багуслаў пасля паядынку і не стаў затрымлівацца ў Клевэ. На некаторы час князь з’ехаў у Саксонію, каб сустрэцца са сваякамі і братам Францам Германам, а затым вярнуўся ў Галандыю.

Раздзел 20

НАЗАД, НА РАДЗІМУ

Брусэль

(чэрвень 1648 года)

Пятага чэрвеня 1648 года пасля васьмідзесяці гадоў амаль бесперапынных войнаў Аб’яднаныя Правінцыі нарэшце атрымалі ад іспанскага караля Філіпа IV грамату аб незалежнасці. Гэтую падзею ўрачыста святкавалі не толькі ў свабоднай цяпер Галандыі, але і ў Іспанскіх Нідэрландах, дзе аднолькава гучна грымелі салюты, ззялі святочныя агні, накрывалі сталы для простага люду на вуліцах вялікіх гарадоў, ракой лілося віно і піва… Калі Гаага ганарылася заслужанай перамогай, дык у Брусэлі падымаліся сотні здравіц за мір, які нарэшце наступіў у дзвюх краінах — той мір, які, як спадзяваліся, павінен быў аднавіць ранейшы дабрабыт калісьці багатай дзяржавы…

Сведкамі ўрачыстасцей нечакана для сябе сталі браты Сабескія, якія напярэдадні прыбылі ў Брусэль. Горад ярка ззяў святочнымі агнямі, быццам у ім пачаўся пажар, і так гучна грукатаў салютамі, што, здавалася, зноў у свае правы ўступае вайна, а не мір…

У сталіцы Фландрыі вандроўнікі сустрэлі многа высокапастаўленых палякаў, у тым ліку і Багуслава Радзівіла. З самім князем, як заўсёды занятым або любоўнымі, або палітычнымі інтрыгамі, ім удалося перамовіцца толькі некалькімі словамі, затое яго маладыя слугі і Стэфан Нямірыч, які таксама знаходзіўся ў таварыстве Радзівіла, вельмі ўзрадаваліся старым знаёмым. І ўжо назаўтра за сяброўскай вячэрай яны слухалі апавяданні аб падарожжы па Англіі і Галандыі і абменьваліся ўражаннямі.

— Справы караля Карла зусім дрэнныя, — усхвалявана распавядаў Марэк. — Пасля таго, як падкупленыя Кромвелем шатландскія змоўшчыкі арыштавалі свайго валадара і перадалі парламенцкім войскам, яго вялікасці застаецца спадзявацца хіба на выратаванне ўласнага жыцця, але зусім не на захаванне кароны.

— Кажуць, што ён і сам не супраць перадаць сталец старэйшаму сыну, — дадаў Ян Сабескі. — Вось толькі Кромвель ніколі не пагодзіцца, бо рыхтуе яго для сябе.

— Але ж ён не адважыцца замахнуцца на жыццё свайго караля? — спытаў Невяроўскі.

Сабескі быў у гэтым не ўпэўнены.

— Калі мы ўжо былі ў Галандыі, другі сын караля герцаг Ёркскі, якога Кромвель таксама трымаў пад арыштам, дзякуй богу, уцёк у Галандыю. Калі б яшчэ і каралю гэта ўдалося!

— А ў Брусэлі зараз гасцюе прынц Уэльскі, — пахваліўся ў адказ Ян. — Пазаўчора яны з нашым князем да ночы забаўлялі сябе віном і вясёлымі дзяўчатамі!

— Але ж, кажуць, што князь Багуслаў жэніцца? — здзівіўся Марэк. — Сам кароль Уладзіслаў неяк за сталом пра гэта гаварыў.

Невяроўскі з Ферхам пераглянуліся і звонка засмяяліся.

— Вядома, жэніцца, — фыркнуў Ян.

— …ці не кожны дзень…

— …і кожны раз з новай прыгажуняй!

— А як жа чароўная графіня дэ Кюзанс? — залыпаў вачыма Марэк.

— Дык Багуслаў жа цяпер у яе, — паціснуў плячыма Невяроўскі. — Толькі здаецца, яна нашаму князю ўжо надакучаць пачынае…

Багуслаў і сапраўды быў у графіні. Цяпер ён наведваў яе хутчэй па звычцы, чым па закліку сэрца, таму што трымалі яго ў Брусэлі не амурныя, а палітычныя справы. Ён таксама прыклаў руку да заключэння міру, але ўсё-такі адчуваў сябе чужым на гэтым свяце. Грызла яго крыўда на прынцэсу Аранскую: яна зноў адмовіла, калі Радзівіл папрасіў рукі яе дачкі. Князь паабяцаў сабе сур’ёзна разгледзець прапанову кардынала Мазарыні, які, здаецца, быў гатовы на ўсё, каб прыцягнуць яго на французскую службу.

Багуслаў яшчэ вагаўся. Ён добра ведаў пра незадаволенасць французскіх арыстакратаў сваім міністрам, бо быў жаданым госцем у доме знакамітай змоўшчыцы мадам дэ Шэўрэз, якая пасля таго, як Мазарыні ў каторы раз вытурыў яе з Францыі, зноў пасялілася ў Брусэлі. Там яна прыкладала ўсе сілы, каб нянавісць французаў да хітрага і прагнага італьянца з палацаў вяльможаў перакінулася на вуліцы Парыжа.

Фронда![193] Пакуль парыжане толькі спявалі жартаўлівыя песенькі пра тое, што «камень, пушчаны з прашчы, неадменна трапіць у цэль», але ўжо зусім хутка гэтыя камяні стануць падмуркамі барыкад на вуліцах французскай сталіцы.

У Багуслава не было жадання ні падаўляць паўсталых французаў, ні ваяваць супраць той самай арыстакратыі, у таварыстве якой ён сам нядаўна распіваў віны французскага Поўдня. З іншага боку, князю падабаўся хітры італьянец: Багуслаў шчыра лічыў яго адным з самых разумных людзей, з якімі яго калі-небудзь зводзіла жыццё. Да таго ж Мазарыні, запрашаючы Радзівіла на французскую службу, дэманстраваў нябачаную шчодрасць, а стан фінансаў князя праз сур’ёзныя выдаткі на польска-турэцкую вайну, якой так і не адбылося, быў не найлепшы.

— Пра што ты задумаўся, мілы? — падала голас Беатрыса, якая, вядома, заўважыла незвычайную маўклівасць каханка.

Багуслаў незадаволена паглядзеў на яе. Цяпер, калі спальню напоўніла дзённае святло, яе прыгажосць ужо не здавалася такой асляпляльнай, як уначы. Князь разглядзеў тонкія як павуцінне зморшчынкі, што хаваліся ў кутках яе цёмных вачэй і глыбокімі барознамі заляглі між чорных сабаліных броваў. Дзявочы румянец, які звычайна ўпрыгожваў шчокі, таксама бясследна знік. І нават грудзі ўжо не выглядалі так панадна, як раней. Беатрыса заклапочана сачыла за князем. Ёй хапіла праніклівасці, каб адгадаць яго думкі.

— Скажы праўду, я занадта старая для цябе? — усхвалявана спытала яна.

У Радзівіла не хапіла смеласці сказаць праўду.

— Дарагая, ты не будзеш старой і ў пяцьдзясят, — сказаў ён як мага больш упэўнена.

— Хлус! Калі мы пазнаёміліся, мне было дваццаць восем, табе дваццаць, і мы былі амаль аднагодкамі. А цяпер…

— Цяпер мне дваццаць восем, — сказаў Багуслаў.

Твар графіні скамянеў.

— Так шмат? — сказала яна нарэшце з дзіўным смехам, які больш нагадваў рыданні, але праз імгненне ганарліва ўзняла галаву. — Дык вось што я табе скажу, мой дарагі: такая жанчына, як я, можа дазволіць сабе мець і маладзейшага палюбоўніка!

х х х

…Вестка пра сувязь графіні Кюзанс з васямнаццацігадовым Карлам Сцюартам разляцелася па Брусэлі нібы пажар. Радзівіл даведаўся пра яе, атрымаўшы ў падарунак ад невядомага добразычліўца рогі аленя.

Сам прынц Уэльскі ніякага дачынення да гэтага жарту не меў і дазнаўся пра яго ў доме герцагіні дэ Шэўрэз.

— Прынц Радзівіл справамі гонару звычайна не грэбуе, — занепакоена сказала яму гаспадыня дома. — Барон Грот мог бы гэта пацвердзіць, калі б здолеў уваскрэснуць.

Гэта заўвага моцна занепакоіла самаўпэўненага спадкаемца англійскага прастола, і ён пільна агледзеўся, шукаючы грознага саперніка. У доме ў той вечар было людна. Прысутнічалі паважаныя палякі — у куце Ян Сабескі захоплена распавядаў падрабязнасці нядаўняга падарожжа ў Англію ўсім, хто пра яго яшчэ не чуў. Ён крыху перабраў віна, таму размаўляў гучней, чым звычайна, не звяртаючы ўвагі на Стэфана Нямірыча, які ўгаворваў прыяцеля паводзіцца цішэй. Князя Багуслава, на шчасце, не было, і прынц Уэльскі з палёгкай уздыхнуў.

— Прынц Радзівіл будзе абавязкова, — сказала герцагіня, прачытаўшы яго думкі. — Сам пра гэта сказаў слугу, які аднёс яму маё запрашэнне на сённяшні вечар.

— Тады нам лепш адсюль сысці, — прашаптаў на вуха Карлу яго прыяцель Бэкінгем, які суправаджаў прынца ў падарожжы па Еўропе.

Сцюарт моўчкі выцер успацелы лоб.

— Калі сыду, зняслаўлю сябе як баязлівец, — цвёрда сказаў ён. — Здаецца, тут усе ведаюць пра наша з Радзівілам… непаразуменне.

Прынц меў рацыю: гасцёўня сёння была перапоўненая наведнікамі, і прыцягнула іх сюды зусім не таварыства састарэлай прыгажуні, а жаданне стаць сведкамі сваркі высокапастаўленых асоб.

Таму калі на парозе вітальні нарэшце з’явіўся Багуслаў, пакой сустрэў яго цяжкай цішынёй. Час ад часу яе парушала толькі чыёсьці напружанае хіхіканне. Агледзеўшы прысутных, князь знайшоў поглядам усхваляванага Карла і пайшоў проста да яго.

— Дык, — сказаў ён, схіляючы галаву ў цырыманіяльным паклоне, — значыць, гэта вашай высокасці я павінен быць удзячны за атрыманы мной пэўны… падарунак? — дадаў ён, і ўсе прысутныя пырснулі смехам.

— Я не маю да гэтага шалапутнага жарту ніякага дачынення, — пакрыўдзіўся Сцюарт. — І сам бы дорага заплаціў, каб даведацца імя жартаўніка. Але, здаецца, вас, прынц, больш хвалююць мае адносіны з графіняй дэ Кюзанс?

Багуслаў усміхнуўся.

— Зусім не, — сказаў ён як мага больш абыякава. — Дзякуючы вашай высокасці я атрымаў магчымасць пазбавіцца ад дакучлівай каханкі, прычым так, каб самому не адчуваць сябе вінаватым. І хоць ваша высокасць наўрад ці кіраваўся добрымі намерамі, кладучыся з ёй у ложак, я ўсё адно вам за гэта ўдзячны.

Напружаны лоб прынца Карла патроху разгладзіўся. Ён зусім супакоіўся, прачытаўшы на тварах прысутных некаторае расчараванне ад таго, што цікавай дзеі гэтым разам убачыць не прыйдзецца.

— Ну, і што вы тут мне апісвалі прынца Радзівіла як нейкага звера? — злосна адчытваў ён мадам дэ Шэўрэз і Бэкінгема, калі Багуслаў адышоў павітацца з Сабескім і Нямірычам. — Думаю, ён паводзіць сябе як высакародны кавалер.

— Магчыма, — пагадзілася герцагіня. — Але на ўсялякі выпадак я, мабыць, не скажу міламу прынцу, што тыя рогі яму даслаў Карл Латарынгскі. Спадзяюся, ваша высокасць таксама не стане гэтага рабіць?

— Крый божа, — смеючыся, запэўніў яе Карл.

Не менш цікавая размова адбылася паміж князем Багуславам і Габрыэлем Любянецкім, які прыйшоў у госці разам з ім.

— Вы паступілі вельмі мудра, мансеньёр, — пахваліў князя малады арыянін. — Не варта псаваць адносіны з прынцам, які ў адзін цудоўны дзень можа стаць каралём, нават калі справа тычыцца жанчыны.

— Тым больш калі гэта тычыцца жанчыны, — паправіў Багуслаў. — Гэтая гісторыя хутка даляціць да чароўных вушак прынцэсы Аранскай, і я вельмі спадзяюся, гэтага хопіць, каб сарваць яе заручыны з прынцам Уэльскім. Я, вядома, у гэтай далікатнай справе больш спадзяюся на каралеву Генрыету, якая жадае зладзіць шлюб сына з самай багатай дачкой герцага Арлеанскага, але і такой магчымасці таксама не пакідаю без увагі.

— Бедная Шарлота дэ ла Форс, — Габрыэль не стрымаў іранічнага смеху. — Не наканавана ёй назвацца княгіняй Радзівіл…

Слуга герцагіні дэ Шэўрэз абвясціў аб прыходзе Карла Латарынгскага.

— Чорт прынёс, — прамармытаў Радзівіл, адыходзячы далей.

Са зразумелых прычын ён і герцаг з цяжкасцю цярпелі адзін аднаго.

Герцагіня дэ Шэўрэз, наадварот, узрадавалася былому каханку, якому адводзіла галоўнае месца ў сваіх інтрыгах супраць Мазарыні. Яна з прыемнай усмешкай паспяшалася яму насустрач. Але калі Карл хуткім крокам увайшоў у пакой, пакрыўджана адступіла назад — герцага суправаджала як ніколі прыгожая Беатрыса Кюзанс. Свабодна абапіраючыся на яго руку, жанчына ўсім сваім квітнеючым выглядам паказвала, што гэты чалавек цяпер належыць ёй.

У Багуслава ад нечаканасці аж дыханне перахапіла. У цьмяным святле свечак не было відаць тых недахопаў, на якія князь звярнуў увагу днём, — графіня была той жа непараўнальнай прыгажуняй і выглядала так, быццам ёй зноў дваццаць год. Краем вока Радзівіл убачыў, як збялеў англійскі прынц. Ці не ўсе прысутныя мужчыны разам сталі на дыбачкі і, па-гусінаму выцягнуўшы шыі, намагаліся лепш разгледзець прыгажуню, пакуль яна з выглядам каралевы вітала ранейшую саперніцу.

— Чорт бы ўзяў гэтых жанчын, — са злосці кінуў князь Габрыэлю. — Зразумела ж, што гэты спектакль прызначаны для мяне.

— Тады графіня добрая актрыса, — адказаў той. — Такім пяшчотным поглядам глядзіць на герцага Карла, што і ў мяне мурашкі па скуры пайшлі.

Перахапіўшы яшчэ і спачувальны позірк Нямірыча, Радзівіл зусім страціў гумор. Не палепшыўся яго настрой і пасля размовы з герцагам Латарынгскім.

— Спадзяюся, вы ўжо даравалі мне бяскрыўдны жарт, прынц? — сказаў Багуславу Карл. — Адпраўляючы вам тыя злашчасныя рогі, я толькі вяртаў тое, што вашымі стараннямі аж столькі часу належала мне.

— Вы паспяшаліся, мансеньёр, — працадзіў у адказ Багуслаў. — Ведаючы мадам Беатрысу, я магу ўпэўнена сказаць, што яны вам яшчэ спатрэбяцца.

— Можа быць. Але я не сумняваюся, што ў такім выпадку не вы будзеце яе кавалерам…

Удалося Багуславу перакінуцца некалькімі словамі і з графіняй Кюзанс, з цяжкасцю праштурхаўшыся да яе праз натоўп прыхільнікаў.

— Бачу, вы нядоўга бедавалі, мадам, — пагрозліва прашаптаў ён ёй на вуха, бо вакол было поўна цікаўных вачэй.

Беатрыса здрыганулася, быццам атрымала аплявуху.

— Такая жанчына як я, прынц, не можа дазволіць сабе быць пакінутай, — сказала яна, авалодаўшы сабой. — Герцаг Карл даў мне пісьмовае абавязальніцтва і прысягнуў, што ажэніцца са мной, калі памрэ яго законная жонка[194]. Ён сапраўды мяне любіць — у адрозненне ад цябе, мой цудоўны Нарцыс…

Князь разгубіўся.

— Я таксама цябе любіў, — няўпэўнена сказаў ён.

Беатрыса нарэшце ўсміхнулася.

— Ты, дарагі, быў цудоўным палюбоўнікам, толькі і ўсяго. Не сумняюся, што калісьці ты сустрэнеш каханне, але будзь асцярожны: такія мужчыны, як ты, могуць закахацца толькі раз у жыцці. Але так, што гэта пачуццё іх або знішчыць, або ўздыме на небывалую вышыню… І вас, месье, можа напаткаць такая доля, — жартаўліва пагразіла яна пальцам Яну Сабескаму.

Юнак, трапіўшы ў натоўп разявак, ужо не здолеў адтуль выбрацца і, пачуўшы словы, звернутыя да Радзівіла, скептычна ўсміхнуўся.

Багуслаў насупіўся яшчэ больш: тое, што зямляк стаў міжвольным сведкам далікатнай размовы, яго зусім не радавала. Беатрыса гулліва правяла пальцам па яго нахмураным ілбе, дзе ўжо прарэзалася сярдзітая зморшчына.

— Не забівай галаву глупствам, мой мілы прынц, — смеючыся, сказала яна. — Прарочыца з мяне абы-якая, таму проста жадаю табе шчасця — з маркізай дэ ла Форс ці з нейкай іншай небаракай якой ты ўжо зусім хутка разаб’еш сэрца.

Сказаўшы так, яна працягнула руку насустрач Карлу Латарынгскаму. Той, заўважыўшы, з кім размаўляе яго каханая жанчына, з трывогай прабіраўся да яе, няветліва расштурхоўваючы гасцей. Растрывожаны натоўп, прапусціўшы шчаслівую пару наперад, зноў зліўся, так што князь апынуўся каля дзвярэй, за якімі ўжо знікала графіня Кюзанс. Яго суседам апынуўся юны Карл Сцюарт, які таксама не зводзіў з прыгажуні вачэй.

— Неверагодная жанчына, — захоплена выдыхнуў ён.

— Так, — пагадзіўся Багуслаў, апошні раз правёўшы поглядам былое каханне. — Непараўнальная!

х х х

А ўжо праз тыдзень святкаванні ў сталіцы Нідэрландаў спыніліся — прынамсі, для палякаў. Наведаўшыся аднойчы вечарам у госці да Радзівіла, Сабескія заспелі Багуслава вельмі ўстрывожаным. Князь убраўся ў жалобную вопратку, а яго твар быў нязвыкла змрочным і сумным. У пярэдні пакой за ім нібы цені выслізнулі Любянецкі з Нямірычам — апошнім часам яны з Багуславам былі неразлучныя.

— Ёсць дрэнная навіна, панове, — сказаў Радзівіл, апярэджваючы пытанні. — Сёння раніцай атрымаў ліст ад брадэнбургскага курфюрста. Фрыц піша, што памёр кароль Уладзіслаў.

— Найсвяцейшая Дзева! — разам ахнулі Сабескія. — Калі? Як?

— Дваццатага мая ў Мерачы. Памёр у страшных пакутах на руках у сваёй метрэсы Ядвіжкі….

І дадаў, шчыра дзівячыся паваротам лёсу:

— Так дзіўна — кузэн Януш бачыўся з каралём у Вільні, ледзь не да Мерача яго правёў, і той жывы-здаровы і вясёлы быў. І раптам такая бяда!

— Няўжо вядзмарчыны чары? — ускрыкнуў Марэк. — Кажуць жа, што тая львоўская краля вялікую сілу мела, калі кароль яе аж столькі гадоў у сэрцы трымаў…

— Якія там чары, — уздыхнуў Багуслаў. — Каменная хвароба. Калі зрабілі ўскрыццё, выявілі камень з галубінае яйка.

Наступіла цяжкая цішыня. Марэк павольна перахрысціўся і прашаптаў малітву.

— І хто цяпер узыдзе на пасад? — павольна сказаў яго брат. — Кароль Уладзіслаў па сабе законных спадкаемцаў не пакінуў[195]. Я, вядома, ведаю пра яго сына ад шлёндры з Мерачы, але ніхто ў здаровым глуздзе байструка на трон не пасадзіць. А каралевічы Ян Казімір і Караль Фердынанд — кардыналы[196], іх жыццё царкве, а не дзяржаве належыць.

Любянецкі неяк дзіўна паглядзеў на Багуслава, але той глядзеў на Сабескага.

— Э, — махнуў ён рукой. — Была б карона, а прэтэндэнтаў заўсёды будзе дастаткова. Да таго ж я чуў, што Ян Казімір, абражаны адмовай Папы даць яму прывілеі як прынцу крыві, у Польшчу ў свецкім камзоле прыехаў і пра свой духоўны сан нават не ўспамінае…

Пасля гэтай жудаснай падзеі кепскія навіны пасыпаліся, нібы гарох з дзіравага мяшка. Праз некалькі дзён, атрымаўшы карэспандэнцыю з дома, Сабескія паведамілі Радзівілу аб жахлівым казацкім паўстанні ва Украіне.

— Узяўшы сабе за важака нейкага Хмяльніцкага, казакі з татарамі шляхту рэжуць, — заклапочана казаў Марэк князю. — Пад Корсунню наша армія была разбітая і абодвух каронных гетманаў у палон узялі! Ох, бачу, што нябожчык кароль ведаў, што рабіў, калі вайной з туркам гэтых рыцараў думаў заняць — каб у іншым месцы, а не дома, рабункамі займаліся…

— Маці просіць, каб мы тэрмінова вярталіся дадому, бо пажар, што зараз палае ва Украіне, і на Рускае ваяводства[197] перакінуцца можа, — змрочна адзначыў Ян. — Таму мы з братам развітацца зайшлі.

— Можа, і ты, князь, з намі паедзеш? — спытаў Марэк.

Багуслаў задумаўся. Ён затрымаўся ў Брусэлі толькі з-за прыезду эрцгерцага Леапольда[198] і збіраўся вярнуцца ў Гаагу, каб яшчэ раз паспрабаваць шчасця з мадэмуазэль Аранскай.

— Не цяпер, — вырашыў ён. — Казацкая вайна Літвы ніяк не тычыцца, бо Літва з казакамі заўсёды мірна жыла і нямала гэтых рыцараў ваявала пад рукой майго нябожчыка дзядзькі.

— Ну-ну, — шматзначна сказаў Ян, а Марэк моўчкі паціснуў руку князю на развітанне.

Сабескія паехалі. Хутка дадому заспяшаўся і Нямірыч, што, як і Ян Сабескі, скептычна ўспрыняў заяву Радзівіла пра тое, што казацкае паўстанне — гэта клопат толькі Кароны.

— Свет перавярнуўся, — сказаў ён Багуславу. — Літва разам з казакамі і палякамі Маскву біла, калі маскоўскі цар вырашыў усе рускія землі пад сваёй рукой сабраць, хоць правоў на кіеўскі прастол у яго ніякіх не было: мы, русіны, у Галіцыі свайго караля мелі, калі маскоўскія князі даніну ардынцам плацілі. А Хмяльніцкі праз уласныя крыўды бунт падняў, не думаючы, што гэтым згуляе на руку нашым заклятым ворагам — цару і туркам. З татарамі ён ужо згаварыўся, а што будзе, калі згаворыцца і з царом?

— Ну, да гэтага, дасць бог, не дойдзе, — Багуслаў паспрабаваў супакоіць усхваляванага прыяцеля. — А што да гэтага Хмяльніцкага — дык і да яго казакі не раз за шаблі браліся, і дзе цяпер усе тыя смельчакі? Але, шчыра кажучы, я паўстанцаў разумею, таму што ад польскага нахабства не толькі яны пакутуюць — ад палякаў і Літве нямала дастаецца.

— І не толькі Літве, — уздыхнуў Стэфан. — Таму што Рэч Паспалітая мае не двух, а трох сыноў: палякаў, літоўцаў і русінаў. Калі першыя — гэта родныя сыны, другія — пасынкі, то трэція, выглядае, і зусім сіроты! Хіба не польскімі стараннямі ад былой вялікай Русі засталіся толькі абломкі — такія ж слаўныя, як і рэшткі разбураных манголамі Залатых кіеўскіх варот, і такія ж няшчасныя… Але, дасць бог, усё гэта зменіцца. Павінна змяніцца!

Нямірыч адправіўся дадому, а Радзівіл, як і планаваў, — у Гаагу.

х х х

Сталіца Злучаных Правінцый падалася князю прыгожай, як заўсёды, але на яе ціхую і вытанчаную арыстакратычнасць ужо наклала адбітак праўленне юнага амбітнага штатгальтара Вільгельма ІІ Аранскага. Той, нягледзячы на гнеў аскетычных пратэстанцкіх царкоўнікаў, адрадзіў у сваёй сталіцы публічныя тэатральныя прадстаўленні (да гэтага іх цішком ставілі толькі ў штатгальтарскім палацы) і дазволіў акцёрам выступаць на гарадскіх плошчах. На яго думку, гэта павінна было дадаць бляску яго двару і свецкасці краіне. Абураныя пастары надрываліся ў гнеўных казанях і, заручыўшыся падтрымкай уплывовых дэпутатаў Генеральных Штатаў, спрабавалі працягнуць праз іх закон і забараніць пастве наведваць гэтыя прадстаўленні, не марнаваць часу, які можна з карысцю праводзіць у малітвах ці за працай. А штатгальтар, скарыстаўшыся тым, што ўвага грамадскасці была прыкаваная да баталій у парламенце, рыхтаваўся да вайны з магутнай арыстакратычнай партыяй. Яна не падзяляла жадання прынца зрабіць Злучаныя Правінцыі каралеўствам, а сябе — яго каралём.

Штатгальтарскі двор таксама ліхаманіла ад такіх новаўвядзенняў. Мабыць, таму нічога добрага з радзівілаўскай паездкі не выйшла.

Але прычына была не толькі ў палітыцы. Калі Агнесе Аранскай стала вядома аб паводзінах Карла Сцюарта ў Брусэлі, дык і любоўныя прыгоды Радзівіла таксама не засталіся для яе таямніцай. І на першай жа сустрэчы яна выказала князю ўсё, што думае пра яго «вялікае каханне», а затым звярнула свой гнеў і на спадкаемца англійскай кароны. Карл таксама знаходзіўся ў Гаазе, і на сваю галаву наведаў нявесту амаль адначасова з Радзівілам.

Сцюарт прыняў сваю паразу з філасофскім спакоем чалавека, сэрца якога цалкам свабоднае.

— Давядзецца падпарадкавацца маці і пасватацца да дачкі герцага Арлеанскага, хоць гэтая дзяўчына больш нагадвае ландскнехта, — уздыхнуў Карл, калі яны з Радзівілам пакінулі палац штатгальтара і завярнулі ў лес развеяцца пасля непрыемнай размовы. — Чуў, што і вы, прынц, збіраецеся ўступіць у шлюб з Шарлотай дэ ла Форс?

Ад адказу Радзівіла выратавала жонка штатгальтара, якая таксама гуляла цяністымі алеямі і, убачыўшы брата, падышла павітацца.

— Сястра, — усміхнуўся прынц Уэльскі, клапатліва папраўляючы плашч на яе плячах. Нягледзячы на летнюю пару, надвор’е было прахалодным. — Усю раніцу шукаю твайго мужа і ніяк не магу знайсці.

— Дарма шукаеш, — сказала Марыя, сыпануўшы збожжа сваім улюбёнцам — двум прыгажунам-паўлінам, якія хадзілі за ёй як шчанюкі. — Ён ад сваёй актрыскі так рана ніколі не вяртаецца. Калі хочаш яго ўбачыць, прыходзь да мяне пасля вячэры — сёння мая чарга цешыцца яго ўвагай.

Ад нечаканасці прынц закашляўся і красамоўна паказаў вачыма на Радзівіла.

— Ну і што? — здзівілася прынцэса. — Калі мой муж не трымае ў таямніцы сваіх прыгод, навошта ж мне пра іх маўчаць?

— Сястра вашай высокасці — незвычайная жанчына, — сказаў Багуслаў, калі прынцэса пайшла. — Жадаў бы і сабе такую ж цярплівую жонку.

— Для маёй спадарожніцы жыцця цярпенне таксама не будзе лішнім, — адазваўся прынц.

Радзівіл уважліва паглядзеў на яго. Спадкаемца англійскага трону яму заўсёды кагосьці нагадваў, але Багуслаў ніяк не мог зразумець, каго менавіта. Цяпер ён зразумеў — сваімі звычкамі Карл Сцюарт быў вельмі падобны да яго самога.

— Я ведаю дзвюх прыгожанькіх краль, якія жывуць недалёка ад Рыбацкага моста, — прапанаваў ён, хаваючы ўсмешку, выкліканую гэтым адкрыццём. — Можа, наведаем іх сёння вечарам?

Прынц Уэльскі з радасцю прыняў прапанову.

х х х

Вярнуўшыся ў сваё найманае жытло пасля вясёлых прыгод са спадкаемцам англійскага трону, Радзівіл знайшоў пакет лістоў, якія прыйшлі ў яго адсутнасць. Адзін быў ад Шарлоты дэ ла Форс. Дзяўчына стамілася чакаць замужжа і, не жадаючы быць пасмешышчам у вачах свецкага кола, якое ўпарта перадавала ёй плёткі пра бурнае асабістае жыццё жаніха, сама разарвала заручыны.

— Ну, усё, — прачытаўшы пасланне, паскардзіўся Багуслаў Габрыэлю Любянецкаму. — Ні нявесты, ні каханкі. І што ж цяпер рабіць?

— Атрымліваць асалоду ад свабоды, — параіў князю Габрыэль. — Я ўпэўнены, што гэта працягнецца вельмі нядоўга.

Радзівіл засмяяўся. Невяроўскі, які трымаў у руцэ астатнія лісты, збіраўся пакласці іх на столік каля дзвярэй і выйсці, але Багуслаў яго спыніў.

— Давай сюды, Яне, — загадаў ён і, узяўшы карэспандэнцыю, пачаў праглядаць адрасатаў.

Гідліва адкінуў убок некалькі папер, дзе пабачыў патрабаванні выплаціць даўгі ад крэдытораў, і пакінуў каля сябе лісты з пячаткамі, на якіх красаваліся радзівілаўскі арол і французскія лілеі.

— «Нашаму найдаражэйшаму і найлюбімейшаму кузэну — прынцу Радзівілу», — здзіўлена прачытаў ён зварот, напісаны рукой юнага караля Людовіка XIV.

Гэта быў генеральскі патэнт на службу ў французскім войску, да якога прыкладаўся казначэйскі ліст ад рэгенткі, які гарантаваў князю 30 тысяч ліўраў штогадовага даходу і выплату ўсіх дарожных выдаткаў на падарожжа ў Парыж.

— Я прыму прапанову кардынала Мазарыні, — вырашыў Багуслаў. — Пан Пуцята ўжо мала валасы на сабе не рве з-за вэксаляў, аплаціць якія патрабуюць мае крэдыторы, і нешта не вельмі суцяшаецца тым, што ільвіную долю гэтых даўгоў складаюць выдаткі, зробленыя мной для турэцкай вайны… Давядзецца іх аплаціць не турэцкім, а французскім золатам, і справа з канцом!

Ліст з радзівілаўскай пячаткай быў, вядома ж, ад кузэна Януша. Князь, мабыць, ужо страціў надзею вярнуць брата дадому, таму яго пасланне ўтрымлівала толькі кароткі пералік апошніх навін, але такіх, ад якіх у Радзівіла, калі ён прачытаў, валасы ўсталі дыбам.

— Януш піша, што пасля разгрому польскага войска казацкія атрады з’явіліся і ў нас, на Літве, — разгублена сказаў ён Любянецкаму, які цярпліва чакаў, пакуль князь скончыць чытаць. — Гетман Кішка захварэў, на каронных паноў ніякай надзеі, таму абавязак абараняць Літву лёг на плечы майго кузэна… Упалі Пінск, Мазыр… і — чорт пабірай! — гнеўна закрычаў ён, дачытаўшы ліст. — Казакі ўжо падбіраюцца і да майго Слуцка!

Радзівіл разгублена апусціў пасланне і нервова захадзіў па пакоі. Яго напружаны твар аж пашарэў пад грузам невясёлых думак, якія цяпер мітусіліся ў галаве. Любянецкі і Невяроўскі, які так і прыкіпеў да дзвярэй, трывожна назіралі.

— Што ваша княжацкая міласць думае рабіць? — ціха спытаў Габрыэль, калі Радзівіл нарэшце апусціўся ў крэсла, мабыць, вырашыўшы нешта важнае.

Багуслаў адказаў не адразу, але так упэўнена, што слугам адразу стала зразумела, што сваіх рашэнняў князь змяняць не будзе.

— Я вырашыў, што няма чаго ваяваць за трыдзевяць зямель, калі вайна стаіць у цябе на парозе, — сказаў ён, беручыся за пяро. — Я вяртаюся дадому!

ЭПІЛОГ

Быў пагодлівы восеньскі дзень, калі Радзівіл і слугі шчасліва сышлі на бераг у Гданьску. На прыстані князя сустрэў пан Пуцята ў кампаніі Яна Сасноўскага і са шчаслівымі рыданнямі кінуўся яму на шыю.

— Потым, пане Самуэль, — на імгненне прыгарнуўшы выхавацеля да грудзей, Багуслаў рашуча адхіліў яго, бо падчас падарожжа ледзь не звар’яцеў ад трывогі за лёс сваіх уладанняў. — Адразу расказвай, якія навіны дома!

Навіны аказаліся значна лепшымі, чым чакаў князь. Янушу ўдалося арганізаваць у Літве паспяховы супраціў казацкім атрадам, а пану Сасноўскаму і дасланым яму на дапамогу радзівілаўскім палкам пад кіраўніцтвам Саковіча — разбіць войскі палкоўніка Сакалоўскага, які спрабаваў захапіць Слуцк.

— За крок ад бяды стаялі, літасцівы князь, — скорагаворкай тарабаніў Пуцята, трушком бегучы за Радзівілам, які хутка ішоў да карэты. — Вядома, боем узяць Слуцк казакам не ўдалося б, бо нездарма ж архітэктар Піркен так папрацаваў над яго фартыфікацыямі. Але была змова гарадской галыцьбы, якая дамаўлялася адчыніць вароты казакам… Пасля перамогі некалькіх тых здраднікаў пан Сасноўскі павесіць загадаў.

Князь спыніўся.

— Змова супраць мяне? — здзівіўся ён. — Гэта з якой прычыны? У маіх уладаннях ніхто і ніколі праваслаўных не ўціскаў.

— А з той самай, з якой уся Украіна за вілы ўзялася, — уздыхнуў пан Пуцята. — Бунту тым нягоднікам захацелася. І крыві! Але сваёй нап’юцца — князь-гетман з імі цырымоніцца не будзе! У радзівілаўскіх уладаннях зараз, праўда, ціха — там самі праваслаўныя папы мір сцерагуць. А каталіцкія магнаты зброяй той мір здабываюць, за свой кошт падрыхтаваўшы войска, бо ад Кароны дапамогі чакаць не даводзіцца… Вось і пан Саковіч, хай яму бог здароўя дае, спехам сабраўшы ўласны атрад з такіх жа галаварэзаў, як і сам, душыць разбойніцкія зграі, якія адбіліся ад казацкага войска дзеля пажывы, нібы пацукоў. Вось і мой родавы хутар у іх адбіў. Ох, а я, стары дурань, яшчэ калісьці марыў, каб гэтаму буяну кат адцяў галаву!

— А дзе пан Адам? — Багуслава трохі развесялілі кампліменты, якімі маршалак абсыпаў Саковіча, хоць дагэтуль лічыў яго спараджэннем пекла. — Чаму сам мяне не сустрэў?

— Князь Януш яго пры сабе пакінуў, — падаў голас пан Сасноўскі. — Сказаў, што ў гэты цяжкі час такога рыцара Айчына больш патрабуе, чым ваша княжацкая міласць. Таму пан падкаморы прасіў кланяцца, запэўніваючы, што на элекцыю караля ў Варшаву абавязкова прыбудзе, і вось… ліст перадаў.

Княжацкая моладзь з палёгкай уздыхнула — мала было на свеце людзей, з якімі кожны з іх сустрэўся б менш ахвотна, чым з панам Саковічам. Між тым, пан Ян узяў з-за пояса цэлы стос папер і пачаў перабіраць у пошуках патрэбнага.

— Давай сюды, я сам знайду.

Радзівіл узяў з рук аканома лісты і не вельмі здзівіўся, убачыўшы сярод іх пасланні ад кузэна Януша, князя-канцлера Альбрэхта, Крыштафа Арцышэўскага і, нарэшце, запіску, адрас на якой пісаўся, напэўна, на калене ў сядле, бо няроўныя радкі налазілі адзін на адзін так, быццам хацелі выцесніць суседа за межы кавалка паперы. Князь усміхнуўся, пазнаўшы руку Саковіча.

— Са мной прыехаў пан Альбрэхт Гарэцкі — былы каралеўскі сакратар і пасланнік каралевіча Яна Казіміра, — чакае вашу міласць ў шынку, — дадаў аканом, пакуль Радзівіл адкрываў пасланне.

Гэтая навіна прымусіла Багуслава забыцца пра Саковіча.

— У якім шынку? — спытаў ён.

— А тут непадалёк, — пан Сасноўскі махнуў рукой на несамавіты драўляны будынак, адкуль чуліся п’яныя песні і смачна пахла смажанай каўбасой. — Захацеў трохі пад’есці, небарака, бо прызнаўся, што з учорашняга вечара і крошкі ў роце не было.

— Не ў яго аднаго, — не прамаўчаў Ян Невяроўскі.

Багуслаў вагаўся нядоўга.

— Пане Сасноўскі, папярэдзь фурмана, хай чакае пад шынком, — загадаў ён аканому. — А потым далучайся да мяне — я мяркую, усім нам не перашкодзіць трохі падсілкавацца.

х х х

Унутры шынок з красамоўнай назвай «У вясёлага ўдаўца» аказаўся значна больш утульным, чым звонку. Людзей было няшмат, і Багуслаў адразу ўбачыў пана Гарэцкага — той цадзіў піва з вялікага кубка, куды яму яго падліваў гаманкі ружовашчокі таўстун — відавочна, сам вясёлы ўдавец. Убачыўшы Радзівіла, пан сакратар ускочыў на ногі, а потым сагнуўся ў нізкім паклоне.

— Ты нешта для мяне маеш, шаноўны пане? — весела спытаў князь, бо разагнуцца пан сакратар не змог і толькі жаласна стагнаў, трымаючыся за хворую сярэдзіну.

Пан Пуцята, які і сам пакутаваў ад такой жа хваробы, кінуўся да хворага, і яны разам з князем пасадзілі яго на лаву.

— Шчыра дзякую, шчыра дзякую, — запінаючыся, прамармытаў пан Гарэцкі. — Праз гэтую праклятую спіну я вымушаны быў прасіць вашу княжацкую міласць сустрэцца са мной у гэтай дзіры.

— Хто-хто, а мае людзі на цябе за гэта не злуюць, — пажартаваў князь, таму што яго шляхціцы ўжо пассоўвалі суседнія сталы і лавы, каб заняць іх усім гуртам, а некаторыя, прынюхваючыся да водараў, якія даносіліся з кухні, пачалі замаўляць абед.

Але паспяшаліся, бо Радзівіл паказаў ім на пустыя сталы ў далёкім куце шынка.

— Пан Пуцята, замоў нешта і для мяне, — загадаў ён свайму маршалку. — Думаю, нам з панам сакратаром варта перагаварыць сам-насам.

— Добрая думка, найяснейшы князь, — заззяў той, а пан Пуцята скіраваўся на кухню ўслед за агаломшаным высокім тытулам госця шынкаром, каб самому прасачыць за абедам.

Княжая моладзь таксама заняла паказаныя ёй месцы і, замовіўшы сабе віна і піва, стала чакаць Радзівіла.

Чакаць прыйшлося доўга. Ужо вярнуўся пан Сасноўскі, які змог спарадкаваць не толькі коней, але і княжацкія рэчы, якія чэлядзь выгрузіла з карабля і склала на вазы, ужо «ўдавец» пачаў застаўляць сталы гарачымі закускамі, калі пан Гарэцкі нарэшце ўстаў і пачаў развітвацца. Калі ён, крэкчучы і стогнучы, знік за дзвярыма шынка, прапусціўшы ўсярэдзіну шумную зграйку студэнтаў, Багуслаў занурыўся ў чытанне атрыманай карэспандэнцыі, цалкам забыўшыся пра абед.

Пан Сасноўскі, асцярожна прысеўшы на краёчак лаўкі, цярпліва чакаў. Нарэшце князь прагледзеў паперы і, адклаўшы іх убок, надоўга задумаўся, раз-пораз кідаючы цяжкі погляд на аканома. Хутка пан Ян адчуў, як па яго лбе, шчоках і нават спіне сцякаюць струменьчыкі халоднага поту.

— Я ўсё думаю пра тых гараджан, якіх ты, пан падстолій, павесіць загадаў, — нарэшце сказаў князь. — А таксама пра тое, з чаго б гэта гараджанам да казакоў прыставаць. Рэлігійных уціскаў ім ніхто не робіць, падаткі я таксама загадаў збіраць з міласэрнасцю, і Літва — усё ж не Карона, дзе паны, забыўшыся бога і чалавечыя законы, па шэсць дзён на тыдзень загадваюць паншчыну рабіць… Што скажаш?

— Такая грэшная чалавечая прырода… — прамармытаў Сасноўскі, усім сваім выглядам паказваючы, што дзівіцца такой няўдзячнасці не менш за князя.

— Ну, добра, — уздыхнуў Радзівіл. — Усё гэта з часам высветліцца. А пакуль караць смерцю я дазваляю толькі ў тым выпадку, калі смяротны прысуд вінаватаму вынесе суд, а я сам яго зацверджу.

Пан Ян вылупіў вочы.

— А калі ваша княжацкая міласць будзе ў ад’ездзе? — заікаючыся, спытаў ён.

— Тады асуджаныя будуць чакаць майго рашэння столькі часу, колькі трэба. Няўжо ты думаеш, што людзям у магіле будзе лепш, чым на турэмнай саломе?

Сасноўскі, якому такі загад дадаваў клопатаў, разгублена павярнуўся да Габрыэля Любянецкага, што якраз падышоў, каб запрасіць князя да стала. Пан Ян спадзяваўся на падтрымку, але не дачакаўся яе.

— Пакінь князя ў спакоі, пане аканом, — ціха сказаў арыянін. — Добра, што ў сэрцы міласэрнасць мае, а жорсткасці яго само жыццё навучыць.

Багуслаў гэтага не чуў, таму што зноў заглыбіўся ў чытанне.

— Ваша княжацкая міласць занадта блізка халопскія клопаты да сэрца прымае, — усё ж не вытрымаў Сасноўскі. — Ды калі б не князь-гетман, Літва б загарэлася як Украіна!

— Дурань ты, пане Яне, — сказаў на гэта Багуслаў. — Вунь Ярэма Вішнявецкі мужыцкі бунт крывёю гасіў і цяпер у свае ўладанні і носа паказаць не можа, а Хмяльніцкі з казацкім войскам па ўсёй Рэчы Паспалітай за ім ганяецца. Мне пра гэта Крыштаф Арцышэўскі напісаў, — растлумачыў ён, перахапіўшы нямое пытанне аканома, — ён з тых часоў, як з Галандыі вярнуўся і на каралеўскую службу паступіў, паспеў у фартыфікаванні Кодака адзначыцца, а цяпер абаронай Львова кіруе. З тых часоў, як Вішнявецкі, абабраўшы гарадскую казну, уцёк куды вочы глядзяць, пакінуўшы горад без абароны і падтрымкі… Словам, мне трэба войска, здольнае стрымаць ворага, а не рабы, якія нажы за спінамі хаваюць і падымуць іх на мяне, калі пад горадам з’явіцца новы Сакалоўскі… Дарэчы, ці не той гэта баніт[199], якога несправядліва пакарала каралеўскае правасуддзе, так што небарака, забыўшыся пра сваё шляхецкае паходжанне, адправіўся на Сеч прытулку шукаць? І ці не ты, галубок, ад гэтага прысуду выгаду атрымаў, так што цяпер Сакалоўскі па тваю душу да Слуцка з войскам прыходзіў і мне шкоду нанёс?

— Пракляты Саковіч, — працадзіў Сасноўскі, адразу ж здагадаўшыся, ад каго Радзівіл мог атрымаць такія падрабязныя звесткі.

Князь уздыхнуў.

— Слухай, пане Яне, — сказаў ён. — Я спадзяюся, ты разумееш, што калі б ты не бараніў мае інтарэсы гэтак жа адважна, як і сваю ўласную скуру, я б з табой цяпер так ласкава не размаўляў?

— Вядома, найяснейшы князь, — сказаў пан Ян.

— Тады зрабі ласку і ў далейшым служы мне так, каб я не пашкадаваў пра сваю дабрыню… Ты нешта хацеў, Габрыэль? — звярнуўся Багуслаў да Любянецкага, які нерашуча таптаўся непадалёк, не адважваючыся ні сысці, ні ўмяшацца ў гутарку.

— Дык абед астывае, ваша княжацкая міласць, — патлумачыў той сваю настырнасць. — Пан Пуцята ўжо двойчы пагражаў, што зараз прыйдзе і натаўчэ бакі пану аканому, які не знайшоў лепшага часу для спраў.

— Чуў, пане Яне? — засмяяўся Багуслаў, таму што пан Пуцята сапраўды адчайна размахваў рукамі, паказваючы князю на даўно накрыты стол. — Ідзі, скажы пану маршалку, каб пачыналі есці без мяне.

Сасноўскі так хутка выскачыў з-за стала, што амаль перакуліў лаву, на якой сядзеў.

— Ты таксама ідзі абедаць, Габрыэль, — сказаў князь. — Чую, у цябе ўжо ў жываце бурчыць.

Але Любянецкі застаўся стаяць.

— Ці магу я даведацца ў вашай княжацкай міласці, чаго хацеў пан Гарэцкі? — як мага больш бесклапотна спытаў ён.

Радзівіл моўчкі паказаў прыяцелю на месца, дзе толькі што сядзеў аканом.

— Ну, гэта не сакрэт, — сказаў, калі Любянецкі сеў на лаву. — Ян Казімір вырашыў змяніць кардынальскую шапку на каралеўскую карону і абяцае мне залатыя горы, калі дапамагу яму ўзысці на прастол.

— Я так і думаў, — уздыхнуў Габрыэль.

— А вось мой дарагі дзядзька князь-канцлер Альбрэхт піша, што другога такога дурня, як Ян Казімір, ва ўсім свеце не знойдзеш, і трэба ўсімі сіламі малодшага каралевіча Караля Фердынанда на прастол саджаць, — працягнуў Радзівіл.

Любянецкі ціха свіснуў.

— А што князь-гетман кажа? Я ведаю, ён абодвух прынцаў цярпець не можа і мае рацыю, бо ёсць за што!

— Кузэн Януш сямігародскага валадара Ракочы раіць. Піша, што нам, евангелікам, дабра ні ад аднаго, ні ад другога езуіта чакаць не даводзіцца…

— Князь-гетман мае рацыю, — горача пагадзіўся малады арыянін. — Князь Ракочы і з нябожчыкам князем Крыштафам у дружбе быў, паказаў сябе мужным ваяром і добрым валадаром.

Багуслаў усміхнуўся.

— Я бачу, ты, Габрыэль, свой выбар адносна элекцыі ўжо зрабіў.

Любянецкі хітра бліснуў вокам і, нахіліўшыся бліжэй да князя, сказаў:

— Зрабіў, хоць і не такі, як хацелася б. А што да ўсіх гэтых нашчадкаў Ягелонаў, якіх можна на прастол саджаць, дык я асабіста жадаў бы павялічыць спіс прэтэндэнтаў… хоць бы на даўжыню гэтага стала.

І паказаў рукой, наўмысна закрануўшы ёю Багуслава. Князь зразумеў намёк і так разгубіўся, што на некаторы час страціў звычную для сябе кемлівасць, але амаль адразу звонка засмяяўся.

— Ну, гэта ты, мой мудры сябар, нешта такое сказаў, што і сэнсу не мае. Я пра карону ніколі не марыў і цяпер не думаю!

— А шкада, — уздыхнуў Любянецкі. — Калі б вы, мансеньёр, своечасова пра яе падумалі, не давялося б нам цяпер з трох няшчасцяў найменшае выбіраць.

Багуслаў не адказаў. Абапёршыся на стол, ён абхапіў рукамі галаву, надоўга задумаўся. Стаміўшыся чакаць адказу, Габрыэль ад няма чаго рабіць пачаў азірацца. За суседнім сталом сядзела шумная кампанія маладых шляхціцаў — мяркуючы па выглядзе, студэнтаў, якіх вестка пра казацкае паўстанне прымусіла вярнуцца дадому з замежных універсітэтаў — і раз-пораз выбухала смехам, слухаючы аднаго са сваіх сяброў, які напяваў нейкую песеньку, акампануючы сабе на лютні.

— Гучней, пане Патоцкі! — крыкнуў нейкі самавіты чалавек, які сядзеў у куце. — Мы таксама хочам паслухаць.

Той, каго назвалі панам Патоцкім, засмяяўся і пад бадзёрыя воклічы і апладысменты таварышаў лёгка ўскочыў на лаву. А ўжо праз імгненне загучала песня, якую радасна падхапілі і студэнты:

Не далі мне ў турак

Здабыць славу для мяча —

Пайшоў шукаць я суцяшэння

У Венеры з Мерача[200].

Не атрымалася быць Марсам[201]

Сярод кавалераў —

То з дзеўкамі панаваць

Стаў я ў Венеры[202].

І памёр не як кароль —

Так жыццём пацёрты,

Таму бясслаўную сыграў ролю

Уладзіслаў Чацвёрты.

Лёг у труну, а два кляйноты

Рознага гатунку

У спадчыну пакінуў палякам

У якасці падарунка.

Адзін — вайна казацкая,

Яшчэ — казна пустая,

Якую выграбла дашчэнту

З Францыі краля тая[203].

Доўга людзі тыя раны

Будуць зажыўляць,

Доўга будуць Уладзіслава

У Польшчы памятаць![204]

…

Працяг будзе

.

Примечания

1

Княжацкі род, які паходзіў ад кіеўскага князя Уладзіміра Альгердавіча (?—1398).

2

Праз прадстаўніка (лац.).

3

Г. зв. «Сандамірскі рокаш» (1606–1609) супраць Жыгімонта III Вазы (1566–1632), караля польскага і вялікага князя літоўскага з 1587 года, караля шведскага ў 1592–1599 гадах.

4

Даніэль Набароўскі (1573–1640) — польскі барочны паэт, лекар і сакратар князя Януша Радзівіла (1579–1620).

5

Не ведаю, ці варта было слухацца гэтай парады (ням.).

6

Гэтага яшчэ не хапала… Хто сам сябе сцеражэ, таго і бог беражэ! (ням.)

7

Што гэта было? (ням.)

8

Багуслаў Радзівіл, з ласкі божай герцаг на Біржах, Дубінках, Слуцку і Капылі, князь Свяшчэннай Рымскай імперыі (лац.).

9

Добрая зброя!.. А салдаты, напэўна, найлепшыя ў свеце! (ням.)

10

Няхай бог беражэ вашу высокасць! (ням.)

11

Віленскае прадмесце.

12

Гастон Жан Батыст Французскі, герцаг Арлеанскі (1608–1660) — малодшы сын караля Францыі Генрыха IV (1553–1610).

13

Арыяне — прыхільнікі арыянства — плыні ў хрысціянстве, якая існавала ў IV–VI стагоддзях у Александрыі. Назва вучэння паходзіць ад імені Арыя (256–336) — святара з Александрыі. У Рэчы Паспалітай у канцы XVI — першай палове XVII стагоддзя арыянства трансфармавалася ў сацыніянства (па імені філосафа Фаўста Соцына). Яго паслядоўнікі называлі сябе ўнітарыямі (лац. Unitarii) або польскімі братамі (лац. Fratres роlоni), але ў народзе былі вядомыя як арыяне. Сацыніяне лічылі, што крыніцай ісціны з’яўляецца Святое Пісанне, але толькі тады, калі яно не супярэчыць розуму; адмаўлялі дагмат Тройцы, сцвярджалі, што Ісус Хрыстос быў чалавекам. Адмаўлялі існаванне першароднага граху і наогул псаванне маральнай прыроды чалавека праз грэхападзенне першых людзей; не прызнавалі сакрамантаў, малітваў за памерлых, культу святых, абразоў, адпрэчвалі ўсю знешнюю царкоўную абраднасць, шанавалі суботу.

14

Супярэчнасць (лац.).

15

Каралявец, Кёнігсберг (цяпер Калінінград) — у XVII стагоддзі сталіца Усходняй Прусіі, у 1525–1657 гадах была ў васальнай залежнасці ад Рэчы Паспалітай.

16

Гэта значыць упраўляючым двара.

17

Маці бацькі Багуслава, князя Януша Радзівіла, была Кацярына Астрожская, дачка «некаранаванага караля Русі», князя Канстанціна Васіля Астрожнага (1526–1608).

18

Цяпер Расейняй.

19

Цяпер Каўнас.

20

Ювенал Дэцым Юній (каля 60 — каля 127 года) — рымскі паэт-сатырык.

21

У здаровым целе — здаровы дух (лац.).

22

Аўтар мае на ўвазе старабеларускую мову. — Рэд.

23

Белагаловыя — іранічная назва жанчын; у сярэднявеччы жанчыны насілі на галаве белую намітку. Гэтае слова так трывала ўвайшло ў польскую мову, што ўжывалася і тады, калі звычай накрываць галаву наміткай застаўся ў мінулым.

24

Барбара Радзівіл (1520–1551) — жонка вялікага князя літоўскага і караля польскага Жыгімонта ІІ Аўгуста. Рамантычная гісторыя іх кахання лягла ў аснову шматлікіх мастацкіх твораў.

25

Жан Кальвін (1509–1564) — рэлігійны рэфарматар, заснавальнік кальвінізму.

26

Падкаморы — суддзя ў Рэчы Паспалітай, які займаўся размежаваннем уладанняў. Быў ураднікам земскага шляхецкага суда.

27

Лізавета Элеанора мелася выйсці замуж за сына электара Саксоніі.

28

Пётр Магіла (1596–1646) — украінскі палітычны і царкоўны дзеяч Рэчы Паспалітай, асветнік, архімандрыт Кіева-Пячэрскага манастыра з 1627 года, мітрапаліт Кіеўскі, Галіцкі і ўсяе Русі з 1633 года. У 1996 годзе кананізаваны.

29

Намёк на Барбару Радзівіл (1520–1581) — каралеву польскую і вялікую княгіню літоўскую.

30

Гэта значыць подкупам, хабарам.

31

Папярэджаны — значыць, узброены! (лац.)

32

Стэфан Баторый (1533–1586) — польскі кароль, вялікі князь літоўскі (з 1576 года).

33

Юрый Радзівіл па мянушцы Геркулес (1480–1541) — заснавальнік біржайска-дубінкаўскай галіны роду Радзівілаў, дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, першы гетман польны літоўскі (1521–1531), гетман вялікі літоўскі ў 1531–1541 гадах, ваявода кіеўскі ў 1511–1514 гадах, кашталян віленскі ў 1527–1541 гадах. Праславіўся перамогамі ў трыццаці бітвах.

34

У стылі Людовіка XIII (фр.).

35

Сойм, які склікалі пасля смерці манарха для падрыхтоўкі выбараў новага караля і кіравання дзяржавай у перыяд бескаралеўя.

36

Дэўлінскае перамір’е — перамір’е, заключанае ў вёсцы Дэўлін 1 снежня 1618 года паміж Маскоўскім царствам і Рэччу Паспалітай тэрмінам на 14,5 гадоў, згодна з якім да Рэчы Паспалітай адыходзілі Смаленская і Ноўгарад-Северская землі, а ўладар Рэчы Паспалітай атрымаў афіцыйны тытул маскоўскага цара.

37

Гэта сапраўды ты, прынц? Я адразу цябе і не пазнаў (ням.).

38

Арман Жан дзю Плесі, герцаг дэ Рышэлье (1585–1642) — кардынал рымска-каталіцкай царквы, арыстакрат і дзяржаўны дзеяч Францыі. Кардынал Рышэлье быў дзяржаўным сакратаром з 1616 года і кіраўніком урада («галоўным міністрам караля») з 1624 года да сваёй смерці. Імкнуўся зрабіць уладу манарха абсалютнай, жорстка расправіўся з апазіцыяй знаці і задушыў палітычную ўладу французскіх пратэстантаў-гугенотаў. Каб знішчыць палітычную гегемонію Габсбургаў у Еўропе, падтрымліваў шведскага караля Густава Адольфа і нямецкіх князёў-пратэстантаў у барацьбе супраць Аўстрыі і ў 1635 годзе прывёў Францыю да ўдзелу ў Трыццацігадовай вайне.

39

Карл І (1600–1649) — кароль Англіі, Шатландыі і Ірландыі з дынастыі Сцюартаў.

40

Фрыдрых Генрых Аранскі (1584–1647) — штатгальтар (кіраўнік) Галандыі, Зеландыі, Утрэхта, Гельдэрна і Оверэйсела з 1625 года.

41

Фрыдрых V (1596–1632) — курфюрст пфальцскі (1610–1623), кароль Чэхіі. Атрымаў кплівую мянушку «Зімовы кароль», паколькі кіраваў Чэхіяй толькі адну зіму (1619–1620).

42

Абараняйся! (фр.)

43

«Не пралюбадзейнічай!» — сёмая запаведзь з дзесяці асноўных божых законаў.

44

Ад «mon prinse» — «мой князь» (фр.).

45

Чорная воспа (лац.).

46

Па народных забабонах, хворага на воспу адзявалі ў чырвоную кашулю, каб «хвароба выйшла вонкі».

47

Воспа звычайна шкодзіла слізістую абалонку носа, таму хворы губляў здольнасць адрозніваць пахі.

48

Браты-блізняты, па рымскай міфалогіі сыны Марса. Ромула лічаць заснавальнікам Рыма.

49

Калегія сарака мужоў — выбарны орган гарадскога самакіравання Львова, які кантраляваў фінансавыя справы магістрата. Створаная ў 1577 годзе з прычыны судовай спрэчкі гарадской абшчыны і цэхаў Львова з мясцовымі ўладамі з-за самавольнага накладання магістратам падаткаў і іншых злоўжыванняў.

50

Альтмаркскае перамір’е паміж Швецыяй і Рэччу Паспалітай было падпісана 26 верасня 1629 года тэрмінам на 6 гадоў і паклала канец вайне 1600–1629 гадоў.

51

Лівонія (Ліфляндыя; Інфлянты) — гістарычная вобласць на поўначы Прыбалтыкі. Лівонскія валоданні Рэчы Паспалітай звычайна называлі польскімі Інфлянтамі (ад скажонага ням. Livland).

52

Лячы падобнае падобным (лац.).

53

Так праходзіць зямная слава! (лац.)

54

Мікалай Радзівіл па мянушцы Руды (1512–1584) — брат каралевы Барбары Радзівіл, падчашы літоўскі ў 1544–1551 гадах, лоўчы літоўскі ў 1546–1554 гадах, ваявода троцкі ў 1550–1566 гадах і віленскі ў 1566–1584 гадах, вялікі гетман літоўскі ў 1553–1566 гадах і з 1577 года, вялікі канцлер літоўскі ў 1566–1584 гадах. Яго стрыечны брат Мікалай Крыштаф Радзівіл па мяшушцы Чорны (1515–1565) быў маршалкам, вялікім канцлерам літоўскім, віленскім ваяводам.

55

Нервовая хвароба (лац.).

56

Выдатна! (фр.)

57

Пажывём — пабачым (фр.).

58

Гэта жыццё (фр.).

59

Божа мой! (фр.)

60

За мной, панове! (фр.)

61

Клод д’Аво — французскі дыпламат, у 1634–1636 гадах знаходзіўся пры польскім двары.

62

Іспанска-аўстрыйская каралеўская дынастыя.

63

Гутарковае. З лац. membrana — пергамент.

64

Штумсдорфскі мір тэрмінам на 26,5 гадоў быў заключаны 12 верасня 1635 года паміж Швецыяй і Рэччу Паспалітай каля вёскі Штумсдорф у Прусіі.

65

Гаворка ідзе аб пахаванні лютэранскай цёткі караля Уладзіслава Ганны Вазы (1568–1625), якое зладзіў князь Крыштаф, ператварыўшы гэтую падзею ў з’езд пратэстантаў Рэчы Паспалітай, Прусіі і нямецкіх княстваў.

66

Пра гэта абурана пісаў князь Альбрэхт Радзівіл у вядомым «Дыярыушу».

67

Рэферэндарый — службовая асоба ў Польскім каралеўстве і Вялікім Княстве Літоўскім. Рэферэндарый займаўся прыёмам скаргаў ад прыватных асоб і даводзіў іх да ведама канцлера, які, у сваю чаргу, знаёміў з іх зместам караля і вялікага князя. Пасля вынясення рашэння рэферэндарый абвяшчаў яго зацікаўленай асобе.

68

Намёк на чэшскае паўстанне 1618–1620 гадоў, з якога пачалася Трыццацігадовая вайна 1618–1648 гадоў. Паўстанне было выклікана наступам Габсбургаў на палітычныя і рэлігійныя правы насельніцтва Чэхіі, якая яшчэ захоўвала некаторую самастойнасць у складзе Габсбургскай імперыі. 23 мая 1618 года чэшскія патрыёты паказальна выкінулі з акна Пражскага граду габсбургскіх «намеснікаў» у Чэхіі — каталікоў Я. Марцініца і В. Славату.

69

Урачысты каталіцкі гімн, які выконваецца падчас святочных падзей.

70

Люблінская унія (1 ліпеня 1569 года) — пагадненне паміж Польскім каралеўствам і Вялікім Княствам Літоўскім, паводле якога яны аб’ядноўваліся ў адзіную дзяржаву Рэч Паспалітую.

71

У Вялікім Княстве Літоўскім — ганаровая прыдворная пасада, вядомая з сярэдзіны XV стагоддзя. Стольнік, які кіраваў сервіроўкай стала і абслугоўваннем трапезы вялікага князя, меў падначаленых — падстоліяў. Пазней пасады стольніка і падстолія сталі намінальнымі, гэта значыць не звязанымі з выкананнем пэўных абавязкаў.

72

Размаўляеце па-нямецку? (ням.)

73

Так, размаўляю (ням.).

74

Назва срэбных манет, якія былі ў абароце на тэрыторыі Свяшчэннай Рымскай імперыі. Талеры ўтрымлівалі ў сярэднім 29,5 г срэбра. Няцяжка падлічыць, што падарожжа Радзівіла каштавала нямала.

75

Герман Урангель (1587–1643) — шведскі фельдмаршал, генерал-губернатар шведскіх Інфлянтаў.

76

Чорт пабірай! (швед.)

77

Граф Карл-Густаў Урангель (1613–1676) — знакаміты шведскі адмірал і фельдмаршал, удзельнік і пераможца шэрагу бітваў часоў Трыццацігадовай вайны і польскага «Патопу», генерал-губернатар шведскай Памераніі (1648).

78

Што здарылася? Кажы! (ням.)

79

Аўстрыйцы!.. Там сапраўднае пекла! (швед.)

80

Так называлі харвацкую кавалерыю (размоўнае).

81

Ісус, Марыя… (ням.).

82

З намі бог (ням.).

83

Альбрэхт Венцэль Айзебіус фон Вальдштэйн, больш вядомы як Валенштэйн (1583–1634) — герцаг Фрыдландскі і Мекленбургскі, князь Саганскі, генералісімус, адзін з галоўнакамандуючых войскаў Свяшчэннай Рымскай імперыі падчас Трыццацігадовай вайны.

84

Прыдворная пасада Януша Радзівіла, якую той займаў у 1633–1643 гадах.

85

Гальярда (ад італ. «весела») — вясёлы прыдворны танец раманскага паходжання XVI–XVII стагоддзяў, выкананне якога патрабавала ад кавалераў лёгкасці і спрыту. На балях падчас выканання гальярды танцоры часта спаборнічалі паміж сабой у майстэрстве.

86

Ад лац. febris — ліхаманка.

87

Гэтыя ўладанні заставаліся ўдаве пасля смерці мужа і складалі яе асабістую ўласнасць.

88

Гэты ліст стаў асноўнай крыніцай для напісання раздзелу.

89

Ці гэтая шлюха са сваім байструком убіраецца прэч з палаца, ці я неадкладна вяртаюся ў Вену! (ням.)

90

Гаворка ідзе пра казацкае паўстанне пад кіраўніцтвам Паўлюка (1637). Пасля яго паражэння шмат паўстанцаў, ратуючыся ад крывавай расправы, перасялілася ў Маскоўскую дзяржаву, у прыватнасці, на Дон.

91

Украінай у XVII ст. называлі землі Кіеўскага, Брацлаўскага і Чарнігаўскага ваяводстваў Рэчы Паспалітай.

92

Ням. Schlafrock (паходзіць ад слоў schlafen — спаць і rock — камзол) — хатні халат.

93

Брат Крыштафа Арцышэўскага, вайсковец і інжынер.

94

Справа, па якой князя Крыштафа Радзівіла абвінавачвалі ў намеры пасадзіць на польскі трон французскага прынца Гастона Арлеанскага (1626). У ёй фігуравалі лісты радзівілаўскага рэзідэнта ў Францыі К. Арцышэўскага і П. Кахлеўскага. Большасць гісторыкаў схіляецца да думкі, што абвінавачванне сфальсіфікаваў палітычны праціўнік Радзівіла — вялікі гетман літоўскі Леў Сапега.

95

Равелін — дапаможнае фартыфікацыйнае збудаванне трохкутнай формы, размешчанае перад ровам крэпасці паміж бастыёнамі, якое служыла для прыкрыцця крапасных сцен ад артылерыйскага агню, нападаў праціўніка, а Таксама для збору войскаў гарнізона перад вылазкай.

96

Дэмілюн — паўкруглае або падковападобнае збудаванне перад курцінай або бастыёнам для абароны хадоў або рова. Пасля трансфармавалася ў равелін.

97

Горнверк (ням. Hornwerk — «рагавое ўмацаванне») — у бастыённай сістэме фартыфікацый знешняе дапаможнае ўмацаванне, якое служыла для ўзмацнення знешняй абароны крэпасці і складалася з бастыённага фронту і двух крылаў (эпалементаў), высунутых у бок саперніка перад галоўным крапасным валам.

98

Кронверк (ням. Kronwerk — «каронападобнае ўмацаванне») — знешняе дапаможнае ўмацаванне, якое складаецца з бастыёна і двух паўбастыёнаў на флангах і павінна перашкодзіць варожай атацы на галоўную крапасную вежу. Кронверк узводзіўся насупраць крапасных курцін і звычайна злучаўся з крэпасцю двума доўгімі бакамі.

99

Як сябе адчуваеце? (ням.)

100

Лукас Ворстарман Старэйшы (1595–1675) — выбітны фламандскі гравёр майстэрняў Рубенса і ван Дэйка.

101

Рэмбрант Харменс ван Рэйн (1606–1669) — выбітны галандскі мастак і гравёр.

102

Гаворка ідзе пра вядомы верш Даніэля Набароўскага «Вочы англійскай каралеўны» (1609).

103

Руперт Пфальцскі, герцаг Камберлэндскі (1619–1682) — рэйнскі пфальцграф, вядомы англійскі арыстакрат, палкаводзец, палітычны дзеяч і вынаходнік. Браў актыўны ўдзел у каланізацыі Канады, дзе яго імем названа вобласць, рака і порт. Увайшоў у гісторыю пад іменем прынца Руперта.

104

Трэкварт — тып суднаходных каналаў, якія з’явіліся ў Галандыі ў XVII стагоддзі. Для руху судоў выкарыстоўвалі коней, якія цягнулі баржы па сушы. Гэты спосаб даваў магчымасць не залежаць ад ветру і арганізоўваць рэгулярныя міжгароднія зносіны па раскладзе. Канал паміж Амстэрдамам і Гарлемам быў пабудаваны ў 1634 годзе.

105

Падзяка стымулюе дабрадзействы! (лац.)

106

Зараз Неймаген.

107

Літаральна «герцагскі лес» (нідэрл.).

108

Дон Амброджа Сынода-Дорыя, маркіз дэ Лос-Бальбасас, герцаг (1569–1630) — іспанскі палкаводзец, камандуючы армій Габсбургаў на заключным этапе Васьмідзесяцігадовай вайны.

109

Гэта значыць 22,5 м (ступня як мера даўжыні роўная прыкладна 30 см).

110

Гэта значыць 2,1 м (локаць складаў прыкладна 60 см).

111

Фасебрэя (фр. Fausse-braie — фальшывы насып) — дадатковы паніжаны вал паміж ровам і галоўным крапасным валам. Тыповы элемент галандскіх крэпасцей XVII стагоддзя.

112

Равелін — фартыфікацыйнае збудаванне трохкутнай формы, якое служыла для агнявой падтрымкі суседніх бастыёнаў.

113

Капанір (фр. caponniere — ніша) — збудаванне для вядзення флангавага агню ў процілеглых кірунках.

114

Чалавек мяркуе, а бог робіць! (лац.)

115

Дызентэрыя.

116

Лье — старафранцузская мера даўжыні; у 1674 годзе была роўная прыблізна 10 тысяч п’едаў (даўжыня ступні нагі), або 3,248 км.

117

Экю — французская залатая (да 1640 года) манета вагой 3,375 г.

118

Малітва перад ежай.

119

Франсуаза Берто, больш вядомая як мадам дэ Матвіль (1621–1689) — фрэйліна французскай каралевы Ганны Аўстрыйскай. Яе «Мемуары», дзе аўтар ярка апісвае прыдворнае жыццё эпохі Людовіка XIII, неаднаразова служылі матэрыялам для сусветна вядомых гістарычных раманаў («Тры мушкецёры» Аляксандра Дзюма) і некаторых раздзелаў гэтай кнігі.

120

Варфаламееўская ноч (фр. Massacre de la Saint-Barthelemy) — масавая каталіцкая разня пратэстантаў-гугенотаў, якая адбылася ў Парыжы ў ноч на 24 жніўня 1572 года (дзень св. Варфаламея) і пракацілася па французскіх гарадах. Па розных ацэнках гісторыкаў, тады загінула да 30 тысяч чалавек.

121

Галоўная рэзідэнцыя французскіх каралёў.

122

Літаральна «палац кардынала» — галоўная рэзідэнцыя кардынала Рышэлье; пасля смерці міністра перайшла ў спадчыну да каралеўскай сям’і і атрымала назву Пале-Раяль («каралеўскі палац»).

123

«Бургундскі гатэль» (Hotel de Bourgogne, з фр. Hotel — рэзідэнцыя) — парыжскі драматычны тэатр, створаны ў 1548 годзе. Назву атрымаў у спадчыну ад былой рэзідэнцыі герцагаў Бургундскіх, памяшканне якой займаў.

124

Вядомыя куртызанкі.

125

Карл ІХ (1550–1574) — французскі кароль з дынастыі Валуа; яго праўленне «адзначылася» шматлікімі рэлігійнымі войнамі і «Варфаламееўскай ноччу» — сумна вядомай разнёй гугенотаў.

126

Катрын дэ Вівон, маркіза дэ Рамбуе (1588–1665) — уладальніца вядомага парыжскага літаратурнага салона эпохі Людовіка XIV. «Артэніс» (Arthenice) — анаграма яе імя.

127

Да маркізы Рамбуе пакоі звычайна дэкаравалі ў чырвона-карычневых колерах.

128

Венсан Вуацюр (1597–1648) — французскі паэт XVII стагоддзя, вядомы прадстаўнік літаратуры барока.

129

Месца зняволення Яна Казіміра.

130

Франсуа дэ Басамп’ер, маркіз д’Аруе (1579–1646) — маршал Францыі, адзін з самых вядомых французскіх прыдворных XVII стагоддзя. У час, пра які вядзецца ў кнізе, ужо чатыры гады сядзеў у Бастыліі.

131

Жэдэон Талеман дэ Рэо (1619–1692) — гугенот, французскі літаратар з акружэння мадам дэ Рамбуе. Яго кніга «Арыгінальныя гісторыі» (упершыню апублікавана ў 1834–1835 гадах) з’яўляецца адной з самых папулярных кніг пра французскае свецкае жыццё XVI–XVII стагоддзяў.

132

Мярзотнік! Я табе вушы адрэжу! (фр.)

133

О, божа! Пашкадуйце, месье, злітуйцеся! (фр.)

134

Пачакайце, пачакайце! Падумайце, што вы збіраецеся рабіць, панове! Гэта герцаг Арлеанскі! (фр.)

135

Парыжская турма.

136

Кумская сівіла — у грэчаскай міфалогіі легендарная варажбітка, што жыла ў мястэчку Кумы паблізу Неапаля ў 500-х гадах да н. э.

137

Гаворка ідзе пра вядомую аблогу Ла-Рашэлі ў 1627–1628 гадах.

138

«На нарадзе мае сілу язык, а ў бітве — правая рука». (лац.)

139

Дзюнкерк — порт на беразе Ла-Манша, у XVII стагоддзі быў прадметам спрэчкі паміж французамі, англічанамі, іспанцамі і галандцамі, якія імкнуліся ім завалодаць. У часы, апісаныя ў рамане, належаў Іспаніі, якая ператварыла горад у ваенную базу ў вайне супраць Аб’яднаных Правінцый. Тут базаваўся шматлікі пірацкі флот, які меў задачу нападаць на судны варожых Іспаніі краін. Яго падтрымліваў прызначаны ў Мадрыдзе губернатар.

140

3 лац. albus — «белы».

141

Мары Эмэ дэ Роган-Манбазон, герцагіня дэ Шэўрэз (1600–1679) — прадстаўніца французскай арыстакратыі, адна з вядучых фігур у віры палітычных інтрыг Францыі першай паловы XVII стагоддзя.

142

Карл IV (1604–1675) — герцаг Латарынгіі з 1625 года (фактычна — ў 1624–1634, 1641 і 1659–1670 гадах). Яго інтрыгі супраць Францыі і кардынала Рышэлье прывялі да акупацыі Латарынгіі французскімі войскамі і, урэшце, да яе далучэння да французскай кароны ў 1662 годзе.

143

Уолтар Мантэгю (1603–1677) — англійскі дыпламат.

144

Томас Вентворт, першы граф Страфард (1593–1641) — англійскі дзяржаўны дзеяч, адзін з бліжэйшых дарадцаў караля Карла І.

145

«Мемуары» прынца Тарэнта леглі ў аснову некалькіх раздзелаў гэтай кнігі.

146

Злучаныя Правінцыі атрымалі адзінага кіраўніка (генеральнага штатгальтара) толькі ў 1747 годзе. У часы, апісаныя ў рамане, штатгальтарамі былі: Фрыдрых-Генрых Аранскі (1584–1647), кіраўнік правінцый Галандыі, Зеландыі, Утрэхта, Гелдэрленда і Аверэйсела, і Генрых Казімір Насаў-Дзіц (1612–1640) — штатгальтар Фрысландыі і Гронінгена.

147

Рэнэ Дэкарт (1596–1650) — французскі філосаф, фізік, фізіёлаг, матэматык, заснавальнік аналітычнай геаметрыі. Падтрымліваў шматгадовую перапіску з Лізаветай Багемскай, якая цікавілася яго філасофскімі працамі. Некаторыя даследчыкі прыпісваюць гэтай пары рамантычныя адносіны.

148

Жывая вада (лац.), г. зн. гарэлка.

149

Прынц Морыц Насаў-Зіген (1604–1679) таксама доўга не пратрымаўся ва ўладзе — ужо ў красавіку 1642 года пасля шэрагу ваенных няўдач яго адклікалі ў Галандыю, а ў 1662 годзе пасля доўгай і знясільваючай барацьбы з партугальцамі Галандыя канчаткова страціла Бразілію.

150

Галандскі флейт — марское паруснае транспартнае судна Нідэрландаў XVI–XVIII стагоддзяў.

151

Пінас — паруснае трохмачтавае, пераважна гандлёвае судна (XVI–XVIII стагоддзі).

152

Фелука — невялікае судна пад касымі ветразямі, самай вялікай перавагай якога была хуткаходнасць і манеўранасць.

153

Яны былі прамымі нашчадкамі польскага караля Казіміра IV Ягайлавіча (1427–1492).

154

Па палітычных матывах Габсбургі звычайна заключалі шлюбы з блізкімі сваякамі. Гэта абярнулася трагедыяй для дынастыі, паколькі яе прадстаўнікі часта мелі фізічныя і псіхічныя хваробы.

155

Дон Гаспар дэ Гусман і-Пімэнтал, граф Аліварэс, герцаг Санлукар-ла-Маёр, вядомы як граф-герцаг дэ Аліварэс (1587–1645) — іспанскі дзяржаўны дзеяч, фаварыт караля Філіпа IV. Меў фактычна неабмежаваную ўладу ў краіне.

156

Гаворка ідзе пра г. зв. «Вайну жняцоў» — вызваленчы рух каталонцаў супраць іспанскага абсалютызму, у выніку якога Каталонія на 12 гадоў (1640–1652) аднавіла сваю дзяржаўнасць.

157

Прыбытак пахне прыемна, і ўсё роўна, адкуль ідзе той водар (лац.).

158

Ван Дэйк (1599–1641) — вядомы фламандскі жывапісец і графік, майстар прыдворнага партрэта і рэлігійных барочных сюжэтаў.

159

3 намі бог! (ням.)

160

Я вытрымаю! (фр.)

161

Немец? Здаешся? (ням.)

162

Вечны супакой даруй ім, Госпадзе… (лац.)

163

Эй, зямляк! Няўжо гэта ты? (ням.)

164

Іаган фон Хавербек (1606–1682) — вядомы прускі дыпламат, пасол Брандэнбурга ў Варшаве ў 1631–1682 гадах.

165

Юрый Асалінскі (1595–1650) — польскі дзяржаўны дзеяч, у 1643–1650 гадах — вялікі каронны канцлер.

166

Ад Іе Grand — «Галоўны» (фр.)

167

Гаворка ідзе пра Канчына Канчыні (1575–1617), які ўвайшоў у французскую гісторыю пад іменем маршала д’Анкра. Быў забіты па загадзе караля Людовіка XIII.

168

Г. зн. Льва Сапегі.

169

Без закона і гонару (лац.).

170

Вітаю вас, пане! Ці не хочаце, каб мы з прыяцелем трохі развеялі вашу сумную адзіноту і падзялілі выдаткі на вячэру? (ням.)

171

Пераклад І. Данеўскай.

172

Размоўнае. Ад фр. Ia robe — сукенка.

173

«Прымі знакі дару святога Духа» (лац.).

174

Людовік дэ Бурбон-Кандэ (1621–1686) — французскі палкаводзец, вядомы як «Вялікі Кандэ», у 1646 годзе насіў тытул герцага Энгіенскага.

175

Мой анёл! (фр.)

176

Аўтар мае на ўвазе старабеларускую мову. — Рэд.

177

Куранта (фр. courante, іт. corrente) — папулярны ў XVII стагоддзі французскі танец.

178

Мой дарагі дружа (фр.).

179

Дзякуючы мемуарам Шаваньяка падрабязнасці пра гэты выпадак дайшлі да нашых дзён.

180

Кашалёк або жыццё? (ісп.)

181

Нам яшчэ рана на нябёсы (ісп.).

182

Добра (ісп.).

183

Беражыся! (фр.)

184

Куды вас чорт нясе? (фр.)

185

Хто першы — той і мае рацыю! (лац.)

186

Інфамія (ад лац. infamia — ганьба) — пазбаўленне шляхецкага гонару, якім суправаджаўся прыгавор пра баніцыю — пазбаўленне грамадзянскіх праў і дзяржаўнай абароны за здзяйсненне асабліва цяжкіх злачынстваў.

187

Олівер Кромвель (1599–1658) — англійскі дзяржаўны дзеяч, палкаводзец, кіраўнік Англійскай рэвалюцыі, у 1643–1650 гадах — генерал-лейтэнант парламенцкай арміі, у 1650–1653 гадах — лорд-генерал, у 1653–1658 гадах — лорд-пратэктар Англіі, Шатландыі і Ірландыі.

188

О! Добра! (фр.)

189

Жозэф дзю Трамбе (1577–1638) — французскі палітычны дзеяч, быў на дыпламатычнай службе ў кардынала Рышэлье.

190

Двор цудаў (фр. La Cour des Miracles) — у Сярэднявеччы назва некалькіх кварталаў Парыжа, заселеных жабракамі, разбойнікамі і прастытуткамі.

191

Ох, панове! Вы мяне выратавалі!.. Дазвольце мне падзякаваць вам… (фр.)

192

Месье… я не зрабіў нічога такога, чаго б не зрабіў любы шляхціч на маім месцы, вы нічым мне не абавязаныя (фр.).

193

Фронда (фр. Ia fronde — «прашча») — шэраг антыўрадавых паўстанняў у Францыі ў 1648–1652 гадах. Атрымала сваю назву дзякуючы паўстанцам — тыя, узброіўшыся прашчамі, разбівалі вокны прыхільнікаў Мазарыні.

194

Карл Латарынгскі стрымаў слова — яго шлюб з Беатрысай Кюзанс адбыўся ў 1657 годзе.

195

Каралевіч Жыгімонт Казімір Ваза — адзіны сын караля Уладзіслава Вазы і каралевы Цэцыліі Рэнаты — памёр 9 жніўня 1647 года.

196

Пасля французскага зняволення і няўдалага ваеннага паходу на аўстрыйскай службе схільны да меланхоліі каралевіч Ян Казімір ў 1643 годзе вырашыў зрачыся свецкага жыцця, уступіў у ордэн езуітаў і стаў кардыналам.

197

Рускае ваяводства — у 1434–1772 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Кароны Польскай у Рэчы Паспалітай з цэнтрам у Львове. Было створана на аснове зямель Рускага каралеўства.

198

Леапольд Вільгельм Аўстрыйскі (1614–1662) — эрцгерцаг Аўстрыі, імперскі фельдмаршал (1639), 46-ы вялікі магістр Тэўтонскага ордэна, у 1647–1656 гадах — штатгальтар Нідэрландаў.

199

Чалавек, аб'яўлены па-за законам; выгнанец.

200

Венера з Мерача — Ядвіга Лушкоўская.

201

Марс — бог вайны ў рымскай міфалогіі.

202

Венера — багіня кахання ў рымскай міфалогіі.

203

Намёк на польскую каралеву Марыю Людвіку Ганзага.

204

Вацлаў Патоцкі «Эпітафія на смерць Уладзіслава IV». Пераклад з польскай І. Данеўскай.

Content

Даневская Ирина Багуслаў Радзівіл

Ірына Данеўская БАГУСЛАЎ РАДЗІВІЛ Нямецкі прынц з Вялікага Княства Літоўскага

…

ПРАДМОВА ДА БЕЛАРУСКАГА ЧЫТАЧА

…

ЧАСТКА 1 НА ПРЫСТУПКАХ ТРОНА

Раздзел 1 ВЯРТАННЕ ДАДОМУ Гданьск — Ліхтэнберг — Вільня — Дзяляцічы (1620–1629 гады)

Раздзел 2 ШКАЛЯР Кейданы (1630)

Раздзел 3 РАКАШАНІН Варшава (1631 год)

Раздзел 4 СМАЛЕНСКАЯ ВАЙНА Вільня (1632–1634 гады)

Раздзел 5 САКОВІЧ Кейданы (чэрвень — кастрычнік 1634 года)

Раздзел 6 ЛЕЎ У ЛЬВОВЕ Львоў — Варшава (верасень — лістапад 1634 года)

Раздзел 7 КАХАННЕ КАРАЛЯ І ПАДДАНАЙ Варшава (сакавік 1635 года)

Раздзел 8 ВЯДЗЬМАРСКІЯ ЧАРЫ Варшава (май 1635 года)

Раздзел 9 СА СМЕРЦЮ НЕ ЖАРТУЮЦЬ Біржы (жнівень 1635 года)

ЧАСТКА 2 ІМПЕРСКІ ПРЫНЦ

Раздзел 1 ВАЙНА З ПАЛЯКАМІ Вільня — Торунь — Варшава — Вільня (чэрвень 1636 года — май 1637 года)

Раздзел 2 ПРЫГОДЫ ПАЧЫНАЮЦЦА Гданьск — Шчэцін — Трыбзес — Штральзунд — Гронінген (жнівень — лістапад 1637 года)

Раздзел З КАТАРЫНА ПАТОЦКАЯ Варшава (жнівень — лістапад 1637 года)

Раздзел 4 РАДЗІВІЛ СУПРАЦЬ РАДЗІВІЛА Варшава (лістапад 1637 года)

Раздзел 5 АДЗІН СУПРАЦЬ УСІХ Варшава — Кейданы (снежань 1637 года — студзень 1638 года)

Раздзел 6 СТУДЭНТ Гронінген — Франекер — Хоры — Амстэрдам (лістапад 1637 года — май 1638 года)

Раздзел 7 «ЗІМОВАЯ» КАРАЛЕВА Утрэхт — Рэнен — Гарлем — Німвегене — Хертагенбос — Гертрудэнберг — Брэда — Гелдар — Утрэхт — Гаага (чэрвень — снежань 1638 года)

Раздзел 8 У ПАРЫЖ! Сэн-Жэрмен-ан-Ле — Парыж (студзень — май 1639 года)

Раздзел 9 ДЫПЛАМАТЫЯ РЫШЭЛЬЕ Сэн-Жэрмен — Парыж — Пікардзія — Кале — Дуўр (сакавік — ліпень 1639 года)

Раздзел 10 КАРЛ І СЦЮАРТ Дуўр — Лондан (жнівень — кастрычнік 1639 года)

Раздзел 11 ФРАНЦУЗСКІ АГЕНТ Гаага — Амстэрдам — Гаага — Ратэрдам — Дуўр — Парыж — Брусэль — Антверпен — Амстэрдам — Ольдэнбург (кастрычнік 1639 года — май 1640 года)

Раздзел 12 БЕАТРЫСА Парыж — Брусэль — Антверпен — Ольдэнбург (сакавік — май 1640 года)

Раздзел 13 GOTT МІТ UNS! Малдэгем — Хюлст — Гельдэрн (чэрвень — верасень 1640 года)

Раздзел 14 АПОШНІ БОЙ КНЯЗЯ КРЫШТАФА Гаага — Кёнігсберг — Свядосце (кастрычнік 1640 года — студзень 1641 года)

Раздзел 15 СТАРЫЯ ПАРАДКІ НА НОВЫ ЛАД Свядосце — Слуцк — Варшава (студзень — чэрвень 1641 года)

ЧАСТКА 3 УЛЮБЁНЕЦ ФАРТУНЫ

Раздзел 1 ЯШЧЭ АДЗІН ШЛЮБ РЭЙМСКАГА АРЦЫБІСКУПА Брусэль — Камбрэ (лістапад 1641 года)

Раздзел 2 СЭН-МАР Фантэнбло — Парыж — Безансон (снежань 1641 года — сакавік 1642 года)

Раздзел З ПРЫГОДЫ ЦАДРОЎСКАГА Вільня — Гданьск — Кіль — Гамбург — Брэмен — Гаага (люты — чэрвень 1642 года)

Раздзел 4 СПРАВА ГОНАРУ Рэнен — Брусэль (ліпень 1642 года)

Раздзел 5 КАЛІ ВОРАГ — ЖАНЧЫНА Керкен — Райнберг — Гаага (ліпень — верасень 1642 года)

Раздзел 6 БАРОН ЗЕМБІНСКІ Гаага — Утрэхт — Амстэрдам — Дуўр (кастрычнік — снежань 1642 года)

Раздзел 7 МАРГАРЫТА ДЭ РАГАН Парыж (студзень — май 1643 года)

Раздзел 8 УЛЬТЫМАТУМ Ракруа — Філіпвіль — Брусэль — Гаага (май 1643 года — верасень 1644 года)

Раздзел 9 МЫШЫНАЯ ВАЛТУЗНЯ Кёнігсберг — Вільня — Менск (лістапад — снежань 1644 года)

Раздзел 10 ВЯЛІКАЕ КАХАННЕ СТАБРОЎСКАГА Менск (снежань 1644 года — студзень 1645 года)

Раздзел 11 БЛАГІ МІР ЛЕПШЫ ЗА ДОБРУЮ ВАЙНУ Менск (студзень 1645 года)

Раздзел 12 ДРУГОЕ ВЯСЕЛЛЕ ЯНУША РАДЗІВІЛА Ясы (люты 1645 года)

Раздзел 13 КРЫВАВАЯ ВЯЧЭРА Варшава (сакавік 1645 года)

Раздзел 14 ПОМСТА Варшава (красавік — ліпень 1645 года)

Раздзел 15 НАДЗВЫЧАЙНАЕ ПАСОЛЬСТВА Парыж — Брусэль — Гамбург — Гданьск — Варшава (кастрычнік 1645 года — сакавік 1646 года)

Раздзел 16 ДАРОГА НА ТОЙ СВЕТ Гаага — Антверпен — Ракруа — Парыж (студзень — красавік 1646 года)

Раздзел 17 СВАЯЦКІЯ СУВЯЗІ Бергеноп-Зом — Дордрэхт — Гаага (май — чэрвень 1646 года)

Раздзел 18 ВЯЗЕНЬ БАСТЫЛІІ Парыж (люты 1647 года)

Раздзел 19 ВЯНЕЦ І КАНЕЦ БАРОНА ГРОТА Дэлфт — Клевэ (май 1647 года — май 1648 года)

Раздзел 20 НАЗАД, НА РАДЗІМУ Брусэль (чэрвень 1648 года)

ЭПІЛОГ

…

Примечания