Дукай Яцек

Extensa

Dukaj Jacek - Extensa

WYDAWNICTWO LITERACKIE

© Copyright by Jacek Dukaj

© Copyright by Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002

Wydanie pierwsze

Redaktor prowadzący Anita Kasperek

Redaktor

Wiesława Otto-Weissowa

Projekt okładki i stron tytułowych Tomasz Bagiński

Redaktor techniczny Bożena Korbut

Printed in Poland

Wydawnictwo Literackie 2002

31-147 Kraków, ul. Długa l

bezpłatna linia telefoniczna: O 800 42 10 40

księgarnia internetowa: www.wl.net.pl

e-mail: ksiegarnia@wl.net.pl

tel./fax: (+48-12) 422 46 44

Skład i łamanie: Scriptorium „TEXTURA”

Druk i oprawa: Drukarnia GS

ISBN 83-08-03286-9

Miałem sześć lat, gdy odszedł dziadek Michał. Pamiętam bardzo dużo. Zwykłem bawić się z Larysą przy jego grobie, za strumieniem. Rósł tam wielki dąb. Wspinaliśmy się po jego konarach. Grób dziadka był po lewej. Popołudniami ku niemu przesuwa! się cień dębu. Kładliśmy się w trawie, poza zasięgiem sękatych korzeni patriarchalnego drzewa, na miękkiej ziemi. Te same owady wędrowały po naszych ciałach. Patrzyło się w tłusty błękit, rozmawiało o niczym. Pół sen, pół jawa, dzieciństwo. Nad nami trzy krzyże: dziadek Michał, prababka Kunegunda, Hieronim; Hieronim był pierwszy.

Bliżej zmierzchu cień wskazywał właściwy cmentarz rodziny: ten po drugiej stronie strumienia, pod wierzbami. Krzyży sto siedemdziesiąt osiem. Jakoś nigdy nie przyszło mi do głowy zapytać, czego granicę stanowi strumień.

Bawiliśmy się pod i na dębie, ponieważ było to największe drzewo w okolicy. Z najwyższych jego gałęzi mogłem dojrzeć dachy naszej farmy, wieżę wiatraka. Przeczytałem o Talesie i nazajutrz pomierzyłem cienie - mój

i dębu. Był wysoki na czterdzieści siedem kroków sześciolatka. Zaiste, roślina-Bóg. Larysa zapytała, co robię, gdy tak szedłem powoli wprost na grób dziadka Michała. - Przywołuję duchy - odrzekłem, ponieważ istotnie miało to pozór rytuału. Z końca cienia zeskoczyłem między krzyże. Haaa-ha-haach! Nogi wysoko podnoszone, głęboko uginane w kolanach, ręce ostro złamane, twarz ku niebu. Tak dziecko przechodzi z zabawy w zabawę, nie ma zgrzytu w następujących po sobie akordach. Larysa się przyłączyła. Tańczyliśmy. Chichocząc.

Po setnym piruecie zobaczyłem go, siedzącego pod pniem, w kołysce korzeni. Palił fajkę. Zamarłem; Larysa się obejrzała i również go zobaczyła.

- Dziadek! - pisnęła i pobiegła ku niemu. Dziadek Michał uśmiechnął się, wyciągnął ręce.

Wpadła mu w objęcia z całym impetem. Stęknął i zaśmiał się - poznałem głos.

Podszedłem. Podniosłem i podałem mu fajkę, wytrąconą przez szarżę siostry. Ujął cybuch lewą dłonią; prawą głaskał Larysę, siedziała mu już na kolanach, obejmowała mocno za szyję, wtulała głowę pod siwą brodę. Jeszcze miesiąc temu zasypiała tak, w zapachu jego tytoniu, pod dotykiem jego wielkich dłoni - niemal co wieczór. Przenosił ją potem do łóżka. Larysa była najmłodsza, on był jej dębem.

Coś mu teraz szeptała do ucha. Stałem i patrzyłem, jeszcze chwila, a uciekłbym. Dziadek podniósł na mnie wzrok, uśmiechnął się, mrugnął. Odwzajemniłem uśmiech.

Palcem wskazałem za siebie, na krzyż.

- Nie żyjesz.

6

Skinął głową.

- Ano.

Nie uciekłem zatem.

Siadłem obok. Dotknąłem jego ramienia - przez szorstki materiał koszuli; potem bezpośrednio jego dłoni, suchej, pomarszczonej skóry. Popatrywał z uśmiechem. Teraz wiem, bawiły go szeroko otwarte oczy dziecka. Oczy dziecka, zwierciadło naiwności, wszystko w nich jest prawdą, wszystko jest najzupełniej normalne, nawet w największym zdumieniu. - Gdzie byłeś? - pytała Larysa. - Zawsze przy tobie, wiewióreczko - odszeptywał, całując ją w czoło. Łzy w oczach starca, jeziora wybaczonego bólu, krzywd odpuszczonych.

Opowiedział nam bajkę. Czasami tak opowiadał. Teraz też; długą. Książę i jego Księga. Księga była bardzo stara, pozostawała w rodzie od niepamiętnych czasów. Kiedy przychodziło do podejmowania ważnych decyzji, Książę - jak wszyscy przed nim - zasięgał rady swego ojca. Otwierał Księgę, wypowiadał zaklęcie, duch Starego Księcia przybywał. Aż przyszło do szczególnie trudnego wyboru. Co robić, pyta Książę. Ojciec nie wie, ale radzi zapytać jego własnego ojca -jak zawsze do tej pory pytał. Bierze Księgę i przywołuje Księcia-Dziadka. Dziadek - Księcia-Pradziadka. Pradziadek - Prapradziadka... I tak to idzie, w rytmie dziecięcej wyliczanki, w opadającej kadencji; śmialiśmy się i skandowali razem z dziadkiem.

Larysa w końcu usnęła. Słońce już zachodziło, pamiętam czerwień tamtego nieba, w takiej czerwieni lubiłem zasypiać, na pachnącej wilgotnym drewnem werandzie, w oddechu wielkiego domu, otwartego na wietrzne

7

przestrzenie wszystkimi drzwiami i oknami... Dom! Musimy wracać! Poderwałem się, dziadek obudził Larysę. Wstawała niechętnie. Pociągnąłem ją, rozespaną, za rękę.

- Pamiętajcie o Księdze! - wołał za nami, już niewidoczny w cieniu potężnego dębu, gdy brodziliśmy przez zimny strumień. - Pamiętajcie o Księdze!

Potem zastanawiałem się, jak właściwie kończy się ta bajka; jak w ogóle może się ona zakończyć.

Miałem jeszcze nieraz okazję go spytać, ale wówczas jakoś nie przychodziło mi to do głowy. Niełatwo skupić na dłużej uwagę sześciolatka.

Duch dziadka opowiadał natomiast o wielu innych rzeczach. Pamiętam bardzo dużo.

1.

To zaczyna się niepostrzeżenie, przeważnie od porażenia banałem.

Któregoś dnia - ile wtedy masz lat? nie więcej niż kilkanaście - zdajesz sobie sprawę, że nigdy już nie będziesz dzieckiem. Nie przeżyjesz po raz drugi ani godziny, ani minuty z tego czasu. Już zatrzasnęły się zwrotnice, wszystko zaprzepaszczone, szansę wszystkie. Jak funkcja falowa - ze wszechmożliwości kollapsujesz do jednego jedynego stanu. Takie i tylko takie dzieciństwo poniesiesz w sobie aż do wieczności. Przegrywasz z każdym dniem.

Niby wszyscy dobrze o tym wiemy - ale ty nagle pojmujesz ostatnie konsekwencje, asymilujesz tę nieuchronność do samego rdzenia swej duszy, i nogi się pod tobą uginają, kręci ci się w głowie, siadasz na ziemi, przerażony, zrozpaczony, serce bije mocno, powoli. Liczysz, raz-dwa, trzy-cztery, pięć-sześć, to są kroki śmierci, tak się skrada, tak odmierza, zegar atomowy wszechświata, me-tronom rozpadu połowicznego, klepsydra entropii.

Żeby się wydobyć, trzeba rzeczy małych: smaku świeżego jabłka, zapachu nocy, śmiechu twej małej siostry...

9

Wstaniesz, w końcu wstaniesz, wszyscy wstajemy. Za tobą, na ziemi, cień-pokurcz: zwłoki dziecka.

Hodowaliśmy konie. Stado liczyło ponad dwieście sztuk. Kiedy spędzaliśmy je wszystkie do korralu, od grzmotu ich kopyt kamienie przewracały się w swych podziemnych legowiskach. Tylko my i Zapartowie prowadziliśmy hodowlę na taką skalę; ale stado Zapartów było prawie o połowę mniejsze. Wiosną przeganialiśmy wierzchowce po nieskończonych łąkach Zielonego Kraju i razu pewnego zdarzyło się, iż gdzieś w tej nieskończoności tabuny jednak się spotkały, wpadły na siebie, przemieszały. Od tamtego czasu znakowaliśmy zwierzęta. Nasz znak to dwie odwrócone podkowy; Zapartów - krzyż. Znakowanie źrebaków odbywało się przeważnie na zewnątrz, na wybiegu. Czasami siadałem na ogrodzeniu, przyglądałem się. Ale nie było mnie przy tym, jak tato i dziadek Michał znakowali Trzecią Gwiazdę. Ezekiel mi opowiedział; a potem sam dziadek. Trzecia Gwiazda wyrwała się na moment i jeszcze leżąc, wierzgnęła tak nieszczęśliwie, że trafiła kopytem prosto w pierś starca. Uderzenie źrebaka nie było silne, lecz dziadek Michał wyraźnie poczuł, jak coś mu się tam w ciele przemieściło. Stracił dech, usiadł ciężko. Po chwili pojawił się ból, piekący, kłujący. Tato, Ezekiel i ciotka Tekla pochylali się nad dziadkiem. - Już dobrze, już dobrze - sapał. Nie było dobrze. Odnieśli go do domu, do jego pokoju na piętrze przybudówki. Chciał pójść sam, okazało się, że muszą go wziąć pod ramiona; i skończyło się na tym, że go za-

10

nieśli - zawołali jeszcze Nataniela do pomocy. Mały Jan pogalopował po Doktora. Wtedy się dowiedziałem. Natychmiast pobiegłem do dziadka, ale tam już kłębiło się pół rodziny i mama odpędziła nas, mnie i Larysę. Larysa płakała. (Z płaczem Larysy było tak: czasem wywoływał u mnie dzikie napady złości, krzyczałem na siostrę, przedrzeźniałem ją, robiłem miny, więc ona tym głośniej szlochała, więc tym większa złość rosła we mnie... a czasem - jej płacz podnosił wysokie fale współczucia, bliźniaczego smutku, próbowałem ją wówczas niezdarnie uspokajać, mamrotałem jakieś pocieszenia, przytulałem mocno, dzieci tak bardzo polegają na cielesności, dotyk i ciepło koiły wszelkie nasze koszmary... Raz złość, raz współczucie - i zdawało się, nie istnieje reguła pozwalająca przewidzieć, który wzorzec reakcji akurat przeważy). Larysa, z oczyma pełnymi łez, schowała się pod schodami; wpełzłem za nią. Miejsca ciemne, miejsca ciepłe, duszne, miejsca półmroku - tam bezpieczeństwo, tam pociecha. - Umrze, umrze - chlipała. Usłyszała to zdanie od kogoś pod drzwiami dziadka i teraz powtarzała na głos, był to jej strach największy, ponieważ kompletnie niezrozumiały. - Nie umrze - mówiłem - nie umrze. - Umrze, umrze, umrze. - Niecały rok wcześniej umarła kuzynka Małgorzata. Wieczorem żyła, rankiem była martwa; nigdy potem już jej nie widzieliśmy. Zapytany tato odparł, iż zabrała ją śmierć. Teraz wróciły do Larysy wszystkie dziecinne strachy wobec nieznanego. Kciuk powędrował do buzi, wcisnęła się w kąt wnęki - chude kolana pod brodą, palce nóg skulone, włosy koloru słomy kryją zapuchnięte oczy, łamie mi serce ten grymas bezgranicznej rozpaczy na jej pulchnej twarzyczce,

11

wykrzywione w płaczu wargi. Płacz wśród dzieci jest zaraźliwy; im dłużej na nią patrzyłem, tym bliższy byłem łez. Już drżały mi usta, już mrowiły policzki. Naraz złapałem ją za ramię. - Chodź. - Pociągnąłem, raz, drugi, trzeci, coraz silniej, aż się wreszcie ruszyła i odtąd dała już sobą powodować. - Chodź, zobaczymy.

Nasz dom składał się z kilkunastu mniejszych i większych budynków skupionych na planie prostokąta wokół najstarszej części: drewnianej chaty farmerskiej. Obecnie w chacie nocują już tylko goście, niemniej pozostała osią kompleksu. Od wschodu styka się z nią budynek największy (w którym i my mieszkaliśmy): trzykondygnacyjny, murowany, z sześcioma kominami, obszerną werandą i długim gankiem. Przybudówka dziadka znajduje się na jego tyłach. Ganek otacza wielki budynek dookoła, używaliśmy go także jako korytarza, tak przechodziło się z pokoju do pokoju. Często zakradaliśmy się nim (my, dzieci) pod okna zamkniętych przed nami pomieszczeń i podsłuchiwali, podpatrywali. Jeszcze częściej po prostu goniliśmy się po ganku do utraty tchu lub gniewnej interwencji któregoś z dorosłych. Matka krzyczała, że w końcu kiedyś połamiemy sobie karki. Jeśli już, to nie w ten sposób - istniały znacznie bardziej prawdopodobne. Mały Jan pokazał mi którejś nocy, jak wspiąć się na dach i jak przechodzić zeń na dachy innych budynków. Z perspektywy dachu wszystko było inne, miejsca doskonale znane okazywały się nagle egzotycznymi konstrukcjami tajemnego przeznaczenia. Wspinałem się, gdy tylko mogłem - czyli głównie nocą, bo za dnia zawsze istniało ryzyko odkrycia. Ale było w tym coś jeszcze: narkotyk wysokości. Z dachu widziałem nawet dąb. Wspi-

12

nałem się i na dąb; z niego widziałem nasze dachy. I było także to: oddech wielkich przestrzeni. Zwłaszcza w noce, w ciepłe noce gwiaździste. Sześć lat, tysiąc snów, wdrapywałem się między bliźniacze kwadratowe kominy, wznosiłem twarz, otwierałem usta, połykałem długimi haustami noc; noc połykała mnie. Ręka wiatru we włosach, w gardle pędzel zapachów (ziemi, trawy, dymu, ziemi), w uszach szum, straszny, wspaniały szum nieskończonych przestrzeni; ten niesłyszalny huk, który jest tłem każdej ciszy, a w takie noce po prostu rozsadza ci czaszkę. Oparty plecami o komin, z szeroko otwartymi oczyma, ustami wpół-uchylonymi, drżałem, zziębnięty, rozgorączkowany. (Teraz jestem pewien: gdyby nie Mały Jan, gdyby nie dachy naszej farmy - nie przyjąłbym kielicha Mistrza Bartłomieja).

Istniały wszakże w tym królestwie ścieżki niższe i dreszcze łatwiejsze. Poprowadziłem Larysę. Wiedziałem, że z ganku można przeskoczyć na wykusz przybudówki i następnie tak się po nim przesunąć, stopa za stopą, by zajrzeć do wnętrza dziadkowej sypialni. Rzecz jasna, ten skok to było ryzyko śmiertelne - lecz dziecko nie widzi tego w ten sposób. Przeskoczyliśmy oboje - ja pierwszy, ona za mną - i nawet nie spojrzeliśmy w dół. Przykucnięci, zbliżyliśmy się do okna, jednym ruchem unieśli głowy. Był już wieczór, za plecami mieliśmy cień chmurnego nieba; przed sobą - ciepłe światło pełnego ludzi pokoju.

Był tam dziadek Michał - leżał w łóżku, nieruchomy, widzieliśmy jego ręce na kocu i garb nosa; był Doktor - chodził w kółko od drzwi do łóżka i z powrotem, co jakiś czas pochylał się nad dziadkiem i wsłuchiwał się w rytm jego oddechu, tętna; był tato, wujek Anastazy, wujek Karol,

13

ciotki bliźniaczki; był Pastor, którego przyjazdu nie zauważyłem - on siedział na krześle przy nogach łóżka, tyłem do okna, z pochyloną głową, wyglądało jakby spał, ale potem przekonaliśmy się, że w istocie czytał z otwartego na kolanach modlitewnika.

Trwało to długie minuty, kwadranse. Zmierzchało już, podniósł się wiatr przednocny, poznałem go po zapachu. Co jakiś czas otwierały się drzwi sypialni, zaglądali do środka krewni. Ciotki bliźniaczki znowu zaczęły płakać. Doktor otworzył swą torbę, błysnął metal i szkło. Wkłuł się w ramię dziadka, wtłoczył mu w żyłę jakąś ciemną ciecz, potem sięgnął do kamizelki, zerknął za zegarek. Palce dziadka zaciskały się na kocu; ja ściskałem spoconą dłoń Larysy. Na co tam czekaliśmy, kurczowo uczepieni parapetu, przyklejeni do ściany pięć metrów nad ziemią? Jaki sekret pragnęliśmy podpatrzeć?

Bo w końcu przecież podpatrzyliśmy. Dziadek nagle usiadł, zobaczyliśmy jego twarz, przerażone oczy, ślinę i krew na brodzie. Zaczął kaszleć, łapać się za pierś. Przypadł do niego Doktor, przypadł tato, reszta rodziny - aż Doktor musiał na nich nakrzyczeć, dopiero się odsunęli. Dziadek, z twarzą wykrzywioną w bólu, szeptał coś charko-tliwie. Widać nie mogli go zrozumieć, bo nagle się uciszyli, i wtedy zabrzmiały wyraźnie słowa Pastora: - Prawo Pana doskonałe - krzepi ducha; świadectwo Pana niezawodne

poucza prostaczka; nakazy Pana słuszne - radują serce; przykazanie Pana jaśnieje i oświeca oczy... - Larysazłapała mnie mocno za koszulę, odwróciła głowę od okna.

Umrze, umrze, umrze, umrze. - No więc umrze; będziesz wreszcie cicho?! - warknąłem.

14

Tam wewnątrz działy się bowiem rzeczy przedziwne. Doktor wzniósł ponad głowę puste dłonie i odstąpił od łóżka. Tato, ciotki i wujkowie stali w milczeniu, nagle skamieniali. Pastor zaś, nachylony tuż nad dziadkiem Michałem, wrzeszczał nań z wściekłością:

- Aż po grób! Aż po grób! Aż po grób!

Nie bardzo wiedziałem, co by to miało znaczyć. Był-żeby to refren kolejnej modlitwy? Pastor wymawiał te trzy słowa głosem zarezerwowanym dla kazań potępieńczych; był odwrócony do okna plecami, lecz doskonale potrafiłem sobie wyobrazić, jak teraz wygląda jego twarz.

Co najdziwniejsze, dziadek zdawał się go mimo wszystko nie słyszeć. Patrzył pusto przed siebie - to znaczy gdzieś w prawo, w kąt sypialni między łóżkiem a drzwiami - i dyszał swoje. Banieczki krwi pękały mu na wargach. Zaczęło mi się zbierać na wymioty. Przełknąłem z wysiłkiem.

Wtem Pastor umilkł. Ktoś krzyknął; któraś z ciotek chyba. Zamigotała żarówka, na moment zrobiło się w pokoju ciemniej, jakby wielka ćma okrążyła lampę. Cień wy-pęczniał w miejscu, w które wpatrywał się dziadek Michał; wypęczniał, rozrósł się, napuchł na jedną trzecią pomieszczenia, po czym szybko się cofnął i rozpuścił.

Zielona sukienka, róża w ciemnych włosach, opalone, nagie ramiona. Uśmiecha się ciepło, podchodząc do dziadka, siadając na łóżku, ujmując drżącą rękę starca; on uśmiecha się do niej.

Wielka cisza. Pastor wznosi ramię, niczym do ciosu Mojżeszowego. Tato łapie go za to ramię, przytrzymuje. Ciotka Joanna odwraca się od nich wszystkich, opiera czoło o ścianę.

15

Młoda kobieta z różą we włosach z powrotem układa dziadka na łóżku, wsuwa mu pod głowę poduszkę. W tej ciszy usłyszałbym, gdyby coś powiedziała; nie mówi nic. Pochyla się nad dziadkiem. Myślałem, że go pocałuje - ale nie. Ociera wierzchem dioni jego wpółotwarte usta, delikatnie zamyka mu powieki. Nadal uśmiecha się lekko. W uszach ma srebrne kolczyki, małe, lśniące.

Potem wstała, spojrzała na mnie, przygładziła sukienkę i rozpłynęła się w powietrzu.

Miesiąc po tym, jak zabrała go piękna Śmierć, spotkaliśmy dziadka Michała pod dębem i opowiedział nam bajkę.

Później zdarzało się jeszcze, że odwiedzał nas, mnie i siostrę, gdy byliśmy razem, ale znacznie częściej przychodził do nas w samotności. Wiem, że zjawiał się regularnie, by utulić do snu Larysę, czekała na niego co wieczór. Dla mnie też istniał taki czas i takie miejsce - wystarczyło mianowicie, bym wspiął się na dach.

Skąd wychodził, dokąd odchodził - musiał przemieszczać się po drogach powietrza, inaczej usłyszałbym go, ciężkie kroki na klekoczących dachówkach.

Siadywał oparty o sąsiedni komin, spoglądaliśmy w tym samym kierunku. Wiatr unosił w ciemność zapach jego tytoniu.

Król Midas złamał sobie nogę. Tato mówi, że niezrośnie się dobrze.

To był dziki koń.

16

Chyba go zastrzelą. Daniel był na Targu i przepuścił mnóstwo forsy. Zapowiada, że się ożeni. Wszyscy sąwściekli.

Ha, pamiętam, jak przywiózł wtedy tę rudą dziewuszkę od Mesenitów. Potem środek nocy i nagle słyszymy tętent, strzał i krzyki. Krewni się upomnieli. Mielibyśmy tu drugą Troję.

Dziadku, ty babcię też poznałeś na Targu?

Widzisz, małyrsą targi i targi, hę, hę. Ale nie. Tobyło w którąś wiosnę cudów. Prowadziliśmy stado od wybrzeża, kiedy zaczęło sypać diamentami. Parę chwil i ziemia wyglądała jak po ciężkim gradzie. Kuzynowi Tomaszowi wybiło oko. A, o, ta blizna, widzisz? - to też stąd. Konieoczywiście oszalały. Musieliśmy się rozdzielić, żeby po-znajdować te najbardziej przerażone, które odbiegły najdalej - i tak z tuzin gdzieś przepadło. Zresztą wszystkiemiały poranione kopyta. Ja pojechałem na zachód. Były podrodze mniejsze i większe zagajniki; musiałem sprawdzaćco do jednego: tam mogły się schronić, tyłko tam ziemiabyła czysta. Ale oczywiście same drzewa też sperwertowa-ło i jak już...

Per... co?

Ach. Akurat wtedy była to szadź metaliczna. Rozumiesz, jakby je wszystkie okuto, do ostatniego listka,cieniutką warstwą żelaza. Po takiej wiośnie ziemia pozostaje jałowa na dekady. Byłeś kiedyś za Drugą Rzeką? Zajrzyj do Wodospadów, tam jeszcze stoi Skamieniały Gajz dwudziestego siódmego.

Róża ciotki Izabeli.

No. To jest kryształ, wtedy obracało w kryształ.

17

A człowieka? Też może tak spretewować?

Nie bój się, nie zdarza się to często. Mhm, nowięc wjeżdżam do tego zagajnika i słyszę jakąś potwornąkłótnię. Patrzę: trzy dziewczyny w bieliźnie biją się o jakąśszmatę. Ha, a kiedy mnie zobaczyły... Boże drogi!

Dlaczego w bieliźnie?

Wybrały się tam na piknik i wzięło je z zaskoczenia, ubrania im przyrdzewiały do trawy. Zdaje się, że ocalała tylko ta jedna bluzka, ale jak się zaczęły o nią kłócić...

I babcia to była jedna z nich?

Nie. Siostra najstarszej. Pojechałem na ich farmędać znać rodzime i Teresa zawiozła im ubrania.

Oświadczyłeś się jej wtedy?

Nie no, co ty? Przez następne dwa lata w ogóle jejnie widziałem. Tyle że pogadaliśmy trochę tamtego wieczoru; nocowałem u nich, pomogłem naprawić co większeszkody. Potem wyszliśmy na pogawędkę, tak się akuratzłożyło, matka ją chyba wypędziła z kuchni... Teresa miała jeszcze fartuch w mące. Była pełnia, jak teraz. Zaczęłami wróżyć z księżycowych chmur, pożartowaliśmy... takie tam...

No to jak, dziadku? Kiedy postanowiłeś się z niąożenić?

A co ty tak nagle o tym ożenku?

A-a, bo Daniel...

Daniel...! Nie słuchaj biednego durnia. Kiedy postanowiłem, mhm. To jakoś tak małymi kroczkami. W ogóle zapomniałem o niej. Dwa lata, tak, dwa lata. Siadłem pojakimś cięższym rozczarowaniu i zacząłem się zastanawiać,z którą to kobietą właściwie czułem się najlepiej, w czyjej

18

obecności, z czyim uśmiechem. Aż doszedłem do Teresy i to był koniec konkurencji; a wtedy pomyślałem o niej po raz pierwszy od chyba roku. Jakoś te parę kwadransów tamtego wieczoru... Co mi tam, powiedziałem sobie, wymyśliłem pretekst i pojechałem na ich farmę. Kalkulowałem: wyszła za mąż; będzie zupełnie inna... Ale była taka sama. Zaczęła mnie uczyć wróżb. Potem przyjechała do nas na święta. I już. Szybko stało się jasne, że prędzej czy później pobierzemy się. Śpisz?

Nie. Nauczyła cię?

Mhm?

Umiesz wróżyć?

Różnie mówią.

Powróż, powróż!

Dobra pełnia. Burza na Marę Imbrium, nie wróżęo pieniądzach. Co chcesz wiedzieć?

Ojej. Nie wiem. Czy Daniel się ożeni.

O tobie, o tobie; nie przepowiadam o nieobecnych,Księżyc musi patrzeć ci w twarz.

No dobrze. Kiedy ja umrę?

A skąd ci to...

No, dziadku. Proooszę!

Fakt, głupie pytanie. Mhm, jak mam ci powróżyć,to nie patrz na mnie, patrz na niego.

Patrzę.

Dobrze. Powiedz kiedy.

- Teraz.

19

No?

Nie powinienem. Idź spać.

Dziaaaadku...Ale jego już nie było.

I długi czas sądziłem, iż przyczyną tej jego raptownej irytacji był fakt, iż zobaczył wówczas w ruchu szybkich wiatrów Księżyca, jak niewiele życia mi pozostało; że śmierć moją z nich odczytał, tragiczną a przedwczesną. Tak sądziłem przez lata. A przecie kto wróżył? - duch, duch.

Daniel jednak się ożenił. Było wesele. Zjechali sąsiedzi i krewni. Trzy tuziny dzieci, których nigdy wcześniej nie widziałem, wypełniły dom. Stara chata nie wystarczyła - goście byli wszędzie. Przeciągnęło się to na drugą i trzecią noc. Chyba wszyscy stracili poczucie czasu. Prze-jedzony, zasnąłem na długiej sofie w wielkim salonie na parterze. Ciężkie, hałaśliwe sny kilkakroć wyrzucały mnie na drugą stronę jawy, spoconego od fantastycznych strachów. Ludzie wchodzili, wychodzili, przyplątał się pies (nie nasz), ktoś mnie też przykrył kocem - zrzuciłem go na podłogę. Chyba już świtało, kiedy przecknąłem się po raz kolejny, wtulony w miękką pierś ciotki Lany. Ciotka na kolanach miała rozłożony wielki rodzinny album - opowiadała historię poszczególnych zdjęć nieznajomej kobiecie, która siedziała po drugiej stronie, jeszcze z kieliszkiem w ręku, i co chwila pochylała się i przekrzywiała głowę, by w tym szarym, mętnym świetle lepiej przyjrzeć się czarno—białym obrazom przeszłości. Lewa ręka ciotki mierzwiła

20

w roztargnieniu moje włosy; być może to właśnie mnie zbudziło.

Odruchowo wodziłem wzrokiem za jej pulchnym palcem.

A to babka Kunegunda, zanim jeszcze wyszła zaJuliana - mówiła ciotka Lana, wskazując zdjęcie ciemnowłosej Śmierci, jeszcze młodszej, tym razem w białejsukience; brodziła ku fotografowi przez rozsrebrzony strumień.

Ach, ona - westchnęła nieznajoma i uniosła kieliszek do ust.

Zasnąłem.

Spała też Larysa, i równie niespokojnie. Dziadek Michał nie mógł przecież do niej przyjść, nie w takim tłumie. Mówiła doń głośno przez sen. Matka usłyszała.

Pioruny biły od horyzontu po horyzont, czarny tłuszcz zalał niebo, w środku dnia paliły się w domu wszystkie światła, gdy tato zstępował z werandy z lampą we wzniesionej ręce i wołał na wiatr, we wściekłą ciemność:

- Ojcze! Ojcze!

Matka trzymała mnie mocno, inaczej pewnie bym zbiegł z werandy za nim. Mimo głośnego szumu wiatru słyszałem dochodzący z wnętrza domu płacz Larysy - to już parę godzin od lania, jakie sprawił nam tato, a ona wciąż szlochała. Było to tylne podwórze farmy, lecz i tu zapuściło się paru zapóźnionych gości, stali pod ścianą i wymieniali

21

niespokojne spojrzenia. Wicher targał ich odzieniem, włosami. Huczało mi w uszach, rozpędzone powietrze, rozpędzona krew.

- Ojcze! Ojcze!

Zatrzymał się przy starej studni, tam znajdowała się granica cienia, podwórze przecinała bowiem równo kurtyna mroku burzy. Postawił lampę na cembrowinie. Rozejrzał się, wzniósł twarz ku jeszcze większej ciemności. Wbijałem palce w dłoń matki, włosy zaczęły mi stawać dęba na głowie.

- Ojcze!

Powstał z ziemi, z nagłego tumanu pyłu, jak czarny golem. Błurch! - i oto stoi, wyciąga rękę do syna, drugą powstrzymuje huragan. W zmierzwionej brodzie błyskają zęby, gdy odpowiada na pytania, których nie słyszę; tych odpowiedzi nie słyszę również. Tato stoi plecami do nas, dziadek - twarzą. Wystarczy, że podniesie wzrok, przesunie spojrzenie i spotkamy się oczyma - przez kurz, przez wicher, przez cień. Spójrz! Spójrz na mnie!

Matka przyciskała mnie do boku, oddychaliśmy szybko; coś tu się działo, coś ważnego, lecz moment nie pozwalał na zadawanie pytań, mogtem tylko stać i patrzeć.

Oni się kłócili. Ojciec wymachiwał rękoma. Dziadek, przysiadłszy na studni, drapał się po grzbiecie nosa. Ruchy ramion taty napędzały na niego wielkie cienie od lampy. Sucha burza grzmiała za plecami dziadka.

Był smutny, widziałem. Raz spróbował wyciągnąć dłoń do syna; tato odskoczył jak oparzony. Porwał lampę i ruszył powoli ku werandzie, tyłem, krok za krokiem, wciąż krzycząc.

- Nie zbliżaj się! Nie dotkniesz ich! Odejdź!

22

Dotarł pod schody. Ciemność postąpiła za cofającym się światłem i dziadek utonął za pionową kurtyną. Z lampą we wzniesionej ręce wołał ojciec na wiatr, we wściekłą ciemność:

- Nie wejdziesz! Nie wejdziesz!

Minuta, dwie, dziesięć, byliśmy otoczeni murem nocy, wichura napierała ze wszystkich stron, wybuchło kilka szyb, pękło gdzieś drewno, dom trzeszczał i niemal się chwiał, kryłem twarz w łonie matki, przerażony. Płakały dzieci, wyły psy. Co musi dziać się z końmi, co z kurami i świniami... - Przeklęty - szepnęła matka. Kto? A przecież wiedziałem: dziadek Michał, on.

Zerkałem przez palce: krążył na granicy sztormu, na przemian wyłaniając się i kryjąc w mroku, huragan eksplodował obłokami śmiecia w miejscach, w których on wychodził na światło. Zawodził i błagał. - Nie wiecie, co czynicie! Po co, po co to cierpienie...? Nie umrze nikt!

Dochowaj Przymierza! - powtarzał tato. - Niewejdziesz! Precz! - I lampa w górę.

Nie umrze nikt!

Dochowaj Przymierza!

Słowa już chyba nie miały znaczenia, liczył się upór, demonstracja determinacji. Teraz to sobie przypominam i wiem, że żaden z nich nie mógł postąpić inaczej. Cóż bowiem powstrzymywało dziadka, jeśli nie słowa? Miał za sobą niewidzialne armie, miał moce ciemności, gromy i błyskawice w lewej garści, w prawej nasze ciała bezbronne; miał, miał. Ale chodził naokoło i krzyczał.

Sam też płakałem. Zorientowałem się, gdy matka po raz kolejny otarła mi łzy.

23

Mamo, co się dzieje z dziadkiem?

Zaprzedał swą duszę.

Zaprzedał duszę? Wróciło wspomnienie gniewu Pastora.

- Diabłu?

Przytuliła mnie, odciągając w głąb domu.

- Gorzej, gorzej.

Tropię słowa języka niemożliwego w oprawnych w popękaną skórę encyklopediach, słownikach i leksykonach... „Tanatofobia: chorobliwy lęk przed śmiercią”.

Czyj zatem strach był zdrowy? Dziadka Michała? Ojca? Mój?

Więcej się już dziadek nie pokazał. Chociaż często chadzałem na cmentarz zastrumienny, w cień dębu. Trzy krzyże. Zapach jego fajki. Wiedziałem, że istnieją wrota.

Tamtej jesieni skończyłem siedem lat. Ziarno zbliżało się już do obłoku komet Meduzy, dwieście miliardów kilometrów, pierwsze impulsy reprozyjne, zaburzenia gradientów grawitacji i asymetria skrzydeł wiatru słonecznego, ciarki na skórze; a gwiazda powoli rosła od czerwonego punktu, kryształ żrącej soli w oku patrzącego - gdy nie patrzył nikt.

Pamiętam, pamiętam wszystko.

Szesnastej zimy mego życia, gdyśmy odwiedzali Targ, zaplątałem się na Placu Krzykaczy między dwóch rewolucjonistów. Zdaje się, że nierozsądnie odezwałem się do któregoś; wrzeszczeli potem na siebie nade mną, jeden pluł cytatami z Biblii, drugi z von Neumanna. Stopień patetyczności ich słów zdawał się odwrotnie proporcjonalny do stanu osobistej higieny. (Potem znajdę w słownikach słowo „dekadencja”).

Na ile cierpienia wyceniasz człowieczeństwo...?!- wrzeszczał ten od von Neumanna. - Czemu elektryczność, a nie jaskinie? Co?!

To zawsze jest mały krok! - odpluwał biblista. -Zawsze zmiany na lepsze! Tylko że po tysiącu nie wieszjuż, co lepsze; lepsze jest co innego!

Więc zwierzę, tak?! W błocie! W błocie! W błocie!

No to idź do Nich, proszę, droga wolna! Tfu!

Ojciec zagarnął mnie spod ich spojrzeń, jeszcze zagapionego hipnotycznie na czerwone twarze i drżące dłonie (wymachiwali nimi bezcelowo, a może właśnie w celu zastraszenia adwersarza).

25

Radykałowie. Dzięki nim przynajmniej znamywartość umiarkowania - uśmiechnął się. - Chodź.

A gdyby jednego z nich zabrakło, a drugi znalazłkogoś jeszcze bardziej radykalnego od siebie... - liczyłempod nosem, patrząc na czubki swych butów. - Czy to niemy bylibyśmy ekstremą?

Och, ale nas jest więcej.Pokręciłem głową.

Ich jest więcej.

Byłem już wtedy na tyle dojrzały, by znać prawdziwe znaczenie zaimków zawieszanych w próżni i bez dłuższego zastanowienia posługiwać się owym językiem, który pozwala mówić swobodnie o tym, o czym nie można mówić wprost. I też nie dlatego, iż ktoś zakazał - na tym wszak polega tabu, iż prawo nie musi go nawet sankcjonować, tabu jest przed prawem. (Co wszakże jest przed tabu...?)

Na tyle więc byłem dojrzały - ale jeszcze nie wystarczająco, by rozpoznać, kiedy nie należy już ojcu odpowiadać, zwłaszcza gdy jest to odpowiedź przecząca. Wciąż był on dla mnie przede wszystkim ojcem; człowiekiem, mężczyzną - dopiero potem. Chyba to są te drzwi do prawdziwej dojrzałości: kiedy przez nie przejdziesz, dorośli przestają być istotami z obcej krainy, których motywów i myśli tak czy owak nie docieczesz; stają się natomiast takimi samymi zagubionymi głupcami, co ty, tylko że starszymi, i jesteś w stanie z ich rozterkami sympatyzować, a czasami nawet - zrozumieć ich.

Ale ja ojca jeszcze nie rozumiałem.

- Takiś mądry? - parsknął, przyśpieszając krokuku naszym wozom.

26

Larysa z grzbietu Ognia wskazała zwiniętym biczem zachodni horyzont.

- Objeżdżamy?

Ściana ciemnej zgnilizny nadal grodziła tam ląd, rozciągając się od ziemi do nieba. Sine plamy średnicy mili przesuwały się po niej powoli, zgodnie z biegiem podpo-wierzchniowych nurtów mroku.

Co powiedzieli w Krypcie? - spytał Daniel.Ojciec machnął ręką i wspiął się na kozioł.

No, co powiedzieli? - naciskał Daniel.

- Straszą tylko - mruknął ojciec. - Objeżdżamy.- Obejrzał się na wóz kuzynostwa. - Gdzie Anna?

- Cholera, znowu musiała gdzieś pobiec.Wszyscy zaczęli się rozglądać za małą. Dosiadłem

Robaka i naciągając rękawiczki, wyjechałem zza wozów. Stanąwszy w strzemionach, plecami do złego zachodu, wypatrywałem Anny pośród zabudowań Targu (wszyscy mi zawsze powtarzali, że mam najlepszy wzrok w rodzinie). Ale nie wypatrzyłem; owego wieczoru znalazło się tam chyba ponad tysiąc osób, rekord, jeśli nie liczyć świąt równo-nocy. Wypełniali przestrzeń między namiotami, ruinami i wozami taką masą ludzkiego chaosu, że dostrzeżenie w nim jednej pięcioletniej dziewczynki graniczyło z cudem. Targ, jak sama nazwa tłumaczy, służy za miejsce wymiany. Wymienia się tu towary i słowa, ludzi i zwierzęta. Tylko dzięki Targowi zachowuje swą wartość pieniądz Zielonego Kraju; a przecież i tak nie wszyscy uznają owe antyczne banknoty. Tu, w ruinach największego gmachu, dokonuje się sądów i stanowi prawo - na ile zechce kto uznać te spotkania głów poszczególnych rodów i zarząd-

27

ców farm za rzeczywisty sąd i legislaturę. Są w księgach zdjęcia prawdziwych instytucji państwa, budynków i tłumów ludzkich - wielkich, olbrzymich. Więc znam różnicę. Nie ma państwa w Zielonym Kraju. - Państwo - powiada Daniel - jest maszyną homeostatyczną. Reaguje na zmiany warunków wewnętrznych i zewnętrznych. Dba o zachowanie struktury powiązań łączących swe składniki oraz o ich sumaryczną przydatność do realizacji różnych celów w różnych sytuacjach dla potrzeb owej struktury. Raz ustanowione, ginie jedynie w akcie mordu. Nigdy nie wyzwala tych, których wzięło w niewolę. Nigdy nie zaprzestaje wysiłków wzmocnienia struktury. Czy widzisz już, co leży u kresu tej ścieżki? Czy widzisz to PAŃSTWO? - Tu Daniel pochyla się nad rozmówcą. - Nigdy, nigdy nie będziemy mieli go w Kraju; to byłby koniec. - Nie mamy. Mamy Targ. Ale, jak mówił biblista, to zawsze jest mały krok. Ci z północy, fundamentaliści - jak by ich nazwał ojciec, radykałowie - nie uznają nawet Targu; nigdy tu nie przyjeżdżają, a i my się do nich nie zapuszczamy. To nie Przymierze, zaledwie obyczaj, ale może właśnie tym bardziej silny - on, który jest przed prawem.

Rozjechaliśmy się po Targu szukać malej Anny. W końcu znalazł ją Sasza Kuternoga; był sygnał od wozów (dwie pochodnie) i zebraliśmy się tam z powrotem. Tymczasem jednak wieczór przeszedł we wczesną noc, zachodniego horyzontu w ogóle nie było już widać, żadnych gwiazd, żadnych chmur, wkrótce zginie za tą zasłoną także Księżyc.

- Lepiej przenocujmy tutaj - zaproponowałem. Większość wizytujących Targ tak właśnie postanowiła, rozkładali się pod namiotami, rozpalali ogniska; Pastor włączył

28

neon nad wrotami do Krypty, gdzie po wyjściu członków Kady z podziemi zawieszono tablicę z aktualnymi wytycznymi. - Rano powinno się wyklarować co i jak.

Widziałem, że inni przytakują propozycji - ale ponieważ wyszła ona ode mnie, ojciec tylko wzruszył ramionami, mruknął: - Szkoda czasu - i strzelił batem.

Tak oto ruszyliśmy w tę ciemną noc perwersji O’ak zapewne rzekłby dziadek Michał), mała karawana czterech wozów i pięciorga jeźdźców - i ta decyzja przesądziła o kształcie całego mojego życia.

Rżenie Robaka i dygot jego mięśni pod moimi udami ostra won zwierzęcego potu - gnałem już sam, oddzielony od reszty; czy koń poniósł, czy też to ja, ujeżdżony przez strach, wbiłem podświadomie ostrogi w boki wierzchowca trudno rzec. Ze bali się wszyscy - to jasne. Zanim nie zgubiłem ich w odmętach nocy, kłuły mi mózg - przez ucho wewnętrzne, bębenek i oponę - ich krzyki histeryczne, już na wpół ochrypłe. Ponad wyciem wichru, ponad kwikami zwierząt, ponad trzeszczeniem powietrza; ponad moim własnym oddechem. Co charakterystyczne, dzieci milczały. Daniel klął gromko. Ojciec wrzeszczał niezrozumiale, strzelając z bata i szarpiąc lejcami; odpowiadali mu Przerażonymi okrzykami pozostali woźnice. Larysa zaś nawoływała mnie, do końca słyszałem przez ciemność swoje imię. Potem już tylko rżenie Robaka. Dygot jego mięśni, gdy sam dygocę w siodle - a z nocy wychyla się ku mnie Kolejny Potwór.

29

Czy mimo woli wjechaliśmy w strefę horroru, czy też specjalnie sięgnięto ku nam? Zaczęło się od dziwnego, srebrnego połysku trawy i twardego chrzęstu, z jakim miażdżyły ją kopyta i koła. Potem poczuliśmy to w oddechu; ktoś się rozkaszlał, Daniel z miejsca podniósł się w strzemionach i zamachał na ojca, który prowadził pierwszy wóz: - Wstecz! Zawracamy! - Karawana zaczęła zataczać ciasny okrąg. Wtedy zobaczyliśmy tego ptaka. Spi-kowal nad nas, by zaraz wzbić się na dwadzieścia metrów, gdzie chwilę krążył; ptak morski, mewa lub albatros. Pikując ponownie, rozmnożył się w powietrzu na pięć - ptak, ptak, ptak, ptak i ptak - i było już jasne, iż znajdujemy się pod Klątwą. Daria złapała za karabin, poczęła do nich strzelać, przeładowując pospiesznie. Nim Daniel ją powstrzymał, strąciła dwa albatrosy. Podjechałem do najbliższego. Bez pochodni nie widziałem wyraźnie. Spadł na żwir. Trzepotał się tam w ciszy, nie krwawiąc i nie gubiąc piór. Był wielkości tego pierwszego, „oryginalnego” albatrosa, co wydało mi się czemuś absurdalne. - Zostaw! - krzyknął ktoś na mnie, bo mimowolnie pochylałem się głęboko w siodle. Obejrzałem się na krzyczącego i kiedy wróciłem spojrzeniem do ptaka... Cóż, albatrosa już tam nie było, była dziura w ziemi, czarny lej w połaci żwiru, skąd jął wydobywać się gryzący dym. Szarpnąłem Robaka wstecz. Łłu-bum, łłubum, łłubummmm - policzyłem, zapatrzony, trzy uderzenia serca, po czym z leja rzygnęło ohydą. Musiały to być zwierzęta, skoro tak szybko się poruszały, jednakowoż wszelkie braterstwo formy ze znaną mi fauną Kraju pozostawało kwestią surrealistycznych skojarzeń. Drobne jak mrówki, wielkie jak pies; z nogami i bez nóg; z głową i bez

30

głowy (albo z więcej niż jedną); w futrze, w skórze, w śluzie, w piórach, w błonach kolorowych; ciche i skrzeczące, piszczące, wyjące, śpiewające, mówiące („Ja, ja, ja, ja! Wi-wi-wi-wi-kooo!”); idą, pełzną, skaczą, fruną. A nie ma dwóch takich samych. Motylowaty krokodylek podleciał i ugryzł Robaka w nogę. Koń zakwiczał przeszywająco, wierzgając w bok. Tak zaczęła się panika. - Dalej! - wołał ojciec, strzelając z bata. Przeładowane wozy toczyły się ślamazarnie. Za nami, z ciemności, z ziemi, wychodziły kohorty za kohortami. - Dalej! - powtórzył i rozkaszlał się. Widziałem, jak Larysa przesuwa przed twarzą urękawiczo-ną dłonią i zbiera coś z powietrza. Spojrzeliśmy na siebie. - Babie lato - powiedziała, uśmiechając się lekko, po dziecinnemu. Nasze konie odskoczyły od siebie w zamieszaniu, depcząc po dywanie z Potworów. Daniel zaczął kląć pełnym głosem. Spojrzałem. Ziemia ruszała się już ze wszystkich stron; byliśmy otoczeni. Zaczął wzmagać się wiatr, coraz silniej smagając twarz, drażniąc skórę. Coś opadło mi miękko na głowę; wciągnąłem powietrze i wepchnęło mi się do gardła. Zdarłem z siebie połyskliwy welon. Robak drżał pode mną i rzucał łbem. Jakaś kobieta zaczęła płakać. Coś żywego osiadło mi na ramieniu. Ktoś zaczął strzelać; spojrzałem w kierunku huku - ale tam była już tylko ciemność, pożarła dwa ostatnie w karawanie wozy, ciężka masa mroku, noc jak puchnący kamień. To chyba wówczas ścisnąłem Robaka piętami. Jedna była myśl: koń szybszy od wozu, koń szybszy od nocy.

I tak pogalopowałem przed siebie, na oślep.

Nie wiedziałem, że Robak krwawi, że się wykrwawia. Czy zachowałbym się inaczej, gdybym wiedział? Chy-

31

ba nie; na pewno nie. Poganiałbym go tak samo. Strach śmiertelny to jest stan fizjologiczny, można go rozpoznać między innymi po smaku w ustach - trochę żelazisty, trochę gorzkawy; nieuniknione jest także pewne cierpnienie podniebienia i drętwota języka. Rządzi ciało.

Nie wiedziałem, że krwawi, i kiedy się przewrócił, byiem przekonany, iż dopadł nas jakiś wyjątkowo wściekły Potwór. Zdążyłem wyrzucić stopy ze strzemion i zeskoczyć; nie połamałem nóg, lecz kompletnie straciłem orientację. Mrok był nieprzenikniony. Wylądowałem w błocie i momentalnie ucieszyłem się, iż jest to błoto, a nie rój pandemoniczny, tym straszniejszy, że zupełnie niewidoczny w tych egipskich ciemnościach.

Było o strachu, teraz będzie o odwadze. Otóż przekonany, iż tam właśnie ucztuje na Robaku monstrum jakieś piekielne, podszedłem jednak ku zwierzęciu, z nożem w garści podkradłem się ku miejscu, skąd dochodziło przeciągłe rzężenie. Szczerze mówiąc, motywację stanowiła raczej histeryczna potrzeba uzbrojenia się, choćby czysto symbolicznego, w sztucer zawieszony przy siodle. (Prawdą jest, co powiadają: to strach pcha nas do czynów heroicznych). Niemniej była to czysta odwaga; wiem, mimo że nie posiada smaku.

Co dalej? Ściągnąwszy rękawiczki, wymacałem, z sercem w gardle, sztucer; potem znalazłem łeb Robaka i dobiłem go strzałem z przyłożenia. Wciąż nic się we mnie nie wgryzało - i tak oto strach napędzał mnie do coraz większego ryzyka. Zacząłem mianowicie grzebać mozolnie w jukach. Zauważyłem, że wiatr mocno przycichł; rozglądając się bezmyślnie, gdy ręce pracowały samodzielnie, do-

32

strzegłem w ciemności kilkadziesiąt mrugających szybko iskierek: nie przesłonięty fragment nocnego nieba. To będzie mój drogowskaz. Zapalę pochodnię. Przynajmniej będę widział, po czym stąpam. Mam broń. Uda mi się. Tamto zostało daleko za mną. Larysa na pewno uciekła na Ogniu. (O ojcu nie pomyślałem: było dla mnie oczywiste, iż nic mu się nie może stać). Będzie dobrze.

Zapaliłem pochodnię, wstałem - i zobaczyłem, że pożarło mi już całe lewe ramię, wpełza na bark.

Było koloru srebrno-niebieskiego; w migotliwym świetle pochodni połyskiwało mokro. Pokrywało rękawy koszuli i kurtki, dłoń, paznokcie. Nic nie czułem na skórze - ale musiało być grube na cal. Gapiłem się w bezruchu, fascynacja granicząca z katatonią. Płomień skwierczał nad moją głową. Noc pulsowała echami odległych kakofonii. Jak rzeczna fala, jak język węża, jak cień o zmierzchu - przesuwało się powoli, nieśmiało. Dotknęło mej szyi. Wzdrygnąłem się mimowolnie, i ten dreszcz nareszcie zdjął ze mnie czar.

Zdarłem kurtkę i koszulę. Pod nimi ciało wolne było od srebrnej pleśni, prócz kilku jej cienkich żył. Zacząłem ścierać z siebie zarazę, najpierw trąc o spodnie, potem, przełożywszy pochodnię do lewej ręki, skrobiąc nożem. Długo to trwało; w końcu, o ile mogłem to ocenić bez lustra, uwolniłem się od narośli. Skóra była czerwona, wyraźnie podrażniona - od tej narośli, od noża, może od jednego i drugiego.

Skażone ubranie postanowiłem zostawić. Podniósłszy sztucer, ruszyłem w drogę.

Dwa tysiące kroków dalej spostrzegłem srebro na obu nogawkach.

33

Wyobrażam sobie, jakie to na nim zrobiło wrażenie. Zresztą opowiadał mi potem.

Nie spał, nie obudziłem go. Usłyszał z piętra walenie w drzwi. Otworzył w jednym z tych swoich szlafroków; wokół nóg plątały mu się długie poły, musiał je nieustannie podciągać, by nie nadepnąć.

Otworzył drzwi i aż się cofnął o krok. W progu stał goły wariat, cały w błocie; w jednej ręce - strzelba, w drugiej - brudny nóż; w oczach - histeria. Spod błota wyzierały czerwone pręgi nacięć. Wymachiwał tym nożem, jakby przymierzając się do kolejnego samookaleczenia, i dyszał przez zaciśnięte zęby.

- Wejdź, proszę - rzekł Mistrz Bartłomiej, zagarnąwszy szlafrok i usunąwszy się pod ścianę.

- Lustro! - zachrypiałem. - Gdzie są lustra?!Wyjął z kieszeni i założył okulary, przyjrzał mi się

uważnie. Potem wskazał otwartą dłonią w głąb korytarza. Rzuciłem się ku wejściu do najbliższego pomieszczenia.

- Gość w dom, Bóg w dom - mruknął Mistrz Bartłomiej za moimi plecami, zamykając drzwi.

Powiadają, iż najważniejsze jest pierwsze wrażenie, ale nie sądzę, by tak było w istocie.

Ja sam, gdy po raz pierwszy ujrzałem jego dom (Bartłomiej mówił: „dwór”), pomyślałem: kolejna ruina. Co prawda, widziałem zaledwie cień, zarys sylwetki na tle

34

gwiazd. No i nie przyglądałem się długo - błysk światła w jednym z okien wystarczył. Światło! Ludzie! Ratunek! Umysł opanowany miałem jednym wyobrażeniem: że jestem pożerany. Do tego stopnia, iż chwilami obraz przesłaniał mi świat zewnętrzny, wygłuszał bodźce.

...Co mówiłeś?

Wykąp się. Mówię: wykąp się. A przynajmniej obmyj jakoś. Roznosisz mi to błocko po wszystkich dywanach. Nie mam większych luster! Usiądźżesz. A najlepiejsię wykąp, tam jest łazienka.

Mówiłeś coś?

Tak to musiało wyglądać - póki nie opadłem z sił. Wtedy zasnąłem mu w fotelu w salonie.

Salon na parterze dworu Bartłomieja stanowił jedyne pomieszczenie godne tej nazwy, jakie dane mi było ujrzeć poza kartami starych książek. Wszystko tu było zabytkowe, łącznie z tym fotelem, do którego przez noc przyschnąłem na amen. Stal tyłem do okien i kiedy się ocknąłem, ujrzałem muzeum czasów zakazanych, zatopione w poziomych strumieniach porannego światła. Mogłem policzyć te strumienie, dzielone futrynami, zasłonami, meblami. W kącie stał nawet telewizor, wielki, czarny, z mętnym ślepiem kineskopu wytrzeszczonym na jasny świat; odbiornik oczywiście nie działał. Gdzieś w budynku tykał głośno zegar. Poza tym panowała kompletna cisza. Syknąłem przeciągle, podnosząc się z fotela, skóra najwyraźniej odchodziła razem z błotem - ale nie pomogło, cisza watowała szczelnie cały dwór, nie odpowiedział ni dźwięk. Bartłomiej - śpi? poszedł gdzieś? Byłem sam.

35

Tak rozpocząłem zwiedzanie muzeum. Były tu rzeczy, które mieliśmy także u nas, tylko że tutaj znajdowało się ich więcej i w lepszym stanie, oryginalnych - był na przykład fortepian, prawdziwy skoliotyczny rekin salonów, lśniąco czarny, wielozębny, z uchyloną paszczęką. Przesunąłem dłonią po klawiszach, pozostawiając drobiny skrzepłego błota - ale żadnych śladów w tej ciepłej, wełnistej ciszy, akord przebrzmiał, zanim jeszcze oderwałem dłoń. Były tu rzeczy, o których tylko czytałem lub słyszałem od starszych - przy klatce schodowej na piętrze stał oltyme-on, półprzeźroczysty, mieniący się wszystkimi barwami tęczy, od lewej do prawej, z formą dla przyciśnięcia ciała widoczną jako zapadlisko spektrum filtrowanego światła. Nie miałem czelności, by go dotknąć, nagle aż nazbyt świadomy skorupy brudu: co rekin, to nie anioł. I były rzeczy, których nazwy ni zastosowania nie znałem, być może dlatego, iż nie były to narzędzia użytkowe, lecz na przykład dzieła sztuki, pozbawione jakichkolwiek ukrytych funkcji; co prawda jedno nie musi wykluczać drugiego. (W sukurs idą słowniki: patrz pod „ergonomia”). Był taki pokój - na piętrze, w lewym skrzydle - którego podłogi nie krył dywan ani chodnik, lecz rodzaj elastycznej masy barwy popiołu. Masa pokrywała także ściany i sufit; nie było tu okien, jedynie drugie drzwi. Ledwo wszedłem, a stopy zapadły mi się prawie po kostki, pokój ożył. Z szarej masy poczęły wypuszczać się gibkie łodygi, wybiły w górę i w dół stalagmity i stalaktyty, w rogach jęły pęcznieć gruźlaste bulwy... Wycofałem się czym prędzej.

Zatem prawe skrzydło. Tu, przypomniałem sobie niejasno z nocy, otwierała się prawdziwa ruina. Ale najpierw

36

natrafiłem na metalowe stopnie i wąską klatkę schodową, prowadzącą zarówno w dół, jak i w górę. Zdało mi się, iż z dołu dobiegają szepty - Bartłomiej z kimś rozmawia? Zszedłem zatem. Ale nie rozmawiał nikt i nie było w tych lochach żywej duszy.

Lochy - czy zstąpiłem na parter, czy też znajdowałem się już pod poziomem gruntu? Panował tu piwniczny chłód - i ciemność prawie zupełna, gdyby nie żółty blask bijący z niższych regionów, zza zakrętu, gdzie strop szedł nagle wzwyż, ściany na boki, i oto była jaskinia, nawa półokrągła, po części otoczona pierścieniem starych cegieł, po części - skalnym gruzowiskiem. Ba, nie tylko gruz skalny tam leżał, spiętrzony na dwa, trzy metry, dostrzegłem także fragmenty różnych sprzętów, szczątki jakichś urządzeń elektronicznych (rozpoznałem klawiaturę, obudowę wielkiego głośnika, radio), nawet książki - ale naprawdę patrzyłem przecież w stronę przeciwną, w światło.

Jeszcze jedno nieobjaśnialne dzieło sztuki? Tak pomyślałem, wszedłszy w jego blask. Oblał mnie miękką falą i prawie poczułem lepkie ciepło pod pancerzem brudu. Stałem tam prześwietlany powolnymi promieniami i gapiłem się na naścienną konstrukcję, gobelin ze szklanych rur wypełnionych płynnym światłem. Posiadało barwę młodego miodu, różniło się wszakże odcieniami w poszczególnych tulejach (jaśniejsze, ciemniejsze, ostrzejsze, łagodniejsze, przesunięte ku czerwieni, przesunięte ku bieli), ponieważ jednak rury były tak ze sobą splątane i kończyły się raptownie, niewidocznymi przegrodami, przechodząc w inne - oko się gubiło, spojrzenie wpadało w Moebiusowskie pętle, kolor przesłaniał kolor, i tkwiłem tak, pochylony, z ramiona-

37

mi niedźwiedzio spuszczonymi wzdłuż bioder, i spadałem coraz głębiej w otępiający błogostan, aż pewnie zasnąłbym tam na stojąco, gdyby nie odezwała się od wejścia:

Organy Światła.

Cco...? - szarpnąłem głową, wyrywając się z tego półsnu.

Wuj tak mówi: Organy Światła.Mrugałem, próbując dojrzeć ją w cieniu.

Gdzie on jest?

W ogrodzie. O co chodziło z tymi lustrami?

Widziałaś, co działo się w nocy? Gdzie ja właściwie jestem? Pożyczylibyście konia, co?

Chodź.

Wyszliśmy z podziemi. Na stalowych schodach stukały ostro obcasy jej butów z wysokimi cholewami; postępując tuż za nią, czułem ostrą woń potu, końskiego i zapewne jej własnego. Rude włosy splecione miała w krótki warkocz. Przedstawiła się: Sjanna Ratche. Ten starzec w szlafroku, do którego należy dom, to jej wuj, Bartłomiej.

- Jak mnie tam znalazłaś?

Byliśmy już na piętrze. Zaśmiała się, wskazując na podłogę.

No tak. - Nagle stałem się aż nadto świadom mejnagości pod kamuflażem z suchego błota, które na dodatekkruszyło się przy każdym ruchu.

Tutaj - wskazała, zatrzymawszy się przed drzwiami w bocznym korytarzu.

Łazienka. Napuszczając wodę do wanny (w rurach coś wyło i piszczało, złocona armatura co chwila wpadała w rezonans), przeszukiwałem szafki, w końcu znajdując

38

wypłowiały, brunatny szlafrok. Bartłomieja, bez dwóch zdań.

Zanurzyłem się w ukrop. Woda momentalnie pociemniała. Odchyliłem głowę. Wzory pęknięć nasufitowe-go tynku układały mi się w wyobraźni w szkice anatomiczne - psa, ptaka, konia, człowieka... Co się z nimi stało w nocy? Przeżyli; na pewno zdołali umknąć. Ale dokąd udali się potem? Do domu? Czy też zawrócili na Targ? Ostatecznie i tak wrócą do domu, na farmę, więc tam skierować się najrozsądniej...

Nie było w co się wytrzeć, jeśli nie liczyć jakiejś dziurawej szmaty; jeszcze wilgotny, zawinąłem się w szlafrok. Wcześniej jednak po raz kolejny przyjrzałem się swemu ciału, już wolnemu od maski błota. Żadnych śladów, jedynie czysta skóra, stosownie elastyczna w dotyku i prawidłowo ten dotyk odczuwająca. Obrazy z nocy były jednak nazbyt przerażające, bym tak łatwo wyzbył się strachu.

Łazienka posiadała niewielkie okno. Wychodziło ono na tyły dworu. To tu znajdował się ów ogród. W istocie było to kilkuhektarowe pole, rozparcelowane pod uprawę różnego rodzaju warzyw - niektóre mogłem rozpoznać nawet stąd: pomidory, kapustę. Od prawego skrzydła budynku otaczał pole sad. Tam, w cieniu drzew, pochwyciłem kątem oka ruch sylwetki ludzkiej. Bartłomiej? Być może jednak kryl się w cieniu samego dworu, teraz, o poranku, bardzo głębokim - a pionowo w dół zajrzeć nie mogłem.

Nie było Sjanny na korytarzu - trudno się spodziewać, by czekała pod drzwiami łazienki. Zszedłem na parter. Gdzieś tu powinno się znajdować tylne wyjście. Bose stopy klaskały mokro na posadzce, to znów grzęzły w dywanie;

39

szlafrok był zbyt duży: dopóki nie podwinąłem rękawów, połykały mi ręce bez reszty.

Najpierw znalazłem mój sztucer: stał oparty o ścianę w rogu holu. Hol tu zakręcał, by wyprowadzić, otwartymi na oścież dwuskrzydłowymi drzwiami, na wąskie, kamienne patio, skąd już tylko cztery stopnie - i czarna ziemia ogrodu pod stopami. Po kilkunastu krokach coś ukłuło mnie w piętę. Sycząc, podskakiwałem na jednej nodze. Tak zastał mnie Bartłomiej, wracający z sadu z koszem pełnym pomarańczy. Był w drelichowych spodniach i wielkim słomkowym kapeluszu. Zaśmiał się głośno na mój widok i dopiero wtedy zdałem sobie sprawę, jak bardzo musi być stary - gdy skóra jego twarzy stworzyła w uśmiechu gra-werunek gęstszy od linii papilarnych; gdy zadrgało indyczo pomarszczone wole pod brodą.

Zaprosił mnie do środka, ale potem zmienił zdanie i zjedliśmy śniadanie na patio, przy plastikowym stole, na plastikowych krzesłach. Głaskałem materiał grzbietem dłoni.

Nie pytał wprost, lecz i tak opowiedziałem mu o nocy i w jaki sposób do niego trafiłem.

- Jak widzisz, jestem tchórzem - skwitowałem,smarując chleb.

- Chyba rzeczywiście - mruknął, miast zaprzeczyć.Dopiero wtedy się zarumieniłem.

Pożyczycie mi konia? - zapytałem po chwili, niepodnosząc wzroku.

Sam tu mieszkam. Mam tylko jednego starego wałacha - wskazał przy tym ruchem głowy prawe skrzydło,to w ruinie. - Kiedy byś przyprowadził go z powrotem?

40

Dwa, trzy dni. Góra cztery; zależy jak bardzo stary.

Może Sjanna pożyczy ci swojego, pogadaj z nią.

Nie mieszka tutaj?

Nie - pokręcił głową, uśmiechając się krzywo. -Rodzina ją przysłała, by sprawdzić, jak przetrzymałem noc.

Wydaje się, że miałeś szczęście. W każdym raziebudynek wygląda na nie uszkodzony.

Nadal kręcił głową.

Sam mi opowiadałeś: oblazło cię całego, leczu mnie byłeś już czysty.

Widać w końcu zdrapałem.

Przyjrzyj się ziemi po drodze. Łatwo dojrzysz pozostałości; po każdej Perwersji zostaje warstwa martwicy.Ale dopiero jakąś milę od dworu, nigdy bliżej.

Zmarszczyłem brwi. - Dlaczego?

Odchylił się na krześle, uniósł twarz ku błękitowi.

- Tak jak Przymierze, istnieją także różne prywatne umowy. Ta akurat jest jeszcze starsza od Przymierza.

Czy mówił prawdę? Same Perwersje stanowiły przecież złamanie Przymierza.

- A jednak Sjanna przyjechała sprawdzić, czy żyjesz.Bartłomiej wzruszył ramionami i w odpowiedzi powtórzył moje myśli:

- Nie po raz pierwszy nie dotrzymaliby słowa.

Stajnia mieściła się w przybudówce zrujnowanego skrzydła i tam zastałem Sjannę. Szczotkowała swoją klacz, czarną jak noc dwulatkę; rozpoznałem znamię Zapartów.

41

Tymczasem przebrałem się w podarowane przez Bartłomieja płócienne spodnie i lnianą koszulę; z butów pasowały tylko sandały. Stąpałem ostrożnie po starej słomie pokrywającej nierówną podłogę stajni.

Co to niby za umowę ma twój wujek?

Umowę? Aa, tak. - Odgarnęła włosy z czołai wskazała kciukiem w górę. - Astronom.

Co?

No wiesz, to taki...

- Wiem, kto to astronom - warknąłem.Posłała mi szybkie spojrzenie i zacisnęła wargi.Przez chwilę stałem zmieszany, wreszcie usiadłem

pod ścianą na skrzyni. Sjanna skończyła z jednym bokiem klaczy, zaczęła szczotkować drugi. Nie patrzyła w moją stronę. Sam wyglądałem przez otwarte wrota, słońce przekłuwało mi źrenice, przepalało oczy; jasny poranek zmusił mnie do opuszczenia głowy.

Wilki - mruknąłem. - Psy dzikie. Zdałby sięlew. Smok ognisty.

Mhm?

Jak inaczej odreagować? Trzeba czym prędzejwsiąść na konia, z którego się spadło; powtórzyć, w czymsię zawiodło. Jeszcze mnie trochę trzęsie. Głupie to, wiem.Cholera.

Noc.

Tak.

Daj spokój, każdy by się przeraził.

Chyba tak. Ale nie w tym rzecz. Przecież... Nieważne. - Obejrzałem się na Sjannę. - Pożyczysz mi ją?

42

Ten staruszek - wskazałem wzrokiem wałacha - padłby na serce przy pierwszym kłusie.

Potrząsnęła głową. Schowała szczotki, uwiązała klacz, podeszła do wiadra, by umyć ręce.

Wtedy ja bym tu utknęła. W domu pomyśleliby, żecoś stało się z wujem i ze mną. Powiedziane było, że dzisiajwrócę.

No ładnie.

Podwinęła wysoko rękawy koszuli, pochyliła się nad wiadrem. Rude włosy opadły na twarz.

Skąd to? - Miała bliznę na prawym przedramieniu, długą i brzydką.

Mój pierwszy upadek. Taka mała byłam. - Pokazała dłonią, prawie opuszczając ją do ziemi. - Ktoś potemwywróżył, że koń mnie zabije. - Niespodzianie uśmiechnęła się do mnie. - Więc oczywiście jeżdżę, gdy tylko mogę.

Odwzajemniłem uśmiech.

Kiedy ja poprosiłem o wróżbę mojej śmierci, wróżący tak się przeraził odpowiedzi, że do tej pory nie wiem,co zobaczył.

Nie powiedział?

Nie.

Pewnie mu wyszło, że to on cię zabije. - Wytarłaenergicznie ręce. - Słuchaj, zrobimy tak. Wrócę dzisiaj dodomu, opowiem, co i jak, i jutro rano będę tu z powrotem,przyprowadzę ci dobrego wierzchowca.

Dzięki.

Klepnęła mnie w ramię, przechodząc.

Patrzyłem za nią pod słońce. Chude nogi, plecy wyprostowane, barki cofnięte, głowa wysoko, włosy w ogniu. Ile ma lat, czternaście? Zapewne jeszcze mniej.

43

Odjechała po obiedzie. Już się ściemniało. Wyszedłszy przed dwór, ujrzałem wschodni horyzont pod wałem ciemnych chmur - dziś jednak były to zwykłe chmury burzowe. Wiatr wiał z zachodu, odganiając je od nas, i wkrótce odsłoniło się nad równiną wysokiej trawy czyste i jasne nocne niebo, milion gwiazd oraz gniewny Księżyc. Odwróciwszy się odeń, pochwyciłem błysk światła i plamę czerwieni w ruchu ponad skrzydłem-ruiną.

Wszedłem tam przez główny hol, pierwsze piętro i przez tę metalową klatkę schodową; dom stał ciemny i cichy. Nie było strychu, wychynąłem od razu na taras, po części kryty poszarpanymi szczątkami ściany nośnej, w dwóch trzecich zapadły o pół kondygnacji - ale na tej jednej trzeciej, która ostała się nienaruszona, wznosiła się masywna konstrukcja ze stali i tworzyw sztucznych. Bartłomiej siedział obok, na niskim krześle z wysokim oparciem, fałdy wyblakłej czerwieni spływały aż na posadzkę, marszcząc się od nowa za każdym razem, gdy podciągał szlafrok, unosząc do ust pękaty gąsiorek. Nawet jednak odjąwszy go od warg, pozostawiał głowę odchyloną wstecz, potylicą wpartą w oparcie. Mrugał; gwiazdy mrugały do niego.

Musiał mnie usłyszeć, bo machnął wolną ręką w kąt ruiny, gdzie leżał przewrócony wiklinowy fotelik. Przeniosłem go pod konstrukcję i usiadłem. Wtedy dopiero olśniło mnie: to teleskop.

- Astronom - mruknąłem, przypomniawszy sobie słowa Sjanny.

Podciągnął się leniwie na krześle.

44

Popatrz - rzekł, prostując ramię i nachylającpłaszczyzną do nas wielką, czarną tablicę podczepioną domachiny. Tablica natychmiast rozświetliła się gwiazdami.Drżały, migotały i pływały lekko na boki, aż dotknął jeszczeinnego modułu i obraz się ustatkowal. - Marsjaidy - mówił. - Widzimy je pod kątem, i krótko po zmierzchu, więcspoglądamy częściowo na powierzchnie boczne, nie oświetlone; to nie jest maksimum jasności Pasa.

Jak rozpoznajesz, które to planetoidy, a któregwiazdy?

Znaczy, nie powiększając bardziej? Po ruchuwzględnym. Zachowały sumaryczny pęd Marsa i chociaż niektóre większe jego szczątki weszły na bardziej ekscentryczne orbity, Miecz i Ostroga przecinają na ten przykład DrugiPas - to dziewięćdziesiąt procent drobnicy idzie równo.

A jak bardzo można powiększyć?

Pokazać ci Jowisza? Wenus chyba jeszcze jest...

I tak to się zaczęło. Teleskop (wyglądający bardziej jak trumna na asymetrycznym rusztowaniu) obracał się nad nami powoli, skrzypiąc, chrzęszcząc i terkocząc. Mistrz Bartłomiej gawędził leniwie, przeciągając głoski i przerywając w dziwnych miejscach, by łyknąć z gąsiorka, albo i bez widocznego powodu. Chłodny wiatr niósł znajome zapachy (ziemi, trawy...). Wszystko wracało na swoje miejsce - każda następna minuta była tak oczywista, że bardziej jak wyśniona niż przeżyta. Pokazał mi, jak ustawiać rektascen-sję i deklinację, jak sterować powiększeniem. Prawie przyciskałem nos do ekranu. Ale istniał sposób na kontakt bardziej intymny: okular w elastycznej obejmie, wyczepialny z plastikowej klamry przy obudowie. Bartłomiej nauczył mnie, jak

45

wklejać go w oczodół i jak od skóry odrywać. Wystarczyło teraz siąść wygodnie, rozluźnić mięśnie, zamknąć drugie oko - i opuszczałem Ziemię. Bartłomiej wciąż mówił, coraz bełkotliwiej, z coraz mniejszym sensem. Zaczął mnie częstować tym ciepławym jabłecznikiem. Manipulował teleskopem, gdy nie patrzyłem - to znaczy, gdy Patrzyłem - przesuwając mnie płynnymi łukami po nieboskłonie: gwiazda, planeta, gwiazda, asteroida, gwiazda, Księżyc... A te burze lunarne, żółte, czerwone i błękitne wiry atmosferyczne, konstelacje chmur - ruch wielki, przez swą wielkość prawie nieruchomy w spojrzeniu tak odległym... Aż podparłem się ręką o zimną posadzkę, straciwszy równowagę na foteliku, pchnięty naraz mocniej przez księżycową wichurę.

Mistrz Bartłomiej wodził kościstym palcem po ich kształtach na ekranie.

Ten tutaj... kompleks cały... miesiąc już tak. Odbieguna idzie, pożarł front południowy. Niektóre równania... Jak to zeszłej nocy: problemy pozaobliczalne, gdywyrwą się na wolność... Zobacz wewnątrz krateru, jak sięzawijają... Na Księżycu nie znają żadnych Przymierzy. Tylko zjadają się wzajemnie, burza burzę. I potem wróżbitawidzi takie kwiaty chaosu...

Piękne.

Zabobony.

Nieprawdziwe? Te korelacje. Daj trochę w lewo.

Jakie korelacje? Związki zawsze istnieją, takie czyinne człowiek znajdzie. Ale przyczyna i skutek?

Nie wiem. Przecież widzimy, więc wpływają nanas. A skąd wiesz, co naprawdę znaczy ten sztorm? Bo cośznaczy.

46

Ale nie dla nas, kochany, nie dla nas. Zresztą, jakto sobie wyobrażasz? Ze nie mają nic lepszego do roboty,tylko modelować Ziemię? Model, który by oddawał oryginał ze stuprocentową wiernością, musiałby być idealną jego kopią.

Nie musisz modelować całości, by przewidziećzmiany niektórych aspektów, bo ja wiem, części niezależnych...

Kto cię uczył, chłopcze? Wasz pastor?

Czytać i pisać? Sam, przeważnie; ale też rodzina,po trochu, jak to z dziećmi...

Nie sądzisz, że ludzie jednak różnią się czymś odkamieni, planet czy gwiazd?

To bardziej skomplikowane, na pewno. Ale czystopień komplikacji ma tu w ogóle znaczenie?

Skomplikowane... - skrzywił się Batłomiej, pocierając o siebie opuszki kciuka i palca wskazującego, jakby próbował rozdrobnić między nimi niewidzialną materię.- Gdyby tylko stopień komplikacji stanowił problem...Nie zimno ci przypadkiem?

Mógłbym tak do rana. Jeśli pozwolisz...

A baw się, proszę cię bardzo. Ładna pogoda siętrafiła.

Odszedł, zostawiając mnie sam na sam z nocą. A ja w końcu zasnąłem, gdzieś między Jowiszem a Saturnem.

Z Robaka został krwawy szkielet, siodło, uprząż oraz pomarszczona peleryna czarnej skóry. Ziemia dokoła była

47

przeorana i spulchniona w promieniu kilkunastu metrów. Zsiadłem z Amaranta, by zagarnąć ją w dłoń, poczuć pod palcami - ale to była gleba jak każda inna. Nie zauważyłem, co prawda, żadnych w niej znaków życia - insektów, roślin - ale to też o niczym nie musiało świadczyć.

Kryształy albo żelazo... - mruknąłem. - A tu nic.

Może głębiej - podsunęła Sjanna.Wzruszyłem ramionami i wskoczyłem z powrotem

na Amaranta.

Próbowałem odnaleźć po śladach karawany miejsce nocnej na nas napaści. Śladów nie było. Krążyliśmy czas jakiś, wreszcie poddałem się; zbliżało się południe, pora mi była wracać na farmę. Sjanna, której dom nie leżał bynajmniej po przeciwnej stronie dworu Bartłomieja, chwilę jeszcze mi towarzyszyła.

Chyba cię polubił - odezwała się.

Bartłomiej? Nie sądzę.

Chyba tak.

- Koncertowego idiotę z siebie tam zrobiłem.

Zachichotała. Po raz pierwszy wyglądała teraz naprawdę na swój wiek, gdy śmiała się tak, nie rozchylając warg, po dziewczęcemu (dziecinnemu), odwracając twarz ode mnie, a równocześnie próbując z ukosa podejrzeć moją minę i reakcję na jej śmiech.

Oj, może właśnie dlatego.

Mało ma rozrywek na tym odludziu, błazen zawsze się nada. - (Na to znowu zachichotała). - Czemumieszka sam?

Nie wiem. Zawsze mieszkał sam. To znaczy, odkąd pamiętam. Wcześniej może... Nie wiem.

48

- Boicie się o niego. To jego prywatne Przymierze... prawda to?

- No, pewnie prawda. O kurczę!Dojechaliśmy wówczas do zwłok węża ziemnego.

Zwoje zielonego cielska wyrastały nad powierzchnię ziemi, zdechł z łbem wgryzionym gdzieś w spieczony słońcem grunt - tu nie kryła go trawa, kopyta koni kruszyły piaskowe skamieliny. Ślady skruszeń oddolnych prowadziły natomiast od północy; tutaj się kończyły.

Najpierw sądziliśmy, że jeszcze żyje. Dwa łuki zielonego ciała, wysokie na ponad metr, nieruchome - tyle. Nie mogła wiedzieć, czy zdechł.

- Ale bydlę - sapnęła w podziwie, pochylając sięw siodle. Zanim zdążyłem ją powstrzymać, wyciągnęła ramię i dotknęła łuskowatej skóry stwora. - Zimny prawie.Brrr. Ohyda. - Wytarła rękę o spodnie.

Objechaliśmy truchło kilkakrotnie. Słońce stało w zenicie, Sjanna osłaniała oczy otwartą dłonią, piegi na policzkach wyznaczały granicę cienia. W końcu - to było nieuniknione - pochwyciła moje spojrzenie, kiedy zamiast wężowi, przypatrywałem się jej. Nie opuściłem wzroku. Uśmiechnęła się szeroko, wciąż z uniesioną ręką.

Szczerzyliśmy się tak do siebie ponad trupem Potwora, konie stały nieruchomo jak zaczarowane. Minuta? Dwie? Nie mrugając; głupia radość na naszych twarzach. Aż Amarant kichnął, stąpnął wstecz i opuściła rękę.

Nikt nie zginął, lecz Leonowi Starszemu odgryzło nogę. Siadywał potem na werandzie tylnej przybudówki,

49

obcięta nogawka ukazywała grubo obandażowany kikut. Opierając na wysokim krześle, unosił go ku niebu. - Dobre na krążenie - mówił. Nie wypuszczał z garści butelki. Pociągnąwszy głębszy łyk, odchylał głowę ku Słońcu i cedził przez zaciśnięte zęby: - A teraz Leon kiwa paluszkami. - Ta i inne rzeczy nie pozwalały mi zapomnieć o moim zachowaniu tamtej nocy, chociaż przekonałem się, iż nikt nie przywiązuje do niego wagi, zresztą - czy ktoś w ogóle pamiętał, kiedy odłączyłem się od karawany? Chyba tylko Larysa. Rozbiegli się wszyscy, prędzej czy później; każdy ratował swoją skórę. Czyżby więc miało to świadczyć jedynie o mojej wyjątkowej wrażliwości - wręcz przewrażliwieniu sumienia - iż widziałem w zwykłym odruchu w chwili zamętu akt jakiegoś metafizycznego tchórzostwa...? Hipochondryk duszy. Ale potem Leon Senior znowu się upijał i myślałem sobie: „Ja to nie oni. Nie powinienem był”. Larysa spoglądała pytająco. Wyrywałem się z farmy pod byle pretekstem.

Jeden był aż nadto dobry: zwrot Amaranta. Dwie niedziele po Perwersji pojechałem z nim do dworu Bartłomieja: podróż akurat na dzień w jedną stronę i dzień z powrotem. Dotarłszy na miejsce wieczorem, zastałem starego śpiącego w hamaku w sadzie. Oprzytomniawszy, wydawał się być zadowolony z mojej wizyty, o ile potrafiłem poprawnie odczytać jego nastrój poprzez zasłonę ironicznych sentencji i nazbyt szerokich uśmiechów. Posiadał bardzo wyrazistą twarz i zawiadywał jej grymasami z pełną premedytacją. Z takimi ludźmi obcując, stajemy się mimo woli koneserami Formy, kryptologami niby-przypadkowych zachowań, reżyserami westchnień i mrugnięć - i już zaczy-

50

nał mi rosnąć z tyłu głowy mały Obserwator, sufler i krytyk niestrudzony. - Podejrzanie ostre te wieczorne przymrozki. - Nie gorsze niż w ostatniej dekadzie, jak słyszałem - odpowiadam, a owo „jak słyszałem” wymówione jest w opadającej kadencji, na długim wydechu, ze stosownym pochyleniem głowy.

Po kolacji jakoś zawędrowaliśmy na taras, pod teleskop. Bartłomiej palił fajkę, prawym barkiem wparty w masywną konstrukcję. Księżyc w nowiu, ciemna noc, czerwony żar w cybuchu... Wskazywał nim poszczególne gwiazdy i konstelacje, nazywając je po kolei. Nie był pijany; nie byłem i ja. Głos teraz miał głęboki, mocny, godny kaznodziei. Przysiadłem na poręczy fotela. Kark trochę bolał od ciągłego obracania głowy w ślad za ramieniem i fajką Bartłomieja.

Przerywał, by odpowiedzieć na moje pytania.

- Nauka? A jakąże naukę można uprawiać? Że nibyco takiego mógłbym o d k r y ć? Do jakich prawd jeszcze niepoznanych dojść? A jeśli nawet, czy w istocie byłoby torozsądne? Nie sądzę, by zmienił się konsensus w owejkwestii.

Opowiedziałem mu o krzykaczach z Targu.

- Więc sam widzisz. Nie powinien zwieść cię języki intencja, z jaką pisane były książki, którymi, nie wątpię,się zaczytujesz. To prawda, zachowuję pewną cząstkę wiedzy i kultywuję zwyczaje zrodzone ze sposobów jej zdobywania - mniej więcej na takiej samej zasadzie, na jakiejkucharki zachowują pamięć tradycyjnych przepisów kulinarnych i kultywują kuchenne przesądy. Lecz nie posiadamnawet tej, im właściwej, iluzji użyteczności. Jest to pamięćpewnego stylu życia... pewnego modelu człowieczeństwa.

51

Czyżby zatem nie było już żadnych pytań? Żadnych tajemnic absolutnych?

- Och, rzecz jasna, są, są. Chociażby zagadka Ciemnej Materii, ogromnych mas nieznanego charakteru, których istnienie wynika jedynie z równań gęstości wszechświata, bo „dostrzec” jej niepodobna. Podług ostatnich oficjalnych szacunków, których zapisy się zachowały, wciąż brakowało ponad dwadzieścia procent masy, i to pomimo znacznego dociążenia niektórych cząstek elementarnych, tudzież rewizji stałej Hubble’a. Ale też odpowiedzi na te zagadki leżą całkowicie poza naszymi możliwościami. Cóż więc ci mogę zaoferować? Jedynie noce gwiaździste i tradycję piękną, i owo poczucie dopełnienia, satysfakcję z wiedzy dla samej wiedzy.

Wyciągnął do mnie rękę, a ja wstałem i uścisnąłem ją, kłaniając się lekko. Kiedy już Obserwator pozwolił mi się uśmiechnąć (szczypta ironii, dwie szczypty radości), Mistrz Bartłomiej z powrotem patrzył w gwiazdy.

3.

Jaki jest początek owego uczucia? Czy nie zazdrość? Tęsknota jakaś niewyraźna na widok dzieci cudzych? Dręczące wyobrażenie - z początku przywoływane z pobłażliwym uśmiechem - wyobrażenie siebie samego jako ojca? Oczywiście, także satysfakcja - z posiadania, a raczej z przynależenia. Oczywiście, także mechanizmy genowe,

0 ileż silniejsze u kobiet. Oczywiście, także strach przedśmiercią.

Ale w owej chwili inny strach nade mną zapanował, lęk, iż nie podołam - i poczucie winy z powodu oszustwa, jakiego się dopuszczałem. Oszustwo jawiło mi się jako niewątpliwe, gdym przyjmował z mokrych dłoni ciotki Joanny czerwone ciałko Zuzanny. Podszywałem się bezczelnie, udawałem kogoś, kim nie byłem; lada moment uzurpacja miała się na mnie zemścić, już przeczuwałem demaskację

1 karę. Tymczasem córka rozpoczęła w moich ramionachswój pierwszy płacz. Dwadzieścia dwa lata - przestałemnależeć do siebie, zmieniał się punkt odniesienia, mojeo sobie wyobrażenie, nawet sposób myślenia - w tej mi-

53

nucie, gdy miniaturowe paluszki wczepiły się w rękaw mej koszuli.

Wyglądasz, jakbyś ducha zobaczył - mruknęłaSjanna, unosząc się na posłaniu, jeszcze z grymasem bóluna twarzy.

Oni tak zawsze! - zaśmiała się ciotka. Jej siostrabliźniaczka otwierała okna, wpuszczając do sypialni powietrze jesiennego popołudnia. Okna w tym skrzydle dworuwychodziły bezpośrednio na sad, od byle powiewu szumiało i szeleściło tam milion liści.

Skrzypnęły drzwi, Bartłomiej wsunął głowę.

Dziewczynka - poinformowała go ciotka.

Może lepiej posadźcie go, zanim zemdleje - poradził, przyglądnąwszy mi się uważniej przez okulary.

Oddałem Zuzannę Sjannie. Podchwyciła moje spojrzenie. Też patrzyłem już na kogoś innego - nie na tamtą chudawą dziewczynę o manierach kowboja i bezczelnym uśmiechu.

Pomarańcze. Była to piąta lub szósta moja wizyta u Mistrza Bartłomieja, kilka miesięcy po Nocy Perwersji; zostawałem już we dworze na dłużej, do tygodnia. Owego poranka siedziałem na patio i obierałem pomarańcze, ich woń przesączała powietrze, prawie barwiła światło. Sjanna dopiero co przyjechała. Pojawiła się wtem na patio, jeszcze w butach do jazdy i kurtce, cała umorusana; odgarniała włosy z twarzy wierzchem dłoni. Od razu poczuła zapach. - Mhm, błogosławieni karmiący spragnionych - zamru-

54

czała, pochylając się nad stolikiem. Założyła ręce za plecami i porwała ćwiartkę owocu samymi wargami i zębami. - No co? - burknęła obronnym tonem, zerknąwszy na mnie. Nic nie powiedziałem. Wybrałem kolejną cząstkę pomarańczy i uniosłem do jej ust. Dwie, trzy sekundy wahała się z na wpół rozchylonymi wargami, by nagle szarpnąć głową i oto - niczym w owych sztuczkach, którymi zwykł zabawiać dzieci dziadek Maurycy - moja dłoń znowu była pusta. Sjanna przekrzywiła ptasio głowę, wciąż pochylona, szelmowsko uśmiechnięta, po czym oblizała się: koniuszek języka pojawił się i zniknął, mignięcie wilgotnej czerwieni, od którego ścisnęło mnie w gardle. - No co? - powtórzyła. Wybrałem następną ćwiartkę.

Grzebień, szczotka, złote włosy. I tak nosiła długie, lecz wkrótce potem przestała je przycinać. Zaczęły spływać jej na plecy, do łopatek i niżej. Czasami widywałem ją wieczorem rozczesującą je energicznie; rzadko, zazwyczaj robiła to już u siebie w pokoju. Zresztą nieczęsto w ogóle nocowała u wuja: dwa, trzy razy w miesiącu przywoziła mu rzeczy od rodziny, niekiedy wozem - wówczas zostawała na dłużej. Zdawałoby się, że wobec tego równoczesne nasze wizyty powinny być statystycznym nieprawdopodo-bieństwem -jakoś jednak układało się inaczej. I tak, wyszedłszy pewnej burzowej nocy z pokoju map, po kilku godzinach spędzonych nad negatywami krajobrazów nieba, ujrzałem ją w salonie, zakutaną bez reszty w jeden z pół-akrowych szlafroków Bartłomieja, szczotkującą w zamyśleniu włosy. Przerzuciwszy je na lewe ramię, prawym okiem zezowała za okno, w noc deszczu i błyskawic, i nie zauważyła mnie, nawet gdy usiadłem obok na sofie. Chłodna wil-

55

goć wisiała w powietrzu. Paliła się tylko jedna lampa naftowa, instalację elektryczną wyłączało się na czas burzy; każdy przedmiot posiadał więc swoją jasną i ciemną stronę, oddzielone miękkim, drgającym terminatorem (jeszcze nie do końca powróciłem z kosmosu). To światło, rytmiczny ruch jej ręki ^ odgłosy deszczu... byłem znużony, przysnąłem. Na krótko: szczotka wypadła jej z dłoni, ten stuk mnie obudził, odruchowo ją podniosłem. Sjanna złapała mnie spojrzeniem w połowie gestu. Trzeba było coś zrobić - ramię pamiętało nawyki dzieciństwa z Larysą, a ja nazbyt byłem jeszcze rozkojarzony, by je powstrzymać, i pozwoliłem mu sięgnąć głowy Sjanny, przeciągnąć szczotką po włosach. W pierwszej reakcji odsunęła się, lecz powtórzyłem, raz, drugi, trzeci, i za czwartym układała już głowę pod odpowiednim kątem do szczotki, mimo woli lekko na nią napierając. Podówczas Obserwator z tyłu mej czaszki był już w pełni rozbudzony. Pod jego czujnym spojrzeniem za żadne skarby świata nie zainicjowałbym tego rytuału, nawet nie podniósł szczotki; ale też teraz już nie byłem w stanie go przerwać. Kontrolowałem każdy swój najdrobniejszy ruch, oddech i pozycję na sofie, i odległość między nami; rejestrowałem każdy obraz do ostatniego detalu: retuszo-wany migotliwym światłem, jedyny widoczny fragment jej policzka był kontynentem nieznanej planety, palce zaplątane w szlafrok - niespodzianie podpatrzonymi strumieniami meteorów, cień jej barku - odległą mgławicą, oko spoglądające przez włosy - krótkim błyskiem supernowej. Miałem potem studiować te zjawiska z leniwą fascynacją, iście naukowym oddaleniem. - Liczysz? - zamruczała. - Sto i sto. - Ty licz. - Mhm, jakbyś ćwiczył. - Mam

56

siostrę. - Ach. - Trzasnął piorun. Żadne z nas nawet nie drgnęło. Drugą ręką zgarniałem jej włosy od szyi, zdawały mi się w dotyku po każdym pociągnięciu szczotki bardziej miękkie, bardziej lśniące. Czasami palec przesunął się po skórze samej szyi, była ciepła, krew pulsowała w tętnicy nad obojczykiem. (Odtąd zawsze już przychodziła się czesać do salonu i kiedy ją tam zastawałem, oddawała mi szczotkę i odwracała się plecami, odchylała głowę. Lecz i o tym zwyczaju nie padło między nami ni jedno słowo). Potem wróciłem do map.

Ale co ty właściwie w tym widzisz? - spytałaz niejaką irytacją w głosie, zastawszy mnie któregoś popołudnia nad jedną z książek Mistrza Bartłomieja.

W czym?

W gwiazdach. No wiesz...

Wzruszyłem ramionami. - Mnie to interesuje - rzuciłem asekurancko. Zaraz jednak przemogłem się, wyprostowałem, spojrzałem otwarcie. - Przyglądałaś się kiedyś nocnemu niebu? Tak na spokojnie, długo, w ciszy, w samotności. Nie przeszedł cię dreszcz?

No, ale to nie jest o nocnym niebie, prawda? Co tyczytasz?

Termodynamika.

Nie o niebie, co?

- -Poniekąd. Wszystko zależy od obiektu początkowej fascynacji, potem to już kwestia usposobienia, tak sądzę. A jeśli zaczniesz od gwiazd... Czemu jedna mruga, a druga nie? Czemu są bardziej i mniej jasne? Które z nich są dalsze, które bliższe, i co to za odległości? Dlaczego tak, a nie inaczej? Co jest i co być może; a czego nie widać. Jak

57

było na początku? I jak będzie na końcu? Pytanie po pytaniu, ogarniasz tak cały wszechświat i każdą dziedzinę. Rozumiesz, o co mi chodzi? - Wykonywałem dłońmi nad książką dziwne gesty, usiłując pokazać niewytłumaczalne. Sjanna przyglądała mi się z wielką powagą w szeroko otwartych oczach. - Jak-jak-jak układanka dziecięca: co dołożysz kawałek, pokazuje się miejsce na nowy, i już go szukasz, i tak w nieskończoność, każdy element jednakowo konieczny; a ten obraz, który się wyłania, ten obraz, ten obraz... - Znowu gestykulowałem bez sensu, zająkany.

- I co - odezwała się wreszcie - i wy tu z wujkiem go ułożycie?

Było to zresztą pytanie, które w tej czy innej formie powracało w co drugiej mojej rozmowie z Mistrzem Bartłomiejem.

- Mój drogi, przecież wiesz dobrze, że to niemożliwe - kwitował. - Te książki pisane były z pułapu wiedzyi technologii o wiele wyższego od wszystkiego, na co moglibyśmy mieć nadzieję. Potem zresztą pułap jeszcze się podniósł; ale Oni książek nie piszą. Zresztą, o jakim właściwie”odkryciu” mówisz? Zwróciłby w ogóle ktoś na nie uwagę,prócz nas dwóch? A kiedy czytasz taki podręcznik, dokonujesz odkryć co strona - odkryć tylko dla samego siebie, aleto już połowa wszystkich zainteresowanych. Koniec końców, czyż rzecz cała nie sprowadza się do osobistej satysfakcji? W każdej dziedzinie ci najlepsi pozostają niedocenieni - z definicji: bo nie ma nikogo, kto mógłby ich naprawdędocenić. Mówiłem ci: to nie praca naukowa - to styl życia.

Istotnie mówił, często powtarzał. I zaczynałem rozumieć, co miał na myśli. Gdy przebywałem u niego, cykl snu

58

i aktywności przesuwał mi się na godziny późnonocne - kładiem się spać przed świtem, wstawałem po południu. Jadłem raz dziennie: wraz z nim, o zmierzchu, przeważnie na patio, jeśli była dobra pogoda. W dzień czytałem; w nocy Patrzyłem. Regularność i swoista prostota tego życia powodowały, iż czas pobytu na dworze Bartłomieja bardzo szybko - bo z dnia na dzień - zbiegał mi się w pamięci w jedno połykające własny ogon wspomnienie. Pamięć jak wielokrężna maszyna epicykliczna: mały obrót dobowy, większy - związany z wizytami Sjanny, największy - astronomiczny. Konsekwentnie, najmocniej odciskały się chwile koniunkcji.

Teleskop. W noc komety Sjanna wstąpiła na taras, ciekawa fenomenu. W prawym oku miałem ciemny gwiaz-doskłon i biało-żółty warkocz lodowego bolidu; w lewym - jasną twarz Sjanny, nachylającą się ku gwiezdnej tablicy. Opowiadałem jej o zwyczajach nieba. Dotykała obrazu komety opuszkiem palca, jak nieznanego zwierzęcia. Chciałem się przesunąć na fotelu, by zrobić dla niej miejsce, ale jakoś nie mogliśmy się zgrać - ja półślepy, ona też zapatrzona - i w końcu usiadła mi na kolanach. To znaczy najpierw na lewym udzie, lecz stopniowo zapadaliśmy się do pozycji najwygodniejszej dla obojga: drobne zmiany punktu ciężkości, naprężenia mięśni, nawet głębsze oddechy... Gdy kometa zniknęła pod horyzontem, Sjanna już spała, z głową ponad moim ramieniem wpartą w oparcie fotela, nogą przerzuconą przez poręcz, włosami na mojej koszuli. Zasnęła - i w pierwszej chwili byłem przerażony, znieruchomiałem kompletnie, nawet nie tyle z lęku przed jej obudzeniem: zasnęła w ramionach obcego człowieka - i sam

59

rozmiar zaufania, jaki mi w ten sposób okazywała, był przerażający. Czy zbladłem wówczas tak samo jak w dzień narodzin Zuzanny? Bardzo możliwe. Siedziałem skamieniały, a pod skórą krążył szczypiący nerwy prąd - podniecenie? irytacja? strach? Albo jeszcze coś innego. Robiło się coraz zimniej, dzikie zwierzęta nawoływały się w oddali, chmury przesłaniały gwiazdy. Nie obudziłbym jej za nic w świecie. I nie obudziłem. Rozległ się huk, suchy trzask - poderwaliśmy się oboje. To pękła jednak z soczewek teleskopu.

I co teraz?

A co ma być? Takie rzeczy się zdarzają.

Potrafisz go naprawić? Masz części zamienne?

Oczywiście, że nie. - Bartłomiej łypnął zdziwiony ponad okularami. - Sądziłem, iż znane są ci, mhm, obyczaje.

W istocie pojąć je miałem dopiero za czas jakiś, gdy ojciec zdecydował, iż nadeszła pora, by zapoznać mnie z działalnością Rady. Przy tej też okazji doszło do pierwszego spotkania Larysy ze Sjanną. Były prawie rówieśnicami, lecz nie wiedzieć czemu, dotąd zawsze myślałem o La-rysie jako o znaczniej starszej.

Owego dnia pieliłem chwasty w ogrodzie Bartłomieja (coraz częściej korzystał z mojej pomocy); sam Bartłomiej zamknął się gdzieś, czy też wybrał na dłuższą przechadzkę, był w jednym z tych swoich samotniczych nastrojów. Larysa musiała przejść przez cały dwór, szukając mnie, zanim trafiła na tylne wyjście. Znajdowałem się aku-

60

rat na drugim końcu ogrodu, wpół skryty za tyczkami fasoli, w pełnym słońcu. Szerokoskrzydły kapelusz chronił od udaru, ale też ograniczał pole widzenia, zamykał w kloszu cienia. Nie spostrzegłem Larysy, ona mnie nie spostrzegła. Dopiero podniósłszy się, zobaczyłem je rozmawiające na granicy cienia budynku, zwrócone do mnie profilami. I nagle wszystko odzyskało właściwe proporcje: Larysa, Sjan-na, ja, dwór Bartłomieja, moja w nim obecność. Dwa odseparowane dotąd od siebie światy przeniknęły się wzajemnie, zostały sprowadzone do wspólnego mianownika, i oto ujrzałem Sjannę oczyma siebie-z-farmy (jakaś brzydsza, starsza, z cieniem smutku na twarzy) oraz Larysę - oczyma siebie-z-dworu (czym tak rozbawiona? dlaczego kręci włosy wokół palca i wykrzywia wargi?). Dłuższy czas stałem tam i przyglądałem się im; rozmawiały. Nie wiem, o czym - gdy podszedłem, zamilkły, obracając się ku mnie.

Stało się coś?

Nie, nie - uspokoiła mnie szybko Larysa. - Tato chce cię na Targu.

Co tak nagle? Teraz mam jechać?

Teraz-zaraz. Zabieraj się. Jedziemy bezpośredniona Targ.

To bez sensu. Może chociaż...

Znasz ojca.

W niezrozumiałym dla mnie samego odruchu wymieniłem spojrzenie ze Sjanną. Zrobiła głupią minę, kręcąc nosem i marszcząc brwi. Wydąłem policzek. Larysa tylko chrząknęła, odwracając wzrok.

Podczas jazdy też nie podjęła tego tematu, ani słowa o Sjannie, Bartłomieju. Podówczas jeździłem już tam regu-

61

larnie, prawie co drugi tydzień. Nie rozmawiało się o tym wiele. Należało do tradycji rozkładanie sobie w pewnym momencie życia na dwa-trzy ośrodki - by z kolei po kilku latach zredukować je do jednego wariantu. Oczywiście, zdarzały się wyjątki, jak Daniel - ci, którzy nigdy nie decydowali się do końca. Co przesądzało o wyborze tych ośrodków, punktów skupienia? Przypadek, jak u mnie? Znacznie częściej Targ.

Na Targu przebywało akurat niewiele osób, stały zaledwie dwa namioty, w tym jeden przy Krypcie: „Namiot Rady” się mówiło. Zastaliśmy w nim dwóch starców i ojca. Siedział przy kamiennym stole (fragmencie ruiny) i pisał coś w notatniku. Jednego ze starców znałem: Józef Bucher, ze wschodnich farm zbożowych. Drugi, kompletnie łysy, z siwą brodą, drzemał oparty o ścianę namiotu. Założyłem, że to właśnie, aby go nie obudzić, ojciec wyprowadził mnie szybko na zewnątrz; Larysa wróciła do koni.

Ojciec stanął w cieniu Krypty, złożył ręce za plecami, wyprostował się. Doznałem wówczas przebłysku prawdziwego Zrozumienia: pojąłem, iż on musiał sobie ten moment wyobrażać wielokrotnie i zaplanował ściśle - miejsce, czas, gesty i słowa.

- Nie rozumiemy się dobrze. - Tak zaczął, a mnie przeszedł dreszcz. - Nigdy dobrze się nie rozumieliśmy - rzekł i odwrócił wzrok; odtąd miał mówić, patrząc gdzieś w popołudniowy nieboskłon. - Myślę, że zbyt jesteś do mnie podobny, za bardzo jesteś mną, by jakiekolwiek szczere porozumienie było jeszcze między nami możliwe. Bo nie mówię już do dziecka, prawda? Nie do dziecka. Niemniej jesteś moim synem i kocham cię. - Tu już prawie

62

szeptał. - Może kiedyś pojmiesz ten rodzaj miłości... Nie rozumiemy się dobrze, ale ponieważ jesteśmy do siebie tak podobni - wiem, że mogę ci zaufać; że... - Wypuścił głośno powietrze z płuc. - Chodź.

Zeszliśmy do Krypty.

Była to ruina, lecz z każdym krokiem w głąb i w dół po szerokich schodach, ku białemu, ostremu światłu - z każdym krokiem młodniała, cofała się w czasie. Aż weszliśmy do poprzedzonej krótkim przedsionkiem sali i ujrzałem luksus starego świata.

Nie zdawałem sobie sprawy, jak bardzo wszystko wokół mnie jest chropowate, poszarpane, zniszczone, brudne, niedoskonałe - dopóki nie zobaczyłem tej perfekcji. Miejsce rzeczy idealnych: idealnej czystości; idealnego, monochromatycznego, bezcieniowego światła; stołu i krzeseł idealnej gładkości; wykładziny idealnie zielonej; boazerii o idealnie równych panelach. Stół i krzesła stanowiły jedyne meble. Stół był długi, nagi i pusty, przy przeciwległym jego końcu siedział czarnowłosy młodzieniec w idealnie białej koszuli, o twarzy o idealnie symetrycznych rysach. Palił papierosa, opierając się łokciem o blat. Przyglądał się nam leniwie przez dym. Gdy podeszliśmy, uśmiechnął się i wyciągnął rękę. Nie od razu się zorientowałem, iż to ja mam ją uścisnąć. Skórę miał idealnie różową, nieskalaną.

Ich przedstawiciel - rzekł mi ojciec, jakby tamten nie mógł słyszeć. - Nie ma imienia.

Ależ mam - odezwał się brunet (jakże melodyjnym głosem) - mam imiona, wiele. Wybierz.

Dotąd obywaliśmy się bez i lepiej niech tak zostanie - uciął ojciec.

63

Kiedy wreszcie zamkniecie listę? - zwrócił siędo niego Bezimienny, wydmuchawszy dym.

Nie ma jeszcze Ariela ze Wzgórz; dobrze przecieżo tym wiecie.

A ty, chłopcze - czarnowłosy wrócił spojrzeniemdo mnie - nie chciałbyś przy okazji czegoś specjalnego?Czegoś, co dotąd widziałeś tylko w książkach?

Przestań! - warknął ojciec.

Teraz z kolei to Bezimienny nie słyszał jego.

- A może właśnie jakieś książki, książki, którychjuż nie ma? - ciągnął. - A może jakiś mały prezent dlaślicznej Sjanny? Coś, czego nigdy nie zapomni?

Trochę mnie to zmroziło, przyznaję.

Podoba mi się twoja koszula - powiedziałemwolno.

Idziemy! - ojciec szarpnął mnie za ramię, gromiąc ciemnowłosego wzrokiem.

Wychodząc, obejrzałem się, i on siedział tam nadal, gapiąc się w przestrzeń przez dym, sam w wielkiej, jasnej sali.

Znowu na słońcu, na powrót w krainie ułomności. Nie od razu się otrząsnęliśmy.

Zostałem oficjalnie przedstawiony, co? - mruknąłem.

Dreszcze po człowieku przechodzą, mhm? -Westchnął głośno. - Zawsze kuszą, to leży w Ich naturze.Obiecają ci wszystko. I żeby kłamali, byłoby to łatwe do odparcia; ale Oni dotrzymują słowa. Nie wolno nam ulec. Decydując, co znajdzie się na tych listach, a co nie, kształtujemy życie dziesiątek tysięcy. Los Kraju jest w naszychrękach.

64

Obejrzałem się odruchowo na wejście do Krypty.

- Oni nas słyszą, prawda?Przytaknął.

- Oni zawsze słyszą. Wobec przeciwnika, który jesto tyle potężniejszy i o tyle bardziej przemyślny, jedynąstrategią może być prawda.

Podejrzanie mi to wszystko brzmiało. Zbyt mocno starał się mnie przekonać. Był tak ostentacyjnie szczery...

Obserwator pchał mi w usta ironiczne repliki; ale powstrzymywałem się.

- Przeciwnik? - skrzywiłem się tylko. - Jeśli zaczniemy tak myśleć... Paranoja. I te listy... Co to właściwie ma być?

Poprowadził mnie z powrotem do Namiotu Rady. Józefa nie było; łysy starzec chrapał głośno. Ojciec otworzył swój notatnik, pochyliłem się. Całą pierwszą stronę zajmowały spisy i opisy szkła w różnych postaciach, głównie tafli przeznaczonych na szyby okienne oraz naczyń.

- Istnieje pewna graniczna wielkość populacji i pułap zaangażowanej technologii - rzekł cicho - które sąwymagane, aby ciągłą produkcję danych materiałów, maszyn, substancji chemicznych uczynić - nie tyle opłacalną, co w ogóle możliwą. Otóż nasza społeczność jest zbytmała na produkcję większości urządzeń elektrycznych, leków czy choćby tych wyrobów szklanych; nie wspominająco rzeczach bardziej skomplikowanych. Wchodzą tu w gręrównież minerały, przyprawy - pieprz na przykład; saminie wydobywamy także ani nie wytrącamy z morskiej wodysoli; cukier z farm południowych jest podłej jakości...Oczywiście, moglibyśmy utrzymać się na tej samej stopie

65

życiowej, rozwinąwszy wyższe technologie - ale to już byłaby stuprocentowo pewna droga do pieklą.

Więc zamiast tego - handlujemy z Nimi. Toż toszczyt hipokryzji.

Niby jaki handel mógłby się tu odbywać? Co takiego moglibyśmy zaoferować? - Ojciec pokręcił głową.

- Nie. Oni po prostu czynią nam przysługi. To są podarunki.

Sama nazwa jest zatem kłamstwem. - Wyszedłem przed namiot. - Targ. Akurat!

Ależ odbywa się tu wiele wzajemnych wymiani transakcji pieniężnych między mieszkańcami Kraju. Poprostu te, w których pośredniczy Rada... są zawsze bardziej zyskowne dla wszystkich stron.

- Hipokryzja, hipokryzja.Spojrzał badawczo.

- Nie wygłupiaj się. Nie wierzysz przecież w te ekstremistyczne bzdury.

Wzruszyłem ramionami.

- Czyż prawda nie wygląda tak, że w gruncie rzeczy

- świadomie lub nieświadomie - każdy z nas zawierapewną umowę, prywatne Przymierze, arbitralnie wybierając granicę tego, co dopuszczalne, co jeszcze jest dla człowieka, co ludzkie - a co już nie?

- Nikt nie robi tego świadomie. Jaką niby hipokryzję masz na myśli? Chcesz?

Poczęstował mnie papierosem. Paliliśmy w milczeniu. Starzec chrapał.

Kiedy wróciłem do Bartłomieja, teleskop znowu był w idealnym stanie.

66

Kolai, brat cioteczny Sjanny, człowiek głęboko religijny, słusznej postury i flegmatycznego zazwyczaj temperamentu, pojawił się, gdy Sjanna po raz kolejny przedłużyła swój pobyt w dworze. Obudziła mnie ich kłótnia: Kolaia i Bartłomieja. Zszedłem na pólpiętro, spojrzałem przez poręcz schodów. Kolai stał nad starcem i dźgał wyprostowanym palcem w powietrze, podkreślając gestem mocniej akcentowane słowa.

Myślisz, że nie wiem? Myślisz, że nie zdaję sobiesprawy?! Byłeś stary już za młodości babki Eweliny. Bawisz się czasem. Nie jesteś człowiekiem! Sprzedałeś się zadługowieczność. I zarażasz innych. Jesteś chodzącą Per-wersją, Bartłomieju.

Do niczego jej nie namawiam - odparł Bartłomiej, jeszcze głębiej wciskając się w oparcie kanapy.

Nie trzeba namawiać. Wystarczy dawać przykład.Zło nie wciska się przemocą - wybieramy je, ponieważjest atrakcyjniejsze.

W ponurym świecie żyjesz, Kolai.

Daruj sobie. Sjanna. Ona cię więcej nie odwiedzi.

To przykre.

Puste szyderstwa. Obyś tu zgnił w samotności!

Amen.

Kolai zwinął dłoń w pięść i wydawało się, iż uderzy Bartłomieja, lecz w ostatniej chwili powstrzymał cios. Odwrócił się na pięcie i wymaszerował długim krokiem.

Zszedłem na dół. Bartłomiej obejrzał się na mnie, leniwie zdumiony.

67

Naprawdę zabroni jej przyjeżdżać? - Podszedłemdo okna, wyjrzałem. Wspinali się właśnie na kozioł wozu,wierzchowce były przywiązane za nim. Sjanna coś mówiła.- Co, „chodząca Perwersjo”?

Na pewno znasz ich, tych przerażonych samymfaktem, że żyją. On nie przemawia w imieniu całej rodziny.

Ile ty naprawdę masz lat?

Będzie trzysta.

O! Więc jednak! - (Tamci odjeżdżali). - Częśćtwojej umowy?

Nie, skutek uboczny czegoś innego. W OrganachŚwiatła... Aa, zresztą...

Pojechali.

Wróci.

Jej nie próbujesz zarazić. A mnie?

Czym? - zaśmiał się. - Ciekawością już zaraziłem. Dostrzegasz cuda, na które dotąd byłeś ślepy. Resztaprzyjdzie sama.

Czyli nie do końca był w błędzie.

Oczywiście. - Przestał się śmiać. - Nigdy niemiałem własnych dzieci.

Sjanna wróciła po dwóch dniach.

Cuda, na które dotąd byłem ślepy... Wielkie słowo na rzeczy drobne; ale może i zasłużone. Wszystko zaczyna się od zaskakujących porównań. Jeśli zgromadzisz wystarczająco duży zasób wystarczająco zróżnicowanej wiedzy, analogie będą się pojawiać nawet częściej, niż byś chciał;

68

niczym natrętne muchy, powracają, choć odganiane. Nakładające się na siebie obrazy, astygmatyczne prześwietlenia, jak wówczas, gdy jednym okiem spoglądam w głąb jądra galaktyki, drugim - na twarz Sjanny. Tak rodzą się w umyśle ekscentryczne symetrie.

Sposób, w jaki ogrodnik dogląda swych upraw, to chroniąc je od nadmiaru słońca i wody, to dostarczając nawozu - i sposób, w jaki Oni obdarowują nas bezinteresownie luksusowymi dobrami. Szkice przekrojowe układu nerwowego zwierząt - i szkice hipotetycznego rozkładu włókien Ciemnej Materii we wszechświecie. Zabarwiony zarys puchnącej kolonii jednokomórkowców - i czarna Perwersja na zachodnim horyzoncie.

Wielka moja porażka polegała na tym, iż z kolei ja nie potrafiłem zarazić tym Sjanny. Część mojego świata pozostawała dla niej niedostępna, musiałem dzielić czas i grodzić myśli. Znowu zmienił się rozkład mego dnia u Bartłomieja: popołudnia i wieczory należały teraz do Sjanny. Znaliśmy z góry daty naszych pobytów w dworze; rozumiało się samo przez się, iż muszą się one ze sobą pokrywać.

Kiedy więc zaczęły się najazdy koniokradów i opuściłem dwie z rzędu wizyty u Bartłomieja, wraz z innymi ścigając bandytów przez pustkowia i dzicze Kraju (trwało to bodaj miesiąc; i tak ich wówczas nie wyłapaliśmy) - nawet się nie zdziwiłem, dowiedziawszy się po powrocie, iż Sjanna pojawiła się w tym czasie na farmie, by wypytać, czy nic mi się nie stało. Co innego mnie poruszyło.

- Bardzo miła dziewczyna - rzuciła matka, nie podnosząc wzroku od smażonych właśnie konfitur. - Zastanawialiście się nad datą ślubu?

69

No wiesz co! - prychnąlem. - To przecież wcale nie...

Co?

Nic.

- W każdym razie daj nam znać z wyprzedzeniem.Ponieważ sam nie miałem pojęcia, co o tym sądzić,

opowiedziałem ową rozmowę Sjannie. Nie mogłem się powstrzymać, by się nie zaśmiać, więc ona oczywiście również się zaśmiała. Potem jednak obróciła się na wznak i zagapiła w niebo (leżeliśmy w spalonej słońcem trawie, w podłużnym zapadlisku gruntu za sadem).

Wyobrażasz to sobie? - spytała.

Co?

Nasz ślub.

Obserwator wpadł w lekką panikę, czułem, jak miota mi się w mózgu, tuż za oczami. Długą chwilę trwało, nim przezwyciężyłem pierwsze odruchy - odruchy ucieczki w żart, szyderstwo i cynizm.

Nie miałbym odwagi - odrzekłem.

Mhm?

Złożyć komukolwiek takie przyrzeczenie. Na całeżycie związać tę osobę. Rozumiesz mnie? - Obróciłemtwarz ku niej. Wciąż patrzyła w niebo. - To-to-to-to jakbym wziął zakładnika. Dożywotnio. Jakbym-jakbym zaszczepił ci pasożyta, który...

Pasożyta?? - Aż wreszcie na mnie spojrzała. -Na miłość boską!

Nie rozumiesz? - Gdybym nie leżał, wymachiwałbym teraz rękami. Przekleństwa nagłych analogii ciągdalszy: rozmawiamy o temacie A, A przywodzi mi na myśl

70

B, zaczynam o tym mówić; mówię, a zanim skończę zdanie, B kojarzy mi się z C, C z D, D z E, i one wszystkie między sobą, i tak rośnie barokowa konstrukcja, abstrakcja objaśniająca świat z porażającą łatwością; więc próbuję ją w miarę rozrostu opowiedzieć, przerywam sam sobie, jąkam się i gonię za słowami; i podczas gdy moje usta zaczynają drugie zdanie, mój umysł jest już przy X, Y i Z; pierwotny temat przestaje mnie interesować i w końcu milknę, zawstydzony, po raz kolejny niezrozumiany. Najdalej jeszcze potrafił nadążyć za moimi skojarzeniami Mistrz Bartłomiej, potem Daniel, Sjanna plasowała się na trzecim miejscu, sporo niżej. Ale za to przy niej przeważnie nie czułem się zażenowany bełkotliwymi wywodami. - Nie rozumiesz? Przecież to trzeba by być aniołem, żeby móc szczerze złożyć taką przysięgę! Nie miałbym odwagi skazać kogokolwiek...

- Skazać? - znowu mi przerwała.Ująłem jej dłoń.

Tu nie ma odwrotu. Nie będzie drugiej młodości,drugiego wyboru, drugiego życia. Przysięgniesz i pfuch,przepadło. Chyba żeby ktoś był jasnowidzem... Ale tak?Czy ty mnie znasz? Czy ja ciebie znam? Zresztą ludzie sięzmieniają. Uczyniłbym siebie najważniejszą osobą w twoim życiu! I jeśli... Nie rozumiesz? Przecież to jest przerażające!

To jak inaczej? Powstrzymać się w ogóle od wyboru? Nie: po prostu wybierasz, oceniając ryzyko. Na podstawie tego, co wiesz; na co masz nadzieję; spośród tych, których poznałeś... Oczywiście, to jest loteria. Ale czego tybyś chciał? Gwarancji?

71

- Po prostu chciałbym być bardziej pewny samegosiebie.

Obróciła się na bok, szepnęła mi do ucha:

- Każdy by wówczas uciekł, uwierz mi.

Uniosłem jej dłoń do ust, ucałowałem grzbiet i wnętrze pachnące trawą. Już się uśmiechała, błyszczały jej oczy. Kunsztowne abstrakcje bladły z każdą sekundą.

Pól roku później pobraliśmy się. Owa rozmowa najbliższa była oświadczynom ze wszystkiego, co sobie potem i przedtem powiedzieliśmy.

Oczywiście zawiodłem jej zaufanie. Już po narodzinach Zuzanny, gdy Sjanna ponownie zaszła w ciążę - ta jej nagła opryskliwość, ta awersja do dotyku, wybuchy idiotycznych pretensji ponad płaczem ząbkującego niemowlęcia, nieustanne zmęczenie w oczach i ciele - jeździłem na Targ, ojciec ściągał mnie, bym przysłuchiwał się spotkaniom Rady; pomagałem w podziale dóbr - ona przyjeżdżała z południa, wraz ze swoim kuzynem, po żarówki, papier i leki, zostawała na długie noce targowe, gdy całe ruiny i miasto namiotów pulsują od świateł i cieni, kręci się w głowie od nieznajomych twarzy - ciepłe wino i ciepły półmrok, śmiała się i przesuwała opuszkami palców po mej twarzy, przedramieniu, piersi, jej radość, jej jawne zadowolenie z mojej bliskości - uzależniłem się. Katrina; ona i inne. W domu - Sjanna; i na każdy jej widok - sztylet w sercu. Zawiodłem jej zaufanie, jak wiedziałem, że zawiodę. Poczucie winy obracało mnie przeciwko niej: teraz już

72

nie miałem prawa dojrzeć w niej żadnego piękna, żadnego dobra, teraz przekonywałem sam siebie, że także ona jest odpowiedzialna. Więc i ja stałem się opryskliwy, unikałem dotyku, prowokowałem awantury. W ustach smak goryczy i żelaza, język drewniany. Przecież ją ostrzegałem! Byłem uczciwy.

Przyszedł na świat Piotr. Rozpadł się Tytan i jeden z nowych satelitów Saturna nazwałem imieniem syna. La-rysa wychodziła za mąż.

Larysa wychodziła za mąż i tym kandydatem na szwagra okazał się kuzyn Katriny. Z miejsca ogarnęły mnie złe przeczucia, ale wydawało się, że bezpodstawnie. Dopiero którejś nocy podczas wiosennego spędu zaszła mnie Larysa, gdym pełnił wartę przy wygaszonym już ognisku (znowu krążyły plotki o banitach). Czas jakiś obgadywaliśmy krewnych. Częstowałem ją ziołową nalewką Ratche. Zeszło w końcu na jej planowane małżeństwo. Oboje już mówiliśmy niezbyt wyraźnie, ziewając i gapiąc się sennie w ciemność. Powiedziała o narzeczonym coś, czego nie zrozumiałem, umysł też pracował na zwolnionych obrotach.

Co?

Że przestrzeliłabym mu nogi, gdyby takie świństwa mi wykręcał.

Jakie świństwa?

Rozpusta w cieniu Krypty, jakby powiedział Pastor... A tam żona z niemowlakiem i drugie dziecko w drodze. Właściwie w jaki sposób mógłbyś się bardziej ześwinić?

Coś wymyślę, daj mi czas. - (Ale to mówił Obserwator, nie ja; Obserwator szczerzył się głupio, ja - kuliłem w milczeniu).

73

Chyba w końcu ją oświecę.

Larysa...

No co? - rzuciła z pijacką agresywnością.Uciekłem oczyma przed jej spojrzeniem.

Czy ty ją w ogóle kochasz? - spytała.

No wiesz...

Mhm?

- Powiedz mi, co przez to rozumiesz, a ja ci powiem, czy ją kocham.

Zapatrzyła się na mnie w ponurym zdumieniu. Wyprostowawszy się i odchyliwszy głowę, pociągnęła głębszy łyk ziołowego alkoholu - dopiero wtedy oderwała wzrok.

- Co ci się stało? - zapytała cicho, odkaszlnąwszy.A co niby miałoby mi się stać? O czym właściwie ona

mówiła? Czego chciała się dowiedzieć?

- To są takie przestrzenie... - mruknąłem. - Taka pustka przeogromna... Marzną kości. Pamiętasz, jakchowałaś się pod schodami? Ja...

Prawie już spała.

Ten twój Bartłomiej...

Co: Bartłomiej?

Coś zamamrotała, zamykając oczy; znowu nie zrozumiałem.

Obudziło nas przed świtem drżenie gruntu - przerażony tabun to małe trzęsienie ziemi. Konie były już prawie w galopie, powinniśmy byli ocknąć się wcześniej, ale alkohol stępił zmysły i spowolnił reakcje. Larysa pierwsza wskoczyła na Płomień (Płomień, córkę Ognia), nie rozsiedlaną na noc, podobnie jak mój Ukrop. Stanęła w strzemionach i klnąc, wskazała różowiejący wschodni horyzont. -

74

Pędzą je ku rzece! - Zanim dosiadłem Ukropa, ona już cwałowała za stadem. Pognałem za nią; cień sylwetki rozpędzonego konia i jej, przyklejonej do jego szyi, wycinał się z tła czerwieniejącego nieba płaskim konturem, była to ruchoma dziura w widnokręgu. Jeszcze coś się poruszało: czarna fala łbów, grzbietów i grzyw. Co spowodowało tę lawinę? Gdzieś w tej masie musieli kryć się złodzieje. Rzeki nie było widać. Całość rozgrywała się na przestrzeni jakichś sześciu, ośmiu kilometrów kwadratowych. Ukrop wszedł w długi cwał i wtedy rozległy się strzały. Huk dotarł do mnie już rozmiękczony, rozciągnięty, podbity echem. Jeden strzał, potem drugi, potem seria trzech i krótka, nieregularna palba; strzelało cztery lub więcej osób. Odruchowo sięgnąłem po sztucer. Tabun tymczasem zgodnie zakręcił i walił teraz niemal prosto na mnie. Szarpnąłem wodzami, kierując Ukropa na styczną. Cień Larysy stopił się z cieniem stada - sunęła ku mnie wielogłowa płaszczka, grzmot narastał. Zacząłem dostrzegać jeźdźców w tej masie. Jeden odłączył się i zboczył ku mnie. Larysa? Oni, oczywiście, widzieli mnie znacznie lepiej niż ja ich, patrząc pod światło. Odbezpieczyłem broń. Okazało się, iż to Ezekiel. - W lewo! - krzyczał. - W lewo! Weźmiemy ich z drugiej! Wyganiają ich! - Minął mnie w pędzie. Poszliśmy po długim łuku, w połowie zwolniwszy, czekając pojawienia się koniokradów. Znowu wybuchła strzelanina, tabun jeszcze bardziej odbił od rzeki. Od wielogłowego cienia oderwały się cztery sylwetki. Ezekiel szarpnął za lejce, aż wierzchowiec prawie przysiadł na zadzie. Ezekiel zeskoczył, wyjął karabin, przymierzył i zaczął strzelać. Tamtych czterech zatrzymało się, lecz widać nie mieli wyjścia

75

- z lewej rzeka, z prawej tabun, z tyłu ostrzał, z przodu ostrzał, z tym że tu strzela tylko jeden człowiek - zaraz ruszyli ponownie, a któryś nawet odpowiedział ogniem - i Ezekiel padł od drugiej kuli. Właśnie zsiadałem z Ukropa, jedna stopa w strzemieniu, druga w powietrzu, ułamek sekundy: oni pędzą na mnie, Ezekiel rzęzi na ziemi. Czy to Ukrop się poruszył i straciwszy równowagę, osunąłem się z konia? Czy też była w tym jakaś decyzja? Rozmaicie rzecz pamiętam. Co jest pewne: stanąłem tam, uniosłem sztucer, policzyłem oddechy (widziałem już twarze bandytów) i po dziesiątym nacisnąłem spust. Oddech, strzał, oddech, strzał, oddech, strzał. Ukrop i koń Ezekiela odbiegły wystraszone - nie mógłbym już uciec. Stałem i strzelałem. Żadnego drżenia rąk, żadnych myśli desperackich - tylko ruchy dłoni i oka, mechanika ciała. Oczywiście odpowiadali ogniem. Pięćdziesiąt, czterdzieści, trzydzieści metrów. Na dziesięć kroków przede mną spadł ostatni, widziałem jego oczy, szeroko otwarte w śmiertelnym zdumieniu; srokacz koniokrada minął mnie na wyciągnięcie ręki. Nie wyciągnąłem jej - chłód i drżenie dotarły do mej piersi, do głowy. Chciałem się jeszcze podeprzeć strzelbą, ale straciłem równowagę. Padłem na wznak, powietrze uszło z płuc. Martwe oczy Ezekiela spoglądały ze spokojem. Obróciłem głowę. Wschodziło słońce. Wszystko było czerwone, w takiej czerwieni lubiłem zasypiać. Te przestrzenie...

Skórom ich już oszukał i mieli mnie za bohatera, nie było granicy dla gry Obserwatora, zaczął recenzować każ-

76

de moje słowo, każdy gest - fałsz stał przecie teraz za byle rozmową, spojrzeniem. Bohater! Leżałem w naszej sypialni w dworze Bartłomieja - dziura w nodze, dziura w brzuchu, pół ciała w bandażach, kroplówka w ramieniu - i przyjmowałem kolejne wizyty: Doktora, Pastora, mojej rodziny, rodziny Sjanny. Dzieci spoglądały na mnie z nabożnym respektem, zbyt onieśmielone, by podejść bliżej do łoża. Obserwator był w swoim żywiole.

Wydawało się także, iż nowe życie wstąpiło w Sjan-nę. Teraz byłem od niej zależny, teraz miała mnie pod kontrolą dwadzieścia cztery godziny na dobę, nawet do teleskopu nie byłem w stanie się wspiąć. Co więcej, ona również uległa oszustwu. - Widzisz - mówiła - to wszystko zależy od sytuacji; jeśli masz czas podjąć decyzję, nie uciekasz. Chociaż pewnie powinieneś był. - Doprawdy? Decyzję? Już mi pamięć zdążyła przemutować wspomnienie tamtej chwili tuzin razy, nie potrafiłem odróżnić zapisu nagich wrażeń od ich późniejszego wyobrażenia. Czegóż w tym wspomnieniu nie było! Na koniec, gdy traciłem przytomność, w rzadkim obłoku czerwieni objawiła mi się nawet nastoletnia prababka Kunegunda, w zieleni, z karminową różą w czarnych włosach. Równie dobrze jako majak mogłem więc zaklasyfikować całość wspomnienia. Czy to ja ich zabiłem, czy na przykład Ezekiel jednak trochę dłużej strzelał?

Z nudów zacząłem uczyć Zuzannę czytać. I tak spędzała u mnie sporo czasu, a ponieważ ja właściwie nie wypuszczałem z ręki książki, pytania musiały paść prędzej czy później. Były to książki z biblioteki Bartłomieja (niedługo miałem wyczerpać jej zasoby) i oto złapałem się na

77

li i

literowaniu córce nazw gwiazdozbiorów i tłumaczeniu szkiców nieba. Oczywiście nic nie rozumiała, ale to nie było ważne. Zapamiętałem za to poczucie, które wówczas mnie ogarnęło: że zmieniam ją, a właściwie tworzę; że nic z niej nie wymaże tych godzin spędzonych teraz ze mną; że projektuję tu w dorosłą Zuzannę pewne wzorce skojarzeń, matryce rozumowań, ba! sposoby postrzegania świata - które z miejsca wykluczają miliony prawdopodobnych dróg jej życia. Nie przez samą naukę czytania - ale przez to, jak odpowiadałem na jej pytania, jak zachowywałem się w jej obecności wobec Sjanny, Bartłomieja, rodziny; przez te wszystkie rzeczy, które zauważałem u swego ojca, podczas gdy on sądził, iż nikt ich nie zauważa.; i przez podświadomy uścisk, w jakim zamykałem przez sen Zuzannę, gdy przysypiała mi na piersi - popołudniami, ciepłymi, dusznymi popołudniami. Słońce wpływało wówczas przez wpółotwarte okno wprost z rozzielenionego sadu, wraz ze wszystkimi zapachami i odgłosami wiosny, równie usypiającymi; jakaś błoga ociężałość spadała na ludzi (z tych kolorów i z tej półciszy), krew gęstniała w żyłach, myśli w głowie, i tak się zasypiało, zwłaszcza w chorobie, permanentnym zmęczeniu organizmu: usta rozchylone, oddech głośny, książka na piersi albo na twarzy, otwarta grzbietem do góry, pościel skopana niżej pasa, dziecko wtulone w zmiętą piżamę... Bo też Zuzanna zasypiała pierwsza, i to był czar, którego nie potrafiłem przełamać - ciepłe i miękkie ciałko oddychającego powoli dziecka. Do tego stopnia stanowiło przedłużenie, rozszerzenie mojego ciała, że budziłem się w tej samej sekundzie, w której Zuzanna otwie-

78

rata zaspane oczy. A jej też niewiele było trzeba: cień matki w drzwiach.

- Śniliście mi się - powiedziała, przysiadłszy nabrzegu łóżka. - Tak właśnie.

Zuzanna już z powrotem zamykała oczy, mówiliśmy więc szeptem.

Już prawie mnie nie boli. Mogę chodzić.

Leż, szwy się rozejdą.

Ona jest bardzo mądra.

Sjanna zmierzwiła delikatnie włosy córeczki.

- Ma to po tobie.

Przykryłem dłoń Sjanny swoją. Pochyliła się nade mną. Oczy jej lśniły od promieni popołudniowego słońca. Znów leżeliśmy w owym trawiastym zapadlisku za sadem - a może był to cień dębu cmentarnego...?

Bartłomiej powłóczył ciężkimi stopami, jego Zuzanna słyszała już w korytarzu.

- Śpijcie, śpijcie - mruknął, zaglądnąwszy do sypialni owego wieczoru. - Potem przyjdę.

- O co chodzi? - spytałem, przecierając powieki.Zawahał się, a przestąpiwszy próg, zawahał się po raz

drugi; ale w końcu przysunął sobie krzesło i usiadł. Zuzanna popatrywała jednym okiem. Mrugnął do niej, pogrzebał w kieszeniach szlafroka i znalazł jabłko. Zamiast jednak je zjeść, zaczęła się nim bawić, turlając po mnie.

Widziałeś Organy Światła - rzekł Mistrz Bartłomiej.

Aha.

Jak często zaglądasz?

Bo ja wiem...

79

Należy co tydzień. - Kolejna runda poszukiwańi kolejne znalezisko: fajka. Nabił, zapalił. - Właśnie tambyłem. Pojawił się kolor.

Mhm?

Nie ma wątpliwości, wyraźne zabarwienie. Ja, jakwiesz, już przed ponad dwustu laty...

Ach tak.

Taak.

- Tradycja, co?Wzruszył ramionami.

- Chciałbyś? Ktoś powinien. A nie widzę innegokandydata.

Podniosłem się na łokciu.

- Teraz?

Ponownie wzruszył ramionami.

Zdjąłem z siebie Zuzannę, posadziłem na łóżku obok. Wstałem powoli, podpierając się laską. Mistrz Bartłomiej ujął mnie pod ramię. Pokuśtykałem ku metalowym stopniom. Schodziliśmy w milczeniu, Bartłomiej sapał przez zaciśnięte na fajce zęby, gdy coraz mocniej się na nim wspierałem. Czułem, że szew pod żebrami stopniowo puszcza.

Kiedy minęliśmy zakręt, zobaczyłem, o czym mówił: jedna z tulei Organów - długa, zawinięta w kształt litery U - pulsowała intensywnym błękitem. Natężenie bijącego od niej blasku było tak duże, że odmieniało barwę światła w całym lochu.

Przysiadłem na szczątkach akumulatora. Mistrz Bartłomiej sięgnął do schowka pod Organami i wyjął szklany kielich. - Tradycja - uśmiechnął się krzywo przez ramię.

80

Obserwator oddal uśmiech. Mistrz Bartłomiej wytarł kielich połą szlafroka, po czym uderzył mocno fajką w błękitną rurę - ta pękła i błękit polał się do kielicha.

Podał mi go, a ja przyjąłem i wypiłem świecący płyn w czterech łykach. Trochę pociekło mi po brodzie, otarłem przedramieniem.

Gdle...? - Odkaszlnąłem i powtórzyłem. -Gdzie?

Meduza, czterysta pięćdziesiąt lat świetlnych.Tak przynajmniej stoi w indeksie Organów, ale...

Nie słuchałem już; jej promieniowanie parzyło mi skórę, wypalało oczy, prześwietlało kości, spadałem w jej studnię niczym ptak z przetrąconym kręgosłupem. Zimne powietrze gwiaździstej nocy huczało mi w uszach - chociaż oczywiście nie było tam powietrza; natomiast gwiazdy...

- Szok reprozyjny! - krzyczał mi do ucha Bartłomiej, usiłując podnieść mnie z podłogi. - Oddychaj! Oddychaj!

Oddychałem.

Z leksykonu wiedzy starożytnej: „reprozjum” - efekt, tudzież aparatura wykorzystująca efekt Reinsberga/ /Einsteina-Podolsky’ego-Rosena. Pary ziaren reprozyjnych połączonych na poziomie kwantowej niepewności pozostają ze sobą w zeroczasowym sprzęgu niezależnie od dzielącej je odległości. Nic nie może poruszać się szybciej od światła - z wyjątkiem informacji. Co wszakże w zupełności wystarcza.

4.

Extensa nie była na początku wiele większa od mojej pięści. Chociaż sama zwana w tej postaci „Ziarnem”, w istocie kryła pod swą kulistą powloką biliony i biliony właściwych ziaren reprozyjnych. W stanie „uśpienia”, aktywności minimalnej, do kontaktu z zewnętrzem służyło jej kilkadziesiąt mikrometrycznych oktoskopów, krętymi tunelikami przebijających się przez ponaddiamentowej twardości powłokę na ciemną próżnię. Na podstawie informacji z owych oktoskopów wewnętrzne struktury logiczne podejmowały decyzje o egzekwowaniu kolejnych procedur, aż do rekon-figuracji ziaren komplementarnych, aktywizującej je i wytrącającej w neutralnym ośrodku alarmowy barwnik. Lecz gdy ziarna komplementarne wrosły do reszty w układ nerwowy, zmieniła się funkcja sieci logicznej extensy - odtąd pełnić będzie ona rolę pólinteligentnego filtra i interpretera informacji; wszelkie decyzje nadchodzić będą przez ziarna komplementarne. Filtr musiał się jednak uczyć od zera i pierwsze godziny były torturą. Terminator ciął mnie przez pół - jakkolwiek bym się przewrócił na łóżku, obwi-

82

nąl kocami, zawsze twarz i tors miałem w ogniu, czerwone światło Meduzy (choć prziecież tak słabe z tej odległości) oślepiało mnie i drażniło skórę. Biło we mnie całe spektrum promieniowania gwiazdy, niemal czułem, jak gotują mi się wnętrzności. Na dodatek studnia grawitacyjna Meduzy zorientowała się podczas sprzęgu rozbieżnie z kierunkiem ziemskiego ciążenia i ta ciągła schizofrenia błędnika wywracała mi żołądek, podnosiła do gardła gęste kwasy; nie mogłem obrócić głowy, usiąść bez zawrotów, nie wspominając już o stanięciu na nogi - leciałem jak kłoda, Meduza rzucała mnie na podłogę i nie pozwalała podnieść się z kolan; wczołgiwałem się na łoże jak umęczone zwierzę. Tak minął mi dzień pierwszy, wieczór i noc. W końcu zasnąłem; niespokojny we śnie, wielokroć budziłem Sjannę. O poranku zaś rozwinąłem skrzydła.

Extensa dokonała już po większej części kalibracji natężenia przekazywanych bodźców i ustaliła się równowaga - to znaczy: Meduza nie przesłaniała mi już reszty świata. W sensie dosłownym nie czyniła tego i przedtem: dane pochodzące z extensy, a adresowane do zmysłu wzroku, były przecież niezmiernie skąpe. Odbierałem tam, co prawda, pełne spektrum fal elektromagnetycznych, w trzy-stusześćdziesięciostopniowym ujęciu, lecz cóż właściwie mogło zarejestrować te parę mikrooktoskopów? Anomalię dostrzegły dopiero, minąwszy Obłok Oorta. Należało rozwinąć skrzydła. Zresztą uczyniłbym to i tak: w owym podręczniku, który znalazłem w bibliotece Mistrza Bartłomieja rok czy dwa wcześniej, zostało to opisane jako obligatoryjny pierwszy etap. W standardowym harmonogramie przeznaczano nań dziesięć do trzydziestu lat, w zależności

83

od lokalnej czystości próżni. Takie są skale kosmiczne (takie, a nawet większe) i człowiek niczego tu nie może przyśpieszyć. Prawdę mówił Bartłomiej: długowieczność to skutek uboczny.

Przebudzony, ale nie przebudzony, wsłuchiwałem się w poruszenia Sjanny w łazience i gaworzenie Piotra, a także cichy deszcz poranny, smakowałem jego zapach - nie unosząc powiek, spadający w zimnej ciemności ku czerwonej gwieździe, naprężyłem mięśnie grzbietowe extensy. Powoli, powoli poczęły się otwierać pory w skórze ziarna. Tędy wyrosną z wewnętrznej materii kuli monomolekular-ne nici, długie na dziesiątki, setki, tysiące metrów. Tak ro-zepną się na próżnię niewidoczne sieci, pułapki na gaz i pył kosmiczny; powoli, miesiącami, latami... Ale kolejne etapy będą krótsze, pójdzie to coraz szybciej. Prężyłem grzbiet, rozpościerając ażurowe skrzydła.

Boli cię?

Nie, naprawdę.

Umówiłam się, że pojadę dziś do Holzów, ale mogę zostać...

Uniosłem powieki. Znowu ujrzałem ją pochylającą się nad łóżkiem. Lewą dłonią dopinała guziki sukienki (kiedyś nie nosiła sukienek, nie nosiła niczego, w czym nie mogła z miejsca wskoczyć na konia), prawą matczynym gestem złożyła na mym czole. Wykręciłem głowę i pocałowałem ją w nadgarstek. Uśmiechnęła się odruchowo.

- Bartłomiej mówi, że nie powinno boleć - stwierdziła. - Ze powinno nawet pomóc. Czemuś na mnie niezaczekał?

84

Tylko bardziej byś się przejmowała.

A bo też musicie się bawić w takie rzeczy! Nieżebym zgadzała się z Kolaiem - ale czy to nie jestjuż przesada? Co innego teleskop i nocne niebo, co innego to.

Jak jej opowiedzieć extensę? Nawet astronomią nie byłem w stanie jej zarazić. Jak opowiedzieć ten błękit we mnie? Spowodowane Anomalią burze chromosfery Meduzy zalewają przestrzeń wysokoenergetycznym promieniowaniem elektromagnetycznym i korpuskularnym i obmywa mnie właśnie gorące tsunami wiatru słonecznego, kiedy ona całuje mnie na pożegnanie. Jak odczyta ten dreszcz, nagłe wzdrygnięcie się ciała? Co zrozumie? Takie rzeczy są nie do opowiedzenia.

Mimo wszystko próbuję ją złapać za rękę, zatrzymać, wyjaśnić bez pomocy Obserwatora prawdziwą naturę tego kolejnego naukowego rytuału, do którego doprowadził mnie Mistrz Bartłomiej. Wiem, że skoro już zacznę mówić, skoro zacznę coś tam po swojemu bełkotać, byle patrząc jej w oczy i nie tracąc fizycznego z nią kontaktu - w końcu zdołam przedestylować z umysłu do umysłu, z duszy do duszy jakiś miazmat Prawdy.

Więc chwytam, patrzę, otwieram usta - i wybucha z nich:

- Zdradzałem cię.

Przekrzywia głowę, spogląda nie mrugając, wreszcie wyswobadza rękę.

- Potem, potem; muszę już jechać.Wiedziała.

85

Pewnie, że wiedziała; jakże mogła nie wiedzieć? Należało słuchać się Obserwatora, zawsze i co do joty; a ja? Taka beztroska się mści. Toteż Sjanna musiała co najmniej podejrzewać. Sam podejrzewałbym na pewno.

Tu nagła refleksja: doprawdy? Podejrzewałbym? A czy nie dawała ona analogicznych znaków? Ja wyjeżdżałem - ona zostawała. I też jeździła, nawet będąc w zaawansowanej ciąży - do rodziny, do sąsiadów, jakichś znajomych z wybrzeża, nierzadko tam nocując. Wtedy nie zadawałem jej pytań, poniekąd i zadowolony z rozluźnienia więzów - ale teraz uderzyło mnie to straszliwym podejrzeniem. Ona także nie pytała. Dlaczego? Czy zrozumiała to jako rodzaj milczącego paktu, jakiegoś chorego układu, którego swoją część wypełniała z równie histerycznym uporem? I jak ja właściwie mam ją o to teraz zapytać? Jak?

Toteż nie zapytałem. Nie zapytała i ona. Okazuje się, że nie powiedziałem tego, co powiedziałem; rozmowa się nie odbyła. Sjanna wróciła o zmierzchu, długo rozładowywała wóz z zapasów wędzonego mięsa; zszedłem jakoś na dół, ale pomóc jej nie byłem w stanie. Piotruś drzemał na moich kolanach. Sjanna pracowała, gwiżdżąc pod nosem skoczną melodię, pot przylepiał jej sukienkę do ciała, mięśnie rysowały się pod lśniącą od niego skórą; była silna, także fizycznie. Czy nie to stanowiło źródło jej uroku? Mierzwiłem w roztargnieniu włosy synka, serce galaktyki pulsowało w tysiącletnim rytmie, trwał ruch we wnętrzu mego ciała. Była piękną kobietą. - W tym roku węglarze

86

zjawią się później - mówiła. - Mhm? - Słyszałam, że wylały Biała i Żółta. - Zapowiedzieli, że nie utrzymają pogody. _ Nie powinniście się na to godzić. Znaczy się: Rada. - I nie godzimy się. Oni po prostu nas informują. - No ładnie - mruknęła, wnosząc do domu kolejną skrzynkę _ czekać tylko, aż nas poinformują, że Zielony Kraj idzie pod powierzchnię oceanu.

Zrozumiałem, iż moje poranne wyznanie nigdy nie zostanie wspomniane; nigdy i ja nie dowiem się prawdy.

Robiło się coraz chłodniej, zaniosłem Piotra do łóżeczka. Poruszałem się już bez bólu, stopniowo ustępowała z członków chorobliwa sztywność i nie traciłem oddechu po wejściu na schody. W ciągu czterech, pięciu kolejnych dni błękit wypłukał z mego ciała ostatnie ślady postrzałów. Sjanna komentowała to ze słoną ironią. Mniej ironiczne były jej komentarze dotyczące mojego nagłego domatorstwa. Wyjąwszy zebrania Rady i cykliczne wizyty na rodzinnej farmie, praktycznie nie opuszczałem dworu. Extensa rozrastała się, sięgałem już na kilometry prostopadle do kierunku lotu, skrzydła grubiały z każdym pochwyconym atomem, każdą transmutowaną grudką zanieczyszczonego lodu, obłokiem wolnego gazu. Tydzień po drugich urodzinach Piotra przeszedł przeze mnie dwumetrowej średnicy meteor, wybijając dziurę i rozrywając strukturę skrzydła. Przycinałem właśnie gałąź starej jabłoni i cios strącił mnie z drabiny. Skręciłem sobie kostkę, obtłukłem biodro, brutalnie rozerwane ciało paliło żywym ogniem, ból wędrował milowymi nerwowodami, czarne skrzydła drżały mi w długich konwulsjach, gdy tak leżałem w plamistym cieniu sadu, szeroko otwartymi ustami łapczywie połykając karmi-

87

nowe światło Meduzy. Znalazł mnie Mistrz Bartłomiej, podniósł, poprowadził do hamaka. - Leż. Nie ruszaj się. Niech się uleczy. - Przypomniałem sobie wówczas jego dni samotności, to, co braliśmy za napady starczego intro-wertyzmu; przypomniałem sobie rozliczne niezrozumiałe jego zachowania, od nagłych zmian nastroju, reakcji niepojętych, zdań urywanych w połowie, do całej tej nadwyrazi-stej mimiki, gestów absurdalnych. Bez znajomości jego extensy wszystko, czego możemy się o drugim człowieku dowiedzieć, to częstotliwość występowania poszczególnych fenomenów słowa i ciała, nic więcej.

A nawet jeśli żaden promienisty błękit nie skalał nigdy jego krwi - extensy urojone, extensy snów i marzeń niespełnionych stanowią tak samo integralną jego część. Chmurzy się nocne niebo i wracam wcześniej od teleskopu - Sjanna przewraca się na bok w skopanej pościeli, gałki oczne szaleją jej pod powiekami, oddech przyśpiesza, palce zaciskają się na prześcieradle - co się jej śni? Co z tego snu zapamięta? Najpewniej nic. A jednak będzie potem cały dzień ponura i milcząca - albo właśnie wyjątkowo radosna i bez przyczyny uśmiechnięta. Choćbym spytał, a ona chciała odrzec szczerze... nic to nie da, niczego nie wyjaśni. Takie rzeczy są nie do opowiedzenia.

Tymczasem spadałem dalej ku Meduzie, rozrastając się w postępie geometrycznym, bo im głębiej w płaszczyźnie ekliptyki ku gwieździe, tym mniej czysta próżnia i więcej kosmicznego śmiecia w moich skrzydłach, a zatem tym dłuższe i grubsze same skrzydła, tym większa powierzchnia chłonna - i tym szybciej rosłem. Wkrótce utracona została symetria, gdy w lewy górny kwadrant sieci wpadły

88

cztery kilkutonowe odłamki komety, a sieć tym razem wytrzymała. Nagły przyrost extensy w owym kierunku spowodował proporcjonalne przesunięcie indeksu percepto-rium i odtąd nigdy już pionowa oś symetrii mego ciała nie miała przebiegać wzdłuż kręgosłupa. Budząca się wcześniej Sjanna widziała mnie śpiącego zawsze na lewym boku, z przykurczonymi nogami i głową epileptycznie odrzuconą wstecz. Z początku szarpała mnie i cuciła na taki widok, podejrzewając jakiś atak - ale z czasem przyzwyczaiła się. Ona też pierwsza (bo nawet przede mną) zauważyła, że obracam się tylko w lewo i oglądam tylko przez lewe ramię, choćby było to mniej wygodne i wymagało więcej wysiłku. Próbowałem świadomie sprzeciwić się odruchom, lecz nieodmiennie miałem wówczas uczucie, jakbym przemocą wykręcał ciało w artretyczne supły, prawie łamał kości i nadrywal ścięgna. Spostrzegłem także, iż coraz więcej czynności wykonuję lewą ręką; coraz częściej chwytałem nią też pióro i dopiero po kilku bohomazach orientowałem się, iż ta dłoń nie pamięta kształtów liter. Zdarzało mi się także tracić równowagę podczas jazdy, jakoś podświadomie obsuwałem się na lewą stronę siodła, a koń odczytywał to po swojemu i zbaczał z trasy.

Dużo czasu spędzałem w ogrodzie. Bartłomiej, mieszkając we dworze samotnie, nie miał kłopotu z wyżywieniem, tym bardziej że rodzina (Sjanna i inni uczynni krewni) dokarmiała go regularnie - co prawda trochę tak, jak się dokarmia ulubione dzikie zwierzę z pobliskiego lasu. Teraz jednak, gdy mieszkało tu pięć osób, ten układ nie mógł się już sprawdzać. Powiększyliśmy znacznie ogród i sad. W drugim sezonie zacząłem sprzedawać na Targu

89

nadwyżki warzyw; zawsze przy tym pilnowałem, by wchodzić w transakcje, w których partycypowała Rada, czerpiąc w ten sposób dodatkowy, „ukryty” zysk z wymian barterowych. Czy było to oszustwo? Kradzież może? Ale kogo niby okradałem, skoro na drugiej szali znajdowało się nieskończone bogactwo, bezdenny Róg Obfitości?

Tak szybki urodzaj przypisywałem nie tyle mym umiejętnościom agrotechnicznym, co prywatnemu Przymierzu Mistrza Bartłomieja, które obejmowało oczywiście gwarancje lokalnej pogody, a chyba także składu chemicznego gleby. Niemniej trudno nie odczuwać dumy, gdy dzieło, w które wkłada się tyle pracy, udaje się tak wspaniale. Najpiękniejszy był ogród po letnim deszczu, w pastelowym świetle wieczoru; a także wiosennymi porankami. Zgrzytnęły tryby w epicyklicznej maszynie mego życia, teraz obracała się tak: noc na tarasie - sen do południa - ogród do zmierzchu - wieczerza - niebo; i zawsze Meduza. Powoli zagarniałem w te obroty Zuzę, rok po roku docierała się jej maszyna do moich kół i mimośrodów. Mając siedem, osiem lat, z wybiciem południa Zuzanna czekała już na mnie na patio i razem schodziliśmy pracować do ogrodu. Przywiozłem jej z Targu drelichowe spodenki i wielki, słomiany kapelusz, który zawiązywała pod brodą niebieską wstążką, by nie porwał go wiatr.

Pomagać, wiele nie pomagała - natomiast usta się jej nie zamykały.

To po co właściwie nam tyle pomidorów?

Sprzedam na Targu.

Komu?

90

Nie każdy może zajmować się wszystkim. Wiesz,że moja rodzina hoduje konie. - (Niedawno zabrałem ją nafarmę). - Inna - bydło. Jeszcze inna - uprawia zbożei mieli ziarno na mąkę. A właśnie, mama będzie musiałapojechać po mąkę, kończą się nam zapasy, przypomnij mi.

No, ale skąd oni wiedzą, ile dać mąki za jednegopomidora?

Umawiamy się. Oni oczywiście chcieliby więcejpomidorów, ja - więcej mąki. W końcu zawsze się dogadujemy. Inaczej odjechaliby w ogóle bez pomidorów - i co impo tych górach mąki? A ty ile pomidorów jesteś w staniezjeść?

Zachichotała.

Dużo.

Ale nie wszystkie. Czy nie jest tak, że kiedy jeszzbyt wiele tego samego, wszystko inne zaczyna ci naglestrasznie smakować i oddałabyś kosz pomidorów za kromkę chleba? Mhm?

No... Ale jeśli tak jest z każdym, to wystarczyłobytrochę poczekać... to znaczy, jeśli się wcześniej zrobiłowiększe zapasy... i można by prawie darmo zdobyć, ile sięczego chce. I dalej to potem wymieniać z innymi, skoro samemu się nie zje. I-i - zapalała się do pomysłu - nie musiałoby się w ogóle niczego hodować ani uprawiać, ani nic,bo zawsze byłoby tego więcej, niż dałoby się radę zjeść!Tylko by się jeździło i wymieniało! Co, tato? Co?

Właśnie zostałaś kupcem, moje gratulacje. -Ściągnąłem brudną rękawicę i nie podnosząc się z kolan,podałem jej rękę. Uścisnęła ją, szeroko uśmiechnięta. Mimo luk po mlecznych zębach i smug brudu na twarzy, wi-

91

działem już wyraźnie w tym uśmiechu jej matkę: „uśmiech ponad wężem ziemnym”, jak pieczęć, jak tajemny znak rozpoznawczy. Inny był kolor włosów Zuzanny (prawie czysty blond), inna barwa oczu (szare) - ale to nie miało znaczenia. Wystarczyło, że się uśmiechnęła.

Kupcem! No to czemu ty nie jesteś kupcem?

Nie robimy wszystkiego tego, co moglibyśmy. Tojest skomplikowana sprawa. Naprawdę...

Tato!

No dobra.

Przysiadła na piętach po drugiej stronie grządki, zsunęła kapelusz na plecy. Zdjąłem drugą rękawicę, otarłem dłonie o spodnie. Zastanawiałem się, jak jej to wytłumaczyć. Koniunkcja Szóstej i Piątej planety Meduzy - gazowych olbrzymów na granicy nuklearnego zapłonu, z albedo oscylującym wokół stu procent - skręcała lekko gradienty grawitacji, odwijając mi dolne ramię o trzy, cztery kilometry, przez co od tygodnia bolały mnie plecy, co chwila prostowałem się i przeciągałem z jękiem. Przeciągnąłem się i teraz, dodatkowo zyskując na czasie.

No dobra, spróbujmy tak. Czy możesz być równocześnie smutna i wesoła?

Nooo... nie.

Ale jak się już przestajesz smucić, radujesz się;i na odwrót. Lecz czy możesz być zarazem stara i młoda?

Pewnie, że nie.

I nie możesz nagle zdecydować, że przestajeszbyć stara i wobec tego będziesz młoda; to są rzeczy nieodwracalne. Ale nad wiekiem nie panujesz, nie podlega ontwojej decyzji, nie wybierasz owego stanu; po prostu: sta-

92

rzejesz się. Wyobraź sobie teraz, że istnieje taki, na który świadomie możesz się zdecydować. Nie starość, nie młodość, coś innego. Jakaś... nirwana. Pamiętasz, co to nirwana? Tłumaczyłem ci. Skinęła głową.

No więc wybierasz tę nirwanę. Jest to stan nieodwracalny, który wyklucza pewną liczbę innych stanów.Nic wielkiego. Na przykład: że nigdy już nie będzie bolałcię ząb.

O! Naprawdę?

Chciałabyś, co? - Pośliniłem palce i starłem jejsmugi ziemi z buzi. - Wszyscy by chcieli. No więc jesteśw tej nirwanie bez bolących zębów i widzisz, że mogłabyśjuż nigdy nie czuć żadnego bólu. I prędzej czy później decydujesz się wstąpić do nadnirwany. Ona z kolei wykluczaznacznie większą liczbę stanów: głód, pragnienie, zmęczenie, a także sytość i inne przyjemności ciała. Ale jak jużsobie tak żyjesz w tej nadnirwanie, wcale ci ich nie brakujei zupełnie logiczny i naturalny jawi ci się wybór nadnadnir-wany i, konsekwentnie, nadnadnadnirwany, i tak dalej, ażdo tej nirwany ostatecznej, w której jesteś nieśmiertelna,niezniszczalna, prawie wszechmocna i wszechwiedząca,ale która wyklucza taką liczbę innych stanów, że nie potrafisz się już ani radować, ani smucić, ani być starą, ani młodą, nie cieszy cię słoneczny poranek ani deszcz w upalnydzień, nie czujesz wiatru na skórze ani ziemi pod stopami... To znaczy, możesz to wszystko udawać, ale zawszepamiętasz o tym udawaniu, a ból udawany to nie to samo,co ból prawdziwy, i radość udawana to nie to samo, co radość prawdziwa. Rozumiesz, Zuza?

93

Nie wiem... - Przygryzała dolną wargę. - Toprawda z tą nirwaną? Mogłabym tak wybrać? Żeby zęby...no wiesz. Mogłabym?

Tak.

Zmarszczyła brwi w wielkim zamyśleniu.

I to skupowanie jedzenia... Właściwie czemu nie?

Bo te stany, które sobie tu nazwałem nirwanami,dotyczą nie tylko pojedynczych osób, ale także całych ichgrup. W społeczności zorganizowanej na dany sposób wybór nirwany wydawałby ci się naturalny, wręcz konieczny.I odwrotnie: dla osób w nadnirwanie określone sposoby organizacji życia społecznego są bardziej wygodne, a innewręcz niemożliwe. Jeśli przekroczysz pewien próg, czy tona ścieżce zmian indywidualnych, czy społecznych, dalszych przekształceń nie można już powstrzymać, pozostająone kwestią czasu. Otóż kupiectwo znajduje się poza tymprogiem - podobnie jak samochody, samoloty, pociągi,wieżowce... Widziałaś je wszystkie w książkach, podobałyci się, prawda? Moglibyśmy je mieć, gdybyśmy tylko zechcieli. Ale wtedy chcielibyśmy już czegoś więcej i jeszczewięcej, i jeszcze... aż już nie pragnęlibyśmy niczego, co cenimy teraz. Rozumiesz, o co mi chodzi?

Potrząsnęła głową przecząco.

No nic - westchnąłem - jeszcze kiedyś wrócimy do tego.

Musimy hodować pomidory, żeby mogły nas bolećzęby? Eee, tato...!

- Bez sensu, co? Może i masz rację...Nieważne, że nie zrozumiała, nie uwierzyła, wiedziałem, że nie zrozumie. W jakiejś formie zapamięta jednak

94

moje słowa i idea zapuści w niej korzenie, pojawią się pytania i wątpliwości, które inaczej nie pojawiłyby się; znowu więc zamknąłem przed nią miliard możliwych dróg życia, otworzyłem miliard innych.

Naciągnąłem rękawice, podała mi nóż. Słońce zachodziło nad ogrodem, Sjanna machała i wołała do nas z patio, Zuzanna coś odkrzyknęła. Tak, naginałem jej maszynę do mojego rytmu, rozpędzałem jej koła do mojej prędkości... Extensa ścierała już na proch i pożerała komety oraz małe planetoidy, co drobniejszy pył zaczynałem przyciągać samą swą masą. Jeszcze jedno wyprostowanie pleców i rozciągnięcie ramion - na trzydzieści tysięcy kilometrów. Pamiętam, że owego wieczoru rozszalała się burza i czytałem dzieciom o Kopciuszku. Niebo było zachmurzone, przez kilka dni nie mogłem wróżyć z Księżyca, zresztą jakże wróżyć o nieobecnym, a tym bardziej Nieobecnym? - toteż nie spodziewałem się.

Zabrałem na pogrzeb ojca Sjannę i dzieci. Pojechaliśmy, jak tylko przyszła wiadomość, więc o dzień za wcześnie; musieliśmy spać w jednym z pokoi gościnnych starej chaty. Znowu dom pełen był krewnych, sąsiadów, znajomych, maluchy goniły się po korytarzach, balkonach i dookoła budynków, dorośli wymieniali stare i nowe plotki, psy szczekały, niemowlęta płakały, matka i ciotki uwijały się w kuchni... Stypa czy wesele, bez różnicy.

Trumnę wystawiono w bocznym pokoju na parterze, między czaszami kadzidlanymi. Ojciec mało był podobny

95

do siebie, twarz rozjechała mu się na boki, jakby opuchnięta, wodnista, a bandaż zaciskający szczęki przydawał mu rys złośliwej zaciętości. Ile miał lat, pięćdziesiąt? Jakoś tak; nawet nie byłem pewien. Ogolili go, ale zarost znowu pojawiał się na skórze. Stałem i patrzyłem, a w piersi przesuwał mi się gorący ciężar, jakaś organiczna bulwa, w górę i ku mostkowi, tak że mimowolnie pochylałem się nad trumną i oddychałem przez otwarte usta, a grube na cale, wielomilowe włókna środkowej extensy skręcały się do rytmu mego oddechu, extensa peryferyjna drżała i marszczyła się - od tych dreszczy, które przebiegały mi po skórze, gdy przypomniałem sobie, jak schodził, wyprostowany, z jasnej werandy w ciemną wichurę, lampa we wzniesionej wysoko ręce, krok pewny, mrok cofał się przed nim i umykały demony nocy... a teraz leży i gnije, szara cera, brudny zarost pośmiertny, kukła tłuszczu i pofałdowanej tkanki.

Wyszedłem na tylne podwórze. W korralu Larysa kłusowała źrebaka na długiej lonży. Podszedłem do ogrodzenia, oparłem się o żerdź. Larysa obejrzała się szybko przez ramię. Wyjąłem papierosy. Potrząsnęła głową. Zapaliłem.

Jak to było?

W deszczu. Płuca. Trzy dni. Szybko; Doktor niezdążył, był gdzieś z wizytą. Wysoka gorączka i w ogóle.Trochę się męczył. W końcu - we śnie.

Miał czas?

Miał; ale nie. Zresztą nikt się nie spodziewał.

Jak matka?

Szał pracy. Gorzej będzie po pogrzebie, jak się ludzie rozjadą... Zostaniesz?

96

Na ile?Wzruszyła ramionami.

Za tydzień mam Radę - mruknąłem.

Zajmiesz jego miejsce?

Pewnie tak.

Udały ci się dzieci.

No.

Pojawiła się żona Nataniela, szukająca wnucząt, i cokolwiek więcej chciała mi Larysa powiedzieć, nie powiedziała już tego.

Ów źrebak (Żagiew, córka Płomienia) zakochał się z wzajemnością w Zuzannie; mała w końcu wyżebrała go u cioci. Piotr z kolei wrócił z pogrzebu dziadka z dwoma szczeniętami z ostatniego miotu jednej z suk Daniela. Wątpię, czy Piotr zapamiętał cokolwiek z samego pogrzebu; zapewne w ogóle nie pamięta dziadka. Pochowaliśmy go za strumieniem, pod wierzbami. Pod koniec, po mowie Pastora, rozpadało się, większość nie doczekała zasypania grobu i wbicia krzyża. Odchodząc, rozglądnąłem się za dziećmi. Zuzanna i Piotr skryli się przed deszczem pod wielkim dębem. Przeskoczyłem strumień. Piotr był śpiący; Zuzanna zadzierała głowę i wypatrywała czegoś w konarach. - Co jest? - Nic. - Zobaczyłaś coś? - Nie, nic. - Chodźcie, nie będziemy stać podczas burzy pod drzewem.

Tej nocy nie mogłem zasnąć. Wszedłem w gęstą chmurę wodoru, extensa otworzyła się jak głodny jamochłon, strumienie gorącej energii krążyły we mnie z szybkością światła, swędziały mnie żyły i tętnice, piekły nerwy, drapał o mięśnie kręgosłup. Najpierw stałem przy otwartym na nocny deszcz oknie (w izbie nie było żadnego świa-

97

tła) i paliłem ziołowe papierosy. Dzieci spały zakutane w koce, z twarzyczkami zwróconymi ku sobie, policzkami lekko zarumienionymi, ustami wpółotwartymi. Sjanna chrapała cicho na kanapie, głowa spadła jej bezwładnie na oparcie. Energia we mnie była tak wielka, że po prostu musiałem się poruszyć, zrobić coś nagłego i nieodwracalnego, dłoń z papierosem drżała mi przed oczyma - wyszedłem czym prędzej, byle na nich nie patrzeć, byle odsunąć pokusę, bo pięści już same się zaciskały.

Na werandzie zastałem Leona Starszego. Nie spał. Na mój widok wyciągnął się na krześle do pozycji prawie horyzontalnej. - Masz pojęcie, jak mnie od tej wilgoci łupie reumatyzm? - zabełkotał, wskazując nie istniejące przedłużenie kikuta. Uciekłem na balkon piętra. Deski skrzypiały pod moimi stopami. Obchodziłem budynek, zaglądając do ciemnych pokoi. W jednym było jednak jasno. Zatrzymałem się. Światło buchało z okna przybudówki, wyraźnie widziałem w żółtym blasku nagiej żarówki ów występ muru, z którego podpatrzyłem kiedyś wraz z Lary-są Śmierć. Kto obecnie tam mieszkał? Nie mogłem skojarzyć. Wyrzuciłem papierosa, przełożyłem nogi przez balustradę. Meduza płonęła mi plecy, kosmos był po mojej stronie. Skoczyłem. Stopy ześlizgnęły się z mokrych cegieł, zamachałem ramionami, wszystko było śliskie pod palcami, żadnego oparcia, żadnego uchwytu, leciałem w dół; w ostatniej chwili natrafiłem dłonią na stary hak, ale on też puścił, rozorując mi tylko dłoń. Uderzyłem o ziemię. Przeszły przez extensę wielkie fale bólu, na moment zaciemniło nawet gwiazdy. Spadłem na lewy bok i to było szczęście. Mogłem się poruszać. Usiadłem w kałuży zim-

98

nego błota. Coś zgrzytnęło mi w stawie biodrowym. Odczekałem tuzin oddechów. Wstałem. Fale uspokajały się; teraz wracały do mnie ich drugie i trzecie odbicia. Pokuśtykałem naokoło, do kuchni: trzeba obmyć tę dłoń, żelazo przeszło chyba do samej kości.

W kuchni było ciemno, zapaliłem światło. Podszedłem do zlewu i dopiero wtedy zauważyłem matkę, śpiącą na siedząco przy bocznym stole. Odkręciłem kurek, zimna woda spłukała z rany brud i krew.

- Co ci się stało?

Obejrzałem się (przez lewe ramię, więc wykonując prawie piruet na pięcie). Ona nie spała, była całkowicie przytomna; tylko mrugała, lekko oślepiona nagłą jasnością.

Przewróciłem się. Nie mogę zasnąć. Jodyna -gdzie ją...

Lewa górna, nad nożami.

Kto zajmuje teraz pokój dziadka Michała?

Mhm? Nikt.

Matka ani drgnęła, kiedy bandażowałem kciuk i nadgarstek, popatrując na nią, zaniepokojony - siedziała zgarbiona, trudno było dostrzec nawet rytm oddechu.

- Wszystko dobrze?

Podniosła wzrok i zapatrzyła się na mnie na długie minuty.

Wiesz, że przestałeś się starzeć? - zauważyławreszcie, gdy zawiązałem już bandaż.

To tylko spowolnienie procesu.

Naprawdę? Dla mnie wyglądasz zupełnie tak samo.

Złudzenie. W tak małych przedziałach czasowych...

99

l l

On by żył, prawda?

Mamo...

Pastor mówił, że to nie od Nich, że nie zdradziłeś,że ten Bartłomiej... - wyrzuciła na jednym oddechu i zamilkła. - Że jesteś w zgodzie z tradycją - dodała. - I teraz tak sobie myślę, że gdyby... Rozumiesz. Gdyby...

Opuściła głowę i żeby zajrzeć jej w twarz, musiałem podejść i przyklęknąć przy krześle.

- Ale wiesz, że on by nigdy... nie ojciec.Wplotła palce w moje włosy.

- A jakie to wszystko ma znaczenie? - szepnęła.- Żeby tylko żył; jakikolwiek. Myślisz, że zawahałabymsię choćby przez sekundę? Myślisz, że robiłoby mi to jakąśróżnicę? Że jest taka granica, po której mówisz już sobie:”A nie, dziękuję, to już wolę, żeby nie żył”? - Zaciskałapalce i przyciągała moją głowę, aż złożyłem ją na jej kolanach. Pochylała się teraz nade mną, niewygodnie klęczącym, obolałym, szepcząc mi do ucha: - Nie ma takiej granicy. Nie ma takiej granicy. Nie ma takiej granicy. Nie matakiej granicy. Nie ma takiej granicy.

Stanowisko w Radzie opuszczone przez ojca objąłem prawie niezauważenie, zmiana mojego statusu oznaczała wszak jedynie zmianę myślowej etykiety, nie było bowiem żadnych zewnętrznych manifestacji, nikt tego nawet słowem nie skomentował. Takie dziedziczenie po linii krwi nie wynika z ideologicznych dogmatów - jest przejawem pragmatyzmu. Tak samo Pastor był zawsze synem (lub

100

bratankiem) Pastora, Doktor - Doktora. Nie istnieją przecież dla nich żadne szkoły - a to są nawet więcej niż zawody. Dziedziczy się w rodzinie nie tylko wiedzę, ale wręcz styl życia; istnieje pewna podstawowa ciągłość, pewien pakiet koniecznych cech mentalnych, którego posiadanie najbardziej jest prawdopodobne u członka tej samej minispo-łeczności, czyli rodziny właśnie. Tak żyjemy w Zielonym Kraju.

Mistrz Bartłomiej sam był jedną z takich instytucji; jego długowieczność i bezdzietność uwarunkowały jednak inną tradycję. Co odeń dziedziczyłem? Nie dawał żadnych bezpośrednich przykazań. Rady, jeśli już z własnej inicjatywy wygłaszane, pozostawały co najmniej niejasne. - Nie zapominaj o jednym - rzekł razu pewnego, spostrzegłszy, jak bez widocznej przyczyny podrywam się wtem na nogi i wymachuję lewym ramieniem, czyniąc ku niebu dzikie grymasy.- Zależność jest obustronna. - Pewnie, że zależność jest obustronna, jak mógł sądzić, że nie zdaję sobie z tego sprawy? Wszak rzecz cała polega na swobodnym przepływie informacji - bo niby skąd moja nagła leworęczność i inne aberracje? Więc co właściwie miał na myśli? Co tak mocno podkreślał? Lecz Obserwator nie pozwalał podejść i wypytywać jak dziecko, wyciągać bezpośrednich odpowiedzi; należy przyjąć słowa Mistrza w milczącym zrozumieniu. W pierwszym wypadku dziedziczyłbym bowiem zaledwie wiedzę, tak natomiast - tak dziedziczy się życie.

Nieubłaganie nadeszła pora dezintegracji. Zuzanna wypuszczała się na Żagwi na coraz dłuższe eskapady, coraz dłużej przebywając z Danielem i Larysą, wśród koni; skoń-

101

czywszy piętnaście lat, spędzała tam prawie tyle samo czasu, co w dworze; nowy wielki epicykl wbudował się w jej maszynę. Ja zaś rozpadałem się powoli już od miesięcy: ręka, skrzydło, noga, nos, księżyc. A zaczęło się według przepisu, od wytrącenia wydzielonych organów transmuta-cyjnych, które oddryfowały od głównego pająka extensy na skąpych strumieniach gazów i wżarły się w głowę potężnej węglowo-lodowej komety, z czasem opanowując także do-okolną chmurę odłamków, aż po trzech miesiącach nie było już komety, jeno zachowująca jej wektor pędu, dwudziesto-kilometrowa, cienka jak błona komórkowa, wirująca rozeta fotoreceptorów: Oko. Extensa poruszała się w układzie Meduzy po hiperbolicznej krzywej, schodzącej powoli między orbitami Siódmej i Szóstej ku gwieździe i Anomalii. Kolejne Oczy, a także czułe na częstotliwości radiowe Uszy, odpadały ode mnie po stycznych torach, stopniowo coraz bardziej się oddalając, wolniej i szybciej, z własnym przyspieszeniem i bez, aż ogarnąłem w ten sposób w płaszczyźnie ekliptyki ćwierć, połowę, dwie trzecie obwodu systemu Meduzy. Rozproszywszy się tak na czterdzieści miliardów kilometrów, utraciłem poczucie ciągłości ciała, ową instynktowną łatwość orientacji extensy podług równoległego perceptorium ludzkiego organizmu. Układ nerwowy extensy nadal filtrował i indeksował bodźce repro-zyjne, usiłując zachować stały schemat odwzorowania, lecz było to coraz trudniejsze, w miarę jak coraz większa część masy extensy zawierała się w mobilnych, odszczepionych peryferiach i coraz więcej ziaren reprozyjnych wyciekało w nich z pierwotnego Ziarna, już niemal do reszty skonsumowanego przez asymetryczne cielsko pająka próżni, któ-

102

rego z kolei konsumowały Oczy, Uszy, rozmaitego przeznaczenia i metabolizmu sondy i transmutatory. Pierwszy ich tuzin wylądował już na największym księżycu Szóstej. Powoli pożerałem układ planetarny Meduzy. Siły pływowe, prawdziwe i urojone (bo rodzące się z wtórnego złożenia reprozyjnych impulsów), powodowały nagłe uderzenia krwi do głowy, przerażające, ciągnące się godzinami aryt-mie serca, nocne wymioty i krwotoki z nosa. Tłukłem naczynia i kaleczyłem się, chwytany przez ostre nerwobóle

- Sjanna zabroniła mi zbliżać się do kuchni, równieżw ogrodzie często zastępował mnie Piotr; ale robił to chyba wyłącznie z obowiązku, inaczej niż siostra. On także oddalał się, dryfował gdzieś poza mój horyzont.

Maszyna wróciła do starych przekładni, oto ponownie obroty jej kół wpasowywały się w cykle Sjanny; nastąpiła nowa synchronizacja, w czasie i w przestrzeni. Jeździliśmy w step, pod różnymi pretekstami, nierzadko na dwa, trzy dni, nocując pod jasnym gwiazdoskłonem. W świetle ogniska, w świetle słońca częściowo skrytego pod widnokręgiem, a nad ziemią rozlanego w ciężką półelipsę - jej skóra nabierała odcienia jeszcze ciemniejszego, niknęły pod tłustym cieniem co drobniejsze zmarszczki. Zmarszczki, znak wieku - których u siebie nie dostrzegałem, wyraźnie już od niej młodszy z wyglądu; tymczasem jej rozdarły kąciki ust, otoczyły oczy, przekreśliły czoło. Tylko we śnie naprawdę po części znikały. Niedawno obcięła włosy, bardzo krótko, być może z powodu pierwszych linii siwizny, na które natrafiłem nurzając dłoń w ognistych lokach

- teraz nie było w co zawinąć palców, blakł ogień. I skóranie posiadała już owego zapachu ani tamtej faktury, ani

103

smaku, sucha i miękka pod moimi wargami, inna była nawet sól potu na moim języku, gdy schodziłem pocałunkami w dół jej ciała, między połami rozpinanej koszuli, między odkrywanymi na zimne powietrze świtu piersiami - też już innymi, cięższymi, nieforemnymi; tylko sutki pierzchły i ciemniały tak samo, od chłodu, a może nie od chłodu. Obudziły się jej ręce, wymacała mnie na oślep, nie unosząc się z koca; prawą przycisnęła mnie do siebie, lewą znalazła moją rękę i splotła palce z palcami. Sięgnąłem koniuszkiem języka wgłębienia pępka, zaczęła się śmiać, każdy jej wdech podrzucał mi głowę i sam nie mogłem powstrzymać śmiechu. Miałem wolne prawe ramię, sięgnąłem wzwyż, mostek, obojczyk, szyja, podbródek, zasłoniłem jej usta. Rozchyliła wargi, złapała mnie zębami za kciuk. Dopiero wtedy przestała się śmiać; ale niemy chichot wciąż wstrząsał jej ciałem. Rozluźniła też uścisk na moich włosach, spychając mnie w dół, póki nie rozpiąłem jej paska, nie ściągnąłem z niej spodni, w czym próbowała mi pomóc szarpnięciami bioder, aż wywlekliśmy się tak nawzajem poza koc, na inkrustowaną krystaliczną rosą trawę, od której zimnego dotyku przebiegały nas krótkie dreszcze, ale wówczas już zamknęła mnie między udami, zwinięta na boku do pozycji fetalnej, coraz mocniej gryząca mój kciuk, coraz silniej wczepiająca mi się we włosy, z zaciśniętymi powiekami i drżącymi w nerwowym tiku stopami - co oczywiście dobrze wiedziałem, znając Sjannę jak własną extensę, ale czego nie widziałem, wgryziony w nią wszystkimi zmysłami, w ostrym zapachu jej podniecenia, w słonym smaku, w szybkim i przyśpieszającym rytmie chrapliwych wdechów i wydechów, które bardziej czułem przez

104

drżenie jej ud, niż słyszałem, a te skurcze mięśni, brak tchu, zęby na mojej dłoni, wszystko to były oznaki mojej nad nią władzy, kontroli przez rozkosz, i takim to sposobem przyjemność mi sprawiała jej przyjemność, świadomość, że dotyk warg, muśnięcie języka ciska ją na drugi koniec skali zmysłów - aż na dobre oderwała się ode mnie, odepchnęła, wypuściła z uścisku nóg, i usiadłem, też dysząc ciężko, z wilgotną twarzą, głupio uśmiechnięty; patrząc pod słońce, mrużyłem oczy i ssałem krwawiący kciuk. - Ojojoj, ugryzłam, co? Chodź. - Pochyliłem się, objęła mnie, przyciągnęła, rumieniec już cofał się jej z piersi, ale policzki wciąż miała zaróżowione i oddech szybki, gorący, gdy zanurzyłem się w nim i zmieszałem z nim swój. - Mmmmmmmm - z głębi gardła, nie kończący się, koci pomruk głodu, kiedy prawa ręka szarpała sprzączkę mego pasa, lewa bowiem ponownie splotła się z moją, co zresztą zburzyło równowagę i przetoczyliśmy się na bok, w świeżą trawę i rosę, ale nazbyt już byłem rozpalony, by zwrócić uwagę, gorące energie pędziły przez dziesiątki kilometrów czarnej błony, kurczyły się i rozkurczały spazmatycznie małe i wielkie kwiaty peryferyjnej extensy, krótkie fale bezprzyczynowych drżeń przechodziły po gwiaździstych szkieletach Oczu i Uszu, transmutacyjne jelita przyśpieszały trawienie zimnych skał, coś strzelało w zbiegach milowych nerwowodów, musiałem objąć ją mocniej, głębiej wniknąć, aż, ach, nastąpił moment doskonałego bezruchu, spokój i cisza i rozluźnienie mięśni - tak zamarliśmy, tylko łapiąc oddech i spoglądając sobie w oczy z odległości dziesięciu centymetrów, ja - siedząc płasko, wpółodchylo-ny, ze swetrem splątanym na piersi, ona - wparta we

105

mnie, patrząca z góry, z jedną nogą zawiniętą za moimi plecami, drugą zgiętą prosto przy boku, ze stopą w mokrej trawie, poruszenia gałek ocznych były tak drobne, że prawie niezauważalne, skanowaliśmy wzajem swoje twarze, zawsze wracając do czarnych źrenic, nieubłaganie, od jednego małego grymasu do drugiego, budując w ten sposób bliźniacze uśmiechy, szerokie, nieprzyzwoite, z rozchylonymi wargami, odsłoniętymi zębami, i tak od chichotu aż do głośnego śmiechu, a kiedy się śmiała, jeszcze mocniej znaczyły ją zmarszczki, i jeszcze bardziej była Sjanną, i nie chodziło już nawet o piękno, młodość, czystość - jedynie

ów rodzaj bliskości, do którego tęsknimy przez całe życie, od dzieciństwa; blisko i jeszcze bliżej, aż nawet czerwone lasy moich płuc, porastające amoniakalne morzaksiężyca Szóstej, poczuły to ciepło, nawet miliardtonowypająk próżni rozprężył się i otworzył na blask Meduzy, pięć,dziesięć, piętnaście sekund, błysk protuberancji strzeliłprzez Anomalię - i drgnął mięsień barku, przesunąłemdłonią po mokrych od rosy plecach Sjanny, ona nachyliłasię głębiej, połknęła mój oddech, zafalowały biodra, i ruszyłem, przez śmiech, przez purpurowy świt na Szóstą

jasny świt nad Zielonym Krajem, przez pamięć starychi nowych instynktów, ku olbrzymiej, gorącej gwieździe.Zamknąwszy oczy, z tym większą dokładnością Widziałem i Słyszałem. Po jakimś czasie musiała wstać i wdziaćspodnie, wsunąć buty - przestąpiła nade mną, a kiedyuniosłem powieki i złapałem ją za łydkę, wyrwała się, odskoczyła i pokiwała palcem. - No-no-no, co wy sobie wyobrażacie, mój panie? - Sjanną... - Zresztą mieliśmywstąpić do Jakonów, prawda? Kto pierwszy u Jakonów! -

106

Zaśmiała się dziewczęco, złapaia wodze osiodłanego już Pioruna, Piorun z jakiegoś powodu szarpnął się, gdy przerzucała ponad nim nogę, poleciała na plecy, Piorun szarpnął się po raz drugi, dłoń straciła uchwyt na kulbace, but obsunął się ze strzemienia, wylądowała na ziemi z głuchym stęknięciem. - A, widzisz - zaśmiałem się - kara boska! Trzeba było... Sjanna? - Usiadłem, obracając się przez lewe ramię. Extensa już wiedziała, zawijała się do wewnątrz, więdła błyskawicznie. Podczołgałem się czym prędzej, nawet nie podnosząc się z kolan. Kamień nie był wiele większy od mojej pięści. Sjanna mrugała, patrząc w przestrzeń, i próbowała łapać powietrze, rybio otwierając usta, ślina ściekała po liniach zmarszczek. - Powiedz! Powiedz! - Złapałem ją za ramiona, zajrzałem w przerażone oczy. - Powiedz! Nie przejmuj się niczym! Powiedz! Ułóż wargi! Wystarczy! - Ale jeszcze tylko jedno mrugnięcie, i to był koniec wszelkiego ruchu.

5.

Jakiż egoizm kryje się w żałobie! Cóż za samolubstwo - rozpaczać po czyjejś śmierci! Utraciliśmy kogoś, kto był dla nas źródłem przyjemności, korzyści, czyja obecność wywoływała w nas pozytywne uczucia - i teraz rozpaczamy. Że już nie dane nam będzie zaznać z nim takich a takich radości; że nie wprawi już nas w taki a taki nastrój; że będzie ciężej. Więc smutek i płacz - bo umarł. Co za hipokryzja!

Być może gdybyśmy przy tym wierzyli, iż po śmierci cierpi jakieś niewyslowione męki - byłby to żal niesamo-lubny. Ale tak żałować można jedynie największych grzeszników.

Jest wszelako jeszcze drugi rodzaj żalu, nieegoistycz-ny, choć także skupiony na sobie: żal, że za życia zmarłego postępowaliśmy, jak postępowaliśmy; że mogło być to jego życie lepsze, szczęśliwsze, inne - gdyby nie my. A teraz już niczego przecież nie sposób zmienić, naprawić - zatrzasnęły się zwrotnice, wszystko zaprzepaszczone, szanse wszystkie.

108

I słychać jedynie tykot metronomu ciszy, który odlicza takty do naszej śmierci, a każdy następny odrobinę krótszy: raz-dwa, raz-dwa, raz-dwa, raz.

Nie rozumiem, co się ze mną działo. Gubiłem gdzieś całe godziny, niemal dni. Nie pamiętam na przykład prawie wcale światła słonecznego - no, może trochę wieczornych półmroków; ale poza tym - noc. Czyżbym pory jasne tak regularnie przesypiał? I nie pamiętam też ludzi. Dwór był pusty - gdzie się podział Bartłomiej, gdzie dzieci? A na pewno zdarzali się też jacyś goście. Ale ich także nie pamiętam. Dom stał cichy i ciemny. Nie wychodziłem również do ogrodu. Czy ktoś w ogóle go doglądał? Nie ja.

Powinienem pamiętać wszystko, ale tych rzeczy nie pamiętam; nie mogę sobie przypomnieć na przykład jej pogrzebu. Wiem, że pochowano ją za sadem, bo natrafiłem tam później na krzyż z jej imieniem - ale kto i kiedy pochował...? Wspomnienia są alinearne, nic nie wiąże jednego obrazu z drugim. Przejrzałem się kiedyś w lustrze i okazało się, że mam gęstą brodę, długie włosy, za całe ubranie służy mi zaś jeden ze szlafroków Bartłomieja, a gdy go rozchyliłem - żebra przebiły spod brudnej skóry. Zdążyłem aż tak schudnąć, musiał więc minąć dłuższy czas, prawda? Bo rzeczywiście, nie pamiętam, co jadłem; czy jadłem w ogóle.

Chudłem, kurczyłem się, zapadałem, Oczy i Uszy obumierały, nie odrastając, gdy szarpane kosmicznymi śmieciami, nie korygując orbit, gdy ściągane w grawitacyjne pu-

109

łapki. Tak musiały ulec zniszczeniu dwie sieci radiotele-skopowe, spadając na którąś z planet bądź któryś z ich księżyców, bo od pewnej nocy już ich nie czułem, nie słyszałem nimi; powinienem pamiętać ból okaleczenia - nie pamiętam.

Częste są natomiast wspomnienia salonu z parteru: jak siedzę w fotelu, plecami do okien, noc wypełnia pomieszczenie, okrywa wszystkie przedmioty, gasi srebrne refleksy, wygładza granice cienia, a mnie wtłacza w ów fotel miękką pięścią, aż nie tylko nie mogę, lecz i nie chcę, nie mam ochoty, nie mam potrzeby się poruszyć, i siedzę tak - trudno powiedzieć, że w bezruchu, skoro bynajmniej nie staram się utrzymać pozycji - siedzę martwo, oczy otwarte, ale na nic konkretnego nie patrzące, ciało, oba ciała - oddalone; wytłumione wszystkie sygnały od nich, o swoich nogach bardziej wiem, niż je czuję, z czerwonej puszczy na księżycu Szóstej bardziej zdaję sobie sprawę, niż nią jestem; czas omija mnie rwącą strugą, jestem pusty, jestem spokojny, o niczym nie myślę, rozlewa się po mnie lepkie ciepło, gasząc wszelkie wewnętrzne drżenia, być może usta mam otwarte i wydobywa się z nich jakiś dźwięk, ale nie słyszę, nie czuję; siedzę sobie. To pamiętam.

I jeszcze drobne odpryski scen zupełnie poza tym zaginionych: chłód parkietu i szorstkość dywanu pod plecami (widać sypiałem na podłodze na parterze); szklana układanka na posadzce holu (wiatr wybił szybę, zacząłem zbierać odłamki, lecz w którymś momencie musiało przeważyć inne skojarzenie, bo skończyłem, komponując z nich wielki witraż); cuchnące na podwórzu przed dworem truchło Pioruna; szramy na ręce po jakichś starych ranach; czyjś

110

krzyk, odbijający się echem we wnętrzu budynku; Anomalia przesłaniająca kontynenty Drugiej; spadający przez poręcz schodów biały kłąb pościeli; drzazgi wbijające się w kolana, gdy klęczałem na najwyższym stopniu schodów, ciągnąc z wyciem jakiś ciężar; lampa w mojej dłoni, zapalona, ostry zapach nafty i chwiejny płomień okopcający szkło; mrówki wędrujące w górę po drewnianej nodze stołu.

Było w tym jakieś szczęście, jakieś samozadowolenie; a na pewno spokój. W tym bezruchu, w tej bezwoli, bezpamięci. Czasami, co prawda, pojawiało się niepożądane skojarzenie, wówczas szarpał mną elektryczny szok, jak nagły ból zęba, podrażnienie nagiego nerwu - ale zaraz tym głębiej się zapadałem w wielki spokój, zaciągałem go na siebie niczym miękką, ciepłą kołdrę; i znowu było mi dobrze.

Prawie w ogóle nie wychodziłem z dworu. We wspomnieniach nie ma nawet świata za oknami - okna pozostawały odsłonięte, ale zupełnie nie pamiętam widoków za nimi, nie potrafię więc zestroić poszczególnych sekwencji z porami roku. Zresztą był tylko mrok w różnych odcieniach.

Najbliższy zorientowany na osi czasu fragment pamięci pulsuje gorącym światłem. Larysa szła przez dwór i zapalała wszystkie lampy, otwierała na oścież okna. Za nimi tężał mrok, lecz tu, w środku, wszechobecna jasność kłuła oczy. Uniosłem rękę, by osłonić się przedramieniem, zapadłem się głębiej w fotel.

Stanęła nade mną, złapała mnie za nadgarstki.

Już!

Puść!

Sam się wyrwij. No! Dalej!

111

Przestałem się szarpać. Pochylała się nad fotelem z twarzą pozbawioną wszelkiego wyrazu. Mocno opalona, wydawała się znacznie chudsza, kości policzkowe bardziej wystające, wargi węższe; spostrzegłem teraz także, iż włosy ma splecione w warkocze, spięte na karku.

O co ci chodzi?

Gdzieś tu powinna być brzytwa albo przynajmniejnóż wystarczająco ostry. Zresztą mamy strzelby. I sznur.Więc jak wolisz?

Co?

Zabić się. Jak? Żebym mogła sprzątnąć trupa, pókitu jestem.

Odbiło ci. Odwal się.

Znowu próbowałem się wyzwolić z jej uścisku - ale była silniejsza. Nawet przelotnie mnie to zdumiało.

No? - warknęła. - Wybieraj!

Larysa, co ci, do cholery...

Ale już!

Żadnego samobójstwa nie będę popełniał, daj miwreszcie spokój!

Puściła mnie. Mrugałem w ostrym świetle, bez powodzenia usiłując wyprostować się w fotelu o zapadłym siedzisku i wklęsłym oparciu. Larysa spoglądała na mnie zimno przez kilka sekund, po czym obróciła się na pięcie i wyszła. Odetchnąłem z ulgą. Trzeba by zgasić te wszystkie światła, co ona sobie myśli, fotoogniwa na dachu pół dnia nabijają jeden marny akumulator, przecież to...

Obejrzałem się na odgłos szybkich kroków. Weszła z karabinem w rękach, przeładowywała w marszu.

- Co ty...

112

Odstrzeliła zagłówek fotela, wióry ukłuły mnie w twarz, huk ogłuszył, spadłem na podłogę. Z czworaków zobaczyłem, że ponownie przeładowuje broń. Poderwałem się i wybiegłem, zataczając się w lewo i ciągnąc szlafrokiem po zakurzonych powierzchniach. Szła za mną. Wypadłem do holu i przez otwarte drzwi - przed dwór, w noc. Gonił mnie rytmiczny stukot obcasów jej wysokich butów jeździeckich. Uciekłem w ciemność. Padłem w trawę dopiero za granicą półmroku (noc była pochmurna), dysząc ciężko i próbując zebrać myśli; wciąż dzwoniło mi w uszach. Larysa stała w progu z karabinem wpartym w zgięcie łokcia.

- Będę czekać! - krzyczała. - Przejmuję ten dom! Wejdź, kiedy się zdecydujesz!

Chwilę jeszcze wpatrywała się w noc, po czym cofnęła się i głośno zaryglowała drzwi.

Obszedłem budynek, sprawdziłem wejście z patio. Centrum masy extensy zeszło tymczasem po pasywnym torze na orbitę ciaśniejszą nawet od orbity Piątej i pająk wraz z ocalałymi peryferiami, choć częściowo obumarły i poszarpany wzdłuż wielokilometrowych ścięgien, wystawiony był na takie ulewy energii z Meduzy, że wystarczyło mi zwrócić tam na kilka chwil uwagę, by skóra zaczynała swędzieć, adrenalina uderzała do krwi, oddech przyspieszał i fioletowe ćmy latały przed oczyma. Otworzyłem drzwi drżącą dłonią. Larysa krzątała się gdzieś we frontowej części domu, słyszałem ją, twardy stukot jej kroków, gdy stąpała po nagim parkiecie. Byłem boso, to stanowiło o mojej przewadze. Zaszedłem ją bezszelestnie; kiedy przenosiła przez hol tacę pełną naczyń, skoczyłem zza

113

schodów. Zdążyła się obrócić bokiem i cisnąć we mnie tacą, dostałem jakimś sztućcem w czoło. Złapałem ją za przedramiona, uderzyliśmy w ścianę. Kopała, klnąc. Straciłem równowagę, pociągnąłem ją za sobą, upadliśmy w kąt, jednocześnie tłukąc sobie głowy. Próbowała się wyrwać, ale schwyciłem jej nadgarstki, teraz byłem silny, teraz gotowały się w mych mięśniach gigadżule, miliardy i miliardy ton przygważdżały ją do podłogi. Wierzgała i klęła, bezradna. -Już!

Puszczaj!

Sama się wyrwij!

Oboje dyszeliśmy ciężko; kolejnym oddechem za-krztusila się i wpadła w ciąg chrapliwego kaszlu - lecz co zaczęło się jak kaszel, skończyło się jak śmiech, i minutę później chichotaliśmy już niczym pięcioletnie dzieci.

Ale czy musiałaś rozstrzeliwać mi fotel?

Ty chyba siebie nie widziałeś. Przyjrzyj się. Rozglądnij się dokoła. Chlew się tu zrobił. A i cuchniesz nie-lekko.

Myślałem, że może Bartłomiej...

Bartłomiej? Od dawna trzyma się z daleka. Spotkałam go miesiąc temu pod Wodospadami; wędruje poKraju, odwiedza miejsca wspomnień. Ostrzegłam go przedbanitami - wiesz, znowu się pojawili: ślad wszelki zaginąłpo Kolaiu, braciach Wielpolach, paru innych osobach. Tebandy rosną ostatnio w siłę, to już nie tylko wyrzutki odnas i osad północnych, ale i część młodych z farm pochło-

114

niętych przez morze. Bartłomiej nie chce wracać, mówi, że nie mógł już na ciebie patrzeć. Kiedy ostatnio tu zaglądał?

Mhm, bo ja wiem... No chyba był niedawno, rozmawialiśmy... Nie?

Nie. Najczęściej wstępuje tu jeszcze Zuzanna., aleostatnio ją oplułeś i zwymyślałeś, więc...

Co zrobiłem??

Chryste, ty naprawdę nie pamiętasz. Zdajesz sobie przynajmniej sprawę z upływu czasu? Będzie już trzecirok od śmierci Sjanny; naprawdę powinieneś wziąć sięw garść. Nie słyszałam, żeby ktoś się aż tak załamał. Rozumiem, że ją kochałeś, ale... Co?

Nic.

Siedzieliśmy w kuchni, pili wystygłą już kawę. Przyszło nam jeść chleb z konfiturami, bo nic innego nie nadawało się do spożycia: chłodnia przeciekała, w mące kotłowały się robaki, z mleka została serwatka. Chleb był spleśniały, ale pokroiła swój: czarny, twardy. Przyjechała prosto z pastwisk.

Po parapecie wędrowały dostojnie dwa karaluchy.

Co w domu?

A naprawdę cię to interesuje? Słuchaj, może ty zemną tam pojedziesz? Sama w tym grobowcu - machnęłaręką, ogarniając gestem kuchnię i ciemny korytarz - teżbym zdziwaczała.

Bartłomiej jakoś nie zdziwaczał... No dobra, nieśmiej się. Może rzeczywiście się wybiorę... Co z Piotrem?Rozumiem, że Zuzanna...

Piotr poszedł na północ. Do tych radykałów od jaskiń i gnoju. Już czas jakiś temu. Nie wiedziałeś?

115

Pytanie było retoryczne: zamarłem z filiżanką w połowie drogi do ust.

- Ale - dlaczego? Piotr?

Był moim synem, lecz ja jakoś nie do końca czułem się jego ojcem. Póki był dzieckiem, póki nie dostrzegałem w jego jasnym spojrzeniu owej milczącej, upartej dociekliwości, a w słowach - ironii, kwestionującej a priori wszystko, co mówię, poty pozostawał obiektem uczuć łatwym i dającym satysfakcję. Później stawało się to stopniowo coraz trudniejsze, zbyt bliskie i zbyt częste kontakty budowały między nami głupie pretensje, łańcuchy obustronnych złośliwości, nade wszystko zaś - wymuszały nieszczerość. Toteż starałem się zachować dystans. Ale to również obracało się przeciwko mnie, gdy z czasem przemieniał się, całkowicie poza moją kontrolą, wobec braku jakiejkolwiek synchronii z epicykliczną maszyną mego życia, w obcego człowieka. Nigdy nie było żadnej otwartej kłótni, nie wypowiedziałem głośno złych słów - niemniej jednak on wiedział, i ja wiedziałem, że wie. Już nie rozmawialiśmy ze sobą: rozmawiali przez nas nasi Obserwatorzy.

Larysa pokręciła głową, odwróciła wzrok, zagapiła się w okno, jakby istotnie mogła dojrzeć coś w monolitycznej ciemności.

- Cierpienie jest egotyczne ze swej natury; sądzisz,że nikogo innego jej śmierć nie obeszła? On jeszcze najdłużej z tobą wytrzymał. Wiesz, zajmował się ogrodem i sadem. Potem już prawie w ogóle nic nie mówił, kiedy do naszajeżdżał. Ale... Chryste, przecież dobrze wiedział o tymświństwie, co żre cię od środka! Dziwisz się, że takie wnioski wyciągnął? Rozpadałeś się na jego oczach. Sama wi-

116

działam, jak przestajesz panować nad swoim ciałem. Nie taka jest tradycja Kraju, cokolwiek by Bartłomiej mówił. Powinniście wyrzucić całe to... Albo oddać Im. A tak - co się z tobą zrobiło? Piotr jest młody, poszedł w ekstremę. Może jeszcze mu się odmieni...

Delikatnie odstawiłem filiżankę.

Żadne świństwo mnie nie żre.

Aha.

Larysa, na miłość boską, przynajmniej ty nie grajzabobonnej ignorantki! Nie ma w tym żadnych ciemnychtajemnic. Projekt eksploracji kosmosu po kosztach minimalnych, ten masowy siew Ziaren na technologii reprozyj-nej - to przecież rozpoczęto na ponad wiek przed początkiem Inwolwerencji. Ale Oni się otorbili, uciekli w optymalizacje systemowe, nieskończoność mają wewnątrz, nie nazewnątrz, i zupełnie ich nie interesują gwiazdy. Świat materialny oferuje w końcu bardzo ograniczoną ilość fenomenów, prawa są stałe, fizyka niezmienna, zaskoczenia małe,a wielka powtarzalność; Oni natomiast mają wewnątrz wolność absolutną, każda fizyka, każdy wszechświat jest tammożliwy, byle logicznie niesprzeczny. Archiwum końcówekreprozyjnych dziedziczyły najpierw przeróżne agencje, potem uniwersytety, wreszcie zeszło to do pojedynczych ludzi w Kraju, na koniec - Bartłomieja. Otwarć nie byłowiele, mimo tak długiego czasu, bo musisz policzyć odległości i ten ułamek prędkości światła, z jakim wypchniętoZiarna z Układu Słonecznego. Bogiem a prawdą, nie jestem pewien, czy w ogóle był ktoś przed Bartłomiejem;Organy nie wyglądają na specjalnie przerzedzone. Co innego restrykcje przeciwko powszechnemu rozwojowi tech-

117

nologii - a co innego jednorazowa aplikacja technologii i tak pozostających całkowicie poza naszym zasięgiem. Nie można demonizować wszyskiego, co tylko...

-Jednorazowa aplikacja, powiadasz. - Przeżuwała w zamyśleniu twardy chleb. - Ja się na tym nie znam, ty przeczytałeś tyle jego książek, że właściwie w połowie żyjesz w czasach sprzed Inwolwerencji - ale powiedz mi w takim razie, jaki jest sens wierności na łożu śmierci? Co ma nas wówczas powstrzymać przed „jednorazową aplikacją”?

Wzruszyłem lewym ramieniem.

- Nic.

Zaczęła mi się przyglądać z niepokojącą uwagą. Uśmiechnąłem się - jak mi się wydawało - cynicznie. Odsunęła talerz, pochyliła się nad stołem, sięgając ku moim dłoniom. Jej ręce były cieplejsze.

Wiesz dobrze, że to nie byłaby ona. Nie człowiek.

Oj, daj już spokój, nie rozpłaczę ci się tu przecież.

Siostrzyczki się wstydzisz?

Kichnąłem i to przełamało nastrój. Wyswobodziłem dłonie z jej uścisku, wysmarkałem nos w połę szlafroka. Larysa krzywiła się na to okropnie.

Degenerat. Właściwie mógłbyś dołączyć do syna.

Widzisz, Larysa - zacząłem, biorąc głębszy oddech i zakładając ręce na karku - tu nie chodzi o to, jak inni postrzegają taką decyzję umierającego, ale o to, co miałoby powstrzymać jego samego - kiedy czuje, że to jużprzedostatni oddech. Argumenty kulturowe, cywilizacyjne,one już go nie dotyczą. Ale ponieważ takie konwersje dajązły przykład dla żyjących, ponieważ koruptują kulturęi niszczą status quo - kultura wywiera nacisk, trenuje nas,

118

wbudowuje w podświadomość aksjomaty tradycji, tak mocno, by nawet w chwili śmierci się nie zawahać. Każdy kolejny konwertyta narusza bowiem tę tradycję i zanieczyszcza kulturę; jeśli częstotliwość zdrad wzrośnie ponad poziom krytyczny, układ straci stabilność i dalej pójdzie to lawiną. W ten właśnie sposób zanikały inne enklawy i tak zginie kiedyś w końcu Zielony Kraj, i wtedy nie będzie już nikogo, kto kultywowałby biologiczne tradycje Homo sapiens. Przysłuchiwałaś się temu, co mówi Daniel? Państwo jest maszyną homeostatyczną - ale kultury zachowują się podobnie, tylko że nie posiadają owego sztywnego szkieletu organizacyjnego i metody ich rządów są bardziej, mhm, subtelne.

Zabiła oba karaluchy trzonkiem noża do chleba: tłup, tłup. Na ostrzu nóż miał jeszcze niebieskie smugi konfitur.

- Ale nie myślałbyś w ten sposób, gdyby nie Bartłomiej i ta zaraza reprozyjna w twoim ciele, prawda? I gdyby nie śmierć Sjanny.

Kiedy wstał świt, wyszedłem do ogrodu. Zanosiło się na poranny deszcz, ciemna wilgoć wisiała w powietrzu, jego chłód kłuł nieprzyjemnie moją świeżo ogoloną twarz. Larysa znalazła mi nie przeżarte przez mole spodnie i sweter; szlafroki, przysięgła, że spali, i do diabła z Bartłomiejem. Ogród wyglądał jak po powodzi, pokrywała go jednolita warstwa błota zmieszanego z roślinną zgnilizną, nie dało się rozpoznać granicy poszczególnych upraw. Kiedy właściwie odjechał Piotr? Pod ścianą patio stała łopata i grabie, już podrdzewiałe. Spojrzałem na sad. Jedno z drzew, najwyraźniej złamane przez wichurę, leżało w poprzek ścieżki, inne przechylało się niebezpiecznie. Sporo roboty, dni i tygodnie, miesiące nawet. Jaka to pora roku? Jesień chyba.

119

Przeciągnąłem się, próbując z premedytacją przezwyciężyć odruchowe przygarbienie. Coś strzeliło w plecach, zabolało lewe ramię. Wziąłem głębszy oddech. Extensa otwierała się na ogień Meduzy, wracały do życia organy transmuta-cyjne, materia pochwycona w czarne błony, a sporo zdążyło się jej przez ten czas zgromadzić, zostanie wchłonięta, przetrawiona, wbudowana w uszkodzone struktury, wyłonią się z rozproszonych peryferii nowe, wzrosną od wstrzelonych w planetoidy zarodników jeszcze potężniejsze Oczy i Uszy, system korzeniowy księżycowego lasu, sięgający już na setki metrów pod powierzchnię zmarzliny, ukonstytuuje się w specjalistyczny procesor, semiorga-niczną protezę mózgu, mój trzeci płat czołowy, o średnicy dwóch tysięcy kilometrów... Ale mimo wszelkiego ruchu, mimo wszelkich energii, i zimnego wiatru na gładkich policzkach, i czerwonego żaru gwiazdy na skórze, i głosu La-rysy z wnętrza dworu, mimo to ów wilk w moim wnętrzu nadal wyje, przeciągły skowyt przebiega wnętrznościami mego ciała, by wydobyć się z ust krótkim jękiem, aż drżenie opanowuje kończyny i muszę oprzeć się o balustradę, wziąć głębszy oddech, ale i tak przymus powrotu do ciemnego salonu, skulenia się w bezruchu w głębokim fotelu, zapomnienia - jest trudny do przezwyciężenia. Powinienem coś zrobić, pokonać jakoś inercję duszy. Unoszę głowę i krzyczę, krzyczę, dopóki ból nie zaciska mi krtani.

Nie chciała zostawić mnie samego we dworze. Pojechaliśmy na farmę rodzinną - która zawsze pozostanie dla

120

nas pierwszym skojarzeniem ze słowem „dom”. Akurat zastaliśmy tam Zuzannę. Dorosła kobieta - pod światło, z włosami skrytymi pod kapeluszem, prawie nieodróżnial-na od swojej matki. Nawet udało mi się niczego po sobie nie pokazać, kiedy się witaliśmy; najpierw tylko uścisnęła mi dłoń, ale zaraz, zawahawszy się jeno na ułamek sekundy, wpadła mi w ramiona. Widocznie rzeczywiście wracałem do siebie, bo w reakcji na ten gest obudził się pod moją czaszką Obserwator - podpowiedział słowa, zmanipulował wyraz twarzy, usztywnił ciało. Zuzanna też nie mogła oderwać ode mnie wzroku. Zaprowadziła mnie potem do wielkiego zwierciadła na piętrze, w buduarze ciotek bliź-niaczek. Patrząc na nasze odbicia, zrozumiałem, co miała na myśli: wyglądałem na jej brata, byłem zbyt młody, zwłaszcza teraz, po zgoleniu zarostu i obcięciu włosów. Zuzanna sprawiała wrażenie zafascynowanej tym fenomenem. - Chciałabyś tak? - uśmiechnąłem się krzywo. Odwróciła spojrzenie.

Była jednak zaciekawiona, nie potrafiła tego ukryć. Rozmowa z nią zawsze jakoś dryfowała w tym kierunku, a i żarty dotyczyły zazwyczaj mojego wieku. Czy była to zawiść, czy też naga ciekawość cudu? Dziecięce pogaduszki z ogrodu najwyraźniej nie zostały zapomniane; może zresztą je zapomniała - nie zmieniało to faktu, że myślała obecnie, jak myślała, i nie potrafiła odwrócić wektorów swych zainteresowań. Czyż miałem czynić z extensy mroczny sekret? Odpowiadałem, gdy pytała.

Jeździliśmy razem na pastwiska (ze względu na banitów nie należało podróżować samotnie). Spotykaliśmy ludzi ze wschodu, których nie znałem, pastuchów, wędrow-

121

nych rzemieślników, jeden z wielkich rodów Kraju przeniósł się niedawno z wybrzeża, ocean zatapiał skaliste równiny; Zuzanna przedstawiała mnie, na co oni szczerzyli się głupio. Z początku myślałem: no tak, znają historie o szalonym pustelniku. Ale pewnej wietrznej nocy zaszedł mnie przy ognisku głównego obozu młody człowiek i uścisnąwszy mocno prawicę, wyrecytował ni z tego, ni z owego, z dziecięcą szczerością w błękitnych oczach: - Zawsze pana podziwiałem. Zuzanna opowiadała nam tę historię tak często, że już właściwie przestaliśmy w pana wierzyć. Cieszę się, że pana spotkałem. - Co ona właściwie mogła im opowiadać, zachodziłem w głowę. Nie pamiętała przecież tej afery z bandytami, była zbyt mała. Musiała powtarzać już cudze opowieści. Tak rodzą się absurdalne legendy. Obserwator w ostatniej chwili powstrzymał mnie przed zapytaniem młodzieńca, ilu ja według niego tych koniokradów położyłem - tuzin może?

W nocy, pod gwiazdami, gdy wielki ogień palił w twarz, a zimny wiatr smagał plecy, symetria wrażeń wciskała mnie w extensę, aż prawie zapominałem człowieczego ciała. Neocortex powoli budził się do życia, wplatały się jego wielomilowe zwoje mózgowe w moje ścieżki neuro-nalne, jedno ziarno reprozyjne osadzone w dendrytowym rozdrożu otwierało drogę do biliona nowych nerwowodów, a każdy ukorzeniony w gigantycznych płatach struktury logicznej księżyca: nieskończone szeregi równoległych procesorów semiorganicznych. Same rozmiary owego mózgu - zaiste astronomiczne - stanowiłyby ograniczenie i spowolniały, komplikowały procesy myślowe, gdyby nie obfity posiew molekuł reprozyjnych, ostatniej nie wyko-

122

rzystanej partii z oryginalnego Ziarna, która weszła u jego zarania w czerwony las i rozprzestrzeniła się po całym neocorteksie wraz z rozrostem systemu korzeniowego lasu, tak, że i jego wewnętrzne procesy myślowe odbywały się z prędkościami ponadświetlnymi, przeskakując od modułu do modułu tysięcznymi bramkami reprozyjnymi. Skutki uboczne nie kazały długo na siebie czekać: zacząłem żyć w stanie permanentnego deja vu, rozciągniętej percepcji, niczego już nie poznawałem jako całkowitej nowości, w zaskoczeniu, wszystko sobie przypominałem. Nie naprawdę, ale nie potrafiłem się pozbyć takiej właśnie aury mentalnej. Wejście neocorteksu na ośrodki mowy spowodowało nawroty jąkania, a także wielkie trudności z przekładaniem myśli na gramatyczne konstrukcje językowe. Różne dziwne rzeczy rozkojarzały mnie do stanów prawie katatonicznych, zdarzało mi się zagapić na źdźbło trawy czy chmurę na niebie na kilkanaście, kilkadziesiąt minut, potem nie umiałem powiedzieć, co w nich właściwie tak mnie zafascynowało. No i były sny, sny, jakich nigdy dotąd nie miałem - to śnił księżyc Szóstej. Rozszarpywały mnie na strzępy, budziłem się na granicy histerii, mamroczący coś bez sensu, roztrzęsiony, nierzadko w moczu i ekskrementach, przez długą chwilę nie potrafiłem zapanować nad ciałem, ręce wykonywały absurdalne gesty - próby operacji na nie istniejących przedmiotach, extensa spazmowała w asynchronicznych kurczach, dygotały stopy, Oczy i Uszy obracały się ku urojonym źródłom promieniowania... Podświadomość księżyca była głęboka, ciemna, myśli gęste i tłuste, nieprzejrzyste, tonęło się jak w czarnym oleju. Obudzony, jeszcze przez chwilę czułem

123

tamte koszmary, ale im mocniej usiłowałem je sobie przypomnieć, ująć w znane terminy, zrozumieć - tym szybciej mi umykały; i pozostawał jedynie oleisty osad, warstwa czarnego mułu - na każdej myśli, każdym wrażeniu. Wiedziałem tylko, że bardzo bolało - tam, w snach księżyca.

Wszystko to jednak były skutki uboczne, podstawową bowiem funkcję i przeznaczenie neocorteksu stanowiły opis, analiza i wyjaśnienie fenomenu Anomalii. Rozciągała się amorficzną mgławicą niemal do orbity Trzeciej; a przecież sięgała także daleko poza płaszczyznę ekliptyki. Przesłaniała część tarczy Meduzy, owijając się wokół niej niczym dysk akrecyjny, znacznie jednak szersza i nie tak symetryczna, w rzucie pionowym daleka od kształtu spirali; stąd brały się owe nieregularne zmiany obserwowanej jasności i widma emisyjnego gwiazdy, które po raz pierwszy zwróciły uwagę astronomów na układ Meduzy. Linie ab-sorbcyjne w widmie elektromagnetycznym Anomalii sugerowały bynajmniej nie wodór i hel, lecz cięższe pierwiastki, aż po niestabilne transuranowce. Czułem na podniebieniu gorące promieniowanie pierwotne Anomalii, extensa otoczyła ją już pełnym okręgiem i teraz wychodziła kolejnymi peryferiami ku biegunom gwiazdy, nic więc nie mogło mi umknąć, rejestrowałem każdy skok natężenia ekspulsji cząstek elementarnych, a w tej części Anomalii, która przecinała system Meduzy, gotowało się zaiste jak w termojądrowym piecu, tylko ze śmigłymi neutrinami był problem, ale i te w wystarczającym procencie wyłapywał pancerny pająk próżni, i natychmiast wszystkie zebrane tak dane połykała księżycowa część mego mózgu, by od nowa przebudowywać i testować modele struktury wewnętrznej Anomalii.

124

Pająk schodził po wymuszonej orbicie coraz głębiej w studnię grawitacyjną Meduzy, przez orbitę Czwartej, a najdłuższe jego odnogi rautowały już ku formom samodzielnych sond, gotując Palce dla ostatecznego Dotyku.

Z wiosną wrócił Bartłomiej. Zajechał do nas którejś niedzieli razem z Pastorem; była to zresztą pierwsza wizyta Bartłomieja na farmie.

Wydał mi się jakiś odmłodniały, zdecydowanie bardziej energiczny - może po prostu dlatego, że nareszcie nie chodził w łatanych szlafrokach i workowatych spodniach ogrodowych. Ubierał się bowiem jak jeden z kowbojów z zachodnich rancz, nawet sumiaste wąsy zapuścił. Opalił się też mocno. Najbardziej jednak rzucała się w oczy zmiana postawy: prawie jakby nowy kręgosłup sobie sprawił. Wystarczyło, że przestał się garbić, by urósł

0 dłoń. Całował panie po rękach, kłaniając się szarmancko

1 śmiejąc głośno - lew salonowy i dusza towarzystwa.

Zuzanna obserwowała go z jawnym niedowierzaniem.

- Dziadku, czyś ty się przypadkiem podczas jednejz tych włóczęg nie zakochał? - spytała go któregoś popołudnia, gdyśmy łuskali na werandzie groch (obok chrapałLeon Senior, odsypiając noc - nigdy nie spał w nocy).

Mistrz Bartłomiej puścił do niej oko.

- Jakim sposobem? To ty nosisz moje serce w kieszeni.

Zawsze się łatwo rumieniła i, jak widać, nadal jej to nie przeszło.

125

Nie żartuj. Co ci się stało, mhm? Wyglądasz, jakbyzdjęli ci z ramion worek ziemniaków.

Znacznie więcej, dziecinko - westchnął -znacznie więcej.

Spojrzałem nań badawczo. Zuzanna musiała wychwycić to spojrzenie. Zapatrzyła się na Bartłomieja, marszcząc brwi, odstawiwszy misę z grochem.

- Extensa? - rzuciła.Bartłomiej wykrzywił się okrutnie.

Ojojoj, nie będę przecież rozpowiadać! - zirytowała się Zuzanna.

Sama rozumiesz, to delikatna sprawa.

Wiem.

Pa-pa-pamiętam, jak stawałaś przed Organami,kiedy byłaś ta-taka mała - pokazałem ręką. - Się oderwać. W ich śśśświetle. Za-zabierałem cię, już spałaś.Wszysss-ko się od u-u-u-u... od urzeczenia.

Ładne są - mruknęła, prawie zawstydzona.

Oho.

- Żadne oho, żadne oho. No, powiedz, dziadku!Wzruszył ramionami.

Skończyłem - rzekł. - Wszystko zbadane, opisane, sklasyfikowane. Spisałem Raport, jest w bibliotecew dworze, księga, o, taka gruba. Nie było dłużej potrzebyutrzymywać łącza, zatrofizowałem i odciąłem extensę. Niepowiem, żeby amputacja była bezbolesna, wyobrażasz sobie ten ból fantomowy - ale teraz jestem wolny.

W-w-wolny - powtórzyłem, próbując ułożyć sobie w głowie nowe hierarchie czasowe: przecież ja w istocie nigdy nie znałem Bartłomieja jako Bartłomieja, to od

126

T

początku, od samej nocy horroru, był Bartłomiej-plus—extensa.

A tak.

Znaczy - dociekała Zuzanna - teraz zacznieszsię starzeć?

Starzeję się bez względu na wszystko, to nie jesttak, że zyskujemy nieśmiertelność. Ale jeśli pytasz o tempo tego starzenia - no to nie, przecież z mojego ciała usunąć niczego nie jestem w stanie.

Zuzzza ocho-otę na eliksir mło-o-ości.

Najgorsza motywacja z możliwych - pokręcił głową Mistrz Bartłomiej. - To już lepiej od razu do Nich idź.

Oj, dajcie spokój - prychnęła. - Zresztą niewiem, czy bym chciała. Z tym workiem na plecach przez -ile? dwieście lat?

Różnie to bywa. U mnie akurat był to układ poczwórny, ponad miesiąc świetlny rozpiętości, więc ciągnęłosię bez końca. Ale on - jak wygląda to u ciebie?

Po raz pierwszy rozmawialiśmy o swoich extensach tak otwarcie. Być może Bartłomiejowi było łatwo, ponieważ zrzucił już z siebie to brzemię, mówił o przeszłości, a przede wszystkim - o czymś oddzielnym, nie o sobie; o jakimś martwym obiekcie. Ja jednak czułem zażenowanie. O pewne rzeczy nie powinno się pytać otwarcie, pytać w ogóle. Jakże upokarzające są podobne pornografie duszy!

Z oczyma opuszczonymi na palce łuskające groch próbowałem się osłonić:

-Jakoś po-o-owoli. Idzie.

- Ale ile jeszcze? Na pewno masz przybliżone obliczenia dla wersji optymistycznej i pesymistycznej.

127

Wła-a-aściwie do końca już. Zamykam obszar. Tylko ana-ana... liżą.

O! Dziesięć lat? Mniej?

Mo-oże.

Jeśli jakieś delikatne operacje na granicy zmysłów, to lepiej skorzystaj z komnaty deprywacji sensorycz-nej. - Tylko raz widziałem, jak sam Bartłomiej z niej korzystał, z owego pokoju puchnącego po wejściu delikwentamackami i wyroślami, aż człowiek zostaje całkowicie nimiobjęty, uniesiony w powietrze, zawieszony w uścisku miękkiej i prawie niewyczuwalnej w dotyku masy, ślepy, głuchy,odcięty od wszelkich zapachów, póki jedyną postrzeganąrzeczywistością nie pozostanie extensa; i nie ma już innych oczu, uszu, rąk i palców jak te mierzone kilometramizimnej ciemności. - W ogóle - zajrzyj tam wreszcie.Przydałoby się zająć ogrodem, przecież to ruina. I sad dziczeje. Co?

Wo-o-olę nie.

Na deprywację sensoryczną są inne sposoby -mruknął Leon Starszy, na co wszyscy obejrzeliśmy się naniego, przerywając wykonywane czynności. Leon nawetnie uniósł powiek, poprawił tylko ułożenie kikuta.

No-no-no! - zawołał Bartłomiej. - Długo takpodsłuchujemy?

Musiało mi coś wpaść w ucho, myślałem, żeo mnie mówicie.

Nie wiedziałam, że wuj w ogóle zna się na takichrzeczach.

Wuj się kiedyś znał na wielu dziwnych rzeczach- westchnął Leon - ale wujowi odechciało się znać. Wu-

128

ja nóżka boli. Przychodziły tu różne diabły i oferowały ją z powrotem, i cokolwiek innego by sobie wuj zażyczył; ale wuj, głupi, nie chciał. A przecie wystarczyłoby pojechać do pana Bartłomieja, pogadać o gwiazdach... Prawda?

Podczas mojej absencji zastępował mnie w Radzie Daniel, najpierw jedynie czasowo, potem już na stałe, a przynajmniej taki status zdobył w wyobrażeniu innych, co na jedno wychodziło. Rada była jednak strukturą nieformalną (nie istniały struktury formalne, wszelki formalizm stanowił już krok na drodze ku Państwu), nie posiadała z góry ustalonej liczby członków, nic więc nie stało na przeszkodzie memu powrotowi. I rzeczywiście, wystarczało mi pojawić się na kolejnym jej zebraniu, by zwyczaj wziął górę, włączyłem się do pracy jak gdyby nigdy nic.

Oprócz problemów z podziałem i dystrybucją „dóbr nadmiarowych”, które dobrze pamiętałem sprzed lat, Rada miała nowy orzech do zgryzienia: wschodni brzeg Zielonego Kraju zapadał się pod powierzchnię oceanu, interior szybko stepowiał, pogoda traciła na regularności i coraz mniejsza była korelacja wahań tempertury oraz ciśnienia z porami roku. Toczyły się w tej sprawie nieustające negocjacje z Ich przedstawicielem, lecz każde spotkanie w Krypcie zdawało się przebiegać według jednego i tego samego, fatalistycznego scenariusza.

- To nie są naturalne warunki - mówił ktoś z Rady. - Nie można w ten sposób prowadzić upraw, zwierzęta też źle to znoszą. Poza tym wymuszacie przeprowadzki, ludzie

129

porzucają domy, w których przychodzili na świat ich przodkowie.

Wszelkie niedogodności chętnie zrekompensujemy - odpowiadał Bezimienny.

Ale my nie chcemy uzależniać się od waszych podarunków bardziej, niż już jesteśmy uzależnieni!

Przykro mi.

Po prostu zostawcie Kraj w spokoju.

Jak wielokroć tłumaczyłem, fakt, że ich tu przedwami reprezentuję, nie oznacza, iż kontroluję moich braci.Wiecie przecież, że w istocie nikt nie posiada nad nimikontroli.

Tu już zaczynały się desperackie wyzwiska.

- Oszustwo! Kłamcy! Łamiecie Przymierze!Bezimienny wzdychał ciężko.

- Aż kim je zawieraliście? Czy kiedykolwiek twierdziłem, iż mówię w imieniu wszystkich? Zawsze byłanas zaledwie garstka - tych, którzy jeszcze w ogóle o waspamiętają, którzy zwracają uwagę na Zielony Kraj i -przez pamięć własnego pochodzenia, z bezinteresownejciekawości lub dla jakichś innych sentymentów - pomagają wam, chronią was, zgadzają się na wasze ograniczenia,przekonują innych ciekawskich, by zaniechali jawnych ingerencji. Oto i całe Przymierze: nasza - moja i przyjaciół- dobra wola. Że od początku, gdy byliśmy zaledwie eksperymentem, ekscentryczną mniejszością, i nawet potem,gdy wolność w Inwolwerencji wybrała większość ludzi, zawsze respektowaliśmy wasze prawo do życia, tak jak chcecie. Ale mówię tu o naszej suwerennej decyzji, którąwszakże wy, z pokolenia na pokolenie, zrytualizowaliście

130

w wielkie Przymierze, tradycję jakiejś świętej umowy. A jej nigdy nie było - jedynie dobra wola po stronie silniejszych. Możecie w nią nie wierzyć, widzę, że nie wierzycie; ale powiedzcie w takim razie: co innego by nas powstrzymywało?

Więc nic nie jesteś w stanie zrobić?

Mogę wystosować apele o wycofanie się z niektórych przekształceń; ale to nigdy nie jest samodzielna decyzja, zmiany pogody są ubocznym efektem procesów, w które zaangażowana jest większość ludzkości - chociażoczywiście wy nie nazywacie jej już ludzkością. Są to kwestie wielkiej wagi; wam nie potrafię ich oczywiście opisaćnawet w przybliżeniu, niemniej dla nas znaczą bardzo dużo.Czy biegnąc na ratunek dziecku, patrzylibyście pod nogii omijali mrowiska? A jednak robimy, co w naszej mocy.

Wychodząc wieczorem przed namiot na ostatniego papierosa, komentowaliśmy negocjacje ponuro, choć bez przesadnego pesymizmu: Zielony Kraj od początku był Jo-naszem w brzuchu wieloryba, enklawą zdaną na łaskę wroga. Jedynie Daniel przemawiał ostrzej; ponieważ jednak wszyscy wiedzieliśmy, że jego słowa słyszą także Oni, braliśmy poprawkę na strategie negocjacyjne - może niesłusznie.

- Nie liczyłbym specjalnie na Ich wyrafinowanie -kręcił głową, wydmuchując dym. - Ani na instynkt samozachowawczy; chociaż, Bogiem a prawdą, instynkt Ich niepowstrzymuje, bo nie ma przed czym. Co właściwie mogłoby Im zagrozić? Popatrzcie, jak to było ze szczepem mar-sjańskim: tak się zapętlili, tak wewoluowali w nieskończoność, tak zachłannie się mnożyli, że aż planetę zniszczyli,

131

rozkawałkowali, i jedzą, liczą, przekształcają dalej. Jaka dla Nich różnica: próżnia, nie próżnia, planeta, nie planeta? Dlaczego my żyjemy tak, jak żyjemy? Żeby nie być niewolnikami procesu. Ale Oni właśnie nie potrafią się zatrzymać, muszą sprawdzać wszystkie ścieżki, i tak matematyczne konieczności kolejnych przemian pędzą Ich, głębiej i głębiej, przekształcenie za przekształceniem, bez końca, a sami nie wiedzą, co Ich czeka dwa kroki dalej, choćby i zagłada planety... Więc jaka tu litość dla nas? Tylko na przypadek możemy liczyć.

Prorokował tak monotonnym głosem, wpatrując się w ciemność i światła Targu, leniwie wciągając dym do płuc. Wszystko w nim zniechęcało do odpowiedzi, dyskusji: ton, postawa, wyraz twarzy.

Raz jednak nie zdołałem się powstrzymać.

Nigdy nie po-o-oznasz: c-z-e-go ch-c-cą, c-c-comuszą. Sam rozróżniasz? Jjjjjak ci wywywywróżę z Księ-życ-c-ca przyszłoć. To c-c-co? Czy O-oni sami ta-aką prze—przepowiednią, która mu-usi się spel-speł-spel...?

Więc jeszcze gorzej. Prawda?

A-ale w takim razie, ja-a-aka różnica? Wa-arto?

- No właśnie - mruknął, przydeptując niedopałek.Poczekałem, aż wróci do środka. Dawno już minęła

pora negocjacji, mogłem być pewien, że nikogo nie spotkam. Obejrzałem się: nikt też nie patrzył. Wszedłem do Krypty, drzwi były otwarte, zawsze są. Z każdym stopniem w dół szybciej biło mi serce, extensa instynktownie gotowała energię w czarnych mięśniach, księżyc w moim mózgu generował barokowe strachy. Minąłem przedsionek, byłem już w sali. Bezimienny siedział na pierwszym od

132

wejścia krześle, pił z wysokiej szklanki mleko (lub inny mlecznobiały płyn). Przelotnie zastanowiłem się, co chce mi w ten sposób dać do zrozumienia. Ale skoro nie potrafiłem odczytać znaku, prawdopodobnie taki właśnie był jego cel: moja konfuzja.

- Dobry wieczór - rzekł, otarłszy usta.

Nie pozwoliłem sobie na żadne uprzejmości, nie usiadłem nawet. Z miejsca:

Chcia-ciałbym, jeśli u-umierając, żeby cokokol-wiek bym mówił nie.

Ach. Nasze małe Przymierze. - Odstawił szklankę. - A jeśli jutro, wcale jeszcze nie umierając, przyjdziesz tu i odwołasz te słowa?

Nnie.

Ale jeśli. Albo starzejąc się, latami całymi. Dzisiajjesteś sobą, a wtedy nie będziesz? Jakże tak? - Uśmiechałsię przy tym lekko.

Prze-przecież wy w ten ssssposób. A ja nnie chcę.

Ale sam dowodziłeś, i słusznie: że to aksjomatytradycji, że trening kulturowy. Żeby odmówić, gdy możnażyć dalej - to dopiero nieludzkie. Co jest ważniejsze: człowiek czy społeczność? Co służy czemu?

- Nie chcę! Tto wła-a-aśnie wasza pu-pu-pu-apka.Wstał, podszedł do mnie. Był wyższy, niż sądziłem.

Zbliżył twarz do mojej; nie czułem oddechu, a powinienem był. Słowa nie płynęły z jego ust.

- Powiedz! Nie przejmuj się niczym! Powiedz! Ułóżwargi! Wystarczy!

Cofnąłem się o krok, extensa nastroszyła krzemowe pancerze.

133

- Nnigdy żadnego Przy-przymierza, pra-awda? Pra—a-awda?

Sięgnął ręką mojej głowy, rozczapierzając, zakrzywiając palce, jakby próbował wniknąć dłonią do wnętrza mej czaszki; odruchowo odchyliłem się i cofnąłem jeszcze dalej.

- W każdej chwili mógłbym konwertować waswszystkich - rzekł. - I podziękowalibyście mi potemszczerze. Myślisz, że potrzebna jest do tego wasza zgoda?Mózg to mózg. Parę sekund, tyle to trwa. Ale nie robię tego. Dlaczego? Dlaczego tego nie robimy?

Owego lata nareszcie zacisnąłem dłoń na Anomalii. Moje Palce ostrożnie zanurzały się w ciemnej chmurze, w jej kaszalotowym łbie, który połykał powoli - rok po roku - Drugą; podczas gdy reszta cielska, wężowo oplecionego dokoła Meduzy i nieskończenie długim ogonem sięgającego gdzieś ponad ekliptykę, puchła w ponadmiesięcz-nym rytmie, lecz w tak drobnych przyrostach (a właściwie

- redystrybucjach masy), że zupełnie nie do zauważenia,gdyby nie bezustanne komputacje księżycowego mózgu.

Palec za Palcem - półtoratonowe, samodzielne de-cyzyjnie sondy, nie włączone bezpośrednio do reprozyjne-go systemu nerwowego, lecz przesyłające dane do pająka w laserowych strzałach szumowo szyfrowanych pakietów

- Palec za Palcem wnikały stopniowo w obszary corazwiększego zagęszczenia Anomalii. Już na samej jej granicysondy otworzyły paszcze i poczęły trałować próżnię,

134

wchłaniając do wnętrza swych analitycznych jelit cały napotykany kosmiczny plankton. Po połknięciu był on sortowany podług masy, cząsteczki zbyt lekkie, by okazać się czymś ponad zwykłe „śmiecie próżni”, z miejsca wydalano, cząsteczki cięższe przesuwano głębiej we wnętrzności sondy. Tam następował ich rozkład.

Podniecenie przebiegło po cerebmm lunae szybszymi od światła falami, gdy Palce poczęły meldować o molekularnych konstruktach przypominających detektory redukcji kwantowych wykorzystywane do rejestracji efektu Reinsberga/Einsteina-Podolsky’ego-Rosena w ziarnach re-prozyjnych; o konstruktach znajdowanych tym częściej, im głębiej w Anomalię zanurzałem Palce, im bardziej ona dokoła nich gęstniała. Że owe detektory przypominały znaną księżycowi strukturę ziaren, nie oznaczało, iż były z nią identyczne - w istocie różnice przeważały, jasny był jedynie cel, funkcja aparatów atomomych; niejasne i niezrozumiałe pozostawały natomiast same zasady działania niektórych części anomalijnych ziaren tudzież innych jej niereprozyjnych konstruktów molekularnych. Myśl więc, która jako pierwsza pojawiła się w mojej głowie - że oto natknąłem się na pozostałości extensy któregoś z poprzedników Mistrza Bartłomieja - księżyc odrzucił od razu. Tak być nie mogło. Z każdym nowym pakietem danych rosła zresztą jego konfuzja, gdy natykał się na coraz to dziwniejsze i mniej prawdopodobne do otrzymania w „naturalnych” procesach chemicznych związki, ciężkie, skomplikowanej budowy cząsteczki. Obserwowałem ich zachowanie w otwartej próżni. Łączyły się, dzieliły, tworzyły polimerowe łańcuchy, samoorganizowały w ciągi potencjalnie nie-

135

skończone, metrowe, stumetrowe, Palce przecinały wstęgi i sieci rozciągające się aż poza pola ich percepcji. Niekiedy uczestniczyły w tych konstruktach anomalijne reprozja, w większości przypadków jednak konstrukty obywały się bez nich. Księżyc wysilał swe podziemne labirynty neural-ne, by odnaleźć w obserwowanym chaosie - życiu-nie-życiu - porządek i wzór; bez skutku. Anomalia ciągnęła się tysiącami, milionami, miliardami kilometrów, to gęstsza, to rzadsza, rozsnuwając się ciemną mgławicą nad oceanami i kontynentami Drugiej, wnikając w jej atmosferę, osiadłszy już na powierzchni jej jedynego satelity.

Zacisnąłem dłoń na karku Anomalii, tuż za łbem, wpychając Palce do samego jej rdzenia. Tu już trwały re-konfiguracje struktur o rozmiarach astronomicznych, syntezowały się i rozpadały w przeciągu sekund, w błyskach gorącego promieniowania, obiekty wielkości planetoid, planet. Posłałem jeden z Palców wprost w konstytuujący się szkielet dwuminutowego behemota próżni; w momencie maksymalnego skupienia Anomalii, sonda, zgodnie z programem, eksplodowała. Struktura rozpadła się. Oczy i Uszy czekały reakcji. Nastąpiła dopiero po prawie minucie, za to równocześnie wzdłuż całej postrzeganej przeze mnie Anomalii: tu i kwadrans świetlny dalej, z dokładnie takim opóźnieniem, nastąpił wzrost natężenia promieniowania, sugerujący intensyfikację wewnętrznych procesów transmutacyjnych. Działo się tak zapewne także i godzinę, tydzień świetlny dalej - nie wiem, gdzie się Anomalia kończy, jeśli kończy się w ogóle.

Księżyc zbierał kolejne dane, przeprowadzał kolejne analizy - ale pozostała część mego mózgu potrafiła już ob-

136

racać jedynie tę pustą myśl: że oto odkryłem (że ja właśnie dokonałem prawdziwego odkrycia!) brakującą Ciemną Ma-

terię wszechświata.

Tak zapisałbym w moim Raporcie, gdybym kiedykolwiek go sporządził: „Pierwszy kontakt z Obcą extensa. Rzeczywiste rozmiary trudne do oceny, prawdopodobnie obejmuje także sąsiednie układy gwiezdne. Być może sięga dalej, przetrawiwszy już materię wcześniej zagarniętych gwiazd; po stosownym rozproszeniu masy, w zawieszeniu funkcji transmutacyjnych, byłaby trudna do wykrycia. Nie potrafię obliczyć. Reaguje na naruszenia struktury z wyraźnym opóźnieniem, lecz - jest to struktura związana repro-zjum. Estymowany wiek: trzy miliony lat”.

Nie popełniłem błędu, klasyfikując Anomalię jako czyjąś extensę -jakże mógłbym pomyśleć inaczej? Wnioskowanie było poprawne. Nieznane zawsze nazywa się imionami znanymi - bo jakimiż innymi?

Z kim właściwie spotkałem się w układzie Meduzy? Kto to jest?

Tak brzmiało pytanie, jakoś instynktownie przyjąłem bowiem, iż mam tam do czynienia z jedną osobą, jednym umysłem - podobnie ja, choć ogarniający cały system planetarny, wciąż byłem przecież pojedynczą osobowością.

Wiedza mnie rozpierała, nosiłem w sobie Odkrycie niczym płód anioła, cienista aureola Tajemnicy obracała się nad moją głową. Bartłomiej dawno już odjechał, nie mogłem z nim porozmawiać - ale na całe lato została na farmie Zuzanna i ona dostrzegła oznaki najszybciej. Jej uniesienia brwi, zawieszenia głosu, pytające spojrzenia - nawet ich nie unikałem, nie maskowałem się. Chciałem się wiedzą podzielić, czym prędzej przekazać; walka z tym imperatywem to jak bezustanne wstrzymywanie oddechu. Było oczywiste, że prędzej czy później będę musiał otworzyć usta.

Dopadło mnie gorącą wrześniową nocą, we wrotach stajni; Jaśmin urodziła właśnie zdrowe źrebię, pomagali-

138

śmy w porodzie blisko dwie godziny i teraz, zmęczeni, ledwo się obmywszy, przysiedliśmy pod odchylonym skrzydłem wrót, ja i Zuzanna. Wyjąłem papierosy. Poprosiła o jednego.

Pa-palisz?

Dopiero zaczynam.

Podałem ogień. Patrzyłem, jak się zaciąga. Nie rozkaszlała się, co stanowiło dobry znak.

Próbo-o-owałaś tytytoniowych?Pokręciła głową.

Wolę nie.

Tak była pochłonięta samą czynnością palenia, że nie zwracała uwagi na mnie i dopiero po kilku minutach zorientowała się, że nie odrywam od niej wzroku.

- No co?

Prze-prze-szam. To jakoś i-i-intymne. Pierwszypa-a-apieros.

Nie pierwszy.

A-a-ale.

No tak. - Przechyliła głowę, spojrzała na mnieprzez dym. - A o tobie? Co takiego? Pierwszy pocałunek?Pierwsza miłość? - Pchnęła mnie lekko w ramię. - Opowiedz coś.

Więc opowiedziałem jej - extensę. Opowiedziałem jej Meduzę, Anomalię i Czarną Materię. Opowiedziałem moje Odkrycie i sekret wszechświata.

Skończyła jednego, zaczęła następnego papierosa. Ja wciąż mówiłem - od miesięcy nie zdobyłem się na tak długą przemowę. Z biegiem słów rzadziej się potykałem, łatwiej pokonywałem artykulacyjne przeszkody, instynkt

139

brał górę nad przemyślaną gramatyką i coraz płynniejsza stawała się moja opowieść. Wzeszedł Księżyc. Anna, córka Daniela, która znowu cierpiała na bezsenność, zeszła zobaczyć źrebaka; zamilkłem na czas jej obecności. Potem opowiadałem dalej, dodając coraz drobniejsze szczegóły, masą detali próbując oddać ogólne wrażenie, opisać kształt odczucia, którego - wiedziałem przecież - nie da się opisać, trzeba je samemu doświadczyć. Takie rzeczy są nie do opowiedzenia.

Coś jednak - coś poza pustą Wiedzą - przeciekło do Zuzanny w nieporadnych słowach. Słyszałem ekscytację w jej głosie, gdy dopytywała się:

- Co teraz zrobisz? Będziesz próbował się porozumieć? Jak? Mógł tę eksplozję wziąć za atak? Wysyłał jakieśsondy ku tobie?

Śmiałem się i Zuza wkrótce przyłączyła się do tego śmiechu.

Ale powiesz mi, jakby co? Prawda? Powiesz? -naciskała jeszcze, gdyśmy szli do domu.

Po-o-owiem.

Tymczasem jednak musieliśmy (ja i Daniel) pojechać na spotkanie Rady na Targ. Wskutek napływu przesiedleńców ze wschodu powstały liczne spory graniczne, co do praw do ziemi i praw wypasu, i zeszedł nam na ich rozstrzyganiu cały dzień; a i tak ludzie odjeżdżali niezadowoleni, i to przeważnie obie strony. Negocjacje w Krypcie przeciągnęły się swoją drogą, jak to ostatnio zazwyczaj bywało. Wszyscy już wychodzili, gdy Bezimienny zatrzymał mnie cichym słowem:

- Poczekaj.

140

Zawahałem się. Bucher Junior znikał właśnie w przedsionku - chcąc nie chcąc, zostałem sam.

O c-co?

Istnieje sposób, abyście się wykupili.

Wyku...?

Tak.

Przysunąłem sobie krzesło i usiadłem. On stał wpół-oparty o blat stołu, idealnie biała koszula prawie raziła oczy w idealnie monochromatycznym świetle.

Kła-amałeś.

Nie. Po prostu teraz jest coś, co warte tych wyrzeczeń z ich... z naszej strony.

Wyrzecz-czeń! - prychnąłem. - Że nnie zatopicie Kra-kraju.

Nawet nie zdajesz sobie sprawy, jakich zmianw naszych planach to wymaga. Ale nie bierzemy siłą, choćmoglibyśmy, i w istocie większość tak by wolała - tylkochcemy uczciwej wymiany.

- Wwięc c-co tyle dla was w-w-warte?-Ty.

-Jja.

Nic więcej nie powiedział; patrzył mi tylko prosto w oczy, lekko nachylony, nie strojąc już żadnych min, z twarzą tyleż poważną, co szczerą - a przecież wiedziałem, że widzę wyłącznie to, co on chce, żebym widział. I ile z tego, co myślę - myślę pod jego dyktando?

A myślałem (mój księżyc myślał) tak: Skąd nagle zmiana? Co takiego niezwykłego w mojej osobie? Tylko extensa. Ale o niej musieli wiedzieć od dawna, tak jak wiedzieli o wszystkim. Więc co zmieniło się ostatnio? Tylko

141

to: poznałem sekret Anomalii - słyszeli, oczywiście, moją rozmowę z Zuzanną. Lecz dlaczego miałaby Ich interesować Anomalia, manifestacja obcej cywilizacji pół tysiąca lat świetlnych stąd, czyjaś rozbuchana extensa? Dlaczego? Nigdy Ich podobne rzeczy nie ciekawiły; gdyby było inaczej, przede wszystkim nie pozostawiliby Organów na pastwę Bartłomiejów i im podobnych, lecz sami zajęli zbiory re-prozjum komplementarnego; a nie uczynili tego. Teraz natomiast, by je posiąść, gotowi są do „wyrzeczeń”. I niby jak miałoby się to odbyć? Jak mam Im - dać...?

Patrzył na mnie, rejestrował najdrobniejsze sygnały ciała. Nie mogłem się pozbyć uczucia, że śledzi także tok moich myśli, skojarzenie po skojarzeniu.

J-j-j-ja-aa... - zająkałem się -jjjak...?

Nie da się oddzielić - rzekł. - Słusznie mówiłMistrz: pozostanie w twoim organizmie do końca. Nie sposób wypreparować, komórka po komórce, rozplatać mózgneuron po neuronie. To znaczy - owszem, można, i to jestwłaśnie ten jedyny sposób. Wiesz, jaki. - Wyciągnął rękę,ale tym razem w geście powitania, zaproszenia, nachylającsię przy tym jeszcze głębiej, na twarzy stroskany, w spojrzeniu - współczujący. - Chodź do nas.

Nnie wierzę.

Wiem, co sobie przyrzekłeś. Ale to nie dla siebie,to byłoby dla Kraju. I wiedz też, że oferta nie jest bezterminowa, w końcu zapewne przeważą ci, co chcą wziąć siłą.

Podszedł bliżej, nie opuszczając ręki, aż złożył ją na mym ramieniu. Drgnąłem odruchowo. Przesunął powoli dłoń po materiale swetra, ku szyi i podbródkowi, przycisnął lekko do policzka; był w tym jakiś obsceniczny erotyzm,

142

nie mogłem się poruszyć, zniewolony subtelnością jego ruchów. Nachylił się do mego ucha.

- Czujesz? - szeptał. - Ciepła. Dotknij. Posłuchaj pulsu. Usłyszysz we mnie krew. Usłyszysz serce. Powąchaj. Pocę się, jeśli chcę. Rosną mi włosy, jeśli chcę. Oddycham, jeśli chcę. Jestem bardziej prawdziwy od ciebie; będąc zarazem czymś nieskończenie większym. - Rzeczywiście, z każdym słowem uderzał mi w konchę ucha gorący jego oddech. Dłoń o idealnie równych paznokciach zaciskała się na mojej szczęce. W którymś momencie musiałem opuścić powieki, zahipnotyzował mnie kompletnie. Wiedziałem, że potrafią robić takie rzeczy; a jednak... - Sądzisz, że cię nie rozumiem? Że nie pojmuję twoich rozterek? Nic bardziej mylnego. Mam w sobie także takiego małego człowieczka, on zwierza mi się z waszych dramatów i radości; albo też naciągam na siebie jego skórę i wtedy sam ich doświadczam. Nienawidzę, kiedy chcę. Boję się, kiedy chcę. Kocham, kiedy chcę. Pożądam, kiedy chcę - szeptał nieprzerwanie. - Teraz pożądam. Daj nam swoją extensę. Daj. Daj. Daj. Daj. Daj. Daj.

Chciał tylko jednego słowa, znaku woli. Prawie czułem, jak formuje mi się na wargach rozedrgane „W-w-weź”. Ale Szóstą mijał właśnie rój meteorów, kilka większych spadło w krótkich odstępach na jej satelity, cerebrum lunae uległ powierzchownemu uszkodzeniu, fale oszołomienia przeszły przez mózg - poderwałem się na nogi, nie wiedząc, co robię, półprzytomny; ale już świadomie kontynuując ruch, wybiegłem z sali i po schodach z Krypty.

Bezimienny czekał na mnie tuż za progiem, ledwo wyszedłem w jasną noc, on złapał mnie za ramię.

143

- Niech cię nie zwiedzie fałszywa duma! Sądzisz, żejesteś więcej wart od nich wszystkich? Ty nie ulegniesz -ale resztę niech szlag trafi. Pod wodę! Tak? Tak?

Wyrwałem się. Pobiegłem do koni. Mieliśmy nocować na Targu, nikt nie wyjeżdżał tej nocy. Siodłałem szybko Rusałkę, wypatrując Bezimiennego w półcieniach. Przecież nie zaprzestanie kuszenia, nie podda się.

Nie zobaczyłem go jednak, i dopiero opuszczając kłusem Targ, pojąłem, iż widzieć go bynajmniej nie muszę - będzie kusić mnie i tak. Szept, głos bezcielesny a usypiająco melodyjny, począł mi się sączyć do prawego ucha:

- Uważasz, że jesteś w stanie się nam oprzeć? Jak?Zabijając się może? A proszę bardzo - powitamy cię z radością. Ale jeśli się nie zabijesz, czas będzie przeciwko tobie, bo z każdą minutą, z każdą sekundą - a sekundy niesą dla nas tym samym, co dla ciebie - niecierpliwi corazbardziej się niecierpliwią, bezwzględni stają się jeszczebardziej bezwględni, i nieuchronnie zbliża się moment, gdynie będziemy w stanie już ich powstrzymać i wezmą ciębez pytania, ale też bez żadnego pożytku dla ZielonegoKraju. Na co więc liczysz? W imię czego się opierasz?

I tak dalej, i tak dalej, mila za milą, kwadrans po kwadransie, sączył swój jad, a ja nie mogłem nic na to poradzić. Świtało już, zbliżałem się do domu, chwiejąc się w siodle i generując z extensy bezsensowne kształty, zmęczony, wściekły i przerażony, i coraz trudniej było mi się powstrzymywać, by nie odpowiadać.

- A-ale po c-co? - wybuchnąłem wreszcie. - Poc-co wam ex-ex-extensa? A-a-a-a-malia? Po c-co?!

144

- Anomalia; to, co nazywasz Anomalią. Żeby się porozumieć, połączyć, rzecz jasna. Słyszeliśmy, jak ją opisywałeś córce.

Rusałka wspięła się na kolejne wzgórze. Na tle różowiejącego nieba ujrzałem cmentarny dąb. Firany sinobłę-kitnych mgieł przesłaniały odległy horyzont. Wbiłem pięty w boki wierzchowca.

Po c-co?

A jak opisałbyś nas?

Jak opisałbym Ich? Byli niewidzialni, lecz Anomalia również pozostawała dla ludzkiego oka niewidoczna. Zapewne dostrzegłoby ono w największym jej zagęszczeniu ciemny cień, przesłonę mroku - ale nie więcej. Co prawda Oni pozostawiali Zielony Kraj w spokoju, dopiero poza jego granicami... Tylko w akcydentalnych Perwersjach, tych deszczach diamentowych, rdzewieniach roślin, czarnych huraganach i potwornościach przyrody, tylko tak przejawiały się tu cechy Ich natury w sposób dla nas zauważalny.

Nie mogłem już pozbyć się raz wzbudzonego wyobrażenia. Nawet gdy zamilkł, czułem jego obecność - w uchu, wokół głowy, wszędzie dokoła siebie. Z każdym krokiem - zeskoczywszy na werandę, wchodząc do kuchni, przechodząc przez dom - miałem wrażenie, jakbym szedł przez niego, przedzierał się przez rozpuszczone w powietrzu jego ciało. Extensa instynktownie wysilała moduły percepcyjne, Oczy i Uszy w losowych zrywach obracały się w kierunkach potencjalnych zagrożeń.

145

j

Zuzanny nie byto w jej pokoju, wstała już; znalazłem ją dopiero na tylnym podwórzu, pomagała Ezekielowi załadować wóz. Czym prędzej odciągnąłem ją na bok, do wnętrza wozowni.

Ale co się stało...?!

Chc-c-cą do Anomalii.

Co?

To Ich bra-bracia. Z in-n-n-nych gwiazd. Widać cały wszsz-świat Inwol-wol-werują. Wcześniej cz-czy póóó—niej. Nnnieludzie. Od mimiliardów lat. I chc-cą z nimi t-t-teraz.

Kto?

Oni. 0-oni.

Ale...

Nnóż.

Złapałem ją za nadgarstek. Nie wyrywała się, patrzyła szeroko otwartymi oczyma. Zsunąłem rękaw z mojego przedramienia. Pajęczyna próżni skurczyła się odruchowo, czekając ciosu. Przedtem jeszcze wytarłem ostrze o spodnie.

Położył dłoń na mym ramieniu. Zuzanna krzyknęła.

To nic nie da, wiesz przecież.

P-precz!

Odsunął się, ale wciąż pozostawał oddalony zaledwie na odległość wyciągniętej ręki. Zuzanna nie mogła oderwać od niego wzroku. Bezimienny mrugnął do niej. Dopiero wtedy się otrząsnęła.

Co ty właściwie chcesz zrobić? Tato?

Nie rozdzielisz extensy, to niemożliwe - rzekł,zanim zdążyłem odpowiedzieć. - Chciałeś zarazić tak

146

wszystkich mieszkańców Kraju? Nic z tego. Reprozjum nie krąży ci we krwi, zagnieździło się głęboko w ciele, i to głównie w mózgu. A nawet gdyby cię zjedli - też nie dokonałbyś w ten sposób transferu. Tylko my możemy cię rozplatać.

Wyszczerzyłem zęby.

- Mmój ku-u-usiciel - wyjaśniłem Zuzannie.Przenosiła wzrok z noża na swój i mój nadgarstek,

i z powrotem.

Wierzysz mu?

Wierzy mi, wierzy - zapewnił Bezimienny.Rzuciłem się na niego, tnąc po gardle. Nie poruszył

się, pozwolił metalowi wejść w ciało. Chlusnęła krew, brudząc idealnie dotąd czystą koszulę. Podsunął pod brodę zwiniętą dłoń i zebrał w nią parującą w porannym chłodzie posokę. Przestała ciec z rany; wtedy wypił, przechylając głowę do tyłu i spoglądając na nas spod opuszczonych powiek.

- Nic ze mnie nie ginie wbrew mojej woli - rzekł.- Nic się nie rozpada. Jedyna entropia, jaka ma do nas dostęp, to entropia informacji, a ona jest na naszych usługach. Możesz się zawinąć w dowolną formę. Chcesz byćczłowiekiem? Proszę bardzo! Ale może wolisz układ planetarny? Wewnątrz.

Powoli zalewała mnie rozpacz, przestałem widzieć jakiekolwiek wyjście z tej matni. Wszak już atak na Bezimiennego był wybuchem ślepej desperacji.

Obróciłem się do Zuzanny.

- Nnie rozma-awiaj. Nnic mu... mów.

147

Pobiegłem do stajni po świeżego konia. Bezimienny zostawił mnie w spokoju, ale teraz odczytywałem to raczej jako znak złowróżbny, sygnał świadomości jego zwycięstwa.

I nie odzywał się też podczas jazdy do dworu. W gruncie rzeczy zdawałem sobie sprawę, że Ich nie wyprzedzę - ani myślą, ani działaniem - musiałem jednak kontynuować ruch, utrzymywać pozory walki; zrezygnowawszy (czułem to), prędzej czy później rzekłbym mu „Tak”.

Dwór był cichy i ciemny, ale gdy biegłem przez piętro ku metalowym schodom, dostrzegłem przez otwarte na ogród okno żółte światło kładące się na patio długimi prostokątami. Lochu wszakże - lochu nie rozjaśniał żaden blask. Musiałem wrócić po świecę. Puste szkło Organów lśniło ciemnoczerwonymi refleksami jej płomienia. Podszedłem bliżej, żeby się upewnić. Nie było wątpliwości: tuleje zostały opróżnione pomimo braku jakichkolwiek widocznych w nich otworów.

Nie tracili czasu; i żadnych tu sentymentów. Czy spytali Bartłomieja o pozwolenie? Mnie jeszcze pytają... Wyobraźnia nie zwalniała: prawie widziałem te kolorowe rzeki uwolnionych ziaren reprozyjnych, rozpływające się powoli w powietrzu, absorbowane przez Inwolwerencję, wrastające w nią, wiążące z Nimi siłą paradoksu REPR komplementarne zestawy ziaren w jądrach sond międzygwiezdnych i rozkwitające tam spod ich pancernych skorup, powoli a nieubłaganie, niezliczone extensy, sto i dwieście, i trzysta lat świetlnych od Ziemi - czarne protezy Ich ciał, Ich, którzy ciał nie posiadają...

148

Sądziłem, że zastanę Bartłomieja na patio, ale on, mimo zmierzchu, pracował w ogrodzie. Zawołałem go, stojąc przed jasnymi oknami. Podszedł, wycierając dłonie w rękawy koszuli.

W-widziałeś 0-o-gany?

Mhm?

Pu-u-uste.

Opowiedziałem mu szybko o szantażu, omijając co trudniejsze do wymówienia słowa.

Wygląda, że nie masz wyjścia - skwitował, przysiadłszy na jednym z wiklinowych krzeseł.

Słu-uchają.

Wiem.

Byli ju-u-uż ciebie?

Nie. - Wzruszył ramionami. - Po co? SpisałemRaport, wiedzą, że nie skontaktują się przez moją extensęz żadną Inwolwerencją Obcych.

Było już tak ciemno (chmury zasnuwały późnowie-czorne niebo), że gdyby nie światło z wnętrza dworu, nie widziałbym jego twarzy w ogóle; i tak widziałem głównie cienie, a pod brwiami - czarne śliwy zapadłych oczodołów. Szarpał w zamyśleniu wąsa i nagle zachciało mi się śmiać na widok tego gestu.

Obserwator syczał mi do ucha: Zaciśnij pięści, to Histeria, przecież jej nie dopuścimy! Ja ci mówię, co robić! Mnie słuchaj!

- Chodź. - Mistrz Bartłomiej wstał, pociągnął mnieza ramię. -Jadłeś coś? Wyglądasz na zmarnowanego. I takprzecież nigdzie już teraz nie pojedziesz. No chodź.

149

W kuchni zaczął się krzątać przy piecu, miał w lodówce zapas oporządzonych ryb, do których smażenia, umywszy się i przewiązawszy w pasie autentycznym fartuchem kucharskim, przystąpił z groteskowym nabożeństwem. Co prawda, obecnie w moich oczach wszystko posiadało grosteskowe kształty, sam fakt, że siedziałem tu, w świeżo przemalowanej na błękit i jasno oświetlonej kuchni, i czekałem pokornie na ostatnią być może kolację - był tak absurdalny, iż Obserwator musiał mnie ściskać żelaznymi szponami, a i tak dygotałem lekko, wargi i palce, powieki i mięśnie nóg, węglowe frędzle extensy i czerwony las księżycowego mózgu.

W Siedmiokrotnej pojawiły się ostatnio takżepstrągi, i nawet biorą ładnie, przedwczoraj na tym stokupod wierzbami zdrzemnąłem się nad wodą i...

Jjjezu.

Obrzucił mnie szybkim spojrzeniem, cisnąwszy płat rybiego mięsa na patelnię, tłuszcz zasyczał głośno.

- Ja wiem, ja wiem, niesprawiedliwość, i w ogóle.Ale jeśli jest tak, jak mówisz, to czy masz jakikolwiek wybór? Wezmą cię tak czy owak, prawda? Więc czym sięprzejmujesz? Smak gorącego pstrąga - to nie jest najgorsza ostatnia przyjemność.

Patrzyłem na niego w przerażeniu, niczym na nagle zdemaskowanego w swym wieloletnim obłędzie wariata. On to mówił serio.

- Co? - parsknął, widocznie spostrzegłszy mojąminę. - Tyś myślał, że co? - że możesz się Im sprzeciwić?

Nie odpowiedziałem.

150

- Patrzyłem, jak w was to wmawiają - mówił, odwrócony do mnie plecami - pokolenie po pokoleniu, odmaleńkości, nawet już niczego nie tłumacząc i nie dającbezpośrednich przykazań, ale w ukrytych założeniach słówi zachowań, jako rzeczy niby oczywiste; sami w siebiewmawialiście. Tę dumę i poczucie wyższości, i pogardę dlaNich, i przekonanie, zgoła religijne, o jakiejś historycznejmisji. A ty nawet nie wiesz, kim Oni są; chociaż mam tuw bibliotece książki o historii Inwolwerencji. Więc co dopiero inni? Sprowadzacie to już do poziomu mitu, rodzinnejopowieści o duchach. A i członkowie Rady nie pochodząskądinąd, nie inaczej byli wychowywani, toteż tym samymprzesądom hołdują i tak też zapewne zachowują się podczas rozmów w Krypcie. Mam rację?

Obrócił ryby na drugą stronę, zaskwierczaly.

Cóż więc się dziwić, że nie możecie zaakceptowaćtego prostego faktu: żyjemy, ponieważ takie jest Ich widzimisię. Zielony Kraj istnieje, ponieważ dotąd nie zdecydowali się go pożreć, jak pożarli, wchłonęli resztę powierzchni Ziemi. To nie my, lecz Oni stanowią formę wyższą.

Skoro t-tak myślisz, cz-czemu sam nnie...?

Ach. Bo się przyzwyczaiłem. Ale wy? Dla was toniewyobrażalne. Nie rozumiecie przejścia. Proces translacji to dla was magia. Zapewne i dla ciebie. Cóżeś w ogólepojął ze swoich lektur?

Że nnie lu-udzie.

Noo, to rzeczywiście dużo. Nawet nie rozpoznałeśInwolwerencji w Anomalii. Już zapomnieliście. Ta zawiesina, ten ośrodek z maszyn atomowych, ta sieć drobin najmniejszych, wiążących się w formy i struktury zależne od

151

Ich woli, przenika powietrze, wodę i ziemię, jest obecna w każdym milimetrze sześciennym ziemskiej materii, także tu, w Kraju. A Oni? Oni są tymi formami i strukturami. Tak jak ty jesteś strukturą swoich połączeń mózgowych. Przejście jest łagodniejsze, niż mogłoby się wydawać. Powiedziałbym: nieuniknione; i wcale mnie nie dziwi odkrycie, że inne, starsze gatunki dokonały go przed miliardami lat. Poniekąd było to oczywiste. Czytałeś o historii spirali technologicznej. Znalazłszy rozwiązanie efektywniejsze od innych, prędzej czy później trzeba na nie przejść, i lepiej uczynić to prędzej, kto nas bowiem wyprzedzi, szybciej trafi na rozwiązanie jeszcze bardziej efektywne. Taka jest logika ewolucji cywilizacji. A te rozwiązania w kolejnych optymalizacjach coraz bardziej zbliżają się do ideału, który jest wspólny dla wszystkich biologii, kultur i sposobów rozumowań, albowiem jeden jest wszechświat i uniwersalne dla wszystkich prawa jego fizyki.

Zsunął usmażone ryby na talerze, otworzył jeszcze słój kompotu i rozwiązawszy fartuch, usiadł przy stole. Poprzednio jadłem tu z Larysą chleb z konfiturami. Zerknąłem na parapet: żadne robactwo nie ośmielało się już pokazać. Czy sam wysprzątał cały dwór - przemknęło mi - czy też po prostu poprosił o przysługę w ramach tego swojego Przymierza?

- Mhm, uważaj na ości. Mam nadzieję, że będziesz mnie odwiedzał. Inni moi znajomi, którzy inwolwerowali, rzadko znajdują czas i ochotę. Pewnie rzeczywiście nie stanowimy dla Nich wielkiej atrakcji, życie w konstruktach logicznych o nieograniczonych parametrach musi być nieporównanie ciekawsze; tam, Wewnątrz. No jedz, jedz. Dał ci

152

T

jakiś termin? Im wcześniej się zgłosisz, tym więcej wytargujesz. To może kupić Krajowi kolejne kilka tysięcy lat. Jest w tym jednak jakaś symetria, że dopiero po śmierci Sjanny...

Mówił i mówił. Siedziałem wyprostowany, pozwalając Obserwatorowi zawiadywać ciałem, pilnował zwłaszcza, by nie mrugać zbyt często - podczas gdy sam otwierałem i zamykałem nerwowo skrzydła extensy, szybko i coraz szybciej. Byłem już pewien, że Mistrz Bartłomiej jest kompletnie szalony.

Dlaczego na południe? Właściwie kierunek nie miał znaczenia, ale nie chciałem zawracać, bałem się bowiem nieuniknionych spotkań z rodziną, znajomymi... Uciekałem na południe. Wyjechałem jeszcze przed świtem; i tak nie mogłem zasnąć, a nawet gdybym zasnął - tam już czekały na mnie koszmary księżycowe, czarny olej przerażenia. Lepiej wsiąść na konia, pogalopować w jutrzenkę. Póki ruchu, poty nadziei. I tak nie wytrzymałbym przecież kolejnej pogadanki Mistrza Bartłomieja.

Uciekałem więc - doskonale wiedząc, że przed niczym nie ucieknę. Nawet myśli odwrócić nie byłem w stanie, obraz miliardoletniej Wszechinwolwerencji, trawiącej powoli materię wszystkich galaktyk i rozpełzającej się niskoalbedową masą po próżni międzygwiezdnej i między-galaktycznej - przepalał mi wyobraźnię. Jechałem na południe. Dnia pierwszego nie dostrzegłem jeszcze żadnych znaków. Pierwszej nocy zdawało mi się, że coś widzę, na

153

granicy cienia i ciemności, gdzie półmrok traci swe ułamkowe imię, jakieś powolne poruszenia, skradanie się mas bezkształtnych - gdy tak leżałem przy małym ognisku, balansując na krawędzi księżycowego snu, a pewien nieuniknionego upadku w czarną przepaść. Spadłem w nią dnia drugiego, przysnąwszy w siodle. Wydobyłem się ze snów księżyca z krzykiem, od którego ptaki poderwały się z okolicznych drzew. Wtedy zwróciłem uwagę: te ptaki i te drzewa. Kruk, który rozmnożył się w locie na dwa; klon, z którego konarów wykluwały się sroki; sęp, krążący nade mną na takiej wysokości, że w proporcji rozpiętość jego skrzydeł przekraczać musiała dziesięć metrów; brzózka, której nie było w tym miejscu za poprzednim moim spojrzeniem. Zbliżała się pora i nie pozwalali mi zapomnieć. Jakże mógłbym? Wszechinwolwerencja skupiała wszystkie moje myśli.

Drugiej nocy z trudem utrzymywałem się po stronie jawy. Opuszczając dwór Bartłomieja, nie pomyślałem, żeby zabrać więcej prowiantu, a zwierzyna łowna omijała mnie z daleka, i zostały mi tylko suchary. Popijałem wodą z cukrem. Pająk próżni dostał silną dawkę promieniowania rentgenowskiego, bolała mnie głowa, nad ranem zaczęły się krwotoki z nosa. Ciężko się oddychało, ciepła krew spływała po podniebieniu i wnętrzu gardła - przypominał mi się bluźnierczy rytuał Bezimiennego. Położywszy się na ziemi, czułem, jak się przemieszczają pod powierzchnią gruntu, drobne wstrząsy i zafalowania unosiły mnie na kocu; słyszałem także, jak szeleszczą i szepczą w ciemności. Wiedziałem oczywiście, że chcą mnie przestraszyć. Wiedza na nic się jednak nie zda przeciwko uczuciom,

154

zwłaszcza nocą: byłem przerażony. Zimną dłonią ściskałem sztucer.

Trzeciego dnia dotarłem do starej drogi prowadzącej do ruin Qaqortoqu i Nanortaliku. Jeśli chciałbym nadal podążać na południe, niedługo pozostanie mi tylko wskoczyć do oceanu. Przy drodze znajdowały się pozostałości budowli i innych reliktów kultury przedinwolwerencyjnej, byłem już jednak na tyle wycieńczony, że prawie w ogóle nie zwracałem uwagi na otoczenie - wypatrywałem jedynie znaków Ich obecności. Pojawiały się coraz liczniej. Pod wieczór cały północny horyzont stał jedną wysoką ścianą purpury, jakby ktoś obrócił o dziewięćdziesiąt stopni powierzchnię morza skąpanego w świetle zachodzącego słońca - a słońce istotnie zachodziło na falach czerwieni. Świat zatracił swe naturalne barwy. Moja skóra wyglądała jak obmyta krwią, krew natomiast - która wciąż ciekła z obu nozdrzy - jak błoto. Koń przestał mnie słuchać od momentu, gdy źdźbła trawy poczęły go chwytać za nogi, obwijając mu się wokół pęcin spiralami włókien, nagle bardzo mocnych. Szedłem pieszo, prowadząc go za uzdę. W końcu jednak wyrwał mi się na dobre, gdy ziemia zaczęła mu falować pod kopytami. Szarpnął łbem, stanął dęba, odskoczyłem, by uniknąć śmiertelnego ciosu (zważywszy na rodzinną tradycję, z pewnością byłby śmiertelny), on już biegł na oślep przed siebie, potykając się co chwila, gdy nogi grzęzły mu w zapadliskach, w przerażonych ślepiach obracały się wielkie białka - będzie tak biec, póki mięśnie nie odmówią posłuszeństwa, tak się zagania do ostatecznego zmęczenia dzikie rumaki, aż kiedy już padną, do tego stopnia wyczerpane, że całkowicie obojętne na świat ze-

155

wnętrzny, można im założyć uzdę. Pojąłem wówczas, patrząc za oddalającym się wierzchowcem, jaki jest sens mojej ucieczki i jak się ona zakończy. Ja to wiedziałem i Oni to wiedzieli.

Jakby nie dość było niestabilnego gruntu pod stopami, wzmógł się wiatr i wkrótce straciłem orientację, gdy widoczność spadła do zaledwie kilkunastu kroków. Resztę świata odcinały tumany ciemnoczerwonego pyłu, a nawet on zachowywał się w sposób nienaturalny, formując się w fantastyczne kształty i prąc wbrew wichrowi; wówczas od zebranej w powietrzu elektryczności włosy stawały mi dęba. Szedłem przez brunatną zawiesinę, starając się oddychać z zamkniętymi ustami, osłaniając oczy ramieniem, ledwo już też miałem siłę unosić stopy, za każdym krokiem zasysane przez rozgotowaną ziemię, a extensa dodatkowo obciążała moje barki - miliardtonowe skrzydła zawieszone na moich plecach. Gdy więc dojrzałem przez skotłowaną czerwień cień starożytnej ruiny, skręciłem ku niej bez zastanowienia. Z konstrukcji, czymkolwiek by ona była w czasach przed Inwolwerencją, ostały się jedynie dwie ściany i fragment betonowych fundamentów. Lecz to i tak był wielki komfort: teraz posiadałem częściową osłonę od wiatru, pyłu i krwawych zjaw, upiory mogły już podejść do mnie tylko od jednej strony; no i mogłem usiąść bez strachu przed połknięciem przez głodną ziemię.

Nie wiem, kiedy słońce zniknęło pod horyzontem; w mojej kryjówce ciemność zapadła zapewne znacznie wcześniej. Koń uszedł z jukami i całym obozowym dobytkiem, w kieszeni kurtki, wraz z pustą papierośnicą, znalazłem jednak żelazną zapalniczkę. Tych śmieci, nawianych

156

przez lata w kąt ruiny, starczyło akurat na strażnicze ognisko: mały krzak chudych płomieni, dający zaledwie tyle światła, by wszystko, co na zewnątrz ruiny, stanowiło jeden monumentalny Cień. Z niego wyłaniały się i w nim ginęły Formy. Siedziałem i gapiłem się na nie tępo. Fizyczne i psychiczne zmęczenie wyprało mnie do reszty z myśli i emocji, jedynie w księżycowych labiryntach mózgowych krążyły jeszcze jakieś Plany i Kalkulacje. Ryk wiatru narastał, potwory podchodziły coraz bliżej. Czas się dopełnił. Potrafię rozpoznać przeznaczenie, gdy patrzę mu w twarz.

Krążył na granicy sztormu, na przemian wyłaniając się i kryjąc w mroku, huragan eksplodował obłokami śmiecia w miejscach, z których on wychodził na światło. Czasami postępował naprzód krok dalej, wtedy Cień odlepiał się od jego pleców i odskakiwał z powrotem w kłęby brunatnego chaosu.

Już. Nie masz się czego bać - mówił. - Nie kłamałbym ci przecież. Niczego nie tracisz; zyskujesz.

T-ty napra-awdę nnie moim dzia-adkiem.

Jestem - powtarzał, gładząc splątaną brodę i podchodząc jeszcze bliżej. -Jestem. Uwierz mi. Wszystko to,co stanowiło o mojej tożsamości, istnieje nadal. Umysł pozostał nienaruszony: kształt myśli nie zmienia się od zmiany jej nośnika, wiersz brzmi tak samo, czy zapisany na papierze, czy wykuty w kamieniu. Mózg białkowy, nieorganiczny procesor, rekonfigurancyjne pole Inwolwerencji -

157

bez znaczenia. A cała reszta to już tylko umysłu odbicia. Akty woli.

Przysiadł po drugiej stronie ogniska, zapalił fajkę. Dobrze wiedziałem, czemu to robi: próbuje przywołać nastrój i zaufanie z czasu naszych rozmów na dachach farmy, tamtą intymność. Ale znowu: wiedza nie chroniła przed uczuciem. Czy odniósł sukces?

- I t-tak weźmiecie si-si-siłą. - Odwróciłem odeńwzrok. Z tyłu, za nim, w tunelu jego cienia, kotłowały sięwściekle Formy sekundowe. - Wszyss-ko kła-amstwo.

Splunął dymem, nie kryjąc gniewu.

- Jeśli naprawdę tak myślisz - rzekł, podniósłszysię, z krzaczastymi brwiami zmarszczonymi i pięścią zaciśniętą na gorącym cybuchu fajki - to jak wyjaśnisz, żejeszcze dotąd cię nie przekonwertowaliśmy?

Wzruszyłem ramionami.

A cz-czy ja, dlacz-czego robicie, co robi-i-icie?

A dlaczego ty robisz to, co robisz? Wiesz może?Co cię powstrzymuje? Na co masz nadzieję? Marnujesztylko szansę Kraju.

Jjak się zmie-mienię. Pewnych rze-rzeczy bymzro-o-obił.

Doprawdy? - parsknął, nachylając się nade mnąi unosząc fajkę; garbaty nos przydawał mu podobieństwado drapieżnego ptaka. - Nie zrobiłbyś? A jakich? Pamiętasz Kolaia?

Cco Kolaia? P-pamiętam wszyss-ko.

O? Doprawdy? - Szydził teraz, nawet nie kryjączłośliwości. - A jak go zamordowałeś i zakopałeś w ogrodzie? Też pamiętasz?

158

Kła-a-a-a... Ba-a-andy-y...

Żadni bandyci. Najpierw nożem kuchennymw brzuch, a kiedy uciekł na piętro, dobiłeś go, roztrzaskując mu czaszkę o podłogę.

Dla-aczego miałbym Ko-Kolaia...? - zawołałemz rozpaczą.

Dziadek Michał uczynił krok wstecz, w Cień, i pozostał tam na dwa uderzenia serca, a kiedy na powrót wstąpił w migotliwe światło ogniska - był już Kolaiem. Prawie się poderwałem na ten widok, bo to był Kolai nie tylko w wyglądzie, ale i w ruchach - gdy szarpnął się ku mnie, balansując szerokimi barami, by wysunąć lewą nogę w ostatniej, zdawało się, chwili przed utratą równowagi - w gestach - gdy dźgał nade mną w powietrze wyprostowanym palcem - w wyrazie twarzy - gdy zaciskał szczęki i szeroko otwierał ciemne oczy - i w słowach:

- Ty! Ty! Ty! - syczał. - Ty i Bartłomiej! Wszystko zło, co od was pochodzi! Wiedziałem, że ją zmarnujesz,że tylko nieszczęście przy tobie... Nie ludzie, nawet kochać nie potraficie. Tylko wykorzystać, tak i tak, dla swoichcelów, swoich brudnych przyjemności. Ty! Na zagładę! Napotępienie! Ja wiedziałem, i próbowałem ją uratować, ale...przebacz mi, Boże! Obyście się obaj...

Tu urwał i dał pół kroku wstecz; patrzył na mnie w przerażeniu, z otwartymi wciąż ustami, drżącymi dłońmi macając szybko przód koszuli, na której rozrastała się ciemna plama. Trwało to kilka sekund. Potem krzyknął i uciekł w Cień.

Opuściłem spojrzenie na ogień. Płomyki skakały na roślinnych szczątkach, prawie gasnąc pod silniejszymi

159

tchnieniami wiatru, nigdy jednak nie znikając równocześnie i do końca; małe, drżące serce ognia biło nieprzerwanie. Zapragnąłem wówczas skurczyć się, zwinąć i skryć w nim, ostatniej drobinie ciepła we wszechświecie.

Położył mi dłoń na ramieniu, ścisnął. Oderwałem wzrok od płomieni.

- Chodź - szepnął. - W Inwolwerencji nie będziesz samotny; albo właśnie od rzeczywistości odizolowany zupełnie, jeśli to tego pożądasz. Odmienisz swój nastrój, pamięć i pragnienia równie łatwo, jak teraz zmieniaszwyraz twarzy. Mam cię poprowadzić? Chodź.

Drugą rękę wyciągnął w zapraszającym geście. Wystarczyło, bym ją ujął w swoją dłoń, domknął gest.

Zagryzłem zęby. A więc sądzi, że mnie złamał? Że wystarczy mu odegrać szopkę z Kolaiem i ja się poddam?

- Nnig... - zacząłem.

Zależność jest jednak obustronna, zacieśniający swą orbitę pająk extensy wychynął z cienia Trzeciej, uderzyło weń gorące promieniowanie Meduzy, prąd przeszedł po moich nerwach, poczynając od lewego barku - szarpnąłem ramieniem, ręka się uniosła, uścisnąłem dłoń dziadka Michała - i oto inwolweruję, w ułamkach sekund przepisując się w Formę sieci mikrocząsteczek obejmującej całą Ziemię, szybsza od światła fala informacji obmywająca planetę - ja.

In extensa

Teraz, to znaczy kiedy, czy czas jeszcze płynie, czy coś się zmienia, czy to się dzieje naprawdę, czy tylko w mojej ima-ginacji, jak odróżnić myśli od doświadczeń, urojenie od ciała, co mnie dotyka, co pożera, co jest pożerane przeze mnie, a co tylko wyobrażam sobie w strachu, ja, to znaczy kto? Teraz, gdy słowo staje się ciałem, zanim je jeszcze do końca wypowiem, ale nawet nie muszę wypowiadać, zresztą nie mam ust, jeśli wpierw nie zechcę ich mieć, więc wystarczy chcieć, a chęć stanie się ciałem, tylko że już nie wiem, czego ja właściwie chcę. Teraz, czyli w nieskończenie długiej chwili nierównoczesności, gdy nie ma takiego miejsca, w którym by mnie nie było, i nie ma takiego miejsca, w którym bym był; gdy wszystko, co nie jest mną, jest moją extensa, a nie ma niczego takiego, co mógłbym wskazać i szczerze pomyśleć: „to ja”; gdy jeszcze czuję extensę meduzową, siły grawitacyjne gwiazdy, planet i Anomalii, jeszcze płonę wraz z pająkiem próżni w ogniu czerwonego słońca, jeszcze słyszę Uszami i widzę Oczami, i myślę księżycem, ale już nie moje decyzje na nie wpływają, nie

161

moja wola, nie wyłącznie moja, i to nie ja wyciągam Palce ku czarnym pasmom Inwolwerencji Obcych, nie ja - chociaż nadal jestem tymi Palcami, i po połączeniu z nią w takim samym stopniu będę tą Inwolwerencją, osnową wszechświata, jego systemem nerwowym, dla którego cala reszta bytu stanowi chwilową Extensę. Tymczasem - to znaczy kiedy? - nie wiem nawet, czy umarłem, czy żyję, a może jest to stan odmienny od tamtych, cóż zresztą znaczą słowa? Potrafię mówić wszystkimi językami świata, które istniały i które mogą istnieć, wystarczy, bym ubrał chęć w myśli, te myśli to też Formy Inwolwerencji, nadam im większą energię, zaczną się mnożyć, będę już wiedział dokładniej, czego pragnę, zaczną się mnożyć jeszcze szybciej, struktury gramatyczne wykształcą się wzdłuż linii mego wyobrażenia, Forma osiągnie kształt ostateczny, a ponieważ będę także tą Formą - słowa tak wykoncypowanego języka spłyną z mych ust już bez zastanowienia. I tak jest ze wszystkim. Niemożliwości to rzeczy jeszcze nie dosyć przemyślane. Lecz oni prą ku nim niezmordowanie, kamienne sztormy ich (czyli naszych, czyli moich) myśli przewalają się bezustannie nad powierzchnią Ziemi, czy też raczej tego, co z niej pozostało, bo tylko Zielony Kraj, ostatnia enklawa, zachował podobieństwo do starego świata, reszta stanowi jedynie materiał dla Inwolwerencji, która sukcesywnie pożera i przetwarza na swoje ciało, na tę zawiesinę mikroorganizmów czy też mikromaszyn, bo to też już tylko kwestia wyboru słowa - pożera zwierzęta, rośliny, drzewa i bakterie, i wirusy, skały, pustynie, morza, magmę i węgiel, także powietrze, także promienie Słońca. Szczep Księżyca jest młodszy, tak jak Księżyc Ziemia wy-

162

glądała przed setkami łat, teraz nie widać już z orbity ani kontynentów i oceanów, ani frontów atmosferycznych, teraz, to znaczy kiedy?

W ogrodzie wszechmożliwości nawet pokus zbyt wiele. Rozbijam się od pragnienia do pragnienia, a żadne nie jest na tyle silne, by pociągnąć mnie na dłużej w nową Formę, w efekcie płynę przez Inwolwerencję niezborną falą przypadkowych skojarzeń. Co zawładnie na moment pamięcią, to realizuje się w obrazach i kształtach; a pamiętam wszystko - w każdym razie bardzo dużo. Raz jestem sześcioletnim chłopcem biegającym nocą po dachach; raz zalęknionym ojcem z niemowlęciem na rękach; raz szalonym starcem. Czasami nawet skrzepnę wówczas w Formę ciała, takiego, jakie pamiętam, ale poza Krajem ciało do niczego nie jest przydatne, ani nim cokolwiek zobaczę, ani usłyszę, w tym nieustannym sztormie rekonfigurujących się cząstek, w burzy logicznej. Spadam więc na Kraj w desperackiej próbie skupienia myśli, zorganizowania umysłu, spadam jak deszcz wiosenny, krótką ulewą niewidzialnych kropli, rozproszony na kilometrach kwadratowych, i jeszcze szerzej, ale tu się zagęszczam, na razie wciąż niepewny, niezdecydowany, szukając punktu odniesienia dla wspomnień, osi kondensacji dla Formy: ten dom, ta rzeka, ci ludzie, te przedmioty, jeszcze z odciskami mych palców na twarzach. Stanąć ponownie na nogach, unieść oczy ku słońcu, rozprostować ramiona, powietrze wciągnąć do płuc. Wiatr szeleści w gałęziach nad moją głową, jesienna wilgoć wisi w wieczornym ćwierćmroku. Cień Zuzanny płozy się po trawie i korzeniach, gdy pochyla się nad ostatnim w szeregu, czwartym krzyżem, na którym wyrzezano

163

moje imię. Stoję tuż za nią, na wyciągnięcie ręki, ale jeszcze mnie nie widzi, nie czuje - póki właśnie ręki nie wyciągnę i nie dotknę jasnych włosów, cieplej skóry. Co jej powiem? Prawdę - ale nadal nie znam Formy tej prawdy. Do czego namówię? Jeszcze nie wiem, myśli jeszcze się mnożą, pokusy płyną przez Inwolwerencję nierównymi falami. Lecz, unosząc ramię, pewien już jestem ciała, gestu i tonu głosu, jakimi powitam córkę, gdy tylko obróci ku mnie zaszłe łzami oczy - które widzę już teraz; i pewien jestem jej pierwszego krzyku, z jakim ode mnie odskoczy, w przerażeniu i wstręcie, które zwykły poprzedzać fascynację najgłębszą. Tu, pod cmentarnym dębem, gdzie mój grób.

lipiec 2000-wrzesień 2001

Content

Дукай Яцек Extensa