Pilipiuk Andrzej

Sfera Armilarna

Ilustracje

Rafał Szłapa

Lublin 2011

Cykl Oko Jelenia: 1. Droga do Nidaros

2. Srebrna Łania z Visby 3. Drewniana Twierdza

4. Pan Wilków

5. Triumf lisa Reinicke

6. Sfera Armilarna

Visby, 6 maja 1560 r.

Doktor Hulier Hansavritson czekał na pomoście w południowej części portu. Niewielki okręt przycumował wreszcie. Załoga zarzucała liny na pachołki, z pokładu po trapie zszedł wysoki, szczupły mężczyzna.

Ramiona okrył szeroką włoską peleryną, a u boku zawiesił szablę. Worek podróżny z szarego żaglowego płótna przerzucił przez ramię.

– Witam w Visby, panie Rip. – Medyk powitał go kordialnym uściskiem. – Jak podróż minęła?

– Trochę sztorm dokuczył, a i Duńczycy na cieśninach zażądali myta, ale poza tym dobrze – odparł przybysz. – Dopiero tu spotkało nas trochę kłopotów. Już myślałem, że statek utknie na łasze...

– Port jest z roku na rok coraz mocniej zamulony –

westchnął Hulier, ruszając w stronę miasta. – W ze-szłym roku wykonano ogromną pracę, wydobyto cztery duże wraki, inne rozpiłowano pod wodą. Podnoszono z dna basenu portowego kamienie balastowe i wyczerpy-wano piach. Wszystko na nic. Zbyt wiele nadal leży tam

· 5 ·

Andrzej Pilipiuk na dnie... Zważcie, panie, że wróg spalił i zatopił nam niemal pół setki dużych okrętów. To zmieniło kierunek prądów morskich, które od tysięcy lat żłobiły skały.

Przegrywamy tę walkę. Także dlatego, że brak nam dziś pieniędzy, by ludzi nająć.

Gość otaksował wzrokiem rozległy basen portowy.

Naturalna zatoka w zamierzchłych czasach osłonięta została falochronem. Teraz, dla poprawienia cyrkulacji wody rozebrano go w kilku punktach. Nawet z pomostu, na którym się znajdowali, widać było, że jest bardzo źle. Z wody tu i ówdzie sterczały resztki nasmołowanych wręgów. Nanoszony piach utworzył miejscami wysepki.

– To robota dla kilku setek ludzi na parę lat – powiedział. – Widzieliście może, panie, model machiny pogłębiającej, który zbudował Marius Kowalik?

– Owszem – przyznał doktor. – Wielce ciekawa konstrukcja, ale do darcia z dna ciężkich głazów nie-przydatna.

Przeszli wąską bramę w starym kamiennym murze oddzielającym nabrzeże od miasta.

– Brak nam funduszy, by Holendrów wprawionych w tej robocie nająć. A więźniów zdatnych do tak ciężkiej katorgi niewielu w lochach zamku siedzi. Przyjdzie chyba port porzucić i nowy w mniej dogodnym miejscu czynić.

– Z dala od magazynów... To i trudność będzie towar transportować. – Gość pokręcił głową. – Nie ma co.

Celnie was ugodzili...

Nie minął kwadrans i stanęli przed domem Hansavritsonów. Brama prowadziła na dziedziniec. Drzwi obok – bezpośrednio do wnętrza.

· 6 ·

Andrzej Pilipiuk Przybysz obejrzał z uwagą jedno i drugie.

– Nie ma śladów wyłamywania siłą – zauważył. –

Ani też rygli chyba nie ruszano, bo kryte i dostępu z piłą do nich nie ma...

– Też zwróciłem na to uwagę. Niczego nie zmienialiśmy, tyle że mieszkam w jednym pokoju, a w kuchni służąca sypia i obiady gotuje.

– Wielce słuszna to decyzja, doktorze, bowiem ślad zadeptany niewiele wart... – mruknął Rip.

Długo i w zadumie kontemplował kolejne pomieszczenia. Zanotował na karcie kilka spostrzeżeń. Zatrzymali się w saloniku.

– Dokonał tego ktoś, kogo Peter znał i komu ufał –

powiedział wreszcie.

– Z czego to wnosicie, panie?

– Proszę spojrzeć. – Wskazał stół. – Morderca przyszedł tu wieczorem. Siedli do kolacji. Potem służąca ta-lerze zabrała i spać legła, oni zaś pozostali przy winie.

Wypili go naprawdę sporo. – Wskazał brodą w kierunku resztek dwu roztrzaskanych dzbanów. – Zabójca wstał, niby to udając się na stronę. Poszedł jednak do drzwi i otworzył je, wpuszczając do środka kompanów.

A może poczekał, aż Petera sen zmoże?

– Hmmm... Brat mój nie pijał wiele, a głowę miał

mocną.

– Ten człowiek bywał tu już wcześniej i to nie raz.

Rygle w drzwiach są złożonym mechanizmem, a on musiał je wysunąć cicho i po ciemku. Potem zapewne wrócił

do kapitana Petera i zabawiał go rozmową, aż do chwili, gdy mordercy opanowali dom.

· 8 ·

Sfera Armilarna

– Zabili wszystkich, bo są w Visby znani i bali się rozpoznania? – zadumał się Hulier.

– Kto wie... Jeśli w maskach wystąpili, mord nie był konieczny. Ale wydaje mi się, że zabijali i ni szczyli wszystko z dzikiej żądzy lub wedle ścisłych wskazówek.

No i to... – Wskazał ogon wilka przybity nożem do ściany.

– Znak. Przesłanie. Niczym podpis wydrapany na kamieniu...

– Tak.

– Jeśli do mnie ta wiadomość, to jej nie zrozumia-

łem. Choć domyślać się mogę nadawcy. A w każdym razie wiem, skąd nasi dziadowie piękne wilcze skóry przy-wozili.

– Mnie zaś się zdaje, że symbol ten rozumiem... Czy goście z tego kraju odwiedzali Visby ostatnimi czasy?

– Z tego, co wiem, nie. I jeśli pominiemy znanych wam Borysa i Sadkę, żaden nie przebywa w mieście sta-le. Przyjaciół mego brata podejrzewałem i na ile się dało, próbowałem ustalić, co robili dnia tego. Ale niewiele wskórałem.

– Ten trop jest chyba nazbyt zimny... Wspominali-

ście w liście, że służąca kapitana Petera przeżyła?

– Tak. Za słabo uderzyli ją obuchem. Umarła jednak kilka dni temu w malignie. Nic nie powiedziała.

– Umarła powiadacie?

– Przyczyny jej śmierci nie budzą wątpliwości. Nikt jej nie dobił.

– Nie możemy zatem zakładać, że szajka nadal przebywa na Gotlandii – rozważał przybysz.

– Nie ma po temu żadnych przesłanek.

· 9 ·

Andrzej Pilipiuk

– To bardzo dobrze, gdyż potwierdza pewne kon-strukcje logiczne, które sobie wykoncypowałem. Ruszam zatem do Gdańska – powiedział Holender.

– Sądzicie, panie, że tam właśnie zdołacie odnaleźć wyjaśnienie zagadki?

– Nie jestem pewien, ale... W Visby mordercy uderzyli raz. W Rydze raz. Natomiast w Gdańsku co najmniej trzykrotnie. To może oznaczać, że mieści się tam sztab główny spisku. A jeśli nie, być może zdobędę kolejny kamyczek do mojej układanki.

– W Gdańsku żelazną ręką rządzi justycjariusz Grzegorz Gerhard Grot. Bystry człowiek, dociekliwy.

Wiele trudnych dochodzeń przeprowadził, wielu złoczyńców pochwycił. Co więcej, ma licznych informa-torów.

– Rozumiem. Też o nim słyszałem. Ale czasem przyda się ktoś, kto spojrzy z zewnątrz. Ktoś, kto nie poprze-stanie na grzebaniu w komórkach, kloakach i rynszto-kach, ale spróbuje sięgnąć głębiej... Mój okręt odpływa pojutrze. Przejdę się jeszcze po mieście i powęszę. Może akurat na jakiś trop natrafi ę?

Byłem w drodze już trzeci dzień. Na ile mogłem się zorientować, wiatr nam wyjątkowo nie sprzyjał. „Srebrna Łania” sunęła niespiesznie wzdłuż brzegu, czasem, gdy żagle wisiały niczym mokre szmaty, tylko leniwie dryfowała. Nie zawijaliśmy do portów. Od czasu do czasu mijały nas inne okręty. Wieczorami załoga rzucała kotwicę. Na masztach, dziobie i rufi e wywieszano wówczas lampy sygnałowe i staliśmy aż do świtu.

· 10 ·

Sfera Armilarna Nie spieszą się, dumałem. Czekają na coś? Na kogoś?

Ktoś ma dołączyć? Może nas dogonić?

Dochodziłem do siebie. Spodziewałem się, że psi smalec z rodzynkami, którym mnie obfi cie raczono, wy-woła totalną biegunkę, ale, o dziwo, mój organizm znosił obrzydliwą kurację z wyjątkowym męstwem. Hans karmił mnie także smażonym łososiem i miodem. Nie powiem, smakowało, a i siły odzyskiwałem. Kaszlałem też mniej, a we fl egmie nie pojawiała się już krew.

Przez pierwsze dwa dni prawie cały czas leżałem. Nie miałem wiele do roboty, przestudiowałem gruby kajet znaleziony w worku. Staszek opisał mi dość szczegółowo swoje przygody w Szwecji oraz co działo się, gdy gniłem w lochu. Dołączył swoje przemyślenia na temat Hanzy i łasicy. Dołożył też moje kartki, na których spisywa-

łem zimą relację o śmierci księdza Jona. Przejrzałem je sobie i uzupełniłem o kilka szczegółów. Trzeciego dnia poczułem, jak wstępują we mnie nowe siły. Nadal drę-

czyły mnie zawroty głowy, lecz nie były już tak dokucz-liwe jak na początku. Kołysanie okrętu w ogóle mi nie przeszkadzało. Wyszedłem na pokład. Wiatr wciąż był

marny. Wokół, na rozległym morskim przestworzu, widziałem co najmniej kilkanaście innych jednostek. Niektóre płynęły kursem zbliżonym do naszego. Inne szły ku lądowi lub na pełne morze.

– Zbliżamy się do jakiegoś portu? – zagadnąłem Hansa, który siedział na stołku i zręcznie machając szyd-

łem, szył żagle.

– To Königsberg, czy jak Polacy mawiają: Królewiec – wyjaśnił chłopak.

· 11 ·

Andrzej Pilipiuk

– Okrętów jak w Gdańsku.

– Gdzie tam, jak się do Gdańska płynie, to widać wokół z mendel razy więcej... Tu morze nieomal puste.

Dmuchnęło mocniej, żagle załopotały. Cofnąłem się, chroniąc przed wiatrem. Świeże powietrze w nad-miarze szkodzi... Odkaszlnąłem fl egmą za burtę. Przy głębszych wdechach świszczało mi trochę w oskrzelach.

Zapalenie? Diabli wiedzą...

– Lato idzie – odezwał się Hans, nie przerywając roboty. – W sierpniu i na początku września to dopiero, panie, zobaczycie, o ile do tego czasu wrócicie do Gdań-

ska. Jak spłynie Wisłą zboże z Rusi i Ukrainy. Co to się będzie działo...

– Jak niby z Ukrainy Wisłą spłynie? – zirytowałem się.

– Tego nie wiem, nie widziałem map tamtych stron –

zadumał się na chwilę. – A co, Wisła tam nie płynie?

Może Bug?

– Rzeki ukraińskie wpadają do Morza Czarnego.

– A to może wozami dostarczą do Bugu lub Wisły i spławią stamtąd? Ja w nawigacji na naszych morzach uczony. Krainy, które są w głębi lądu, znam słabo – do-dał tonem usprawiedliwienia. – Daleko mi do waszej mądrości i obycia w świecie, panie – podlizał się.

Przymknąłem oczy rozleniwiony słońcem.

Głąb straszny, dumałem. A może nie? Piłem kawę z Etiopii, miałem radio zrobione na Tajwanie, Zuzannie kupiłem pierścionek z rubinem wydobytym w Bir-mie, jednak gdybym miał te kraje dokładnie umiejscowić na mapie, to kuso... Etiopia gdzieś na południe od

· 12 ·

Sfera Armilarna Sudanu, Tajwan opodal Chin, Birma gdzieś na wschód od Indii... ale gdzie tak dokładnie? A przecież miałem w domu globus, mapy, atlas... A on? Czego od niego wy-magam? To Niemiec. Wiem, gdzie leży Saksonia, wiem, gdzie szukać na mapie Bawarii i Zagłębia Saary. A na przykład taka Meklemburgia? Kojarzę Łabę i Ren, ale inne rzeki? Zbyt surowo go oceniam...

Minęliśmy Królewiec, nie zawijając do portu. Koło południa złapaliśmy lepszy wiatr. Załoga postawiła dodatkowe żagle. Hans nadal niestrudzenie ściubił ście-gi dratwą po płótnie. Siedziałem w kącie. Było mi dobrze. Jakiś marynarz z przetrąconym nosem przyniósł

mi obiad – michę klusek ze skwarkami w kamionkowej misce. Jadłem je, ignorując mewy, które latały nad po-kładem, natarczywie domagając się poczęstunku.

– Umknąłeś z Bergen – zagadnąłem Hansa. – Co tam się działo? Po tym, jak „Łania” odpłynęła z zatoki Vågen. – Wolałem nie wdawać się w szczegóły.

– Pana Edwarda ubili. Gdy przyszli po niego, kilku trupem położył, ale nec Herkules... Mnie omal nie złapali, na szczęście pański przyjaciel Kozak się napa-toczył i usiekł tych, którzy mnie pochwycili. A potem cóż... Przekradłem się do norweskiej części miasta, tam zaufani ludzie pomogli wyprawić się w drogę. Wiosną byłem już w Bremie... Nieciekawa historia z naszym ko-chanym Bergen. Kantor zlikwidowany. Powiadają, że syndyk Sudermann chciał zwołać hansatag i przegłosować wojnę, by odbić Bergen dla Hanzy siłą, ale miasta nie wysłały delegatów.

– Fatalnie – mruknąłem.

· 13 ·

Andrzej Pilipiuk Zamyśliłem się. Gdyby Peter Hansavritson był wolny, czy Hanza zdołałaby podjąć działania dla odzyska-nia kantoru? Czy jego zniknięcie aż tyle znaczyło? Nie wiedziałem.

– Tak mi tam było dobrze – rozżalił się. – Robota lekka. Na kupca się uczyłem, spałem w cieple i jadłem dobrze. A dzięki wam, panie, i chodzić na tej chromej nodze coraz lepiej się udawało...

– A teraz co?

– Za chłopaka okrętowego robię. Może dobrze się wyszkolę, marynarzem zostanę, kapitanem kiedyś nawet, ale kupcem już nie będę. Tu trza wielkich pieniędzy i polecenia. To był cud, że pan Edward na naukę mnie przyjął. Nikt inny nie zechce...

– Może nie będzie tak źle? – próbowałem go pocieszyć.

Niemcy, rozmyślałem, spoglądając spod oka na krząta-jącą się załogę. Przejmuję się losem Bergen, bo mieszkałem wśród nich. Zżyłem się trochę, przez te kilka tygodni wrosłem w miasto. A przecież tak z czysto logicznego punktu widzenia, to co zrobił Rosenkrantz było słuszne. Hanza monopolizowała handel Norwegii z resztą świata. Dusiła, dławiła, narzucała swoje prawa, przejmowała zyski. Jak się to komuś nie podobało, jak ktoś jej podskoczył, zarzynała go jak prosię. Ot, choćby jak naszego starego znajomego lensmanna z Trondheim. No, powiedzmy, że temu akurat stryczek się należał jak sfi nksowi obelisk. Ale Bergen? Namiestnik powiedział tyle, że skończyła się laba... A może nie treść, a forma, w jakiej to zrobił, mnie odrzuca?

– O czym myślicie, panie? – zagadnął Hans.

· 14 ·

Sfera Armilarna

– O tym, po czyjej jestem stronie – wyjaśniłem.

– Skoro jesteście, panie, więźniem Hanzy, to oznacza, żeście naszym wrogiem albo przynajmniej przeciw-nikiem – odparł rezolutnie. – Przyjaciół ani sojuszników przecież się nie więzi...

– Chyba masz rację – odpowiedziałem pogodnie.

Jednak wiedziałem, że to nie takie proste. Bo, co tu dużo ukrywać, podobała mi się Liga. Podobały mi się proste i surowe zwyczaje, wedle których żyli ci ludzie, podobała mi się ich zadziorność, nieustępliwa walka o swoje, dzielny opór przed złupieniem podatkami.

Z drugiej strony... Prawo pięści, odrzucanie praw innych narodów na rzecz wymuszonych przywilejów.

To jak z korporacją adwokacką, dumałem. Wszyscy wkurzają się na system aplikacji i bariery dopuszczenia do zawodu, ale gdy już zostaną adwokatami pełną gębą, będą do ostatniej kropli krwi walczyć o zachowanie prawa do sekowania wszystkich, którzy, nie należąc do kor-poracji, marzą o wykonywaniu tego zawodu. Dobrze być członkiem Hanzy, bo to daje ogromną przewagę nad tymi, którzy nie są. Dobrze być kupcem, bo to daje moż-

liwości, których nie mają inni.

Ty to jednak głupi jesteś, westchnął diabeł z ubo-lewaniem. Pół roku zajęło ci dojście do tak prostych wnios ków. A mogłeś prościej zdefi niować. Hanza to przede wszystkim Niemcy. Musiałeś solidnie dostać pałą po łbie i batogiem przez grzbiet, żeby sobie przypomnieć, kto jest twoim odwiecznym wrogiem?

Przestań pieprzyć, wzruszyłem ramionami. Jaki tam z nich odwieczny wróg, skoro zachodnia granica między

· 15 ·

Andrzej Pilipiuk Koroną a Niemcami przez pięćset lat była najspokojniej-szą i najbardziej stabilną granicą w Europie. Dopiero potem im zaczęło ostro odwalać.

Patrzyłem, jak Hans machinalnie przebija grube płótno szydłem i przeciąga szarą dratwę, tworząc rów-niutki, niemal maszynowy ścieg.

– Tak się zastanawiam... – Popatrzyłem na chłopaka. – Czy poza imieniem masz jakieś nazwisko?

– Tak, panie. Mój ród nosi miano Schickelgruber.

Nawet mojego diabła stróża totalnie zamurowało.

Staszek siedział w fotelu, wsłuchując się w równy oddech Heli. Ciemność rozjaśniał słaby poblask żaru do-gasającego w piecu. W pokoju było przyjemnie ciepło, czasem tylko od okna przeszedł zimny podmuch. Nad Gdańskiem wstawał kolejny dzień. Czwarty od wyjazdu Marka. Piąty od chwili, gdy oszukał burmistrza, podając się za wysłannika syndyka Hanzy.

Boję się, myślał ponuro. Boję się jak chyba nigdy w życiu... Heinrich Sudermann jest w mieście. Zapewne przybył tu w sprawach Hanzy. Będzie się spotykał z wła-dzami. Rozmawiał, może wydawał rozkazy. Wystarczy, że burmistrz go zapyta o przyczyny zwolnienia Marka.

Sprawa się rypnie i po ptokach. Wezwą justycjariusza.

Grzegorz Grot w ciągu najwyżej piętnastu sekund do-myśli się, kto im ten fi giel wyciął. Przyjdą po mnie. Rewolwer nie pomoże. Zresztą wiedzą, że jestem uzbrojony.

Wstał, podszedł do pieca i poruszył pogrzebaczem resztki polana, wpychając je głębiej w żar. Kaskada iskier posypała się do popielnika. Patrzył, jak gasną jedna po

· 16 ·

Sfera Armilarna drugiej. Wrócił na swoje miejsce. Usiadł w fotelu. Poderwał się, jakby poduszka oparzyła go w pośladki, przeszedł kilka kroków i wrócił na siedzisko. Nie mógł nic na to poradzić, nosiło go tak, że miał ochotę wyć i biegać w kółko.

Jest szansa, jedna na sto... Że Sudermann załatwi, co miał załatwić, i odjedzie. Że nikt go o nic nie zapyta. Że nie będzie w ogóle rozmawiał z najważniejszym burmistrzem, że przyjechał tu w mniej istotnej sprawie... Boję się mniej niż wczoraj, skonstatował. Każda doba daje większą nadzieję, że sprawa jakoś przyschnie, rozejdzie się po kościach. Marek jest bezpieczny w drodze na Gotlandię. Ale ja...

Zagryzł wargi. Znowu się poderwał. Usiadł.

Uratowałem go. I być może zapłacę gardłem. Mog-

łem zginąć od razu, gdyby mój fortel się wydał. Dwa pię-

tra z gabinetu do lochu. Dlaczego to zrobiłem? Ze szcze-niackiej brawury czy dlatego, że po prostu było trzeba?

Poczułem imperatyw moralny ochrony przyjaciela, czy jak to zwą?

– Trzeba było uciekać zaraz po wykonaniu zadania –

szepnął. – Nadal trzeba! Gdyby nie ona...

Spojrzał na Helę. Spała nienaturalnym, dziwnym, niezwykle głębokim snem. Gęste, rude pukle włosów wiły się po poduszce niczym strumyki lawy. Pierś unosiła się nie częściej niż raz na minutę. Wychudła, ale wy-glądała jakby zdrowiej niż poprzednio. Skóra zaróżo-wiła się. Dłoń, której dotknął, nie była już taka wiotka.

Nie mogłem jej zostawić, pomyślał z czułością i me-lancholią zarazem. Po prostu nie mogłem. Nie mogę.

· 17 ·

Andrzej Pilipiuk I nie chcę, uświadomił sobie. Gdy się znowu ocknie, będę przy niej...

Lęk napłynął kolejną falą. Staszek się wzdrygnął.

Przypomniał sobie niedawną egzekucję katowej. Szafot, pieniek z nacięciem na głowę, cień oprawcy padający w punkt, gdzie za chwilę uderzy miecz. Chłopak poderwał się na równe nogi.

Uciekać? – myśli podjęły rozpaczliwą gonitwę. I co?

Zostawię Helę? Przecież nie mogę... Obiecałem się nią zaopiekować. Raz już skrewiłem. Nie mogę zawalić po raz drugi. Dojdzie do siebie, wtedy wyjedziemy. Na razie trzeba cierpliwie czekać... Przyczaić się. Chciałem być jak lis Reinicke, to teraz muszę siedzieć. Niczym lis w norze. Przeczekać polowanie... Gówno tam prze-czekam. Przyjdą tu jak po sznurku. Ukryć się? Gdzie?!

W kościele? W klasztorze? Na prawach azylu?

Usiadł ciężko na poduszkach. Czuł, jak kołacze mu serce. Dotknął mostka. Do tej pory może dwa razy w życiu czuł podobny ból.

– Tego tylko brakuje, żebym z nerwów padł na za-wał... Nie, to chyba niemożliwe. Nie w tym wieku.

Spojrzał na pierś przyjaciółki unoszącą się w równym oddechu.

Ile to jeszcze potrwa? – zamyślił się. Śpi bez żadnej przerwy po dwadzieścia cztery godziny na dobę. Przeły-ka podane płyny, ale prawie nie wydala moczu. Nie poci się. Co się dzieje z tą wodą? Zużywa się w jakichś proce-sach? Ciało ma chłodne, niższa temperatura spowalnia procesy życiowe albo po prostu siada krążenie... Nanotech łata uszkodzenia, czy może to normalne po takim

· 18 ·

Sfera Armilarna postrzale? Czy mamy w sobie jakikolwiek nanotech, czy to tylko jedna z teorii Marka? Bez mikroskopu tego nie sprawdzę. A jeśli nie mamy żadnego wspomagania? Jeśli organizm musi poradzić sobie sam? Uczyli nas w szkole masy pierdoł, a anatomię człowieka i podstawy medycyny olali. Kuliśmy, jakie enzymy występują w żołądku, ale nikt nie mówił nam, jak leczyć ciężkie rany. Nie ma chyba zakażenia. Może jest aż tak odporna, może jej system immunologiczny jest wydajniejszy i zdusił stan zapalny. Ale przecież jelita nie zrosną się same... Gdyby chociaż pojawiła się łasica... Przy jej możliwościach wy-leczyć podobne uszkodzenia to tyle co nic.

Kopyta konia wybiły poranne werble na bruku za oknem. Gdzieś w dali zaturkotał konny wóz. Miasto budziło się do życia. Pani Agata dotknęła jego ramienia.

Spłoszony poderwał głowę. Nawet nie zauważył, że przy-snął... Na zewnątrz słońce stało już wysoko.

– Ja... Przepraszam, zasnąłem... – bąknął, rzucając przerażone spojrzenie w bok.

Hela spała zupełnie spokojnie. Pierś unosiła się równo.

Na policzkach pojawił się nawet mocniejszy rumieniec.

– Mam prośbę, na targ iść trzeba – odezwała się wdówka. – Czy zechcesz towarzyszyć Marcie, aby dźwi-gać kosza nie musiała? Artur coś niezdrów.

– Oczywiście. – Wstał i ukłonił się. – W mig będę gotów...

Jestem durniem, myślał, idąc przez hol. Nie powinienem pokazywać się w mieście. Ale jak niby mam odmó-

wić? Zapewnili nam dach nad głową, opiekę dla mojej dziewczyny, wikt...

· 19 ·

Andrzej Pilipiuk Wzuł buty stojące w sieni, zarzucił płaszcz na ramiona. Ściągnął pas o dwie dziurki. Kapelusz. Sprawdził, czy broń ma na podorędziu. Służąca zbiegła po schodach.

Warkocz podskakiwał na jej plecach. Drobna, chuda nastolatka o spracowanych dłoniach. Założyła liche trzewi-ki. I mogli ruszać. Drzwi uchyliły się ze skrzypnięciem.

Najtrudniej wyjść na zewnątrz, pomyślał Staszek, ro-biąc krok nad progiem. Dom wydaje się bezpieczny... To oczywiście złudzenie. Przecież ceklarze nie muszą chwytać mnie na ulicy.

Poranek był chłodny, z daleka wiatr niósł woń mokrej ziemi. Nawoskowane cholewki poskrzypywały.

Marta w swoich znoszonych bucikach zręcznie omijała lub przeskakiwała kałuże. Staszek rozglądał się woko-

ło. Wiosna. Przypomniał sobie swoją epokę. Dziewczęta w krótkich sukienkach, pastelowe barwy ubrań, radość wręcz kipiąca w powietrzu. Tu widział ciągle szarości odzienia, zmęczone i zafrasowane twarze tak dorosłych, jak i dzieci.

Dla nich ciężka pora roku, uświadomił sobie. Żyw-ność jest bardzo droga. Zimowe zapasy powoli się koń-

czą. W niejednej chacie i kamieniczce zagościł głód.

Rynsztoki cuchnęły z dnia na dzień coraz zjadliwiej.

Zgniła kapusta, zdechłe szczury, odchody ludzkie i zwierzęce...

Co będzie latem? – zadumał się przybysz z przyszło-

ści. Smród, że nos urwie. A kto wie, czy z tego syfu nie będzie jakiej epidemii. Czerwonka, tyfus, cholera, żół-

taczka... Będę musiał bardzo uważać, co jem, co piję. Za-trucia pokarmowe co roku zabijają tu masę ludzi.

· 20 ·

Sfera Armilarna Początkowo, idąc ulicą, bał się każdego cienia. Z każ-

dym krokiem strach mijał. Nikt za nimi nie szedł. Nie spotkali żadnego strażnika. Ale nadal czuł się niewyraźnie.

Nocne przemyślenia wracały niechciane. Zagrałem na nosie burmistrzowi... Jak to się stało, że wpakowa-

łem się w tak niewiarygodną kabałę? Spirala śmierci. Od kiedy trafi łem do tej epoki, co rusz robię rzeczy, które mogą się skończyć zupełnie fatalnie! A Marek już pewnie w Visby. Najął pokój w jakimś zajeździe, posiedzi w cieple, będzie się dobrze odżywiał i wróci do zdrowia... Trzeba do niego jechać. Jak tylko Hela dojdzie bardziej do siebie. O ile dojdzie. I o ile w ogóle zechce mi towarzyszyć...

– Czemu pan taki smutny? – zapytała krocząca obok dziewczyna. – Troski odejdą, gdy tylko panna Helena z łoża wstanie. – Jej myśli wyraźnie obracały się wokół

podobnych problemów.

– Chyba tak – mruknął. – Choć mam też inne zmartwienia.

– To wiosna – wyjaśniła z prostotą. – Gdy słoń-

ce przygrzewa, słabość członków na ludzi przychodzi i miast radości, senność i smutek się czasem pojawiają.

Gdy jednak człek do światła i wiatru przywyknie, go-rączka w żyłach zmartwienia wypędzi... Wina kieliszek humor poprawi.

Depresja wiosenna, przełożył sobie wywód Marty na terminologię medyczną swojej epoki. Alkoholem to leczyć? Jeszcze nie zgłupiałem!

Służąca dreptała przez błoto lekko, niemal radośnie, jakby tańczyła. Cieszyła się wiosną. Żadne smutki nie zaprzątały jej głowy. Staszek poczuł zazdrość.

· 21 ·

Andrzej Pilipiuk Ma co jeść, ma gdzie spać. Traktują ją dobrze i to wystarczy, by była szczęśliwa, westchnął w duchu. Haruje jak wół, ciężej niż niejeden dorosły w moich czasach.

A przyszłość? Ma trzynaście, nie, czternaście lat. To już próg dorosłości. Za rok lub dwa Ferberowie wydadzą ją za mąż. Może nie będzie to jakaś superpartia, ale z pewnością wybiorą kogoś porządnego i w miarę zamożnego.

Dadzą posag. I będzie pędzić życie spokojne i w miarę bezpieczne. Urodzi szóstkę dzieci. Wojny ze Szwecją?

Jest jeszcze czas.

Zagryzł wargi. Kolejny raz uderzyło go zwątpienie, zniechęcenie, zmęczenie tak straszliwe, że odbierające chęć do życia.

To teraz mój świat, pomyślał ze smutkiem. Cały ten syf, powszechna nędza, choroby, przemoc na każdym kroku... I tak mam nieprawdopodobne szczęście. Wygrzebałem tu sobie niewielką, w miarę bezpieczną nor-kę, jak robak w gnijącym jabłku. A jednak czuję, że to nie jest moje miejsce. Pewnie nigdy nie będzie. Zawsze już będę porównywał to, co jest, z tym, co przepadło.

Wyszli przed bramę na targowisko. Chłopi ściągnęli z bliska i daleka. Większość towarów przyniesiono w ko-szach na plecach, część sprzedawano wprost z furmanek i wózków. Na placu można się było zaopatrzyć w mię-

so o kolorach i zapachu, który przyprawiłby inspekto-rów sanepidu o zawał. Schab, szynka, pieczeniowe, ozory, wątroby, serca, ćwiartki łbów, ogony, racice. Wołowina, wieprzowina, cielęcina, jagnięcina, koźlina, ba, były nawet dwie wypatroszone foki! W klatkach z drewnianych prętów widział żywe kury, kaczki, gęsi, perliczki, króli-

· 22 ·

Sfera Armilarna ki. Mijał kupki zwierzęcych kości, niedawno obranych z mięsa.

Na zupę czy co? – zdziwił się. A może dla psów?

Z daleka czuł ryby świeże, niezupełnie świeże, ale także wędzone, suszone i solone. Pośrodku królował

sum gigant, długi na dobre dwa metry potwór. Były też jesiotry o zadartych pyskach i grzbietach ozdobionych kościanymi płytkami. W niedużych woreczkach i fas-kach można było ujrzeć rozmaite kasze, ziarna gorczy-cy, zboża.

Najbiedniejsi sprzedawali pęki łyka i rogoży, wiązki chrustu, siana i suszoną trawę morską na sienniki. Kilka chłopek prezentowało grube walonki uplecione ze sło-my i wiklinowe kosze. Staszek widział drewniane łyż-

ki, kubki, beczki, pudełka i skrzynie. Kilkoro sprzedaw-ców na słomianych matach rozłożyło niewielkie brył-

ki bursztynu.

Wiosna, pomyślał. Morze po każdym sztormie wyrzuca...

Marta dała się porwać w wir zakupów. Staszek pilnował jej pleców. W koszu szybko wylądowały okazały jesiotr, ćwiartka koźlęcia, kilka brył wosku na świece, dwie gomółki sera. Zarówno klientka, jak i przekupnie odstawiali istny teatr, targując się. Słysząc ceny, dziewczyna łapała się demonstracyjnie za głowę, wynajdywa-

ła jakieś drobne wady. Sprzedawcy udawali śmiertelnie obrażonych. Ale od słowa do słowa ustalano, co ile ma kosztować.

Staszek mimowolnie rozglądał się wokoło. Chłonął

atmosferę miejsca. Przez plac kroczył wysoki, szczupły

· 23 ·

Andrzej Pilipiuk mężczyzna odziany z niemiecka. W rękach trzymał plik obrazków świętych, odbitych z drzeworytu. W kącie koło szafotu pracował stomatolog. Rwał zęby kleszcza-mi, aż krew bryzgała. Zebrany wokół tłum miał chyba niezły ubaw, widząc, jak kolejni nieszczęśnicy, kuląc się ze strachu, podchodzą celem odbycia „operacji”.

Na stoisku obok garncarz prezentował swoje wyroby.

Staszek spojrzał na setki garnków i misek i poczuł przypływ natchnienia. Ujął jedną z nich w dłoń.

– Dwa szelągi – wyznaczył cenę rzemieślnik. – To jak za darmo – dodał, widząc Staszkowe wahanie.

– Poproszę eeee... czterdzieści.

– Służę waszmości!

Marta przyglądająca się zakupowi uniosła wysoko brwi. O nic nie zapytała, lecz w jej oczach zabłysło niewypowiedziane pytanie.

– Spróbuję zrobić specjalne lekarstwo dla Heli, a i nam się przyda w razie czego – wyjaśnił.

– Sztuka alchemiczna to domena wysoce niebezpieczna... – bąknęła z naganą.

– To nie będzie żadna magia ani alchemia. – Wzruszył ramionami. – Czysta farmacja, jakiej uczeni mężowie na chrześcijańskich uniwersytetach uczą – zełgał.

– Co jeszcze będzie niezbędne? – zapytała konkretnie.

– Z dziesięć sztuk kurzych skrzydełek...

Wreszcie można było wracać. W samą porę, bo niebo chmurzyło się wyraźnie. Staszek zarzucił ciężki kosz na ramię. Mięso, woreczek kaszy, pęczek świeżych wio-sennych ziół. W domu są jeszcze przyprawy, sól, oliwa,

· 24 ·

Sfera Armilarna mąka... Agata i kucharka z pewnością wyczarują na obiad coś smacznego.

Zjadłbym frytki, westchnął w duchu. Takie z zardzewiałej przyczepy, paskudne, w papierowej torebce, usma-

żone na starym oleju... Albo zapiekankę z pieczarkami.

Ulicą przejechało czterech konnych. Staszek mimowolnie pomyślał o Kozakach. Odjechali. Pochłonęła ich przestrzeń. Przemierzają teraz szerokie mazowieckie gościńce, a może dotarli już do Lublina? Albo i dalej?

Jeśli kiedyś zechcę odnaleźć Maksyma, jakie mam na to szanse? – zamyślił się znowu. A jednak oni potrafi ą się odszukać. Listy odnajdują kupców w dalekich portach. Zbiegłych złoczyńców chwyta się w obcych miastach i odstawia do domu, to znaczy na właściwy szafot...

Nie ogarniam tej rzeczywistości. Po pół roku w tej epoce, wśród tych ludzi nadal czuję się całkiem zagubiony.

A to przecież teraz mój świat.

– O czym pan tak ciągle duma? – Dziewczyna spojrzała na Staszka spod oka. – Troska o Helę widać umysł

mąci. Ale ona do zdrowia już wraca. Jeszcze ze dwie nie-dziele i na nogi pewnie stanie.

– Obyś miała rację – westchnął.

– Bóg dopomoże... I ciało ma silne. Takiej byle co nie złamie! A ta sprawa z pierścionkiem ułoży się przecież.

– Gdzie tam. – Wzruszył ramionami. – Zachowa-

łem się jak ostatni prostak. Rok może upłynąć, a ona nadal będzie się wściekać na samo wspomnienie. Wszystko zepsułem. Zaprzepaściłem! Tak głupio...

Marta westchnęła ciężko i z politowaniem. Podeszła, stanęła blisko i popatrzyła chłopakowi w oczy.

· 25 ·

Andrzej Pilipiuk

– Panie Stanisławie – powiedziała tonem wieko-wej, doświadczonej życiowo matrony. – Niechże pan nie zwiesza smętnie głowy, tylko pomyśli chwilę. Co się stało z pierścieniem?

– Nic... Nadal ma go na palcu. – Spojrzał na towarzyszkę zdezorientowany.

– Gdyby się naprawdę obraziła, to przecież o ziemię by cisnęła. Albo i oknem, czy w żar na piecu. Albo do urynału może...

Co to jest, u diabła, urynał? – zdumiał się Staszek.

A, jasne, nocnik...

– To znaczy, że...

– Oświadczyn nie przyjęła wprawdzie, ale też nie odrzuciła. Obraziła się, bo tak dziewicy czynić wypada, wszak źle to waść przeprowadził. Ale niebawem wszystko się po waszmości myśli ułoży... Pogniewa się jeszcze, bo tak cnotliwej pannie przystoi, i winę daruje. Wtedy zapewne da drugą szansę, chyba że jeszcze zechce się po-bawić, jak kotka bawi się czasem schwytaną żywą myszą.

– To może jeszcze jeden pierścień kupię? Ładniejszy jakiś wybiorę...

– E, to chyba zbyteczne. Pierścionek wszak jest piękny. .

Klejnoty – westchnęła Marta. – U Anny na wieczernicy napatrzyłam się do syta, co panny z bogatych domów no-szą. Pani Agata także ma piękne pierścienie, ten od męża, z brylantem, amsterdamskiej roboty... I ten drugi z rubinem koloru gołębiej krwi... I kolczyki z perłami, i bransolet kilka... A ja... jeden cienki srebrny łańcuch po matce.

Kupię jej ładną broszkę, postanowił. Za pomoc w zrozumieniu pokrętnej i zagadkowej psychiki kobie-

· 26 ·

Sfera Armilarna ty. Bo sam bym sto lat kombinował, a nie wpadł, o co chodzi...

Zaraz po powrocie do domu wdówka zagoniła Staszka do pracy. Narąbał drewek, potem potłukł trochę kamieni mających posłużyć do wysypania dziedzińca, wreszcie, używając kawałka szmatki, naoliwił zamki i zawiasy drzwi.

Tu jednak jest wilgoć, dumał, patrząc na stalowe sztabki pokryte delikatną kaszką korozji. Zimno w tych murach, może para przez to łatwiej się skrapla na metalu?

Zjedli obiad. Po posiłku Staszek poszedł z Arturem do znajomego magazynu po drugiej stronie ulicy. Mło-demu kupcowi coś nie zgadzało się w regestrach i postanowił zrobić kontrolny spis towarów, a przy okazji sprawdzić, czy myszy nie dobrały się do bel sukna. Dopiero przed wieczorem chłopak był wreszcie wolny.

Marta uwijała się po kuchni. Patrzył na nią przez chwilę. Szara płócienna sukienka, włosy związane grubą wstążką. Chodaki stukały cicho, gdy krzątała się przy stole, zagniatając kluski.

– Mam pytanie. – Uśmiechnął się. – Czy...

– Wszystko czeka. – Dygnęła, wskazując blat, na którym leżał stosik kurzych skrzydełek. – W mig się uwinę z robotą i mogę się brać do leków warzenia. Co trzeba z tego przygotować?

– Jeśli mogę cię prosić... Potrzebuję gęsty rosół, taki, który w chłodzie zetnie się w półpłynną galaretę. Tylko ugotuj go bez soli – dodał po chwili namysłu. – I bez przypraw.

· 27 ·

Andrzej Pilipiuk Dziewczyna skończyła z kluskami i zakrzątnęła się przy drobiu. Namoczyli skrzydełka we wrzątku, a potem siedli na zydlach i, prawie parząc palce, oskubali z pierza.

Jak przyjemnie, pomyślał chłopak. Ciepło, towarzy-stwo miłej dziewczyny, praca... I same pożyteczne rzeczy dziś robię. Gdyby nie stan Heli, nic więcej nie potrzebowałbym do szczęścia...

Marta ustawiła na nalepie mały garnczek wody, ob-

łożyła go chrustem i zaczęła gotować bulion.

– A mięso też będzie potrzebne? – zaciekawiła się.

– Zjemy na kolację. – Puścił do niej oko.

Zaczerwieniła się i spuściła wzrok.

– Przepraszam – bąknął.

Był wściekły na siebie. Znowu, setny już chyba raz, zrobił coś nie tak.

Nigdy się nie nauczę, westchnął w duchu. Zawsze będę dla tych ludzi chamem i dzikusem.

Na szczęście dziewczyna nie myślała się długo gniewać. Zebrała z garnka szumowiny. Niebawem bulion był gotów. Marta ujęła dziurkowaną łychę i wyłowiła rozgotowane skrzydełka. Potem, zręcznie posługując się widełkami, zdjęła garnek z nalepy.

– Mocne będzie to lekarstwo? – zapytała.

– Najlepsze na świecie. O ile się uda – westchnął. –

Pomogę ci zanieść...

Pokręciła głową. Wolała sama. Otworzył drzwi kuchni. Przeszli do szopy. Na starym bukowym stole sta-

ło czterdzieści małych kamionkowych miseczek wielko-

ści popielniczki. Marta ujęła drewnianą chochelkę i po-rozlewała zupę do zaimprowizowanych szalek.

· 28 ·

Sfera Armilarna

– Trochę zostało – zameldowała. – Mogę dopić?

– Jak sobie życzysz...

– Tylko posolę...

– Tworzę historię – mruknął, patrząc na miseczki, gdy Marta wyszła. – Ernest Duchesne, Alexander Fle-ming i ja... – Zabrzmiało to tak patetycznie, że aż się zawstydził.

Dotknął powierzchni bulionu opuszką palca. Jeszcze chyba ciut za ciepłe... Wyjął z kieszeni fi olkę szarego pyłu. Zarodniki... Przypomniał sobie doskonale wypo-sażone chińskie laboratorium i zagryzł wargi. Tu miał

do dyspozycji brudną szopę w kącie podwórza, stary stół

o popękanym blacie, kilka misek i rosół z kury. Czy da się cokolwiek zdziałać w tych warunkach?

– A czemu nie? – zganił się. – Mam dobrą pożyw-kę, mam właściwy szczep grzybów. Uzyskam penicylinę czy inny antybiotyk, który wytwarzali! Co najwyżej nie wyjdzie mi krystaliczna postać, ale mocny roztwór to też sukces!

Wreszcie uznał, że rosół wystarczająco wystygł. Wy-jął korek z fi olki i nabierając łyżeczką, odrobiną pyłu posypał bulion w każdej miseczce.

Do szopy zajrzał Artur.

– Marta wspomniała, że robisz lekarstwo. Jak ci idzie? – zaciekawił się.

– Pierwszy etap za mną – mruknął Staszek. – Teraz musimy poczekać kilka dni. W miskach wyrośnie lecznicza pleśń. Rosół zacznie się psuć, ale wokół sku-pisk pleśni pozostanie strefa czysta. Tam stężenie leku zabije bakcyle.

· 29 ·

Andrzej Pilipiuk Po minie Artura widać było, że nic z tego nie pojmu-je. Staszek westchnął.

– Musiałbym to bardzo długo tłumaczyć – powiedział. – Choroby spowodowane są przez bardzo małe robaczki. Tak małe, że nie sposób dostrzec ich okiem.

Nawet bardzo silna lupa jest tu za słaba.

– Zabobony jakieś – skrzywił się Artur. – Powiadają, że dżuma przyszła z wiatrem, a zrodziła się z wyzie-wów unoszących się nad ciałami poległych w bitwach.

– Są odmiany grzybów, pleśni, które wydzielają substancję zwaną antybiotykiem. Ona zabija chorobę i człowiek szybko wraca do zdrowia. Pamiętasz pigułki, któ-

rymi handlowano także tu, w Gdańsku?

Młody kupiec nie wyglądał na przekonanego.

– Rób, jak uważasz – mruknął. – Ale moim zda-niem nic z tego nie będzie. Leki warzyć należy z ziół, wódek aromatycznych a mocnych, gruczołów zwierzę-

cych, koralu i pereł, kości pradawnych zwierząt z ziemi dobytych, ale nie z pleśni porastającej zepsutą galaretę.

Staliśmy na kotwicy. Okręt lekko kołysał się na fali.

Przewracałem się na koi. Nie mogłem zasnąć. Hans po-chrapywał na sąsiednim łóżku. Przez gomółki okna wpadał jasny poblask. Księżyc w pełni. Było jasno nieomal jak w dzień. Wyraźnie widziałem profi l dzieciaka.

– Schickelgruber! – powtarzałem sobie pod nosem panieńskie nazwisko babki Hitlera. – Czy to możliwe?

Przysłuż się ludzkości. Daj mu w łeb, podjudzał

mnie ogoniasty. Trzej bracia twojego dziadka i siostra.

Dwaj bracia i siostra babci. Dwaj pradziadkowie, wyli-

· 30 ·

Sfera Armilarna czał. W czasie wojny ci pierdzieleni naziści zabili ponad osiemnastu członków twojej rodziny. Druga taka okazja nigdy się nie trafi . Oko za oko.

Nie, opanowałem się. Po pierwsze, nie jednemu psu Burek. Po drugie, rodzina Hitlera była z Austrii, a ten łebek pochodzi gdzieś z północnych Niemiec. Po trzecie, nawet jeśli to ta rodzina, Hans niekoniecznie jest przodkiem Adolfa. Po czwarte, nie zaszlachtuję trzy-nastoletniego chłopaka tylko dlatego, że jego poto-mek za trzysta osiemdziesiąt lat wywoła krwawą wojnę. Nawet gdybym miał stuprocentową pewność, że to on... Bez Hitlera ta wojna też by wybuchła, a kto wie, może gdyby na czele Trzeciej Rzeszy stał ktoś bystrzej-szy i zdrowszy psychicznie, przegralibyśmy jeszcze bardziej sromotnie...

I choć wszystko sobie wyjaśniłem, pokusa była straszliwa. Dręczyła, odbierała rozum. Podejść, uderzyć raz a dobrze, potem obciążyć czymś ciało i cichcem wyrzucić za burtę. Węgorze zjedzą.

Siedziałem na pokładzie. Kapitan stał opodal, lu-strując przestwór wodny przez lunetę. Było wczesne po-południe. Okręt jakby nabrał wigoru. Załoga też sprawiała wrażenie podekscytowanej.

– Pakujcie swoje rzeczy do worka, panie – polecił

Hans. – Niebawem będziecie na miejscu.

– Gdzie mnie przywieźliście? – zapytałem.

– Tam, gdzie kazano – odparł kapitan, gładząc się po brodzie.

Przeniosłem spojrzenie na Hansa.

· 31 ·

Andrzej Pilipiuk

– Zwą to miejsce wrakowiskiem. To paskudna, długa mielizna, która od niepamiętnych czasów stanowi śmiertelną pułapkę na żeglarzy. Przed laty kupiecki okręt utknął tu, ale znacznego uszczerbku nie doznał –

wyjaśnił chłopak. – Pozostawiono go. Wymurowano palenisko na kasztelu i nocami utrzymuje się ogień, by podróżującym wskazywał drogę. Dwa inne wraki wprowadzono obok i częściowo zatopiono, po czym napeł-

niono ładownie kamieniami, by w dnie mocno osadzić.

Zbudowano też długie pomosty wybiegające w morze, gdyż okręty pokoju znajdują tu czasem przystań.

– Spójrzcie sami, panie. – Kapitan usłużnie podał

mi lunetę.

W odległości może dwu kilometrów od brzegu rzeczywiście ujrzałem trzy kadłuby okrętów, nad którymi sterczały ogołocone z żagli i olinowania maszty.

– Sztuczna wyspa. – Poczułem lekkie rozbawienie. –

I co? Będziecie mnie tu trzymać?

– Zdołaliście, panie, zbiec z najcięższego więzienia w Gdańsku – odezwał się kapitan. – Dlatego też Hanza postanowiła tu waszmości ulokować. Uciec stąd już nie zdołacie. A co będzie dalej, zadecydują Peter Hansavritson i Marius Kowalik. Jeśli oczywiście się odnajdą.

W przeciwnym razie... Nie wiem.

– Miodzio... – mruknąłem pod nosem.

– Hans dotrzyma wam towarzystwa jako strażnik –

uzupełnił.

Niewiele mnie łączyło z tym łebkiem. Ot, tyle, że w Bergen uczyłem go matematyki. I że pielęgnowałem w chorobie. Wiedziałem, że to Hanza wygrzebała chło-

· 32 ·

Sfera Armilarna paka z błota, zapewniła dach nad głową i edukację. Nie wiązały nas żadne przysięgi, podczas gdy Liga miała prawo liczyć na bezwzględną lojalność. A jednak zrobiło mi się przykro jak cholera, gdy uświadomiłem sobie, że to on będzie moim nadzorcą.

Dobiliśmy godzinę później.

Pomost był długi i chybotliwy. Nie czułem się jeszcze najlepiej, ale pokonałem go jakoś. Z bliska cała konstrukcja sprawiała wrażenie żałosne. Trzy stare krypy stały obok siebie połączone trapami. Zostawiono im po jednym maszcie, pozostałe, widać już niepotrzebne, ścię-

to. Wokół łajb wbito masę drewnianych pali, tworząc prymitywny falochron.

Jak platforma wiertnicza, tylko dużo mniejsze, pokpiwał diabeł. Nie uciekniesz, bo od razu spostrzegliby twoją nieobecność...

– A ci dwaj tu skąd? – wykrztusiłem na widok zna-jomych sylwetek.

Po trapie nadszedł starzec, któremu towarzyszyli dwaj marynarze.

– Kapitan Emilian Xyr. Przekazuję więźnia i towarzyszącego mu nadzorcę.

– Kapitan Herman Bark. Przejmuję więźnia. Wszystko gotowe na jego przyjęcie.

Pożegnałem się ze starym kapitanem, przywitałem z nowym... I ruszyłem. Z bliska wraki wyglądały jeszcze nędzniej. Sadko i Borys na mój widok uśmiechali się szeroko.

– A wy co tacy uhecowani? – zapytałem z krzywą miną.

· 33 ·

Andrzej Pilipiuk

– Przyjemniej pilnować ludzi, których się zna jako mężów wygadanych i mądrych. – Olbrzym na dzień dobry strzelił komplementem.

– Człek z waszmości przemyślny – powiedział Sadko. – Bystry przy tym i przebiegły. Tedy nie poczytaj-cie sobie za obrazę, że zakujemy waszmości w łańcuchy.

– Coraz lepiej – mruknąłem zrezygnowany.

– Do brzegu niedaleko, ale w kajdanach pływać się nie da... – wyjaśnił dobrodusznie Borys.

– Kujcie – westchnąłem ciężko.

Podprowadzili mnie do stojącego na pokładzie środkowej łajby kowadła. Sadko nieomal uprzejmie założył

mi na nogę masywną obręcz. Borys przełożył przez ot-wór rozpalony trzpień i kilkoma uderzeniami młota zaklepał niczym gruby nit. Potem przyszła kolej na drugą nogę. Gdy wstałem, miałem między kostkami pół metra grubego łańcucha.

– Nie byliście nigdy, panie, tak zakuci? – zapytał konus.

Miałem ochotę zamalować go w głupi ryj za tę troskę w głosie.

– Ano jakoś nigdy nie byłem niewolnikiem, tedy ominęły mnie podobne przyjemności – odgryzłem się.

Podał mi gruby rzemień i dwa kawałki skóry. Pomny doświadczeń z celi pod ratuszem, owinąłem nimi kostki, by chronić przed otarciem przez żelazo. Nie wiedziałem jednak, po kiego grzyba rzemień.

Hans pospieszył z pomocą. Przewiązał łańcuch po-

środku, drugi koniec przymotał mi do pasa.

– Dzięki temu, gdy iść będziecie, okowy o ziemię i deski zaczepiać nie będą – wyjaśnił.

· 34 ·

Sfera Armilarna Jemu też miałem ochotę wlepić solidnego kopa. Ba, tylko jak niby? Trzeba było o tym pomyśleć pięć minut wcześniej! Przeszedłem na próbę kilka kroków. Drobi-

łem w tym draństwie jak gejsza w kimonie do kostek...

– Przywykniesz – skwitował Sadko. – Zresztą mało tu miejsca na długie spacery.

– Może jeszcze obrożę na szyję mi założycie i zacze-picie do niej dzwonek? – burknąłem.

– Myśl to przednia – przyznał. – U nas w Nowogrodzie niewolnicy stalowe obręcze zakuwane na szyjach noszą. Jednako dzwonek to zły pomysł. Wszak człek to nie bydlę nierozumne. Raz, że się tak nie godzi, dwa, ręką za serce złapie i dźwięk ucichnie, po trzecie zaś nie mamy ani jednego.

– Kwestia druga, mistrzu Markusie. Jako że docenia-my waszmości przebiegłość, poprosimy o worek z rzeczami i sakiewkę na przechowanie.

– Moją sakiewkę? – zdumiałem się.

– Gdy nieporozumienia z Hanzą zostaną rozwiąza-ne, zwrócimy ją, rzecz jasna, wraz z zawartością. Gdyby zaś podjęto decyzję o waści uśmierceniu, przekażemy panu Stanisławowi lub panience Helenie. Chyba że ko-goś innego wskażesz?

– Ale po co wam ona? – burknąłem. – Przecież tu nie ma kogo przekupić! Kramów, na których mógłbym się w broń lub pilniczek zaopatrzyć, też nie uświadczysz...

– Ale gdyby waszmość na ląd jakimś sposobem się przedostał, bez pieniędzy będzie o wiele trudniej umykać – wyjaśnił dobrodusznie olbrzym.

– Ażeby was pokręciło!

· 35 ·

Andrzej Pilipiuk

– To akurat niechybnie każdego marynarza na starość czeka. Aczkolwiek nieładnie tak złorzeczyć bliźniemu – powiedział moralizatorskim tonem.

– Wielopał już zabraliśmy – dodał konus. – Gdy waszmość spał, Hans go zabrał. Przepraszamy, że tak bez pytania przegrzebaliśmy sakwę, ale przecież i tak byś się na to nie zgodził... Oczywiście także go oddamy, gdy czas uwięzienia dobiegnie końca.

– Zdechnę tu z nudów! – warknąłem.

– Papier, pióra i inkaust waszmości zostawiliśmy.

Mamy też trzy książki, a czas wolny umilać sobie moż-

na na wiele sposobów.

– Na przykład?

– Ot, choćby łowiąc ryby, łapiąc dzikie ptaki albo licząc okręty przepływające obok.

– I może jeszcze tresując szczury pokładowe? – zakpiłem.

– Jak sobie waszmość życzysz, popatrzeć na uczone zwierzątka zawszeć przyjemnie. Choć, dalibóg, nie wiem, czy są tu jakieś szczury. Zresztą, w naszym towarzystwie z pewnością nie będzie nudno.

Przeszliśmy po chybotliwym, trzeszczącym trapie na trzeci okręt, ten najbliżej lądu.

– Tu waści zakwaterujemy. – Sadko pchnął niewielkie drzwiczki prowadzące do jednej z kajut tylnego kasztelu.

– Interesujące. – Popatrzyłem na solidny rygiel umieszczony na ich zewnętrznej stronie.

– Nie będziemy waszmości więzić cały czas – odburknął olbrzym. – Czasem jednak do naszego pomo-

· 36 ·

Sfera Armilarna stu przybijają okręty. Czasem zostawiają towar, czasem zabierają. Ruch się wtedy robi, rwetes i bieganina.

W tłumie ludzi pilnować waszmości byłoby wyjątkowo trudno, a zarazem i niezręcznie. Tedy wówczas będziesz waszmość zamknięty.

– Także dlatego, by żadne głupie myśli o ucieczce na czyimś okręcie nie dręczyły waszmości. – Sadko zrobił

głupią minę. – To dla waszego dobra, mistrzu Markusie. Sami rozumiecie, gdy kapitan odkrywa na swym po-kładzie nieznajomego, w dodatku bez grosza przy duszy, może być różnie. Wyrzucenia za burtę na pełnym morzu nie można wykluczyć. Życie być może waszmości ratu-jemy – błaznował.

– Zapraszamy na pokoje. – Jego brat wskazał gestem moje lokum.

Kajuta była mała. Miała może ze cztery metry kwadratowe. Niewielkie okno zaciągnięto błoną. Pomacałem łóżko. Niezły siennik, płócienne prześcieradła, gruba na-rzuta z baranich skór. Zydel, cynowa miska i wiaderko mające pełnić funkcję nocnika. Rzuciłem okiem w szpary łóżka i szwy siennika. Ani pluskiew, ani wszy. Da się żyć...

Zamiast lampki nocnej, świeczka osadzona w latarce.

Usiadłem na posłaniu i poczułem, jak wycieka ze mnie energia życiowa. Trzej nadzorcy z piekła rodem stali w drzwiach, uśmiechając się ironicznie. Zwłaszcza nieprzyjemnie wyglądał uśmiech Hansa. Dzieci w tym wieku nie powinny stroić podobnych min.

– Możecie, panie, chodzić wszędzie, gdzie zechcecie – powiedział konus. – Jak już wyjaśniliśmy, stąd nie ma ucieczki.

· 37 ·

Andrzej Pilipiuk

– Gdzie zechcę...

– Jeśli natkniecie się na drzwi, które się nie otworzą, to znak, że tam wchodzić wam nie wolno. – Potrząs-nął pękiem kluczy. – Sami rozumiecie, broń musimy trzymać w ukryciu. Jeszcze by waszmości coś do głowy strzeliło, a po co mamy się gniewać? Pogrzeb w falach też nic przyjemnego...

Potrząsnąłem łańcuchem.

– Młotek i przecinak też zapewne ukryliście – zakpiłem.

– Oczywiście. Zresztą w niczym by wam, panie, nie pomogły. Tu każdy hałas słychać... – dorzucił swoje trzy grosze chłopak.

– Zdrzemnę się. Na kolację zapewne będzie chleb i woda...

– Obudzimy was, panie – obiecał Hans i poszli.

W kajucie było chłodno. Na zewnątrz chlupota-

ła woda. Nakryłem się kołdrą, na wierzch jeszcze rzuciłem baranicę. Siennik był gruby, nie groziło mi, że zmarznę.

– Dobra – rozkazałem sobie. – Nie ma się co rozczu-lać, tylko trzeba kombinować, co dalej.

A co może być dalej? – zdziwił się diabeł. Będziesz tu łaził, podzwaniając łańcuchami, aż przypłyną Hansavritson z Kowalikiem. O ile oczywiście żyją. Albo ktoś dojdzie do wniosku, że nie żyją, i każe cię wypuścić. Za jakieś dziesięć, może piętnaście lat... Albo uznają, że jesteś wrogiem Hanzy, a ci, których uratowałeś, nie żyją, więc dług wdzięczności wygasł. Pewnie załatwią to kul-turalnie, w końcu to mili ludzie. Zaśniesz i już się nie

· 38 ·

Sfera Armilarna obudzisz, bo nocą Sadko albo Borys zakradną się i upi-tolą ci głowę.

– Apage – mruknąłem rozeźlony.

Napisz podanie do Heinricha Sudermanna albo zwróć się do samego hansatagu, dogadywał. Nie zrobi-

łeś nic złego. Poza tym, że chcesz zaiwanić najważniejsze insygnium ich władzy, jesteś czysty i niewinny jak niemowlak.

– Przypomniała mi się opowieść babki o procesie w średniowiecznym Lublinie. Sędzia skazał biedną wdo-wę, wyrok był tak niesprawiedliwy, że na sali sądowej pojawił się diabeł i wypalił jako ostrzeżenie ślad ręki na stole...

To jedna z moich ulubionych anegdot, przyznał ogoniasty. Ukazuje nas w dużo lepszym świetle niż niedziel-ne kazania.

– Więc może wyleziesz z mojej głowy na światło dzienne i wystawisz mi certyfi kat niewinności? – zagadnąłem. – Twoje pojawienie się powinno zrobić wra-

żenie nawet na zakapiorach, którzy mnie tu pilnują.

Ech, raczej nie. W tej epoce diabli mają przechlapane.

Wszędzie egzorcyści, księża, relikwie i święcona woda.

Nie będę ryzykował...

No dobra, pomyślałem. Jestem zakuty w łańcuchy, które ważą z pięć kilogramów. Płynąć z czymś takim na nogach się nie da. Aby dotrzeć do brzegu, trzeba zatem łódki. Są dwie, widziałem je, idąc przez pomost. Czół-

no i takie małe coś z żaglem i masztem. Obie jednostki pływające przytwierdzono na łańcuchu. A łańcuch za-pinany jest na kłódki...

· 39 ·

Andrzej Pilipiuk Nie wiem, kto ma klucze. Nie umiem pływać czymś takim. Pilnują mnie Sadko, Borys i Hans... Przyjmijmy, że ich wykiwałem, obezwładniłem, ogłuszyłem czy nawet zabiłem. Aby pozbyć się oków, muszę odnaleźć młotek i przecinak... Wróć. Jeszcze ten dziadyga, co tu rządzi, i jego dwu pomagierów. Sześciu luda trzeba do piachu. Przyjmijmy, że dotarłem na brzeg. Bez grosza przy duszy. Ukradnę chłopu konia, ciekawe tylko, skąd siodło wytrzasnę... I co dalej? Wracać do Gdańska? Prosto w łapy dyszącego żądzą zemsty Grota? Przecież ten świr wsadzi mnie z powrotem do lochu. Więc co? Po-

żeglować na Gotlandię? Niby można, ale po co? Łasica zniknęła chyba już na dobre. Staszek będzie mnie szukał

na wyspie. Ale równie prawdopodobne, że też wcześniej czy późnej wpakują go tutaj...

Ponownie zbadałem kajdany. Ścierwa, znali się na swojej robocie. Siedziały na tyle luźno, by nie ocierać skóry, i zarazem na tyle ciasno, by można było porzucić myśli o przeciągnięciu ich przez stopy.

Rozkuć albo rozpiłować, pomyślałem. Tylko jak...

Solidne dwurożne kowadło stało na pokładzie środ-kowego okrętu. Można zakraść się nocą, położyć łań-

cuch i kuć. Pojawiały się tylko dwa problemy. Po pierwsze, najpierw trzeba zdobyć przecinak i młotek. Po drugie, ta wesoła robota do cichych nie należy. Umar-

łego by obudziła...

– Diabli nadali – westchnąłem ciężko.

Wypraszam sobie, burknął ogoniasty. Znacznie chętniej widzę cię na wolności. Popełniasz tam znacznie cie-kawsze grzechy.

· 40 ·

Sfera Armilarna Zatem trzeba rozpiłować... Ale jak? Piłą? Pilnikiem?

Po prostu ich zabij, doradził diabeł. A potem możesz balangować do woli...

Przypomniałem sobie jakiś reportaż z Afganistanu, gdzie prezentowano talibów schwytanych przez miejsco-wych. Groźni terroryści, niedawno jeszcze postrach okolicy, siedzieli z nogami zakutymi w iście średniowieczne, drewniane dyby. Tak niewiele potrzeba. Głupi kawa-

łek żelaza, byle kloc drewna i da się zredukować do zera wolę człowieka!

Było ciepłe przedpołudnie. Staszek szedł przez miasto zatopiony w myślach.

Broszka dla Marty... Coś ładnego, ale przy tym nie nazbyt kosztownego. To znaczy, może być kosztowne, ale nie powinno wyglądać na kosztowne, bo będzie jej głupio, zacukał się. I tak pewnie nie zechce tego przyjąć. Tu trzeba wymyślić jakiś fortel. Zobaczę, co mają w ofercie, i wtedy zadecyduję...

Niespodziewanie wyrosła przed nim szczupła dziewczyna mniej więcej w wieku Heli. Odziana była w popla-mioną suknię z szarego płótna, przewiązaną fartuchem.

Piersi wielkości dorodnych jabłek dosłownie rozsadzały jej dekolt. Spod czepka wymykały się potargane kosmyki włosów. Wyglądała jak posługaczka z gospody. Ukło-niła się głęboko.

– Panie Stanisławie, panowie proszą pana na chwilę do szynku. – Gestem wskazała drzwi pobliskiego lo-kalu.

– Mnie? – zdumiał się. – Kto?

· 41 ·

Andrzej Pilipiuk

– No, panowie. – Zakłopotała się wyraźnie. – Waż-

ni i możni. Rozmówić się chcą.

Uśmiechnął się w duchu, przypominając sobie szlachetków, w kompaniji których pił z Maksymem i Samił-

łą. Miło będzie odnowić znajomość... A może i czegoś ciekawego się dowie?

Pchnął solidne okute wierzeje i wszedł do środka.

Wnętrze izby było ciemne, oczy nie od razu przyzwyczaiły się do półmroku. Staszek potknął się jakby o próg.

Świat fi knął koziołka. W następnej chwili chłopak leżał

rozciągnięty na podłodze. Wykręcono mu ręce. Kilka par dłoni pospiesznie odpięło pendent z szablą. Obszu-kano kieszenie. Usłyszał łomot kopniętych drzwi, huk zatrzaskiwanych rygli. Szarpnął się rozpaczliwie, ale ci, którzy go trzymali, okazali się prawdziwymi fachow-cami.

– Uważajcie na wielopał – rozpoznał głos Grota.

Rewidujący wyłuskali rewolwer z kabury. Ktoś namacał sakiewkę, ale ją dla odmiany zostawiono. Kolejnym szarpnięciem zmuszono chłopaka, by klęknął.

Zarzucono mu rzemienną pętlę na szyję i zaciśnięto ostrzegawczo jak stryczek. Dłonie miał już wykręcone i boleśnie spętane na plecach.

– Mówiłem, że w końcu się doigrasz – powiedział

justycjariusz. – Przepowiadałem, ostrzegałem. Nie po-słuchałeś, ale nie ty jeden... Wy, młodzi, jesteście niczym ćmy. One takoż lecą jak głupie, krążą wokół świecy, aż wpadną w płomień i zgorzeją.

Mówił bez szczególnej złości, w jego głosie po-brzmiewało głównie zmęczenie. Jeniec rozejrzał się

· 42 ·

Andrzej Pilipiuk wokoło. Otaczało go czterech rosłych ceklarzy. A więc stało się... Aresztowanie?

Trzeba było w porę uciekać z miasta, pomyślał ze złoś-

cią, smutkiem i rezygnacją. A tak capnęli. Tylko czemu, zamiast wlec na odwach, trzymają mnie w jakiejś knajpie?

Wszystkie przedmioty znalezione podczas rewizji położono opodal na stole. Mężczyzna w szarym płaszczu stojący dotąd tyłem i w głębi pomieszczenia odwró-

cił się i podszedł. Utykał lekko na jedną nogę.

– Poznajesz mnie? – zapytał po niemiecku.

Staszek przypatrzył się twarzy. Szpakowaty, brodaty, grube brwi ułożone w wysokie łuki. Dziwne oczy spoglądały trochę marzycielsko, trochę zawadiacko. Twarz śniada, jakby osmagały ją morskie wiatry. Gdzieś już chyba widział tego człowieka. Niedawno... Gdzie? I naraz sobie przypomniał.

– Tak, panie. Mijaliśmy się na schodach ratusza –

bąknął.

I zaraz ugryzł się w język.

Po cholerę przyznaję się, że w ogóle tam byłem? –

zganił sam siebie. Po cholerę próbuję grzebać w pamię-

ci? Zresztą, pal diabli, i tak wpadłem jak śliwka w...

– A wiesz, kim jestem? – indagował przybysz.

Słowa padały z jego ust twardo, jakby przez całe życie wydawał rozkazy. Wzrok znamionował niezwykłą siłę wewnętrzną. Więzień zaprzeczył.

– Nie mam pojęcia, panie – powiedział i odruchowo skłonił głowę.

W tym mężczyźnie czuło się coś niewypowiedziane-go. Może aura dostojeństwa, może niezwykła witalność,

· 44 ·

Sfera Armilarna mimo kalectwa widoczna w każdym ruchu, coś w nim skłaniało do mimowolnego szacunku.

– To syndyk Hanzy, czcigodny Heinrich Sudermann – wyjaśnił Grot. – Człowiek, za wysłannika któ-

rego podawałeś się przed burmistrzem, wymachując skradzionym pełnomocnictwem...

Staszek milczał. Bo co niby miał powiedzieć? Że jest zaszczycony, mogąc poznać tak wybitnego dyplomatę?

Tłumaczyć, że nie ukradł papieru ani sygnetu, tylko znalazł w rzeczach po Grecie? Kogo to obchodzi? Podszył

się pod kuriera Hanzy. Sfałszował tożsamość. Przekazał

lipną wiadomość. Narozrabiał, jak pijany zając na polu kapusty. Co więcej, przewidywał, że to się źle skończy, no i faktycznie – stało się.

– Pokrzyżowałeś waść nasze plany. Wystąpiłeś przeciw potędze Ligi, w dodatku bezprawnie podając się za jej przedstawiciela. Jednak proces inkwizycyjny będący wzorem dla prowadzenia postępowań zakłada, iż każ-

demu wolno przed trybunałem przedstawić swoje racje i podjąć próbę wytłumaczenia się ze swych postępków.

Twoja wina jest bezsporna, oczywista i nie będziemy tego w ogóle roztrząsali. Masz cokolwiek do powiedze-nia na swoją obronę? – zagadnął syndyk, sadowiąc się na zydlu przy stole.

Musnął opuszkami palców rewolwer, potem ujął

w dłoń pierścionek Grety. Staszek spojrzał na palce Sudermanna toczące po blacie obrączkę. I naraz przypomniał sobie, co Hela opowiadała o zdemaskowa-niu małej szpiegóweczki. Skoro dwunastolatka mogła być odważna, to on tym bardziej. Przepadło wszystko.

· 45 ·

Andrzej Pilipiuk Wpadł po uszy. Mają go. Zapewne zetną albo powieszą.

Lis Reinicke znalazł się w potrzasku. Staszek poczuł żal, że i tym razem eksperyment z penicyliną nie wypali...

I nagle poczuł, że coś się zmieniło. Strach nie odpły-nął, nadal trzymał go w kleszczach. Ale dało się już nad nim choć trochę zapanować. Skoro przepadło wszystko, skoro go pochwycili, to niech przynajmniej zapamiętają.

Uniósł dumnie głowę.

– Wina moja jest rzeczywiście bezsporna i nie będę się jej wypierał. A dlaczego uczyniłem to, co uczyniłem?

No cóż... Ratowałem przyjaciela – powiedział cicho. –

A dokonałem tego fortelem, gdyż inaczej się nie dało.

Gdybym zamiast podstępem, musiał odbić go siłą, też bym się nie wahał. Ten człowiek musiał odzyskać wolność. Loch mu nie służył. Choroba w płuca mu szła.

Umarłby tam, a nie uczynił nic złego. Nic, co usprawied-liwiałoby takie traktowanie.

– Kajaj się – warknął Grot.

– Nie potrafi ę. Boję się, ale nie chcę się przed wami płaszczyć. Mógłbym skłamać, udając skruchę, lecz jej nie czuję. Gdybym mógł cofnąć czas, zrobiłbym to raz jeszcze – szepnął, sam zdumiony tym, co mówi.

– Każdy ma jakiegoś przyjaciela albo jest czyimś przyjacielem – westchnął Sudermann. – Przyjaźń, rzecz chwalebna. Problem rodzi się z chwilą, gdy jeden rzezi-mieszek drugiego w imię tej przyjaźni ratować próbuje...

– Nie jesteśmy rzezimieszkami! – zaprotestował odruchowo.

– Oszustwo kala najszlachetniejsze nawet działania i cele.

· 46 ·

Sfera Armilarna

– Wolelibyście, panie, bym siłą go odbił? Bym wdarł

się na odwach, ceklarzy wystrzelał, drzwi prochem wysadził? Gdybym nie miał innego wyjścia, tak właśnie bym uczynił.

– Tak byłoby niewątpliwie bardziej honorowo. –

Na wargach syndyka pojawił się cień uśmiechu. – Choć przelew krwi królewskich urzędników, powołanych dla zapewnienia miastu bezpieczeństwa i porządku, to ostatnia rzecz, jakiej potrzebujemy...

Któryś z ceklarzy zarechotał, ale Grot spojrzał tylko ciężko i zapadła cisza. Ulicą przetoczył się wóz. Metalowe obręcze kół zadudniły na deskach moszczenia.

Dźwięki miasta, pomyślał Staszek. Za drzwiami toczy się normalne życie, a ja, niczym skazaniec wrzucony do lochu, słyszę echo dobiegające ze świata zewnętrz-nego... Szlag! Broszki dla Marty nie zdążyłem kupić! –

Myśl była tak idiotyczna, że sam się zdziwił.

– Mamy zatem czyn wymierzony przeciw Lidze, po-sługiwanie się ukradzionym dokumentem, okłamanie królewskiego urzędnika, podstępne doprowadzenie do zwolnienia niebezpiecznego więźnia, zapewne też kontakty z łasicą, która jest wedle jednych demonem, wedle innych jedynie rozumnym przedmiotem... – powiedział

Sudermann spokojnie.

– Przyznaję się! – Chłopak z wysiłkiem uniósł głowę i spojrzał mu prosto w oczy. – Z tym jeno, że nie ukrad-

łem tego dokumentu. Po śmierci Grety papier i pierścień zostały wśród rzeczy po niej.

Gdzieś w piersi narastało łkanie. Nie zdołał opanować drżenia, jednak wytrzymał spojrzenie syndyka.

· 47 ·

Andrzej Pilipiuk

– To, co uczyniłeś, wystarczy aż nadto, byśmy jutro odczytali ci wyrok przy werblach i by twoje ciało zadyn-dało na sznurze... – warknął justycjariusz.

– Jako szlachetnie urodzony życzę sobie zostać ścię-

tym – wykrztusił Staszek łamiącym się głosem.

Poczuł, że łzy płyną mu po policzkach. Nie miał jak ich otrzeć, więc wstrząsnął głową. Trochę pomogło.

– To twoje szlachectwo to ja jeszcze sprawdzę... –

burknął Grot, przenosząc wzrok na syndyka.

Palce dygnitarza znieruchomiały nagle, przyciskając cienki pierścionek służącej do blatu. Podniósł li-sią kitkę. Uniósł do oczu, jakby pierwszy raz w życiu widział coś podobnego. Pod sufi tem zabrzęczała mucha. Ulicą przetoczył się kolejny wóz. Gdzieś daleko zawył pies.

– Vos de Reinicke wiele razy wymykał się sprawiedliwości, ale wreszcie i na niego przyszła kolej – powiedział dyplomata. – Fortel wobec wroga rzecz chwalebna, ale wobec ludzi uczciwych i szlachetnych jest zwykłym łotrostwem. Łotrostwo zaś musi zostać ukarane. Zapamiętaj to sobie na przyszłość. – Cisnął chłopakowi lisi ogon w twarz.

Srebrna skuwka uderzyła w policzek, łańcuszek ze-

śliznął się po szyi i kita upadła na podłogę.

– Jaką przyszłość? – Staszek usłyszał zdumione pytanie któregoś z ceklarzy.

– Pięćdziesiąt batów. – Sudermann zwrócił się do Grzegorza Grota, chowając jednocześnie sygnet Grety do kieszeni.

– Przy pręgierzu? – zapytał któryś ze strażników.

· 48 ·

Sfera Armilarna

– Bat kaleczy ciało, lecz wymierzony przy pręgierzu kaleczy też duszę i cześć odbiera. Tu zaś nie o kaźń chodzi, a o naukę. Chciał postąpić szlachetnie, ale zbłą-

dził i niegodziwą drogą cel swój osiągnął, a i nam drogę zaszedł. Młody jeszcze, wiek szczenięcy nie raz mato-

łectwem błyśnie, nie ze złej woli, jeno z głupoty temu okresowi życia przypisanej. Szczeniak raz surowo skar-cony poprawi się. A szczenięta ludzkie wszak od psich mądrzejsze. Tu go sprawicie i milczeć będziecie, on za-karbuje to sobie w pamięci, a nikt wiedzieć nie musi.

Wstał i zamiótłszy klepisko połą płaszcza, wyszedł.

Staszek milczał oszołomiony.

– Ty to masz szczęście. – Justycjariusz pokręcił gło-wą z niedowierzaniem. – Albo opatrzność szczególnie cię chroni. Albo spodobałeś się Sudermannowi, bo ceni on i honor, i odwagę, i cnotę przyjaźni. Teraz rozumiem, czemu tu kazał cię sprowadzić, miast na ratuszu przesłuchiwać.

– Co? – Staszek nie zrozumiał.

– Nie wiedział, kim jesteś – rzucił któryś z łapaczy. –

Poznać chciał. Wybadać, coś za jeden i z jakiej gliny jesteś ulepiony. I widać dobrze wypadłeś, chłopcze, w jego oczach.

– Na ławę go i dobrze przywiążcie pasami – polecił

Grot podwładnym.

– Co...? – wykrztusił chłopak.

– Sam słyszałeś. Za fałszerstwo, posłużenie się tym, co nie należało do ciebie, pięćdziesiąt batów weźmiesz i wolnym cię puścimy – wyjaśnił strażnik. – Nie do uwierzenia wręcz...

· 49 ·

Andrzej Pilipiuk

– Łagodna, ojcowska, rzekłbym, kara – mruknął

inny. – Plecy w tydzień lub dwa się wygoją. Mamy i baty, i rzemienie. Do tej ławy go przywiążmy, najcięższa, dę-

bowa. Ma być na gółkę czy nie? – zwrócił się do dowódcy.

– Syndyk nie powiedział. Jak wolisz? – Grzegorz zwrócił się do Staszka.

– Eeee...

– Nie byłeś dotąd chłostany... Na goliznę bat pokale-czy bardziej. Przez ubranie słabiej, ale z kaft ana i ko szuli nic już nie będzie... Dobra, nie rozbierajcie go. – Sam podjął decyzję. – Pieniądze ma, jeśli zajdzie potrzeba, kupi nowe odzienie. Na ławę z nim – powtórzył.

Ceklarze rozciągnęli chłopaka szybko i sprawnie.

Staszek poczuł, jak przyciskają go do dech szerokimi skórzanymi pasami. Pierwszy, drugi, piąty... Posługaczka pojawiła się jakby znikąd, w dłoni trzymała sosnową szczapkę.

– Zaciśnijcie, waszmość, w zębach, tak łatwiej kaźń zniesiecie – poradziła życzliwie.

Posłusznie wziął klocek do ust. Delikatnie dopchnę-

ła głębiej i poprawiła.

Jak wędzidło, pomyślał.

– Czterech was. – Usłyszał głos Grota. – Każdy tuzin wymierzy, ja zacznę i skończę.

Już pierwsze uderzenie sprawiło, że Staszkowi po-ciemniało w oczach. Skowyt, który wydobył się z jego gardła, nie przypominał ludzkiego głosu... Drugie uderzenie było jeszcze gorsze. Potem czas gdzieś się zgubił.

Chłopak odpłynął w ocean bólu i ciemności. Zapamię-

tał tylko, że ilekroć, krzycząc, upuszczał polano, dziew-

· 50 ·

Sfera Armilarna czyna uprzejmie wciskała mu je z powrotem głęboko między zęby. Oprawcy zrobili dwie przerwy. Zapamiętał

widok piersi dziewczyny w dekolcie sukni, gdy pochylała się nad nim, podając kubek wody. Nie bardzo wiedział, co nastąpiło potem... Gdzieś szedł, a może go wleczono?

Powrót do świadomości był długi i mozolny. Najpierw wróciło czucie. Plecy rwały, piekły, swędziały...

Ktoś coś przy nich robił, chyba wyciągano skrawki tkaniny wbite uderzeniami rzemienia w rany.

– Nieźleście go sprawili, rzeźnicy! – To był głos Artura.

W powietrzu unosił się zapach oliwy i ziołowej wód-ki. Staszek próbował zebrać myśli, ale zupełnie mu to nie wychodziło. Knajpa... Syndyk, bicie...

– Zagoi się. – Rozpoznał Grota.

Przełożony ceklarzy powiedział to zupełnie spokojnie, jakby niefrasobliwie.

– Musieliście siec tak mocno? – zapytała oburzona Agata.

– Nie mocniej niż zwykłego łotrzyka, ale by naukę czcigodnego Sudermanna zapamiętał, poczuć musiał.

Staszek spróbował się poruszyć. Uchylił powieki.

Przed oczyma latały mroczki. W ustach i gardle dokumentnie zaschło. Czuł słaby posmak krwi. W czasie kaź-

ni przygryzł policzek od środka.

– Wedle praw miejskich i praw Hanzy powinien ponieść śmierć. Syndyk okazał mu wielką łaskę. Tym więk-szą, że kazał obić go w zamknięciu, miast wystawić na publiczne pohańbienie! Ale to łagodny człowiek, ceni

· 51 ·

Andrzej Pilipiuk spryt, przyjaźń, poświęcenie i odwagę. A może i swoje młode lata wspomniał, wszak dla kupca z władzą walczyć to rzecz zwyczajna... – fi lozofował justycjariusz. – I nie narzekajcie, kat bykowcem sprawiłby go znacznie gorzej!

Staszek poruszył się i cicho jęknął.

– Budzi się – powiedziała Marta. – Rany zalać oliwą trzeba szybko, nim do pełnej przytomności powróci.

– Przynieś więcej szarpi – rozkazała Agata. – A ciebie, drogi krewniaku, nie chcę przez tydzień pod moim dachem oglądać!

– Zbyt surowo mnie oceniacie, pani. – W głosie Grota wyczuć można było wymówkę.

– Gdybym surowo oceniała, jak psa bym wyrzuciła i wstępu zabroniła na zawsze – odparowała wdówka. –

Może i łaskę mu okazaliście, ale widzi mi się, że to, co za litość uważacie, słabszego człowieka zabić może.

– Przekażcie mu, że gdy wydobrzeje za jakieś cztery lub pięć dni, chętnie bym z nim pogadał o naszych wspólnych wrogach, znaczących swój trop wilczymi ogonami.

– Akurat zechce z waszmości rozmawiać – parsknął Artur.

– To mądry chłopak. Ufam, iż nie będzie do mnie żywił urazy. Dostał tylko to, co nakazano.

Trzasnęły drzwi. Oprawca wyszedł. Staszek raz jeszcze poruszył głową. Czuł się już odrobinę lepiej. Oliwa łagodziła ból posiekanych pleców.

– Leż nieruchomo – rozkazała wdówka. – Niech rany przyschną, to się łatwiej zamkną.

– Blizny zostaną na całe życie – mruknął Artur.

· 52 ·

Sfera Armilarna

– Blizna zdobi mężczyznę. – Służąca najwyraźniej wróciła.

Staszek poszukał jej wzrokiem. Tak, to ona. Stała przy drzwiach, trzymając pęk szarpi w dłoniach.

– Ale nie taka od bata – westchnął młody kupiec. –

Nigdy już przy ludziach nie będzie mógł zdjąć koszuli.

Staszek powoli odpłynął w malignę. Było mu dobrze, ciepło i miękko... Roztapiał się w słodkiej ciszy i ciemnościach.

Obudziłem się i dłuższą chwilę nie mogłem sobie przypomnieć, gdzie jestem. Niski sufi t, okno... Ach, tak.

Wrakowisko... Wstałem z łóżka. Odkaszlnąłem trochę fl egmy. Momentami łapał mnie jeszcze kaszel, ale czu-

łem się już zdecydowanie lepiej. Nos także mi się oczyś-

cił. Choroba, której nabawiłem się w wilgotnej celi, mi-jała. Morskie powietrze, ciepły smalec z rodzynkami i zioła zaaplikowane przez Hansa na pokładzie „Srebrnej Łani” ukręciły jej łeb.

Odrzuciłem grubą derkę. Powietrze w pomieszczeniu było chłodne i jakby ciut wilgotne. Ubrałem się i uchyliłem drzwi wiodące na pokład. Oj tak, na ze-wnątrz było zdecydowanie przyjemniej.

Poranek na morzu. Ciepły i świetlisty, taki, jakie spotkać można tylko na pograniczu wiosny i lata. Wyszedłem z mojej celi. Skrzypienie desek pod stopami, zapach drewna, słonej wody, ryb i wodorostów.

Usiadłem na szerokim stopniu schodków prowadzą-

cych na platformę kasztelu. Ironia losu. O tym właśnie marzyłem przez długie, ponure tygodnie pracy w szkole.

· 53 ·

Andrzej Pilipiuk O wakacjach, o pokładzie jachtu, o powiewie morskiej bryzy na twarzy. Znalazłem ekipę ruszającą latem w rejs.

Zmejlowałem się z nimi. Dogadałem, że w marcu usta-limy ostatnie szczegóły. Teraz oni nie żyją, pożoga po-chłonęła ich jacht i chyba nawet morze, po którym chcieli żeglować, a ja mam niemal dokładnie to, co chciałem.

I to za darmo.

To czemuś taki skwaszony? – zagadnął diabeł.

Nie odpowiedziałem. Nie musiałem. Przecież wiedział. Wymieniając mejle, zaklepywałem dwa miejsca.

Liczyłem, że Zuzanna popłynie ze mną...

Czemu teraz zacząłem się łamać? – zapytałem sam siebie, patrząc w rozbłyski słońca tańczące na falach. Do tej pory nie działo się nic... Przełknąłem fakt, że diabli wzięli całą moją rodzinę, nielicznych kumpli, których miałem, i resztę populacji naszej planety. A teraz nagle dziesiąta fala...

Zamyśliłem się. Może mną telepnęło dlatego, że do-tąd ciągle rozwiązywałem kolejne problemy? Szarpałem się, by odbić Helę, potem, by ruszyć tropem alchemika Sebastiana i Petera Hansavritsona i wreszcie, by wydo-stać się z mamra. Teraz nagle wydarzenia zwolniły swój szaleńczy bieg... Nie miałem nic do roboty.

Jak to nic? – zdumiał się diabeł. Musisz zwiać i odszukać kamień!

Wzruszyłem ramionami. Łasica znikła. Minęło tyle czasu... Już pewnie nie wróci. Jestem wolny. To znaczy wolny od niej, potrząsnąłem kajdanami.

Zabrzęczały ponuro. Jak na zawołanie po trapie na pokład wszedł Sadko.

· 54 ·

Sfera Armilarna

– Śniadanie za chwilę podamy – zagadnął. – Pró-

bowaliśmy dobudzić wczoraj na kolację, ale bez skutku.

– Dziękuję. – Skinąłem głową.

– Co was dręczy, mistrzu Markusie?

– Cała masa spraw i dokuczliwych losu przeciwno-

ści – westchnąłem. – Przede wszystkim żelaza na nogach życie mi uprzykrzyły...

– Gdzie tam uprzykrzyły, toż drugi dzień dopiero nastał od ich założenia – zdziwił się.

– Że co?

– Najgorsze są dni piąty, szósty i siódmy. A po miesiącu człowiek przywyknie tak, iż zapomina, że coś mu u stóp wisi. Uwierz, z własnego doświadczenia mówię. –

Odsłonił kostki stóp, ukazując dawno zabliźnione ślady.

– Szlag! – Szarpnąłem okowy w bezsilnej złości.

– Nie możemy ich zdjąć. – Pokręcił głową. – Dostaliśmy bardzo ścisłe rozkazy. Nie możemy dopuścić, by-

ście uciekli. Od tego zależy być może los Ligi.

– Markus Oberech, jedyny człowiek, którego boi się Hanza – powiedziałem z patosem, a potem parsknąłem szczerym śmiechem.

Usiadł obok.

– Nim przybyłem na wrakowisko, widziałem się w Visby z doktorem Hulierem Hansavritsonem.

– Brat kapitana Petera? – Przypomniałem sobie notatki Staszka.

– Owszem. Po jego zaginięciu zajmuje się domo-stwem...

– I jak się domyślam, też innymi sprawami. – Skrzywiłem się. – Medyk pełniący funkcje sekretne. Nikogo

· 55 ·

Andrzej Pilipiuk nie dziwi, że ludzie do niego przychodzą i że on nocami po mieście wędruje...

– Poniekąd masz rację. – Też się skrzywił. – W każ-

dym razie przekazał mi pewien manuskrypt należący swego czasu do Mariusa Kowalika. Kapitan Peter zostawił go w domu po opuszczeniu Bergen. Przekazano mi go, abym wiedział, z kim mam do czynienia.

– Manuskrypt?

– Zwą go „Księgą Łasicy”. To spis wszystkiego, co wiemy o was, jej sługach. Wszystkiego, co dało się ustalić przez trzysta lat.

Wytrzeszczyłem oczy.

– Masz go tutaj?

– Owszem. Już przeczytałem. Jeśli sobie życzysz, po śniadaniu możemy doń zajrzeć. Wracając zaś do problemu, kto boi się kogo... Dumali nad tym wybitni i uczeni mężowie. Alchemicy, fi lozofowie, teolodzy i astrolodzy.

Nasze przeznaczenie zna Bóg. Nauka ludów Zachodu próbowała przejrzeć Jego zamysły poprzez to, co zapisano w gwiazdach. Każdy człowiek, który się rodzi, staje się elementem jakiegoś porządku rzeczy. Czy to święty, czy to zbrodniarz, ma swoje zadanie na tym świecie. Stanowi jakby kamyczek mozaiki. Wy nie.

– To znaczy?

– Słudzy łasicy urodzili się w innych czasach niż nasze. Was nie powinno tu być. Póki wędrujecie wśród nas, stanowicie anomalię.

– Anomalię?

– Los się was nie ima. Nie macie przeznaczenia. Do-konujecie czynów, które nie udałyby się nikomu inne-

· 56 ·

Sfera Armilarna mu. Z wielu opresji wychodzicie cało dzięki niebywa-

łym splotom przypadków. Hela... Ona miała umrzeć, tam, nad Sognefj ordem. Gdybyśmy spóźnili się kwadrans, Otto by ją powiesił albo w kajdanach zawlókł

do Trondheim, też na pewną śmierć. Zamiast tego, sam został powieszony... Ty otrzymałeś ranę, która zabiła-by każdego. A żyjesz. Przyjaciel twój i uczeń, Staszek, dokonał sztuki jeszcze bardziej zdumiewającej. Został

zabity i panienka Hela pogrzebała jego ciało w górach.

A przecież i on zdołał powrócić stamtąd, skąd nie ma powrotu.

– I co z tego wynika?

– Fakt, że wiecie o istnieniu Oka Jelenia i chcecie je zdobyć, czyni was najpotężniejszym wrogiem, jakiego Hanza kiedykolwiek spotkała na swej drodze. Bo zapewne wcześniej czy później dopniecie swego.

– Wielki ze mnie wróg – ironizowałem. – Jeden człowiek przeciw najpotężniejszej organizacji świata...

– Nie lekceważ siły ducha. Wszak my dwaj, ja i brat, ruszyliśmy do Szwecji zmierzyć się z Panem Wilków.

Miał całą armię. Stada uczonych wilków, machiny, któ-

re same biegną, wielopały. Mógł wydawać rozkazy głosem, którego nie słychać. I co? Dziś my jesteśmy żywi, a on martwy... A jego potęga prysła jak mydlana bańka.

– Nie dokonaliście tego sami. Poprowadziliście do walki Lapończyków.

– Użyliśmy zasobów i narzędzi, na jakie natrafi li-

śmy. Zawieźliśmy im kilka kusz. Naprawdę sądzisz, że bez nas by sobie nie poradzili? Nas dwu i Maksym. To żadna siła. A jednak Pan Wilków jest martwy.

· 57 ·

Andrzej Pilipiuk

– Przyjmijmy zatem, że jakimś cudem ukradniemy wam ten krążek zielonego kamienia. Co z tego? – parsknąłem.

– Zapewne Liga wykona nową tajną oznakę władzy. – Wzruszył ramionami. – Ale Oko to... Wyobraź

sobie władzę, która zastyga w krople, aż utworzy kamień. Oko Jelenia to skoncentrowana w jednym punkcie cała potęga Hanzy. Popełniono chyba błąd, tworząc przedmiot tak potężny. W rękach ludzi takich jak Sudermann Oko jest śmiertelnie niebezpieczne. Można za jego pomocą wywołać wojny, setki tysięcy ludzi pozbawić życia lub obrócić w niewolników. Każdego żebraka wywyższyć, każdego monarchę uczynić żebrakiem.

Człowiek mądry nie pożąda takiej władzy, by uniknąć szaleńczych pokus, które ona niesie. Władca wie, jak ciężkie jest brzemię władzy. Jak wielka jest odpowie-dzialność za lud. Monarchowie uczą swych synów od maleńkiego, by zdołali podołać temu zadaniu. Hanza starannie wybiera swoich delegatów. Czasem powołuje syndyka, by mówił w jej imieniu. Od pokoleń wybiera też człowieka, który dzierżył będzie Oko Jelenia. I tych, których zadaniem będzie w razie czego poderżnąć mu gardło. W ręku kogoś nieodpowiedniego Oko może stać się narzędziem straszliwego zniszczenia! Nie wiem, czy to rozumiesz.

Zaskoczył mnie ten wywód. Z drugiej strony, konus wraz ze swoim bratem od dawna towarzyszyli najważ-

niejszym ludziom Hanzy. Niejedno widzieli, niejedno usłyszeli. Mieli też czas, by wszystko przemyśleć.

· 58 ·

Sfera Armilarna

– Nie rozumiem. – Wzruszyłem ramionami. – Gdybym to wykradł, nie nastąpią żadne szkody. Przecież nie będę umiał się tym posłużyć, by was jakoś ugodzić.

– Upraszczasz. Pomyśl inaczej. Dlaczego król jest królem?

– Bo siedzi na tronie?

Westchnął ciężko.

– Spróbuj jeszcze raz.

– Urodził się w królewskiej rodzinie jako pierwo-rodny?

– To nie jest warunek konieczny.

– Został podczas koronacji namaszczony świętym olejem przez biskupa lub kardynała?

– Królem jest się wtedy, gdy inni widzą w nas króla.

Ileż razy bywało, że tron objął uzurpator. Jednak jeśli pojawił się prawowity dziedzic, ludzie stawali przy nim i szli na wojnę z tyranem. Jeden człowiek, który zmienia świat. W nim, jak w soczewce, skupiona jest władza.

A jak zdobyć tron i posłuch ludzi, nie będąc prawowitym następcą lub w ogóle nie pochodząc z królewskiego rodu?

– Hmm... Zebrać drużynę...

– I w pył ci ją rozniosą wojska wierne temu, kto akurat tron pochwycił.

– Nie wiem.

– Korona lub książęcy diadem. To nie tylko obręcz ze złotej blachy. To symbol. Często przechodzi z rąk do rąk przez pokolenia. Bywało i tak, że ktoś wykopał z ziemi ukrytą przed laty koronę i przyozdabiał nią skronie.

I ludzie szli za nim, taka jest siła symbolu. Bywało, że

· 59 ·

Andrzej Pilipiuk umykał władca na wygnanie. Ukrywał koronę, by nie wpadła w niegodne ręce. Potem jego syn lub wnuk wy-dobywał z ukrycia i świat się zmieniał. Wbrew logice, wbrew całym armiom, które przeciw niemu stawały.

I Oko Jelenia. Jeden przedmiot, który od setek lat zmienia świat. Kto go posiądzie, tego otoczy aura władzy. Bę-

dzie rozkazywał, a ludzie pójdą za nim, choćby ich wiódł

prosto do piekła. To magia przeznaczenia.

Brzmiało to na pozór jak stek bzdur. Ale wyczuwa-

łem w tym głębszą myśl.

– W czasach, z których przybyłem, też mieliśmy podobne przedmioty – mruknąłem. – Atomowa walizka, właściwie walizka z kodami do głowic – poprawiłem się.

Popatrzył na mnie pytająco.

– Mieliśmy pociski o mocy tysiące razy przewyższającej wszystko, co znacie. Rakiety zdolne przelecieć sa-modzielnie tysiące mil i uderzywszy w miasto, w jednej chwili zmienić je w popiół. Na świecie tylko kilka krajów dysponowało tą bronią. Ich przywódcy mieli urzą-

dzenia zdolne uruchomić machinę zagłady... Zagłady ostatecznej, bo zaatakowani zapewne w odwecie użyliby tej samej broni. Ale nie było w tym żadnej magii ani mistyki.

– Albo była, ale tego nie rozumiesz i nie czujesz. –

Uśmiechnął się pobłażliwie. – Nigdy nie miałeś czegoś takiego w ręku, lecz... – zawiesił głos. – Wyobraź sobie zatem, że twój król ma to urządzenie w swojej pieczy.

I że ktoś chce wyrwać mu tę potęgę z rąk. Że wiesz, kim jest, gdzie się ukrywa i co planuje.

– Długo to on by nie pożył – westchnąłem.

· 60 ·

Sfera Armilarna

– Mistrzu Markusie, sami odpowiedzieliście sobie na pytanie, co Liga powinna zrobić z waszą trójką. Nale-

żało pchnąć was nożem, rozłupać czerep, wyrwać ukryty w nim kryształ i strzaskać na kowadle w pył. A potem żyć czujnie w nadziei, że już nigdy się nie odrodzicie.

Problem w tym, że wpadliśmy w pułapkę naszego honoru. Nie możemy cię zabić. Dwukrotnie uratowałeś życie Peterowi Hansavritsonowi. Tym samym, paradoksalnie, uratowałeś to, czego szukasz...

– Miał przy sobie Oko? – wykrztusiłem. – Czy może raczej było ukryte na okręcie?

– Miał. Potem z pomocą tej piekielnej łasicy uratowałeś „Srebrną Łanię” i ludzi z kantoru w Bergen.

– Żadna w tym moja zasługa. – Wzruszyłem ramionami.

– Bez ciebie na pokładzie nie udałaby się ucieczka z zatoki Vågen. Zbyt szalony to był plan. Bez ciebie nie zdołalibyśmy ostrzec Sudermanna, żeby nie płynął do Bergen. Twoje zasługi dla Hanzy są ogromne. Zabić cię byłoby niewybaczalną niewdzięcznością.

Milczałem.

– Sudermann parokrotnie zastanawiał się, czy nie zniszczyć Oka. Boi się jego siły. Boi się tego, co mogło-by stać się, gdyby wpadło w ręce naszych wrogów. Powinniśmy też zabić was wszystkich – powiedział ponuro. – Ale nie możemy. A do tego, niewykluczone, teraz jesteście nam potrzebni.

– Potrzebni?

– Mamy problem – westchnął. – Peter Hansavritson zaginął.

· 61 ·

Andrzej Pilipiuk

– Niech zgadnę: tylko on wiedział, gdzie jest ukryty kamień, a może znowu miał go przy sobie?

– Pan Hulier przerył cały jego dom w Visby. Opuka-no każdy kamień w ścianach, rozszczepiono każdą deskę i belkę. Przeszukano „Srebrną Łanię” tak dokładnie, jak nigdy nie zbadano żadnego okrętu.

– I sądzicie, że my naprowadzimy was na trop? – Zachciało mi się śmiać.

– Inne sposoby zawiodły. Ale syndyk się waha. Bo jest jeszcze jedna możliwość. Rzeczywiście unieważnić pieczęć i przygotować nową. Plunąć na magię i sym-bolikę i zlecić wyrzeźbienie kolejnej. Albo tylko unieważnić. Bo, jak już mówiłem, skupienie tak potwor-nej władzy w jednym ręku budzić może uzasadniony niepokój.

Na pokładzie środkowej łajby pojawił się Hans. Pomachał do nas dłonią.

– Oto i śniadanie przygotowane. – Sadko dźwignął

się z miejsca.

Ruszyłem za nim. Dawno nie miałem takiego męt-liku w głowie.

Po posiłku przeszliśmy do jego kajuty. Urządzona była równie skromnie jak moja, tylko na ścianie wisiała spękana i poczerniała ze starości ikonka. Zasiedliśmy przy stole. Sadko otworzył okutą skrzynkę i wydobył

książkę zawiniętą w płat nawoskowanej skóry. Położył

ją przede mną. Otworzyłem wolumin. Na stronie tytu-

łowej widniał rysunek łasicy wykonany czarnym tuszem i podbarwiony w technice podobnej do lawowania.

· 62 ·

Sfera Armilarna

– „Księga Łasicy”... – mruknąłem.

– Nie posiada karty, na której zapisano by tytuł. Ale tak właśnie się ją nazywa.

Przekartkowałem tomik. Zapisano go kilkoma cha-rakterami pisma...

– Była własnością co najmniej kilku badaczy – odezwał się poważnie Sadko, odpowiadając na niezadane pytanie. – Od dwustu lat notowano to, co udało się ustalić. O manifestacjach łasicy i o jej sługach...

– Rozumiem – mruknąłem, patrząc na całkiem sta-ranny szkic przedstawiający rozłupaną głowę i scalak widoczny w rozchlastanym mózgu.

– Rozkazy wydane przez Hanzę były przez lata krótkie i konkretne. Zabijać takich jak wy. Rozłupywać gło-wy i niszczyć kryształy w nich ukryte, by łasica nie mog-

ła was wskrzesić. Mówiono nam o tym, bo sądzono, że być może i nam przyjdzie wykonać taką robotę.

– Zatem... – Spojrzałem pytająco. – Dlaczego jeszcze żyję? Bo wszak rozpoznaliście mnie i byłem w waszych rękach, jeszcze zanim nasze życia się splotły, a wasz honor zapewnił mi nietykalność. Że żyję teraz, rozumiem.

Macie swe powody, by chwilowo mnie nie zabijać. Ale wtedy? W Trondheim?

– Jakiś czas temu zawarto umowę, by w razie spotkania kolejnych wysłanników nie zabijać, ale otoczyć ich jedynie czujną opieką. Udaremniać ich próby zdobycia Oka Jelenia i w miarę możliwości wyeliminować łasicę, co próbowałem uczynić wtedy na Bornholmie.

– Pamiętam – mruknąłem. – Nie udało się... Ale po co?

· 63 ·

Andrzej Pilipiuk

– Dla wiedzy, którą może nieść przyszłość. Zresztą Oko jest naprawdę dobrze ukryte.

– Skoro nie ma szans, bym je odnalazł...

Chyba się zirytował.

– To nie takie proste – rzucił karcącym tonem. –

Mówiłem już: jesteście tu obcy. Hanza kontroluje wiele miast. Nawiązuje kontakty ofi cjalne i przyjacielskie z ludźmi różnych profesji, których w razie czego moż-

na wykorzystać do działań, o jakich lepiej nie wiedzieć.

Inni służą nam radą za pieniądze lub w przekonaniu co do doniosłości celów. Wyobraźcie sobie rzekę istnień ludzkich płynącą przez czas od przeszłości ku przyszło-

ści. Nurt jest raz spokojny, raz szybszy. I nagle w środek wpada kamień. Wokół rozchodzą się kręgi. Nurt ulega zakłóceniu. Wy nie powinniście żyć w tym czasie. Ci, którzy was posłali, i łasica nie powinni żyć tu wcale. Dlatego czynicie rzeczy niewiarygodne. Nieprawdopodobne – rozwijał myśli, które przedstawił przed śniadaniem.

– A gdybym zagrał teraz z tobą w kości?

– Albo olśniewające zwycięstwo odniesiesz, albo sromotną klęską grę zakończysz. Albo okręt jakiś nadpłynie i wrak nasz staranuje, przez co gry nie dokończymy.

Pamiętasz, co było, gdy zabraliśmy się za sprawianie ciebie wtedy w Norwegii na pokładzie „Srebrnej Łani”?

Ledwie tortury zaczęliśmy na poważnie, a tu jak grom z jasnego nieba wsiedli nam na karki piraci.

– Przypadek.

– Wokół was bez przerwy takie przypadki! W dodatku ta diabelska łasica, która, gdy zajdzie konieczność, urwie każdą rękę na was podniesioną, a ponoć całe mia-

· 64 ·

Sfera Armilarna sto spalić może. Teraz jej nie ma... A przynajmniej tak twierdzisz.

– Odeszła. Powędrowała ku czasom przyszłym za-sięgnąć informacji odnośnie naszej misji. Już nie wróciła.

Ale w przypadku tej istoty nie można być niczego pew-nym. Jej umysł działa inaczej niż nasze. Choć od dawna nadzoruje istoty ludzkie, nie zdołała nas pojąć, bo w jej świecie nie znano wielu naszych problemów, ograniczeń, uczuć... Co dalej?

– Mamy cię w ręku. Niebawem, może za kilka tygodni, zapadnie decyzja. Zabić, puścić wolno, czy może nakłonić, byś doprowadził nas do Oka i ludzi, którzy trzymają kapitana Petera.

– Milusia i cacana perspektywa...

– Dwie szanse na trzy, że przy życiu pozostaniesz.

To tak, jak w daleki rejs ruszyć, bo morze i odległe lądy zabijają trzecią część żeglarzy.

Kartkowałem tomik, oglądając rysunki. Na jednym z nich była nawet wieża Eiffl

a.

– Skąd...

– Kryształ położony na czole zsyła wizje. Rozgrzewa się od skóry i można jakby zajrzeć w głąb wspomnień człowieka, z którego głowy go wyrwano.

– Marius Kowalik, posługując się scalakiem alchemika Sebastiana, sporządził wiele podobnych szkiców –

mruknąłem. – Ale przepadły wraz nim.

– Ta książeczka, jak widzisz, zapisana została od deski do deski. Mniemam, iż chciał sporządzić kolejną, własną...

– Oko Jelenia...

· 65 ·

Andrzej Pilipiuk

– Wiozłem je kiedyś z Borysem. Głupi byłem, ciekaw po szczeniacku... Złamałem zakazy. Położyłem się w łożu i umieściłem pieczęć na czole. Kazałem bratu, by nim przesypie się piach w klepsydrze, zerwał mi ją z czoła. I szczęście, że to zrobił, bo już traciłem zmysły.

– Co widziałeś?

– Dość, by teraz wierzyć w twoje słowa o istotach tak potężnych, by niszczyć całe planety. I o pociskach, które w jednej chwili obrócą całe miasto w gruzy. Ale większo-

ści tego, co zobaczyłem, nie umiem nazwać, bo brak mi odpowiednich słów. Poczułem też rzeczy, których nie da się poczuć, bo człek pięć zmysłów tylko posiada... –

Wzdrygnął się. – A najgorsze było echo myśli tej istoty.

Staszek wstał z łóżka. Dotknął dłonią pleców. Pod palcami poczuł napuchnięte pręgi i strupy. Rany były chyba jednak powierzchowne. Koszula i kubrak przynajmniej częściowo złagodziły razy i cięcie rzemienia. Za-kręciło mu się lekko w głowie, ale ustał na nogach. Za-

łożył nową koszulę. Spodnie wisiały na oparciu krzesła.

Ktoś je uprał i wysuszył. Zapewne nieoceniona Marta...

Posikałem się z bólu, czy ki diabeł? – pomyślał ze wstydem.

Przyłożył dłoń do czoła. Było gorące, wręcz rozpalone. „Obity człowiek zawsze gorączkuje”, przypomniał

sobie cytat z powieści Marka Twaina. Zwilżył usta wodą z kubka.

Uczyłem się historii, dumał. O królach, wodzach, mag-natach... Teraz jestem w epoce, w której żyli... Żyją! I oto spotkałem jednego z niekoronowanych władców Europy.

· 66 ·

Sfera Armilarna Przechytrzyłem go, sprawa się rypła, ale przeżyłem. Zaskakujące. A może nie? Nie upił się władzą, mógł mnie wy-słać do piachu, ale nie musiał. Dlaczego? Bo jestem nikim.

Skrzypnęły drzwi. Wszedł Artur.

– Wstałeś już? – zdziwił się młody kupiec. – Poleż może jeszcze. Zdrowo oberwałeś... Parę dni będziesz dochodził do siebie.

– Ano, trochę oberwałem – mruknął Staszek.

– Ważne, że żyjesz, bo mogło być naprawdę źle. –

Ferber przesunął dłonią po gardle. – Grot mówił, że syndyk był tego dnia w wyjątkowo dobrym humorze.

– W dobrym... – powtórzył, krzywiąc się z bólu. –

Jeśli to jest u niego oznaka dobrego humoru, to co robi, gdy się rozeźli?

– Lepiej, żebyś nigdy się o tym nie przekonał – powiedział Artur z powagą. – Zważ, że to człowiek, który przemawia głosem hansatagu. I że słucha go wówczas czterysta miast. I wyrok z jego ust może strącić w ot-chłanie nędzy tysiące ludzi. Gdy on rozkaże, wróg Ligi ginie jak mysz zatłuczona chodakiem.

– Władza absolutna... Możliwość swobodnego ode-brania życia każdemu.

– Hansatag niechętnie udziela swoich pełnomocnictw. Starannie wybrano człowieka, który będzie wy-stępował w imieniu Ligi. Nie nadużywa okazji, by choć-

by pomnożyć swój majątek.

W zasadzie składa się to w logiczną całość, pomyślał

Staszek. Hanza to instytucja oligarchiczna upozowana na demokratyczną. Ale w tym świecie ludzie są przyzwycza-jeni, że władzę sprawuje jednostka. Sudermann jest zatem

· 67 ·

Andrzej Pilipiuk potrzebny, to swego rodzaju prezydent związku. Ktoś konkretny, namacalny. Żywy symbol władzy. Jednocześ-

nie obok, dobrze ukryty, czuwa Peter Hansavritson, fak-tyczny władca. . Ma to sens. Jeśli wrogowie zechcą uderzyć, co najwyżej zabiją Sudermanna. Hanza nie tylko przetrwa cios, lecz będzie gotowa do natychmiastowego odwetu...

Ale nie. Rządzi hansatag, on desygnuje syndyka. Peter jest dyktatorem, jednak pozostaje w głębokim cieniu do momentu, gdy sytuacja wymaga zarządzania jednoosobowe-go. Zatem to nie oligarchia, a dyktatura... Nie. To złe okre-

ślenie. Dyktatura rezerwowa? Dyktatura epizodyczna?

Żyję w bardzo ciekawych czasach. Duńczycy uderzyli w Ligę. Zajęli kantor w Bergen. To realne, nama-calne zagrożenie interesów związku. Hansavritson powinien użyć Oka Jelenia. Wystawić armadę dwustu okrętów, załadować knechtami, zorganizować desant w Bergen i zdmuchnąć tego ich Rosenkrantza jak świecę. Nie robi tego, bo niestety znikł. Czy jedno i drugie wydarzenie wiążą się ze sobą? Bo może dlatego właśnie znikł, by Duńczycy mogli czuć się swobodnie?

– Nad czym tak ciągle dumasz? – Głos Artura wyrwał go z zamyślenia.

– Nad problemami panowania nad światem – wy-jaśnił.

Kupiec nie okazał zdziwienia.

– Tu nie ma co dumać. Wystarczy zapamiętać, by nie leźć władzy na oczy i nie wpadać pod nogi, bo potem plecy bolą, a i głowę łatwo stracić można! Zbyt blisko ogniska podejdziesz, oparzy. Zbyt blisko magnata, oberwiesz nahajką przez plecy.

· 68 ·

Sfera Armilarna

– Trafnie to ująłeś. – Staszek nie był w stanie zachować powagi. – Co z Helą? – zmienił temat.

Brwi Artura ściągnęły się.

– Niestety, nadal bez zmian. Ale też nie pogarsza się, a to już chyba bardzo dobrze!

– Masz rację.

Dźwignął się ciężko.

– Pora zajrzeć do szopy – powiedział.

Przeszli przez dziedziniec do zaimprowizowanego laboratorium. Młody kupiec przekręcił klucz w zamku i otworzył drzwi. Staszek od razu poczuł, że coś poszło nie tak, jak powinno. Woń rozkładu była słabo wyczu-walna, ale nieprzyjemna. Pochylał się nad kolejnymi mi-seczkami. Galareta zmętniała, tu i ówdzie pokryła się kożuchem, pod którym widać było banieczki gazu. Zarodniki pleśni nie rozwinęły się. Chłopak nadal widział

drobiny ciemnego pyłu.

– I co? – zapytał Artur.

– Nie udało się – westchnął ciężko.

– To co? Wylejemy to do rynsztoka, a miski na śmietnik?

– Może się jeszcze przydadzą? Wystarczy wymoczyć je w ukropie.

Dlaczego nie wyszło? – zastanawiał się, sprzątając resztki po nieudanym eksperymencie. Pożywka była dobra, powiedziałbym wręcz: idealna! Temperatura w szopie też odpowiednia. Co zatem zaszwankowało?

Przypomniał sobie, jak wygrzebał fi olkę z gleby. Była zakopana płytko, pomyślał. Nad nią spłonął namiot...

Ciepło zabiło zarodniki? A może potem mróz na Bałty-

· 69 ·

Andrzej Pilipiuk ku? Szliśmy przecież ponad dziesięć dni po lodach. Żyw-ność w plecakach zamarzała na kość. A może taka ho-dowla wymagała jeszcze jakiejś pożywki?

Miseczki wymoczył w wodzie i polał obfi cie wrzątkiem przyniesionym z kuchni.

Nic już nie wiem. Nic nie rozumiem, dumał, patrząc, jak schną rozłożone na desce. Nie potrafi ę... Chodziłem na kółko biologiczne. To za mało, by rozgryźć problem.

Od teorii do praktyki daleka droga... Zostało pół fi olki.

Spróbować raz jeszcze?

Powędrował w stronę swojej kanciapy. Nagle głoś-

ne dudnienie wyrwało go z zamyślenia. Ktoś łomotał

do drzwi wejściowych? W pierwszej chwili przestraszył

się, że to ceklarze, ale zaraz machnął lekceważąco ręką.

Przecież już go oćwiczyli, nie karze się dwa razy za to samo... Zbiegł do sieni. Marta już mocowała się z zasuwą.

– Kto...

– To pan Rip – wyjaśniła. Najwyraźniej zdążyła wyjrzeć przez judasza. – Rip van der Tripp. Młodszy brat nieboszczyka męża pani Agaty.

– Aha...

Pchnęła drzwi i do wnętrza wparował wysoki, uśmiechnięty dryblas mogący sobie liczyć najwyżej dwadzieścia kilka lat. Odziany był w szary płaszcz podróżny, w dłoni trzymał szerokoskrzydły kapelusz.

– Witaj, najpiękniejsza kokoszko w zasobnych kur-nikach miasta Gdańska. – Ukłonił się przed służącą, zamiatając kapeluszem ziemię.

Mówił po niemiecku z dziwnym zaśpiewem. Marta parsknęła śmiechem, widać dziwaczny komplement

· 70 ·

Sfera Armilarna był dobrze jej znanym żartem. Zresztą w gościu czuło się coś takiego, że i Staszkowi wydał się wyjątkowo sympatyczny.

– Otóż zawsze zastanawiał mnie problem, ilu jeszcze braci ukrywa moja czcigodna bratowa. – Gość otaksował Staszka spojrzeniem. – Artur jest wszak starszy, czyżbyś...

– To nasz rękodajny – wyjaśniła Marta.

– Takie widać czasy płoche przyszły, iż zbrojno, jak widzę, i z samopałem u boku cnoty kobiet strzec w Gdańsku trzeba. – Van der Tripp nadal się uśmiechał, ale jego oczy w jednej chwili spoważniały.

– Mieliśmy trochę kłopotów ze złymi ludźmi – wy-jaśnił Staszek. – Strzelano do Marty, moja przyjaciółka została ciężko ranna.

Holender natychmiast spoważniał do reszty.

– A ludzi w kamienicy, gdzie twój patron Marek mieszkał, i służbę Mariusa Kowalika wysieczono bez litości – dodał.

– Skąd wiecie, panie? – zdumiał się chłopak.

– Od doktora Huliera Hansavritsona – wyjaśnił

przybysz. – Nie wiedziałem jeno, że i wam mordercy zagrozili! Ale dłoń moja w potrzebie...

– Dziewczyny ranił kto inny. Ale ostrożności nigdy za wiele – rozległo się ze schodów. To Artur wychynął ze swego gabinetu. – Witajcie, panie Rip, pod naszym dachem.

Objęli się i uścisnęli. Pan Wiktor zwabiony hałasem też już kroczył na dół.

– A gdzież jest klejnot najcudniejszy z korony rodu Ferberów? – Gość się rozejrzał.

· 71 ·

Andrzej Pilipiuk

– Moja siostra dotrzyma nam towarzystwa póź-

niej – wyjaśnił Artur. – Stroi się. – Spojrzał znacząco na Martę.

Służąca ukłoniła się i bez słowa pobiegła na górę po-móc chlebodawczyni.

– Już jedliśmy, ale obiad zaraz podamy... – zaproponował młody kupiec.

– Nie głodnym. Glonko chleba i kawałek kiełba-sy w podróży i za obiad wystarczą. Jadłem na pokładzie okrętu. Wskażcie mi tylko, gdzie mógłbym rzeczy moje złożyć. – Wskazał gestem solidny skórzany wór z doszytymi pasami i spory pakunek zabezpieczony rogożą.

– Pokój na pięterku jest wolny – wyjaśnił Artur. –

Rzeczy przenieść pomożemy.

Gość ujął wór, Staszek zarzucił sobie pakunek na ra-mię i aż jęknął, gdy jakiś okuty kant boleśnie dźgnął go w bark i poranione plecy.

– Ksiąg kilka w Visby nabyłem – wyjaśnił przybysz. – Zielnik piękny z drzeworytami, pisma staro-

żytne wielce i żywoty świętych. Razem z tym, co już w domu zgromadziłem, osiemnaście woluminów posia-dam – dodał z dumą.

Przybysz z przyszłości przypomniał sobie swoje rega-liki i uśmiechnął się w duchu. Kto z tych ludzi uwierzył-

by w jego księgozbiór złożony z kilkuset pozycji?

Ulokowali gościa na pierwszym piętrze od strony po-dwórza. Marta zaraz przyszła ze szmatką i miotłą, by zaprowadzić trochę porządku. Staszek poszedł narąbać drew – gość przebąkiwał coś o kąpieli...

· 72 ·

Sfera Armilarna Rip wynurzył się z szopy nieco odmieniony. Umył

włosy, wyszorował ciało mydlnicą i przebrał się w świe-

żą koszulę.

– Ciekawe rzeczy koło balii ujrzałem. – Zaprezen-tował dwie szable, uśmiechając się lekko. – Szlachta niechętnie ich używa, widząc w nich broń godną raczej pospólstwa... My, kupcy, w morskiej przygodzie nie raz zawierzyć musimy sztuce fechtunku, tedy nauczyliśmy się żadnej użytecznej broni nie lekceważyć. Te dwie, jak widzę, miast rdzewieć w spokoju, na dniach biły o siebie...

– Ćwiczymy z panem Arturem każdego ranka –

bąknął chłopak.

– Pokaż zatem, waść, co potrafi sz. – Wręczył mu jedną z szabel, a z pochwy u pasa dobył krótszy, ale ma-sywniejszy tasak i ukłoniwszy się, stanął gotów do walki.

Staszek ujął rękojeść. Ukłonił się przeciwnikowi. Poczekał, aż ten zasalutuje klingą, i ruszył. Ostrza stuknęły o siebie parokrotnie. Rip walczył bardzo dobrze, szabla gwizdała to przy jednym, to przy drugim jego uchu, jednak drobiąc nogami, schodził z linii cięcia lub uchylał

się niczym wańka-wstańka.

Odskoczyli od siebie. Staszek dyszał jak miech. Pot zalał mu oczy, kilka strupów na plecach puściło. Oparł

się o ścianę, by przeczekać zawrót głowy.

– Słabym jeszcze – powiedział, opuszczając broń. –

Niedawno z łoża wstałem.

– Fiuuu – gwizdnął Holender. – Teraz rozumiem, czemu waszmość u Ferberów za rękodajnego jesteś –

uśmiechnął się. – Naprawdę dobrze wybrali.

· 73 ·

Andrzej Pilipiuk

– Tasak jest krótszy – zauważył Staszek.

– Trochę to przeszkadza – przyznał gość. – To uzbrojonego w szablę trudniej podejść. Jednak nie na tyle życie utrudnia, by miało to przeważające znaczenie...

Z okna na pięterku wychyliła się Marta.

– Pani Agata prosi do stołu! – zawołała.

Staszek ukląkł i na znak poddania złożył przeciwnikowi szablę na wyciągniętych dłoniach. Gość uśmiechnął się.

– Sporo umiesz – powiedział. – Jednak długa jeszcze droga przed tobą. Jeśli chcesz...

– Poczytam sobie za zaszczyt, mogąc pobierać u was, panie, nauki. Jeśli trzeba, zapłacę.

– Nie stać cię. – Van der Tripp błysnął zębami w uśmiechu. – W Amsterdamie mój kunszt wycenia-no bardzo wysoko. Zazwyczaj brałem dukata za jedną lekcję. Ale ciebie będę uczył za darmo. Z dwu powodów.

Po pierwsze, bronić masz domu Ferberów, w tym mojej szwagierki. Po drugie – spoważniał – czuję coś dziwnego, gdy na ciebie patrzę.

– Cóż takiego?

– Zew. Wydaje mi się... Może się mylę... – Zawahał

się, jakby nie chciał kończyć myśli. – Przyjdzie czas, gdy staniesz do walki o coś naprawdę ważnego – powiedział

wreszcie. – Dlatego sądzę, że wyszkolić cię to poniekąd mój obowiązek... Ale najpierw chodźmy wzmocnić siły.

Agata zeszła do jadalni ubrana w piękną suknię o brzoskwiniowym kolorze. Utrefi ła włosy, uczerniła brwi, na szyi zawiesiła gruby złoty łańcuszek z wisiorem.

Na widok szwagra wyraźnie się ożywiła, oczy rozbłysły.

· 74 ·

Sfera Armilarna Podrywać go będzie? – zadumał się Staszek. Brat męża, kawaler, prawie w jej wieku. I przystojny, a kto wie, czy nie bogaty, skoro książki kupuje... Dobra partia, a może i wcześniej zaprzyjaźnieni byli? A Marek?

Cóż, obcy przybysz, włóczęga nieomal. I daleko stąd...

Niczego mu nie obiecywała. Nie mogę jej osądzać, a co dopiero potępiać.

Artur też przyszedł, pan Wiktor jak zwykle wolał

jeść samotnie. Zjedli kluski z gulaszem, potem Marta przyniosła racuchy na miodzie, które chyba miały stanowić deser. Wdówka zasiadła w fotelu, założyła nogę na nogę, spomiędzy falban wychynęła zgrabna stópka, kostka i nóżka obleczona w cieniutką pończoszkę. Wystawała aż do połowy łydki. Artur na ten widok lekko się zaczerwienił. Gość musnął Agatę spojrzeniem i spuś-

cił wzrok.

W tej epoce to niemal ekshibicjonizm, Staszek poczuł rozbawienie.

Marta przyniosła lutnię i z ukłonem podała swej pani. Agata spojrzała na szwagra zalotnie i musnęła struny, a spod jej palców popłynęła melodia.

– Pamiętacie, panie, tamte wieczory w Amsterdamie? – zapytała.

– Pamiętam. – Skinął głową.

Poprawiła instrument, odsłaniając niby to nieświadomie kolejne trzy centymetry nogi.

Służąca ukłoniła się raz jeszcze i chciała odejść. Staszek też poczuł, że zawadza, ale wdówka gestem nakazała, by zostali. Zagrała. Palce wyczarowywały kolejne dźwięki, stopa leciutko kiwała się do taktu...

· 75 ·

Andrzej Pilipiuk Pan Rip siedział oczarowany i wodził za trzewicz-kiem cielęcym wzrokiem.

Niemal striptiz tu odstawia, pomyślał Staszek. Fem-me fatale, kusicielka spokojnych kupców... Ale on? Nie wygląda na człowieka, na którym łatwo zrobić wrażenie. Chyba że udaje.

I nagle przypomniał sobie tamten wieczór, gdy stanęła w drzwiach jego komórki w gieźle. Poblask świecy, zarys niebywale zgrabnego ciała prześwitujący przez tkaninę... Gdzieś w głębi duszy poczuł ukłucie żalu.

Granica dorosłości, pomyślał. Jego uwodzi, a ja najwyraźniej jestem w jej oczach jeszcze dzieciakiem... Chociaż nie! Do diabła, w tej epoce, mając osiemnaście lat, jestem od dawna dorosły. Jest niewiele starsza ode mnie.

Zlekceważyła mnie wtedy. Dlaczego? Bo ona to pani tego domu, a ja mam, jak Marta, status co najwyżej za-ufanego służącego? Służba jest niczym przedmiot, moż-

na paradować obok półnago? A może tylko tak mi się wydaje? Nie rozumiem tych ludzi.

Pan Rip, korzystając, że wdówka przestała grać, skłonił się przepraszająco i wyszedł. Wrócił po chwili z kamionkowym dzbanem w ręce. Marta zareagowała błyskawicznie. Znikła i zaraz zjawiła się znowu, niosąc nieduże kielichy z grubego zielonego szkła.

– Skosztujcie, proszę, prawdziwej malagi – zachęcił, rozlewając ciężkie, złociste wino do pucharków.

Służąca zakrzątnęła się ponownie, przynosząc misę pełną suszonych śliwek. Przestawili krzesła bliżej stołu.

Wdówka spojrzała szwagrowi w oczy, a jej palce zaczęły muskać struny. Po ustach błąkał się delikatny uśmiech.

· 76 ·

Andrzej Pilipiuk Marta mrugnęła porozumiewawczo do Staszka. Pani Agata dograła kawałek do końca i przeprosiwszy, wyszła.

– Przyjaciółka twa ciężkie rany otrzymała i dłuższy już czas bez życia leży? – Rip, wykorzystując przerwę, zwrócił się do chłopaka.

– Tak, panie. Od wielu dni pozostaje bez świadomości. Trudno ocenić, czy do zdrowia wraca, czy wręcz przeciwnie...

– Wraz ze mną podróżował imć Christopher Durch –

odezwał się gość. – Alchemik i medyk, któren we Lwowie i Krakowie praktykował, przez lat kilka w krajach niemieckich kunszt doskonalił, zimę spędził w Getyn-dze, a teraz udaje się ku krakowskiej akademii, by wiedzę dalej zgłębiać, a swojego kunsztu popis dać i polskim medykom wiedzy swej użyczyć. Parę dni w mieście wa-szym planował popasać. Lekarz to, jak wspomniałem, zawołany i trudno o lepszego w Gdańsku...

Stuknęły drzwi, wdówka już wracała.

– Nasz doktor to mistrz nad mistrze. – Agata ujęła się pod boki. – Nie myślcie, że wobec swej pokojówki czegokolwiek zaniedbałam.

Najwyraźniej usłyszała koniec rozmowy.

– Tego nie neguję. – Van der Tripp ukłonił się grzecznie. – Mniemam jednak, iż warto, by ktoś jeszcze na ranną okiem rzucił, wszak co dwie głowy, to nie jedna. Może myśl jaką podda?

Gospodyni przeniosła pytające spojrzenie na Staszka.

– Zaszkodzić nie zaszkodzi, a pomóc może – powiedział. – Pieniądze przecież mam...

– Jak go odnaleźć? – Wdówka spojrzała na szwagra.

· 78 ·

Sfera Armilarna

– Miał stanąć w gospodzie „Pod Cynową Konwią”.

– Marta go sprowadzi.

– Proszę mu o mnie wspomnieć, wtedy niezawodnie przybędzie tak szybko, jak zdoła. – Holender zwrócił

się do dziewczyny. – Może nawet dziś jeszcze zajdzie...

Służąca pospiesznie wychyliła kielich do dna i ukłoniwszy się, wyszła.

Siedziałem na spękanych deskach pokładu, grzejąc się jak kot. Wziąłem kawałek jasnej brzozowej deski i pa-

łeczkę ołowiu. Próbowałem szkicować. W dzieciństwie dużo rysowałem, a nawet jakiś czas chodziłem na kółko plastyczne, ale teraz widziałem wyraźnie, że palce zapomniały... Chciałem sporządzić sobie portret Zuzanny. Zachować jej rysy, zanim zatrą się w pamięci. Niestety, nie wychodziło. Twarz była trochę podobna, ale jednak inna.

– Martwisz się czymś okropnie – zauważył Borys.

– Myślę o dziewczynie, którą kiedyś znałem – wyjaś-

niłem, pokazując mu niedokończony portret.

– Nie żyje? – domyślił się.

– Tak.

– Myśmy też stracili krewną – westchnął Sadko. –

Ludzie cara porwali ją i sprzedali jako niewolnicę na dwór jednego z bojarów. Dotarliśmy jej tropem aż pod Moskwę. My i kilku zaufanych przyjaciół. Odważnych ludzi zdolnych wedrzeć się tak głęboko we wrogi kraj...

Odnaleźliśmy dworzyszcze. Ale ona już była martwa.

Nie zniosła pohańbienia i odebrała sobie życie ledwie kilka niedziel przed tym, jak odsiecz dotarła.

· 79 ·

Andrzej Pilipiuk

– Na torturach domownicy wszystko wyśpiewali.

Zarżnęliśmy ich wszystkich niczym wieprze w rzeźni –

warknął olbrzym. – Trzech na przytępione paliki na-wlekliśmy i przed gankiem postawiliśmy. Bojar, na własnych jelitach wisząc, pół dnia konał... Ale życia jej to nie wróciło, a i nam zemsta serc nie ukoiła.

Wzdrygnąłem się na myśl o tej kaźni. Czułem, że Borys mówi prawdę. Nie chwali się, nie żałuje, nie próbuje mnie nastraszyć, po prostu zebrało mu się na wspominki.

– Ciągnie was w rodzinne strony – mruknąłem, gdy Borys, chyba rozeźlony, odszedł gdzieś.

– Nie mamy tam czego szukać. Wyznaczono ogromne nagrody za nasze głowy. Przyjaciele i krewni nie zdradzą, ale gdyby ktoś nas na ulicy Nowogrodu rozpoznał, śmierć pewna... A jeszcze trzeba do miasta dotrzeć. Czasem się tam przekradamy. – Po jego twarzy przebiegł

cień. – Liczyliśmy, że Hanza wcześniej czy później upo-mni się o nasze miasto. A tymczasem car znowu zagraża Infl antom. Same miasta powinny być na tyle silne, by wystawić armię, która odpędzi go jak zbłąkanego psa.

Gdyby sił ich było mało, Hanza z pomocą powinna pospieszyć. Ale próżne nadzieje.

Umilkł. Wiedziałem, o czym myśli ten dziwny człowiek. Lata temu związał się z Hanzą. Był mieczem w jej ręku. Zapewne zarżnął więcej ludzi niż byłem w stanie sobie wyobrazić. I teraz przychodził czas refl eksji. Moment, w którym być może po raz pierwszy uświadomił

sobie, że opowiedział się po stronie skazanej na porażkę.

Hanza... Nie miałem pojęcia o wielkiej polityce. Nie miałem dostępu do informacji. Słuchałem jedynie wieści

· 80 ·

Sfera Armilarna ze świata. Jednak na własne oczy widziałem, jak słaba jest Liga. Mijały miesiące od utraty kantoru w Bergen.

A do tej pory nie wykonano żadnego ruchu, by go odbić, odzyskać, wymusić na Duńczykach ustępstwa. Nie zwo-

łano hansatagu. Nikt nie użył Oka Jelenia, by wywołać wojnę. Nie zapłacono władcom Szlezwika-Holsztynu, by wszczęli działania przeciw Kopenhadze. Teraz, kiedy na-leżało kontratakować, nie robiono nic.

– Hanza umiera – powiedziałem.

– Jesteście uczonym człowiekiem, mistrzu Marku, a z pewnością wiecie wiele o czasach, które dla nas dopiero nadejdą. Czytaliście zapewne coś o dziejach Cesarstwa Rzymskiego.

– Czytałem – przyznałem.

– I o jego upadku?

– Oczywiście.

– Wiecie, czemu zatem upadło imperium tak wielkie, władające nieomal całą Europą?

– Rzym rozgromił wszystkich wrogów. Ale zaczął

się jakby zapadać do środka. By zapewnić sobie przy-chylność plebsu, biedocie rozdawano zboże i oliwę. Ale żeby zdobyć na to pieniądze, nakładano na chłopów ruj-nujące podatki. Zatem wielu rolników porzucało swoje marne pola i uciekało do miast, bo zamiast harować i oddawać państwu ogromną część dochodów, woleli raczej nie robić nic, a otrzymywać strawę i odzienie. Do tego odkryto, że sok sylfonu chroni przed zajściem w ciążę i zabija nienarodzone dzieci, więc stosowano go nagmin-nie, nie bacząc, że szybko prowadzi do całkowitej bezpłodności kobiet. Wodę do willi doprowadzano rurami

· 81 ·

Andrzej Pilipiuk z ołowiu. Ten metal nie jest zdrowy, ludzie chorowali, choć nie znali przyczyny. Psuto monetę, doszło do in-fl acji. Wreszcie po dwustu latach podobnych szaleństw nie wystarczyło ludzi ani do uprawy roli, ani do ochrony granic. Tę ostatnią powierzono plemionom germańskim, które w końcu obróciły się przeciw gospodarzom. Pod koniec uderzyła jeszcze epidemia dżumy... – Błysnąłem wiedzą na poziomie podręcznika do podstawówki, lecz niewiele więcej pamiętałem.

– Przedstawiliście to tak, jak uczeni ludzie, z który-mi rozmawiałem. Ale to raczej już skutki, nie przyczyny pierwotne – powiedział Sadko. – Rzym upadł, bo zabrakło mu witalności. Podbijał różne ludy, nabierał ciała jak śnieżna kula tocząca się z dachu. Zagarnął Brytanię, Arabię, Afrykę, Egipt nawet. Jak długo szedł do przodu, zyskiwał na sile i potędze. Budził szacunek wrogów, aż przyszedł czas, gdy rozgromił wszystkich. Gdy był tak wszechmocny, że wroga szukać by musiał chyba dopiero w Indiach. I wtedy okazało się, że ekspansja była jedyną ideą, która spajała wszystko razem, że podbiwszy wszystkich, znajduje się w oblężeniu ludów nieskończenie słab-szych, ale dla których ideą przewodnią jest złupienie jego skarbów. I począł tracić jedną prowincję po drugiej.

– A może nadmierny rozrost imperium był jego zgubą? – zadumałem się. – Pokolenie po pokoleniu wysy-

łano najlepszych synów, by podbijali odległe ziemie, zamiast pracować nad rozwojem własnego kraju?

– Kto wie.

– Znasz Walonów? – zapytałem.

· 82 ·

Sfera Armilarna

– No pewnie. Bo to ich mało? Gdziekolwiek kopie się cenne metale, tam można ich spotkać. Bractwa gór-nicze. Nawet władcy Szwecji zabiegają o ich usługi.

– W moich czasach praktycznie ich nie było – powiedziałem. – Nawet ci mieszkańcy Belgii, którzy się od nich wywodzili, nie władali już walońskim, tylko mówili po francusku.

– Zdumiewające. Z Hanzą jest dziś chyba tak samo jak z Rzymem – wrócił do tematu. – Póki nasi kupcy zakładali kantory w nowych miastach, póki pływaliśmy i do Anglii, i do Francji, i do Rosji, Hanza rosła w siłę jako niewidzialne imperium złożone z miast spajanych jednym celem. Aż osłabła. Dziś walczymy z Holendrami o Bałtyk. Wyrzucono nas z Londynu, Nowogrodu, Bergen. Tak jak Rzym tracił odległe ziemie. Trudno zwo-

łać hansatagi. Miasta przez lata całe nie odprowadza-

ły składek do skarbca. Trudno wyegzekwować sankcje.

Duńczycy łamią pokój wieczysty zawarty w Strzałowie.

Kpią z zasady, że kto żegluje, jest wolnym. Bezprawnie żądają uiszczania ceł na cieśninach i wielu kupców dla świętego spokoju płaci. I na to też Hanza nie umie zareagować. Nie umie przejąć inicjatywy. Nie wyznacza nowych celów, tracimy kolejne kantory, nie zakładamy nowych. A kto nie idzie naprzód, ten się cofa...

Kolejny raz zaskoczyła mnie rozległość jego wiedzy i trafność sądów. Kim zostałby, gdyby Nowogród był

nadal wolną kupiecką republiką? Jak daleko by zaszedł, gdyby Hanza inaczej wykorzystała jego zdolności?

– Hanza upadnie? – zagadnął nieoczekiwanie.

· 83 ·

Andrzej Pilipiuk

– Tak. Za moich czasów pozostała tylko mglistym wspomnieniem. Było piwo o takiej nazwie z żaglowcem na butelce.

– Tylko tyle po nas zostało? Po tym wszystkim, co stworzyliśmy? Rysunek okrętu na fl aszy z piwem? – Patrzył na mnie, jakby ducha zobaczył.

– Tak.

– Ile zostało nam czasu?

– Nie wiem. Nie jestem historykiem. Trochę czyta-

łem o dziejach Europy, ale ta akurat epoka jest mi obcą.

– Co będzie potem?

– Niemal wiek krwawych wojen Szwecji z resztą świata, Rzeczpospolitej z Turcją i Moskwą... Kozackie bunty na Ukrainie.

– Czyli nic nowego...

– Nic nowego – przyznałem.

– Zabijam dla Hanzy, bo lepiej jest zawsze wyciąć narośl niż pozwolić jej się rozrastać. Zabijam wrogów Ligi, bo kupcy to wprawdzie często pazerni łajdacy, ale żaden z nich nie lubi wojny. Gdy jednak opuszczałem rodzinne miasto, sądziłem, że Hanza to jedyna siła zdol-na upokorzyć cara... Jedyna siła, która ujmie się za tymi, których kiedyś nazywała braćmi.

– Na świecie trudno liczyć na pamięć i wdzięczność za oddane przysługi – westchnąłem. – Mój kraj wiele razy tego doświadczy. W czasach, które dopiero nadejdą.

Umilkliśmy obaj. Fala leniwie pluskała o burty.

Usłyszałem stukot nakładki. Hans.

– Idę ryby połowić. – Ukłonił się przed Rosjaninem. – Mogę prosić o klucz od czółna?

· 84 ·

Sfera Armilarna

– Tak... – Sadko dłuższą chwilę grzebał w grubym pęku zawieszonym u pasa, nim wreszcie znalazł odpowiedni. – Płyniesz między wraki?

– Tam najlepiej wędki zarzucić. Pod starym drew-nem masa ich siedzi...

– Zabierz, proszę, mistrza Marka. Nudno mu tutaj, niech ryby połowi. – Uśmiechnął się.

Wycieczka? Czemu nie... Przeszliśmy po trapach na pomost wybiegający w morze. Do pala grubym łańcuchem przymocowany był kajak. Zszedłem po trzeszczą-

cej drabince i usiadłem ostrożnie w dłubance. Chłopak szybko poradził sobie z kłódką.

– Gdyby łódka się wywróciła, łapcie się, panie, burty – doradził Hans życzliwie. – Inaczej kajdany zaraz pociągną na dno...

– Będę uważał – wycedziłem.

Ujęliśmy wiosła. Opodal naszej sztucznej wyspy w morzu spoczywał kolejny wrak. Musiał osiąść na mieliźnie znacznie dawniej, zimowe sztormy bardzo go zniszczyły. Ponad powierzchnię wody sterczały grube wręgi. Tylko gdzieniegdzie widać było resztki desek burt i poszycia. Początkowo nie wydawał mi się duży, ale gdy podpłynęliśmy, zrozumiałem, że to szczątki naprawdę wielkiego okrętu. Miał ze trzydzieści metrów długości.

Hans skierował nas prosto do wnętrza. Pożeglowaliśmy przez dawną ładownię.

Patrzyłem na wznoszące się wokoło czarne, spękane belki. Lekka fala odsłaniała dziesiątki pąkli gęsto obrastających drewno poniżej poziomu morza. Na kołkach i gwoździach wisiały kępki wodorostów.

· 85 ·

Andrzej Pilipiuk

– Jak szkielet wieloryba – mruknąłem, rozglądając się. – Jesteśmy w brzuchu lewiatana...

Dumałem nad losem tego okrętu. Ile portów odwiedził? Jak rozległe przestrzenie przemierzył, nim zakoń-

czył swą wędrówkę na zdradliwej mieliźnie? Ilu marynarzy służyło na jego pokładzie? Co się z nimi wszystkimi stało? Mój towarzysz podchodził do zagadek bytu cał-

kiem niefrasobliwie.

– Tam, gdzie w wodzie leżą wraki, buszują największe ryby – wyjaśnił, zarzucając wędki.

Morze kołysało nami lekko. Spojrzałem spod oka na dzieciaka. Pod smagłą skórą rysowały się mięśnie. Był

silny, ale wiedziałem, że góruję nad nim siłą i szybkością.

Daj mu w łeb, kusił diabeł. Z takim łebkiem pora-dzisz sobie, to dla ciebie tyle, co splunąć. Potem kurs na wybrzeże... W pół godzinki dopłyniesz do plaży i jesteś wolny.

Być może miał rację. Obezwładnić chłopaka. Do-płynąć do lądu. I co dalej? Kajdany... Położyć na głazie i walić drugim, aż pękną? A jeśli plaża jest piaszczysta?

Bez pieniędzy z resztkami łańcuchów na nogach daleko nie ucieknę. Poza tym... – Spojrzałem w stronę okrętów.

Sadko stał koło paleniska. Obserwował?

Nie dałbym głowy. Ale czułem, że to może być pro-wokacja. Że z pozoru mnie nie pilnują, czekają, aż podejmę próbę ucieczki. A wtedy – cap i pewnie ostrzegawczy łomot. Żeby wybić mi takie pomysły z głowy. Poza tym, zanim dopłynę do brzegu, odbiją żaglówką. Wiatr od morza. Na żaglach łódka pomknie jak strzała. Dogonią...

· 86 ·

Sfera Armilarna Hans wyciągnął pierwszą rybę. Dorsza. Od razu sprawnym ruchem uciął rybie głowę i zabrał się za pa-troszenie. Wnętrzności wyrzucał za burtę.

– Zanęcimy na rybie fl aczki coś większego – wyjaś-

nił.

– Węgorze najlepiej łowi się na przynętę ze zdechłe-go kota. – Przypomniałem sobie mądrość życiową odzie-dziczoną po jednym z przodków.

– Nie wiedziałem. – Hans najwyraźniej wziął to na serio. – Ech, złapałbym jesiotra. Takiego wielkiego, co kilka łokci mierzy... Z grubymi, kostnymi płytami na grzbiecie. Albo wielkiego suma. To ponoć doskonałe, delikatne mięsiwo, w galarecie zatopione nabiera niebiańskiego smaku.

– Yhym... – mruknąłem. – Ale żeby suma łowić, to nad jezioro raczej. To ryba, która w słodkiej wodzie żyje.

– Bałtyk niby słony, ale powiadają, że gdy lato chłodne i deszczowe, płocie w Zatoce Gdańskiej się łowi. Może wody Wisły wezbrane ryby rzucają daleko od brzegu?

– Możliwe. – Kiwnąłem głową i usadowiłem się wygodniej.

Ciepły dzień nad morzem zupełnie mnie rozleniwił.

Strasznie chciało mi się spać. Skóra po tygodniach pobytu w lochu łaknęła słońca. Chłodny wiatr był dla płuc niczym balsam.

Hans wyłowił jeszcze jakąś nieznaną mi rybę i oprawił podobnie jak poprzednią. Następnie starannie po-zwijał linki.

· 87 ·

Andrzej Pilipiuk

– Skarbów by poszukać – westchnął marzycielsko. –

Tyle okrętów tu utknęło. – Wskazał resztki wręgów sterczące opodal. – Nie zawsze ładunek uratowano, a po ku-ferki marynarzy nikt nie wracał...

– Lecz jak je odnaleźć? – zapytałem. – Cokolwiek opadło tu na dno, dawno utonęło w piaskach.

– Może tak, może nie... Każdy sztorm na płytkiej wodzie dnem rusza. Wrócę za chwilę...

Ściągnął spodnie i dał nurka, tylko biały zadek błys-nął w słońcu. Zostałem sam. Mogłem ująć wiosła i co sił pomknąć w stronę brzegu. Dogoniłby mnie wpław?

Szczerze wątpię...

Jak się będzie wynurzał, daj mu w łeb wiosłem, poradził życzliwie diabeł.

Chłopak pojawił się na powierzchni, parskając jak foka. Zaczerpnął haust powietrza i ponownie znikł

w głębinie.

– Grubymi nićmi szyte – oceniłem. – Prowokacja.

Po chwili wynurzył się z jakąś miską w rękach. Najwyraźniej coś znalazł...

– I jak tam na dnie? – zażartowałem.

– Nic nie widać. Jedna zielona breja ta bałtycka woda – sarkał. – Trza rękami macać po dnie. A tam kupa belek i kamieni z balastu.

Wdrapał się do czółna, omal go nie wywalając. Łód-ka przez dłuższą chwilę huśtała się na boki. Poczułem kleszcze lęku. Gdyby się wywróciła... Miałem na nogach pięć kilogramów żelaza. Na szczęście jakoś ją ustabilizo-waliśmy. Obejrzałem łup.

· 88 ·

Sfera Armilarna Misa była wielkości naszej wazy na zupę, jasnobrą-

zową szklistą powierzchnię znaczyły tu i ówdzie przy-rośnięte pąkle.

– Uczciwa kamionka – powiedział. – W Holandii takie robią. Jak na jedno zanurzenie dobry zarobek.

– Tylko czy misa, która lata spędziła na dnie, nada się jeszcze do czegoś? – powątpiewałem. – Woda mogła wejść w glinę, wlejesz gorącej zupy i popęka.

– Sprawdzimy. – Uśmiechnął się i ujął wiosła w dłonie.

Zatoczył niewielki łuk. Próbowałem policzyć, ile wraków wystaje nad powierzchnię. Siedem, może osiem.

Większość fale dawno już roztrzaskały, tylko drewniane belki sterczały z wody, jakby wygrażając niebu.

– Żyli sobie ludziska, pływali, robili interesy – rzuciłem. – A potem czy prąd ich zniósł w czasie burzy, czy we mgle zmylili drogę... Statki utknęły, towar przepadł...

– Ludzie potopili się jak kocięta – uzupełnił ponuro. – Tam na brzegu, na klifi e stoi ze czterdzieści krzyży dla tych, których ciała morze wyrzuciło. A ilu trupów nie odnaleziono? Wszak bywa i tak, że człowiek w morze wypłynie i przepadnie na zawsze, bez śladu.

Dobiliśmy do trapu. Złapałem się szczebla drabin-ki. Gdy spróbowałem wstać, łódka zatańczyła na falach.

Poczułem znowu zimny pot na karku. Spokój i pogodę ducha odzyskałem, dopiero gdy stanąłem pewnie na pomoście. Tu już nie groziło, że okowy pociągną mnie w zieloną, parzącą chłodem otchłań...

· 89 ·

Andrzej Pilipiuk Hans, stukając protezą, podążał za mną. Dwie słusznych rozmiarów ryby wisiały u jego pasa. Będzie dziś dobra kolacja...

Alchemik zaszedł wieczorem. Był to starszy wiekiem mężczyzna odziany z niemiecka. Jego twarz, ozdobiona kozią bródką, wzbudzała sympatię i zaufanie. Badał

Helę długo, wnikliwie i starannie. Obejrzał paznokcie, sprawdził, jak zginają się stawy, policzył puls, pouciskał

ostrożnie brzuch, wreszcie rozłożył ręce. Bardzo dokładnie wypytał o okoliczności fatalnego postrzału.

– Serce bije jej niezwykle wolno, ale mocno i równo –

powiedział. – To nie jest zwykły sen ani stan, w jaki popada człowiek czasem, gdy w głowę oberwie.

– Obudzi się? – zapytał Artur.

– Nic na to nie wskazuje, ale tak domniemywam.

Wyjął z torby małą metalową butelkę. Wyciągnął

korek. Na łyżkę wylał kilkanaście kropel ciemnobrązowego wywaru i umieścił sobie pod językiem.

– To preparat pozwalający spojrzeć na ciało człowieka trochę inaczej – powiedział, widząc pytające miny. –

Dzięki niemu objawia się oczom światło duszy...

Agata przeżegnała się i cofnęła pół kroku. Marta też wyglądała na przestraszoną.

Narkotyk jakiś? – zastanowił się Staszek. Pozwalają-

cy dostrzec aurę? A może tylko kit nam wciska?

Gość długo trwał w milczeniu, patrząc na Helę. Wykonał dłonią jakieś ruchy, jakby rozczesywał palcami opar, który tylko on widział. Na jego twarzy pojawił się wyraz łagodnej zadumy. Wreszcie się odezwał.

· 90 ·

Sfera Armilarna

– Ta dziewczyna, jak mi się wydaje, to totenschein. –

Alchemik użył niemieckiego słowa, którego scalak nie zdołał rozpoznać.

– Nie zrozumiałem. – Pokręcił głową Staszek.

Uczony zmarszczył brwi.

– Śmiertka? Śmierciuszka? – spróbował przetłumaczyć Artur. – Objaśnijcie nam to, panie – poprosił.

– Są czasem ludzie, których Bóg lub los wybiorą do czegoś. Większość z nas żyje, bo żyje. Czy jesteśmy, czy nas nie ma, to bez znaczenia dla świata. Ale czasami pojawia się wśród nas ktoś taki jak ona. To, co niemożliwe, staje się możliwe. To, co nieprawdopodobne, dzieje się, ot tak! – Strzelił palcami.

To, co nieprawdopodobne, pomyślał Staszek. Podróż w czasie, spotkanie z gadającą łasicą, ratunek z rąk lensmanna, przychodzący w ostatniej chwili, szalona ucieczka z Bergen na pokładzie „Srebrnej Łani”, rozminięcie się o kwadrans z bandą morderców, wreszcie przeżycie postrzału z kuszy. Za dużo tego. Oj, za dużo...

– To brzemię. Tacy ludzie są naznaczeni. Bóg okazuje im łaskę, powierzając zadanie. Ale siły zła i ciemności nie śpią... Jednak diabeł niechętnie atakuje samodziel-nie. Wybiera do tego złych ludzi. Bóg rozgrywa z nim tę partię, stawiając na szachownicy dobrych. Życie wybrań-

ca musi zostać ocalone. Lecz wokół trup ściele się gęsto.

– Dobrzy ludzie poświęcają się, byle tylko ją chronić? – zapytał młody kupiec.

– To szlachetne, że stajemy w obronie słabszego. To normalne, że do upadłego bronić będziemy siostry, przyjaciółki czy ukochanej. Jednak w jej obronie staną nawet

· 91 ·

Andrzej Pilipiuk ludzie, którzy jej nie znają. Nawet ci, którzy widzą ją pierwszy raz, bez wahania porwą się na szaleńcze czyny, byle ją ratować, lub oddadzą życie, ot tak. – Ponownie strzelił palcami.

– To by się zgadzało – mruknął Staszek.

Przypomniał sobie początek pobytu w tej epoce.

Przebudzenie przez łasicę, spotkanie z Markiem. Do-wiedział się, że informatyk i jakaś dziewczyna wdepnęli w łajno. I co? Z marszu ruszył ratować towarzyszkę misji, której wtedy nie znał.

Dlaczego to zrobiłem? No dobra, byłem zdrowo sko-

łowany, zaufałem dorosłemu, mężczyźnie, który sprawiał

wrażenie przywódcy, dałem sobą pokierować. Odwali-liśmy razem kawał dobrej roboty. Ale potem w górach, gdy spotkałem Chińczyków... Wiedziałem przecież, że mnie zabiją, i zamiast się choćby przestraszyć, łgałem, by ją chronić... Za wszelką cenę.

– Wtedy, gdy została postrzelona, zasłoniłeś Helę własnym ciałem... – powiedział do Artura. – Jeden krok w bok... Pochylony byłeś, kolejny bełt strącił ci czapkę...

– Tak? – zdziwił się młody kupiec. – Nawet tego nie zapamiętałem, wszystko rozegrało się tak szybko. Jakby grom uderzył... Ale chyba masz rację. – Zmarszczył

brwi, usiłując pobudzić pamięć. – Chciałem ją osłonić.

Ją, a nie Martę, która stała obok z latarką w ręce. W Heli jest coś takiego... – powiedział cicho. – Coś, co sprawia, że człowiek polubi ją od pierwszego spotkania... Jakieś ciepło, błysk dowcipu, wewnętrzne światło. Wszak nie jest ładna, także jej ciało nie budzi mych żądz. Mimo to zawsze lubiłem być w jej pobliżu.

· 92 ·

Sfera Armilarna

– Dotknięcie nienazwanego – mruknął Staszek po polsku.

– Nienazwanego – powtórzył po niemiecku alchemik, jakby rozważał i smakował to określenie. – Dobrze to ująłeś... W każdym razie jest coś, co sprawia, że staniecie za panienką murem. Wy i inni. Ale i ona o siebie zadbać potrafi , a w kąt zagoniona kąsać będzie śmiertelnie... – uzupełnił po namyśle.

Staszek zagryzł wargi. Wizja, jaką łasica pokazała Markowi... Ta z czasów powstania. Hela, zmaltretowa-na, skatowana, śmiertelnie ranna, zgwałcona, potrafi -

ła wyrwać oprawcy rewolwer z kabury. Umierała, ale zdołała jeszcze zastrzelić tamtych dwu bydlaków. A potem w Norwegii. Gdy ją uwolnili, kilka dni spędziła jakby w półśnie, a potem nagle się ocknęła. I wściekłość wręcz w niej eksplodowała. Powiesiła kata! Potem jeszcze usiek ła jego pomagiera i córkę na szlaku. I Samiłło coś podobnego o niej powiedział...

– Dlatego sądzę, że żyć będzie – zakończył Niemiec swoje wywody. – Jej czas nie nadszedł i nie wy-pełniła jeszcze zadań swego życia. Rana, choć wygląda na śmiertelną, do tej pory jej nie zabiła. Sen siły przywraca. Wejrzeć w głąb ciała nie potrafi ę. Mocz się pojawił, to dobrze, znak, że w nerkach ani pęcherzu nie zalega. Martwię się jednak, co z kiszkami. Choć bywa i tak, że człowiek w brzuch raniony lata całe jeszcze żyje, bo natura ludzka mocną jest. Jeśli jej lekkim jad-

łem i medykamentem pomożemy, wiele przezwycię-

żyć potrafi .

– Medykamentem? – podchwycił Artur.

· 93 ·

Andrzej Pilipiuk

– Nie mam leków, które w takim przypadku pomóc by mogły. – Doktor rozłożył ręce. – Wywar z kory go-rączkę zbić może, ale jej ciało chłodne jak u zdrowego człowieka. Pijawek przystawiać nie ma potrzeby. Puls słaby... Może kordiału podać by warto? Ale nie wiem, czy pomoże się przebudzić.

– We Lwowie, panie, bywaliście. A gdyby tak dria-kiew? Ta ormiańska... Uchodzi za panaceum na wszelkie dolegliwości – odezwała się wdówka.

– O, to wiele wiecie, pani – pochwalił. – Nie mam jej, choć wiele słyszałem o cudownych właściwościach tego leku... Ale gdyby tak... – zadumał się.

Milczeli, nie chcąc spłoszyć myśli.

– Mam mumio – powiedział wreszcie.

Staszek drgnął. Gdzieś z głębin pamięci przebiło zdarzenie z wczesnego dzieciństwa. Poszedł z dziad-kiem na bazar, gdzie rozmaitym szmelcem handlowali przybysze zza Buga. Dziadek kupił wtedy małą saszet-kę czarnego mazidła. Dodawał sobie potem po odrobinie do kawy czy herbaty. Ale na którą z licznych chorób miało pomóc?

– Mumię? Znaczy się, starożytnego trupa kawałek? –

skrzywił się Artur.

– Nie suszone ciało starożytnych, które z Egiptu dociera, ale górski wosk dobywany na stokach Kaukazu –

zaprotestował alchemik. – Panaceum opisane w pismach wielkiego ojca medycyny Paracelsusa, a do Polski przez Ormian sprowadzane i strzeżone pilnie. Jedynie zaufa-nym przyjaciołom po odrobinie sprzedają, na pytania zaś medyków waszych odpowiedź jest jedna: nie ma!

· 94 ·

Sfera Armilarna

– Wam jednak, panie, sprzedali? – rzucił chłopak.

– Jeden z nich odrobinę i w tajemnicy przed pobra-tymcami. Widzę jednak dwa problemy... Pierwszym jest cena.

– To żaden problem – zaprotestował Staszek.

– Na wagę złota je cenią i nie ma w tym, niestety, żadnej przesady – powiedział doktor.

Chłopak wzruszył ramionami i wyciągnął sakiewkę.

– Druga zaś niedogodność jest taka, iż remedium to zdobyłem niedawno i własnych badań nie poczyniłem, tedy zawierzyć muszę temu, co mi opowiedziano i co w księgach wyczytałem. Uczeni z Paracelsusem na czele w zachwytach się rozpływają, ja jednak żywię obawę, iż w słowach ich wiele jest przesady...

– Ale czym jest owa substancja? – indagował Artur.

– Powiadają, iż jest to bardzo stary wosk lub miód sprzed millenniów, który zastygł niczym smoła – wyjaś-

nił alchemik. – Inni twierdzą, że to skrzepnięta krew herosa Prometeusza lub skamieniałe oleum, które, jak uczy Biblia, przesycało ziemię raju... Tak czy inaczej, czym-kolwiek jest ta substancja, ma leczyć uporczywe gorączki, a ludzi nawet umierających do sił i zdrowia przywracać...

– Jak wiele jej potrzeba? – uciął Staszek, przesuwając pierścień na sakiewce.

– Za dwa dukaty wam przepiszę. Jednak na raz daj-cie jej kuleczkę utoczoną tak, by wielkością ziarno pszenicy przypominała. Nie więcej!

Grzebał w swoim kuferku, aż odnalazł pudełeczko wypełnione kawałkami czarnej substancji. Artur poszedł po niedużą wagę jubilerską. Staszek położył dwa

· 95 ·

Andrzej Pilipiuk dukaty na szalce i aż zaklął w duchu, widząc, jak niewiele kawałków specyfi ku otrzymał w zamian.

– Ciekawe. – Młody kupiec ujął odłamek w dłoń. –

Przypomina trochę jantar, tylko że czarny...

– Ale bursztyn pod wpływem ciepła dłoni topić się nie chce – odparł alchemik. – To zaś, gdy w palcach po-trzymasz, rozleje się niczym smoła – ostrzegł.

Kupiec odłożył kawałek. Na palcach pozostał brązo-wy ślad. Zaciekawiony dotknął go końcem języka.

– Gorzkie – stwierdził.

– Jak kilka pręcików szafranu smak wyraźny i kolor złocisty nada garnkowi klusek, tak i mumio odrobina cały kubek przesączy. Moc w tym wielka...

– Jak to podawać? – odezwał się Staszek.

– W ciepłej wodzie lub zagrzanym mleku rozpuści się bez śladu, jeno smak goryczy zostawiając – wyjaś-

nił. – Choć dla wzmocnienia efektu ja bym zrobił napar z ziół...

Wyjął skórzany mieszek i odsypał z niego solidną garść drobnego, jasnego suszu.

– Jak je zaparzać?

– Nie napar, wywar – powiedział lekarz z naciskiem. – To, co dałem, wystarczy na siedem kubków.

– Ile za zioła? – Staszek ponownie sięgnął po sakiewkę.

– Ty już dość zapłaciłeś. – Alchemik powstrzymał

go gestem.

Pożegnał się i wyszedł. Staszek wraz z Martą i Agatą przeszli do kuchni. Służąca szybko rozpaliła ogień.

W miedzianym kociołku namoczyła zioła i gdy woda

· 96 ·

Sfera Armilarna zawrzała, zlała uzyskaną ciecz przez lnianą szmatkę do kubka.

– Postaw na oknie, to szybciej wystygnie – doradzi-

ła wdówka. – Pierońsko to mocne – mruknęła, wyrzu-cając wygotowane resztki z zaimprowizowanego fi ltra.

– Mocne? – zdziwił się chłopak.

– Spójrz, jaki kolor dało. – Rozpostarła ściereczkę.

Jak mocna herbata, pomyślał.

Wywar niebawem wystygł.

– Zachciało mi się alchemii – mruknął Staszek do siebie. Zestawił kubek z parapetu na stół, a potem wyjął

zawiniątko z medykamentem. – Dziadek pił i przeżył

jeszcze kilka lat... – rozważał. – To może i Heli nie otruję?

Odłamał mały kawałek i ścisnął w palcach. Okruch powoli zmiękł. Wrzucony do ciepłego wywaru zaczął się topić. Chłopak zamieszał kilka razy. Na powierzchni pozostała tłusta plama jak na starej herbacie.

– Myślę, że alchemik i zarazem biegły medyk wiedział, co nam sprzedaje – zauważyła Agata. – Ale z drugiej strony... Tak sobie przypominam księgę, którą mąż mi czytał, iż w dawnych czasach na dworach królewskich, nim władcy obiad podano, zawsze ktoś ze służby pierwszy kosztował, czy nie zatrute...

– Tak, pani. – Marta spuściła głowę i posłusznie wy-ciągnęła dłoń po kubek.

– Nie, daj to mnie! – Wdówka podniosła się z krzesła.

Staszek cofnął się o krok z naczyniem w ręce.

– Tylko tego nam jeszcze brakowało! – parsknął. –

Co za zwyczaj zdziczały!

· 97 ·

Andrzej Pilipiuk Przytknął naczynie do ust i pociągnął łyk. Spojrzał

im w oczy. Agata zaczerwieniła się i uciekła spojrzeniem w bok.

– I jak? – zapytał z niepokojem Rip.

Teraz dopiero zauważyli, że stoi w drzwiach.

– Gorzkawe. – Chłopak wzruszył ramionami. – Od ziół albo od tego drugiego. I tyle.

Powędrował do pokoiku. Nic się nie zmieniło. Hela leżała nieprzytomnie. Z pomocą Marty uniósł głowę przyjaciółki i łyżką ostrożnie przelał lekarstwo do jej ust. Połykała, odruch działał...

Wygłupiliśmy się, pomyślał. Bo i co może pomóc trochę smoły, choćby i z Kaukazu?

Siedzieli przy kolacji, gdy poczuł się trochę niewyraźnie. Nieoczekiwanie spostrzegł, że strasznie się poci.

Spodnie przylepiły mu się do łydek.

– Źle się czujesz? – zaniepokoił się Artur. – Poblad-

łeś i pot się na skroniach perli...

– Jakoś tak dziwnie... – mruknął.

Dotknął czoła, było wyraźnie rozpalone.

Albo się zaziębiłem i jakaś grypa mnie bierze, albo to mumio daje ten efekt, zawyrokował.

Usiłował sobie przypomnieć, co na temat specyfi ku mówił dziadek, ale pamięć przechowała głównie obrazy.

Staruszek w swetrze i serdaku z owczej skóry... Trzęsło go z zimna? Po zażyciu czy nie?

Rip i Artur znieśli z piętra szpinet. Agata siadła do instrumentu. Holender wyciągnął skrzypce i zaczęli razem coś grać. Wdówka wyraźnie się ożywiła. Marta

· 98 ·

Sfera Armilarna przyniosła kołacz, cienkie ciasto podobne w smaku do tarty, dosłodzone miodem i suszonymi śliwkami.

Staszek poczuł, jakby wypił dwa piwa. Zrobiło mu się ciepło, a świat uległ jakby odrealnieniu.

To nie mumio, to zioła, uświadomił sobie. Przywyk-

łem je lekceważyć, a przecież łąka to istna apteka i laboratorium chemiczne zarazem. A może jedno z drugim jakoś zareagowało?

Teraz Artur siadł do szpinetu. Cienkie palce młodego kupca zatańczyły na klawiszach. Melodia, która popłynęła, była jakby spokojniejsza. Jak do tańca. Van der Tripp objął wdówkę i pociągnął na środek pomieszczenia. Staszek uniósł głowę i złapał w powietrzu spojrzenie Marty.

Nigdy nie miałem śmiałości, pomyślał. Unikałem wszystkich szkolnych dyskotek. Na prywatki mnie nie zapraszali. A teraz... Teraz mogę po prostu... Bo ona też nie miała wielu okazji. Też czuje tęsknotę.

Wstał i z ukłonem poprosił służącą do tańca. Objął

szczupłe plecy. Zakręcili się. Uśmiechała się, przytulona trochę bardziej niż to wypadało, czuł ciepło dziewczęce-go ciała i naraz naszła go dzika, przewrotna ochota, by musnąć jej wargi pocałunkiem. Powstrzymał się. Czuł

ruch łopatek pod dłonią, przypomniał sobie zasypany śniegiem namiot i Helę. Zaraz potem z głębin pamięci wychynęła Taavi. Namiot, uprawy tych dziwnych roś-

lin i obraz, który dosłownie wypalił mu się w pamięci.

Cudowny... Naga Laponka biegnąca przez strugi wody wyrzucanej przez deszczownie. Drobna, gibka, szczupła,

· 99 ·

Andrzej Pilipiuk jakby utkana z mięśni. Dziecko lasu... Piękna niczym dzikie zwierzątko.

Marta też jest szczupła, choć przecież karmią ją dobrze... – dostrzegł nagle.

Artur zmienił melodię na szybszą. Teraz Staszek tańczył z Agatą. Wdówka przytupywała podkutymi trzewiczkami, a gdy w tańcu mijali Ripa wirującego ze służącą, strzelała ku niemu spojrzeniem. Jej wargi też nieoczekiwanie wydały się Staszkowi niezwykle kuszące.

To na pewno hormony albo gorączka, pomyślał leniwie. Przejdzie... A gdy tylko Hela wydobrzeje...

Wieczór nieoczekiwanie przeszedł w noc. Marta wymknęła się spać przy Heli. Artur dotrzymywał towarzystwa pozostałym, ale też znikł niebawem. Staszek zapadł

w fotel. Powoli ogarniała go senność, lecz nie chciał jeszcze opuszczać ciepłego pomieszczenia, nadal wypełnionego kuszącym zapachem ciasta. Wdówka i Holender rozmawiali jeszcze przez chwilę, wspominając zmarłego męża i brata. Wreszcie też wstali.

Ano, pora spać, pomyślał Staszek, jednak nie był

w stanie dźwignąć się z fotela.

Agata znienacka stanęła na palcach i cmoknęła szwagra w policzek. Rip, trochę zaskoczony, odwrócił się, chyba aby oddać pocałunek, ale ona, zachichotawszy, wywinęła się spod jego ręki i umknęła po schodach na piętro.

Nie ścigał jej. Stał szczęśliwy, z rozmarzoną miną...

– Wiem, gdzie można kupić naprawdę ładne pier-

ścionki – powiedział Staszek ze swego kąta.

Holender drgnął zaskoczony. Teraz dopiero go spostrzegł. Zagryzł wargi.

· 100 ·

Sfera Armilarna

– Nie martwcie się, panie, nic nie widziałem, a nawet jeśli przypadkiem coś zobaczyłem, to zdążyłem już o tym zapomnieć – powiedział chłopak po fl amandzku. – Milczał też będę jak grób.

– Dziękuję. – Gość zażenowany schylił głowę. –

Sami rozumiecie, nadmierna wylewność w okazywa-niu niewinnych uczuć, którą niekiedy w chwili zapo-mnienia cechują się kobiety, łatwo poczytana być może za przesadną frywolność lub zgoła coś jeszcze gorszego...

Staszek przyłożył tylko palec do ust.

– Dobrej nocy, panie Rip – szepnął, wstając. – Do złotnika zajdziemy jutro.

O świcie do naszego pomostu przybił niewielki statek płynący z północy. Sądziłem, że zgodnie z obietni-cą zamkną mnie w celi, ale chyba zapomnieli. Mogłem więc obserwować wyładunek. Zdaje się, iż dostarczo-no paliwa dla zaimprowizowanej latarni, widziałem bowiem, jak tragarze noszą wiązki chrustu, a potem toczą beczki. Sadko tymczasem rozmawiał z kapitanem łajby.

Wreszcie pożegnali się i okręcik odpłynął. Konus ruszył w moją stronę. Wyglądał na wkurzonego do imentu.

I zarazem w jego oczach błyszczała jakaś dziwna rozpacz.

– Co się stało? – zapytałem.

– Wojna – westchnął. – Car wkroczył ze swoją ar-mią na Infl anty. I jest źle.

– Litwie nie zagrozi – uspokoił go Borys. – Jest zbyt słaby, by jednocześnie łyknąć Infl anty i uderzyć na nich.

– Może jakby uderzył, to wreszcie dostałby solidnie nahajem przez pysk – burknął Sadko.

· 101 ·

Andrzej Pilipiuk

– W moich czasach mówiono, że Rosja jest więzieniem narodów – mruknąłem.

– W twoich czasach? – Konus spojrzał na mnie bystro. – Powiedz, jaki będzie przebieg tej wojny?

– Pojęcia nie mam. – Wzruszyłem ramionami. – To dla mnie były wydarzenia odległe o czterysta pięćdziesiąt lat z hakiem, które w dodatku rozegrały się gdzieś daleko, na obrzeżach Europy.

– Coś musisz wiedzieć...

– Wydaje mi się, że Rosja nie przebije się nad Bałtyk aż do czasów Katarzyny Drugiej. – Grzebałem w pamię-

ci. – Czyli jeszcze z dwieście lat jedyny dostęp będzie miała na północy. Car Iwan długo będzie żył i rządził, popadając w coraz większe szaleństwo.

– A Nowogród? – zaciekawił się Sadko.

– Nie mam pojęcia. Nie jestem historykiem. Wiem tyle, ile ze szkoły zapamiętałem.

– Lepiej by nam było w polskich dybach niż pod carskim knutem – westchnął konus. – Tak czy inaczej, tu na wrakowisku nie jesteśmy już bezpieczni – zafrasował się.

– Nie rozumiem? – Spojrzałem na niego zdezorientowany.

– Jesteśmy na szlaku handlowym – tłumaczył cierpliwie. – Jeśli ktokolwiek wyśle posiłki i okręty z uzbroje-niem, będą płynąć tędy. Car głupi nie jest. Z pewno ścią zechce część z nich zatopić. Zatem mogą pojawić się tu jego okręty oraz opłaceni carskim złotem kaprowie i piraci z całego Bałtyku.

– A także niewykluczone, że inni mający na pieńku z Moskwą zechcą się wtrącić – dorzucił jego brat.

· 102 ·

Sfera Armilarna

– A okręty pokoju? – zaciekawiłem się.

– Tych kilka starych kryp nie jest siłą, która przesądziłaby o wyniku wojny – westchnął Sadko. – Poza tym jesteśmy zbyt mało ważną placówką, by któryś zacumował w pobliżu.

– Latarni morskiej potrzebują wszyscy, którzy zechcą tędy nawigować. I dobrzy, i źli – próbowałem go uspokoić.

– Różnie może z tym być... Czasem, gdy większa fl o-ta idzie nocą, lepiej, by latarnia była zgaszona. Wtedy fał-

szywe ognie sygnałowe rozpalone na brzegu mogą dać efekt nader niszczycielski... – mruknął.

Nie wracali już do tego tematu, jednak w ciągu na-stępnych kilku dni zauważyłem, że obsługa latarni poczyniła pewne przygotowania na wypadek napaści. Za-broniono mi wstępu na pokład zachodniego okrętu, Ustawiono na nim dwa niewielkie działka.

Dużo wam to nie pomoże, dumałem, opalając się przed swoją celą. Wypalicie dwa razy. Może zatopicie tym łajbę wielkości kutra rybackiego... A może i to nie.

Ta pozycja jest nie do utrzymania. Tylko że jak ktoś się za was zabierze, to i ja oberwę przy okazji.

Kolejny raz obejrzałem kajdany. Grube, żelazne ogniwa. Jak z cienkiego pręta zbrojeniowego... Łączenia pierścieni były zaklepane i zanitowane. Łańcuch łączył

się z grubymi obejmami na nogi. Te znów zanitowano trzpieniami grubymi jak nity w wieży Eiffl a.

– Kuuso – parsknąłem.

Obejrzałem jeszcze zawiasy obręczy. Tu też grube trzpienie, zaklepane raz na zawsze. Szlifi erką bym sobie

· 103 ·

Andrzej Pilipiuk poradził. Albo grubym pilnikiem, bo gdyby zeszlifować łebki, to dałoby się przez nie wypchnąć...

– Królestwo za pilnik – mruknąłem.

Skąd wytrzasnąć potrzebne narzędzie? Ukraść? Ba, ale jak. Kupić? Nie ma od kogo. Sadko i Borys to bydlaki najbardziej zaufane z najbardziej zaufanych. Z pewnością sukinkoty nie dadzą się skorumpować. Kapitan i jego dwaj pomocnicy? Być może, ale z nimi stykam się tylko podczas posiłku. Hans? Hmmm... No właś-

nie, Hans. Najsłabsze ogniwo. Ale... By kogoś przekupić, trzeba mieć pieniądze. Dostałem od Staszka nieźle wypchaną sakiewkę. Z tym że jest w depozycie u tych dwu wachmanów. Spojrzałem na swój przegub. Zegarek. Dać go Hansowi w zamian za... No właśnie, za co?

Za pilnik?

Ile to może być warte? Patrzyłem na wskazówkę se-kundnika obiegającą tarczę dookoła. Pięćset dukatów?

Może nawet tysiąc. Dukat to trzydzieści dwa grosze. Dobrze wyszkolony robotnik zarobi może dziesięć dukatów rocznie. Taka kwota powinna skusić nastolatka... A jeśli nie skusi? Bo co mu to da? Jak będzie im na dwóch łap-kach służył, to pewnie z czasem zostanie kupcem. I zarobi znacznie więcej. Jeśli zdradzi, to co mu po pienią-

dzach, kiedy nie będzie miał czego szukać w żadnym mieście kontrolowanym przez Ligę? Hanza jest jak zakon. A on czuje się jej częścią.

Szarpnąłem łańcuch w bezsilnej złości. Zabrzęczał

złośliwie. Taki głupi kawałek metalu...

I co byś zrobił, jakbyś tego nie miał na nogach? – zaciekawił się diabeł. I tak stąd nie zwiejesz...

· 104 ·

Sfera Armilarna Pan Rip ukłonił się, salutując kijem. Staszek oddał

pozdrowienie. Rany na plecach jeszcze dokuczały, ale żal było przepuścić możliwość wzięcia kilku lekcji u prawdziwego mistrza. Holender natarł pierwszy, szaleńczo wywijając bronią.

Młóci jak cepem, pomyślał chłopak rozbawiony. To ma być ten doskonały szermierz?

W następnej chwili leżał w błocie, a koniec kija cu-dzoziemca dotykał jego żołądka.

– Nigdy nie lekceważ przeciwnika. Żadnego – powiedział Rip poważnie. – Ot, machnąłem ósemkę, a ty sądziłeś, że to wszystko, na co mnie stać. Stawaj.

Staszek ruszył tym razem do ataku pierwszy. Wykonał kilka niezłych zwodów, lecz efekt był znowu ten sam, z tym że teraz leżał na brzuchu, a kij dotykał jego potylicy.

– Przestań myśleć, przestań planować – pouczył go przeciwnik. – Tak możesz walczyć w portowej zwadzie z byle obszczymurkami. Po prostu zaufaj instynktowi.

Obudź w sobie szermierza.

– Gdzie uczyliście się władania bronią, panie? – zaciekawił się Staszek.

– Spędziłem lat kilka w Wenecji. Ciebie, z tego, co słyszałem, Kozacy szkolili. Stąd i różnica stylów. Jak między chłopskim tańcem weselnym w izbie lub stodole a balem na książęcym dworze. Dla Kozaków liczy się szybkość i siła. Uczą się, jak zadawać cios niczym uderzenie gromu. Nagły, mocny, niszczycielski. Ale obok jest jeszcze gałąź szermierki przeznaczona dla tych, którym natura poskąpiła krzepy. Którzy za to nauczyli się, jak

· 105 ·

Andrzej Pilipiuk siłę wroga przeciw niemu obracać. Nie jak zwyczajnie cios zblokować, ale jak zblokować go tak akuratnie, by godzący w nas sam się skrzywdził.

– Rozumiem.

Coś jakby aikido, pomyślał. Sztuka obrony dla sła-bych. Ale przecież on nie jest chuderlakiem...

Ruszył do ataku. Holender jakby od niechcenia sparował kilka uderzeń. Staszek wykonał zwód i ciął podstępnie, jednak broń w dłoni tamtego tylko drgnęła i po chwili kij chłopaka leżał w błocie. Rip trzymał się za ra-mię. Już się nie uśmiechał.

– Nieźle – powiedział. – Ja też cię nie doceniłem.

Podnieś i stawaj.

Godzinę później Staszek na tyle rozgryzł strategię obrony przeciwnika, że udało mu się dwa razy dotknąć kijem żeber szermierza.

– Szybko się uczysz – pochwalił Holender. – Teraz powiem ci coś bardzo ważnego. Ludzie różnie operują bronią. Wedle różnych stylów szermierki, ale też wkładają cząstkę swojej duszy. To jak zupa. Może być rosół, może być polewka piwna, a każdy jeszcze smak zmienia, przypraw dodając wedle własnego gustu. Umiesz rozgryźć sam styl walki. Gdy stanąłeś naprzeciw mnie, nie wiedziałeś, jak mnie pokonać, lecz szybko odgadłeś i mogłeś kontrować. Taka plastyczność umysłu to bardzo rzadka cecha. Pokonasz dwudziestu ludzi, poznasz dwadzieścia stylów walki i w Europie nikt ci nie stawi pola. Ale... Uczysz się. Pamiętaj. Teraz się bawimy.

W prawdziwym starciu trafi sz na kogoś... Mnie rozgryz-

· 106 ·

Sfera Armilarna łeś w ciągu jednego poranka. Jednak może zdarzyć się tak, że nie wystarczy ci czasu.

– Co robić wówczas?

– Nie broń się, atakuj, by jak najszybciej przechylić szalę losu na swoją stronę.

– A jeśli przeciwnik będzie o wiele lepszy?

– Tak też bywa. Jest na to sposób tylko jeden. Od-bierz mu wiarę w jego własne umiejętności. Okazuj mu lekceważenie. Kpij z niego, nie na głos, bo to niegrzecz-nie, ale w myślach.

– To ma mi pomóc?

– Tak, bo odzyskasz pewność siebie. A jego przestrasz. Zrób coś nieoczekiwanego. Niezrozumiałego.

– To znaczy?

– Jeśli twoje życie zawiśnie na włosku i wywiniesz się tylko cudem, śmiej się i dowcipkuj. Niech myśli, że wyratowałeś się dzięki wyszkoleniu, a nie szczęśliwym zbiegiem losu. Ujrzysz krew wroga na klindze, dotknij jej językiem jak barbarzyńca. Zaszczekaj. Zarycz. Zamucz jak krowa. Niech jego umysł, zamiast poświęcić się bez reszty walce, traci czas i siły nad zrozumieniem, co właściwie wyrabiasz. Jutro pokażę ci coś trudniejszego.

A na razie... Mam tu kilka spraw do załatwienia. Może zechcesz mi dopomóc?

– Jeśli tylko nie jestem potrzebny Ferberom...

– Idź, proszę, zapytaj.

Po kilku minutach szli już błotnistym zaułkiem.

– Domyślasz się, po co przybyłem do Gdańska? – zapytał Holender.

· 107 ·

Andrzej Pilipiuk

– Nietrudno to odgadnąć, panie. Pani Agata to pięk-na kobieta, a i patrzy na waszmości przychylnym wzrokiem.

Gość uśmiechnął się szeroko, a potem westchnął.

– Bratowa moja istotnie od dłuższego czasu myśli moje zaprząta, a i serce mocniej mi bije, od kiedy tylko dotknąłem nogą nabrzeża gdańskiego portu... Wcześ-

niej przyjaźń serdeczna nas łączyła. Myślę, że uczucia te są odwzajemnione i niebawem jeszcze rozkwitną, choć rozsądek nakazuje tu pewną rozwagę.

– Rozwagę?

– Mój nieżyjący brat był ode mnie cztery lata starszy.

Dwa mijają od jego śmierci. Wyglądem, posturą, dow-cipem i sposobem mówienia przypominam go łudząco, tak że jeszcze za życia czasem nas mylono.

– Boicie się, panie, że patrząc na waszmości, widzi raczej jego? – domyślił się chłopak.

– Tak. Ich miłość była płomienna i dziś ogrzewa mnie wspomnienie tego ognia. To nie jest dobre... Jednak przybyłem do tego miasta w celu zgoła odmiennym.

Staszek myślał dłuższą chwilę. Nic jednak nie wy-myślił.

– Księgi kupić lub wiedzę medyczną zgłębić? – strzelił.

– Księgi swoją drogą, okruchów mądrości ludzkiej nigdy dość. Zapewne niejeden dukat gdańskim dru-karzom zostawię. Ale też inne cele mnie przywiodły.

Jak zapewne wiesz, zbójców i morderców tropieniem w miastach zajmują się justycjariusze. Różnie to w róż-

nych miastach rozwiązano. W jednych burmistrz ich

· 108 ·

Andrzej Pilipiuk wyznacza, w innych działają wedle królewskich nomi-nacji. Znaczenia większego to nie ma. Czasem bywa, że powołuje się jeszcze inwestygatorów, którzy, wolni od obowiązków osobistego łapania drobnych rzezimieszków, kierowani są do rozwikłania spraw o szczególnie zagmatwanej intrydze, gdy sprawca zbrodni lub kradzie-

ży nie jest znany... – zawiesił głos.

Staszek zastanawiał się nie dłużej niż dziesięć sekund.

– Istnieją w Hanzie struktury, które posłały was, panie, dla wyjaśnienia, co stało się z Peterem Hansavritsonem. Zapewne przebywaliście czas jakiś w Visby, ale nic nie wskórawszy, udaliście się do Gdańska, gdyż zniknię-

cie Mariusa Kowalika posiada identyczny modus operan-di, zatem liczycie, że trop uda się podjąć w tym mieście.

– Tak. Odgadłeś prawidłowo. Artur nie mylił się w ocenie twej bystrości. Dodam jeszcze, że Gdańsk wydaje mi się kluczem do tej zagadki, gdyż tu mordercy najswobodniej sobie poczynali.

– A może Marius Kowalik przepadł, bo świadomie lub nieświadomie natrafi ł na jakiś ważny trop? – za-myślił się Staszek. – Trop, który mógł doprowadzić go do odnalezienia Petera Hansavritsona lub do wykrycia, kim są zagadkowi mordercy znaczący swój ślad wilczymi ogonami?

– Rozmawiałeś z nim. Czy coś takiego zasugerował?

– Nie. Planował jechać na Gotlandię tak szybko, jak będzie to możliwe... Ale nie pojechał, bo został porwany. Justycjariusz Grzegorz Grot intensywnie poszukuje morderców.

· 110 ·

Sfera Armilarna

– Wiem. Czytałem raport, który wysłał do Visby.

Będę musiał z nim szczerze porozmawiać – westchnął

bardzo ciężko.

Dłuższy czas krążyli po mieście, pozornie bez celu.

Holender najwyraźniej kiedyś tu bywał, teraz chciał sobie odświeżyć znajomość topografi i. Pytał o wezwania kościołów, poprosił, by zaprowadzić go do Wielkiego Młyna i do stoczni na Lastadii. Wreszcie zaszli do jubi-lera. Staszek skorzystał z okazji i kupił broszkę, Holender wybrał piękną srebrną bransoletę. Wrócili akurat na obiad. Reszta dnia upływała w sennej atmosferze. Staszek rąbał drwa na podwórzu, potem z Arturem zabrali się za naprawę dachu komórki. Rip poszedł rozmawiać z Grotem – tym razem samotnie. Marta i Agata coś sobie szyły.

Staszek leżał w swojej komórce i próbował zasnąć.

Przewracał się z boku na bok. Z daleka dobiegał szmer rozmowy, van der Tripp rozmawiał z Arturem po niemiecku.

Dwaj kupcy wyrzuceni na mieliznę, pomyślał chłopak. Obaj mają ten sam problem, wiedzą, że przegrywa-ją. Ich bracia robią fortunę. Pływają okrętami, obracają gotówką. Oni? Dla nich brak miejsca. Mają wiedzę, jak zacząć, ale nie dysponują kapitałem początkowym. Nie mają statku, najmarniejszej krypy, którą można by za-

ładować towarem. Ich los to wieczna druga lub trzecia liga. Młodsi wspólnicy, wyznaczeni do pilnowania do-mów lub magazynów będących własnością bogatszych przedstawicieli rodu. A gdyby tak?

· 111 ·

Andrzej Pilipiuk Zwlókł się z posłania i naciągnął koszulę na grzbiet.

Wszedł po schodkach i zapukał. Otworzył mu Artur.

– O, to ty. – Gestem zaprosił rękodajnego do pokoju.

Rip wyciągnął trzeci kubek i z uśmiechem nalał doń wina z fl aszy. Staszek dosiadł się i pociągnął łyk malagi.

– Nie śpisz jeszcze? – Holender raczej stwierdził niż zapytał.

– Wy też nie – westchnął chłopak. – Zastanawiacie się, skąd wytrzasnąć pieniądze na okręt...

Użył zupełnie współczesnego słowa, ale zrozumieli.

– Ano tak – przyznał Artur. – A dokładniej, zasta-nawiamy się nad problemem takim... Dom w Bergen formalnie w księgach zapisany jest jako własność mojej siostry. Jednak jej roszczeń Duńczycy nie uznają. Nie po to niszczyli kantor, by teraz wypłacać jakiekolwiek odszkodowania. Gdyby jednak sprzedać roszczenia ja-kiemuś możnemu Duńczykowi...

– Za może piątą część wartości – uzupełnił gość ponuro. – Bo to i hazard wielki. Jeśli dom przejmie, zyska.

Jeśli nawet będzie musiał pod stołem Rosenkrantzowi zapłacić, zyska. Ale szanse jego znikome. Bo mienie porzucone własnością jest Korony i na cóż Duńczykom zwracać je komukolwiek, jak za żywe złoto chętni ku-pią. Innych źródeł dochodu wymyślić nie potrafi my...

– Może potrzebujecie wspólników?

– Moi przyjaciele i przyjaciele mego szwagra – Artur się ukłonił – to tacy sami gołodupcy jak my. Moich już poznałeś. Kilkanaście, może kilkadziesiąt dukatów dadzą radę wyłożyć. Jego druhowie serdeczni to żacy, dla których problemem jest stancję co miesiąc opła-

· 112 ·

Sfera Armilarna cić, a wino w trzech czwartych z wodą rozrabiać muszą.

Gdyby jednych i drugich potrząsnąć mocno, grosz marny z kieszeni poleci. Nasze miedziaki dołóżmy i do kupy będzie tego może trzysta dukatów, może i to nie. Towar można za to cudzym statkiem posłać, ale kapitan i właś-

ciciel lwią część zysków przejmą. Za dwadzieścia lat, jeśli interesa dobrze pójdą, pieniądz pomnoży się na tyle, by kupić stuletni wrak...

– A gdybym wszedł jako wspólnik? – zapytał Staszek.

– Masz parę tysięcy dukatów? – Holender spojrzał

na niego pobłażliwie.

– Może tak, może nie. – Wolał nie przyznawać się, ile pieniędzy zdobył przy podziale skarbca Pana Wilków. – Nie tylko złoto wartość przedstawia.

Chłopak podwinął rękaw i odpiął chiński zegarek z przegubu. Położył go pośrodku stołu.

– Jak sądzicie, ile za taką sztuczkę złotnicy dadzą?

Przybysz długo oglądał chronometr. Artur tylko rzucił okiem, widział zegarek już wcześniej.

– Może kilkaset dukatów. Może nawet i tysiąc – zadumał się Holender. – Mechanizm to wielce precyzyjny, ale wartość jego oszacować trudno. Klejnoty, kamienie, kruszec, wszystko to ma swoją taksę. Natomiast wyrób tak fi kuśny wartość posiada o tyle, o ile ktoś zapała chę-

cią, by go posiadać...

– Może jakiś magnat w Koronie lub na Rusi dałby za to lepszy grosz – zasugerował Artur. – Może i sam miłościwie nam panujący król w skarbcu swoim miejsce by dla takiego kuriozum znalazł.

· 113 ·

Andrzej Pilipiuk

– W Amsterdamie i Norymberdze złotnicy bawią się podobnie precyzyjną robotą – powiedział przybysz z Niderlandów. – Owóż na przykład owada w metalu zrobić umieją, któren, sprężyną poruszany, jak żywy po stole biegnie. Za cenę kruszcu takie dziwa sprzedają.

Tam pewnikiem ktoś by czasomierz taki docenić potrafi ł. Ale tu, w Gdańsku? Nie wiem. Zresztą, by kupić okręt, mało będzie...

– W każdym razie gdybyście zmienili zdanie, po-wiedzcie. – Chłopak zapiął bransoletę na nadgarstku. –

Wszak lepiej towarem wartym parę tysięcy obracać.

– Nie obrażaj się. Jeśli coś przedsięweźmiemy, za-prosimy cię do kompaniji. Ale dziś potrzeba nam raczej idei, która pozwoli zrobić coś z niczego – powiedział

gość z westchnieniem. – Sposobu, który pozwoli uczci-wym pomyślunkiem z kamienia pieniądz wycisnąć. Nie mamy pomysłu... Co z tego, że w Nowogrodzie są skór-ki, a w Nowym Świecie kopią złoto, skoro dotrzeć tam nie możemy?

– Byle losu szczęśliwym zrządzeniem zbyt wysoki próg przestąpić, potem już jakoś się potoczy – dodał

Artur. – Spać pora.

– Pora – przyznał Rip. – Jutro wychodzę i nie szukajcie mnie ani się nie martwcie, jeśli przez kilka dni nie dam znaku życia.

Wczesnym rankiem Agata posłała mężczyzn po szafran. Wzuli buty i poszli. Sklepik kolonialny, w którym mogli zaopatrzyć się w tak cenną przyprawę, ulokowa-ny był w pobliżu Targu Solnego. Ponieważ nigdzie im

· 114 ·

Sfera Armilarna się nie spieszyło, postanowili przespacerować się jeszcze nabrzeżem. Staszek szedł w ślad za Arturem, popatrując na ciżbę ludzką przepełniającą port. Dzieciaki, często kilkuletnie, bose i umorusane, dźwigały wiązki chrustu, zwoje sznurów, pęki łyka i rogoży. Starsi toczyli beczki, targali pakunki. Kilku nastolatków z minami starych wyjadaczy siedziało na brzegu kanału i plotło z wikli-nowych prętów kosze, a może wiersze lub wieńczerze?

Usprawnić by to wszystko, dumał chłopak. Tym od pakunków dać takie wózki, jakie mieli Wietnamczy-cy na warszawskich targowiskach. Choć nie, najpierw trzeba by wylać asfalt, bo kółka ugrzęzną w tym błocie natychmiast i na amen... Zamiast plecionych ze słomy i wikliny koszy, warto pomyśleć o solidnych nylonowych torbach. Wielkość koszy zestandaryzować albo zastąpić drucianymi.

Westchnął. Dotarli na Lastadię. Kilkudziesięciu majstrów, pomocników i uczniów uwijało się przy budowie statków. Jedni wbijali w ziemię drewniane koł-

ki, na których opierać się miały dyle podpierające burty.

Inni heblowali deski i belki oparte na kozłach. Skrzypiały długie piły. Huczały młoty, którymi wbijano kliny. Nad wszystkim unosiła się mocna, drażniąca woń grzanej w kotle smoły.

Nieco dalej wywleczono kołowrotami na ląd jakąś większą jednostkę. Leżała na boku. Poczerniała burta wznosiła się jak góra. Na oplatających ją linach uwijali się ludzie. Skrobano deski z pąkli. Paru majstrów z że-laznymi szpikulcami w dłoniach badało stan drewna.

– Remont generalny? – zadumał się Staszek.

· 115 ·

Andrzej Pilipiuk

– Co powiedziałeś? – zdziwił się młody kupiec.

– Widzę, że przygotowują się do gruntownych napraw. – Przełożył swoją wypowiedź na język epoki.

– A tak. To jeden z okrętów zakupionych na potrzeby fl oty kaperskiej. Ociosają burty z małży, wymienią może część poszycia, nasmołują. Może część i miedzianą blachą obić zechcą.

– Floty kaperskiej? – zdziwił się Staszek.

– Nie słyszałeś? Król dał pozwolenie, by zaciąg uczynić i okręty w Pucku wystawić. Za kilka miesięcy ludzi zbiorą i statki obsadzą. Jeno ciekawe, przeciw komu popłyną. – Artur zachmurzył się. – To Hanza powinna strzec Bałtyku. Okręty pokoju nie raz sprawdziły się w tej roli, zaś kaprowie to często łotrzy trudni do od-różnienia od zwyczajnych piratów. – Splunął w błoto.

Wśród tłumu siedział żebrak. Oczy osłaniała mu szeroka opaska, całą twarz szpeciły paskudne blizny po dawno zagojonych ranach.

– Przyjaciele, wspomóżcie nieszczęsnego ślepca –

powiedział zaskakująco wesoło.

Dopiero w tym momencie Staszek rozpoznał męż-

czyznę.

– A niech mnie – szepnął. – Pan Rip...

Artur rzucił jakiś grosz do miseczki i pociągnął go dalej.

– Lepiej udać, że się nie znamy – wyjaśnił. – Zamaskował się, przyczaił, widać chce poobserwować miasto od tej mniej ciekawej strony...

– Rozumiem. Trzeba przyznać, że te blizny wyglą-

dają perfekcyjnie.

· 116 ·

Sfera Armilarna

– Troszkę farbki zmieszanej z gumą arabską lub biał-

kiem jajka – wysunął przypuszczenie Artur. – Jak kto umie, to i bielmo na oku udawać potrafi . Nasi żebracy są bardzo przemyślni.

– Plac Cudów – mruknął chłopak.

– Co powiedziałeś?

– W Paryżu jest takie miejsce. Co wieczór schodzą się tam żebracy z całej dzielnicy. Ślepcy, chromi, kalecy...

Przynoszą część zebranych pieniędzy dla swych wodzów.

A nazwa wzięła się stąd, że nigdzie indziej nie dostrzega się tylu cudownych uzdrowień co tam. Gdy zapada zmrok, ślepi odzyskują wzrok, głusi słuch, garbaci prostują plecy, a niejednemu nawet ręce i nogi odrastają.

Nie pilnowali mnie jakoś szczególnie. Borys najczęś-

ciej siedział na pokładzie środkowej łajby i szył dratwą skórzaną kapotę. Sadko przeglądał jakieś opasłe dzieło poświęcone nawigacji. Kapitana i jego pomocnika nie widywałem prawie. Hans uczył się kupieckiego rzemio-sła, od czasu do czasu prosząc, bym sprawdził mu rachunki. Wiedzieli, że nie ucieknę... Mimo wszystko okręt da-wał mi większe szanse niż loch pod gdańskim ratuszem.

Zacząłem od dokładnego zbadania miejsca mojego uwięzienia. W tylnym kasztelu były cztery kajuty i po-

łożone pomiędzy nimi pomieszczenie techniczne, gdzie niegdyś był ster. Obecnie pozostała po nim tylko dziura.

Pod pokładem znajdowała się rozległa ładownia. Ruszy-

łem schylony, bo pokład miałem tuż nad głową.

Przez szpary sączyło się trochę światła. Wzrok szybko przyzwyczaił się do półmroku. Wnętrze wraku wy-

· 117 ·

Andrzej Pilipiuk pełniono niemal po sufi t kamieniami, beczkami i worka-mi z piaskiem. Zapewne ten balast miał mocniej zespolić go z dnem. Używając kciuka, wymierzyłem średnicę i długość jednej z beczek.

– Kto by pomyślał, że kiedykolwiek przyda mi się wzór na objętość walca – mruknąłem, maszerując dalej.

Klapa w pobliżu końca ładowni prowadziła na pokład.

Wdrapałem się po krótkiej drabince. W przednim kasztelu był skład rupieci. Walały się tu liny i linki, podarte żagle, stare sieci. Nic ciekawego. Choć z drugiej strony...

Przetrząsnąłem stos bardzo starannie w poszukiwaniu młotka, piły, pilnika, osełki lub kawałka piaskowca.

Czegokolwiek, co mogłoby pomóc mi pozbyć się kajdan.

Bezskutecznie. Znalazłem tylko mały zardzewiały kozik.

Przypomniałem sobie, jak swego czasu w górach Norwegii w ruinach chaty wygrzebałem podobny...

Zabrałem narzędzie i trąc o deskę, prawie oczyści-

łem klingę z rdzy. Potem, szlifując o sterczący z relingu ćwiek, naostrzyłem, na ile się dało. Na szczęście rękojeść nie miała luzów.

Uwielbiam spektakularne mordy narzędziami ku-chennymi, obudził się diabeł. Tylko z podrzynaniem gardeł poczekaj, aż wszyscy dobrze zasną...

Puściłem jego słowa mimo uszu. Dalej zapamiętale przeszukiwałem rupiecie.

Poddaj się, dogadywał. Tu jest ci dobrze, ciepło, tu masz żarełko podsuwane pod nos. Tylko kobiet brak.

A co cię czeka tam, na zewnątrz? Głodno, chłodno i do domu daleko. A przepraszam, ty przecież nie masz domu...

· 118 ·

Sfera Armilarna

– Apage – burknąłem. – Jestem wolnym buntowni-kiem, morze i kupa desek mnie nie zatrzymają!

Jak sobie życzysz, burknął. Tylko gdy weźmiesz się za bary z morzem, nie zapomnij o żelazach na nogach, bo się utopisz. Idę naszykować kociołek z siarką.

Zacząłem od liny. Wyszukałem w składziku kilka najgrubszych sznurów. Zwinąłem je i ukryłem pod jednym z worków z piaskiem w ładowni. Następnie przejrzałem beczki stanowiące balast. Były stare i zniszczone.

Spękane, spróchniałe, nadżarte przez korniki.

– Cóż, było do przewidzenia, przecież dobre są zbyt cenne, by szły na zmarnowanie – mruknąłem nieco roz-czarowany.

Wreszcie wybrałem jedną w miarę całą. Wysypałem z niej piach. Obejrzałem i opukałem. W ładowni było wilgotno, nie rozszczelniła się... Nie spieszyłem się. Pracowałem sobie powolutku i metodycznie. Wymieniłem dekiel beczki. W szpary wcisnąłem sznurek dobrze na-tarty woskiem ze świecy.

Pani Agata postawiła przed Staszkiem miskę z kaszą.

Podziękował z uśmiechem i zaraz zaczął wywijać łyż-

ką. Pod perłową górką pęczaku znalazł kawałki ciemnego mięsa.

– Co to jest? – zapytał, delektując się nieznanym smakiem. – Wołowina jakby, ale i ryby posmak czuję?

Wszak nie tuńczyk ani nie krowa, bo jej się śledziami nie karmi...

– To z wieloryba – wyjaśniła wdówka. – Nieczęsto zapuszczają się na nasze morze, ale dni temu parę jedną

· 119 ·

Andrzej Pilipiuk taką bestię opodal Helu ubito. Niejedna gospodyni nie chce tego widzieć w swej kuchni, twierdząc, że zbyt tłusta to zwierzyna i smak posiada nazbyt wyrazisty. Jednak gdy kto dobrze przyrządzić morskiego potwora potrafi , jedzenie smaczne i sycące mieć będzie... – Uniosła dumnie głowę, dając do zrozumienia, że jej zawdzięczają smak potrawy.

Jeszcze jedna ciekawostka różniąca nasze epoki, po-myślał chłopak sennie. Za moich czasów o wielory-bach słyszałem, że trzeba je ratować przed wyginięciem.

„Uwolnić orkę”, „zachować walenie” i te sprawy. Tu ka-wałek jednego znajduję po prostu na talerzu...

Marta stanęła w drzwiach.

– Panienka Hela ocknęła się! – wydyszała urado-wana.

Staszek odłożył łyżkę i spiesznie zbiegł za nią po schodach na dół. Hela siedziała na łóżku zakutana w kapę. Wyglądała prawie normalnie, jeśli pominąć strasznie brudne i potargane włosy.

– Jak się czujesz? – zapytał z troską.

– Źle. – Pokręciła głową. – Jakbym się nałykała kamieni. Boli i wszystko sztywne. Cały brzuch. Ile czasu minęło? Jak długo spałam?

– Kilka dni – bąknął.

– Dziewięć dni temu postrzelono cię, pani – wyjaś-

niła Marta. – Od tego czasu bez świadomości leżałaś, jeśli pominąć jedną chwilę przebudzenia.

Hela spojrzała przelotnie na palec ozdobiony pier-

ścionkiem. Zmarszczyła brwi.

· 120 ·

Sfera Armilarna Pamięta, uświadomił sobie Staszek. Trzeba było ściągnąć, póki spała, może zdołałbym jej wmówić, że to było tylko urojenie...

Jego przyjaciółka uśmiechnęła się trochę zbyt słodko i mrużąc złośliwie powieki, spojrzała na niego wzrokiem, który mówił „jeszcze się policzymy!”.

– Pomóżcie mi się podnieść – poleciła.

Opuściła nogi na podłogę i powoli, chwiejnie wstała.

Złapała się dłonią szczytu łoża. Zacisnęła wargi. Przez chwilę trwała uczepiona ramienia służącej, potem usiad-

ła na posłaniu.

– Słabam – westchnęła. – Kolana nie chcą mnie słuchać. Staszku... – Odnalazła chłopaka spojrzeniem.

– Jestem. – Podszedł bliżej.

– Potrzebuję kuli. Dwu, pod pachy... Zrobisz? Bo kupić... chyba się nie da...

– Pod pachy... Ach, jasne.

Przypomniał sobie starą rycinę, pochodzącą bardziej z jej epoki. Wiarus, chyba wojsk napoleońskich, z sumia-stym wąsem, wsparty na czymś takim.

– Słaba jestem – powtórzyła. – Miękko mi w nogach. Takie mrowienie przechodzi od miednicy aż po łydki. I w głowie się kręci.

Staszek popatrzył na krople gęsto pokrywające skronie Heli.

Tak niewielki wysiłek wycisnął tyle potu, pomyślał

szczerze zmartwiony. Źle mi to wygląda...

– Mrowienie? – zapytał. – Może to kwestia prze-wodnictwa w nerwach rdzeniowych. Coś się porobiło

· 121 ·

Andrzej Pilipiuk z kręgosłupem od uderzenia bełtu? Może dysk wypadł

czy co? – Zamilkł, niepewny, czy to, co mówi, ma sens.

– Co na to poradzić?

– Nie mam pojęcia. – Spuścił wzrok i bezradnie roz-

łożył ręce. – Niestety, neurologia nigdy mnie jakoś szczególnie nie interesowała...

– To minie – uśmiechnęła się służąca. – Kucharka rosołu nagotowała z zacierkami.

Hela kiwnęła głową i opadła na posłanie. Otarła czoło. Pomacała dłonią przedramię drugiej ręki, jakby chciała ocenić, ile ciała zostało na kości.

– Przy zranieniu w brzuch nie powinnam jeść absolutnie nic! – odezwała się cicho. – Gdzie mnie trafi ł?

– Centymetr poniżej pępka – wyjaśnił Staszek. –

Weszło głęboko, prawie na wylot.

– Czyli powinnam być martwa natychmiast albo w ciągu najdalej kilku dni – szepnęła. – Zamiast tego zapadłam w dziwny, bardzo głęboki sen bez snów...

– Podejrzewam, że nanotech spowolnił procesy życiowe, by łatwiej załatać uszkodzenia.

Zamyśliła się, a potem wolno pokręciła głową.

– To się nie zrośnie – powiedziała w jidysz. – Nie ma najmniejszych szans. Postrzeleni w tym rejonie konali najdalej na trzeci dzień. Zesztywnienie powłok brzusznych wskazuje na rozwijający się stan zapalny lub zakażenie.

Przełknął ślinę

– Co radzisz? – zapytał w tym samym języku.

– Twoja wiewiórka chyba umiera. A ja razem z nią.

To paradne... Nie wiem nawet, czy jestem żywa, czy martwa, a tu taka siurpryza!

· 122 ·

Sfera Armilarna Kpiła, ale wyczuł w jej głosie strach.

– Jak ją... Jak was ratować? Znasz się na medycynie?

Jesteś córką lekarza z Nowolipek – przypomniał sobie.

– Profesja papy, całe to grzebanie w ludzkich fl akach, specjalnie mnie nie interesowało. – Wzruszyła ramionami. – Za to ona się zna. Przecież wiesz, mówi-

ła ci. Szkolili ją do opatrywania rannych powstańców.

A ja? W getcie podczas walk robiłam wszystko, co kazano. Przy rannych też. Kompresy zmieniałam i przynosiłam wodę, zamykałam oczy tym, którzy odeszli...

Czasem nie dość było naszych, by choć kadisz za poleg-

łych odmówić – westchnęła. – Nic nie wiem. No, teorii trochę może. Po mojemu trzeba było natychmiast po postrzale operować. Wyciągnąć parę metrów jelit. Od-kazić. Pozszywać. Bez tego się nie uda. Nie masz peni-cyliny ani nawet karbolu. Nie masz sulfamidów, igieł, jedwabnych nici.

– Nie mam – westchnął.

Po twarzy przelatywały tiki nerwowe, ale rysy pozostałe te same, Heli. Tym razem przebudzona nagle druga osobowość nie zdołała opanować nerwów sterujących mimiką.

– Muszę ją ratować – powtórzył bezradnie.

– Nie dasz rady. Nikt nie da... – szepnęła. – Chyba że faktycznie nafaszerowano was preparatami tych nie-ziemców... Wtedy jest cień szansy. Ale jak niby mogło-by to działać? Otorbienie uszkodzonych tkanek? Zwap-nienie może... Przy ciężkich zranieniach, gdy powstanie skrzep, z czasem wrastają weń nowe naczynia krwionoś-

ne i rozpuszczają go. Może tu zajdzie podobny proces.

· 123 ·

Andrzej Pilipiuk Może krwotok wewnętrzny nie rozlał się, tylko coś ści-nało krew?

– Czyli nie możesz być pewna, że umiera... umie-racie?

– Nie...

Przymknęła powieki. Oddech się uspokajał. Po chwili zasnęła. Skrzypnęła deska progu. Zawiesista woń napłynęła falą. Staszek odwrócił głowę. Nie mylił się. To Marta stanęła w drzwiach z miską rosołu w ręce.

– Śpi – wyjaśnił.

– Posadź, oprzyj na poduszkach i podtrzymaj gło-wę – poleciła. – Nakarmić ją musimy i tak. Niknie w oczach – dodała z troską.

Długo szukał po targowisku, chłopi ściągnęli na jarmark z towarami, które mogły zainteresować mieszczu-chów. Znalazł jednak w końcu grabie. Obejrzał. Styliska wykonano chyba z grabu. Drewno było dobrze wygładzone, przyjemne w dotyku. Błyszczało lekko jak pola-kierowane. Natarto je olejem z lnu albo nawoskowano.

Zważył w dłoniach, nie były ciężkie.

Gdyby tak mieć aluminium albo chociaż bambus, pomyślał.

Oparł końce o ziemię, wsunął pod pachy. Oparł się ciężko, by sprawdzić wytrzymałość.

– Na długość chyba dobre – mówił do siebie. – Trzeba odpiłować zęby, skrócić trochę beleczki, obić skórą albo tkaniną te beleczki, które pójdą pod pachy. Jakiś uchwyt by się jeszcze przydał, żeby mogła dłonią złapać...

Końce styliska się obije metalem albo zabezpieczy jaki-

· 124 ·

Sfera Armilarna miś tulejkami, żeby drewno nie popękało. Miejmy nadzieję, że nie będą długo potrzebne. Że wyzdrowieje... –

doprecyzował natychmiast, by nawet myślą nie zapeszyć.

Chłop, widząc jego poczynania, wyszczerzył

w uśmiechu poczerniałe pieńki zębów.

– Trzy grosze – rzucił morderczą w swoim mniemaniu cenę.

Staszek w udawanym oburzeniu uniósł oczy ku niebu, ale zapłacił bez szemrania. Wrócił przez bramę i po-grążony w zadumie szedł ulicą Długą. Naraz spostrzegł

swój cień.

Szlachecki strój i grabie na ramieniu, pomyślał nieoczekiwanie wesoło. Dobrze, że Grot mnie nie widzi, zaraz zacząłby coś podejrzewać...

Rozkład dnia był szalenie monotonny. Rano budził mnie Hans. Szedłem na śniadanie do pomieszczenia, które ochrzciłem mesą. Po śniadaniu zapisywałem Hansowi porcyjkę równań matematycznych i sprawdza-

łem te rozwiązane w dniu poprzednim. Potem łebka brał

pod opiekę stary kapitan. Widywałem ich, jak wędrują po pokładzie. Stary perorował, czasem rzucał jakieś pytanie. Hans, zdaje się, kuł na pamięć wszystkie charak-terystyczne punkty wybrzeża na trasie z Lubeki do Rygi.

Sadko lub Borys łowili ryby. Czasem z pokładu, czasem brali czółno lub żaglóweczkę. Nie mieli tu nic do roboty, ale nie wyglądali na znudzonych. Często ćwiczyli szermierkę na pomostach.

Walka na moście, pokpiwałem w duchu. Jak w nowogrodzkich bylinach... Gdy uważa się przeciwnika za

· 125 ·

Andrzej Pilipiuk godnego i honorowego, zaprasza się go do boju na most.

Mnie nie zapraszają. Choć pewnie dlatego, żebym się nie zwalił do wody.

Przypomniała mi się batalistyczna scena starcia dwu armii z fi lmu „Nocny patrol”. Miałem dużo czasu. Prawie mnie nie pilnowali, w ich mniemaniu nie mogłem uciec...

Minął dzień, potem drugi i trzeci. Powiązałem sznu-ry w grubą linę. Zaopatrzyłem w węzły. Uzyskałem dzię-

ki temu prymitywną drabinkę linową długości około pięciu metrów. Beczkę oplotłem rzadką, luźną siatką ze sznurków i chwilowo ukryłem w kącie. Wreszcie osiąg-nąłem etap przygotowań, na którym mogłem pomyśleć o konkretnej dacie.

Podjąłem decyzję. Piątek... A dokładniej noc z piąt-ku na sobotę. Zaraz po śniadaniu powędrowałem do swojej celi. Wydobyłem nożyk z dziury w sienniku.

Końcem ostrza zacząłem podważać gwoździe trzymające okno. Były trzy. Grube, kowalskiej roboty. Siedziały głęboko wbite w żywiczne drewno ramy. Korozja sprawiła, że niemal wrosły w swe gniazda. Przypominały hufnale do kucia koni, miały grube kwadratowe łebki.

Próbowałem je rozruszać, powoli i delikatnie. Naciska-

łem nożem. Lewo – prawo, do szyby – od szyby. Tak jakbym luzował chory ząb w dziąśle... Nie spieszyłem się.

Stopniowo zaczęły się chwiać.

Wreszcie zdołałem je rozruszać i wyciągnąć. Potem, nie otwierając okna, wsadziłem je na miejsce. Byłem prawie pewien, że takie szczwane lisy jak Sadko i Borys ja-koś musieli się zabezpieczyć na taką ewentualność. Za

· 126 ·

Sfera Armilarna dobrze już poznałem tych sukinkotów. Do tak odpowie-dzialnych zadań nie wyznacza się byle kogo. Po obiedzie odgiąłem ołowiany panel trzymający jedną z gomółek szkła. Poluzowałem i wyciągnąłem szybkę. Wyjrzałem ostrożnie przez otwór. Nie pomyliłem się. W ramę od zewnątrz wbito kolejny gwoździk. Zaczepiono o niego sznureczek biegnący po burcie gdzieś w bok, prawdopodobnie do kajuty Hansa. Przyszpiliłem go drewnianym klinikiem do szpary w dechach i przeciąłem. Teraz dopiero ostrożnie otworzyłem okno. Wychyliłem się i wbi-

łem kozik głęboko pod parapetem. Mocno utkwił w starej dębinie. Na wszelki wypadek dobiłem go kilkoma uderzeniami obcasem drewnianego chodaka.

Fiu, fi u, zagwizdał z podziwem mój diabeł stróż. Teraz możesz niepostrzeżenie wyskoczyć oknem i się utopić.

Zignorowałem palanta. Czekała mnie najtrudniejsza część zadania... Upewniłem się, że Hans jest na środkowym wraku, po czym zszedłem do ładowni. Upatrzona beczka nie była duża, tak z pięćdziesiąt, może osiemdziesiąt litrów. Dźwignąłem ją i zaniosłem do swojej celi. Przywiązałem koniec liny do oplotu i ostrożnie spuściłem oknem. Choć było spore, ledwo zdołałem przecisnąć. Linę w połowie przymotałem do sterczącej z poszycia burty rękojeści kozika. Zamknąłem okno, wetknąłem gwoździki na miejsce i troszkę je przyklepałem, żeby nie było nic widać.

Zrobiłem to dosłownie w ostatniej chwili. Nie mi-nęło pięć minut, gdy na trapie zastukała podkładka.

Hans przyszedł zaprosić mnie na kolację. Piątek... Sadko

· 127 ·

Andrzej Pilipiuk i Borys byli chyba prawosławni, Hans jeszcze w Bergen głosił chwałę nauk Lutra. Jakiej religii był kapitan i jego pomocnicy, nie dociekałem. Czas postu uszano-wali wszys cy. Pożywialiśmy się w milczeniu. Świece odbijały się w gładkiej powierzchni oliwy. Łamaliśmy gruby bochen ciemnego chleba, moczyliśmy kęsy w misie...

– Nie macie apetytu, mistrzu Markusie? – zagadnął

kapitan. – Nie służy wam strawa czy też inne są przyczyny?

– Smutek – wyjaśniłem. – Melancholia mnie ogarnia. Jestem człowiekiem czynu, a tymczasem utknąłem na wrakowisku i nie wiem, ile jeszcze czasu przyjdzie mi tu spędzić...

– Parę tygodni, może miesięcy. – Borys wzruszył ramionami. – A nawet jeśli lat, cóż z tego? Czy wam tu czegoś brakuje poza swobodą włóczęgi?

– Towarzystwa kobiet, książek, gwaru ulicznego –

zacząłem wyliczać.

– Ano, jest to problem – przyznał kapitan. – Cierp-cie i czekajcie, a doczekacie się. Albo i nie doczekacie. –

Rozłożył ręce. – Będzie, co ma być. A może nic nie bę-

dzie... – fi lozofował.

– Będzie, co ma być – westchnąłem.

– Książki mam dwie, jedną po angielsku, drugą po duńsku, mogę pożyczyć.

– Może i skorzystam.

– A ja bym prosił do mnie na słowo. – Skłonił się konus.

Rad nie rad, wytarłem miskę do czysta skórką chleba i poszedłem do jego kajuty. Otworzył skrzyneczkę.

· 128 ·

Sfera Armilarna

– Powiedz mi – zagadnął. – To jest jakiś rodzaj broni?

W ręce trzymał... granat. Wyglądał jak typowa cytrynka. Na łyżce miał chińskie oznaczenia.

– Skąd to macie? – wykrztusiłem.

Spojrzałem na Borysa. Uśmiechał się ironicznie. Sukinkoty musieli zdobyć go w Dalarnie...

– To taka mała bomba... – wyjaśniłem. – Lepiej przy tym nie majstruj, bo wylecimy wszyscy w powietrze.

Patrzył na mnie uprzejmie, ale widać było, że nie zrozumiał.

– To wybuchnie ze straszną siłą – wyjaśniłem. –

Wystarczy odgiąć te druciki, wyciągnąć zawleczkę, zaciskając w dłoni. A potem rzucić. Łyżka odskoczy i po czterech sekundach bum.

– Tak i dumałem, że to nie kula do armaty, tylko coś sprytniejszego. Jak silnie wystrzeli? Jak kiszka prochu?

Dwie? Cztery?

– Nie mam pojęcia. – Wzruszyłem ramionami. –

Używałem podobnych w wojsku, ale nie znam siły waszych ładunków prochowych. Ten metalowy korpus roz-padnie się na ostre drzazgi, potną wszystko w promieniu kilkudziesięciu łokci, a dolecą na kilkaset z taką siłą, że tam jeszcze poranią...

Gwizdnął cicho.

– Widzę, że sumiennie podeszliście do kwestii zbadania tego, co znaleźliście w Dalarnie – mruknąłem.

– My tylko zebraliśmy, co się dało, odkupiliśmy od Lapończyków to, co wygrzebali ze zgliszczy – westchnął. – Zbadać to miał Marius Kowalik.

· 129 ·

Andrzej Pilipiuk

– Problem w tym, że został porwany – mruknąłem.

– Nie jest to problem jedyny – westchnął Borys. –

Okręt, którym przewoziliśmy znaleziska do Visby, zatonął w drodze. Utraciliśmy rzeczy bardzo cenne, w tym machinę, którą Staszek nazwał ratrakiem, a która po śniegu biegła, jakby na bransoletach z grubych metalowych sztabek...

– Pojazd gąsienicowy? – zdumiałem się.

– Do tego wielopały, jedzenie w metalowych pudeł-

kach oraz ogrom urządzeń spalonych lub uszkodzonych przez pożar – wyjaśnił Borys.

Dlatego Staszek i Maksym bez trudu dotarli do Sztokholmu, a potem przeprawili się przez Bałtyk, do-myśliłem się. Ci dwaj zakapiorzy byli zajęci zabezpiecza-niem wszystkich karbów dalekiej przyszłości...

– Jak to się stało? – zapytałem.

– Powóz zapalił się, stojąc na pokładzie – opowiadał konus. – Sam z siebie... Próbowaliśmy gasić go wodą, ale nic to nie dało. Nie zdążyliśmy też zepchnąć go z po-kładu, gdyż żar nie pozwalał podejść. Przepalił dechy, przepalił dno... Parę rzeczy zaledwie zdołaliśmy dobyć ze skrzyń i unieść z kipieli. Czemu to tak? – Spojrzał

na mnie.

– System autodestrukcji może? – rozważałem. – Ma-szynie tej wydano rozkaz, by po upływie jakiegoś czasu zniszczyła samą siebie. – Przełożyłem wypowiedź na ję-

zyk pojęć, które mogli zrozumieć. – Albo...

– Albo ktoś wydał jej ten rozkaz z daleka głosem, którego nie słychać – uzupełnił olbrzym ponuro. – Ktoś, kto ocalał...

· 130 ·

Sfera Armilarna

– Nie można tego wykluczyć – westchnąłem.

Zagryzłem wargi. Dobrze pamiętałem strach, któ-

ry ogarnął mnie, gdy w Bergen alchemik Sebastian powiedział mi o sygnałach radiowych nadawanych z miasta. Przypomniałem sobie także skowyt torturowanego Chińczyka...

– Tak czy siak, przepadły skarby ogromnej warto-

ści – rzekł Sadko. – W grocie opodal Bergen spoczywają szczątki metalowego komara. Ale nie zdołamy teraz udać się po nie.

Gdyby zbadali wszystkie przedmioty z przyszłości, zadumałem się, co by im to dało? Silnika spalinowego nie skopiują, potrzeba do tego przemysłu chemiczne-go, żeby uzyskać paliwo. Radio czy kamery to techni-ka odległa tak, że nie ma szans. Może poradziliby sobie z obiektywem, ale układów scalonych nie odrobi im żaden złotnik. Broń? Karabin czy pistolet maszynowy? Ich proch brudzi straszliwie, kanał, którym biegną gazy na-pinające suwadło, momentalnie się zapcha niedopalony-mi resztkami prochu. Rewolwer? To już prędzej, ale nie umieją jeszcze wyprodukować stali na tyle wytrzymałej, by można było zrobić cienkościenne elementy bęben-ka i lufy. Albo będzie pierońsko masywny i ciężki, albo rozerwie go po którymś strzale. Aluminium? Ogromny skok technologiczny ale... nie umieją go wytwarzać.

Granatu też nie skopiują. Mogą co najwyżej użyć jakiegoś wytworu z przyszłości, by zmienić swoją teraźniejszość. Walną z kałacha i zdmuchną kogoś, kto nie zostałby zastrzelony w tej epoce, bo nie było szans podejść wystarczająco blisko...

· 131 ·

Andrzej Pilipiuk Wreszcie przyszła pora na spoczynek. Sadko jak każ-

dego wieczora odprowadził mnie do kajuty i obrzucił ją szybkim spojrzeniem. Sprawdził kajdany na moich nogach i uspokojony wyszedł. Zatrzasnął drzwi, usłysza-

łem szmer rygla.

– Godzina – przykazałem sobie surowo.

Zapadał wiosenny mrok. Tu, na północy, słońce zachodziło powoli, wręcz majestatycznie, a po jego zniknięciu dłuższy czas było jeszcze jasno. Wreszcie uznałem, że wszyscy już śpią. Pomny nauk płynących z fi lmów o ucieczkach z więzienia uformowałem pled tak, aby na pierwszy rzut oka wyglądał jak śpiący człowiek. Wyciąg-nąłem gwoździe. Otworzyłem ostrożnie okno i raz jeszcze wszystko zlustrowałem. Dobra nasza... Palnąłem się w głowę, aż zadudniło.

– Zamiast myśleć, bawię się w robienie kukieł... –

parsknąłem. – Przecież nie mam tu o co liny zaczepić.

Wywaliłem siennik na środek pomieszczenia. Zdją-

łem deski z łóżka. Wciągnąłem koniec sznura i starannie przywiązałem do ramy mebla. Przymotałem buty do pasa. Ostrożnie przerzuciłem skute łańcuchem nogi przez okno. Wyrwałem kozik. Mógł się jeszcze przydać.

Beczka tańczyła na falach. Widziałem ją. Powoli zaczą-

łem spuszczać się w ciemność. Kajdany na szczęście nie dzwoniły. Wreszcie poczułem liźnięcie morza na stopie.

Woda była zimna, ale uznałem, że jakoś wytrzymam...

Rosjanie mówili prawdę. W żelazach dyndających u nóg niechybnie bym utonął. Przeklęte okowy ciągnęły do dna jak jasna cholera... Oparłem się na beczce. Zanurzy-

ła się głęboko, ale na szczęście miała niezłą wyporność.

· 132 ·

Sfera Armilarna Dobrze wyliczyłem. Mogłem użyć jej jako pływaka. Puś-

ciłem się liny i odwiązałem koniec od mojej „jednostki pływającej”. Uczepiłem się sieci linek oplatającej klepki.

– Witaj Litwo, a może Żmudzi, oto nadchodzę –

mruknąłem i odbiłem od burty mego więzienia.

Płynęło mi się, szczerze powiedziawszy, tragicz-nie. Nie mogłem użyć nóg, wiosłowałem to jedną ręką, to drugą, starając się jednocześnie utrzymać na beczce. Dwa razy, mimo ostrożności, zwaliłem się do wody.

Łańcuchy natychmiast ciągnęły mnie w głębinę, ale za każdym razem wdrapywałem się ponownie na prowizoryczny pływak. Na szczęście prąd niósł mnie powoli w stronę brzegu. Klify zbliżały się, fale stały się większe.

Przemarzłem w chłodnej wodzie na kość.

Gdy co jakiś czas obracałem głowę, widziałem ma-lejące sylwetki wraków i płomień sygnałowy na najdal-szym z nich. Wszystkie okna były ciemne. Najwyraźniej się udało. Nikt niczego nie zauważył.

Minęło pół godziny, potem godzina. Fale niosły mnie wzdłuż brzegu. Beczka chyba trochę przecieka-

ła, zanurzała się wyraźnie coraz głębiej, ale na szczęś-

cie znajdowałem się już blisko. Wreszcie poczułem pod stopami piach. Dobrodziłem do brzegu. Obejrzałem się.

Ogień nadal płonął, mała, jasna plamka, daleko na ot-wartym morzu. Chyba nadal nie spostrzeżono, że wywiałem.

– I co, frajerzy? – Pokazałem niewidocznym prześla-dowcom „międzynarodowy znak pokoju”. – I kto tu jest debeściak? – Euforia wręcz mnie uskrzydlała, ale wraz z podmuchami wiatru przyszło otrzeźwienie. – Przede

· 133 ·

Andrzej Pilipiuk wszystkim pozbyć się tych cholernych łańcuchów – rozkazałem sobie. – Daleko w nich nie zajdę...

Łatwo powiedzieć: „pozbyć się”. Bez narzędzi mog-

łem co najwyżej spróbować rozkuć je przy użyciu kamienia. Niestety, plaża była jak na złość piaszczysta. Po długiej chwili marszu wzdłuż brzegu znalazłem pierwsze, niezbyt duże otoczaki. Położyłem okowy na większym, mniejszy ująłem w dłonie i zacząłem zapamiętale walić. Nie musiałem przejmować się hałasem, szum fal przyboju zagłuszał wszystko.

Łańcuch jednak uparcie nie chciał się poddać. Był

gruby, chyba został też zahartowany. Przeniosłem się kawałek dalej. Tu leżał większy głaz. Kułem, ile wlezie, ogniwa spłaszczyły się, ale nadal trzymały. Spojrzałem na zegarek. Pierwsza w nocy? Za jakieś cztery godziny wstanie świt. Do tego czasu muszę być daleko, inaczej będzie źle... Bardzo źle.

Znalazłem kawał czarnej, ciężkiej, kanciastej skały.

Złom bazaltu czy co? Waliłem i waliłem. Momentami aż szły iskry. Wreszcie kajdany zaczęły się poddawać. Skle-pałem cały kawałek łańcucha na płasko. Giąłem je, aż wreszcie złamałem.

Na kostkach pozostały mi obręcze z wiszącymi krótkimi odcinkami łańcucha, ale tym postanowiłem zająć się później. Wzułem przemoczone buty. Zebrałem się do marszu, poruszyłem nogami i aż syknąłem z bólu. Od dwu tygodni nie mogłem zrobić tak dużego kroku. Stawy się trochę zastały. Mokre ubranie lepiło się ohydnie do ciała. Utrudniało ruchy. Ruszyłem ledwie widoczną ścieżką na koronę klifu. Minąłem kilka spróchniałych

· 134 ·

Sfera Armilarna krzyży. Zapewne tu pogrzebano zwłoki ofi ar katastrof morskich, o których mówił Hans. Szedłem twardo.

– Muszę dotrzeć do Gdańska – rozkazałem sobie na głos. – Pójdę do Ferberów i...

Zdusiłem przekleństwo. A jeśli Artur i Agata też należą do spisku? Staszek wyciągnął mnie z pudła, ale trafi łem prosto na pokład „Srebrnej Łani”. Poszedł do portowej tawerny szukać dla mnie statku czy może skorzystał z pomocy Artura? Bo jeśli tak...

Muszę odnaleźć Staszka, skorygowałem wcześniejsze plany. Przydybać go dyskretnie... O ile, psia mać, jest wolny! Bo skoro zapuszkowali mnie, to i jego pewnie wolą mieć pod kluczem. No nic, na razie do Gdańska, potem się zobaczy. Jak daleko jestem? Próbowałem sobie odtworzyć w myślach mapę. „Srebrna Łania” płynęła do Rygi.

Ryga leży na Łotwie, czyli w księstwie Semigalii i Kur-landii. Tfu. Jakim księstwie, tam nadal siedzą Krzyżacy, sekularyzacja infl anckiej gałęzi zakonu nastąpi... Eeee...

Nie mogłem sobie przypomnieć. W każdym razie niedługo. Pal diabli. Jestem zapewne na północ od Królew-ca. Mijaliśmy Kłajpedę? Nie wiedziałem. Brzeg biegł niemal prosto na południe, a na półwyspie sambijskim byłby ułożony równoleżnikowo z zachodu na wschód.

Policzmy: czterdzieści do sześćdziesięciu kilometrów marszu dziennie... Może tydzień, no, dziesięć dni, i chyba dotrę. Bez żarcia się nie da. Za dwa dni podejdę do jakiejś chaty i zaproponuję, że odpracuję dniówkę za kawałek chleba. Tylko najpierw trzeba się pozbyć reszty kajdan. Po drodze trzeba sforsować Niemen i Wisłę.

Mostów nie będzie, ale może ktoś łódką przewiezie.

· 135 ·

Andrzej Pilipiuk Ruszyłem. Niebawem zaczęło dnieć. Tygodnie spę-

dzone w lochu, choroba i pobyt na pokładzie paskudnie odbiły się na mojej kondycji. Przeciąłem płaskowyż i wszedłem w las. Brzozowy zagajnik ciągnął się woko-

ło. Ruszyłem tak, by wykorzystać osłonę drzew, a jednocześnie nie oddalać się zbytnio od linii brzegu. W pa-mięci usiłowałem sobie odtworzyć mapę, ale wszystko mi się równo zajączkowało.

Trzeba było uczyć się geografi i, nie informatyki, pokpiwał bezlitośnie diabeł.

Dobra, nieważne, uspokoiłem się. Mam morze w pobliżu, a Gdańsk leży nad morzem. Trzeba po prostu iść wzdłuż wybrzeża... A może jednak nie? Moi strażnicy wiedzą, że nie znam okolicy. Będą mnie szukać właśnie na brzegu...

Słońce wstało. Z pewnością za chwilę Sadko i Borys spostrzegą moją ucieczkę. . Jak daleko jestem? Spojrzałem na zegarek: trzy godziny od opuszczenia plaży. Dwanaście do osiemnastu kilometrów... Nie jest źle. Teren się obniżał.

Obawiałem się wyjścia na otwartą przestrzeń, na szczęś-

cie nadal szedłem lasem. Nie było tu ścieżek, lecz drzewa rosły rzadko, nie musiałem przedzierać się przez krzaki.

Kawałki łańcucha wlokły się za mną, od czasu do czasu o coś zaczepiały. O dziesiątej minąłem jakąś wioskę. Z daleka usłyszałem muczenie krowy. Potem szczekanie psa. Kilka chat otoczonych chruścianymi płotami rozłożyło się w pobliżu brzegu. Rybacy? Między domo-stwami widziałem rosochate pnie ustawione w pobliżu –

zapewne służyły do suszenia sieci. Na lichej trawce pasło się kilka kóz i zabiedzona jałówka.

· 136 ·

Sfera Armilarna Obszedłem wieś dużym łukiem i powędrowałem dalej na południe. O pierwszej zrobiłem sobie przerwę. By-

łem porządnie zmęczony, a akurat trafi łem na strumyk wijący się między drzewami. Solidnie opiłem się wody, na zapas. Na zboczu dolinki znalazłem sporą bryłę jasnego kamienia. Początkowo sądziłem, że to wapień, ale ku swej radości rozpoznałem piaskowiec.

Waląc drugim głazem, odbiłem kilka sporych os-trokrawędzistych odłupków i zabrałem się za piłowanie obręczy kajdan. Metal szybko się rozgrzał, a piaskowiec ścierał się w oczach, ale efekty pracy były całkiem zachę-

cające. W żelazie powstała bruzda. Po godzinie piłowania zdołałem pozbyć się obejmy z lewej nogi. Roztarłem skórę. Potem zabrałem się za uwolnienie prawej.

Z łożyska strumienia wyłowiłem kilka niedużych, okrągłych kamieni. Cóż, lepsza taka broń niż żadna...

Może uda się ubić nimi jakiegoś ptaka albo zajączka?

Wprawdzie musiałbym go zjeść potem na surowo, jednak wiedziałem, że głód szybko pozbawi mnie oporów...

Zresztą, skoro są tu wioski, mogę spróbować ukraść kurę.

Oczywiście tylko w wypadku, gdyby naprawdę nie było innego wyjścia.

O trzeciej ruszyłem dalej, już zupełnie wolny. Bez ciężarów szło mi się dużo lżej i przyjemniej. Ubranie wyschło na pieprz.

– I w dodatku nikt nie weźmie mnie za zbiegłego katorżnika lub niewolnika – mruknąłem zadowolony.

Ale w brzuchu burczało mi coraz bardziej. Obsku-bałem sobie kilka kulek z jałowca i młodych końcówek świerków, lecz to mogło tylko na chwilę oszukać żołądek.

· 137 ·

Andrzej Pilipiuk Minąłem kolejną wieś, tym razem znacznie większą i otoczoną polami. Pod lasem wypasano bydełko i pilnowała go cała gromada dzieciaków. Paliły sobie nawet ognisko.

Zaiwanić by im kociołek z kaszą, rozmarzyłem się.

Bo na pieczone ziemniaczki jakieś sto dwadzieścia lat za wcześnie...

Na wszelki wypadek wolałem przemknąć się bokiem, niezauważony. Wreszcie defi nitywnie opadłem z sił. Gdy na chwilę stanąłem, złapały mnie skurcze ud.

Czułem, że następnego dnia będę miał potworne zakwa-sy. Maszerowałem od czternastu godzin.

Co najmniej trzydzieści kilometrów za mną, pomy-

ślałem zadowolony. A kto wie, może i pięćdziesiąt, albo i jeszcze lepiej. I co, drodzy siepacze? Kto kogo?

Niemal spod nóg wyskoczył mi dziki królik. Cisną-

łem za nim kamieniem, ale nie trafi łem.

Zmierzchało. Wybrałem suchy kawałek gleby po-rośnięty chrobotkiem reniferowym. Wyłamałem dwa rozwidlone kije, wkopałem w ziemię i połączyłem trze-cim dłuższym jak poprzeczką. Potem nałamałem długich świerkowych gałęzi i zrobiłem szałas. Podłożyłem pod głowę jakiś konar i nieludzko zmordowany zapad-

łem w sen.

Obudziłem się, gdy powoli dniało. Było mi pieroń-

sko zimno i mdliło z głodu. Nocą pocięły mnie komary.

Po forsownym marszu bolały nogi. Wstałem, otrzepa-

łem na ile się dało z porostów i igliwia.

Rozgrzeję się w drodze, postanowiłem.

Straszliwie chciało mi się pić, lecz w pobliżu nie znalazłem żadnej wody. Ruszyłem naprzód. O świcie miną-

· 138 ·

Sfera Armilarna łem kolejną wioskę. Nos złowił w powietrzu nutę zleża-

łego obornika. Krowy. Mleko... Na szczęście uniknąłem konieczności przypominania sobie, jak się doi bydełko.

Znalazłem strumień i nachłeptałem się do syta.

Jeszcze za blisko, zacisnąłem zęby. Trzeba iść dalej.

Maszerowałem. Organizm z pewnością spalał już garściami rezerwy tłuszczu... Za kilka dni osłabnę.

Natrafi łem na ścieżkę. Wąski trakt przez las, nie-utwardzony, rozjeżdżony kołami wozów. Tu i ówdzie w błocie widać było resztki spróchniałych drewnianych dyli rozbitych kopytami koni. Droga biegła w kierunku, który mi odpowiadał, powędrowałem więc nią. Kolejną wioskę leżącą na szlaku znowu ominąłem dużym łukiem, klucząc po lesie i zaroślach.

Nie mogę pokazać się między ludźmi, dumałem. Nie mam żadnego bagażu, to wyda się podejrzane. Ci ludzie noszą sakwy, węzełki na kijach, worki, kosze przez ra-mię, czasem coś w rodzaju plecaków... Trzeba wymyślić jakąś wiarygodną legendę. Zatonęła mi łódka i wędruję pieszo? Ograbili mnie zbójcy? Diabli nadali, trzeba było o tym pomyśleć wcześniej!

Nagle z tyłu usłyszałem kląskanie kopyt. Nie miałem już czasu się ukryć. Minął mnie jakiś jeździec.

– Szczęść Boże – powitał mnie chyba po litewsku.

– Szczęść Boże – odpowiedziałem w tym samym ję-

zyku, a on pomknął dalej, nawet się nie oglądając.

Nadmiernie panikuję, pomyślałem.

Przez następne godziny nie spotkałem nikogo. Maszerowałem, starając się zachować równe tempo. W brzuchu zdrowo mi burczało, ale w tej epoce przywykłem już

· 139 ·

Andrzej Pilipiuk i do niedojadania, i do głodu. Starałem się ignorować rozpaczliwe sygnały płynące z żołądka. Szedłem twardo. Każdy krok zbliżał mnie do Staszka i do Heli. Przelotnie pomyślałem też o Agacie. Fajna dziewczyna... Ale chyba nie dla mnie. Za wysokie progi, zwłaszcza teraz, gdy odsiedziałem swoje w lochu.

No właśnie. Lochy... Przypomniał mi się Grzegorz Grot. Co też powiedział mi na pożegnanie? Że jeszcze się policzymy? Zmuszono go, by mnie wypuścił. Wyobra-

żałem sobie, jak bardzo jest wkurzony. Jak mnie dorwie, nie będzie się patyczkował... Zresztą, rozumiałem go.

Trzeba będzie przemknąć się przez Gdańsk możliwie dyskretnie, nie leźć ceklarzom na oczy. Zresztą jest kupa czasu, żeby wykombinować jakiś szczwany plan.

Zmierzchało już, gdy dotarłem do rozstaju. W miejscu, gdzie rozdzielały się drogi, stał stary, drewniany krzyż, spękany, pokryty mchem i lekko pochylony.

Obok, na dużym kamieniu siedziała dziewczyna, na oko siedemnastoletnia, ubrana w spłowiałą płócienną sukienkę. Na mój widok wstała.

– Witajcie, panie. – Wykonała przede mną pokłon. –

Witajcie na ziemi Th

eodora Rau.

Mówiła w języku, którego jeszcze nie słyszałem. Ło-tewski? Litewski? Pruski? Żmudzki? Pojęcia nie miałem.

Na szczęście rozumiałem ją bez większego problemu.

– Witaj – powiedziałem ostrożnie.

– Nie mijajcie, panie, obojętnie naszej wsi. Dziś wójt wydaje za mąż swoją córkę. Każdy wędrowiec, nieważne, skąd przybył i dokąd zmierza, będzie mile widzianym gościem na weselu.

· 140 ·

Sfera Armilarna Patrzyłem na nią zdumiony.

– Podążajcie, panie, tędy. – Wskazała węższą ścieżkę.

– Khm... No cóż, dziękuję, przyjmuję zaproszenie –

bąknąłem skołowany.

Dwór leżał na skraju wsi. Przekroczyłem gościnnie otwartą bramę, rozległy dziedziniec otoczony był bu-dynkami. Kilkadziesiąt pochodni i świece osadzone w latarkach rozjaśniały zapadający mrok. Rozejrzałem się i uśmiechnąłem mimowolnie. Przypomniały mi się komiksy Janusza Christy, te ulubione – o Kajku i Ko-koszu. Pod drzewami orzechowymi rozstawiono sto-

ły. Tu i ówdzie rozpalono niewielkie ogniska. Na roż-

nach piek ło się kilka świnek i owiec. Niebiański zapach wwiercał mi się przez nozdrza prosto w mózg. Poczu-

łem ślinę napływającą do ust. Przełknąłem z trudem, tyle jej było.

Wesele wyprawione dla całej wsi... Ba, dla całej okolicy. Na majdanie kręciła się co najmniej setka ludzi, nie licząc wszechobecnych dzieci. Posadzono mnie przy stole. Kiszki grały mi marsza, więc z wdzięcznością przyją-

łem michę kaszy polanej grubo mięsnym sosem, pajdę chleba i drewnianą łychę.

– Napijcie się piwa, wędrowcze. – Jakiś łebek, może dwunastoletni, postawił przede mną kufel, na oko li-trowy.

Podziękowałem i pociągnąłem solidny łyk. Piwo smakowało cudownie, ciemne, świeżo uwarzone, słod-kawo-gorzkie, doprawione miodem. Do pełni szczęś-

cia tylko klarowności, bąbelków i chmielu brakowało...

Kasza była ciut przypalona, ciut przesolona, ale i tak

· 141 ·

Andrzej Pilipiuk pochłaniałem ją jak ambrozję. Zaspokoiłem pierwszy głód i dopiero wtedy rozejrzałem się uważnie wokoło.

Posadzono nas kategoriami. Ci ważniejsi siedzieli bliżej domu, a stół przed nimi był nakryty obrusem i zastawiony o wiele wykwintniej. Widziałem cynowe dzbany z winem, kamionkowe misy, szklane puchary... Stół

oświetlały gęsto ustawione latarki z woskowymi świeca-mi wewnątrz. Obok królowały pieczone prosięta i piramidy wypieków, a stroje połyskiwały czerwienią. Obok nowożeńców znaleźli się najszacowniejsi goście, w tym najwyraźniej przedstawiciel Kościoła.

Im dalej od bohaterów wieczoru, tym stroje były bardziej szare, a stoły zastawione skromniej. Tu, niemal na końcu, gdzie siedziała wioskowa biedota, łapserdaki i parobkowie, misy były drewniane, kufl e i dzbany z gliny, przyświecały nam kopcące kaganki napełniane jakimś olejem. Ale jadła, choć znacznie skromniejszego, posta-wiono także pod dostatkiem. Dziś święto. Do stołu zaproszą każdego i nikt nie wstanie głodny...

Posługaczka przyniosła misę pełną pieczonego ptac-twa. Siedzący wokół mnie sięgali niespiesznie, nikt się nie przepychał, nie było walki o lepsze kąski. Najwyraźniej nikomu nie przeszkadzało, że gości podzielono na lepszych i gorszych. Wsłuchałem się w toczone przy wieczerzy pogawędki. Ludzie chwalili pana, że w tak trudny czas wydaje ucztę. Poczułem błogość i totalne rozleniwienie. Wędrówka na głodniaka stała się tylko wspomnieniem. Nawet nie tak bardzo przykrym. Czu-

łem dumę, że zwiałem z wrakowiska, że mimo kajdan na nogach zdołałem przedrzeć się na ląd. Że umknąw-

· 142 ·

Sfera Armilarna szy pogoni, dotarłem aż tutaj. Byłem szczęśliwy, że mogę siedzieć, gryźć pajdy świeżutkiego, razowego chleba, za-pijać ciemnym, słodkawym piwem...

Posługująca dziewczyna przyniosła kolejną misę peł-

ną niewielkich placków. Skosztowałem jednego. Wyglą-

dał jak podpłomyk, ale był słodki. Pszenna mąka zaro-biona chyba z miodem.

Ktoś zagrał na dudach. Zawtórowała im fujarka. Ludzie ocierali zatłuszczone gęby rękawami i wsta wali od stołów.

Tańce.

Klepisko oświetlono pochodniami. Dziewczęta i kobiety stanęły w krąg. Mężczyźni otoczyli je drugim. My-liłem krok, potknąłem się o czyjąś stopę, lecz nikogo to nie rozzłościło. Rozbawiony tłum wybaczał wszystko.

Muzyka umilkła. Ludzie brali miski ze stołu i roz-siadali się wygodnie wokół żaru ognisk. Posługaczki zaczęły nosić gliniane kubki i brzuchate dzbany. Tym razem z owocowym winem. Sadząc po smaku, było nieco chrzczone wodą, ale mimo to wyjątkowo mi smakowało.

– Z daleka droga? – zapytał mnie jakiś bezzębny starzec.

– Z Trondheim w Norwegii.

Sądząc z jego zafrasowanej miny, nie słyszał nigdy o takim kraju jak Norwegia.

– Ostatnio byłem w Gdańsku – dorzuciłem.

– A! – Rozpromienił się, słysząc znajomą nazwę. –

Ja w młodości do Gdańska jeździłem na jarmark świę-

tego Dominika. I dwa razy poszedłem pieszo do Ostrej

· 143 ·

Andrzej Pilipiuk Bramy – pochwalił się. – I Świętą Lipkę odwiedziłem, nim lutry świątynię zbezcześcili, a cudowny posążek zniszczyli... Byli i tacy, co zbierali się do Częstochowy powędrować, by i tam cudownemu wizerunkowi pokło-nić się, ale na chęciach się skończyło. Daleka to droga –

westchnął.

– Daleka – przyznałem. – Ze sto dni trzeba by po-

święcić, by tam dojść. Albo i dłużej.

– A waszmości dokąd droga prowadzi? – zapytał

przyjaźnie.

– Do Olsztyna – zełgałem naprędce.

Gdyby do tej wioski dotarł pościg, skieruję moich drogich oprawców na fałszywy trop.

– A ja bym Nowogród chciał zobaczyć – odezwał

się jakiś wyrostek, może trzynastoletni. – Opowiadali, że w jednej z cerkwi drzwi wprawiono ogromne i całe w brązie odlane. A sceny w nim pięknie lane i kute, co życie świętego Wojciecha ukazują. Pomyślcie, wrota, całe ogromne z metalu!

– E, pewnie tylko po wierzchu grubą blachą obite –

zbagatelizowała dziewczyna.

– Nie. – Pokręciłem głową. – On prawdę mówi, to tak zwane Drzwi Płockie, zrabowane przed setkami lat na Mazowszu, gdy bandy Prusów wdarły się daleko w głąb Korony. Płyciny odlano z brązu i w brązowej ramie zdobionej bordiurami osadzono. Dwanaście czy czternaście scen tworzą.

– Obaczyć takie dziwo bym chciał... – westchnął

dzieciak. – I mosty drewniane, co dwie części miasta, rzeką rozdzielone, łączą...

· 144 ·

Andrzej Pilipiuk

– Gdy byłem młody, słyszałem o cudach tego miasta. O złoconych kopułach cerkwi i murach z kamienia. –

Dziadek upił piwa. – I o Dzwonie Wolności.

– Dzwon Wolności? – podchwyciła zaciekawiona dziewczyna. – Cóż to za dziwo?

– Przed setkami lat książę Aleksander Newski rozgromił w bitwie na zamarzniętym jeziorze Pejpus rycerzy zakonu kawalerów mieczowych. – Dzieciak chyba za wszelką cenę chciał jej zaimponować. – Ze zdobytych teutońskich armat odlano cerkiewny dzwon, który zawieszony na jednej z cerkwi wzywał mieszkańców na wiece i odzywał się z okazji najważniejszych świąt. Teraz, gdy wpadli pod knut carów moskiewskich, dzwon milczy, ale ponoć kiedyś odezwie się, by wezwać wszystkich dzielnych mężczyzn do skruszenia kajdan. – Chło-paczek wspinał się na wyżyny elokwencji.

– Gdy byłem młody, poznałem tę opowieść. – Staro-wina zmarszczył brwi. – Ale gdzieś ty mógł o tym usłyszeć? Kto takie rzeczy opowiada? – zaciekawił się. – Rad i ja bym posłuchać... Pamięć wyblakłą odświeżyć czasem warto.

– Tamci dwaj snują historie o swym mieście. – Dzieciak pokazał ręką. – Podróżni. Z wizytą po południu wpadli i gospodarz zatrzymał ich na weselu. Siedziałem przy nich wcześniej. Po naszemu mówią trochę dziwnie, ale da się wyrozumieć...

Podążyłem wzrokiem za jego gestem i poczułem, jakbym dostał dębową lagą w łeb. Nie dalej niż trzydzieści metrów od nas Borys i Sadko brylowali przy ognisku i zabawiali zebrane wokół dziewczęta wesołymi dykte-

· 146 ·

Sfera Armilarna ryjkami. Dopiłem piwo. Posiedziałem chwilę, nie oglą-

dając się. Skąd te bydlaki tutaj?!

Jak to skąd? – zirytował się mój diabeł. Szukają cię, kretynie! Co więcej, wydedukowali, gdzie najłatwiej cię przechwycić. Spieprzaj stąd, idioto, i to w te pędy!

Miałem nadzieję, że jeszcze mnie nie wypatrzyli. Od-czekawszy, wstałem i chyłkiem zagłębiłem się w mrok.

Za węgieł stodoły i do bramy... W nocy mnie nie znajdą.

Byle do jakiejś rzeki. Pójdę nurtem, nawet gdyby poży-czyli od gospodarza psy, nie trafi ą na trop... Skręciłem za róg. Szlag. Brama była zamknięta i zaryglowana. A Sadko stał sobie spokojnie w półmroku i dobywszy fujarki, sikał pod drzewkiem.

– Widzę, że nie tylko mnie piwo na pęcherz ciśnie –

powiedział z irytującą życzliwością. – Stawajcie obok, mistrzu Markusie, i lejcie do woli, tu pozwolono.

– Ty...

– Sprytnieście wywiali, mistrzu Markusie – mruknął. – Już nadzieję traciliśmy, że was odnajdziemy, już wójta ugadaliśmy, by dał nam dwudziestu chłopa kon-no i z psami tropiącymi, a tu proszę, jaka miła niespodzianka. Bardzo się ucieszyliśmy, widząc cię przy stole całego i zdrowego.

Daj mu solidnie w łeb, ukryj trupa albo wrzuć do studni, i chodu, doradził mój diabeł.

– Wilków tu wiele po lasach siedzi – ciągnął konus. –

Niejednego wędrowca rozszarpały. Ale człowiek uzbrojony śmiało może wędrować. – Jakby od niechcenia odchylił połę kurty, ukazując chiński rewolwer tkwiący w kaburze. – Nieładnie tak od stołu wstawać i znikać,

· 147 ·

Andrzej Pilipiuk nim skończy się przyjęcie. A nawet za potrzebą wolno oddalić się na chwilę, wszak współbiesiadnicy czekają. –

Gestem wskazał mi kierunek. – Bawmy się, jedzmy i pijmy, skoro okazja. A może i jakąś pannę na sianko zaciąg-niesz? Wspominałeś na wraku, że brak ci towarzystwa kobiet. A do świtu jeszcze dużo czasu. Tylko uważaj na parchate, mogą mieć brzydką chorobę.

Wróciłem posłusznie do stołu. Wszystko się we mnie gotowało. Usiadłem na swoim miejscu przy drzewie i dolałem sobie wina. Dzban był pełen jeszcze do poło-wy. Doniesiono czy co?

– Jak w Kanie Galilejskiej – rzuciła dziewczyna. –

Nie zabraknie trunków, a najlepsze podadzą zapewne na końcu. Wykończcie, panie, kaszę. Słyszałam, że zaraz zupę rybną poleją.

Zakręciłem łyżką w misce, choć, szczerze powiedziawszy, widok konusa odebrał mi apetyt... Ktoś za-czął opowiadać, jakiego suma olbrzyma złapano dziesięć lat temu w pobliskim jeziorze. Potem znów rozbrzmiała muzyka. Dolałem sobie wina.

Nie chlaj tyle, kombinuj, jak stąd zwiać, doradził

życzliwie diabeł. A po pijanemu kiepsko się biega.

Od kiedy to zależy ci na moim dobru? – zdumia-

łem się.

Nie zależy. Po prostu, szlajając się na wolności, po-pełnisz znacznie więcej ciekawych grzechów niż tkwiąc na wrakowisku, wyjaśnił.

Popatrzyłem w stronę sąsiedniego ogniska. Olbrzym właśnie dolewał sobie wina. Schleją się i posną? Nikłe szanse. Nigdy dotąd nie widziałem ich pijanych. W do-

· 148 ·

Sfera Armilarna datku obaj ciągle dyskretnie mnie obserwowali. I nie tylko oni. Wyłapałem spojrzenia jeszcze kilku uczestni-ków biesiady. Zapewne dostali po parę groszy, by zwró-

cić na mnie uwagę.

Dwa razy próbowałem dyskretnie oddalić się w mrok.

Niestety, za każdym razem niczym diabliki z pudełka wyrastali przede mną krzepcy młodzieńcy, parobkowie gospodarza i uprzejmym gestem wskazywali drogę powrotną. Może gdybym miał jakąś broń, zaryzykowałbym starcie, ale z gołymi pięściami nie miałem szans.

Minęła druga w nocy. Muzyka grała już znacznie ciszej. Niektórzy goście poukładali się pod stołami lub drzemali oparci o drzewa.

Spokojnie, rozkazałem sobie. Pilnowali mnie na wrakowisku, ale wywiałem. Pilnują mnie tutaj, ale czmychnę, bo możliwości mam nieskończenie większe. Muszę tylko jak najszybciej wymyślić coś cwanego...

– Podobno stodoła tutejsza jest zarzucona sianem aż po dach – powiedziała dziewczyna, która przez cały wieczór dotrzymywała nam towarzystwa.

Jej słowa zabrzmiały nieoczekiwanie frywolnie, zrozumiałem, że to propozycja, i to skierowana do mnie.

Milczałem. Staruszek spojrzał na dziewczynę i westchnął żałośnie, zapewne wspominając młodość i mi-nione podboje erotyczne. Dzieciak zrobił minę psa, któremu pomachano przed nosem kością. Nie odpowiedziałem. Udawałem, że nie rozumiem aluzji. Zresztą i tak nie tknąłbym jej nawet palcem – nie trzeba mi było nawet ostrzeżeń Sadki, nie podobała mi się dziwna wysypka na dłoniach dziewczyny. Raczej nie był to

· 149 ·

Andrzej Pilipiuk syfi lis, ale widok ten skutecznie tłumił we mnie jakiekolwiek podniecenie.

Idź z nią, w stodole daj w łeb i ściągnij sukienkę, doradził diabeł. Gdy ktoś szuka faceta, wszystkie dziewczyny są dla niego jakby niewidoczne...

Zignorowałem idiotyczne rady. Była ode mnie o wiele drobniejsza. Nie wbiłbym się w jej ciuchy, zresztą nawet gdybym zasłonił czymś twarz, trudno byłoby ukryć obfi tą brodę.

Pośrodku, w najlepiej oświetlonej części klepiska, pojawiła się para żonglerów, ale ich popisy nie były już w stanie rozgrzać zmorzonego jedzeniem, piciem i sennością towarzystwa. Popijałem piwo i zagryzałem pla-cuszkiem. Smakował nieźle, coś jak rosyjski blin, ciasto z mąki i jajka, dosłodzony odrobiną miodu i usmażony w tłuszczu. Od ognia biło przyjemne ciepło. A potem chyba zasnąłem, oparty na stole.

Ocknąłem się, gdy ktoś dotknął mojego ramienia.

Było mi zimno. Plecy bolały. Przeciągnąłem się jak niedźwiedź wyrwany z zimowego snu, a potem rozejrzałem wokół. Niebo pojaśniało. Niebawem wstanie słońce. Nad majdanem snuły się mgły.

– Pora iść, mistrzu Markusie. – Głos Sadki zabrzmiał bardzo konkretnie.

– Iść? – Wzruszyłem ramionami. – Ale dokąd? Tu mi dobrze, jest żarełko, napitek i dziewczyna nawet...

Lecz mojej towarzyszki już w pobliżu nie było. Po-szła z kimś do stodoły, a może tylko powlokła się spać?

– Wracamy na wrakowisko – odezwał się Borys.

– Po co? – zapytałem.

· 150 ·

Sfera Armilarna

– Takie dostaliśmy rozkazy. – W głosie olbrzyma zabrzmiało zmęczenie.

– Wyjaśnijcie mi zatem, dlaczego jesteście niewolnikami Hanzy. Co takiego dała wam, czego nie mógł-

bym dać wam ja? Pieniądze? Jesteście bogaci. Dostali-

ście część łupu ze skarbca Pana Wilków. Chcecie więcej?

Nie ma problemu. Nawet tu, gdzie jesteśmy, mam dość bogactw, by obsypać was złotem.

– Niby jak, skoro twoją sakiewkę mamy my? – zdziwił się Borys. – Kupca po drodze obrabowałeś?

– Noszę na ręce chronometr wart może tysiąc dukatów. Ile lat pracować trzeba na taką kwotę?

– Złożyliśmy przysięgę na wierność Hanzie – wy-jaśnił Sadko. – Mamy zatem jedynie trzy możliwości.

Przywleczemy cię, Markusie, z powrotem. Gdybyśmy wrócili bez ciebie, zostalibyśmy powieszeni.

– A trzecia możliwość? – zaciekawiłem się.

– Możemy przywieźć w worku twoją głowę jako za-bitego podczas ucieczki. Sudermann z Hansavritsonem pomarudzą trochę, ale będziemy w ich oczach usprawiedliwieni.

– To mi nawet odpowiada. Zabijcie mnie tutaj –

burknąłem. – Przynajmniej umrę wolny i najedzony!

– Jest to jakieś rozwiązanie – westchnął Borys. – Ale pomijając twoją niezrozumiałą skłonność do knucia i ucieczek, dobry z ciebie kompan i porządny człowiek.

Coraz mniej takich chodzi po ziemi, tedy zabijać żal...

– Pójdziesz z nami dobrowolnie czy mamy cię po-bić, ogłuszyć, związać i zawlec siłą? – zapytał konus do-brotliwie.

· 151 ·

Andrzej Pilipiuk Uśmiechał się, lecz wiedziałem, że mówi poważnie.

– Pójdę – westchnąłem ciężko.

Staszek wszedł do świątyni i stanął sobie skromnie w kąciku pod fi larem. Kościół powoli się zapełniał.

W ławkach z przodu siedli bogacze. Stalle brązowiały od zakonnych habitów. Środek nawy wypełniła zbita ciż-

ba. Przy samych drzwiach ulokowała się biedota w łata-nych kapotach. Niektórzy łapcie plecione ze słomy i łyka zmieniali na porządniejsze obuwie dopiero przed wej-

ściem. Co najmniej połowę zebranych stanowiły dzieci w różnym wieku. Lżejsze wiosenne ubiory pozwoliły zauważyć, że sporo kobiet jest w ciąży.

Zaczęła się msza. Staszek powtarzał łacińskie formułki. Modlitwa pozwoliła mu trochę otrząsnąć się, problemy, które dręczyły go przez wiele dni, trochę jakby zbladły. Hela się ocknęła. Wyzdrowieje! Na pewno wyzdrowieje. Ksiądz w wyszarzałej, poprzecieranej su-tannie wszedł na ambonę. Rzucił spojrzeniem jak cegłą.

– Grzesznicy! – huknął z pasją i pogroził swym owieczkom zaciśniętym kułakiem.

Oho, zapowiada się ostre kazanie, pomyślał chłopak.

– Grzesznicy i obłudnicy – perorował duchowny. –

Na kolana, łajdacy!

Tłum wypełniający świątynię spojrzał niepewnie, ale po chwili wszyscy bez słowa klęczeli przed ołtarzem.

– Spójrzcie teraz na siebie – ryknął ksiądz. – Ilu z was uklękło na jedno kolano?

Sądząc po łomocie i poruszeniu, wielu wiernych pospiesznie korygowało błąd.

· 152 ·

Sfera Armilarna

– Wiem, co gadacie między sobą, wiem, jakie zepsu-cie idzie od szlachty ku bogobojnym dotąd mieszcza-nom. Wiem, jakim diabelskim podszeptom uszy swe nadstawiacie!

Jakieś przestraszone dziecko zaczęło płakać, ale zostało zaraz uciszone przez matkę.

Nic nie rozumiem, pomyślał chłopak. O co mu, u licha, chodzi? Że niby klękamy źle?

– Nasza szlachta w swej pysze mówi, że na dwa kolana klękać ma przed Bogiem chłop i niewolnik, oni zaś, za lepszych się uważając, na jedno przyklękają. I oto z tygodnia na tydzień widzę, jak zaraza ta w mojej pa-rafi i się rozprzestrzenia! Od kupców się zaczęło, teraz nawet terminatorzy od szewca w pańskie piórka obrośli.

Grzesznicy! – ryknął, aż zabrzęczały szybki witraży. –

Powiedziane jest w Biblii: braćmi i siostrami jesteśmy.

Nie ma już żyda ani poganina, nie ma już niewolnika ani człowieka wolnego, nie ma mężczyzny ani kobiety, wszyscy bowiem jesteście kimś jednym w Chrystusie Je-zusie – zacytował list świętego Pawła do Galatów. – Czy w ogóle rozumiecie, co to znaczy? Czy prawda płynąca z Pisma dociera do waszych zakutych łbów?

Ludzie wtulili głowy w ramiona i gorliwie kiwali na znak, że pojęli, ale na większości twarzy malowało się wyłącznie głębokie niezrozumienie. Kaznodzieja wyczuł

to albo zauważył.

– W oczach Boga wszyscyście Jego dziećmi, nie bydłem. Dziećmi! A między sobą w oczach Pana jeste-

ście braćmi! Zachowujcie się tedy, jak na braci przysta-

ło. Niech jeden nie waży się nad drugiego wywyższać,

· 153 ·

Andrzej Pilipiuk boście choć różnego rodu, przed Panem równi! Tu, na ziemi, jeden szlachcic, drugi chłop. Jeden własnym okrę-

tem i tysiącami dukatów rozporządza, drugi za marny grosz wodę w stągwiach nosi. Jednak gdy po śmierci na tamtym świecie staniecie, jednako nadzy będziecie, a z tego świata zabierzecie tylko jeden skarb: dobre uczynki względem bliźniego i pobożne czyny. Więc pa-miętajcie, przy modlitwie na dwa kolana jak przed oj-cem klękać macie!

Hela, wspierając się na kulach, zrobiła kilka kroków.

Stawiała nogi pewnie, ale z widocznym wysiłkiem. Wy-glądało na to, że niedowład minął, jedynie w kolanach trochę się trzęsły.

– I jak? – zapytał Staszek z niepokojem.

– Nijak – westchnęła. – Chodzę, lecz szybko słab-nę. Wiele wysiłku wkładać muszę, by ustać prosto, a sił

mi braknie.

– Boli?

– Nie, tylko słabam... I czuję lekkie mrowienie w udach, po nerwach chyba idzie.

Usiadła na posłaniu.

– Pani – odezwała się Marta. – Przez ponad dwadzieścia dni spałaś i nic nie jadłaś, samym rosołem i mlekiem pojona. Tedy naturalne jest, iż sił brakuje. Odżywić się trzeba, wyjść na podwórzec. Gdy żołądek zapełnisz, a wiatr czoło owieje, siły wrócą.

– Może rzeczywiście coś zjem – powiedziała chora.

– Klusek z mięsem i szarym sosem zaraz przygotu-ję! – Służąca ukłoniła się i wyszła.

· 154 ·

Sfera Armilarna Taka dziewczyna to skarb, pomyślał po raz któryś Staszek, odprowadzając Martę spojrzeniem. Czysta, by-stra, miła, uczynna, ale... Ale gdy na nią patrzę, jakoś ciąg le mi przykro. Haruje jak wół, w dodatku jest tak nieprawdopodobnie uległa. Każde życzenie odgaduje w pół słowa i wykonuje bez szemrania. Gdybym kazał

jej rozebrać się i tańczyć na stole, też pewnie to zrobi.

A to przecież córka kupca, panna z dobrego domu, dama prawie, tyle że zdeptana przez los, zdegradowana niemal do poziomu niewolnicy.

Poczuł dziwne rozdwojenie jaźni. Z jednej strony był

zachwycony zachowaniem Marty. Delikatnością, uczyn-nością, pracowitością. Z drugiej rozżalenie dusiło go za gardło.

– Szkolili mnie w podstawach medycyny – Hela zwróciła się do Staszka. – Ogólnie, bo w najgorszych nawet wizjach nikt nie wykoncypował sobie, iż kobiety będą musiały parać się chirurgią lub opatrywać tak złożone postrzały.

– Zatem...

– Wedle tego, co wiem, rana, którą odniosłam, powinna być śmiertelna. Albo przyniosłaby uszkodzenie ważnych dla życia żył i wokół narządów, krwotok we-wnętrzny i zgon, albo rany zaognienie i śmierć od gan-greny. Albo naruszenie kręgosłupa i paraliż przez wy-pływ mlecza pacierzowego, albo... – urwała. – Może chłop ze wsi, okrzepły i twardy w pięści, któremu nie raz przyszło końskim kopytem i krowim rogiem oberwać, łatwiej by to zniósł. Ale nie ja. Wszak nie mam tam mięśni nawet.

· 155 ·

Andrzej Pilipiuk

– Żyjesz.

– No właśnie. I to mnie dziwi.

– Może dlatego, że byłaś ściśnięta gorsetem – zasugerował. – Krew nie miała dokąd odpływać i nie na-stąpił krwotok. Powstały skrzepy, teraz się rozpuszczają.

A tkanki się zabliźniły...

Uśmiechnęła się lekko.

– Zapewne nigdy nie widziałeś, jak żydowski rzezak przecina gardło jałówce – westchnęła. – Ani chyba osobiście nie obcinałeś kurze głowy siekierką?

– Jakoś nie miałem okazji...

– Krew cyrkulująca tętnicami posiada znaczne ciś-

nienie. Tego nie zdusisz samym naciskiem. Zresztą gorset... – zawahała się. – Czy miałam go na sobie tego dnia?

Przymknął oczy. Wdówka pospiesznie ściągająca ubranie z rannej. Przecięta suknia wokół bełtu. Poń-

czochy, pantalety... Ale gorset? Widział Helę nagą, ten dziwny kształt żeber... A wcześniej?

– Tak. – Skinął głową. – Miałaś. Dopiero do opa-trzenia rany Agata zdjęła. Ale zaraz cię ciasno owinęły wokół talii pasami bandaży z płótna.

Hela spojrzała na niego ze złością.

– Nie gapiłem się – syknął. – Wolę patrzeć na ciebie, gdy jesteś ubrana, a do tego przytomna!

Ponownie głupio to zabrzmiało, czuł, że znów powiedział coś zupełnie nie tak, ale nie miał już siły na dalsze tłumaczenia.

– Czuję ciężar w środku – powiedziała. – Jakbym zjadła za dużo. Powiedz, czy mam drobne brązowe plamy na twarzy? Albo żółte białka oczu?

· 156 ·

Sfera Armilarna

– Nie. Jesteś tylko bardzo blada – odpowiedział

zgodnie z prawdą. – I masz cienie pod oczami.

– To znaczy, że wątroba pracuje prawidłowo. I że drogi, którymi żółć płynie w ciele, też nietknięte... –

rozważała.

Przedrobiła palcami po brzuchu, jakby badając na-pięcie skóry.

– Może rzeczywiście coś skrzepło? Mam tu gulę większą od dorodnego jesiennego jabłka... Guzy w ludziach się czasem robią i o śmierć przyprawić mogą, ale one zazwyczaj wolno rosną, latami całymi życie wysysa-jąc. Zatem to nie rak. Chyba że był tam od bardzo dawna i dopiero gdy wychudłam, tak się uwidocznił.

– To raczej mało prawdopodobne, by pojawił się właśnie w miejscu, gdzie bełt uderzył.

– Może to skrofuła?

– Co?

– Czytałam opracowanie Jeana Guillaume’a Augu-ste’a Lugola o tym, że choroba piersiowa w innych miejscach ciała umiejscowić się może. Uczynił wywód, że ten sam bakcyl powoduje suchoty i gnicie węzłów lim-fatycznych.

– Gruźlica pozapłucna... – zrozumiał. – Atakuje węzły chłonne, czasami kości, układ nerwowy i skórę. –

Rozpaczliwie grzebał w pamięci, lecz kołatały mu się tylko strzępy wiadomości z lekcji biologii. – Chyba nie pojawia się w tym miejscu. I raczej nie rozwinęłaby się w trzy tygodnie.

– Zatem zapewne miejsce ranione cudem jakimś otorbiło się czy zwapniało może – zawyrokowała.

· 157 ·

Andrzej Pilipiuk Użyła niemal dokładnie tych samych słów, co przebudzona Estera. Ucieszył się. Diagnoza potwierdzona z dwu niezależnych źródeł!

– To nie był normalny sen – powiedział. – Raczej głęboki letarg, w czasie którego widocznie to, co Skrat wpuścił w nasze żyły, uszkodzone tkanki połatało. Albo rzeczywiście to, czego nie dało się połatać, uległo zwapnie-niu... Ale żeby to sprawdzić, trzeba by zrobić tomografi ę.

– Co takiego? – zaciekawiła się.

– Mieliśmy aparaty do prześwietleń ciała. Metodę, by bez rozcinania mięśni i skóry zajrzeć w głąb organi-zmu w poszukiwaniu chorób lub uszkodzeń – wyjaś-

nił. – Boli cię?

– Nie. Jest tylko twarde. – Próbowała ścisnąć brzuch. – Przeszkadza trochę. Może to rzeczywiście skrzepy, które organizm powoli rozpuści i wchłonie.

W ciąży też nie jestem, bo to nie w tym miejscu, a i powodu nie ma, by dziecko we mnie rosło... – zamyśliła się.

– Nikt cię przecież palcem nie tknął nawet – zapewnił.

– Inne za to opresje mnie spotkały, gdy spałam. –

Spojrzała na pierścionek zdobiący palec.

Staszek zaczerwienił się i spuścił oczy.

– Twoje czasy były chyba zdziczałe moralnie. –

Zerknęła na niego, mrużąc oczy.

– Były – przyznał.

– Bardzo?

Zawahał się.

Nie będę jej przecież opowiadał o mojej epoce.

O wszechobecnej pornografi i, totalnej rozwiązłości

· 158 ·

Sfera Armilarna obyczajów, żądaniach różnych dewiantów... – pomy-

ślał.

– Trochę tak. – Uciekł spojrzeniem w bok. – Ale ja... To był głównie margines społeczny, tyle że szeroki... Ja nie...

– Lecz wiele musieliście zatracić, skoro nie przyszło ci do głowy, iż o rękę panny należy prosić w obecności swoich rodziców i jej. I pobłogosławić powinni. Aczkolwiek oboje jesteśmy sierotami, a Marek odjechać musiał, miast o przybraną córkę dbać i jej cnoty przed zakusami młodzieńców strzec. A zaręczyny bez choćby jednego pocałunku przecież są nieważne. Nie całowałeś mnie, zakładając pierścień? – Przeszyła go roziskrzonym wzrokiem.

– Nigdy bym się nie ośmielił – bąknął.

Nie wiedział już, czy Hela żartuje, czy mówi poważ-

nie. Minę miała niby surową, ale oczy jej się śmiały.

– ...nieważne! – powtórzyła, wyrywając go z zamy-

ślenia.

Spłoszony poderwał głowę.

– Proszę?

– Mówisz, że mnie kochasz. Kupiłeś pierścionek.

Nie pytałeś nawet, czy się zgadzam, tylko wykorzystując mą nieświadomość, założyłeś go na palec. Marka też o moją rękę zapewne nie prosiłeś. Złamałeś wszystkie nasze polskie obyczaje, przekazane nam przez przodków i uświęcone wielowiekową tradycją. Zmuszasz mnie zarazem do mezaliansu, bo jam szlachetnie urodzona, dziedziczka rodu, herbu Korzeckich, a ty miałeś jednego dziadka szlachcica i nawet nie pamiętasz, jakim herbem

· 159 ·

Andrzej Pilipiuk się pieczętował. Skoroś się, szaleńcze, ważył tego wszystkiego dokonać, to przynajmniej mnie pocałuj!

Spojrzał na nią zaskoczony.

– Ale...

Uśmiechała się. Nie zalotnie, tylko jakoś tak zwyczajnie. Poczuł nagłą suchość w gardle.

– Ja...

Zniecierpliwiona fuknęła jak kotka. A potem, nadal się uśmiechając, zdjęła pierścionek i wyciągnęła na dło-ni w stronę Staszka.

– Gdy spałam, jakoś ci tupetu do zaręczyn nie zabrakło! Pokaż, że masz w sercu choć tyle odwagi, by w oczy mi spojrzeć. Zrób to raz jeszcze, tym razem po-rządnie!

Jak się zaręcza?! – rozpaczliwie grzebał w myśli. Nie robiłem tego nigdy! Raz tylko, jeszcze w podstawówce, zapytałem dziewczynę, czy będzie ze mną chodzić, i dostałem kosza, ale to... Zaraz, co mówiła Marta? Uklęk-nąć trzeba?

W tej chwili za drzwiami rozległy się lekkie kroki.

Hela magicznym niemal ruchem ukryła klejnot, zaciskając dłoń. Mała służąca wmaszerowała do pokoju, niosąc miskę klusek.

– Były jeszcze ciepłe, tyle co żar na chwilę rozdmu-chałam – pochwaliła się. – I mięso z cielaka, pożywne, bo chrząstki młode, to i dobrze się rozgotowały...

– Dziękuję.

Hela ostrożnie położyła sobie miskę na podołku.

Spojrzała na Staszka i uśmiechnęła się.

– Smacznego – wykrztusił.

· 160 ·

Sfera Armilarna

– Nie zwieszaj nosa na kwintę! Do trzech razy sztuka, ale za każdym razem trudniej będzie.

I po chwili wiosłowała już cynową łyżką. Nastrój prysł, a Staszek ze smutkiem pomyślał, że chyba wiele czasu upłynie, nim wrócą do tej rozmowy.

A może jednak drugi pierścionek kupię? – zadumał się.

Bo póki tego mi nie odda, nie mam nawet jak spróbować...

Wyszedł cicho na korytarz i oparł czoło o chłodny mur.

Najpierw drżałem ze strachu, czy Hela przeżyje, pomyślał. Potem martwiło mnie, czy w ogóle stanie na nogi. Teraz najpoważniejszym moim zmartwieniem jest, czy między nami się ułoży. To chyba oznacza, że jestem szczęśliwy.

Jak się okazało, dosłownie rzut kamieniem od wsi płynęła rzeczka. Przy prowizorycznym nabrzeżu obaj Rosjanie zacumowali znaną mi z wrakowiska niewielką żaglówkę. Siadłem na dziobie, oni umościli się z tyłu.

Odbiliśmy. Do morza nie było daleko, po niespełna godzinie niesieni leniwym nurtem wypłynęliśmy na szare fale Bałtyku.

Żaglówka radziła sobie całkiem nieźle. Obserwowa-

łem Borysa i Sadkę. Oba zakapiory były zupełnie spokojne, nawet jakby wesołe. Trafnie odgadli, gdzie mnie szukać, dogonili, osaczyli, upolowali... Ale wyglądało na to, że nie są na mnie źli. Nie rozumiałem tego. Zupełnie nie rozumiałem. Chyba że odkładali wymierzenie mi kary do chwili, aż znajdziemy się na wrakowisku. Borys zarzucił linkę z haczykami. Wątpiłem, by coś się na nią złapało, płynęliśmy naprawdę szybko.

· 161 ·

Andrzej Pilipiuk

– Nie znikaj więcej, Markusie – odezwał się olbrzym. – Tylko niepotrzebnie nadziei sobie i nam kłopotów narobisz, a stąd nie ma ucieczki.

– Uwy! – mruknąłem po rosyjsku.

– To prawie bezludna okolica – odezwał się Sadko. – Wsi niewiele, dróg jeszcze mniej. Bez broni i żyw-ności o tej porze roku nie dasz rady wędrować. A po wsiach ludzie, którzy za błysk srebrnej monety konny pościg z psami wystawią. Kraju nie znasz, zbłądzić łatwo. I zarazem, gdy się wie, jakie tu rzeki i bagna, łatwo przewidzieć, w jakiej okolicy zbiega szukać... – fi lozofował.

Psy łańcuchowe Hanzy, pomyślałem ze złością.

Brzeg, wzdłuż którego płynęliśmy, był niski.

– To Sambia? – zapytałem.

– Na cóż ci to wiedzieć? – Borys wzruszył ramionami.

Usiłowałem przypomnieć sobie mapę. Królewiec leży u nasady Półwyspu Sambijskiego... Co jest dalej na północ? Kłajpeda? Minęliśmy ją? Nie...

Trzeba było kuć na pamięć mapy, a nie wodzić cielęcym wzrokiem za tyłkiem wbitym w mini i łydkami młodej, ładnej geografi czki, zachichotał diabeł.

Zmierzchało. Żeglowaliśmy niemal cały dzień. Daleko na morzu pojawił się jasny punkcik. Ogień sygnało-wy na wrakowisku. Sadko złapał lunetę. Borys ujął krzesiwo i pudełeczko z hubką, by odpalić świecę. Skrzesał

piękną iskrę i teraz rozdmuchiwał płomyczek.

– Zostaw – rzucił konus.

· 162 ·

Sfera Armilarna Olbrzym posłuchał momentalnie.

– Coś nie tak? – zaniepokoiłem się.

– Okręt jakiś stoi przy pomoście – mruknął Sadko. –

A sygnał dla nas nie został wywieszony.

– Sygnał? – zdziwiłem się.

– Gdy nas nie ma, ale mamy wrócić, kapitan wywiesza dodatkową latarnię... jeśli wszystko jest w porządku –

wyjaśnił Borys. – Coś się wydarzyło i tego nie zrobił.

– Może zapomniał? – zlekceważyłem. – To już przecież starzec.

– Mało który gołowąs mógłby się z nim bystrością umysłu i sumiennością równać. A nawet gdyby, to jego pomocnicy są od tego, żeby przypomnieć. Nie podoba mi się to...

Nie spuszczał żagla, ale przerzucił drążek steru. Od-chodziliśmy od brzegu. Zauważyłem, że płyniemy tak, by ominąć wrakowisko dużym łukiem.

– Spodziewają się nas od południa, spróbujemy podejść od północy – mruknął. – Już ciemno, żagiel szary.

Nie zauważą...

– Albo i zauważą – westchnął jego brat. – A wtedy kłopot. Bo pewnie zechcą iść w pościg. Przed dużym okrętem na tej łupinie nie ujdziemy.

– Co mam robić? – zapytałem konkretnie.

– Módl się, a my postaramy się o resztę.

Coś jest bardzo nie tak, zrozumiałem w jednej chwili.

Do tej pory zawsze sobie pokpiwali, a teraz każą mi się modlić. Ten statek... A może go rozpoznali?

– Piraci? – zapytałem ostrożnie.

– Miejmy taką nadzieję – odburknął Sadko.

· 163 ·

Andrzej Pilipiuk

– Nadzieję, że to morscy rozbójnicy? – Wytrzeszczyłem oczy.

– Tak. Może być gorzej i zapewne jest...

Urwał. Najwyraźniej z jakichś powodów nie chciał

rozwijać tej myśli. Obserwował wrakowisko przez lunetę. Noc była ciemna, że oko wykol. Tylko ogień na plat-formie rozpraszał ciemność w jednym miejscu. Noc nas skryła. Szary żagiel wtopił się w mrok. Sadko, zręcznie sterując, ustawił okręt dziobem w kierunku płomienia.

– Diabli nadali – mruknął cicho, opuszczając „perspektywę”. – Markusie, czy twoje magiczne szkła...

– Gogle noktowizyjne? Mam je oczywiście. W moim worku, który byliście łaskawi mi zabrać i schować gdzieś pod kluczem na środkowym wraku – prychnąłem.

Nie odpowiedział. Zwinął żagiel. Borys rzucił kotwicę. Potem znów zasiedli, przekazując sobie lunetę co pewien czas. Mnie jakoś jej nie dawali. Obserwowali chyba płomień na zachodnim pokładzie i jego otoczenie.

– Ktoś dorzuca – powiedział półgłosem konus. –

Ale to żaden z członków załogi. Nie miało być teraz zmiany obsady. To ktoś obcy. Nasi przyjaciele zapewne już nie żyją.

– Coś mignęło – odezwał się Borys.

Sadko umilkł i opuściwszy lunetę, wpatrzył się w ciemność. Ujrzałem lekki rozbłysk wśród fal, który pojawił się i zaraz zniknął. Nie byłem pewien, czy widziałem go naprawdę, czy też może padłem ofi arą złudzenia. Ślepiłem w mrok i byłem już niemal pewien, że coś mi się przywidziało, gdy spostrzegłem błysk ponownie. Rosjanie też go zauważyli.

· 164 ·

Sfera Armilarna

– Co to? – zapytałem.

– Na jednym z wraków odartych już z drewna –

mruknął konus – ktoś daje sygnały latarką... Zapewne komuś udało się w zamieszaniu umknąć. Do wioseł –

zakomenderował. – Cicho.

Wyrwali kotwicę. Ująłem ciężkie wiosło leżące na dnie żaglówki. Osadziłem w dulce. Borys zrobił to samo z drugim. Zacisnąłem dłonie na gładkim, woskowanym drewnie. Pociągnęliśmy jednocześnie. Delikatnie za pluskała woda pod piórami. Sadko stanął na dziobie z długim drągiem w ręce.

– Nie jest dobrze pchać się przez mielizny usiane szczątkami – burknął. – Zwłaszcza po ciemku. Niby łódka jest płaskodenna, ale... – urwał, nie kończąc myśli.

Wiosłowaliśmy w milczeniu. Jedno pociągnięcie, drugie, dziesiąte... Łódka była spora i ciężka. Przyda-

łoby się do tej roboty więcej silnych chłopów, zresztą widziałem wyraźnie cztery pary dulek. Ale czułem, że krypa powoli nabiera chyżości. Jasna plamka wśród fal znów się pojawiła i znikła.

– Może trza odpowiedzieć? – zauważył Borys.

– Za duże ryzyko, że dostrzegą to z pokładu – odparł konus. – Zaraz tam będziemy...

– A jeśli to pułapka? – zaniepokoiłem się.

– To ich zabijemy albo i sami zginiemy.

Dno łódki zaszorowało o mieliznę, lecz na szczęście nie utknęliśmy, udało się przeskoczyć nad podwodnym garbem piachu. Obok nas, w ciemności, zamajaczyły jakieś kształty. Rozpoznałem podobne do wielorybich żeber wręgi zatopionego okrętu. Burta stuknęła głucho

· 165 ·

Andrzej Pilipiuk o drewno. Po chwili znowu. Sadko odepchnął coś swoją lagą. Znowu zaszorowaliśmy o piach. I znowu się udało.

Wpłynęliśmy w szkielet kolejnego statku. Teraz widzia-

łem – wśród resztek dziobu tkwił skulony Hans. W dło-ni trzymał osłoniętą latarkę z ogarkiem świecy. Zobaczył nas w chwili, gdy ja dojrzałem jego, ale oczywiście usłyszał wcześniej, że nadpływamy. Opuścił trzymany kurczowo rewolwer.

– Nareszcie – szepnął.

Był całkiem zachrypnięty. Dobiliśmy do mocno na-chylonych dech pozostałych z pokładu jednostki. Chłopak niezdarnie przeszedł na naszą łódkę. Borys bez sło-wa zarzucił chłopakowi na ramiona gruby pled, a Sadko polał z manierki mocnej ziołowej wódki i wręczył kubek.

Młody Niemiec wychłeptał zajzajer, choć zęby dzwoniły mu o rant naczynia. Zaraz też dolali mu na drugą nogę.

– Dziękuję – wyszeptał. – Przemarzłem na kość...

Liczyłem, że zauważycie, co się święci, i spróbujecie podejść od północy...

– Mów, proszę, co się dzieje – zażądał Sadko. – Kim są?

– Duńskie ścierwa. Piraci. Swego wodza wołali Magnus. Nazwisko Störtebeker, ale to chyba uzurpator, który chce historyczne miano wykorzystać. Wszak braci wi-talijskich i ich przywódców wybito do nogi przed dwustu laty...

– Tak, to tylko drobna gnida, która chce podbudo-wać swoją legendę, strojąc się w cudze piórka – uspokoił

go Sadko. – Ale skoro taka wola Duńczyka, zgotujemy mu los podobny do tego, który spotkał jego mało czci-godnych antenatów...

· 166 ·

Sfera Armilarna Z głębin pamięci wypłynął natrętny, niechciany obraz. Chłopak pokładowy, głowa strzaskana kulą z samopału, mózg rozpryśnięty na deskach, kałuża krwi, czerwone strumyki rozlewające się w rytm kołysania okrętu.

– Czyli, można rzec, starzy znajomi. – Borys zatarł

kułaki. – Już traciłem nadzieję, że się jeszcze spotkamy, a tu, proszę, jaka miła niespodzianka. Tym razem...

– Tak. Bóg widać wydał ich na naszą zemstę. Tym razem uśmiercimy ich lub zginiemy – zawtórował jego brat. – Mamy szczęście. Myślałem, że to car Iwan podesłał nam swoich korsarzy. Opowiadaj dokładnie – zwró-

cił się do chłopaka.

– Dobili do pomostu późnym popołudniem. Posługacz poszedł dowiedzieć się, kim są i czego chcą, ale za-strzelili go na miejscu, nim jeszcze trap rzucili. Kapitan dał mi klucze i kazał zabrać skrzyneczkę...

– Tę skrzyneczkę? – upewnił się Sadko.

– Tak.

– Co z kapitanem?

– Wypalił z armaty, lecz za blisko stali. Opuścić lufy nie zdołał, kula tylko reling strzaskała. Dobył broni i z drugim posługaczem stanęli im naprzeciw. Powiedział, że zatrzyma ich, jak długo się da. Albo ich zasiekli, albo z kuszy ubili, krzyków nie usłyszałem... Ukryłem się pod zwojem żagli i czekałem zmroku. Rozbijali drzwi, buszowali po wszystkich trzech wrakach. Ze trzy razy omal mnie nie znaleźli... ale Bóg czuwał.

– Ilu ich jest?

– Może tuzin, może mendel... Choć paru jeszcze może na okręcie siedzieć. Dwudziestu, nie więcej. Nie-

· 167 ·

Andrzej Pilipiuk wiele ich rozmów usłyszałem, choć duński rozumiem.

Szukali was. I wiedzieli, że pan Markus w naszych rę-

kach.

– Ciekawe skąd? – burknął olbrzym ze złością. –

Ktoś im widać doniósł... A mógł to zrobić jedynie marynarz należący do załogi „Srebrnej Łani”.

– Zdrada nie od dziś toczy Hanzę niczym czerw –

westchnął ciężko Sadko. – Lecz do tej pory tylko raz zdarzyło się, by zdradził członek załogi tego okrętu!

– Może ktoś coś nieopatrznie chlapnął w portowej tawernie? – zasugerowałem.

– Ci ludzie są zaprzysiężeni, prawie nie schodzą na ląd i mają zakaz picia – mruknął olbrzym. – Służba na pokładzie „Łani” to dla marynarzy ogromny zaszczyt.

Wybieramy najlepszych z najlepszych. Choć czasem po-pełniamy błędy...

– Z tego by wynikało, że piraci przybyli z Rygi – zauważył rezolutnie chłopak. – Bo tylko tam zdrajca mógł

ich o tym poinformować. O ile „Srebrna Łania” rzeczywiście do Rygi zmierzała...

– Albo z Visby. – Olbrzym pokręcił głową. – Tam kilka osób wiedziało, że mistrz Markus jest już w naszych rękach. Ostatnia możliwość: pan Rip van der Tripp. On niedawno przebył drogę z Gotlandii do Gdańska, a wiedział o Markusie... Ale jego akurat nie podejrzewam. Jak się wymknąłeś? – zwrócił się do Hansa.

– O zmroku, gdy zdrowo popili, wypełzłem spomię-

dzy żagli, wziąłem grubą deskę, przywiązałem do niej skrzynkę i puściłem się wpław w tę stronę. Jeno ubra-

· 168 ·

Sfera Armilarna nie przemokło, płaszcza zabrać nie było jak. Jedynie co dłonie ogrzałem o latarkę...

– Toś chwat – pochwalił.

– Co robimy? – zapytał chłopak.

– Daj skrzynkę i poświeć – rozkazał konus.

Hans z zakamarka za sobą wyciągnął sporą drewnianą pakę. Była obita dobrze nawoskowanym płótnem.

Wieko także uszczelniono woskiem. Sadko wyciągnął

pęk kluczy na rzemieniu, wybrał odpowiednie i otworzył trzy zamki. Wewnątrz znajdował się mój worek i jeszcze inne drobiazgi.

– Złoto niech sobie poczeka na nas tutaj – mruknął. – Magiczne szkła. – Wyciągnął chińskie gogle noktowizyjne. – Broń...

– Mam jeden wielopał. – Chłopak klepnął się po kaburze z rewolwerem. – Płynąc, w zębach trzymałem, by proch za wszelką cenę przed wodą uchronić...

– My z Borysem też mamy po jednym, a czwarty bę-

dzie dla ciebie, mistrzu. – Podał mi spluwę. – Twoje. –

Wręczył Borysowi coś podłużnego zawiniętego w szmatę.

Olbrzym uśmiechnął się wrednie. Odciągnąłem sztyft i sprawdziłem bębenek. Pełen.

– Skąd macie tyle nabojów? – zdumiałem się.

– Co nieco udało się znaleźć w Dalarnie. Zwłaszcza jak obszukało się trupy – wyjaśnił Sadko, zakładając gogle.

– To moje – burknąłem.

– Oczywiście, ale pozwolisz, że chwilowo ja je będę nosił. Zamierzam w słodkiej ciszy i ciemnościach nocy poderżnąć z piętnaście do dwudziestu gardeł. Nie sądzę,

· 169 ·

Andrzej Pilipiuk byś miał ochotę mnie w tej robocie zastąpić. Niby moż-

na to zrobić i po omacku, ale mniemam, zresztą wielolet-nim doświadczeniem nauczony, iż lepiej w takiej chwili widzieć cokolwiek.

– Możemy użyć jeszcze magicznej lampy – zauwa-

żył Borys, wyjmując z pudełka chińską wojskową latarkę. – Powiadasz, odgiąć te druty, zacisnąć i wyjąć sztyft , a potem rzucić jak kamieniem? – Granat w jego łapie wyglądał jak zabawka.

– Tak – bąknąłem. – Ale uważaj z tym – poprosiłem.

– My dwaj oczyścimy ich okręt, wy podpłyniecie od wschodu i leziecie na górę po linie, która została z ucieczki Markusa – zakomenderował kurdupel. – Przyczajcie się, myślę, że minie chwila, nim się zorientują, że tam jesteśmy.

– Czyli idziemy we czterech na dwudziestu uzbro-jonych i zaprawionych w boju morskich zbójów? – wo-lałem się upewnić.

– We trzech – sprostował olbrzym. – Hans młody jeszcze, czternasty rok mu idzie. Nie sądzę, by zabił wię-

cej niż dwu lub trzech... Liczmy ostrożnie siedem do ośmiu na łba, ale nie spodziewają się nas. Sprawimy ich jak wieprzki w rzeźni.

– Z wyjątkiem kapitana. – Sadko ostrzegawczo uniósł rękę. – On wisieć musi.

– To idiotyzm.

– Mamy broń z twoich czasów i umiemy się nią po-sługiwać. To daje nam ogromną przewagę. Zresztą pa-miętasz, jak było, gdy rozbiła się „Jaskółka”? Tuzin zbirów czekał na plaży. Wszystkich zabiłeś lub poraniłeś

· 170 ·

Sfera Armilarna chociaż. Tylko nielicznych trzeba było dorżnąć kozikiem.

– Zapomniałeś o jednym – warknąłem. – Pan Wilków miał tej cudownej broni pełne skrzynie. I skroili mu tyłek Lapończycy uzbrojeni w kusze.

– To bardzo proste, Markusie – odezwał się Borys. –

Przewaga w uzbrojeniu niewiele da, jeśli masz przeciw sobie przeciwnika o odważnym sercu, uzbrojonego w przekonanie, że racja jest po jego stronie. My wiemy, że Hanza pokona piratów. Co najwyżej nie tym razem.

Ale oni są już trupami, tylko o tym jeszcze nie wiedzą.

No to się dowiedzą. Od nas. Może od kogoś innego, ale lepiej od nas.

– A skąd to przypuszczenie, że zamierzam iść z wami i kogoś mordować? – zaciekawiłem się.

– Co? – zdumiał się Sadko.

– Ci ludzie to wrogowie Hanzy. Tak samo jak ja.

Przybyli po mnie. Być może to moi sojusznicy. A wy dwaj na pewno nimi nie jesteście.

– A to ci dopiero złożony problem – westchnął konus. – Markusie, przybyli, by cię pochwycić.

– Albo w szlachetnym porywie serca zapragnęli uwolnić mnie z waszych ceklarskich łap! – odwarkną-

łem. – Nie szczędząc zapewne kosztów na skaptowanie któregoś z ludzi Hanzy.

– Nie ma kłopotu – burknął Borys. – Nie chcesz iść z nami, to cię tu zostawimy dobrze związanego. Wygra-my, to wrócimy po ciebie. Zginiemy, oni przyjdą. A jak wybijemy się tam wzajemnie, to zdechniesz z głodu i tyle.

Są gorsze przyczyny zgonu.

· 171 ·

Andrzej Pilipiuk

– Naprawdę sądzisz, że to twoi sprzymierzeńcy? –

zapytał jego brat. – Byłeś na pokładzie „Srebrnej Łani”, gdy wpadliśmy w ich ręce. Pamiętasz, co robili, wiesz zatem, jacy to ludzie.

– Pamiętam – mruknąłem. – A wy to niby święci?

Dla was zabić kogoś, to tyle co nos wysmarkać. Ale niech będzie! Idę z wami... Ale nikogo we śnie mordować nie będę! Policzymy się później. O ile dożyjemy. Swoją drogą, wasz plan wydaje mi się zupełnie idiotyczny.

– Dlaczego? – zaciekawił się Hans.

Oba zakapiory patrzyły na mnie zainteresowane.

– Jeśli dojdzie do tumultu, pobudzą się i nas wysieką.

– Nie dojdzie. Zaskoczymy ich we śnie... – Olbrzym zatarł owłosione kułaki.

– A jeśli wystawili warty? A jeśli ktoś się ocknie i wystrzeli z samopału, choćby niecelnie? A jeśli kogoś będzie męczyć sraczka i przegapicie go w wychodku?

– Jak byś to widział? – zapytał konkretnie Sadko.

– Myślę raczej, że trzeba opanować na początek wrak od wschodu. Hans przyczai się przy trapie. Wybijemy ich szybko i po cichu. Gdyby któryś krzyknął albo gdyby ktoś chciał przejść z wraku na wrak, chłopak nas zaalar-muje. Wyczyścimy jeden statek, mamy pusto za plecami.

Nikt nas od drugiej strony nie zaskoczy. A jeśli się pobudzą, wystarczy trap przeciąć i mamy dobry punkt obrony!

Rozważali to dłuższą chwilę.

– On nie wie... – mruknął Borys, lecz brat uciszył

go gestem.

– Brzmi niegłupio – przyznał wreszcie konus. – Ale gdyby zobaczyli, że rady dać nie mogą, zbiegną na okręt.

· 172 ·

Sfera Armilarna

– Tyle ich radości, że zbiegną – burknął Borys. –

Wiesz przecież... – Znów zrobił aluzję do jakiegoś sekretu.

Myślałem, że zdemontują maszt. Sadko wyjaśnił mi jednak, że nie można tego zrobić. Podpłyniemy na wiosłach, uprzednio okręciwszy dulki szmatami, ale gdyby nas spostrzegli, jedyną nadzieją ucieczki są żagle...

Dobiliśmy cicho. Ciemno było, że oko wykol. Sadko lustrował pokład przez gogle.

– Wystawili warty – mruknął. – Siedzi jeden na tylnym kasztelu... Podaj magiczną rurkę.

Borys wręczył mu coś z worka. Domyśliłem się po ruchach, że konus dokręca do lufy tłumik. Włączył celownik laserowy.

No nieźle, pomyślałem. Nie doceniłem ich. Nie tylko zdobyli broń z innej epoki, ale najwyraźniej poświę-

cili sporo czasu, żeby ją rozgryźć...

Pyk!

Łomot ciała padającego na deski brzmiał głośniej niż sam wystrzał. Podeszliśmy od strony lądu. Jak się okazało, na dnie łódki znalazła się drabinka linowa zaopatrzona w dwa haki. Używając tyczki, konus zaczepił ją i pierwszy śmignął w górę. Po chwili szeptem poinformował nas, że droga wolna. Hans przywiązał cumę do pobliskiego łańcucha kotwicznego. Borys wspiął się na pokład, potem ja.

– Pilnujcie trapów – polecił Sadko i wraz z bratem wśliznęli się do kasztelu.

Szerokie marynarskie noże błysnęły w ich dłoniach.

Poczułem nieprzyjemny dreszcz, ale zająłem stanowisko.

· 173 ·

Andrzej Pilipiuk Jestem tu, pomyślałem. Wokół mnie uderza śmierć.

Uderza z przerażającą zaciekłością. Niebawem będzie po wszystkim. Dwudziestu, może więcej ludzi postrada życie pod ciosami noża. To łajdacy, piraci, mordercy staruszka kapitana. Hansa też by zarżnęli. Zasługują na śmierć, ale... To, co robią ci dwaj, jest koszmarne i ohyd-ne. To nie jest walka. To nie jest egzekucja. To bezlitos-na jatka, wyrzynanie bezbronnych...

Nie wszystko jednak szło gładko. Ktoś w pomieszczeniach na rufi e wrzasnął i zaraz umilkł zduszony lub pchnięty nożem w gardło. Na środkowym okręcie trzasnęły drzwi.

– Egon, jesteś tam? – zakrzyknął ktoś po duńsku. –

Co to za hałasy? Wszystko u was w porządku?

– Jestem, nic się nie dzieje, przewracają się po pijanemu – odpowiedziałem w tym samym języku.

Przez króciutki moment sądziłem, że podstęp się uda.

Zdążyłem sobie nawet przedwcześnie pogratulować.

– To nie Egon! – zakrzyknął ktoś odkrywczo.

Padłem na płask i sekundę później powietrze rozdarł huk muszkietu. Grad siekańców zabębnił po deskach. Hans przetoczył się i ryzykując życie, spiesznie przeciął kozikiem pierwszą linę trzymającą trap. Dechy zatrzeszczały, prowizoryczna kładka przechyliła się. Na pokładzie sąsiedniej łajby zaroiło się od ludzi. Dzieciak ciął już drugą linę. Bełt z kuszy wbił się w burtę tuż obok jego głowy. Wystrzeliłem w ciemność, głównie po to, żeby go osłonić. Wrzask i stek wymyślnych wyzwisk świadczył, że kogoś trafi łem. Z wnętrza kasztelu dobiegały odgłosy jakiejś szamotaniny. Huknął strzał, potem

· 174 ·

Sfera Armilarna drugi, trzeci i czwarty. Sadko i Borys najwyraźniej mieli kłopoty. Użyłem rewolweru raz jeszcze, na oślep. Hans przeciął ostatnią poręczówkę i w tym momencie w powietrzu zaświszczało od bełtów. Przypadliśmy do dech pokładu, kryjąc się za burtą. Skrzypnęły drzwi kasztelu.

Sadko podczołgał się do nas.

– Gdzie Borys? – spytał chłopak, najwyraźniej przerażony.

– Sprawdza ładownię...

Faktycznie, spomiędzy niektórych obluzowanych dech błyskało światło latarki.

– Coś knują – mruknął konus. – Jest za cicho...

Coś głucho uderzyło w drewno.

– Haki abordażowe! – rzucił dzieciak.

– Po co? – Wzruszyłem ramionami. – Wypełnionego piachem i kamieniami wraku nie przyciągną przecież!

Niewiele się pomylił. Piraci przyciągnęli ze swego okrętu długie dechy z zaczepami. Chciałem wyjrzeć, ale Sadko przytrzymał mnie żelaznym chwytem ręki.

– Wleźli na kasztel i celują do nas z trzech, może pięciu kusz – szepnął. – Głowę podniesiesz i po tobie.

– To co robimy?

– Ot, co...

Wyciągnął z torby chiński granat. Odgiął wąsy i wy-ciągnął zawleczkę.

– Nie!!! – ryknąłem.

Za słabo trzymał, łyżka odskoczyła, a cytrynka, wy-

śliznąwszy mu się z dłoni, potoczyła się po pokładzie.

Puściłem spluwę i rzuciłem się szczupakiem. Na szczęś-

cie zdołałem jakimś cudem wypatrzyć cytrynkę. Wokół

· 175 ·

Andrzej Pilipiuk mnie z głuchym tąpnięciem wbiło się w dechy chyba z pięć bełtów. Podbiłem tańczący granat i czym prędzej wyrzuciłem za burtę. Poczułem dwa mocne szarpnięcia.

Dostałem! Ułamek sekundy później upiorna eksplozja rozdarła powietrze. Już leżąc, usłyszałem, jak odłamki wbijają się w drewno.

I niemal w tej samej chwili rozległ się kolejny wybuch. Sadko najwyraźniej nie tylko miał jeszcze jeden, ale tym razem nie sfuszerował... Obmacałem się. Jeden bełt tylko przeszył moją kurtkę. Drugi rozorał mi udo, na szczęście powierzchownie, choć bolało jak diabli.

Dzikie skowyty dobywające się z kilku gardeł świadczyły, że wrogowie mają rannych.

I naraz zatupotały stopy na dechach. Biegli ku nam!

Nie wstawałem, przetoczyłem się, by mieć lepszy widok.

Konus kopnął broń w moją stronę. Próbowałem złapać, chybiłem, na szczęście spluwa nie wypadła za burtę. Zacisnąłem palce na rękojeści.

Nagle jasny błysk z latarki przeszył mrok, wydoby-wając z niego grupę piratów. Strzeliliśmy jednocześnie, ja, Sadko i Hans. Naciskałem spust, aż opustoszał bę-

benek.

Koniec amunicji... Wsunąłem broń do kabury i wy-ciągnąłem z pochwy kord. Ale to było już niepotrzebne.

Ci, którzy przeżyli kanonadę, wycofali się. Za to kusznicy pozbierali się trochę. Bełt minął mój nos o milimetry i wbił się głęboko w maszt.

– Do kasztelu – rzucił Sadko.

Miał rację, ledwo zdążyliśmy wśliznąć się do środka, po pokładzie znów zabębniły bełty.

· 176 ·

Andrzej Pilipiuk

– Do diaska, żeby mieć więcej amunicji – wycedzi-

łem.

Olbrzym bez słowa podał mi pięć nabojów. Pospiesznie upchnąłem je w bębenku.

W kasztelu cuchnęło krwią i szczynami jak w wychodku rzeźni miejskiej. Wolałem nie zgadywać, ile trupów tu leży. Konus stanął przy drzwiach i patrzył przez szparę w ciemność, usiłując rozeznać się w ruchach przeciwnika.

– Co dalej? – zapytał Hans.

– Kicha – mruknąłem. – Jeden statek mamy opano-wany. Nasiekliśmy ich jak kapusty, z pół tuzina będzie...

Ale trzymają nas w szachu.

– Poznali już przemożną moc naszej broni i nie będą raczej skłonni do ryzyka – burknął Sadko. – Zapewne też domyślają się, kim jesteśmy, bo to nietrudno odgadnąć przecież.

– Co byś zrobił na ich miejscu? – zagadnąłem.

– Spaliłbym wrak. To na szczęście nie takie proste...

Hans!

– Tak, panie?

– Wsiadasz na łódkę, latarnia na maszt, popuścisz trochę cumę, aby wyjrzała zza okrętu. Tylko żebyś się, huncwocie, nie dał zastrzelić!

Dzieciak otworzył okno i plusnął w wodę. Spojrza-

łem przed siebie i stwierdziłem, że chyba wstaje świt. Daleko na wschodzie niebo stało się minimalnie jaśniejsze.

Widziałem wyraźnie zarys linii brzegowej.

– O co wam chodzi? – zapytałem zdumiony.

– Zaraz się domyślisz – mruknął.

· 178 ·

Sfera Armilarna Podszedł do ściany i nacisnął jedną z desek. Odchyliła się. Borys strzelił do kogoś. Sadko otworzył skrytkę i zapalił chińską latarkę. Ujrzałem cztery lonty wystają-

ce z miedzianych rurek. Każdy zaopatrzony był w szmatkę innego koloru. Konus ujął krzesiwo i puścił kilka iskier. Nie musiał nawet używać hubki. Lont zadymił, zasyczał i płomień znikł w rurce.

– Co chcesz zrobić?

– Pokaz fajerwerków jak na koronację monarchy...

Minęło może pięć minut. Piraci na środkowym okręcie umilali nam czas, waląc z kusz. Bełty z głuchym odgłosem wbijały się w dechy.

– Oszaleli? – zapytałem.

– Chcą nas spalić. – Wzruszył ramionami. – To znaczy może nie tyle spalić, co nieco podwędzić, bo chyba żywi jesteśmy cenniejsi. A w każdym razie ty na pewno.

Mogli cię zabić z tuzin razy, jak leżałeś na pokładzie, ale celowali tak, by tylko ranić.

– Co? Jak to: spalić?

I nagle zrozumiałem, dlaczego czuję woń dymu. Beł-

ty owinięto płonącymi pakułami.

– Trzeba zgasić...

– Nie bardzo jest jak – westchnął Sadko. – Nie przejmuj się, nie jest łatwo podpalić w ten sposób drewnianą ścianę.

Naraz ciszę rozdarła upiorna eksplozja, a po chwili jeszcze jedna. Od miejsca wybuchu oddzielały nas kad-

łuby dwu okrętów, solidnie dociążone piachem i kamieniami, lecz i tak wszystko się zatrzęsło, z okien polecia-

ły szybki. Wyjrzałem ostrożnie, płonące deski i jakieś

· 179 ·

Andrzej Pilipiuk strzępy, chyba z żagli, już opadały. W powietrze uniósł

się kłąb dymu, a za nim biały woal pary wodnej. Fale rozkołysanego nagle morza oblizały burty naszego wraku z głuchym mlaśnięciem.

– Co to było? – wykrztusiłem.

– Ich okręt. – Konus wzruszył ramionami. – Dwie miedziane beczki magdeburskiego prochu, ukryte na końcu pomostu poniżej linii wody i dobrze zabezpie-czone przed wilgocią. Teraz nie mają odwrotu. Jedyna ich szansa to nasza żaglówka.

– Czyli...

– Myślę, że sprowokowaliśmy ich do frontalnego ataku – mruknął, wyglądając przez szparę w drzwiach. –

Będą się starali opanować nasz wrak bardzo szybko, bo my możemy uciec, oni już nie. A widzą, że Hans zmienia położenie łodzi, i nie wiedzą, co knujemy. Bardzo dobrze. Niech w ich umysłach pojawi się jedno pragnienie.

Pragnienie ataku szybkiego i miażdżącego.

– Bez podstępów, forteli i bez prób wykurzenia nas ogniem – dodał olbrzym. – Bo na obmyślenie sposobów subtelniejszych czasu już nie mają.

– Użyją... No proszę, szykują aż cztery pomosty abordażowe. Fiu, fi u, to znaczy, że jest ich może jeszcze z tuzin.

Z ogromnym trudem powstrzymałem szczękanie zę-

bów. Czterech, może pięciu na jednego?

– Granaty? – zagadnąłem Sadkę.

– Niestety. – Pokręcił głową. – Z nabojami też kru-cho... Ale nic to, damy radę. Bywało się w gorszych ta-rapatach.

· 180 ·

Sfera Armilarna Szajba im odwaliła! – Nawet mój diabeł stróż się przeraził.

– Teraz uważaj – powiedział półgłosem Sadko. – Za-atakują kupą, wpadną tu z czekanami, kordami i tasaka-mi. Wywalą drzwi, by porąbać nas w dzwona, i tak dalej. Część zechce przebiec od razu do burty, by zastrzelić Hansa, nim ucieknie żaglówką. Ale tak do końca głu-pi nie są, więc z dachu kasztelu będą szyć kusznicy, aby osłonić atakujących. Musimy zabić ich wszystkich. My-

ślę, że pięciu lub ośmiu. Borys zrobi resztę.

– Co?

Zupełnie nie rozumiałem.

– Zabijemy tych z kuszami – powtórzył cierpliwie. –

A jeśli się nie uda, to zmusimy chociaż, by łbów nawet nie podnieśli. Mój brat weźmie na siebie pozostałych. Po prostu rób, co powiedziałem. Zostawiam ci tych z kasztelu dziobowego. Ja zaopiekuję się tymi, co na rufi e.

Uruchomiłem celownik laserowy i przyjrzałem się sąsiedniemu wrakowi. Rzeczywiście, na dachu coś się poruszało. Bez gogli w szarym świetle przedświtu gów-no widziałem. Złożyłem się do strzału. Czekałem długo.

Przygotowywali się? Najwyraźniej tak...

– Zaraz się zacznie – rzucił konus.

Przyczajony za framugą obserwował rufę sąsiedniego okrętu. Nagle powietrze rozdarł wrzask kilkunastu gar-dzieli. Na pomostach abordażowych zatupotały buciory.

– Teraz!

Borys kopniakiem otworzył drzwi. Na kasztelu pojawiła się głowa. Strzeliłem i kusznik znikł, ranny, zabity lub przestraszony.

· 181 ·

Andrzej Pilipiuk Wtem za moimi plecami rozległa się kanonada. Inny strzelec poderwał się, zdjąłem go jedną kulą. Wszystkie odgłosy tonęły w huku kolejnych krótkich serii. Nie mog łem się teraz odwracać, ale domyśliłem się, że to Borys wygarnął z kałacha lub pistoletu maszynowego.

I nagle zapadła głucha cisza. Sadko wyskoczył na po-kład. Nadal celując w dach, wyszedłem za nim. Nasz po-kład, pomosty abordażowe i pokład sąsiedniego okrętu zasłane były ciałami. Nie wszyscy zginęli. Któryś z piratów wstawał właśnie chwiejnie na nogi. Konus wyjął

zza pasa obuszek i jednym uderzeniem roztrzaskał mu skroń. Borys przerzucił pistolet maszynowy przez plecy i teraz kroczył po pobojowisku, pchnięciami tasaka dobijając rannych.

Gdzieś skrzypnęły drzwi. Strzeliłem odruchowo. Pirat padł na wznak.

Co ja tu robię? – tłukło mi się po głowie. Co ja w ogóle robię wśród tych pierdolonych maszynek do zabijania? To nie moja wojna, nie moje sprawy, nie moja...

Kolejny kusznik na rufi e poderwał się do ucieczki.

Trafi łem go w pierś. Runął przez poręcze i wpadł do wody. Borys buszował na drugim wraku. Ciszę rozdarły dwa wystrzały. Dopadł jeszcze kogoś? Zobaczyłem, jak przechodzi na trzeci okręt.

– Mamy i samego Magnusa... – Sadko lekko, niemal pieszczotliwie kopnął jęczącego pirata.

Wódz rozbójników dostał chyba ze dwie kule w brzuch. Zwijał się z bólu. Przypomniałem sobie chłop-ca okrętowego zastrzelonego na pokładzie „Srebrnej Łani”.

· 182 ·

Sfera Armilarna

– Podniosłeś rękę na Hanzę. Popełniłeś najgorszą zbrodnię, jaką można popełnić, zatrzymałeś okręt Petera Hansavritsona na wodach Norwegii. Nasze prawo zaś mówi, że kto żegluje, jest wolnym – klarował ran-nemu kurdupel, jednocześnie splatając z kawała linki szubieniczną pętlę.

Borys przeskoczył na sąsiedni okręt i pokazał nam trzy palce. Widać tylu dobił. Wracał już do nas.

– Ale zanim zdechniesz, odpowiesz mi na jedno pytanie. Gdzie jest Peter Hansavritson? – Sadko zagadnął

niemal przyjacielsko.

– Nie wiem – wymamrotał Magnus.

Usłyszałem czyjeś kroki. Odwróciłem się i omal nie zastrzeliłem Hansa... Odetchnąłem, opuszczając broń.

– Soli, panie? – zapytał.

– Daj, proszę – polecił konus.

Łebek znikł w kasztelu i po chwili wrócił z drewnianym, rzeźbionym pudełkiem w ręce.

– Żywy z naszych rąk nie wyjdziesz. Ci, którzy cię wynajęli, są daleko i w żaden sposób nie zemszczą się za ujawnienie tej informacji. Możesz nam o tym powiedzieć. Wtedy zostaniesz tylko powieszony jak twój –

uśmiechnął się ironicznie – przodek Klaus Störtebeker.

Ale jeśli będziesz się upierał, to zanim zdechniesz, zdą-

żysz pożałować, że kiedykolwiek byłeś żywy.

– Nie wiem!

– Być może nie dosłyszeliście, panie, pytania. – Sadko pochylił się nad piratem. – Zatem powtórzę. Gdzie jest Peter Hansavritson? I Marius Kowalik?

– Nie wiem...

· 183 ·

Andrzej Pilipiuk

– Rozpruję ci bandzioch i będę łyżką sypał sól do środka.

– Przysięgam na Boga, nie wiem...

– A wierzysz w ogóle w Boga? – Borys pokręcił gło-wą jakby z politowaniem. – Bo różnie o tobie gadali.

Ponoć ze swymi ludźmi i klasztor złupiliście, i mniszki gwałciliście...

Spokojnie przywiązał nadgarstki i stopy pirata do kraty kryjącej zapasowy właz do ładowni. Magnus próbował niemrawo się szarpać, ale dwa ciosy pięścią w twarz szybko sprawiły, że zaniechał oporu. Hans nadal stał obok z pudełkiem w ręce.

– Naprawdę byłoby dobrze, gdybyś nam o tym opowiedział – zasugerował olbrzym.

– Nie wiem. Dostałem rozkaz udania się na wrakowisko, zabicia wszystkich członków załogi oraz pochwy-cenia człowieka zwanego mistrzem Markusem. – Wskazał mnie ruchem podbródka.

– A kto ci ten rozkaz wydał? – zagadnął Sadko. – Bo coś mi się zdaje, że tym razem nie był to miłościwie wam panujący – splunął za burtę – król Danii?

– Nie oczekujesz chyba, że powiem. – Wódz morskich rozbójników wydął pogardliwie wargi.

– Właśnie tego oczekuję – westchnął konus. – Ale jak nie chcesz po dobroci, mówi się trudno...

– Czyżbyś sądził, że odrobina bólu złamie mego ducha?

Mimo że Magnus nadrabiał miną, w jego głosie po-brzmiewały nutki paniki.

· 184 ·

Sfera Armilarna

– Sprawdzimy... – Sadko sięgnął do pudełka, a potem spokojnie zaczął sypać sól w ranę.

Przeżyłem w tej zasranej epoce niejedno. Nigdy jednak dotąd nie słyszałem takich dźwięków... Zwymio-towałem przez burtę. Żołądek miałem znowu prawie pusty. Za moimi plecami trwała kaźń. Wokół leżały cia-

ła. W wodzie unosiły się trupy. Słońce powoli wspinało się na nieboskłon. Wstawał nowy dzień. Wielu go nie doczekało. A dla tego, który przeżył, miał to być dzień ostatni.

Czułem, że muszę coś zrobić. Podniosłem się z trudem i odwróciłem, zaciskając pięści. Hans zagrodził mi drogę.

– Nie przeszkadzajcie, panie – powiedział stanowczo. – On i tak umrze, bo po prostu tak być musi. Wyrok na niego wydano dawno. Ale nim zdechnie na stryczku, musimy dowiedzieć się, gdzie przebywają nasi uwięzieni przyjaciele...

Próbowałem podważyć w myśli tę konstrukcję logiczną, lecz nie dałem rady. Ten człowiek zasłużył na śmierć. Ale gdyby umarł od razu, zabrałby do grobu cenną wiedzę. Informację mogącą ocalić dwa życia. Dwu ludzi nieskończenie lepszych niż on... No i co najważ-

niejsze, miał przecież wybór... Mógł powiedzieć dobrowolnie i umrzeć w miarę szybko.

Siadłem bezmyślnie na czymś miękkim. Worek?

Mój worek z rzeczami!

Przebrać by się – myśl była zupełnie od czapy. Wy-ciągnąłem koszulę. Naprawdę fajną, porządną koszulę,

· 185 ·

Andrzej Pilipiuk którą miałem na sobie, gdy świat przestawał istnieć.

Niestety, była już chyba na nic. Zetlała i lekko cuchnęła stęchlizną. Obmacywałem ją odruchowo i naraz poczułem coś pod palcami. Tabletki. Listek chińskich narkotyków! Schowałem je za pazuchę. Za moimi plecami nadal trwała kaźń

– Odpowiedz, co oznaczają wilcze ogony pozosta-wione na miejscu porwań i mordów? Kto to robi i po co? – Głos Borysa był wyprany z wszelkich emocji.

Pirat chyba nie odpowiedział, bo powietrze rozdarł

kolejny nieludzki skowyt. Przeszedłem po trapach na statek położony najdalej, usiadłem i zasłoniłem uszy dłońmi.

Och, jaki ty jesteś wrażliwy, dogadywał diabeł. Ale gdy chodziło o twoje sprawy, to dyrygowałeś tymi dwoma, a oni na twych oczach kroili Chińczyka niemal na fi lety... Dzieli was kilka wieków cywilizacji, jednak w głębi duszy jesteś takim samym bydlęciem jak ci Rosjanie.

Patrzyłem bezmyślnie, jak wskazówka minutowa przesuwa się po cyferblacie zegarka. Czterdzieści siedem minut. Dla Magnusa wieczność...

Oj, bo się zaraz rozpłaczę, szydził diabeł. Wiesz co?

Naćpaj się, skoro masz czym.

Zignorowałem jego radę. Wreszcie wrzaski ucichły.

Wróciłem. Sadko wymieniał półgłosem jakieś uwagi z Borysem. Rozłożył bezradnie ręce. Najwyraźniej doszedł do wniosku, że pirat nic nie wie o porwanych. Ranny rzęził, usta pokrywała mu krwawa piana... Strzas kali mu wszystkie palce u rąk i nóg, wydłubali jedno oko.

· 186 ·

Sfera Armilarna Z uszu pozostała miazga. Między nogami rozlewała się czerwona plama.

Hans chlusnął wiadrem wody.

– Żałuj, łajdaku, za wszystkie swoje grzechy i zbrodnie popełnione na morzu i lądzie – polecił Sadko.

Pirat spojrzał na niego mętnym wzrokiem. Chłopak chlusnął drugi cebrzyk.

– Bądźcie przeklęci – wybełkotał pirat.

– To bardzo nieładnie złorzeczyć bliźniemu – mruknął Sadko. – Zwłaszcza że szukaliśmy jeno prawdy i skruchy, a znalazłszy ją, natychmiast poniechaliby-

śmy dręczenia.

– Już jesteśmy przeklęci... Dobra, na reję z nim –

podjął decyzję Borys.

– Zostaw go – poprosiłem. – Po co wam to wiesza-nie? On i tak niebawem umrze...

– To z litości – wyjaśnił konus i przeżegnał się nabożnie. – Ukarany tutaj nie zabierze ze sobą złego uczynku na tamtą stronę... No i co najważniejsze, wyrok na niego wydała Hanza za konkretne winy.

– A serca w waszych piersiach biją dla Hanzy –

mruknąłem poirytowany.

Wiedziałem, że nic nie wskóram. Ci dwaj wie rzyli w jakąś swoją prawdę i nie uznawali żadnych kompro-misów. Konus założył piratowi stryczek na szyję. Po chwili ciało trzepotało się jak ryba na wędce. Popatrzy-

łem na dechy ubabrane krwią. Spojrzałem na Hansa, który właśnie wyciągał najbliższemu trupowi sakiewkę zza pasa. Zakręciło mi się w głowie. A potem coś pęk-

ło w umyśle z trzaskiem, poczułem, jak ogarnia mnie

· 187 ·

Andrzej Pilipiuk zimna determinacja. Wycelowałem rewolwer w Sadkę.

Uśmiechnął się tylko.

– Opuść lufę, Markusie. Nie zabijesz mnie – powiedział zupełnie spokojnie.

– Co?

– Nie zabijesz mnie – powtórzył cierpliwie.

– Dlaczego niby nie?

– Bo nie jesteś mordercą.

– Zabiłem właśnie ze czterech piratów, a ty mówisz...

– Jesteś zabójcą, ale nie mordercą – wyjaśnił. – Jesteś dobrym człowiekiem. Zaatakowany będziesz się bronił.

Zadasz śmierć łotrzykowi i nie będą cię potem dręczyły wyrzuty sumienia. Gdy ujrzysz kogoś w niebezpieczeń-

stwie, zabijesz, by go bronić. Ale nie potrafi sz strzelać do kogoś, kogo lubisz.

– Ja niby cię lubię?! – warknąłem. – Flaki bym ci żywcem wypruł, łachmyto!

– Lubisz mnie. – W głosie Sadki zabrzmiała niezachwiana pewność. – Do tego nie masz żadnego powodu, by strzelać. Zabijanie jest trudniejsze, o wiele trudniejsze niż ci się wydaje. Wymaga albo skazy duszy, albo dogłębnego przekonania, że tak trzeba. Kat otrzymuje wyrok i wiesza skazańca. Ja i Borys zabijaliśmy ludzi ła-miących prawo Hanzy, bo wiemy, że to prawo jest dobre, a jego bezwzględne przestrzeganie niesie ludziom pokój, wolność i dobrobyt. Ale ty... Żeby mnie zabić, musiałbyś mnie nienawidzić albo uznać, że dopuściłem się czynów, które należy ukarać gardłem.

– Zakuliście mnie w łańcuchy, więzicie, chwytacie, gdy próbuję zwiać...

· 188 ·

Sfera Armilarna

– Może jeszcze głodzimy i torturujemy?

– Uwięzienie jest dla mnie nieznośną torturą!

– Zatem odpowiedz sobie, byle szczerze, na pytanie, czy jest to zbrodnia, za którą należy pozbawić mnie życia, i postępuj zgodnie ze swym sumieniem. Swoją drogą, za chwilę musimy cię znowu zakuć w kajdany – do-dał przepraszająco.

Patrzyłem na niego nadal z palcem na spuście. I zrozumiałem, że ma rację. Nie mogłem go zabić. Nie mia-

łem powodu... To znaczy, miałem powody ku temu, by skuć mu ryj, ale faktycznie nic z tego, co zrobił, nie kwalifi kowało się, żeby odstrzelić mu łeb...

– Idź się wyswaźbnić, cholerny pokemonie! – parsknąłem, opuszczając rewolwer.

Podszedł i spokojnie odebrał mi broń. Zabezpieczył

i schował do torby przewieszonej przez ramię.

– Postąpiłeś słusznie – powiedział z powagą. – Gdybyś pociągnął za spust, wyrzucałbyś to sobie do końca życia... Czyli krótko, bo i tak nie miałeś już kul.

– Co?

– Wystrzeliłeś cztery razy. Zatem pozostała ci tylko jedna. Ostatnia. Mogłeś strzelić. Zabić. Ale po mojej śmierci Borys odpiłowałby ci głowę tępym nożem... Życie ci uratowałem. I duszę zarazem, bo zabić przyjaciela to ciężki grzech. – Zrobił świętoszkowatą minę.

– Nie jesteś moim przyjacielem!

– Ranisz mi serce, mówiąc takie brzydkie rzeczy.

– Jesteś, jesteś – uśmiechnął się jego braciszek z piekła rodem. – Tylko do pewnych prawd trzeba dojrzeć...

– Pokrętne myślenie!

· 189 ·

Andrzej Pilipiuk Nie odpowiedział, wyszczerzył zęby w krzywym uśmiechu. Następnie uprzejmym gestem wskazał mi trap. Mieląc pod nosem przekleństwa, podreptałem na sąsiedni wrak. Borys przyłączył się do chłopaka. Przetrząsali kieszenie zabitych w poszukiwaniu wszystkiego, co mogło się przydać.

Jesteś idiotą, dogadywał diabeł. Druga taka okazja może się już nie trafi ć.

Miałem go zabić? – odgryzłem się.

Zabić niekoniecznie, ale kolano czy stopę mogłeś przestrzelić... Od razu poczułbyś się lepiej!

Milczałem. Powinienem tych morderców nienawidzić. Powinienem strzelać bez wahania prosto między ślepia. Powinienem odmówić udziału w awanturze. Ba, nawet zastrzelić się mogłem. Jezu! Dwadzieścia trupów!!! Lepiej chyba nie żyć niż być współsprawcą tak niewyobrażalnej rzezi...

Syndrom sztokholmski, zbagatelizował diabeł. Czytałeś o tym, zakładnicy po jakimś czasie zaczynają lubić przetrzymujących ich terrorystów.

Sadko przyniósł z magazynku nowe kajdany, skórki do zabezpieczenia kostek, stalowe sztyft y i koszyk z węglami. Rozpalił je zręcznie i wetknął sztyft y, by się rozgrzały. Naszykował młotek i obcęgi. Olbrzym i chłopak w świetle wschodzącego słońca nadal powoli, metodycznie obdzierali trupy. Siadłem obok kowadła. Czekałem...

Rankiem do kamienicy zaszedł jeden z ceklarzy i poinformował, że Grot prosi Staszka w południe na krótką rozmowę. Wezwanie zepsuło chłopakowi humor.

· 190 ·

Sfera Armilarna

– Po co chce mnie widzieć? – mamrotał rozeźlony i przestraszony, chodząc z kąta w kąt.

– Tego nie wiem – odezwała się Hela. – Ale chyba nie masz się czego obawiać? Za oszukanie burmistrza dostałeś już solidne baty.

– Dostałem od syndyka Sudermanna. Może jestem kwita z nim. Ale burmistrz może mieć na ten temat zu-pełnie inne zdanie! – parsknął.

– I co z tego? – zdziwiła się. – Przecież nie można nikogo ukarać dwa razy za to samo!

– Już oni coś wymyślą – warknął. – Jeśli się z tego wywinę, gdy tylko wydobrzejesz, wynosimy się z tego przeklętego Gdańska!

Uniosła brwi.

– A czy nam tu źle? To wielkie miasto, jak na te czasy zasobne i bogate. Można tu żyć spokojnie, wygodnie i bezpiecznie...

– Ale...

– Pozostanę służącą u pani Agaty, Ferberom z pewnością przyda się nadal rękodajny, a może i inne zadania ci powierzą. Sprawny fi zycznie i bystry młodzieniec, umiejący czytać i znający języki to skarb. Mamy pieniądze. Wystarczy na zakup kamieniczki, domku na przedmieściach albo chociaż mieszkania. Przestańmy się szarpać. Pozwólmy wypadkom płynąć tak, jak niesie je rzeka czasu.

– Może masz rację – szepnął.

Wreszcie się przemógł. Trzeba iść, to trzeba. Grot siedział w swoim biurze nad stosem papierzysk. Na widok Staszka wstał i kordialnie uścisnął mu dłoń.

· 191 ·

Andrzej Pilipiuk

– W czym mogę pomóc, panie?

– Jest źle – powiedział justycjariusz ze złością, wskazując na dokumenty. – Mordercy zostawiający wilcze ogony. Ogłosiliśmy nagrodę za wskazanie ich kryjówek lub informacje, które do nich doprowadzą. Burmistrz też zaczął się sprawą martwić, potrząsnął dobrze sakiewką. No i przyszła masa listów. Jedne od szacownych oby-wateli, inne anonimowe. Moi ludzie przeczesują miasto.

Jak do tej pory nie natrafi li na żaden trop. Wszystkie informacje podane w tych papierach są warte tyle, co dziurawe garnki...

– Zatem...

– Zatem ściągnąłem cię tu, bo łączysz bystry umysł

i zdrowy pomyślunek z niekiedy całkowitym szaleń-

stwem uczynków. Bywałeś w świecie, z niejednego pieca chleb jadłeś. Znasz obyczaje dalekich krajów. Chcę, abyś spojrzał na problem po swojemu. Może dostrzeżesz coś, co ja zaniedbałem.

– Może trzeba... A gdyby tak od drugiej strony?

– Co masz na myśli? – Grot łypnął na Staszka.

– Sprawdzić, skąd ogony się wzięły. Skóra z wilka to rzecz nieczęsta... Mordercy musieli te ogony od czegoś odciąć... Bo chyba nie zostawili świeżych?

– Nie, wszystkie wyprawione były.

– Trzeba obejść kuśnierzy, kupców wybadać, kto ogony lub ogoniaste skóry kupował, kto o takowe roz-pytywał. Wreszcie, czy gdzieś nie przyniesiono do sprze-dania skór z odciętymi ogonami.

– Bystry jesteś – pochwalił śledczy. – Ale to już wykonano. Moi ludzie obeszli wszystkich kupców, którzy

· 192 ·

Sfera Armilarna takim towarem obracają. Pogadali. Na razie nic, ale będę wiedział o każdej wilczej skórze, która przejdzie w tym mieście z rąk do rąk.

– W zasadzie są dwie możliwości. Albo rzeczywiście siedzą w kupie w jakimś miejscu, a na ulicę wychodzą tylko, by kogoś zabić, albo też mieszkają w rozproszeniu, samotni mężczyźni podnajmujący jakiś kąt do spania, a gdy zajdzie potrzeba, zbierają się w jedną bandę i idą kogoś zamordować. Ewentualnie hybryda obu tych moż-

liwości. Żyją w rozproszeniu, ale zarazem mają swoje refugium... Tam trzymają broń i inne rzeczy nieporęczne...

– Tak. – Grot machnął ręką. – Do podobnych wniosków dochodzimy. Chodź, popatrzysz mi na jednego trupa.

Staszek, rad nie rad, ruszył za nim. Weszli do ko-mórki obok odwachu, która służyła jako prowizoryczna kostnica. Choć pomieszczenie było chłodne, wewnątrz unosił się ostry trupi odór, a nad ciałem krążył rój pa-skudnych much.

– Powiedz, spotkałeś go kiedy? – Justycjariusz uniósł

szmatę, która dotąd nakrywała twarz.

Staszek spojrzał na zwłoki i odwrócił wzrok. Nieboszczyka cięto kordem lub mieczem przez szyję. Rana wyglądała ohydnie.

– Nie, panie. – Pokręcił głową. – Nie przypominam sobie. To chyba żaden z tych, którzy napadli na dom Kozaków.

– Oczy skośne nieco, a cera smagła jak u tych pogan, co na Litwie żyją osadzeni przez Witolda, brata Jagieł-

łowego – dumał Grot.

· 193 ·

Andrzej Pilipiuk

– Tatar?

– Kto go tam wie. Zarost nikły, skóra jak przydymio-na. Na rękach sporo blizn. Na plecach też ślady, ktoś go parę razy solidnie batem oćwiczył.

Staszek przypomniał sobie własną chłostę i zagryzł

wargi. Plecy lekko go zaswędziały.

– On już w każdym razie nic nie powie – prychnął

Grot. – A szkoda, bo język ma i gdybyśmy go żywcem wzięli...

Westchnął ciężko.

– Wieści dostałem z Rygi i portu Memel – powiedział nieoczekiwanie. – Tam dzieje się to samo. Ktoś zabija ludzi i zostawia na miejscu zbrodni wilcze ogony.

Nikogo ze sprawców nie zdołano pochwycić żywcem.

– Macie, panie, jakąś teorię?

– Mam, ale na razie nie chcę o tym mówić.

– A ja... – zadumał się Staszek. – Może coś mi świta...

– Mów, proszę.

– Kim byli ci, których zbito lub uprowadzono?

Napadnięto dom Kozaków. Porwano Mariusa Kowalika. Próbowano zgładzić Marka. Znikł bez śladu Peter Hansavritson. To są ludzie związani z Hanzą lub pozostający z nią w przyjaźni. Albo ludzie ważni, choć nierzucający się w oczy, jak Kozacy. Ludzie posiadający obok zwykłego życia także drugie...

– Funkcje sekretne – mruknął justycjariusz. – Tak.

Hanza ma swoich zaufanych, którzy z pozoru żadnej roli w związku nie pełnią, ale... – urwał.

– Czy zabici w Rydze i innych infl anckich portach też pełnili funkcje sekretne? – zapytał Staszek.

· 194 ·

Sfera Armilarna

– Poniekąd słusznie się domyślasz, lecz nie twoja to sprawa! – powiedział Grot i zamilkł.

Chłopak długo, cierpliwie czekał na dalsze wyjaś-

nienia. Wreszcie justycjariusz się przemógł.

– Czterej zabici, o ile mi wiadomo, zajmowali się z ramienia Hanzy sprawami wojska. Sprawowali pieczę nad okrętami pokoju i nad tajnymi arsenałami.

– Czym? – zdumiał się chłopak.

– Hanza działa na dwa sposoby. Przeciw swym wro-gom wystąpić może zupełnie jawnie. Ale wystąpić otwarcie przeciw, na przykład, Krzyżakom nie może, bo choć słabi dziś, w pył by kupców roznieśli. Takoż z pi-ratami różnie bywa, ponieważ niektórzy listy kaperskie posiadają. Dlatego też Hanza ma swoich ludzi, których deleguje do mordowania tych, którzy wobec Ligi zawi-nili, a których ofi cjalnie dostać nie może. By iść na wojnę z rycerstwem, sił znacznych trzeba. Z historii wiem, że w wielu miastach państwa krzyżackiego istniały grupki ludzi przeszkolonych w rzemiośle rycerskim, często Prusów lub Żmudzinów, którzy w cichym pogotowiu stali...

I gdy zaszła potrzeba, w czasie wojen z Polską broniącym murów rycerzom zakonnym strzelali w plecy.

– By zaś móc na przykład wzniecić bunt przeciw władzom miasta, trzeba było znacznych ilości oręża –

domyślił się Staszek.

– Mieli jeszcze jedną funkcję. Czytałem o tym w starych dokumentach, które pokazał mi burmistrz.

Potęga Hanzy nie polega jedynie na złocie i oddanych ludziach, ale także na planowaniu często na dziesięciolecia naprzód. Na przewidywaniu tego, co może nastąpić,

· 195 ·

Andrzej Pilipiuk a na co żadne symptomy jeszcze nie wskazują. Gdyby wróg jakiś opanował miasto, zadaniem tej ukrytej armii jest opór stawiać, nie otwarcie, lecz w cieniu... Mordować skrytobójczo przysłanych urzędników i dowódców wojsk, zatruwać studnie w koszarach, kaleczyć pęciny koni...

– I dlatego tu i ówdzie na strychach czy w piwnicz-kach stoją beczki prochu, worki kul, muszkiety i tak dalej?

– Ty powiedziałeś.

– Ciekawe, kto go zabił – mruknął Staszek, patrząc na szmatę nakrywającą trupa.

– Ktokolwiek to zrobił, chciał go wziąć żywcem.

– Co chcecie przez to powiedzieć, panie? – zdumiał

się chłopak.

– Raniono go wielekroć. Ktoś chciał złamać w nim ducha i zmusić do poddania. Ale ten, widząc, że nie ujdzie, rozgryzł truciznę.

– Jak to?!

Grot pochylił się i otworzył usta nieboszczyka. W ję-

zyku tkwiły jeszcze szklane okruchy.

– Ranę na szyi zadano mu, gdy serce już nie biło i przestało tłoczyć krew – wyjaśnił. – Ergo: ktoś wytropił jednego z morderców i zapragnął uciąć sobie z nim pogawędkę w atmosferze prawdy, szczerości i skruchy.

Ale nie zdołał pochwycić, tedy spróbował chociaż upozorować zwykły mord.

– Hmmm... – mruknął Staszek. – Znam chyba ko-goś, kto...

· 196 ·

Sfera Armilarna

– ...kto tropi tych samych ludzi, a przy tym jest doskonałym szermierzem, zdolnym podjąć próbę pochwy-cenia człowieka, przed którym Kozacy woleli salwować się ucieczką...

– Od kilku dni pan Rip nie daje znaku życia.

– Gdyby pojawił się wreszcie u Ferberów, przekaż mu, proszę, żeby zaszedł koniecznie do mnie z wizytą. Może mu się należało. – Trącił trupa nogą. – Ale nikt nie będzie w moim mieście bez mojego zezwolenia szlachtować ludzi wedle własnego widzimisię...

Rankiem zabraliśmy się do pracy. Przede wszystkim zebraliśmy wszystkie trupy z pokładów. Sadko i Borys pościągali im buty, portki i kapoty. Zwłoki powrzucali do żaglówki i partiami przewieźli na stały ląd. Wyło wili też bosakami ciała pływające pomiędzy wrakami. Na klifi e wykopali wielki, masowy grób dla piratów oraz w oddaleniu trzy pojedyncze, w których złożyli z hono-rami odnalezione na dnie zwłoki kapitana i jego dwu pomocników. Pozbierali całą broń walającą się po wrakach.

Po obiedzie ci dwaj wesołkowie i Hans siedli na pokładzie i zabrali się do kolejnego milusiego zajęcia.

Obmacywali łachy poległych w poszukiwaniu za-szytych monet i kosztowności. Odrywali obcasy butów.

Wydłubane pierścienie, obrączki, wisiorki, monety rzucali do miski. Skojarzenie z praktykami znanymi z niemieckich obozów koncentracyjnych było tak silne, że się porzygałem i długo nie mogłem dojść do siebie. Dopiero przed wieczorem odczepili nieco już nadpsute zwłoki

· 197 ·

Andrzej Pilipiuk Magnusa i obciążywszy je kamieniem balastowym, uto-pili w morzu.

Wystawili karmnik dla węgorzy, pokpiwał mój diabeł, ale nawet jego komentarze nie były w stanie wyrwać mnie z otępienia.

– Panie, twoja część łupu. – Hans wyrósł przede mną z misą w dłoniach.

Leżała w niej niezła garść złotej biżuterii i jakieś po-wycierane monety, od szelągów po okazałą lśniącą do-natywę.

– Wywal za burtę – poleciłem.

– No co też, panie, toż tu skarbów za dziesięć dukatów albo i więcej... – oburzył się.

– Cała banda morskich zbójów miała do kupy czterdzieści dukatów? Cóż za dziadostwo. – Pokręciłem głową.

– To normalne, wszystko, co zrabują, przepijają lub, jak który młodszy, na dziewki wydaje – wyjaśnił. – Pieniądz się ich nie trzyma.

– Ja tego nie wezmę. Wywal za burtę – powtórzyłem.

– Tak, panie...

Ze sposobu, w jaki rzucił misę, wydedukowałem, że przy pierwszej okazji zanurkuje i spróbuje ją wyłowić.

W ciągu kolejnych godzin okazało się, że po napa-dzie została nam pewna, wyjątkowo niemiła pamiątka.

Z obszukiwanych pirackich łachów wylazła niewyobrażalna ilość wszy. Wybiliśmy ile się dało, a potem zale-waliśmy wszelkie szczeliny w dechach ukropem. Także do pomieszczeń naniesiono nam tego bydełka. Posłania trzeba było spalić. Rosjanie klęli w żywy kamień. Hans

· 198 ·

Sfera Armilarna spokojnie grzał wodę w kotłach i nosił wrzątek na kolejne place boju z insektami.

Ja siedziałem na dziobie i tylko złośliwie się uśmiechałem.

Można powiedzieć: kara boska dla hien cmentar-nych, skwitował świętoszkowato mój diabeł.

Nastały dobre dni. Siły wracały Heli z każdym dniem. Zaczęła od przechadzek po pokoju. Ciężko wsparta na kulach z uporem przestawiała nieposłuszne stopy. Po niespełna tygodniu odzyskała na tyle wła-dzę w nogach, że podpór używała bardziej dla asekura-cji. Układ trawienny najwyraźniej podjął pracę. Staszek czekał, czy dostanie kolejną szansę, ale dziewczyna schowała gdzieś pierścionek. A gdy próbował zagady-wać, uśmiechała się tylko kokieteryjnie. Marta przyję-

ła prezent i paradowała teraz z broszką niemal demonstracyjnie przypiętą na piersi, lecz jakoś nie kwapiła się, by udzielić kolejnej rady... Agata też rozkwitła. Wizy-ta szwagra najwyraźniej obudziła w niej uśpioną do tej pory zalotność. Chodziła uśmiechnięta, wpatrzona ma-

ślanym wzrokiem w coś, co widziała tylko ona. Całymi dniami siedziała przy szpinecie, wyczarowując spod palców długie, skomplikowane melodie. Pan Rip nie dawał

znaku życia, dwa razy tylko za pomocą kartki wetknię-

tej w drzwi informował, żeby się o niego nie martwili.

Zapadał ciepły czwartkowy wieczór. Staszek wracał

do kamienicy, niosąc kamionkową fl aszę oliwy. Wyszedł

na Długi Targ. Drobny mężczyzna o pociągłej, szczurzej twarzy przepychał się przez tłum. Staszek spojrzał nań

· 199 ·

Andrzej Pilipiuk z przelotnym zainteresowaniem. Człowiek nieoczekiwanie wydał mu się znajomy. Odziany był z niemiecka, ale u boku wisiała mu szabla.

Nie kojarzę tej twarzy, pomyślał chłopak. Ale... Ta sylwetka... Chyba gdzieś go już widziałem. Z pewno ścią nie jest to jeden z ceklarzy Grota, bo zbyt mizerny... Zatem?

Grzebał w pamięci długo i bezskutecznie. Nieznajomy kupił połeć mięsa i dzban z winem. Odwrócił się bokiem.

Zaraz, zaraz, uświadomił sobie Staszek. Przecież...

Przypomniał sobie chwile pełne grozy, gdy stał

w domu Kozaków ukryty za fałszywą ścianą i przez szparę obserwował, jak banda napastników w szale niszczy wnętrze pokoju. Czy to nie ten człowiek przyszedł, aby ich odwołać? Miał wtedy maskę... Ale... ale to chyba on!

– A niech mnie – szepnął.

Nie wiedział, co począć. Ceklarze? Gdzie ich szukać... Trzeba za nim iść. Wyśledzić kryjówkę. Wtedy będzie można zawiadomić Grota. Przypomniał sobie czytane w dzieciństwie książki detektywistyczne.

Nieznajomy najwyraźniej kupił już wszystko, co było mu potrzebne. Ruszył w stronę Żurawia. Staszek, zachowując bezpieczną odległość, podążył w ślad za nim.

Obcy wyszedł na nabrzeże. Do jednego z pali miał uwią-

zaną łódkę. Siadł na nią i szybko powiosłował na drugą stronę. Staszek obserwował go zza stosu beczek śmier-dzących zepsutą kapustą.

Zrobiło się już zupełnie ciemno. Tylko latarnie na okrętach rzucały trochę blasku. Chłopak pospiesznie

· 200 ·

Sfera Armilarna ściągnął z siebie buty i ubranie. Zacisnął zęby i zsunął

się w wodę. Przepłynął kanał w kilka minut.

Na sąsiednim okręcie marynarze grali w karty. So-czyste wiązanki niemieckich przekleństw niosły się po rzece. Poza tym panował spokój. Chlupotały fale, czasem zatrzeszczała deska lub naprężona lina cumowni-cza. Lodowata woda zapierała dech w piersi. Cuchnęło odpadkami i gnijącą rybą. Wszystkie śmieci z pokładów najwyraźniej ciskano wprost za burtę.

Huknęły drzwi. Staszek podpłynął ostrożnie do łaj-by. Ciemno było, że oko wykol. Stare drewniane dechy obrosły pąklami. Gdzieś nad burtą, w okienku tylnego kasztelu, widać było poblask świecy. Chłopak zadarł gło-wę. Wysoko... Ktoś, ciężko stawiając nogi w podkutych buciorach, przeszedł od trapu do jednej z nadbudówek.

Łańcuch kotwicy, pomyślał Staszek, kierując się w stronę dziobu. Wdrapię się na pokład, a potem... Co potem? Głupi jestem i tyle. Pcham się jak ćma w ogień, bez sensu zupełnie... Skoro wiem, że koleś wsiadł na tę łajbę, trzeba ściągnąć Grota, niech wejdzie na pokład ze swoją bandą zabijaków i zawlecze gagatka na odwach.

Z drugiej strony, mam tylko podejrzenia...

Łańcucha nie znalazł. Okręt najwyraźniej był jedynie przycumowany do pali nabrzeża. Staszek skierował

się zatem z powrotem ku rufi e. Co jakiś czas dotykał

burty. Deseczki przybito na zakładkę. W żaden sposób nie zdołałby się po nich wdrapać. Przypomniał sobie starcie z młodym Norwegiem, upadek ze stromego dachu kamienicy. Śliskie, drewniane gonty, podobnie mo-cowane... Był już na wysokości pomieszczeń rufowych.

· 201 ·

Andrzej Pilipiuk Zero szans, pomyślał. Może od tyłu?

W ciemnościach zamajaczył ster. Potężne pióro zanurzało się w wodzie. Gruba pionowa belka nikła we wnętrzu tylnego kasztelu.

– Cholera! – zaklął cicho.

Drewno było oślizłe, pokryte kożuchem wodoros tów i gęsto obrośnięte małżami. Najgorsze wydało się jednak to, że nawet gdyby jakimś cudem zdołał się wspiąć po belce, nic by mu to nie dało. Otwór okazał się po prostu o wiele za wąski, by się przezeń przecisnąć.

Nic nie wskóram, pomyślał smutno. Wymyśliłem sobie akcję szpiegowsko-dywersyjną jak z kiepskiego fi l-mu... Trzeba wracać do Ferberów, golnąć gorzałeczki i naparu z lipy, a potem wygrzać dobrze kości pod grubą pierzyną. To nie jest pogoda na kąpiele...

Nieoczekiwanie coś dotknęło jego ramienia. W pierwszej chwili sądził, że to obrastające burtę wodorosty, ale zaraz spostrzegł swoją pomyłkę. Z pokładu zwisała lina.

Uniósł głowę. Sznur biegł opodal oświetlonego okna.

Staszek złapał go, pod palcami wyczuł splot włókien.

Namacał gruby supeł. Najwyraźniej liny tej używano do włażenia na pokład. Pułapka? Pociągnął i spojrzał.

Chyba nie... Lina została solidnie przymocowana. Za-gadkowych kroków na pokładzie nie było już słychać.

No to hop-siup i w górę, zdecydował.

Oparł się nogami o burtę odrobinę ponad linią wody.

Nie miał jakoś ochoty na kontakt z ostrymi jak brzytwy krawędziami muszli. Zaparł się piętami o deski. Naj-trudniejszy był pierwszy moment, chwila, gdy ciało wydobyte z wody nieoczekiwanie odzyskało swój ciężar.

· 202 ·

Sfera Armilarna Podciągnął się kawałek i jak taternik z mozołem za-czął wspinaczkę. Węzły trochę pomagały.

Schudłem w tej epoce, pomyślał z nieoczekiwanym humorem. I ręce mi się wyrobiły. Trochę od machania szablą, trochę od rąbania drew i innych prac fi zycznych.

Dawniej nie zdołałbym tego dokonać.

Piął się powoli. Dwa razy skaleczył stopę na sterczą-

cych z burty żelaznych gwoździach. Na szczęście grube dechy w zasadzie nie skrzypiały. Każde podciągnięcie było coraz trudniejsze. Sznur, choć gruby, boleśnie wpi-jał się w dłonie. Mięśnie łydek drżały. Mimo że noc była chłodna, pot zalewał oczy. Wreszcie Staszek z ulgą oparł

nogę o wąziutki gzymsik obiegający kasztel.

Podciągnął się do pionu i oparł o ścianę. Przylgnął

całym ciałem do drewna. I nagle poczuł, jakby okręt go przytulił. Jakby deski, nagrzane w ciągu długiego dnia, oddały mu część zgromadzonego ciepła. Stał, aż uspokoił szaleńcze bicie serca. Oddech się wyrównał.

Wszystko gra, pomyślał. Jestem bezpieczny. Jeśli się potknę, najwyżej spadnę w wodę i nic mi się nie stanie.

Będzie tylko głośny plusk. Zresztą nie jestem wysoko, najwyżej cztery metry nad linią wody.

Pół kroku w bok. Kolejne pół. Złapał się dło-nią ozdobnego rzeźbionego gzymsu. Wychylił głowę i ostrożnie spojrzał w okienko. A fi gę. Oszklono je go-mółkami. Znalazł jedno miejsce, gdzie szklany placek był w miarę klarowny.

Wewnątrz pali się światło, rozważał. Okna to dla nich czarne plamy. Nikt mnie nie spostrzeże... Ale uwa-

żać trzeba!

· 203 ·

Andrzej Pilipiuk Zajrzał do środka. Pomieszczenie wyglądało zwyczajnie. Kufry, łóżko. Dwaj mężczyźni przy stole pocią-

gający wino z kielichów. Rozmawiali o czymś, ale tak cicho, że nie słyszał zgoła nic.

– Żeby chociaż uchylili okno! – syknął cichuteńko.

Niestety. Noc była chłodna i to chyba zniechęcało marynarzy do robienia dodatkowych przeciągów. Ten o szczurzej twarzy wyjął z kufra mapę i rozpostarł na stole. Drugi pochylił się nad nią z cyrklem nawigacyj-nym. Planowali trasę?

A może się zwyczajnie pomyliłem? – pomyślał. Może to nie on? Widziałem tamtego człowieka tylko przez moment i miał maskę na twarzy... Po sylwetce trudno kogokolwiek zidentyfi kować!

Czekał jeszcze przez chwilę. Nic się nie zmieniło.

Nieznajomi gadali, pili i przeglądali mapy. Ze swojego punktu obserwacyjnego Staszek nie był w stanie nawet dojrzeć, jakich krain dotyczyły.

Nic tu po mnie, zdecydował. Przeprowadziłem całą akcję na medal. Przepłynąłem kanał, wdrapałem się na burtę, zajrzałem przez okno. I co mi to dało? Absolutnie nic...

A potem ostrożnie zawrócił i trzymając kurczowo linę, opuścił się w wodę. Otuliła miękko ciało jak lodowaty pancerz. Zacisnął zęby i puściwszy sznur, po-płynął do miejsca, gdzie ukrył odzienie. Na szczęście jeszcze tam leżało.

Ubierał się pospiesznie. Zęby szczękały niczym pu-

łapka na myszy. Popatrzył jeszcze raz na okręt. Przez okno nadal sączył się słaby poblask świecy.

· 204 ·

Sfera Armilarna Coś dziwnego jest w tej łajbie, pomyślał, maszerując cuchnącymi zaułkami. Coś jakby... Wezwanie?

Nim dotarł do domu Ferberów, przemarzł na wylot.

Otworzył mu Artur.

– Niepokoiliśmy się o ciebie, ale jak widzę, zupełnie niepotrzebnie – zażartował. – Przyjemna kąpiel była?

– Musimy porozmawiać – powiedział Staszek.

Kupiec spoważniał w jednej chwili.

– Co się stało? – zapytał konkretnie.

Staszek zaczął opowiadać. O tym, jak śledził szczurogębego i jak przepłynął kanał.

– Jak myślisz? – zapytał wreszcie. – Słusznie zrobi-

łem czy może padłem ofi arą obsesji? Poranna rozmowa z Grotem jakoś wyprowadziła mnie z równowagi...

– Być to może. – Młody kupiec wzruszył ramionami. – Widziałeś go w masce. Trzeba się będzie za nim ro-zejrzeć. Przyuważyć, gdzie chodzi, i rozpytać ostrożnie, kim jest. Bo może rzeczywiście nitkę chwyciłeś, która nas do kłębka doprowadzi... Ale do Grota z tym iść za wcześnie chyba.

– Na okręcie go widziałem – westchnął chłopak. –

Z kompanem przy winie nad mapami deliberowali.

Może odpływać już chcą. Uciekną.

– Pora była wczesna, więc nie kładł się jeszcze. Czy człowiek zły, czy dobry, jednakowo kolacji przed snem dla pokrzepienia zażywać musi – fi lozofował młody kupiec. – A dumać nad mapami rzecz to zwyczajna i świadczy, że raczej nigdzie się jeszcze nie wybierają.

Gdyby mieli już wszystko zaplanowane, do map by nie patrzyli.

· 205 ·

Andrzej Pilipiuk

– I jeszcze ten okręt... Jakby sam mi pomógł dostać się na pokład. A potem... Ciepło desek.

Artur spojrzał na Staszka z zaciekawieniem.

– Są takie opowieści starych wilków morskich.

Wchodzisz na okręt i tyle. Każdy z nas setkę łajb zwiedził. Jednak czasem bywa, że człowiek wejdzie na pokład i poczuje mrowienie pod stopą. Jakby buty same chciały go zanieść z powrotem na brzeg. A bywa i tak, że stanie na dechach i czuje, jakby po długiej podróży wrócił do domu. Wtedy wie, że to okręt dla niego. I to nie jemu podoba się okręt, ale raczej on okrętowi. Jego dusza przygląda się twojej. Tak jak konia dosiadasz, ułoży się pod siodłem lub nie... Dobry okręt jest jakby trochę żywy.

A z wiekiem i mądrości nabiera, jak „Srebrna Łania”, która z niejednej opresji dzielnych ludzi uniosła cało...

Staszek się zamyślił. Płomień świecy zapełgał, cienie poruszały się w kątach. Żywe okręty... Zadrżał z zimna, emocji, może strachu. Zapragnął jak najszybciej znaleźć się w łóżku. Nakryć się kapą razem z głową. Zamknąć oczy i spać aż do rana.

– Aberracja – powiedział cicho. – Ale faktycznie, poczułem jakby... życzliwość? Wezwanie... Coś nienazwanego. Nie rozumiem.

– Coś cię wiąże z tym okrętem. Sam jeszcze nie wiesz, co – zadumał się młody kupiec.

– Jeśli ten szczurogęby typek jest rzeczywiście przywódcą morderców, to statek okaże się dla mnie raczej pułapką. Chyba że wtedy przyszli zabić jedynie Kozaków. Ale i tak... Może jednak iść z tym do Grota? – Myśl wróciła. – Tylko co mu powiemy?

· 206 ·

Sfera Armilarna Artur wzruszył ramionami i w milczeniu dolał do kubków syconego miodu.

– Iść trzeba – powiedział wreszcie. – Ale najpierw trzeba lepiej rzecz rozeznać. Chyba że okręt odpłynie i wówczas sprawa sama się rozwiąże, choć lepiej by było zabójców pochwycić. Pójdziesz jutro z Martą, sprawdzi, przy którym spichrzu cumują. Ja w tym czasie wśród znajomków rozpytam.

O zachodzie słońca Sadko przyniósł ze składziku nowe posłanie dla mnie. Pomacałem siennik. Nie taki zły. Słoma? Raczej trawa morska. Pled był gruby, poduszka z szarego płótna solidnie wypchana. Ziewnąłem od ucha do ucha.

– Ech, życie... – wymamrotałem ponuro. – Z jednego więzienia do drugiego. Z lochu pod gdańskim ratuszem do tajnego mamra Ligi. Widać tak mi pisane. Niby zmiana na lepsze. Powietrze świeże, żarcie smaczniejsze, ze strażnikami da się pogadać... Może za tępy jestem, by się wywinąć, Maksym mawiał, że kto głupi, ten będzie niewolnikiem... Wyśpię się dobrze, może świat wyda mi się weselszy?

Siadłem na łóżku, ostrożnie podciągnąłem obręcze kajdan. Rozsznurowałem karwasze chroniące nogi. Gruba skóra spełniła swoją rolę, żelaza mnie nie otarły. Kostki miałem tylko trochę zaczerwienione...

– Diabli nadali – mruknąłem pod adresem Sadki i Borysa. – Nie dość, że znowu trzeba będzie spać w ubraniu, to jeszcze kłopot z wypraniem spodni jakby co... Ale umyję się chociaż.

· 207 ·

Andrzej Pilipiuk Hans naszykował mi w kącie miskę z wodą. Prze-wiesiłem latarkę ze świeczką bliżej. Nieoczekiwanie spostrzegłem, że powierzchnia cieczy dziwnie faluje. Przyjrzałem się jej zaskoczony.

– Co, u licha? – szepnąłem.

Cynowa misa wibrowała. Tafl a wody pokryła się drobną kaszką przypominającą jako żywo obraz tele-wizyjny, a potem zaczęła się wygładzać. Na powierzchni utworzył się utkany z drobnych zmarszczek obraz łasicy.

– Ina! – syknąłem.

Usłyszałem szmer nad głową. Pergamin zastępują-

cy stłuczoną szybkę zadrgał, a potem nagle włączył się dźwięk.

– Witaj, Marku – odezwała się strażniczka.

Głos brzmiał jak z kiepskiej jakości głośnika.

– To ty?

– To tylko transmisja – wyjaśniła. – Transmisja przy użyciu strumienia cząsteczek ultratachionowych. Wykorzystuję wodę jako ekran i błonę latarki jako mem branę głośnika. Jedno i drugie jestem w stanie wprawić w drgania.

– Tachiony... Masz na myśli hipotetyczne molekuły o szybkości większej niż szybkość światła?

– Tak.

– Czyli faktycznie istnieją i rzeczywiście poruszają się pod prąd czasu?

– Tak. Wyłączę teraz obraz, zbyt dużo energii po-chłania jego utrzymanie.

Woda w misce w ułamku sekundy ścięła się w lód.

Pośrodku pozostał obrazek zwierzęcia, wypukły niczym płaskorzeźba.

· 208 ·

Sfera Armilarna

– Zdumiewające! – Pokręciłem głową. – Ale pal diabli. Kiedy pojawisz się osobiście?

– Nie pojawię się – odparła kosmiczna tancerka. –

Nie spotkamy się już nigdy, a to prawdopodobnie ostatni przekaz, który otrzymujesz.

– Poleciałaś do przyszłości po instrukcje – wybuchnąłem. – A zatem...

– Przyszłość ulega zmianie – powiedziała. – Interwał czasowy. Nie mogę wrócić do was. Zakaz.

– A nasza misja? A poszukiwanie Oka Jelenia?

– Wasza misja została anulowana, odwołana, za-kończona. – Szukała analogii najlepiej oddających jakieś pojęcie.

– A Skrat?

– Nie żyje. Wasze zadanie anulowane – powtórzyła.

Zaraz, co mówił Chińczyk, którego kazałem torturować? Że kosmiczni nomadzi przywlekli gdzieś Skrata i Zie-mianie spalili go żywcem? Byłem przekonany, że kłamie...

– Anulowane... – powtórzyłem.

– Tak. Wasza misja i tak była ostatnią. Rok tysiąc pięćset sześćdziesiąty jest ostatnim, kiedy pojawiają się wzmianki o istnieniu Oka Jelenia. Nie udało się go odzyskać, trudno. Skrat zakończył swe istnienie.

– To jednak mieliście jakieś wzmianki o istnieniu Oka?! – niemal ryknąłem. – A my szukaliśmy na ślepo!

– Wiedzieliście wystarczająco dużo, by wykonać zadanie.

– Skrat zakończył istnienie. Sam sobie zakończył?

Życie i niszczenie światów mu się znudziło? A może Chińczycy go wykończyli? A może jego kumple?

· 209 ·

Andrzej Pilipiuk

– Tak.

– Tak, to znaczy co, konkretnie? – zirytowałem się.

– Nie istnieje.

Zrozumiałem, że się z nią nie dogadam.

– Zatem, co? – zapytałem. – Mamy czekać na ewakuację z tej epoki, czy jak? Skąd nas zabierzecie?

– Wedle instrukcji, gdybyście dożyli fi nału, mieli-

ście zostać bezboleśnie uśmierceni po wykonaniu zadania. Uśmierceni defi nitywnie ze zniszczeniem scalaków włącznie – uściśliła. – Miałam tego dokonać.

Czułem, że nie mogę jej ufać!

– Jesteś w przyszłości i żyjesz. To oznacza, że albo warunki na Ziemi umożliwiają przetrwanie, albo prze-bywasz na statku Skrata. W pierwszym przypadku de-dukuję, iż przetrwali nie tylko Chińczycy. Żądam ewakuacji do Europy lub usa dla mnie i moich towarzyszy!

W drugim: niech będzie statek! Z pewnością ma modu-

ły podtrzymywania życia. Będziemy sobie żyć spokojnie i beztrosko, czytając te pięć czy dziesięć milionów książek...

– Markusie, zadanie anulowane – powiedziała z naciskiem. – Nie muszę was zabijać, a nawet gdybym musiała, brak mi do tego środków technicznych. Nawet ta szczątkowa transmisja informacji pobiera niewyobrażal-ną masę energii.

– Żądam ewakuacji.

– To niemożliwe. Jesteście wolni.

– Wolni? To co będzie z nami?

– Zostajecie w tej epoce. Żywi i wolni. Nie musicie już szukać pieczęci. Przekaż informacje reszcie.

· 210 ·

Andrzej Pilipiuk

– Mamy zostać po wsze czasy w tym syfi e? Ze świadomością, że jest gdzie wrócić?

– Tak.

– Hela jest ranna. Ja mało nie zdechłem na zapalenie płuc. Potrzebuję antybiotyków dla dziewczyny! Sulfamidów chociaż! I podręcznika anatomii.

– Nie mogę ci ich przekazać.

– Podaj wzór chemiczny! Jak je zrobić?

– Nie umiem. Nie wiem.

– Powiedz, jak działa nanotech, co można nim wy-leczyć? Trzeba ją operować, czy wszystko samo się po-zrasta? Co...

Ale na te pytania już nie odpowiedziała. Lód topniał

w oczach. Wizerunek znikł. Błona w lampie przestała drżeć. Transmisja zakończona...

– To sobie pogadałem z miską pełną wody – zakpi-

łem gorzko. – Czy w tej epoce są już psychiatrzy? Panie doktorze, potrzebuję tabletek, zastrzyków albo coś...

Mój diabeł stróż milczał tym razem.

Staszek szedł brzegiem Motławy. Marta dreptała obok niego. Spojrzał na nią spod oka.

Niebrzydka panna z niej wyrasta, zauważył. Z buzi znacznie ładniejsza od Heli. Warkocz ma grubszy i dłuż-

szy... Do tego dobra, łagodna, pracowita, rezolutna, sym-patyczna... Artur chyba jest ślepy, że dotąd się nie za-kręcił. Ja sam... No, gdyby oczywiście była ciut starsza, zganił się.

W porcie panowały ruch i gwar. Tragarze dźwigali paki, pęki skór i worki. Podkute saboty wybijały wer-

· 212 ·

Sfera Armilarna ble na drewnianych moszczeniach nabrzeża, trapach, setkach pokładów. Jakiś marynarz poprawiał coś na ta-kielunku i śpiewał przy tym, niemiłosiernie fałszując.

Służąca, słysząc nieprzyzwoitą niemiecką piosenkę, zaczerwieniła się. Nad całym tym portowym rozgardia-szem polatywały mewy. Na kupie końskiego nawozu ucztowały wróble. Do rzeźni pędzono krowy.

Życie, pomyślał Staszek. Ci ludzie... Tyrają, harują, umierają, ale z ich wysiłku powstaje to miasto. Bogate, zasobne, piękne. Aurea Porta Rzeczypospolitej. Przyszłej Rzeczypospolitej, poprawił się. Przecież unia lubel-ska jeszcze nie została podpisana...

Doszli do miejsca, skąd wygodnie mogli obserwować podejrzany okręt zacumowany po drugiej stronie Motławy. Nabrzeże umocniono tu kamiennym mur-kiem. Zatrzymali się. Wokół przewalała się istna rzeka ludzi. Także na wodzie uwijała się masa mniejszych i większych łódek. Jedne przewoziły ludzi, inne towary.

Staszek wyjął z torby lunetę pożyczoną od Artura i starannie zlustrował jednostki cumujące po drugiej stronie.

– To ten okręt z beczkami na pokładzie – powiedział do Marty, podając jej lunetę.

Dziewczyna ujęła „perspektywę”, podniosła do oczu i nagle ścisnęła Staszka za ramię, aż syknął z bólu i zaskoczenia.

– O mój Boże! – szepnęła i osunęła się nieprzytom-na na ziemię.

Luneta wypadła z bezwładnej ręki, chlupnęła w wo-dę. Chłopak w ostatniej chwili podtrzymał towarzyszkę, łagodząc upadek. Położył ją na wznak, starając się

· 213 ·

Andrzej Pilipiuk wybrać najmniej błotniste miejsce. Była blada jak ściana. Odchylił jej głowę lekko do tyłu. Nie zmieniło się nic. Wróble ucztowały w mierzwie. Chmury sunęły po niebie. Na pelerynce Marty wykwitły plamy, błoto przesiąkało.

Co dalej? – Myśli tłukły się w głowie.

Wokół z wolna utworzył się wianuszek gapiów.

– Daj jej okrągły kamień pod kark – poradził któ-

ryś. – A na piersi połóż bursztyn.

– Kamień płaski sposobniejszy!

– Kota lepiej przyłożyć – doradził ktoś inny. – Albo wodą chlusnąć. I warkocz rozluźnić.

– Wezwijcie medyka – rozkazał Staszek. – Panna zasłabła...

Nikt się nie ruszył, padały kolejne dobre rady, ale zignorował je. Poklepał dziewczynę delikatnie po policzkach. Spojrzał na jej wargi. Drżały lekko.

Sztuczne oddychanie zastosować? Nie, oddycha przecież.

Przez powieki przeleciał tik nerwowy. Marta najwyraźniej już dochodziła do siebie. Westchnęła i otworzy-

ła oczy.

– Co się stało? – zapytał.

– Do domu – szepnęła. – Coś... zobaczyłam. Ja...

Pomógł jej usiąść.

– Luneta? – Spojrzała bezradnie.

– Utonęła.

– Tu jest, panie. – Obdarty wyrostek, może dziesię-

cioletni, z ukłonem podał Staszkowi potwornie utytła-ny w mule tubus.

· 214 ·

Sfera Armilarna Chłopak nagrodził go grubszą monetą. Gdy prowadził dziewczynę do kamienicy Ferberów, nadal miał

przed oczyma wyraz twarzy małego ulicznika, mieszaninę szczęścia i niedowierzania.

– Co zobaczyłaś? – zapytał.

Pokręciła głową, a jej usta zacisnęły się w gniewną kreskę.

– Nie czas i nie miejsce po temu! – odparła stanowczo. – Potem z Ferberami się naradzimy... A i justycjariusza Grota wezwać chyba trzeba...

Staszkowi na sam dźwięk tego nazwiska przebiegł

po plecach paskudny dreszcz. Zdusił w sobie pytania.

Pan Wiktor, Artur i Agata zasiedli w saloniku. Marta stanęła pośrodku pomieszczenia.

– Chcę prosić was o pomoc – odezwała się cicho. –

Sprawa jest gardłowa... To chyba najlepsze rzeczy okre-

ślenie. Jeśli wszystko po mojej myśli pójdzie, niejedna głowa spadnie.

– Mów, proszę – poleciła gospodyni.

– Okręt, który wzbudził tak wielką uwagę pana Stanisława, nosi dziś nazwę „Święty Jerzy”, jednak przeko-nana jestem, iż... – Głos Marty, początkowo pewny, za-

łamał się nagle i dziewczyna wybuchła płaczem.

Wdówka dźwignęła się z krzesła, podeszła i przytuliła ją bez słowa. Służąca powoli opanowała szloch.

– Czy sądzisz, że to statek twojego ojca, „Srebrna Grzywa”? – zapytał młody kupiec.

Marta nie była w stanie odpowiedzieć, ale energicz-nie kiwnęła głową. Agata wytrzeszczyła oczy.

· 215 ·

Andrzej Pilipiuk

– Myśleliśmy, że zatonął – szepnęła. – A to znaczy...

– To tylko okręt – odezwała się dziewczyna. – Mogą powiedzieć, że go kupili pod inną nazwą i nie znając jego historii. Jeśli to mordercy i piraci, trzeba ich podejść tak, by winę im dowieść i bym praw swoich dojść mogła...

– Grot! – warknął Artur. – On sobie z tym problemem poradzi. Ma też odpowiednich ludzi po temu.

Dowiemy się wszystkiego. Śpiewać będą w lochach jak na świętej spowiedzi.

Przeniósł wzrok na ojca. Pan Wiktor siedział z miną obojętną jak zawsze. Jego wzrok błądził gdzieś daleko.

– Grot – odezwał się wreszcie jakby obudzony z głę-

bokiego snu. – On ten problem rozwikła... „Srebrna Grzywa”... – powtórzył. – Cóż za ciekawy zbieg okoliczności. Arturze, przynieś, proszę... – na chwilę zawiesił głos, nie kończąc myśli. – Druga skrytka po prawej.

Wiesz, o które chodzi.

– Zrozumiałem.

Chłopak po chwili wrócił z kilkoma arkusikami kosmatego papieru. Stary przejrzał je uważnie.

– Tak i myślałem – powiedział.

– Zobowiązania mojego ojca – szepnęła Marta. –

Dostał od pana towar na kilkaset dukatów, a zastawem był udział w okręcie...

– Coś tak jakby, chyba rzeczywiście mówił wtedy coś na ten temat, ale stary jestem, wszystko mi się już dawno poplątało w głowie. – Stary zwinął papiery w rulon i obojętnie wsadził do kominka. – Tyle razy planowałem zrobić wreszcie porządek w dokumentach i po-wyrzucać te nieaktualne już – powiedział.

· 216 ·

Sfera Armilarna Płomień pożerał arkusze błyskawicznie.

– Ja to spłacę... – bąknęła.

– Co spłacisz? – udał zdziwienie.

– Weksle...

– Jakie weksle?

– No, te spalone. – Wskazała kominek.

Wśród drewna widać było jeszcze zwęglone płaty.

Pan Wiktor obojętnie rozdrobnił je pogrzebaczem.

– Arturze, synu, mój umysł od lat szwankuje... Powiedz, proszę, co przyniosłeś z mojego gabinetu?

– Śmieci, ojcze. – Młody kupiec skłonił się. – Sam mówiłeś, że chciałeś uczynić porządek w papierach i po-wyrzucać te nieważne.

– Agato? A ty co widziałaś?

– A gdzie mnie tam, kobiecie, znać się na dokumentach? – zdumiała się wdówka. – Ale jak pożółkłe i po-cięte przez myszy, to z pewnością jakieś stare, dawno nieważne dokumenty.

– A ty, Stanisławie? – Wyblakłe oczy spojrzały na chłopaka. – Umiesz wszak czytać. Widziałeś tu jakieś weksle?

– A kto by pisał tak ważne pokwitowania takimi kulfonami? To pewnie były jakieś kajety z bazgrołami, powstałe, gdy Artur dopiero uczył się litery kreślić – odparł Staszek.

– No i sama widzisz. – Pan Wiktor zwrócił się do służącej. – Cztery osoby są zgodne co do tego, że ogień strawił jedynie garść śmieci.

Dziewczyna bez słowa padła na kolana i pocałowała rękę starego Ferbera.

· 217 ·

Andrzej Pilipiuk

– Idźcie, chłopcy, do Grota – polecił nestor rodu. –

Już czas.

Zbiegli po schodach. Wzuli buty i po chwili masze-rowali w stronę ratusza.

– Biedna mała – westchnął młody kupiec. – Ale dobrze się stało.

– Że twój ojciec spalił te weksle?

– Dawno uznał, że towar przepadł bezpowrotnie.

Trzymał je tylko po to, by mieć porządek w papierach.

Niech Marcie się wydaje, iż były tylko na kilkaset dukatów.

Nigdy nie pozna prawdziwej kwoty... Tak będzie jej lżej.

Po chwili łomotali już do drzwi odwachu. Na szczęś-

cie Grot był obecny. Wysłuchał ich spokojnie, cierpliwie i nie przerywając.

– „Srebrna Grzywa”... – mruknął, jakby smakował

dawno zapomnianą nazwę. – Jak się zatem teraz mieni?

– „Święty Jerzy” – odparł Staszek.

– Ciekawe...

Zostawił ich w kanciapie, a po chwili usłyszeli, jak stojąc na dziedzińcu, wydaje dyspozycje.

– Znajdźcie Zielnego i niech się natychmiast stawi. Weźcie kusze z arsenału. Przygotować się do wy-marszu. Pamiętacie dwa lata temu, jak braliśmy statek pirata Sylta?

– Trzy lata temu, panie Grot – sprostował ktoś.

– Słusznie, trzy lata. Dziś zrobimy dokładnie tak samo. Przygotujcie się. Północny kraniec Wyspy Spichrzów!

Wrócił do swoich gości.

– Nie widzieliście przypadkiem Ripa? – zagadnął.

· 218 ·

Sfera Armilarna Artur rozłożył ręce.

– Niestety.

– Szkoda, bo akurat jak raz przydałby się nam ktoś dobrze zaprawiony w walce.

Po chwili do wnętrza wparował młody mężczyzna.

– Panie Zielny – zwrócił się do niego justycjariusz. –

Potrzebuję informacji o okręcie „Święty Jerzy”.

– W porcie są obecnie aż trzy statki noszące to miano. Pod Żurawiem cumuje trójmasztowiec przybyły tydzień temu z Bremy, ładunek sukno w belach, koło Lastadii...

– Ten, o który chodzi, rzucił kotwicę przy Wyspie Spichrzów – podpowiedział Staszek.

– Przybył kilka dni temu z Elbląga, wcześniej był na wschodzie. Przywiózł znaczną liczbę kamieni rosyjskiego wosku. Odbiorcą jest Jan Zuber, właściciel spichrza, przy którym cumują.

– Kto jest kapitanem?

– Iwan Łonow. Ma carskie zezwolenie na odwiedza-nie obcych portów. Ponoć prowadzi liczne interesy w Rydze. Bywał tu już parę razy. Ostatnio przed pięciu laty.

– Z kim handlował wówczas?

Chodzący bank informacji zawahał się na moment.

– Tego nie wiem – przyznał wreszcie.

– Biegnij zatem do portu i jak najszybciej rozpytaj wśród kupców, którzy często pływali do Rygi. Potrzebujemy pilnie kogoś, kto dobrze zna Łonowa i jego okręt.

Spotkamy się na Wyspie Spichrzów.

– Wedle rozkazu. – Wywiadowca wybiegł.

– Pora się zbierać. – Grot wstał.

· 219 ·

Andrzej Pilipiuk Na wyspie w cieniu spichrza czekało już dziesięciu ceklarzy. Staszek spojrzał na nich z niejakim zdumie-niem. Czterej wyglądali jak gliniarze z prewencji. Po-stawni mężczyźni, wysocy, szerocy w barach i najwyraź-

niej zaprawieni w walce. Piąty dla odmiany był drobnym, zasuszonym staruszkiem. Jego capia bródka była biała jak mleko. Drżąca dłoń z trudem zaciskała się na styli-sku halabardy.

Może to ofi cer? – pomyślał chłopak. On od myślenia, a tamci od mokrej roboty?

Druga piątka stała dwa kroki dalej.

– Gotowi? – Justycjariusz obrzucił oba oddziały tak-sującym spojrzeniem. – Za mną.

Wyszli na nabrzeże. Rozdzielili się bez słowa. Pię-

ciu weszło do spichrza, reszta ze Staszkiem i Arturem po trapie weszła na pokład okrętu.

Zwariował, pomyślał chłopak przerażony. W siedmiu idziemy łapać całą szajkę morderców?

Z kasztelu na ich spotkanie wyszedł brodaty grubas w haft owanym kaft anie. Marynarze porzucili robotę i wyraźnie zaniepokojeni najściem, stanęli obok pryn-cypała.

– Grzegorz Gerhard Grot. – Dowódca zamiótł kapeluszem pokład. – Justycjariusz królewski miasta Gdańska.

– Iwan Łonow. – Kapitan ukłonił się z nie mniejszą kurtuazją. – Słyszałem wiele o dokonaniach pań-

skich. Przedstawiciel władzy, która rzezimieszków w ry-zach trzyma, zawsze przez kupca jest mile widzianym.

Czym jednak zawdzięczam wizytę panów? – Mówił po niemiecku z dziwnym akcentem, ale zrozumiale.

· 220 ·

Sfera Armilarna

– Pytań kilka zadać musimy – wyjaśnił urzędnik.

Rosjanin rozłożył ręce.

– Postaram się dać odpowiedź...

– Otóż paskudne wielce doniesienie, szkalujące waszmość, na ręce nasze wpłynęło. Wiary mu dać nie sposób, jednakowoż na ofi cjalne listy do burmistrza skie-rowane wedle prawa odpowiedź musi być udzielona. Zapytam zatem, od jak dawna okręt ten jest w pańskim posiadaniu?

– Dwudziesty siódmy rok. Ojciec mój, umierając, przekazał mi go na własność. – Grubas odpowiedział

natychmiast i bez zastanowienia.

Kłamie, uświadomił sobie Staszek. Albo wie, że łaj-ba jest lewa, albo i sam wyrzynał załogę.

Grot nie dał po sobie niczego poznać.

– Czy zawsze nosił tę nazwę? – zapytał.

– Oczywiście. Nie byłem wprawdzie w Gdańsku od lat pięciu, ale w księgach portowych imię moje nie raz zapisane zostało i nazwa okrętu takoż.

– Krucafuks! – zaklął nagle stary ceklarz, wyciera-jąc dłoń w połę kurtki.

– Co tam? – Justycjariusz spojrzał na podwładnego groźnie.

– Wybaczcie, panie! Dłubiąc palcem w nosie, wesz wygrzebałem! – wymamrotał stary, kłaniając się pokornie.

– Skąd przybywacie? – Grot, uśmiechając się przyjaźnie, zadał kupcowi kolejne pytanie.

– Z Rygi.

– Najprawdziwsza wesz wewnątrz nosa mi łaziła –

mamrotał stary jakby płaczliwie.

· 221 ·

Andrzej Pilipiuk

– Sprawdź zatem jeszcze drugą dziurkę – mruknął

Grot, robiąc krok w bok.

Czterej ceklarze odchylili płaszcze, unosząc napięte kusze. Wzięli na cel kupca i jego pomocników.

– Połóżcie się teraz, panie, na pokład i ręce złóżcie na karku. Od tej chwili jesteście moim więźniem – warknął justycjariusz.

Twarz grubasa pokryła się trupią bladością.

– Ależ, panie, to jakieś nieporozumienie – wybełko-tał. – Może ktoś mnie fałszywie oskarżył albo... – Strzelił spojrzeniem na boki.

Kilkunastu tragarzy, dotąd spokojnie noszących po nabrzeżu worki, zrzuciło ładunki w błoto i też dobyło broni. Od strony rzeki celowano w pokład z trzech łó-

dek. Pułapka się zatrzasnęła. Staszek odetchnął z ulgą.

Cwaniak, pochwalił w myślach śledczego. Zadbał

o zawodników rezerwowych. I sporo ma tych tajniaków.

Podejrzany kupiec zmełł pod nosem siarczyste przekleństwo i posłusznie klepnął na dechy. Pięciu marynarzy poszło w jego ślady.

– Tak się składa, że obecny tu Marcin Łoś – Grot wskazał starego ceklarza – wiele razy odwiedzał Rygę, bywał też w dalej na wschód położonych krainach i zna dobrze prawdziwego Iwana Łonowa, jak również stawał

nie raz na pokładzie jego okrętu.

– Tusza się zgadza, ruda broda takoż – odezwał

się staruszek. – Jednak twarz, choć podobna, inną jest, a i okręt w pierwszej chwili „Świętego Jerzego” udać może... Jednak gdy tak nań patrzę, jako żywo przypomina mi zaginioną przed paru laty „Srebrną Grzywę”.

· 222 ·

Sfera Armilarna

– Będę mówił! – wydarł się jeden z marynarzy po rosyjsku. – Darujcie mi życie, a wszystko powiem!

Naraz jęknął i znieruchomiał. Kompan leżący po lewej pchnął go nożem. Dwaj ceklarze wystrzelili bez mrugnięcia okiem. Nożownik, przybity bełtami do po-kładu, wierzgnął ze dwa razy nogami i znieruchomiał.

Pozostali strażnicy spokojnie celowali w trzech jeszcze żywych.

Z nabrzeża na pokład weszło ośmiu ludzi Grota.

– Wiązać ich do kijów – polecił justycjariusz. – Obszukajcie im kieszenie i szwy ubrania. Mogą mieć przy sobie truciznę. Kto jest pod pokładem? – Trącił grubasa nogą.

Ten nie odpowiedział.

– Sprawdzimy. – Grot skinął na Staszka. – Wycią-

gaj wielopał, jeśli trafi my na zasadzkę, zabij, ilu zdo-

łasz...

Chłopak posłusznie odbezpieczył rewolwer. Trzy pomieszczenia na rufi e były puste. Kajutę po lewej Staszek oglądał nocą przez okienko. W pomieszczeniu pośrodku znajdował się rumpel. Po prawej sypialnia z trzema łożami. Dwaj ceklarze zapalili świece w znalezionych latarkach i kupą zeszli po schodkach pod pokład okrętu.

Było tu pusto i cicho. Beczki, worki, bele sukna. Towar...

Część bliżej dziobu oddzielono przepierzeniem z desek.

Spod drzwi sączył się poblask świecy lub kaganka.

– U la, la... – mruknął jeden ze strażników.

Spod progu wyciekała też kałuża ciemnej, gęstej cieczy. Staszek pociągnął nosem. Czuł tylko stęchliznę, ale wszyscy od razu zrozumieli, że to krew. Grot kopnia-

· 223 ·

Andrzej Pilipiuk kiem wysadził drzwi. Siedmiu ludzi spoczywało sku-lonych na barłogach pod ścianami. Ręce i nogi owinię-

te mieli szmatami. Trzem obandażowano też głowy.

Wszys cy byli martwi. Zabito ich dosłownie przed chwilą sztychami miecza lub szabli. W kącie na podłodze leżał

mężczyzna o szczurowatej twarzy. Ręce splótł na piersi.

Nie oddychał już. Z kącika ust sączyła się krew. Odłamek szkła na wardze błysnął w świetle świecy.

– Zabił ich, słysząc, co dzieje się na pokładzie, a potem się otruł – mruknął jeden z ceklarzy. – Zrobił to wszystko, byle tylko nie wpadli żywi w nasze ręce.

– Poświeć mi! – Grot pochylił się nad jednym z zabitych.

Otworzył usta nieboszczyka i zajrzał.

– Wyrwano mu język. Sprawdź, jak pozostałym –

polecił, a sam dobył kozika i rozciął opatrunek. – Rana od szabli. – Obejrzał długą, częściowo zagojoną szramę na przedramieniu. – Ależ ich ktoś sprawił. Niemal na dzwona posiekani... – Badał cięcie pod bandażem na ciemieniu trupa. – Tydzień temu może. Trafi li na naprawdę godnego przeciwnika.

– Tak mi się zdaje, że to ci ludzie, którzy graso wali po naszym mieście, ślad swój znacząc wilczymi ogonami – rzucił któryś z podkomendnych Grota. – Pytanie tylko, czy wszystkich ich przed sobą mamy, czy też może... Rozpoznajesz, waść, któregoś?

Staszek nie odpowiedział. Zmartwiały i przerażony patrzył na szablę Kozaka Maksyma leżącą na deskach obok trupa szczurogębego.

· 224 ·

Sfera Armilarna Artur wrócił do domu. Staszek w towarzystwie wy-wiadowcy przez wąskie, okute żelazem drzwi wszedł na dziedziniec katowni.

– To tam, na pięterku. – Zielny z ukłonem wskazał

mu schodki na galeryjkę.

Tylko jedne drzwi były uchylone. Chłopak wszedł

do izby tortur. Gruby kupiec siedział pod ścianą. Nogi okuto mu stalową sztabą, na ręce założono łańcuchy.

Kat w czarnej masce na twarzy stał obok okna. Jego pomocnik, dwunastoletni zaledwie, dmuchał małym ręcznym miechem między węgle żarzące się w drucianym koszyku. Drugi, trochę starszy dzieciak przeciągał linę przez niewielki bloczek pod sufi tem. Więzień łypał na to wszystko wystraszonymi oczami.

Tortury, pomyślał Staszek. Dla tych ludzi to normalne, naturalne można wręcz powiedzieć. W mojej epoce przywykliśmy uważać, że są czymś złym... Ale teraz...

Grot zasiadł sobie wygodnie na krześle. Z tubusu wydobył kawałek kosmatego papieru pokryty jakimiś kulfonami.

– Mości... khm... – zacukał się i zaczął raz jeszcze: –

Człowiecze, wszystko jedno, jak naprawdę się zwiesz.

Stoisz oto przed katem. Czekają cię męki, psowanie członków, cierpienia, które do końca życia ślad pozostawią. Zapytuję zatem, czy nie zechciałbyś odpowiedzieć nam na kilka pytań, bez zbędnego fatygowania mistrza? – Gestem wskazał małodobrego, który z krzywym uśmiechem na ustach bawił się cęgami.

Kupiec ponuro pokręcił głową i splunął mu pod nogi.

· 225 ·

Andrzej Pilipiuk

– Jak sobie chcesz, ale człek ze mnie miłosierny i go-

łębiego serca, dlatego raz jeszcze poproszę, abyś nam o wszystkim dobrowolnie opowiedział – rzekł justycjariusz przyjaznym tonem. – Ci, którzy cię posłali, są daleko. Jeśli szczerze swe winy wyznasz, grozi ci co najwyżej śmierć na szafocie, szybka i pewną ręką zadana.

Więzień najwyraźniej puścił propozycję mimo uszu.

– Lina – rzucił Grot.

Dwaj pachołkowie i kat podeszli do kupca. Szarpał

się tylko chwilę. Wykręcili mu ręce na plecy, spętali nadgarstki rzemieniami. Zaczepili do nich linę przerzuconą przez bloczek i zmusili, by stanął na zydlu.

– W swej miłości bliźniego po raz trzeci nakłaniam was, panie – zaczął Grot, ale więzień w odpowiedzi splunął mu w twarz.

– Nie, to nie, ale zważ, że trzykrotnie prosiłem po dobroci. – Urzędnik chyba się obraził.

Kat kopnięciem wybił stołek spod nóg podsądnego.

Ciało zawisło w powietrzu. Kupiec, mimo swojej tuszy, długo walczył o utrzymanie rąk blisko ciała, potem gra-witacja zwyciężyła. Ręce zaczęły wykręcać się ze stawów.

To nie wygląda groźnie, pomyślał chłopak. Ale wydaje mi się...

Na skroniach podwieszonego zaperlił się gruby pot.

Justycjariusz spokojnie przeglądał swoje notatki. Znudzony kat spoglądał przez okno. Jego pomocnik przekła-dał narzędzia. Dwaj pachołkowie zajęli ławę pod ścianą.

Jeden ostentacyjnie pogryzał wyciągniętą z rękawa cebulę.

Staszek patrzył na torturowanego. Dłonie zsiniały, na skroni wystąpiły żyły. Twarz poczerwieniała. Przez

· 226 ·

Sfera Armilarna wykręcone przedramiona przelatywały skurcze, początkowo słabe, stopniowo coraz mocniejsze. Spomiędzy za-ciśniętych zębów wyrwał się pierwszy jęk.

– Powiesz? – zagadnął Grot. – Czy wolisz najpierw trochę się pohuśtać?

Pchnął ciało. Kupiec zawył i opadł bezwładnie –

stracił przytomność. Pachołek odłożył resztę cebuli i niespiesznie chlusnął wodą z cebrzyka. Więzień oprzy-tomniał i znów zaczął jęczeć. Staszek nie mógł już tego znieść. Wyszedł na galeryjkę. Oddychał głęboko.

– Diabli nadali – powiedział sam do siebie.

– No cóż, po prostu trzeba – odezwał się za jego plecami Grot. – On coś wie... I nim słońce na dobre za domy się schowa, wyciśniemy z niego prawdę jak ser-watkę z twarogu.

– To nieludzkie...

– Ale i oni zachowali się nie tak, jak przystoi ludz-kim istotom – odparował. – Nie możesz patrzeć, nie zmuszam. Stój tu i oddychaj sobie, jak by co, zawołam.

Staszek pozostał na balkoniku. Z katowni dobiega-

ło wycie. Początkowo urywane, potem zlało się w jeden nieprzerwany, przejmujący, nieludzki skowyt. I nagle się skończyło. Zajrzał do wnętrza. Kupca opuszczono na ziemię.

– Zatem pierwsze pytanie, kim naprawdę jesteś, człowiecze. Skąd przybywasz?

– Z Moskwy – wykrztusił więzień.

– Z polecenia cara Iwana zwanego Groźnym. – Grot skrzywił się demonstracyjnie. – Przybyłeś tu na czele szajki bezwzględnych morderców, by w przededniu woj-

· 227 ·

Andrzej Pilipiuk ny, która pustoszy Infl anty, pozabijać tych, którzy, peł-

niąc w Hanzie funkcje sekretne, od lat krzyżują i przecinają nici waszych intryg...

– Nie...

Grot podszedł do stołu, sięgnął do worka i wydo-bywszy pęk wilczych ogonów, cisnął grubasowi prosto w twarz.

– Nie łżyj, waść, bo rychło możemy łagodnych środków perswazji zaniechać, a po surowsze metody wydo-bycia prawdy sięgnąć! – odezwał się kat.

Staszek aż uniósł brwi ze zdziwienia.

Do licha, ten człowiek gada jak ktoś wykształcony, pomyślał. Szlachcic, który się stoczył?

– Następne pytanie – warknął justycjariusz. – Przybyłeś tu na kradzionym statku. Co stało się z jego za-

łogą?

– To nie ja! – zakwilił kupiec, strzelając na boki coraz bardziej przerażonym spojrzeniem.

– Na razie nie pytam, kto!

– Nie żyją. Przeciągnęli okręt starą leśną przewło-ką do rzeki Wołchow, chcieli się widać niepostrzeżenie zbliżyć do Nowogrodu, wymienić wino i sukno na skór-ki. Pochwycono ich na rzece i zgodnie z rozkazem cara, kogo nie zasieczono, w worku utopiony został – powiedział cicho. – Wszak wiecie, że od lat obcym kupcom na Ruś przybywać nie wolno.

– I tylko ci, którym car zezwolił, mogą na Bałtyk pływać i obce porty odwiedzać, a i to carski karbowy zawsze im towarzyszy – dodał kat i splunął. – Cały na-ród w niewolników obrócony! Słyszałem, że w Moskwie

· 228 ·

Sfera Armilarna na placu Czerwonym miedziane kotły stoją, w których car ludzi żywcem gotuje, a mięso skazańców żebrakom rozdają na pożywienie.

– To prawda. – Jeniec uniósł głowę z dumą. – Tak zdrajcy kończą!

Zapadła ponura cisza. Nawet gdański oprawca miał

zdegustowaną minę.

– Skąd zatem przybywacie do Gdańska? – Grot za-dał kolejne pytanie.

– Z Elbląga. Przez zalew, potem odnogą Wisły ku...

– Na linę – rzucił justycjariusz.

Kupiec zawył, ale już po chwili trzepotał jak ryba na wędce.

– Kłamie? – zapytał Staszek półgłosem.

– Tak.

– Opuśćcie go trochę, by czubkami palców ziemi do-sięgał – polecił kat. – Męki to wiele nie osłabi, a świadomości tracił nie będzie...

Nieludzkie wycie wstrząsnęło pomieszczeniem. Staszek z Grotem wyszli na balkon.

– Niebawem wszystkiego się dowiemy – powiedział

spokojnie justycjariusz.

– Dlaczego tak sądzicie, panie?

– Tortury każdego wcześniej czy później złamią.

A okrutników zdolnych bezlitośnie mordować szybko lęk ogarnia. Ci, którzy zadają innym cierpienia, przeważnie są tchórzami. Znają potęgę strachu, bo sami jej nie raz doświadczyli... Co innego mnie zastanawia. Jest gruby.

– To takie dziwne?

· 229 ·

Andrzej Pilipiuk

– Czasem bywa tak, że tusza z choroby ciała wynika. Ludzie tacy wyłupiaste oczy mają lub skórę dłoni pokrywają im plamy, a pot kwaśnym i gorzkim się staje.

Inni jeszcze grubi są, a niepohamowane pragnienie ich napada. U innych organizm wodę trzyma, aż puchną.

A niech mnie, pomyślał Staszek. Wyłupiaste oczy to objaw nadczynności tarczycy, plamy wynikają z chorób wątroby, a pragnienie z cukrzycy. Puchlinę wodną też rozpoznają. Czyli zna podstawowe przyczyny cho-robliwej otyłości...

– A on?

– Zdrów jak byk z pozoru, ale tuszę ma olbrzymią.

Zatem wykastrowany został.

– Powinien mieć głos jak kobieta... – Staszkowi przypomniał się fi lm o Farinellim.

– Widocznie zrobiono mu to, gdy był już dojrzałym mężczyzną. Ciekawe, dlaczego? Wycięcie języków rozumiem. Ale tego nie. Może zatem jest prawdą, że car oszalał.

Staszek milczał, nie wiedząc, co ma powiedzieć.

Wrócili do sali tortur. Kupiec leżał na podłodze. Tym razem dla jego docucenia zużyto kilka cebrzyków wody.

– Mów – warknął Grot. – Co się stało z Kozakami?

– Ubiliśmy z kuszy – wybełkotał więzień. – Opodal Malborka. Ich kobiety i pacholików też. Taki był rozkaz.

Pisma wieźli do atamana... Mieliśmy je zdobyć.

– Gdzie ciała pogrzebaliście?

– Kamieniami obciążone woda przyjęła, węgorzom na uciechę...

– A pisma?

· 230 ·

Sfera Armilarna

– Już w Moskwie.

A potem oczy wywróciły mu się białkami do góry.

Kolejne cebrzyki nic nie dawały.

– Spokoju mu teraz trza – rzucił kat.

– Łże jak pies – powiedział Grot ze złością. – A do tego łgać umie i był w tym szkolony. Miesza bezczelne kłamstwa z kawałeczkami prawdy. Tak, byśmy łatwiej w nie uwierzyli...

– Nie pojmuję, jak mogliście, panie...

– Nie ubili Kozaków z kuszy, bo ci pod pokładem rany od kozackich szabel nosili. Zatem przyjaciół twoich żywcem brać próbowali. Podobnie jak Mariusa Kowalika. Czy im się to udało, orzec trudno, ale...

W drzwiach stanął jeden z jego ludzi. Miął czapkę w ręce wyraźnie zaaferowany. Grot podszedł do niego.

Wymienili kilka zdań.

– Co z nim? – zapytał kat, trącając ciało grubasa butem.

– Dokończymy wieczorem. Na razie są pilniejsze sprawy. Trzeba wrócić na „Srebrną Grzywę”. Co więcej, jesteś mi potrzebny – zwrócił się do Staszka.

– Przeszukaliśmy już statek... – zauważył chłopak.

– Ale pobieżnie. Moi ludzie już po naszym odejściu, spisując towary w ładowni, coś jeszcze odkryli...

Ruszyli przez miasto szybkim marszem.

– Jeśli nie da się złamać torturami kupca, to może jego ludzi? – zaproponował Staszek.

– Jeden tylko język posiada, inny kat już nad nim pracuje w piwniczce. Kto wie, może się czegoś ciekawego dowiemy?

· 231 ·

Andrzej Pilipiuk

– Myślicie, panie, że zabili wszystkich Kozaków? –

bąknął Staszek.

– Nie wiem – westchnął justycjariusz. – Miejmy nadzieję, że nie! Wydaje mi się, że rany, które odnieśli, kilka dni mają, a statek przybył gdzieś z góry Wisły. Może istotnie pod Malborkiem ich spotkali? A kto wie, czy nie dalej. Nie wiem jeszcze, co o tym sądzić.

Wreszcie znaleźli się na brzegu rzeki. Przewieziono ich łódką na drugą stronę. Dwaj ceklarze pilnowali okrę-

tu. Przybysze weszli po trapie i po drabinie spuścili się pod pokład.

Justycjariusz oświetlił latarką szafę stojącą w kącie ładowni. Otworzył drzwiczki. Tylna ścianka została świeżo wyłamana. Przez dziurę weszli do ciasnej klitki.

Wewnątrz cuchnęło kałem i uryną. Staszek uniósł

swoją latarkę. W jej świetle ujrzał kilka metalowych pierścieni głęboko wbitych w dechy.

– Jakby cela – powiedział z wahaniem. – Przyku wali tu swoich więźniów... Niedawno. – Pociągnął nosem.

– Tak moi ludzie sądzą. Takaż i u mnie myśl się zrodziła, gdym to przed chwilą obejrzał. Teraz posłuchaj, ty Kozaków znasz lepiej niż ja. Zapal świec więcej, ściany obejrzyj i pomyśl. Może uwięzieni tu znak jakiś swojej obecności zostawili?

Staszek rozejrzał się wokoło. Żelazne kółko, z wierzchu poczerniałe, wewnątrz wypolerowane i zeszlifowane przez tarcie łańcuchów lub kabłąków kłódek. Deski, wy-

ślizgane przez dotyk samodziałowego materiału. W kilku miejscach powierzchnia lśniąca bielą. Dotknął jednej z plam opuszkami palców.

· 232 ·

Sfera Armilarna

– Dłutowano... – mruknął. – Albo heblowano.

– Ktoś coś wyrył? Zaznaczył ślad? – zainteresował

się Grot.

– Możliwe. A potem, gdy porządkowano celę na przyjęcie kolejnego więźnia, usuwano wszelkie pozo-stawione znaki.

– Tego się obawiałem. Ale...

Zamilkł.

– Kto wie. Może ten okręt pod jeszcze inną nazwą był tu już tej wiosny. Wyszedł z Gdańska na kilka dni po porwaniu Mariusa Kowalika. Teraz znaleźliśmy na nim inny jeszcze ślad. Szablę twego przyjaciela Maksyma.

– Myślicie, panie, że żyje?

– Tego nie wiem – zasępił się Grot. – Chyba nie.

Jeśli brali kogoś żywcem, to, jak mniemam, ciekawszy wydałby się im Samiłło. Więcej sekretów znał, a i pisma regularnie otrzymywał i posyłał na różne świata strony...

Jednak możliwości tej wykluczyć nie możemy. Zatem ten pływający loszek mógł stać się więzieniem aż dwu ludzi, których znałeś.

Staszek potarł kółko palcem, a potem opuszkami za-grabił podłogę poniżej.

– Czego szukasz?

– Sprawdzam, czy Maksym tu był – powiedział. –

Albo któryś z jego towarzyszy.

– Jak się tego możesz domyślić? – zaciekawił się Grot.

– Mówił kiedyś, że jest taki sposób ucieczki z niewoli. Że da się ogniwo łańcucha przeciąć samym łańcuchem. Trzeba jeno drobnego piasku na podsypkę i czasu.

· 233 ·

Andrzej Pilipiuk

– Skąd wziąłby tu piach? – zirytował się justycjariusz.

Sam zgarnął pył i oglądał go chwilę w mdłym świetle latarki.

– Maksym nosił ziemię w butach – wyjaśnił Staszek. – Swoją, ukraińską. Mówił Markusowi, że to sposób, by go nie wyśledzono. Że gdy ktoś rzuci los, aby dowiedzieć się, gdzie jest, odpowiedź będzie, iż ciągle jeszcze na własnej ziemi stoi.

– A to frant! – Grot uśmiechnął się szeroko. – Człek przemyślny, dzielny i humoru mu nie zbywa. Z takich chwatów to tylko gwoździe kuć! Niestety, ani piasku w tym wiele, ani opiłków żelaza...

– Mariusa Kowalika zbyt słabo znałem...

Tknięty nagłą myślą, ujął w dłoń kaganek i zaczął

badać szpary między deskami ścian. Wreszcie wyjął

z kieszeni kozik i wydobył ze szczeliny niewielki, poczerniały krążek metalu.

– On tu był – powiedział. – Maksym.

– Skąd ta pewność?

Chłopak wręczył mu pieniążek ozdobiony po jednej stronie wytartym portretem Chrystusa, po drugiej nieczytelnymi napisami. Mężczyzna oglądał ją zaskoczony.

– Nigdy takowej nie widziałem – powiedział. –

A badałem zawartość niejednej sakiewki i niejednego złodziejskiego skarbczyka. Sądząc po wytarciu i sczer-nieniu, liczy sobie kilka stuleci...

– To moneta pochodząca z Bizancjum – wyjaśnił

Staszek. – Wybita dawno temu tam, gdzie na gruzach

· 234 ·

Sfera Armilarna chrześcijańskiego cesarstwa teraz Turcy siedzą. Liczy sobie kilkaset, może tysiąc lat. Follis. Maksym wspomniał

kiedyś, że znalazł na brzegu Morza Czarnego garnuszek takich i rozdawał na pamiątkę najlepszym przyjaciołom.

Też otrzymałem jeden, gdy Gdańsk opuszczał.

Na dowód wydobył woreczek wiszący mu na szyi, a z wnętrza niemal identyczny pieniądz.

– To niczym list napisany wprost do nas – mruknął Grot. – Szkoda, że nic więcej... – Sam badał szpary.

– Papieru ani inkaustu nie miał. Ani nawet szydła, by na dechach wiadomość wyskrobać... A dechy wyheb-lowano, więc nawet jak by miał, to mu na nic. To znaczy, że żywcem go wzięli! Kto wie, może nadal żyje i zdoła-my go odbić?

– Moi ludzie sprawdzili sąsiedni spichlerz i kamienicę Zubera od piwnic po dach – westchnął justycjariusz. –

Kryjówka zabójców jest gdzie indziej.

– To aż niemożliwe – powiedział Staszek.

– Co jest niemożliwe? – Grot podniósł zmęczone spojrzenie.

– Ukryć w mieście dużą grupę morderców. Przecież...

Gdańsk nie jest ludny. Ilu może liczyć sobie mieszkań-

ców?

– Będzie z pięćdziesiąt pięć tysięcy – odparł justycjariusz bez wahania. – To wielkie miasto. Większe niż No-rymberga. I nieustannie przez bramy przetacza się potok ludzi, których nie sposób kontrolować. Ruch okrętów w porcie też jest znaczny. Teraz wiosną to jeszcze nic, w lipcu i sierpniu, gdy z Korony, Rusi i Litwy dotrą tra-twy fl isackie i szkuty ze zbożem, a z Niemiec, Anglii

· 235 ·

Andrzej Pilipiuk i Niderlandów kupieckie okręty, przez Motławę i kanały nieomal suchą nogą przejść będzie można!

– Zatem...

– Jeśli mamy ich wytropić, to teraz. Jedyna szansa. Zanim zrobi się tu naprawdę rojno. Zanim przybysze i nasze rzezimieszki poważnie do mordowania się wezmą. Bo bywa latem i kilka trupów w tydzień znaj-dujemy. Wtedy każdy łapacz za trzech pracować musi, a i żołnierzy koronnych do pomocy ściągamy, by ulice obchodzili. Miasto w beczkę pełną szczurów się zamienia i dopiero jesienne chłody czoła rozpalone studzą i Gdańsk znów zasypia na zimę. A każdej sprawie można wiele czasu poświęcić, co niekiedy jej rozwikłanie przynosi.

– Rozumiem.

– Wracając do twojego pytania. Nikt tu nie zna wszystkich. Mamy swoich ludzi wśród żebraków i wśród złodziejaszków. Niekiedy przymykamy oko na drobniejsze grzeszki. – Skrzywił się. – Kupujemy informacje, czasem za parę gorszy, czasem za winy darowanie lub kary złagodzenie... A bywa, że trafi nam w ręce ktoś, kto wie, i katowską sztuką cenne informacje zeń wydrzemy, choćby zataić je chciał.

– Jednak to nie wystarcza?

– Mordercy znaczący swój ślad wilczymi ogonami to grubszy kłopot, jednak sam rozumiesz, że ścigamy jednocześnie wielu morderców, oszustów i złodziei. Dosta-jemy wiele pism o ludziach, którzy w innych miastach szkody poczynili, a którzy ku nam mogli się udać. Rozsyłamy pisma z zapytaniem o ludzi, którzy u nas się poja-

· 236 ·

Sfera Armilarna wili, a wydają się podejrzani. Nie sposób całej uwagi jednej sprawie poświęcić. Musiałbym kilka setek ludzi mieć do dyspozycji, by w każdy kąt zajrzeć. Łebski z ciebie bowke. Rozglądaj się i dumaj, może na trop jakiś wpadniesz. Tobie łatwiej, zadania na tobie nie ciążą, a z daleka tu przybyłeś, łatwiej zatem zawrócisz uwagę na rzeczy, które nam umkną – powtórzył dawną prośbę.

– Postaram się... – westchnął Staszek.

– Jeszcze jedna sprawa. – Grot skrzywił się jakby zjadł cytrynę. – Uważaj na waszego gościa.

– Na pana Ripa? Nawet nie wiem, czy nadal jest w mieście... – zełgał.

– Przebrał się za żebraka i szuka usilnie tropu po-rywaczy Mariusa. On już bywał w Gdańsku. Uchodzi za podróżującego uczonego, peregrynuje pomiędzy uni-wersytetami, praktykował medycynę i sztuki wyzwolo-ne. Jest też wytrawnym szermierzem i nawet autorem traktatu, jak rapierem robić. Ale nie daj się zwieść. To tylko maska.

– Co się pod nią kryje?

– Towarzyszył jako rękodajny Peterowi Hansavritsonowi. Parę razy widziano go w towarzystwie Heinricha Sudermanna. Był wiosną w Visby. Przybył zaś do Gdańska, jak mniemam, rozwikłać zagadkę zniknięcia Mariusa Kowalika. Jego ojciec i bracia są kupcami. Jeden, mąż kuzynki mojej Agaty, zginął w Amsterdamie zaszlachtowany ponoć w ulicznej burdzie. Wszystko to składa się w wysoce niepokojącą całość.

– Chcecie powiedzieć, panie, że i on pełni w Hanzie funkcje sekretne?

· 237 ·

Andrzej Pilipiuk

– Jestem tego prawie pewien – westchnął. – Ano nic, będzie, co ma być.

Pożegnali się i chłopak ruszył do domu.

Nie rozumiem sytuacji z Ripem, rozmyślał. W mojej epoce byłaby jasna. Siedzi sobie komendant policji, pil-nuje dzielnicy, a tu na jego teren włazi ktoś obcy prowadzić śledztwo. I ten się wkurza albo chociaż irytuje. Ale w tej pomerdanej epoce... Zasygnalizował, że chce znać szczegóły, ale nie naciska. Dlaczego?

Wreszcie znalazł się przed kamienicą Ferberów. Zapukał do drzwi, a one miękko ustąpiły.

Nie zamknęli? Zdziwił się, a gdzieś w sercu poczuł

ukłucie niepokoju.

Przekroczył próg, jednocześnie kładąc dłoń na ręko-jeści rewolweru. Sień była niestety ciemna, a on wszedł

z zalanej słonecznym blaskiem ulicy. Zmrużył oczy, czekając, aż przywykną do półmroku. W tej chwili poczuł

smród. W nozdrza uderzyła ostra woń niemytego ciała.

Człowiek. Nieznajomy zapach. Ktoś obcy!

Usłyszał skrzypnięcie podeszwy na kamieniach i odruchowo się uchylił. Czekan minął jego głowę o włos.

Staszek uskoczył. Wyrwał broń z kabury. W ciemności bramy widział niewiele. Bardziej wyczuł niż dostrzegł

ruch przeciwnika. Wystrzelił przed siebie. Na oślep, jedynie domyślając się, gdzie jest wróg. W rozbłysku gazu prochowego przez mgnienie oka ujrzał czarny niemiecki kaft an, mordę o skośnych oczach i czekan wzniesiony do kolejnego ciosu. Sekundę później dobiegł go łomot padającego ciała. Kula trafi ła w pierś, może w brzuch. Nie było czasu sprawdzać.

· 238 ·

Sfera Armilarna Bez wahania rzucił się w głąb kamienicy. Gdzieś na górze słychać było łomoty, najwyraźniej toczyła się tam walka. Kopnął drzwi pokoju Heli. Woń krwi uderzyła w nozdrza. Przeskoczył nad zdekapitowanym cia-

łem kucharki. W zaciśniętej dłoni kobiety połyskiwał

zakrwawiony kuchenny tasak. Ciało przecinały długie, szarpane rany. Porąbali ją niemal w dzwona. Stawiała bohaterski opór, ale co może zdziałać starsza kobieta przeciw kilku uzbrojonym oprychom?

Jeden rzut oka na łóżko Heli powiedział mu wszystko. Krew znaczyła pościel plamami. Do ściany nad wez-głowiem przybito wilczy ogon.

Dziki skowyt narodził się gdzieś poza świadomością.

Staszek czuł, jak wszystko się wali, ściany wokół tańczy-

ły, miał wrażenie, że jego mózg roztrzaskuje się niczym szklany balon... Zadziałał instynkt. Dzika, pierwotna żądza natychmiastowego krwawego odwetu. I w na-stępnej chwili Staszek biegł już po schodach na górę.

Półpiętro! Ktoś zastąpił mu drogę, unosząc miecz do ciosu. Chłopak poderwał spluwę. Strzelił, celując w środek piersi, i przeciwnik ranny lub zabity zleciał po schodach na złamanie karku. Chłopak przeskoczył trupa le-

żącego na podeście. Dostrzegł ruch i wycelował w tamtą stronę. W ostatniej chwili spostrzegł pomyłkę. Zabójca przyszpilony rapierem do desek wisiał na huśtających się drzwiach. Jeszcze kilka stopni... Piętro!

Pan Rip bohatersko walczył zapędzony przez przeciwników w kąt korytarza. W jednej dłoni trzymał szeroki myśliwski kordelas, w drugiej stalowy pogrzebacz.

Ubranie wisiało na nim w strzępach, policzek rozorała

· 239 ·

Andrzej Pilipiuk świeża rana. Wywijając straszliwe młynki, parował uderzenia zadawane przez trzech rosłych zbirów. Dwaj martwi leżeli już na deskach. Jeden miał paskudne wgnie-cenie na skroni.

Ponury uśmiech ani na chwilę nie znikał z twarzy Holendra. Staszek strzelił prawie z przyłożenia w kark najwyższego mordercy. Wypalił do drugiego, chybił, kula zrykoszetowała o ścianę. Nacisnął spust raz jeszcze, ale bębenek był pusty. Koniec.

Przez chwilę stał, wpatrując się martwo w spluwę.

Strach szarpnął wnętrznościami. Do tej pory rewolwer dawał mu przewagę. Przewagę absolutną. Teraz... Jakby wyskoczył z bezpiecznego okopu wprost na pole bitwy.

Tam, gdzie liczy się tylko żelazo i kunszt w zadawaniu śmierci ostrą klingą...

Opamiętanie przyszło niemal natychmiast. Odrzucił niepotrzebny już rewolwer i sięgnął do boku po szablę. Za późno. Jeden z morderców uniósł tasak do śmiertelnego ciosu. Holender obrócił nóż w palcach i cisnął. Musiał trafi ć zbira w kręgosłup, bowiem życie w oczach zabójcy zgasło natychmiast i zwalił się jak wór szmat. W tym momencie Rip otrzymał śmiertelny sztych w pierś.

Staszek zdążył wyrwać szablę z pochwy i starł się z ostatnim bandytą. Z piętra dobiegał łomot przewra-canych mebli i odgłosy rozpaczliwej walki.

– Artur! Trzymaj się! – krzyknął.

Wróg, wywijając w lewej ręce kordem, a w prawej ta-sakiem, natarł jak lokomotywa. W ciasnym korytarzu chłopak z trudem parował grad morderczych ciosów za-

· 240 ·

Sfera Armilarna dawanych ze straszną siłą. Szabla była za długa, zaczepiała co chwila to o ściany, to o sufi t.

Jest lepszy, uświadomił sobie. I ma znacznie poręczniejszą broń...

I w tej chwili wróg pośliznął się w kałuży krwi kom-pana. Zamachał rękami, usiłując odzyskać równowagę, ale Staszek popchnął go, przyspieszając upadek. Bandzior padł ciężko na wznak. Staszek doskoczył i dźgnął

klingą pod mostek. Pokryta bliznami łapa machnę-

ła jeszcze kordem jak cepem, zdołał w ostatniej chwili przeskoczyć nad głownią, i wróg znieruchomiał. Staszek pochylił się nad Holendrem.

Rip jeszcze żył, dłonią nieporadnie usiłował powstrzymać krwotok. Chłopakowi wydawało się, że chce coś powiedzieć. Przyklęknął obok. Umierający nie mógł

zaczerpnąć oddechu. Staszek patrzył uważnie, starając się zrozumieć.

– Zbliża się czas ostatecznej walki... – powtórzył na głos. – Trzeba ocalić Helę?

Holender skinął głową.

– Hela nie żyje. Jak mam ją ocalić? Spotkam ją jeszcze... – czytał z ruchu warg. – To jest moje przeznaczenie? Co pan gada, ona nie żyje. – Wytarł rękawem łzy.

Umierający coś jeszcze próbował powiedzieć.

– Bransoleta? – powtórzył chłopak.

Szermierz z trudem kiwnął głową. Widać było, że tylko żelazna siła woli trzyma go przy życiu.

– Jaka bransoleta? – nie zrozumiał. – Któryś z nich ma bransoletę?

Skinienie.

· 241 ·

Andrzej Pilipiuk

– Odnajdę ją. Dlaczego jest ważna? Zdrada? Zagad-ka? – Nie był w stanie odgadnąć słowa.

Ranny usiłował poruszyć wargami, ale tylko drgały.

Jedno oko wywróciło się białkiem do góry.

– Dziękuję, uratował mi waszmość życie... – Staszek uścisnął van der Trippowi ramię.

Na twarzy Holendra odmalował się cień uśmiechu, a potem życie zgasło w jego oczach jak zdmuchnięty płomień świecy.

Z góry rozległ się krzyk Artura. Staszek rzucił się po schodach na kolejne piętro. Drzwi pokoju pana Wiktora były otwarte, gospodarz leżał w progu zalany krwią. Był

nieruchomy, nieprzytomny lub zabity. Artur, wycofując się ku schodom, toczył nierówną walkę z pięcioma prze-ciwnikami. Na szczęście w ciasnym korytarzu nie mogli zaatakować jednocześnie.

– To ja! – zawołał Staszek, stając za jego plecami.

– Na ziemię! – Z tyłu rozległ się piskliwy głos.

Obaj odruchowo klepnęli na deski. Ogłuszający huk wystrzału, świdrujący uszy krzyk bólu, i drugi jeszcze głośniejszy huk... Trzasnęło drewno, coś załomotało. Pomieszczenie zasnuł gęsty woal gryzącego, cuchnącego siarką dymu. Staszek pierwszy poderwał się na równe nogi. Zakaszlał. Pchnął najbliższe drzwi, by wpuścić choć odrobinę więcej światła. Dym spalonego prochu rzedł.

Cała piątka napastników leżała jak porzucone kukiełki. W ich twarzach i ubraniach ziały straszliwe, osmolone wyrwy. Krew ciekła leniwie. Staszek rozejrzał

się zdezorientowany i teraz dopiero w drugim końcu korytarza zobaczył Martę. Siedziała na podłodze, płacząc.

· 242 ·

Sfera Armilarna Trzymała się za dłoń. Obok niej leżał porzucony garłacz i połyskująca pięciu lufami „ręka diabła”. Gdy tu toczy-

ła się walka, to dziecko w jakimś kąciku nabijało broń, uświadomił sobie. A potem wyszła z kryjówki i wygarnęła ze wszystkich luf. Siekańcami chyba...

– Boli. – Służąca ze łzami w oczach trzymała się za rękę. – Tak szarpnęło, okropnie boli.

Złamała lub przetrąciła nadgarstek, zrozumiał. Pięć luf o potwornym kalibrze. To broń, którą trudno posłu-

żyć się silnemu mężczyźnie, a co dopiero...

Artur dochodził do siebie. Wstał chwiejnie na nogi, wsparty ciężko na szabli.

– Przynajmniej jednego z tych wieprzy żywcem –

wymamrotał.

Ruszył, zataczając się lekko. Teraz dopiero Staszek spostrzegł, że jego przyjaciel ma paskudnie rozcięte lewe ramię. Krew kapała mu też z rany na boku. Utykał, a no-gawica nasiąkała krwią... Dwaj postrzeleni dawali jeszcze słabe oznaki życia, lecz po chwili znieruchomieli.

Staszek odwrócił się w stronę służącej i zmartwiał.

Gdy oni zajmowali się trupami, z któregoś pomieszczenia wyśliznął się jeszcze jeden zabójca. Teraz z czekanem w dłoni cicho podkradał się do dziewczyny.

– Uwaga! – krzyknął Staszek, jednocześnie odbijając się nogą od desek.

Marta uchyliła się, czekan uderzył w kolumienkę ba-lustrady. Chłopak pokonał odległość dwoma skokami, wzniósł szablę i... w ostatniej chwili obrócił głownię tak, by uderzyć tępą stroną. Bandzior ogłuszony ciosem padł

na podłogę jak wór szmat.

· 243 ·

Andrzej Pilipiuk W sieni rozległ się głuchy tupot podkutych buciorów.

Tupot narastał, potężniał, na schodach pojawiło się kilku kupców z okolicznych domów, a po chwili biegnący na czele rontu ceklarzy Grzegorz Grot. Staszek poczuł

gwałtowną ulgę i znowu miał wrażenie, że coś się tłucze. Jego umysł niczym kopnięte lustro rozpadał się na tysiące szklanych drzazg...

Nagły ból uderzył bez ostrzeżenia. Zgiąłem się wpół.

Tak jak kiedyś, miesiące temu, poczułem w głowie odbicie myśli Staszka. Uderzyła mnie rozpacz tak straszliwa, że nigdy w życiu nie czułem nic podobnego... Wszystko we mnie wyło, rozpadało się... Ocknąłem się zlany potem. Hans i Sadko klęczeli obok.

– To nie był atak choroby świętego Wita – wyjaśniał

chłopakowi konus. – Wtedy człowiek dostaje drgawek, nie wie, gdzie jest, a bywa, że nawet język sobie odgryzie.

– Dochodzi do siebie. – Młody Niemiec spojrzał mi w oczy.

– Co się stało? – zapytał Borys. – Wyłeś jak zwierzę...

– Hela nie żyje – odpowiedziałem.

Wymienili zaskoczone spojrzenia.

– Skąd moglibyście to wiedzieć, panie? – bąknął

chłopak.

– Miałem wizję, przebłysk. Myśl przeskoczyła mię-

dzy umysłami moim a Staszka – szeptałem, patrząc w sufi t. – Poczułem jego myśli. Czułem, jak zatrzymuje mu się serce. Poczułem echo jego nienawiści i rozpaczy...

Potem przez chwilę widziałem, jak toczą walkę w korytarzu. Jak ścierają się z bandytami, on i jakiś mężczyzna

· 244 ·

Sfera Armilarna z brodą dzielącą się na trzy kosmyki i szramą na policzku. Widziałem to oczyma Staszka...

Sadko miał minę, jakby piorun w niego trafi ł.

– Na lewym czy na prawym policzku?

– Co? – Nie zrozumiałem.

– Szrama.

– Na lewym...

– To musiał być pan Rip van der Tripp. Przecież go nie znacie... Nie spotkaliście się nigdy wcześniej!

– Jak bym znał, można by to wyjaśnić urojeniami? –

parsknąłem. – Wiem, co widziałem. A ja z waszej winy siedzę tu uwięziony. Może gdybym był tam...

Sadko wzruszył ramionami.

– Hans? – rzucił.

– Tak, panie?

– Weźmiesz łódkę, tę żaglową. Popłyniesz do Gdań-

ska. Zgłosisz się do naszych przyjaciół. Ustalisz, kto zginął i co o tym wszystkim sądzi królewski justycjariusz Grzegorz Gerhard Grot.

– Tak, panie.

– Wyruszysz niezwłocznie. Weź tylko prowiant i wodę.

– Chcę płynąć z nim – powiedziałem.

– Nie możemy cię puścić, mistrzu. – Na twarzy Sadki odmalowała się udręka. – Po prostu nie mamy prawa...

– Dam słowo honoru, że wrócę!

Zagryzł wargi.

– Mistrzu Markusie, nikt nie wątpi w twoje słowo.

Gdybyś powiedział, że wrócisz, to nie wątpię, iż oddał-

byś się ponownie w nasze ręce. Jednak otrzymaliśmy

· 245 ·

Andrzej Pilipiuk konkretne, szczegółowe rozkazy i nie mamy prawa ich zmieniać. Za dwa, trzy dni Hans przywiezie wieści i dowiemy się wszystkiego.

Zacisnąłem pięści. Uderzył mnie absurd i pewna powtarzalność sytuacji – gdy Hela została ranna, siedziałem w lochu. Grot nie zgodził się wówczas wypuś-

cić mnie nawet na kilkugodzinną przepustkę. Teraz ponownie...

– Czy trzeba zawiadomić pana Huliera? – zapytał

chłopak. – Wracać tu czy płynąć na Gotlandię?

– Nasi towarzysze z Gdańska z pewnością niezwłocznie przekażą mu relacje. Czy Staszek żyje? –

zwrócił się do mnie.

– Skąd mogę wiedzieć? – parsknąłem. – Był żywy, gdy rozpaczał i chwilę potem... A co, sądzisz, że tu na wrakowisku byłby bezpieczny? – zakpiłem gorzko.

– Z pewnością – westchnął. – Ale nie mamy rozkazu, aby go chwytać. Poza tym dwu takich jak wy w jednym miejscu... – Skrzywił się. – Worek pcheł byłoby łatwiej upilnować.

Hans pobiegł do kajuty. Spakowanie się zajęło mu nie więcej niż trzy minuty. Zabrał swój worek, przez ramię przerzucił zrolowany pled opleciony rzemieniem.

Drewniana podkładka załomotała na pomostach i najwyżej kwadrans potem widziałem, jak szary żagiel wy-pełnia się wiatrem. Na ten widok ogarnęła mnie zimna wściekłość.

Zapłacicie mi za to kiedyś, bydlaki, pomyślałem.

Usiadłem na deskach w cieniu kasztelu. Potrząsałem głową, starając się wyrzucić z głowy obce myśli.

· 246 ·

Sfera Armilarna

– Dotknięcie otchłani – powiedziałem cicho.

Przypomniałem sobie, jak łasica puściła mi fragment wspomnień Heli. To, co najgorsze, świadomość innego ciała. Wtedy przez chwilę byłem dziewczyną. Tym razem przeskok był słabszy, ale też diabelnie przykry...

Staszek się ocknął. W ustach czuł smak gorzkiej, zio-

łowej wódki. Czuł oszołomienie wywołane alkoholem.

Uchylił szerzej powieki. Łoże. Znajdował się w nieznanym pomieszczeniu, za oknem zapadła noc. Ktoś siedział przy pulpicie oświetlonym trzema grubymi świe-cami. Grot...

– Ja... – zaczął Staszek.

Justycjariusz wstał i podszedł do niego z kandela-brem w dłoni.

– Nie myśl – polecił. – Jeszcze nie czas. Napij się...

– Nie chcę...

Czuł, że jest zdrowo wstawiony.

– Wódka ból duszy złagodzi. Teraz, gdy tego potrzebujesz. – Grot patrzył na niego z troską.

– Kto... Kto zginął?

– Raczej powiem, kto ocalał. Artur, choć po wielekroć ranny, przeżył. I Marta. Nikt więcej. Zabili pozostałych. Kucharkę, pana Wiktora Ferbera, twoją Helę, pannę... to znaczy panią Agatę.

Na jego twarzy malował się ból.

Nie nazwał jej swoją kuzynką, uświadomił sobie Staszek. Odpycha jakby myśl o niej. Żeby zapanować nad sobą. Zdusić choć trochę żal...

– Pan Rip...

· 247 ·

Andrzej Pilipiuk

– Zabity.

– Wiem... Uratował mnie – szepnął Staszek. – Uratował mi życie za cenę własnego. Rzucił nożem, nie miał

już żadnej innej broni. Prawie się nie znaliśmy. Nie był

moim przyjacielem, a jednak poświęcił się dla mnie...

Dlaczego?

– Agata nie żyła już. Wiedział o tym. Może wraz z nią umarła jakaś część jego duszy?

– Skąd wiecie, panie...

– Wiem – uciął. – Może nie zależało mu... Tak czasem bywa. Pan Wiktor też jedną nogą stał już po tamtej stronie, czasem tylko budził się do życia.

– A mnie...

– Nie idź w ich ślady! Żyjesz. To najważniejsze. Jesteś młody. Znajdziesz jeszcze swoje szczęście w życiu –

syknął.

– Nie chcę żyć bez Heli...

– A ja bez Agaty – huknął Grot. – Tak, kochałem ją, a więzy krwi między nami tak odległe, że przeszko-dy nie czyniły. Lecz jej byłem obojętnym. Rozumiesz?

– Tak... – Staszek przymknął oczy.

– Siedemnaście trupów z tej rzeźni ludzkiej wynieś-

liśmy, nie licząc ciał domowników. Pan Rip drogo życie sprzedał, a na dwu ślady po kulach z twego wielopału znalazłem. Losy ludzkie toczyły się tam niczym między młyńskie kamienie rzucone. Życie twoje jak zdmuchnięta świeca mogło zgasnąć. Rozumiesz?

– Nie wiem... – Nie mógł zebrać myśli.

– Nie myśl o śmierci, boś dzieciak jeszcze. Jeśli myśl ta głowę ci opanuje, nie uciekniesz przed nią! Jam męż-

· 248 ·

Andrzej Pilipiuk czyzna dojrzały, a grzech śmiertelny, samobójczy mnie kusi! Ja wytrwam, a ciebie pilnować trzeba!

– Wytrwam... Przetrzymam to...

Czuł, że zapomniał o czymś ważnym. Szalenie waż-

nym...

– Bóg cię chronił, żeś z tego wiru śmierci cało uszedł!

Jeśli ucznia szermierza weneckiego ubili, nie broń w ręce, nie kunszt szablą machania, ale Opatrzność sama cię osłoniła.

– Udało się któregoś wziąć żywcem? – Myśli nadal goniły jak szalone.

– Dwaj co najmniej uciekli – parsknął Grot. – Reszta martwa. Ten, którego ogłuszyłeś, gdy tylko oprzytom-niał, łyknął truciznę. Nic nam już nie powie!

– Ruś – powiedział Staszek.

Grot spojrzał na niego.

– Tak. Domyślałem się tego już od jakiegoś czasu.

To ludzie cara Iwana zwanego Groźnym. To szaleniec i despota. Szykuje się do uderzenia na Infl anty, wszyscy o tym mówią. Kto stanie w obronie tych ziem? Kto broń i posiłki przewiezie? Tylko Hanza... – mruknął

justycjariusz. – Car, szalony, pijany krwią... Posłał swoich ludzi, by oślepili Hanzę. By zabili tych, którzy mogą stawić opór, nie otwarcie, ale... Dlatego ktoś morduje najlepszych ludzi Hanzy. Zaufanych. Po cichu wycina w pień tych, których zadaniem jest widzieć. Tych, któ-

rzy walczącym mają dyskretnie podać sztylet. Tych, któ-

rych zadaniem jest zatruwanie studni na szlaku wro-giej armii. Jeśli Peter Hansavritson jest wodzem Hanzy i jeśli w jego ręku spoczywa legendarne Oko Jelenia, to

· 250 ·

Sfera Armilarna w tym starciu car już wygrał. Domyślałem się tego, zanim w nasze ręce wpadł grubas. Nie mówiłem ci... Zresztą rozumiesz.

– Tak.

Policja w każdej epoce ma swoje tajemnice i nie chce, by cywile pchali nos w jej dochodzenia. Nie ma się o co obrażać. Ważne, że Grot jest na tropie, pomyślał leniwie i zaczął zapadać w sen. Nagle umysł zaskoczył. To, co od dłuższej chwili dobijało się do świadomości, wreszcie się w niej pojawiło.

– Bransoleta! – szepnął.

– Jaka bransoleta?

– Pan Rip, umierając, powiedział coś o bransolecie.

Mówił po fl amandzku... Dogorywał, ale to było bardzo istotne.

– Myślisz, że trafi ł na jakiś ślad?

– Chyba tak... Musiał trafi ć na trop. Musiał ich śledzić, gdy szli nas pozabijać, bo inaczej skąd wziąłby się w kamienicy? A może dostrzegł to, walcząc? Bransoleta... Któryś z napastników miał coś takiego. Tak sądzę...

Nie wiem...

– Spróbuj opowiedzieć raz jeszcze. Co pan Rip chciał nam przekazać?

– Nie wiem, czy nam – zastrzegł chłopak. – Być może tylko mnie, ale sadzę, że w tym akurat przypadku jesteśmy sojusznikami. Nie mówił, że to tajemnica Hanzy, którą trzeba komuś przekazać. Ale czuję, że ja-koś się to wiąże z zagadką zabójców.

– No tak. – Justycjariusz skrzywił się lekko. – Są-

dzisz, że to naprawdę coś ważnego?

· 251 ·

Andrzej Pilipiuk

– On umierał i nie mógł już mówić, choć bardzo się starał. Odczytałem to z ruchu jego warg. Piętro wyżej toczyła się walka. Powinienem biec na pomoc. Ale zatrzymał mnie, żeby o tym powiedzieć. Zatem... Zatem ta informacja ważniejsza była dla niego niż życie Ferberów.

Grot zadumał się, a potem skinął głową.

– Wymówił słowo „bransoleta”. Chciał mi chyba przekazać, że któryś z morderców ma bransoletę. Ważną.

Z jakiegoś powodu. I to wszystko, co wiem – powtórzył.

– Powiedział ci coś jeszcze, czuję to. – Grot patrzył

przenikliwie.

– Owszem. Choć to bez znaczenia.

– Wolałbym sam ocenić.

– Powiedział, że zbliża się czas ostatecznej walki i że mam ocalić Helę – szepnął Staszek. – Ale to bez sensu.

Przecież wiedział, że ona nie żyje.

Grot westchnął.

– Przy żadnym z zabitych nie znaleźliśmy bransolety – powiedział. – Nic, co mogłoby nosić to miano.

– Powiedzieliście, panie, że dwaj uciekli? – przypomniał sobie Staszek.

– Tak. Gdy wpadłem z rontem ceklarzy do kamienicy, moi ludzie pozostawieni na ulicy dostrzegli dwu zamaskowanych mężczyzn, jak umykali po dachu. Po-słali kilka bełtów, niestety, niecelnie. Widocznie któryś z nich miał na przegubie klejnot, o którym mówił pan Rip... Śpij. My zajmiemy się resztą.

Staszek uchylił powieki. Oczy sklejone miał ropą, w gardle zupełnie sucho. Za oknem wstał dzień. Któ-

· 252 ·

Sfera Armilarna ry to? Nie mógł zebrać myśli, ale wydawało mu się, że minęło ich kilka. Grzebał w pamięci. Odwiedzili go ja-cyś ludzie? Marta? Alchemik Christopher? Wstał ciężko z łoża. Naciągnął spodnie. Wracał do siebie. Czuł tylko wewnętrzną pustkę i wielkie zniechęcenie.

Iść gdzieś, pomyślał. Może do kościoła, pomodlić się... Hela... Łasica mogłaby ją ożywić, jeśli kiedykolwiek oczywiście jeszcze się pojawi. Ale scalak?

Coś usiłowało przebić się do jego pamięci, coś waż-

nego. Niechciany obraz pojawił się jak na zawołanie.

Hela w łóżku. Zaszlachtowana, spoczywająca w ka-

łuży krwi. Odcięta ręka, chyba usiłowała zasłonić się przed ciosem. Kilka ran od miecza lub kordu. Pchnię-

to w pierś, dźgano. Głowa roztrzaskana maczugą lub stołkiem... Ten widok tkwił mu przed oczyma jak wypalony.

Marta? Artur... Coś mówili. Rozmawiali z alchemikiem. Coś o „Księdze Łasicy”, o kryształach. Wspomnienie tonęło w malignie. Byli. Coś zostawili?

Wrócił do łoża i zwinął się w kłębek. Gdy się obudził, był wieczór. Alchemik siedział na jego łożu i objąwszy ramieniem, poił z kubka czymś gorzkim.

– Co to? – Staszek odepchnął dłoń lekarza.

– Wywar z niedojrzałych makówek i ziół, laudanum.

Z Turcji przywożą. Na zapomnienie. Na bólu ukojenie.

Na otępienie myśli – wyjaśnił Niemiec.

– Nie chcę!

– Alkohol był zbyt słaby. Musieliśmy ratować cię przed tobą samym. Oszalałeś z bólu i rozpaczy. I gada-

łeś rzeczy szalone, gdybym nie czytał kiedyś odpisu uczy-

· 253 ·

Andrzej Pilipiuk nionego z „Księgi Łasicy”, nigdy bym nie uwierzył w to, co usłyszałem.

To znaczy, że i on należy do tajnych struktur we-wnątrz Ligi, uświadomił sobie chłopak. Osaczyli mnie dokumentnie...

– Scalak...

– O tym właśnie mówiłeś. O kamieniu, w który za-klęta jest dusza, i o demonicznej łasicy, która może ciało odtworzyć i tchnąć w nie życie. Kryształ z głowy twojej towarzyszki? Zniszczony... Rozbili go na kawałki.

– Nie!

Alchemik wyjął z kieszeni sakiewkę, rozsupłał rzemyk i rozłożył materiał. Staszek w milczeniu patrzył

na garść zielonkawych okruchów. Musieli je pozbierać, opłukać z resztek tkanki. Największy stanowił niemal ćwiartkę całości... Jednak większość była wielkości łeb-ka od zapałki.

– Krawędzie mają ostre niczym najlepsza brzytew –

powiedział doktor. – Nie wiem, czy uda się to złożyć w jedną całość. Miesiące całe poświęcić by trzeba, aby okruchy dopasować, a wiele z nich w pył się rozpadło.

Ktoś rzucił to na podłogę i uderzył czymś mocnym. No i czym skleić w jedną całość? Rozbitego szkła nie zlepi się na powrót...

Zawrót głowy był tak silny, że Staszek omal nie zwy-miotował. Zaraz jednak przez zaćmienie wywołane nar-kotykami przebiła się przerażająco trzeźwa myśl.

Albo napastnicy wiedzieli czego szukać, albo ten człowiek kłamie. Może to on lub Artur roztrzaskali scalak, bo w ich mniemaniu dusza nie może być zapi-

· 254 ·

Sfera Armilarna sana w przedmiocie... I co najważniejsze, to jest ten sam surowiec, z którego wykonano Oko Jelenia. A ono musi być nie do podrobienia...

– Twoja przyjaciółka jest martwa defi nitywnie – powiedział Niemiec.

– Jest martwa – powtórzył Staszek głucho.

Ostatnia nadzieja prysła.

No tak, pomyślał. Nawet gdyby wróciła ta cholerna łasica, to już jej nie ożywi. Przeszliśmy razem długą drogę i nie spotkam Heli więcej. Chyba... że po tamtej stronie.

– To się nie mogło tak skończyć – szepnął. – Mówi-liście totenschein, totenmedschein...

Alchemik rozłożył dłonie.

– Nie wiem, dlaczego tak się stało...

Staszek w milczeniu sięgnął po kubek z laudanum i wypił zawartość jednym haustem. Ból mijał, wszystko wokół przestawało być istotne. Wolno osunął się w ciemność.

W ostatnim przebłysku świadomości przypomniał

sobie zagadkowe słowa umierającego Holendra. Zbliża się czas ostatecznej walki... Pewnie myślał, że Hela jeszcze żyje i da się ją ocalić...

– Ugotowałam zupy.

Staszek drgnął i otworzył oczy. Marta. Stała obok łóżka w szarej płóciennej sukience. Włosy przewiąza-

ła grubą, czarną wstążką. Jedną rękę ciasno zawiniętą w paski tkaniny zawiesiła na temblaku, w drugiej trzymała drewnianą tacę z miską.

· 255 ·

Andrzej Pilipiuk Znowu ona... – pomyślał. Teraz mną będzie się opiekować? Niezniszczalna służąca. Czternastolatka, która może tygodniami spać na krześle, a jeśli zajdzie potrzeba, położy trupem pięciu rosłych bandytów. Kocham ją za tę bezinteresowną troskę okazywaną wszystkim wokół.

To nie jest zwykła dziewczyna. To anioł, który zstąpił

między nas w godzinie zwątpienia...

Spróbował skupić się trochę na tym, co dzieje się wo-koło.

– Zupa? – wychrypiał.

– Na wołowych kościach i ścięgnach. Galarety wiele puszczają. Szybko na nogi stawia...

– Ile czasu? – wykrztusił.

– Dziś czwarty dzień mija. Wyłeś jak zwierzę. Alchemik podawał ci laudanum, by umysł spał.

– Miał chyba rację... – westchnął. – Postaw, proszę, w jadalni na stole, ogarnę się trochę i przyjdę. Zaraz... –

Drgnął. – A pogrzeb?

– Wczoraj oddaliśmy ciała naszych przyjaciół ziemi.

A ja pomyślałam, że... To czasem ważne, by została jakaś pamiątka, odcięłam potajemnie. – Podała mu pukiel rudych włosów przewiązany czarnym rzemykiem.

– Dziękuję – szepnął.

Schował go do woreczka z resztkami scalaka, potem opłukał twarz w misce z wodą. Na oparciu łóżka wisiało czyste ubranie. Naciągnął spodnie, koszulę...

– O Boże – szepnął. – A to się porobiło...

W jadalni na stole stały trzy miski. Artur siedział

u szczytu, na miejscu przynależnym gospodarzowi. Staszek niczym lunatyk podszedł i siadł tam, gdzie zwykle.

· 256 ·

Sfera Armilarna

– Pobłogosław Panie... – Marta wygłosiła modlitwę.

– Nie dziękowałem ci jeszcze – odezwał się młody kupiec. – Uratowałeś nam obojgu życie.

– Ja... – zaczął Staszek, ale nie dokończył.

Łzy pociekły same.

– To przeze mnie – szepnął. – Jak głupiec sprowadziłem śmierć pod wasz dach. Zginęli twoi bliscy... Jako rękodajny też zawiodłem.

– Powiedz mu. – Marta zwróciła się do Artura.

– Ale...

– Powiedz! – rozkazała. – Nim rozpacz rozum do reszty mu zwarzy!

– Staszku – odezwał się Ferber. – Niepotrzebnie czynisz sobie wyrzuty... To ja. To moja wina... To przeze mnie śmierć dosięgła twoją przyjaciółkę.

Chłopak spojrzał na niego, nic nie rozumiejąc.

– Hanza – szepnął Artur. – Jak by to określił Grzegorz Grot, pełnię w Lidze funkcje sekretne. Podobnie jak pan van der Tripp... To sprawy Heinricha Sudermanna, Petera Hansavritsona i Mariusa Kowalika... Hanza ma wielu wrogów. I takich, którzy występują przeciw niej jawnie, i takich, którzy strzelają w plecy lub niespo-dzianie w tłumie nożem pchną... I Hanza też z jednymi walczy otwarcie, a innych po cichu kozikiem w nerkę...

Wojna, która rozgrywa się jednocześnie i w pełnym blasku dnia, i w mrokach nocy.

Zrozumienie przyszło po chwili.

– Ty łajdaku! Ty ścierwo! – syknął Staszek. – Gdzie jest Marek? Coście z nim zrobili, bydlaki?!

· 257 ·

Andrzej Pilipiuk

– Nic złego. Uratował Petera Hansavritsona, dla Hanzy jest nietykalny. Wsiadł na pokład „Srebrnej Łani”. Jest pod opieką kapitana Emiliana Xyra. Nie wiem, jakie dokładnie rozkazy wydał Sudermann. Prawdopodobnie został wywieziony gdzieś daleko. Może do Rygi, może do Brugii, i tam utknie pod strażą. Będzie miał dach nad głową, wikt i opierunek, ale pozostanie w bezpiecznej odległości. Z dala od naszych spraw.

Z dala od miejsca, gdzie mógłby zdobyć Oko Jelenia.

– Utknie... Tak jak ja utknąłem w Gdańsku – uświadomił sobie.

– Żadnemu z was nie wolno dotknąć stopą Gotlandii. Nigdy nie pozwolimy, byście pojawili się w Visby.

Jeśli zajdzie potrzeba, zgładzimy was. – Artur starał się, aby zabrzmiało to poważnie. – To, że jesteście naszymi przyjaciółmi, komplikuje sprawę...

Ktoś załomotał kołatką do drzwi na dole. Marta wstała i cicho jak duch znikła. Po chwili wróciła, prowadząc justycjariusza.

– Widzę, że nasz chory stanął już na nogi – ucieszył

się mężczyzna na widok Staszka.

– Obiad właśnie spożywamy. Zjecie, panie, z nami krupniku? – zapytała Marta.

Zmienił się jej ton, zauważył mimowolnie Staszek.

Mówi, jakby była panią tego domu...

– Oj, nie odmówię – uśmiechnął się Grot. – Łebski z ciebie chłopak – zwrócił się do Staszka, gdy dziewczyna znikła. – Chytry, cwany, do szabli prędki. Ale pod tym wszystkim kryje się i dusza wrażliwa, i umysł pracujący niczym chronometr z ratuszowej wieży.

· 258 ·

Sfera Armilarna

– Przesadzacie, panie. – Staszek wzruszył ramionami.

– Waszmości też lotności myśli nie brakuje – kom-plementował Artura.

– Czemu zawdzięczzmy wizytę waści? – zapytał

młody kupiec.

– Potrzebuję pomocy. Jesteśmy w kropce – powiedział justycjariusz. – Przechwyciliśmy nici wiodące do spisku. Zidentyfi kowaliście z panną Martą okręt jej ojca.

Pochwyciliśmy człowieka, który prawdopodobnie kierował mordercami, a zapewne stał też za zniknięciem Mariusa Kowalika i śmiercią jego ludzi. Wraz z panem Ripem i Martą wybiliście nieomal całą szajkę. Niestety, choć trzymaliśmy już mocne nici w garści, zerwały się one w naszym ręku. Kupiec się zabił. Siedząc w lochu, ję-

zyk połknął i tym sposobem się zadławił. Jego pomocnicy takoż są martwi. Ogłuszony szabli uderzeniem otruł

się. Śladem dwu rannych uciekinierów puściliśmy psy tropiące. Bez skutku, musieli buty dziegciem natrzeć...

Jedyna nadzieja, że fartem jakowymś ich kryjówkę znajdziemy lub rozumem zdołamy jej położenie odgadnąć.

Nie wiem, jak to uczynić. Czy masz jakieś pomysły?

Staszek milczał długo. Wreszcie zaryzykował.

– Ich okręt cumował przed jednym ze spichlerzy.

– Wiem. Przecież ci już o tym mówiłem. Przeszukaliśmy go. – Grot wzruszył ramionami. – Nie udało się nikogo znaleźć...

– Kto tam mieszkał?

– Kupiec imieniem Jan Zuber. Znikł bez śladu, moi ludzie go szukają.

· 259 ·

Andrzej Pilipiuk

– Służba? – zagadnął Artur.

– Jakby wyparowała...

– Hmm...

– Prowadził w Gdańsku interesy od ośmiu lat. Przybył z Rygi. Kupił ten dom na nabrzeżu... Nigdy wcześ-

niej nie ściągnął na siebie podejrzeń. Ani skarg nie było, ani wątpliwości co do wagi i monety. Podatki płacił, na kościół dawał. Sprawdziliśmy, co ma w magazynie. Towar jak towar, po trosze wszystkiego. Sprowadzał cenne korzenie i odsprzedawał innym. Trudnił się także lichwą i wymianą pieniędzy – wyjaśnił śledczy.

– Z kim prowadził interesy? – zaciekawił się Staszek.

– Chyba z każdym na nabrzeżu. Zresztą mamy jego księgi. Chcesz przejrzeć? Możesz zabrać do domu i siedzieć, ile tylko dusza zapragnie. No, chyba żeby nasz ptaszek wrócił i przedstawił dobre wyjaśnienie swojej ucieczki, wtedy oddać trzeba będzie, ale kto powiedział, że od razu. – Uśmiechnął się wrednie.

– To pewnie potrwa kilka dni – zastrzegł chłopak. –

Do ich przestudiowania będzie mi potrzebna pomoc Artura...

– Gdy jeden kupiec zagląda w papiery drugiego, mó-

wimy o złamaniu tajemnicy handlowej... Jednak sprawy takie wytacza się wyłącznie na wniosek pokrzywdzone-go, a on był łaskaw się oddalić. Skoro ksiąg tych ze sobą nie zabrał ani na przechowanie nikomu ich nie powie-rzył, przyjmijmy, iż zostały porzucone.

Staszek uśmiechnął się w duchu, widząc, jak śledczy z wdziękiem interpretuje przepisy. Artur skrzywił

się demonstracyjnie.

· 260 ·

Sfera Armilarna

– Zajrzeć do cudzych ksiąg to hańba! Czyn niegod-ny. Podobnie jak podczas gry w cudze karty spojrzeć albo dziewczynie pod suknię – bąknął.

– Zważ, że ci ludzie ojca i siostrę ci ubili – powiedział łagodnie Grot. – I ja, i wy tak samo pragniemy, by rychło stanęli na szafocie...

– Analiza ksiąg może nas przybliżyć do rozwiązania zagadki – mruknął Staszek.

– Masz jakiś pomysł? – Grot spojrzał mu w oczy.

– Tylko przeczucie... Przydałby mi się także spis, kto gdzie mieszka. I plan miasta.

– Z pierwszym mam kłopot, drugiego nie mam wcale. Ale gdy wrócę na odwach, wezwę ośmiu podkomendnych. Rozkażę im przejść się uliczkami nabrzeża. Do wieczora plan sporządzą!

Nie minęła godzina od jego wyjścia, a przyniesiono księgi – dwanaście opasłych foliałów. Staszek, uginając się pod ciężarem oprawionych w skórę okutych woluminów, powędrował do salonu. Ułożył je na stole.

– Myślisz, że jest w nich ukryta użyteczna wiedza? –

zapytał Artur.

– Nie wiem, ale mam taką nadzieję. Przejrzę te za-piski i będę szukał informacji, która naprowadzi nas na ślad kryjówki morderców – westchnął. – Ale to wieczorem. Zechcesz poćwiczyć ze mną?

– Zgoda. – Młody kupiec podniósł się z zydla.

Stanęli na dziedzińcu i skrzyżowali szable. Stal za-lśniła w słońcu. Brzęk żelaza obudził w Staszku wspo-mnienia. Zasypany śniegiem dziedziniec domku na przedmieściach Sztokholmu. Ćwiczy z Maksymem.

· 261 ·

Andrzej Pilipiuk Potem tu, w Gdańsku... Samiłło i jego dwaj pomocnicy, docinki Heli, wreszcie pan Rip i zupełnie inny styl walki wypracowany przez niezrównanych weneckich szermierzy.

– Płaczesz? – Artur opuścił broń.

– Wszyscy szlachetni ludzie, którzy uczyli mnie szermierki, już odeszli.

Otarł rękawem oczy.

– Nie widziałeś dotąd trupa Maksyma. Może choć on ocalał. A jeśli żyje, albo sam zdoła się wyrwać z ich rąk, albo uwolniony zostanie.

– Może... – Staszek dla świętego spokoju przyznał

Arturowi rację.

Po co schwytano Kozaka? Zapewne był potrzebny jako źródło informacji. Zatem tortury i do piachu...

Przeklęta epoka!

Znów skrzyżowali klingi.

Uczyłem się walczyć, by móc obronić Helę i by prze-

żyć w tych dzikich czasach, dumał ponuro Staszek, parując grad uderzeń przyjaciela. Heli nie uratowałem, a sam straciłem ochotę, żeby żyć nadal... Ćwiczę, by dopaść i zabić tych ostatnich. Nie można pozwolić, żeby tacy łajdacy chodzili po ziemi i mordowali ludzi...

– Zostawmy to – poprosił Artur, opuszczając głow-nię ku ziemi. – Walczysz dziś z gracją snopa zboża!

– Przepraszam, za dużo złych myśli mnie gnębi...

Kurier od Grota dotarł wieczorem. Przyniósł plan wykreślony na sześciu kartach kosmatego papieru. Dziesiątki kamieniczek, przy każdej opis kto jest właścicie-lem. Staszek ulokował się w saloniku. Osadził w lich-

· 262 ·

Sfera Armilarna tarzach osiem świec. Rozłożył na stole plany, obok umieścił stos ksiąg i zadumał się głęboko.

– Co niby chcesz wyczytać z tych ksiąg i kart? – Ferber wzruszył ramionami.

– Jeszcze nie wiem – tłumaczył cierpliwie Staszek. –

Chcę na początek ustalić, z kim zaginiony wspólnik Rosjan robił interesy. I z kim robił największe. I z kim jakie...

– Hmm...

Artur wyszedł i wrócił po kilku minutach z pęka-tym woreczkiem w ręce.

– Mam tu ziarna różnych zbóż – powiedział. – Za każdy dziesiątek dukatów połóżmy ziarenko pszenicy na planie.

– Doskonały pomysł! Ale w ten sposób umkną nam drobniejsze transakcje...

– Gorczyca?

Czytanie ksiąg wziął na siebie Artur. Przez kolejne godziny podawał nazwiska, kwoty, a przybysz z przyszłości układał ziarenka na papierze.

Praca przyniosła mu spokój. Zajęła myśli, ostudziła umysł. Mógł się na czymś skoncentrować. Nudne, niemal mechaniczne zajęcie... Początkowo wyszukiwanie nazwisk sprawiało mu znaczną trudność. Było ich kilkaset. Niektóre kamienice dziedziczyli członkowie jednego rozgałęzionego rodu. Potem, gdy już wiedział, do kogo należy która parcela, poszło gładko.

Dobrze tak siedzieć, pomyślał Staszek. W cieple, z pełnym żołądkiem, gdy na zewnątrz deszcz... Ale...

Poczuł, że znowu się rozkleja. Wystarczyło wstać, przejść przez korytarz i pchnąć drzwi. Pusty pokój...

· 263 ·

Andrzej Pilipiuk Puste łoże... Pustka w sercu... Spojrzał spod oka na Artura. Młody kupiec skoncentrował się jak mógł na zadaniu, ale także na jego twarzy widać było troskę. Stracił

siostrę i ojca... Został sam, prawie sam, w pustym domu, zanim któryś z jego braci przyjedzie objąć spadek.

Jemu jest ciężej, rozważał Staszek. A może i nie? Dla tych ludzi śmierć jest czymś nieomal codziennym. Walka na śmierć i życie to coś, co czasem się przydarza. Masa dzieci umiera, nim skończy dziesięć lat. Mają liczne rodziny, bywają co rusz na pogrzebach wujów, stryjów, cio-tecznych babek. Ja miałem tylko Helę i Marka, jedynie oni wiązali mnie z czasami, z których przybyłem...

Dla nich śmierć to przejście do innego życia. Oni boją się wiecznego potępienia. Piekła. My boimy się, że po tamtej stronie niczego nie ma. A ja? Ateistyczna epoka, w której żyłem, wypaliła mi w umyśle tyle wątpliwości.

A przecież chcę wierzyć...

Grubo po północy, gdy dopaliły się trzy świece, poszli wreszcie spać... Staszek położył się w swojej komór-ce. Był nieludzko, nieziemsko wręcz zmęczony, jednak nie mógł zasnąć. Pusty dom... Przysypiał, gdy usłyszał

ciche kroki. Skrzypnęły drzwi. Zmrużył oczy porażone blaskiem kaganka.

– Przepraszam – usłyszał głos Marty. – Po tym wszystkim boję się spać sama... Śnią mi się takie złe sny pełne krwi i śmierci... Budzę się, wokoło ciemno i nie ma nikogo... Nawet za ścianą.

– Zostań ze mną – odszepnął. – Łóżko jest szerokie.

Palcem cię nie tknę i nie powiem nikomu.

– Dziękuję...

· 264 ·

Sfera Armilarna Powiesiła na kołku płaszcz, w który była zakutana.

Miała na sobie kuse giezło. Patrzył osłupiały, jak dziewczyna sięga po szablę Maksyma wiszącą na kołku. Wy-jęła ją z pochwy i umieściła pośrodku posłania. Potem ułożyła się na brzegu, nakryła przyniesioną derką i westchnąwszy cichutko, niemal natychmiast zapadła w sen.

– Też wymyśliła zabezpieczenie cnoty. – Mimowolnie uśmiechnął się, patrząc, jak pełgający płomyk wycza-rowuje refl eksy na gołej stali.

Zdmuchnął kaganek.

Wywalę tę szablę z łóżka, dumał. Toż można się o nią zdrowo poharatać przez sen!

Odłożył broń na podłogę i wyciągnął się wygodniej.

Marta spała głębokim snem. Przysunął się trochę bli-

żej. Poczuł jej zapach. Trochę potu, odrobina jakiegoś pachnidła. Podebrała z toaletki pani Agaty? Wciągnął

powietrze, napełniając płuca słodką wonią. Czuł bijące od dziewczyny ciepło. Leżał tak blisko, że prawie jej dotykał. Słyszał szmer oddechu. I naraz zapragnął objąć ją delikatnie i przytulić. Tak, by się nie zbudziła, a w każ-

dym razie nie od razu. Poszukać wargami jej ust...

– Oż kurde... – sapnął, przetaczając się na sam skraj łóżka. – Ależ mnie wzięło...

Przyłożył czoło do ściany. Chłód kamienia trochę go otrzeźwił. Namacał szablę i położył na poprzednim miejscu – pośrodku posłania.

Dłuższą chwilę wiercił się na materacu. Wreszcie zapadł w sen.

Obudził się o świcie. Marta jeszcze spała. Wstał, ubrał się i poszedł do wychodka. Gdy wrócił, siedziała

· 265 ·

Andrzej Pilipiuk na łóżku. Miała na sobie tylko cienkie giezło. Odsłania-

ło nogi powyżej kolan. Odruchowo odwrócił spojrzenie. Dziewczyna zażenowana mruknęła coś na powita-nie i zakutawszy się w płaszcz, szybko znikła z komórki.

Uśmiechnął się ciepło.

W moich czasach dziewczyny paradowały w mini i w szortach, rozmyślał. Z cyckami prawie na wierzchu i z dekoltami do pępka. Eksponowały gołe brzuchy.

Drażniło mnie to, jak psa drażni widok niedostępnej kości. Ale z drugiej strony i tej epoce przydałoby się trochę naszej swobody w ubiorze. Trochę. Tak, żeby znaleźć jakiś złoty środek... Chociaż w moich czasach żad-na dziewczyna nie odważyłaby się spać z chłopakiem w jednym łóżku.

Artur też wstał wcześnie. Zasiedli w kuchni. Po śmierci pana Wiktora i Agaty przestali celebrować po-siłki w salonie. W wielkim, pustym domu żywi woleli trzymać się razem. Staszek pokroił chleb, Marta rozpaliła ogień i podgrzawszy polewkę, zaprawiała ją rwany-mi kluskami.

Ależ ta dziewczyna robotna, pomyślał może po raz setny.

I naraz z głębin pamięci wypłynęło wspomnienie sprzed pół roku. Cela dawnego beginażu, Hela szyje plecak czy namiot z grubego płótna. Igła wręcz śmigająca w jej dłoniach.

To po prostu różnica, rozważał. Tu trzeba się uwijać znacznie więcej i szybciej niż w mojej epoce. Żeby zjeść makaron, nie wystarczy otworzyć szafk ę, wyjąć paczkę, przekręcić kurek kuchenki i nalać wody do garnka. Tu

· 266 ·

Sfera Armilarna idzie się do kurnika po jajko, przesiewa i miesza mąkę, idzie po wodę, rozpala w piecu... To wszystko żre czas.

– O czym dumasz? – Artur dał mu sójkę w bok.

– O makaronie – wyjaśnił.

Spojrzenie kupca wskazywało, że nie załapał, o co chodzi.

– W Italii robią cienkie a długie wałeczki z gęstego ciasta, potem suszą je na słońcu i w beczułkach trzymają – odezwała się Marta. – Gdy zaś spożywać chcą, rzucają na wrzącą wodę, w którą wcześniej trochę oliwy wlali. Opowiadała mi o tych zwyczajach Klara od apte-karza. Była służącą u doktora Cruciusa, co z Neapolu do nas przybył.

– Mają różne ludy swoje dziwactwa kuchenne... –

westchnął Ferber. – Czemu cię to zajmuje?

– Makaron daje się szybko przyrządzić. To zapewnia sporą oszczędność czasu... – wyjaśnił Staszek.

– Nie smakują ci moje kluski? – Zrobiła minę, jakby się miała rozpłakać.

– Są przepyszne – zapewnił. – Po prostu zastanawia-

łem się, jak oszczędzić ci pracy...

– Lenistwo jest grzechem. – Pokręciła głową. –

A nadmiar swobody prowadzi do różnych złych nawy-ków.

Zaraz po śniadaniu usiedli znowu do pracy. Mijały godziny. Kupiec, nawet jeśli go to nudziło, nie okazywał

zniecierpliwienia. Staszek żałował, że nie ma komputera z najprostszym arkuszem kalkulacyjnym...

Niestety, do dyspozycji mieli jedynie plan wykreślo-ny ołowiem na papierze i kilka garści kolorowych zia-

· 267 ·

Andrzej Pilipiuk renek. Mimo wszystko coś zaczynało wychodzić. Z ich pracy rodził się sens.

Koło południa ktoś załomotał do bramy. Po chwili Marta wprowadziła do jadalni Grzegorza Grota.

– A cóż to za mozaika? – Zdumiony patrzył na stół

zasypany ziarnem. – Przerzucacie się, mości Arturze, na handel zbożem?

– To grafi czne zobrazowanie wykonanej przez nas analizy statystycznej – walnął na odczepnego Staszek.

Gość wytrzeszczył oczy.

– A cóż to, na Boga, znaczy? – wykrztusił.

– Proszę spojrzeć. – Młody kupiec wskazał plan. –

Zbadaliśmy wszystkie interesy podejrzanego Zubera.

No, nie wszystkie, do pięciu lat wstecz, a od ośmiu tu przebywa... – poprawił się. – Połówki ziarnek grochu to wymiana pieniędzy.

– Te duże kupki to karczmy i szynki. – Śledczy w mig połapał się w zawiłościach planu.

– Tak, panie. W nich się często pojawia moneta licha, a z dalekich krain pochodząca. Mak to handel przyprawami. Kupowali u niego niemal wszyscy, bo miał

niezłe i tanio. Owies to wino. Sprowadzał miody i wę-

grzyna. Kupowały i szynki, i ludzie do własnych piw-niczek. Nawet świętej pamięci pan Wiktor się u niego zaopatrywał – dodał Staszek. – Inne ziarna oznaczają inne towary. Sprzedawał albo kupował, nie ma to większego znaczenia. A kapki ze świec to wosk. Jego główny towar, sprzedawał ogromne ilości rosyjskiego wosku na świece. Pół miasta u niego kupowało.

· 268 ·

Sfera Armilarna

– No dobrze, pięknie to wszystko ułożyliście, ale nijak nas to chyba nie zbliża do rozwiązania zagadki. Bo co? Ze wspólnikami zbrodni handlowałby częściej?

– Tak początkowo zakładałem – przyznał Staszek. –

Wiadomo, wspólne popełnianie przestępstw, konspira-cja, może konieczność zapłaty skrytobójcom, którą łatwo ukryć wśród innych wydatków. Liczyłem, że tym sposobem poznam przyjaciół i zaufanych naszego gagatka i wtedy będzie można im się dyskretnie przyjrzeć. Ale okazało się, że nie. Próbowaliśmy też daty zbrodni dopasować, czy przypadkiem nie okaże się, że rzezimieszków opłacał z góry czy po robocie. Ale to też nie dało żadnych rezultatów.

– Czyli cała praca na marne? – zmartwił się Grot. –

Toż całą noc chyba na to strawiliście...

– Bynajmniej, panie. Mamy pewien ciekawy wynik.

Zaskakujący i skłaniający do przemyśleń. Zechciejcie, proszę, spojrzeć tutaj. – Staszek wskazał plan.

Na jednej z parceli nie leżało ani jedno ziarnko.

– Z tymi ludźmi nie prowadził żadnych interesów –

wyjaśnił Ferber.

– Żadnych?

– Z sąsiadami handlował ile wlezie, ale z tymi nie...

Domyślacie się, co to znaczy? – podpuszczał Grota Artur.

– Aberracja...

– Wydaje mi się, że tu właśnie mieszkają jego wspólnicy – wszedł mu w słowo Staszek. – Kryjówka skrytobójców. Handlował z każdym... Z wyjątkiem ich.

Udawał, że się nie znają. I przesadził. Bo w tej okolicy

· 269 ·

Andrzej Pilipiuk zaopatrywali się u niego wszyscy. A ci nie kupowali nic.

Ani wina, ani wosku!

– Krucafuks! – Justycjariusz przespacerował się po pokoju, od ściany do ściany. – Chłopcze, jesteś geniu-szem! Nijak nie mogłem wykoncypować sobie choćby sposobu na rozgryzienie tej zagadki, a ty siadłeś, rzuciliście kilka garści ziarenek na mapę...

– To jedynie domniemanie – bąknął Staszek.

– Sprawdzimy. I jeszcze jak sprytnie do tego doszli-

ście! – pochwalił.

Podejrzana posesja okazała się niewielkim domem na brzegu kanału. Odrobinę przypominała obejście, w którym kwaterowali dawniej Kozacy. Brama na po-dwórze, piętrowy budynek, jakieś szopy... Grot spodziewał się ciężkiej przeprawy. Zabrał piętnastu ceklarzy.

Tym razem miało nie być żadnej fuszerki. Jego ludzie otoczyli dom. Niektórzy powłazili na okoliczne dachy.

Wszyscy zabrali kusze, a co najmniej połowa miała jeszcze wszelkiego rodzaju samopały.

Jeden z jego ludzi przyniósł młot. Na oko sądząc, że-leźce miało co najmniej pud wagi. Trzonek też niczego sobie, dębowa laga długa na pięć stóp. Podszedł do drzwi, zrobił piękny zamach i przyładował raz a dobrze.

Zamek poddał się z głośnym chrupnięciem.

Ceklarze runęli do wnętrza. Tylko dwóch rzezimieszków próbowało stawić opór, ale padło natychmiast pod ciosami kordów, tasaków i obuszków. Dwu innych znaleziono rannych. Widać ucierpieli podczas napadu na dom Ferberów.

· 270 ·

Sfera Armilarna

– No i świetnie – skwitował justycjariusz. – Będzie przynajmniej kogo powiesić!

Jego ludzie przetrząsnęli pospiesznie całe obejście.

W szopie w podłogę wpuszczono dwie klapy. Dwaj ceklarze wycelowali kusze. Staszek złapał za metalowy pierścień i nie bez wysiłku podniósł dechy.

Ich oczom ukazał się loch zalany wodą. Na jej powierzchni kołysała się łódka. W jej dnie ziała dziura prowadząca gdzieś w głąb.

– Tunel wiodący do kanału i łódź z beczką podcze-pioną, ukrytą pod wodą – syknął Grot. – Dokładnie tak, jak to przewidział mistrz Markus. Waszmość – zwrócił

się do Staszka – tu jest ćwierć talara. Jeśli spotkacie kiedyś swego patrona, obiecałem mu pieczoną kurę i dzban wina. Powiedz mu, proszę, że to ode mnie. Będzie wiedział, za co.

– Tak zrobię, panie.

– Zobaczmy, co kryje sąsiedni loszek...

Z piwniczki obok po podniesieniu klapy powiało paskudną wonią szamba.

Wychodek jakiś? – pomyślał chłopak. Albo?

Zeskoczył na dół. Przez niewielkie okienko u samej powały sączyło się trochę światła. W półmroku dostrzegł jakiegoś człowieka przykutego do ściany. Wię-

zień na widok Staszka uniósł głowę. Wielodniowy zarost pokrywał mu policzki, głowa, dawniej gładko wygolo-na, teraz straszyła obfi tą, skołtunioną czupryną. Tylko błyszczące zawadiacko oczy pozwalały zidentyfi kować nieszczęśnika.

– Marius Kowalik! – rozpoznał wynalazcę.

· 271 ·

Andrzej Pilipiuk

– Ano ja – potwierdził mężczyzna. – Nie masz przypadkiem, chłopcze, młotka i przecinaka albo siekierki? –

Potrząsnął łańcuchami.

Gdy więzień wynurzył się na światło dzienne, rewi-zja trwała w najlepsze.

Trupy ludzi cara leżały na dziedzińcu domu. Prze-czesywano starannie cały budynek. Odsuwano meble i opukiwano ściany w poszukiwaniu skrytek i tajnych przejść. Staszek, podtrzymując słaniającego się na nogach wynalazcę, podszedł do justycjariusza.

– Pamiętasz, co mówiłeś o bransolecie? – zapytał

Grot. – Tej, którą zauważył pan Rip...

– Tak.

– To chyba ona...

Jeden z usieczonych morderców miał na przegubie szeroką miedzianą obręcz, ściśle przylegającą do skóry.

Marius pochylił się i plunął nieboszczykowi w twarz.

– To ich dowódca. Obiecywałem łajdakowi, że z mojej ręki powolną śmiercią zginie – warknął. – Umknął...

– Zamiar twój był wielce szlachetny, ale los nikomu nie szczędzi rozczarowań – zakpił łagodnie Grot. –

Wracając zaś do klejnotu...

– Strasznie ciasno siedzi – zauważył Staszek. – Za-

łożyli i zanitowali mu na przedramieniu, aby tego nie mógł ściągnąć i nie zgubił?

– Na to wygląda – mruknął Kowalik. – Możecie mi, panie, podać kozik? Liznąłem trochę anatomii... Zresztą, by ciąć po stawie, nie trza dużej mądrości, większość kucharek się tego uczy, mięso rozbierając...

· 272 ·

Sfera Armilarna Dowódca ceklarzy bez słowa wręczył Kowalikowi sztylet. Staszek wolał się odwrócić. Gdy znów spojrzał, obaj mężczyźni oglądali już artefakt. Bransoleta nie wy-glądała na szczególnie starą. W grubej blasze wybito jakieś znaki.

– Nie jest to żaden ze znanych mi alfabetów – westchnął Grot. – Ani łacińskie, ani greckie to litery. Jedna tylko przypomina te, których Żydzi używają, a jedna runy, które wikingowie przed pięciuset laty kuli w kamieniu...

– Turcy i Tatarzy tak samo piszą, znacząc na papierze ślady podobne do tego, co kornik w drzewie wy-gryzie. Ormianie we Lwowie zasiedziali, co starsi i mą-

drzejsi, pisma w swoim języku sporządzają. Widziałem je i wydaje mi się zupełnie odmiennym. W górach, daleko na wschodzie, inne jeszcze ludy żyją. Większość islam przyjęła, u nich alfabet jako i w Turcji. Za przełęczami koło Armenii Gruzini mieszkają, którzy, jako i my, wiarę chrześcijańską zachowali, jednak ich pisma nigdy na oczy nie widziałem, zapewne dlatego żem słyszał tylko o nich. W Bułgarii, co pod tureckim jarzmem płacze, pismo jako w Nowogrodzie, Rusi i na Ukrainie, przez świętych Cyryla i Metodego ustanowione – popisywał

się uczony. – Szkoda, że Maksyma tu nie ma. On w tamtych krainach bywał. Ale wydaje mi się, że nie są to litery żadnego znanego pisma.

– Zatem to szyfr – zachmurzył się Staszek.

– A informacja, którą kryje, jest ważną... Szalenie ważną – mruknął Grot.

· 273 ·

Andrzej Pilipiuk

– Mistrz Marek umie łamać takie szyfry – odezwał

się Marius. – Sadko i Borys mi opowiadali. W jedną noc niezwykle trudne pismo na zrozumiały język przełożył.

– Czy wiesz, jak tego dokonał?

Kowalik zmarszczył czoło, usiłując sobie przypomnieć.

– Policzył, które litery najczęściej w mowie wystę-

pują. To podpowiedziało mu kilka pierwszych znaków.

Potem, uczyniwszy jakoby szkielety słów, odgadywał, co kryją symbole pozostałe.

– Nie wydaje się to szczególnie trudnym...

– Ale i nie łatwym. Jak mówili, we trzech całą noc spędzili.

– Tekst tu jest krótszy. Zatem wy dwaj do rana się uwiniecie. A z pomocą Artura Ferbera może do półno-cy. – Grot wręczył Staszkowi bransoletę.

– Powiedzcie mi, panie – Staszek zwrócił się do Kowalika – nie wieziono z wami przypadkiem Kozaka Maksyma?

– Nie. Czyżby i on zaginął? – zachmurzył się wynalazca.

– Odjechał z towarzyszami do Kijowa. Jednak na okręcie, który zajęliśmy, znalazłem jego szablę, a ze szpary w ścianie wydobyłem to... – Pokazał monetę.

– Ten pieniążek ja zostawiłem – mruknął Kowalik. –

Więzili mnie tam dni kilka. Bałem się, że mi go ścierwa odbiorą... Maksym podarował kiedyś...

Staszek bez słowa zwrócił mu monetę. Czuł, że coś dławi go w gardle.

– Zatem Maksyma usiekli – mruknął.

· 274 ·

Sfera Armilarna

– Nie trać nadziei. Przesłucham rannych, może czegoś się dowiem – pocieszył go Grot.

Staszek siedział na krześle. Przed nim na blacie leża-

ła zagadkowa bransoleta. Niezawodna Marta przetarła ją popiołem i piaskiem oraz wypolerowała kawałkiem gałganka. Ugotowała klusek i zrobiła gulasz. Marius Kowalik po długim poście w lochu wiosłował łyżką, aż mu się uszy trzęsły. Skończyli obiad. Marta znikła w kuchni.

– Trzeba będzie nająć kogoś do roboty – westchnął

młody kupiec. – Nie godzi się, by właścicielka okrętu usługiwała takim gołodupcom jak my... Nawet za pieniądze!

– Ja gotować umiem – zaofi arował się Staszek. – Fartuch założę...

Żart na chwilę starł troskę i Artur znowu wyglądał

jak przed kilku dniami, przed śmiercią pana Wiktora i Agaty. Zaraz jednak na powrót się nachmurzył. Potem starannie przepisał zagadkowe hieroglify na kawałku papieru. Łącznie dziesięć linijek po kilkanaście znaków ułożonych w trzy kolumny.

– Nie jestem Markiem – westchnął Staszek. – On studiował informatykę, złamanie takiego szyfru to dla niego fraszka...

– Nie taka fraszka – zaprotestował Marius. – Wedle relacji, które mi zdano, gdy w Bergen siedział nad szy-frami lensmanna i Rosenkrantza, to całą noc spędził, a przecież Sadko i Borys mu wedle wskazówek pomagali.

Ludzie niegłupi, co i pisać, i liczyć umieją, a języki znają.

· 275 ·

Andrzej Pilipiuk

– Można próbować podstawiać do znaków litery, wtedy w najlepszym razie zajmie nam to parę dni... –

zauważył młody kupiec. – Gdybyśmy chociaż wiedzieli, w jakiej mowie to zapis.

– O ile to w ogóle alfabet – mruknął Staszek. – Bo naliczyłem trzydzieści osiem znaków, a powinno ich być dwadzieścia cztery!

– Zapewne to nie nasze pismo – zauważył Marius. –

Święci apostołowie ludów Wschodu Kirył i Mefodij, znani u nas jako Cyryl i Metody, stworzyli wszak sposób, by języki tamtejsze zapisać. Wiele jest liter, które oddają dźwięki mowy ruskiej, a których w łacińskim lub greckim piśmie brak. Ta banda z Moskwy tu przybyła.

– Cyrylica? Kto wie... I tekst byłby po rosyjsku. To akurat najmniejszy problem.

– Jeśli znaków jest więcej, to i robota o wiele dłuż-

sza – zasępił się Artur. – A mam wrażenie, że czas goni!

– A może najpierw podumajmy, co też to za przedmiot i czemu służyć mógł – zaproponował wynalazca. –

Może, gdy przeznaczenie odgadniemy, łatwiej będzie słowa ukryte odcyfrować?

– Notujemy to, co łatwo zapomnieć – powiedział

Artur. – Transakcje handlowe, przepisy prawa różnych portów, przeliczniki wag i miar, kursy pieniądza różnych krajów, dane do nawigowania na morzu...

Umilkł. Wpatrywali się we trzech w bransoletę jak sroki w gnat. Marius przyciągnął do siebie papier, ujął

gęsie pióro, zanurzył końcówkę w kałamarzu i zaczął

wypisywać z pamięci znaki cyrylicy.

· 276 ·

Sfera Armilarna

– Pan Rip musiał coś takiego widzieć – mruknął

Staszek. – Zetknął się kiedyś z podobnym wyrobem albo ideą takiego zapisu. I to musi być coś prostego. Nie tłumaczył mi, do czego służy bransoleta...

– Albo liczył, że sam to w mig odgadniesz, albo już nie zdołał cię poinstruować. Wszak umierał ciężko raniony – zauważył Artur. – Ja wiem jedno. Nigdy nie widziałem podobnego przedmiotu ani o takim nie słyszałem. On jednak, pełniąc w Hanzie funkcje sekretne, z pewnością otarł się o wiele tajemnic. Mógł takowe bransolety widzieć albo o nich słyszał...

Staszek milczał. W ciszy słychać było skrzyp pióra na papierze. I nagle błysnęła myśl.

– To mogą być imiona i nazwiska – zauważył. –

Ważniejsi ludzie kilku imion używają, jak na przykład nasz drogi nieobecny Grzegorz Gerhard Grot.

– To brzmi prawdopodobnie – zgodził się Marius. –

Tylko czyje to miana? Wspólników zapewne... Bo może to jest tak... Ci mordercy, wykonując krwawą robotę dla cara Iwana, odwiedzają różne porty. W tych portach mają swoich zauszników, ludzi, którzy za moskiewskie złoto gotowi są najgorszych krwawych zbirów pod własnym dachem ukryć.

– Albo dla cara zbierają informacje, kogo warto zaszlachtować – uzupełnił ponuro Artur.

– Rzeźnicy ci mordują, ale czasem na opór natrafi ą.

Dowodzący nimi może znać nazwiska wspólników, a je-

śli polegnie lub wpadnie w ręce władz, zabójcy nie będą przecież wracać do Moskwy po nowe rozkazy – ciągnął

· 277 ·

Andrzej Pilipiuk wynalazca. – Zatem szyfr ten może wskazywać, gdzie szukać wspólników!

– Albo kogo zarżnąć – uzupełnił Staszek. – A jeśli...

I nagle go olśniło.

– Miasta! – powiedział na głos, by myśl nie uciekła.

Obaj przyjaciele spojrzeli pytająco.

– To ściągawka... Spis. Człowiek z bransoletą, wykonując swe rzeźnickie zadania, może trafi ć do różnych miast. Tam czekają wspólnicy. Ten szyfr pozwala ich odnaleźć w różnych miejscach. Pierwsza kolumna znaków to zapewne nazwy portów. Tu, nad Bałtykiem. W In-fl antach, Polsce, Szwecji, może też gdzie indziej! Gdy odgadniemy nazwy, będziemy wiedzieli, który znak co oznacza!

– To może być Visby. – Artur puknął palcem w sło-wo złożone z pięciu znaków. – Albo Rewal. Czekajcie!

Pobiegł do swojego pokoju i po chwili wrócił z kartą papieru, na której w technice stalodruku odbito mapę tej części Europy. Kilka razy się pomylili, ale po godzinie wszystkie miasta były zidentyfi kowane. Przyszła kolej na imiona i nazwiska.

– Gdańsk, Jan Zuber – odczytał Staszek. – To się zgadza! Visby, Rolf Goltt.

– Zatem...

– Ten człowiek będzie wiedział, co stało się z Peterem Hansavritsonem...

Leżałem na pryczy. Obręcze kajdan już mnie nie obcierały. Znów zaczynałem się do nich przyzwycza-jać. Hans wrócił rano. Wieści, które przywiózł, total-

· 278 ·

Sfera Armilarna nie mnie dobiły. Hela, Agata... Koszmar. Dobrze, że Staszek przeżył, choć ze słów chłopaka wynikało, że mój przyjaciel długo będzie dochodził do siebie...

Obracałem listek chińskich tabletek w palcach. Narkotyk... Pierońsko silny. Poznałem już jego moc. A może gdybym łyknął kolejną dawkę, zaliczyłbym kolejną wizytę w mojej epoce? Zapominałem już, jak smakują herbata i kawa... Może to sposób, aby sobie przypomnieć?

I zarazem chociaż na moment zapomnieć o tym par-szywym czasie.

Odepchnąłem pokusę. Nie. Nie będę ćpał, ale też nie pozbędę się tabletek. Narkotyk to broń. Mogę go użyć, by obezwładnić straże, i kolejny raz ulotnić się z wrakowiska. Tylko jak? Przyjmijmy, że zdołałem zaaplikować chemię Rosjanom i są nieprzytomni. Czy jestem w stanie ich zarżnąć, póki będą bezbronni?

Nie. Jestem zabójcą, lecz nie potrafi ę mordować z zimną krwią. Przypomniałem sobie, jak celuję w Sadkę. Nawet skrajnie wzburzony nie umiałem pociągnąć za spust.

Zatem trzeba ich podtruć. Zaiwanić klucze. Z magazynu zabrać młot i przecinak. Uwolnić nogi z tych przeklętych oków. Zabrać żaglówkę i w drogę! Popeł-

niłem błąd, umykając lądem. Na morzu nie będą mieli czym mnie ścigać.

Pozostaje wyczekać odpowiedniego momentu. Zwlo-kłem się z łóżka. Zmiażdżyłem jedną tabletkę i wsypa-

łem pył do kubka wody. Rozpuścił się momentalnie.

Powąchałem. Nie wyłapałem zapachu. Dobra nasza. Dotknąłem wody końcem języka. Nic. Nabrałem odrobinę

· 279 ·

Andrzej Pilipiuk w usta. Chiński specyfi k najwyraźniej nie miał żadnego smaku. Wyplułem, ale było już za późno. Pociemniało mi w oczach.

Szedłem z Zuzanną korytarzem podziemnego magazynu bibliotecznego. Po obu stronach przejścia wznosiły się, ginąc w mroku, przesuwane regały.

– To nie jest prawdziwe! – szepnąłem.

Miałem świadomość urojenia.

– Oczywiście, że nie – odezwała się Zuzanna. – Po pierwsze, mieliśmy lepsze oświetlenie, po drugie, rega-

ły były o połowę niższe, po trzecie, w magazynie było chłodniej, a po czwarte, obcy nie mieli wstępu. Swoją drogą, mnie też by tu raczej nie było, bo pracowałam przecież w innym dziale.

Po piąte, nie ma już tej biblioteki, a Zuzanna nie żyje... – pomyślałem.

Wyciągnąłem dłoń i dotknąłem ramienia dziewczyny. Pod palcami wyczułem fakturę swetra. Czułem też zapach. Nie umiałem nazwać tych perfum, ale zapamię-

tałem...

– Zalety seksu w magazynie bibliotecznym? Kurz, chłód, ultrafi olet, monitoring... – powiedziała spokojnie, stanowczym gestem zdejmując moją rękę z ramienia. –

Nie możesz mnie potraktować jak ducha?

– Nie rozumiem?

– Miałam na myśli szacunek płynący z lęku przed zetknięciem z tamtą stroną.

– Mam zatem wrzasnąć i uciekać? – zaproponowa-

łem.

· 280 ·

Sfera Armilarna

– Na przykład w tamtym kierunku. – Pokazała mi wąskie przejście. – Ale to nie jest konieczne.

– Ten narkotyk musi działać na podświadomość –

mruknąłem. – Wywleka ukryte myśli, pragnienia...

– Gdyby tak działał, zapewne byłabym naga. – Przechyliła głowę.

Słowa Zuzanny sprawiły mi przykrość. Tak nisko mnie oceniała? Choć z drugiej strony, gdzieś tam w głę-

bi serca miałem przecież ochotę...

– Tylko dlaczego jestem tutaj? – Zamyśliłem się. –

Czemu nie uroiłem sobie przytulnej chatki nad norwes-kim fi ordem?

– Bo widocznie wolisz bibliotekę. Może to przed-smak tego, co czeka nas wszystkich po śmierci? – Skrę-

ciła w przejście po lewej. – Może to raj, może tylko czyś-

ciec, może piekło. Albo jedno i to samo miejsce. Lubisz książki, jesteś w raju. Nie lubisz, jesteś w czyśćcu.

– A potępieni ścierają kurze?

Przeszliśmy obok wysokiej, składanej drabiny.

Dziewczyna w kusej mini stała wysoko na podeście, upychając na półkach oprawione w skórę, okute mosią-

dzem woluminy. Popatrzyłem na jej wspaniałe, smukłe uda opięte czarnymi rajstopami i zażenowany odwró-

ciłem wzrok.

– To Agata Ferber, nowa pracownica działu staro-druków z szesnastego wieku – wyjaśniła Zuzanna.

Wdówka wyglądała jak duch. Była dziwnie blada, sprawiała wrażenie nie do końca materialnej.

– Potępiona?

· 281 ·

Andrzej Pilipiuk

– Ależ skąd. Przecież ma to, co lubi. Książki. I to na jednym regale więcej niż widziała w życiu.

– To urojenie... Naćpałem się. Moje ciało leży na wrakowisku gdzieś u wybrzeży Litwy.

– Oczywiście. Ale musisz zapytać siebie, czemu pojawiło się w tej formie. Bo przecież wiesz. Odpychasz od siebie tę myśl. Tłumisz. Gdy pojawia się choćby jej zaczą-

tek, w panice zaczynasz myśleć o czymś innym.

Milczałem przez chwilę.

– Istnieje teoria, że narkotyki włączają części móz-gu normalnie nieaktywne. Że substancje psychoaktyw-ne rzeczywiście mogą otworzyć nas na kontakt z tamtą stroną – zacząłem.

– Ćpuny wygadują różne głupoty.

– A jeśli... – Sam nie umiałem sformułować tej my-

śli. – To przecież potwornie silny środek. Wywołuje efekty zupełnie odmienne od wszystkich świństw, o któ-

rych słyszałem. Wizje kompletne jak z książek Dicka...

Albo rzeczywiście jest w tym coś więcej.

– Myślisz, że naprawdę przeniosło cię do świata al-ternatywnego, gdzie Korwin-Mikke jest premierem? –

Uśmiechnęła się.

– Jesteś duchem?

– Greta odprowadzi cię do wyjścia.

Obejrzałem się. Mała szpiegóweczka z wiewiórką na ramieniu stała między regałami. Też przypominała ducha. I podobnie jak Agata, ubrana była zupełnie współ-

cześnie. Wyglądała jak moje uczennice, tylko nie pokazywała pępka. Ba, miała nawet komórkę na smyczce, zegarek z Hello Kitty i bransoletkę z koralików. Lecz

· 282 ·

Andrzej Pilipiuk na jej twarzy i ubraniu dostrzegałem tylko cienie kolorów.

– Powiedz mi... – zwróciłem się do Zuzanny. – To jest... zbyt prawdziwe.

– Gdy otrujesz strażników, wyrzuć resztę tego świń-

stwa – rozkazała i odwróciwszy się na pięcie, ruszyła między regały.

– Spotkamy się jeszcze kiedyś? – zapytałem.

– Za tydzień złapiesz mnie w przerwie obiadowej.

Kup pierścionek i bukiet róż, może tym razem coś z tego wyjdzie – odpowiedziała, nie patrząc nawet na mnie.

– Panie – odezwała się Greta. – Już czas.

Jej głos dobiegał jakby z daleka.

– Czas... – powtórzyłem bezwiednie.

Otworzyła drzwi, których wcześniej nie widziałem.

Błysnęło i... Leżałem na podłodze mojej kajuty. Kubek przewrócony dostrzegłem opodal. Potwornie bolała mnie głowa. Mokre ślady widoczne były jeszcze na deskach.

– Znajdowałem się w transie kilka godzin – oceni-

łem na głos. – Kubek był niemal pełen, a kałuża zdążyła prawie wyschnąć...

Usiadłem ciężko na pryczy. Stłuczone przy upadku kolano bolało mnie trochę.

– Myśl, przed którą uciekam – szepnąłem. – Tak jasna i oczywista...

Wtedy, w dniu zagłady, pobiegłem do biblioteki.

Chciałem choć raz spotkać Zuzannę. Budynek był zamknięty. Obiegłem go i utknąłem w chaszczach, gdzie spotkałem Staszka i Skrata. Ale... A jeśli tam została?

· 284 ·

Sfera Armilarna Jeśli wraz z budynkiem kosmiczny nomad porwał pra-cowników? Podusili się w kosmosie? Zapisał ich jaźń w scalakach? A jeśli Zuzanna została wskrzeszona w tej samej parszywej epoce co ja, tylko w innym miejscu? Hi-potetyczna druga grupa poszukiwaczy Oka, którą łasica kierowała, gdy opuszczała nas?

Greta wyglądała jak duch. Agata też. A Zuzanna nie.

Interpretować narkomańskie wizje?

– Chora bzdura... – szepnąłem.

Ból łba utrudniał mi zebranie myśli. Nie miałem nigdy dotąd migreny, lecz chyba już wiedziałem, jakie to uczucie.

Doświadczenie dało mi jednak niezbędną wiedzę.

Narkotyk nie miał smaku ani zapachu. Świetnie rozpuszczał się w wodzie i nawet minimalna ilość na długie godziny pozbawiała ofi arę przytomności. Doskonała broń... Teraz wystarczyło wyczekać odpowiedniej okazji.

Trafi ła się trzy dni później. Było późne popołudnie.

Siedziałem na molo. Na skutek wybuchu beczek z prochem uległo skróceniu o jedną trzecią. Wrak pirackie-go okrętu spoczywał tam, gdzie dosięgła go eksplozja.

Sadko i Hans nurkowali wśród szczątków, buszowali, szukając rzeczy, które mogły się jeszcze przydać. Na dechach molo piętrzył się stos rupieci. Miski, żeliwny pie-cyk, skrzynka z łachami, arkebuz, kilka woreczków kul, siekiera, para butów...

Ich geny przetrwają stulecia, perorował uczenie mój diabeł stróż. Ci dwaj to ewidentnie przodkowie polskich dziadów śmietnikowych...

· 285 ·

Andrzej Pilipiuk Niemiaszek wyciągnął wreszcie z dna coś ciekawego.

Zapieczętowaną fl aszę wina.

– Wypijemy na kolację. – Znalezisko wyraźnie wprawiło go w dumę.

– Zaniosę na stół – zaofi arowałem się.

Wydłubanie korka i wrzucenie do środka tabletki chińskiego narkotyku było kwestią kilku chwil...

Do kolacji zasiedliśmy, gdy słońce zaczęło chylić się ku horyzontowi. Jadłem spokojnie grubą pajdę ciemnego chleba i pogryzałem kawałkiem kiełbasy. Konus naszykował kielichy i polał nam trunku.

– Wypijmy za ten piękny dzień i rozliczne, acz niewiele warte skarby, które wydobyliśmy z dna morza – zaproponował toast.

Nie wstając, unieśliśmy kielichy do ust. Z tym że ja tylko dotknąłem wargami cieczy. Znałem siłę specyfi -

ku... Sadko padł twarzą w talerz. Ścięło go momentalnie. Borys zachował świadomość na tyle długo, by zrozumieć, co się święci. Jednym ruchem poderwał samopał.

Spodziewałem się, że narkotyk nie wszystkich powali. Zakładałem, że będę musiał walczyć. Ale... Borys nie bawił się w przypalanie lontu tkwiącego w zamku, przytknął kominek do płomienia świecy. Odbiłem się mocno nogami od podłogi i padłem wraz z krzesłem do tyłu. W ostatniej chwili. Jeszcze leciałem, gdy lufa plunęła ogniem. Upiorny huk poraził uszy. Obłok gazów prochowych osmalił mi brwi, żarzące się pakuły powy-palały dziury w brodzie i włosach. Na szczęście grad siekańców przeszedł górą. Śmierć minęła mnie o milimetry. Rąbnąłem o dechy, aż okręt zadrżał. Zerwałem się

· 286 ·

Sfera Armilarna błyskawicznie na równe nogi, gotów do walki na śmierć i życie. Wystarczył jeden rzut oka na stół. Olbrzym już odpłynął. Opadł bezwładnie na fotel. Przymknął oczy, a jego oddech się uspokoił. Obejrzałem się. Pociski wbi-

ły się w belki ściany. Gdybym spóźnił się choć sekundę, Rosjanin odstrzeliłby mi głowę.

– Fart, że nie miał rewolweru... – mruknąłem i prze-

żegnałem się.

Czułem dziką satysfakcję. Nie dość, że uśpiłem zakapiorów, to jeszcze nie dałem się zastrzelić wysokiej klasy specjaliście od zabijania... Obszukałem obu nie-przytomnych. Zabrałem dwa pęczki kluczy oraz chiński pistolet, który Sadko miał w kaburze pod pachą. I wtedy zobaczyłem, co przegapiłem. Hans nie zdążył na-pić się wina. Siedział na końcu stołu z kielichem w ręce i zamarłszy z przerażenia, patrzył na mnie zbaraniałym wzrokiem.

– Życie kupca pełne jest niebezpieczeństw – zauwa-

żyłem fi lozofi cznie. – Czasem człowiek do niewoli trafi .

Czasem głowę próbują mu odstrzelić. A czasem łyknie sobie w zacnej kompaniji kielich wina i budzi się bez sakiewki albo nie budzi się już zgoła wcale...

– Yyy... – Nie był w stanie wykrztusić słowa.

– Dobrze, że jesteś przytomny. Zapewne wiesz, gdzie znajdę przecinak i młotek? – zapytałem.

Obejrzał się na drzwi.

– Jasne – parsknąłem. – Jak się rzucisz biegiem, to może i uciekniesz. To byłby ciekawy wyścig. Szanse mamy nawet wyrównane. Ja w kajdanach, a ty z krótszą nogą. Ale klucze do łódek mam ja. Przetrząsnę wszyst-

· 287 ·

Andrzej Pilipiuk kie okręty. Tu nie ma wielu kryjówek. Znajdę cię, wy-wlokę za kark z kryjówki, a potem zastrzelę i tyle.

Przełknął nerwowo ślinę.

– Młotek i przecinak, smarkaczu. Prowadź. Albo zacznę być naprawdę niemiły.

– Ale... – Spojrzał hardo.

– Byłeś kiedyś postrzelony? Utykasz na jedną nóżkę, przestrzelę ci kolano drugiej, będziesz podwójnie ku-lał – warknąłem.

Ruszył naprzód. Poszliśmy do okrętu zacumowane-go od strony lądu. Nie wiedziałem, ile może potrwać trans, jednak czułem, że trzeba się pospieszyć.

– To tutaj, panie. – Wskazał okute drzwi.

Odszukałem klucz pasujący do kłódki i odsunąłem zasuwę. Magazyn jak magazyn. Skóry, worki z ziarnem, beczki... Ogromny stos broni siecznej i palnej pozosta-

łej po piratach. A w kącie okuta skrzynia zaopatrzona w kłódkę!

Podszedłem do niej i poszukałem kolejnego klucza.

Otworzyłem. Wewnątrz znalazłem nie tylko mój worek i sakiewki.

– Fiu, fi u – gwizdnąłem, widząc obok jeszcze jedną kaburę z giwerą.

Spluwa przypominała kształtem makarowa, ale nie znałem tego modelu. Magazynek był opróżniony do po-

łowy, lecz drugi zapasowy leżał obok. Był też mój... Przypiąłem sobie dwie kabury do paska, by w razie czego wygodnie sięgnąć. Trzecią zawiesiłem pod pachą. Pistolet maszynowy spoczywający obok połyskiwał zachęcająco lufą, jednak go zostawiłem. Borys w czasie starcia z pira-

· 288 ·

Sfera Armilarna tami wywalił najwyraźniej całą amunicję. Zatrzasnąłem skrzynię i rozejrzałem się raz jeszcze. Stos kajdan lśnił

w kącie. Znalazłem też odpowiedni przecinak i młotek.

– No to... – Odwróciłem się do Hansa i wtedy uświadomiłem sobie, jak wielkim jestem kretynem.

Grzebiąc w skrzyni, przestałem zwracać uwagę na łebka. Wykorzystał okazję i się ulotnił. Ba, żeby tylko...

Piekielny dzieciak zamknął po cichutku drzwi. Pchną-

łem dechy. A gucio. Zaryglowane.

Wiesz, co? – westchnął mój diabeł. Rozczarowałeś mnie. Sam pomyśl, do czego to podobne. Żeby belfer z pięcioletnim stażem dał się zrobić w bambuko takie-mu smarkaczowi...

Ano dałem się zrobić, przyznałem. Nie ma się co za-siadywać, uznałem.

Wystarczyły dwie kule, by rozwalić rygiel. Wybieg-

łem na pokład i rozejrzałem się. Hansa nigdzie nie było widać. Nie słyszałem też stukotu jego protezy.

Ano nic, pomyślałem. Nie ucieknie. A nawet jeśli, może co najwyżej przyczaić się gdzieś w kącie. Klucze od łódki mam ja. Najpierw zajrzę do mesy, jak tam moi drodzy naćpani strażnicy. Potem pozbędę się tych cholernych oków.

Pomaszerowałem, pogwizdując beztrosko. Po trapie przedostałem się na środkowy okręt i wszedłem do jadalni.

– Kurrr... – stłumiłem przekleństwo.

Hans odpalił krzesiwem świecę i teraz przykładał

ogień do lontów zwisających z dziury w ścianie. To był

odruch. Zabłysła plamka celownika laserowego. Strze-

· 289 ·

Andrzej Pilipiuk liłem w świecę i jakimś cudem trafi łem ją za pierwszym razem. Poleciała na podłogę. Lonty nie zdążyły jeszcze się zająć. Podszedłem i na wszelki wypadek wyrwałem je ze ściany. Kolorowe szmatki poleciały na deski.

– Ty durniu! Mogłeś nas wszystkich wysadzić w powietrze! – huknąłem na dzieciaka.

– Serce w mej piersi bije dla Hanzy. – Głos trochę mu się łamał.

Muszę przyznać, że jednak mi zaimponował. Niełatwo poświęcić życie za tak mgliste idee...

– Zapewne beczki z prochem podłożone są pod wszystkie wraki? – zgadywałem. – I lonty pociągnięto tak, by w razie konieczności można było z dowolnego miejsca wysadzić jeden, dwa lub wszystkie trzy?

Nie odpowiedział, tylko spojrzał wyzywająco.

– I w dodatku planowałeś wszystkie naraz... – Strzeliłem palcami. – Jednak was nie doceniłem – przyzna-

łem. – Bardzo sprytne, zabójczo skuteczne rozwiązanie.

Nadal trzymając chłopaka na muszce, obszedłem stół

i popatrzyłem na swoich dozorców. Obaj spali. Na twarzach mieli głupkowate uśmiechy, piersi unosiły się równym oddechem. Trąciłem Borysa nogą. Nawet nie drgnął.

– Co z nimi? – zapytał Hans.

– Śpią i śni im się coś miłego – wyjaśniłem. – Nie martw się, przeżyją.

– Nie...

Spojrzałem pytająco.

– Jeśli umkniecie, panie, muszą ścigać. Jeśli nie zła-pią w porę, czeka ich śmierć... Wedle tego, co poprzy-sięgliśmy.

· 290 ·

Sfera Armilarna Spojrzałem na stół. Wszystkie kielichy były puste.

Na podłodze spostrzegłem plamę. Wylał zatrute wino.

Cwane bydlę.

– Jak rozumiem, nie chcesz do nich dołączyć. –

Uśmiechnąłem się krzywo. – Ale to się nawet dobrze składa. Idziemy. – Wskazałem lufą drzwi.

Wyszliśmy na pokład. Słońce opadało powoli. Zrozumiałem, że trzeba się spieszyć.

– Rozkujesz mnie – poleciłem, rzucając pod nogi chłopaka młotek i przecinak. Oparłem okowy na kowadle. – Tylko uważaj, bo jak ci się ręka omsknie i zro-bisz mi dziurę w stopie, ja zrobię ci identyczną w czole.

A jeśli wpadniesz na pomysł, by na przykład wrzucić młotek do wody, to przestrzelę ci serce, aby więcej nie biło dla Hanzy – zagroziłem. – Ale najpierw wszystkie zęby połamiesz, próbując przegryźć nimi łańcuchy.

Przełknął ślinę i zabrał się do roboty. Mordował się dobry kwadrans, lecz uwolnił mi nogi. Najpierw lewą, potem prawą.

– Dziękuję – burknąłem. – A teraz marsz do spiżar-ki po wiktuały na podróż. Zapakuj zapas na kilka dni i idziemy. Mam ochotę popływać sobie łódką.

– Co zamierzacie, panie? – Spojrzał na mnie zaskoczony.

– Jak to co? – Wzruszyłem ramionami. – Nie będę tracił życia, tkwiąc na tym wraku. Popłyniemy sobie na wycieczkę.

– My?

– Może jeszcze poradzę sobie z żaglem, ale nawiga-cja nie jest moją mocną stroną. A ty uczyłeś się na kupca.

· 291 ·

Andrzej Pilipiuk Znasz Bałtyk, umiesz wyznaczyć kurs. Zawieziesz mnie do Visby, a ja z wdzięczności daruję ci życie i może nawet dołożę dukata za fatygę.

Przełknął nerwowo ślinę.

– Nie umiem tak dobrze nawigować – bąknął.

– Pływałeś do Gdańska i Kłajpedy, to i na Gotlandię trafi sz. – Wzruszyłem znowu ramionami.

– Ale tam nie trzeba było kursu obliczać. Wzdłuż brzegu płynie się łatwo...

– Pakuj żarcie, wodę, wino, sam wiesz najlepiej, co jest potrzebne. Słońce zachodzi niebawem. Pożeglujemy według gwiazd. I nie łżyj, że nie potrafi sz. Znasz się na nich, widziałem, jak Sadko cię uczył.

Uwinął się w jakieś dwadzieścia minut. Napełnił

dwa worki wędzonką, chlebem i serem. Zabrał beczuł-

kę z wodą. Popatrywał przy tym spode łba i mamrotał

jakieś niemieckie przekleństwa. Czułem, że coś knuje.

No cóż – tej nocy nie mogę zasnąć. Odpiąłem kłódkę i wsiedliśmy do łódki. Pod kierunkiem Hansa postawi-

łem żagiel.

– Powinienem zginąć bohatersko, walcząc z wami, panie – mruknął ponuro. – Złamałem przysięgę daną Hanzie...

– Niczym się nie przejmuj, uległeś przemocy – warknąłem. – Próbowałeś wysadzić statek w powietrze. Nie udało się, bo ci świecę wytrąciłem. Zrobiłeś, co mogłeś, może nawet więcej niż musiałeś.

– No tak. – Nie wyglądał na przekonanego.

– Jeśli ma ci to poprawić humor, mogę ci jeszcze dać w zęby, żałosny pachołku. Jak dobrze wargę rozharatam,

· 292 ·

Sfera Armilarna będziesz mógł nawet mówić, że przelałeś krew, broniąc interesów Ligi.

Brawo, moja szkoła, pochwalił diabeł.

Chłopak zignorował moją wspaniałomyślną propozycję. Powiał wiatr. Odbijaliśmy od pomostu. Dłuż-

szą chwilę z niepokojem obserwowałem oddalające się wraki. Na szczęście żaden ze strażników się nie obudził.

Zresztą, co mogliby zrobić? Co najwyżej strzelać z ha-kownic i arkebuzów. Wpław nas nie dogonią.

– Kierunek Gotlandia – poleciłem Hansowi. – I wo-lałbym, żebyś nie zabłądził na morzu, bo jeśli znowu okaże się, że wsiadłem na okręt płynący nie tam, gdzie chciałem...

– To co? – zainteresował się.

– Wolisz nie wiedzieć. – Obdarzyłem go czułym uśmiechem psychopaty. – Ale zapewniam, że po pierwszej godzinie będziesz miał szczerą ochotę zamienić się z Magnusem, a będzie tych godzin wiele i każda kolejna będzie cięższa niż wszystkie poprzednie do kupy zebrane. Dlatego lepiej dla ciebie będzie zawieźć mnie prosto do Visby. Zrozumiałeś, czy powtórzyć raz jeszcze?

Kiwnął ponuro głową. Popatrzył na zachodzące słońce, a potem przestawił trochę ster, korygując kurs.

Zapaliłem świeczkę i powiesiłem latarkę na maszcie.

Na dziesiątkach okrętów panował ożywiony ruch.

Marynarze poprawiali liny, szorowali pokłady, tragarze na własnych barkach dźwigali paki towarów, bele sukna. Chlupotało wino i oliwa, beczki dudniły, to-cząc się po trapach. Jakiś dzieciak z zapałem machał

· 293 ·

Andrzej Pilipiuk pędzlem. Malował na burcie odzyskanego okrętu dawną nazwę.

– „Srebrna Grzywa”. – Staszek odczytał ozdobne kulfony i uśmiechnął się pod nosem. – Jesteś teraz bo-gata – zwrócił się do Marty.

– Jeszcze nie. – Czternastolatka zagryzła wargi. –

Wieść o odzyskaniu statku niebawem się rozejdzie. Róż-

nie być może... Lichwiarze zwiedzą się pierwsi. Długi mojego ojca wraz z jego śmiercią wygasły, ale nie wszyscy zbędne weksle wyrzucili. Teraz, gdy okręt się znalazł, niejeden wyciągnie kwity ze szkatuły. Mogą zechcieć mi go odebrać. Wystarczy jednak jeden, może dwa udane sezony, by spłacić te pijawki do ostatniego szeląga. Tak się zaś składa, że mam pod ręką kupca i kapitana... Ferberowie wiele mi pomogli. A i im ojciec mój był dłużny.

Połączę zatem to, co przyjemne, i to, co pożytek niesie.

Staszek spojrzał w ślad za jej gestem. Artur stał na nabrzeżu, dyrygując załadunkiem.

– Będzie potrzebował załogi – mruknął.

– Już skompletowana. Ma przyjaciół. Podobnych sobie gołodupców. Ubogich szlachetków, czwartych i pią-

tych synów kupieckich, terminatorów, którym zbrakło pieniędzy, by wyzwolić się na czeladników. Nie tymi Korona stoi, którzy mają, ale tymi, którzy chcą mieć.

– Dla nich to jedyna przepustka do własnej fortuny.

Albo chociaż nadzieja odmiany losu... – Pokiwał głową.

Pomysł mu się spodobał.

– Na rzęsach staną, by wejść na pokład, a służyć Arturowi będą wierniej niż ktokolwiek za pieniądze naję-

ty. – Słowa dziewczyny potwierdziły domysły. – Tylko

· 294 ·

Sfera Armilarna odbić trzeba najpóźniej jutro o świcie, nim sędziowie pierwsze pozwy i protestacje lichwiarzy rozpatrzą. Bo jak znam życie, papiery już w ratuszu złożone.

– Rozumiem.

Zaskoczyła go dojrzałość planów tego dziecka. Artur, słysząc ich głosy, podszedł.

– Pani, okręt gotów jest do drogi – powiedział, kłaniając się służącej. – Przed zmrokiem ostatnie ładownie towarem zapełnimy.

– Dziękuję. – Podała mu dłoń, którą, pochyliwszy się, ucałował. – Pozostaje jeszcze sprawa naszego goś-

cia. – Wskazała gestem Staszka.

– Kajuta wysprzątana, siennik nabity świeżą słomą.

Jeno rzeczy przenieść.

Staszek popatrzył na Ferbera, z trudem zbierając my-

śli. Zaćmienie umysłu, jakiego doznał po śmierci Heli, nadal trzymało go w żelaznym uścisku. Do tej pory nie zastanawiał się, co ma robić dalej...

– Popłynąć z wami? – zdziwił się. – To chyba dobry pomysł. W Gdańsku nic mnie już nie trzyma.

– Zatem nim dwa dni miną, znajdziesz się w Visby –

uśmiechnął się młody kupiec.

– Co? – Chłopak wytrzeszczył oczy.

– Jutro popłyniemy do Sztokholmu. Nawiguje się szlakiem biegnącym wzdłuż zachodniego wybrzeża Gotlandii. Zresztą wiesz, to podobna droga jak ta, któ-

rą przebyłeś po lodach. Wysadzimy cię po drodze. Kłopot to dla nas żaden, musimy i tak zawinąć do portu.

Pan Kowalik też tam wysiada.

– Powiedziałeś, że Hanza nie dopuści...

· 295 ·

Andrzej Pilipiuk

– Staszku – odezwał się poważnie Artur. – Uratowałeś mnie i Martę. Uwolniłeś, ryzykując życie, naszego przyjaciela Mariusa Kowalika. Odnalazłeś okręt Marty i sprawiłeś, że wrócił w prawowite ręce.

– Trochę przeceniasz moje zasługi – mruknął. –

W napaści na twój dom to Marta nas uratowała. Ona też rozpoznała okręt.

– Jestem człowiekiem Petera Hansavritsona. Złoży-

łem przysięgę, że w żaden sposób nie ułatwię ci dostania się na Gotlandię.

– Nie rozumiem. – Staszek spojrzał na Artura zdezorientowany.

– Dlatego ja to zrobię – wyjaśniła Marta z prostotą. –

Bóg rządzi na niebie. Hanza na lądzie i morzu. Kapitan rządzi na statku. Lecz między Hanzą a kapitanem stoi ten, do kogo statek należy. Ja niczego nie przysięgałam.

Dlatego na moim statku popłyniesz do Visby, a kapitan Artur, przeze mnie do prowadzenia okrętu najęty, sprzeciwić się mojej woli nie może.

Naciągane, pomyślał z rozbawieniem.

– Dziękuję wam – powiedział na głos.

– Oczywiście gdybyś nie miał ochoty wysiadać na Gotlandii, zapraszamy do żeglarskiej kompaniji. – Kupiec ukłonił się. – Fale Bałtyku poniosą nas ku przygodzie i fortunie. A może gdy długi Marty spłacimy, ru-szymy gdzieś dalej?

Czy to wszystko ma jeszcze sens? – pomyślał. Czy w ogóle mam zejść tam na ląd? Łasica przepadła na amen... Jestem wolny. Mam szukać Oka Jelenia? Gdzie i, co najważniejsze, po co? Co zatem robić? Czy chcę wy-

· 296 ·

Sfera Armilarna ruszyć gdzieś na koniec świata? Teraz, gdy Heli już nie ma... Niczego nie chcę. Niczego nie potrzebuję! Może zatem warto ich posłuchać? Czy podróż ukoi to uczucie pustki?

– Za horyzont... – powiedział w zadumie. – Może rzeczywiście tam jest moje miejsce?

Ocknąłem się z płytkiej drzemki. Świtało.

Zmarzłem paskudnie. Hans siedział przy sterze z ponurą miną, nie spał całą noc... Dno naszej łajby pokrywała woda. Obok chłopaka leżał czerpak.

– Łódka trochę przecieka – powiedział tonem usprawiedliwienia.

– Aha. – Roztarłem ramiona. – Zabrałeś może manierkę z gorzałką? – zapytałem.

Zaprzeczył. Miałem nieziemską wręcz ochotę na fi -

liżankę gorącej, czarnej kawy albo mocną herbatę z cytryną i miodem...

– Gdzie ta Gotlandia? – Zbadałem spojrzeniem horyzont.

– Jeszcze czas – odpowiedział. – Koło południa może ją zobaczymy. Droga daleka, nawet gdy wiatr sprzyja.

Wyjąłem z worka kawałek wędzonej kiełbasy i bukłaczek z winem. Przełamałem laskę na pół i rzuciłem Hansowi. Podziękował skinieniem głowy i wgryzł się w mięso.

Ja też żułem swój kawałek. Słońce wyszło znad horyzon-tu. Świat wydał mi się całkiem przyjemnym miejscem.

– Swoją drogą sądziłem, że każecie, panie, płynąć prosto do Gdańska – odezwał się chłopak.

· 297 ·

Andrzej Pilipiuk Spojrzałem na niego zaskoczony.

– Co? – wykrztusiłem.

– Do Gdańska...

Umysł fi knął koziołka.

– Do Gdańska – szepnąłem. – No właśnie! Dlaczego nie płyniemy do Gdańska...?

– Rozkazał pan do Visby. – Położył po sobie uszy.

– Wiem, ale dlaczego?!

Nie odpowiedział. Dzień wstawał wspaniały, akurat na taką wyprawę. Wiatr dął mocno, łajba sunęła, do-słownie skacząc z fali na falę. Nie umiałem ocenić, jak szybko płyniemy, ale miałem wrażenie, że mkniemy po wodzie jak motorówka. Olinowanie skrzypiało, płócienny żagiel wydął się jak balon.

Przypomniałem sobie, jak kiedyś wyciągnąłem Zuzannę na targi „Wiatr i Woda”. Ogromna hala sportowa, wyeksponowane jachty i żaglówki... Tłum sfrustrowa-nych ludzi patrzących z bezsilną złością na sześciocyfro-we ceny. A teraz mam własny jachcik. No, prawie jachcik.

I prawie własny. Ukradłem go.

– Co grozi za kradzież statku? – zaciekawiłem się.

– To zależy...

– Mów.

– Za porwanie pustego statku w większości miast portowych wieszają. Ale są i takie, gdzie topią w worku albo łamią kołem. Jeśli zajdą dodatkowe okoliczności, na przykład zamorduje się właściciela, to przed powie-szeniem są jeszcze tortury.

– Aha...

· 298 ·

Sfera Armilarna No i sam widzisz, zakpił diabeł. Zaiwaniłeś łódkę i porwałeś członka załogi. Lepiej to szybko oddaj i przeproś, bo będziesz miał przechlapane...

Minęło południe, jednak nadal nie widzieliśmy Gotlandii. Hans zaczął się niepokoić. Popatrywał na niebo, to znów badał wzrokiem przestrzeń wokoło.

– Pobłądziliśmy? – zapytałem konkretnie.

– Nie wiem. Chyba nie... – zafrasował się. – Mówi-

łem, że słabo umiem nawigować!

Godzinę później spostrzegliśmy na horyzoncie ciemny pasek lądu. Hans długo wpatrywał się weń z niewyraźną miną.

– Gotlandia? – zapytałem.

– Raczej nie. – Pokręcił wreszcie głową.

– To gdzie, u licha, jesteśmy?

– Wyspa Faro – ocenił wreszcie niepewnie

– To znaczy? Gdzie ona leży?

– Na północ od Gotlandii. Dzieli je cieśnina... Wą-

ska. Przejdziemy między wyspami i bierzemy kurs na południe, wzdłuż lądu na Visby.

– Doskonale!

Po kolejnej godzinie byliśmy już blisko. Hans zmar-kotniał wyraźnie, ale milczał.

– Niech zgadnę – zagadnąłem. – To nie jest wyspa Faro?

– Nie... – westchnął. – Faro ma skaliste klify i rau-kory, takie kamienne słupy, które wystają z morza. Tu klify piaszczyste i gęsty las na nich... Może to Gotska Sandön? – bąknął niepewnie.

· 299 ·

Andrzej Pilipiuk

– Nic mi to nie mówi.

– To też wyspa, tyle że mała, na północ od Gotlandii. Tak z pół dnia żeglugi może. Bezludna. Okręty dobijają tam czasem, by marynarze mogli zapolować na dzikie gęsi i kaczki.

– Wiesz, jak nawigować do Visby czy nie? – zapytałem konkretnie.

– Prawie... Ale czy to na pewno Gotska? Dobijemy do pomostu i zapytamy rybaków – zaproponował.

– Pomostu?

Rzeczywiście, teraz dopiero zauważyłem, że w morze wybiega kładka z poczerniałych bali.

– Mówiłeś, że to bezludna wyspa?

– Zatem może to nie ta? Ale ludzie tu żyją, dym wi-dać.

W karierze belfra wiele razy miałem ochotę strzelić jakiegoś ucznia w łeb, ale nigdy tak mocno jak w tym momencie.

– Dobra – warknąłem. – Dobijemy i zapytamy. Jeśli uciekniesz, opłacę rybaków, by pomogli mi cię znaleźć.

A wtedy żywcem z ciebie olej wytłoczę...

Milcząc ponuro, dobił do niewielkiego mola. Wyskoczył na dechy. Przywiązałem łańcuch łódki do me-talowej obręczy i na wszelki wypadek spiąłem kłódką.

Gdy się obejrzałem, Hans, kulejąc lekko, pędził

ścieżką wiodąca na klif. Ewidentnie zwiewał.

Strzel mu w plecy, podjudzał diabeł.

Wzruszyłem ramionami. Nawet jeśli zwieje – co z tego? Ugadam któregoś z rybaków, by mnie podrzu-cił na sąsiednią wyspę i tyle... Ruszyłem wolno w ślad

· 300 ·

Sfera Armilarna za chłopakiem. Szczyt klifu porastał niewielki zagajnik.

Ścieżka prowadziła między sosenkami w stronę kamiennej chaty na pagórku. Przyspieszyłem kroku. Widziałem Hansa daleko przed sobą. Biegł jak kulawy zając.

Sukinsyn zna tu kogoś, pomyślałem nagle. Ta wyspa może być bazą okrętów pokoju. Trzeba gówniarza złapać!

Hans biegł i biegł, a potem nagle przewrócił się na wznak. Dopiero sekundę później usłyszałem głuchy huk wystrzału. Przypadłem do gleby i pospiesznie ukryłem się za kępą jałowców. Wyciągnąłem spluwę. Odbezpieczyłem.

Wyjrzałem ostrożnie. Chłopak leżał na dróżce nieruchomo. Z tej odległości nie widziałem, czy jest ranny, czy zabity, ale nie ruszał się. Absurd sytuacji zupełnie mnie oszołomił.

– Co, u diabła? – zdziwiłem się.

Ktoś go zastrzelił? Wypadek na polowaniu? Bzdura!

Wpatrywałem się w ciało leżące na dróżce. Wydawało mi się, czy może się poruszył? Podkradłem się trochę bli-

żej. Jeśli jest ranny, trzeba ratować... Jak na złość krzaków było niewiele, a ziemię gęsto pokrywały uschnięte gałązki. Szedłem jak bocian, ostrożnie stawiając nogi.

Top! Bełt z kuszy przeszedł mi między łokciem a bokiem, a potem wbił się w drzewo. Odwróciłem się i po-ciągnąłem za spust. Typek w długim, brudnym płaszczu zdołał jeszcze unieść dłonie do piersi i padł jak długi...

Usłyszałem istną kanonadę trzasków. Od strony ścieżki nadchodzili kolejni trzej marynarze. Szli zupeł-

nie pewnie, dwaj nieśli kusze. Mieli je opuszczone i bez

· 301 ·

Andrzej Pilipiuk bełtów, ale już naciągnięte. Trzeci na ramieniu niósł ja-kąś straszliwą fl intę. Przechodząc, jakby mimochodem trącił ciało chłopaka stopą. Jego kompan obojętnie wy-ciągnął z kołczanu bełt. Nie spieszyli się. Szli mnie za-bić, ale chyba chcieli się przedtem nasycić moim przera-

żeniem. Idioci czy co?

I nagle zrozumiałem. Widzieli pistolet w mojej ręce.

Zastrzeliłem ich kumpla. Dlaczego się nie bali? Bo nie wiedzieli, że nadal jestem groźny. W tej epoce wszystkie samopały są jednostrzałowe. Wyjątek stanowi „ręka diabła”, ale ona daje ognia z pięciu luf jednocześnie...

Huk oznacza dla nich, że jestem rozbrojony, uświadomiłem sobie.

Byli nie dalej niż pięć metrów. Poderwałem pistolet.

Muszka, szczerbinka... Tylko na twarzy ostatniego przez ułamek sekundy odmalowało się zdziwienie. Dwaj dawali jeszcze oznaki życia. Podszedłem i dobiłem.

Doskoczyłem w dwu susach do chłopaka. Nie żył.

Bezsilna wściekłość na chwilę aż mnie zatchnęła. Zagajnik rozświetlony słońcem. Mech, trawy, szary głaz spoczywający w krzakach. Świergot ptaków... I tylko ta parszywa woń krwi.

Hans... Gówniarz i łachmyta. W Bergen ja do niego z sercem, a on... Ech. Z drugiej strony, co też mógł?

Kazali mu mnie pilnować, to pilnował. Jak Sadko i Borys. Grzecznie, ale konkretnie. A teraz tu leży... Martwy.

Spłynął na mnie bezbrzeżny smutek. I zarazem poczu-

łem zgrozę. Zabiłem kolejnych czterech ludzi. Zastrzeliłem w lesie. Dobiłem rannych...

– Coście za jedni, wy łajdacy? – zapytałem trupów.

· 302 ·

Sfera Armilarna A potem zawahałem się. Co dalej? Skąd przyszli?

Co tu robią? I co ja powinienem zrobić? Trafi łem na gniazdo piratów czy co? Jeśli jest ich tu więcej, to należy natychmiast uciekać. Wsiąść na łódkę, postawić żagiel i w miarę możliwości czym prędzej oddalić się od lądu!

Sam nie wiem dlaczego, ale ruszyłem ścieżką naprzód. Zagajnik niebawem się skończył. Przyczaiłem się na jego skraju. Na wzgórzu stał dom. Spora chata o ścianach zbudowanych z łupku poprzekładanego darnią. Dach pokryto drewnianym gontem i także obłożo-no darnią. Od progu roztaczał się dobry widok na morze.

Tylko samego brzegu nie było widać.

Spostrzegli nas z daleka, pomyślałem. A potem poszli zabić...

Ściana szczytowa była ślepa. Zatoczywszy łuk, podkradłem się do niej. Wyjrzałem zza węgła. Pusto, cicho...

Kucnąłem obok drzwi i przyłożyłem ucho do nagrza-nych przez słońce desek. Wewnątrz panowała idealna cisza. Długo czekałem na brzęk kufl a czy skrzypnięcie podłogi pod czyimś butem. Bez skutku.

Pchnąłem drzwi. Uchyliły się ze skrzypieniem zawiasów. Żadnej reakcji. Wszedłem do środka z bronią gotową do strzału. Jedno duże pomieszczenie. Kilka skrzyń, cztery prycze, cztery brudne miski na stole. W kącie wypatrzyłem niskie drzwiczki solidnie okute metalem i za-opatrzone w wielką kłódkę.

Podszedłem i pociągnąłem. Zamknięte... Wróciłem do zagajnika i obszukałem trupy. Zabrałem sakiewki.

U pasa tego z fl intą znalazłem pęczek kluczy. Jeden pasował. Otworzyłem drzwi.

· 303 ·

Andrzej Pilipiuk Moim oczom ukazała się niewielka, ciemna cela. Tu ściany wymurowano staranniej, między kamieniami zauważyłem wapienną zaprawę. Z wnętrza zionęło takim smrodem, że aż wstrzymałem oddech. Na pogryzionym przez myszy sienniku, przykuty za kostkę łańcuchem do ściany leżał więzień. Był nieprzytomny, na rozpalonym czole perlił się gruby pot. Jedną nogę miał owiniętą gał-

ganami. Poznałem go dopiero po chwili. To był Peter Hansavritson.

Uwolniłem go, rozciąłem resztki odzienia, które do-słownie gniło na ciele. Obmyłem ciało gałganem moczo-nym w wodzie. Powyrywano mu palce u nóg, ze stóp sterczały tylko pokryte strupem kłykcie. Na podeszwach widać było ślady przypalania. Na plecach dziesiątki szram po razach bata. Stawy u rąk i kolana opuchnię-

te od wyłamywania. Całe jego ciało nosiło ślady wielo-dniowych tortur. Ułożyłem nieprzytomnego na pryczy jednego z morderców. Szybko odkryłem przyczynę kiepskiego stanu Hansavritsona. Łydka lewej nogi spuchła jak balon. Pod skórą rozwijał się burzliwie stan zapalny. Opaliłem nóż nad świecą i przystąpiłem do operacji.

Wykonałem cięcie długości może pięciu centymetrów.

Z rany pociekła niewyobrażalnie cuchnąca ropa. Pouciskałem mięśnie, by usunąć jak najwięcej tego syfu. Czu-

łem jednak, że to zbyteczne. Gangrena... Nawet w mojej epoce ciężko byłoby go uratować. Tu, bez antybiotyków czy choćby sulfamidów byłem skazany na klęskę.

Zacisnąłem zęby. Ucisnąłem jeszcze. I naraz poczu-

łem w gnijącej ranie coś twardego. Kula? Postrzelili go

· 304 ·

Sfera Armilarna podczas porwania? Pomagając sobie nożem, usunąłem ciało obce. Wydusiłem jeszcze z ćwierć szklanki zgnili-zny. Potem owinąłem nogę w płótno zmoczone uprzednio w lodowatej wodzie ze studni.

Drugi kompres położyłem Peterowi na czole.

Zapadał zmrok. Zamknąłem okiennice i zabary-kadowałem drzwi. Broń naszykowałem sobie na podorędziu. Zapaliłem świece. Przysunąłem sobie stołek.

Z beczułki morderców nalałem dzbanek lekkiego piwa.

Było naprawdę przepyszne. Wychlałem chyba ze dwa litry. I zasnąłem przy stole, oparłszy głowę na ramieniu.

Peter odzyskał przytomność dopiero nad ranem. By-

ło już jasno. Uchyliłem pospiesznie okiennice. Dłuższą chwilę patrzył na mnie zdumiony.

– Mistrz Marek? To ty... – powiedział wreszcie. –

Skąd... Strażnicy?

– Zabiłem wszystkich czterech.

– Mam nadzieję, że ci łajdacy strasznie cierpieli... –

Skrzywił się. – I żałuję jedynie, że nie moja dłoń śmierć im zadała. Słabym. Nalejesz mi wódki?

– Zabije cię.

– Wiem. Ale nalej. Muszę choć trochę się dobudzić.

Przetrząsnąłem część kuchenną. Znalazłem blasza-ną manierkę z jakimś podłym samogonem. Nalałem Peterowi ćwierć kubka. Nie miał siły unieść naczynia do ust. Pomogłem bez słowa. Połknął jednym haustem. Po chwili jakby trochę doszedł do siebie.

– Musimy pomówić – powiedziałem, siadając na zydlu obok pryczy.

– Tak. – Popatrzył mi w oczy. – Szczerze?

· 305 ·

Andrzej Pilipiuk

– Tak byłoby najlepiej.

– Umieram?

– Prawdopodobnie – odparłem tak powściągliwie, jak tylko potrafi łem.

– Jesteś jednym z nich – westchnął. – Marius mó-

wił, nie do końca chciało mi się w to wierzyć... Czyta-

łem „Księgę Łasicy”.

– Wiem. – Wzruszyłem ramionami.

– Kieruje wami demon w kształcie tego zwierzęcia.

Posiada potworną moc. Jest w stanie wskrzesić swego sługę, jeśli tylko ma do dyspozycji kryształ wyjęty z jego głowy. Jest w stanie zatopić każdy okręt, przepalić drogę przez każdy mur. Nie da się jej zabić. Jej pojawienie się zawsze przynosi nieszczęście, czasem miejsce, gdzie stąpnie, staje się polem bitwy, czasem miasto, które na-wiedzi, wyludnia zaraza, a bywa i tak, że łasica spopieli je do fundamentów. Pojawialiście się wiele razy. Co najmniej trzydzieści razy w ciągu trzech stuleci, a być może i więcej. Ciągnie was do miejsc, gdzie zapadają decyzje, które odmieniają los krajów. Ci, którzy spisali „Księgę Łasicy”, nie wiedzieli jednego. Ja zdołałem to sprawdzić.

We wszystkich miejscach i we wszystkich czasach, kiedy ujrzano zwierzę, był ktoś, kto posiadał Oko Jelenia.

A zatem demon i jego słudzy szukają pieczęci Hanzy.

Tropicie pospołu ludzi, którzy są jej strażnikami.

– Tak. Naszym zadaniem było odnalezienie Oka Jelenia – potwierdziłem przypuszczenia Hansavritsona. –

Każde z nas miało kiedyś umrzeć. Każde dostało propozycję. Mogliśmy żyć dalej, ale zostaliśmy niewolnikami.

A niewolnik musi wykonać rozkazy.

· 306 ·

Sfera Armilarna

– A ponieważ najłatwiej ukraść je w zamieszaniu, wybierano dla was chwile, gdy wybucha panika, cha-os i anarchia. Zostaliście wyzwoleni z pęt czasu. Łasica trwa. Wędruje przez epoki. Patrzy, jak przesypuje się piasek stuleci.

– Jestem zdumiony twoją przenikliwością – powiedziałem. – Przybywamy istotnie z czasów, które dopiero nadejdą. Dla nas wasza teraźniejszość jest już historią.

– Wasza misja jest ostatnia.

– Skąd wiesz? – zdziwiłem się.

– Przecież Oko Jelenia jest w twoich rękach. – Zacisnął dłoń w pięść, lecz był zbyt osłabiony, by się podnieść. – A może już przekazałeś je tej istocie?

Sięgnąłem do kieszeni i wydobyłem złote pudełeczko. Położyłem Peterowi na dłoni.

– Wydobyłem je z rany razem z ropą – powiedziałem cicho. – Nie wiedziałem w pierwszej chwili, co to jest.

Ale szybko zrozumiałem. Pomysł zaszycia pieczęci w ciele jest swoją drogą genialny. Pamiętasz, co powiedział ten pirat Magnus? Statek można rozmontować, a każdą deskę rozszczepić na trzy części. Z drugiej strony, zdaje się to właśnie cię zabiło... Nawet złoto wysokiej próby może narobić w ciele dużo złego. To zaś jest raczej marne...

– Czemu tego po prostu nie zabierzesz? – Zacisnął

rękę na swoim skarbie, jakby nie wierząc, że mu go zwró-

ciłem.

– Peterze Hansavritsonie. Nie wiecie dwu rzeczy.

Bierzecie mnie za nieomal wcielonego diabła, a ja jestem człowiekiem. Przestałem bać się śmierci, za to coraz bardziej cenię sobie wiarę w Boga i honor. W moich czasach

· 307 ·

Andrzej Pilipiuk jedno i drugie nie cieszyło się zbyt wielkim poważaniem.

I to właśnie honor nie pozwala mi was okraść. Obrabować. Zwłaszcza gdy leżycie półprzytomnie, nie mogąc się bronić. Po drugie, łasica odeszła. Porzuciła nas. Zadanie zostało anulowane. Jestem wolnym człowiekiem.

Otworzył pudełko i wydobył scalak kosmicznego nomady.

– Powiedz. – Spojrzał mi prosto w oczy. – Ten kamień... Oglądało go wielu złotników, lecz nie potra fi li rozpoznać. Nie jest to szmaragd ani chryzopraz, nie jest to także zielone szkło, choć wygląda dość podobnie. Można go zarysować wyłącznie diamentem. Czy to kryształ któregoś z was? Taki kamień, jaki nosicie w głowach? Umożliwiający odrodzenie ciała?

– Tak.

– Należał do jakiegoś waszego przyjaciela? Króla?

Do kogoś tak ważnego, że dziesiątki razy pchaliście się jak ćmy do płomienia, byle tylko go odzyskać?

– Jest w nim zapisana dusza brata naszego pana.

Członka rasy tego, który posłał nas i łasicę.

– Widziałeś, ilu ludzi poszło do piachu, by tajemnica istnienia pieczęci pozostała tajemnicą? Przez stulecia ten kamień wypił morze krwi. I ugasił niejedną wojnę, wstrzymując rozlew jeszcze większego morza krwi.

– Wiem.

Milczał długo.

– Dwa razy uratowałeś mi życie – powiedział wreszcie. – Teraz próbujesz zrobić to po raz trzeci. Jednak moje życie należy do Hanzy. Serce w mej piersi bije dla Hanzy. Moje myśli są myślami Hanzy. – Spojrzał na

· 308 ·

Sfera Armilarna mnie z ukosa. – Dla Hanzy ten kamień jest ważniejszy niż moje życie. Nie ma ceny, którą można by za niego zapłacić. Jego równowartość to tysiące okrętów prują-

cych wody trzech mórz. To najważniejszy przedmiot na tym świecie. Jeśli umrę, przejmie go kto inny. W każ-

dym pokoleniu jest jeden dyktator Hanzy. Może nie być syndyka, ale dyktator jest zawsze. To kamień uczynił mnie człowiekiem, który decyduje. Gdy go oddam, Hanza znajdzie kolejnego. Wiesz, jaka władza związana jest z tym kamieniem?

– Wiem.

Patrzył na pieczęć w zadumie.

– Marku – powiedział poważnie. – Trzymam oto w ręce mój świat. Jestem kupcem i ci, którzy obdarzyli mnie prawem decyzji, są kupcami. W Infl antach szaleje wojna. Trzeba zgasić tę pożogę. Mój czas dobiegł końca.

Oko w twoich rękach to bezużyteczny kawałek kamienia. Musi jak najszybciej trafi ć do ludzi, którzy będą potrafi li go użyć. Więc zapytam jak kupiec: czego chcesz za dostarczenie pieczęci na miejsce?

Sięgnąłem w rozcięcie koszuli. Palce namacały łań-

cuszek. Wyjąłem zegarek wykonany przez Feliksa. Roz-

łożyłem pierścienie.

– Twój czasomierz? – Uśmiechnął się z niedowierzaniem. – To żart? Co masz na myśli?

– Potraktuj to jako analogię.

– Sfera armilarna. – Przechylił głowę.

– Czego symbolem jest sfera?

– Świata. – Wzruszył ramionami. – Globu ziemskie-go i sklepienia niebieskiego ponad nim. Podobnie jak

· 309 ·

Andrzej Pilipiuk jabłko królewskie. Chcesz za tę przysługę całego świata? Trochę drogo, ale...

– Ty trzymasz w ręce swój świat i ja trzymam świat w ręce. Znam krainy, których wy jeszcze nie zdążyliście zbadać. Krainy za horyzontem, za wielką wodą, na kon-tynencie zwanym Ameryką. Ląd na antypodach, zwany Australią. Wiem, gdzie są złoża kruszcu. Jedne z najbo-gatszych na tej planecie. Myślę, że potrafi ę je odnaleźć.

Nie przekupisz mnie, bo jestem bogatszy.

Patrzył zaciekawiony. Sięgnąłem do kieszeni i wydobyłem różaniec Bractwa Świętego Olafa.

– Biorę w dłoń krzyż na znak, że mówić będę tylko prawdę – rzekłem uroczyście. – Jestem wolnym człowiekiem. Nie pożądam władzy. Nie potrzebuję Oka Jelenia.

Nie potrzebuję też waszych pieniędzy. Przysługę, o którą prosisz, oddam wam za darmo i dobrowolnie.

– Dziękuję ci... – odparł i przymknął oczy.

– Powiedz zatem, komu mam je oddać?

Nie odpowiedział. Nie oddychał już.

– O kurde... – warknąłem, zły na siebie jak cholera. –

Zachciało mi się popisów krasomówstwa...

Pagórek obok chaty wydał mi się odpowiedni. Wyszukałem narzędzia. Pod cienką warstwą darni błysnął

szary, polodowcowy piach. Spulchniałem glebę motyką, rękoma wybierałem kamienie, drewnianą łopatą prze-rzucałem glebę. Od morza wiał wiatr. Szwedzka wiosna... Popatrzyłem na rozmaite rośliny pleniące się na tym skrawku lądu. Przypomniałem sobie czytane w dzieciń-

· 310 ·

Sfera Armilarna stwie książki Tove Jansson. Te wszystkie nazwy niezna-nych mi ziół i bylin. Owies morski?

Wykopałem dwa groby. Niezbyt głębokie, ponieważ pod piaskiem szybko błysnęła skała. Złożyłem cia-

ła Hansa i Petera. Nie miałem trumien ani całunów, nakryłem tylko ich głowy derkami. Jakoś głupio sypać piach na twarz... Postałem chwilę w milczeniu. Nie wiedziałem, co mam powiedzieć. Zawiniłem wobec oby-dwu. Gdybym nie przymusił Hansa do sterowania ża-glówką, zostałby na wrakowisku i żył. Wywlokłem go na drugą stronę morza, gdzie czekała śmierć. Peterowi chciałem pomóc, ale się nie udało. Przybyłem znikąd, by wydrzeć mu Oko Jelenia, i wydarłem.

Westchnąłem ciężko i przeżegnawszy się, zacząłem zasypywać groby. Na koniec naznosiłem głazów i solidnie obłożyłem miejsca pochówków, żeby nie dobrały się do nich dzikie zwierzęta, o ile jakieś żyły na tej wyspie.

Ściąłem dwie brzózki i wykonałem z nich krzyże. Na dwu dużych, płaskich złomach zlepieńca wykułem napisy.

Hans Schickelgruber †1560

Peter Hansavritson †1560

Nie miałem pojęcia, kiedy się urodzili... Kamień nie był twardy, łatwo dawał się obrabiać grubym dłutem.

Narzędzie było zapewne przeznaczone do robót ciesiel-skich, pogięło się, poszczerbiło, ale byłem zadowolony z efektu. Dotknąłem opuszkami palców grubych bruzd pozostawionych na powierzchni głazu. Ile czasu przetrwają te napisy? Do końca świata, to przecież za niecałe

· 311 ·

Andrzej Pilipiuk pięćset lat... Pewnie zmarłych ucieszyłaby także róża Lutra, lecz nie wiedziałem, jak wygląda.

Teraz przyszła pora, by oddać ostatnią posługę ban-dziorom. Zaciągnąłem trupy na skraj pola i ułożywszy w rowie, przywaliłem kamieniami. Im także postawi-

łem krzyż. Łajdacy, jednak nie potrafi łem jakoś zakopać człowieka jak psa... Przeszukałem dokładniej chatę. Znalazłem w skrzyni kilka par koszul oraz sakiewkę drobnych srebrnych monet. W składziku było sporo broni. Wybrałem sobie niezły ciężki jatagan z kościaną rę-

kojeścią. Resztę pozostawiłem. Nie była mi potrzebna ani nie miałem jak tego zabrać. Napełniłem dwa bukłaki wodą. Odczepiłem połać wędzonki wiszącą pod sufi tem.

Wreszcie zszedłem na nabrzeże. Odplątałem cumę od pomostu i odbiłem od brzegu. Postawiłem żagiel. Wiatr miałem dobry, w plecy. Łódka szybko nabrała chyżości.

– Gotlandia leży pół dnia żeglugi na południe od Gotska Sandön – przypomniałem sobie. – Jest po pierwszej. Wieczorem powinienem być na miejscu.

Gdy spychałem łódkę na fale, nieoczekiwanie ogarnął mnie pusty, głupi śmiech. Wykonałem niewykonal-ne zadanie. Dzikim, niewyobrażalnym fartem zdobyłem jeden z najważniejszych artefaktów, jakie stworzyła ludzkość. Setki ludzi poszło do piachu, usiłując go przechwycić lub chroniąc za wszelką cenę. Mam na szyi przedmiot o mocy porównywalnej do bomby atomowej. I co? I nic...

To było moje zadanie. Odnaleźć i zdobyć. Wykona-

łem je, ale zleceniodawcę i jego przedstawicielkę w tym czasie diabli wzięli. I co dalej? Z tego, co do tej pory usłyszałem, nie da się tak po prostu użyć scalaka, by

· 312 ·

Sfera Armilarna zostać nieformalnym władcą Hanzy lub dobrać się do bogactw Ligi. Oddam im. Niech zakończą wojnę. Nie wiem, gdzie szukać Sudermanna, ale Staszek wspominał

o bracie kapitana Petera...

Ty to głupi jesteś, sarkał mój diabeł stróż. Trzeba było zażądać niewygórowanej kwoty miliona dukatów.

Co to dla nich trzy tony złota? I zapomniałeś o solid-nym domu w jakimś fajnym mieście oraz o wpisaniu się do ksiąg mieszczan. Zdobyłbyś prawa kupca, Agata nie żyje, ale jest tyle innych fajnych babek, które nie odmó-

wiłyby ci swej ręki i innych wdzięków.

Westchnąłem. Spojrzałem na kompas, trochę przesunąłem drąg steru, aby dziób łódki wycelowany był do-kładnie w odpowiednie miejsce na horyzoncie. Obejrzałem się. Klify wyspy Gotska, o ile to była ta wyspa, powoli znikały mi z oczu. Morze. Byłem przyzwyczajo-ny do tego, że oglądam je z plaży. Żeglując wzdłuż wybrzeża Norwegii na pokładzie „Srebrnej Łani”, cały czas widziałem ląd, późnej zawsze był obok ktoś, kto miał

pojęcie o nawigacji. Teraz znalazłem się na pełnym morzu. Z trudem stłumiłem narastającą panikę. Znam kurs.

Mam kompas. Trafi ę! A jeśli nie, to odbiję w prawo, na zachód, i wyląduję gdzieś na wybrzeżu Szwecji. Bałtyk to nie ocean! Mam co jeść, mam co pić, morze jest spokojne.

Tafl a wody istotnie pomarszczona była tylko malut-kimi falkami. Wyspa zdążyła zniknąć za widnokręgiem, gdy wiatr osłabł, a po chwili ucichł defi nitywnie.

– Oż, do diabła – zakląłem.

Godzinę później zorientowałem się, że przeciek dna to coś o wiele poważniejszego niż dotąd sądziłem.

· 313 ·

Andrzej Pilipiuk Rankiem Staszek poszedł na grób Heli. Pogrzebano ją obok kościoła Świętej Katarzyny. Długo klęczał zatopiony w modlitwie, patrząc na prosty drewniany krzyż.

Wreszcie zdołał wstać. Niebawem mieli odbijać. Artur był już na pokładzie okrętu. Wydawał ostatnie dyspozycje.

Gdańsk, dumał chłopak, rozglądając się wokoło.

Nienawidzę tego miasta. Co za jakaś cholerna pułap-ka... Rzeźnia ludzka. Tyle zła, ile nas tu spotkało... Nie zejdę już na ląd!

Na nabrzeżu zamajaczyła sylwetka Grota. Staszek się wzdrygnął.

Czego on tu chce? – zaniepokoił się.

Obok justycjariusza spostrzegł Martę. Dziewczyna pożegnała swego towarzysza i po trapie weszła na po-kład.

– List do pana. – Ukłoniła się. – Przyniósł go jakiś chłopak, gdy was nie było. Dałam mu srebrnego grosza, bo jak mniemam, nowina taka i dukata jest dla pana warta.

– List? – ucieszył się Staszek. – Od Marka?

Pokręciła głową i z uśmiechem podała zwitek grubego papieru złożony i zapieczętowany. Nie widział nigdy pisma Maksyma, ale tak koszmarne kulfony mogły wyjść tylko spod ręki Kozaka.

– Maksym żyje! – krzyknął radośnie.

– Co ty mówisz! – Artur spojrzał na niego roziskrzonym wzrokiem. – Nie usiekli go ci łajdacy?

Staszek pospiesznie złamał lak i rozłożył list. Zaczął

czytać na głos:

· 314 ·

Sfera Armilarna Drogi Przyjacielu,

Spotkawszy kupca Ormianina, któren aż do Gdańska wy-rusza, kreślę do Cię w pośpiechu słów kilka, jako że serce moje płacze po naszym rozstaniu, a i serce twoje takoż zapewne.

Drogę mieliśmy dobrą, jeno przygoda nas jedna przy-kra spotkała, gdy opodal twierdzy wielkiej, przez rycerzy krzyżackich wzniesionej, a Malborkiem zwanej, obozo-waliśmy, hultajstwo jakieś spadło na nas świtem i wysiec próbowało, ale odpór godny dostali. Raniliśmy wielu i ujść zdołaliśmy przez gęste chaszcze, gdzie pościg zgubiliśmy.

Sami takoż poranieni, szczęśliwie nie bardzo, i nieco do-bytku porzuconego nam zniszczyli. Ta jeszcze przykrość, żem szabelkę ulubioną postradał, bo w krzyże hultaja wbita, wyrwać się nie dała, trupa unieść nijak, umykając, nie mogłem, a gdym po nią wrócił, jużem ni wroga zasieczonego, ni broni nie odnalazł. Widać jedno i drugie zabrali. A i ta niedogodność potem nas spotkała, że koń jeden nam zachorzał i nim wydobrzał, spod ogona jego woń się roznosiła nieznośna wielce dni kilka. W lasach mazowiec kich słyszeliśmy nocami, jak wilki śpiewają, ale podejść się bały, albo zdaje mi się woń konia chorego czując, uznały nas za padlinę nazbyt już zepsutą. Szlachty tu żyje nieprzebrane mrowie, co od chłopstwa pod Grun-waldem nobilitowanego pochodzi, a biedę klepie taką, że często jedna chłopska rodzina do pięciu rodzin szlachty należy i nijak nie mogą dojść, u kogo pańszczyznę ma od-rabiać. Bywa, że pod jednym dachem lepianki lichej dwa rody herbowe żyją, a gdy który miedzę o dwa palce pod-orać spróbuje, za szable chwytają, a choć broń ich podła,

· 315 ·

Andrzej Pilipiuk kowalskiej roboty, to niejeden przez to bez ucha potem pa-raduje. Wolnych kmieci trochę tu żyje, co od tej szlachty gołoty bogatsi tak, iż przepisy wprowadzono, by córkom włościańskim atłasowych sukien i złotych łańcuchów no-szenia zakazać, by panienkom szlachetnie urodzonym afr ontu tak nie czyniły. Szlachta wieści ze świata złak-niona, tedy popasaliśmy po dworkach, chatach i lepian-kach goszczeni serdecznie, bo choć porównując ze szlachtą na Rusi, licho im się żyje, las mięsiwa i miodu nie skąpi, a gościnność, jako i my, Kozacy, za główną cnotę sobie poczytają.

W drodze miasto Płock odwiedziliśmy, które staro-

żytną wielce katedrą słynie, a która z granitowych bloków wzniesiona godnie upływowi czasu się przeciwstawia, trwając w postaci nieomal niezmienionej od chwili swej budowy. Zaszliśmy do niej pokłonić się przed dalszą drogą relikwiom świętego Wojciecha, ale nas ksiądz miły wielce objaśnił, że padliśmy ofi arą niepamięci, bowiem relikwie te nie w Płocku, a w Gnieźnie spoczywają. Płock drzwi posiadał ze scenami męki tegoż świętego, ale przed wiekami poganie je zrabowali, tedy tylko odrzwia kamienne obejrzeliśmy, które po nich ostały, a które niczym ciekawym się nie wyróżniają. Jako że drogi tak nadłożyć nam nie wypadało, by o Gniezno zahaczyć, tedy uczciliśmy szczątki innych świętych przez księdza uprzejmie nam okazane i nie zwlekając, ruszyliśmy dalej.

Dotarliśmy oto już do Lublina, skąd ku Rusi i na Ukrainę liczne szlaki biegną, tedy droga do domu przed nami niczym pas słucki szeroka i jako pas przez pijanego szlachcica w karczmie porzucony śladami ludzi i zwie-

· 316 ·

Sfera Armilarna rząt poznaczona. Lud w mieście tym różnoraki żyje. Polaków masa, boć to miasto do Korony należące, dalej Ży-dów mrowie, co tu git geszeft y wyczyniają. Są i Ormianie, a wreszcie i ludzie z Rusi przybyli i osiadli, tedy i cerkiew odwiedzić mogliśmy, a ckniło nam się za tym bardzo, bo choć Bóg jest jeden, wiara nasza od łacińskiej piękniejszą mi się wydaje, jako że w rodzinnej mej mowie liturgii słucham. Szlachty w Lublinie masa, bo tu trybunał koronny ustanowiono, który na panów braci kary nakłada, a osa-dzenia i po karczmach przyjaciele czekają, i gdy trzeba, z szablami idą wyroki prostować. Jako mówią, inna jest sprawiedliwość w księgach zapisana, a inną ta, która serce przepełnia. Tu, na zamku, Kozaków kilku w służbie, tedy i my jako posłowie atamana Bajdy wojewodzie panu Andrzejowi Tęczyńskiemu się pokłoniliśmy i zaszczyt nas spotkał, bo pokazano nam kaplicę w cudne fr eski w czasach starożytnych wymalowaną, a powiadają przez mni-chów, co tu z góry Atos przybyli albo innego świętego naszego miejsca.

Kozacy wieści mieli z Kijowa i dalszych krain, po-twierdzili, że ataman nasz śmiałym podstępem twierdzę Azow zdobył, złupił i splądrował, a rabów tureckich kilka tysięcy z kajdan uwolnił, któren to czyn chwalebny mu zresztą Opatrzność w łupach bogatych zaraz szczodrze wy-nagrodziła. Jutro zaś na wschód ruszamy, gdzie piaszczyste szlaki pod końskimi kopytami, wiatr woń stepu niesie, a niebo błękitne nad głową rozpostarte. Zdrów tedy bywaj i Bóg da, spotkamy się kiedyś jeszcze na tym świecie, albo i na tamtym wedle Jego woli...

Maksym

· 317 ·

Andrzej Pilipiuk

– Opłakałem i niemal pomściłem go nawet – mruknął Staszek. – A tu proszę, jaka niespodzianka.

– Po mrokach zwątpienia znów jasne światełko w sercu zabłysło – powiedziała Marta. – Opatrzność nad nim czuwała.

– Trzeba się dowiedzieć, czy ktoś do Kijowa nie jedzie – odezwał się Artur. – List napiszesz i szablę też mu wyślemy, skoro szczęśliwie zdołaliśmy ją odzyskać.

Może dotrze do niego.

– Nie znam adresu, pod który mógłbym list skierować.

– Napisz: Kozak Maksym i miasto Kijów, niech się o resztę martwią ci, którzy pismo ze sobą wezmą. Roz-pytując w Kijowie po karczmach, ludzie spytają przyjaciół, adresat szybko się dowie, że ktoś go poszukuje...

Albo trafi się ktoś, kto będzie wiedział, dokąd się udał, i przesyłka dalej w drogę ruszy. Może przed zimą już odnaleźć go zdoła.

Staszkowi wydało się to zupełnym wariactwem, ale stłumił wesołość.

Wyślę cenną szablę, przez obcych ludzi, na drugi koniec kraju, ufając, że nikt jej sobie po drodze nie przywłaszczy... To inne czasy, pomyślał. Tu takie rzeczy są możliwe...

– W mig napiszę...

– Zaczekam – uśmiechnęła się dziewczyna.

– Dajcie papier i inkaust!

Wiatr wrócił o zachodzie słońca. Był pierońsko silny i porywisty. Nie dął równo, tylko walił w łódkę nie-

· 318 ·

Sfera Armilarna regularnymi podmuchami. Bałem się jak nigdy w życiu.

Żagiel łopotał, ster chwiał się na prawo i lewo.

– Nie mam pojęcia o żegludze – powiedziałem pół-

głosem. – Nie wiem, co robić...

Mocniejsze powiewy mogły wywrócić tę łupinę. Zła-pałem linkę od bomu i zaplątałem pospiesznie o drąg sterczący z burty. Żagiel wypełnił się wiatrem, lecz łódź

zaczęła się przechylać, jakby miała zaraz wywalić się do góry dnem.

– Muszę ustawić ją z wiatrem, tak żeby dmuchało mi w plecy! – doznałem olśnienia.

Żagiel wypełnił się jeszcze bardziej, ale jakoś zgra-

łem jedno z drugim. Płynąłem z wiatrem. Łódką przestało kołysać.

– Miodzio – szepnąłem.

Wicher przenikał mnie na wskroś. Trzymałem rumpel jedną ręką, drugą złapałem czerpak. Postawiłem koł-

nierz i wtuliłem głowę w ramiona. Nadal trząsłem się z zimna, ale wiatr kąsał już jakby mniej dotkliwie. Wylewałem wodę w dna. Jednak jakoś jej nie ubywało. Powolutku zacząłem się rozgrzewać.

Dobra, nie jest źle, pomyślałem prawie wesoło. Ubrany jestem może nienadzwyczajnie, ale raczej nie uświerk-nę do rana. Na Gotlandię chyba nie trafi łem, ale Bałtyk duży nie jest, w dwa, trzy dni gdzieś dopłynę...

A jak cudnie skaliste jest wybrzeże tam w Szwecji, czart znowu dogadywał.

Zignorowałem go. Byłem nieludzko zmęczony. Wró-

ciłem do wylewania wody. Niestety, bez skutku. Żaglówka ewidentnie „grzęzła”. Wiatr znowu defi nitywnie ucichł.

· 319 ·

Andrzej Pilipiuk

– Szlag! – zakląłem.

Rozejrzałem się wokół. Morze było gładkie jak stół, najlżejszy nawet powiew nie marszczył jego tafl i. W blasku księżyca nigdzie nie widziałem skrawka lądu... Omiot-

łem wzrokiem horyzont. Wszędzie wyglądał tak samo.

Przypomniałem sobie, jak szedłem kiedyś nocą wiejskimi szosami gdzieś w lubelskim. Widziałem wtedy na horyzoncie jaśniejsze plamy. Tak manifestowały swą obecność miasta... Tu był tylko atramentowy mrok. Nigdzie nawet łuny świateł portu czy blasku latarni morskiej.

Woda powoli zakryła dno. W tym oświetleniu wydawała się czarna jak smoła. Moja łajba tonęła w abso-lutnej, upiornej ciszy. Przypomniało mi się, jak kiedyś, wiele lat temu, poszedłem z Zuzanną do kina na „Tita-nica”. Był to jeden z tych trzech czy czterech razy, gdy pozwoliła się pocałować...

Westchnąłem, przypominając sobie delikatne muś-

nięcie jej warg, i zaraz wróciłem do ponurej rzeczywistości.

Spokojnie, rozkazałem sobie. Oni zginęli, bo była zima. Teraz jest prawie lato. Ta woda jest zimna, ale zanim kojfnę z wychłodzenia, minie wiele godzin. Nie jestem daleko od brzegu. Chyba. Nie ma fal. Mam szansę...

Muszę tylko możliwie długo unosić się na powierzchni.

Rano, kiedy się rozjaśni, może dostrzegę gdzieś brzeg.

Gotlandia nie może być przecież daleko.

Mając głowę dwadzieścia centymetrów nad powierzchnią, dostrzeżesz stały ląd już z odległości pół

kilometra, szydził diabeł. A jaki miałeś rekord życiowy przepłyniętego dystansu? Sześćset metrów na basenie...

· 320 ·

Sfera Armilarna Ignorując docinki, rozejrzałem się po pokładzie. Nie wypatrzyłem oczywiście żadnego sprzętu ratunkowego, ale liczyłem, że może znajdę coś, co pomoże mi utrzymać się na wodzie. Niestety. Ani skórzanych bukłaków, które mógłbym nadmuchać, ani choćby głupiej beczki...

Szarpnąłem ławkę wioślarską. Przybito ją bardzo solidnie drewnianymi kołkami, lecz powoli zdołałem ją obluzować i wyrwać. Miałem w ręce dechę długą na dobre dwa metry, szeroką na czterdzieści centymetrów.

Wydawało mi się, że widzę grube słoje. Sosna. I bardzo dobrze, dębina jest cięższa, łatwiej tonie...

Co mi grozi? Rekinów tu nie ma, deska pomoże utrzymać się na powierzchni. Wychłodzenie? Namoczo-ne odzienie będzie krępowało ruchy. Na dno mnie chyba nie pociągnie, a zapewni jakąś tam izolację termiczną.

Na jakiś czas. Cudów nie ma, ale odwlekę koniec na ile się da! Grubiej się ubrać? Nie ma w co!

Ująłem czerpak i znowu zacząłem wylewać wodę.

Zaraz, taka łódka ma chyba balast... Grzebiąc już po łokcie w wodzie, wymacałem krawędź i wyłamałem dwie deski na spodzie. Pod nimi, przy kilu, faktycznie leża-

ła warstwa kamieni. Wyrzucałem je za burtę, ale przybór wody przerwał moją pracę. Znów pracowałem czerpakiem. Uzyskałem tyle, że poziom wody wewnątrz na chwilę przestał się podnosić.

Dobra nasza, pomyślałem.

Ale zaraz zagryzłem wargi. Pracując w wariackim tempie, wylewałem mniej więcej tyle, ile napływało. Tylko że ja się męczyłem, a morze nie...

– Byle dotrwać do świtu – rozkazałem sobie.

· 321 ·

Andrzej Pilipiuk I co ci to pomoże? – roześmiał się mój diabeł. Że niby zobaczysz jeszcze wschód słońca? Za dużo się ksią-

żek naczytałeś...

– Spadaj – warknąłem. – Do świtu na pokładzie. Potem deska.

Kolejny raz powiał wiatr i łajba rozkołysała się na falach. Wylewałem i wylewałem. Starałem się utrzymać równe tempo, liczyłem, że dzięki temu wolniej się zmę-

czę. Z wolna ogarniało mnie jednak zniechęcenie. Łód-ka ewidentnie tonęła... Przechyliła się do przodu. Sztormówka na maszcie jeszcze się paliła. Rozejrzałem się za swoją ostatnią deską ratunku. Była na podorędziu. Wró-

ciłem do pracy z czerpakiem.

Wiesz, podziwiam cię, odezwał się diabeł. Inny już by sobie odpuścił. Ocknij się, człowieku. Ile godzin pły-nąłeś? Tkwisz pośrodku Bałtyku. Wokół ciebie jest po sto kilometrów wody w każdą stronę. To nie Karaiby, gdzie morze usiane jest wysepkami. Najbliższy ląd masz jakieś dwadzieścia metrów w dół i niebawem się tam znajdziesz. To już koniec. Defi nitywny koniec. Co sobie pożyłeś, to twoje, a teraz pora na drugą stronę... Do mnie, czy gdzie tam cię skierują...

– A macie wypożyczalnię wideo? – Przypomniał mi się rysunek Andrzeja Mleczki.

Niebawem się przekonasz. A może nawet Zuzannę spotkasz? – kusił.

– I może jeszcze powiesz, że niby ta chodząca cnotli-wość prowadziła podwójne życie i w rezultacie wylądowa-

ła u ciebie w kotle z siarką? – Uśmiechnąłem się krzywo.

Przecież wiesz, że siedzi w bibliotece, zdziwił się.

· 322 ·

Andrzej Pilipiuk Dmuchnęło raz i drugi. Sztormówka zakołysała się. Zgrzytnąłem zębami. Mocząc spodnie, klęknąłem na dnie i zwiększyłem tempo wylewania wody. Robota była beznadziejna, ale przynajmniej dawała mi złudzenie, że walczę o życie. Pierwsza fala chlusnęła przez dziób. I nagle spostrzegłem, że mój cień się rozdwaja.

Rzucałem dwa cienie, jakby działały dwa źródła świat-

ła: moja sztormówka i...

– Co, u diabła? – szepnąłem, patrząc na zaskakują-

ce zjawisko.

Bałem się odwrócić.

To ja spadam, burknął kudłaty. Obejrzyj się, głup-ku. Nara.

Uniosłem głowę, obejrzałem się i z wrażenia upuści-

łem czerpak. W odległości może dwu metrów od mojej tonącej krypy kołysała się na fali druga, zupełnie malut-ka łódka ze sztormówką na maszcie. Musiała nadpłynąć, gdy walczyłem z wodą. Siedzący za sterem mężczyzna w białym płaszczu narzuconym na zakonny habit obserwował mnie spod szerokiego kaptura.

– Szczęść Boże – odezwał się po niemiecku. – Czy przypadkiem nie potrzebujesz, bracie, pomocy?

Nie czekając na odpowiedź, rzucił mi zwój cumy.

Złapałem, pociągnąłem, łódki stuknęły się burtami.

Nieznajomy wstał i uniósł stojącą u nóg latarnię. U jego boku za szerokim skórzanym pasem błysnęła stalą ręko-jeść kordu, a może krótkiego miecza.

– Moja łódź tonie. Zabierzcie mnie, panie, proszę, na pokład. Żadnej krzywdy waszmości nie uczynię... –

Ukłoniłem się.

· 324 ·

Sfera Armilarna

– Nie boję się. Wszak zabić można tylko ciało, a dusza moja w ręku Wszechmocnego... Lęk przed śmiercią to lęk przed spotkaniem Boga. Jeśli kto z czystym sumieniem staje przed Jego obliczem, nie ma się czego lękać –

fi lozofował. – Skaczcie, panie, na moją łódkę...

Z ulgą opuściłem tonący wrak. Pokład rozkołysał się pod moimi stopami, ale utrzymałem równowagę. Jego żaglóweczka była maciupka, wielkości jachciku Omega, którym kiedyś na studiach pływałem po Mazurach. Burty niewiele wystawały ponad powierzchnię. W życiu nie puściłbym się taką łupiną na morze, ale skoro, jak sam twierdził, lęk przed śmiercią był mu obcy...

Nieznajomy inaczej ustawił szary, płócienny żagiel.

Tkanina wydęła się i pomknęliśmy po falach niczym na regatach. Jeszcze przez jakiś czas widziałem sztormówkę na maszcie tonącej łodzi, potem wszystko znik ło w mroku.

– Jestem ojciec Wolfgang – przedstawił się. – Z in-fl anckiej gałęzi Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie.

Minęło może dwadzieścia sekund, nim dotarł do mnie sens jego wypowiedzi. Krzyżak?! A nawet, mó-

wiąc dokładniej, krzyżacki duchowny. Kapelan rycerzy czy ktoś taki? Z wrażenia opadła mi szczęka.

– Markus Oberech – odruchowo wymieniłem swoje imię. – Wędrowny poszukiwacz mądrości.

– Skąd przybywacie?

– Z Norwegii, z Gdańska, ostatnio z wrakowiska na szlaku ku Rydze.

– Norwegia stała się już grobem niejednego kapła-na... – westchnął.

· 325 ·

Andrzej Pilipiuk

– Byłem obecny przy śmierci jednego z nich. Lutry spalili go na stosie.

– Spisz jego dzieje – powiedział poważnie. – Źle się dzieje w północnych krainach. A i my dziś słabi...

– Słabi?

– Cień dawnej potęgi jeno stanowimy. Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny, Krzyżakami zwany, w Prusach upadł już defi nitywnie. Pozostały baliwaty w niemieckich krajach, ale one słabe i pomocy nam nie udzielą. Nas, rycerzy gałęzi infl anckiej, nigdy wielu nie było, a siłą byliśmy po raz ostatni lat temu trzysta z okładem, nim kniaź Aleksander Newski zadał nam srogą klęskę na jeziorze Pejpus. Dziś nawet w Semigalii i Kur-landii szerzy się herezja przez wyznawców Lutra przy-wleczona. Byli wśród nas bracia, którzy katolicką wiarę zdradzili i habit zrzuciwszy, śluby złamali. Powiadają, że mistrz nasz Gotard Kettler w ślady Albrechta Ho-henzollerna iść planuje... Nadzieja jeno w Chrystusa słowach, że siły piekielne Kościoła nie przemogą. Robimy, co możemy – wyjaśniał. – Jednak takich jak ja, którzy mowę szwedzką znają, niewielu zostało. Mszę odprawić można, wszak łacina dla wszystkich katolików wspólna, jednak by pismo czytać lub nauki wygłosić, trzeba do ludzi w ich języku przemawiać...

– Zmierzacie zatem, panie, do Szwecji?

Za późno ugryzłem się w język. Wypytywać kon-spiratora o takie sprawy... Na szczęście się nie obraził.

– Podróżuję do Vadsteny – odparł zupełnie spokojnie. – Do klasztoru sióstr Zakonu Najświętszego Zba-wiciela, zwanych w Polsce brygidkami.

· 326 ·

Sfera Armilarna

– W Szwecji są jeszcze katolickie klasztory? – zdumiałem się.

– Nieliczne płomyczki prawdziwej wiary migo-czą wciąż w gęstniejących mrokach heretyckiej nocy.

Mimo szykan i prześladowań siostry dzielnie stawiają czoła opresji, siłę wytrwania czerpiąc z obecności grobów świętej Brygidy i córki jej, świętej Katarzyny. Pocie-chy im jedno trza, by wiedziały, że ktoś tu, na południu, nadal o nich pamięta.

Spojrzał na spowity mrokiem horyzont.

– Gasną światła świętej wiary katolickiej w tej części świata – powiedział. – Na lata, na stulecia może.

– Gasną światła – powtórzyłem w zadumie.

Łódka chyżo skakała po falach. Siedziałem na ław-ce zawinięty w pelerynę z grubo nawoskowanego płótna.

Mój towarzysz co jakiś czas patrzył w gwiazdy. Nawigował, kierując się tym, co gołym okiem dojrzał na niebie? Miał

dziwną drewnianą deseczkę z powierconymi dziurkami.

Przy niej wisiał pęk kołeczków na sznurkach. Niektóre powtykał w otwory. Czy był to jakiś rodzaj prymitywne-go urządzenia do notowania kursu łodzi? Nie wiedziałem, a wstydziłem się zapytać. Czas wlókł się w nieskończoność.

– Jakie to myśli sprawiają, że marszczysz czoło, bracie? – zapytał.

– Jakoś ostatnio życie dało mi w kość. – Użyłem zupeł-

nie współczesnego kolokwializmu, ale chyba zrozumiał.

Milczał, czekając, co powiem.

– Los miota mną strasznie – wypaliłem. – W dodatku sam nie wiem, dokąd idę. Straciłem kontrolę nad swoim życiem.

· 327 ·

Andrzej Pilipiuk

– Pomyśl sam, może Bóg ma powody gniewać się na ciebie? – zapytał łagodnie.

– Zabijałem...

– To bez znaczenia. Zabijałeś, nie mordowałeś. Broniłeś siebie lub innych. Miałeś prawo.

– Co zatem...

– Popełniłeś świętokradztwo – powiedział poważnie.

– Ja?!

– Podniosłeś rękę na Jego dom. Odwrócił od ciebie oblicze.

– Nie rozumiem...

– Pomagałeś lutrom burzyć ruiny katedry Nidaros. –

Głos ciął jak bat. – To była próba, a ty przegrałeś... Ba, uczyniłeś to, nie skalawszy się myślą. Nie spostrzegłeś nawet, że czynisz zło.

– W życiu by mi to nie przyszło do głowy – szepnąłem.

– To umniejsza twoje winy, atoli tylko trochę. Módl się i szukaj dróg odkupienia win. Po to zostawiłem ci mój różaniec...

Rozbłysk światła sztormówki wydobył z mroku pod kapturem jego twarz. Rozpoznałem księdza Jona.

Wrzasnąłem i... obudziłem się. Krzyżak nadal siedział

spokojnie za sterem. Wiatr łopotał żaglem. Świtało.

Spojrzałem na twarz kapłana. W ogóle nie był podobny do mego towarzysza z Norwegii.

– Zły sen? – zapytał z troską.

– Straszny trochę. Ale czy zły? – zamyśliłem się. –

Powiedzcie mi, ojcze, proszę, co mówi nasz Kościół na temat snów? Czy mogą nieść użyteczną mądrość?

· 328 ·

Sfera Armilarna

– Pismo święte zawiera wiele opisów, jak we śnie Bóg objawił człowiekowi swoją wolę, pouczył go, gdzie leży prawda, lub odsłonił tajemnice przyszłych zdarzeń...

Przypomnij sobie, bracie, dzieje choćby biblijnego Józefa i sen faraona o chudych krowach, które pożerają krowy tłuste. A wszak i potem wielu świętych objawień dozna-

ło, gdy ciało ogarnął sen. Niekiedy też spotykamy we śnie zmarłych przyjaciół. Być może to ułuda, a być może nie. Wszak nauki ojców Kościoła mówią nam o obcowa-niu dusz. Sam ocenić musisz... Wedle własnego rozumu.

– Ujrzałem zmarłego...

– Tak czasem bywa. Mnie wiele razy śnili się moi bliscy i bracia zakonni, którzy przede mną odeszli do Pana.

A nawet ci, których nie znałem nigdy. Jednak sam nie wiem, czy to marzenie senne było, czy może pozdrowić mnie chcieli i na duchu podtrzymać.

Milczałem. Robiło się coraz jaśniej. Wstawał nowy dzień. Wreszcie nad wodą pojawiła się krwistoczerwo-na kula wschodzącego słońca.

– A więc jednak udało się dożyć świtu...

– Zatem wyraź, bracie, wdzięczność Bogu... – Ka-wałkiem sznura unieruchomił ster i przykląkł na dnie łódki. Poszedłem w jego ślady.

– Pater noster...

– ...amen – zakończyliśmy.

I w tej chwili ujrzałem ląd. Przed nami na horyzoncie pojawiła się ciemna kreska ziemi. Spojrzał na słoń-

ce, a potem na dziwną deskę. Zdecydowanym ruchem wetknął kolejny kołeczek w jeden z otworów i poruszył

sterem, zmieniając lekko kurs.

· 329 ·

Andrzej Pilipiuk

– Gdzie jesteśmy? – zapytałem.

– To wyspa Faro – powiedział.

Zupełnie nic mi to nie mówiło. Nie! Zaraz! Przecież Hans użył tej właśnie nazwy.

– Niebawem będziesz na miejscu, bracie – powiedział.

– Na miejscu?

– Na Gotlandii. Ta wysepka tylko wąską cieśniną jest od niej oddzielona...

Spojrzałem na Krzyżaka z lekkim przestrachem.

– A skąd wiedzieliście, ojcze, dokąd zmierzam?

– Tak mi się jakoś wydawało – odparł z rozbrajającą szczerością. – Myliłem się?

– Nie wiem – westchnąłem. – Sam nie wiem, do-kąd idę ani co wypada mi czynić – powtórzyłem myśl ze snu. – Ale Visby...

– Szukaj odpowiedzi w swoim sercu – powiedział

poważnie. – Ono wskaże ci drogę. A gdybyś miał wątpliwości, są jeszcze znaki zesłane przez opatrzność, choć często odczytać je trudno...

– Znaki. Ratunek, który przyszedł tak niespodziewanie... Sen.

Przypomniałem sobie trans wywołany chińskim narkotykiem.

– Wiara nie opiera się na dowodzie. Wszak powiedziane jest w piśmie: Błogosławieni, którzy nie wi dzieli, a uwierzyli. Bóg pomaga nam na różne sposoby, choć zazwyczaj woli pozostać w cieniu. Czyni to tak, byśmy mogli wytłumaczyć sobie, że to, co nas spotkało, to tylko przypadek.

· 330 ·

Sfera Armilarna

– Przypadek?

Uśmiechnął się, ale nic nie odpowiedział. Spojrza-

łem na niego spod oka. Gadał, jakby znał mnie na wylot. Jakby powtarzał moje niektóre myśli. W dodatku wywód brzmiał dziwnie. Duchowny formułował myśli bardziej jak człowiek z mojej epoki!

– Może rzeczywiście moje miejsce jest w Visby... –

westchnąłem. – Problem w tym... Miałem się tam znaleźć, ale nie chciałem tego. Trudno mi to wyjaśnić.

– Miasto leży na południu, jakieś pół dnia drogi od miejsca, gdzie wylądujemy – odrzekł. – Ja w inną stronę zmierzam.

– Jesteście, ojcze, aniołem? – zapytałem.

– A skąd to przypuszczenie? – Naprawdę się zdziwił.

– Przybyliście mi na ratunek w ostatniej chwili. Zawieźliście tam, dokąd zmierzam, jakbyście wiedzieli, gdzie chcę dotrzeć. Rozmawiacie, jakbyście znali mnie od dawna.

– Bóg ukrywa przed nami swoją rękę – powiedział. –

Gdy udziela nam pomocy, najczęściej wygląda to na przypadek lub grę bezrozumnych sił natury. Może po-służył się mną? To być może, gdyż zawsze modliłem się, by pokierował mymi krokami. Jeśli jednak tego wieczora był obok, nic nie poczułem. Ujrzałem z daleka sztormówkę wśród nocy. Miałem nadzieję, że może to mój przyjaciel płynie ze Szwecji, więc przełożyłem ster. Nie jestem aniołem, a przynajmniej nic mi na ten temat nie wiadomo. Przeciwnie, może to ty nim jesteś?

– Ja?

· 331 ·

Andrzej Pilipiuk

– Doskwierał mi brak towarzystwa. Gdy długo żegluje się samotnie, nabiera człowiek ochoty, by usta otworzyć. Pomodliłem się zatem, by samotność przestała dręczyć me serce. I spotkałem ciebie, wędrowcze, tam, gdzie nikogo spotkać nie można... To cud podobny, jak ratunek doznany w miejscu, gdzie żadnego ratunku wy-czekiwać nie można.

– Tylko marny ze mnie towarzysz, większą część drogi przespałem...

– Czasem liczy się bliskość drugiego człowieka, nie zaś to, czy mówi, czy słucha, czy też śpi.

Mknęliśmy wzdłuż wysokiego, klifowego wybrze-

ża. Patrzyłem na dziwacznie ukształtowane wapienne ostańce.

– Miejscowi nazywają je raukarami. – Zakonnik do-myślił się, na co patrzę. – Krążą o nich różne legendy...

Wyminęliśmy cypel. Wiatr dmuchnął mocniej. Łód-ka aż się pochyliła, ale Krzyżak prowadził ją niezwykle pewnie.

Wreszcie wpłynęliśmy do niewielkiej zatoczki.

Dziób zaszorował na kamienistej łasze.

– Odwiózłbym cię, bracie, do Visby, ale zdaje się, nie jestem tam mile widziany – sumitował się. – Czy potrzebujesz czegoś na drogę?

– W zasadzie mam chyba wszystko... – Klepnąłem dłonią sakwę.

Zapuściłem dłoń do sakiewki i podałem zakonniko-wi grubą złotą monetę.

– Nie trzeba mi żadnych pieniędzy. – Schował ręce za plecy.

· 332 ·

Sfera Armilarna

– Proszę zatem przekazać siostrom z Vadsteny. Ja mam pieniądze, a im każdy grosz się przyda...

Przyjął w końcu monetę. Pobłogosławił mnie i po-

żegnaliśmy się. Patrzyłem, jak mała żaglówka, tnąc dziobem fale, znika w oddali. Wreszcie jakiś tuman mgły całkowicie ją zasłonił. Spojrzałem pod nogi, na kamienistej plaży nie pozostał żaden ślad...

– Przypadek? – mruknąłem. – Cud? Znak? A może żartobliwy prztyczek w nos od opatrzności, wszak uratował mnie Niemiec i zarazem Krzyżak...

Ruszyłem naprzód. Najpierw wzdłuż skalnej ściany, potem kamienistym żlebikiem wdrapałem się na klif. Przede mną rozciągała się rozległa kamienista przestrzeń, porośnięta rachityczną roślinnością. Na horyzoncie widać było zagajnik. Nigdzie nie majaczył nawet ślad człowieka. Dotknąłem sakiewki. Teraz dopiero uświadomiłem sobie, że nie mam nic do jedzenia.

Najdalej za kilka godzin będę w Visby, pomyślałem.

Wejdę do karczmy, zamówię sobie zaciszny pokój z ło-

żem bez pluskiew, dobry obiad, dzban piwa...

Szedłem, brnąc z wysiłkiem przez wysokie trawy, gdy niespodziewanie natrafi łem na ścieżkę. Wiła się wśród kamieni. Szedłem i szedłem, aż po kolejnej godzinie marszu dotarłem do lasu. Nie był specjalnie rozległy. Uwaliłem się na mchu nagrzanym przez słońce.

Nieprzespana noc dawała o sobie znać. Poleżałem może pół godzinki, a potem twardo podniosłem się z gleby.

– Odpocznę na emeryturze. – Wziąłem się w ryzy.

Kawałek dalej przy ścieżce znalazłem kilka pozio-mek, ale mizerna garstka owoców tylko podrażniła

· 333 ·

Andrzej Pilipiuk żołądek. Za lasem ujrzałem ruiny jakiejś budowli. Im bardziej się zbliżałem, tym większe wrażenie na mnie ro-biły. To był kościół. Zachowały się mury nawy głównej.

Puste okna przywodziły mi na myśl ruiny katedry Nidaros... Trójkątne ściany szczytowe podtrzymujące niegdyś dach sterczały w niebo. Nawet stąd widziałem rozległe ślady okopcenia, częściowo wymyte już przez deszcze.

Rzut kamieniem od zniszczonej świątyni rozłożyło się gospodarstwo. Licha chata z kamieni polepionych gliną, kryta gontem. Wokół chruściane płotki, za którymi bielały drepczące gęsi. Podszedłem bezwiednie, zresztą ścieżka prowadziła obok bramy... Dziewczyna robiąca pranie w drewnianej balii, słysząc moje kroki, podnios-

ła głowę. Szwedka, może trzynastoletnia, jak z katalogu ikea, o szerokich ustach, błękitnych oczach i grubym złocistym warkoczu... U jej stóp drzemał w trawie niewielki, łaciaty piesek.

– Szczęść Boże – powitałem ją. – Powiedz mi, proszę, urodziwa panno, jak daleko leży Visby?

Zachichotała kokieteryjnie, widać mile połechtana komplementem. Za to jej pieskowi chyba się nie spodobałem, bo warknął na mnie, pokazując ząbki jak szpilki.

– Szczęść Boże – odpowiedziała. – Spójrzcie, panie, tam, ta wieża, którą widzicie, to już baszta w murach miejskich.

Mówiła po niemiecku z dziwnym akcentem, jakby nie do końca pewnie władała tym językiem.

– Dziękuję! – Ukłoniłem się.

Rzeczywiście, nad chaszczami majaczył w od dali szczyt kolejnej ruiny. Rozejrzałem się wokoło. Poza chatą

· 334 ·

Sfera Armilarna nie widać było innych zabudowań. Za to obok rozciągał

się cmentarzyk. Większość krzyży poprzechylała się ze starości. Wśród nich stały jednak także zupełnie nowe.

– Dlaczego tę kaplicę wzniesiono tak blisko miasta, a zarazem poza jego murami? – zapytałem.

– To dawny kościół pod wezwaniem Świętego Go-rana – wyjaśniła. – Niegdyś było tu leprozorium, a potem przytułek dla ubogich. Ale lata temu go zniesiono.

Cmentarzyk też opuszczony. Ludzie gadają, że złe to miejsce, ale od dziesięcioleci trądu nie było, a my, biedni, to i tu osiedliśmy, gdzie nikt inny nie chciał...

– Opuszczony? – Spojrzałem na co najmniej kilkanaście krzyży połyskujących świeżą barwą drewna.

– A te nowe to tatko zrobił i powtykał w miejsce tych najbardziej już próchnem stoczonych. – Odgadła moje zdziwienie. – Wiadomo, jak pod krzyżem leży, to nie wstaje po nocach.

Podziękowałem uprzejmie za informacje i ruszyłem.

Wreszcie moim oczom ukazał się cel wędrówki. Stałem na brzegu szerokiego na kilkadziesiąt metrów wąwozu.

Przede mną wznosił się majestatycznie kamienny mur najeżony basztami.

Musieli przez całe dziesięciolecia wyłupywać tu kamień, spojrzałem pod nogi. Jednocześnie budowali mury miasta i tworzyli wokół trudną do przebycia fosę...

Opodal w baszcie widoczny był prześwit bramy. Prowadził do niej poczerniały ze starości drewniany pomost.

Ruszyłem ku niej.

Trzeba przygotować sobie jakąś bajeczkę na wypadek, gdyby straże zechciały wypytać mnie, czego tu

· 335 ·

Andrzej Pilipiuk szukam, pomyślałem. Przybywam z Gdańska... A może powiedzieć prawdę? Idę spotkać się z Hulierem Hansavritsonem. O ile jest obecny w mieście...

Jednak gdy dotarłem do bramy, okazało się, że moje obawy były całkowicie płonne. Nikt jej nie pilnował.

Stare jak świat drewniane wrota opadły w zawiasach, gdyby ktoś próbował je zamknąć, niewątpliwie miał-

by z tym nielichy kłopot. Żelazne płaskowniki, okucia i guzy, którymi je ozdobiono, przerdzewiały.

Pomacałem się po sakiewce. Była ciężka, nabita złotem. Staszek przesypał mi połowę swego łupu z Dalar-ny. Kilkaset dukatów, ponad kilogram złota... Capnie mnie straż miejska i skonfi skuje. Albo okradną mnie miejscy rabusie!

Zostawiłem sobie kilka złotych krążków i garść drobniejszych monet. Opodal bramy leżał kamień o charakterystycznym błękitnawym zabarwieniu. Wy-ciągnąłem go ostrożnie z gleby i pomagając sobie kozikiem, wykopałem w kamienistym gruncie głęboką jamę.

Zagrzebałem sakiewkę na jej dnie i zamaskowałem jak mog łem ślady operacji.

– Daleka droga za mną, ale jestem – westchnąłem, wkraczając do miasta.

Bywa czasem, że włażąc po ciemku po schodach, stawiamy stopę tak, jakbyśmy spodziewali się kolejnego stopnia, którego nie ma. To, co mnie spotkało, przypominało tamto paskudne uczucie. Stałem i długą chwilę chłonąłem widok rozciągający się przede mną.

Miasto?

– O, w mordę – wyszeptałem.

· 336 ·

Sfera Armilarna W lewo i prawo ciągnął się kamienny mur. Przed sobą miałem jedno gigantyczne pogorzelisko. Przypominało wypalony kwartał zabudowy przed katedrą Nidaros. Cała dzielnica musiała paść pastwą płomieni. Gdziekolwiek spojrzałem, widać było jedynie wądoły i pagórki porośnięte lichą trawą. Tu i ówdzie sterczał ku niebu ceglany komin nieistniejącej już chaty. Gdzieniegdzie –

kawał osmolonej kamiennej ściany, nadwątlonej przez ogień. Dalej widziałem szczyty wypalonych kamienic, cyklopie mury spalonych kościołów, kamienne żebra nieistniejących już stropów.

Przeszedłem kilkadziesiąt kroków i z niewielkiego pa-górka gruzu objąłem spojrzeniem bardziej rozległą przestrzeń. Visby nie było tak dokumentnie martwe. Jeden kościół wyglądał na nietknięty, dwie wieże wznosiły się majestatycznie ku niebu. Na pogorzelisko wokół świąty-ni powoli wracało życie. Zauważyłem niewielkie lepianki, chatki sklecone z byle jakich dech. Tylko nad morzem obok portu murowane budynki nakryto nowymi dachami.

Oszukali mnie, uświadomiłem sobie. Rwałem się do tego Visby, sądząc, że to wielka, tętniąca życiem metro-polia. Ośrodek władzy. Jądro tajemnicy. Zabronili mi tu przybywać, więc wydedukowałem, że muszę tu dotrzeć.

Że tu splatają się wszystkie nici spraw Hanzy... A gdy wyrwałem się z pułapek zastawionych przez możnych Ligi, gdy wreszcie jestem na miejscu, w dodatku mając na szyi Oko Jelenia, znalazłem nie miasto, a trupa miasta.

Usiadłem i bezsilnie ścisnąłem skronie dłońmi. Cała energia życiowa wyciekła ze mnie w jednej chwili. Ode-chciało mi się absolutnie wszystkiego.

· 337 ·

Andrzej Pilipiuk

– Kuźwa, co to wszystko ma być?! – Toczyłem wo-kół zdumionym spojrzeniem. – Miała być jedna wypa-lona dzielnica, a tymczasem...

Sam jestem głęboko zdumiony, przyznał mój diabeł.

Ale może nie poddawaj się tak łatwo? Może gdzieś bli-

żej portu cywilizacja się odrodziła? Popatrz na te dachy.

Ktoś w tych domach jednak mieszka! Może mają tam knajpę z wygodnym łożem i chętną posługaczką? Ciąg-le tylko strzelasz do ludzi. To nudne. Pogrzesz wreszcie bardziej po ludzku, moherowy świętoszku.

Dźwignąłem się. Podszedłem do krawędzi urwiska przecinającego miasto. Morze ruin widoczne z tego miejsca przypominało jako żywo archiwalne zdjęcia zniszczonej przez Niemców Warszawy wykonane w 1945 roku...

Z małym wyjątkiem. Nietkniętą świątynię miałem niemal u stóp. Przed kościołem ujrzałem nieliczną grupkę ludzi. W dół prowadziły kamienne stopnie. Ruszyłem w ich stronę. U stóp uskoku, na bryle kamienia siedział drobny, brodaty staruszek. Plótł kapcie z długich pasków łyka.

– Powiedzcie mi, starcze, gdzie znajdę dom pana Petera Hansavritsona? – zapytałem staruszka.

– Ech, to był bogaty ród – westchnął dziadek – Tam, gdzie te zgliszcza, mieli kilka sklepów, kramy, magazy-ny. Jak nas te lubeckie ścierwa najechały, poszło z dymem towaru na kilkaset tysięcy talarów... Dobrzy ludzie z tych Hansavritsonów, choć Norwedzy, nie Niemce...

Ile pięknych obrazów i sprzętów kościołom nakupili, ten Świętej Doroty – wskazał jedną z ruin – bogato uposa-

żyli, u Świętego Larsa ławy dębowe wstawili. – Wskazał

kolejne okopcone mury. – U Świętego Piotra lampa ze

· 338 ·

Sfera Armilarna srebra kuta ich fundacji wisiała. Wszystko to lubec kie ścierwa zrabowały... A jakie okręty mieli. Cztery, z uczciwej dębiny... Wszystkie lubeckie ścierwa zatopiły albo uprowadziły...

– Jeden ocalał – mruknąłem. – „Srebrna Łania”.

– O, to widzę, dobrze ich znacie, panie. „Łania” kiedyś była piękna. Gdy ich pradziad tu pływał. Dziś to okręt najmniejszy, najbrzydszy, najstarszy. – Machnął

ręką. – Toż ta krypa ma ze dwieście lat. Trzyma się, bo szkielet z dębu błotnego, który na polskich bagnach rośnie i więcej wilgoci zniesie niż zwykłe drewno. Dno uczyniono z cyprysu ściętego w Nowym Świecie, a burty z cedru, który w górach Ziemi Świętej pozyskać trzeba. Ogromne sumy to kosztowało, ale dzięki temu dziś jeszcze ta kupa desek pewnie trzyma się na powierzchni... I jeśli na skały nie wpadnie, kolejne pięćdziesiąt lat dzielnym ludziom posłuży.

– Widzę, że umiecie, panie, docenić dobry okręt –

rzuciłem dla podtrzymania rozmowy. Staruszek był trochę monotematyczny, lecz ciekawe rzeczy mówił.

– Lat dwadzieścia okręty budowałem, ale lubeckie ścierwa stocznię nam spaliły i dobry fachowiec musi teraz buty z łyka pleść, by na chleb zarobić – rozżalił się. –

A co Hansavritsonowie przez ich najazd stracili. Ile ich domów spłonęło... Ilu ludzi im wysieczono. Ile wszela-kiego dobra... Nie policzysz.

– Wszystkie domy im się nie spaliły – nacisnąłem łagodnie.

– A jeden został tu, na dole, niedaleko portu. Zresztą, co za port. Kiedyś tu tysiące statków zawijało, głęboki

· 339 ·

Andrzej Pilipiuk był a zaciszny. Dziś wspomnienie tylko, zamulił się. Lubeckie ścierwa, to też ich robota.

– Lubeczanie zamulili wam port?! – Wytrzeszczy-

łem oczy.

Wyglądało, że staruszek ma obsesję.

– Okręty, których nie uprowadzili, zatopili w porcie lub spalili. Masa wraków dno zasłała i nim zdołaliśmy choć część wydobyć, piach zaczął się między nie wbijać – wyjaśnił. – Pomyśl, waszmość, dwadzieścia trzy kościoły i kaplice tu stało. Jeden tylko zostawili, co był

Najświętszej Marii Panny, a dziś wedle nauk Lutra msze tam odprawiają. – Wskazał gestem świątynię, obok któ-

rej się znajdowaliśmy. – A wiesz, waszmość, czemu go oszczędzili?

– Dlaczego?

– Bo kiedyś, przed wiekami, ich dziadowie do budowy dołożyli – zarechotał, jakby powiedział dowcip.

– Aha – zgodziłem się. – A ten dom, co Hansavrit-sonom został, to który?

– A to pokażę, postępujcie, proszę, za mną.

Wrzucił nieukończony kapeć do torby, pozbierał

pęki łyka i był gotów poprowadzić. Ruszyliśmy brukowaną uliczką biegnącą między osmalonymi murami.

– Patrzcie, panie, jaki tu bruk. Rynsztok murowany.

Na rozwaliska nie ma co patrzeć, one tylko cieniem dawnej świetności, a ulica nietknięta. Jakież to było kiedyś bogate miasto... Póki go lubeckie ścierwa nie spaliły...

A co ludzi przy tym narżnięto... – mamrotał dziadek trochę do mnie, trochę do siebie.

· 340 ·

Sfera Armilarna

– Może z czasem uda się to odbudować? – zasugerowałem.

– Gdzie tam. Handel podupadł. Kupcy teraz do Sztokholmu ciągną. Widać ich żagle, gdy mkną odwiecznym szlakiem, ale mało który okręt zwija do Visby... Wszystko przepadło, wszystko zmarnowane. Lubeckie ścierwa...

– Kupcy powrócą – próbowałem go pocieszyć.

– Gdzie tam – powtórzył. – Patrzcie, panie, ile tu miejsca, jak rozległa jest przestrzeń, którą mur opasu-je. Ziemi tu ogrom. Kamień jest. Każdy może brać, ile zechce, i budować. I co? I nikt tego nie robi. Ze starych rodów kto ocalał, dom powoli wyremontował lub nowy wzniósł. A reszta miasta jak pustynia. Lubeckie ścierwa, oni to w kajdany zakuci powinni nasze kościoły odbudować! A potem ich dzieci i wnuki.

Stanęliśmy przed niebrzydką drewnianą bramą.

– To tutaj, panie.

– Dziękuję, macie tu za fatygę. – Wręczyłem dziadkowi srebrnego grosza.

– Dzięki, panie. – Ukłonił się, aż mu w krzyżu strzeliło. – Zdrowie waszmości wypiję. Piwo to jedyne, co w tym mieście ocalało.

– Po najeździe „lubeckich ścierw” w pierwszej ko-lejności odbudowali browar – mruknąłem pod nosem, obserwując, jak, kulejąc, znika za rogiem.

Zapukałem kołatką. Drzwi otworzył mi niski, żylasty mężczyzna. Uśmiechał się niby przyjaźnie, jednak szó-

stym zmysłem wyczułem niebezpieczeństwo. To musiał

· 341 ·

Andrzej Pilipiuk być ktoś taki jak Sadko lub Borys. Ochroniarz, może spec od mokrej roboty...

– Mistrz Markus Oberech – przedstawiłem się. –

Wędrowny poszukiwacz mądrości. Chciałbym rozmó-

wić się z doktorem Hulierem Hansavritsonem.

Na twarzy zakapiora odmalowało się zdumienie.

– Pan Hulier z radością przyjmie pana. – Skłonił

głowę i zaprosił mnie gestem do środka.

Wszedłem. Huknęły rygle.

Rubel za wejście, dwa za wyjście, dogadywał diabeł.

Po co tu w ogóle właziłeś, idioto? Żywego cię nie wy-puszczą. To cholerne Oko to sekret tak wielki, że zabijają każdego, kto o nim choćby usłyszał, a ty...

Weszliśmy do wnętrza domu. Gospodarz siedział

w gabinecie nad rozłożonymi księgami rachunkowymi i coś notował. Słysząc nasze kroki, podniósł głowę.

– Panie – odezwał się prowadzący mnie zakapior –

przybył pan Markus Oberech.

– Co?! – mruknął medyk, patrząc na mnie zdumiony. – Czy nie powinniście być, panie...

– Uwięziony na wrakowisku? – uśmiechnąłem się wrednie. – Owszem. Tam powinienem się znajdować.

Ale tak się złożyło, że jestem tutaj.

– Nie zdarzyło się wcześniej, by zbiegł ktoś pilnowa-ny przez Borysa i Sadkę. Czy żyją?

– Żyją – potwierdziłem. – I karać ich nie należy, bo ulegli podstępowi, którego nie powstydziłby się sam lis Reinicke. Przynoszę natomiast tragiczne wieści o pań-

skim bracie.

– Peter...

· 342 ·

Sfera Armilarna

– Umarł – potwierdziłem.

Hulier powoli nalał wina z fl aszy do dwu kubków, większy wręczył mi, a zawartość drugiego połknął jednym haustem jak lekarstwo.

– Liczyłem się z tym, że nie żyje – powiedział. – Ro-zumowałem tak: wpadł w ręce wrogów Hanzy, ale jego wiedza nie została przez nich wykorzystana. Ponieważ mało kto wytrzyma długotrwałe tortury, sądziłem, że zabił się, by zachować w sekrecie nasze tajemnice. Jak to się stało?

Opowiedziałem, jak uciekłem z wrakowiska i dotar-

łem na wyspę. Jak znalazłem rannego i zoperowałem.

Oraz jak umarł i gdzie został pogrzebany. Hulier słuchał, nie przerywając. Wspomniałem też o śmierci Hansa.

– Zatem macie, panie, Oko Jelenia – podsumował. –

Pomówmy zatem jak ludzie interesu. Czego oczekujecie za jego zwrot?

– Oto ono. – Zdjąłem łańcuszek z szyi i położyłem pieczęć na blacie. – Zabierz je, człowieku.

Wytrzeszczył oczy, a na jego twarzy odmalowało się bezbrzeżne zdumienie. Najwyraźniej nie sądził, że mam je przy sobie.

– Czego oczekujecie, panie, w zamian? – zapytał

konkretnie.

– Nic. Jest wasze. Albo nie... Mam jedno życzenie.

Malutkie i łatwe do spełnienia. Odczepicie się ode mnie i moich przyjaciół raz na zawsze. Hanza zapomni o naszym istnieniu! Nie będziecie nam pomagać, nie będziecie nam przeszkadzać, my ze swojej strony też nigdy nie wejdziemy wam w drogę. Mamy w rzyci wasze zatargi,

· 343 ·

Andrzej Pilipiuk wojenki, knowania polityczne. Nie nasza to sprawa, a nasze życie nie wasze. Reset. – Użyłem słowa z mojej epoki.

Spojrzał na mnie podejrzliwie. Schowałem ręce za plecami, by dać mu do zrozumienia, że naprawdę może zabrać pieczęć. Ujął klejnot i zacisnął go w ręce. Jego gesty łudząco przypominały gesty brata.

– Marius Kowalik opowiedział mi, co wyczytał

w „Księdze Łasicy” – powiedział wreszcie. – Nasz przyjaciel był przekonany, że jesteście jednym ze sług demona.

– Jestem. – Wzruszyłem ramionami. – Tylko że to nie demon, a rozumna maszyna. Może wydawać się wam, panie, że różnica to nieznaczna, ale...

– Pojawiacie się od co najmniej trzystu lat. Ludzie urodzeni w innych czasach. Dysponujący wiedzą i umiejętnościami, które pomagają wam przeżyć. Chronieni przez piekielne zwierzę, które może jest demonem, a może, jak mówiliście przed chwilą, jedynie rozumnym mechanizmem. Szukacie pieczęci. Giniecie. Zostajecie wskrzeszeni. Aby defi nitywnie się was pozbyć, należy wyrwać wam kryształ z głowy i go zniszczyć... Lecz na miejsce zabitych przybywają kolejni. I oto siedzicie przede mną, a Oko Jelenia dobrowolnie zwróciliście w moje ręce. Dlaczego?

– Bo tak wypada. – Znowu wzruszyłem ramionami. – Dość już w życiu trupów obdarłem. To nie po chrześcijańsku. Poza tym Peter prosił, bym je wam oddał. Ostatnie życzenie umierającego rzecz święta!

I wreszcie, co najważniejsze, łasica przepadła. Przekazała mi wiadomość, że misja anulowana. Mam nadzieję, że nie wróci już nigdy. Jestem dziś wolnym człowie-

· 344 ·

Sfera Armilarna kiem i nie muszę wykonywać żadnych jej poleceń. Ani waszych – dodałem.

Milczał.

– To bardzo szlachetne, panie. – Wstał i ukłonił się z kurtuazją. – Hanza umie docenić honor, wytrwałość, odwagę, prawość i serce...

– To ładnie z waszej strony, ale, jak już mówiłem, proszę tylko o taki dar, żebyście zapomnieli o naszym istnieniu.

– Hanza nie zapomina o niczym i nigdy – powiedział twardo. – Jeśli taka twoja wola, jesteście wolni. Jednak gdy zajdzie potrzeba, odnajdźcie nas, a pomocy nie odmówimy! Gdybyście kiedyś zechcieli wstąpić, panie, na naszą służbę, poczytamy to sobie za zaszczyt...

– Rozważę tę propozycję, panie, ale raczej nie jestem nią zainteresowany. Jeśli natomiast mogę dać radę...

– Tak... – Przechylił głowę i spojrzał na mnie.

– Wiecie, panie, czym jest ten kamień?

– Mniej więcej – westchnął. – Badało go wielu ludzi... Nie jest to szmaragd, bo posiada inny poblask powierzchni. Da się go zarysować wyłącznie diamentem, jest przy tym lekki. Nie tonie w wodzie. Jest podobny do kryształów, które noszą w mózgu słudzy łasicy, ale większy i grubszy... Wystarczy położyć go na czole, by doznać wizji... Całkiem szaleńczych. By ujrzeć kolory, które nie istnieją. Potwory. Kroczące machiny. Latające miasta.

Dziwaczne rośliny i inne rzeczy, których nie da się nawet nazwać, bo brak na ich opisanie jakichkolwiek słów...

– To kryształ z głowy istoty bardzo potężnej i cał-

kowicie amoralnej – wyjaśniłem. – Istoty, której rasa

· 345 ·

Andrzej Pilipiuk lęgnie się daleko pod innymi słońcami, a wędruje przez wszechświat, by jak wikingowie łupić i mordować. Niektórzy jej przedstawiciele niszczą całe planety.

Milczał, chyba próbując poukładać to sobie w głowie.

– Inne boże ludy zagubione w otchłaniach uniwer-sum... – powiedział. – To odważny pogląd.

– To akurat lud bezbożny – westchnąłem.

– Czy to jeden z nich posłał cię, panie, byś odszukał pieczęć, za strażnika i pomocnicę dając przeklętą łasicę?

– Tak.

– Co zatem chcesz mi doradzić?

– Zniszczcie Oko, panie. Strzaskajcie na pył, aby istota, której pamięć w tym zaklęto, nigdy już się nie odrodziła.

– Łatwo jest niszczyć. – Obrócił kamień w dłoniach. – Miesiące pracy poświęcono, by je wykonać. Ale być może masz rację – westchnął ciężko. – Muszę przemyśleć tę decyzję. I to, czy mogę podjąć ją samodziel-nie... Jeść zamierzałem. – Zmienił temat. – Zechcecie, mistrzu Markusie, spożyć ze mną posiłek?

– Nie odmówię. – Teraz dopiero przypomniałem sobie, jak bardzo jestem głodny.

– Macie się gdzie zatrzymać?

Pokręciłem głową.

– Planowałem nająć pokój w jakimś zajeździe.

– Bądźcie, proszę, moim gościem przez kilka dni –

zaproponował. – Porozmawiamy jeszcze, jeśli pozwoli-cie, bo wiele pytań mnie frapuje. Potem udacie się, do-kąd zechcecie...

· 346 ·

Sfera Armilarna

– Niech będzie i tak. – Ukłoniłem się. – Przyjmuję pańskie zaproszenie.

Gestem poprosił mnie do stołu. Zaraz też pojawi-

ła się służąca z michą klusek. Między gorące lepioszki wgnieciono ze dwa ząbki czosnku i polano całość śmie-taną... Poczułem ich niebiański zapach, gdy tylko posługaczka stanęła w drzwiach.

Obudziłem się w niewielkim pokoiku na poddaszu. Było mi dobrze. Gładkie, płócienne prześcieradło.

Dobrze nabity siennik. Poduszki. Czysta powleczona kołdra... Odwykłem od takich luksusów. Gdzieś z dołu nios ły się głosy.

Upraną odzież przewieszono przez oparcie fotela. Odziałem się, wzułem łapcie i zszedłem po wąskich schodkach na parter.

– A niech mnie! – sapnąłem, uchyliwszy drzwi salonu.

W moją stronę odwrócili się Marius Kowalik, Artur Ferber i Staszek. Marius, już wcześniej szczupły, wychudł jak szczapa. Staszek wyglądał, jakby przybyło mu nagle dziesięć lat. Ale najbardziej wstrząsnęło mną to, że włosy miał leciutko przyprószone siwizną.

– Mówiłem im, żeby waści nie budzili – odezwał się nasz gospodarz.

– Już wstałem – bąknąłem.

– Ja... – zaczął Staszek, poderwał się i zaczął przestę-

pować z nogi na nogę.

– Wiem – westchnąłem. – Zrobiłeś, co się dało. Czasem nie wszystko się uda. Nie wszystko można przewidzieć.

· 347 ·

Andrzej Pilipiuk

– Zawaliłem jedną sprawę dwa razy...

– Nie mam do ciebie żalu.

– Zjedzmy śniadanie, przyjemniej będzie mówić z pełnym żołądkiem – poprosił Hulier, zapraszając nas do stołu.

– Co to ma być? – zdumiałem się, widząc na stole misę z pieczoną kurą i kamionkowy dzban.

– Grzegorz Grot prosił, abym ci naszykował taką wieczerzę – wyjaśnił Staszek. – Powiedział, że zrozumiesz. To wprawdzie śniadanie, nie kolacja, ale...

Z głębin pamięci wypłynęła rozmowa, którą odby-

łem ze śledczym.

– Zażądałem bezczelnie kąpieli, pieczonej kury i wina. Kąpiel dostałem, a kurę i wino obiecał, jeśli moje teorie znajdą potwierdzenie... – powiedziałem. – Zdą-

żyłem o tym zapomnieć, lecz on pamiętał...

– Pan Hulier powiedział, że Peter nie żyje, a waszmość odzyskałeś Oko? – odezwał się wynalazca.

– Owszem – potwierdziłem.

– Zatem pozostała nam jedna sprawa do rozwikłania.

Największy kłopot – westchnął Hulier. – Domyślamy się, że Petera porwał ktoś stąd. Mieszkaniec tego miasta.

– Pański brat nie podał żadnych nazwisk. – Pokrę-

ciłem głową. – Ale chyba jest sposób, by się dowiedzieć.

Tylko nie wiem, na ile pewny.

Spojrzał na mnie zaciekawiony.

– Trzeba popłynąć na wyspę Gotska Sandön, rozko-pać grób rzezimieszków, którzy go więzili i torturowali.

Może uda się twarz któregoś rozpoznać. Jeśli to ludzie z Visby, ktoś będzie wiedział, czyi to słudzy!

· 348 ·

Sfera Armilarna

– Bardzo dobra to idea! – pochwalił. – Wręcz zna-komita! Zróbmy tak!

– Nie będzie potrzeby – odezwał się Staszek.

Przeniosłem na niego pytające spojrzenie.

– Można powiedzieć, że dokończyliśmy śledztwo, które prowadził pan Rip. – Chłopak wyjął z torby miedzianą bransoletę.

Rip... Skąd znałem to imię? Ach tak, zagadkowy szermierz, którego widziałem w przebłysku...

– Cóż to takiego? – zaciekawiłem się, biorąc artefakt w dłoń.

Staszek i Artur zaczęli opowiadać...

Dom Rolfa Goltta leżał na samym skraju skarpy, w części miasta zwanej Klinten. Nie był szczególnie duży, parter w czasach świetności miasta mieścił zapewne kantor kupiecki lub sklepik. Na piętrze znajdowało się mieszkanie właściciela. Poddasze wykorzystywano zapewne na pomieszczenia dla służby. Mury nadwerę-

żyła pożoga. Odnowiono je, wyłamując kamienie z okolicznych ruin. Także dach pokryto dachówką „z recy-klingu”. Sąsiednie posesje zasłane gruzem i węglami były opuszczone. Gdyby właściciel próbował uciekać, musiał-

by rzucić się z urwiska...

Zapukałem. Otworzył nam niewysoki, szpakowaty mężczyzna.

– Czym mogę panom służyć? – Otaksował nas spojrzeniem.

Pokazałem bransoletę. Cała ta akcja wydawała mi się totalnym idiotyzmem. Nie wierzyłem, że to zadziała,

· 349 ·

Andrzej Pilipiuk ale na widok ozdoby konfi dent się rozpogodził. Ba, uśmiechnął się nawet!

– Szlachetni panowie...

– Żadnych imion! – Uniosłem ostrzegawczo dłoń.

– Zapraszam!

Weszliśmy do sporego saloniku.

– Czym mogę służyć panom? – zapytał mężczyzna.

– Przybywamy z polecenia najjaśniejszego pana, cara Iwana – odezwał się Artur Ferber. – Mamy dyspozycję...

– Nareszcie! – Uprzejmym gestem zaprosił nas do zajęcia miejsc za stołem.

Usiadłem na wygodnym, obitym skórą krześle. Rolf zajął miejsce naprzeciw nas. Rozejrzałem się po wnę-

trzu. Pobielone niedawno ściany, dwa fl amandzkie obrazy malowane techniką olejną. Większy wyglądał mi na wariację słynnego szkicu Pietera Bruegla „Duże ryby je-dzą mniejsze”.

A może... – pomyślałem tknięty nagłą myślą. Może to oryginalny obraz geniusza, który nie dotrwał do naszych czasów?

Obok stał regał zawalony księgami handlowymi.

W przegródkach leżały dziesiątki rulonów papieru. Ko-respondencja? Dokumenty?

– Napijecie się, wielmożni panowie, reńskiego wina? – zapytał i najwyraźniej chciał wstać po dzban i kielichy.

– Z przyjemnością, grzechem byłoby dobrego trunku odmawiać – odezwał się Marius. – Ale to chwilę za-czekać może, najpierw się rozmówmy.

– Wedle życzenia. – Rozsiadł się wygodniej.

· 350 ·

Andrzej Pilipiuk Przyglądałem mu się, zachowując obojętny wyraz twarzy.

Z pozoru zwykły człowiek. Wyglądał na dość silne-go, jednak byłem przekonany, że we trzech zdołamy go w razie czego obezwładnić.

– Mamy kilka spraw, rozkazów... – powiedział wynalazca i ponownie zawiesił głos.

– Czekam i czekam – westchnął gospodarz. – Nie żebym się skarżył – zastrzegł od razu. – Lecz sami panowie rozumieją, ponoszę regularnie od jesieni pewne koszta, pilnując spraw cara...

– Przywieźliśmy pieniądze – odezwałem się po rosyjsku. – Zaraz się rozliczymy.

Zrozumiał najwyraźniej bez kłopotu.

– Błagadariu. – Na jego twarz wypełzł szczurzy uśmiech. – Proszę o dyspozycje. – Skłonił głowę.

– Car podjął decyzję, że Peter Hansavritson musi zostać przewieziony do Moskwy i tam poddany dal-szym przesłuchaniom przez najlepszych fachowców od poszukiwania prawdy i skruchy – odezwał się Marius Kowalik. – Chyba że... – Przeniósł pytające spojrzenie na gospodarza.

– Jak do tej pory nie ujawnił, gdzie jest przechowy-wane Oko Jelenia – odparł mężczyzna. – Ufam jednak, że wasz władca dysponuje lepszymi specjalistami i wolę jego złamiecie.

– Należy także pozbyć się doktora Huliera Hansavritsona. Za bardzo wtyka nos w nasze sprawy – powiedziałem. – Węszy i węszy.

Gospodarz zasępił się na chwilę.

· 352 ·

Sfera Armilarna

– Uciszymy go raz na zawsze – obiecał. – Tylko że...

Moi najwierniejsi ludzie są na wyspie Gotska Sandön, pilnują kapitana Petera – wyjaśnił. – Ale dwu mogę ściągnąć choćby jutro, wybierzemy się nocą i zarżniemy doktora w łóżku jak wieprzka.

– Wystarczy tych trupów – powiedziałem dla odmiany łamanym niemieckim i pokręciłem głową. – Ludzie za dużo już gadają i tu, i w Gdańsku. Czy da się upozorować śmierć z przyczyn naturalnych? Może niech pośliznie się na schodach przy kościele i kark sobie skrę-

ci? Albo niech popływa w morzu i, dajmy na to, zachłyś-

nie się słoną wodą?

– Trudne, ale damy radę. Każdemu może przytra-fi ć się jakiś wypadek. – Uśmiechnął się służalczo. – Na przykład czasem deska pod zadkiem w wychodku pęknie i ktoś we własnych gównach utonie...

– Zrób jak uważasz, byle tylko nikt nie podejrzewał, że to kolejne zabójstwo – mruknął Marius.

– Oczywiście! – Znów skłonił głowę. – A zaraz potem odstawimy wam Petera Hansavritsona... No właśnie, nie powiedzieliście, szlachetni panowie, dokąd?

– Ujście Newy – zaproponowałem. – Najdalej za tydzień chcielibyśmy go mieć u siebie.

Zagryzł wargi.

– Kawał drogi. Za daleko, by puszczać się tą łupiną, która cumuje w porcie. Mój okręt jest w Sztokhol-mie. Za trzy dni zdołam go tu ściągnąć i możemy ruszać w drogę. Najdalej za tydzień dotrę i dostarczę więźnia w uzgodnione miejsce. Czy mógłbym otrzymać teraz obiecaną zapłatę? – zwrócił się do mnie.

· 353 ·

Andrzej Pilipiuk

– Oczywiście – odezwałem się. – Oto i ona.

Wyjąłem zza pazuchy długi i ciężki papierowy wa-

łek. Położyłem go na blacie i pchnąłem dłonią. Wałek potoczył się krzywo.

– Ostrożnie! – krzyknął Marius, zrywając się.

Zaczepił przy tym pechowo o stół i wałek, zniknąwszy za krawędzią, spadł na podłogę. Papier pękł i złote krążki, wesoło dzwoniąc, rozsypały się na boki.

– Przepraszam – bąknął wynalazca. – Chciałem po-móc, a tylko przeszkodziłem.

– Nic nie szkodzi, panie! – Kupiec pospiesznie ukląkł i zręcznie zgarnął monety na kupkę.

Zaabsorbowany widokiem kruszcu nawet nie zauważył, kiedy wstaliśmy. Gdy się podniósł, trzymając w dłoniach stosik złota, staliśmy już w maskach na twarzy, celując do niego z rewolweru i dwu samopałów. Zrozumiał w jednej chwili i jego gęba pokryła się trupią bladością. Uderzyłem pięścią w drzwi. Na ten znak do środka weszli ceklarze.

– Rolfi e Goltt – odezwał się Artur. – W imieniu Hanzy za zdradę Ligi, porwanie Petera Hansavritsona oraz zle-cenie i współudział w mordzie jego domowników zostajesz aresztowany. Dwaj niezależni świadkowie usłyszeli twoje przyznanie się do winy i byli obecni, gdy z wielką gorli-wością wyraziłeś gotowość popełnienia kolejnych zbrodni.

Kupiec stał zupełnie załamany. Spodziewałem się, że zechce stawiać opór, ale on tylko przerażony łypał

oczyma.

– Obszukajcie go niezwykle dokładnie – zlecił Marius. – Prawdopodobnie ma przy sobie truciznę! A on musi żyć i mówić...

· 354 ·

Sfera Armilarna Z odprowadzenia więźnia na zamek Hulier zrobił całą uroczystość. Przodem szło trzech ceklarzy. Jeden niósł na wyciągniętych rękach miecz, dwaj pozostali dzierżyli włócznie. Za nimi, poszturchiwany przez trzech kolejnych strażników, kroczył aresztant. Ręce skuto mu z tyłu, łańcuch wlókł się po ziemi. Na szyję założono stryczek, a na piersi umieszczono deskę.

Napisy wykonane czarnym tuszem głosiły wszem wobec: Zdrajca i morderca.

Za ceklarzami kroczyliśmy my i jeszcze kilku kupców. Milcząca procesja mężczyzn w przerażających maskach na twarzach. Ludzie na nasz widok milkli i od-wracali głowy. Jakiś dzieciak wybuchł płaczem. Gdzieś trzasnęły pospiesznie zamykane okiennice. Mały kun-delek zaszczekał i czmychnął, podwijając krótki ogonek.

Nasza grupa budziła wyraźny szacunek mocno podszyty strachem. Nie był to częsty widok, ale stanowił przesłanie czytelne dla każdego.

Przez wąskie otwory w tekturze patrzyłem na zrujnowane domy, pogorzeliska zarośnięte chaszczami. Kamienne obramowania okien sparszywiałych od żaru. Na niegdyś białym tynku ścian kładły się długie smugi kop-cia.

Hanza umiera, pomyślałem. To miasto, niegdyś najważniejszy kantor, dobrze ukazuje kondycję Ligi. Nie są w stanie odbudować Visby ani pogłębić basenu portowego. Stracili Nowogród, stracili Bergen. Nie potrafi ą wymusić dotrzymania warunków traktatu ze Strzałowa, Dania każe im płacić cła. Okręty pokoju to stare wraki, brak pieniędzy na zakup i wyekwipowanie nowych. Ale

· 355 ·

Andrzej Pilipiuk nawet śmiertelnie ranna i stojąca nad grobem Hanza jest jeszcze w stanie ująć i ukarać tego, kto złamał jej prawa.

Jak stary pies chapiący złodzieja za nogawkę ostatnimi trzema zębami...

Aresztant schylił głowę i wcisnął ją w ramiona.

– Jakby obawiał się rozpoznania – powiedział pół-

głosem kroczący obok mnie Staszek. – A przecież wszyscy jego przyjaciele, którzy spotkali nasz pochód, musieli go rozpoznać od razu...

– Jakoś wcale mi go nie żal – mruknąłem.

– Ja nie o tym. Grot mi kiedyś powiedział, że lęk przed hańbą publicznej egzekucji niejednego powstrzymał przed popełnieniem przestępstw.

– Grot jest mądry – przyznałem. – Tylko jakoś cho-lernie tego bydlaka nie lubię!

Nikt nie podjął próby odbicia więźnia. Odprowadziliśmy ceklarzy aż do bramy zamku. Zdrajca odszedł, powłócząc nogami. Łańcuch wlokący się po bruku hur-kotał ponuro.

Zagryzłem wargi. Z pozoru zwykły człowiek, a za garść złota gotów był zabijać... Nie minie kilka dni, a wyprowadzą go gdzieś za miasto i powieszą.

– I po co mu to było? – zadumał się Staszek. – Miał

dom, okręt... Wystarczyło siedzieć na zadku i robić pieniądze.

Przypomniała mi się rzeź na wrakowisku. Trupy piratów leżące pokotem na pokładzie.

– Sam nie wiem, dlaczego zrobiłem wiele rzeczy –

westchnąłem. – Przejdźmy się trochę. Takie chwile ruj-nują psychikę, trzeba się uspokoić...

· 356 ·

Sfera Armilarna Pożegnaliśmy się z Arturem i Mariusem. Oddali-

śmy im maski, a potem powędrowaliśmy ulicą w stronę dawnego centrum.

– W naszych czasach istnieli turyści – powiedział

Staszek.

– Co masz na myśli?

– Łazimy bez celu po mieście, w którym nie mamy ani pracy, ani nie prowadzimy interesów. Jesteśmy pierw-szymi w dziejach turystami!

– Upraszczasz – mruknąłem. – Popatrz, ilu ludzi chodzi na pielgrzymki. Często po kilkaset kilometrów.

Jedni idą w intencji. Podziękować za coś, prosić o coś, ale są przecież i tacy, których gna ciekawość. Dotrą na miejsce, pokłonią się przed świętymi obrazami, uczczą relikwie i wracają. Ale ważniejsze dla nich jest to, że się z domu choć na parę tygodni wyrwali. I to właśnie są praturyści.

– To ty upraszczasz...

Staliśmy na rynku. Obok widniały ruiny katedry.

– Relikwii ani świętych obrazów już tu nie ma, ale może popatrzymy sobie na okolicę z góry? – zaproponowałem. – Z pewnością są tam schody na piętro... Skoro jesteśmy turystami, zwiedzajmy zabytek...

Weszliśmy przez kamienny portal i znaleźliśmy się w nawie. Ściany były okopcone. W wysokich ostrołuko-wych oknach zapewne znajdowały się niegdyś witraże.

Ocalałe żebra sklepień przypominały mi trochę szczątki okrętów na wrakowisku.

Nisza w murze kryła wąskie, strome schodki. Wdra-paliśmy się po nich. Na wysokości pierwszego piętra była

· 357 ·

Andrzej Pilipiuk jedna z bocznych kaplic. Jej dach runął częściowo, na ścianach dostrzegliśmy resztki fresków. Pośrodku ru-mowiska stał kamienny tron ze strzaskanym oparciem.

– Tu kiedyś siadał biskup, może arcybiskup lub kardynał zgoła – westchnąłem. – A teraz...

– Ohyda spustoszenia – mruknął Staszek.

Przejście prowadzące na chór zawaliło się, ale moż-

na było wdrapać się jeszcze wyżej kolejnymi schodkami.

Niestety, za skrętem okazało się, że kończą się w powietrzu.

Wróciliśmy do zrujnowanej kaplicy. Chciałem usiąść na tronie i odpocząć, lecz pod naszą nieobecność na sie-dzeniu rozwaliło się wielgachne rude kocisko. Poczułem lekkie, znajome mrowienie w głowie. Staszek chyba też, bo spojrzał na mnie zaskoczony.

– Łasica wróciła? – Rozejrzał się zdezorientowany, usiłując wypatrzyć Inę.

– Łasica nie wróci – odezwał się kot.

Ręka Staszka wyciągnęła się odruchowo ku rękoje-

ści szabli. Ale szabli już tam nie było. Wisiała nadal na rapciach u pasa, ale... po prawej stronie.

– O, choroba! – szepnął.

– Witajcie, turyści – odezwało się zwierzę.

Miałem ochotę parsknąć śmiechem.

– Witaj. Kim jesteś? – zapytałem.

– Tak jak wy, kimś, kogo nie powinno być w tym miejscu i czasie. Jednak w odróżnieniu od was jestem tu dobrowolnie, by badać... – wyjaśnił kocur.

– Przybyłeś z przyszłości? – zapytał Staszek.

– Przybywamy z wielu różnych przyszłości.

· 358 ·

Sfera Armilarna

– Wielu? – zainteresowałem się.

– Rzeczywistość dąży do jedności. W odległej o setki tysięcy lat epoce, gdy od dawna nie ma już ludzi, wasze wybory przestają mieć jakiekolwiek znaczenie. Wasze wojny, nawet śmierć setek tysięcy istot, są równie mało znaczące, co porachunki dwu neandertalczyków tłukących się o przywództwo hordy. Wówczas najbardziej podobne do siebie światy równoległe niepostrze-

żenie sklejają się, tworząc na powrót jedno. Gdy będzie, tak jak na początku, siedem ziem i siedem światów, na-dejdzie kres. Apokalipsa.

– Siedem?

– Tak mówi nasza religia. By jednak zaszło takie po-

łączenie, różnice nie mogą być zbyt duże.

– Różnice po tylu latach?! Po milionach lat?! Chyba geologiczne! – Nie bardzo rozumiałem, co w ogóle mówi.

– Ty powiedziałeś. My nie ingerujemy w wasze wybory. Chyba że efektem są trwałe zniszczenia, których nie jest w stanie zatrzeć nawet dryf kontynentów, gla-cjały i orogeneza nadchodzących epok geologicznych.

W takim przypadku dokonujemy korekty. Prostujemy ścieżki Pana. Przyspieszamy dzień tego, co objawiono wam jako Sąd Ostateczny.

– Świat zniszczony przez Skrata... Mój świat. Moja rzeczywistość alternatywna... – szepnął Staszek. – To przecież ślady, których nie zatrze nic! Nawet miliard lat.

Możecie to naprawić?!

– Tak. To anomalia, której nie możemy tolerować.

Ziemia przetrwała, lecz zniszczenia jej powierzchni

· 359 ·

Andrzej Pilipiuk i rozproszenie atmosfery są zbyt wielkie, by nawet mi-liony lat zjawisk geologicznych zdołały je zatrzeć. Musimy to skorygować. Jednak nasze możliwości są ogra-niczone. Prawa, którymi rządzi się czas, są często ślepe i niezrozumiałe. Skrata powstrzymać musicie wy, Zie-mianie. Nie jestem Skratem. Nie jestem Iną. Moja – zawahał się na chwilę, nim znalazł odpowiednie słowo –

moralność jest zbliżona do waszej. Wasze pojęcia dobra i zła, choć czasem w aspektach nieaktualne, są dla mnie zrozumiałe. Powiedzmy, że zaproponuję pewien układ.

– Układ? – pochwyciłem. – Jeśli trzeba zniszczyć Oko Jelenia...

– Jestem tu także po to, by wam pomóc – przerwał

mi.

– Pomóc? – zdziwiłem się.

– Każdy ma jakieś życzenia, marzenia, pragnienia... –

Przeniósł spojrzenie na Staszka.

– Hela – szepnął. – Czy możesz ją wskrzesić?

– Wedle waszej religii wskrzesić może tylko Bóg na końcu czasów. Moja wiara defi niuje to inaczej, ale mieli-

śmy kilka tysięcy lat więcej na przemyślenia teologiczne.

– Odtworzyć. Mam resztki jej scalaka... I włosy.

Cały pukiel.

Zdjął z szyi woreczek.

– Kryształ jest nieodwracalnie zniszczony. – Kot najwyraźniej nie musiał nawet zaglądać do środka. – Zapis uległ uszkodzeniu i częściowemu utlenieniu. Nie da się na jego podstawie odtworzyć świadomej istoty. Nawet w postaci tak okaleczonego strzępu jaźni, jakim była Estera.

· 360 ·

Sfera Armilarna

– A gdyby tak sklonować? Mam próbkę dna. – Wydobył z sakiewki kosmyk ogniście rudych włosów.

– Odtworzenie ciała nie jest problemem. Ale by-

łaby jak niezapisana karta. Dostałbyś siedemnastolat-kę z umysłem niemowlęcia. Niczym dziecko musiałbyś wszystkiego ją uczyć, a i tak uzyskałbyś dziewczynę zu-pełnie inną... Nawet wyglądałaby inaczej, bo deformo-wanie ciała gorsetem nie jest zapisane w genach. Poza tym nie wolno mi tego uczynić. Moja religia zabrania tworzenia żywych istot na podstawie zapisu cech.

– Nic nie da się zrobić? Zatem niczego nie chcę... –

Wzruszył ramionami.

– Jak rozumiem, nie interesuje cię własny statek i mapa złóż złota w Kalifornii? – zakpił kot łagodnie.

Staszek nie odpowiedział. Patrzył martwym wzrokiem na ruiny miasta.

– Uszy do góry – odezwał się kot. – Jest szansa, byś ocalił swoją dziewczynę.

– Przecież powiedziałeś... – zawiesił głos.

– Wiem, co powiedziałem. Nie mogę jej odtworzyć.

Nie mogę zmienić tego strumienia czasu. Ale mogę sprawić, że znowu się spotkacie. Niestety, jest i cena. Nie ja ją wyznaczam. Gdybym mógł, nie żądałbym tego od ciebie.

Będziesz musiał dokonać chronoklazmu. Zabić Skrata, nim on zniszczy twoją planetę.

– Zanim... Znam w miarę dokładnie jedno miejsce i czas, kiedy pojawił się na powierzchni Ziemi. I zarazem jest tam Hela. Czyli mam zabić go w tysiąc osiemset sześćdziesiątym czwartym roku? – domyślił się.

· 361 ·

Andrzej Pilipiuk

– Bystrzak – pochwalił kot. – Uratujesz dziewczynę, zarazem ocalisz swój świat.

– Ale jeśli zabiję Skrata tam, to przecież nigdy go nie spotkam w krzakach za biblioteką i...

– Chronoklazm. Interwał czasowy. Zjawiska falowe czasu. Nie zrozumiesz. W twoim języku nie ma nawet jeszcze odpowiednich określeń. Będziesz żył w dziewiętnastym wieku, choć nigdy nie zajdą wypadki, które rzuciły cię poza twój czas.

– Ale to na pewno zadziała?

– Tak. O ile zdołasz go zlikwidować. Tylko cena jest wysoka. Bo nie wrócisz nigdy do swojej epoki. Nie wró-

cisz tutaj. Będziesz musiał zostać tam wraz z nią. To będzie ta sama Hela, ale zarazem znowu będziecie sobie obcy. Tu przeżyliście razem rzeczy, które was bardzo zbliżyły. Nie będzie tego pamiętać. Nie będzie cię znała.

Być może nigdy cię nie pokocha, nie polubi nawet. Zaczynasz od początku. Od zera.

– A to wszystko, czego dokonaliśmy tutaj?

– Będzie trwało jako zmiana. Jednak to bez znaczenia. Historia leczy swoje rany. A ty? – Spojrzał na mnie.

– Lecę ze Staszkiem ratować Helę. – Odpowiedź

była dla mnie całkowicie oczywista.

– Nie ma takiej możliwości. To zjawiska kwantowe...

Nie dam rady przerzucić was obu w ten sam czas i miejsce. Za duża masa. Dwa obiekty, więc groźba interferen-cji. Minimalna odległość to rok.

– Poczekam.

– Rok świetlny – uściślił. – Albo sto trzydzieści lat li-czone ludzką miarą. Jedyny wyjątek to okres wyczepienia.

· 362 ·

Sfera Armilarna Wtedy od biedy da się was wrzucić w jedną epokę pod wa-runkiem, że każdy wyląduje w przeciwległym punkcie planety. Możecie wrócić do domu obaj. A po powrocie z Po-linezji możesz wpaść do biblioteki kokietować Zuzannę.

Spojrzałem na Staszka.

– Lecę ratować Helę. Sam. Poradzę sobie. –

W oczach chłopaka błyszczała niezachwiana pewność siebie. – To mój wybór.

– Do tej epoki trafi ła masa wyrobów z dwudziestego pierwszego wieku – zwróciłem się do kota. – Marius Kowalik...

– To bez znaczenia. Statek, którym próbowano przewieźć do Visby wszystko, co zebrano w Bergen i Dalarnie, zatonął.

– Niech zgadnę... – Spojrzałem na zwierzę.

– Jak już mówiłem, prostuję ścieżki. Podpatrzone rozwiązania zostaną zastosowane i nie trafi wszy w swój czas, ulegną po śmierci Kowalika zapomnieniu. Na historii pozostanie blizna niewielka. Bez znaczenia...

Może gdybyście tu pozostali, zdołalibyście coś zmienić.

Ale moim zadaniem jest namówić was do powrotu.

– Powrót... – zaczął Staszek.

– Nie musisz ratować Heli. Możesz wrócić do domu.

Wasza epoka. Wasz świat. On zostanie ożywiony. Nawet jeśli nie zgodzisz się tego zrobić. Tak po prostu będzie.

Najwyżej dokona tego kto inny, w innym czasie. Ale nie ma już innej przyszłości.

– Czyli mogę wrócić do dwudziestego pierwszego wieku. I wszystko będzie jak dawniej, jakby nie było żadnej zagłady – upewnił się raz jeszcze.

· 363 ·

Andrzej Pilipiuk

– Tak.

– Alternatywą jest przenieść się do czasów powstania, uratować Helę i zabić Skrata.

– Tak.

– Chcę ratować Helę – powtórzył po raz trzeci.

– Nie podejmuj decyzji pochopnie. Możesz wrócić do domu. Do rodziny.

– Do ojca, który nie bardzo pamięta, do której klasy chodzę, i do macochy starszej ode mnie o cztery lata...

Moim jedynym przyjacielem był dziadek.

– Z nim spotkasz się dopiero po tamtej stronie...

– Chcę ratować Helę. Mam policzyć do dziesięciu?

Nie zmienię decyzji. Zgadzam się na wszystkie warunki!

– Nie znasz tych warunków! Na razie przedstawiłem tylko hipotetyczną możliwość.

– Mów, proszę – zwróciłem się do kota.

– Nie mogę przenieść zbyt dużej ilości metali. Żelazo w waszej krwi i metale w tkankach prawie wyczerpują limit. Trafi sz tam bez broni. Pójdziesz w bój z gołymi rę-

kami. Będziesz miał mało czasu. Może dwa kwadranse od materializacji do jej śmierci i do pojawienia się Skrata.

Nie mogę ci też towarzyszyć. Hela zginęła bardzo gwał-

towną śmiercią z rąk kilku żołnierzy... Masz niewielkie szanse – powiedział kot.

– Chrzanić to. Przynajmniej spróbuję. Jak mam go zabić? Z tego, co mówił Marek, istoty tej rasy to dwu-wymiarowa projekcja w naszej rzeczywistości, bo ich trzeci wymiar jest inny niż nasz... Strzelać do niego to jak próbować zabić wroga, waląc do jego obrazu w te-lewizji...

· 364 ·

Sfera Armilarna

– To ładunek kilku superciężkich pierwiastków. –

Kot wyciągnął spod siebie mały pakunek. – Wydziela mordercze promieniowanie. Uśmierci każdą żywą istotę w promieniu kilku metrów. Okres rozpadu połowiczne-go wynosi kilka minut. W tej chwili zablokowane jest polem ochronnym. Ustawiłem jego parametry tak, by odblokowało się pod wpływem fali materializacyjnej.

Umieścisz to pod szafk ą na strychu. W ciągu kilkunastu sekund Skrat otrzyma dawkę, która zabije go w dwu wymiarach. Nie próbuj zrozumieć. To zadziała. Tylko musicie oddalić się, zanim przybędzie.

Zacisnął zęby.

– Jestem gotów.

– Z gołymi rękami do boju na kilku wrogów? – odezwałem się. – Naprawdę nie mogę udać się wraz z nim?

– To niemożliwe.

– Szkoda – westchnąłem.

– Nie spotkacie się nigdy – ostrzegł kot. – Pomyślcie.

Może wolicie zostać tutaj razem?

Staszek zacisnął wargi i pokręcił w milczeniu głową.

– Prostujecie ścieżki – westchnąłem. – A planeta łasicy Iny? Co z nią?

– Zagłada jej cywilizacji nadeszła z przyczyn naturalnych. To nie nasza sprawa.

– A sama łasica? – dopytywałem.

– Przechwyciliśmy, gdy skakała przez czas. Nie martw się o nią. U nas będzie jej dobrze.

– Wydaje mi się, że ona kontrolowała jeszcze jakąś drugą grupę poszukiwaczy. Albo i kilka...

– Wiem. Wszyscy nie żyją – powiedział kot.

· 365 ·

Andrzej Pilipiuk

– Mam trochę pieniędzy... – Staszek sięgnął po sakiewkę, ale wymacał dłonią tylko powietrze.

– Nie możesz ich zabrać. Dołożyłem je do tego, co zakopał Marek – wyjaśnił kot. – Kartkę z planem skryt-ki masz w kieszeni. Co jeszcze chcecie wiedzieć?

Rozłożyłem bezradnie dłonie.

– Pożegnajcie się zatem i pora w drogę.

Uściskaliśmy się. Staszek odpiął pas z rewolwerem.

Ucałował szablę i z widocznym żalem na twarzy poło-

żył ją na ruinach ołtarza. Przeżegnał się i stanął przed kotem.

– Nie uda się zgrać precyzyjnie twojego ruchu z ruchem obrotowym Ziemi – wyjaśniło zwierzę. – Będzie, jakbyś wyskoczył z ruszającego tramwaju. Powodzenia.

Powietrze cmoknęło i chłopak znikł.

– Naprawdę nic więcej nie chcesz? – Kot przeniósł

spojrzenie na mnie.

– Mam pytanie.

– Proszę.

– Poradzi sobie? – rzuciłem z niepokojem.

– Przecież go znasz... Oboje znasz. Lepiej niż ci się wydaje.

– A ja? – zamyśliłem się.

– Zależy od ciebie. Jak zawsze... Może jednak zostaniesz tutaj?

– Chyba nie. W księgarni miała być za tydzień przecena... I zbliżają się urodziny Zuzanny, może da się gdzieś wyciągnąć.

I nagle poczułem straszliwy zamęt w głowie. W wizji, którą miałem na wrakowisku, powiedziała, że się

· 366 ·

Sfera Armilarna spotkamy. Żebym wpadł za tydzień do biblioteki... A to przecież... jutro!!!

– Zamknij oczy i licz powoli do pięciu – polecił kot.

Staszek uderzył o ziemię, aż zadrżała, przetoczył się przez jakieś chaszcze. Stanął na czworaka i potrząsnął

głową. Zalała go fala ciepła. Z późnej szwedzkiej wiosny trafi ł prosto w objęcia złotej polskiej jesieni. Podniósł

się na równe nogi i rozejrzał. Materializacja nastąpiła za ścianą z poczerniałych belek. Wokół ciągnął się zagajnik z brzózek. Ziemię zasłały kolorowe liście. Miejsce wy-glądało cudownie zwyczajnie...

Wyjrzał zza węgła. To musiała być szopa, może stary lamus, stojący w kącie podwórza. Przed sobą Staszek ujrzał rozległy brukowany dziedziniec i stary dwór wzniesiony z poczerniałych dębowych belek. Kilku żołnierzy pakowało właśnie na furmankę zwinięty dywan. Z okien drugiego skrzydła budynku buchały kłę-

by dymu.

Zagryzł wargi. Jeśli tylko wyściubi nos z krzaków, zauważą go i usieką lub zastrzelą. Nie tędy droga. Trzeba obejść szopę i zajść ich jakoś od drugiej strony.

Ruszył ostrożnie i naraz usłyszał kroki. Ktoś szedł

mu na spotkanie. Staszek przylgnął plecami do ściany.

Zza rogu wyszedł Rosjanin. Nie spojrzał nawet w stronę zaczajonego chłopaka. Stanął w rozkroku i zaczął sikać.

Staszek cicho podkradł się do niego. Doskoczył, uderzył żołnierza lewą ręką w pierś i jednym pociągnięciem wyrwał mu szablę z pochwy. Żołdak wybałuszył gały i w tym momencie pół metra stali weszło w jego brzuch

· 367 ·

Andrzej Pilipiuk jak w masło. Zaborca tylko westchnął i charcząc, zwalił

się na dywan jesiennych liści.

Chłopak wyrwał klingę ze zwłok. Odpiął trupowi kaburę z rewolwerem oraz pochwę szabli. I zawiesił je u swego boku. Na wszelki wypadek dźgnął jeszcze leżą-

cego. Trup. Sprawdził, czy broń jest nabita. Dwa ładunki wystrzelono, ale pozostałe komory były pełne. Poświęcił

chwilę na zbadanie konstrukcji. Archaiczny model, jak z westernu. Po każdym strzale należało odciągnąć kurek i ręcznie przesunąć bębenek...

Zatem do roboty. Przełknął ślinę. Duża mucha usiadła na trupie. Chłopak przez chwilę patrzył na swoją ofi arę. Młody człowiek, może dwadzieścia dwa albo dwadzieścia trzy lata. Prosta chłopska twarz. Półprzymknięte oczy. Spracowane dłonie. Wzięty w rekruty, przysłany tu, do obcego kraju, zaszlachtowany jak prosię.

Staszek wyobraził sobie chatę nad brzegiem Woł-

gi i staruszków czekających latami na powrót syna żoł-

nierza.

– Przepraszam – mruknął. – Ale sam rozumiesz, albo ty, albo ja...

Przeżegnał się i ruszył. Przebiegł dzielącą go od ściany budynku przestrzeń. Przy furmance nie został nikt.

Koń spokojnie przeżuwał obrok, lejce zaczepione były o palik. Staszek schylony przemknął się pod oknem. Ganek, drzwi. Usłyszał posapywanie i stukot podkutych buciorów. Z sieni wyłonił się starszy sołdat dźwigający na plecach szafk owy zegar. Łup był ciężki, żołnierz poczerwieniał z wysiłku. Staszek pchnął go z boku w pierś.

Klinga na chwilę zablokowała się wśród żeber, ale prze-

· 368 ·

Sfera Armilarna szła niemal na wylot. Wróg jęknął i runął. Szafk a przy-gniotła go do ziemi. Wagi i dzwonki chronometru wy-dały żałobny brzęk.

Z wnętrza dobiegła wymyślna wiązanka rosyjskich przekleństw. Najwyraźniej drugi rabuś trzymający spód zegara pomyślał, że jego kompan się potknął. Wyskoczył

i pochylił się nad leżącym. Staszek zdekapitował go jednym cięciem. Musiał trafi ć idealnie między kręgi szyj-ne, bo poczuł tylko lekkie spowolnienie ostrza tnącego tkankę. Koniec szabli zarył w piach. Głowa potoczyła się po dziedzińcu, z przeciętej szyi trysnęła krew i ciało zwaliło się z łomotem. Chłopak przeżegnał się i przestą-

pił trupa. Ten przygnieciony zegarem jeszcze się ruszał.

Został dobity jednym pchnięciem.

Jestem owczarkiem, powtarzał sobie Staszek, patrząc na grube krople krwi ściekające po głowni szabli. To jest wojna. Bronię niewinnych. Zagryzam wilki... Nie musia-

łem tu być. Przybyłem, by wykonać zadanie. Z własnej woli. Z wszelkimi konsekwencjami. Bóg wystawi mi za to rachunek. Pozostaje wierzyć, że nie będzie to rachunek nie do zapłacenia.

Na progu zawahał się na chwilę. Jak dotąd szło gład-ko. Zbyt gładko... Trzeba się uspokoić, ochłonąć. Odrzucić euforię. Zamrozić umysł. Poczuć znowu strach i realnie ocenić szanse. Nie jest Batmanem. Nie jest Su-permanem. Nie ma nawet tyle wprawy, co Maksym. Wygrał, bo atakował z zaskoczenia. Każde kolejne starcie może być ostatnie. Ilu widział zza węgła? Pięciu? Zaraz.

Furmanka... Jeden zapewne powoził. Obok, u koniowią-

zu stało jeszcze sześć wierzchowców.

· 369 ·

Andrzej Pilipiuk

– Usiekłem furmana i dwu. Czyli wewnątrz buszu-je jeszcze co najmniej czterech! – obliczył błyskawicznie. – Albo i więcej, na furmance mogło siedzieć kilku piechurów.

Skoczył do środka. Szeroka sień, na ścianie pano-plium ze starej broni. Zobaczył karabelki, była też ar-chaiczna batorówka podobna do tej, którą kiedyś podarował mu Kozak.

Zmienić szablę? Bez sensu. Dragonka dobrze leży w dłoni i jest ostra jak brzytwa.

Z pomieszczenia po lewej dobiegały jakieś łomoty.

Wśliznął się do wnętrza. Niestety, stara deska podłogi skrzypnęła pod jego stopą. Rosjanin grzebiący w szafi e na jego widok próbował sięgnąć do boku. Nie zdążył.

Padł pod ciosem szabli. Uderzenie prawie odrąbało mu głowę. Stal zatrzymała się na kościach obręczy barko-wej... Staszek wyczuł szóstym zmysłem, że ktoś stoi za nim. Pchnął na oślep nad lewym ramieniem. Głownia ugrzęzła w czymś miękkim. Odwrócił się na pięcie, głę-

biej wbijając klingę. Kolejny żołnierz niezdarnie usiło-wał powstrzymać krew. Dostał pod obojczyk. Posoka dosłownie sikała, palce zacisnął na ostrzu. Powoli osu-wał się plecami po ścianie.

Aorta – Staszek przypomniał sobie rysunek anato-miczny z podręcznika do biologii. Gdyby powstrzymać krwawienie, jest szansa... Może nie trzeba go zabijać?

Ranny nabrał głęboki haust powietrza. Zbierał się do krzyku? Chłopak wyszarpnął broń i dobił go szty-chem w krtań. Wrzask zamienił się w długi, głośny char-kot.

· 370 ·

Sfera Armilarna Trzeba, pomyślał Staszek ze smutkiem. Albo ja, albo oni. Zresztą, ja jestem na swojej ziemi, a oni... Nikt ich tu przecież nie zapraszał.

Pomieszczenie naprzeciw? Na palcach, lekko jak ba-letmistrz, zakradł się do środka, w twarz buchnął mu kłąb dymu niesionego przez przeciąg gdzieś z głębi budynku. Obok stołu w kałuży krwi leżały zwłoki czci-godnie wyglądającego starca.

Dziadek Heli – zrozumiał w jednej chwili.

W piersi nieboszczyka czerniały cztery okopcone dziury. W martwej dłoni nadal zaciskał rękojeść szabli.

Zdążył wyciągnąć z pochwy nie więcej niż czwartą część głowni.

Zastrzelili go. Z bliska... Niemal z przyłożenia. Nie ryzykowali starcia nawet z takim stuletnim staruszkiem.

Dalej leżała jeszcze kobieta w zapasce. Służąca? Och-mistrzyni? Klucznica? Nie żyła, pchnięto ją bagnetem.

Przeżegnał się po raz kolejny. Czuł, jak stygnie. Jak jego dusza krzepnie, zmienia się w lód. W stal. Wątpliwości znikły. Współczucie ulotniło się bez śladu. Pozostał tylko chłodny spokój. Zasłużyli na śmierć. Wszyscy. A on jest tutaj po to, by wykonać wyrok.

Żadnej litości dla bydlaków! – zacisnął wargi.

Z pomieszczenia naprzeciwko wyszedł kolejny okupant. Niósł pod pachą jakiś obraz. Dym musiał go prawie oślepić, wolną ręką tarł załzawione oczy. Staszek za-

łatwił go jednym nagłym pchnięciem w pierś. Szabla przygwoździła wroga do drewnianej ściany. Nie umarł

od razu. Stał, wybałuszając zdumione oczy. Przez chwilę próbował sięgnąć po swoją broń, ale palce nie chciały

· 371 ·

Andrzej Pilipiuk go już słuchać. Przyszpilony wyglądał niczym grotesko-wy owad przeszyty entomologiczną szpilą. Krew rzuciła mu się z ust. Opuścił głowę, podniósł z wysiłkiem, ale znowu opadła.

Staszek wyrwał klingę. Trup runął z łomotem na podłogę. Chłopak kontrolnie dźgnął w kark. Wiedział, że nie może niczego zaniedbać. Znowu nie poczuł nic.

Zabił bydlaka, jakby rozgniatał wesz. Zajrzał jeszcze do pomieszczenia, z którego wyszedł wróg. Alkierzyk, łóżko, elegancki intarsjowany sekretarzyk, składany oł-

tarzyk na ścianie, dwie stare skrzynie. Zamki wyłama-no. Jakieś dziewczęce fatałaszki rozrzucono po podłodze. Ściana zewnętrzna się paliła. Do środka ze szpar pomiędzy belkami napływał dym. Nikt się tu nie ukrył.

Cofnął się. Kolejne drzwi? Szparą buchał dym. Dotknął płyciny opuszkami palców i cofnął dłoń. Tamten alkierz musiał stać w płomieniach. Na parterze nie ma już żywego ducha. Zatem na górę. Ostatnich dwu. I...

Hela! – zmrużył oczy drażnione dymem.

Jakby na potwierdzenie, z piętra dobiegł rozpaczli-wy krzyk.

Za późno, pomyślał ze zgrozą Staszek.

W pędzie wyrwał broń z kabury. Ostatnie osiem schodków przesadził niemal jednym susem. Kopnął

z rozmachem drzwi. Strych był wysoki i rozległy. Stało tu kilka starych kufrów i szafk a z papierami.

Brat dziewczyny wygospodarował sobie niezły pokoik. Całość oświetlało spore okno w ścianie szczyto-wej. Przez szpary w podłodze snuły się delikatne smuż-

ki gryzącego dymu.

· 372 ·

Sfera Armilarna Staszek pojawił się w ostatniej chwili. Hela leżała na podłodze. Potężny drab zamierzał się właśnie, by przygwoździć ją bagnetem do desek. Chłopak bez wahania, prawie nie celując, strzelił mu w kark. Żołnierz nie zdą-

żył choćby jęknąć. Runął jak kłoda. Karabin potoczył

się w bok. Trup.

Strzeliłem człowiekowi w plecy, pomyślał Staszek.

Niehonorowo. Ale przecież musiałem. Liczyły się ułam-ki sekund...

Ostatni Rosjanin na widok rewolweru cofnął się w kąt i pobladł jak ściana. Rozejrzał się, okno było za daleko.

– Nawet nie próbuj – warknął chłopak.

– Niechaj mnie – bąknął po polsku. – Na dziedziń-

cu są moi ludzie. Moja śmierć nic ci nie da, a tylko...

– Są – potwierdził. – Ale nie przyjdą ci z pomocą.

Nie pomszczą nawet. Wysiekłem tę swołocz do nogi.

– Co?! – Ofi cer wytrzeszczył oczy.

– Wszyscy nie żyją. – Staszek rozłożył ręce i uśmiechnął się wrednie.

– To maruderzy – odezwała się Hela, nadal leżąc na wznak. Mówiła zupełnie spokojnie, jakby nie stoczy-

ła przed chwilą śmiertelnej walki o życie. – Grabią na własny rachunek. W zasadzie można by nawet oddać go carskiej żandarmerii, ale kruk krukowi oka nie wykole...

Mamy prawo go powiesić. W lamusie jest belka, koło-wrót i lina. Tam świniobicia urządzamy. Akurat odpowiednie miejsce dla takiego wieprza.

– Stryczek? – wykrztusił Rosjanin bardziej obrażo-ny niż przerażony. – Jestem ofi cerem i szlachcicem. To niehonorowo...

· 373 ·

Andrzej Pilipiuk

– A mordowanie starców i gwałcenie dziewcząt to niby honorowo? A rabowanie i palenie ludziom domów?

Nie wiedziałbyś, co to honor, nawet gdybyś się o niego potknął – prychnął Staszek. – Jesteś szlachcicem? Twoi przodkowie w grobach się przewracają! Jesteś ofi cerem?

Ciekawe, co twoi towarzysze pułkowi powiedzieliby, wi-dząc cię teraz... W twarz by zapewne napluli. Chcesz uczciwej walki? Tu jest Polska, więc niech ci będzie. Stawaj! – zawołał, dobywając szabli.

Rosjanin jednym płynnym ruchem wyrwał z pochwy swoją. Piękna, paradna dragonka ozdobiona na rękojeści monogramem cara Aleksandra tylko błysnęła.

Ruszył, składając się po drodze do kilku fi gur szermier-czych. Staszek wyobraził sobie, że Rip, Samiłło i Maksym stoją obok z ironicznymi uśmiechami, obserwując starcie.

Egzaminu ciąg dalszy, pomyślał. I znów stawka ta sama. Życie.

– Czy to operetka w Odessie? A może balet w Kijowie? – zakpił, widząc, jak wróg drobi nogami. – Bo mniemam, iż stołeczne sceny wymagają lepszych umiejętności.

Rosjanin poczerwieniał, syknął wściekle i ruszył do ataku. Staszek sparował dwa naprawdę mordercze szty-chy. Wróg był nieprawdopodobnie silny, szybki i zwin-ny. Przeszedł dobrą szkołę. Był też bardzo pewny siebie.

Jeszcze dwa uderzenia. Dym na poddaszu zgęstniał. Zaborca nacierał z furią i gracją zarazem. Przebierał nogami lekko, zaledwie muskając podłogę podeszwami. Koci krok. Staszek bez trudu wyobraził sobie przeciwnika na

· 374 ·

Sfera Armilarna balu w carskim pałacu, jak wiruje w tańcu z damami, elegancki, szarmancki...

Wojna obudziła w nim starannie skrywane bydlę, pomyślał. Dała okazję, by najgorsze cechy charakte-ru doszły do głosu... Na pochwie szabli ma nalutowany krzyż świętej Anny. Zdobył go na wojnie krymskiej, czy może odziedziczył broń po jakichś przodkach? Raczej to drugie, za młody chyba... A więc jak sądziłem, z dobrej rodziny czarna owieczka...

Za nisko ustawił zastawę, klinga drasnęła go po ciemieniu, rozcinając skórę. Rosjanin uskrzydlony sukce-sem natarł z furią. Staszek z trudem sparował grad uderzeń.

Powiedziała, że to maruderzy. Zatem to nie jest le-galna akcja pacyfi kacyjna, tylko odwala tu sobie lewiznę.

Mord, gwałt i rabunek, ewentualnie łapówy dla wyż-

szych szarży, żeby przymknięto oko. Noga mu się powinęła i on o tym wie. Musi zabić mnie, potem zamorduje Helę, pomyślał Staszek. Świadkowie w piachu, śmierć podkomendnych i spalenie dworu jakoś dowódcy wy-tłumaczy. Ot, choćby powie, że wpadli w zasadzkę powstańców i tylko on się przedarł...

Tym razem klinga musnęła mu skroń. Zapiekło. Poczuł, jak ogarnia go mdlące przerażenie. Wróg był lepszy. Po prostu lepszy.

Trzeba było go zastrzelić, pomyślał gorączkowo. Ale przecież nie mogłem. Tu jest Polska, powtórzył w my-

ślach. Jestem Polakiem. Musiałem zachować się tak jak trzeba. Bo gdybym palnął mu między ślepia, straciłbym honor. A wtedy to on, nawet martwy, odniósłby zwycię-

· 375 ·

Andrzej Pilipiuk stwo... Ale czy mam prawo szafować życiem Heli? Przecież zabije ją, gdy tylko mnie usiecze!

Dragonka musnęła Staszkowi ucho. Zdążył się uchylić, ale poczuł, jak krew z rozchlastanej małżowiny cieknie mu po szyi. Znowu spadł na niego cały grad szybkich, silnych, trudnych do sparowania ciosów.

Mam rewolwer, uświadomił sobie. W kaburze u boku. Mogę po niego sięgnąć... Ale... Nie! – przezwyciężył pokusę.

I naraz znalazł rozwiązanie. Rosjanin cofnął się, by chwilę odpocząć. Sapał zmęczony. Staszek sięgnął do pasa, jedną ręką odpiął klamrę, opuścił pas z kaburą na podłogę i stopą pchnął w stronę Heli. Wróg zauważył.

Burknął coś gniewnie i znowu zaatakował wściekle. Staszek zdołał zastawić się szablą. Tępa strona własnej klingi uderzyła go w ramię, aż zobaczył wszystkie gwiazdy, lecz na szczęście kości wytrzymały.

Kątem oka ujrzał, jak Hela wyjmuje rewolwer z kabury. Sprawdziła, czy nabity. Widać było, że nie pierwszy raz trzyma broń w ręce.

Wygrałem, uświadomił sobie. Zachowałem się godnie. Odepchnąłem pokusę. A teraz Hela ma broń. Jest bezpieczna. Niezależnie od tego, czy przeżyję to starcie czy nie – ona ocaleje. Ja zachowałem honor. Ona zachowa życie. Może o to chodziło w tym wszystkim? – Przypomniał sobie rozmowę z alchemikiem. Może to jest, a właściwie było, moje przeznaczenie: uratować Helę.

Na przekór wszystkiemu, niezależnie od ceny, jaką trzeba będzie za to zapłacić...

· 376 ·

Sfera Armilarna Spłynął na niego ogromny spokój. I naraz spostrzegł, że coś się zmieniło. Do tej pory jedynie odpierał ataki.

Teraz, gdy główna troska uleciała, zaczął walczyć bardziej świadomie.

Do tej pory bronił się przed Rosjaninem, zakładając podświadomie, że tamten jest o wiele lepszym szermierzem.

Jak owca, która spotkała wilka, przemknęło mu przez głowę. A przecież... Przecież nie jestem owcą. Ja jestem owczarkiem! Szkolili mnie dwaj Kozacy i doskonały holenderski szermierz, w dodatku uczeń weneckich szermierzy.

Poznawał przeciwnika. Styl, technikę. Rosjanin też zauważył zmianę w zachowaniu Staszka. Zwiększył siłę ataków, by jak najszybciej rozstrzygnąć tę walkę na swoją korzyść. Jego wargi poruszały się. Subwokalizacja?

Melodia, uświadomił sobie nagle chłopak. On przecież tańczy! Porusza się w rytmie czegoś, co słyszy w swojej głowie. Gdybym tylko zdołał odgadnąć, co...

Trzeba było uważać na lekcjach muzyki. Cios z góry, na-stępny będzie też z góry, a potem z boku? – spróbował

przewidzieć.

Przypuszczenia się potwierdziły. Ofi cer walczył zatem bardzo dobrze, ale schematycznie. Jego ataki moż-

na było do pewnego stopnia rozszyfrować. Nie czuł

szabli. Niczym pilny uczeń wykuł na blachę, jak nią skutecznie machać. I tyle. Sprawny rzemieślnik, lecz nie artysta. Zdolny do improwizacji tylko do pewnego stopnia.

· 377 ·

Andrzej Pilipiuk

– Coś ci ta muzyka nie podchodzi – warknął Staszek. – Może zaśpiewaj sobie „Boże chroń cara”?

Rosjanin pobladł, widząc, że przeciwnik odgadł sekret przekazany mu najwidoczniej przez nauczyciela.

Chłopak przeszedł gładko od obrony do ataku. Ominął blok, ciął lekko, jakby od niechcenia. Koniec głowni rozharatał Rosjaninowi łuk brwiowy.

– Proklatyj lach – parsknął ofi cer, wywijając swoją dragonką straszliwe młynki. – Ubiju kak sobaku...

– Uwy! – zakpił Staszek, błyskawicznymi zastawami parując jego uderzenia, i naraz zaszczekał jak pies, a potem parsknął serdecznym śmiechem.

Przypomniał sobie radę Ripa van der Trippa: rozprosz uwagę przeciwnika. Zrób coś dziwnego. Zaszczekaj. Zamucz jak krowa.

Rosjanin cofnął się zdumiony, a może nawet przestraszony.

– Kiepsko car szkoli swoich siepaczy – powiedział

zupełnie spokojnie Staszek. – Z wiekowym starcem, schorowaną służącą i nieletnią panną jeszcze potrafi cie sobie od biedy poradzić, zwłaszcza jak uderzycie w kupie i z zaskoczenia. Siedmiu na jednego starowinę, na tyle jeszcze macie odwagi. Ale wystarczy, by drogę wam za-stąpił jeden chłopak, nawet nie mężczyzna w sile wieku, ale młokos z mlekiem pod wąsem, i zaraz kładziecie się na ziemię jak pokos zboża. Widzisz, co trzymam w ręce?

Rosjanin spojrzał odruchowo.

– Tak, to wasza broń. Szabla jednego z twych podkomendnych. Zabrałem z jego trupa – syknął Staszek. –

Przechodziłem obok. Nie miałem przy sobie nawet

· 378 ·

Sfera Armilarna kozika. Ruszyłem do boju jak stałem. Zdobyłem broń w walce, gołymi rękami, jak zaporoski Kozak. I choć ledwie palców mi wystarcza, by rękojeść dobrze uchwycić, siedmiu twoich ludzi życie postradało z mojej ręki, a tu na strychu nawet nie zauważyliście tego.

Ofi cer poczerwieniał z wściekłości.

– Kim ty jesteś? – syknął zdumiony.

– Po trosze jestem każdym, kto mnie szkolił. Zapo-roskim Kozakiem, gdańskim kupcem, weneckim szermierzem. A przede wszystkim jestem polskim owczarkiem, który zagryza wilki. – Zaszczekał znowu. – Ale gdy trzeba, umiem też zmienić się w lisa Reinicke de Vos!

Ciął nagle, silnie i podstępnie. Rosjanin wywinął się tylko dzięki szczęściu. Radosne szczekanie znów rozbrzmiało na poddaszu.

– Małczi!

Widząc grymas na jego gębie, Staszek znowu się uśmiechnął. Nie dostał nawet zadyszki, podczas gdy przeciwnik zdrowo się już zasapał. Rosjanin ruszył do ataku jak rozwścieczony niedźwiedź. Kolejne złożenia, kolejne sparowane ciosy. Był nadal niezwykle szybki i silny, ale teraz chłopak widział wszystkie luki w zastosowa-nym systemie obrony. Odskoczyli od siebie.

Staszek tym razem miauknął jak marcowa kotka.

Rosjanin wściekły do imentu ostatecznie stracił rytm.

Zagapił się na chwilę. Staszek znalazł się za jego plecami. Dotknął końcem klingi kręgosłupa. Wystarczyło pchnąć. Ofi cer zamarł.

– Tu jest Polska – syknął chłopak. – Tu nie atakuje-my od tyłu, bo to nie honor dla nas. Odwróć się, ścierwo,

· 379 ·

Andrzej Pilipiuk bym mógł patrzeć ci w oczy, gdy wypruję fl aki. – Zrobił mu miejsce.

Wróg odwrócił się, płynnym ruchem wyprowadzając straszliwy cios. Lecz Staszek to przewidział. Klinga przecięła tylko powietrze. Wymienili kilka szybkich cięć.

Jednak Rosjanin stracił pewność siebie. W jego oczach pojawił się strach. A gdy chłopak znowu wesoło zamu-czał, lęk zmienił się w przerażenie. Hela, milcząc, stała w kącie. Trzymała rewolwer w smukłej dłoni. Czekała...

Mogę go zabić, pomyślał Staszek. Mam prawo i mam możliwości. Ale... To jednak człowiek. Podły, chciwy, zbrodniarz nawet, ale człowiek. Zabiłem już dziś siedmiu. Siedem śmierci, by pomścić staruszka i klucznicę oraz by ocalić pannę dziedziczkę. To dobra cena. Dziewczyna też jest bezpieczna. A przeciągająca się walka to ryzyko. Muszę podłożyć bombę i wiać ze strychu, zanim pojawi się tu Skrat. Wystarczy...

Przypomniał sobie kładki kominiarskie na dachach gdańskich kamienic. I młodego Norwega, tego, który strzelił do Heli z kuszy. Przed oczyma stanęli mu wszyscy usieczeni podkomendni ofi cera. Chłód odpływał.

I naraz wydało mu się, że czas zatoczył krąg. Że znowu stoi przed tym samym wyzwaniem. Przed tą samą pró-

bą. Może zabić albo...

Cofnął się dwa kroki i opuścił szablę. Rosjanin opuś-

cił swoją. Stali zasapani niczym pies i niedźwiedź, gotowi za chwilę znowu skoczyć sobie do gardeł.

– Poddaj się – syknął po rosyjsku Staszek. – Rzuć broń. Odwróć się tyłem, bym mógł spętać ci ręce. Przegrałeś i wiesz o tym. Mogłem cię zaszlachtować już tu-

· 380 ·

Sfera Armilarna zin razy. Ale nie chcę nikogo więcej zabijać. Osądzi cię powstańczy trybunał Rządu Narodowego.

– Ty... – Ofi cer nie dokończył.

Huk wystrzału niemal ogłuszył Staszka. Rosjanin zwalił się na deski jak wór szmat. Uniósł dłoń do rany w piersi. Krew rzuciła mu się z ust. Próbował złapać oddech, lecz nie był w stanie.

Chłopak obejrzał się zdumiony. Hela opuściła dy-miącą lufę. Wyglądała na zdrowo rozzłoszczoną.

– To nie gruziński balet, by kwadrans jeszcze z szablami tańczyć – parsknęła. – Też pan wymyśliłeś! Jury-sta-idealista się znalazł! – łajała. – To jest wojna! Przed trybunał świnię wlec cholera wie dokąd? Wszak nie wiemy nawet, czy Rząd Narodowy funkcjonuje jeszcze, ani gdzie go szukać! A nawet gdyby, wszak wyrok może być tylko jeden. Szkoda zachodu. To mój dwór i mój mają-

tek. My szlachta z dziada pradziada tu osiadła. Jam po dziadka śmierci z rodu ostatnia, zatem wedle prawa na tej ziemi, w dobrach swoich sądy czynić mogę. A on jak złodziej i zbójca pochwycony u gumna. Psu psia śmierć. Ki-jami go fornale zatłuc powinni na dziedzińcu. I nie trza trybunałów fatygować! Sam wszak pan powiedziałeś, że na ofi cera nawet tak parszywej armii się nie nadawał, a szlachectwo swe psie wraz z honorem w łajnie zatracił...

– Ale... – wykrztusił.

– A nad czym tu dumać?

Jednym ruchem pchnęła kciukiem bębenek i nawet nie patrząc, dobiła rannego drugim strzałem. Mózg chlapnął na deski. Stopy i dłonie uderzyły parokrotnie o podłogę i ciało znieruchomiało.

· 381 ·

Andrzej Pilipiuk Dym sączył się szparami, wypełniał poddasze, szczy-pał w oczy i utrudniał oddychanie. Pachniało spalonym prochem, krwią, śmiercią. Hela podniosła upuszczoną szablę Rosjanina, odpięła nieboszczykowi pochwę. Musnęła opuszkami palców nalutowany na pochwie order.

Wsunęła broń na miejsce. Teraz dopiero stanęła przed swoim wybawcą. Otaksowała go jednym spojrzeniem, a na twarzy odmalowało się zdumienie. Archaiczność stroju wprawiła Helę w widoczną konfuzję.

– Pani. – Staszek skłonił się głęboko, tak jak kiedyś, dawno temu, w Gdańsku nauczył go Artur. – Jestem zaszczycony, że mogłem uratować tak uroczą istotę.

– Mój panie! – Ponownie spiorunowała go gniew-nym wzrokiem. – Dziękuję za ocalenie życia i czci. Rozumiem wzburzenie walką, albo i rana w skroń zadana umysł waści miesza w tym stopniu, iż za ładną mnie pan poczytujesz, ale nie czas to i nie miejsce na durne kom-plementa. Mój dom płonie. Ciała dziadka mego i służą-

cej zaufanej winny godnie w ziemi spocząć, nie zaś w og-niu zgorzeć! Pomóżcie, proszę, na dziedziniec je wynieść.

Potem rodzinne pamiątki spróbujemy ratować...

Połajanka pieściła mu uszy niczym najpiękniejsza muzyka. Cudownie było widzieć Helę znowu, żywą i zagniewaną... Z największym trudem powstrzymał

się, by jej nie dotknąć. Wzrok, słuch, węch nawet, zasypywały mózg lawiną wspomnień. Ale chciał jeszcze jednym zmysłem potwierdzić, że to wszystko dzieje się naprawdę...

Ruszyła pierwsza po stromych schodach. Staszek wy-jął z kieszeni otrzymaną od kota bombę i położył pod

· 382 ·

Sfera Armilarna szafk ą. A potem zszedł za dziewczyną. Patrzył na znajomą suknię z zielonego jedwabiu i ogniście rudy warkocz jak żmija podskakujący na plecach. Czuł jej zapach, mieszaninę woni potu, mydła, pudru i lawendy. Obrazy napływały same. Ukrywanie się w dawnym beginażu, przeprawa przez dzikie norweskie góry, gościna u pani Agaty...

Mam, co chciałem, pomyślał. Nie jest ładna. Ma cha-rakterek. Potrafi pokazać pazurki, co w jej przypadku znaczy: kata powiesić, wroga zarąbać czekanikiem na szlaku albo zastrzelić z zimną krwią! Ale uratowałem ją i tylko to się liczy. Teraz wystarczy, idąc przez życie, spróbować dotrzymać jej kroku...

Nieoczekiwanie Hela obejrzała się przez ramię.

– Dobrze wyszkolony piesek i niedźwiedzia od owczarni odgoni – odezwała się w zadumie. – Mam w kuchni oliwę i szarpie. Rany waści zaraz opatrzę. –

Uśmiechnęła się ciepło.

Totenschein, przypomniał sobie słowa uczonego alchemika. Ważna karta rzucona przez Boga na stół w od-wiecznej walce dobra ze złem. Szczególnie narażona, szczególnie chroniona. I ma zadanie do wypełnienia.

Zadanie tak ważne, że dokonało się coś absolutnie niemożliwego. Cud nieomal. Zamordowana i pogrzebana w szesnastowiecznym Gdańsku, idzie przede mną żywa, cała i zdrowa...

Obejrzała się ponownie i znów jej wargi drgnęły lekko. I zrozumiał, że dla tego jednego uśmiechu warto było zrobić to wszystko, czego dokonał. Skoczyć i na zawsze utknąć w obcej epoce. Z gołymi rękoma iść na ośmiu

· 383 ·

Andrzej Pilipiuk wrogów. Wysiec bez litości carskich siepaczy. Wiedział, że aby ujrzeć go ponownie, gotów jest zrobić wszystko, co jeszcze rozkaże... Odnalazł swoje przeznaczenie. Cel istnienia. Zadanie, dla wypełnienia którego przyszedł na świat. Jakby ostatni element układanki trafi ł na swoje miejsce.

Potknąłem się o stosik książek i rąbnąłem czołem w szafę, aż drzwiczki wypadły. Potrząsnąłem głową. Rozejrzałem się. Moje mieszkanie... Spojrzałem odruchowo na elektroniczny zegar wiszący nad biurkiem. Dzień za-głady, szósta rano. Przez chwilę czułem strach, a potem się przemogłem. Czułem, że kot nie wyciąłby mi takiego numeru. Kataklizm anulowany...

– Wreszcie w domu – westchnąłem.

Ulga, którą czułem, totalnie mnie oszołomiła.

No, no, zdumiał się diabeł. W życiu nie sądziłem, że cię tu jeszcze zobaczę... Ale to znakomicie, zdemoralizo-wany w przeszłości, w tych dekadenckich czasach z pewnością narozrabiasz gorzej niż pijany zając.

Zrzuciłem szesnastowieczne łachy, wskoczyłem do kabiny i wziąłem długi prysznic. Długo tarłem ciało szorstką gąbką i zlewałem żelem myjącym. Zdążyłem zapomnieć, że mydło może tak cudownie się pienić i tak ładnie pachnieć... Spłukałem włosy, używając połowy butelki whisky.

Spróbujcie, drogie weszki, czegoś smacznego przed egzekucją... – podśmiewał się diabeł.

Wytarłem się czystym, grubym ręcznikiem frotté.

Spojrzałem w lustro...

· 384 ·

Sfera Armilarna

– O, kuźwa... – sapnąłem.

Uganiając się za tym całym Okiem Jelenia, postarza-

łem się o dobre dziesięć lat. Twarz spaliło mi wiosenne słońce Gotlandii i morskie wiatry. Po okresie uwięzienia i choroby w kącikach oczu pojawiło się kilka zmarszczek. Ale ciało okrzepło, mięśnie wyraźniej rysowały się pod ogorzałą skórą. Oczy nabrały blasku, patrzyły zawadiac ko spod krzaczastych brwi. Na ciele przybyło mi blizn, na dłoniach miałem odciski.

Najwyżej nasz dyro pomyśli, że miałem ciężki weekend, pomyślałem z humorem.

Raczej, że chlałeś dwa dni i do tego przedawkowałeś kokę, dogadywał diabeł. Jeszcze cię z roboty wyleje... Za pijaństwo, narkomanię i rozkład moralny. I pomyśl, co kochani uczniowie wydumają...

Wyleje z roboty? – zamarłem w pół ruchu. W zasadzie dobry pomysł!

Odpaliłem komputer. Nie sądziłem nigdy, że logo systemu operacyjnego może tak mnie ucieszyć. Przejrzałem pocztę, potem uruchomiłem edytor tekstu. Nim w elektrycznym dzbanku zagrzała się woda na kawę, miałem już wydrukowane wymówienie. Zachichota-

łem, wyobrażając sobie minę zwierzchnika. No cóż, mój drogi czerstwo-chlebodawco, życie jest za krótkie i zbyt piękne, by tracić je na jałowym trudzie uczenia jołopów podstaw arkusza kalkulacyjnego...

A zatem plan dnia jest prosty. Najpierw gonię do szkoły, tylko po to, by rzucić tę głupią robotę. Potem do kościoła na poranną mszę. Chyba wypada podzię-

kować... Następnie dobry antykwariat jubilerski, kupię

· 385 ·

Andrzej Pilipiuk ładny pierścionek. Potem do kwiaciarni po bukiet róż i do biblioteki. O trzynastej, akurat w czasie przerwy obiadowej, oświadczam się Zuzannie...

Znowu spuści cię ze schodów, ostrzegł diabeł. Pa-miętasz, co było w zeszłym roku?

– Jak mi pogoni kota, odczekam miesiąc, kupię ładniejszy pierścionek i oświadczę się jeszcze raz, odgryzłem się. Do trzech razy sztuka! Poza tym poniekąd mnie zaprosiła...

Nigdzie cię nie zapraszała, naćpałeś się i miałeś urojenia oniryczne, dogadywał kosmaty, ale miałem to gdzieś.

· 386 ·

Epilog

Długo wzbraniała się przed tą wycieczką. Twierdzi-

ła, że to nie wypada. W dodatku nie mogła zrozumieć, dlaczego długi weekend jedenastego listopada spędzić chcę w tak niegościnnym miejscu jak Gotlandia.

A jednak w końcu zgodziła się ze mną jechać. Polecie-liśmy samolotem przez Sztokholm. Znalazłem pieroń-

sko drogi hotelik w samym centrum starego Visby. Przeszliśmy się po muzeach i zjedliśmy w restauracyjce stek z renifera. Było paskudne, jesienne popołudnie. Mżyło i bibliotekareczka stanowczo oświadczyła, że nie interesuje ją jakiś wydumany mieszek dukatów, woli posie-dzieć z książką w ciepłym i suchym hotelowym pokoiku.

Ruszyłem zatem na poszukiwania sam.

Wyszedłem przez średniowieczną bramę. Mur, choć zniszczony, wyglądał niemal jak wtedy. Odszukałem odpowiednią basztę i odmierzyłem siedem kroków. Nikt mi nie przeszkadzał, ulewa wygnała wszystkich spacero-wiczów. Nad Visby zapadał już listopadowy mrok. Kamień częściowo pokryła ziemia, ale znalazłem go bez

· 387 ·

Andrzej Pilipiuk trudu. Wyrwałem głaz z gleby. Wryłem się pół metra w głąb... Kopałem nożem, aż o coś zachrobotał.

– Co jest grane? – zdziwiłem się, widząc garnczek.

Obkopałem naczynie wokoło. Wydobyłem. Przeżeg-nałem się i zdjąłem uszczelnioną woskiem pokrywę. Zanurzyłem palce. Zamiast cienkich złotych blaszek dukatów znalazłem znacznie grubsze monety. Wyjąłem jedną i oświetliłem latareczką wbudowaną w telefon komórkowy. Na mojej dłoni leżała duża złota dwudziestodo-larówka z połowy dziewiętnastego wieku.

– Co, do cholery... – wykrztusiłem.

A potem domyśliłem się. Staszek! Widać pożyczył

sobie złoto, a potem oddał w innej walucie. Pod mone-tami tkwiła mała apteczna butelka z dobrze zalakowaną szyjką. Wyjąłem zwitek pożółkłego, zetlałego papieru.

Czytałem, przyświecając sobie telefonem.

Drogi Przyjacielu,

Umykając z Europy, pozwoliliśmy sobie pożyczyć tę garść kruszcu. Zwracamy niniejszym całą kwotę z nawiązką i podziękowaniami. Przepraszam, że bez pytania i bez stosownego błogosławieństwa poślubiłem Twoją przybraną córkę, ale pewnie i tak byś się zgodził. Bywaj zdrów.

Powodzenia w walce z systemem szkolnym i podobnymi mi leserami, których musisz uczyć. A może... masz ochotę czegoś poszukać?

Poniżej czerniały podpisy jego i Heli.

– Powodzenia, dzieciaki – szepnąłem i zamyśliłem się nad sensem swoich słów.

· 388 ·

Andrzej Pilipiuk Oboje nie żyją od co najmniej stu lat... Te monety. Staszek najwyraźniej zrealizował swoje plany. Pojechał szukać złota. Do Kalifornii, nad rzekę Sacramento, może dotarł do Klondike, całe dekady przed konkuren-cją... Uśmiechnąłem się w duchu. Pogrzebię w starych gazetach, spróbuję przez Internet spenetrować amery-kańskie archiwa. Dowiem się, co udało mu się osiągnąć.

Jak wysoko zdołał skoczyć.

Za te pieniądze mogę kupić jacht z cedrowego drewna nabity miedzianymi gwoździami, nazwać go „Srebrna Łania” i spędzić resztę życia, pływając po dawnych hanzeatyckich portach.

Ciemny wał chmur zwiastował nadciągającą burzę.

Pora wracać do hotelu. Przesypałem monety do woreczka. Dobre cztery kilogramy kruszcu. Jak, u diabła, prze-mycę to do kraju?! Coś brzęknęło. W garnku ukryto jeszcze jeden przedmiot. Wydobyłem go.

Bransoletę wykonano z grubej miedzianej blachy.

Przez ponad sto lat poważnie zaśniedziała i pokryła się grynszpanem, jednak przez warstwę śniedzi prześwity-wały jakieś grawerowane rysunki i napisy. Mapa? Póź-

niej się zobaczy...

Zrobiło się już zupełnie ciemno. Zaczął padać deszcz.

Ruszyłem szybkim krokiem w stronę bramy. Nieoczekiwanie błyskawica rozdarła niebo. W nagłym rozbłysku spostrzegłem przy drodze rząd postaci. Staszek, Hela, Agata, Artur, Maksym, obaj Rosjanie, Marius Kowalik i Grzegorz Grot. Nie brakowało nawet małej Grety i Hansa. Duchy? Nie bałem się. Ruszyłem im na spotkanie. Jednak gdy kolejne wyładowanie oświetliło ziemię

· 390 ·

Sfera Armilarna

Gotlandii, ujrzałem w tym miejscu tylko grupę krzewów.

Potem wszystko i tak zasłoniła ulewa...

Koniec

· 391 ·

Posłowie

Nie cierpię pisać posłowi, ale zdaje się, znowu trzeba... Pisząc ten cykl, dostałem dziesiątki maili, w których czytelnicy wyrażali swoje wątpliwości lub zapytywali, jak to się stało, że postanowiłem opowiedzieć tę historię.

Początków cyklu trzeba szukać bardzo głębo-ko. Moja fascynacja Skandynawią poprzedziła o dekadę zainteresowanie Hanzą. Rodziła się w połowie lat osiemdziesiątych, z lektury książek Astrid Lindgren, z emitowanego w tv serialu o przygodach Pippi. Ze świadomości, że tam, po drugiej stronie Bałtyku, jest fajny kraj... W tym okresie w moje ręce wpadł katalog szwedzkiego domu handlowego. Przechowuję go nadal, jak relikwię. Zmienił mój sposób myślenia. Na jego kartach ujrzałem inny świat. Elegancko ubranych ludzi, domki, pomosty, łódki... Mój ojciec z racji kontaktów korespondencyjnych miał też piękny album o zoo w szwedzkim Boras. Te materiały pobudziły moją jede-nastoletnią wyobraźnię i wywołały głęboką fascynację

· 392 ·

Posłowie

tamtymi krajami. Pokazywały bowiem świat kolorowy, dostatni, diametralnie odmienny od szarego socjali-stycznego syfu, który widziałem wokół siebie.

W maju 1999 roku uzbierałem niewielki stosik bank-notów. Pierwsze trzy tysiączki zarobione na fuchach.

Nadchodziło lato... Swoją rolę odegrała też ulotka o bi-letach Inter-Rail w gablocie na Dworcu Centralnym w Warszawie. U progu tamtego lata, po raz pierwszy w życiu, dysponowałem jednocześnie czasem i pieniędz-mi. Zabrałem ojca, wyciągnęliśmy namiot i plecaki ku-rzące się od kilku lat w garderobie i pojechaliśmy na trzytygodniową włóczęgę po Skandynawii.

Było, jak to mówią: biednie, ale wesoło. Poznaliśmy na własnej skórze szokujące różnice cen. Szwecja, a potem Norwegia pokazały nam dobitnie, że jesteśmy chłopami pańszczyźnianymi jednoczącej się Europy. Nędza-rzami, którzy weszli do karczmy dla szlachty i mogą co najwyżej w osłupieniu gapić się na cennik. Dwa razy przez cały pobyt napiliśmy się piwa. Raz zjedliśmy pizzę w lokaliku. By zaoszczędzić na tamtejszym pks-ie pewnego dnia przeszliśmy pieszo trzydzieści dwa kilometry po górach. Ale zobaczyliśmy naprawdę dużo. I nie żałowaliśmy na bilety do muzeów!

Odwiedziliśmy Bodo – krainę, w której rozgrywa się akcja Norweskiego dziennika. Na ścianie średniowiecznego kościółka Bodinkyrka ujrzałem epita-fi um osiemnastowiecznego mieszkańca tamtych stron, Huliera Hansavritsona. Wykuta w kamieniu podobi-zna nieboszczyka ujęła mnie miną – jednocześnie chytrą i sympatyczną. Po latach wykorzystałem to imię

· 393 ·

Andrzej Pilipiuk i nazwisko, tworząc dwie postaci: bohatera mojej książ-

ki i jego brata.

Wracając na południe, obejrzeliśmy katedrę Nidaros w Trondheim. Monumentalna budowla została straszliwie zniszczona w szesnastym stuleciu, a odbudowywa-na była przez całe dekady dziewiętnastego i dwudziestego wieku. W Bergen przeszliśmy się po Gamle Bryggen, zwiedziliśmy muzeum hanzeatyckie i położone opodal muzeum archeologiczne. Co najważniejsze, odetchnę-

liśmy klimatem dawnych epok. Przeszedłem się zaułka-mi wśród domów zbudowanych w początkach osiem-nastego stulecia na wzór wcześniejszych, strawionych przez pożar. Obejrzałem kuchnię w domu wspólnym, zajrzałem do kupieckich łóżek... Dla archeologa było to ogromne przeżycie. W Polsce podobne obiekty odkopu-je się w postaci niedopalonych belek legarowych na Ołowiance czy Wyspie Spichrzów w Gdańsku. Tam wszystko stoi. Można podejść. Dotknąć. Obejrzeć, jak łączone są belki, jakie zawiasy stosowano.

Błędny adres w przewodniku zmusił nas do kilka-krotnego przemierzenia długachnej Kong Oscar Gattan.

W końcu jednak trafi liśmy do muzeum trądu zorgani-zowanego w dawnym bergeńskim leprozorium.

Już wówczas, zauroczony plątaniną uliczek i pasa-

ży, planowałem napisać coś o dzielnicy hanzeatyckiej, o epoce dzielnych żeglarzy i kupców żyjących niegdyś w tych domach. W tej scenerii chciałem osadzić opowieść o walce z trądem. Jednak, doczytawszy po powrocie do Warszawy monografi e naukowe, trafi łem na doktora Gerharda Armauera Hansena i jego mentora

· 394 ·

Posłowie

Daniela Danielsena. Uznałem, że grzechem byłoby pominąć tak nietuzinkowe postaci. Pomysł hanzeatycki chwilowo trafi ł do magazynu. Jednak to pierwsze ziarno zasiane zostało wówczas.

Wiosną 2000 roku siadłem do pisania kolejnych dwu tomów kontynuacji przygód Pana Samochodzika.

Pierwszy zatytułowany Pan Samochodzik i Oko Jelenia opowiadać miał, jak słynny detektyw i jego pomocnik stają wobec naprawdę trudnego zadania. W jednym z europejskich banków na początku dziewiętnastego wieku złożono pieniądze pochodzące ze sprzedaży domu hanzeatyckiego w Lubece. Podjąć depozyt (oraz odsetki narosłe przez sto osiemdziesiąt lat) można, je-

śli okaże się urzędnikom tajną pieczęć Ligi wygrawero-waną w szmaragdzie, zwanym Okiem Jelenia. Problem w tym, że po raz ostatni widziano go przed trzystu laty.

Widok drewnianej jeleniej głowy zdobiącej jeden ze starych kupieckich domów w Gamle Bryggen podsunął mi iście szatański pomysł – w fi nałowej scenie bohaterowie odnaleźć mieli pieczęć... w oku rzeźby.

Pisząc, przyłożyłem się naprawdę solidnie. Przeczytałem szereg publikacji, porobiłem notatki. Niestety, jak na złość, powieść ta nie przypadła wydawcy do gustu.

Projekt wydawania kontynuacji przeżywał wówczas bardzo trudne chwile, był to sam dołek kolejnej rece-sji, nakład leciał na łeb na szyję – ludzie oszczędzali na książkach.

Dopiero po ponad roku, zmieniwszy tytułowy artefakt, przerobiwszy pomysł i napisawszy niemal połowę tomu od nowa, opublikowałem tę książkę pod tytułem

· 395 ·

Andrzej Pilipiuk Pan Samochodzik i Relikwiarz świętego Olafa. Czemu tak? Stwierdziłem, że tytuł Oko Jelenia i pomysł z tajną pieczęcią są jednymi z najlepszych, jakie zdołałem w życiu wymyślić. Postanowiłem je chwilowo zmagazynować, zaoszczędzić na lepsze czasy, na czasy, gdy zamiast fuch sygnowanych pseudonimem, będę mógł pisać własne powieści i wydam je pod własnym nazwiskiem. Uczyniłem słusznie, wierząc w swoją gwiazdę.

Przez kolejne lata moje życie uległo burzliwym zmianom. W 2001 roku dzięki niesamowitemu zbiego-wi przypadków odzyskałem cenną rodzinną pamiątkę.

I nagle jakbym zakrzywił czasoprzestrzeń. Wszystko, co dotąd szwankowało, zaczęło się układać. Nawiązałem współpracę z „Fabryką Słów”, zacząłem wydawać książ-

ki pod własnym nazwiskiem i pisane wedle własnych pomysłów. W ciągu kilku lat żmudnej, mrówczej pracy zbudowałem sobie markę i osiągnąłem pozycję na tyle dobrą, by zyskać swobodę twórczą, pozwalającą na pisanie rzeczy niekoniecznie komercyjnych.

Nadszedł zatem czas na odkurzenie starego projektu. Czekało na mnie sto czterdzieści centymetrów półki, na której latami gromadziłem publikacje na temat historii Hanzy i Europy tego okresu, oraz albumy z przy-datnymi reprodukcjami. Zaczęła się pierońsko żmudna praca. Aby w miarę wiernie oddać obraz epoki, potrzebowałem setek drobnych detali. Z jakich misek jadano?

Co jadano? Z jakich naczyń pito? Co pito? Gdzie i jak spano? Czym szklono okna? Jakie sprzęty można było znaleźć w tym czasie w wiejskiej chacie? A jakie w miejskim domu?

· 396 ·

Posłowie

Miałem za sobą kolejną wyprawę po Skandynawii.

Tym razem pojechałem z narzeczoną w podróż przed-

ślubną. Mieliśmy w planach zakup mieszkania – wiedzieliśmy, że za rok będziemy bezlitośnie przyduszeni kredytami. Ponownie odwiedziłem Trondheim i Bergen.

W Trondheim tym razem oprócz katedry zwiedziliśmy dokładnie muzeum archeologiczne. Urządzone w pała-cu biskupim i dobudowanym budynku ekspozycyjnym pozwoliło poznać mniej więcej kulturę materialną tego zakątka świata.

Resztę rekonstruowałem tak, jak mnie tego uczył na studiach mój promotor, profesor Jerzy Kruppé. Życie codzienne i jego detale odgadywałem, analizując dzieła malarskie i rysunki z epoki. Wiele informacji dostarczy-

ły obrazy Pietera Bruegla, na przykład wesela chłopskie –

wprawdzie są to sceny życia w Niderlandach i księstwach północnoniemieckich, ale poziom kultury materialnej był zbliżony w większości miast portowych. Zbliżony, choć oczywiście nie identyczny. Ówczesna globalizacja wyglądała inaczej niż obecna. Obraz ogólny był zapewne podobny, detale wymagały uszczegółowienia. Inne były stroje, trochę inne uzbrojenie...

Już pierwszy tom był wyzwaniem. Dzisiejsze Trondheim to szerokie ulice wytyczone pod sznurek po wielkim pożarze w początkach dziewiętnastego wieku. Niewiele obiektów pamięta czasy, w których rozgrywa się akcja Oka Jelenia. Najstarszy plan miasta, do jakiego udało mi się dotrzeć, jest o kilkadziesiąt lat późniejszy. Raz tylko widziałem obrazek z „Civitates Orbis Terrarum” pokazujący ogólny widok miasta w końcu

· 397 ·

Andrzej Pilipiuk szesnastego stulecia. Pewne wyobrażenie o zabudowie dały mi jednak dwa fragmentaryczne plany siatki ulic, wykreślone na podstawie badań wykopaliskowych w pobliżu dwu nieistniejących dziś średniowiecznych kościo-

łów. Tam, gdzie mogłem, unikałem opisów. Tam, gdzie mogłem, opierałem je na elementach, które przetrwały.

Fronton klasztoru, który mijają bohaterowie, nadal istnieje. Wprawdzie budynek zdążył być ratuszem, a obecnie jest tam biblioteka miejska, ale ocalał. I mógł „zagrać”.

Wnętrze domu publicznego zaczerpnąłem z ilustracji pochodzących z epok zarówno wcześniejszych, jak i póź-

niejszych – przybytki te przez całe stulecia nie zmieniały się szczególnie. Moda na moczenie się z „dziewczynami”

w baliach przetrwała od piętnastego do dziewiętnastego wieku. Opuszczony beginaż, w którym bohaterowie znaleźli schronienie, wymyśliłem – nie wiem, czy w średniowiecznym Nidaros były takie instytucje, ale założyłem, że to wysoce prawdopodobne: przed reformacją schro-nienia dla pobożnych wdów były bowiem powszechne w całej Europie. Podobnie przy scenie z pogrzebem ho-lenderskiego złotnika – nie mam pewności, czy w ów-czesnym Trondheim istniały na cmentarzach przykoś-

cielnych ossuaria, ale przyjąłem, że istnienie takiego obiektu w tym konkretnie miejscu jest wysoce prawdopodobne, gdyż były wówczas absolutnie wszędzie.

Akcja tomu trzeciego przeniosła bohaterów do Bergen. Tu było łatwiej. Podczas drugiego pobytu, dysponując odrobinę większą ilością pieniędzy, zakupiłem zapas literatury. Tomy czwarty i piąty, których akcja rozgrywa się w Gdańsku, napisało mi się łatwo – materiałów

· 398 ·

Posłowie

była cała masa i to w dodatku po polsku. Miasto też się prawie nie zmieniło – uliczki, którymi chodzili bohaterowie, w większości istnieją do dziś. Inaczej są tylko brukowane, a zamiast cuchnących rynsztoków jest ka-nalizacja. Zmieniły się elewacje budynków. Ówczesny Gdańsk czerwieniał gotycką cegłą i straszył murem prus-kim. Dzisiejszy to miasto barokowo-eklektyczne.

W Wielkim Młynie, gdzie bohaterowie spotykają Mariusa Kowalika, w tym czasie rzeczywiście energię kół wodnych wykorzystywano nie tylko do mielenia. Pomysły wynalazcy też nie są niczym nadzwyczajnym. Jeśli ktoś wzorem pewnego niedouczonego, acz zacietrzewio-nego recenzenta nie wierzy w istnienie szesnastowiecz-nych pogłębiarek napędzanych przez woły chodzące w kieracie – odsyłam do muzeum w gdańskim Żurawiu.

Kanały omijające cieśniny duńskie, nad którymi deliberują bohaterowie, też wykopano. Kanał Gotaj-ski przez szwedzkie jeziora Wener i Wetter ukończono w 1832 r. Kanał Kiloński, dawniejszy Kaiser Wilhelm Canal, w latach 1887 – 1895. W każdym razie zadbałem, by sprawdzić wszystko, co tylko się dało, a tam, gdzie się nie dało, ominąłem temat albo pokusiłem się o re-konstrukcję.

Konstruując fabułę, przede wszystkim postarałem się nie popełniać błędów, które zrobili K. T. Lewandow-ski, pisząc swój cykl kryminałów, czy Mariusz Wollny, tworząc powieści o dziejach Kacpra Ryxa. Ich bohaterowie, choć nie należą do elity społecznej, dziwnym trafem muszą dosłownie wpadać na wszystkich znaczniejszych ludzi żyjących w danym miejscu i epoce, gdy rozgrywa

· 399 ·

Andrzej Pilipiuk się akcja książki. Wydało mi się to głęboko nienaturalne.

Żyjąc długie lata w stolicy i nawet studiując przy Kra-kowskim Przedmieściu, nie spotkałem nigdy prezydenta kraju – zaledwie dwa razy widziałem, jak mija mnie rządowa limuzyna. Dopiero w Krakowie miałem wię-

cej szczęścia.

Zepchnąłem bohaterów głęboko na dno drabiny społecznej – w kręgach, w których się obracają, nie mają większych szans na takie znajomości. Nie zobaczyli na oczy króla, nie pili piwa z burmistrzami. Kręgi władzy w powieści są daleko, niedostępne. Moi wysłannicy mu-szą użerać się z drobnymi pluskiewkami. Urzędasami, katem, człowiekiem od pilnowania porządku. Otacza ich świat nędzarzy – marynarzy, wyrobników, młod-szych synów kupieckich, dla których nie wystarczyło już majątku rozdrapanego przez starszych braci... Ze znaczących postaci historycznych pojawia się Heinrich Sudermann, syndyk Hanzy – w tamtych czasach człowiek równy ambasadorom, ale czytelnikom bliżej nieznany.

Pojawia się epizodycznie. Jeden bohater spotyka go na pokładzie statku, drugi mija się z nim na ratuszowych schodach. Tak jak ja z odległości pięćdziesięciu metrów widziałem śp. prezydenta Lecha Kaczyńskiego, jak pije kawę w restauracyjnym ogródku na Rynku w Krakowie.

Podobną do mojej drogą powędrował też Marcin Wroński. W swoim cyklu o komisarzu Maciejewskim osadził bohatera po prostu tam, gdzie trzeba. Na przestrzeni trzech tomów policjant zaledwie raz i to w szczególnych okolicznościach zamienia kilka zdań z wojewodą.

· 400 ·

Posłowie

Wreszcie byłem niemal gotów do pisania. Kończy-

łem jeszcze jakąś wcześniejszą robotę, gdy przyszła pocztą paczka z wydawnictwa, a w niej najnowsza pub-likacja – egzemplarz pierwszego tomu Pana Lodowego Ogrodu. Jako że zawsze darzyłem prozę Jarosława Grzę-

dowicza ogromnym szacunkiem, sięgnąłem, by zobaczyć, co też ciekawego naskrobał. Otworzyłem książkę...

Jakieś sześć godzin później wiedziałem już, że jestem goły i wesoły. Myśli Grzędowicza podążyły bowiem bardzo podobnymi ścieżkami, co moje, i pierwotna kon-cepcja samotnego bohatera przedzierającego się przez wrogi świat musiała odejść w zapomnienie. Grzędowicz nie tylko wpadł na taki pomysł, ale w dodatku zrobił to z ogromną klasą. Musiałem przerabiać całą wypracowaną w pocie czoła koncepcję swojej powieści.

Zmieniłem liczbę bohaterów przybyłych z przyszło-

ści. Zamiast samotnego herosa, wprowadziłem drużynę.

Zredukowałem możliwości scalaka (pierwotnie miał da-wać podobną przewagę nad otoczeniem, jak cyfral Vuko w świecie Lodowego Ogrodu). Na szczęście Grzędowicz nie wpadł na pomysł z zewnętrznymi urządzeniami kon-trolnymi, więc niebezpieczna i irytująca mechaniczna łasica mogła pozostać...

Z półrocznym poślizgiem zabrałem się wreszcie do realizacji projektu. Skutkiem różnych perturbacji zajęło mi to aż cztery lata. Wiele zmieniało się podczas pisania – pierwotnie Oko Jelenia miało stanowić trylogię –

trzy tomiszcza po sześćset stron. Później rozpisałem to sobie na siedem tomów. Wreszcie stanęło na sześciu po

· 401 ·

Andrzej Pilipiuk około trzysta stron – zatem można powiedzieć, że po-wróciłem do punktu wyjścia.

Cykl rozwijał mi się jak sznurek z kłębka, bardzo szybko wydałem trzy pierwsze tomy, kolejne dwa pisa-

ło mi się już trochę ciężej. Aż, niestety, doszedłem do supełka. Brakowało dopełnienia – ostatniego elemen-tu prospekcji...

Latem 2010 roku, wykorzystując, że chwilowo nie jestem uwikłany w żaden następny kredyt, wyrwałem się z żoną na Gotlandię. Odwiedziliśmy Visby. Jak się okazało, dawna nieformalna stolica Hanzy to dziś uro-cze, dziewiętnastowieczne szwedzkie miasteczko, wyros-

łe na ruinach średniowiecznego emporium handlowego. Ujrzeliśmy śliczne, małe, drewniane domki tonące w kwiatach, i górujące nad nimi monumentalne ruiny kamiennych romańskich kościołów, spalonych podczas najazdu lubeczan w 1525 roku. Przeszedłem wzdłuż pier-

ścienia niemal idealnie zachowanych murów obronnych.

Wreszcie pełen ufności zaszedłem do muzeum po-głębić moją wiedzę. Tu przeżyłem, niestety, nieliche rozczarowanie – okres panowania Hanzy najwyraźniej stanowi dla Szwedów bolesną zadrę. Drugie rozczarowanie spotkało mnie w muzealnej księgarni – cenzorzy byli skrupulatni... Ale oczywiście nie udało im się wyciąć bez śladu czterystu lat historii.

Obejrzałem za to kościelne rzeźby, które nie padły ofi arą luterańskich siekier i stosów. Obfotografowałem sobie trochę starych mebli. Obejrzałem pieczęci, kłód-ki, klucze, ozdoby, grzebienie. To wszystko, co może się przydać przy pisaniu. Okiem fachowca obejrzałem

· 402 ·

Posłowie

szczątki ludzkie wydobyte z masowych mogił na przed-polu miasta. Czaszki nadal tkwiące w przerdzewiałych kapturach kolczych, ze zmiażdżonymi częściami twa-rzowymi, zardzewiałe groty bełtów nadal sterczące z po-

żółkłych kości.

Przy okazji niejako dokonałem drobnego, malutkie-go odkrycia dorzucającego kamyczek do piramidy naszej wiedzy. W muzeum wyeksponowano ośmioboczną kamienną chrzcielnicę, wykonaną z miejscowego kamienia. Kawałek identycznej mój znajomy magister Mariusz Tuszyński wykopał opodal kościoła Świętego Jacka w...

Toruniu. Zdążyłem przekazać Mu jeszcze tę informację, nim opuścił nas na zawsze.

Muzealny skarbiec, dziesiątki gablot pełnych srebrnych i złotych wyrobów z różnych epok, oraz liczne romańskie kościoły rozsiane po wyspie pokazały nieprawdopodobne bogactwo średniowiecznych Gotland-czyków.

To była naprawdę przyjemna i owocna wycieczka.

Chodząc zaułkami, co chwila miałem dziwne przebłyski déjà vu. Jakbym to wszystko już gdzieś kiedyś widział.

I w końcu załapałem, co jest grane. Rzeczywiście – widziałem to już kiedyś: w dzieciństwie na czarno-białym ekranie telewizora. Visby posłużyło bowiem jako tło eki-pie kręcącej serial o przygodach Pippi...

Poza niewielką stylizacją mającą zbudować klimat, pisząc cykl, zrezygnowałem z zabaw w odtwarzanie ję-

zyka epoki. Nasi przodkowie, sądząc po licznych zabyt-kach piśmiennictwa stworzonych przez ludzi różnych warstw społecznych, mówili diametralnie inaczej niż my.

· 403 ·

Andrzej Pilipiuk Musiałbym nawrzucać garściami staropolskich słów, porobić do nich dziesiątki przypisów. Czytelnik straciłby połowę przyjemności z lektury.

Ludzie ówcześni także myśleli inaczej i tu znowu zostawiłem trochę elementów, aby pokazać pewną ob-cość tamtego myślenia, ale bardzo ich uwspółcześniłem.

Gdybym chciał wiernie odtworzyć, byliby zbyt obcy i niezrozumiali. Ot, choćby problemy z linearnym po-strzeganiem czasu. Dla nas przeszłość, teraźniejszość i przyszłość tworzą zrozumiały, logiczny ciąg. Cykl pór roku i powtarzających się świąt państwowych i religijnych są mniej istotne. Wówczas było odwrotnie. Cy-kliczność stanowiła fundament rzeczywistości.

Nie używano w zasadzie idei narodu, bariera językowa była głównym wyróżnikiem etnicznym, głównym wyznacznikiem w systemie identyfi kacji swój – obcy.

I też nie do końca – w kosmopolitycznym Gdańsku wszyscy znali niemiecki. Masa Niemców mówiła też po polsku. Łacina była lingua fr anca duchowieństwa katolickiego jak świat długi i szeroki. Do okresu reformacji, gdy języki narodowe zagościły w liturgii, stanowiła waż-

ne spoiwo kulturowe kontynentu.

Ale z drugiej strony, silniejsze były patriotyzmy lo-kalne. Kupcy z jednego miasta w karczemnych burdach stawali obok siebie. Identyfi kacja religijna potrafi ła do-minować nad identyfi kacją etniczną. Szwedzi katolicy osiadli na Pomorzu w czasie potopu stanęli po stronie Polaków. Polacy protestanci oblegali klasztor jasno-górski w szeregach armii Karola X Gustawa, a jednym z najlepszych władców Polski był Węgier – Stefan Ba-

· 404 ·

Posłowie

tory, ledwo co dukający w języku kraju, nad którym panował.

Inny był stosunek do życia ludzkiego. Ci ludzie na co dzień obcowali ze śmiercią – połowa dzieci nie dorastała do dwunastego roku życia, wypadki przy pracy i choroby regularnie zbierały śmiertelne żniwo. Europę pustoszyły wojny. Dotykały one niemal każdego pokolenia, podczas gdy my żyjemy w świecie, gdzie wojna była do-

świadczeniem naszych dziadków i pradziadków. Regularnie wybuchały epidemie. Nie mówię tu o dżumie czy cholerze. Banalna czerwonka przecinała ludzkie żywoty każdej wiosny. Choroby weneryczne skosiły dwadzieścia procent populacji, a wady rozwojowe i oszpecenia wy-wołane przez kiłę wrodzoną przedwcześnie zgasiły niejedno życie.

Ówczesna medycyna była w powijakach. Wiele chorób leczono ziołami. Ludzie zdrowieli z zapalenia płuc.

Umiano spowolnić rozwój gruźlicy. Preparaty na ba-zie związków rtęci przynosiły ulgę syfi litykom. Jednak chirurgia dopiero raczkowała. Atak wyrostka robaczko-wego był na dobrą sprawę wyrokiem śmieci. Operacje oczyszczania pęcherza z kamieni wykonywano, drążąc otwór nożem, i w trzech czwartych przypadków koń-

czyły się śmiercią. Złamania rąk i nóg często kończyły się amputacją lub zgonem.

Zainteresowanym tematem polecam wystawę w muzeum archeologicznym w Gdańsku. Patrząc na dziesiąt-ki kości naszych przodków, możemy sobie uświadomić, jak straszliwie okaleczały ich choroby, które dziś umiemy leczyć. Podobnie gablota w muzeum w Visby z wy-

· 405 ·

Andrzej Pilipiuk eksponowanymi szczątkami ofi ar najazdu Waldemara iv Atterdaga pokazuje nieprawdopodobne zezwierzęcenie żołdactwa i okrucieństwo dawnych wojen.

Starałem się opisać codzienne obyczaje tak, by dać pewien obraz epoki. Dziś jednocząca się Europa zwal-cza jak może pracę niepełnoletnich, a zatrudniający ich są szykanowani. W tamtych czasach dwunasto-, czter-nastoletnia służąca czy jej rówieśnik za ladą w kramie były czymś całkowicie naturalnym. Szesnastolatki wychodziły za mąż i rodziły dzieci. Dzieciństwo było krótsze i naznaczone mrocznym piętnem śmierci rodzeństwa oraz towarzyszy zabaw.

Dziś na sam dźwięk słowa „pańszczyzna” zapalają nam się w mózgu czerwone lampki. W tamtej epoce szlachta, zakładając wsie, jeździła do miasta i ogłaszała zaciąg. Masa miejskiej biedoty z ochotą przekwalifi kowywała się na chłopów, niemal niewolników. Dla nas to niepojęte – jesteśmy piątym, szóstym pokoleniem ludzi wolnych od takich podległości. Podobnie jak przyzwy-czajeni do wolności gospodarczej nie odnaleźlibyśmy się w meandrach systemu cechowego. Ale z drugiej strony, w postaci podatków i składki zus oddajemy państwu więcej owoców naszej pracy niż dawni chłopi pańszczyź-

niani dziedzicowi...

Zupełnie inaczej pojmowano religię. W tym okresie w zasadzie nie było ateistów. Do kościoła chodziło się znacznie częściej niż dziś, uroczyście obchodzonych świąt religijnych także było więcej. Rzadziej przystępo-wano do spowiedzi, za to pokuty otrzymywano drakoń-

skie. Tu znowu złagodziłem – gdybym opisał praktyki

· 406 ·

Posłowie

religijne tak, jak wyglądały wówczas naprawdę, Radio Maryja publicznie napiętnowałoby moją książkę za szerzenie przesadnej dewocji. Wreszcie posty, które dziś stanowią element indywidualnej pobożności i sprowadzają się do niejedzenia mięsa w piątki, wówczas przestrze-gane były niezwykle rygorystycznie. Czarny chleb ma-czany tylko w oliwie jadał w piątkowe wieczory jeszcze mój dziadek.

Dumając nad religijnymi aspektami tamtych epok, przede wszystkim wymyśliłem Bractwo Świętego Olafa.

Reformacja w Skandynawii to obok rzezi europejskich żydów jedna z najczarniejszych kart w dziejach historii Kościoła ewangelicko-augsburskiego. Nową wiarę duń-

scy władcy narzucili katolickiej Norwegii w sposób bezwzględny. Odważnie przeciwstawił się im arcybiskup Nidaros/Trondheim Olav Engelbrektsson. Niestety, do-wodzone przez niego powstanie upadło. Zwycięzcy, by zapłacić żołd podbijającym Norwegię wojskom, prze-topili srebrną trumnę świętego Olafa. W niewyjaśnionych do dziś okolicznościach spłonęła katedra Nidaros –

wówczas najważniejszy ośrodek kultu chrześcijańskiego w Skandynawii. Zniszczono wszystkie klasztory. Ich biblioteki i skarby sztuki przepadły. Wprowadzono usta-wy między innymi karzące śmiercią każdego duchow-nego katolickiego, który przybyłby do Norwegii. Prawo to funkcjonowało bardzo długo – prawdopodobnie wykreślono je z kodeksów dopiero na początku dwudziestego wieku!

Pisząc, zakładałem, że dwadzieścia dwa lata po wy-gnaniu pasterza pamięć o dawnej wierze będzie nadal

· 407 ·

Andrzej Pilipiuk żywa. I rzeczywiście, kończyłem już niemal pierwszy tom, gdy w moje ręce trafi ła praca doktora Andrzeja Żygadły „Reformacja w Szwecji, Danii i Norwegii”, w któ-

rej wspomniano o wykrywaniu zakonspirowanych katolików jeszcze w osiemnastym wieku! Prawdopodobnie opór podsycała kiełkująca świadomość narodowa. Starą wiarę wyznawały niedobitki norweskiej szlachty, nową narzucał siłą okupant. Czy istniała scentralizowana organizacja pracująca nad podtrzymaniem istnienia kato-licyzmu? Sądzę, że tak, nie natrafi łem jednak na żadne uchwytne informacje o niej. Przyjmijmy, proszę, zatem istnienie Bractwa Świętego Olafa nie jako mój wymysł, ale pewną hipotezę.

W eksterytorialnym kantorze w Bergen Kościół katolicki mógł przetrwać dłużej – choć natrafi łem tylko na wzmianki o jego istnieniu i jeden rysunek świątyni w obrębie kantoru na bardzo starym sztychu przedstawiającym widok dzielnicy Gamle Bryggen. Czy kościół

ten dotrwał do tysiąc pięćset pięćdziesiątego dziewiąte-go roku jako świątynia katolicka? Tak zakładam – ale nie mam pewności. Tak czy inaczej, likwidacja kantoru przez namiestnika Rosenkrantza przynieść musiała ostateczną zagładę ostatniego refugium starej wiary. Norweski katolicyzm zaczął się odradzać na fali uczuć patrio-tycznych dopiero w dwudziestym wieku.

Świat pierwszych tomów Oka Jelenia to zatem zgliszcza i ruiny dawnego porządku. Trondheim nie jest już celem pielgrzymek. Wygnano lub wymordowano zakonników i zakonnice. Instytucje parareligijne podupadły.

Odrobinę lepiej wyglądała sytuacja w sąsiedniej Szwe-

· 408 ·

Posłowie

cji. Wprawdzie po katolicko-rojalistycznym powstaniu w Smalandii dokonano masowego ludobójstwa miejsco-wej ludności, ale dawna wiara jeszcze przez jakiś czas funkcjonowała na marginesie nowej rzeczywistości –

klasztor sióstr Brygidek w Vadstenie przetrwał mimo narastających szykan aż do roku 1595.

Pominąłem za to całkowicie wątek skandynawskich Żydów – niestety, bardzo niewiele wiadomo na ten temat. Przed reformacją istniało tam co najmniej kilka gmin. Zachowały się po nich pojedyncze zabytki ru-chome i suche wzmianki w kronikach. Przypuszczalnie gminy nie były szczególnie liczne. Zapewne też wszyscy wyznawcy judaizmu zostali przez protestantów bezpar-donowo wymordowani – Luter w swoich listach paster-skich zalecał takie właśnie „ostateczne rozwiązanie kwestii”. Dziś mało kto pamięta o tym pierwszym shoah...

Nie chciałem nadmiernie eksponować tych wątków –

gdyż chcąc opisać dokładnie sytuację religijną i polityczną, musiałbym stworzyć książkę agresywnie antyduńską i antyluterańską. A po co siać zbędny ferment?

System władzy organizujący życie kupców i działal-ność Hanzy jest powszechnie znany. W ogólnym zary-sie prace popularno-historyczne pokazują nam Ligę jako organizację na wskroś demokratyczną. Miasta desygno-wały swoich delegatów na hansatagi. Ci zbierali się to w Visby, to w Bremie lub innym kantorze, obradowali, ogłaszali zbiórki na cele wspólne lub wydawali uchwa-

ły, którym wszyscy się podporządkowywali. Z rzadka hansatag wyznaczał syndyka, który jeździł załatwiać różne sprawy w imieniu Hanzy. Dokładniejsze wgry-

· 409 ·

Andrzej Pilipiuk zienie się w temat pozwala odkryć drugie dno. Strukturę oligarchiczną, w której tak na dobrą sprawę liczył się głos i interesy miast najludniejszych, najważniejszych i naj-bogatszych. Strukturę, która potrafi ła posłuszeństwo wymusić, zarówno na władcach, jak i na burmistrzach ośrodków należących do Ligi. Jeszcze krok głębiej i do-cieramy do trzeciego dna – w obronie swoich przywilejów Hanza nie wahała się rozpętywać wojen. Przy czym toczyła je w sposób mało honorowy. Główną bronią było złoto. Kupcy, miast osobiście ruszać do boju w obronie swych interesów, wynajmowali sobie speców od mokrej roboty. Do walki z Danią popychali niemieckich książąt, władców sąsiedniego Szlezwika-Holsztynu. By pozbyć się witalijczyków okupujących Visby, Hanza wynajęła Krzyżaków. Krzyżaków szczuła Szwedami i Polakami, jednocześnie lobbując w Rzeszy, gdzie zakon rekruto-wał większość swych rycerzy... Intrygi dyplomatyczne Ligi to przeważnie szantaże, judzenie i obfi te zasilanie zwaśnionych stron pieniędzmi z ogromnego, zasobnego funduszu łapówkowego.

Moją hipotezą jest istnienie równoległego ośrodka władzy w Hanzie – czyli pomysł ukrytego dyktatora związku i tajnej pieczęci, która posłużyła za tytułowy artefakt. Jestem monarchistą, a po obserwacji przemian politycznych w naszym kraju do reszty wyzbyłem się wiary w instytucje demokratyczne. Hansatag teore-tycznie gromadzący delegatów czterystu miast miałby zapewne skuteczność działania zbliżoną do sejmu iii rp.

Tymczasem Liga przetrwała pięćset lat. Założyłem, że organizacja taka musiała mieć ludzi, którzy w razie za-

· 410 ·

Posłowie

grożenia podejmowaliby decyzje jednoosobowo. Peter Hansavritson jest zatem postacią zmyśloną, ale w moim odczuciu prawdopodobną.

Z czasem niemal wszystkie tajemnice wychodzą na jaw. Historycy wcześniej czy później odnaleźliby dokumenty potwierdzające istnienie dyktatora Hanzy. By z tego wybrnąć, założyłem, że była to funkcja ściśle tajna. Tak tajna, że wiedzieli o niej tylko nieliczni burmistrzowie. Oczywiście człowiek skupiający w swoim ręku taką władzę musiałby być doskonale chroniony. Najlepszą formą ochrony jest tajemnica. Wymyśliłem zatem człowieka, który żyje spokojnie, udając prostego kupca. Nikt nie wie nawet o istnieniu jego funkcji. Nawet ci nieliczni burmistrzowie dopuszczeni do sekretu nie znają jego tożsamości. Stąd był tylko krok do opraco-wania unikatowego systemu identyfi kacji: dyktatorem jest ten, kto okaże Oko Jelenia. Człowiek, który wejdzie i położy pieczęć na stole, może dysponować całym po-tencjałem Hanzy. Skarbcami czterystu bogatych miast, potęgą ekonomiczną terenu kontrolowanego przez Ligę, a zamieszkanego przez ponad milion ludzi. Tym samym tytułowy artefakt stał się przedmiotem na miarę dzisiej-szej walizki z kodami do głowic atomowych. A ponieważ zadaniem bohaterów jest pieczęć zaiwanić, kolizja interesów staje się nieunikniona.

Czy taki przedmiot mógł istnieć w realnym świecie? Dalibóg – nie wiem. Okres, który opisuję, to schy-

łek istnienia organizacji. W piętnastym i szesnastym wieku zadano Hanzie szereg ciosów. Iwan Srogi w 1478

roku zdobył Nowogród. Wypędził z miasta cudzoziem-

· 411 ·

Andrzej Pilipiuk skich kupców, a miejscowym ostro przykręcił śrubę. Jego wnuk, Iwan Groźny, wprowadzając kretyńskie przepisy, w zasadzie zdławił cały handel Rosji ze światem i doprowadził do trwającej ponad wiek izolacji kraju. Hanza straciła tym samym najważniejszego po Gdańsku part-nera handlowego.

W 1525 roku mieszkańcy Lubeki spalili Visby.

W moim odczuciu był to kolejny silny cios, tym razem zadany w samo serce Hanzy. Zagładzie uległo miasto-

-symbol, najważniejszy kantor, miejsce, gdzie odbywały się hansatagi. Po najeździe, przez całe dziesięciolecia emporium wyglądało jak Warszawa w czterdziestym pią-

tym. Morze ruin, spośród których sterczały mury kilkunastu spalonych kościołów. Jeszcze na planie z roku 1579 widzimy, że co najmniej trzy czwarte powierzchni opasanej murem miejskim to pogorzelisko. Wreszcie w roku 1559 doszło do likwidacji kantoru w Bergen i utraty monopolu na handel z Norwegią. To, jak sądzę, był ostateczny cios, który defi nitywnie przetrącił krę-

gosłup Hanzy. Związek przetrwał jeszcze sto lat, ale na kolejne hansatagi przybywali delegaci najwyżej kilkunastu miast.

W okresie, gdy rozgrywa się akcja, Hanza to cień dawnej potęgi. Nadal posiada służby dyplomatyczne, rozbudowany wywiad i kontrwywiad, ale wobec swoich wrogów nie wynajmuje już armii, a co najwyżej czasami posyła cyngli od mokrej roboty. Potrafi boleśnie ukąsić, lecz coraz mniej ma zębów.

Choć idee narodowe nie są mi do końca obce, tu też nie chciałem podsycać waśni. Dziś patrzymy na Niem-

· 412 ·

Posłowie

ców przez pryzmat historii ostatnich stu czterdziestu lat. Myśląc o nich, mamy przed oczyma relacje pisane: pierwsze masowe ludobójstwo – opisane przez Jana Stellę-Sawickiego bezlitosne bombardowanie Strasbur-ga w czasie wojny o Alzację, zbrodnie pruskiego milita-ryzmu popełnione w czasie pierwszej wojny światowej, od bombardowania Kalisza po użycie gazów bojowych pod Ypres i Bolimowem, wreszcie koszmar obozów koncentracyjnych i wyczyny hitlerowców znane nam często z ustnych relacji odchodzącego już pokolenia dziadków i pradziadków. Spotkałem w życiu ludzi z obozowymi numerami wytatuowanymi na przedramieniu.

Główny bohater, skutkiem dwudziestowiecznych zaszłości historycznych, podobnie jak ja nie lubi Niemców – ale trafi a do zupełnie innego świata. Do rzeczywistości, w której Niemcy stanowią po prostu element rzeczywistości. To nie są kolonizatorzy, hitlerowcy ani rewanżyści. Żyją obok nas w naszych miastach. Pomagają budować wspólny dobrobyt. W razie wojny są lojal-nymi poddanymi naszych królów. A granica między Koroną a księstwami tworzącymi Rzeszę Niemiecką przez pięćset lat jest najbardziej stabilną granicą ówczesnego świata. To zmienia Marka. Nawet gdy poznaje nazwisko Hansa, jest w stanie przejść nad tym do porządku dziennego.

Bohaterowie spotykają ukraińskiego Kozaka. I znowu – dziś nasze spojrzenie na Ukrainę nie jest wolne od pamięci o przelanej krwi. Powstania kozackie. Ko-laboracja z Turkami. Rzezie Żydów. Wysługiwanie się caratowi. Walki Orląt Lwowskich i Orląt Przemyskich

· 413 ·

Andrzej Pilipiuk ze Strzelcami Siczowymi. Niewyobrażalne zbrodnie upa i ss-Galizien. To wszystko kładzie się cieniem na naszych stosunkach i długo jeszcze sprawiać będzie, że w stosunku do przedstawicieli tego narodu zachowamy zwiększoną ostrożność, przez postępowców piętnowa-ną jako ksenofobię. U mnie bohaterowie funkcjonują w świecie, gdy jeszcze można się przyjaźnić bez całego bagażu historii. Gdzie ataman Bajda dopiero kilka razy podstawił nogę Polakom.

I wreszcie problem Rosjan. Sadko i Borys to uchodź-

cy z Nowogrodu – wolnej, bogatej, kupieckiej republiki, która w tym okresie znajduje się pod okupacją Księstwa Moskiewskiego, ale której mieszkańcy jeszcze pamiętają, co to znaczy być ludźmi wolnymi. To przedstawiciele tej Rosji, która nie miała szans nigdy się narodzić. Rosji de-mokratycznej, bogatej i nowoczesnej, otwartej na świat.

Obaj bracia służą Hanzie, likwidując jej wrogów, marzą o powrocie do domu. Tworząc tę parę sympatycznych zakapiorów, odwoływałem się do archetypów, które będą bardziej czytelne dla czytelników z Rosji. Sadko nosi imię legendarnego kupca z nowogrodzkich bylin. Borys-olbrzym zaprawiony w walce jest odbiciem herosów dawnej Rusi, jak Ilia Muromiec czy Dobrynia Nikitycz.

W okresie, gdy dzieje się akcja Oka Jelenia, Nowogród jeszcze istnieje. Wprawdzie niemieccy kupcy zostali wygnani, a w kościele górującym nad dzielnicą Peterhof nie przechowuje się już wagi i insygniów kantoru, ale dzwon wolności nadal wisi na dzwonnicy soboru. Nadal żyją ludzie, którzy pamiętają, że ich dziadowie sami na wiecach wybierali książąt, którym powierzą swój los.

· 414 ·

Posłowie

W roku 1570 przyjdzie zagłada – z rozkazu Iwana Groź-

nego oprycznicy wymordują trzy czwarte mieszkańców miasta, resztę deportują jako niewolników w głąb pań-

stwa carów. Zniknie alternatywa, a Rosja stanie się taka, jaką znamy z historii. Despotyczne państwo bezwzględnej władzy biurokratów, w którym bez zezwolenia nie można pojechać z miasta do miasta, wielkie więzienie narodów i nieustanne zagrożenie dla wszystkich sąsiadów... Przedsmak czasów, które nadejdą, to wysłannicy cara Iwana bezwzględnie szlachtujący ludzi mogących zaszkodzić jego planom. Działający na głębokim zaple-czu frontu przyszłej wojny o Infl anty.

Wreszcie element ostatni – problem dobra i zła... Li-teratura przyzwyczaiła nas, że główny bohater jest dobry, jego sojusznicy takoż, za to wrogowie to zło wcielone.

Część czytelników tak właśnie próbowała odczytywać przesłanie Oka Jelenia. I wielu odczytało je błędnie. Nie pisałem powieści mającej wychwalać Hanzę. Chciałem pokazać tę organizację możliwie prawdziwie. W jej chwale i hańbie. Pokazać to, co było dobre. Idee wolności rynku, swobody handlu, zasadę „kto żegluje, jest wolnym”, okręty pokoju, sprzeciwianie się cłom i podat-kom. I z drugiej strony – lekceważenie praw innych lu-dów, siłowe przeforsowywanie swego zdania, bezczel-ność i agresję, wywoływanie wojen w obronie swych interesów, monopole handlowe, blokowanie portów dla obcych... Dość powiedzieć, że hanzeaci tam, gdzie dotarli, zachowywali się zupełnie jak duże korporacje bezwzględnie kolonizujące i eksploatujące nasz kraj.

Rosenkrantz, likwidując kantor w Bergen, zachował

· 415 ·

Andrzej Pilipiuk się wyjątkowo podle – wprowadzając mordercze podatki i zmuszając kupców do poślubienia prostytutek.

Jednak i oni święci nie byli... Hanza dusiła handel w ca-

łym regionie.

Obok Hanzy ówczesny świat paraliżowały cechy rzemieślnicze. Tego problemu w zasadzie nie poruszałem w książce – jednak warto go sobie uświadomić. Dysponujemy dziś nieograniczonymi możliwościami rozwoju.

Wybieramy sobie zawód. Do wykonywania wielu z nich nie trzeba dziś żadnych uprawnień – wystarczą umiejętności. Jak nam się znudzi kładzenie kafelków, mo-

żemy skończyć kilkutygodniowy kurs i spróbować sił

w krawiectwie lub kuchni albo stanąć przy obrabiarce.

Gdy komuś znudzi się archeologia, może iść ponownie na studia i zostać farmaceutą, lekarzem, fi zykiem, gór-nikiem... W tamtych czasach zawód był jeden na całe życie. Trzeba było przejść długą drogę przez wszystkie etapy: ucznia, terminatora, czeladnika, majstra... Cały czas pod kontrolą cechu, który wedle własnego widzimisię ustalał, czy wolno już wykonać krok dalej. Dziś na większości kierunków wystarczy wykuć i zdać, by dostać papier. To zdumiewające, że cywilizacja ludzi tak przedsiębiorczych i kochających wolność stworzyła system tak dławiący inwencję i tak gorliwie zakuwający ludzi w łań-

cuchy rozmaitych przepisów. Ale podobne mechanizmy obserwuję i dziś. Może zatem ciągotki totalitarne są nieodłączną skazą cywilizacji łacińskiej?

Bohaterowie wpadli w obcy, groźny świat jak do beczki pełnej rozwścieczonych kocurów. Przeżyli cudem, bo lubię szczęśliwe, niemal bajkowe zakończenia.

· 416 ·

Posłowie

Próbowałem nakreślić obraz tamtego świata tak, by czytelnik z jednej strony zrozumiał szczęście, jakie daje życie w naszej epoce. Pomyślcie sami. Używamy pralki kilka razy w tygodniu. Ubrania są tanie, ładne i wygod-ne (a jak kogoś nie stać, to może naprawdę tanio przy-odziać się w lumpeksie). Codziennie jemy mięso i nie musimy moczyć go w occie, by zabić zapach. Nawet zimą mamy pod dostatkiem warzyw i świeżych owoców. Piwo pijemy dla przyjemności, a nie zamiast obiadu.

Mamy w domach bieżącą wodę. Mydło jest powszechnie dostępne i ładnie pachnie. Dysponujemy antybio-tykami. Nasze dziewczyny kąpią się częściej niż trzy razy do roku, nie mają chorób wenerycznych, wszy ani pcheł. Większość z nas nigdy w życiu nie widziała plus-kwy, o znalezieniu jej we własnym łóżku nie wspominając. Myszy nie gryzą nam książek. Kołatki nie podgry-zają belek podłogi. Przed komarami chronią nas spreje.

W oknach mamy siatki przeciw muchom i ćmom. Naj-gorszym utrapieniem naszych mieszkań są sporadycz-nie mole, karaluchy od sąsiadów i mrówki faraona. Nie wyniszczają nas pasożyty. Nie umieramy wskutek picia brudnej wody. Używamy odkurzaczy. W kuchni dym nie gryzie nas w oczy.

Nasi przodkowie zimą bytowali w pomieszczeniach ogrzanych do temperatury dziesięciu stopni. My dywanów używamy jako dekoracji, a nie by zachować ciepło uciekające przez podłogę. Mamy jasno – a prąd elektryczny do żarówek kosztuje grosze. Epidemie to tylko straszak, którego używają pseudoekolodzy i kombina-torzy od szczepionek.

· 417 ·

Andrzej Pilipiuk Inwalidzi chodzący o kulach lub jeżdżący na wózkach prawie nie rzucają się w oczy, stanowią ułamek populacji. Spójrzcie jednak na obrazy dawnych mistrzów.

Albo trochę bliżej: od pięćdziesięciu pięciu lat nie było wojny na naszym terenie. Jej uczestnicy w większości już wymarli. Zapytajcie jednak dziadków, ilu potwornie okaleczonych ludzi widać było wokół w latach czter-dziestych i pięćdziesiątych...

I z drugiej strony, czy kiedyś było tak źle? Polska w szesnastym wieku, nim spustoszyły ją najazdy, była najbogatszym krajem Europy. Podczas gdy Hiszpania wysyłała swoich synów na osiedlenie do Nowego Świata, nasi antenaci trzebili lasy i zakładali wsie w obrębie własnych granic. Gdy oni dla kilku ziaren kruszcu pod-rzynali w dżungli gardła Indianom i Murzynom, nasi przodkowie uprawiali pola i spokojnie czekali, aż kupcy przyniosą im to samo złoto w zapłacie za pszenicę. Był

to czas, gdy najlepsi niemieccy rzemieślnicy, włoscy lekarze, ormiańscy kupcy ciągnęli do Polski, bo wiedzieli, że tu będzie im lepiej niż w ojczyźnie. Rozkwit alchemii i kabały to dzieło Żydów, którzy, uchodząc z Hiszpanii, znaleźli gościnę i opiekę w kraju, który sami nazwali Po-

-lin – „tu pozostaniesz”. Był to okres, gdy nasza szlachta i magnateria kupowała obrazy najwybitniejszych artystów zachodu i południa kontynentu. Nawałnice historii, które przetoczyły się przez nasz kraj, wyrzuciły na nasz brzeg czasów naprawdę nieliczną garść skarbów tamtej epoki.

W epoce Oka Jelenia panowała wolność, którą nam trudno sobie wyobrazić. Prawie nie istniały podatki.

· 418 ·

Posłowie

Jeśli ktoś chciał stawiać dom na swoim gruncie, to po prostu go stawiał. Jeśli chciał na swojej ziemi zbudować młyn – budował. Nikt nie zabraniał pracy czy osiedla-nia się w innych krajach (mógł być co najwyżej problem, jeśli wędrowny majster wszedł do miasta kontrolowanego przez cech i chciał tam działać). Nikt nie żądał

paszportu, dowodu, podawania numerów nip i pesel.

Nikomu nie śniły się po nocach normy iso. Granice też przekraczano tam, gdzie biegła ścieżka... Nikt nie pró-

bował wprowadzać zakazu posiadania noży o długoś-

ci ostrza powyżej iluś tam centymetrów. Bandziorów się wieszało, złodziejom ucinało ręce, wiejskie baby-tru-cicielki (tak zwane „czarownice”) topiono. Szczególną ochronę zapewniano kobietom – za gwałt bezwzględnie stosowano karę śmierci. Jeśli surowe prawa naszych antenatów porównamy z obecnym kodeksem karnym, śmiech pusty ogarnia...

Zatem tamte czasy były w niektórych aspektach lepsze, w innych gorsze. Chciałem to właśnie pokazać. Ich dobro i zło. Doceńmy nasze stulecie, ale też pamiętajmy o tym, co było. Czerpmy dobre wzory z czasów, które minęły. Bądźmy podobni do tych, którzy odeszli – do mieszczan, kupców i szlachty tamtych czasów. Szukajmy tego, co za horyzontem, bądźmy odpowiedzialni, dbaj-my o swoje, walczmy o zachowanie oraz poszerzenie naszej wolności.

A jak mówi stare kozackie przysłowie – kto jest durniem, niech umrze jako niewolnik.

· 419 ·

Spis rzeczy Visby, 6 maja 1560 r. / 5

Epilog /

387

Posłowie /

392

Copyright © by Andrzej Pilipiuk Copyright © by Fabryka Słów sp. z o.o., Lublin 2011

Wydanie I

isbn 978-83-7574-575-7

Wszelkie prawa zastrzeżone

All rights reserved

Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie, fotooptycznie, zapisywana elektronicznie lub magnetycznie, ani odczytywana w środkach publicznego przekazu bez pisemnej zgody wydawcy.

Projekt i adiustacja autorska wydania Eryk Górski, Robert Łakuta Projekt okładki Paweł Zaręba

ilustracje Rafał Szłapa

Redakcja Karolina Kacprzak

Korekta Barbara Caban, Magdalena Grela-Tokarczyk Skład oraz opracowanie okładki Dariusz Nowakowski Sprzedaż internetowa

˚ amazonka.pl ˚ gandalf.com.pl

Zamówienia hurtowe

Firma Księgarska Olesiejuk sp. z o.o. s.k.a.

05-850 Ożarów Mazowiecki, ul. Poznańska 91

tel./faks: 22 721 30 00

www.olesiejuk.pl, e-mail: hurt@olesiejuk.pl Wydawca

Fabryka Słów sp. z o.o.

20-834 Lublin, ul. Irysowa 25a

tel.: 81 524 08 88, faks: 81 524 08 91

www.fabrykaslow.com.pl

e-mail: biuro@fabrykaslow.com.pl Druk i oprawa OPOLGRAF s.a. www.opolgraf.com.pl

Content

Pilipiuk Andrzej Sfera Armilarna