Дэйніс Іван Пятровіч

Полацак у часы вайны 1941-1945 гг.

Іван Пятровіч Дэйніс

ПОЛАЦАК У ЧАСЫ ВАЙНЫ 1941–1945 гг.

.

Полацкі храніст

Большасьць людзей аніяк ня лучаць уласны лёс зь гістарычным шляхам свайго народу. Меншасьць здагадваецца аб залежнасьці паўсталых перад канкрэтнаю асобай штодзённых эканамічных, сацыяльных ды маральных праблемаў ад дзейнасьці папярэдніх пакаленьняў. І толькі адзінкі разумеюць, што, ня ведаючы і не аналізуючы пройдзены гістарычны шлях грамадзтва, асуджае сябе на непазьбежныя памылкі ў будучыні. Да гэтай нешматлікай групы належыў Іван Пятровіч Дэйніс — выкладчык Полацкага ляснога тэхнікуму і апантаны краязнаўца.

Зьявіўся на сьвет Іван Пятровіч у 1900 г. у павятовым гарадку Неўлі былое Віцебскае губэрні ў сям'і настаўнікаў. Маці Марыя Іванаўна (у дзявоцтве Сакалоўская) выкладала ў Невельскай жаночай парафіяльнай вучэльні, бацька Пётар Іосіфавіч настаўнічаў у Невельскай павятовай вучэльні. У 1905 г. бацьку пераводзяць у Полацак і з гэтага часу лёс зьвязаў Івана Пятровіча з найстаражытнейшым беларускім горадам. Значны ўплыў на фармаваньне хлопчыка, выбар прафэсіі, зацікаўленьні аказаў бацька.

Пётар Іосіфавіч паходжаньнем зь сялянаў Панявескага павету Ковенскае губэрні (Летува) нарадзіўся ў 1873 г. Скончыў Панявескую настаўніцкую сэмінарыю ў 1891 г. Паступіў у 1895 г. у Віленскі настаўніцкі інстытут, дыплём аб сканчэньні якога атрымаў у 1898 г. Быў накіраваны настаўнікам у Невельскую павятовую вучэльню. У 1911–1915 гг, ужо працуючы ў Полацку настаўнікам-інспэктарам (кіраўніком) 1-й гарадзкой шасьціклясавае вучэльні, навучаўся ў Маскоўскім архэалягічным інстытуце. Пасьля абароны дысэртацыі пад назвай «Полацкія царкоўныя старажытнасьці ў іхнай гістарычнай мінуўшчыне і сучаснасьці» атрымаў спэцыяльнасьць вучонага-архэоляга. Валодаў мовамі: беларускай, латыскай, літоўскай, нямецкай, польскай, расейскай. У 1918–1926 гг. займаў пасаду дырэктара 1-й савецкай школы, у якую была трансфармаваная згаданая вышэй вучэльня. У 1920–1924 гг. узначальваў полацкую павятовую камісію па ахове помнікаў даўніны і мастацтва. Быў асабіста знаёмы зь вядомым беларускім гісторыкам А. П. Сапуновым. З 1926 г. выкладаў у мэдтэхнікуме і школах Гомля, там і памёр у 1941 г.

З 1910 да 1918 г. Іван Пятровіч навучаўся ў Віцебскай мужчынскай гімназіі. У 1920 г. скончыў аднагадовыя полацкія пэдагагічныя курсы і стаў настаўнікам 1-й савецкай школы. У 1921–1922 гг. працаваў выкладчыкам на 43-х курсах камандзіраў Рабоча-сялянскае Чырвонае Арміі (РККА). У 1924 г. разам з настаўнікам Кузьмічовым А. В. заснаваў першую ў Полацку вечаровую зьменную школу. З 1925 г. становіцца старшынём Полацкага краязнаўчага таварыства. У 1925–1929 гг. навучаецца ў Беларускім дзяржаўным унівэрсытэце. У 1929 г. працуе настаўнікам Полацкае чыгуначнае школы. У 1930 г. пераходзіць на працу ў Полацкі лясны тэхнікум, дзе да выхаду на пэнсію ў 1960 г. выкладае хімію, фізыку, глебазнаўства. У першыя дні Другой сьвятовае вайны выехаў у Расею, дзе працаваў дырэктарам Белаярскага (Уральская вобл.) дзіцячага дому, настаўнікам у школе. У верасьні 1944 г. вярнуўся ў Полацак, дзе і надалей працаваў у лясным тэхнікуме. Пайшоўшы на пэнсію працягваў займацца зборам і сыстэматызацыяй гістарычных зьвестак пра Полацак, капіяваў здымкі ўнікальных полацкіх пабудоваў, рабіў з памяці замалёўкі зьніклых культавых і цывільных аб'ектаў. А было іх нямала, бо на вачах Івана Пятровіча зьніклі Пятніцкая і Барысаглебская цэрквы Барысаглебскага манастыру, архібіскупскі палац і Крыжаўзьвіжанская царква ў Струньні, касьцёлы Сьв. Сьцяпана і Божае Маці на галоўным гарадзкім пляцы, Міхайлаўская царква і касьцёл Сьв. Ксавэрыя на могілках, Пакроўская царква, касьцёл Сьв. Ганны ў Задзьвіньні, мноства цывільных пабудоваў гарадзкога цэнтру. Фактычна Полацак страціў уласнае аблічча, і сваім абавязкам Іван Пятровіч лічыў зафіксаваць для нашчадкаў тыя зьніклыя краявіды. Для яго ўяўлялі каштоўнасьць нават дробныя рысачкі, моршчынкі прамінулых стагодзьдзяў на твары гораду. Гэтай справе Іван Пятровіч аддаў значную частку свайго жыцьця. У 1967 г. за плённую настаўніцкую дзейнасьць яму нададзенае званьне ганаровага грамадзяніна Полацка. Усё, што сабраў Іван Пятровіч, ён ахвяраваў жыхарам каханага гораду: архівы і рарытэты — гістарычнаму запаведніку і занальнаму архіву, кніжкі — лясному тэхнікуму і цэнтральнай гарадзкой бібліятэцы.

За напісаньне кнігі аўтар узяўся на пачатку 1970-х гадоў. Рабіў замалёўкі розных, тады яшчэ захаваўшыхся, будынкаў, інтэнсыўна працаваў зь літаратурай, выпісваў гістарычныя часопісы. З большага праца была скончаная ў 1977 г., але яшчэ да 1980 г. полацкі храніст уносіў праўкі і дадаткі ў рукапіс. Твор мае на сабе адзнаку тэндэнцыйнасьці, але гэта і ня дзіўна, бо аўтар змушаны быў карыстаць з заідэалягізаваных выданьняў свайго часу і сам зьяўляўся носьбітам пануючай сацыяльнай ідэі. Найважнейшымі ж для нас ёсьць ягоныя штодзённыя назіраньні, замалёўкі і апісаньні зьніклых аб'ектаў гарадзкога краявіду.

Памёр Іван Пятровіч 20 лістапада 1985 г. і пахаваны на могілках Сьв. Ксавэрыя недалёка ад паэта Янкі Журбы. Там дзе, як у сваім апавяданьні «Полацак» пісаў наш знакаміты зямляк Ян Баршчэўскі, «спачывае прах цноталюбівых манахаў езуіцкага закону, сьвецкае моладзі і старых…»

Міхась Баўтовіч

Полацкі ўмацаваны раён

Паводле Рыскай мірнай дамовы 1921 г., падпісанай між СССР і Польшчай, Полацак стаўся памежным горадам. Ён апынуўся на злучэньні дзьвюх межаў з Польшчай ды Латвіяй. Польская мяжа пралягла ў 25–30 км ад гораду, а латыская — 70 км. Полацак становіцца важным стратэгічным пунктам — гэта вузел чыгунак, аўтамагістраляў і грунтовых дарог, вузел водных шляхоў па Дзьвіне ды ейных прытоках. Чыгункі злучалі Полацак зь Віцебскам, Неўлем, Псковам, Рыгай, Менскам, Воршай, Масквой, Ленінградам і нават з Марыупалем (быў просты цягнік Марыупаль-Полацак). Мяжа з Польшчай была надта неспакойнай, бо ейныя ўлады вялі палітыку, варожую савецкай краіне, і падтрымлівалі ў гэтай справе лінію заходніх краінаў: Францыі, Ангельшчыны, Нямеччыны. На мяжы адбываліся інцыдэнты, празь яе прапускаліся аддзелы Савінкова, Булак-Булаховіча, ды іншыя. У заходняй частцы Беларусі вялася палітыка ўціску ўсяго беларускага, што прыводзіла да эміграцыі беларусаў у іншыя краі, у тым ліку і ў Савецкую Беларусь. Напружанае міжнароднае становішча пагражала новай вайной. Трэба было ўзмацняць войска, умацоўваць мяжу. У мэтах умацаваньня мяжы было вырашана ўзмоцніць полацкі гарнізон, разьмесьціўшы ў горадзе дадаткова значную колькасьць войскаў усіх відаў. Дзеля разьмяшчэньня войска патрабаваліся памяшканьні, палігоны, стрэльнішчы і да т. п. З гэтай мэтай пачалося будаўніцтва вакол гораду вайсковых гарадкоў. Першым пачаў будавацца ў 1925 г. Спаскі вайсковы гарадок. Будоўля вялася інтэнсыўна прыватнымі артэлямі. Будаўніцтва было распачатае ўвесну і скончанае позна ўвосень. У Полацку разьмесьцілася 5-я Віцебская стралецкая дывізія. 13-ы і 14-ы стралецкія палкі разьмесьціліся ў самім горадзе, дзе былі выкарыстаныя пабудовы былога кадэцкага корпусу і мужчынскай духоўнай вучэльні, на Задзьвіньні ў казармах былога чыгуначнага батальёну разьмесьціліся 5-ы артылерыйскі полк і вайсковыя склады. А ў Спаскім гарадку разьмесьціўся 15-ы стралецкі полк і асобны конны швадрон. Празь нейкі час быў зачынены Спаскі манастыр, пабудовы якога перадалі вайсковаму гарадку. Пры канцы 20-х і на пачатку 30-х гадоў пачалося будаўніцтва вайсковага гарадку, які тады зваўся «Зялёным» — гэта цяперашнія Баравуха-2 і 3, дзе былі збудаваныя казармы, клюб, крамы, школа, дамы для афіцэраў, склады. Трохі пазьней пачалося будаўніцтва вайсковага гарадку Баравуха-1 побач зь вёскай Баравуха, вядомай як мясцовасьць, дзе ўлетку адпачывалі палачаны. Тут жыхары Баравухі здавалі ў найм на лета памяшканьні. Будаваць вайсковыя гарадкі ў Баравусе дапамагалі гарадзкія жыхары на суботніках, асабліва ў часе падрыхтоўкі тэрыторыі пад забудову высякалі лес і хмызнякі. Побач з польскай мяжой ля мястэчка Ветрына быў збудаваны вялікі вайсковы гарадок. Будаваліся: вайсковы гарадок і аэрадром ля вёскі Юравічы; вайсковы гарадок, вялізны лягер і артылерыйскае стрэльнішча ля чыгуначнае станцыі і вёскі Дрэтунь, якім карысталася і авіяцыя. Падчас лягернага збору ў Дрэтунь сьцягваліся артылерыйскія часткі Беларускае вайсковае акругі. Тут выконваліся вучэбныя стрэлы і бамбаваньне авіяцыяй. Пэўны час туды сьцягвалі і пяхотныя часткі з Полацку. Для камандзіраў былі збудаваныя лёгкія летнія хаткі, войскі ж разьмяшчаліся ў намётах. Былі збудаваныя клюб, камандзірская сталовая, крамы, кухні і сталовыя для чырвонаармейцаў, санчасткі і г. д. Дзеля абслугоўваньня лягераў улетку ад станцыі Полацак-1 да станцыі Дрэтунь хадзіў цягнік, які рабіў колькі рэйсаў. Урачыстае адчыненьне лягераў ладзілася на пачатку траўня. На адмысловым цягніку прыязджалі дэлегацыі працоўных, службоўцаў і прафсаюзаў розных прадпрыемстваў, розных клюбаў з канцэртамі самадзейнасьці. Тут ля Дрэтуні на пачатку 20-х гадоў з дапамогай аддзелаў зь лягеру разыгралася драма па ліквідацыі агентаў Савінкова. Гэтая ліквідацыя савінкоўскіх агентаў апісаная ў творах савецкіх пісьменьнікаў і паказаная ў тэлевізійным фільме «Трэст». Забітыя агенты былі абкладзеныя лёдам і ў адмысловым вагоне накіраваныя ў Маскву.

У выходныя дні ў Полацку было больш вайскоўцаў, чым цывільных асобаў. Паводле ўрадавае пастановы пачаліся працы па ўмацаваньню межаў, латыскае і асабліва польскае. У тыя гады панавала дактрына ўмацаваньня дзяржаўных межаў праз будаўніцтва ўмацаваных лініяў. Францыя збудавала «лінію Мажыно», Фінляндыя — «лінію Манэргайма», японцы стварылі ўмацаваную лінію на межах Манчжурыі, Чэхаславаччына — на мяжы зь Нямеччынай. Да будаўніцтва падобнае абарончае лініі прыступілі і тут. Лінія падзялялася паводле кіраваньня на часткі, адна зь якіх атрымала назву «Полацкі ўмацаваны раён» са штабам каля Спаскага манастыру па вул. Фрунзэ. Разьмешчаны ён быў у двухпавярховым каменным будынку былога манастырскага гатэлю, за цяперашняй таксаматорнай базай. Гэты будынак быў пушчаны немцамі да паветра і разбураны пасьля вайны, цяпер на гэтай тэрыторыі збудаваныя два «фінскія дамкі». Будавалі ўмацаваны раён адмысловыя вайсковыя аддзелы, з захаваньнем строгае сакрэтнасьці і выкарыстаньнем маскавальных сетак, саджэньнем вялікіх дрэваў, хмызоў, абкладаньнем дзірваном даўгатэрміновых агнявых пунктаў (ДОТаў) і да т. п.[1] Будавалі агнявыя пункты грунтоўна з жалезабэтону, з жалезнымі дзьвярыма, амбразурамі, з пад'ёмнымі жалезнымі каўпакамі з гарматамі. Некаторыя агнявыя пункты будаваліся ў 2–3 паверхі глыбока ў зямлі. У гэтых агнявых пунктах месьціліся казармы, шпіталі, склады вопраткі, харчовых прадуктаў, запасы вады, электрастанцыі, вузлы сувязі.

Акрамя буйных агнявых пунктаў, было параскідана шмат дробных у выглядзе курганоў, абкладзеных дзірваном зь невялікімі амбразурамі для назіраньня і кулямётамі. Умацаваны раён уяўляў сабой сыстэму глыбока эшалянаваных умацаваньняў. Пачыналіся яны ад гарадзкой ускраіны на Задзьвіньні і пралягалі ў накірунку да Лепелю і да мяжы. Усе ДОТы былі разьмешчаныя гэтак, што сваёй пальбой падтрымлівалі суседзяў, і пры наяўнасьці драцяных загароджаў і замінаваных палёў атрымлівалася паласа, для супраціўніка непраходная. Недзе недалёка ад Экімані быў збудаваны завод для рамонту танкаў і рознага ўзбраеньня ўмацаванага раёну. Завод быў закансэрваваны і ў часе вайны захаваўся. Некаторыя жыхары ведалі пра яго, але немцам не паведамілі. Пасьля вайны завод быў раскансэрваваны, а ягонае абсталяваньне зьвезенае. Полацкі аблвыканкам зьвяртаўся з просьбай, каб абсталяваньне перадалі полацкім прадпрыемствам, але не атрымаў дазволу. Абсталяваньне захавалася вельмі добра і ўяўляла вялікую каштоўнасьць. Пасьля дэмантаваньня заводу, ягоны будынак быў зноўку замаскаваны. Пра будову ўмацаваньняў раёну шырокай грамадзкасьці стала вядома толькі пасьля вайны. У сувязі з будаўніцтвам умацаванага раёну на захад ад Экімані быў збудаваны невялікі вайсковы гарадок. Каля вёскі Бецкае быў збудаваны рэзэрвовы аэрадром, ператвораны цяпер у аэрадром грамадзянскае авіяцыі. Штаб раёну быў злучаны кабелямі з каманднымі пунктамі ўмацаваньняў. Капаньне траншэяў для кабелю рабіла хутка адмысловая машына — малы стужкавы экскаватар. Гэтак да штабу раёну быў працягнуты кабель па вул. Фрунзэ. Акрамя пабудовы ўмацаванага раёну будавалася шмат вайсковых дарог, якімі злучаліся між сабой вайсковыя гарадкі. Бальшыня іх ішла ў бок Дрэтуні, на іх будаваліся масты з разьлікам на праезд цяжкіх машынаў. Быў збудаваны шэраг мастоў праз Палату, адзін — ля Спаскага гарадку, а другі — драўляны на палях з узмоцненым пакрыцьцём з разьлікам на праезд па ім цяжкіх танкаў у горадзе па вул. Кастрычніцкай. Дарогі былі грунтовыя зь пясчанай укатанай паверхняю з канавамі для адвядзеньня дажджавых водаў і асушэньня мясцовасьці. Гэтыя дарогі ў часе вайны паказалі сябе мала прыдатнымі.

У 1941 г. напярэдадні вайны распачалі рэканструкцыю ўмацаванага раёну, плянаваліся падземныя ангары, майстэрні, склады паліва ды боезапасаў, казармы і да т. п. Прадугледжвалася падаўжэньне бэтонных узьлётных палосаў, але вайна парушыла ўсе пляны. У горадзе былі збудаваныя два жалезабэтонныя бункеры: адзін — каля цяперашняга гатэлю для штабу Міністэрства супрацьпаветранае абароны (МПВО), а другі — каля вакзалу, над ім цяпер збудаваная кавярня «Хвілінка»[2]. Штаб МПВО меў на суседнім даму назіральную вежу і быў злучаны з шэрагам іншых назіральных пунктаў, з радыёвузлом і шэрагам сырэнаў для падаваньня сыгналаў. Разбураны ў 1976 г. Лёс умацаванага раёну быў гэткім: у 1940 г. ён быў раззброены, усе ягоныя агнявыя пункты дэмантаваныя і перавозіліся на новую заходнюю мяжу, на гэты раз ужо зь Нямеччынай. Там пачалося будаваньне ўздоўж мяжы новай умацаванай лініі. Да пачатку вайны пабудова новага ўмацаванага раёну ня была скончаная, а стары быў раззброены, і калі грымнула вайна, ён застаўся бяз зброі і гарнізонаў. Акрамя таго, як паказаў досьвед вайны, усе гэтыя ўмацаваныя лініі ня спраўдзілі спадзяваньняў, што на іх ускладаліся. Узбраеньне войскаў было гэткім, што ўмацаваньні не маглі іх стрымаць, і лініі праломваліся. Умацаваньні цягам баёў выкарыстоўваліся часткова палявымі часткамі, месцамі даволі ўдала.

Полацак у часы вайны 1941–1945 гг.

У нядзелю 22.06.1941 г. было цудоўнае надвор'е і нішто не прадказвала небясьпекі. Былі адчыненыя крамы, мноства люду падалося ў іх і на кірмаш, на вуліцах было людна. Раптам аб 11-й гадзіне звычайная трансляцыя па радыё была парушаная і пачалі перадаваць выступ наркома замежных справаў Молатава аб вераломным нападзе Нямеччыны, аб бамбаваньнях нашых гарадоў, аб баях на мяжы. Ля гарадзкіх рэпрадуктараў зьбіраліся людзкія натоўпы, усе былі ўражаныя гэтым паведамленьнем, хто хутчэй пашыбаваў дахаты, хто пачаў абмяркоўваць становішча, што склалася. Шмат хто казаў, што вайна будзе кароткай, 3–4 месяцы і мы разаб'ем ворага, далей умацаванае паласы старой мяжы (да 1939 г.) яго ня пусьцяць. Некаторыя панікёры кінуліся ў ашчадную касу забіраць грошы, іншыя — у крамы па хлеб і прадукты, асабліва соль. Ля ашчаднае касы ўтварылася чарга. Прыдатныя да вайсковай службы пачалі зьбірацца ў войска. Першы дзень у Полацку прайшоў безь ніякіх ваенных падзеяў. Была абвешчаная мабілізацыя рэзэрву шарагоўцаў і малодшых камандзіраў 15-ці ўзростаў.

У панядзелак 23 чэрвеня ўсе дзяржаўныя і навучальныя ўстановы працавалі нармальна. Прыкладна апоўдні зьявіўся самалёт, ён праляцеў над горадам, мастамі, затым над Спаскім вайсковым гарадком, дзе была разгарнутая зэнітная батарэя, і тут крыху зьнізіўся. Стралкі пазналі, што гэта лётае нямецкі выведнік і пачалі страляць — гэтак Полацак далучыўся да вайны. Адразу пасьля прылёту таго нямецкага самалёту ў горадзе пачала разгортвацца супрацьпаветраная абарона. На вуліцах і вакол Полацку пачалі разьмяшчаць зэнітныя гарматы і супрацьтанкавыя, што іх падмянялі, а таксама дубальтовыя кулямёты. Рэшта дня 23.06.1941 г. прайшла спакойна, уначы зноў было чуваць гудзеньне самалёту, які лётаў безь ліхтароў. Пражэктары не працавалі, таму зэнітныя гарматы не распачалі пальбы.

24 чэрвеня пачалі разгортвацца вайсковыя шпіталі. Пад іх былі забраныя лясны тэхнікум, 12-я школа (цяпер 7-я) ды інш. У 3-й школе (цяпер ГПТВ № 66 на вул. К. Маркса) быў створаны пункт збору мабілізаваных. Раніцой прыляцелі тры нямецкія самалёты і бамбавалі аэрадром, дзе знаходзілася вялікая колькасьць людзей і вазоў, занятых на будоўлі. На аэрадроме пачалася мітусьня, было некалькі забітых і шмат параненых. Загінула некалькі коней. Сяляны на вазах кінуліся дахаты і толькі частку іх здолелі ўтрымаць. На будоўлі працавалі вязьні зь лягеру, што быў побач з аэрадромам. Падчас бамбаваньня шмат хто зь іх уцёк. Сталася ясным, што працягваць будаўніцтва аэрадрому ў гэткіх варунках немагчыма. Застаўшыхся вязьняў эвакуявалі, фурманоў адпусьцілі дахаты, вольнанайманым работнікам былі выплачаныя заробкі. У гэты ж дзень немцы бамбавалі чыгункі, але вялікай шкоды не нарабілі. Па радыё паведамілі пра дывэрсантаў, закінутых у тыл, заклікалі насельніцтва да пільнасьці і выяўленьня іх. Па горадзе пачалі хадзіць вайсковыя патрулі.

25 чэрвеня ў горадзе зьявіліся першыя ўцекачы з заходніх раёнаў, гэта былі сем'і вайскоўцаў. Прыязджалі яны на аўтамабілях і ў горадзе не затрымліваліся. На іх цяжка было глядзець, бо шмат хто ўцякаў, нібы выскачыўшы з полымя. Гарадзкі камэндант дапамагаў ім чым мог, лекамі, харчамі, вопраткай. Пачаліся рэгулярныя налёты нямецкай авіяцыі на горад. Зьяўляліся яны зь нямецкай пунктуальнасьцю а 6-й гадзіне ўранку. А гадзіне дня ў іх быў абед, і ў гэты час яны зьнікалі. Паабедаўшы, лёталі да 6-й гадзіны вечара. Першыя дні падаваліся сыгналы паветранае трывогі і канца трывогі, але з прычыны таго, што немцы над горадам і ваколіцамі лёталі цэлы дзень, гэта страціла сэнс. Немцы бамбавалі масты праз Дзьвіну, але трапіць не маглі, бомбы падалі то справа, то зьлева ад мосту. Зэніткі стралялі па самалётах, але трапіць у іх таксама не маглі. Немцы нават падчас стральбы не зьмянялі курсу і вышыні лёту. Наагул да 4 ліпеня ня быў зьбіты ніводны самалёт, хаця зэніткі стралялі штодня. Савецкая авіяцыя не магла бараніць горад, ды яе фактычна і не было. Немцы кідалі бомбы і на горад, але зрэдку і невялікіх калібраў. Прыкладам пры канцы чэрвеня адзін самалёт праляцеў пасьля абеду над вул. Савецкай і кідаў бомбы налева і направа ўздоўж вуліцы, былі пашкоджаныя некалькі дамоў і меліся ахвяры. Адна з бомбаў трапіла ў дзіцячы садок, дзе дзеці спалі пасьля абеду. У адным пакоі загінулі некалькі дзетак, у іншых засталіся цэлыя. Адна бомба трапіла ў крыты дахоўкай кінатэатар «Інтэрнацыянал». Выбуховай хваляй дахоўку падняла як рыбную луску, разламала частку перакрыцьця, ахвяраў не было, бо кіно не працавала[3]. Падчас пальбы савецкіх зэнітак сыпаліся аскепкі і гільзы, іх таксама трэба было сьцерагчыся. Немцы бамбавалі чыгуначныя каляіны і цягнікі, але ня цэлілі ў станцыі і дэпо, бамбавалі нафтабазу, але не бамбавалі вайсковых гарадкоў, пэўна думалі скарыстаць іх на свае патрэбы.

У першыя дні вайны на аэрадроме зьявіліся два самалёты тыпу «кукурузьнікаў», але прыняць бой яны не маглі. У апошнія дні чэрвеня, увечары, калі немцы адляцелі, прыляцелі 8 савецкіх «кукурузьнікаў» і разьмесьціліся на аэрадроме ў адну лінію. Уранку прыляцелі немцы і абстралялі самалёты з кулямётаў, усе яны згарэлі нібы сьвечкі. Колькі разоў мы бачылі, як ляцелі над горадам чарадой цяжкія савецкія бамбавікі на поўдзень за Дзьвіну, ляцелі без суправаджэньня зьнішчальнікаў, нізка і павольна і, пэўна, гінулі, бо ніколі ня бачылі, каб яны вярталіся назад. Немцы мелі абсалютнае панаваньне ў паветры, і чым бліжэй яны падыходзілі да Полацку, тым больш бамбавалі горад, ягоныя ваколіцы і дарогі. Каманды МПВО ва ўстановах і на прадпрыемствах не працавалі, яны проста зьніклі. Камандаваньне стварыла з мабілізаваных рэзэрвістаў гарадзкую каманду МПВО. У сквэры супраць кінатэатру для гэтай каманды былі вырытыя траншэі ў выглядзе зыгзагу з накатам зь бярвёнаў. Каманда разьбірала завалы і выконвала выратавальныя працы, гасіла пажары супольна з пажарнай камандай. 28 чэрвеня немцы бамбавалі раён рынку. Шмат люду схавалася ў сутарэньні ўнівэрмагу. Адна з бомбаў разбурыла частку ўнівэрмагу, заваліла ўваход у сутарэньне, акрамя таго, частка скляпеньняў ня вытрымала і абвалілася, заціснуўшы людзей, што там знаходзіліся. Ацалелыя ледзь не затхнуліся пакуль іх адкапалі. Жыхары пачалі капаць ля сваіх хатаў ямы, каб схавацца аб бамбаваньняў. У цэнтры шмат палачанаў хавалася і пасялілася ў сутарэньнях Мікалаеўскага сабору, на Верхнім замку ў сутарэньнях Сафійскага сабору, хаваліся ў сутарэньнях будынкаў ды цэркваў. Праз горад рухалася шмат уцекачоў зь Летувы, Латвіі, Заходняе Беларусі. Тыя, хто ехаў на аўтамабілях, праязджалі праз горад, іншыя спрабавалі ехаць цягнікамі, але яшчэ ў чэрвені спыніўся рух у бок Маладзечна. Немцы месцамі разбамбавалі каляіны, некаторыя масты, цягнікі і не давалі іх аднаўляць, але асабліва і не было каму гэта рабіць, калі не дапамагалі вайсковыя часткі. Да канца чэрвеня спыніўся рух у бок Віцебску, засталіся шляхі на Невель і Ідрыцу, але да 1 ліпеня на Ідрыцу рух таксама спыніўся. Хадзілі чуткі, што тамака высадзіўся нямецкі дэсант, іншыя казалі, што дзесьці разбураны мост і каляіны (на гэтай дарозе былі драўляныя масты і станцыі). Застаўся адзін шлях на Невель, па якім і ішлі эшалёны. З узмацненьнем налётаў на горад шмат палачанаў пачалі зьязджаць у суседнія вёскі: Белае, Булаўкі, Гараны, Домнікі. Некаторыя зьязджалі цягнікамі далей на ўсход. Не пасьпелі шпіталі разгарнуцца, як атрымалі загад сабрацца і эвакуявацца, 28–29 чэрвеня іх ужо не было ў горадзе. Установы і прадпрыемствы, не зважаючы на бамбаваньне, працягвалі працаваць. У штабе ўмацаванага раёну (у гатэлі Спаскага манастыру) разьмесьціўся штаб адной з арміяў, здаецца 22-й. Сюды пачалі прыбываць рэшткі вайсковых частак, што цягнуліся з захаду. 25–26 чэрвеня прыехалі да штабу колькі аўтамабіляў з рэшткамі дывізіі, якая нейкі час стаяла ў Полацку пасьля сыходу адсюль 5-е Віцебскае стралецкае дывізіі. Потым дывізія стаяла ля Горадні і будавала новую ўмацаваную паласу. Немцы ўначы напалі з танкамі на спаўшую дывізію. Некаторыя аддзяленьні ня мелі нават зброі, яна засталася ў казармах. Шэраг аддзяленьняў, што стаялі далей ад мяжы, спрабаваў чыніць супраціў, але іх падзялілі нямецкія матацыклісты і танкі, сувязь перарвалася, пачалася мітусьня ды ўцёкі. У штабе дывізіі пасьпелі завесьці аўтамабілі, выратавалі сьцяг дывізіі, дакумэнты штабу. Агулам прыехалі ў Полацак 5 аўтамабіляў-«паўтарачак» і зь імі некалькі дзесяткаў вайскоўцаў зь сем'ямі. Яны распавядалі, што немцы захапілі склады, танкавыя і авіяцыйныя базы, не было каму выводзіць танкі, гарматы ды інш. Адыходзячы, савецкія часткі, што маглі, выратоўвалі, а маёмасьць, якую пакідалі, пускалі да паветра. Калі савецкія часткі праходзілі празь Летуву, па іх стралялі з дамоў, зь лесу з карабінаў і кулямётаў. У тыле зь літоўскіх нацыяналістаў былі створаныя аддзелы «пятае калёны». Да штабу арміі ў Полацку прыбывалі памежнікі з разбураных заставаў і іншыя часткі. Настрой гэтых людзей, што апынуліся ў завірусе вайны і бачылі на ўласныя вочы ўсе ейныя жахі, бязладзьдзе, бездапаможнасьць камандаваньня частак, быў вельмі кепскі. Выказвалі думкі, што іх прадалі, навокал здрада, што нельга верыць камандзірам і г. д. Гэтым выказваньням палітработнікі арміі чынілі адпор, да некаторых ужываліся адміністрацыйныя захады. У Полацку зьявіліся жаўнеры літоўскага войска, без сваіх афіцэраў, якія зьбеглі. Гэтыя часткі пасылаліся далей на ўсход.

Першыя аддзелы мабілізаваных у Полацку выпраўляліся цягнікамі на Маладзечна і Крулеўшчыну ў часткі, да якіх яны былі прыпісаныя, па шляху іх бамбавалі. Спробы адшукаць свае часткі ні да чаго не прывялі, бо тых ужо не было. Мабілізаваныя далучыліся да адыходзячых частак, і бальшыня іх трапіла ў палон, а частка разьбеглася па вёсках, некаторыя вярнуліся ў Полацак. За некалькі дзён да пачатку вайны часткі полацкага гарнізону і сканцэнтраваныя ў Дрэтуні выйшлі нібы «на манэўры» да заходняе мяжы без боезапасу, які ім абяцалі падвезьці пазьней. Пад Лідай гэтыя часткі трапілі ў акружэньне, шмат вайскоўцаў было палонена, толькі нязначнай частцы іх пашчасьціла выйсьці з акружэньня і дасягнуць Полацку. Астатніх мабілізаваных у Полацку пачалі адпраўляць на ўсход. Яшчэ ў красавіку-сакавіку камандзіры рэзэрву былі пазбаўленыя прыпіскі да вайсковых частак. З пачаткам мабілізацыі яны не атрымалі позваў, за невялікім выключэньнем камандзіраў пяхоты і артылерыі. Частку камандзіраў ваенкамат прыцягнуў да працы ў сваім апараце. Калі рэзэрвісты зьвярталіся ў ваенкамат з пытаньнем «Што рабіць?», ім адказвалі, што калі трэба будзе іх паклічуць. Некалькіх камандзіраў узялі ў каманду МПВО, але гэткіх былі адзінкі, а сотні туляліся і ня ведалі свайго лёсу. Калі ўзмацніліся дзеяньні дывэрсантаў, ракетнікаў-сыгнальнікаў, дык вырашана было стварыць зьнішчальны батальён, куды і залічылі шмат камандзіраў рэзэрву, частку шарагоўцаў і частку партыйна-савецкага актыву. Іх узброілі вінтоўкамі і кулямётамі. Камандаваў батальёнам С. П. Партноў. Частка камандзіраў засталася не пакліканай у шэрагі войска. Дывэрсанты шырылі ў горадзе розныя панікёрскія чуткі, разбуралі тэлефонную і тэлеграфную сувязь, займаліся выведкай, мелі радыёстанцыі. Ракетнікі ўначы падавалі сыгналы самалётам, шкодзілі, дзе маглі. Дзякуючы людзкой пільнасьці былі затрыманыя некалькі «манцёраў», што лазілі па слупах пад выглядам рамонту лініяў, падслухоўвалі тэлефонныя размовы, перарывалі сувязь паміж тэлефоннай станцыяй і ўстановамі, псавалі электралініі і г. д. Пашчасьціла затрымаць некалькіх дывэрсантаў. Прыкладам жонка аднаго камандзіра з дапамогай патруля затрымала дывэрсанта ў міліцэйскай форме. Яна зьвярнула ўвагу, што ў харчовай краме ў чарзе стаіць міліцыянт, хаця тыя заўсёды бралі прадукты ў сваёй адмысловай краме. Калі ж разгледзела ўніформу, дык убачыла, што яна з тканіны несавецкай вытворчасьці. Жанчына выйшла з крамы і прывяла патруль, які забраў міліцыянта і адвёў у НКВД, дзе высьветлілі, што ён дывэрсант, бо гэткага міліцыянта ў сьпісе работнікаў аддзелу не было, а ўніформа была падробленай. Жанчыне выказалі падзяку за пільнасьць. Шэраг дывэрсантаў быў у савецкай вайсковай уніформе, што надзейна іх хавала. Аднак у Баравусе-2 затрымалі аднога, які далучыўся да часткі пад выглядам мабілізаванага, а радыёстанцыю схаваў у лесе. Вайсковыя радысты запэленгавалі ягоную радыёстанцыю і схапілі таго на месцы злачынства. Шмат было дывэрсантаў-ракетнікаў, якія дзеілі ў горадзе, на чыгуначных станцыях, на шляхах руху савецкіх войскаў і г. д.

Фронт нестрымана набліжаўся да гораду. 03.07.1941 г. Полацак зьведаў бамбаваньне, якога не было да таго часу. Уранку па радыё прамовіў Сталін, першая трансьляцыя была а 6-й гадзіне, другая павінна была быць а 9-й. Раніца была сонечнай і ціхай. Люд пачаў выходзіць са сховішчаў, зьбірацца ля рэпрадуктараў, каб паслухаць прамову. Раптам з-за Дзьвіны пачулася моцнае гудзеньне, на даляглядзе зьявіўся вялізны трохкутнік самалётаў, больш за 30 машынаў. У натоўпе пачалі разважаць: адны казалі, што гэта савецкія самалёты, іншыя — што з-за Дзьвіны яны ня могуць прыляцець, бо няма адкуль, ды і блішчаць ня так і гудзеньне іншае. Пакуль гадалі хто ляціць, убачылі, што чарада распадаецца на тройкі, якія заходзяць на горад дзеля бамбаваньня, тады ўсе кінуліся шукаць схову. На горад пасыпаўся бомбавы град, выбухі зьліліся ў няспынны грукат, усё дрыжэла і хісталася. Бомбы былі вагой 50–100 кіляграмаў, сярод якіх была частка запальных. Бамбавалі пачынаючы ад Верхняга замку ўздоўж вул. Савецкай, К. Маркса і Арджанікідзэ. Зруйнавалі ўвесь цэнтар, дзе былі ўстановы, крамы, аптэкі, школы і г. д. Горад быў зацягнуты дымам, бо гарэла мноства будынкаў. Сярод жыхароў было шмат ахвяраў, целы ляжалі на вуліцах і на пляцы. Каманда МПВО пачала прыбіраць параненых і, дзе можна, гасіць пажары, але беспасьпяхова, бо празь невялікі прамежак часу немцы паўтарылі налёт, але ўжо меншымі сіламі, стралялі з кулямётаў і зноў бамбавалі, дзе заўважалі людзкі натоўп. Гэткую колькасьць пажараў гасіць не было каму і нечым. Цэнтар гораду гарэў. У выніку бамбаваньня ўсе ўстановы былі спаралізаваныя. Быў забіты начальнік НКВД, шэраг супрацоўнікаў установаў, шмат было параненых. Зьнішчаны ваенкамат, згарэлі ўсе дакумэнты, пацярпелі будынкі райкаму, райвыканкаму, але ацалеў дом гарсавету (ГПТВ № 66). Помнік Леніну на цэнтральным пляцы застаўся цэлым. Супрацоўнікі райкаму, райвыканкаму, гарсавету хаваліся ў заходняй частцы сутарэньняў Мікалаеўскага сабору, але падчас бамбаваньня ўсе знаходзіліся на працы, і таму ахвяры былі і сярод іх. Прыкладам быў паранены сакратар райкаму Г. С. Пятроў. Падчас бамбаваньня былі вялікія страты, як сярод жыхароў, гэтак і вайскоўцаў. Параненых дастаўлялі ў гарадзкую і чыгуначную лякарні, у вайсковыя санчасткі. Шмат было забітых і параненых у двары казармы (двор гаркаму КПБ), дзе ў гэты час зь перасоўных кухняў раздавалі сьняданак чырвонаармейцам і мабілізаваным. Шмат загінула і ў сталовай ля пэдвучэльні, дзе ў гэты час сьнедалі. Калі бамбаваньне сьціхла, і сонца схілілася да захаду, пажарышчы дагаралі, дыму стала менш, частка людзей выйшла з сутарэньня сабору, выйшлі да люду старшыня райвыканкаму Д. Р. Шапіра, старшыня гарвыканкаму П. В. Грышанаў, сакратар райкаму М. А. Новікаў, і пачалася гутарка з народам. Шапіра сказаў, што немцы недалёка ад Полацку, што Глыбокае ўжо акупаванае, немцы падыходзяць да Віцебску. Хаця камандаваньне не абвесьціла эвакуацыі, але райкам, райвыканкам, гарсавет палічылі, што насельніцтву трэба сыйсьці з гораду, што ўстановы разбураныя і іх неабходна разьмесьціць за горадам, акрамя гарсавету, які мусіць застацца, каб кіраваць. Ісьці трэба толькі ўначы па бакавых лясных дарогах, а не па галоўных, у бок Неўлю, удзень жа хавацца ў лясах ці вёсках.

У ноч з 3 на 4 ліпеня шмат люду рушыла на Юравічы і Палату, праз Грамы і Лазоўку. Недалёка ад Юравічаў зьявіўся начны самалёт-выведнік безь ліхтароў, і ў гэты час пачалі дзейнічаць дывэрсанты-ракетнікі, сыгналілі струмянямі ракетаў у бок новага шляху на Юравічы, па якім рухаліся войскі. Дывэрсанты, камандзір і два жаўнеры, былі ў савецкай вайсковай форме і на аўтамабілі. Мы паведамілі пра гэта вайсковаму патрулю, што было далей, ня ведаю. Пры падыходзе да Юравічаў, нямецкі самалёт выпусьціў асьвятляльныя ракеты-«ліхтары», якія асьвяцілі ўсю мясцовасьць, асьвяцілі аэрадром і вайсковы гарадок, і зрабілася сьветла нібы днём, але бамбавікі не зьявіліся. Ля Юравічаў стаяла зэнітная батарэя, таму вёску немцы не бамбавалі. Калгас атрымаў загад гнаць статак сваім ходам на ўсход. Шмат палачанаў згуртавалася на станцыі Палата, удзень яны хаваліся ў лесе, а немцы бамбавалі лес і станцыю, сярод палачанаў усчалася мітусьня, некаторыя сем'і згубілі адно аднога. Цягнікі не хадзілі, каляіны былі разбураныя, і іх папраўлялі. 4 ліпеня, быўшы ў Палаце, бачылі, як немцы бамбавалі вакольле станцыі Грамы, як узьнялася над горадам дымовая хмара, а ўначы бачылі ў тым баку вялізную паланіцу. У лесе на падыходзе да станцыі стаяў цягнік з мабілізаванымі зь Вільні, які меў шмат пустых вагонаў, бо на шэрагу станцыяў да яго чаплялі вагоны, каб гнаць іх на ўсход. Калі каляіну паправілі, цягнік прыйшоў на станцыю. Начальнік цягніку і камісар дазволілі палачанам заняць пустыя вагоны, але ў кожным вагоне дзеля забесьпячэньня парадку разьмесьцілі мабілізаваных чырвонаармейцаў. Язда была кароткай: не даязджаючы да станцыі Дрэтунь, паравоз наскочыў на маторныя дрэзіны полацкае чыгуначнае міліцыі, што стаялі наперадзе, бо станцыя не прыняла іх з прычыны разбурэньня шляху. Дрэзіны ня мелі сыгнальнага сьвятла, як і наш паравоз. Адбыўся моцны ўдар, паравоз і першы вагон саскочылі з рэек і заваліліся на бок, шмат якія вагоны паламаліся, а дрэзіны загарэліся. Шлях быў перакрыты, бо падымаць паравоз і папраўляць каляіны не было каму. Празь некалькі хвілінаў у неба ўзьляцелі сыгнальныя ракеты дывэрсантаў і людзі пачалі чакаць нямецкіх самалётаў. Загадана было, каб пазьбегнуць стратаў падчас магчымага бамбаваньня, пакінуць цягнік і перайсьці ў лес. Самалёт-выведнік праляцеў, але не бамбавалі. Перад сьвітанкам вайсковыя аддзяленьні падняліся і пайшлі на Невель пешкі, а палачаны засталіся чакаць у лесе вечаровых прыцемкаў, каб рухацца далей. Было гэта ўжо 5 ліпеня 1941 г. Уранку 5 ліпеня пачаўся бой пад Полацкам, палілі гарматы. Савецкая артылерыя страляла гучнымі залпамі з аднаго флянгу на другі, а потым распачалася няспынная страляніна. Празь нейкі час грукат пачаў сьціхаць, а потым ізноўку аднавіўся. Удзень самалёты бамбавалі Палату і Дрэтунь. Мы хадзілі ў дрэтунскі лягер і ў разбуранай сталоўцы адшукалі нейкія харчы ды цукеркі. На бальшаку ля Дрэтуні стаялі пакінутыя вазы, валяліся газамаскі, а на палянцы ля шляху ляжалі кінутыя валізы з рэчмі. Увечары, калі сьціхла бамбаваньне, мы вярнуліся на станцыю Дрэтунь. Там стаяў цягнік полацкага дому Чырвонае Арміі, начальнік якога дазволіў палачанам заняць вольныя плятформы і ехаць. Цягнік доўга не адпраўляўся, пачалася навальніца і дождж, зрушыліся толькі ўранку, думалі, што надвор'е нялётнае, бо нізкія хмары ды імжа. Калі пад'язджалі да станцыі Навахаванск, цягнік нагналі нямецкія бамбавікі, людзі мусілі пакінуць плятформу і схавацца ў канавах, а цягнік раптам шпарка рушыў на Невель. Была гэта раніца 6 ліпеня 1941 г. Мы пешкі пайшлі ў Невель, ля ўваходу ў яго напаткалі полацкую пажарную каманду: кінутыя на вуліцы аўтамабілі, а самой каманды няма. Прыйшоўшы на станцыю Невель-1, цягніка дому Чырвонае Арміі мы ўжо не знайшлі. У гэты час пачалося бамбаваньне Неўлю, цэлілі па станцыі, па нафтабазе. Там пачаўся пажар. Мы пайшлі на станцыю шукаць схову і наскочылі на цягнік з полацкімі ўцекачамі, нас уцягнулі ў вагоны, і праз хвіліну цягнік рушыў на ўсход. Цягнік выскачыў з бамбаваньня ў Неўлі і спыніўся ў лясной лагчыне, але паравоз апынуўся на адкрытым месцы. Нямецкія самалёты, адбамбаваўшы Невель, напалі на цягнік і стралялі ўжо толькі з буйнакалібровых кулямётаў, наляталі на яго некалькі разоў і пашкодзілі паравоз, у вагонах ахвяраў не было. Праз дзьве гадзіны лякаматыў пашчасьціла адрамантаваць і наш рух на ўсход аднавіўся. Яшчэ ў Неўлі да цягніка прычапілі вагоны з полацкімі чыгуначнікамі і іхны вагон-крамку. Ехалі мы з камфортам, бо некаторыя атрымалі вагон на 1–2 сям'і, везьлі ўсю сваю маёмасьць і нават скаціну, кветкі і г. д. Наш цягнік пусьцілі ў аб'езд Масквы з поўначы: ехалі празь Вялікія Лукі, Балагое, Рыбінск, Шую ў Куйбышаў. Вялікія Лукі абараняла савецкая авіяцыя, але каляіны былі заваленыя разламанымі вагонамі, побач валяліся набоі (зьнішчаны цягнік з боезапасам), былі разбураныя дэпо і склады. Пакуль цягнік стаяў, мы шукалі ў згарэлых і разбураных складах штосьці, каб зьесьці. Пашчасьціла знайсьці некалькі бляшанак кансэрваў. Мы вельмі галадавалі, харчаваньне яшчэ не было арганізаванае. Самалёты перасьледвалі нас да станцыі Балагое — тут была апошняя паветраная трывога. Першы раз нас накармілі ў Рыбінску, для супу далі вядро, а макароны навалілі проста ў скрыню, бо посуду не было. Далей на вялікіх станцыях не спыняліся. Цягнік трымалі на запасных каляінах, на разьездах, а буйныя станцыі праскоквалі, каб мы сваімі расповядамі не дэмаралізавалі жыхароў, не пашыралі якіхсьці чутак. У Куйбышаве не было зацямненьня, тут нас забясьпечылі харчамі. Усіх нас перапісалі і прапанавалі далей ехаць па двух маршрутах — у Сыбір або Ташкент. Ад Куйбышава цягнік гналі з хуткасьцю пасажырскага цягніка, і мы апынуліся за Ўралам у Сыбіры ў Чалябінскай вобласьці на ст. Шчучае, дзе нас высадзілі і разьвезьлі па калгасах. Другая частка палачанаў трапіла ва Ўзьбекістан, некаторыя засталіся ў Куйбышаўскай вобласьці.

5 ліпеня ўжо пасьля нашага сыходу з Полацку выйшаў загад усім вярнуцца на працу пад страхам адданьня вайсковаму трыбуналу, але нас ужо вярнуць ня мог ніхто, бо да нас загад не дайшоў. Полацак да 15 ліпеня мужна баранілі часткі 174-й стралецкае дывізіі і артылерыйскі полк, а таксама асобныя часткі, што адыйшлі з Заходняе Беларусі і далучыліся да дывізіі. Віцебск, Невель, Дрыса ўжо былі занятыя немцамі, Полацак апынуўся ў аблозе. Дывізія гераічна змагалася, асабліва моцнымі былі баі ля Фарынава, дзе немцы выкарысталі вежу вадапомпы як назіральны пункт, савецкая артылерыя трапнымі стрэламі разбурыла яе. Моцны бой ішоў і ля вёскі Ксты. 15 ліпеня войскі пакінулі пазыцыі за Дзьвіной, разбурылі масты і пачалі прарывацца ў бок Вялікіх Лукаў, абыходзячы Невель і Лукі. З войскамі рушылі палачаны, мяркуючы сыйсьці ў тыл, але нямецкія матарызаваныя часткі ля Дрэтуні адрэзалі ўцекачоў-палачанаў ад войска і прымусілі іх вярнуцца ў горад, толькі няшмат хто рушыў далей з войскам. Зь цяжкімі баямі 174-я дывізія, выйшаўшы з акружэньня, злучылася з фронтам за Вялікімі Лукамі.

16 ліпеня немцы цалкам акупавалі Полацак і ягонае вакольле. Яны стварылі ў Баравусе-1 лягер для ваеннапалонных, куды патрапілі жаўнеры 174-е дывізіі ды іншых частак. Лягер быў пад адкрытым небам, ганялі палонных на працы ў лесе, на дарогах, таму амаль ўсе яны загінулі. Заняўшы горад, немцы дзеля запалохваньня насельніцтва адразу пакаралі сьмерцю некалькіх чалавек. У горадзе на слупах вешалі патрыётаў. Усіх габрэяў прымусілі зарэгістравацца, нашылі ім палосы і зоркі. Затым у частцы гораду, дзе цяпер вул. Сьвярдлова, Гогаля, пачынаючы ад Камуністычнае і на поўнач да ліцьцёва-мэханічнага заводу стварылі гета. Яно было абгароджанае калючым дротам і ахоўвалася немцамі і паліцыянтамі. Увосень 1941 г. усе габрэі зь гета былі пераведзеныя ў сьвірны цагельні, маёмасьць іхная была рэквізаваная. Празь некалькі дзён габрэяў пачалі выводзіць з сьвірноў да пяшчаных гурбаў у Баравусе-2, дзе былі ўжо выкапаныя вялізныя яміны-траншэі, і ўсіх расстрэльвалі, хавалі тутака ж у лягеры, у лагчынах. Акрамя таго расстрэльвалі за драбнейшую правіну, за спробу ўцёкаў, расстрэльвалі зьнямоглых, тых, хто ня мог ісьці на працу. З таго лягеру ўдзельнікі супраціву і партызаны арганізавалі ўцёкі ваеннапалонных. Тутэйшыя жыхары выкуплялі зь лягеру сваякоў за харчы ці каштоўныя рэчы. У лягерах ваеннапалонных вэрбавалі ў армію Ўласава, у паліцыю, гэстапа і шпегаўскія школы. Гэты набор асаблівага посьпеху ня меў, хаця некаторыя ўступалі ў армію Ўласава, каб вырвацца зь лягеру, а затым зьбегчы з войска ў партызанскія аддзелы, але былі і здраднікі. Ваеннапалонных ганялі на працы па стварэньні ўмацаваных раёнаў у горадзе і вакол яго, на рамонт і будаўніцтва дарог, сховаў для транспарту, ачышчэньне завалаў і г. д. Тых, хто падаў ад зьнясіленьня на маршы ці працы, расстрэльвалі на месцы і тут жа хавалі ля дарогі. У будынку лястэхнікуму быў шпіталь для войска Ўласава. У 16-й школе (потым 2-й) па вул. Фрунзэ (за лястэхнікумам) месьцілася паліцэйская школа, у памяшканьні цяперашняе 7-е школы знаходзілася афіцэрская сталовая і дом распусты для афіцэраў, абслугоўвалі іх мясцовыя жанчыны.

Жыхары Лазоўкі распавядалі, якім жахлівым было відовішча, калі габрэяў вялі на расстрэл, стаяў крык, плач, адзін падтрымліваў аднога, старыя сьпявалі малітвы і падтрымлівалі дух іншых. Было зьнішчана, як кажуць, каля 9000 чалавек. Шмат забітых маглі сыйсьці да прыходу немцаў, але некаторыя зь іх не давалі веры весткам пра злачынствы фашыстаў і думалі, што гэта тыя самыя немцы, што акупавалі Полацак у 1918 г., калі не было перасьледу габрэяў і яны на сваёй мове[4] вольна разумеліся зь немцамі, гандалявалі і г. д. Меркавалі, што і цяпер будзе гэтак, але выйшла інакш.

Немцы стварылі ў горадзе тры канцэнтрацыйныя лягеры: адзін — у цэнтры для цывільных асобаў, другі — у Спаскім гарадку для вайскоўцаў, а трэці — у Задзьвіньні ў «чырвоных» казармах. У горадзе лягер быў нядоўга, а Спаскі існаваў увесь час, у ім пачалі разьмяшчаць і цывільных асобаў. У 1941–1942 гг. у гэтым лягэры была вялікая колькасьць зьняволеных. Жыхары распавядалі, што вязьні не зьмяшчаліся ў хлявах і будынках гарадку, зь лягеру ўвесь час даносіліся галасы і крыкі, зьняволеных амаль не кармілі, бракавала вады. Звар'яцелыя ад голаду і смагі людзі кідаліся на поліўку ці ваду, калі іх прывозілі, нямецкія вартавыя распачыналі па іх страляць і наводзілі парадак. У лягеры была вялікая сьмяротнасьць ад голаду і хваробаў: тыфусу, крываўкі ды інш.

За Дзьвіной у памяшканьні 3-е школы (цяперашняя вечаровая школа) быў дом распусты для жаўнераў. Ля вакзалу на скрыжаваньні вул. Пушкіна з Кастрычніцкай знаходзілася вязьніца, цяпер жылы дом № 26 на вул. Пушкіна, каменны мур, што быў вакол яго, разбураны. У цэнтры гораду ў былой музычнай школе па вул. Войкава № 6 і побач у жылым доме месьціліся паліцыя, жандармэрыя, камэндатура, гэстапа. У будынку былога штабу 5-е дывізіі па вул. Таўстога, паміж вул. К. Маркса і Савецкай месьцілася гарадзкая ўправа і бурмістар. У будынку на цэнтральным пляцы, дзе цяпер дзіцячы сквэр[5], месьціўся клюб для жаўнераў і вайсковы шпіталь.

Падчас адыходу савецкіх войскаў 15.07.1941 г. былі разбураныя масты чыгуначны і транспартны па вул. Юбілейнай, быў спалены драўляны мост па вул. Сака і Ванцэці. Немцы хутка іх аднавілі. Для чыгуначнага прывезьлі новыя канструкцыі, а на транспартным мосьце частку ля правага берагу, пушчаную ў паветра, збудавалі з дрэва. Чалавек, які браў удзел у аднаўленьні мосту, паведаміў савецкай выведцы, што мост увесну разбурыць вадой. Гэта сапраўды здарылася ўвесну 1942 г. Мост абваліўся, і загінулі нямецкія аўтамабілі.

Падчас баёў пад Масквой у 1941 г. адна нямецкая частка ня выканала баявога загаду, яна была раззброеная і высланая ў Полацак. Нямецкае камандаваньне стварыла на Задзьвіньні ў будынку цяперашняе псыхбольніцы вайсковую вязьніцу. Памяшканьні былі бітма набітыя немцамі, бо ў лістападзе ці сьнежні прывезьлі каля 1000 чалавек. Пазьней савецкая выведка дазналася, што на пачатку 1942 г. тут было каля 800 чалавек, але паступова станавілася ўсё менш.

Немцы стварылі ў горадзе гаспадарчую каманду «Віко»[6], якая займалася гаспадаркай і прамысловасьцю гораду і раёну. Маюцца зьвесткі, што гэткая назва каманды прыхоўвала іншую дзейнасьць. Тое, што звалася паліцэйскай школай (у школе № 16 па вул. Фрунзэ), фактычна было школай дывэрсантаў і шпегаў, якіх закідалі ў савецкі тыл, і «Віко» кіравала гэтай школай.

Першым бурмістрам гораду быў прызначаны паштовы службовец Кічко, чалавек завышанае самаацэнкі і п'яніца, так што немцы неўзабаве змушаныя былі яго выгнаць і прызначыць бурмістрам Пятроўскага Дзьмітра Браніслававіча, які да вайны быў дырэктарам гарадзкога харчгандлю, беспартыйнага. Гэта быў працавіты, разумны чалавек, які карыстаўся аўтарытэтам у горадзе. Зьявіўся ён у Полацку ў часе Першае сьвятовае вайны, служыў у «Саюзе гарадоў». Пасьля вайны застаўся ў горадзе, бо тут жылі ягоныя сваячкі — дзьве сястры Зэв. Сам ён паходзіў з Пскоўскае губэрні. Пры савецкай уладзе працаваў у розных гарадзкіх установах, затым стаўся загадчыкам буйное мануфактурнае крамы, пазьней перайшоў на працу ў кіраўнічым апараце харчгандлю, працаваў намесьнікам дырэктара, а затым быў вылучаны на пасаду дырэктара. Да працы ў гарадзкой управе ён прыцягнуў шэраг настаўнікаў, зь якімі раней быў знаёмы. У яго працавалі настаўнікі Г. Д. Міндалёў, Жаўранкаў, А. С. Шалаеў, М. А. Маніс ды інш. Міндалёў і Шалаеў займаліся разьмеркаваньнем харчовых картак і шмат каму з гараджанаў і палонных дапамаглі. Аддзел народнае адукацыі ўзначальваў настаўнік Сафрановіч. Перакладчыцай ва ўправе была А. У. Кучынская, якая падчас нямецкай акупацыі Полацку ў 1918 г. працавала перакладчыцай у камэнданта гораду. Сакратаркай бурмістра была Кузьмічова Вера Іпалітаўна народжаная Ачкасава, жонка настаўніка А. В. Кузьмічова, якая да вайны працавала ў аддзеле сацыяльнага забесьпячэньня[7]. Пры немцах Пятроўскі ажаніўся з Кузьмічовай, было пышнае вясельле, бралі царкоўны шлюб у Сафійскім саборы. Паводле расповядаў жыхароў, Пятроўскі дапамагаў партызанам, забясьпечваў іх сольлю і харчамі. Дапамагаў дакумэнтамі на выезд з гораду, нікога з былых працаўнікоў савецкіх установаў немцам ня выдаў. Дапамог уладкавацца на працу ў больніцу і з кватэрай былой загадчыцы аддзелу аховы здароўя Н. П. Крупінай, дапамог маці сакратара гаркаму партыі Паплавухіна, якая жыла ў Грамах, захаваць маёмасьць. Ён казаў ёй: «Пакуль я бурмістрам, Вас ніхто не кране». Зь кім з жыхароў гораду не даводзілася размаўляць пра Пятроўскага, усе аб ім казалі толькі добрае, што ён быў сумленным чалавекам. Стаўся ён бурмістрам 06.10.1941 г. і быў ім да пачатку восені 1942 г., калі бальшыня супрацоўнікаў управы была арыштаваная і ўсе разам зь ім загінулі. Пятроўскі ў вязьніцы перарэзаў сабе вены аскепкам шкла. Ягоныя сваячкі Зэвы (дзьве сястры), адна зь якіх была падобная на габрэйку, былі арыштаваныя і расстраляныя. Міндалёў павешаўся ў турэмным пакоі на ложку, Кузьмічова ўтапілася ў прыбіральні падчас шпацыру ў панадворку гэстапа. Усё гэта распавядалі тутэйшыя жыхары і маці Міндалёва. Афіцыйна было абвешчана, што яны рассталяныя за сувязь з партызанамі. Былі расстраляныя Шалаеў і ягоная жонка, Жаўранкаў ды інш. Хаця С. Я. Арцем'еў сьцьвярджае, што Жаўранкава немцы завэрбавалі і закінулі ў савецкі тыл, дзе ў 1945 г. на ст. Смаленск Арцем'еў пазнаў яго, і той быў арыштаваны. У 1946 г. па горадзе хадзілі ўстойлівыя чуткі, што Шалаеў нібы жывы, яго вяртаюць зь Нямеччыны і вязуць у высылку на Поўнач. Але ўсё гэта не пацьвердзілася. У. В. Жыганаў распавядаў мне, што ўправе было прапанавана перайсьці да партызанаў, але яны не пагадзіліся, тады партызаны ўзнамерыліся справакаваць управу і зьліквідаваць яе рукамі немцаў. Зрабілі гэтак, што партызанскі аддзел захапіў вёску пад Полацкам, а калі падыйшлі немцы, адступілі, але «згубілі» сьпіс партызанаў, у якім значыліся Пятроўскі і ягоныя супрацоўнікі. Паводле іншае вэрсіі, партызанскі сувязьнік падкінуў у камэндатуру пакунак са сьпісам партызанаў, у якім былі прозьвішчы працаўнікоў управы. Усе былі арыштаваныя, калі зьявіліся на працу. Міндалёва арыштавалі крыху пазьней. Манісу пашчасьціла сыйсьці ў партызаны[8]. Немцы зладзілі на пляцы мітынг з паведамленьнем, што ўправа мела сувязь з партызанамі, але знайшліся верныя людзі, якія выкрылі гэтыя злачынствы перад Вялікай Нямеччынай, што ўсе яны расстраляныя, і гэтак будзе з кожным, хто падтрымае партызанаў, а хто будзе зь імі змагацца, будзе ўзнагароджаны.

Як толькі немцы акупавалі Полацак, яны пачалі шукаць чальцоў партыі, савецкіх і партыйных работнікаў, камісараў і актывістаў, але тым ня менш шэраг камуністаў застаўся і служылі ў іх: Маніс, Антановіч, С. В. Сухавей. У першыя ж дні былі павешаныя некалькі чалавек, а потым рэпрэсіі сталі сыстэматычнымі. Быў павешаны былы бібліятэкар дому Чырвонае Арміі Д. І. Клепікаў, які з 1942 г. быў у партызанах. Хадзілі размовы, што немцы мелі сьпісы партыйна-савецкага актыву гораду, і паводле гэтых сьпісаў вялі пошукі. Быў расстраляны былы дырэктар чыгуначнае школы пры ст. Полацак-1 Мухін, які напярэдадні вайны працаваў у Гаранскай школе. Пра дзеяньні полацкага супраціву напісана ў кнізе «Полоцк», у кнізе В. Я. Хазанскага «Ася», у кнігах У. Е. Лабанка пра партызанскую полацка-лепельскую зону, М. С. Пруднікава «Неуловимые» і ў шэрагу газэтных артыкулаў. Трэба заўважыць, што ў Полацку не было нелегальнага гаркаму партыі, не было адзінага цэнтру, які кіраваў нелегальным рухам і апэрацыямі нелегальнікаў. У горадзе былі патрыятычныя групы, што дзейнічалі паводле ўласнага разуменьня, некаторыя зь іх стварылі пад горадам партызанскія аддзелы, прыкладам група чыгуначнікаў. Партызанскія брыгады Пруднікава, А. Я. Марчанкі, Д. В. Цябута мелі ў горадзе сваіх выведнікаў, да якіх прыходзілі сувязьнікі з брыгадаў, іншым разам самі выведнікі прыходзілі ў аддзелы з паведамленьнямі, расклейвалі ў горадзе агляды Інфармбюро ці партызанскія адозвы і газэты. Гэтыя выведнікі былі вачыма і вушамі сваіх брыгадаў, але выведнікі розных брыгадаў ня ведалі адно аднога. Іхныя зьвесткі былі вельмі каштоўнымі, і брыгады перадавалі іх у Маскву ў штаб партызанскага руху.

Што да кнігі «Ася»[9], дык у ёй зашмат лішняга прыпісана С. Я. Арцем'еву — «Асе», якога аўтар малюе галоўным і адзіным кіраўніком полацкага супраціву, але ў бальшыні сваёй гэтыя сьцьверджаньні ня маюць пацьверджаньняў акрамя словаў самога Арцем'ева. Усе падзеі, выкладзеныя Хазанскім, патрабуюць спраўджаньня і доказаў, а іх пакуль няма. Асабліва рэзка выступіў супраць напісанага ў «Асі» былы камандзір 3-е Беларускае брыгады Марчанка. Ён зьвярнуўся зь лістамі і заявамі ў гаркам і абкам партыі, у ЦК КПБ і ЦК КПСС, у якіх не прызнаваў заслугаў Арцем'ева, як кіраўніка полацкага супраціву, абвяргаў апісаныя дзеяньні, пісаў, што ўсё гэта хлусьня. Хаця Арцем'еў, калі яго пачалі шукаць немцы, уцёк з Полацку у брыгаду Марчанкі, і той прыняў яго і не чыніў захадаў да ягонага выкрыцьця, як тады ж прыняў Маніса і супраць таго нічога ня меў, а пачаў выкрываць і ганьбіць толькі ў 60-х гадах. На падставе заяваў Марчанкі ствараўся шэраг камісіяў у справе вывучэньня полацкага супраціву. У адной гэткай камісіі па ўдзеле ў супраціве Арцем'ева выпала працаваць і мне. Трэба заўважыць, што Арцем'еў вельмі скампраметаваў сябе пасьляваеннай дзейнасьцю. Працуючы ў гарадзкіх арганізацыях, ён заняўся незаконным прыўлашчаньнем дзяржаўных грошай. За гэтыя дзеяньні быў асуджаны на 5 гадоў. Неабходна адзначыць яшчэ адну асаблівасьць пасьляваеннага пэрыяду — некаторыя партызаны ці тыя, што толькі жылі ў партызанскай зоне, пасьля вызваленьня акупаваных раёнаў Савецкай Арміяй, імкнуліся выдаваць сябе за герояў партызанскага руху, давесьці сваю значнасьць у ім, прыпісвалі сабе розныя гераічныя ўчынкі і нават пасады. Чытаючы мэмуары партызанскіх дзеячоў, спаткаесься з фактамі, калі адны і тыя ж пасьпяховыя апэрацыі зьдзяйсьняліся некалькімі аддзеламі, прыкладам выбухі нафтабазы ў Полацку, мосту на рацэ Свольне ды інш. Выглядае, што некаторыя апэрацыі рабілі супольна розныя брыгады, але рэдка маюцца зьвесткі пра гэткія супольныя дзеяньні. Тэндэнцыя прыпісваньня сабе геройскіх учынкаў назіраецца і ў Арцем'ева ў выкладаньні Хазанскага. Некаторыя ягоныя паплечнікі, каб самім вылучыцца, ахвотна гэта падтрымалі, але ня ўсе. Да прыкладу, Е. К. Макарава ўхілілася ад гэткае падтрымкі Асі. Зь іроніяй пра Асю казаў і У. В. Жыганаў, які ў Полацку пад выглядам цырульні трымаў таемнае месца сустрэчаў і ведаў, як усё было. Нерэальна апісаныя ўцёкі сямі няведама якіх партызанаў зь вязьніцы, перадаваньне пілак ці вяроўчынаў, нерэальнае пілаваньне тэлефонных слупоў у цэнтры гораду ўначы, калі была камэнданцкая гадзіна і горад патруляваўся, і шмат іншага. Калі выйшла кніжка «Ася», дзе галоўным героем Арцем'еў, зьявіўся шэраг заяваў на яго ад жыхароў гораду, у якіх Арцем'ева паказвалі чалавекам немаральным, абвінавачвалі ў зьдзеках над цывільным насельніцтвам, асабліва габрэямі. Ён не адмаўляў гэтых фактаў, але спасылаўся на неабходнасьць кансьпірацыі. Загінулі некаторыя патрыёты-нелегальнікі, гэткія як цудоўныя выведніцы Л. П. Касьцецкая і Т. С. Марыненка. Загінуў былы работнік фінаддзелу Ф. М. Матэцкі, фэльчар Пліскуноў, які дапамагаў партызанам мэдыкамэнтамі і абсталяваньнем, загінуў перакладчык камэндатуры Фрыдрых Карлавіч Бэзэр, які шмат каго выратаваў на допытах, перакладаючы гэтак, каб дапамагчы арыштаваным вызваліцца, перадаваў савецкай выведцы шмат каштоўных зьвестак. Паводле расповядаў, Бэзэр быў ленінградзкім інжынэрам ці нават навуковым супрацоўніком, трапіў у акружэньне і намерыўся дапамагаць партызанам, працуючы перакладчыкам. Зь ягонай дапамогай шмат хто атрымаў дакумэнты на выхад з гораду, пашпарты, некаторых уладкаваў на працу і г. д. Калі паўстала пытаньне аб сапраўднасьці расповядаў Арцем'ева пра ягоную нелегальную дзейнасьць, той зьвярнуўся да сакратара Полацкага нелегальнага райкаму партыі Георгія Сяргеевіча Пятрова, які даў даведку, што група полацкіх нелегальнікаў на чале з Арцем'евым стаяла на ўліку райкаму і была зь ім зьвязаная. Не зважаючы на гэта, дзейнасьць Арцем'ева знаходзіцца пад сумневам. У кнізе «Подвиги их бессмертны» пра дзеячоў супраціву ў гарадах і вёсках Беларусі нічога не паведамляецца пра дзейнасьць полацкіх нелегальнікаў. У той жа час пра нелегальнікаў Віцебска ды іншых гарадоў і вёсак напісана шмат, пададзеныя нават фатаграфіі. Хазанскі намагаецца давесьці, што камандзірам гарадзкога партызанскага аддзелу Арцем'ева прызначаў сакратар Полацкага райкаму М. А. Новікаў. Нібыта улетку 1941 г. ён прыходзіў у Полацак, спаткаў Арцем'ева і, прызначыўшы яго камандзірам, даў інструкцыі, як трэба дзейнічаць, што Бароўка быў пакінуты ў горадзе райкамам партыі — усё гэта не пацьвярджаецца. Камісар 4-е Беларускае партызанскае брыгады У. К. Шэндзелеў, які быў у складзе райкаму партыі, кажа, што Новікаў прыбыў з тылу толькі пры канцы 1942 г., а ўлетку прыбыў Г. С. Пятроў. Новікаў ніколі не наведваў Полацку, усё гэта прыдумкі Арцем'ева і Хазанскага. Нідзе да гэтага часу не захавалася ніводнае ўлёткі за подпісам «Ася». Я вярнуўся ў Полацак у верасьні 1944 г., гутарыў з мноствам партызанаў полацкае зоны, жыхарамі, нелегальнікамі і ніхто не згадаў пра нейкую Асю, пакуль у 1963 г. ня выйшла кніга Хазанскага. Працу сваю над кнігай Хазанскі пачаў раней, у рукапісным выглядзе ён даваў чытаць яе Н. П. Крупінай ды інш. Чытаў яе ўлетку 1961 г. у рукапісе і я, атрымаўшы ад Крупінай, тады ўпершыню і пачуў пра Асю. Неўзабаве гаркамам партыі была створаная камісія дзеля вывучэньня полацкага супраціву, ініцыятарам стварэньня яе быў адвакат А. Тарлер. У гэтую камісію былі ўключаныя я, У. Я. Васілеўскі ды іншыя. Мусіў тады гутарыць з рознымі людзьмі і дзейнымі асобамі кнігі «Ася». Гутарыў з Арцем'евым, Крупінай, Н. Ф. Мумёнак, ейным бацькам, з жонкай Арцем'ева, Жыганавым, Манісам, Пятровым, маткай Міндалёва, Азарчуком, Марчанкам, В. У. Сухавей, К. Н. Сьмірновай, Цябутам, былым сакратаром райкаму Паплавухіным, П. П. Бяляўскім, Шадэўскім, Шэндзелевым, А. П. Філіпавым, П. Н. Бардовым, В. Д. Аксяновічам, М. І. Мятлюк, В. І. Жыгун, Ізмайлоўскім, Н. М. Зелянковым, М. В. Чавярыкіным і іншымі. У часе размоваў высьветлілася, што Новікаў у Полацак не прыходзіў і з Арцем'евым не сустракаўся, што турма на вул. Пушкіна № 26 мела каменную цагляную агароджу вышынёй да 4 м з уваходнай брамай, ейныя вокны звонку былі загароджаныя шчыльнымі драўлянымі карабамі з адтулінай уверсе, каб вязьні не маглі бачыць вуліцы і людзей, сыгналізаваць ім. Што да вежаў, дакладных зьвестак не атрымаў, але калі яны і былі, дык каб назіраць за турэмным панадворкам іх павінна было быць дзьве, бо турма была двухпавярховай і замінала агляду; ля брамы была будка, дзе заўсёды знаходзілася варта, вартавалі турму немцы, пра вартаваньне звонку паліцыянтамі дакладных зьвестак няма. Усходы на вежу былі з панадворку, а ня з вуліцы. Варту зьмяняў толькі кіраўнік, а не выпадковыя людзі. Наагул у кнізе шмат спрашчэньняў, дапушчэньняў, уяўных дыялёгаў і г. д. Трэба заўважыць, што мянушка «Ася» не была вядомая насельніцтву цягам амаль 16 гадоў. Пакуль Хазанскі не пусьціўся да напісаньня кнігі пра яе ніхто ня чуў. Напрошваецца думка, што гэтая мянушка нарадзілася ў працэсе стварэньня кнігі і зьяўляецца прыдумкай самога Арцем'ева. Цяпер усё гэта цяжка спраўдзіць, бо шмат сьведак за гэты час памёрла, дакумэнтаў пра «Асю» не дайшло, і чым далей ідзе час, тым цяжэй усё гэта пацьвердзіць. Бадай меў рацыю Марчанка, калі выступіў з абвяржэньнем дзейнасьці Асі. У той жа час нельга адмаўляць наяўнасьці супраціву ў Полацку, але нельга і прыпісваць усё дзейнасьці групы Арцем'ева. У горадзе ствараліся патрыятычныя групы, арганізоўваліся партызанскія аддзелы Я. Х. Сташкевіча, П. Ф. Самародкава, які быў зьнішчаны да канчатковага выходу з гораду. Няма дадзеных, хто быў пакінуты ў горадзе райкамам партыі дзеля нелегальнае працы, зважаючы на хаду падзеяў можна толькі меркаваць, ці Бароўка, ці Сухавей, а мо Пятроўскі, але ўсё гэта бяздоказна. На чыгунцы дзейнічаў І. С. Гукаў. Шмат зрабіла дзеля стварэньня выведкі ў горадзе дывэрсійная група пад началам Пруднікава, што ператварылася ў брыгаду «Няўлоўныя». Стварылася патрыятычная група М. С. Фарынкі, што выратавала дзетак зь дзіцячага дому і перавезла іх у тыл на самалётах. Фарынка, як і Сухавей, быў зьвязаны зь іншымі брыгадамі прыкладам, з брыгадай У. В. Мельнікава. Брыгады працавалі пад кіраўніцтвам партыйных ворганаў, як абкамаў, гэтак і райкамаў. Да вызначаных асобаў брыгады высылалі сваіх выведнікаў, якія наладжвалі кантакты з тымі, хто карыстаўся даверам, вэрбавалі іх, давалі заданьні, зьявіліся агенты і сувязныя зь імі. Пэўна гэтак быў завэрбаваны і Арцем'еў, які атрымліваў заданьні і ўлёткі. Зьяўленьне ў горадзе ўлётак з паведамленьнямі Інфармбюро і партызанскіх брыгадаў пацьвярджаюць шмат жыхароў гораду. Што да сыгнальнікаў, дык у 1941 г. іхная дзейнасьць была непатрэбнай, бо налётаў савецкай авіяцыі амаль не было, ня шмат іх было і ў 1942 г. Даволі часта пачалі бамбаваць горад, чыгункі і ўмацаваньні ў 1943 г. У гэты час савецкая выведка дзейнічала ўжо вельмі энэргічна. Супраціў жа, апісаны Хазанскім, дзейнічаў толькі ў 1942 г. і быў зьнішчаны, а сам Арцем'еў, выкрыты нямецкай выведкай, мусіў уцякаць з гораду ў зону дзейнасьці 3-е Беларускае партызанскае брыгады.

Улічыўшы крытыку першага выданьня «Маладой гвардыі» Фадзеева і кнігі пра нелегальнікаў Адэсы Катаева, Хазанскі паўсюдна праводзіць лінію аб кіраваньні полацкім супрацівам райкамам партыі. Гэткае кіраваньне было, але зусім ня так, як апісвае аўтар. Улетку 1942 г. утварыўся райкам партыі. Базаваўся ён у лягеры 3-е Беларускае партызанскае брыгады, ягонымі сакратарамі сталі камандзіры партызанскіх брыгадаў. У Полацку стыхійна паўставалі патрыятычныя групоўкі, некаторыя зь іх узначальвалі чальцы партыі. Да гэтых груповак далучаліся патрыёты: беспартыйныя і камсамольцы, яны шукалі сувязі з райкамам партыі. Райкам праз сваіх сувязных наладжваў кантакты з патрыятычнымі групамі, каардынаваў іхную дзейнасьць. Тыя вялі выведку, распаўсюджвалі ўлёткі, агляды Інфармбюро, газэты і г. д. Полацкі нелегальны райкам вырашаў праблемы зьвязаныя з ростам партызанскіх аддзелаў, іхным забесьпячэньнем, падняцьцём маральнага духу, арганізацыяй сяўбы і жніва, барацьбой з акупантамі, зрываньнем іхных мерапрыемстваў, дывэрсіямі, дастаўкай вазоў з харчамі ў савецкі тыл, перавозкай туды мабілізаваных дзеля ўмацаваньня арміі, эвакуацыяй цывільнага насельніцтва з раёнаў блякады партызанскае зоны. Праводзілася палітычная праца сярод насельніцтва і партызанаў, вялося выкрыцьцё правакатараў, што засылаліся ў партызанскія аддзелы, змаганьне зь несапраўднымі партызанамі, створанымі фашыскай выведкай дзеля кампраметацыі партызанаў у вачах насельніцтва, правядзеньне баявых апэрацыяў паводле загаду штаба партызанскага руху дзеля дапамогі арміі і сумесных дзеяньняў зь ёй, прыкладам «рэйкавая вайна», выведка для арміі ды іншае. Вялося змаганьне з паліцыянтамі, правакатарамі, здраднікамі, якіх лавілі і каралі сьмерцю, іншым разам зьнішчалі рукамі фашыстаў праз дасыланьне лістоў, у якіх іх малявалі як сувязных з партызанамі, ворагамі Райху і г. д. Але ў горадзе не было нелегальнае партыйнае арганізацыі, якая б кіравала ўсёй працай, як у іншых гарадах Беларусі.

Полацкая больніца на Верхнім замку была ператвораная ў шпіталь для ваеннапалонных, дзе лекарамі, сёстрамі, фэльчарамі працавалі таксама ваеннапалонныя. Лякарня была абгароджаная плотам з калючага дроту і вартавалася нямецкімі жаўнерамі. Група Міндалёва займалася арганізацыяй уцёкаў вылечаных ваеннапалонных з больніцы ў партызанскую зону, кантактавала праз Крупіну, затым праз Тамару Нікіціну. Крупіна, лекары П. А. Парэзаў, Ф. К. Казлоў, Я. П. Кавалёў сыйшлі ў партызанскія аддзелы. Сам Міндалёў пасьля выкрыцьця ўправы атрымаў загад сыйсьці ў партызаны. Па яго паслалі сувязную, каб перавесьці ў раён Бельчыцы, але той затрымаўся дома з-за маці, якую ня мог пакінуць. Паслалі другую сувязную, маці Арцем'ева, але яна прыйшла пасьля арышту Міндалёва. Арыштаваны ён быў у лістападзе 1942 г. У вязьніцы, паводле расповядаў маці, Міндалёў павешаўся на ложку на шнуры, зробленым з кашулі. Маці шукала цела, яна дала хабар чалавеку, які вывозіў нябожчыкаў зь вязьніцы і хаваў іх. Той паказаў месца, дзе пахаваў Міндалёва. Маці з дапамогай ягоных сяброў уначы на Чырвоных могілках адрыла магілу, але пазнаць у нябожчыку сына ня здолела, бо цела ўжо значна згніла, яна адрэзала толькі пасму валасоў, што былі падобныя да сынавых. Касьцецкая, якая часьцей за ўсё кантактавала з брыгадай Пруднікава «Няўлоўныя», загінула ўзімку 1943 г. Калі пасьля арышту дома яе вялі праз Дзьвіну, Касьцецкая кінулася ў палонку і патанула. Маецца яшчэ вэрсія, што яе вялі па мосьце, і яна, скокнуўшы з мосту, загінула. Ёй пастаўлены помнік у Наваполацку, дзе пазьней у гарсавеце працавала ейная родная сястра. Магчыма Касьцецкая ведала пра плянаваны арышт Арцем'ева і здолела яго папярэдзіць. Дзякуючы гэтаму яму пашчасьціла выйсьці з Полацку ў партызанскую зону. У 1943 г. былі схопленыя муж і жонка Матэцкія, якіх абвінавацілі ў кантактах з партызанамі і вядзеньні выведкі. Расстрэльвалі іх у вакольлі Баравухі-2. Матэцкая была параненая ў шыю, страціла прытомнасьць і звалілася ў яму, яе закідалі зямлёй. Уначы яна ачуняла, вылезла зь ямы і, агледзіўшыся, пайшла да Ляснога завулку, дзе ў канцы ў доме № 9, недалёка ад месца расстрэлу, жыў Кур'яновіч. Ён у 20-х гадах скончыў полацкі лясны тэхнікум і працаваў у ахове лесу. Кур'яновіч дапамог ёй, апрануў, а потым вывеў у партызанскую зону. Цяпер Ніна Іванаўна Матэцкая, народжаная Варанцова, пэнсіянэрка. Трэба заўважыць, што ўся сям'я Варанцовых была зьвязаная з партызанамі, вялі выведку, былі сувязнымі. У партызанскім аддзеле была Аляксандра Іванаўна Варанцова і тры ейныя сястры. Сьцяпан Антонавіч Клокаў, які да вайны працаваў інспэктарам у гарадзкім аддзеле народнае адукацыі, удзельнічаў у супраціве, быў схоплены немцамі ды расстраляны імі. Паранены пры расстрэле, але несьмяротна, ён выратаваўся. Паводле ягонага расповяду было гэта ў Расонскай зоне, а Цябут у сваёй кнізе пра дзеяньні партызанскае брыгады імя Варашылава піша, што было гэта ў Ветрынскім раёне. Клокаў гэтага не абвяргае, але кажа аб Расонскім раёне. Акрамя таго ў 60-х гадах Клокаў сьцьвярджаў, што ён быў камісарам партызанскага аддзелу, аднак знайшоўся сьведка, які даказаў у гаркаме, што Клокаў быў шараговым партызанам, а не камісарам. На што Клокаў патлумачыў, што некалькі дзён ён часова выконваў абавязкі камісара. Сьцяпан Васільевіч Сухавей служыў у памежных войсках, працаваў загадчыкам полацкага райспажыўсаюзу. Пры немцах быў вясковым бурмістрам, змарнаваў нарыхтоўкі лесу, што ладзіліся немцамі, у выніку скінуты з пасады. Паводле аповядаў Маніса ён з Бэзэрам склаў плян гораду з пазначэньнем разьмяшчэньня нямецкіх вайсковых частак, установаў, складоў і г. д. Праз Сухавея гэты плян быў перададзены савецкай выведцы і накіраваны ў цэнтар. Сухавей, пэўна, быў зьвязаны з партызанскай брыгадай Мельнікава, куды пазьней яго з жонкай пераправілі. У адным з баёў зь немцамі Сухавей загінуў, страляючы зь мінамёту. Апусьціў міну ў мінамётную рулю, стрэлу не адбылося, у сумятні бою ён вырашыў падправіць міну, але падчас руху рукой тая выбухнула, раструшчыла рулю, забіла Сухавея і параніла іншых байцоў. У 70-х гадах была праведзеная новая рэгістрацыя ўсіх партызанаў, было абвешчана, што ім будуць выдадзеныя пасьведчаньні партызана, калі яны пацьвердзяць свой удзел у партызанскім руху адпаведнымі дакумэнтамі альбо пасьведчаньнямі ад Беларускага штабу партызанскага руху. У выніку адпаў цэлы шэраг фальшывых партызанаў.

Сярод жыхароў меліся і здраднікі, якія ішлі ў паліцыю, на службу фашыстам, былі агентамі гэстапа, паведамлялі пра партызанаў, зьвязаных зь імі патрыётаў. Між гэткіх здраднікаў трэба адзначыць доктарку З. А. Крэсік, жонку былога полацкага пракурора, якая паводле спэцыяльнасьці была лекаркай-інфэкцыяністкай. Яна, калі была прызначаная немцамі загадчыцай аддзелу аховы здароўя, вельмі старанна сачыла за гарадзкім мэдпэрсаналам. На падставе ейнага паведамленьня загінуў фэльчар Пліскуноў, які дапамагаў партызанам мэдыкамэнтамі. За адданасьць немцам і выдачу шэрагу мэдычных работнікаў партызаны ёй вынесьлі сьмяротны прысуд, і яна была імі забітая. Супрацоўнічалі з фашыстамі Гаўрыкін, бацька і сын Іваньковічы, працаваў у паліцыі Дук і шмат іншых. Аддзел народнае адукацыі падчас акупацыі ўзначаліў настаўнік 1-е школы Сафрановіч. У горадзе было адчынена некалькі школаў, настаўнікаў абавязалі выйсьці на працу пад пагрозай суровых пакараньняў, але частка іх схавала сваю прафэсію і не пайшла ў школу. Немцы ўвялі для школаў адмысловыя праграмы з улікам, што ўсё выкладаньне будзе весьціся ў духу Райха і новага парадку. З падручнікаў выдзіраліся старонкі, дзе пісалася пра партыю, перамогу сацыялізму, посьпехі савецкай улады і да т. п., ці частка тэксту зафарбоўвалася. Уводзіліся і асаблівыя лемантары. У Менску была створаная адмысловая Беларуская рада з аддзеламі, між якіх быў і аддзел народнае асьветы. Сафрановіч, каб давесьці сваю прыхільнасьць да новага парадку, выступіў з публічнай лекцыяй, у якой абвяргаў правільнасьць вучэньня Маркса[10]. Але арганізаваць справу асьветы ў горадзе ня здолеў, бо ў школах было мала вучняў, настаўнікам не хацелі плаціць заплату, што абавязаная была рабіць гарадзкая ўправа, не было сродкаў на ўтрыманьне школаў, ацяпленьне іх і г. д. Празь нейкі час Сафрановіч вырашыў пакінуць аддзел адукацыіі і стаць сьвятаром. Ён паступіў на курсы падрыхтоўкі сьвятароў, якія адчыніліся ў Полацку, але з гэтага нічога ня выйшла, бо школа развалілася. Пасьля вызваленьня Полацка ён прапанаваў паслугі гарсавету, які аднавіў сваю дзейнасьць, і браў удзел у адчыненьні некалькіх гарадзкіх школаў, але як толькі ўлады даведаліся пра дзейнасьць Сафрановіча пры немцах, той быў адразу звольнены. За антысавецкую дзейнасьць ён быў арыштаваны і асуджаны на высылку ў лягер. Што да дзейнасьці полацкага бурмістра Пятроўскага, дык цяпер няма дадзеных, быў ён пакінуты для нелегальнай працы ці не. Але вядома, што немцы шукалі кандыдатуры на галоўныя пасады, як сярод розных адшчапенцаў, злачынцаў, гэтак і сярод інтэлігенцыі і спэцыялістаў, якія б карысталіся аўтарытэтам сярод тутэйшых жыхароў, што надавала б аўтарытэт і новаму ладу, бо паважаныя асобы перайшлі на службу да «новага парадку ды Райху». Пэўна з гэтай мэтай Пятроўскі і быў прызначаны немцамі на пасаду бурмістра. Пра яго былі добрыя водгукі ад кіраўнікоў, што прывяло ў свой час да вылучэньня на пасаду дырэктара гархарчпрамгандлю, пры тым беспартыйнага. Ці дапамагаў Пятроўскі партызанам? З расповядаў і сьведчаньняў у некаторых друкаваных выданьнях, прыкладам, Лабанка ў кнізе пра партызанаў полацка-лепельскае зоны, вынікае, што Пятроўскі быў зьвязаны з партызанамі, дапамагаў ім сольлю ды іншымі харчамі. Пацьвярджаюць гэтыя зьвесткі Арцем'еў, Жыганаў і іншыя. Што да дзейнасьці Шалаева, Аксяновіча, Жаўранкава, дык няма дадзеных, што яны мелі сувязі з партызанамі, але ёсьць сьведчаньні, што некаторым дапамаглі харчовымі карткамі. Шалаеў аднавіў працу мастацкага ансамблю пры Доме настаўніка ці асьветы. Гэта быў аркестар домбраў з сьпевакамі-салістамі. Дапамагаў яму ў гэтым Аксяновіч. Яны выступалі ў часе акупацыі з канцэртамі, на якіх прысутнічалі і нямецкія афіцэры. Распавядаюць, што некаторыя іхныя выступы, асабліва гумарыстычныя, мелі двухсэнсоўны характар. Было гэта зрэдку, а ў цэлым канцэрты адпавядалі духу «новага парадку», і немцы не чынілі перашкодаў іхнай дзейнасьці. Адну настаўніцу, удзельніцу гэтага калектыву, пасьля вайны асудзілі за антысавецкія выступы на гэтых канцэртах. Сярод жыхароў гораду былі малаўстойлівыя людзі і выразныя ворагі савецкае ўлады. Немцы даволі хутка ўцягнулі іх у свае арганізацыі дзеля службы Райху. Выкладчыкі полацкага лястэхнікуму Мікалай Гаўрыловіч і Падлужны шчыра працавалі на немцаў у арганізацыі «Віко» ў справе функцыянаваньня гарадзкой прамысловасьці. Завуч тэхнікуму Сіманаў вымушаны быў узначаліць лясную гаспадарку, выдзяляць немцам дзялянкі дзеля нарыхтовак драўніны. Нарыхтоўвалі яны драўніну ў вакольлі станцыі Алёшча. Лесапільню збудавалі ля пераезду праз чыгунку на вул. Фрунзэ. Сіманаў пасьля вайны быў асуджаны, але потым рэабілітаваны. Гаўрыловіч быў пасланы ў Нямеччыну дзеля азнаямленьня з новым парадкам, каб потым прапагандаваць яго ў Полацку, і, вярнуўшыся зь Нямеччыны, выступіў у мясцовым друку з ухваленьнем гэтага парадку. Сакратар камсамольскае арганізацыі лястэхнікуму Мядзьведзеў служыў у паліцыі і даслужыўся да афіцэрскае годнасьці і ўзнагароды.

Шмат немцаў гінула ад рук партызанаў і бамбаваньняў савецкай авіяцыі. Немцы мусілі ў шэрагу вёсак трымаць вайсковыя гарнізоны, несьці ахову чыгуначных і аўтамабільных камунікацыяў. Вакол гораду ўтварыліся партызанскія зоны. Цікава заўважыць, што ўвесну 1943 г., як распавядаў Цябут, быў загад усім брыгадам сьцягнуцца да Полацку і ўзяць яго штурмам, але потым загад быў адменены. Верагодна гэта быў плян узаемадзеяньня партызанаў з фронтам у часе наступу на Віцебск і Невель. Гэтая апэрацыя была адкладзеная да восені — зімы 1943 г. Немцы сваіх забітых звозілі ў Мікалаеўскі сабор, дзе была ўладкаваная капліца, хавалі ж на Ксавэраўскіх могілках, дзе мелі невялікія могілкі, створаныя яшчэ ў 1918 г. падчас акупацыі горада.

Трэба заўважыць, што немцы дапамагалі рэлігійным арганізацыям. Былі адноўленыя амаль усе праваслаўныя цэрквы, царква старавераў на вул. Пушкіна. Адноўленая абшчына баптыстаў, кіраўнік якой Грыгор'еў быў вызвалены з канцэнтрацыйнага лягеру ў Спаскім гарадку, а зь ім і іншыя баптысты, ягоным памагатым быў стары полацкі баптыст Крупскі. Грыгор'еў да вайны працаваў на хлебзаводзе, тут ён працаваў і ў часе акупацыі. Лютаранская кірха, дзе перад вайной месьціўся краязнаўчы музэй, немцамі была адноўленая, музэй разрабаваны, а ягоныя каштоўнасьці зьвезеныя ў Нямеччыну. У фондах музэю ды ў экспазыцыі было шмат матэрыялаў зь гісторыі Полацка. Найкаштоўнейшымі экспанатамі былі партрэты дзеячоў езуіцкага закону колькасьцю каля 50, канфіскаваныя камісіяй па ахове помнікаў даўніны і мастацтва з дому ксяндза, што на вул. Фрунзэ № 3. На кожным партрэце былі пазначаныя прозьвішча дзеяча, ягоная годнасьць і даты. Былі дзьве Бібліі XVI ст. у драўляных вокладках, абцягнутыя скурай. Была скрадзеная старадаўняя зброя, сярод іх гакаўніца XVI ст., халодная зброя, манэты, косткі выкапаных жывёлінаў, напіханкі зьвяроў і птушак Полацкага раёну ды шмат іншага. Аб стаўленьні нямецкіх акупантаў да праваслаўнае царквы, пераносе мошчаў Эўфрасіньні зь Віцебску і аднаўленьні манастыру напісана раней. Трэба адзначыць, што немцы ў Беларусі аддзялілі праваслаўную царкву ад Маскоўскага патрыярхату, то бок Беларуская праваслаўная царква стала аўтакефальнай, інакш кажучы «незалежнай» ад Масквы. Дзеля гэтага ў Менску быў праведзены зьезд царкоўнікаў і прадстаўнікоў вернікаў, які абвесьціў Беларускую праваслаўную царкву аўтакефальнай і прызначыў кіраўнікоў[11]. Былі створаныя ворганы царкоўнага кіраваньня. Зьезд выказаў падзяку Гітлеру ды ягоным паплечнікам за наданьне царкве незалежнасьці ад Маскоўскага патрыярхату, на багаслужбах была ўведзеная малітва за нямецкае войска. У нямецкіх газэтах былі зьмешчаныя фатаграфіі зьезду, ягоных дзеячоў разам зь нямецкім кіраўніцтвам.

Немцы, заняўшы Полацак, увялі камэнданцкую гадзіну ад 5 гадзіны вечара да 5 гадзіны раніцы. Улетку яна скарачалася. Немцы абавязалі ўсіх працоўных, тэхнікаў, інжынэраў пад страхам сьмерці вярнуцца на свае прадпрыемствы і зноў пачаць працу. Насамперш яны пачалі абнаўленьне чыгуначных вузлоў, хлебзаводу, рамонтных майстэрняў, лесапільняў, мясакамбінату, млыноў, электрастанцый ды іншых. Была абвешчаная рэгістрацыя ўсіх жыхароў гораду, у пашпартах ставіўся асаблівы штамп ці выдаваліся новыя пашпарты. На выхад ці ўезд у горад трэба было мець пропуск. Тым, хто працаваў у немцаў, выдавалася харчовая норма і невялікая грашовая плата, акрамя таго яны не пасылаліся на іншыя працы. Жыхары прыцягваліся да розных працаў: будаўніцтва ўмацаваньняў, бункераў і г. д. Немцы спачатку абвесьцілі дабраахвотны набор работнікаў у Нямеччыну, але ахвочых было няшмат, тады пачалі браць прымусова. Усе загады нямецкага камандаваньня сканчаліся словамі, што за невыкананьне загадаў чакае сьмерць. Дзеля выяўленьня тых, хто схаваўся ад рэгістрацыі, ад адпраўкі ў Нямеччыну, хто прыбыў без прапускоў у горад, партызанаў і г. д. у горадзе ладзіліся адловы, як на рынку, гэтак на вуліцах і ў дамах. На кожнай вуліцы немцы прызначылі старасту, абавязкам якога было сачыць, каб у дамах не было чужынцаў і паведамляць пра іх у паліцыю, сачыць за чысьцінёй і г. д. Не зважаючы на вялікі штат паліцыі, жандармэрыі, старастаў, вайсковых патрулёў, на тэрор, усталяваны ў горадзе, на мурах дамоў, платах, дошках для абвестак зьяўляліся ўлёткі, агляды Інфармбюро і мясцовая нелегальная раённая газэта. Партызанскі супраціў дзейнічаў, не зважаючы на выкрыцьцё і гібель ягоных удзельнікаў. Немцы спрабавалі ў сваіх мэтах выкарыстоўваць беларускіх нацыяналістаў, каб празь іх уплываць на сьвядомасьць беларусаў. У Менску быў утвораны Беларускі Камісарыят[12], стваралася ўражаньне нейкага нацыянальнага самакіраваньня. У Полацку прадстаўніком гэтага камісарыяту быў Цяста, былы дырэктар чыгуначнае школы пры ст. Полацак-1. Пасьля вайны ён вярнуўся зь Нямеччыны пад выглядам ваеннапалоннага, быў прызначаны інспэктарам АблАНА, але затым выкрыты і асуджаны. У Полацку пасьля вайны і адбыцьця пакараньня пасяліўся настаўнік школы № 6 Астроўскі, брат якога пры немцах узначальваў Беларускі Камісарыят[13], і ён працаваў там сама. Стваралася нацыянальная беларуская фашыская партыя. У Полацку ладзіўся мітынг дзеля арганізацыі гэтай партыі і ўступленьня ў ейныя шэрагі, але ахвотнікаў амаль не зьявілася. Вялася і індывідуальная праца па вэрбаваньні ў партыю. Знайшлося толькі некалькі чалавек, і партыя гэтая ў Полацку не была аформленая. Адначасна сярод ваеннапалонных і жыхароў гораду вялася агітацыя за стварэньне нацыянальных вайсковых фармаваньняў. Немцы меркавалі стварыць аддзелы беларускага войска кшталту летувіскіх і латыскіх. Уласаўцы агітавалі сярод ваеннапалонных за ўступленьне ў дабраахвотніцкае войска. Уласаўцаў у вакольлі Полацку было шмат, у будынку ляснога тэхнікуму знаходзіўся шпіталь, які іх абслугоўваў. Дзеля правядзеньня карных апэрацыяў у Полацак былі накіраваныя нацыянальныя летувіскія і латыскія фармаваньні, якія выявілі нязвыклую жорсткасьць. Шмат было мярзотнікаў сярод паліцыянтаў і гэтак званай самааховы[14] ад партызанаў. Шмат паліцыянтаў далі Гэндзікі, Жарцы. Была самаахова ў вакольлі Баравухі-2. Сярод паліцыянтаў жорсткасьцю вылучаўся Шасьцітка, які пасьля вайны шмат гадоў удала хаваўся пад чужым прозьвішчам і якога чэкісты выкрылі толькі на пачатку 60-х гадоў.

Увосень 1943 г. з набліжэньнем фронту да Полацку, калі савецкімі войскамі быў заняты Невель і перадавыя часткі ўвайшлі ў Расонскі і часткова Полацкі раёны, немцы пачалі ладзіць карныя экспэдыцыі вялікімі сіламі. Яны бралі войскі з фронту, каб ліквідаваць партызанскія зоны вакол Полацку, спачатку ў 1943 г. у Расонскім і Полацкім раёнах, а ў 1944 г. дзейнічалі супраць партызанаў полацка-лепельскае зоны[15].

Полацак шмат цярпеў ад бамбаваньняў савецкае авіяцыі, асабліва ў 1943−1944 гг. Бамбавалі чыгуначны вузел, масты, нямецкія склады, іхныя ўстановы, месцы дыслякацыі вайсковых частак. Значна дапамагала савецкай авіяцыі партызанская выведка, выведка спэцаддзелаў, закінутых у нямецкі тыл, працавалі ракетнікі як са спэцаддзелаў, гэтак і з партызанаў. Немцы вельмі баяліся налётаў савецкае авіяцыі, таму паўсюдна ў месцах дыслякацыі сваіх установаў і частак панабудавалі бункераў, сховаў і ямаў. Шэраг бункераў яны збудавалі вакол станцыяў, на стромкіх берагах Палаты, вале Івана Жахлівага, у горадзе ў сутарэньнях дамоў, умацаваўшы іхныя перакрыцьці рэйкамі і драўлянымі бэлькамі, муры — падпорамі з цэглы. Выкарыстоўвалі хады ў апорным карпусовым муры і г. д. На вуліцах, сярод руінаў будынкаў, збудавалі шмат сховішчаў для аўтамабіляў. Будынкі ў горадзе былі закамуфляваныя фарбамі розных колераў пад дрэвы ды іншымі ўзорамі. З набліжэньнем у 1943 г. фронту немцы распачалі вялікія абарончыя працы па ўмацаваньні сваіх пазыцыяў на фронце, на падыходах да Полацку і ў самім горадзе. Вакол гораду будавалася сыстэма агнявых пунктаў (ДОТаў і ДЗОТаў) з выкарыстаньнем бэтону, жалезных каўпакоў, шчытоў, траншэяў у поўны рост, бункэраў з накатам у 3–4 бервяны, кулямётных пунктаў, мінамётных і гарматных пляцовак, драцяных загароджаў, надлубаў, замінаваных палёў, у траншэях былі пастаўленыя мэталічныя шчыты і каўпакі дзеля прыкрыцьця кулямётаў. Акрамя супрацьпяхотных і супрацьтанкавых мінаў, для мінаваньня выкарыстоўвалі авіябомбы, закопвалі ў зямлю танкі. У самім горадзе збудавалі некалькі раёнаў з кругавой эшалёнаванай абаронай, прыкладам, Спаскі вайсковы гарадок, вакол ляснога тэхнікуму, вакол станцыі Грамы, Сякераўшчыны ды іншых. Асабліва ўмацаванымі былі паўночныя і ўсходнія межы гораду, адкуль чакалі наступу, менш — паўднёвыя і заходнія. У горадзе ўсё было падрыхтавана да вулічных баёў. У кутках цагляных будынкаў былі прабітыя амбразуры і збудаваныя бэтонныя агнявыя пункты. Яны былі разьмешчаныя гэтак, каб трымаць пад абстрэлам вуліцы і раздарожжы. Такія агнявыя пункты будаваліся і ў развалінах дамоў, і былі замаскаваныя. Сярод руінаў былі зробленыя стаянкі, каб хаваць аўтамабілі падчас бамбаваньняў. Было выкапана шмат бункераў, асабліва на берагах Палаты і ля вакзалу. У бункеры часта закопваліся цэлыя зрубы былых хатаў, ствараліся кулямётныя гнёзды, хады злучэньня і траншэі ў поўны рост, абшытыя дошкамі ці брусамі. У бункерах ставіліся пераносныя грубкі, абкладзеныя кафляй. Рабіліся сховы для танкаў, гарматаў і мінамётаў. Увесну 1944 г. немцы збудавалі мост праз Дзьвіну ад вул. Сьвярдлова на вул. Лепельскую. Мост быў драўляным, нізкім, на палях, мог прапускаць танкі і самаходныя гарматы. Немцы зрабілі вялізныя склады боезапасаў у лесе ля Баравухі-2 і ў горадзе ў сутарэньнях разбураных будынкаў, прыкладам, дзе цяпер Дзяржбанк і жылы дом, які побач зь ім. Акрамя таго немцы адрамантавалі і рэканструявалі полацкі аэрадром ды абаранілі яго зэнітнымі батарэямі і ўмацаванымі раёнамі Спаскага гарадку, цагельні ды іншымі. На ўсялякі выпадак яны зрабілі паласу для невялікіх самалётаў у цэнтры гораду. Дзеля гэтага высеклі сквэр супраць Дзяржбанку, які цяпер адноўлены, разбурылі ўсе пабудовы сьпераду і ззаду ад яго, а таксама з боку Дзьвіны, зрабілі пляцоўку вольнай і прыдатнай для пасадкі самалётаў. Вялікую ўвагу немцы надавалі дарогам, што ішлі да фронту. Яны выкарыстоўвалі савецкія вайсковыя дарогі, якія, трэба адзначыць, былі збудаваныя вельмі кепска, мелі грунтовае пакрыцьцё, нічым не ўмацаванае, якое ў часе дажджоў, асабліва ўвосень ды ўвесну, не вытрымлівала цяжару колаў вазоў, цяжкіх аўтамабіляў і гарматаў. Немцы паўсюдна рабілі гаці, а месцамі на гаці клалі брусы, як рэйкі, і будавалі разьезды для аўтамабіляў. Але калі пасьля вайны гаці згнілі, дык дарогі сталіся проста непраязнымі. Дзеля аховы чыгунак ад партызанаў немцы збудавалі блёкхаўзы зь бярвеньняў і зямлі, мяхоў зь пяском, а месцамі і бэтонныя. Каля іх часьцяком стаялі назіральныя вежы, пражэктары, некаторыя мелі дрэзіны. Блёкхаўзы былі ўзброеныя кулямётамі, якія прастрэльвалі каляіны ўздоўж, мелі гарнізоны зь 15–20 чалавек, некаторыя менш. Уздоўж каляінаў высякаліся дрэвы і хмызы, зь іх рабіліся завалы паралельна чыгунцы, на галінкі навешваліся званочкі, кансэрвавыя бляшанкі, каб чутно было набліжэньне партызанаў да чыгункі. Каляіны патруляваліся, ля мастоў былі збудаваныя траншэі ў поўны рост і блёкхаўзы з значнымі гарнізонамі. Асабліва немцы ўзмацнілі ахову чыгунак пры канцы 1943 г. і на пачатку 1944 г., калі наблізіўся фронт, але, не зважаючы на гэта, партызанамі праводзілася рэйкавая вайна і пускаліся да паветра цягнікі[16]. Яшчэ ў 1944 г. мне давялося бачыць дзе-нідзе пад адхонамі раструшчаныя вагоны і паравозы, якія немцы не пасьпелі прыбраць.

04.07.1944 г. Полацак быў узяты штурмам войскамі 6-й гвардзейскае арміі супольна з войскамі 4-й ударнай і 3-й паветранай арміяў. Галоўны ўдар быў нанесены войскамі, што наступалі па левым беразе Дзьвіны, адсюль немцы менш за ўсё чакалі ўдару па горадзе, тут менш было ўмацаваньняў, чым ва ўсходняй і паўночнай частках гораду. Савецкім войскам пашчасьціла захапіць мост праз Дзьвіну з вул. Лепельскай на вул. Сьвярдлова, проста ў цэнтар гораду. Аддзел аўтаматчыкаў з 23 чалавек пад камандаваньнем лейтэнанта Грыгор'ева авалодаў мостам, пагасіў пажар на ім і, абясшкодзіўшы міны, захапіў пляцоўку на правым беразе Дзьвіны. Яны зьведалі моцныя контратакі немцаў, якія накіравалі туды танкі з агнямётамі, і амаль усе загінулі, але ў гэты момант на левы бераг Дзьвіны прарваўся дзеля іхнае падтрымкі яшчэ адзін аддзел, які пальбой падтрымліваў абаронцаў пляцдарму, пакуль не падыйшлі галоўныя сілы і не перабраліся праз Дзьвіну. Частка ж савецкіх войскаў пераадолела Дзьвіну па пушчаным у паветра чыгуначным мосьце і ўвайшла ў горад. У гэты час войскі, што наступалі ад Віцебску і Неўлю, пераадолелі ўмацаваньні фашыстаў і прабіваліся ў горад. Немцы былі вымушаныя, каб пазьбегнуць акружэньня, бегчы, кідаючы тэхніку і свае склады, на захад ў бок Даўгаўпілсу і Рэзэкнэ. Адыходзячы, яны пусьцілі да паветра і падпалілі вакзалы, усе масты, дамы і каляіны. У іх працавалі адмысловыя каманды мінёраў і падпальнікаў. Падчас набліжэньня да гораду савецкіх войскаў немцы пачалі разбурэньне чыгуначных лініяў, на кожным стыку рэек рабілі выбух, у кожным тэлеграфным слупе сьвідравалі дзірку, закладалі выбуховае рэчыва і пускалі да паветра, шпалы на каляінах ламалі напалам адмысловай машынай, і атрымоўваўся выгляд елкі. Пусьцілі да паветра і падпалілі дэпо, воданапорныя вежы і вадапомпы. Праводзілі тактыку «выпаленае зямлі». Амаль усе станцыі былі пушчаныя да паветра ці спаленыя. На лініі Віцебск-Бігосава ацалелі будынкі станцыяў Сіроціна (Шуміліна), Дрыса, Бігосава. Вялікая станцыя Полацак-2 (Грамы) была пушчаная да паветра, а станцыя Полацак-1 спаленая, але паштовы будынак на пэроне ацалеў. Пскоўскае адгалінаваньне чыгункі Полацак-Ідрыца ў часе рэйкавае вайны было зьнішчанае партызанамі і не адноўленае. Да пачатку баёў за Полацак немцы эвакуявалі жыхароў гораду і раёну. Насельніцтва вывезьлі ў лягеры Прыбалтыкі. Шмат палачанаў трапіла ў Летуву, а частка ў Латвію. Шмат хто трапіў на працу на хутары. Некаторая частка жыхароў пахавалася ў сутарэньнях, лагчынах, навакольных лясах, а з прыходам савецкіх войскаў выйшла са сховішчаў і горача вітала вызваліцеляў. У Полацку да 4 ліпеня засталося зусім мала жыхароў, а ва ўсім Асьвейскім раёне, як пісалася ў газэтах, налічвалася 200 жыхароў і 5–6 ацалелых хатаў.

Пасьля вызваленьня полацкі вакзал разьмесьціўся ў маленькай драўлянай хатцы каля цяперашняга вінзаводу, дзе калісьці месьціўся кандуктарскі рэзэрв. Была адчыненая каса для продажу квіткоў, маленькая чакальная заля, пакой для захаваньня рэчаў, службовыя памяшканьні. Пазьней вакзал перамесьцілі ў рэчавы пакхаўз, адмыслова яго абсталявалі, праклалі рэйкі і збудавалі плятформу. Тут вакзал знаходзіўся некалькі гадоў, пакуль у 50-х гадах не збудавалі сучасны вакзал з высокім «сталінскім спічаком», які існаваў, пакуль у яго ня стукнула маланка. Нейкі час пасьля вызваленьня ад месца даваеннага вакзалу добра праглядалася Задзьвіньне, бо будынкаў не было да самае Дзьвіны, не было і гарадзкога цэнтру. Драўляныя хаты згарэлі, шмат каменных дамоў разбурана, а на вул. К. Маркса стаялі адны муры. Ля рынку ацалеў двухпавярховы дом Мінца, у якім стварылі пошту, дзе яна месьцілася да пабудовы сучаснага будынку. Ацалела частка гораду па вул. Леніна, пачынаючы ад Багаяўленскага манастыру да Верхняга замку. Параўнальна добра ацалеў былы кадэцкі корпус, хаця ў яго трапіла колькі авіябомбаў і гарматных набояў. На гарадзкіх ускрайках ацалела нейкая колькасьць агнявых пунктаў: у Грамах, на вул. Фрунзэ ды ейных завулках, на вул. Лягернай з завулкамі, на Задзьвіньні на вуліцах Лепельскай, Дзяржынскага і Ўзьбярэжных, у Ноўцы ля ляспрамгасу. Ацалела частка дамоў у Баравусе-2, частка Спаскае слабодкі, шэраг дамоў на вул. Ленінградзкай. Можна казаць, што 3/4 гораду было зьнішчана, а па колькасьці жылое плошчы яшчэ больш. У мурах некаторых разбураных гарадзкіх дамоў пасяліліся совы і па начах крычэлі. Адразу пасля вызваленьня гораду прыбыла апэратыўная група, і распачалася праца гарсавету, райсавету, райкаму партыі. Першым старшынём гарсавету быў прызначаны А. П. Філіпаў, затым Громін, С. П. Партноў, Ф. П. Несьцяронак. Старшынём райвыканкаму быў прызначаны У. К. Шэндзелеў. Сакратарамі райкаму былі: 1-м — М. А. Новікаў, 2-м — Г. С. Пятроў і сакратаром П. Хлудкоў. З фармаваньнем вобласьці былі ўтвораныя абкам, гаркам, аблвыканкам. У склад савецкіх ворганаў да ацалелых дэпутатаў, абраных яшчэ да вайны, прызначылі людзей, ці як казалі «кааптавалі». Сакратары гаркаму часта зьмяняліся: нейкі час быў І. М. Ліхачоў, пасьля яго — Р. В. Кавалёў, наступным быў Ф. П. Несьцяронак. Гаркам месьціўся на вул. Леніна № 17, у былым доме Ласковіча, апошняга гарадзкога галавы пры царскім рэжыме.

У жніўні 1944 г. быў створаны Полацкі будаўнічы трэст, першым кіраўніком якога стаў У. В. Жыганаў. Немцы пусьцілі да паветра ці спалілі ўсе прадпрыемствы, абсталяваньне, якое змаглі, зьвезьлі. Усё трэба было аднаўляць на пустым месцы. Цяжкасьці былі вялікія, не ставала працоўных рук, не было матэрыялаў, іх здабывалі на месцы. Бярвёны бралі падчас разбору бункераў, цэглу — з разбураных будынкаў, што не падлягалі аднаўленьню. Не было бляхі, шкла, цьвікоў, цэменту, вапны і г. д. Наладжвалася вытворчасьць гонту, драніцы, выпальваньне вапняку ў прымітыўных печах, пачаліся нарыхтоўкі і вываз трафэйнае драўніны. Вялікія цяжкасьці былі з транспартам. Аднаўляліся ўсе прадпрыемствы гораду, насамперш чыгуначны транспарт, працавалі спэцыяльныя вайсковыя часткі і аднаўляльныя цягнікі. Неабходна было «перашываць» усе каляіны. Адразалі пашкоджаныя выбухамі канцы рэек, сьвідравалі дзіркі для нітоў, зьбіралі кастылі, завозілі шпалы, аднаўлялі масты. Масты будавалі на палях, на якія клалі мэталічную раму, прывезеную з тылу. Мост праз Палату быў збудаваны за некалькі дзён. Мост праз Дзьвіну зрабілі ля Чырвоных могілак, побач з разбураным, падвялі да яго рэйкі з абодвух бакоў. У горадзе на вул. Леніна, дзе цяпер водаканалтрэст, у будынку былой вадапомпы паставілі трафэйны рухавік з генэратарам — гэта была першая электрастанцыя. Увесну 1945 г. распачалі будаўніцтва гідраэлектрастанцыі на Палаце ля Спаскага манастыру, дзе калісьці быў манастырскі млын, які арандаваў Райкін. Быў адноўлены Ксавэраўскі млын, плаціна якога была адзінай у горадзе транспартнай пераправай праз Палату. На млыне была ўсталяваная цыркулярная піла для расьпілоўваньня бярвёнаў на дошкі і брусы. У службовым памяшканьні былога кадэцкага корпусу была створаная хлебапякарня. Быў адноўлены мясакамбінат і наладжаная разьніца. На базе сяльгасмайстэрняў быў створаны прамысловы камбінат (цяпер тут ліцьцёва-мэханічны завод), пачалося аднаўленьне цагельні, артэляў «Парыская камуна», «Праўда», мэталаапрацоўчае артэлі ды іншых. Да аднаўленчых працаў прыцягвалі нямецкіх і вугорскіх ваеннапалонных, у горадзе былі створаныя два лягеры: адзін у Спаскім гарадку, дзе захавалася частка казармаў, а другі — у цэнтры ў будынку лазьні, дзе захаваліся жалезабэтонныя перакрыцьці. Палонныя немцы адрамантавалі памяшканьні і жылі тут. Яны змайстравалі насупраць лазьні пад вольным небам сцэну і лаўкі для гледачоў ды арганізавалі мастацкую самадзейнасьць. Напачатку немцы тарпэдавалі працу: хадзілі павольна, ледзьве працавалі. Вадзілі іх з канвоем, пасылалі на працы паводле заявак прадпрыемстваў і ўстановаў. Каб прымусіць іх больш плённа працаваць, за перавыкананьне нормы была ўведзеная харчовая прэмія. Тыя ж, хто не выконваў нормы, атрымоўвалі менш. Дыфэрэнцыяваны падыход спрыяў паляпшэньню працы. Наагул стаўленьне савецкіх уладаў да палонных немцаў было на дзіва гуманным ў параўнаньні з тым, як тыя ставіліся да савецкіх ваеннапалонных, грамадзянаў. Першымі на радзіму былі адпушчаныя вугорцы. Канцылярыя будтрэсту напачатку была ў маленькай драўлянай хатцы Златкіна на вул. Фрунзэ, а затым перабралася на вул. Фрунзэ № 3. Інтэрнат для працаўнікоў быў у памяшканьні полацкага ляснога тэхнікуму, пакуль там не аднавіліся заняткі. У жніўні 1944 г. у доме на вул. Фрунзэ № 1 быў адчынены полацкі гатэль. У ім было цёмна, бо шкла ў вокнах не было, і яны былі зачыненыя аканіцамі, стаялі ложкі, сабраныя на вогнішчах ці ў нямецкім шпіталі, на ложках былі дошкі, накрытыя сенам, бяз коўдраў і падушак. За Дзьвіной на вул. Дзяржынскага ацалеў дом полацкага лясьніцтва, там разьмесьціўся полацкі лясгас, дырэктарам якога быў прызначаны былы партызан Зелянкоў. У горадзе адчынілі некалькі крамаў, дзе выдаваліся нормы харчовых прадуктаў. Першыя крамы зьявіліся на рынку, дзе ацалела частка драўляных гандлёвых радоў. Тут жа была адчыненая першая сталовая. Адчыніліся цырульні: адна на базары, а другая пазьней на пляцы Леніна ў доме штабу 3-й Віцебскай стралецкай дывізіі. Была адноўленая старая лазьня ля Чырвонага мосту, дзе пазьней быў бровар. Чырвоны мост у часе вайны быў спалены, і савецкія войскі, штурмуючы Полацак, зрабілі тут прымітыўныя масткі з ацалелых бярвёнаў і частак памосту. Да кастрычніцкіх сьвятаў у 1944 г. гарсаветам быў зроблены для гараджанаў прымітыўны масток з парэнчамі, цяпер ужо ня трэба было скакаць па бярвёнах, але спуск і пад'ём на берагі падчас дажджоў быў вельмі цяжкім. У 1945 г. інжынэрная вайсковая частка пачала будаўніцтва новага стацыянарнага драўлянага мосту праз Палату. Ён быў значна лепшым за даваенны і прастаяў з рамонтам да 70-х гадоў. Пазьней пачаў будавацца жалезабэтонны мост праз Палату на вул. Кастрычніцкай. Распачалі аднаўленьне тэлефоннае і радыётрансьляцыйнае сеткі ў горадзе. Дзе-нідзе на вуліцах захаваліся слупы, але дроту не было. Немцы ў часе акупацыі працягнулі ў горадзе сваю падземную тэлефонную сетку ў хлорвінілавай ізаляцыі чырвонага, блакітнага, зялёнага і жоўтага колераў.

Пасьля вызваленьня ад фашыскіх захопнікаў паветра над горадам ахоўвалася савецкімі зьнішчальнікамі. У горадзе стаяла авіяцыйная частка, вайскоўцамі быў адрамантаваны аэрадром на вул. Себескай, які збудавалі немцы на месцы даваеннага. Над горадам увесь час лёталі самалёты. Акрамя таго ў розных месцах разьмесьціліся зэнітныя батарэі, прыкладам адна знаходзілася ля чыгуначнага мосту праз Палату (стадыён 9-е школы), другая — сярод руінаў у цэнтры, трэцяя буйнога калібру — на Запалоцьці, былі яшчэ батарэі для абароны станцыі і чыгуначнага мосту праз Дзьвіну. Немцы зрэдку невялікімі сіламі ў ліпені і жніўні рабілі налёты, а ў верасьні іх ужо не было, толькі ўначы прылятаў самалёт і скідаў улёткі.

У жніўні 1944 г. быў збудаваны помнік гвардзейцам, палеглым пры ўзяцьці Полацку. Падчас адкрыцьця помніку быў дадзены гарматны салют, які выклікаў перапуд між жыхароў, бо тыя падумалі, што на горад напалі немцы. На пляцы тады амаль не было дрэваў, таму вырашылі азеляніць яго ўвосень 1944 г. Былі прывезеныя саджанцы, якія меліся ў гадавальніку расьлінаў і зь іншых крыніцаў. Былі пасаджаныя яблыні, таполі, хмызы парэчак. Пазьней з дапамогай іншых пародаў дрэваў пляц быў абсаджаны цалкам. На пляцы пахавалі толькі некалькіх удзельнікаў штурму, шмат магілаў было ў розных кутках гораду з надмагільлямі, дзе пазначалася, хто тут пахаваны. На гары ля Сафійскага сабору былі вайсковыя могілкі, хавалі тут памерлых у шпіталях, разьмешчаных у былым кадэцкім корпусе, у жылых дамах па вул. Леніна і ў Багаяўленскім манастыры. Частка загінулых была пахаваная на гарадзкіх могілках. Пазьней рэшткі з магілаў, раскіданых па горадзе і ля Сафійскага сабору, перанесьлі на могілкі, дзе палеглым былі збудаваныя помнікі.

Немцы ў розных месцах гораду стварылі склады боезапасаў, якія былі выяўленыя пазьней падчас будаўнічых працаў і абясшкоджаныя, іншыя былі кінутыя на пазыцыях, і трафэйныя каманды не сьпяшаліся іх прыбраць. Шмат было ў горадзе кінутае зброі, ракетаў, куляў, хто хацеў, той і зьбіраў, асабліва моладзь. Таму рэгулярна чуліся стрэлы, а па вечарах пускаліся ракеты. У сутарэньнях каменных дамоў, дзе цяпер стаіць Дзяржбанк і жылыя дамы, было створанае вялікае сховішча боезапасаў. Асабліва шмат было тут артылерыйскіх набояў. Выявілі іх у 1946 г., калі некалькі вучняў пацярпелі ад выбуху знойдзенага набою. Сапёры мусілі шмат папрацаваць, каб ліквідаваць гэтыя склады. Набоі звозілі на бераг Дзьвіны, складалі на лайбы і сплаўлялі за горад.

Зносілі іх у разлогі за Запалоцьцем, дзе зьдзяйсьнялі выбухі. Знаходзілі і авіябомбы, мінёры абясшкодзілі зь іх самыя небясьпечныя. Мінёры праверылі ўсе будынкі і вуліцы, абясшкодзілі мінныя палі ў межах гораду і ля дарогаў. Паўсюдна на выездах з гораду былі створаныя кантрольна-прапускныя пункты, на якіх правяраліся дакумэнты, але іх лёгка было абыйсьці, калі хто баяўся. Адзін з пунктаў месьціўся на скрыжаваньні вул. Фрунзэ і Себескай.

Адразу пасьля вызваленьня Полацку пачаў працаваць ваенкамат: набіралі ў войска ўсіх мужчынаў, якія дасягнулі належнага ўзросту. Бралі ў войска і байцоў партызанскіх аддзелаў, ненакіраваных у народную гаспадарку, у савецкія ці партыйныя ворганы. Савецкая выведка вышуквала пакінутых немцамі агентаў, былых паліцыянтаў, бурмістраў ды іншых. Судзілі іх трыбуналы. Трох бурмістраў і паліцыянтаў, якія загубілі шмат людзей, трыбунал асудзіў да пакараньня сьмерцю на шыбеніцы. На Ніжнім рынку (цяпер на гэтым месцы помнік Скарыну і фантан) былі збудаваныя тры шыбеніцы, і на пачатку верасьня адбылося публічнае выкананьне прысуду. Больш публічна не каралі, а высылалі ў лягеры.

У Спаскім вайсковым гарадку пасьля высылкі нямецкіх ваеннапалонных пачалі ствараць выпраўленча-працоўную калёнію (ВПК): адрамантавалі памяшканьні, зрабілі агароджу, збудавалі назіральныя вежы і адчынілі шэраг майстэрняў: цясьлярскіх, кавальскіх ды іншых. У лягеры з большага ўтрымліваліся крымінальнікі зь невялікімі тэрмінамі зьняволеньня. Для кіраўніцтва лягеру на вул. Лягернай быў збудаваны двухпавярховы драўляны дом. Стварэньне ВПК пачалося пры канцы 1945 г. і значна дапамагло ў аднаўленчых працах у горадзе: рабілі рамы для вокнаў, дзьверы, мэблю, ложкі, лежакі і да т. п.

У жніўні 1944 г. быў наладжаны рэгулярны пасажырскі рух зь Віцебскам, раз у дзень хадзіў цягнік з вагонамі 4 клясы — «максымамі». Цягнікоў далёкага прызначэньня тады не было. Шмат вагонаў мелі сьляды бамбаваньняў: былі выбітыя шыбы, прабітыя аскепкамі сьцены. Калі трэба было ехаць у Менск, дык часьцей за ўсё карысталіся таварнымі цягнікамі. Калі я вяртаўся з эвакуацыі ў Полацак, дык ад Смаленску да Віцебску мусіў ехаць «таварнякамі». Усе таварныя цягнікі былі напханыя пасажырамі, і ніхто з гэтым тады не змагаўся. Бальшыня станцыяў была зьнішчаная, і яны разьмяшчаліся ў зямлянках ці ў трафэйных вагонах: італійскіх, польскіх, летувіскіх, нямецкіх і г. д. Каб адшукаць станцыю, трэба было глядзець, куды цягнуцца драты ад галоўнае лініі. Хуткасьць цягнікоў была абмежаванай, з прычыны дрэнных каляінаў, якія складаліся з абрэзкаў рэек, былі часовыя драўляныя масты і г. д. Вызваленым раёнам дапамагалі іншыя рэгіёны: дасылалі харчы, матэрыялы, абсталяваньне, везьлі скаціну, насеньне. Пасьля вызваленьня Прыбалтыкі пачало вяртацца шмат палачанаў, пачалі прыязджаць з савецкага тылу эвакуяваныя. Лік жыхароў пачаў расьці, пры гэтым сутыкнуліся з вострай нястачай жыльля, а хутка і з поўнай адсутнасьцю яго. У пакой засялялі па 2–3 сям'і, засялілі ўсе бункеры. Жыхары пачалі будаваць новыя дамы і аднаўляць разбураныя. У верасьні-кастрычніку з гораду былі выведзеныя ўсе палявыя шпіталі, сталася вальней, але пачалося фармаваньне Полацкае вобласьці, патрабавалася шмат памяшканьняў для ўстановаў і іхных працаўнікоў. Былі выкарыстаныя памяшканьні былога кадэцкага корпусу, якія часова перадало вобласьці вайсковае міністэрства. Былі занятыя дамы па вул. Леніна, вызваленыя шпіталямі, будынкі лястэхнікуму і Спаскага манастыру. У гэтых дамах разьмесьціліся абласны НКВД і міліцыя. Канцылярыя аблвыканкаму напачатку заняла дом № 17 на вул. Леніна, а затым перабралася з шэрагам аддзелаў у дом № 29, дзе пазьней знаходзіліся скурна-вэнэрычны і анкалягічны дыспансэры. Шэраг ягоных аддзелаў разьмесьціўся ў былым кадэцкім корпусе і ў іншых будынках. Прыкладам АблАНА — на вул. К. Маркса (цяпер Гагарына) у дамах былога гародніка Галёркіна. Першым старшынём аблвыканкаму быў прызначаны У. Е. Лабанок. У будынку па вул. Ленінскай, дзе цяпер знаходзіцца раённая міліцыя, разьмесьціўся абкам КПБ. Першым сакратаром абкаму быў Я. А. Жылянін (памёр у жніўні 1979 г.). Напачатку ўваход у абкам быў вольным, а затым увялі сыстэму дазволу. Увосень 1944 г. была праведзеная кампанія па здаваньню збожжа дзяржаве. Вызначаныя пляны былі выкананыя, за што Лабанок і Жылянін былі ўзнагароджаныя ордэнамі СССР. У ніжнім паверсе кадэцкага корпусу ля былога Мікалаеўскага сабору быў адчынены гарадзкі клюб, у ягонай залі праходзілі розныя нарады, канфэрэнцыі, зьезды, урачыстыя сходы і г. д. Побач зь ім аднавіла сваю працу полацкая музычная школа. У памяшканьні кірхі, былым краязнаўчым музэі, было разьмешчанае кіно, на сэанс гледачы зьбіраліся на вуліцы, а затым усе кідаліся займаць месцы, бо ў залі стаялі прыстаўныя лаўкі на 4 ножках і не было нумарацыі. Затым было збудаванае файэ, зробленыя лаўкі з прыслонамі і нумарацыяй. Першым дырэктарам кіно была Н. А. Каскевіч.

Супрацоўнікі гарадзкіх, абласных, раённых арганізацыяў, працоўныя і службоўцы прадпрыемстваў, а таксама ўсё гарадзкое насельніцтва, атрымлівалі карткі. На карткі выдавалася пэўная норма прадуктаў, некаторыя зь якіх прывозіліся нерэгулярна. Кіраўнікі атрымлівалі «літарныя» нормы, таксама розныя, у залежнасьці ад займанае пасады. У сталовай існаваў адмысловы пакой, дзе палуднавалі асобы, што мелі «літарныя» карткі. У выпадку накіраваньня па справах у іншы горад, яны здавалі свае харчовыя карткі і на гэты час атрымлівалі «рэйсавую» картку, паводле якой можна было харчавацца ў сталовай іншага гораду, альбо набыць там прадукты. Першыя месяцы пасьля вызваленьня гораду рынак быў надта бедным, мала было харчовых тавараў і пакупнікоў, пры гэтым кошты былі казачнымі, прыкладам кіляграм сьвінога тлушчу каштаваў 1000 руб. Але з стварэньнем вобласьці і вяртаньнем жыхароў гандаль ажывіўся, прывоз прадуктаў павялічыўся, шмат пачало прыязджаць «заходнікаў» на сваіх конях. Кошты пачалі падаць і харчы сталіся даступнымі для насельніцтва. На рынку можна было купіць зерне, муку, крупы, малочныя прадукты, мяса, яйкі, тытунь, фрукты, грыбы і г. д. Але дарагоўля ваеннага часу заставалася, грошы моцна абясцэніліся, акрамя гэтага хадзіла шмат фальшывых «трыццатак» нямецкага вырабу. З фармаваннем вобласьці адчыніліся харчовая і прамтаварная крамы ў Мікалаеўскім саборы за алтаром. Зьявіліся зачыненыя разьмеркавальнікі, пакупнікоў прымацоўвалі да крамаў на падставе картак. Да кастрычніцкіх сьвятаў 1944 г. выдалі добрую норму звыш ліміту, а па «літарных» картках — па літру неачышчанага сьпірытусу. На карткі выдаваліся таксама прадукты, якія атрымлівалі з ЗША, Канады, Аргентыны ды іншых амэрыканскіх краінаў. Выдавалі яйкавы парашок, сухое малако, кансэрваваную каўбасу, сьвіную тушонку, мясныя кансэрвы, кансэрваванае малако, цукар, цыгарэты, жуйную гумку, калі хто атрымліваў скрынку зь дзённым рацыёнам жаўнера. Акрамя таго для разьмеркаваньня праз прафсаюзныя арганізацыі паступала былая ва ўжытку вопратка (сукенкі, гарнітуры, паліто, абутак і г. д.) з ЗША і Ангельшчыны, сабраная грамадзянамі гэтых краінаў для жыхароў пацярпелых раёнаў нашае краіны. У нашых крамах выдавалі абутак, вопратку, бялізну па асобных квітках, што разьмяркоўваліся праз прафсаюзныя арганізацыі. Наагул з вопраткай і абуткам у нас было вельмі цяжка. Шмат хто насіў вопратку, пераробленую з трафэйнае або савецкае вайсковае ўніформы.

З 1-га верасьня 1944 г. аднавілі працу школы № 1, 2 і 3, а таксама чыгуначная ў Грамах. Увосень пачала працаваць пэдвучэльня, а ўвесну 1945 г. — лястэхнікум, які мне выпала аднаўляць. У 1945 г. пачалі працаваць школы музычная і мэдсёстраў (цяпер мэдвучэльня). Супраць цяперашняга гатэлю і рэстарану «Дзьвіна» увосень 1944 г. быў адчынены тэлеграфны, тэлефонны, а таксама радыёвузел, карацей кажучы, пошта. Яна займала двухпавярховы дом, пакуль не збудавалі сучасны вузел сувязі. Абласным кіраўніком сувязі быў Парфянчук. Каб забясьпечыць горад лесам і палівам была ўведзеная працоўная конная павіннасьць. Шмат «заходнікаў» з коньмі былі накіраваныя на нарыхтоўкі драўніны ў лясах Полацкага, Расонскага і Ветрынскага раёнаў. Дзеля дапамогі будтрэсту ў заходніх раёнах вобласьці былі завэрбаваныя работнікі, для якіх часова ў памяшканьні лястэхнікуму быў адчынены інтэрнат. На мурах дамоў у 1944 г. пачалі зьяўляцца лёзунгі: «Адновім з попелу наш родны горад», «Зробім наш горад яшчэ прыгажэйшым» і г. д. Ладзіліся нядзельнікі і суботнікі дзеля ачышчэньня гораду ад завалаў, разборкі будынкаў, што падлягалі разбурэньню. Працавала камісія, якая замацавала частку будынкаў, што падлягалі аднаўленьню, за ўстановамі і школамі, а астатнія належыла разбурыць. У вельмі цяжкім стане была сельская гаспадарка ўсходніх раёнаў Полацкае вобласьці. У выніку карных экспэдыцыяў у гэтых раёнах, эвакуацыі ацалелых жыхароў у Летуву ды Латвію, люду ў вёсках было вельмі мала, бальшыня вёсак была спаленая, людзі жылі ў землянках, быў жудасны голад, амаль не засталося скаціны і птушкі. Для правядзеньня сяўбы ўвесну 1945 г. было мабілізаванае ўсё, што магчыма. Былі адноўленыя калгасы, дзяржава пазычыла ім насеньне, як збожжа, гэтак і бульбы. Але шмат калгасаў ня мелі транспарту для вывазу пазыкі. Калгасьнікі на сваіх плячах у мяхах несьлі зерне, каб пасеяць. З тылу была дасланая нейкая колькасьць жывёлы (кароў, коней і інш.), якіх разьмеркавалі па калгасах. Не было трактарыстаў, былі цяжкасьці з палівам і машынным алеем. На дапамогу калгасам пасылалі гараджанаў: работнікаў, службоўцаў, навучэнцаў. У шмат якіх калгасах частка зямлі апрацоўвалася рыдлёўкамі, альбо самі запрагаліся ў плуг, то бок аралі на людзях, а дзе былі каровы, дык на іх. Адным словам, рабілася ўсё, каб засеяць як мага больш зямлі. Земля за часы вайны была зьнясіленая, частка пачала зарастаць лесам, хмызамі, на шматлікіх палетках заставаліся міны. У заходніх раёнах вобласьці варункі былі іншымі, у большасьці жыхароў быў статак, коні і насеньне, гаспадаркі ўсе былі аднаасобныя, то бок хутарскія[17]. Хто пацярпеў ад вайны (пагарэў, не было насеньня і г. д.), тым дапамагалі апрацаваць зямлю і насеньнем. Зь вяртаньнем насельніцтва на свае месцы пачаліся пошукі закапанай маёмасьці, збожжа, кінутага статку, вазоў, сельскагаспадарчага інвентару і г. д. Шмат закапанае маёмасьці не знайшлі, бо паліцыянты, немцы, а месцамі і суседзі, што засталіся, драцінамі дасьледвалі зямлю ля хатаў і забіралі сабе адшуканае. Некаторыя знаходзілі сваіх кароваў у іншых вёсках ці ў горадзе ў іншых людзей, і калі тыя не аддавалі іх дабраахвотна, дык вярталі ўсё праз суд. Народныя суды ў першыя месяцы галоўным чынам займаліся разборам гэтых спрэчак з-за скаціны і маёмасьці. У горадзе народнай судзьдзёй была Прохарава. Казалі, што некаторыя сяляны з Жарцаў, Палаты ды іншых навакольных вёсак, калі жыхары ўцяклі з Полацку, езьдзілі ў горад, каб разжыцца кінутай маёмасьцю. У горадзе здараліся выпадкі рабункаў на вуліцах, а ў заходніх раёнах пачалі дзейнічаць банды, што нападалі на савецкіх і партыйных працаўнікоў, камсамольцаў, работнікаў сельсаветаў і каапэратараў. Зь імі ворганы мусілі весьці жорсткую і працяглую барацьбу. Напужаныя бандытамі жыхары хавалі іх, удзень жа тыя працавалі на сваіх хутарах і мелі выгляд міралюбных земляробаў[18].

Увосень 1944 г. у заходніх раёнах Беларусі была праведзеная мабілізацыя ўсіх палякаў, здольных насіць зброю, для службы ў Войску Польскім. Гэта былі рослыя і дужыя мужчыны, што адседзелі ўсю вайну на сваіх хутарах. Чамусьці немцы не зганялі іх у Нямеччыну на працу, не былі яны і ў партызанах[19]. Усе мабілізаваныя канцэнтраваліся ў Полацку ў лясным тэхнікуме. Тут фармаваліся паходныя часткі, якія пасылаліся ў Польшчу, што часткова была ўжо вызваленая. Бальшыня мабілізаваных вылучалася сваёй рэлігійнасьцю. У адным з пакояў лястэхнікуму на сьцяне быў намаляваны крыж, і тут яны ўранку ды ўвечары маліліся і сьпявалі рэлігійныя сьпевы. Вайна працягвалася, савецкія войскі ў шэрагу месцаў перайшлі мяжу, вызвалялі суседнія дзяржавы ад фашыскага прыгнёту, і ўвесну 1945 г. нястрымна рухаліся да Бэрліну. Пра рух войскаў насельніцтва інфармавалі па радыё, якое было ўжо ў мностве хатаў, акрамя таго на вуліцах былі ўсталяваныя дынамікі. Насельніцтва забясьпечвалася газэтамі і часопісамі. Пра рух войскаў таксама можна было штодня даведацца з гарадзкога пляну вайсковых дзеяньняў, што быў усталяваны на вул. Леніна ля будынку абкаму партыі, і які карэктаваў М. А. Маніс, пакуль працаваў у гаркаме партыі. Ля гэтага пляну заўжды стаяў люд і знаёміўся з хадою вайны. З паведамленьняў Інфармбюро было зразумела, што хутка вайне канец, гэтага дня чакалі, і ўрэшце 9 траўня 1945 г. ён надыйшоў. Уранку радыё паведаміла аб безумоўнай капітуляцыі фашыскіх войскаў і сканчэньні вайны. Цяжка апісаць пачуцьці, што ахапілі людзей, тую радасьць ад перамогі, што далася гэтак цяжка і зь вялікімі стратамі. Шмат хто плакаў ад радасьці, абдымаліся і цалаваліся, іншыя плакалі таму, што іхныя блізкія: бацькі, сыны, дочкі не дажылі да гэтага дня, бо загінулі ў полымі вайны. Усе верылі, што гэта апошняя вайна і больш войнаў ня будзе. Шмат хто разважаў, што чалавецтва, перажыўшы гэткую вайну, ніколі не дапусьціць узьнікненьня новае. У частках полацкага гарнізону аб канцы вайны даведаліся ў ноч на 9 траўня, распачалася страляніна, ракеты асьвяцілі неба, вайскоўцы пачалі сьвяткаваць перамогу раней за цывільных. Ля помніку палеглым гвардзейцам быў праведзены гарадзкі мітынг, ушаноўвалі памяць загінулых. Шмат хто плакаў, былі гістэрыкі, а адзін інвалід страціў прытомнасьць. 10 траўня адбыліся дэманстрацыі і вайсковы парад. Трыбуна была ўсталяваная ў сквэры перад кінатэатрам на вул. К. Маркса. Сабраліся ўсе жыхары і часткі гарнізону. Выступалі прадстаўнікі абласных, гарадзкіх, раённых савецкіх і партыйных ворганаў, вайсковых частак. Быў дадзены гарматны салют, а ўвечары таксама быў салют з дапамогай ракетаў. Вайна скончылася, але ейныя наступствы засталіся, патрэбныя былі вялізныя высілкі, каб загаіць раны.

Примечания

1

Умацаваны раён (УР) быў складовай часткай гэтак званае «Лініі Сталіна», што цягнулася ад Балтыкі да Чорнага мора і мела 21 УР. Полацкі УР быў 56 км шырынёй і каля 5 км глыбінёй. Паводле сьведчаньняў мясцовых жыхароў, люд на пабудову яго прывозілі аднекуль з-пад Ніжняга Ноўгараду. Ім пад страхам турмы забаранілі кантакты з тутэйшымі людзьмі. Пасьля сканчэньня будоўлі ўсе былі вывезеныя назад у Расею. — тут і далей камэнтары Міхася Баўтовіча

2

Потым мела назву «Бульбяная».

3

У часе гэтага выбуху загінуў Міхаіл Баўтовіч, які ехаў міма на вазу. Бомба трапіла гэтак блізка, што родныя потым не маглі разабраць, дзе рэшткі яго, а дзе — каня. У Першую сьвятовую вайну ён на фронце страціў руку, таму сямейнае паданьне кажа: «Немцы пачалі, яны ж і скончылі справу».

4

Мова ідыш, на якой размаўлялі эўрапэйскія габрэі, сфармавалася на грунце верхненямецкага дыялекту.

5

Цяпер тут стаіць будынак Белаграпрамбанку.

6

Пэўна ад ням. Wirtschafts kommando (гаспадарчае камандаваньне).

7

Пра сувязь акружэньня Пятроўскага з НКВД згадвае ў сваіх успамінах «Тры гады пад нямецкай акупацыяй у Беларусі» П. Ільлінскі (Часопіс «Грани», Франкфурт на Майне, № 30–31, 1956)

8

Гэта супадае з пачаткам актыўных дзеяньняў партызанскіх аддзелаў, сфармаваных з закінутых з Масквы спэцгрупаў. Задачай было сфармаваць у немцаў недавер да ўтвораных мясцовых ворганаў, выклікаць рэпрэсіі да іх, і гэтым падштурхнуць насельніцтва да больш радыкальнага супраціву. Дывэрсійныя аддзелы ня толькі правакавалі акупацыйную ўладу, але і самі займаліся зьнішчэньнем настаўнікаў і супрацоўнікаў мясцовых ворганаў. Цягам усяго пасьляваеннага часу сьведкі адзначаюць варожасьць між згаданым Манісам і былымі ўдзельнікамі гэтых аддзелаў.

9

Хазанский В. Я. «Ася: О борьбе подпольной группы против фашистских захватчиков в г. Полоцке», М, 1966.

10

Не прыняцьцё клясавага вучэньня ня ёсьць доказам прыхільнасьці да нацыянал-сацыялізму. Але і камунізм і нацызм аднолькава адкідалі хрысьціянскі сьветапогляд.

11

На самой справе працэс дасягненьня царкоўнай самастойнасьці пачаўся яшчэ 23.07.1922 г. з закладаньня Беларускай мітраполіі мітрапалітам Мэльхісэдэкам (Паеўскім), але быў перарваны бальшавіцкімі рэпрэсіямі супраць рэлігійных дзеячоў. Згаданы сабор, які адбыўся 30.8–02.9.1942 г., быў працягам азначанага працэсу.

12

Тутака недакладнасьць: існавала нямецкая акупацыйная ўстанова Генэральны камісарыят «Беларусь», якая частку паўнамоцтваў у галіне адукацыі, культуры, сацыяльнай апекі перадала ўтворанай 21.12.1943 г. Беларускай Цэнтральнай Радзе. Установы Беларускі Камісарыят не існавала.

13

Маецца на ўвазе прэзыдэнт Беларускае Цэнтральнае Рады Радаслаў Астроўскі (06.11.1887–17.10.1976)

14

Беларускі корпус самааховы дзейнічаў зь ліпеня 1942 г. да траўня 1943 г. Мэтай было дапамагчы паліцэйскім часткам у падтрыманьні парадку. Немцы не адважыліся ўзброіць 20 сфармаваных батальёнаў і яны былі распушчаныя.

15

У кастрычніку-лістападзе 1943 г. у Расонскім і Полацкім раёнах праведзеная карная акцыя «Гэнрых» (Heinrich), а ў красавіку-траўні 1944 г у Полацкім, Ушацкім, Лепельскім і Докшыцкім раёнах — «Залева» (Regenschauer) і «Веснавое сьвята» (Frühlingsfest).

16

Экспэрты вайсковае справы адзначаюць памылковасьць рашэньня аб вядзеньні рэйкавай вайны, якая замарудзіла наступ войскаў з прычыны разбуранасьці камунікацыяў.

17

Гэткі стан сельскай гаспадаркі ўсходніх раёнаў быў выкліканы ня толькі нягодамі вайны, але і сацыялістычнай сыстэмай гаспадараньня ў падсавецкай Беларусі.

18

Апошнія сутыкненьні ворганаў дзяржбясьпекі з аддзеламі антысавецкага супраціву зафіксаваныя ў 1952 г., цалкам супраціў ліквідаваны ў 1954 г.

19

На самой справе насельніцтва Заходняе Беларусі не было пасыўным, як можа падацца. Частка прыймала ўдзел у Беларускай Краёвай Абароне, частка — у нелегальнай Арміі Краёвай, частка — у непадкантрольнай маскоўскаму штабу партызанцы.

Content

Дэйніс Іван Пятровіч Полацак у часы вайны 1941-1945 гг.

Іван Пятровіч Дэйніс ПОЛАЦАК У ЧАСЫ ВАЙНЫ 1941–1945 гг.

Полацкі храніст

Полацкі ўмацаваны раён

Полацак у часы вайны 1941–1945 гг.

Примечания