Пилипюк Анджей

Aparatus

Ilustracje

Daniel Grzeszkiewicz

Lublin 2011

Za kordonem. Lwów

Lato dobiegało końca. Porucznik Zygmunt Winnicki obudził się przed szóstą.

Słońce stało już wysoko, jego promienie sączyły się przez niedokładnie zaciągnięte story. Blask wydobywał z półmroku żelazne łóżko zasłane przydziałowym kocem, stolik i leżącą na nim kartkę…

Oficer jęknął. Zza okna dobiegały tupot i pokrzykiwania. Anglicy ćwiczyli musztrę. Budynek zajmowany dotąd przez Polaków był prawie pusty. Czasem tylko echo niosło stukot podkutych oficerek. Zaświadczenie o demobilizacji leżało, tak jak je rzucił, na podłodze.

Jeszcze przez trzy miesiące będzie dostawał żołd. A potem? Wracać do kraju?

Do Polski? Do jakiej Polski?

Uderzył z wściekłością pięścią w ścianę.

– Sprzedali nas zawszeni judasze…

Zerwał się na równe nogi. Przeszedł po pokoju. Wracać? Dokąd? Do domu?

Lwów już po raz drugi znalazł się pod sowiecką okupacją. Tym razem chyba na zawsze… O tym, co czerwoni wyrabiali podczas pierwszej, wiedział. Nasłuchał się opowiadań ludzi od Andersa. Widział niegojące się odmrożenia, blizny po śledztwach, które przeszli w kazamatach NKWD. A to przecież i tak byli ci szczęściarze, którym udało się wyrwać z piekła. Trzy czwarte jego kolegów z podchorążówki spoczywało w bezimiennych mogiłach Katynia i zapewne w innych podobnych miejscach. Więc co? Jechać do Polski? Do śmiesznego okrojonego kraju… zarządzanego przez komunistów, okupowanego przez Sowietów, wydanego na pastwę NKWD i podlegającym mu służb złożonym ze zdrajców… Co go tam spotka?

Zostać tu? Ponoć część Polaków ma być wcielona do powstających właśnie służb wartowniczych.

– Broniliśmy ich przed szkopami, a teraz mamy robić za dozorców w magazynach – prychnął.

Więc co ma robić? Poszukać roboty w cywilu? Jest kawalerzystą, może pracować w ujeżdżalni, w cyrku, furmanów tu nie potrzebują… A może trzeba jechać gdzieś dalej? Do Brazylii karczować dżunglę, do Argentyny wypasać krowy w pampasach? A może do USA, choć oni bardzo niechętnie patrzą na nowych imigrantów.

Kartka leżała na biurku tak jak wczoraj.

Mam dla Ciebie interesującą propozycję. Jeśli chcesz poznać szczegóły, bądź

jutro o osiemnastej w holu hotelu Intercontinental.

St. Ulam

Zygmunt ziewnął. Stanisław Ulam… Pamiętał go dobrze, chodzili razem do szkoły. Świetny matematyk, ale jego szczurza twarz i lizusowski charakter nie wzbudzały sympatii. W dodatku tkwiło w nim jakieś dziwne cwaniactwo. Z drugiej strony… Od tak dawna nie spotkał żadnego krajana, a to przecież nieomal przyjaciel.

„Czego chce? Dowiedział się przypadkiem, że tu jestem?” – rozważał. „Nie, to przecież teraz wielka szycha… To nie przypadek. Szukał mnie? Po co? Iść czy nie iść? Może jednak trzeba. Zrobił karierę w Ameryce, może byłby w stanie mi pomóc, jeśli zdecyduję się tam wyjechać? W końcu obaj jesteśmy ze Lwowa.

Żydek i batiar, śmiechu warte…”

– A gdybym się kiedyś urodzić miał znów, to tylko we Lwowie – zanucił pod nosem.

Roześmiał się i splunął przez okno.

– Jeszcze nie umarłem – mruknął.

Spotkanie z Ulamem, jak się okazało, nie było tak proste. W holu hotelu Intercontinental czekało dwóch amerykańskich oficerów. Przywitali Zygmunta bardzo uprzejmie, po czym wsadzili do samochodu z przyciemnionymi szybami i długo krążyli po Londynie. Wreszcie wjechali na dziedziniec jakiejś instytucji.

Potem, nagle tracąc dotychczasową uprzejmość, dokładnie go zrewidowali.

Dopiero upewniwszy się, że nie ma przy sobie żadnej broni, poprowadzili go niekończącymi się korytarzami.

„Durnie” – myślał, maszerując po grubym dywanie. „Szkolono mnie w walce wręcz. Scyzoryk mi zabrali, a przecież gdybym tylko zechciał, mógłbym Ulamowi skręcić kark i byłoby po zabawie…”

Wreszcie z ukłonem otworzyli drzwi i wpuścili go do sporego saloniku. Stół

nakryto dla dwu osób. Przy kominku stał Staszek. Postarzał się przez te dziesięć lat, ale Zygmunt poznał go od razu.

– Witaj – odezwał się fizyk, idąc w stronę gościa. – Przepraszam za te formalności, ale dla Amerykanów jestem na tyle ważny, że wolą dmuchać na zimne…

Zygmunt ścisnął dłoń kolegi.

– Wiem, jaki jesteś ważny. – Wyszczerzył zęby w krzywym uśmiechu. –

Widziałem cię w gazetach na zdjęciach prezentujących uczestników projektu Manhattan – powiedział. – Dedukuję zatem, że to twoje obliczenia wsparły program budowy bomby atomowej. Skoro pojawiasz się tu incognito, a nasi przyjaciele przywiązują tyle wagi do twego bezpieczeństwa, pewnie nie spocząłeś na laurach i szykujecie już następną niespodziankę… Jednak jeśli szukacie pilota, który zrzuci tę niespodziankę na przykład na Moskwę, to pomyliłeś adresy. Ja jestem kawalerzystą, nie lotnikiem…

– Coś szykujemy – powiedział powściągliwie Ulam. – Nawet niejedno. Ale ty jesteś mi potrzebny nie jako lotnik czy żołnierz, tylko raczej jako przyjaciel i człowiek ze Lwowa.

„No, z tą przyjaźnią to ciut przesadził…” – Zygmunt uśmiechnął się sarkastycznie w duchu.

– Brzmi ciekawie… – rzucił, by podtrzymać rozmowę.

– To, co zaraz powiem, jest tajne. Ściśle tajne. Musisz podjąć decyzję, czy w ogóle chcesz o tym wiedzieć. Jeśli nie chcesz, po prostu zjemy sobie, wypijemy i powspominamy młodość.

– Czy…

– I oczywiście informacja ta w żadnym wypadku nie może wyjść poza te mury.

– Jestem gotów.

– Szukam człowieka, który wykona dla mnie pewne zadanie. W tym celu konieczna będzie wizyta we Lwowie.

Serce Zygmunta uderzyło tak mocno, że poczuł ból przeszywający klatkę piersiową.

– Co dokładnie trzeba zrobić? – zapytał. – I dlaczego wybrałeś mnie? Nie macie przeszkolonych szpiegów, agentów…

– Dlatego, że znasz miasto jak własną kieszeń, a do tego liznąłeś trochę fizyki i zacząłeś studia inżynierskie. Powiedzmy, że trzeba odnaleźć pewne urządzenie.

Dość spore, więc jego wywiezienie nie będzie możliwe. Należy zatem wykonać na miejscu dokumentację, a oryginał zniszczyć, by nie dostał się w ręce Sowietów.

– Oryginał, czyli co?

Ulam zawahał się na chwilę.

„Nie ufa mi” – zrozumiał Zygmunt.

– Generator elektryczny o nowatorskiej konstrukcji – powiedział wreszcie fizyk jakby niechętnie. – Efekt prac Grupy Delta.

– Nigdy nie słyszałem o takiej organizacji. – Wzruszył ramionami i parsknął: –

Mam się przedostać za kordon i włamać do sowieckiego laboratorium? Chyba trochę przeceniasz moje możliwości. Do tego potrzeba zawodowego szpiega.

Takiego jak z waszych powieści po dziesięć centów…

– Ależ nic z tych rzeczy. Grupa Delta nie istnieje od mniej więcej dwudziestu lat. Pomysłodawcą był generał Rozwadowski. Miał bardzo dalekosiężne pomysły na totalne przezbrojenie polskiej armii. Doceniał też osiągnięcia nauk technicznych i rozważał, jak można by je wykorzystać. Przypuszczalnie stworzył kilka ściśle tajnych zespołów, które nad tym pracowały. Lwów nie był jedynym ośrodkiem.

– Delta… – zadumał się Winnicki. – Na ile pamiętam grecki alfabet, istniały jeszcze co najmniej trzy. Alfa, beta…

– To bez znaczenia. Robiły zupełnie co innego.

– A członkowie Grupy Delta?

– Żyje już tylko jej najmłodszy zidentyfikowany przez nas uczestnik, matematyk Stefan Banach.

– Zatem trzeba przedostać się do Lwowa, odnaleźć go i o wszystko zapytać.

Dlaczego nie zrobicie tego poprzez amerykańską agenturę?

– Próbowaliśmy. Nie bardzo chciał rozmawiać z naszymi wysłannikami.

Zasłaniał się złożonymi przed laty przysięgami. Nie będę owijał w bawełnę. Mój dawny mistrz umiera na raka.

– Z jakiego powodu ta grupa została rozwiązana?

– Aresztowanie generała, śmierć Szczepanika i wkrótce potem Rychnowskiego zakończyły jej działania. Zabrakło najtęższych mózgów, zabrakło wsparcia ochrony aparatu państwowego. Wreszcie ktoś w sztabie generalnym podjął decyzję o zamknięciu projektu. Ale wcześniej zdołali dokonać naprawdę sporo.

– Prądnica…

– Bez względu na wszystko, nie może wpaść w ręce Sowietów. Twoje zadanie jest proste. Namierzyć, wykonać dokumentację, sfotografować. Jeśli się da, wymontować najważniejsze elementy. Resztę zniszczyć.

– Dlaczego to aż takie ważne? – zapytał wprost porucznik.

– Bo… to coś w rodzaju perpetuum mobile. Zupełnie nowatorska konstrukcja.

Niezwykła. Pracuje na całkiem innych zasadach niż dotychczasowe aparaty.

Wykorzystuje rozwiązania, które… – nie dokończył. – Pozyskuje energię… – raz jeszcze zawahał się. Przeszedł kilka kroków. – Pozyskuje elektryczność z grawitacji kosztem niewielkiej deformacji czasoprzestrzeni – wypalił wreszcie.

– Proszę!?

– Działa niezależnie, bez konieczności dostarczania z zewnątrz paliwa. Banach, jeśli nawet coś wie, nic nam już nie powie. Musisz samodzielnie ustalić, gdzie to ukryto.

– Powinienem mieć więcej danych. Nazwiska, adresy… Jakiś punkt zaczepienia.

– Z tego, co udało się nam ustalić, wiem, że do grupy należał profesor Steinhaus, też matematyk. Ale mózgiem był inżynier Franciszek Rychnowski, być może również Szczepanik, a niewykluczone, że i jego synowie, choć chyba raczej byli na to za młodzi. Wszyscy poza Banachem już nie żyją.

– Rychnowski? Ten wariat!?

– Tak, właśnie ten. I nie uważaj go za wariata, nawet jeśli niektóre z jego pomysłów były kontrowersyjne… To wybitny umysł. Jeśli przy okazji akcji uda ci się zabezpieczyć dodatkową dokumentację ich prac, wypłacimy sutą premię.

– Premię…

– Dżentelmeni nie rozmawiają o pieniądzach… Ale oczywiście za pomyślne wypełnienie misji…

– Nie jestem dżentelmenem, tylko synem lwowskiego batiara – uśmiechnął się Zygmunt. – Mój ojciec dorobił się w czasie wojny, sprzedając Rosjanom wódkę na szklanki.

– Wywiad USA gotów jest wyłożyć trochę pieniędzy za ten wynalazek.

Powiedzmy, dla ciebie jakieś sto tysięcy dolarów, jeśli oczywiście dokumentację wykonasz na tyle starannie, że urządzenie uda się odtworzyć w Ameryce. Za wszelkie papiery dotyczące innych badań dorzucą drugie tyle. Co najmniej drugie tyle.

Zygmunt zamilkł zaskoczony oszałamiającą wysokością kwoty. Fiuuu… To aż tyle płaci się szpiegom!?

– Jak przedostanę się do miasta? – zapytał, przechodząc do konkretów. – I jak mnie stamtąd ewakuujecie? Lekarz orzekł, że…

– Wiem. Po uszkodzeniu stawu biodrowego musiałeś przerwać trening cichociemnego. Nie martw się, nie będziemy zrzucali cię ze spadochronem.

– Jak zatem…

– Lwów jest w tej chwili miastem prawie zamkniętym dla cudzoziemców. Trwa masowe wysiedlanie Polaków, zdaje się, że Sowieci wolą, by nikt postronny się temu nie przyglądał. Działa tam jedynie misja szwajcarskiego Czerwonego Krzyża.

Ale na przełomie października i listopada we Lwowie organizowana jest międzynarodowa konferencja poświęcona kolektywizacji rolnictwa. Pojedziesz jako obywatel USA.

– Już widzę, jak mnie wpuszczą.

– Jako członek Komunistycznej Partii USA – uściślił.

– To jest taka? – Zygmunt wytrzeszczył oczy.

– Ano jest. Przynajmniej na razie. Są w USA myślący ludzie, którzy już zastanawiają się, jak zrobić z hołotą porządeczek. W każdym razie możemy podstawić cię jako delegata tej jaczejki na zjazd miłośników kołchozów.

– Jeśli wykonam zadanie…

– Przekażesz dokumentację wskazanym ludziom i spokojnie pojedziesz do USA. Obywatelstwo załatwię ci od ręki. Będziesz sobie siedział i robił, na co masz ochotę. Zechcesz pracować, też nie będzie z tym kłopotu. No to jak będzie?

Pojedziesz? – Spojrzenie Stanisława zmiękło.

Do tej pory przekazywał instrukcje. Teraz prosił. Zygmunt zawahał się. Myśli tłukły mu się w głowie. Jechać… Czemu nie? Zobaczy raz jeszcze swoje miasto…

Może przy okazji uda mu się ustalić, co naprawdę stało się ze stryjkiem. Może jakimś cudem odnajdzie kuzynkę Martę… A jeśli zrobi się niebezpiecznie? Co najwyżej nie wykona zadania. Przecież go nie rozstrzelają.

Ulam nie naciskał. Czekał cierpliwie na decyzję.

– Pojadę.

Pociąg trząsł się i szarpał. Szyny, po których przez ostatnie lata przetoczyły się tysiące wojskowych transportów, były bardzo zbite i zniszczone. Zygmunt wyjrzał

przez okno. W czasie przelotu samolotem do Kijowa niewiele zobaczył.

Teraz chłonął widoki. Front przetoczył się przez te ziemie dwukrotnie. Widział

więc spalone wsie, miasteczka naznaczone piętnem wojny, ruiny budynków, w wielu miejscach cmentarze polowe założone tuż przy torach. Pozostali uczestnicy konferencji, początkowo rozradowani jak dzieciaki, powoli ulegli nastrojowi.

Pociąg toczył się leniwie na zachód. Raz minęli wielkie stado wychudzonych krów.

Pędzono je na wschód.

„Niemieckie reparacje wojenne?” – zastanawiał się Zygmunt. „A może i skonfiskowane w Polsce?”

W tym wagonie na konferencję jechało kilkunastu Anglików i Francuzów.

Komuniści… Przypominali mu grupkę niezbyt rozgarniętych dzieci na wycieczce szkolnej. Fascynowało ich wszystko, wszystko też łykali kompletnie bezrefleksyjnie.

W czasie dwudniowego zwiedzania Kijowa miejscowi organizatorzy pokazali im kawałek miasta. Zygmunt nigdy wcześniej nie był w ZSRR, ale widział

wyraźnie, że dawna stolica ziem ruskich Rzeczpospolitej pod rządami Sowietów poważnie podupadła. Bruk uliczny pamiętał jeszcze cara. Większość instytucji państwowych gnieździła się w zaadaptowanych hotelach i kamienicach. Nowsze budynki wzniesione dla rozwijającej się administracji – choć funkcjonalne –

porażały swoją brzydotą.

I jeszcze jedno przykre, głupie wspomnienie. Gdy szli jedną z głównych ulic, spostrzegli grupę robotników na rusztowaniach. Mężczyźni młotkami skuwali sztukaterie ze ścian kilku pięknych secesyjnych kamienic. Przewodnik z dumą wyjaśnił, że usuwane są właśnie przeżytki burżuazyjnego stylu życia i że klasa robotnicza nie potrzebuje podobnych ozdóbek. Buńczuczne oświadczenie tego jełopa wywołało aplauz gości. Podobny zachwyt wzbudziły w nich fundamenty świeżo zburzonej cerkwi i zapewnienie, że robotnicy nie potrzebują też religii…

Odwiedzili jeszcze szpital, przedszkole, szkołę, jakieś kluby sportowe.

Polakowi przypomniały się anegdoty o księciu Potiomkinie i wioskach, które budował na trasie przejazdu carycy…

Jednak tam była Ukraina. Teraz jechali przez ziemie, które nadal w myślach uważał za Polskę. Patrzył wokół i widział śmierć. Cmentarze wojenne, krzyże zdobione hełmami poległych ustawione na zbiorowych mogiłach, zgliszcza. Raz mijali długą rampę zawaloną zdobycznym sprzętem wojskowym. Niemieckie czołgi podziurawione pociskami czekały na transport i śmierć w czeluściach pieców hutniczych… Kiedy indziej znów zobaczył niemieckich jeńców, wychudzonych i wynędzniałych, w obszarpanych mundurach. Pilnowani przez kilku enkawudzistów poprawiali nasyp sąsiedniego torowiska. Był to jedyny przyjemny widok w czasie całej tej drogi.

Najdłuższa nawet podróż dobiega końca. Dojeżdżali już do celu. Polak czuł w gardle rosnącą gulę.

„Po co?” – zastanawiał się po raz tysięczny. „Po co mi to… Czego tu szukam?

Lwów umarł. Wszyscy krewni wywiezieni. Przyjaciele padli na frontach… Po co tu wracać, po co patrzeć, jak wszystko marnieje, obraca się w popiół… Kuzynka?” Wiedział tyle, że stryjka aresztowano. Co stało się z dziewczyną? Raczej się nie łudził, że zdoła ją odnaleźć.

Patrzył na dziesiątki opuszczonych domów rozrzuconych wokół. Musieli postać jeszcze pod semaforem. Korciło go, by otworzyć drzwi i puścić się biegiem przez opłotki, na przełaj, w kierunku Zamarstynowa… Wreszcie pociąg wtoczył się na peron. Przy sąsiednim ludzie w jesionkach, objuczeni walizkami, prowadzący dzieci, tłoczyli się bezładnie. Uchodźcy. Polacy i wszyscy, którzy zdołali się pod nich podszyć, opuszczali miasto. Dzień po dniu, setkami, aż nie zostanie nikt…

Patrzył na blade, zmęczone twarze, na zaciśnięte usta. Dzieci były nad wiek poważne. Co przeżyły przez ostatnie lata i miesiące? W każdym razie na pewno zdawały sobie sprawę, że ruszają na tułaczkę… I że nie wrócą tu już nigdy. A przecież ci, którym udało się skompletować dokumenty wyjazdowe, to i tak ci, którzy urodzili się pod szczęśliwą gwiazdą.

Kordon sowieckich milicjantów blokował drogę. Podoficerowie NKWD

sprawdzali karty wyjazdowe, porównywali twarze ludzi z widniejącymi na zdjęciach i przepuszczali skontrolowanych do wagonów.

Wysiadł na drugą stronę, gdzie uczestnicy konferencji zbili się w gromadkę.

– Witajcie, towarzysze. – Jak spod ziemi wyrósł obok nich chłopak w komsomolskim mundurze. – Mam na imię Sasza i będę waszym przewodnikiem –

mówił po angielsku całkiem znośnie.

Wyglądał sympatycznie, ale Zygmunt jakoś z miejsca go znielubił. Ponaglany gestami przeszedł dalej. W holu dworca kolejny posterunek NKWD sprawdzał

dokumenty. Zbadali jego amerykański paszport i legitymację Kompartii USA.

Sprawdzili przepustkę i wreszcie pozwolili mu przejść. Wyszedł przed dworzec i długo w milczeniu patrzył na otaczające go budynki. Z pozoru prawie nic się nie zmieniło. Domy stały jak przed sześciu laty. Bruk uliczny w kilku miejscach zniszczyły bomby i gąsienice czołgów. Ale jeszcze coś uległo zmianie.

Charakterystyczne żółte elewacje poszarzały. Z okien i okienek sterczały długie krzywe rury.

– Niestety, nie udało się nam załatwić samochodu, będziemy więc musieli przejść kawałek pieszo. Za plecami macie dworzec kolejowy, miejsce ciężkich walk, które w osiemnastym roku stoczyli polscy panowie z uciskanym ludem ukraińskim… Burżuje zwyciężyli wówczas nad siłami rewolucyjnymi, ale dziś…

„Co on pieprzy?” – zdziwił się w duchu Zygmunt. „Od kiedy to Strzelcy Siczowi zaliczają się do rewolucjonistów?”

Nowa wersja historii jednocześnie rozbawiła go i wywołała głęboki niesmak.

Ruszyli ulicą. Mijali zabite deskami witryny sklepów i warsztatów, tu i ówdzie przez nisko położone okna widać było stoły i biurka zastawione maszynami do pisania. Urzędy wypierały kupców i rzemieślników. Ale tym, co najbardziej uderzyło Polaka, był brak szyldów. Blaszane zdjęto, malowane na murach zasmarowano farbą. W czasie działań wojennych ucierpiały tylko pojedyncze budynki, kilka wypalonych właśnie rozbierano lub remontowano. Zamyślony Winnicki dopiero po chwili zorientował się, co jeszcze jest nie tak. Wokół siebie słyszał kakofonię dźwięków. Tylko że dawny Lwów rozbrzmiewał mową polską i jidysz, teraz słyszało się przeważnie rosyjski i z rzadka ukraiński…

Szedł przez znajome zaułki, ale nie poznawał ich. Zapachy… Nawet one się zmieniły. Kiedyś czuł tu woń pączków, szaszłyków, delikatny zapach kurzu zmoczonego deszczem. Teraz wszędzie śmierdziało gotowaną kapustą, stęchlizną, uryną…

„Miasto umarło” – pomyślał z przerażeniem. „Kroczę po jego truchle. I nawet cuchnie trupem… Gdzieś tutaj wśród ruin, ruder i cudem ocalałych domów mam odnaleźć prototypową unikalną prądnicę, za którą dwaj spryciarze, Ulam i Einstein, gotowi są odpalić mi dość pieniędzy, bym mógł…”

– Uniwersytet – głos przewodnika wyrwał go z zadumy. – Niegdyś gmach sejmu galicyjskiego. Tu odbędzie się część obrad naszej konferencji. Już niedaleko, trochę hartu ducha, towarzysze.

Jeszcze dwie uliczki i znaleźli się na miejscu. Ulokowano ich w hotelu. Dostali całkiem przyzwoite pojedyncze pokoje.

– Konferencja jest zorganizowana na uniwersytecie – przypomniał Sasza. –

Proszę, byście nie opuszczali samowolnie kwatery i nie chodzili po mieście, zwłaszcza po zmroku. Co rano ktoś was odprowadzi na miejsce. Mimo wszystko nie jest tu do końca bezpiecznie. Proszę też, byście nie wdawali się w rozmowy z miejscowymi, w mieście bowiem nadal przebywa ogromna masa kontrrewolucjonistów. Bar na dole jest do waszej wyłącznej dyspozycji. Proszę się częstować…

Wreszcie poszedł w diabły. Zygmunt uśmiechnął się pod nosem. Spojrzał w okno. Nadchodził wczesny jesienny wieczór.

„Aż tak się boją” – pomyślał. „Nie chcą, żebyśmy pociągnęli miejscowych za język. Nie chcą też, by miejscowi gadali z nami. A co do śmiertelnego ryzyka chodzenia po moim mieście, to jeszcze obaczym…”

Zakazem oczywiście nikt się nie przejął; w holu na dole Polak spotkał dwóch Francuzów, którzy konferowali z portierem, usiłując się dowiedzieć, czy we Lwowie egzystują jeszcze kobiety publiczne i jak można je odnaleźć. Minął ich i ruszył przed siebie.

Przespacerował się dawną ulicą Długosza. Chciał choć rzucić okiem na swój dom… Budynek stał, ale w brudnych szybach nie odbijało się zachodzące słońce.

W ogrodzie walały się jakieś dechy, paki i resztki skrzyń, najwyraźniej przeznaczone na opał.

Przyśpieszył kroku. Uciekał. Popełnił błąd, pojawiając się w pobliżu. Ktoś mógł go rozpoznać… Choć wszyscy sąsiedzi pewnie podzielili ten sam los…

Przystanął na rogu przed cerkwią. Była zamknięta na głucho. Część szybek w witrażach wytłuczono.

– Do diaska – szepnął. – Po co ja tu w ogóle przyjechałem… Czemu nie zaufałem swojej pamięci? Czemu nie zachowałem tego miasta takim, jakim było przed wojną?…

Poczuł przemożną chęć, by kupić flaszkę wódki i zalać się w pestkę.

– Odnaleźć prądnicę… – mruknął sam do siebie. –Takie zadanie wykonać może tylko człowiek, który zna miasto. Dla Polski albo dla pieniędzy. A oni podeszli mnie sprytnie, wmawiając, że i mój kraj na tym zyska, i ja zarobię fortunę. Sto tysięcy dolarów. Da się za to kupić dom, samochód i przez wiele lat można leżeć do góry brzuchem… Tylko czemu jakoś mi hadko?

Zawrócił do hotelu. Rozprostował nogi i starczy.

Rankiem pojawił się Sasza. Część delegatów musiał wyciągać z łóżek siłą.

Zachodni komuniści nie należeli do rannych ptaszków. Wreszcie jakoś zgromadził

całą grupę w holu i poprowadził ich na miejsce. Minęli park. Na uczelnię weszli bocznym wejściem, z dala od grupek studentów, a może słuchaczy jakichś kursów.

Najwyraźniej próbowano ich choć częściowo odizolować od tubylców. W budynku spotkali pozostałych delegatów, zakwaterowanych w innych hotelach. Przeszło setka ludzi zwieziona z różnych krajów… Był wśród nich nawet jeden Japończyk i dwóch czarnych jak węgiel Murzynów. Zygmunt dostał program całej imprezy odbity byle jak na spirytusowym powielaczu.

Wynikało z niego, że w czasie pięciodniowego kongresu przemawiać będą same sławy. Racjonalizatorzy produkcji, akademicy, wuzowcy, przodownicy pracy, rekordziści udoju… Osobno wymieniono referaty wygłaszane po rosyjsku.

Zasiedli w jednej z auli. Polak słuchał kolejnych bełkotliwych przemówień coraz bardziej przygnębiony. Agitatorzy wygłaszali swoje referaty to po angielsku, to po francusku. Nie znał się specjalnie na rolnictwie, ale zorientował się, że gadają kompletne głupoty. Prelegenci podawali wątpliwe przykłady, sypali danymi wyssanymi z palca, podpierali się całkowicie fantastycznymi statystykami.

Zachodni delegaci słuchali tego z zapartym tchem.

„Durnie” – myślał Zygmunt. „Zamiast wierzyć w propagandę, pogadajcie z ludźmi, których trzymacie w obozach we Włoszech, z Ukraińcami, co przeżyli dwadzieścia lat gospodarki kołchozowej, a gdy tylko pojawiła się szansa odwetu, włożyli mundury Waffen-SS i poszli bić Ruskich… Oni wam opowiedzą prawdę o kolektywizacji i kołchozach. O głodzie, o ludożerstwie, o szesnastu milionach zmarłych…”

Po każdym referacie odbywała się dyskusja. Zagraniczniacy zadawali pytania, Sowieci usiłowali wydukać jakieś sensowne odpowiedzi. Bez ściągawek z trudem radzili sobie z objaśnianiem najprostszych kwestii. Otwarcie za to przyznali, że przynależność do kołchozów musi być przymusowa dla wszystkich mieszkańców i że niezbędne jest ograniczenie możliwości opuszczania wsi.

„Pańszczyznę przywracają” – pomyślał z melancholią Polak. „Tych, którym się nie uda wyjechać z zagarniętych przez Sowietów ziem, czeka ten sam smutny los.

Kto nie zdoła opuścić tego raju na ziemi, na zawsze już będzie niewolnikiem…” Po obiedzie zabrano ich ciężarówkami poza miasto na wizytację jednego z okolicznych kołchozów. Pola zostały już zaorane, nie sposób było więc ocenić, czy w tym roku cokolwiek na nich wyrosło. Gości oprowadzono po dawnym szlacheckim folwarku, pokazując magazyny zawalone zbożem po dach, wspaniałą chlewnię pełną tłustych świnek, nowoczesną oborę, wzorcową mleczarnię…

Cudzoziemcy zachwyceni wymieniali uwagi, prosili o dodatkowe dane, robili zdjęcia. Pracownicy w haftowanych ukraińskich soroczkach chętnie udzielali wyjaśnień, operując kulawym angielskim lub całkiem niezłym niemieckim i francuskim.

Zygmunta mierził ten cały teatr. Mimowolnie jednak czynił obserwacje. „Setka krów w oborze, pięknie, tyle właśnie można było zebrać z dwudziestu okolicznych wiosek… Ale przygoniono je dopiero dziś rano – dumał dalej – bo gdyby postały tu parę dni, wyrosłaby spora kupa obornika albo w budynku, albo gdzieś w pobliżu…

Front przetoczył się tędy półtora roku temu. Przez ten czas można usunąć doraźne zniszczenia, ale stad wybitych przez Niemców szybko odtworzyć się nie da…” Potem zawieziono ich do wsi. Wszystkie chałupy były nowe. Wszędzie rozbłyskiwało światło elektryczne. Polak dotknął ściany domu. Świeży tynk powalał mu palce. Tu też wszystko przygotowano na przyjazd zagranicznej delegacji. Nagle poczuł, że ktoś stoi za jego plecami. Obejrzał się. Jowialnie wyglądający angielski komunista, szef centrali związkowej, patrzył na niego z mieszaniną nagany i politowania.

– Człowieku – syknął. – Uśmiechnij się trochę, łazisz skwaszony, jakbyś szukał

dziury w całym, a oni przecież patrzą. Inni też to i owo zauważyli, ale…

– Dziękuję – skłonił głowę. – Ma pan rację.

Faktycznie, dekonspirował się… Ale po prostu drażnił go cały ten fałsz.

Przemógł się i gdy zwiedzali chatę statystycznej sowieckiej rodziny, wygłosił

nawet po angielsku kilka sloganów. Poczęstowano ich kolacją. Zasiedli do stołu nakrytego haftowanym obrusem. Stalin patrzył z portretu i uśmiechał się z kpiną.

Jedzenie było znakomite, zadbano o białe pieczywo, kawior, mandarynki z Abchazji i wędzoną rybę. Była też wódka w drewnianym cebrzyku. Wychylił pięć kieliszków, nim choć trochę zabił kaca moralnego.

Godzinę później stanął pod ścianą stodoły, sikając na pryzmę kompostu. W

oknie chałupy tańczyły cienie. Z sąsiedniego obejścia wiatr niósł dźwięki harmoszki i gwar podnieconych głosów. Stary chłop z sumiastym wąsem opowiadał bajki o zakładaniu kołchozów.

„Przedstawienie teatralne obrazujące wspaniałe życie ukraińskich chłopów wyzwolonych z polskiego ucisku pańszczyźnianego… – pomyślał Zygmunt. – Ale ci durnie z Zachodu tego nie rozumieją. Nie rozróżniają fikcji i rzeczywistości… O

Katyniu zdążyli już zapomnieć”.

– Niech żyje komunistyczna partia USA! Niech żyje komunistyczna partia Francji! Niech żyje włoska partia komunistyczna! – rozlegały się kolejne toasty.

„Tylko zdrowia księcia Potiomkina nie wypiją – uśmiechnął się pod wąsem porucznik Winnicki. – A co by zrobili bez jego genialnych pomysłów?” Wstał o szóstej rano. Po wczorajszej wycieczce bolała go głowa. Miał straszną ochotę napić się klina. Podszedł do okna i oparłszy czoło o chłodną szybę, popatrzył na budzące się miasto. Ludzie szli do pracy. Niektórzy pchali taczki z narzędziami lub ciągnęli wózki z dobytkiem.

„Od czego zacząć poszukiwania? Najlepiej byłoby znaleźć uczestników tamtych prac. Pogrzebać w archiwach. Gdyby nie ta cholerna sowiecka okupacja, nie byłoby z tym problemu. W tej chwili to jednak niemożliwe. Po pierwsze dlatego, że mnie nigdzie nie wpuszczą, po drugie dlatego, że większość zbiorów, które ocalały, jest obecnie pakowana do wysyłki… Część trafi do Polski, cenniejsze pewnie do Moskwy…”

Pamiętał obrazek widziany wczoraj przed Ossolineum. Przygarbieni robotnicy wynosili ciężkie paczki i skrzynie z książkami. Układali je z mozołem na ciężarówce.

„Grupa Delta – pomyślał – działała w tym mieście. Była tajną organizacją wojskową. Jeśli przestała istnieć po przewrocie majowym, to nawet przed wojną ciężko byłoby trafić na jej ślad. Ulam był uczniem Banacha i uczestnikiem imprez w Kawiarni Szkockiej. Mógł coś widzieć, coś usłyszeć, podsłuchać wręcz. A ja?

Jak mam odnaleźć ludzi, którzy się tam zbierali? A potem? Przedstawić się jako amerykański szpieg? Pomyślą, że to prowokacja. Wypytywać? Akurat coś powiedzą. No i minęło dwadzieścia lat. Ci, którzy nie umarli, rozjechali się, zapomnieli. Ten ślad wystygł… Namierzyć samą maszynę? Niby jak? Zaraz… A może jest sposób? Co mówił Ulam?”

Ścisnął skronie, usiłując sobie przypomnieć. Grawitacja… Deformacja czasoprzestrzeni. Czy to oznacza…? Tak! Inna waga. Wokół generatora mogą występować niecodzienne zjawiska fizyczne.

„Przyjmijmy, że maszyna zmniejsza lub zwiększa grawitację. Jeśli kupię kilogram maku na wagę, a potem zważę tę paczkę na drugim końcu miasta, powinna być różnica… Tylko jaka? Gram? Miligram? Te sucze syny Amerykańce coś wiedzą” – mówił w myślach. „W jakiś sposób sprawdzili, że to nadal działa.

Może udało im się przelecieć nad miastem samolotem wypakowanym aparaturą pomiarową? Może jakiś amerykański dyplomata przeniknął tu z grawimetrem?

Może biały wywiad? Na przykład, skoro tu wszystko jest cięższe, ktoś mógł zostać rozstrzelany za sabotaż, jeśli pakował towary w pobliżu maszyny, a wywiezione w głąb Sowietów i skontrolowane wykazały niedowagę… Jestem tu, w moim mieście, i mam wykonać zadanie niemal niewykonalne… Być może nie tylko ja węszę.

Wśród delegatów jest z pewnością co najmniej kilku prawdziwych szpiegów. Być może niektórzy dostali to samo zadanie. Ale Ulam wierzy, że ja sobie z tym poradzę, a oni niekoniecznie… Dlaczego?”

Gospodarze widocznie przewidzieli, że po wycieczce kac zbierze śmiertelne żniwo, bo ten dzień w grafiku przeznaczyli delegatom na odpoczynek. Zatem pora pobuszować. Po pierwsze wtopić się w tłum…

Agent zaszedł do podrzędnego sklepiku ze starzyzną i szybko zmienił wygląd.

W kusej kraciastej marynarce i zrudziałej oprychówce na głowie przeistoczył się bez trudu w prawdziwego lwowskiego batiara. Nóż wpuścił w kieszeń.

„Przydałaby się jeszcze gazrurka z solidną mutrą na końcu, wypełniona ołowiem” – pomyślał prawie wesoło i ruszył na miasto.

Po dwudziestu minutach zorientował się, jaki błąd popełnił. Przebrał się idealnie, tyle że batiarów już tu nie było… Wybito ich do nogi, wysiedlono, wymarli jak dinozaury.

Większość ulic pozmieniała nazwy, ale nie musiał przecież sprawdzać, by trafić w dobrze sobie znane miejsca…

Kamienica inżyniera Rychnowskiego. Na frontonie wisiała tablica informująca, że w budynku mieści się seminarium nauczycielskie, choć samej instytucji już dawno tam nie było. Zygmunt wszedł w bramę. Czy to tu? Czy to dobry trop? Nie czuł się lżejszy ani cięższy, zresztą generator, o ile w ogóle istniał, z pewnością oddziaływał subtelniej… Rozejrzał się. Na podwórzu stał cieć z miotłą. Obrzucił go podejrzliwym spojrzeniem. Zygmunt pokazał mu z daleka swoją przepustkę. Cieć nie był w stanie odczytać urzędowego pisma, ale widok pieczęci NKWD zniechęcił

go do zadawania jakichkolwiek pytań. Przybudówka, klatka schodowa.

Elektryczność… Miejska czy z generatora ukrytego w piwnicy?

Miejska. Znalazł studzienkę rewizyjną, znalazł przyłącze, rozdzielniki, szklane izolatory. Skrzynki z bezpiecznikami miały sowieckie plomby. Zajrzał jeszcze do piwnicy. Ale i tam nie było nic ciekawego. W ogóle nie doprowadzono do niej elektryczności. Czyli pudło. Nie miał innego adresu, nie miał żadnego punktu zaczepienia. Nic. Trzeba odszukać krewnych i przyjaciół. Trzeba zdobyć więcej informacji, a w tym pomóc może jedynie ktoś znający obecne stosunki…

Mieszkanie stryjka zajmowali jacyś Rosjanie. Nie słyszeli o żadnej Marcie.

Zygmunt liczył, że ktoś z sąsiadów coś mu powie, ale jak się okazało, nikogo z dawnych mieszkańców już tu nie było. Nawet przedwojenny cieć Ukrainiec przepadł bez śladu. Winnicki zaszedł więc do przyjaciółki swojej ciotki. Niestety, jej mieszkanie też zajmowali jacyś osiedleńcy zza Uralu. Sprawdził jeszcze kilka adresów: przyjaciół ze szkoły, dalszych znajomków, ale wszędzie napotykał to samo – mieszkania albo stały puste i wyszabrowane, albo ktoś już tam mieszkał.

Tylko w jednym natrafił na babkę kumpla, zdziwaczałą staruszkę. Nie poznała go, a na pytanie o wnuka wybuchnęła głuchym płaczem.

Było już późne popołudnie, gdy zasiadł na zniszczonej ławce opodal katedry ormiańskiej. Rozczarowanie dusiło go za gardło, obezwładniało, zatruwało myśli.

– Nie ma już nikogo – wyszeptał. – Wszyscy umarli, zaginęli, zostali wywiezieni lub sami wyjechali… Wszyscy, których znałem. Co do jednego…

Westchnął ciężko. Miał dosyć. Plunąć na to wszystko, przemęczy się do końca konferencji i wyjedzie. Lwów nie istnieje. Zostały tylko budynki. Genius loci miasta stanowili ludzie. Zabij lub wygnaj mieszkańców i nie zostanie nic.

Wróci do Anglii, pojedzie gdzieś na wieś, najmie się za pastucha. Albo poprosi kumpla, żeby załatwił mu robotę w Ameryce. Ach tak. Prądnica. Gdyby miał

więcej czasu…

– Mam to w dupie – oświadczył, wstając. – Niech sobie tego szukają Ulam z Einsteinem, jeśli oczywiście mają jaja, by tu przyjechać.

Powędrował zaułkami Starego Miasta. Na placyku koło arsenału rozłożył się pchli targ. Polacy opuszczający miasto wyprzedawali resztę dobytku. Zygmunt ruszył przez środek targowiska. Przez sekundę miał wrażenie, jakby na chwilę uchyliła się kurtyna czasu. Wokół znowu słyszał niemal wyłącznie rozmowy po polsku, czasem tylko przerywane okrzykiem w jidysz. Szedł pomiędzy biednymi stoiskami. Ubrania, buty, drobne meble, bibeloty, książki. To, czego nie można zabrać ze sobą, to, co można sprzedać za byle grosz, żeby mieć choć kilka rubli na podróż w nieznane. Ruscy, Ukraińcy i skośnoocy przybysze z Azji Środkowej buszowali, starając się wypatrzyć co ciekawsze fanty… Melancholia dusiła porucznika za gardło.

Przypomniał sobie angielską plażę, kilka lat temu, zaraz po tym, jak niemiecki U-Boot zatopił okręt, którym do Anglii płynęli uchodźcy nielegalnie opuszczający Norwegię. Morze wyrzuciło na brzeg drewniane elementy statku, jakieś walizki i paczki. Resztki skromnego dobytku ofiar… Angielscy wieśniacy tak samo łazili wśród głazów, podnieceni, szukając łupu…

Rozejrzał się. Książki, ale nie ma ich jak zabrać. Szelakowe płyty z dawnymi lwowskimi przebojami, meble, umywalki, co mniej poręczne naczynia kuchenne, zabawki dziecięce…

Zapragnął wybrać coś z tego na pamiątkę. Coś, co będzie mógł zabrać ze sobą do Anglii, do Ameryki, do Brazylii, na wieczną tułaczkę… Jakiś drobiazg, który będzie mu przypominał utraconą ojczyznę, coś, co kiedyś, za wiele, wiele lat, włożą mu do trumny.

I wtedy go spotkał. Starą tekturową walizkę wypełniały książki. Na nich leżała spłowiała maciejówka ozdobiona zaśniedziałym bączkiem. Zygmunt omiótł

grzbiety woluminów spojrzeniem i przeniósł wzrok na sprzedawcę. Poznali się od razu.

Profesor Brewczyński, z racji grubych oprawek okularów zwany Sową, niegdysiejszy postrach wszystkich chłopców uczęszczających do liceum imienia Sienkiewicza. Postarzał się, a palce, już wcześniej żółte od nikotyny, pokryły mu drobne plamki wątrobowych wykwitów. Na spłowiałym tużurku nosił z dumą srebrną odznakę za obronę Lwowa.

– Zygmuś! – Stary belfer poprawił okulary. – A to ci psikus… Co tu porabiasz, batiarku? Albo wiesz co? Jeśli masz trochę czasu, chodźmy do mnie, pogadamy spokojnie. Od dawna jesteś we Lwowie?

– Od przedwczoraj. Dopiero co przyjechałem.

– No, takie spotkanie trzeba uczcić.

Nauczyciel schylił się i podniósłszy czapkę, włożył ją na głowę.

– Poniosę panu…

– Pies je trącał, książek i tak nikt dzisiaj nie potrzebuje. – Profesor w odpowiedzi wzruszył przygarbionymi ramionami. – Niech sobie leżą. Co najwyżej jakiś hajdamak na gilzy do papierosów potnie.

Ruszyli w głąb Starego Miasta.

– Czyś ty, chłopcze, zgłupiał? – syknął nauczyciel, gdy tylko znaleźli się kawałek od bazaru. – Twojego stryja NKWD zabrało jeszcze w trzydziestym dziewiątym. Czego tu szukasz? W dodatku wystrojony jak strach na wróble. Przez kordon przeszedłeś? Jedni gadali, że jesteś w Anglii, inni, że w Ameryce, myślałem, że z moich uczniów choć ty się uratowałeś, a tu nagle jak diablik z pudełka.

– Oficjalnie przyjechałem podziwiać, jak tu kołchozy zakładają – wyjaśnił

Winnicki i splunął. – Jestem delegatem Komunistycznej Partii USA na lwowską konferencję agrarną…

– Paradne! – Staruszek omal nie parsknął śmiechem. – Nooo, w to, że się do komunistów zapisałeś, jakoś mi trudno uwierzyć. Szpiegiem zostałeś czy co?

Zresztą nie mów, po co mi to wiedzieć. A tak po prawdzie, na co mi się z tobą zadawać? – kpił. – Jesteś szpionem, niebezpieczne; jesteś komunistą, niezdrowo…

Przeszli przez bramę. Mężczyzna prowadził byłego ucznia przez amfiladę podwórek, potem przeszli pasażem i po trzeszczących schodach wdrapali się na trzecie piętro.

– Czemu tu tak cicho? – zdziwił się Zygmunt.

– Cały kwartał wysiedlony. Zostało kilku takich jak ja. Ostatni polscy Mohikanie… – powiedział z goryczą. – Mam już kartę wyjazdu, przepustkę i bilet do Rzeszowa – dodał. – Za trzy tygodnie ruszam w drogę. Polska uciekła na Zachód, to ją gonił będę… A tobie radzę to samo. Uciekać! Jeśli jesteś tu pod prawdziwym nazwiskiem, zwiną cię jak resztę rodziny. Jeśli pod fałszywym, ktoś może cię poznać. Wyrosłeś, zmężniałeś, ale ja od razu wiedziałem, kto przede mną stanął…

– Czy wie pan może, co stało się z moją kuzynką?

– Nie mam pojęcia, ale sądzę, że prawo o członkach rodzin…

– To znaczy?

– Sowieci oficjalnie wprowadzili do kodeksu karnego przepis, że członkowie rodzin wrogów ludu podlegają represjom. W najlepszym razie trafiła gdzieś do łagru. Tu nie wróciła. Po to przyjechałeś? Odnaleźć krewnych?

– Nie tylko – przyznał.

– Nie ryzykuj. Chyba że gra naprawdę warta jest świeczki. – Zmrużył oczy.

– Zapewne jest warta – westchnął Zygmunt. – Straszne pieniądze mi obiecano.

Tylko nie wiem, czy powinienem nawet próbować je zarobić.

Zamek ustąpił ze zgrzytem i znaleźli się w mieszkaniu profesora. Mały pokoik zastawiony był ciasno regałami pełnymi książek. Zygmunt był tu wcześniej może ze trzy razy w życiu, ale zaraz wyczuł, że coś się zmieniło.

– Chwileczkę, przecież…

– Chcesz powiedzieć, że kiedyś był jeszcze jeden pokój? Ano był… Jest nawet.

Zręcznie przesunął jeden z regałów. Jak się okazało, osadzony był na dobrze ukrytej prowadnicy. Brewczyński pchnął mebel z powrotem.

– Pamiętasz profesora Ecklera?

– Tego biologa? Kojarzę, ale mnie uczył profesor Mączyński…

– Taaa… Eckler jest Żydem. Przechowałem go i jego córkę przez całą niemiecką okupację. – Uniósł dumnie głowę. – W zeszłym miesiącu wyjechał, liczy, że Brytyjczycy wpuszczą go do Palestyny. Jeszcze przed wojną kupił sobie udział i działkę w jakichś projektowanych osadach. Jak znam życie, jeden wielki humbug. Siadaj – wskazał fotel.

Sam poszedł do kuchni i zaparzył herbaty.

– Gruzińska – powiedział tonem usprawiedliwienia, stawiając szklankę przed byłym uczniem.

– Podobno kiedyś była doskonała.

– Kiedyś… – westchnął profesor. – Minęło tak niewiele czasu, a wszystko prysło jak mydlana bańka. Z ciast zaoferować mogę placki ziemniaczane z melasą…

– Chciał pan wiedzieć, co mnie sprowadza…

Brewczyński zatrzymał się w pół kroku.

– Tyko jeśli naprawdę chcesz o tym opowiedzieć.

Winnicki opowiedział. O propozycji dawnego kolegi z klasy, o generatorze, o energii czerpanej z grawitacji. O Grupie Delta… Stary nauczyciel słuchał w zadumie, tylko w jego oczach zapalały się coraz jaśniejsze iskierki.

– Cóż, orłem to ty nigdy nie byłeś – westchnął. – Ulam… O, to był cwany Żydek, kuty na cztery nogi… Każdego umiał podejść, każdego przechytrzyć. I jak widzę, z wiekiem mu to nie przeszło. Knuje sobie w najlepsze.

– Profesorze…

– Zygmuś, opowiedziałeś mi bardzo ciekawą historię.

– Sądzi pan…

– Oczywiście, że jest prawdziwa. Częściowo, rzekłbym. W ogólnym zarysie.

Ale to nie znaczy, że Staś opowiedział ci wszystko. O nie… Na to jest zbyt chytkij.

– Mam zadanie i…

– Chłopcze… Ulam jest dziś uczniem i prawą ręką Einsteina. Nawet do Lwowa dotarła jego sława, choć tu przedstawiają go rzecz jasna jako ohydnego i godnego pogardy pachołka amerykańskiego imperializmu i militaryzmu. Jak zapewne wiesz, ogólna teoria względności ustala wzajemny stosunek…

– Wiem. – Winnicki wzruszył ramionami.

– Kolejnym kamieniem milowym nauki będzie sformułowanie unitarnej teorii pola, która pozwoli nam zapanować nad grawitacją oraz umożliwi kreowanie energii i materii nieomal z niczego.

– Obiło mi się o uszy, że Einstein próbuje opracować te wzory od kilkunastu lat. Nawet ogłaszał parę razy, że jest blisko… Do czego pan zmierza?

– Ta deformacja… Wiesz, ja doszedłem do niemal identycznych wniosków jak oni. A wpadłem na to przypadkiem w szkole. Pamiętasz tę lekcję geometrii?

Lekcja… Tyle ich było, ale mimo to wiedział, o którą może chodzić… Ta najdziwniejsza. Z głębin pamięci wypłynęło wszystko, o czym zdążył zapomnieć przez lata wojny.

– Kazał nam pan policzyć…

– Liczbę pi, zwaną też ludolfiną. Dałem polecenie, aby każdy z was przeprowadził w domu eksperyment. Mieliście wziąć z kredensu szklankę lub butelkę, uzbroić się w linijkę i kawałek sznurka. Następnie samodzielnie dokonać pomiarów i obliczeń. Zbadawszy średnicę i obwód przedmiotu, wyprowadzić liczbę pi…

– Tak… – Zygmunt otrząsnął się ze wspomnień. – Takie było pańskie polecenie.

Pamiętał minę profesora, który przeglądając po kolei ich zadania, stawał się jakby coraz bardziej nieobecny myślami… A potem… Powiedział, że wszyscy wyprowadzili źle, że prawidłowa liczba pi to trzy przecinek czternaście… A jeszcze później… Wszyscy wyszli już z klasy. Zostali tylko dyżurni. On, by zetrzeć tablicę.

Ulam ustawiał bryły geometryczne na szafie. No i nauczyciel. Profesor Brewczyński siedział ciągle w swoim fotelu. Kartkował gruby notes. Zygmunt namoczył gąbkę w cebrzyku. I nagle zobaczył, jak Sowa kreśli coś na planie miasta.

– Był październik – profesor powiedział to jakby do siebie. – Znowu ta sama lekcja. Znowu to samo zadanie domowe. Zadawałem je chłopcom przez dwadzieścia lat pracy w szkole. Wtedy tego nie rozumiałem. Przynieśliście złe wyniki… Wasz rocznik był trzeci z tych dziwnych. Od trzech lat ten sam błąd. A przecież wcześniej uczniowie nie mylili się tak bardzo.

– Czyli…

– Wydawało mi się, że pojawiła się jakaś anomalia. Może i byłem prostym belfrem, ale interesowałem się żywo odkryciami, matematyką i fizyką. Bywałem w Kawiarni Szkockiej, zresztą to właśnie ja wprowadziłem Ulama w to towarzystwo…

– Ale jaki to ma związek z…? – nie rozumiał Zygmunt.

– I pomyśleć, że to ja dałem ci maturę! – Belfer wzniósł oczy ku sufitowi. –

Dzieciaku, czy ty w ogóle wiesz, co dla nauczyciela znaczy matura? Jakie to brzemię decydować, czy coś jest dojrzałe, czy zielone? Jak potwornie boli później świadomość popełnionego błędu? – Puścił oko.

– Ale matematyka…

– Naprawdę sądzisz, że nie ma korelacji? Że możesz zmienić prawa przyrody, a opisujące je liczby pozostaną niby te same?

– Pan myśli, że nasze błędy w obliczeniach spowodowane były zmianą praw fizyki na skutek działania generatora!?

– Rozumowałem tak: coś nam wygięło czasoprzestrzeń. Wygięło minimalnie, ale w obliczeniach liczby pi już to widać… Szalona teoria. Umyśliłem sobie, że to grawitacja. Że gdzieś pod Lwowem pojawiło się ognisko magmowe, wielki bąbel wybijającego z jądra Ziemi ciekłego żelaza. Próbowałem zbadać to zjawisko.

Mierzyłem w dziesiątkach miejsc we Lwowie. I wyszło mi, że epicentrum jest gdzieś między wzgórzem Cytadeli a Starym Miastem. Chciałem zainteresować uczonych wynikami. Wyśmiano mnie. Jeden Banach się nie śmiał, ale powiedział, żebym się tym nie zajmował, bo czasu szkoda… Teraz rozumiem dlaczego. Jedno mnie tylko dziwi, czemu się nie przestraszył? Wszak otarłem się o tajemnicę, i to blisko…

Poszedł do kuchni i długo grzebał w szafkach. Wreszcie wrócił, niosąc zakurzoną butelkę.

– Cytrynówka Baczewskiego – pochwalił się. – Niby nauczyciel nie powinien pić z uczniami. Ale przecież skończyłeś już szkołę, zresztą tej szkoły też już nie ma. Przedwojenna jeszcze butelka. Na specjalną okazję trzymałem…

– Okazję?

– A może być lepsza? Odwiedza mnie mój dawny ulubiony… no, nie przesadzajmy… mój dawny uczeń i przynosi mi informację, która potwierdza to, nad czym dumałem przez całe lata. I jeszcze wieści mi przynosi od mojego pupilka, co tam Amerykańcom atomówkę zbudował. I jeszcze się dowiaduję, że słusznie podejrzewałem, iż Banach mnie w maliny wpuszcza… To dzień wspaniałych odkryć.

Przetarł dwa kieliszki, polał. Stuknęli się w milczeniu nad stołem.

– Zastanawiałem się, co jest grane – wrócił do tematu profesor. – A teraz przychodzisz ty i opowiadasz o generatorze. O maszynie, która wykorzystuje to właśnie zjawisko. Jeśli ktoś bawi się grawitacją, i to na taką skalę, wniosek może być tylko jeden. Ktoś już sformułował unitarną teorię pola. I dokonał tego w dwudziestym piątym roku, może nawet wcześniej.

– Ale… – zaczął Winnicki i urwał. Patrzył na rozmówcę zdumiony. Ten z kpiarskim uśmiechem uniósł kieliszek. – Chce pan powiedzieć, że…

– Tak. Taka teoria, jeśli uda się wcielić w życie wzory matematyczne i opracować rozwiązania techniczne, oznacza w efekcie masę ciekawych urządzeń.

Ale nie tylko. Nie powiedzieli ci tego, lecz liczą, że zdołają iść w drugą stronę, że wyprowadzą wzory. Bo co wiemy? Wyobraź sobie, że możesz natychmiast i praktycznie z niczego wykreować energię w dowolnej ilości.

– Dowolnej?

Sowa wziął z patery jabłko. Podrzucił je w dłoni.

– Wyimaginuj sobie, że to nasza planeta – powiedział – i że ktoś może o tak –

zacisnął palce.

Zygmunt przełknął nerwowo ślinę.

– Całą planetę?

– Żeby tylko. Przy odrobinie szczęścia diabli mogą wziąć absolutnie wszystko… Teraz przynajmniej wiesz, czego szukasz.

Porucznik Winnicki milczał.

– Amerykanie przysłali mnie tu, bym…

– Ech, dzieciaku. Pomyśl tylko. Przerzucenie tak daleko za kordon na fałszywych papierach to nie hop-siup. Sam wiesz, jaka to operacja. Przecież nie zrobili tego dla zdobycia jednej fikuśnej prądnicy. Oczywiście ona też im się przyda. Ba, jest warta miliardy dolarów, wystarczy pomyśleć, ile węgla można dzięki niej zaoszczędzić. Ale tak naprawdę im chodzi o sekret… O wzory. O

panowanie nad grawitacją.

– Grupa Delta…

– Nigdy o niej nie słyszałem – pokręcił głową profesor. – Podali ci jakieś nazwiska?

– Steinhaus, Szczepanik, Rychnowski…

– To pewnie on wszystko wymyślił. Mam na myśli teorię. To był chyba najwybitniejszy umysł tego miasta. Steinhaus mógłby mu buty własną czapką polerować, a Banach teczkę powinien za nim nosić…

– Rychnowski? Ten wariat od naświetlań? Dowcipy sobie o nim opowiadali.

Sowa parsknął serdecznym śmiechem.

– Ten, jak to raczyłeś określić, wariat, mając niespełna trzydzieści lat wykazał

publicznie błędność teorii Newtona. Pamiętam tamten wieczór w Towarzystwie Politechnicznym… Tysiąc osiemset dziewięćdziesiąty ósmy albo dziewiąty rok, jeśli mnie pamięć nie myli… Młody byłem, szczurek. Pierwszy rok studiów…

Wywieszono ogłoszenia, że będzie odczyt Rychnowskiego o promieniach, które jakoby odkrył. Zebrali się profesorowie, same szychy, chcieli go publicznie zniszczyć. A on, szelma, wszedł na mównicę i głosi, że ogłoszenie wyników byłoby przedwczesne, ale za to coś nam pokaże. Kreda w dłoń i wzory zaczął

pisać. Kwadrans nie minął i na oczach wszystkich zrobił z Newtona mokrą plamę.

Co to się porobiło. Ktoś w niego butem cisnął. Jedni krzyczą, że ma rację i precz z Newtonem. Inni, że jest błąd w obliczeniach. Kilku doskoczyło, chcą po wzorach mazać. Jeszcze inni wrzeszczą, że nie godzi się w ogóle podważać tego, co niepodważalne… Argumentów zabrakło, to pięści w ruch poszły… Dwa zęby mi wtedy jeden newtonista kułakiem wybił. A ja mu nos jak kartofel rozgniotłem. Aż wpadła cesarsko-królewska żandarmeria i pałkami nas prała, aż się wszyscy uspokoili. Tydzień w kozie odsiedziałem. Mój Boże, jakie to były piękne czasy. –

Po policzku starego stoczyła się łza. – Tyle ognia w dyskusjach naukowych, ta łoj…

Polał następną kolejkę.

– Albo jak ogłosił, że ciepło przy spalaniu pochodzi od tlenu. Wszyscy go wyśmiali, więc zbudował piec, w którym palił się nie węgiel przy dostępie powietrza, tylko powietrze przy dostępie węgla… Ha. Długo to urządzenie nie popracowało, bo nocą wdarła się do laboratorium banda zamaskowanych drabów i dalej rozwalać wszystko młotami i kilofami. Rychnowski przerażony wezwał

żandarmów, ci pochwycili opryszków, zdarli im maski i zgłupieli, bo nie wiedzieli, czy rektora politechniki i kilku co ważniejszych profesorów godzi się na odwach wlec. Takie czasy były. Niepodważalnych dogmatów nauki przed genialnym kacerzem broniono zębami i pazurami.

– Ale…

– Rychnowski to był mózg. Może miał trochę pecha z nazywaniem tego, co stworzył, ale my przy nim malutcy jesteśmy. To były czasy. To byli ludzie…

Zmrok – westchnął. – Nad tą częścią Europy zapada noc… Na lata, może na zawsze już. Pamiętam, jak w osiemnastym roku walczyliśmy z Ukraińcami na Cmentarzu Łyczakowskim, w Parku Stryjskim, na Pohulance. Wtedy wiedzieliśmy, że albo my, albo oni. Była nadzieja, była radość. Nie wiedzieliśmy, kto wygra, ważyły się losy miasta, ale człowiek czuł krew w żyłach. A dziś…

– Ukraińcy wygrali. Teraz miasto należy do nich.

– Miasto należy do Sowietów, a Ukraińcy przegrali jak zwykle – parsknął. –

Tylko że my tym razem też.

– Może gdy wybuchnie trzecia wojna…

– A wybuchnie? Gdzie tam. – Machnął ręką. – A nawet gdyby, nawet jeśli aliantom zachciałoby się wyzwolić te ziemie, to myślisz, że co? Lwowa już nie ma.

Miasto to domy, ludzie, instytucje… Domy zostały. Ludzie? Ci, którzy przeżyli, pakują walizki. Kto tylko może, załatwia papiery na wyjazd, bo mówi się, że kto nie wyjedzie, zostanie tu na zawsze. Zresztą co to za ludzie? Inteligencję, księży, nauczycieli wybili. Najpierw czerwoni, potem szkopy, potem jeszcze raz czerwoni… Wyłapali tysiące ludzi. Dziś jeszcze więzienie pełne jest Polaków.

Może tym razem nie skończą w jakimś Katyniu, ale łagry czekają. Kto może, ucieka na Zachód. A gdybyśmy kiedyś odbili to miasto, jak by wyglądało? Połowa mieszkań stałaby pusta. Batiary z przedmieść i hajdamactwo wzięliby wszystko. –

Zaśmiał się gorzko. – Bo to ich przeżyło najwięcej. NKWD też ich nie rusza.

Zapewne Sowieci szanują słowa Lenina, że bandyci i socjaliści są sobie klasowo bliscy… A teraz wyobraź sobie, że rusza uniwersytet, politechnika. Kto tam będzie wykładał? Nasi profesorowie spoczywają w zbiorowych mogiłach. Ci, co ocaleli, jadą do Polski. A co warta uczelnia bez kadry? Wykłady poprowadzą i magistrowie, jeśli zajdzie potrzeba, ale to prawdziwi uczeni nadają ton. Batiarsko-hajdamacki uniwersytet. – Zaśmiał się znowu.

Alkohol rozbierał go w oczach.

– Pomoże mi pan?

– A w czym niby? – zażartował.

– Tak sobie pomyślałem… – Winnicki podniósł jabłko i obrócił je w palcach. –

Wydaje mi się, że nie byłoby dobrze, gdyby Stalin przez jakieś przeoczenie dowiedział się, jak można by… – naśladując nauczyciela, zacisnął palce na skórce owocu.

– Hmmm… może i faktycznie lepiej by było sprzątnąć to Ruskim sprzed nosa. I co, Amerykanom dać?

– Nie wiem. Ale sprzątnąć trzeba. Wspomniał pan, że epicentrum…

– Co robisz jutro wieczorem?

– Chyba nic. Mamy referaty gdzieś do siedemnastej, ale potem jestem wolny.

– Spotkajmy się koło Ossolineum o szóstej wieczór.

Poranek znowu spędzili poza miastem. Organizatorzy pokazali im tym razem fermę drobiu. Zdrowe tłuste kury, gęsi i perliczki dziarsko dreptały na wybiegach.

Gościom pokazano też zakład wylęgu z lśniącymi inkubatorami. Oprowadzający reklamował je jako maszyny produkcji sowieckiej, ale Zygmunt wypatrzył na jednym z nich amerykańską tabliczkę znamionową. Potem obejrzeli wypchane ptaki różnych gatunków i wydmuszki ich jaj, wreszcie zaproszono ich do stołówki, gdzie zaserwowano rosół i pieczoną pierś kaczki, a na deser jeszcze słodki omlet.

Oprowadzający nie szczędzili wyjaśnień. Opowiadali o paszach na bazie kukurydzy, podawali jakieś liczby… Polak nie mógł się na tym skupić. Uśmiechał

się jak automat, bił brawo razem z pozostałymi uczestnikami. Na zakończenie pokazano im jeszcze dział mechanicznej obróbki pierza i zapakowanych w autokary odwieziono na uczelnię.

Kolejne prelekcje mijały jak w kalejdoskopie. Wreszcie okna pociemniały… Na dziś już koniec. Zygmunt z ulgą odetchnął wilgotnym i chłodnym powietrzem.

Stary nauczyciel czekał na niego w umówionym miejscu.

– Czeka nas strome podejście pod górę – powiedział, nie tracąc czasu na powitania. – I pospieszmy się…

Ruszyli. Zapadał ciężki jesienny zmrok. Minęli czynną jeszcze o tej porze knajpę. Wąska uliczka skończyła się na podwórzu kamienicy. Wdrapali się po kilkunastu schodkach i biegnącą trawersami ścieżką osiągnęli szczyt wzgórza. W

półmroku majaczył wielki ceglany rondel austriackiego fortu. Dalej rozciągały się zasieki. Gdzieś w oddali pobłyskiwał jasny punkt – ognik papierosa w ustach sowieckiego żołnierza pilnującego wstępu na teren Cytadeli. Nie widział ich, zatopiony w myślach marzł na posterunku.

W powietrzu pachniało zleżałymi liśćmi, mokrą ziemią, mchem. Pachniało jesienią, pachniało Lwowem.

„Warto było” – pomyślał Zygmunt. „Niezależnie od wszystkiego warto było znaleźć się tu i teraz, ot, choćby po to, by pożegnać się z miastem…” Spojrzał spod oka na matematyka. Sowa sapał jak miech kowalski, strome podejście odebrało mu siły.

„Ileż on może mieć lat?” – zadumał się były uczeń. „Chyba już grubo ponad sześćdziesiąt. I pewnie niedługo pociągnie. Nie przesadza się starych drzew. Bez swojego miasta zmarnieje…”

Stary belfer spojrzał na fosforyzujący cyferblat zegarka.

– No i idealnie – szepnął. – Mamy cztery minuty.

– Po co tu weszliśmy? – zdziwił się Zygmunt.

– Dla pięknego widoku. – Sowa zatoczył ręką szeroki łuk. – Masz tu lornetkę, przyda ci się. Na pobojowisku znalazłem…

Faktycznie, mieli pod stopami rozległą połać miasta. Tylko część latarni była sprawna. W oknach domów połyskiwało żółte światło słabych żarówek. Miasto było ciemniejsze niż przed wojną, ale i tak widok chwytał za serce, budził

wspomnienia…

– A gdzie takie piękne dziewczyny są? Tylko we Lwowie – zanucił pod nosem stary. – Pytałeś, czy można wyliczyć na podstawie anomalii miejsce, gdzie pracuje aparatura.

– Tak. I powiedział pan…

Z daleka dobiegł ich głuchy huk. I naraz jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki światła zaczęły gasnąć. Plama mroku rozlewała się niczym atrament, pokrywając kolejne kwartały zabudowy.

– Co się…

– Och, nic. Myślę, że ktoś podłożył małą bombę z mechanizmem zegarowym przy głównym kablu energetycznym. – W półmroku rozległ się chichot starego. –

Prosta akcja sabotażowa, trzeba tylko wiedzieć, którą klapę podnieść i już. Dwie kostki trotylu, zapalnik, po lasach masa się tego poniewiera. No i jeszcze stary budzik… Łatwizna, każdy polski harcerz by sobie z tym poradził.

– Ale kto…

– Może to nawet byłem ja.

Wiatr niósł zapach jesieni. Gdzieś w ciemnościach zakwilił ptak. Z knajpy dobiegało szuranie krzeseł, ktoś złorzeczył po rosyjsku, ktoś inny się śmiał.

Dzielnica była już zupełnie ciemna. Tylko pośrodku widniała jedna jasna plama.

– I jak ci się podoba niespodzianka? – zagadnął matematyk. – Lornetkę weź i patrz. Nie wiem, czy nie włączy się zaraz jakiś obwód awaryjny.

„Zwariował” – pomyślał Zygmunt.

– No i teraz widzisz. – Poczuł na ramieniu nieoczekiwanie mocny uścisk dłoni.

– Miałem rację.

– Co? Nic nie rozumiem…

– Ech wy, batiary. Można takiego nauczyć czytać i pisać, ale inteligenta z niego i tak nie zrobisz, choćbyś trzy razy dziennie nahajem lał. Twój generator, nieuku.

Widzisz teraz, gdzie stoi.

– Ale…

I naraz zrozumiał. Światła zgasły nie wszędzie. Okna jednej z kamienic nadal płonęły blaskiem, jaki dać może jedynie elektryczność. Uniósł lornetkę do oczu.

Wiedział, że musi zapamiętać jak najwięcej, by w przyszłości móc odnaleźć to miejsce.

– Dziękuję, profesorze – wykrztusił.

– I weź jeszcze to. – Stary podał mu jakiś ciężki, obły przedmiot. Zygmunt ze zdumieniem wyczuł, iż trzyma w dłoni granat.

– Ale…

– Na wypadek gdybyś chciał wywalić jakieś drzwi albo podłożyć komuś niedobremu pod poduszkę. – W ciemności można było się co najwyżej domyślać uśmiechu. – I piłkę do metalu weź, dobra, jeszcze przedwojenna…

– Dziękuję. – Schował oba przedmioty do kieszeni. – Niech pan wraca teraz do domu. Spotkamy się jutro.

– Pójdziesz od razu?

– Tak. Chcę to sprawdzić w miarę możliwości natychmiast. A po co mamy się obaj narażać?

– Powodzenia, chłopcze!

Szedł jak po sznurku i po najwyżej dwudziestu minutach stanął przed rozświetlonymi blaskiem oknami. Wszedł w bramę. Z boku otwierało się wejście na klatkę schodową. Z dołu od piwnicy biegł gruby izolowany kabel. Zygmunt ostrożnie zszedł po kilkunastu stopniach. Drzwi zaopatrzono w kiepski zamek.

Otworzył go po batiarsku, nożem. Zapalił angielską latarkę i oświetlił korytarz.

Kabel znikał po lewej za drzwiami ozdobionymi tabliczką „Siłownia, wstęp wzbroniony”. Tu wejście zabezpieczono solidną zasuwą. Wyjął piłkę i w ciągu kwadransa odpiłował kabłąk kłódki.

Pchnął drzwi. Zaskrzypiały nieruszane od ćwierćwiecza zawiasy… Wewnątrz była tylko jedna stalowa szafka ozdobiona stylizowaną grecką literą delta.

– Znalazłem – szepnął.

Otworzył drzwiczki i spojrzał na generator. Urządzenie nie wyglądało skomplikowanie. Wprawdzie nie bardzo mógł zrozumieć zasadę jego działania, ale ponad dziewięćdziesiąt procent podzespołów zidentyfikował na pierwszy rzut oka.

Lampy, kondensatory, oporniki tkwiły zatopione w szklanych płytach. Łączyła je pajęczyna srebrnych miedzianych drucików.

Przypomniał sobie rozkaz i uśmiechnął się gorzko. Dokumentacja…

Sfotografować, odrysować, wymontować najważniejsze części. Resztę zniszczyć.

Zdobyte materiały dostarczyć gdzie trzeba… I co dalej? Pan Einstein obejrzy sobie, jak genialną myśl inżyniera Rychnowskiego rozwinęli w konkretne rozwiązania najwybitniejsi polscy uczeni. I może sprzeda to Amerykanom. Generator. Wieczny silnik, perpetuum mobile nieomal. Polacy stworzyli to urządzenie dla Polaków.

Grupa Delta… Jak zwykle ktoś nie pozwolił rozwinąć skrzydeł, nie dał szansy niezwykłej maszynie.

I kto na tym urządzeniu skorzysta? Ci, którzy nas wystawili do wiatru, za których nadstawialiśmy pierś, a w zamian dostaliśmy kopa w zad…

– A niedoczekanie wasze, sojusznicy drodzy – warknął.

„Tylko dzięki Zachodowi Polska może kiedyś odzyskać wolność” –

przypomniał sobie słowa Ulama. „Tylko Ameryka może uratować ludzkość przed nowymi wojnami”.

Wolność? Gdyby chcieli, mogli to od ręki załatwić w Teheranie i Jałcie. Ale nie, woleli dogadać się z najgorszymi łajdakami. Woleli przymknąć oczy na Katyń, łagry, deportacje, śmierć dziesiątków tysięcy ziemian, tortury… Woleli przekupić Stalina dostawami, ziemią i milionami niewolników, byle tylko pomógł im zniszczyć swego niedawnego kompana i wspólnika.

Ludzkość? Przypomniał sobie zdjęcia ze zgliszcz Hiroszimy. Einstein, Ulam i Bóg wie kto jeszcze… Dysponując wiedzą zawartą w jednym wzorze fizycznym, stworzyli broń straszliwą, zdolną unicestwić całe miasto w ułamku sekundy. Ile polskich, litewskich i węgierskich miast jankesi zniszczą, zrównają z ziemią, zanim Sowieci uznają się za pokonanych?

A to? Też na początku był tylko wzór zapisany na kartce. I powstało urządzenie jeszcze bardziej zadziwiające niż stos atomowy. Urządzenie, które od dziesięcioleci produkuje prąd wystarczający dla oświetlenia sporego domu. A wystarczy przy tym podłubać, by uzyskać broń zdolną rozsadzić planetę tak, jak laska dynamitu rozerwałaby przegniłą dynię…

Nie można pozwolić, by maszyna trafiła w ręce Sowietów. To jasne. Czy przekazać ją Angolom? W żadnym razie. Amerykanom? To takie same zdradzieckie świnie… Czy generator może posłużyć Polsce i Polakom? Nie ma na to szans. Zatem pozostało tylko jedno wyjście… Zniszczyć. I jest remis.

Zawahał się.

Tak łatwo jest niszczyć. Wystarczy wyjąć z kieszeni granat. Wetknąć między tafle. Jedno niewielkie bum i po krzyku. Kilogramy szklanej sieczki. Sowieccy wuzowcy mogą sobie przy tym dłubać sto lat, a nie odtworzą, nie poskładają, nie skleją z okruchów. Było i nie ma.

Ale… To, co widzi przed sobą, to przecież naprawdę coś. Wynalazek.

Cudowny, niezwykły wynalazek. Przebłysk ludzkiego geniuszu. Coś na miarę samolotu, rakiety, radia, bomby atomowej! I do tego wymyślone przez Polaków.

Zbudowane wedle wzorów opracowanych przez szalonego wynalazcę. Wzorów, nad których sformułowaniem od kilku dekad bezskutecznie biedzi się Einstein.

„Jeśli to zniszczę, być może minie sto lub dwieście lat, zanim ktokolwiek choćby zbliży się znów do tego rozwiązania” – pomyślał. „A może nie nastąpi to nigdy…”

Dojmujący żal chwycił go za gardło. Bo przecież… Nie miał wyjścia. Nie zabierze tego stąd. Nie uratuje.

– Kocham cię, maszyno – szepnął, gładząc stalową szafkę. – Jesteś cudem.

Świętym Graalem współczesnej techniki. Moną Lizą wśród dzieł ludzkiego geniuszu… Ale muszę. Po prostu muszę…

Wyjął z kieszeni granat. Otarł łzy rękawem. Był już spokojny. Cytrynkę umieści pomiędzy taflami. To najwrażliwsze miejsce. Odłamki rozwalą wszystko.

Ścianki urządzenia to stalowa blacha gruba na centymetr. Przynajmniej część zrykoszetuje z powrotem do środka. Fala uderzeniowa pójdzie na boki, potem wróci odbita od obudowy i dopełni dzieła zniszczenia. Wewnątrz układu anomalie będą najsilniejsze, ale przecież nie na tyle, by zmienić właściwości chemiczne trotylu czy uniemożliwić działanie zapalnika…

Odgiął wąsy zawleczki. Wsunął granat w upatrzone miejsce. Ustawił tak, by łyżka mogła swobodnie odskoczyć. Docisnął kawałkiem cegły. O uszko zaczepił

kawał linki i powoli wycofał się w stronę drzwi.

– To przez was, ścierwa – syknął pod adresem okupantów i sojuszników. – To wszystko wasza wina. Nie dostaniecie tego. To nasze! Może służyć Polsce albo nikomu.

Pociągnął sznurek. Zawleczka przez ułamek sekundy stawiała opór, a potem poddała się i brzęknęła cicho o ceglaną posadzkę. Puścił się pędem po schodach.

– Raz, dwa, trzy…

Zdążył doliczyć do siedmiu, gdy z piwnicy dobiegł głuchy huk eksplozji.

Światło w oknach zgasło. Wpadł za róg, jeszcze parę razy zakręcił i wreszcie mógł

zwolnić… Dla pewności zatoczył jeszcze duży łuk i podszedł do hotelu od przeciwnej strony.

W holu na fotelach siedziało dwóch milicjantów i jeszcze jakiś cywil. Zygmunt minął ich obojętnie.

– Chwileczkę, towarzyszu – usłyszał za sobą po angielsku. – Okażcie dokumenty.

Dwóch mundurowych odcinało mu już drogę do windy. Pokazał paszport i przepustkę członka kongresu.

– Pozwolicie z nami – rzekł ten bardziej masywny.

– Jestem obywatelem Stanów Zjednoczonych i działaczem Komunistycznej Partii USA!

– Przykro nam, takie dostaliśmy rozkazy. Towarzysze z NKWD zadadzą wam tylko kilka pytań i pewnie zaraz wypuszczą – dodał pocieszająco, choć wyraz jego twarzy wskazywał, że sam nie wierzy w to, co mówi.

– Żądam powiadomienia ambasadora…

– Spokojnie, wszystko w swoim czasie. – Drugi milicjant zręcznie założył mu kajdanki.

Zapakowali go do woronu i po chwili pojazd ruszył. Więzień potrząsnął głową.

Aresztowanie kompletnie go zaskoczyło.

„Ten zasraniec Ulam mnie wystawił” – myśl błysnęła niczym flesz. „Posłał

oprócz mnie jeszcze kilku prawdziwych szpiegów wmieszanych pomiędzy uczestników kongresu. Zrobił to specjalnie, żeby to mnie złapali. Byłem przykrywką dla tamtych. Poświęcił mnie, żeby Sowieci byli przekonani, iż dorwali najważniejszego… Teraz mnie będą rozpracowywać, a reszta…” Naraz zawstydził się.

„Nie. To bzdura. Gdyby faktycznie Ulam chciał przeprowadzić taką machinację, nie dałby mi prawdziwego zadania do wykonania. Gdyby liczył się z możliwością wpadki, nie zdradziłby aż tyle… Poza tym, może to i cwaniak, ale przecież nie aż takie ścierwo, by wysyłać na odstrzał kumpla z klasy. To raczej ten cholerny kabel. Sowa wysadził studzienkę rewizyjną i wyłączył prąd w całej dzielnicy. Potem ja zdetonowałem granat w piwnicy. Pewnie zaraz rzucili tam znaczne siły, by złapać dywersantów, a ja jak głupi wszedłem do hotelu. Diabli nadali. No nic, zaraz wszystko się wyjaśni…”

Pojazd zatrzymał się. Zygmunt usiłował zapamiętać drogę, którą go prowadzono. Wysiedli na wewnętrznym dziedzińcu. Potem długo szli korytarzem.

Budynek nie wyglądał na więzienie, przypominał raczej biurowiec. Sprowadzono go po schodach piętro w dół. Była tu niewielka wartownia i masywne stalowe drzwi prowadzące do piwnic.

Jeszcze jeden korytarz, tym razem wysoko sklepiony piwniczny loch, i kilka par drzwi na prawo i lewo… Wreszcie otwarto przed nim te prawie na samym końcu. Spodziewał się celi, ale ujrzał biurko i dwa krzesła. Pokój przesłuchań? Na polecenie konwojentów zajął miejsce. Zaraz też przyszedł starszy wiekiem zwalisty enkawudzista. Wachmani rozkuli Polakowi dłonie i wyszli, zostawiając ich samych.

– Zygmunt Winnicki. – Oficer NKWD odczytał nazwisko zapisane w paszporcie. – Jesteś amerykańskim szpiegiem! – warknął po polsku.

Więzień spojrzał na niego, starannie odgrywając zdziwienie.

– Skąd ten pomysł?

– Milczeć! Urodziłeś się we Lwowie.

– Czy to przestępstwo?

– Stul ryj! Wyjechałeś jeszcze przed wojną na studia do Anglii, a teraz wracasz.

Czego niby tu szukasz?

– Przyjechałem na konferencję agrarną jako delegat Komunistycznej Partii USA – odpowiedział z godnością Zygmunt. – Zawiadomię centralę w Chicago, jak mnie traktujecie!

Śledczy nie dał się zbić z tropu.

– Mamy informacje, że bez przerwy wychodziłeś z hotelu – warknął. – Czego szukałeś? Chciałeś wyszpiegować…

– A co tu niby można wyszpiegować? – parsknął. – Poza tym wiecie chociaż, jak wyglądają szpiedzy? Mają aparaty fotograficzne, notatniki, broń, radiostacje i inne takie.

– Czego tu szukasz? – powtórzył enkawudzista. – Po co tu wróciłeś, gnido?

– Szukałem stryja.

– Co? – Śledczy spojrzał na niego zaskoczony.

– Skoro już przyjechałem na konferencję, postanowiłem odwiedzić krewnego.

A gdy się okazało, że już tu nie mieszka, próbowałem ustalić, gdzie się przeprowadził.

Poczuł zachwyt nad swoim geniuszem. Wyjaśnienia brzmiały niezwykle przekonująco. Były logiczne, prawdopodobne…

– Twój stryj został aresztowany jeszcze w czterdziestym roku jako członek rozgałęzionej siatki polsko-faszystowskiej, planującej wzniecić powstanie i przyłączyć Lwów do ziem okupowanych przez nazistów!

– Nic mi na ten temat nie wiadomo!

– Chciałeś nawiązać z nim kontakt jako agent amerykańskiego wywiadu!

– Przecież już wyjaśniłem, że nie jestem szpiegiem. Owszem, pochodzę ze Lwowa. Skorzystałem z okazji wyjazdu na konferencję, by uporządkować moje sprawy rodzinne! Jako obywatel USA…

– Każdy urodzony na naszym terenie jest obywatelem Związku Sowieckiego. –

Śledczy obojętnie przedarł amerykański paszport i cisnął go na podłogę. – Co cię łączy ze szpiegiem i sabotażystą Eustachym Brewczyńskim?

– Z kim? – zdziwił się.

– Nie udawaj – syknął enkawudzista. – Widziano cię w jego towarzystwie, zresztą złożył obciążające cię zeznania! Chciałeś go zwerbować do swojej siatki, do pracy dla Amerykanów. Miałeś dostarczyć mu radiostację, by mógł

przekazywać meldunki o ruchach naszych wojsk…

„Dorwali profesora” – pomyślał Winnicki ze smutkiem. „Widać po pierwszym wybuchu otoczyli kordonem dzielnicę i capnęli go, gdy próbował przemknąć do siebie na Stare Miasto”.

– Nikogo nie werbowałem. Poza tym gadacie idiotyzmy. Wojna się skończyła rok temu. – Wzruszył ramionami. – Kogo niby mogą interesować jakieś ruchy wojsk tysiąc kilometrów od linii oddzielającej strefę sowiecką od Bizonii?

– Od zadawania pytań jestem ja! Gdzie radiostacja? Kogo jeszcze zwerbowałeś? Jakie były twoje pozostałe zadania?

„On w to naprawdę wierzy” – pomyślał Zygmunt. „Naprawdę sądzi, że udało mu się namierzyć szpiega. Nie umie wykombinować nic sensownego, nie umie zadać naprawdę dobrych pytań, ale myśli, że jest na tropie. I co teraz? Żądać amerykańskiego konsula?”

– Odpowiadaj, ścierwo, bo cię zastrzelę!

Śledczy porwał nahajkę i chlasnął więźnia na odlew przez plecy. Zygmunt skulił się pod wpływem nagłego bólu.

– Ja cię zaraz… – Twarz oprawcy wykrzywił grymas wściekłości.

To był odruch. Polak ćwiczył to tyle razy, że teraz ręce zadały cios niejako bez udziału świadomości. Tak jak na szkoleniu, gdy jeszcze sądził, że dołączy do cichociemnych. Kantem dłoni w grdykę… Chrupnęło. Uderzył odrobinę za słabo…

Śledczy spojrzał na niego jakby zdziwiony, a potem, dławiąc się krwią zalewającą gardło, usiłował dopaść biurka i przycisku dzwonka. Zygmunt zrobił

tylko jeden krok.

– Za mojego stryja – szepnął. – I za kuzynkę.

I bez wysiłku skręcił enkawudziście kark. Przestąpił nogi bijące w agonii o ceglaną posadzkę. Wysunął szufladę biurka. Pusta. Przejrzał teczkę, same formularze… Broń? Brak. Blankiety przepustek? Nie ma… Obszukał trupa.

Niestety, przy zabitym nie znalazł ani kluczy, ani pistoletu.

„Tak czy inaczej, żywy stąd nie wyjdę” – pomyślał. „Trudno”.

Wyjrzał na korytarz. Nikogo. Tylko spokojnie… Schodami do góry? Tam wartownia. Nie przejdzie… Zatem trzeba poszukać piwnicy, której okna wychodzą na ulicę. Próbował po kolei wszystkich drzwi. Zamknięte, zamknięte, zamknięte…

Spod jednych padało światło. Nacisnął klamkę. Zachrobotał klucz w zamku.

– Nu szto? – Uchyliły się, a ze środka wyjrzała wredna morda kolejnego śledczego.

Zygmunt złapał go za włosy, pociągnął do siebie, a potem strzelił drzwiami raz a dobrze. Skrzydło, futryna… Szyja trzasnęła jak zapałka. Niestety, przy tym trupie także nie znalazł żadnej broni. Namacał za to pęk kluczy.

– Pacyfiści, psiamać – zażartował gorzko.

Zajrzał do wnętrza. Jak się okazało, tu też był pokój przesłuchań. Na stołku przed biurkiem siedział Sowa. Stary nauczyciel miał strasznie obitą twarz. Na widok byłego ucznia otworzył szeroko oczy.

– Nic im nie powiedziałem – wychrypiał. – Bili, pytali o ciebie, ale…

– Chodź! Spróbujemy uciekać!

Wyszli na korytarz.

– Tamtędy nie wyjdziemy – wskazał schody. – Trzeba poszukać innej drogi.

Nauczyciel, milcząc, pokiwał głową. Krople krwi rozpryskiwały się cicho na ceglanej posadzce. Zygmunt otwierał kolejne pomieszczenia. Jakieś cele, gabinety, skład szczotek… Wszystkie okna, jeśli kiedykolwiek tu były, dawno zamurowano.

Zostały ostatnie drzwi po lewej stronie. Właśnie mocował się z zamkiem, gdy na schodach rozległ się tupot kilkunastu par butów. W ostatniej chwili wepchnął

nauczyciela do środka i zatrzasnął drzwi. Huknęło kilka strzałów, kule załomotały o blachę. Sięgnął pod klamkę i z ulgą namacał rygiel. Pchnął go. Stalowy trzpień zapiszczał i wsunął się w kluzę. Zygmunt otarł czoło z potu.

W kieszeni namacał amerykańską zapalniczkę. Przegapili ją podczas rewizji…

W świetle nikłego benzynowego płomyczka rozejrzał się wokoło. Spora piwnica pozbawiona była okien. Nigdzie nie widział żadnych klap, włazów, nic. Tylko ściany równo wymurowane z czerwonej cegły, betonowa podłoga, betonowy strop.

Czyli to definitywny koniec. Tkwią jak szczury w pułapce. Nie uciekną. Gdyby miał choć pistolet, mógłby spróbować się przedrzeć…

– Co z maszyną? – zapytał stary.

– Zniszczyłem. – Wzruszył ramionami.

– Na amen?

– Wsadziłem granat do środka i zdetonowałem. Nie ma najmniejszej szansy, że poskładają to do kupy.

– Lata mogą na to poświęcić…

– To były pajęczyny drutów i lamp zatopione w szklanych taflach. Nic z tym nie zrobią. Poszło w drzazgi. Przepadło na zawsze.

– Nie myślałeś, żeby… Wszak to i władza, i potęga, i ogromne pieniądze…

– Myślałem. Żal mi było. Ale mus to mus. My nie skorzystamy. A tamci nie zasługują.

Głucho zadudniły kopnięte drzwi.

– Zaraz wyłamią lub napuszczą gazu, bo chyba są zbyt niecierpliwi, by wziąć nas głodem… – powiedział Sowa.

– Paskudne miejsce, żeby zakończyć życie – westchnął Zygmunt.

– E, przesadzasz. Szkoda tylko, że tak wcześnie. Trza było uciekać, nie wracać po mnie…

– Bo i nie wracałem. – Spojrzał na nauczyciela bezradnie. – Wyjścia szukałem…

– A to paradne. – Roześmiał się. – Aleś tego bubka drzwiami ścisnął –

pochwalił. – Warto było życie całe czekać, by taki obrazek zobaczyć…

Pod ścianami stało ze trzydzieści skrzynek. W pobliżu drzwi nauczyciel wypatrzył kontakt. Przekręcił włącznik i zawieszona pod stropem żarówka zabłysła.

– No i co my tutaj mamy? – Podszedł do tajemniczych pak.

„Dynamit Alfred Nobel & Co. Nora, Sverige” – głosiły czarne litery namalowane na deskach.

Zygmunt długo nie mógł uwierzyć własnym oczom. Zerwał wieko. Wśród wiórów leżały grube, długie laski zawinięte w przetłuszczony czerwony papier.

Parsknął śmiechem.

– A to paradne – powtórzył belfer. – Co ty na to, by tak na zakończenie dostarczyć kochanemu miastu pokaz sztucznych ogni? Niech chociaż kilka twarzy rozjaśni uśmiech…

– Jestem za. – Lęk odpłynął.

Enkawudziści załomotali w drzwi pięściami.

– Czego? – warknął.

– Wyjdź, a gwarantujemy wam uczciwy proces!

Nie zaszczycił ich odpowiedzią. Szukał lontu. I oczywiście znalazł, cały zwój.

Drzwi zadrżały pod uderzeniem. Kolejny cios obrysował framugę.

– Młot sobie przynieśli – uśmiechnął się lekko matematyk. – Albo raczej kamieniarską babę do robót brukarskich.

Jego dawny uczeń spokojnie dokończył robotę. Ponownie wyjął z kieszeni zapalniczkę. Przeżegnał się.

– Zaczekaj – odezwał się stary. – Jeszcze coś… Uklęknij.

Zaskoczony Winnicki spełnił jego prośbę.

– Wykazałeś się odwagą i prawością charakteru, ratując to miasto, a kto wie, może czyn twój uchronił przed strasznym losem i ludzkość całą – powiedział

uroczyście Brewczyński. – Dlatego niniejszym dekoruję cię medalem, tym samym, który otrzymałem pamiętnego roku z rąk generała Rozwadowskiego…

Zygmunt spojrzał na gwiazdę przypiętą do piersi. Srebrna odznaka obrońcy Lwowa…

– Ku chwale ojczyzny, panie profesorze! – wykrztusił wzruszony.

– Odpalaj.

Znowu coś rąbnęło w drzwi. Skobel wygiął się i było widać, że zaraz puści. Ale nie miało to już najmniejszego znaczenia.

– A gdybym się kiedyś urodzić miał znów, to tylko we Lwowie! – zaśpiewał

radośnie stary belfer, patrząc, jak wesołe płomyki szybko rozbiegają się w kierunku skrzynek.

Ostatni biskup

Syberia, jesień 1902

Doktor Paweł Skórzewski wyszedł na ganek. Nabił powoli fajkę i zapaliwszy, pyknął kilka razy.

„Rzucić by trza…” – pomyślał, przypominając sobie artykuły o szkodliwości tytoniu, czytane niedawno w angielskich i niemieckich czasopismach. Jeszcze gdy zaczynał studiować, mówiono o dobroczynnym wpływie tytoniu. Jego dym miał

oczyszczać drogi oddechowe ze szczególnie złośliwych bakcyli. W niektórych chorobach płuc wręcz zalecano jego stosowanie. Teraz do głosu doszło nowe pokolenie lekarzy i higienistów. Wiązali wzrost liczby zachorowań na raka płuc z rosnącą tytonizacją młodzieży i dorosłych.

Od strony gór nadciągnął podmuch ciepłego jesiennego wiatru. Zabrzęczał

żuraw na stacji kolejowej. W opłotkach miasteczka załopotało suszące się pranie.

Gdzieś z daleka dobiegła piętrowa soczysta wiązanka i jednostajny stukot młotów.

Katorżnicy budowali rozjazd kolejowy. Doktor oparł się o drewnianą, malowaną na błękitno ścianę.

– Cóż za przerażające zadupie – mruknął po polsku. – A kontrakt do wiosny.

Zdechnę z nudów. No bo co tu robić. Flirtować z pielęgniarką? Za młoda gąska. W

karty grać? Nie ma z kim. Polować? Nie ma na co. Pociąg wypłoszył zwierzynę w promieniu dnia drogi…

Przywiózł ze sobą kufer ksiąg. Czytał teraz po pięć, sześć godzin dziennie.

Zapas lektury kurczył się w przerażającym tempie.

Z daleka dobiegło kląskanie kopyt. Zza zabudowań stacji wyłonił się starszy wiekiem mężczyzna na niewielkiej bułanej klaczy. Na widok lekarza uprzejmie uchylił kapelusza i uderzył zwierzę piętami w boki. Skórzewski rozpoznał go z daleka. Dymitr Marcz, Kozak z pochodzenia, były nauczyciel, właściciel sklepiku, miejscowy regionalista. Mimo sześciu krzyżyków na karku trzymał się prosto, a całodzienne włóczęgi po okolicy tylko dodatkowo go zahartowały. Wymienili uprzejmości.

– Jak tam praca? – zagadnął gość. – Jakieś ciekawe przypadki?

Lekarz wzruszył ramionami.

– Ot, parę opatrunków, dwu syfilityków, cięcie wrzodów… Tyle. Byle felczerzyna może mnie zastąpić.

– Pogotowie kolejowe – mruknął regionalista. – Idea wydaje mi się całkiem niegłupia. Zwłaszcza tu, na Syberii. Ogromne przestrzenie, niewielu ludzi.

Wystarczy chorego dotransportować do linii dróg żelaznych…

– I tak, i nie – westchnął doktor. – W Królestwie Polskim to wszystko działa o wiele sprawniej. Pociągi kursują regularnie, jest ich kilka, kilkanaście na dobę. Jeśli gdzieś na kolei wileńskiej czy otwockiej pojawią się ludzie z chorym, to puszcza się iskrówkę i w ciągu najdalej dwu godzin można ściągnąć lekarza albo i wysłać poszkodowanego do szpitala. Tu bywa, że pociąg przejedzie raz na dwa dni.

– Pomysł jest dobry, tylko trzeba zmodyfikować – upierał się miejscowy. –

Rozwiązań szukać. Dostosować do lokalnych warunków. Nie ma regularnych kursów pociągów, więc trzeba każdej stacji dokupić szybką drezynę motorową. To zwiększy mobilność lekarzy kolejowych. I to bardzo!

– Co ciekawego dziś znalazłeś? – zapytał doktor, zmieniając temat. – Buszujesz po lasach…

Popatrzył znacząco na krótki oskard wiszący u siodła. Worek na próbki geologiczne trochę jakby się zaokrąglił.

– Pokopałem trochę w miejscu, gdzie były chaty katorżników przy kopalni żelaza – wyjaśnił regionalista. – Niestety, niewiele wygrzebałem. Przegniłe belki, kilka strzępów gazety sprzed pięćdziesięciu lat, szyjki potłuczonych butelek. Nic frapującego. Po wyczerpaniu złóż rudy zabrano wszystko, co miało jakąkolwiek wartość. Zostały połamane styliska od łopat i kilofów.

– Jakie stanowisko, takie i znaleziska… – zauważył sentencjonalnie lekarz.

– Stanowisko dobre, kilku dekabrystów tam właśnie płaciło za brak lojalności!

Tyle tylko, że nic nie daje się odnaleźć… Jeden myśliwy ma w chacie polski ryngraf. Pokazywał mi. Piękna stara robota. Ale to jedyna pamiątka po dziadku zesłańcu, nie odda, dla syna trzyma.

– Czyli nie trafiło się nic, co można by położyć w gablotce przyszłego muzeum? – dopytywał.

– Ano właśnie – westchnął Marcz. – Pojadę jutro do Wierszyny, pogadam z raskolnikami… Pewnie coś ze starych sprzętów dadzą albo sprzedadzą. Zazwyczaj to, co zniszczone, rąbią i palą w piecu… Jeden ma czuwałę z wyrzezaną datą, podniszczona już mocno, kto wie, może zechce się pozbyć.

– Czuwałę? – nie zrozumiał Polak.

– To takie skrzynie na żywność. Trzymają w nich to, co w chłodzie i zamknięciu powinno leżeć… Skrzynka jest gładka, prawie niezdobiona, tylko ta data, sprzed stu dwudziestu lat. Ksiąg, krzyży ani ikon oczywiście nie oddadzą.

– Ale coś jednak udało się wyprosić?

– Trochę ubrań, znoszone strasznie, ale za to mają swoje lata… Rubachy, kaftany. Wyprałem mydłem siarkowym, służąca odprasowała. Ładnie się prezentują.

– Muzeum… Ciekawa idea.

– Może za pięć lat zbiorę dość eksponatów. Będzie jak w Irkucku. Salka poświęcona etnografii, salka poświęcona historii osady, zbiory przyrodnicze, świat zwierzęcy, flora, geologia… – Najwyraźniej miał już wszystko zaplanowane do ostatniego szczegółu.

– A ja monetę wczoraj znalazłem – pochwalił się lekarz, grzebiąc w kieszeni. –

Tu za domem, na osuwisku. Chińska z kwadratową dziurką. Od razu pomyślałem, że może się przydać.

Wydobył kompletnie zaśniedziały krążek.

– Tsien, tak je nazywają. – Regionaliście do identyfikacji wystarczył rzut oka. –

Ciekawe. To by znaczyło, że albo dotarli tu Chińczycy, albo że jakieś miejscowe ludy dostały to drogą wymiany… Może mieć swoje lata. – Obrócił ją w palcach. –

To symbole dynastii mandżurskiej. Nawet siedemnasty wiek! Coś więcej da się określić dokładniej, bo któryś z tych znaków to imię cesarza. Jeśli można by…

– Jest twoja. – Skórzewski podał mu pieniążek. – Ku chwale muzealnictwa.

– Zapraszam na herbatę, może dziś wieczorem?

– Dziś nie dam rady, muszę tu siedzieć na dyżurze. Ale jutro chętnie.

– To jesteśmy umówieni.

Dymitr uderzył klacz piętami i pogalopował w stronę miasteczka. Lekarz odprowadził go wzrokiem.

Dalekobieżny Moskwa – Irkuck przemknął obok budynku stacji pogotowia, wyrzucając z komina kłęby dymu. Zazwyczaj przejeżdżał, nie zatrzymując się na dworcu. W biegu z wagonu pocztowego wyrzucano na peron worki z listami i paczki gazet. Tylko czasem ten pociąg stawał, by wysadzić lub zabrać nielicznych pasażerów. Tym razem z daleka dobiegł upiorny pisk hamulców.

Skórzewski ziewnął i osłaniając czoło dłonią, spojrzał w stronę dworca. Na peronie wybuchło jakieś zamieszanie. Po chwili ujrzał, jak czterech mężczyzn z noszami niemal biegnie w jego stronę. Uchylił drzwi. Pielęgniarka siedziała, haftując serwetkę.

„Wyprawę ślubną sobie szykuje czy co?” – zadumał się. „Z drugiej strony zazwyczaj nie ma tu wiele do roboty, a tak spędza pożytecznie czas…”

– Galino Iwanowna, idą do nas ze stacji. Wypadek albo zachorował ktoś w drodze. Poskładajcie, proszę, te wasze włóczki… A dla mnie fartuch, bystro!

Stanął na ganku, obciągnął poły surduta, pospiesznie założył podany przez dziewczynę śnieżnobiały chałat. Przybrał dumną pozę i minę lekarza-przybyłego-z-samej-stolicy-imperium.

Zawiadowca stacji gnający na czele sapał jak miech kowalski, ale nawet nie zwolnił na stromym podejściu.

– Doktorze – wydyszał. – Jest nagły przypadek dla pana!

Chory leżał na noszach nieprzytomny. Blada, pociągła twarz pokryła się potem.

Skórzewski nigdzie nie widział plam krwi. Zatem nagłe zachorowanie lub obrażenia wewnętrzne.

– Co się stało? – zapytał, wskazując gestem, by wnieść chorego do środka.

– Ot, świadomość stracił może godzinę temu. Ludzie, którzy z nim jechali, mówili, że już wcześniej był niezdrów… Od paru dni blady, dreszcze go łapały i zlewne poty. A dziś od rana majaczył coś o klasztorze i relikwiach. Tu do Barchatowska jechał – wyjaśnił mężczyzna w konduktorskiej czapce. – Mam się dowiedzieć, czy to zaraźliwe, bo jeśli tak, nasze przepisy…

Doktor wszedł do wnętrza. Pacjenta właśnie przekładano z noszy do łóżka.

Przyłożył mu dłoń do czoła. Było w zasadzie normalnej temperatury. Obejrzał

skórę, ale nie wypatrzył żadnych podejrzanych plam ani wybroczyn.

– Wydaje mi się, że to co najwyżej influenza – powiedział. – Zbadam dokładniej i w razie czego wyślę iskrówkę w ślad za wami. A jeśli jeszcze ktoś zachoruje, Irkuck ma odpowiednie zaplecze medyczne, by poddać wszystkich kwarantannie.

– To jego rzeczy. – Rudy chłopak, który właśnie nadbiegł, przydźwigał

niewielką walizkę i dwie kule z bambusowego drewna. – To chyba bardzo ważne dla niego, jak spał, pod głowę podkładał i ani na chwilę z oczu nie tracił.

Dopilnujcie, doktorze, bo pewnikiem resztę dobytku tam ukrył albo może i oszczędności całego życia. Gdyby nie daj Bóg zginęło, ten nieszczęśnik…

– Dziękuję. Zadbam o wszystko.

Konduktor wyczuł, że tylko przeszkadzają.

– Panowie, czas ruszać w drogę – huknął, dla podkreślenia wagi swych słów wyciągając z kieszeni okazałą „cebulę”.

Pożegnali się i wyszli. Pielęgniareczka ułożyła chorego na wolnym łóżku, a teraz pospiesznie rozbierała. Nieoczekiwanie cicho krzyknęła. Skórzewski podszedł.

– Doktorze, on…

Spojrzał, by sprawdzić, co ją tak wzburzyło, i ze zdumienia zagryzł wargi.

Pacjent między nogami miał tylko rozległą różową bliznę, tu i ówdzie porośniętą włosami. Końcówkę cewki moczowej zatkał sobie drewnianym koreczkiem.

– To przecież mężczyzna. Ktoś go wykastrował… – szepnęła. – Słyszałam opowieści o skopcach, nawet dwóch staruszków kiedyś widziałam w kantorze kupieckim, gdym z ojcem odwiedziła Irkuck, ale to…

– Niekoniecznie – pokręcił głową Skórzewski. – Zrobiono to niedawno. Tego nie robił lekarz, blizny wskazują na kogoś, kto kiepsko umiał operować żywą tkankę, ale mniej więcej wiedział, jak to zrobić, by nie wykończyć kastrowanego od razu… Szwy założono bardzo niefachowo. Potem trochę się paprało.

– Ale dlaczego…

– Mnisi z klasztorów o szczególnie surowej regule czasem poddają się tej operacji. Wspomniano mi o tym.

– On jest mnichem? Przecież jechał w świeckim ubraniu… I postrzyżony nie jest. – Jej oczy lustrowały pacjenta.

– Może z jakiegoś nieznanego nam powodu chciał zachować w podróży incognito? – Zamyślił się.

– Czemu… Dlaczego to robią?

– Skopcy wierzą, że apokalipsa nie nadejdzie tak długo, jak długo znajdą się

„białe gołębie”, ludzie, którzy dobrowolnie poddają się kastracji. Dziś ten obyczaj zanika, niewielu ich zostało. Zaś mnisi czynią tak dla umartwienia lub zachowania ślubów czystości. Gdy czują, że nie potrafią opanować żądz, poddają się takiemu zabiegowi… Czasem bywa, że ktoś nawet nienależący do sekt ani stanu duchownego robi takie rzeczy z pobożności. Ale nigdy wcześniej nie widziałem czegoś podobnego.

Nagle poczuł, że się zaczerwienił.

„To jeszcze prawie dziecko” – pomyślał, taksując swoją podwładną spojrzeniem. „Szesnaście, siedemnaście lat… A, diabła tam. Pomaga przy chorych.

Widziała nagie ciało, szyła cięcia zadane nożem, opatrywała rany od kajdan. Teraz ujrzała, co potrafi zrobić sobie człowiek w porywie ducha lub przypływie szaleństwa”.

Pod koszulą chory miał dziwny skórzany pas z wymalowaną tuszem modlitwą.

Litery wykaligrafowano ze starannością półanalfabety…

Wyżej… Pierś nieprzytomnego została owinięta bandażem, a potem dodatkowo ściśnięta kobiecym gorsetem bardzo mocno zesznurowanym. Na tkaninie widać było zaschnięte wybroczyny.

– Ma paskudną głęboką ranę – zawyrokował Skórzewski. – Ścisnął się jak mógł

i liczył, że się wygoi. Przygotuj, proszę, szarpie i zaciski, w razie gdyby krew się rzuciła…

Zdecydowanym ruchem przeciął tasiemki gorsetu. Poluzował opatrunki. Wokół

rozszedł się paskudny, charakterystyczny zapach ropy.

– Rana postrzałowa, na wylot, zgangrenowana. Sądząc po objawach, do zdarzenia doszło dziesięć do dwunastu dni temu – zawyrokował. – Kula przeszyła łopatkę i górny płat prawego płuca…

Skórzewski przystąpił do badania. Pacjent był chudy jak szczapa, nie miał na sobie niemal grama tłuszczu. Doktor sprawdził węzły chłonne. Ten pod lewą pachą nabrzmiał, przybierając wielkość gęsiego jaja.

– Musiał od dłuższego czasu odczuwać straszliwe bóle. Przed utratą przytomności majaczył – rozważał.

– Już się nie obudzi? – szepnęła.

– Nie wiem – westchnął. – Ale przeczuwam, że jutro, najdalej pojutrze czeka nas pogrzeb.

Przebrali nieprzytomnego w szpitalną koszulę. Lekarz zmierzył temperaturę, zbadał puls. Zanotował. Przejrzał kieszenie spranej rubaszki i znalazł paszport chorego.

– Timofiej Iwanowicz Iwanow… – odczytał.

Rysopis pasował do pacjenta jak pięść do nosa, dokument został ewidentnie skradziony…

Chory ocknął się późnym popołudniem. Otworzył oczy i potoczył

zaskoczonym spojrzeniem wokół. Był wyraźnie zdezorientowany. Skórzewski wstał i podszedł do łóżka.

– Gdzie jestem? – wyszeptał nieznajomy, nadal bezradnie się rozglądając.

– W stacji pogotowia kolejowego w Barchatowsku – wyjaśnił doktor. –

Straciliście przytomność w pociągu.

– Ale to Barchatowsk?

– Tak.

– Chwała Bogu…

Nagle zbladł i próbował się poderwać z posłania.

– Moja walizka? Na Boga, co się z nią stało?

– Proszę się uspokoić i nie wykonywać gwałtownych ruchów. Nic jej nie grozi.

Schowałem ją u siebie w gabinecie. Jest bezpiecznie zamknięta w szafie i tylko ja mam klucz.

Chory odetchnął z ulgą.

– Nie czuję nóg, ale te bóle osłabły. Kiedy będę mógł kontynuować podróż? –

szepnął.

Skórzewski zadumał się, próbując ubrać myśli w możliwie łagodne słowa.

– Doktorze, wiem, że umieram. Ale muszę…

Spróbował się podźwignąć na łokciach, lecz opadł bezsilnie. W jego oczach błysnęła wściekłość. Zacisnął zęby i ponowił próbę.

– Nie czuję bólu.

– Bo dostaliście końską dawkę morfiny. Gangrena przeżarła tam chyba wszystko. Oczyściłem ranę, ale jest za późno na jakąkolwiek pomoc. Zranioną rękę lub nogę można próbować amputować. Jeśli pan głodny, możemy podać bulion…

– Od kilku dni nie czuję już głodu. Piłem tylko wodę. Zatem to koniec? –

przerwał mu chory.

– Na to wygląda… Zgon nastąpi najdalej za kilkanaście godzin. Już wywiązało się ogólne zakażenie. Nie ma sposobu, aby je opanować.

– Rozumiem. A operacja? Czy mógłby pan wyciąć absolutnie wszystko, podwiązać żyły jakimś sznurkiem…

Skórzewski spojrzał na niego jak na wariata.

– Co też pan wygaduje? – bąknął. – Toż to pewna śmierć!

– Na stole? Pod nożem?

– Nie da się żyć z taką raną.

– Kilka dni zapewne można. – Ranny spojrzał z nadzieją. – Choć ze trzy. Tyle mi wystarczy, by dotrzeć na miejsce przeznaczenia. – Usta zacisnęły mu się w gniewną kreskę.

Doktor milcząco pokręcił głową. Umierający spróbował poruszyć nogami.

Stopa jednej zadrżała, ale nic więcej nie uzyskał.

– Czyli jednak nie dojdę – szepnął bezsilnie. – Jestem tak blisko i… Co za pech.

– W pobliżu miasta żyją staroobrzędowcy – powiedział doktor. – Cała wioska.

Ale nie zdążymy sprowadzić wam batiuszki… Za daleko.

– Wierszyna? Bywałem tam… My nie mamy duchownych. Gdy odchodzi ktoś z naszych, śpiewa się psalmy. Gdy umrę, sprowadźcie kogoś z naszych. Nie wcześniej. Moja misja musi za wszelką cenę pozostać sekretem… – urwał. – Zatem to znak.

– Zaraz kogoś poślę do Wierszyny.

– Dopiero gdy umrę. Chcę spocząć wśród swoich braci. Wcześniej nie mogą się dowiedzieć, że tu jestem… Boli – syknął.

– Podam morfinę.

– Nie! Dobrze będzie wspominać ból tam, gdzie bólu już nie będzie. Cierpienie hartuje ducha, cierpienie doczesne zmazuje choć w części grzechy… Zwłaszcza grzech nieczystości i rozwiązłości.

– Niby jakiej nieczystości i rozwiązłości? – Skórzewski osłupiał. – Przecież jesteś, człowieku, wykastrowany jak skopiec!

– Każdy grzech rodzi się w umyśle. Mózgu nie da się wyciąć. A tamto…

Przyjąłem wielką pieczęć. W naszym klasztorze tak robimy. Czasem… To nasza rzecz.

– Wasza, wasza… Nie mnie oceniać. – Doktor uśmiechnął się uspokajająco i wzruszył ramionami. – Każdy niech sobie wielbi Boga po swojemu, jak mu dusza i rozum dyktują.

Po co sprzeczać się z wariatem?

– Chciałbym teraz zostać sam. Muszę się pomodlić i poszukać w sercu rozwiązania… ważkiego problemu.

– W razie czego będę tuż obok.

Pielęgniarka wróciła ze sklepiku, przyniosła kawałek kury i warzywa.

Zakrzątnęła się w kuchni, by ugotować rosół.

Co mniej więcej kwadrans doktor zaglądał do pacjenta. Gorączka, początkowo niska, rosła systematycznie. Powiększał się też obrzęk ramienia. Chory przez cały ten czas modlił się półgłosem.

Wybiła szesnasta. Galina stanęła w drzwiach.

– Czy… – zaczęła. – Mam zostać…?

– Dyżur ci się skończył – uciął lekarz. – Idź do domu. Odpocznij. Nie będziesz mi tu potrzebna. On i tak niebawem umrze…

– Rozumiem.

– Słuchaj, coś mi się przypomniało, masz chyba starszego brata?

– Trzech. I jeszcze siostrę.

– Masz tu rubla, niech któryś z twoich braci weźmie konia i pojedzie do Wierszyny. Przydałoby się, żeby przyjechali i zabrali zwłoki. Niech go sobie pogrzebią po swojemu.

– Tak jest. – Zacisnęła dłoń na monecie.

Lekarz patrzył, jak biegnie w stronę miasteczka. Łydki migały pod kusą sukienką, warkocz podskakiwał na plecach.

„Niczego się tu nie nauczy” – pomyślał z melancholią. „Powinna jechać do Irkucka albo Jekaterynburga. Popracować w prawdziwym szpitalu. Zdobyć doświadczenie…”

Wrócił do budynku. Siadł nad monografiami naukowymi. Za ścianą umierający modlił się półgłosem po staro-cerkiewno-słowiańsku. Lekarz co jakiś czas zaglądał

do niego. Dwa razy jeszcze zaproponował morfinę, ale chory odmówił.

Zapadł wieczór. Skórzewski zapalił lampę w gabinecie i poszedł zapalić drugą

– w sali. Chory na jego widok przerwał modlitwy.

– Czuję, jakbym zanurzał się w chłodnej wodzie – w głosie konającego nie było ani śladu lęku. – Nie wywinę się już. Nie wstanę i nie dojdę tam, do celu…

– Przez ostatnie dni żyliście tylko dzięki żelaznej sile woli – mruknął lekarz. –

Ale duch nie triumfuje nad słabością ciała bez końca. W którymś momencie dociera się do granicy… – urwał.

„Po co ja mu to mówię” – westchnął w duchu. „Przecież sam to rozumie”.

– Kres to kres. Każdemu z nas to samo pisane. Zatem miałbym prośbę, doktorze… Chcę prosić o przysługę. Ważną… Szalenie ważną – szepnął. – Jeśli trzeba, zapłacę…

– Postaram się spełnić – wzruszył ramionami lekarz.

– Moje rzeczy… Z podróży…

Doktor przyniósł tandetną walizkę z tektury obitej kierzą. Chory zdjął z szyi łańcuszek z kluczem. Jedna ręka nie chciała już go słuchać. Lekarz pomógł

otworzyć zamek.

Wewnątrz było niewiele: zapasowe ubranie, czapa, kawałek suszonej ryby zawinięty w gazetę oraz dwa skórzane woreczki. Walcząc z bezwładem palców, chory rozsupłał rzemień większego i wyjął ze środka dużą ładankę z cerkiewnego złotogłowiu oraz pęk deseczek na rzemyki. Na drewienkach wyrzezano jakieś znaki.

– To… – podał ładankę Skórzewskiemu – relikwia… Ważna, najważniejsza może, Inok Epifanij…

– Relikwia!? – Przez cienką tkaninę lekarz wyczuł kościec pokryty naciągniętą skórą.

Zmumifikowana dłoń?

– Odzyskałem, jak obiecałem. Wykradłem z magazynów moskiewskiego Kremla. To nasz brat. Ociec… Zanieś, proszę… Klasztor. Nasz klasztor Kiżlak.

Nikomu z naszych nie mów… Raskolnicy nie mają prawa wiedzieć, co masz i gdzie niesiesz. Zwłaszcza ci z Wierszyny. Kiżlak…

– Ja…

– Obiecujecie? – Oczy umierającego spojrzały na doktora.

Paweł odniósł natrętne wrażenie, że patrzą już jakby z tamtej strony…

– Obiecuję. Czy to daleko?

– Trzy, może cztery dni. To mapa. – Podał lekarzowi pęk drewienek. –

Strzeżcie tego jak oka w głowie. To… To ważniejsze niż ta relikwia… Nikt nie ma prawa poznać tej drogi. Nikt nie ma prawa wiedzieć, gdzie klasztor… Zakradnijcie się. Zostawicie ładankę w ruinach, na ołtarzu, dach kaplicy jeszcze się trzyma. Moi znajdą. A wy uciekajcie. Natychmiast uciekajcie. I nikomu ani słowa. Nigdy. To sekret…

– Mapa? – Zdumiony oglądał małe bukowe deseczki z jakimiś wypalonymi symbolami.

Ale pacjent nie odpowiedział. Spoczywał na wznak, oczy poszły mu w słup. I tylko na twarzy zastygł mu spokojny uśmiech.

– Amen – mruknął Skórzewski, zamykając powieki zmarłego.

Zaniósł woreczek i pęk drewienek do swojego gabinetu. Szpital nie miał

kostnicy, ciała zmarłych trzymano w komórce. Doktorowi nie chciało się dźwigać zwłok. Rano przyjdą posługacz i felczer, wtedy się przeniesie tego biedaka…

Ułożył ciało, krzyżując dłonie na piersi nieboszczyka, by potem nie było konieczności walki ze stężeniem pośmiertnym… Twarz zmarłego nakrył kawałkiem prześcieradła i przeszedł do swego gabinetu.

– Ładny gips – mruknął.

Umył ręce, z szafki wydobył chleb i kiełbasę. Szybko przygotował sobie kolację. Do szklanki nalał odrobinę wina. Uniósł szkło w stronę lampy, patrzył w zadumie na płomień pełgający po drugiej stronie cieczy. Drzwi do pokoju chorych szczęknęły i uchyliły się. Przeciąg… Klamka źle trzymała.

Snop światła padający z gabinetu wydobył z ciemności łóżko i leżące na nim ciało. Lekarz, patrząc na zwłoki, spokojnie wypił łyk, a potem drugi.

– Obiecałem, więc spróbuję spełnić – powiedział. – I tak nie mam tu wiele do roboty.

Kurant zegara na sklepiku w miasteczku wybił północ.

„Był człowiek i nie ma człowieka” – pomyślał w zadumie doktor Paweł.

„Przyszedł i odszedł do lepszego świata, zostawiając mi zobowiązanie… A co z tym?”

Trącił butem walizkę. Dobytek nieznajomego… Co z nim zrobić? Spalić?

Pochylił się. Dwa kaftany z samodziału, jeden zwyczajny, drugi najwyraźniej odświętny. Papacha, a w niej… rewolwer. Syberyjski nóż kowalskiej roboty oprawiony w róg, ukryty w pochwie z grubej skóry. Dwie główki cebuli, skórzany woreczek z czymś ciężkim…

Wysypał na blat kilkanaście monet. Błysnęło złoto.

– Dobre sobie. – Uśmiechnął się krzywo, widząc na monetach półpostać kobiety tłustej jak maciora, o wyjątkowo odpychającym wyrazie twarzy. – Caryca Katarzyna Druga we własnej paskudnej osobie… Skąd to miałeś, człowieku? –

zwrócił się do nieboszczyka. – Toż te blaszki mają ponad sto lat!

Wsypał je z powrotem.

– Pogrzeb opłacony – mruknął. – Za nieskuteczną opiekę medyczną rachunków nie wystawiam. Składałem przysięgę Hipokratesa, a nie Hipokryty… Chyba żeby…

Pomyślał o dziewczynie. Dać jej? Niech sobie na posag składa. Nie, chyba nie

może.

Wolno, w zadumie żuł chleb.

– Co z tą forsą zrobić? – zapytał. – Może twoim braciom w klasztorze oddam?

Nieboszczyk milczał.

– Zwariowałem – mruknął Skórzewski. – Tak mi towarzystwa brakuje, że gadam z umarłymi… Poduczyć by się trzeba. – Spojrzał na opasłe tomiszcze leżące na półce. – A może spać pójdę? Szkoda darmo naftę tracić…

Raskolnicy z Wierszyny przybyli o świcie. Skórzewski, stojąc na ganku z fajką w dłoni, obserwował, jak nadciągają.

Przyjechali na dwu wozach ciągniętych przez małe, krępe koniki. Z pierwszego zsiadł dostojnie wyglądający starzec. Obfita biała broda nadawała mu wygląd patriarchy.

– Afanasij – przedstawił się, podając doktorowi zaskakująco twardą dłoń. –

Doniesiono nam, iż umarł tu nasz brat w wierze, przybywamy, by zabrać jego ciało i zgodnie z naszym obyczajem godnie złożyć…

Lekarz przywitał się i wskazał gestem drzwi komórki. Weszli do wnętrza.

– Ławrientij! – Starzec zidentyfikował zmarłego już na pierwszy rzut oka.

– Znaliście go? Wystawiłem akt zgonu według paszportu, który miał przy sobie, ale dokument ten był ewidentnie kradziony.

– My nie używamy rządowych papierów. – Starzec dumnie uniósł głowę. – Są na nich znaki Antychrysta!

– No dobrze. – Lekarz wzruszył ramionami. – Mam tylko jedno pytanie.

Zabierzecie zwłoki czy mam zorganizować pogrzeb na koszt państwa?

– To nasz brat. Spocznie w naszej ziemi. Czy możemy tu go obmyć i przygotować?

– Proszę…

Starzec wykonał dłonią tylko jeden gest. Kilka kobiet zakrzątnęło się.

Przyniosły z wozu drewniane cebrzyki, gałganki i faski z wonnymi olejkami.

– Tam jest woda. – Skórzewski wskazał gestem kran.

– Woda, która płynie poprzez metal, jest zła. Nam nie wolno używać metalowych naczyń nawet do przygotowania posiłków. Czy nie ma tu studni? –

zapytał jeden z mężczyzn.

– Koło stacji jest zbiornik wody dla lokomotyw. Poproście naczelnika, kilka wiader wam użyczy. W razie czego powołajcie się na mnie.

Pomaszerowali z cebrzykami na dworzec. Doktor wzruszył ramionami i wrócił

do swego biura.

Po godzinie obmyte, namaszczone i zawinięte w całun zwłoki spoczęły na wozie. Kobiety usiadły wokoło i zaczęły nucić psalmy. Afanasij, dostojnie krocząc, podszedł do Skórzewskiego.

– Dziękujemy za pomoc – powiedział poważnie.

– Jaka tam pomoc? – Doktor wzruszył ramionami. – Był już zbyt chory, bym mógł mu pomóc. Swoją drogą, powiadacie, że nazywał się Ławrientij? Muszę sporządzić protokół. Ten człowiek został zastrzelony. Zapewne isprawnik zechce i was przesłuchać.

Starzec machnął dłonią, jakby oganiał się przed muchą.

– Mam pytanie… Nie było go u nas trzy lata. Teraz ujrzeliśmy, że przyjął

wielką pieczęć. Czy to znaczy, że mapa, którą wyszukał w rozwaliskach soboru, istotnie pokazuje drogę? Odnalazł klasztor?

– Przybył do Barchatowska pociągiem z Moskwy. – Lekarz wykręcił się od odpowiedzi.

Starzec popatrzył na niego, a w jego oczach błysnął lód. Wyglądało, jakby chciał coś powiedzieć, ale zrezygnował. Odwrócił się na pięcie i odszedł.

Odjechali. Doktor wszedł do budynku. Galina ścieliła łóżko świeżą pościelą…

Minął ją, milcząc. Z szuflady biurka wydobył mapę okolicy i rozpostarł na blacie.

– Klasztor – mruknął. – Jaki klasztor?

Barchatowsk oraz okoliczne wioski zaznaczono dokładnie. Popatrzył na drogi, cieki wodne… Na północ od linii kolejowej biegło pasmo górskie, za nim kolejne. I tajga – jednolicie zielona plama zajmowała jedną trzecią arkusza. Na papierze nie zaznaczono żadnych dróg, rzeczułek, nic.

„Dawniej były białe plamy na mapach, teraz zielone” – pomyślał. „Rzeki muszą tam być, ale nikomu nie chciało się przedzierać przez lasy ani badać ich biegu. Pewnie są tam góry, ale ich wierzchołków nie było widać, to ich nie zaznaczono. Pewnie są ludzie, którzy tam docierają handlować z pierwobylcami, ale ich nie obchodzi, że urząd kartograficzny armii cesarstwa rosyjskiego chciałby pozyskać bezcenne dane…”

W żadnej z osad nie było klasztoru. Oznaczono cerkwie, kaplice, cmentarze, lecz ani jednego monastyru. Żadna z nazw nie przypominała tej wymienionej przez umierającego.

– Do licha – zdenerwował się Skórzewski. – Dokąd niby mam zanieść tę relikwię?

Poirytowany złożył kartę. W drzwiach stanęła Galina.

– Barin doktor, będziecie jedli obiad?

– Może później – odpowiedział z roztargnieniem. – Poczekaj – rzucił, widząc, że dziewczyna zbiera się do odejścia. – Mieszkasz tu od urodzenia?

– Tak.

– Gdzie tu jest w pobliżu klasztor? Monastyr.

– Monastyr? – spojrzała na niego, a w ogromnych ciemnych oczach odmalowało się zdumienie. – Tu nie ma żadnego…

– A może był kiedyś?

– Nic mi o tym nie wiadomo… – pokręciła głową. – Najbliższe w Irkucku chyba…

Doktor podszedł do etażerki i po chwili poszukiwań odnalazł cienką broszurę podarowaną niedawno przez regionalistę.

„Cuda przyrody i osobliwości Ziemi Barchatowskiej” – głosił nadruk na tekturowej okładce.

Książeczkę wydano na papierze gazetowym, zamieszczone szkice były niezbyt wyraźne. Lekarz odszukał rozdział: „Opis okoliczności historycznych założenia miasta Barchatowsk”.

Przeczytał kilkanaście stron. Jak się okazało, miasto liczyło sobie niewiele ponad sto lat. Kozak Timofiej Barchatow, niestrudzony badacz Syberii, od którego nazwiska utworzono nazwę osady, w rzeczywistości nigdy nie pojawił się w tej okolicy. Pobliskie wsi, w większości założone przez starowierców, istniały grubo wcześniej. Z czasem nowe fale osadnictwa sprawiły, że okolica zatraciła swój pierwotny charakter, a raskolnicy, pierwsi gospodarze tych ziem, stali się egzotyczną mniejszością egzystującą w morzu prawosławia…

Opracowanie było niezwykle dokładne, wymieniało nawet sobory wyznawców dawnej wiary przekształcone w normalne cerkwie. Nigdzie jednak nie wspomniano o żadnych klasztorach w tej okolicy. Na ganku rozległy się kroki. Przyszedł felczer.

Koniec dyżuru, można wrócić do domu, odpocząć, odespać… A wieczorem pójdzie z wizytą do regionalisty.

Dymitr przywitał gościa wylewnie. Jego służąca nastawiła herbatę w samowarze. Regionalista zaraz zaczął pokazywać najnowsze łupy. Kawał galeny ołowiowej znaleziony w górach, stuletnie oskardy wydobyte z chodników walącej się już kopalni. Czaszkę śnieżnej pantery i nosidełko kupione od koczowników.

Strzęp jakiegoś planu geodezyjnego… Skórzewski oglądał to wszystko z umiarkowanym zainteresowaniem.

– Coś cię strasznie gryzie – zauważył wreszcie Dymitr. – Cały wieczór masz minę, jakbyś wypił kieliszek octu.

– Mam dylemat – westchnął Skórzewski. – Prośbie umierającego nie wypada odmówić… Z drugiej strony…

– Opowiedz. Niech zgadnę, ma to jakiś związek z mężczyzną, którego ci odstawiono?

– Tak. Człowiek z pociągu umarł mi w szpitalu. Był, jak się okazało, staroobrzędowcem, a być może nawet mnichem. Zawiadomiłem tych z Wierszyny, przybyli, gdy już nie żył. Przed śmiercią prosił, bym odniósł do jego klasztoru relikwię, którą przewoził.

– Relikwię?

– Taaak… Miał ładankę ze zmumifikowaną dłonią. Zapewne jakiegoś świętego.

Inok Epifanij? Chyba tak.

– Fiu… – gwizdnął przez zęby regionalista. – To niezwykłe.

– Coś ci to mówi?

– Oczywiście. Wiesz, że interesuję się raskolnikami od dwudziestu lat… Znasz ich historię?

– Nie bardzo…

– Ci tutaj to głównie Urlacy, wygnano ich z armii w czasach Aleksandra Drugiego i zmuszono do osiedlenia na Syberii. Ale część siedzi tu od dwustu lat i dłużej. Ich osady powstały też na południu, nawet nad Amu-darią. Ale czy wiesz, skąd się wzięli?

– Nie mam pojęcia… – przyznał Skórzewski.

– W połowie siedemnastego stulecia patriarcha Rusi Nikon, wybitny duchowny, polityk i teolog, studiując księgi liturgiczne, doszedł do wniosku, że wiara prawosławna zbyt daleko odeszła od swoich korzeni. Wielokrotnie kopiowane mszały, często tłumaczone z greki przez niedouczonych mnichów, roiły się od błędów i rozbieżności. Specjalna komisja tłumaczy dokonała ponownego przekładu wszystkich pism liturgicznych pochodzących z Bizancjum. Stare teksty zaczęto wycofywać i zastępować nowymi. Zmieniono wyznanie wiary – credo –

dostosowując je do bizantyjskiego. Wprowadzono też nowy sposób czynienia znaku krzyża, do tej pory wyznawcy prawosławia czynili to dwoma palcami, na znak boskiej i ludzkiej natury Chrystusa. Patriarcha wprowadził żegnanie się palcami trzema.

– Niby drobiazgi… Ale pamiętam, jak czytałem o sporach teologicznych, które wybuchały w Bizancjum… – mruknął Polak. – Te wszystkie ruchy ikonoklastów…

– Tu było nie inaczej. Wątpliwości pojawiło się bardzo wiele. Jedne dotyczyły składu komisji nanoszącej poprawki, część duchownych negowała samą możliwość zmieniania tekstów liturgicznych. Inni zadawali tchnące zgrozą pytania… Bo i sam pomyśl – spojrzał lekarzowi w oczy. – Jeśli przez stulecia odprawiano msze wedle błędnego porządku, to czy udzielone sakramenty były ważne, czy nie? Albo czy ważne były kanonizacje rosyjskich świętych i męczenników przeprowadzone wedle rytuałów, które nagle okazały się fałszywe?

– Rozumiem problem…

– Wątpliwości te rozwiać miał synod zwołany w 1653 roku. Jednak obradujący na nim teologowie nie szukali żadnych kompromisów. Wystosowali za to uchwały surowo potępiające raskolników.

– Już sama nazwa przeciwnika zawiera konkretne przesłanie ideologiczne –

mruknął Skórzewski. – Raskolnicy, „rozłamowcy” – powtórzył po polsku.

– To oczywiście tylko wzmogło opór. Na czele tradycjonalistów stanęli naprawdę wybitni teologowie, jak Awwakum Pietrowicz, a główną ich twierdzą stał się klasztor Sołowiecki. Byłeś kiedyś na Sołowkach?

– Tłukłem się po Rosji jak kot z pęcherzem, ale tam mnie jakoś nie zaniosło…

– Pięknie tam. Potężnie ufortyfikowany monastyr, leżący na trudno dostępnych wyspach daleko na północy. Istna twierdza. Carskie wojska oblegały ją kilka razy, ale przez dwadzieścia lat starowiercy zdołali się tam utrzymać. Mieli skryptoria, jakąś nawet drukarnię… Rozsyłali pisma, by trwać w oporze. Kilku było wodzów ruchu. Biskup Kołomy Pawieł, czarny diak Ignacyj oraz inok, czyli mnich asceta Epifanij.

– Ten, którego rękę przewoził nasz zmarły…

– Właśnie. Epifanij wyruszył do Moskwy ratować władcę od grzechu herezji…

Niestety, misja jego zakończyła się niepowodzeniem. Car Aleksiej Michajłowicz, wysłuchawszy przybysza, uznał go za wyjątkowo niebezpiecznego buntownika i nakazał uwięzić. W tym samym czasie siepacze pochwycili też Awwakuma Pietrowicza. Car obszedł się z nimi bardzo okrutnie. Wyrwano im języki i zesłano do klasztoru Pustozierskiego. Tam wyznaczono im miejsce, gdzie wykopali sobie ziemianki… Obaj spisali swoje żywoty. Traktaty te, uzupełnione o inne pisma, zostały przeszmuglowane poza klasztor. Krążyły jeszcze przez długie lata w postaci kopii i odpisów, podsycając bunt. Ponieważ nawet trzydzieści lat życia w wilgotnych norach nie złamało hartu ducha wodzów rebelii, wydano nowy wyrok.

Osadzeni przywódcy zostali spaleni na stosach. Raskolnicy za jednym zamachem stracili nie tylko swych przywódców, ale i ostatnich biskupów, którzy wytrwali w starym obrządku. Gdy na wygnaniu umarli ostatni wyświęceni przez nich duchowni, liturgia umarła – nikt już nie mógł odprawiać mszy w starej tradycji.

Trwający w dawnej wierze pozbawieni zostali jakiejkolwiek możliwości dostąpienia sakramentów. Poza chrztem, bo do tego nie trzeba duchownych…

– Czyli nasz zmarły zdobył jakimś cudem zasuszoną lub zmumifikowaną rękę jednego z wodzów rewolty. Dla pozostałych starowierców to zapewne bardzo cenna relikwia.

– Tak sądzę. Wódz, męczennik. Powiadasz, że chciał, by trafiła do klasztoru?

To dziwne. Tu nie ma klasztoru starowierców. Zresztą w ogóle jest ich niewiele.

– Nie tutaj, powiedział, że zajmie mi to kilka dni… Czyli pewnie kawał drogi koleją, a potem… Nie, zaraz, przecież ucieszył się, że jest w Barchatowsku. Zatem nie chciał jechać dalej pociągiem.

Spojrzał na swojego rozmówcę. Regionalista chłonął z uwagą każde słowo.

– Czy podał nazwę? – zapytał.

– Hmmm… Coś jakby Kiszlak?

– Kiżlak! – Dymitr wytrzeszczył oczy. – Jesteś pewien, że użył tego właśnie słowa?

– A więc znasz to miejsce?

Gospodarz wstał, przeszedł się po pokoju. Potem nalał sobie z butelki i wypił

jednym haustem.

– Kiżlak! – szepnął. – To niemożliwe… Żeby tutaj…

– Co to znaczy? – Skórzewski zaczął się irytować.

– To legenda… Chyba. Ja… – urwał.

Przeszedł się jeszcze kawałek.

– Raskolnicy dzielą się na kilka odłamów. Sam rozumiesz, gdy zginęli ich biskupi, nikt nie mógł powoływać nowych kapłanów. Jeszcze przez lata żyli ci wyświęceni przed rozłamem, ale potem nie było już nowych. Nikt nie mógł

odprawiać Eucharystii. Nikt nie spowiadał, nie udzielał komunii. Zaczęły się spory.

Jedne wspólnoty wybrały sobie kapłanów ze swego zgromadzenia. Inni wrócili do cerkwi. Ale najbardziej niezłomni nazwali się bezpopowcami. Żyją bez sakramentów. Tylko chrzest ratuje ich dusze. Ale wśród nich trwa legenda.

Legenda o klasztorze Kiżlak. Ma leżeć gdzieś daleko w niedostępnych górach, a może na Syberii, może nad Morzem Białym, może w ogóle poza granicami Rosji.

Żyje tam wspólnota mnichów ascetów, wśród której są kapłani i biskupi.

Wyświęcają się wzajemnie i czekają.

– Na co?

– Pozbawienie Eucharystii to okres próby i pokuty za grzechy przodków. Gdy dopełni się czas, z klasztoru Kiżlak przybędą wyświęceni kapłani.

– Hmmm…

– Oczywiście nikt nie wie, gdzie leży ten cały Kiżlak. Jest kilkadziesiąt opowieści, jak próbowano odnaleźć to miejsce. Jednak ci, którzy go szukali, albo strawili na to całe życie i nie odnaleźli osady, albo przepadli bez wieści. Może zostali zabici, a może uwięzieni na zawsze wśród mnichów? A może odnaleźli monastyr i dobrowolnie się przyłączyli…

– Prawdopodobnie ludzie zginęli podczas poszukiwań – zauważył trzeźwo lekarz. – Tajga bywa groźna. A w razie jakiegoś wypadku znikąd pomocy. Bywa, że po latach znajduje się szczątki…

– Tak. Ale może ktoś jednak trafił na trop? A może mieszkańcy klasztoru kontaktowali się ze światem zewnętrznym. Kiżlak! – Podniecenie sprawiło, że znów poderwał się z krzesła i zaczął chodzić po pokoju. – Żadna z legend, jakie słyszałem, nie lokowała go nawet w tej części kraju!

– Człowiek z pociągu miał normalne ubranie, całkiem zwyczajny rewolwer, nawet paszport miał, tyle że kradziony. Gdyby nie pas z modlitwą na ciele pod koszulą, w życiu bym się nie domyślił, że to staroobiediec. Przyjechał z daleka.

Nie wiem, gdzie i kto mógł przechowywać rękę mnicha Epifanija.

– Stołeczne gazety pisały niedawno o strzelaninie na Kremlu. Żołnierze pilnujący pałacu oddali kilka strzałów do człowieka uciekającego po dachach –

zauważył regionalista. – Epifanija stracono w Moskwie. Być może przed egzekucją odrąbano mu rękę jako swego rodzaju makabryczną pamiątkę zwycięstwa…

– To by się zgadzało! Rana postrzałowa biegła na wylot. Pocisk pistoletowy zazwyczaj pozostaje w ciele. Kula karabinowa ma inny kształt i większą energię…

Strzelili do uciekającego. Ale on dowlókł się w jakieś bezpieczne miejsce, opatrzył

ranę, zmienił ubranie i poszedł na dworzec. Kilka dni jazdy. Wreszcie postępujące zakażenie sprawiło, że…

– Tak czy siak, relikwia musi wrócić lub trafić do klasztoru… – rozważał

Dymitr.

– I padło na mnie? Milusia i cacana perspektywa. Mam zatem iść do miejsca, którego wielu zdeterminowanych podróżników szukało przez całe życie, a gdybym przypadkiem je znalazł, to pewnie mnie zaciukają w obronie tajemnicy – prychnął

Polak. – Choć sam klasztor, zdaje się, leży już w ruinie. – Zreferował to, czego się dowiedział.

Regionalista słuchał z zapartym tchem.

– Czy umierający powiedział ci przypadkiem, jak tam trafić?

– Nie. Dał mi tylko pęk jakichś drewienek na rzemyku…

– Możesz mi je pokazać?

– Mam to tutaj. – Lekarz sięgnął do kieszeni.

Dymitr w zadumie oglądał naszyjnik.

– Mówi ci to coś? – Skórzewski zniecierpliwiony pierwszy przerwał milczenie.

– Prawie… To mapa. – Marcz z trudem panował nad podnieceniem.

– Mapa. On też mówił, że mapa – westchnął lekarz. – Jak to niby ma działać?

– Widywałem podobne wykonane przez różne syberyjskie ludy. Poszczególne drewienka to charakterystyczne punkty podróży. Miejsca, które należy odnaleźć na szlaku. Coś niemal jak spis przystanków kolejowych na trasie Moskwa – Irkuck…

Symbole. – Popatrzył na znaki wyrżnięte w drewnie. – Tu na przykład są jakby domki, to zapewne wioska. Falista linia to rzeka.

– Wychodzi na to, że większość tej podróży można odbyć wodą – zadumał się Skórzewski. – Tylko o którą rzekę może chodzić?

– Bywał w Wierszynie?

– Może nawet pochodził z tej dziury. Rozpoznali go natychmiast i bez trudu.

Ale rozkazał, by nic nie mówić starowiercom z tej wsi. To nielogiczne…

– To logiczne. Jeśli przybył z klasztoru Kiżlak i jeśli leży on niedaleko, kilka dni w górę rzeki… Jeśli rezydujący tam biskup chce utrzymać tajemnicę nawet przed współwyznawcami, to zmarły wybrał ciebie właśnie dlatego. Żaden z nich nie zachowałby takiej tajemnicy. Ta informacja…

– Wyobrażam sobie – mruknął Skórzewski. – Nagłe spełnienie nadziei, której kurczowo trzymały się całe pokolenia ich przodków. Czyli mam wybór.

– Tak. Powiedzieć tym z osady. Dać mapę i relikwię. Odnajdą klasztor, tajemnica pryśnie jak bańka mydlana. Nasza chata z kraja. To ich sprawy. Niech je sobie rozwiązują po swojemu. Druga możliwość: zachować sekret i misję wypełnić samotnie.

– Nie wypada odmówić prośbie umierającego… Wezmę dziesięć dni zaległego urlopu…

W zadumie przyglądał się deseczkom.

– Kolejne z falistymi liniami. Może to dopływy? Trzeba będzie liczyć, ile ich jest. To wioski. Wioski nad rzeką?

– Prawdopodobnie. Na północ od Wierszyny były osady, dziś to już tylko ruiny. Odwiedziłem jedną z nich. Zebrałem po opuszczonych chatach trochę mebli i innych rzeczy dla muzeum. Niestety, większość sprzętów przegniła i robactwo też toczyło je przez dziesięciolecia.

– Niezbyt jasna ta wskazówka – skrzywił się Skórzewski. – Najwyżej zawrócę.

– Dotarł do ostatniego drewienka. Wycięto na nim symbol przypominający mitrę biskupią.

– Jeśli pozwolisz, pojadę z tobą.

Propozycja zawisła nad stołem. Doktor wolno skinął głową.

Jechali wąską jelenią ścieżką przez odwieczną tajgę. Droga to pięła się pod górę, to znów prowadziła głębokimi ocienionymi wąwozami. Kierowali się z grubsza na północ.

– Ominiemy Wierszynę łukiem w odległości około dwunastu kilometrów.

Musimy zostawić konie u Fiodora – wyjaśniał regionalista. – Zajmie się nimi.

Pożyczymy łódkę. Fiodor jest starowiercem, ale latem mieszka z rodziną w lasach, dopiero zimą przenosi się do chatki w osadzie…

Doktor, milcząc, skinął głową. Jakieś dwie godziny później wyjechali nad rzekę. Las przetrzebiono, na rozległej polanie stały zabudowania. Obory z pociemniałych belek, stodoła, duży, niski dom. Wszystko otaczały wysokie płoty plecione z chrustu. Gospodarstwo było najwyraźniej zasobne. Na dziedzińcu dreptało kilkadziesiąt dorodnych gęsi.

Dymitr zapukał do drzwi. Z wnętrza chaty dobiegła jakaś zachęta. Zdjął czapkę i wszedł do środka. Lekarz ruszył za nim. Wnętrze, choć przestronne, spowijał

delikatny półmrok. Okna zaciągnięte zwierzęcymi błonami łożyskowymi nie przepuszczały wiele światła. Pośrodku królował wielki pobielony piec z pieczką do spania na wierzchu. Dzielił izbę na dwie części. Za nim gruba belka podpierała strop.

W lewej części domu przy stole siedziało kilka kobiet w chustkach. Coś pracowicie haftowały. Za nimi w kącie znajdowała się „bożnica”. Na kilku półkach ustawiono cały ikonostas. Wizerunki świętych poczerniałe ze starości lśniły pociemniałym złotem. Niektóre zasłonięto koronkowymi zasłonkami. W lampce pełgała woskowa świeczka.

Regionalista wykonał znak krzyża, skłonił się w stronę ikon i odmówił krótką modlitwę. Doktor poszedł w jego ślady.

Wejście gości przerwało domownikom zajęcia tylko na chwilę. Kobiety przywitały się zdawkowymi kiwnięciami głowy i wróciły do pracy. Gospodarz gestem poprosił przybyszów do stołu po prawej stronie izby. Ta część domu miała charakter bardziej świecki. Syn gospodarza, siedząc na zydlu, szył buty dratwą.

Skórzewski przyjrzał się strojom kobiet. Miały na sobie długie koszule, na to sarafany tkane tak, że materiał układał się we wzór klinów. W kącie męskiej części pomieszczenia siedziała jeszcze jedna staruszka. Odziana była we włosiennicę, na to narzuciła kaftan. Oczy miała kompletnie zmętniałe. Kiwała się miarowo na stołku, mrucząc pod nosem modlitwy.

– To moja prababka – wyjaśnił gospodarz. – Wzrok zgasł jej przed wielu laty, umysł się miesza jak u jurodiwej… Dawniej była u nas za ne mirską…

Skórzewski, nic z tego nie rozumiejąc, poszukał wzrokiem pomocy u regionalisty.

– To kobieta „spoza świata”, wyznaczona do pilnowania tradycji i przygotowywania posiłków na pominalne dni – wyjaśnił Marcz. – Na święta, gdy przywołuje się pamięć przodków.

Gospodyni zakrzątnęła się w kuchni, po chwili na blacie przed gośćmi wylądowały drewniane miski z dziwnymi kluskami polanymi śmietaną.

– To rwańcy – wyjaśnił szeptem Dymitr.

Skórzewski spróbował. Kluchy przypominały w smaku polskie leniwe pierogi.

Nawet się nie obejrzał i już miska była pusta. Regionalista ustalał z gospodarzem szczegóły wypożyczenia łódki.

Doktor, chcąc zapalić fajkę, wyszedł przed dom.

„Żyją sobie ludziska” – pomyślał, patrząc na obejście. „Niby biednie, ale głodu nie cierpią. Niby zacofani, ale mają wszystko, czego im potrzeba, i chyba są tu szczęśliwi…”

Przypomniał sobie ilustracje z księgi przeglądanej niedawno w Petersburgu, a poświęconej obyczajom dawnej Rusi. Stroje kobiet i wygląd chat jako żywo przypominały tamte obrazki.

Ktoś stanął obok. Starucha we włosiennicy.

– Daleka droga przed wami – powiedziała. – Jeśli odnajdziecie, miejcie się na baczności. Stamtąd nikt jeszcze nie wrócił, a pamiętam wielu, którzy poszli szukać klasztoru.

Lekarz spojrzał na nią spod oka.

– Stara jestem, pamiętam koronację cara Pawła. Byłam już kobietą, gdy zakładano Barchatowsk. Różni przychodzili w te strony w tym celu. Różni.

Czasem lepiej nie szukać, nie znaleźć…

„Skąd ona wie, po co tu przybyliśmy?” – zdumiał się Skórzewski.

Milczał, nie bardzo wiedząc, co odpowiedzieć.

– Ty dojdziesz i znajdziesz – powiedziała. – Jest w tobie, chłopcze, błysk. Lśni nawet przez martwe od lat źrenice. Ujrzałeś rzeczy, których nie powinieneś widzieć. Dotknąłeś otchłani. Przed tobą wiele lat życia, wiele szalonych przygód. I zajdziesz wysoko i upadniesz nisko. Ale strzeż się. Bo jeśli naprawdę trafisz do klasztoru Kiżlak… Nie będzie łatwo opuścić jego murów.

– Będę ostrożny – obiecał.

Chłopak zabrał oba konie do stajni, doktor i Dymitr przerzucili sakwy przez ramię. Zabrali dubeltówkę. Łódka, którą im pożyczono, była niewielka.

Odbili od przystani i ciężko pracując wiosłami, szybko pomknęli w górę rzeki.

Do ruin pierwszej osady dotarli późnym popołudniem. Wieś była opuszczona od lat, może nawet od dziesięcioleci. Drewniane belki chałup poczerniały, nadgniły.

Dachy, kryte grubą warstwą darni, zapadały się do wnętrza. Dymitr skierował

łódkę w stronę pali pozostałych po pomoście.

– Wioska zaznaczona na drewienkach – powiedział półgłosem Skórzewski. –

Sądzisz, że to ta?

– Nie wiem – westchnął Dymitr – ale że żyli tu raskolnicy, to pewne… To osada, którą odwiedziłem kilka lat temu w poszukiwaniu eksponatów dla muzeum.

Teraz dopiero lekarz ujrzał, że między domy prowadzi wąski kanał. Brzegi niegdyś umocnione faszyną osypywały się. Zaraz też dziób łódki zaszorował o dno.

Wyszli na brzeg.

Dachy już się zapadły. Ściany budynków przechylały się, ale belki, choć poczerniałe ze starości i spękane, nadal się trzymały.

„Stawiane na zrąb, spojone dodatkowo drewnianymi kołkami” – pomyślał

doktor Paweł. „Solidna ciesiołka. Trzysta lat to dla nich tyle, co splunąć… Jeszcze ze sto postoją…”

W dłoniach regionalisty pojawił się szkicownik i mała camera obscura. Zaczął

pospiesznie rysować obramowania okien. Lekarz ominął go i wszedł na uliczkę biegnącą od rzeki do soboru. Chaty straszące pustymi oknami przyprawiały go o gęsią skórkę. Podszedł do świątyni i pchnął drzwi osadzone na drewnianych zawiasach. Ustąpiły z trudem. W twarz uderzyła wilgoć przesycona wonią pleśni i stęchlizny. Wnętrze było ciemne, niewiele światła wpadało przez okna. Przeżegnał

się i idąc wzdłuż ściany, przyglądał się wizerunkom świętych malowanym na belkach.

Malowidła spłynęły, ale część barwników wgryzła się w drewno i nadal widać było zarysy postaci. Surowa, jakby średniowieczna jeszcze kreska, wyblakłe kolory… Przypomniał sobie podobne malowidła widziane w Armenii, Sudanie, Etiopii. Dotknął ściany. Może dwieście lat temu przybyli tu osadnicy? Wznieśli swój sobór. Mieszali farby ze składników mineralnych i roślinnych, które znaleźli w okolicy. Potem odeszli. Popłynęli w dół rzeki ku Wierszynie czy może wręcz przeciwnie, pomaszerowali przez tajgę i góry ku klasztorowi Kiżlak?

Usłyszał kroki. Regionalista stanął u wrót.

– Żyli sobie ludzie, pomarli, teraz są już w niebie – mruknął. – Ciemno już…

Ale…

Osadził w latarce świeczkę i w słabym świetle oglądał ściany.

– Czego szukasz? – zapytał Skórzewski.

– Sam nie wiem, może wskazówki… Ale tu chyba nie ma nic. Bo i nie mogło być. Nie mogli wiedzieć. Szczególnie oni. Tak czy inaczej, poszukajmy jakiegoś kąta do spania.

– Tak, pora… – mruknął lekarz. – Muszę tylko na stronę…

Wszedł między drzewa. Postąpił kilka kroków, gdy nieoczekiwanie ziemia rozstąpiła mu się pod nogami. Trzasnęły przegniłe dechy i Polak runął w podziemia. Czepiając się dłońmi gleby, zdołał odrobinę wyhamować i w tej chwili chlapnął po kolana w wodę. Spojrzał w górę. Dymitr zaalarmowany krzykiem właśnie nadbiegał.

– Żyjesz? – Ostrożnie pochylił się nad dziurą. – Zaraz jakąś drabinę przywlokę.

– Nie podchodź! Stoisz na stropie!

Skórzewski wyjął z kieszeni paczkę zapałek. W świetle mdłego płomyczka rozejrzał się dokoła. Był przekonany, że trafił do krypty jakiegoś grobowca, teraz zdumiony wodził wzrokiem. Znajdował się w malutkiej chatce. Pomieszczenie było kwadratowe, długość ścian ocenił na nie więcej niż cztery arszyny. Sufit z dranic miał tuż nad głową. Na ścianach wisiało kilka ikon, poczerniałych ze starości, pokrytych pleśnią. Tylko tło, wyłożone płatkami czystego złota, nadal lśniło jakby na przekór wszystkiemu. Zapałka oparzyła mu palce, rzucił ją w wodę i zaraz zapalił kolejną. Podszedł do ikon. Wilgoć zatarła szczegóły, zarysów wizerunku mógł się tylko domyślać.

Za jego plecami plasnęło w wodę kilka grud i zaraz przez otwór zjechała stara drabina. Dymitr schodził na dół. Skórzewski zapalił trzecią zapałkę.

Rosjanin zdjął czapkę i przeżegnał się.

– Co to za miejsce? – zapytał Skórzewski. – Podziemna kaplica czy co?

Wypatrzył kutą wiszącą lampę. Była kompletnie pokryta grynszpanem. Nawet jeśli zachowała się w niej odrobina nafty lub oliwy, knot dawno zgnił…

– To pomieszczenie to czasownia – wyjaśnił regionalista. – Raskolnicy tak robią. Gdy ikony są już stare, popękane lub zniszczone, budują taką kapliczkę i w niej je grzebią, jakby oddawali ziemi zwłoki swych najbliższych…

Dotknął dłonią jednej. Dawno przepróchniałe drewno rozsypało się w pył pod jego palcami. Przez chwilę utrzymały się warstwa wapiennej farby podkładowej malowidła i złocenie, po czym też rozleciały się niczym przemoczony papier.

– Do muzeum i tak tego nie zabierzemy. – Westchnął. – Szkoda… wielka szkoda… Te ikony mogą pamiętać szesnasty, może siedemnasty wiek.

Skórzewski przeżegnał się i podjął wspinaczkę na górę. Płot otaczający cmentarz poprzekrzywiał się, a miejscami w ogóle przewrócił. Przez chwilę stali, patrząc na kilkanaście pochylonych krzyży i poczerniałe, spękane, rozpadające się dębowe trumny ustawione bezpośrednio na ziemi.

– Co kraj, to obyczaj – powiedział lekarz z melancholią. – Dlaczego ich nie pogrzebali? – zapytał.

– Pogrzebali. Zawiniętych w całuny. Te trumny są puste, stoją jako nagrobki –

powiedział regionalista. – Taki u nich zwyczaj.

Znaleźli chałupę z całym jeszcze dachem. Napalili w piecu kawałkami desek i chrustem.

– Opuścili osadę. – Doktor w zadumie patrzył na płomienie buzujące w palenisku.

– Wymarli. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu musiało ich tu żyć kilkudziesięciu.

Potem starzy zaczęli umierać, z jakiegoś powodu nie rodziły się dzieci albo było ich niewiele. Może pola uległy wyjałowieniu albo zimy zrobiły się ciężkie.

Grzebano coraz to kolejnych, coraz więcej domów stało pustych – rozważał

regionalista. – Wreszcie przyszedł taki czas, że nie było komu uprawiać pól, nie było dla kogo hodować zwierząt. Pewnego roku ci, którzy żyli, zrozumieli, że już się nie utrzymają. Pogrzebali ikony z pustych chat, spakowali dobytek i ruszyli przed siebie. Może w stronę Irkucka, może do Wierszyny, a może w głąb lasów, dalej od szatana i jego sług…

– Ku klasztorowi Kiżlak?

– Nie sądzę. Raczej ku innym osadom raskolników. Ku wsiom ukrytym tak doskonale w nieprzebytych lasach, że dowiemy się o ich istnieniu za kolejne sto lat.

– Nie rodziły się dzieci – zadumał się Skórzewski. – Ciekawe dlaczego. Żyją niezwykle cnotliwie, odpadają więc choroby przenoszone drogą płciową…

– Może się zdegenerowali – podsunął Dymitr. – Kilkanaście rodzin, przez te dwieście lat urodziło się tu dziesięć kolejnych pokoleń. Każdy był w jakiś sposób spokrewniony z każdym. Chów wsobny.

– Czytałem o chorobach wrodzonych – skinął głową Skórzewski. – Ale myślę, że to tylko jedna z przyczyn. Pewnie utrzymywali jakieś kontakty ze swoimi pobratymcami i kojarzyli małżeństwa między swoimi chłopcami a dziewczynami z innych wiosek.

– Masz rację… – przyznał regionalista. – Co zatem podejrzewasz?

– Tu w dolinie nawet latem jest chłodno i wilgotno. Ich pola leżały nieomal w cieniu lasu. Chleb, kluski i pierogi to podstawa ich diety. Długotrwałe zatrucia sporyszem? Do tego niewykluczone pasożyty. Wiele mogło być przyczyn porzucenia tak niegościnnego miejsca…

Wstali godzinę przed świtem. Regionalista zagrzał wody na prymusie i pokrzepili się mocną, gorzką kawą. Potem zepchnęli łódź na wodę i zgodnie złapali za wiosła. Ciek wodny stał się węższy. Natrafili na dwie katarakty, które choć znacznie mniejsze, przypominały Skórzewskiemu te widziane w Egipcie. Pokonali je, przeciągając łódź lądem. Ciągłe wiosłowanie pod prąd odbierało siły.

– Może należało iść brzegiem – dumał lekarz, patrząc na rozciągającą się po obu stronach odwieczną tajgę. – Tylko że wtedy należałoby pokonywać nie tylko bezdroża, ale też obchodzić bagna, dopływy i skały…

– Naturalna twierdza – pokiwał głową Dymitr. – Ale czemu się dziwić? To uciekinierzy. Przeszli straszne chwile. Mordowano ich, okaleczano, osadzano w lochach, wbijano na pal… Ci ludzie przebyli tysiące wiorst, by umknąć przed prześladowaniami. Wybrali miejsce. Sądzili, że nikt nigdy ich nie znajdzie, nie podbije. Nie zakuje w kajdany. Car daleko, urzędnicy ani policjanci się tu nie zapuszczą. Tylko niebo nad głową i Bóg spoglądający dobrotliwie na ich ciężkie, ale pobożne życie… Od czasu do czasu ciągną przez tajgę tubylcy, ale oni nie zdradzają tajemnic swych sąsiadów… Jeśli klasztor Kiżlak faktycznie istnieje, to tylko gdzieś tam przed nami.

Koło południa ujrzeli irbisa. Śnieżna pantera leżała na konarze. Odprowadziła ich obojętnie wzrokiem, tylko drgający koniuszek ogona wskazywał, że nie jest zadowolona z wizyty nieoczekiwanych gości. Parokrotnie płoszyli jelenie pijące wodę z rzeki.

„Ludzi nie było tu od dawna” – myślał lekarz. „Zwierzyna ucieka z miejsc, gdzie się regularnie zapuszczamy…”

Regionalista przeglądał w zadumie naszyjnik, usiłując dopasować znaki wyrżnięte w drewnie do tego, co widzieli wokół. Znowu zaznaczał mijane cieki, tnąc karby na kiju.

– Przed nami coś niezwykłego – powiedział. – Może niebezpieczeństwo.

Wyryto tu jakby dwa skrzyżowane miecze…

Godzinę później wypłynęli na małe jezioro. Leżało w niewielkim cyrku lodowcowym. Drzewa otaczały je ze wszystkich stron, ale nad lasem wznosiły się szare granitowe ściany skalne.

– To mi wygląda na koniec trasy. – Lekarz zlustrował wodospad spadający z szumem w dół. – Chyba że tam w górze rzeka jest nadal spławna. Tylko że raczej nie zdołamy wciągnąć łodzi tak wysoko…

Dobili do brzegu. Regionalista odciągnął kurek nagana i ostrożnie ruszył

między drzewa.

Doktor zamotał cumę o głazy i też wyskoczył na stały ląd. Ziemia zdawała się nietknięta ludzką stopą. Skórzewski przedarł się przez chaszcze. Za krzakami ujrzał

swego towarzysza. Regionalista badał resztki pochylni zbudowanej z poczerniałych belek.

– Wciągali łódki przez skały na drugą stronę wodospadu – powiedział. – To drewno zostało dobrze nasmołowane. Może tu stać od dziesięcioleci.

– Niewątpliwie – przyznał lekarz, patrząc na duży świerk wyrastający spomiędzy toru.

Zaczął liczyć odrosty. Ponad sześćdziesiąt…

– Pół wieku minęło – mruknął. – Co najmniej. Może i stulecie. Ale to by znaczyło, że jesteśmy na złej drodze.

– Dlaczego?

– Bez powodu tego nie zbudowano. – Klepnął dłonią słup. – Wciągali i ściągali tędy łódki regularnie. Tam, w górze rzeki, zapewne była kolejna osada.

Komunikowali się. Tymczasem klasztor jest ukryty…

– Fałszywy trop? Kto wie… Ale mapa pokazuje, że jesteśmy na dobrej drodze.

Tylko że my nie zdołamy wciągnąć łodzi tam na górę… Zatem czeka nas wspinaczka, a potem zapewne marsz brzegiem rzeki…

Zmierzchało, gdy utrudzeni dowlekli się do ruin kolejnej wsi. Tę osadę opuszczono o wiele wcześniej. Wszystkie dachy dawno runęły. Znaleźli trochę w miarę całych desek i zbudowali szałas. Rozpalili niewielki ogienek, ot tyle, by zagrzać wodę…

– Naszły mnie wątpliwości – odezwał się Skórzewski.

– Wątpliwości?

– Starucha mnie ostrzegała. Rubel za wejście, dwa za wyjście – zacytował

przysłowie. – Z pewnością mnichom zależy, aby nikt nie dowiedział się o lokalizacji tego miejsca. Dlatego ten, kto odda im relikwię, zapewne zostanie co najmniej uwięziony… Umierający kazał pozostawić i uciekać…

Regionalista zagryzł wargi.

– Pójdę i podłożę – zaproponował. – Jeśli mnie złapią i nie zechcą wypuścić, zagrożę, że wszystko sypniesz. Że sprowadzisz tu wojsko, policję, żandarmerię, kozaków. Że powiesz ich współwyznawcom w Wierszynie.

– Hmm… To chyba dobry plan. Ale odnoszę wrażenie, że nie mówisz prawdy, Dymitrze.

– Dlaczego tak sądzisz?

– Jesteś starowiercem. Idziesz do klasztoru. Zostawisz mnie w bezpiecznym miejscu, a sam pójdziesz z relikwią prosto do nich.

– Hmmm…

– Za dobrze ich znasz. Ich obyczaje, ich sposób myślenia.

Dymitr uśmiechnął się lekko.

– Coś jeszcze?

– Nosisz szklaną manierkę, a nie metalową.

Regionalista milczał chwilę. Wreszcie po chwili skinął głową.

– Nie jestem starowiercem – powiedział. – Mój dziadek był. Wierzył w istnienie klasztoru Kiżlak. Każdej jesieni opatrywał łódkę i ruszał na jego poszukiwania. Sądził, że musi się znajdować w odległości kilku dni drogi od

Sołowek. Pływałem z nim kilka razy. Badaliśmy wyspy, szukaliśmy śladów.

Wskazówek. Uczył mnie dziejów naszej wspólnoty i jak się zachować. My już nie hołdowaliśmy starym obyczajom. Po raz pierwszy usłyszałem legendę o klasztorze i ukrytym biskupie, gdy miałem sześć lat… Ale manierka to czysty przypadek. Nie przeszkadza mi, że gotuję sobie jedzenie w metalowych garnkach. Pamiętasz?

Nawet samowara używam.

– Jeśli zechcesz osiąść wśród nich…

– Tam i tak nie będzie herbaty…

Szli cały ranek. Rzeczka rozdzieliła się na kilka cieków. Strumienie pędziły przez wąskie, głębokie wąwozy. Tylko dzięki drewienkom zdołali odnaleźć właściwą drogę. Wyżej trasa prowadziła przez dzikie usypiska głazów porośniętych syberyjskimi cedrami. Zanocowali w niewielkiej jaskini. Następnego dnia wczesnym rankiem stanęli na przełęczy.

– Wygląda na to, że jesteśmy u celu – powiedział regionalista.

Leżący w dolinie klasztor wyglądał na kompletnie opuszczony. Mury tu i ówdzie runęły, dachy kryte smołowanym gontem zapadły się. Znów poszła w ruch wyjęta z sakwy Dymitra camera obscura. Marcz wsunął w nią świeży arkusz papieru i spiesznie zdjął szkic budynków.

– Pójdę pierwszy – powiedział cicho. – Jeśli nikogo w środku nie ma, dam znać. W przeciwnym razie…

– Wiem. Zrobię tak, jak się umawialiśmy.

Patrzył, jak towarzysz zbliża się do budowli. Stanął przed wrotami. Żywiczne sosnowe deski poczerniały ze starości. Wiatry i deszcze wytrawiły ich powierzchnię. Wykonano je bez użycia gwoździ, wszystko połączono kołkami.

Dymitr załomotał, odpowiedziało głuche echo. Wreszcie wzruszył ramionami i przez jeden z wyłomów w murze wszedł do środka.

Skórzewski spojrzał na zegarek, a potem przyłożył lornetkę do oczu. Czekał.

Minął kwadrans.

– Do diabła! – syknął.

Wstał, otrzepał się z liści. Był już niemal gotów do ucieczki, gdy ujrzał

regionalistę na dziedzińcu. Dymitr pomachał mu. Lekarz odetchnął z ulgą i ruszył

w dolinę.

Przelazł przez ten sam wyłom. Mury nie były grube, miały najwyżej pół metra.

Wzniesiono je z kiepsko obrobionych głazów. Za murem roztaczał się dziedziniec z trzech stron otoczony niewielkimi pomieszczeniami. Większą część placu pokrywały kopczyki ziemi i stojące na nich resztki rozeschniętych trumien.

Drewniane krzyże popękały ze starości, poprzechylały się. Wiele z nich spróchniało i runęło. Deszcze i mrozy zatarły wyrzezane w cedrowym drewnie imiona, nazwiska i daty. Podeszli do komórek.

– Cele mnichów – wyjaśnił regionalista. – To miejsce musiano opuścić stosunkowo niedawno, minęło może trzydzieści, czterdzieści lat…

– Sądzisz, że to faktycznie klasztor Kiżlak? – zapytał lekarz.

– Jestem pewien… Chodź.

Weszli do wnętrza zrujnowanej cerkiewki. Część dachu zawaliła się, posadzkę pokrywały bryły kamienia i rumowisko belek. Ikonostas przechylił się, złocenia odłaziły płatami, niektórych ikon brakowało, a carskie wrota leżały jakby wyłamane.

– Spójrz na to… Te freski. Rewelacja! Zachowany kanon kolorystyczny z czasów przed Iwanem Groźnym!

W ceglaną podłogę wpuszczono kamienne płyty. Wyryto na nich pastorały, mitry biskupie, imiona i daty…

– Groby biskupów. Ostatnich biskupów… – szepnął Dymitr. – Jakiś wstrząs sejsmiczny obrócił klasztor w perzynę. Zapewne ostatni biskup zginął. Pogrzebali go i odeszli…

Ostatni nagrobek nosił datę sprzed zaledwie czterdziestu siedmiu lat.

– Spóźniłem się pół wieku… – westchnął Rosjanin.

Doktor wyszedł na dziedziniec. Dłuższą chwilę zaglądał do cel i innych pomieszczeń.

Wreszcie wolno pokręcił głową.

– Dymitrze…

– Tak?

– Dałeś się zwieść…

– Nie rozumiem. To nie Kiżlak?

– I tak, i nie. Ktoś zadał sobie bardzo wiele trudu, abyśmy myśleli, że przybywamy za późno… To atrapa.

– Co proszę!?

– Spójrz na sufity. Zajrzyj do palenisk. Stropów nigdy nie okopciły świece. W

piecach nie ma śladów popiołu ani sadzy. Nie widać też resztek mebli. Nie ma nawet śmieci. Nic. Oni nie odeszli. Nigdy ich tu nie było…

– Ale…

– Chodź.

Podszedł do krzyży.

– Na tym wyryto datę 1702, na tym 1832. I co?

– Rozumiem – szepnął. – Dzieli je sto trzydzieści lat, a oba wyglądają dokładnie identycznie. Nie tylko wykonano je w tym samym stylu, ale jeszcze są tak samo zniszczone.

– Przede wszystkim za mało zniszczone. Nikt mi nie wmówi, że cedrowe deski, choćby dobrze nawoskowane lub naolejowane, przetrwają dwieście lat pod gołym niebem. Dwieście syberyjskich zim… to atrapa, być może zbudowana dla tych z Wierszyny albo i na wypadek gdyby dotarli tu carscy siepacze.

Regionalista, milcząc, wszedł do wnętrza zrujnowanego soboru. Z torby wydobył krótki stalowy łom i bez słowa wbił go w zaprawę obok płyty nagrobnej ostatniego biskupa.

Męczył się może kwadrans, nim zdołał ją podważyć. Pod płytą była tylko lita skała.

– Klasztor jest opuszczony… To znaczy jest fałszywy – poprawił się. – Ale sądzę, że gdzieś w pobliżu wznieśli prawdziwą pustelnię. Ktoś tu może czasem bywa? Obok widziałem ścieżkę…

– Moim zdaniem wydeptały ją sarny i zające…

– Co zatem dalej?

– Wracamy – westchnął Skórzewski. – Nic tu po nas… Martwi mnie tylko jedno… Ta nieszczęsna ręka ojczulka Epifanija…

– Miałeś położyć ją na ołtarzu.

– Jeśli ją tu zostawimy, zgnije albo pożre ją jakieś zwierzę… Z drugiej strony, odesłać na Kreml do Moskwy też źle. Człowiek z pociągu oddał życie, by wydostać ją ze skarbca morderców mnicha…

– Połóżmy. Przyjadę tu za miesiąc i jeśli nadal będzie leżała, zabiorę. W

Wierszynie z pewnością się ucieszą…

Doktor wydobył z plecaka zawiniątko. Ukłonił się, przeżegnał i z szacunkiem położył je na marmurowym blacie. Poczuł dziwny dreszcz, jakby dotknął

wibrującej płyty gongu. Pojaśniało. Regionalista wydał zduszone parsknięcie.

Skórzewski odwrócił się i zamarł. Wnętrze świątyni nie było już zrujnowane. Dach jakimś cudem nakrywał całe pomieszczenie. Ikonostas zalśnił. Przed ikonami płonęły cienkie świeczki z wosku.

– Co się stało? – wykrztusił Dymitr.

– Nie wiem… Ale… czy to aby to samo miejsce?

Wnętrze wydawało się bardziej przestronne, kamienne ściany wyższe…

Nieoczekiwanie gdzieś na dziedzińcu ruin rozległy się kroki. Obaj przybysze wymienili spojrzenia. Skórzewski gestem wskazał ciemny kąt koło wejścia.

Przyczaili się. Lekarz wydobył z torby butelkę bezbarwnej cieczy i chustkę. Kroki zbliżały się. Pospiesznie odkręcił korek i polał tkaninę. W powietrze buchnął

upiorny, dławiący zapach. Wysoki, dobrze zbudowany mnich wszedł do wnętrza zrujnowanej świątyni. Skórzewski doskoczył z tyłu i zakrył mu usta szmatką. Po chwili odciągnął uśpionego na bok.

– Chloroform – pochwalił się szeptem. – Teraz umykajmy.

– Na jak długo go uśpiłeś?

– Dwie, może trzy godziny. Musimy uciekać jak najprędzej! Nie wiem, co tu zaszło, ale on z pewnością nie jest sam…

W tym momencie wśród murów klasztoru głucho odezwał się dzwon. Uderzył

trzykrotnie…

– Wyjdźcie i pokażcie się – zażądał ktoś donośnym głosem.

Regionalista wyciągnął zza pazuchy nagana.

– Nec Hercules contra plures… – zmitygował go towarzysz. – Poza tym nie przelewajmy krwi w świętym miejscu.

Wyszli na dziedziniec. Mnichów było grubo ponad trzydziestu. Większość dzierżyła długie kije, kilku celowało w intruzów z archaicznych skałkowych flint.

Monastyr też wyglądał inaczej. Mury były znacznie wyższe i sprawiały wrażenie o wiele solidniejszych. Nad kominami unosił się dym. Dachy pokrywał nie gont, a płytki łupku.

Pomiędzy zakonnikami stał odziany na biało mężczyzna w mitrze na głowie.

Przez chwilę przyglądał im się w milczeniu, a potem uderzył pastorałem w bruk dziedzińca.

Zapadła ciemność.

Stali na stromym stoku wzgórza. Doktor Skórzewski rozłożył mapę.

Popatrywał to na słońce, to na kompas.

– Jeśli to góra Marchatowa – wskazał skalisty szczyt daleko na horyzoncie – to oznacza, że jesteśmy mniej więcej tutaj. – Zatoczył palcem kółko w miejscu, gdzie kartografowie zaznaczyli tylko tajgę. – Nie ma sensu szukać rzeki. Około dziesięciu wiorst na południe przebiega linia kolejowa… Dasz radę dojść?

Regionalista poprawił bandaż na łydce. Mocniej wsparł się na kosturze.

– Przez góry i kompletne bezdroża? Dam. Ciężko będzie… Ale w drogę!

Zmierzchało, gdy nieprawdopodobnie umęczeni, ubłoceni, brudni i przemoczeni wyszli na linię kolejową.

– Nigdy nie sądziłem, że widok dwu metalowych sztab na drewnianych podkładach może mnie tak ucieszyć – westchnął Dymitr. – Górna cyfra na białym słupku oznacza odległość w wiorstach od najbliższej stacji…

– Czyli przed nami, bagatela, kolejnych dwadzieścia wiorst do Barchatowska…

– Skórzewski odczytał oznaczenia. – To nic, noce księżycowe, do rana dojdziemy.

Tor biegł po łuku. Obaj uciekinierzy noga za nogą powlekli się w stronę miasteczka. Gdzieś daleko za nimi rozległ się gwizd lokomotywy.

– Pociąg! – W regionalistę wstąpiły nowe siły. – Musimy go zatrzymać… Jeśli się uda… Diabła tam, nie stanie przecież, by zabrać dwu bradiagów…

– Zatrzymam go – mruknął Skórzewski.

Pociąg wyłonił się z lasu. Na łuku musiał odrobinę zwolnić. Doktor stanął na poboczu torów. Z pugilaresu wydobył błękitny banknot o nominale pięciu rubli.

Wyciągnął przed siebie. Maszynista musiał mieć iście sokoli wzrok, bo lokomotywa wyrzuciła spod kół długie warkocze iskier. Upiorny zgrzyt przeszył

tajgę, po chwili rozległ się łomot stukających o siebie zderzakami wagonów. Skład stanął tuż obok doktora.

– Wasze błagarodie. – Maszynista zasalutował. – Czym mogę służyć? –

Dosłownie pożerał banknot wzrokiem.

– O, potęgo papierka – mruknął po polsku Skórzewski. – Musimy jak najszybciej dojechać do Barchatowska – powiedział głośno w języku Puszkina. –

Jestem lekarzem kolejowym.

– Zapraszam do parowozu… Brudno tu, ale zaraz zmiotę. Wagony z węglem, więc wygód nie ma. – Zażenowany miął czapkę.

Doktor i regionalista weszli po drabince. Lekarz zwinął banknot w rulonik i wsunął maszyniście do kieszeni, a jego pomocnikowi wcisnął w umorusaną dłoń srebrnego rubla.

Łopata zaśmigała, kolejarz pociągnął za dźwignię stawidła i skład ruszył, szybko nabierając prędkości.

– I za trzy godzinki będziemy w domu – mruknął Polak, siadając na brezencie.

– Przepraszam – bąknął Dymitr. – To wszystko moja wina… Zgubiłem mapę na drewienkach, pobłądziłem, tydzień prowadzałem cię na oślep po lasach, potem ta kontuzja…

– Bardziej mam żal do siebie – westchnął lekarz. – W głowę zachodzę, jak to się mogło stać, że zgubiłem relikwię. Musiała na którymś postoju wypaść mi z plecaka…

Spojrzał na dym lokomotywy wzbijający się wysoko w ciemne syberyjskie niebo. Nie mógł się pozbyć natrętnego wrażenia, jakby zapomniał o czymś bardzo ważnym.

Ośla opowieść

Antykwariat drzemał przy jednej z wąskich, malowniczych uliczek miasteczka Collodi. Wytarte kamienne płyty chodnika, wydeptany kamienny próg. Grube ściany wzniesione w siedemnastym stuleciu trzymały w uścisku średniowieczny portal, drzwi opatrzone ciętą w drewnie datą sprzed, bagatela, stu czterdziestu lat także były zabytkiem…

Wszedłem do wnętrza. Zastawiono je bezładnie starymi meblami, pod ścianą w podświetlonych przeszklonych szafkach połyskiwały rozmaite drobiazgi. Wielka gliniana misa na stole aż po brzegi wypełniona była starymi monetami bitymi w brązie i srebrze, a może tylko srebrzonymi. Wyżej wisiały obrazy, chyba lokalnych artystów, oraz stare sztychy, mapy, ryciny i staloryty. Był nawet regał pełen oprawionych w skórę woluminów.

Miłe wnętrze, idealne miejsce, by grzebać godzinami w poszukiwaniu czegoś ciekawego. Omiotłem spojrzeniem spoczywające w gablotach drobiazgi z brązu, gliniane lampki i figurki pamiętające czasy Imperium Rzymskiego.

Antykwariusz, żwawy staruszek łysy jak kolano, wyszedł z zaplecza, niosąc sobie szklankę herbaty nakrytą kawałkiem pizzy. Mój widok musiał go trochę zaskoczyć.

– Bongiorno – ukłoniłem się grzecznie.

– To aż niemożliwe, cudzoziemiec w naszym miasteczku? – mówił po angielsku płynnie, choć zapewne nieczęsto musiał używać tego języka. – Co pana skłoniło, sir, do tak znacznego zboczenia z utartych szlaków turystycznych?

– Tak sobie grzebię w tajemnicach przeszłości…

– Ach, jasne. – Wskazał gablotę. – Mamy trzy monografie o panu Collodim, w tym tylko jedna niestety po angielsku, ale są też reprodukcje oraz drobna galanteria. – Pokazał pamiątki, głównie portrety jakiegoś wąsacza w mundurze, magnesy na lodówkę z panoramą tej dziury oraz figurki Pinokia.

– Niestety, z jego epoki zachowało się niewiele, to dla nas nieomal relikwie, nie na sprzedaż, a zwłaszcza nie dla obcych. Chociaż… Mam tu kopie medali, które zdobył w walce o zjednoczenie Włoch… Bardzo podobne do oryginałów, a przy tym niedrogie. Mam też zbiór zabawnych rysunków i karykatur drukowanych w okresie, gdy był redaktorem naczelnym…

– Dziękuję, ale nie tego szukam. – Potrząsnąłem głową. – Oczywiście głęboko szanuję waszego lokalnego bohatera, ale przygnała mnie tu zupełnie inna sprawa.

Sprzedawca spoważniał.

– W naszej mieścinie nie ma nic innego, co mogłoby zaciekawić gości z daleka

– stwierdził autorytatywnie. – To przecież kompletna dziura.

Wyczułem fałsz w jego postawie. Każde miasteczko ma przecież lokalne ciekawostki, historie, obiekty warte obejrzenia… Tu, we Włoszech, gdzie co druga wiocha ma tysiącletnią historię, trudno postawić nogę, żeby nie potknąć się o zabytek! Czyżby domyślał się, o co może chodzić?

– Tu, w Collodi, produkowano przed stu sześćdziesięciu laty słynne na całe Włochy salami lipardyjskie.

Poczułem wręcz fizycznie, że atmosfera natychmiast się zwarzyła.

– Owszem, była kiedyś taka kiełbasa – przyznał. – Jednak sekret jej produkcji dawno temu przepadł – ostatnie słowa wypowiedział jakby z zadowoleniem. –

Zresztą nawet gdyby kawałek jakimś cudem ocalał, po tylu latach z pewnością byłby już niejadalny…

– Interesują mnie osiołki lipardyjskie – wyjaśniłem. – Zgaduję, że ich mięso było głównym surowcem.

– Osiołki lipardyjskie – powtórzył z udawanym roztargnieniem. – Była kiedyś taka odmiana. Wymarły dawno temu jak perszerony. Wie pan, takie potężne zimnokrwiste konie z sierścią opadającą na kopyta, niegdyś ciągnęły w wojsku armaty. O, jak na tym obrazku – pokazał mi oprawioną w ramki chromolitografię.

Faktycznie przedstawiała gargantuicznych rozmiarów kobyłę zaprzężoną do wielgachnego działa. Tyle tylko, że sprzedawca znowu wciskał mi kit. Z tego, co wiedziałem, perszerony nadal hodowano.

– Nie ma pan nic na temat osiołków lipardyjskich? – drążyłem. – Jakieś ryciny, wyroby z kości, książki oprawione w ich skórę… – Wodziłem wzrokiem po wystawionym towarze.

– Kompletnie nic. – Wyglądało, że tym razem mówi szczerze. – Wie pan, niełatwo znaleźć w antykwariacie szczątki wymarłych zwierząt. Choć mam chińską figurkę z kości syberyjskiego mamuta.

Ewidentnie kolejny raz próbował zmienić temat, ja jednak byłem zdeterminowany…

– A może wie pan, skąd pochodziły?

– Z Lipardii? – spojrzał na mnie niepewnie.

– Ale gdzie to jest? We Włoszech nie ma takiej krainy. Przejrzałem wszystkie mapy, jakie udało mi się wygrzebać, poczynając od średniowiecznych po „Atlas Major”…

– Może trafiały tu z zagranicy – zasugerował. – Z Francji lub Hiszpanii. Ba, nawet z Grecji lub Bałkanów. Wie pan, jak to jest z zasłyszanymi nazwami, cudzoziemiec mówi jedno, a zapamiętuje się fonetycznie… Nie wiem, gdzie je hodowano. Chyba gdzieś daleko. Są Wyspy Liparyjskie. Isole de Liparie – dodał w swoim języku. – Na Morzu Tyrreńskim. Ktoś źle usłyszał, dodał „de” i tak powstała nazwa wadliwa, kryjąca w sobie ziarno fałszu… Osiołki były karłowate, a na wyspach często lokalne odmiany zwierząt rodzą się mniejsze.

– To akurat sprawdziłem. – Westchnąłem. – A masarnia, w której produkowano tę kiełbasę? Wie pan, gdzie się znajdowała?

– Pojęcia zielonego nie mam – skłamał znowu. – Minęło tyle lat. Najbliższe zakłady przetwórstwa mięsnego są ze trzydzieści kilometrów stąd.

Nie chciałem wychodzić z pustymi rękami. Kupiłem jakąś bransoletkę dla Marty i kilka pocztówek, by wysłać je znajomym, po czym opuściłem sklepik.

„Wszędzie jest podobnie” – dumałem, idąc uliczką. „Im mniejsza miejscowość, tym ludzie bardziej nieufni. Obcy pyta o drogę, to się go kieruje na manowce…

Przecież rzeźnia to nie szpilka. Powinni wiedzieć. O co chodzi? Dotknąłem przypadkiem lokalnego tabu? Pytałem już w pubie i w pizzerii. W Polsce poszedłbym do fryzjera, ale tu? Gdzie Włosi wymieniają plotki?” Miejscowi nie mieli chyba zbyt wiele do roboty. Staruszki siedziały na ławeczkach przed kościołem. Sprzedawcy wystawili sobie krzesełka przed sklepikami. Wiosenne popołudnie mijało w sennej atmosferze głębokiej prowincji.

Czułem na karku zaciekawione spojrzenia. Cudzoziemcy, czy choćby przyjezdni, musieli być tu sporą rzadkością…

– Nie kijem go, to pałką… – mruczałem, snując się po miasteczku.

Wyciągnąłem z kieszeni kserokopię starej gazetowej reklamy. Widniały na niej zabudowania masarni. Niestety, nie podano adresu, a tylko nazwę miasteczka.

Łaziłem i rozglądałem się.

„Trudno zburzyć doszczętnie tak wielki budynek” – myślałem. „Ale może go przebudowali…”

Jak zauważyłem, tubylcy powszechnie stosowali swoisty recykling materiałów budowlanych. W wielu ścianach tkwiły kamienne fryzy, odrzwia i obramowania okien ewidentnie pochodzące ze znacznie starszych budowli. Jednak w centrum nie było nic, co pasowałoby do ryciny.

Budynki dawnej rzeźni i masarni zlokalizowałem dopiero późnym popołudniem. Założyłem, że do takiej produkcji potrzebna była woda i poszedłem wzdłuż rzeczki. Ruiny leżały na pagórku dobry kilometr od miasteczka. Mur otaczający kompleks popękał, a w kilku miejscach runął. Przekroczyłem kamienny łuk starej bramy. Rozległy brukowany dziedziniec, dziś zarośnięty ligustrem, niegdyś podzielony był płotami na kilka okólników. Tu zapędzano zwierzęta, a następnie po jednym prowadzono na ubój…

Dawno temu budynki porzucono. Dach runął przed laty. Rdzewiejące zawiasy rozsadziły kamień portalu. Przekroczyłem próg i wszedłem do wnętrza. Zarosło pokrzywą i łopianem, w gruzie zapuściły też korzenie pojedyncze krzaki.

Znalazłem jednak nieduży basen, wyłożony spękanymi płytkami terakoty, dalej stały dwa kamienne stoły z zagłębieniami w blacie. Na ścianie czerwieniały korozją resztki kołowrotu i przerdzewiałe obejmy nieistniejących belek, resztki instalacji wodociągowej pokryły się grynszpanem…

„Prowadzili zwierzaka nad basen” – pomyślałem. „Tu podrzynali gardło, zaczepiali za tylne nogi, podciągali kołowrotem i wiszącego patroszyli. Krew spływała na kafelki, potem przesuwali jak na taśmie produkcyjnej na stoły i tam robili rozbiór mięsa? A może w basenie tylko myli ze szlaucha, a szlachtowali gdzieś dalej? W końcu to nie ubój rytualny na koszerne wędliny, tylko fabryka salami!”

Pod nogami chrzęściły resztki dachówek. Ze ściółki wystawały skorupy dużych kamionkowych mis używanych zapewne do płukania jelit. I garów, w których peklowano mięso. Wzdłuż głównej hali ciągnął się rząd mniejszych pomieszczeń.

Nie tego szukałem.

Wyszedłem jakąś dziurą na tyły kompleksu. Rozległa przestrzeń pokryta garbami ziemnymi? Zdaje się, trafiłem… Stłumiłem szalone podniecenie.

Wybrałem jedną z okazalszych górek. Z plecaka wydobyłem saperkę i grackę, po czym wgryzłem się w glebę.

– Bingo!

Piętnaście centymetrów pod poziomem darni błysnął bielą pierwszy odłamek kości. Głębiej było ich więcej. Trafiłem na śmietnisko. W dawnych epokach niepotrzebne gnaty, których nie przerobiono na klej, zakopywano po prostu w pobliżu rzeźni. Anatomię osła miałem obcykaną, standardowe wymiary ważniejszych gnatów wynotowałem na kartce. Liczyłem, że uda się zidentyfikować szczątki osiołków lipardyjskich właśnie po rozmiarze. Naszykowałem taśmę mierniczą.

Dwaj mężczyźni pojawili się znikąd. Stanęli na gruzowisku i dłuższą chwilę obserwowali mnie, milcząc. Robiłem nadal swoje. Wyciągnąłem aparat i udokumentowałem odsłonięte kości. Omiotłem pędzelkiem zgniecioną żuchwę.

Była mała. Ewidentnie drobniejsza i delikatniejsza niż u zwykłego osła.

Lipardyjski – nie miałem co do tego żadnych wątpliwości. Kości czaszki były zaskakująco cienkie i kruche, choć głowa należała z pewnością do dorosłego osobnika. Naszykowałem pudełko i ligninę do zabezpieczenia znaleziska na czas transportu. To dopiero wymusiło reakcję obserwujących mnie typków. Wstali i podeszli.

– Przyjacielu, na murze wisi tabliczka, że to teren prywatny – powiedział

spokojnie ten wyższy.

Nieźle mówił po angielsku.

– Być może, ale nie czytam po włosku… – wyjaśniłem.

– To dlatego, że nie spodziewaliśmy się tu cudzoziemców – dodał drugi.

Nie grozili mi, ale sprawiali wrażenie bardzo poważnych. Poczułem, że ich obecność oznacza kłopoty.

– Musi pan zrozumieć, że to dość szczególne miejsce – odezwał się niższy. –

Nie chcemy, aby ktokolwiek obcy tu wchodził. W tej rzeźni przez dwadzieścia lat nasz pradziadek żył jako pustelnik, w modlitwie szukając odkupienia swych win.

Diabła tam, wlazłem na jakieś święte miejsce? Niby Włochy to kraj cywilizowany, ale po co zadrażniać.

– Przepraszam, nie wiedziałem – wyjaśniłem. – Rozumiem obiekcje panów.

Zaznaczam jednak, że w żadnym wypadku nie zamierzałem niczego profanować!

Rozkopałem tylko stary śmietnik, gdzie rzucano odpady poprodukcyjne… Jestem archeologiem. – Wyciągnąłem z torby dyplom.

– Całe to miejsce jest dla nas poniekąd święte – wyjaśnił wyższy cierpliwie.

Nie bardzo wiedziałem, o co im chodzi. Doświadczenie życiowe podpowiadało mi, że w takich przypadkach drobny bakszysz dla tubylców potrafi uczynić cuda.

– Gotów jestem zapłacić za możliwość badań…

Nie trafiłem. Pokręcili głowami.

– Tu nie chodzi o pieniądze czy o to, że wlazł pan na nasz teren. To nasze sprawy rodzinne. Proszę zasypać tę odkrywkę, odwieziemy pana do miasteczka –

głos wyższego stwardniał.

– No cóż, skoro nie da się inaczej dogadać… Mogę chociaż zabrać wykopane kości?

– Przykro nam – pokręcił głową ten drugi. Chyba jego brat. – Kości zostaną tu z szacunkiem pogrzebane.

– Badam historię osiołków lipardyjskich od dwu lat… – zacząłem wyjaśniać. –

Jak dotąd nie natrafiłem na żadne szczątki. Z tego zasypiska z pewnością da się wyizolować i poskładać kilka kompletnych szkieletów… Badanie tej rasy jest ważne z naukowego punktu widzenia.

– Być może, ale to nasza ziemia. Te kości zostaną z szacunkiem pogrzebane –

podniósł głos.

Klnąc w duchu, ukląkłem i zacząłem wrzucać wydobyte gnaty do dziury.

Włoch ujął mnie pod ramię i stanowczym gestem odsunął na bok. Następnie z dziwnym pietyzmem umieścił kości w dole i przysypawszy ziemią, wyjął z kieszeni gruby różaniec.

Będzie się modlił nad dołem z padliną!? Nie bardzo mogłem uwierzyć w to, co zobaczyłem. Na wszelki wypadek też się przeżegnałem. Obaj Włosi wymamrotali cicho kilka modlitw i stanowczym gestem wskazali mi bramę.

Przed ruinami stał przyzwoity terenowy mercedes. Zaprosili mnie do środka.

Bałem się, że wywiozą mnie gdzieś na wzgórza i dadzą w łeb albo chociaż spuszczą solidny łomot, ale oni naprawdę zawieźli mnie do miasteczka. Kierowca zaparkował przed hostelem. W pierwszej chwili zdziwiłem się, ale to przecież było logiczne… W tej dziurze nie było innego miejsca, w którym mógłbym mieszkać.

– Damy panu dobrą radę – powiedział niższy. – Jest masa znacznie ciekawszych miejsc na wykopaliska i ciekawszych tematów prac naukowych.

Niech pan zostawi te osiołki. Wymarły. Niech spoczywają w pokoju, okrywając się mgłą ludzkiej niepamięci.

– Ale dlaczego?

– Żebyś, człowieku, nie miał w przyszłości kłopotów z zaśnięciem – burknął

drugi.

Budzik w telefonie wyrwał mnie ze snu o ósmej rano. Przeciągnąłem się.

Zszedłem na śniadanie. Pochłonąłem pospiesznie jajecznicę, uregulowałem należność za pobyt. Do pokoju wróciłem już tylko po walizkę… I tu czekała mnie niespodzianka.

W czasie gdy jadłem, ktoś wsunął kolorową kartkę pod moje drzwi. Reklama?

Nie, kawałek mapy okolicy. Podniosłem ją. W lasach, na wzgórzach na północ od osady, zaznaczono krzyżyk.

„Tu jest to, czego szukasz” – napisano obok czarnym cienkopisem.

Ukryłem papier w kieszeni i spojrzałem na zegarek. Czterdzieści minut do odjazdu busa. Zagryzłem wargi. Czekało mnie jakieś osiem godzin jazdy, potem pół dnia w Rzymie i samolot do kraju. Następny bus był dopiero jutro. Już nie zdążę sprawdzić tego tropu.

„Ciekawe” – dumałem, gdy domy miasteczka ostatecznie znikły za zakrętem.

„Przyjechał człowiek znikąd. Pytał o coś, co najwyraźniej jest lokalnym tabu.

Miejscowi posłali go na bambus, ale znalazła się jakaś bratnia dusza, która zostawia wskazówkę? Naciągane trochę. A może nie?” Wyjąłem dokładniejszą mapę okolicy. Niestety, w zaznaczonym miejscu nie było nic. Sądząc z układu poziomic, nieduża, głęboka dolina zarośnięta lasem…

To, czego szukam? Czy tu mogła być na przykład farma, na której je hodowano?

„Trzeba będzie wrócić” – pomyślałem.

Kontrolnie wpuściłem dłoń do raportówki i namacałem zawiniątko. Kawałek oślej kości, zgarnięty ukradkiem podczas zasypywania dołu w ruinach rzeźni i wpuszczony w cholewę buta, nadal spoczywał bezpiecznie w pudełku.

Marta wpadła po pracy. Na widok bransoletki bardzo się ucieszyła, a nawet pozwoliła się pocałować w policzek. Siedliśmy przy herbacie. Wiosenny deszcz bił

w okna.

– Wspominałeś, że jeździłeś do Włoch w celach naukowych – zagadnęła. –

Opowiesz mi o tym?

– Chciałbym otworzyć kiedyś przewód doktorski – wyjaśniłem. – Z

archeozoologii. Na razie chcę zebrać informacje, żeby nie iść do instytutu z pustymi rękoma. I żeby nie okazało się, że temat za mało nośny jak na poważną pracę naukową.

– A czym konkretnie chciałbyś się zająć?

– Fascynują mnie osiołki lipardyjskie.

– Nigdy o czymś takim nie słyszałam. Był jakiś północnoafrykański, który wymarł, i zagrożone gatunki dzikich ras na południu Sudanu… Osioł nubijski czy jakoś tak.

– Te też wymarły. Występowały we Włoszech w czasach nowożytnych.

Znalazłem wzmianki w źródłach z osiemnastego i dziewiętnastego wieku.

Karłowata odmiana – wyjaśniłem. – Były o mniej więcej dwadzieścia procent mniejsze niż normalne osły. Miały też mniej siły i delikatniejszą sierść. Były za to podobno o wiele mądrzejsze niż zwykłe kłapouchy. W każdym razie łatwo uczyły się rozmaitych sztuczek. Wykorzystywano je w cyrkach, miały je trupy kuglarzy.

Są informacje, że ich skóra była lepsza niż koźla i wykorzystywano ją do prac introligatorskich.

– Mniejsze niż zwyczajne. Odrębny gatunek? Rasa? Odmiana?

– Nie wiem. Ale jest jeszcze jedna ciekawostka. W księgach handlowych zaznaczano płeć zwierząt. W sprzedaży występowały tylko samce.

– Ciekawe – powiedziała. – Jak się skrzyżuje osła z koniem, by uzyskać muła, to potomstwo jest bezpłodne, ale dzieli się na dwie płci… Ale może są też hybrydy, gdzie nie rodzą się osobniki żeńskie? Może jakbyś bardziej uważał na biologii, zamiast polować pod ławką na moje kolano…

– Tylko z jakim zwierzęciem skrzyżować osła, by uzyskać coś, co wygląda jak osioł, ale jest mniejsze? – Wspomnienia szkolne były na swój sposób przyjemne, wolałem jednak na wszelki wypadek zmienić temat. – Muły bardziej przypominają konie, tylko uszy mają długie. Jest też krzyżówka w drugą stronę, tak zwane osłomuły. Przypominają osła, ale są wielgachne. Czyli też nie pasuje… Zresztą hybrydy zazwyczaj są większe od rodziców. Widziałaś kiedyś zdjęcie tak zwanego lygrysa albo mówiąc po angielsku, ligera?

– A cóż to takiego?

– Krzyżówka tych dwu kotków. Rośnie toto wielkie jak koń. Lew waży dwieście pięćdziesiąt kilogramów, a taki ciapuś około czterystu.

– Czego to ludzie nie wymyślą – zdumiała się, przewracając oczyma. – Taki duży to pewnie i żre sporo?

– Jedenaście kilo mięska wtrzącha na raz. W hodowli faktycznie trochę mało ekonomiczny…

– Czyli osiołki lipardyjskie były mniejsze od zwykłych – wróciła do tematu.

– Znacznie mniejsze.

– Jeśli stanowiły krzyżówkę, może ośliczki kryło coś mniejszego od konia?

Kucyki szetlandzkie?

– Kucyki szetlandzkie w osiemnastowiecznych Włoszech? Kto wie. –

Westchnąłem. – Może w grę wchodzi też jakaś lokalna odmiana… Być może też już wymarła. Możliwości są dwie. Albo osiołki lipardyjskie faktycznie stanowiły krzyżówkę dwu gatunków zwierząt, albo ich hodowcy starannie ukrywali samice, używając ich do rozrodu lub zarzynając, a na rynek dostarczali wyłącznie osobniki męskie. W ten sposób chronili monopol.

– Wymarłe zwierzęta. Rzeczywiście ciekawe.

– W każdym razie pojawiają się w osiemnastym wieku, a w drugiej połowie dziewiętnastego nagle znikają. Ale to tylko początek zagadki.

– Zamieniam się w słuch.

Streściłem jej historię wypadu do miasteczka Collodi.

– Salami lipardyjskie… Delikates podawany na stole króla, ulubiona kiełbasa papieży – smakowała informację. – To twój jedyny trop?

– Nie jedyny, ale najlepszy. Mam jeszcze skany kilkudziesięciu włoskich afiszy cyrkowych z epoki. Z różnych okolic, ale sama rozumiesz, cyrk to cyrk. Dziś jest tu, jutro gdzie indziej. Zaznaczałem kropkami, skąd pochodzą. – Pokazałem mapę Italii upstrzoną na czarno. – Te czerwone to informacje handlowe – dodałem.

– Lipardia… To mogła być nazwa nawet pojedynczej fermy – zasugerowała. –

A może od nazwiska hodowcy?

– Tego nie wiem – westchnąłem. – I jeszcze to… – Wyciągnąłem mapkę, którą w hostelu wsunięto mi pod drzwi.

– Sprawdziłeś to miejsce na mapach i zdjęciach satelitarnych?

– Tak… To osiem do dziewięciu kilometrów na północ od miasteczka.

Kompletne odludzie.

Uruchomiłem zakładkę i pokazałem jej kawałek mapy.

– Nic nie widać – powiedziała rozczarowana. – Tylko drzewka jakieś. Układają się dziwnie regularnie.

– Posadzone pod sznurek – wyjaśniłem. – Może to na przykład sad oliwny, ale sadzę raczej, że sztucznie zalesiono nieużytki. Nie ma tu domu, ruin, śladów człowieka.

– Ale prowadzi tu droga – wskazała. – Dróg nie wytycza się donikąd.

– Teraz się wytycza…

– Ale gdy powstał ten trakt, nie było jeszcze dotacji unijnych. Czyli coś tam musiało być. Chyba że to miejscowi mafiosi zastawili na ciebie pułapkę, ale nie dałeś się złapać, bo się śpieszyłeś na busa…

– Może. – Rozbawiła mnie ta hipoteza. – Tylko żeby dać mi w łeb i obrabować, wystarczyłoby zaczaić się w ciemnym zaułku.

– Co planujesz dalej?

– Kość dałem znajomemu do analizy DNA. Wyniki będą, jak znajdzie chwilę

czasu. Czyli nieprędko. Muszę pozyskać próbki kości innych włoskich osłów.

Napisałem mejle do piętnastu instytutów archeologii. Delikatnie mówiąc, wyśmiali mnie, tam, żeby badacz się schylił, artefakt musi mieć pięćset lat…

– Zatem?

– Muszę wrócić do Collodi. Pojedziesz ze mną?

– Szukać w górach oślich gnatów? Cóż za romantyczna propozycja… Zresztą już w liceum miewałeś podobne pomysły.

– To znaczy? – nie zrozumiałem.

– Pamiętasz, jak mnie zaprosiłeś, żebyśmy pooglądali razem znaczki pocztowe?

– Pamiętam. I co? – spojrzałem z roztargnieniem.

– Trochę się wtedy zdziwiłam, gdy faktycznie przez trzy godziny oglądaliśmy klasery pełne kolorowych, lepkich papierków. – Uśmiechnęła się.

– Przecież znaczki trzyma się w klaserach? – nie zrozumiałem.

– Nieważne. No dobra. Pojadę z tobą. Mają w tym hostelu pokoje z dwoma łóżkami? – droczyła się. – Albo balkon, pod którym mógłbyś śpiewać serenady?

– Kiedy możesz wziąć pięć dni urlopu?

Sądziłem, że będę mógł podjąć poszukiwania w miarę szybko. Niestety, nim zdołaliśmy oboje wygospodarować parę dni wolnego, minęły dwa miesiące…

To musiała być droga. Kiedyś, przed dziesięcioleciami, może przed wiekami, z pewnością była bardziej uczęszczana. Solidny brukowany trakt mogący wieść z Collodi na przykład do zameczku myśliwskiego… Obecnie przedstawiała sobą obraz nędzy i rozpaczy. Wielu kamieni brakowało, deszcze wypłukały glebę. Las powoli zagarniał to, co kiedyś mu wydarto.

Podróż busem z Rzymu strasznie nas wykończyła. Pierwszy dzień pobytu odsypialiśmy. Drugiego lał deszcz, przebałaganiliśmy go, włócząc się po restauracyjkach, a w przerwach ulewy oglądając nieliczne zabytki miasteczka.

Dopiero trzeciego, przedostatniego dnia pobytu mogliśmy ruszyć na zaplanowaną wyprawę.

Starą leśną drogę znaleźliśmy fartem. Gdyby nie wydruk zdjęcia satelitarnego, nie zdołalibyśmy tego dokonać.

Dwie godziny marszu pod górę… Na szczęście nie było gorąco.

Nieoczekiwanie dalszą wędrówkę uniemożliwił nam głęboki jar. Mostek spinający jego brzegi runął wiele dziesięcioleci temu.

– Pewnie którejś wiosny rzeka wezbrała i zniosła filar – westchnęła Marta. –

Ale chyba nie zawrócimy?

– Jesteśmy już tak blisko…

Skarpa była stroma, ale czepiając się pni drzewek, zeszliśmy nad rzeczkę. Dno jaru pokrywało błoto, namoknięta ściółka kląskała pod butami. Na szczęście nikły o tej porze roku ciek dało się pokonać, skacząc po kamieniach. Trudniej było wspiąć się znowu na trakt, ale i z tym sobie jakoś poradziliśmy.

– Jones, Indiana Jones – wysapałem, wachlując się kapeluszem.

– Popatrz na to. – Marta pokazała mi kawałek skały. Na przełomie widać było ślad wykutego otworu strzelniczego.

– Był tu dynamit w robocie – zauważyłem. – Most wysadzili albo drogę poprawiali materiałem dowiezionym z kamieniołomów…

– Po co mieliby go wysadzać?

– Żeby nikt nie mógł dowieźć osiołkom paszy. Wyzdychały z głodu i dlatego są dziś wymarłe – błaznowałem.

Trakt po tej stronie rzeki był ledwie widoczny. Zielsko zarastało go dokumentnie. Nawet spore drzewka zdołały zapuścić korzenie w szpary bruku.

Kawałek dalej, obok drogi, nieoczekiwanie otwarła się nieduża łączka. Stał na niej krzyż z podwójną belką.

– Karawaka – zidentyfikowałem. – Krzyż stawiany dla odegnania zarazy albo na grobach ofiar epidemii – wyjaśniłem, widząc pytające spojrzenie dziewczyny. –

Tradycja, która z Hiszpanii rozprzestrzeniła się po całej Europie. W Polsce po wsiach też takie można spotkać.

Na dolnej belce wydłutowano niegdyś jakieś napisy. Czytelna była już tylko data „1870”.

– Zdaje się, że to jedna z ostatnich europejskich pandemii cholery –

westchnąłem.

– Dla odegnania zarazy od Collodi czy może jest tu grób ofiar? – zapytała.

– Nie wiem. Ale tak wysoko… nie sądzę, żeby wieźli zwłoki taki kawał. Raczej dla odegnania – uspokoiłem ją.

Do tego miejsca droga była chyba czasem używana. Dalej nikła w gąszczu ligustru.

Przedarliśmy się wreszcie przez chaszcze. Stanąłem na przełęczy. U moich stóp leżała dolina. Zarastał ją gęsty zagajnik krzewów akacji. Tu, z góry, nie było widać absolutnie żadnych śladów ludzkiej działalności.

– Każda droga musi gdzieś prowadzić – mruknąłem.

Szedłem traktem, rozglądając się uważnie w obawie przed wężami. Wreszcie zagłębiliśmy się pod dach zielonych liści.

– Oho – mruknąłem, rozglądając się wokoło.

Zdjęcie satelitarne nie kłamało. Drzewa zostały tu celowo zasadzone. Można powiedzieć, pod sznurek… Szedłem, mijając kolejne rzędy. Pod nogami zachrzęścił

gruz. Cegieł było coraz więcej. Dno doliny przecinały garby i wały.

– Co pan na to, panie archeologu? – zagadnęła dziewczyna.

– Mocno zniwelowane ruiny. – Wzruszyłem ramionami. – Znajdź mi kawałek szyby albo szyjkę butelki, to powiem coś o datowaniu.

– Tam są jakieś lepiej zachowane ruiny. – Wskazała.

Większa budowla wyglądała dziwnie. Mury wznosiły się miejscami do wysokości metra. Duża sala z podium, żadnych śladów wewnętrznych ścianek działowych. Przystanąłem przy garbie w rogu i zacząłem rozgarniać go szeroką klingą noża. Pod lichą trawką błysnęły czerwienią dachówki, a głębiej pojawił się ogromny stos zwęglonych kończyn. Drewniane nogi i ręce, należące kiedyś do kukiełek i pajaców. Resztki zaśniedziałych drucików, skrawki zwęglonych tkanin.

Ująłem porcelanową główkę lalki. Obok leżały dwie dłonie. Ależ tak, to była kiedyś pacynka.

– Teatrzyk… To przecież spalony teatrzyk kukiełkowy – mruknąłem. – Jakim cudem tak daleko od najbliższej osady…

– Może wędrowna trupa zajęła tylko przejściowo ten budynek? – zasugerowała dziewczyna.

– Wygląda jak zbudowany właśnie do tego celu. – Pokręciłem głową. – Ma scenę, a tu pewnie była widownia.

Kawałek dalej znów trafiliśmy na ślady budynku – tym razem mniejszego.

Ryłem w ściółce, rozgrzebywałem darń. Błysnęły zielenią zaśniedziałe trąbki i brząkadełka tamburynów. Marta wyciągnęła sporą bryłę – kilkadziesiąt ołowianych żołnierzyków pod wpływem żaru pożaru stopiło się w jedną masę, zachowując tylko resztki kształtów.

– To wszystko wygląda, jakby banda dzikusów spaliła fabrykę zabawek –

odezwała się. – Co ci podpowiada archeologiczne wykształcenie? Potrafisz datować te resztki?

– Kompletnie nie moja specjalizacja – westchnąłem. – Przeważnie zajmujemy się skorupami garnków, i to wcześniejszymi o jakieś trzysta lat. Te resztki szczególnie stare nie są – mruknąłem. – Dziewiętnasty wiek, jak sądzę, może sam początek dwudziestego, ale raczej starsze. Połowa dziewiętnastego? Tu potrzeba fachowca. Ale nie ma elementów z kauczuku ani celulozy.

– Tylko drewno, metal i porcelana? Na pewno przed epoką tworzyw sztucznych…

– Bardziej mnie zastanawia co innego.

– Tak? – Popatrzyła pytająco.

– To zabawki dla chłopców. Tylko dla chłopców – mruknąłem. – Nie ma tu nic, czym bawiłyby się dziewczynki. Żadnych lalek, wózków, mebelków… Są tylko kukiełki teatralne.

– Nie ma też misiów… – zwróciła uwagę.

– Misie jako zabawki to bardzo późny wynalazek – wyjaśniłem. – Historia ich powstania jest zgoła idiotyczna. Theodore Roosevelt wybrał się polować na niedźwiedzie. Chciał w ten sposób poprawić sobie notowania, ale prasa bezlitośnie go wykpiła. Trafił się też jakiś sklepikarz buntownik, który zlecił uszycie z brązowego pluszu pierwszej partii misiów, na cześć prezydenta nazwanych Teddy Bears…

– Coś podobnego! – zdumiała się.

– W każdym razie, gdybyśmy znaleźli misia, to nie będzie starszy niż początek dwudziestego wieku.

Słońce osiągnęło zenit. Pod parasolem liści było trochę duszno, ale i tak o wiele przyjemniej niż pod gołym niebem. Siadłem na murku i żułem kanapkę. Moja towarzyszka buszowała w poszyciu. Widziałem jej jasną bluzkę między pniami akacji. Dziewczyna wróciła po chwili.

– Niemal wszędzie jest to samo – powiedziała. – Fundamenty niewielkich domków, ślady wielkiej pożogi… Wrócimy tu z wykrywaczem metali?

– Można, tylko w zasadzie po co? – Wzruszyłem ramionami. – Wszystko, co znajdziemy, będzie uszkodzone przez ogień. Wartość antykwaryczna znikoma…

Niech sobie lepiej poczeka na archeologów. Za jakieś dwieście, trzysta lat będzie akurat wystarczająco stare, by ich zainteresować.

– Jest jeszcze coś, co mnie zastanawia – powiedziała.

– Tak?

– Tu nie ma kuchni.

– Co proszę?

– W żadnym z tych domków nie ma nic, co moglibyśmy nazwać kuchnią lub aneksem kuchennym. Są resztki pieców i kominów, ale służących tylko do ogrzewania pomieszczeń.

– Mogli gotować jedzenie na piecykach typu koza – zawyrokowałem. –

Napastnicy je akurat zrabowali. Razem z garnkami.

– Znalazłam parę kawałków misek i talerzy. Ale nie ma sztućców… Zresztą, by móc powiedzieć, co jest, a czego nie ma, trzeba by przekopać cały teren.

– Co to, do jasnej anielki, było za miejsce? – Poderwałem się z muru.

– Młodzieżowy obóz sportowy – zasugerowała. – Dzieciaki przyjeżdżały tu na zgrupowania. Była jedna zbiorcza kuchnia i stołówka… Domki służyły tylko do mieszkania. Nie, sportowy nie pasuje. Raczej kolonie.

– Niewykluczone, że masz rację z tym zbiorczym żywieniem – przyznałem. –

Ale nie mógł być to obóz sportowy ani ośrodek kolonijny, bo to po prostu za wczesna epoka.

– To może szkoła wojskowa? Dla bardzo młodych kadetów, stąd zabawki.

Sporo wśród nich militarnych. Bawili się w wojnę, a jak podrośli…

– Wojsko lubi wszystko wytyczyć pod sznurek, a tymczasem te domki są rozrzucone kompletnie chaotycznie.

– Wielka fabryka zabawek – wysunęła kolejną hipotezę. – Manufaktura raczej.

Siedzieli sobie ludziska i robili zabawki, każdy w swoim domku, a jednocześnie warsztacie. Karmiono ich zbiorowo. A potem przyszli rzemieślnicy od konkurencji i puścili osadę z dymem. Sama nie wiem, głupio to brzmi…

– Zabawki nie były może szczególnie cenne, ale posiadały jakąś tam wartość materialną – powiedziałem w zadumie, unosząc kolejną nadtopioną figurkę ołowianego żołnierzyka.

– Nie pozbierano ich przed podłożeniem ognia. A może to dżuma? – rzuciła pomysł. – Ludzie zachorowali, poumierali, jakaś ekipa przyszła i spaliła domy, nic nie zabierali, żeby nie rozwlec zarazy…

– Ma to pewien sens – przyznałem. – Widocznie pogrzebano ich na wzgórzu, pod tamtym krzyżem. Nie rozumiem jednego…

– Czego?

– Dlaczego nas tu skierowano. Przyjechałem i pytałem o osiołki. Podrzucono mi mapkę. Tylko zamiast ruin stadniny, wskazywała resztki wioski-fabryczki.

Gdzieś za nami zabrzęczał dzwoneczek, a po chwili drugi. Spojrzeliśmy po sobie zaskoczeni. Między drzewami pojawił się mały brązowy piesek, a po chwili wręcz rozdeptało nas stadko kóz. Za nimi wędrował starszy mężczyzna w słomkowym kapeluszu. Na nasz widok stanął jak wryty i wyjął cybuch fajki z ust.

– A niech mnie – mruknął. – Pan archeolog od osiołków znów grasuje w naszej okolicy.

– Dzień dobry – ukłoniłem się.

Stary zaciągnął się dymem.

– Dobry jak dobry – westchnął. – Czyli ktoś sypnął.

– Znalazłem to, czego szukałem – zagrałem va banque. – To jest miejsce, z którego pochodziły osiołki lipardyjskie. Hodowano je w tej dolinie?

– Yhym… Teraz odejdźcie i zapomnijcie.

– Dlaczego wieś została spalona? – zaciekawiła się Marta.

– Zrobili to nasi przodkowie. Tak było trzeba. Ktoś musiał powstrzymać tę niegodziwość.

– Czy tu wybuchła zaraza? – zapytała szybko.

– Tak. Można tak powiedzieć. Najbardziej podstępna choroba w dziejach. Ośla gorączka.

Wymieniliśmy spojrzenia.

– Nie słyszałem nigdy o takiej chorobie – bąknąłem. – Czy ma jakąś inną nazwę? To jakaś choroba bydła groźna dla ludzi? Antrax? Wąglik?

– Słyszałeś i czytałeś, tylko dawno było i nie pamiętasz. Nasz krajan, Carlo Collodi, opisał to aż zbyt dokładnie… – Uśmiechnął się smutno. – Idźcie sobie. Już i tak powiedziałem za dużo…

Godzinę później schodziliśmy w stronę miasteczka. Zapadał zmierzch i chyba znów zanosiło się na deszcz.

– Carlo Collodi – zanotowałem na kartce. – To miejscowy bohater narodowy czy ktoś taki. Za pierwszym razem próbowali mi wcisnąć książkę o jego szlaku bojowym podczas zjednoczenia Włoch, repliki orderów, które zdobył, i album rysunków z gazety, którą wydawał. Trzeba sprawdzić, kim był. Pewnie jakiś lokalny dziedzic, skoro nazywał się tak jak wioska.

– To ci mogę powiedzieć i bez sprawdzania. – Marta wzruszyła ramionami. –

To był włoski pisarz. Collodi to pseudonim, przybrany od nazwy miasteczka. Stąd pochodzili jego przodkowie po kądzieli. W zasadzie u nas znany jest tylko z jednej powieści – droczyła się wyraźnie. – Na pewno ją czytałeś. Ma tytuł „Pinokio”.

– O! Nie wiedziałem. Collodi był widocznie świadkiem tej epidemii –

rozważałem. – A być może i spalenia wioski, która była rozsadnikiem zarazy.

Opisał to? Trzeba dotrzeć do jakichś jego książek, najwyraźniej poza „Pinokiem” napisał też inne rzeczy! Może, dajmy na to, był publicystą, propagatorem higieny, lekarzem czy kimś takim…

– Nie słyszałam nigdy o jego książkach dla dorosłych. – Pokręciła głową. – Ale sprawdzę w Internecie. Mówiłeś o rysunkach…

– Widocznie nie tylko pisał, ale był też naczelnym jakiejś gazety…

Rozpadało się na dobre. Zjedliśmy kolację, a potem zadekowaliśmy się w pokoju. Marta grzebała w necie, ja czytałem przewodnik po Rzymie.

Nieoczekiwanie zadzwoniła komórka.

– Halo? – odezwałem się.

– Robert? – usłyszałem głos Mateusza.

– Mów szybko, bo jestem we Włoszech, zabulisz za roaming jak za zboże –

ostrzegłem go.

– To powiem tylko trzy słowa. Słuchaj, mam wyniki badań tego kawałka gnata, który przysłałeś.

– Rewelacja. Dopasowałeś jakoś?

– Coś musiałeś pomylić. Ta kość jest ludzka.

– Jak to ludzka? – zirytowałem się. – Wygrzebałem ją osobiście spomiędzy oślich…

– DNA jest ludzkie – powtórzył. – Wrócisz do kraju, to ci pokażę na wydrukach. Na razie udanego zwiedzania. – Rozłączył się.

Odłożyłem komórkę na stolik i streściłem dziewczynie słowa znajomego.

– Wszystko jasne – spoważniała. – Właściciel masarni pewnie dodawał do swoich wyrobów ludziny. Przetrzeźwiło go wreszcie albo sumienie się nagle obudziło. Rozwalił zakład i resztę życia spędził na pokucie. A w dole, wśród kości osiołków, były też szczątki jego ofiar… Dlatego młodzi Włosi pogonili ci kota. Oni wiedzą, że to grób nie tylko zwierząt…

– Daj spokój – poprosiłem. – Gadasz takie rzeczy, że mogą się przyśnić!

Umilkła, znowu grzebała w necie.

– Hmmm… Mam coś – powiedziała. – O autorze. Ciekawy człowiek. Dobrze pamiętałam. Stąd pochodziła jego matka, pseudonim utworzył od nazwy tego miasteczka. Napisał sporo powieści dla dorosłych, wydawał satyryczne czasopismo, walczył jako żołnierz w dwu wojnach. Człowiek renesansu, można powiedzieć, gdyby nie to, że żył w dziewiętnastym wieku.

– Coś podobnego – zdziwiłem się. – Trzeba znaleźć jakiegoś Włocha, który nam w tym pogrzebie…

– E, po angielsku też jest sporo. Doczytam jutro. – Ziewnęła rozdzierająco.

Obudziło mnie energiczne potrząsanie. Ranek… Ostatni dzień pobytu w miasteczku.

– Obudź się – usłyszałem głos Marty.

Z trudem uchyliłem powieki i zaraz całkowicie się rozbudziłem. W koronkowej koszuli nocnej wyglądała tak apetycznie, że świętego by skusiło. Zaraz jednak zorientowałem się, że coś jest nie tak. Dziewczyna pobladła, ale oczy jej błyszczały podnieceniem.

– Co się stało? – wymamrotałem. – Czy to już pora na śniadanie?

– Wpisałam w wyszukiwarkę „ośla gorączka”!

– Genialne – wymamrotałem. – Dlaczego sam od razu na to nie wpadłem!?

– Obudź się i posłuchaj!

Wróciła na swoje łóżko i podniosła laptopa.

Świstak podniósł prawą przednią łapkę i zbadawszy puls Pinokia, odezwał się z westchnieniem:

– Mój kochany, bardzo mi nieprzyjemnie, ale muszę ci powiedzieć coś przykrego!

– To znaczy?

– Masz bardzo brzydką gorączkę!

– A cóż to za gorączka?

– Ośla gorączka.

– Nie znam takiej gorączki! – odrzekł pajac, chociaż od razu zrozumiał, co to znaczy.

– W takim razie ja ci to wyjaśnię – dodał Świstak. – Dowiedz się więc, że za dwie lub trzy godziny nie będziesz już ani pajacem, ani chłopcem.

– A czymże będę?

– Za dwie albo trzy godziny staniesz się prawdziwym osłem, takim jak te, które ciągną wózki i wożą na targ kapustę i sałatę.

– Och! Biedny ja! – krzyknął Pinokio, chwytając obiema rękami uszy i ciągnąc, i targając je, jak gdyby to były uszy kogoś innego.

– Mój kochany – rzekł Świstak, chcąc go pocieszyć – cóż na to poradzisz? To już takie przeznaczenie. Tak zapisano w księdze mądrości, że wszyscy rozwłóczeni chłopcy, którzy pogardzają szkołą, książkami i nauczycielami, a cały dzień spędzają na zabawach, grach i rozrywkach, muszą wcześniej czy później zmienić się w osiołki. *

* Fragment Pinokia Carla Collodiego w tłumaczeniu Zofii Jachimeckiej.

Marta skończyła czytać i odłożyła komputer.

– Co? – wykrztusiłem.

– To fragment z „Pinokia”! Pinokio ze swym kumplem Knotem, patentowanym leniem i łobuzem, dali się namówić na ucieczkę. Porzucili naukę i pojechali powozem zaprzężonym w osiołki do miasteczka zwanego Krainą Zabawek. Nie było tam szkoły, tylko teatrzyki i rozrywki. Tydzień składał się z samych wolnych dni, a osadę zamieszkiwali wyłącznie chłopcy. Obaj obwiesie próżnowali tam radośnie przez kilka miesięcy i pewnego ranka wyrosły im uszy, a potem w ciągu kilku godzin zamienili się w prawdziwe osły. Wtedy przyszedł człowiek, który ich tam zawiózł, założył im uzdy i zaprowadził na targ. Pinokio trafił do cyrku i cudem się wywinął, a jego koleś zdechł, napędzając kierat…

– Ale to… To przecież niemożliwe! – wykrztusiłem.

Patrzyłem na nią otumaniony. Wszystko składało się w przerażająco logiczną całość. Ludzkie DNA wyizolowane z kawałka oślej kości. Autor „Pinokia” przebywający w tej okolicy mniej więcej w okresie, gdy spalono osadę w górach.

Resztki zabawek. Wyłącznie męskie osobniki wśród odnotowanych w księgach osiołków lipardyjskich… O jasna cholera.

– To jakaś chora bzdura… – wyszeptałem.

Siedzieliśmy koło ruin rzeźni i czekaliśmy. Minęła niemal godzina, zanim pojawili się ci sami dwaj kolesie, którzy pogonili mi kota poprzednim razem.

Poznali mnie od razu i nawet uśmiechnęli się, tyle że niezbyt przyjaźnie.

– Tym razem niczego nie rozkopuję. – Pokazałem puste dłonie.

– To po co tu znowu przyjechałeś, człowieku? Uszanowanie pani – ukłonił się szarmancko przed Martą.

– Po prawdę. Osiołki lipardyjskie. Wasz przodek zrozumiał, czym naprawdę są.

One… One powstawały z chłopców! Tam, w górach. W miejscu, które wasz krajan Carlo Collodi nazwał Krainą Zabawek. On się jakoś tego domyślił, dowiedział…

Liczyłem, że zaprzeczą. Że wyśmieją mnie bez litości. Chciałem, żeby mnie zwymyślali od idiotów. Niestety. Obaj Włosi patrzyli na mnie zupełnie spokojnie, tylko już się nie uśmiechali. Wreszcie ten wyższy powoli skinął głową.

– Nasz przodek przez wiele lat skupował je po okolicy. Stare, wyniszczone pracą, okulawione. Trafiały do rzeźni. Raz na parę miesięcy robił słynne salami.

Schodziło na pniu. W ostatnim roku to była marka! Legenda wśród kiełbas jak Rolls-Royce wśród aut. Za laskę płacono złotem tyle, ile ważyła, a i tak nie starczało dla wszystkich chętnych.

– Aż przyszedł dzień klęski i zrozumienia – uzupełnił drugi. – Wie pan, ośle gardło zbudowane jest inaczej, ale któryś kłapouch, nim go zaszlachtowano, zdołał

wydać kilka prawie ludzkich słów. Prapradziadek zapłacił bardzo dużo pieniędzy za informacje. Tropił źródło miesiącami. Organizatorzy byli ostrożni. To daleko stąd, zupełnie bezludna okolica. Te lasy były wtedy prywatne, nikt nie miał do nich wstępu. Chłopców szukali daleko. Osiołków też nie sprzedawano w pobliżu. Gdy trafił na trop, długo nie mógł uwierzyć, że ulokowali się dosłownie pod jego nosem. W każdym razie, gdy udało się zdobyć informacje, rzeźnicy zabrali się do roboty. Poszli w góry i spalili Krainę Zabawek. Wycięli w pień wieśniaków, którzy byli tam zatrudnieni. Powieszono trzech handlarzy. Nie mieli litości. I to był

koniec. Gdy minęło dziesięć lat, w całej Italii nie było ani jednego osiołka lipardyjskiego.

– Gdy spalono wioskę, uratowano stu osiemdziesięciu chłopców. Ale ta świadomość, że przez lata zarżnęli w masarni kilkaset osiołków i robili kiełbasę de facto z ludziny sprawiła, że nasz przodek nigdy już nie spał spokojnie…

– A krzyż? Ten blisko przełęczy?

– Niektórzy chłopcy byli tam za długo. U mniej więcej połowy przemiany nie udało się już zahamować, ale dokonała się tylko częściowo. Istoty będące hybrydą dwu tak odległych gatunków nie były w stanie żyć… Zachowało się kilka rysunków, ale lepiej tego nawet nie oglądać.

– Czy ta magia jeszcze działa? – wykrztusiła Marta. – Czy naprawdę wystarczy kilka miesięcy totalnego próżniactwa i nieuctwa, by z dzieciaka zrobić czworonogiego osła!?

– To jakaś bzdura! – zaprotestowałem. – Przecież gdyby tak było, podczas każdych wakacji mielibyśmy setki wiadomości o zaginięciach chłopców, a za to wyłapywano by dziesiątki biegających samopas osiołków.

– Potrzeba cztery do pięciu miesięcy totalnego nieuctwa. Do tego specjalna dieta złożona wyłącznie z ciastek, lodów i słodyczy. Być może stosowano jeszcze jakiś dodatkowy czynnik. Nie wiem. Osiołki lipardyjskie wymarły sto kilkadziesiąt lat temu – odezwał się niższy. – Nikt nie sprawdzał, czy to nadal działa, i jeśli będziecie trzymali buzie na kłódki, żaden wariat nigdy tego nie sprawdzi.

– Ale trzeba ostrzec ludzi – wykrztusiłem.

– A kto wam uwierzy? Ludzie niech czytają „Pinokia”. To jest wystarczające ostrzeżenie. O ile się je zrozumie. A teraz odejdźcie i nie wracajcie tu nigdy.

Zapomnijcie, jeśli jeszcze potraficie.

Jechaliśmy busem w stronę Rzymu. Księżyc stał wysoko na niebie, pagórki drzemały skąpane w nierzeczywistym bladym świetle. Marta spała, ja spod wpółprzymkniętych powiek patrzyłem na mijane zagajniki i miasteczka. Wieśniacy mieli rację. Pogrzebałem za głęboko w tajemnicach i teraz nie mogłem zasnąć…

Aparatus

Z zestawu sztućców po prababci pozostało nam niewiele. Dwa noże, jeden widelec, łyżka wazowa i dwie łyżeczki do herbaty. Reszta przepadła w czasie dwu wojen światowych, ubeckich rewizji i licznych przeprowadzek. To jedno z najwcześniejszych wspomnień. Gdy byłem mały, często wyciągałem tekturowe pudełko z mizernymi resztkami naszego majątku i w skupieniu oglądałem charakterystyczne borówki wytłoczone na trzonkach. Sztućce miały swoje lata.

Warstwa srebra tu i ówdzie się przetarła, odsłaniając metal. Ale nadal były piękne.

W szarym świecie wszechobecnego peerelowskiego syfu i tandety stanowiły okruch lepszego, minionego, zaginionego świata. W dziecięcej naiwności wyobrażałem sobie hrabiów i księżniczki jedzących nimi szparagi z porcelanowych talerzyków…

Gdy byłem w liceum, wujek zabrał je na tydzień. Oddał posrebrzone i wypolerowane. Wtedy dopiero doceniłem ich nieziemską urodę. I obudziło się we mnie pragnienie odzyskania reszty naszego dziedzictwa. Skompletowania całego zestawu. Na dwanaście osób.

Jako mały chłopiec sądziłem, że te skromne resztki to absolutny unikat. Że nikt na świecie nie ma podobnych. Że każdy egzemplarz, który udałoby się odnaleźć, został zrabowany właśnie nam.

Gdy w czasach studenckich podjąłem metodyczne poszukiwania, trochę się

rozczarowałem. Platerowane sztućce Norblina ozdobione borówkami były cenione przez kolekcjonerów, ale nie stanowiły aż takiego curiosum, jak sądziłem.

Rozpocząłem wielkie polowanie… Upłynął rok, potem drugi. Szybko zebrałem zestaw dwunastu widelców, łyżek, łyżeczek do kawy i tych nieco innego kształtu –

przeznaczonych do herbaty. Więcej problemu sprawiły mi noże – zachowało się ich niewiele. Haczyki do otwierania krabów i raków okazały się praktycznie nie do zdobycia, po wielu wyprawach miałem zaledwie trzy sztuki. Łopatkę do tortu i szczypce do cukru w kostkach zdobyłem, ale były w tak tragicznym stanie, że potraktowałem je jako tymczasowe uzupełnienie zbioru… Po pięciu latach na liście do upolowania pozostały już tylko najbardziej wymyślne wyroby z tego zestawu: widelce do zakąsek i wędlin, łyżki do sosów i kompotów oraz nożyki do ostryg…

Niejako przy okazji, zauroczony urodą wzoru, zacząłem szukać także słynnych

„irysów” Frageta… Wpadło mi w oko kilka uroczych cukiernic. Z czasem oprócz sztućców zainteresowały mnie także zegarki. Na szczęście skończyłem studia i poszedłem do roboty, bo nowe hobby okazało się wyjątkowo kosztowne…

Handlarze „antyków” z giełdy na warszawskim Kole dzielili się na kilka kategorii. Po latach łażenia wiedziałem już, kogo omijać łukiem, gdzie przystanąć na moment, a przy czyim straganie warto się zatrzymać na dłużej. Staruszek w maciejówce poznał mnie z daleka i pomachał. Przepchałem się przez tłum.

– Mam coś, co pana zainteresuje. – Uśmiechnął się. – Pan zbiera irysy…

Wyjął z torby dziwne urządzenie. Sześcian z mosiężnej blachy, wysoki mniej więcej na czterdzieści centymetrów.

– Oż w mordę – sapnąłem z oburzenia.

Przed laty ktoś ozdobił tę toporną puchę, przylutowując po bokach tłoczone

ścianki srebrnej cukiernicy Frageta.

– Faktycznie irysy – mruknąłem. – Gdyby była cała…

– Tobyś pan musiał zapłacić ze trzy tysiączki. A tak? Pójdzie za bezcen. Półtora stówaka. A ładne przecież. Odczepisz pan te blaszki i złożysz z nich serwetnik.

– Nie było serwetników z tym wzorem. – Uśmiechnąłem się mimowolnie.

– To będziesz pan miał unikat, panie Storm – wyszczerzył pożółkłą sztuczną szczękę. – A reszta też coś warta, z półtora kilo mosiądzu na to poszło.

– Ale co to właściwie jest?

– A cholera wie… – Odwrócił sześcian, pokazując mi dziurę wybitą przecinakiem z tyłu. – Pozytywka czy cóś. Blaszki widać jak od cymbałków…

– Pięćdziesiąt – zacząłem się targować.

– Co to jest, u diabła?! – Siedząc w wygodnym fotelu, wpatrywałem się w pudełko jak zaczarowany. – Do czego mogło służyć?!

Nadal było mi szkoda, że ktoś zniszczył cukiernicę, ale pochłonęła mnie tajemnica. Obejrzałem skrzyneczkę. Solidna miedziana blacha. Nity. Żadnej klapki, nic. W żaden sposób nie można było tego otworzyć. Zatem musiało działać tak, jak było – zamknięte…

U góry otworek o średnicy jednogroszówki. U dołu podobny. Poszukiwacz, zapewne w nadziei na złoto, wyłupał dziurkę w tylnej obudowie.

Poświeciłem w nią latarką. Wewnątrz zobaczyłem skorodowane blaszki, zardzewiałe sprężynki, elementy stelaża z grubej brązowej blachy.

– Skarbonka to nie jest… – mruknąłem.

Potrząsnąłem delikatnie. Nic… Zapchane błotem? Wziąłem szklankę wody i ostrożnie zacząłem lać z góry. Z dołu nic nie pociekło. Postanowiłem cierpliwie poczekać.

Odpaliłem komputer. Po godzinie zajrzałem do miski. Potrząsnąłem zagadkowym pudełkiem. Ciecz chlupotała, a gdy przechyliłem sześcian, z wnętrza wyciekła masa szlamu. Powtórzyłem operację jeszcze kilkakrotnie, zanim udrożniłem wewnętrzne kanały. Odkręciłem końcówkę od prysznica i przepuściłem przez środek delikatny strumień wody. Błoto, sporo rdzy. Wewnątrz coś korodowało… Niedobrze. Jak zacznę to teraz płukać, do reszty rozwalę…

Zastąpiłem wodę metanolem. Przepłukałem środek i poczekałem, aż resztki odparują.

– Co za diabeł – mruczałem, patrząc na urządzenie. – Obcinaczka do cygar?

Gdzie tam…

Przez chwilę korciło mnie, by wrzucić do środka monetę, ale bałem się, że utknie… A gdyby tak…

W szufladzie znalazłem kulkę łożyskową. Wepchnąłem ją w górny otwór. Z

wnętrza maszyny dobiegł delikatny brzęk, po chwili drugi i trzeci. Parę sekund panowała cisza i znowu coś zabrzęczało. A potem kulka utknęła.

Próbowałem ją wytrząsnąć, ale niestety nie udało mi się. Wymamrotałem pod nosem parę brzydkich wyrazów. Wieczko było przylutowane, ale dół

przynitowano. Westchnąłem i ostrożnie zacząłem odcinać główki…

Wreszcie puścił ostatni nit. Zdjąłem denko i teraz dopiero rozdziawiłem usta ze zdumienia. Konstrukcja, której fragment widziałem przez otwór, objawiła mi się w całej okazałości. Wnętrze puszki kryło niewiarygodnie skomplikowany mechanizm.

Na stelażu z zaśniedziałego brązu umieszczone były miedziane rynienki i dziwne blaszki. Były ich dziesiątki. Wokół znajdowały się małe młoteczki.

Większość sprężyn wprawiających je w ruch rozsypywała się w oczach zjedzona przez rdzę. Kilka odłamanych leżało na dnie. Wypatrzyłem moją kulkę i kulkę

oryginalną, kompletnie przerdzewiałą, która utknęła mniej więcej w jednej piątej drogi przez mechanizm.

– Co to, do cholery, jest? – powtórzyłem bezradnie na głos.

Stary zegarmistrz od dziesięcioleci prowadził zakład na parterze mojej kamienicy. Odwiedzałem go średnio raz na kwartał. Zawsze przynosiłem upolowany na giełdzie stary zegarek. Mistrz podśmiewał się ze mnie, przyjmując zlecenia. Zniszczony przedwojenny chronometr, który kupiłem za najwyżej pięćdziesiąt złotych, po zainwestowaniu dwu lub trzech stówek zamieniał się we w pełni działające cacko, mogące pójść za czterysta, gdyby znalazł się jakiś chętny początkujący zbieracz… Powiększałem swoją nic niewartą kolekcję ze świadomością, że ratuję kolejne zabytki przed ostatecznym zniszczeniem. Raz tylko trafiłem na coś naprawdę ciekawego – czasomierz z carskiej manufaktury Paweł Bure, wręczany najlepszym strzelcom pułku.

Gdy dumałem nad zagadkowym ustrojstwem, właśnie ten sąsiad przyszedł mi do głowy. Po prawdzie nie znałem nikogo innego, kto mógłby mieć choćby zielone pojęcie o naprawianiu podobnych urządzeń.

Rano zawinąłem machinę w siatkę i udałem się na dół. Na mój widok zegarmistrz uśmiechnął się lekko.

– No to co dziś będziemy ratowali? – zagadnął. – Upolowałeś, Robercie, coś ciekawego?

– Panie Maćku! Tym razem przynoszę istne curiosum… Czy miał pan do czynienia z pozytywkami?

– Owszem – powiedział powściągliwie. – To trudne zadanie, bo bardzo ciężko dobrać grzebienie, zwłaszcza do starszych i nietypowych egzemplarzy. Proszę pokazać.

Wyjąłem zagadkowy przedmiot i ruchem magika zdjąłem wierzch, odsłaniając

„bebechy”.

Aż sapnął.

– Łoż krucafuks! A cóż to takiego?!

– Tego właśnie nie wiem – westchnąłem. – Ale ewidentnie jest popsute.

Połamały się te blaszki…

– Brzękadełka do zegarów ściennych – mruknął, oglądając je przez lupę. –

Carskie, na sygnowaniach jest dwugłowy orzeł… Na szczęście wszystkie mają wybite oznaczenia dźwięków.

Wpuścił kulkę i patrzył, jak toczy się rynienkami.

– Jakby jakiś dzieciak chciał zrobić sobie pozytywkę, tylko nie wpadł na pomysł walca z kolcami i grzebienia… – podpuściłem go.

– Nie – pokręcił głową. – Tego nie zrobił dzieciak. To… Nie wiem, do czego służy, ale widzę w tym celowość. Plan. Proszę zwrócić uwagę, że część tych blaszek jest osadzona prawidłowo i wyda czysty dźwięk, a część wręcz przeciwnie, dokręcono tak, by dały głuche brzęknięcie.

W milczeniu oglądał kolejne poziomy konstrukcji.

– Nie wiem, co to jest – wyznał wreszcie. – Nigdy nie widziałem czegoś podobnego. To niemal jak komputer z Antikythery.

– Co takiego? – zdziwiłem się.

– Jakieś sto lat temu wyciągnięto z wraku greckiego okrętu mechanizm z zębatkami i tarczami, sklejony korozją w jedną bryłę, kompletnie przeżarty przez wodę morską. Kilkunastu uczonych zęby sobie na tym połamało, wreszcie prześwietlili resztki, żeby zobaczyć, jakie trybiki są w środku. Próbowali składać tak i siak, liczyli ząbki, dopasowywali do kalendarza. Co się który do tego brał, nową teorię wymyślał. Że do nawigacji, do obliczeń astronomicznych, astrologicznych… Wreszcie jakoś to zrekonstruowali i po paru latach dumania domyślili się, że jest to ruchomy model planetarium.

– Chce pan powiedzieć, że…

– Naprawić mogę. To kilkanaście dni, może kilka tygodni roboty. No, powiedzmy, że miesiąc. Trzeba wymienić wszystkie sprężynki, pewnie większość osi, bo też były żelazne, odczyścić młoteczki i dorobić te, które się rozsypują, wreszcie blaszki, na szczęście były niklowane, więc chyba większość uda mi się uratować… Tylko koszta… – Skrzywił się.

– Zatem ile, dlaczego tak drogo, ile można utargować? – zażartowałem.

Zagryzł wargi.

– Około dwóch tysięcy złotych – powiedział wreszcie. – Nie mogę zejść poniżej tej kwoty, robota będzie pierońska.

Westchnąłem ciężko.

– Zgadzam się.

– Chłopcze, jesteś gotów dać dwa patyki za naprawę urządzenia, które służy nie wiadomo do czego?

– Do czegoś na pewno służy. Nie dowiemy się, póki mechanizm jest w stanie totalnej rozsypki.

– To prawda, ale nie ma gwarancji, że czegokolwiek się dowiemy, gdy będzie sprawny. To coś… innego. Kompletnie innego. Nie jest to zegar, mechaniczny kalkulator, komputer…

– Pozytywka?

– A skąd.

Przyjrzał się oznaczeniom na blaszkach. Spróbował wystukać rytm palcem na blacie i w końcu wzruszył bezradnie ramionami.

– Nie układa się to w żadną znaną mi melodię. Ja w każdym razie nie mogę dopatrzyć się żadnego sensu w układzie tych blaszek.

– Czy potrzebuje pan zaliczki?

– Od stałego klienta? Ręka by mi uschła. – Puścił do mnie oko.

Wieczorem odwiedziłem Martę. Chodziliśmy razem do liceum, myślałem nawet, że coś z tego będzie… Potem drogi trochę się nam rozeszły. Ona trafiła do radia i po kilku kursach została akustykiem, ja poszedłem w innym kierunku…

Teraz pojawiła się okazja, by odnowić znajomość.

Siedziałem w jej kuchni nad kubkiem herbaty, a ona dumała nad przygotowanymi przeze mnie notatkami.

– Dziwne to jakieś – odezwała się po długiej chwili. – Dźwięki… Bez sensu chyba. Na jaki to instrument?

Wyjaśniłem pokrótce. Wyjąłem z aktówki garść odbitek. Obejrzała zdjęcia urządzenia.

Przeszła do gabinetu i włączyła komputer. Przyczepiła łączem USB małą klawiaturę, która wyglądała jak od pianina.

– No, zobaczmy. – Wpisała sekwencję. – Ustawię na cymbałki… – Jej palce biegały nad klawiszami.

„Dzyń-dzyń-dzyń-dzyń” – dobiegło z głośników.

– Bez sensu – pokręciła głową. – Tu nie ma żadnej melodii… Kompletnie nic.

– Jakiś sens musi w tym być – westchnąłem. – Nie robiliby tak skomplikowanego ustrojstwa tylko po to, żeby zabrzęczało…

– Może to jakiś szyfr? Trzeba podstawić pod dźwięki litery czy coś – rzuciła sugestię. – Z jakiej epoki to pochodzi?

– Trudno ocenić – odparłem. – Sygnowania na elementach są carskie, ale do obudowy użyto kawałków cukiernicy Frageta z lat dwudziestych. Sądzę więc, że chodzi o międzywojnie. Raczej nie okupacja, choć kto wie…

– A skąd się wzięło?

– Niestety, poszukiwacze skarbów raczej niechętnie przyznają się do swego hobby i nie zdradzają szczegółów… – Wzruszyłem ramionami.

– Obawiam się, że nie mogę pomóc – westchnęła.

Mijały dni i tygodnie. Z miesiąca zrobił się drugi, potem trzeci. Zachodziłem co jakiś czas do pana Maćka dopytywać o postępy. Nie wszystkie blaszki udało się uratować. Pojawiły się problemy z nietypowymi trybikami. Sprężynki trzeba było sprowadzić aż ze Szwajcarii. Starego zegarmistrza też najwyraźniej zafascynował

mechanizm – siedział nad nim godzinami. Czasem, wracając z roboty, widziałem przez rozświetlone okno, jak majstruje przy zagadkowej maszynie.

Wreszcie któregoś dnia, widząc, że zaglądam przez szybę, pomachał mi radośnie. Wszedłem do warsztatu.

– Gotowe? – zapytałem z nadzieją.

– Tak. I niestety będzie jeszcze trzysta złotych drożej – sumitował się. –

Naprawdę się nad tym namordowałem, no i zakup części…

– Nie ma sprawy. – Klnąc w duchu, wręczyłem mu kartę. Ożywienie ustrojstwa ostro trzepnęło mnie po kieszeni. – Czy doszedł pan, co to jest?

– Przykro mi – pokręcił głową. – Ale przynajmniej działa.

Ujął metalową kulkę i wrzucił ją w górny otwór. Urządzenie rozśpiewało się serią brzęknięć głuchych i dźwięcznych. Cały koncert trwał może dwadzieścia sekund.

Zegarmistrz spojrzał na mnie i westchnął ciężko.

– I tyle – powiedział. – Kompletnie bezsensowna kakofonia. Jestem pewien, że wszystko prawidłowo odtworzyłem. – Uniósł dłoń jak do przysięgi.

– Może to faktycznie do niczego nie służy?

– Nie – zaprzeczył pan Maciek. – To coś jest zbyt skomplikowane, by wyszło spod ręki dyletanta. Na pewno do czegoś służyło, tylko nie mam pojęcia, do czego.

I jeszcze jedno: znalazłem wewnątrz puszki wydrapane nazwisko wytwórcy, a może właściciela. Jan Kobyłka.

– Nic mi to nie mówi.

– Mnie też nie. Ale sprawdzałem w księgach cechowych. To był uczeń Pika.

– Jakuba Pika? Tego specjalisty od urządzeń optycznych i zegarów? – Grzebiąc w antykach, niejednego się dowiedziałem…

– Tak. Kobyłka był znanym zegarmistrzem i wytwórcą urządzeń pomiarowych.

Zmarł w dwudziestym szóstym. Niezależnie od wszystkiego trzyma pan w ręku kawałek historii.

Podziękowałem serdecznie i zabrałem zagadkową, kompletnie bezużyteczną machinę. W domu postawiłem ją na regale.

– Tajemnica przedwojennego zegarmistrza – mruknąłem do siebie.

Kolejne miesiące upływały pod znakiem wytężonej pracy. Nie miałem czasu zastanawiać się nad przeznaczeniem mego łupu. Nawet na giełdzie bywałem niezbyt często. Bywało jednak, że zdejmowałem puszkę z półki i wpuściwszy kulkę, słuchałem niezrozumiałego koncertu. Raz spróbowałem odwrócić urządzenie i wpuścić ją od drugiej strony. Ale nic to nie dało. Pozytywka, czy cokolwiek to było, nie wydała żadnego dźwięku. Mechanizmy młoteczków były przystosowane do siły działającej z określonej strony…

Lato zamieniło się w jesień. Pewnego sobotniego wieczoru wpadła do mnie Marta.

– A więc to jest ta zagadkowa rzecz! – Od razu wypatrzyła aparatus stojący dumnie na regale. – Naprawili ci to? Czemu się nie pochwaliłeś?

– Szczerze powiedziawszy, nie sądziłem, że cię zaciekawi – tłumaczyłem się. –

Tym bardziej że chyba miałaś rację…

Ściągnąłem pudełko z regału. Wpuściłem kulkę. Marta wysłuchała koncertu ze zbaraniałą miną.

– Są opóźnienia – stwierdziła. – Układy wewnątrz hamują kuleczkę, by dłużej wędrowała. I część dzwonków założyli ci źle. Dają głuchy odgłos.

– Tak było pierwotnie – wziąłem w obronę nieobecnego fachowca. –

Zegarmistrza też to zdziwiło.

Wrzuciła kulkę jeszcze raz. Wreszcie długo i w skupieniu oglądała mechanizm.

– I co powiesz? – zagadnąłem.

– Yyyy… – wyraziła opinię. – Czekaj, to musi mieć jakieś przeznaczenie!

Przecież wykonanie tak skomplikowanej maszynki zajęło miesiące i pewnie było poprzedzone szczegółowymi obliczeniami… – Obróciła kulkę w palcach. – Masz jeszcze jedną?

Wpuszczaliśmy kulki po dwie, w różnych odstępach czasu, ale nic z tego nie wynikło… Tylko kakofonia stała się jeszcze bardziej nieznośna.

Wreszcie znudziło nas to dokumentnie…

Upłynęło sporo czasu. Upolowałem na giełdzie nóż do ryb z poszukiwanym przeze mnie wzorem i łyżeczkę do cukru z irysami. W Bibliotece Narodowej spróbowałem ustalić coś na temat Jakuba Pika i jego ucznia. O ile o Piku informacji było nawet sporo, o tyle Kobyłka pojawił się zaledwie kilka razy. W

starym numerze „Stolicy” znalazłem artykuł wspomnieniowy napisany grubo po

wojnie, ale nie zawierał niestety żadnych użytecznych dla mnie informacji, a sam autor od dawna nie żył. W miejscu, gdzie Kobyłka miał swój zakład, ziała teraz tylko luka między kamienicami. Wojna pochłonęła dom i firmę. Nie wytropiłem też żadnych jego potomków. Nic… Nie lepiej powiodło mi się w Archiwum Akt Nowych. Zagadkowe ustrojstwo znowu pokrył kurz, a i ja stopniowo zniechęciłem się do dalszego grzebania. Ileż można bić głową o mur? Odwiedziłem jeszcze dwukrotnie pana Maćka, za każdym razem zanosząc mu kolejnego trupa zegarka.

On także nie doszedł do żadnych wniosków.

Poprosił za to o zgodę na opisanie zagadkowego mechanizmu w jakimś cechowym biuletynie. Nie miałem nic przeciwko temu i nawet pożyczyłem mu na kilka dni urządzenie, by mógł wykonać niezbędne fotografie…

Marta zadzwoniła w pewne niedzielne popołudnie na początku października.

Zażądała twardo, bym jak najszybciej zameldował się na rogu Targowej i Solidarności, po czym rzuciła słuchawkę. Rad nierad wygrzebałem się z domu i wsiadłem w tramwaj. Marta stała na chodniku pod ścianą liceum. Po chwili do niej dołączyłem.

– Witaj – uśmiechnąłem się.

Przywitała się niezrozumiałym okrzykiem. Była wyraźnie podekscytowana, oczy jej błyszczały.

– Zaraz się zacznie! – Wręcz podskakiwała z tłumionej uciechy.

Spojrzałem na zegarek: dochodziła osiemnasta.

– Po co mnie tu zaprosiłaś? – spytałem.

– Chcę, żebyś coś usłyszał… Za jakieś dwadzieścia sekund. – Ona także popatrywała na zegarek.

Nagle powietrzem wstrząsnął głuchy huk. Dzwon cerkwi Marii Magdaleny.

Minęło może kilka sekund i z daleka doleciał mnie znacznie czystszy dźwięk dzwonów katedry Świętego Floriana. Odezwał się kolejny dzwon, gdzieś za parkiem. Kościół Matki Boskiej Loretańskiej przy Ratuszowej?

– A niech mnie… – szepnąłem.

– Gdyby nie szum samochodów, za chwilę usłyszelibyśmy jeszcze dzwony kościoła Świętej Anny – wyjaśniła. – No i jak? Podobne?

– Ta moja maszynka…

– Właśnie! Naśladuje dzwony. Kościelne i cerkiewne!

– Czemu… – Wskazałem dłonią budynek soboru.

– Chodzi ci o to, dlaczego dźwięk jest zupełnie inny? To proste. W kościołach katolickich dzwon rusza się cały i gdy odpowiednio się rozhuśta, serce uderza w ściankę. U prawosławnych dzwon wisi nieruchomo i to serce uderza. Stąd różnica.

Wpadłam na to przypadkiem, usłyszałam, jadąc tramwajem.

– Zatem to urządzenie… – Umilkłem i zamyśliłem się. – Kilka blaszek udaje dzwony cerkiewne, kilka katolickie. Dziś cerkwie są tylko dwie, jedna tu, druga na Woli… Ale kiedyś, za cara, w okresie rozbiorów, było ich więcej. Moja puszka odtwarza dźwięk dzwonów nieistniejących już świątyń.

– I jak ci się podoba niespodzianka?

– Dziękuję. Jesteś genialna.

– No może trochę jestem. – Uśmiechnęła się kpiąco. – Nadal jednak nie wiemy, do czego służy to urządzenie.

– Ale jest to jakaś wskazówka. Podpowiedź. Trop… Masz może ochotę napić się kawy?

– Może mam.

Poszliśmy na kawę.

– Przecież dźwięk rozchodzi się różnie. Jeśli wszystkie dzwony zaczęły bić punkt dwunasta, to te z daleka usłyszał z kilkusekundowym opóźnieniem… –

myślałem na głos, skubiąc widelczykiem sernik.

– Tam są jakieś mechanizmy opóźniające – przypomniała.

– Powinien być zatem jeden konkretny punkt – drążyłem. – Miejsce, w którym znajduje się słuchający… Jedno miejsce, w którym usłyszy to w tej kolejności.

Może to zaszyfrowana informacja na temat lokalizacji czegoś? – Podniosłem wzrok na Martę.

– Ukrył tam kasę pułkową. – Uśmiechnęła się do mnie. – Albo może depozyty bankowe, których nie zdążyli wywieźć z Warszawy w piętnastym roku. Przegniłe skórzane walizy pełne carskich dziesiątek. Kilogramy złotych krążków przyozdobionych portretem cara Mikołaja. Jakby co, wypłacisz mi jedną czwartą.

– Wyjdź za mnie, a dostaniesz połowę.

Uśmiechnęła się tajemniczo i uniosła do ust kawałek ciasta.

– Nie wiem, który dźwięk odpowiada któremu dzwonowi. Są różnie strojone –

powiedziała, gdy przełknęła. – W dodatku większość zrabowali Niemcy w czasie dwu wojen światowych. Te, które wiszą, są nowe. Ale może… Może mimo to się uda… – Spojrzała wprost na mnie. – Przywieź mi tę maszynę do studia nagraniowego. I weź zapas kulek.

– Zapas?

– Jedna to za mało.

– Dlaczego?

– Bo wprawia w ruch młoteczki, ale każdy uderza tylko dwa albo trzy razy…

Na Anioł Pański czy na sumę dzwon bije dłużej…

– Ilu zatem użyjemy?

– Może pięciu? – zasugerowała. – Z tego, co pamiętam, obok górnego otworu ktoś wybił cienkim dłutkiem rzymską piątkę…

Dochodziła północ. Położyłem przed sobą szeroką taśmę wydruku komputerowego. Marta była na tyle miła, że zaznaczyła dźwięk różnych blaszek kolorami. Kakofonia zapisana na papierze przypominała rozwleczony kłąb różnobarwnej włóczki.

– Oż do diabła… – mruknąłem, patrząc na fantastyczną plątaninę linii.

Na pasku u dołu zaznaczony był czas. Trzydzieści dwie sekundy. Przeszło dwieście różnych dźwięków… Wyjąłem ksero mapy Warszawy z 1911 roku.

Przyszpiliłem pineskami do rysownicy. Na półce czekały już albumy i monografie przywleczone z trzech bibliotek. W tysiąc dziewięćset czternastym roku, tuż przed wybuchem wojny, w mieście było czterdzieści siedem cerkwi i kaplic prawosławnych… Nie wszystkie miały dzwony…

Najpierw czerwonymi kropkami zaznaczyłem wszystkie kościoły, a zielonymi cerkwie. Potem zacząłem cyrklem kreślić kółka o średnicy odpowiadającej dystansowi około stu siedemdziesięciu metrów. Pół sekundy. Sekunda, półtorej, dwie, trzy.

Gdzieś u sąsiadów zegar ścienny wybił drugą w nocy. Panowała cisza niemal absolutna. Wrzuciłem pięć kulek. Aparatus rozdzwonił się kaskadą dźwięków.

– Tajemnica… – szepnąłem. – Złamię twój szyfr, maszyno…

Ślady zostawione przez grafit ołówka przypominały kręgi rozchodzące się na wodzie… Powoli odsłaniał się sekret skrywany od dziesięcioleci…

Było tylko jedno miejsce, z którego dało się równocześnie usłyszeć dzwony siedmiu kościołów i pięciu cerkwi… Zakładając pewną niedokładność urządzenia, miałem do zbadania obszar o powierzchni mniej więcej pół hektara.

Budynki tłumią dźwięk. Głos dzwonu, by przedrzeć się przez miasto,

potrzebował przestrzeni. Ulic, niskiej zabudowy, placów… Narysowałem strzałki biegnące domniemanymi arteriami akustycznymi i zadowolony stwierdziłem, że wszystkie zbiegły się w jednym punkcie. To tutaj…

Nad miastem wstawał wilgotny i mglisty jesienny świt. Stanąłem w miejscu, które wyliczyłem. Obrzeża Ogrodu Saskiego. Z drzew sypały się liście. Kiedyś był

tu dom. Po dwu wojnach światowych nie pozostał po nim ślad. Wiatr zachichotał, przetaczając po chodniku suche liście. Usiadłem na murku. Wyjąłem urządzenie z walizki. Wrzuciłem kulki. Dźwięki rozlały się w chłodnym powietrzu. Nic się nie stało. Ziemia nie rozstąpiła się. Nie zobaczyłem ducha. Nie otworzyło się przejście do minionych czasów…

– I co dalej? – rzuciłem w przestrzeń. – Co chciałeś mi przekazać, człowieku?

Chodziło o ten budynek? Ukryłeś tu skarb? Coś ważnego? Dokumenty? Zdjęcia rodzinne? Sztandar pułkowy? Słoik brylantów? Mam tu kopać? Szukać zawalonych gruzem piwnic? Ściągnąć radar geologiczny?

Wracałem do domu rozgoryczony. Czułem, że jestem blisko, ale tajemnica nadal wymykała mi się z rąk… Odruchowo spojrzałem w witrynę warsztatu zegarmistrzowskiego. Pan Maciek zauważył mnie i pomachał dłonią. Wszedłem.

– Zegareczek do odbioru – powiedział. – Mam też list, który pana zainteresuje.

– List?

– Niech pan sobie wyobrazi, że po publikacji mojego artykułu napisał do nas wnuk Kobyłki.

Niecierpliwie rozłożyłem podaną kartkę. Przeleciałem wzrokiem pierwsze, mało istotne akapity.

Dziadek wspominał o tym kilka razy przy różnych okazjach. To urządzenie nie służyło do niczego konkretnego. Jakiś stary Rosjanin, nazwisko zatarło mi się w pamięci, ale dziadek mówił o nim per hrabia, bał się po rewolucji wracać do Sowdepii i został tu w stolicy. Ckniło mu się za starymi czasami, więc zlecił

skonstruowanie czegoś takiego. Tak, by mógł czasem sobie choć posłuchać tego, co minęło. Niedzielnego koncertu dzwonów, który słyszał ze swojego okna.

– A zatem…

– To jedynie coś w rodzaju pocztówki dźwiękowej – powiedział zegarmistrz z nieco rozczarowaną miną. – Curiosum, unikat, ale czy warto było taką masę pieniędzy wydawać? I roboty tyle z tym miałem…

– Było warto – uciąłem. – Może nawet podwójnie warto… – dodałem, myśląc o Marcie.

Wyjąłem urządzenie. W zadumie wrzuciłem pięć kulek do górnego otworu.

Przymknąłem oczy i obaj wsłuchaliśmy się w mechanicznie utrwalone echo tej obcej, carskiej Warszawy…

Choroba białego człowieka

Prolog

Ziemia Franciszka Józefa, 2 czerwca 1911

Nad wyspą hulał arktyczny wiatr. Trzej członkowie ekspedycji stali, mrużąc oczy. Na ten rekonesans wyruszyli akurat w dość egzotycznym składzie: felczer, botanik i mechanik pokładowy.

Przeszli około piętnastu kilometrów przez tundrę, by na wzgórzach widocznych z pokładu przeprowadzić obliczenia triangulacyjne. Dźwigali altimetr, tyczki do teodolitu, a dowodzący wyprawą miał nawet mały heliograf, by w razie czego na bieżąco przekazywać informacje na statek.

Pływająca baza wyprawy – stary slup wojenny „Kniaź Igor” – cumowała na zatoce, a ponieważ szczyty wzgórz były widoczne z pokładu, należało przypuszczać, że komunikacja będzie możliwa.

W ciągu czterogodzinnego marszu przez tundrę nie wydarzyło się nic szczególnego. Zaobserwowana roślinność była typowa dla reszty archipelagu.

Świat zwierzęcy reprezentowały jedynie ptaki. Budowa geologiczna nie wskazywała niestety na możliwość wystąpienia cennych rud ani innych kopalin.

Botanik Timofiej zebrał do pudełek osiem próbek nieznanych sobie porostów, by później dokonać ich oznaczenia i klasyfikacji. Mechanik Iwan po prostu rozprostowywał nogi. Szedł, patrząc w zadumie, jak noski jego robociarskich buciorów stają się żółte od kwiatowego pyłku.

I oto u podnóża pasma skalistych wzgórz trzej podróżnicy stanęli wobec zagadki, która niweczyła przekonanie, iż znajdują się na ziemi nietkniętej dotąd stopą człowieka. Najpierw minęli stary dębowy krzyż. Musiał stać tu od lat.

Przechylił się pod naporem wichrów, a jego fikuśnie rzeźbioną powierzchnię pokrywała sieć głębokich spękań. Cała trójka kontemplowała znalezisko.

– Nic z tego nie rozumiem! – parsknął felczer Fadej. – Przed nami dotarło tu może pięć ekspedycji! Sądziłem, że w tej części archipelagu nie było wcześniej nikogo! A jeśli nawet ktoś się tu zapuścił, to najwyżej na rekonesans…

– Może wznieśli to Eskimosi – bąknął niepewnie Iwan. – Wszak na swych kajakach potrafią przebyć ogromne przestrzenie…

– I może powiesz jeszcze, że są chrześcijanami? – burknął Timofiej. –

Samojedom byłoby bliżej, ale oni dla odmiany prawosławni.

– Masz jakąś koncepcję? – zaciekawił się mechanik.

– Podobne krzyże rzeźbią górale z Karpat. Archipelag odkryty został przez wyprawę polarną Juliusa von Payera. Sami wiecie, jak wyglądają te cesarsko-królewskie ekspedycje, dziesięciu ludzi reprezentujących pięć religii i do tego ze dwanaście narodowości.

– Sądzisz, że wśród nich trafił się rumuński lub węgierski góral, który w cywilu pracuje jako snycerz lub rzeźbiarz? – zadumał się felczer.

– Najwyraźniej w tych warunkach klimatycznych cztery dekady wystarczyły, by solidnie uszkodzić drewnianą powierzchnię… – rozważał Iwan. – Tylko po co go tu postawili?

– My także tam, gdzie dotrzemy, stawiamy krzyże. Wprawdzie nasze są prawosławne i znacznie większe, ale i imperium mamy większe, to obliguje –

zakpił Timofiej. – Naprzód, bracia, za batiuszkę cara! Zdobędziemy to wzgórze, skoro szczęśliwie nie ma na nim lodowca!

Na szczycie spostrzegli kolejne ślady działalności człowieka. Trzej członkowie załogi „Kniazia Igora” stali przed długim murem wykonanym ze starannie obrobionych bloków. Ściana wznosiła się około metra i opasywała teren o kształcie prostokąta. Kamienie spojono lichą zaprawą, zapewne z miejscowej gliny.

– Pomyślmy raczej, co to mogło być – zasugerował Fadej. – Mnie to wygląda na fundament sporego domostwa albo stodoły może?

– Szczególnie stodoła była tu komuś potrzebna. – Mechanik kopnął ze złością kępę mchu.

– Teraz faktycznie jest tu zbędna – westchnął Fadej. – Ale może nie zawsze tak było. Gdy wikingowie zajęli Grenlandię, wyspa była zielona. Stąd zresztą jej nazwa. Potem dopiero zimy stały się cięższe, lata krótsze i kolonia przestała istnieć.

Może to była skala jakiegoś jarla?

– Sądzisz zatem, że to dzieło wikingów? – powątpiewał Iwan, skubiąc brzeg powalanego smarami rękawa. – Po co by się pchali w okolice, gdzie licha trawka rośnie może trzy miesiące w roku, a potem wszystko na dziewięć miesięcy skuwa lód? I czy pchaliby się w rejony gdzie co i rusz natrafia się na pływający lód? Ich okręty były robione z drewna.

– Myślę, że nie można tego tak absolutnie wykluczyć. Mieszkali na Grenlandii.

Wiemy z sag, że pływali gdzieś na zachód, być może do Ameryki. Czy możemy zatem wykluczyć, że wyprawiali się także na wschód? Mogli zapuścić się aż tutaj.

Przezimowali i widząc, że nic tu po nich, odpłynęli na zawsze… – Felczer uczepił

się swojej teorii.

– Jak na domostwo morskiego rozbójnika, ten fundament leży za daleko od morza! Poza tym w tej części wybrzeża nie ma dobrego portu – zaprotestował

botanik. – Choć punkt obserwacyjny, nie powiem, całkiem przyzwoity.

Ze szczytu rozciągał się niezły widok. Dzień był pogodny. Trzej podróżnicy widzieli stąd spory kawałek archipelagu. Bazaltowe wyspy, jałowe i skaliste, przypominały stado wielorybów. Te większe nosiły czapy lodowców. „Kniaź Igor” stał w zatoczce.

– A to niby co? – Botanik wskazał grubą płytę z kiepsko obrobionego kamienia, wyrastającą spomiędzy kęp czerwonawego mchu. – Nagrobek?

– Tak wygląda… – Fadej przeskoczył mur i w skupieniu badał powierzchnię głazu. – To mogły być niegdyś napisy… – Wskazał dziwnie regularne zagłębienia.

– Ale na runy wikingów nie wyglądają. To coś bardziej nam współczesnego…

– Jakaś odmiana łupka. – Iwan tylko rzucił okiem. – Albo kamień mydlany, jak te, z których Eskimosi robią sobie garnki.

– Myślisz, że… – Timofiej nie dokończył.

– W zasadzie jest tylko jedna metoda, by to sprawdzić. Pomóżcie mi podważyć tę płytę. – Felczer wydobył z plecaka łom. – Tu jest wieczna zmarzlina. Zwłoki i inne materiały organiczne powinny się dobrze zachować. Rzucimy okiem na ubiór zmarłego i zapewne będziemy wiedzieli…

– Doktorze – zaprotestował mechanik. – Naruszanie spokoju zmarłych…

– Robimy to w imię nauki – odburknął Fadej. – Nie musisz nam pomagać, jeśli nie masz ochoty…

Razem z Timofiejem wbili dwie solidne tyczki od teodolitu pod krawędź płyty.

– Hej, raz…

Kamień ze zgrzytem zaczął ustępować. Zdołali go obluzować, ale minęło dobre pół godziny, nim wyrwali go z leża. W niewielkim zagłębieniu leżała stara trumna z pociemniałych, kruszących się desek. Wieko przymocowane było za pomocą dwu cienkich łańcuszków, kompletnie poczerniałych ze starości. Fadej po chwili wahania przeciął je marynarskim nożem. Ustąpiły łatwo, wykonano je z miękkiego metalu. Felczer i botanik złapali za krawędzie.

– Lepiej to zostawcie – warknął mechanik.

– Nie dzieje się tu nic zdrożnego – uspokoił go Timofiej. – Traktujemy miejsce spoczynku z szacunkiem, grób otworzymy tylko na chwilę.

Unieśli pokrywę i odstawili ją na bok. Dno trumny pokrywała cienka warstewka lodu. W grobie spoczywały na wpół zamrożone, na wpół

zmumifikowane zwłoki mężczyzny. Blada, jakby pergaminowa skóra opinała czaszkę. Jasne, niemal siwe włosy rozsypały się na przegniłej poduszce. Ciało nieboszczyka okrywała koszula z samodziałowego płótna, zapinana na sprzączki.

Wykonano je z brązu lub mosiądzu. Z upływem czasu poczerniały i pokryły się grynszpanem, a tkaninę wokół znaczyły zacieki jadowicie zielonego koloru.

– Ten strój nie kojarzy mi się kompletnie z niczym – mruknął felczer. –

Szkoda, że nie zabraliśmy ze sobą archeologa.

– Wygląda mi trochę jak huculski góral – bąknął botanik. – Buty ma podobne…

Może to i wiking?

– Myślisz, że zwłoki któregoś z tych morskich łupieżców przetrwałyby w tak idealnym stanie minimum siedemset lat?

Opuścili pokrywę na miejsce, a potem ułożyli domniemany nagrobek.

– Już po strachu… – zawołał Fadej do mechanika, który stał opodal, patrząc na morze. – Otwarliśmy, złożyliśmy uszanowanie i zamknęliśmy, niech spoczywa w pokoju, kimkolwiek jest… Trzeba będzie zgłosić komisji starożytności akademii nauk w Petersburgu. Myślę, że zechcą zbadać to miejsce dokładniej… Ślad osadnictwa i grobowiec sprzed kilkuset lat w takim miejscu to sensacja naukowa i odkrycie o ogromnej doniosłości!

Iwan nie odpowiedział. Patrzył na nadciągający z północy wał ciemnych deszczowych chmur.

Sankt Petersburg, wrzesień 1911 r.

Praktyka lekarska mieściła się na parterze obskurnej kamienicy czynszowej opodal portu. Od frontu znajdowała się niewielka poczekalnia, okna gabinetu zabiegowego wychodziły na ogródek. Po błotnistej uliczce cały długi dzień turkotały wozy.

– Beznadziejne to wszystko – dumał doktor Paweł Skórzewski, szyjąc długą ranę zadaną przez wyjątkowo tępy kozik. – Ale zawsze to robota. I nawet nie najgorsza… A konkurencji praktycznie żadnej.

Kryminalista obejrzał z uznaniem niezwykle równy szew i cmoknął z zadowoleniem.

– Szlycznie dzienkuję – powiedział po polsku, błysnął klawiaturą złotych zębów i wręczył lekarzowi srebrnego rubla. – Ryszty nie trzeba…

Skórzewski odruchowo rzucił monetę na marmurowy blat i wsłuchał się w wydawany dźwięk. Była prawdziwa. Na twarzy bindużnika odmalowało się niemal oburzenie.

– Ja bym panu doktoru ni dał monety tak felerno podrobionej, by na ucho sprawdzić!

– Polecam się na przyszłość. – Lekarz zgarnął monetę do szuflady i pożegnał

pacjenta.

– Sze wi. – Trzasnęły zamykane drzwi. – Do ficenia – dobiegło już zza nich.

W poczekalni nie było chwilowo nikogo. Zapowiadało się pięć, może dziesięć minut odpoczynku. Medyk dotknął samowara. Woda nie zdążyła jeszcze wystygnąć.

– Nie taka biedna ta portowa biedota, jak o niej mówią. – Uśmiechnął się pod wąsem, nalewając sobie filiżankę aromatycznej gruzińskiej herbaty.

Jego poprzednik brał rubla za wizytę i po miesiącu porzucił gabinet rozczarowany kompletnym brakiem ruchu i marnym zarobkiem. Skórzewski wyznaczył minimalną stawkę dwadzieścia kopiejek za poradę i drzwi prawie się nie zamykały. A czasem i grubszy pieniądz wpadał do kasy. Szybko też rozeszła się fama, że dobrze szyje rany, nie zadaje głupich pytań o pochodzenie obrażeń i nie prawi morałów dziewczynom, widząc szankry szpecące skórę.

Lekarz otworzył księgę w założonym miejscu i wczytał się w treść artykułu.

Zaraz jednak odłożył wolumin. Nie był w stanie się skupić. Jego myśli uleciały…

„Beznadziejne to wszystko” – uparta myśl wróciła, w dodatku ubrana w te same słowa. „Gdy inni dokonują przełomowych odkryć, ja siedzę tu, opatrując rany portowych rzezimieszków, lecząc z syfilisu ich kobiety i walcząc z egzemą ich parchatych dzieciaków… Ale z drugiej strony, wpada za to nawet dziesięć rubli dziennie. Jeszcze rok – dwa i będą fundusze na poważną pracę laboratoryjną… O

ile wcześniej nie zwariuję z nudów i nie podpalę całego tego interesu…” Otworzył inne opasłe tomiszcze, tym razem po angielsku. Wczytał się w opisy doświadczeń i badań klinicznych. Ktoś cicho, jakby nieśmiało zapukał do drzwi.

– Proszę wejść – powiedział lekarz, podnosząc wzrok znad księgi.

Chłopak, który stanął w progu, za wszelką cenę starał się prezentować dojrzale.

Wbity w mundur kadeta którejś ze szkół wojskowych, z kordzikiem u boku wyglądał prawie dorośle. Jednak pacholęca buzia ozdobiona lichutkim wąsikiem zdradzała go natychmiast. Lekarz ocenił jego wiek na najwyżej szesnaście lat.

– Czym mogę służyć? – zapytał.

Trafiali mu się podobni pacjenci. Mimo ciężkiej pracy pedagogów, moralistów, higienistów i policji syfilis nadal zbierał wśród młodzieży z lepszych domów ponure żniwo… Synowie drobnych kupców, oficerów, urzędników regularnie wyprawiali się w poszukiwaniu „męskich przygód”, ale niestety ich skromne kieszonkowe pozwalało co najwyżej na dziewczyny z portu…

– Dzień dobry. Jestem Aleksander Dymitrewicz Skórzewski – przedstawił się chłopak.

– Syn kapitana Dymitra Michajłowicza? – syknął doktor. – A wnuk Michała Skórzewskiego?

Chłopak potulnie kiwnął głową.

– Won, bo zastrzelę! – Lekarz jedną ręką wyciągnął spod blatu rewolwer, drugą władczym gestem wskazał drzwi.

– Przepraszam – bąknął chłopak, cofając się.

– Nie! Zaczekaj… – Doktor zreflektował się i opuścił lufę. – Nikt nie wybiera sobie dziadków… Cholera. Siadaj – wskazał krzesło.

Wrzucił spluwę z powrotem między papiery. Chłopak popatrzył na niego wzrokiem zbitego psa i potulnie zajął miejsce.

– Przepraszam – bąknął gospodarz. – Trochę się uniosłem, ale to z nerwów.

Twój dziadek, jak by to powiedzieć…

– W carskim mundurze topił we krwi wasze powstanie, nie oszczędzając rodzinnych stron i własnych krewniaków. Wiem.

– Taaa… Delikatnie rzecz ujmując, jego działalność wywarła na nas wrażenie tak dogłębne, że nie zdołało go zatrzeć nawet pół wieku. Zaścianek wymordował, wieś spalił… – Skrzywił się. – Z siedmiu swoich krewnych, których pochwycił i wyekspediował na Sybir, po latach wróciło dwóch. Chłopów też wysiekł z półtora tuzina. Można powiedzieć, że więzy krwi to aż z nas kapią.

– On nie żyje. To był zły człowiek. Oficjalnie mówili, że padł pod Plewną, nieoficjalnie, że jego właśni podkomendni wsadzili mu ze sześć kul w plecy. Ale z tego, co ustaliłem, powieszono go z wyroku sądu wojennego. Mój ojciec też już nie żyje. Poległ pod Port Artur. Można powiedzieć, sprawiedliwość się dopełniła. To, co słusznie uważacie za zdradę ojczyzny i rodu, krwią dogaszono.

– Się nie podlizuj – skrzywił się lekarz. – Cóż zatem cię sprowadza?

Mieszkamy w tym samym mieście. Ja już kilkanaście lat, choć może nie zawsze byłem w domu. Znaleźć mnie łatwo, starczy książkę telefoniczną przejrzeć.

Przyszedłeś dopiero teraz…

– Nie miałem śmiałości. I chyba słusznie…

– Dzielnica fatalna, to i broń trzyma się na podorędziu – machnął ręką Skórzewski.

– Mam do pana sprawę wagi życia i śmierci.

– Niech zgadnę. Żenić się chcesz i z braku ojca chcesz błogosławieństwa krewnego?

– O to faktycznie kiedyś bym poprosił…

– Po moim trupie, choć z drugiej strony… – Lekarz zreflektował się. – Jakby było trzeba, to udzielę – westchnął.

– Sprowadza mnie inny problem…

– Znaczy srebra rodowe Skórzewskich warte ze czterdzieści czy pięćdziesiąt tysięcy, które twój dziadunio w naszym domu zrabował, już przepuszczone. Na czesne w szkole ci zabrakło? Pal diabli zaszłości historyczne, krewnemu dam parę groszy.

– Jestem sierotą po kawalerze Krzyża Świętego Jerzego, naukę opłaca mi car…

– No to nie zgadłem…

– Zgadnoł pan – westchnął chłopak, przechodząc na język przodków. –

Przyszedsem do pana prosić się o krewniaczą pomoc. Ale sprawa będzie o wiele cięższa, niż żeby chodziło o kilkanaście rubli comiesięcznie…

– Z dwojga złego mów raczej po rosyjsku – westchnął lekarz. – Twoja polszczyzna wierci mi dziury w uszach!

– Chodzi o mojego brata Fadeja… Studiował na akademii medycznej w Petersburgu, ma na razie tytuł felczera…

Doktor tytanicznym wysiłkiem woli stłumił kolejne uszczypliwości, które cisnęły mu się na usta.

– Jeśli szuka miejsca, by odbyć praktykę…

– Zaginął… – Dwie łzy popłynęły po chłopięcych policzkach.

Dzieciak kompletnie się już rozklejał.

– Mów, proszę… Albo czekaj, najpierw lampka koniaku i herbatą popijesz. –

Doktor zmiękł.

Chłopak wypił kieliszek, popił filiżanką naparu. I popłynęła opowieść.

Byli studentami. Młodzi, o gorących głowach i wielkich planach. Przyszli zoolodzy, botanicy, geografowie, kartografowie. Dusili się w murach uczelni.

Chcieli dokonać czegoś wielkiego już teraz… Zapisać swoje nazwiska w annałach nauk jeszcze przed dyplomem. Zebrali pieniądze, gromadzili je dwa lata. Wynajęli slup. Zapakowali sprzęt do badań polarnych. Zabrali skrzynie na próbki geologiczne i zielniki, które planowali wypełnić nieznanymi nauce roślinami.

Zabrali słoje i spirytus do zakonserwowania schwytanych okazów fauny. Popłynęli.

Ich celem była Ziemia Franciszka Józefa – archipelag znany od czterdziestu lat, ale ciągle jeszcze zaznaczany na mapach w postaci fragmentów zarysów linii brzegowych. Oczywiście studenci planowali wykorzystać okazję, by sporządzić dokładniejsze mapy archipelagu.

Statek badawczy „Kniaź Igor” wyruszył w rejs późną wiosną. Chcieli maksymalnie wykorzystać krótkie polarne lato. W lipcu za pośrednictwem spotkanego przypadkowo angielskiego statku wielorybniczego uczestnicy przekazali listy. Później nie dali już żadnego znaku życia. Aż nieoczekiwanie na początku września na uniwersytet w Petersburgu przyszła pocztówka wysłana miesiąc wcześniej w Norwegii. Stacja namiarowa wychwyciła słaby sygnał

radiowy nadany przez wyprawę. Studenci popadli w jakieś kłopoty, prosili o pomoc.

Admiralicja po analizie depeszy odmówiła zorganizowania i wysłania ekspedycji ratunkowej. Uznano, że dane, nawet jeśli są prawdziwe, nie zawierają dokładnej lokalizacji. A nadchodząca jesień i tak wykluczała wyprawy na dalekie arktyczne wody. Krewni zaginionych nie pogodzili się z tą decyzją. Zebrali pieniądze do czapki. Nie było tego dużo… Uczelnia uznała wyprawę za inicjatywę własną studentów i odmówiła jakiegokolwiek wsparcia.

– Fatalnie – westchnął Skórzewski, wysłuchawszy relacji. – Próbowaliście prosić o pomoc księcia Aleksandra Michajłowicza? To wielki pasjonat morza, ma własną kanonierkę, a przy tym to dusza człowiek…

– Niestety przebywa za granicą. Jego sekretarz obiecał przesłać mu wiadomość telegrafem i przekazał nam z własnej kieszeni sto rubli. Kanonierka księcia jest na Morzu Śródziemnym. A liczy się każdy dzień. Idzie zima…

Skórzewski wstał, starannie nabił fajkę i powoli przeszedł się po gabinecie.

– Masz jakiś pomysł? – zapytał.

Chłopak pokręcił głową.

– Przyszedsem do wielemosznego pana doktora, bo żem…

– Litości, mów po rosyjsku…

– Pracujecie w porcie. Wynajęcie kutra parowego lub slupa, takiego, jakim popłynęli, to kilka tysięcy rubli. Ale może da się taniej mniejszą jednostkę. To nie może być żaglowiec, wiatry o tej porze roku nie sprzyjają żegludze.

– Innymi słowy, mam wykorzystać znajomości wśród marynarzy, by wynająć

statek po kosztach, potem mam zapewne osobiście popłynąć na koniec świata i odnaleźć wnuka człowieka, który zaszlachtował mojego dziadka, a to wszystko powinienem, choć częściowo, opłacić z własnej kieszeni? Czy ty w dzieciństwie nie wypadłeś przypadkiem z dorożki na głowę?

– Hmmm… No tak. Pójdę już. – Chłopak wstał.

– Siad na zadzie i nie wierć się, bo mnie rozpraszasz, a muszę pomyśleć, jak ten problem ugryźć! Jeszcze herbaty?

– Poprodsem.

– Boże święty i jeszcze ten akcent.

– Się oprawię… Wyuczę. Ja się nigdy nie opierał uznania, że z pochodzenia Polakiem!

– Korepetycje z języka przodków też fortunę pochłoną… A tak właściwie, do jakiej szkoły uczęszczasz? Akademia Morska, wydział nawigacji?

Zapadał wieczór. Doktor Skórzewski szedł spokojnym krokiem przez podmiejską dzielnicę. Odrapane czynszówki sąsiadowały z zapadającymi się w ziemię drewnianymi domostwami, pamiętającymi czasy cara Pawła. Nie było tu bruków, ulicę utwardzoną szutrem pokrywały gęsto kałuże. Cuchnęło odchodami, pomyjami i zgnilizną. Lekarz spokojnie mijał tubylców. Z okien, drzwi i zza krzywych płotów jego wzrok co chwila wyławiał mordy niczym z sennego koszmaru. Nie rozpoznawał nikogo, ale sam został szybko rozpoznany. Nikt go nie zaczepiał. Bandyci, bradiagi i bindużnicy doceniali jego pracę.

Doktor wszedł do szynku. Woń wietrzących się onuc uderzyła go w nos i z miejsca zaczęła boleśnie wwiercać się w mózg, ale przeciął w życiu tyle zaropiałych wrzodów, że zdołał zapanować nad odruchem wymiotnym. Od rozklekotanych, porżniętych nożami stolików odwróciły się gęby tak straszne, że najtwardszy glina na ten widok zacząłby strzelać na oślep. Lekarz tylko się uśmiechnął.

– Szukam Jefima Urwanki – powiedział.

Na gębach nie odmalował się żaden cień myśli. Kaprawe ślepia patrzyły obojętnie jak porcelanowe kulki. Lekarz uśmiechnął się i wydobywszy z kieszeni srebrnego rubla, pstryknięciem wystrzelił go pod sufit. Moneta zalśniła w świetle naftowej latarni, ale do ziemi nie doleciała. Schwycił ją w locie rosły smagłolicy Cygan z okazałym złotym kolczykiem w lewym uchu. Prawego ucha nie posiadał.

– Pozwolicie, wasze błagarodie, zaprowadzę. – Ukłonił się z przesadnym szacunkiem.

Jak się okazało, Jefim Urwanko, niegdysiejszy król przemytników, mieszkał w pokoiku nad małym obskurnym sklepikiem. Doktor wszedł do środka. Starzec, owinięty w spłowiały chiński szlafrok, leżał na pasiastym materacu i paląc skręta z machorki, puszczał kółka dymu ku sufitowi. Machał przy tym stopami, z których sterczały długie, pożółkłe paznokcie. Jedynym oświetleniem była woskowa świeczka wstawiona do słoika z piaskiem.

– Wy do mnie, doktorze? A ja nieogolony i nieubrany nawet… – powiedział. –

Ot, leżę i zdycham. Z punktu widzenia medycyny stanowię przypadek beznadziejny.

– Coś ci dolega? – zaniepokoił się Skórzewski.

– Starość.

– Nie gadaj głupot, Jefim. Osiemdziesiąt lat to żaden wiek. Pamiętasz, co opisywali w gazetach niedawno? Nasz car, wizytując pole bitwy pod Borodino, spotkał się z weteranem, który brał w niej udział. Sto piętnaście lat i wszystko pamiętał. Najjaśniejszemu Panu całe pole bitwy pokazał, opowiedział, gdzie stały działa i skąd Francuzi nacierali.

– Gdzie mnie tam z herosami dawnej Rusi się równać. Teraz ludzie tyle nie żyją. Poza tym życie mnie zniszczyło. To były pracowite lata… Żeglowało się od knajpy do knajpy, piło zamorską kokosową gorzałkę stakanami, na Wyspach Karaibskich pozbawiało cnoty urocze japońskie gejsze, na białym piasku bezludnych ostrowów, gdzie tylko palmy daktylowe szumią nad głową. Było minęło, ale takie hulanki skracają życie. Teraz zawinąłem do spokojnej przystani…

– Gejsze nie mieszkają na Karaibach, a i palmy daktylowe rosną w Lewancie…

– Skórzewski uśmiechnął się pod wąsem.

– Coś podobnego? – zdumiał się dziadyga. – A byłem przekonany, że dobrze przygody i grzechy młodości zapamiętałem… Widać jakieś detale już się zatarły.

To pewnie skutek tej rany na głowie, którą zadano mi, gdy nasz okręt starł się z piratami Teacha Czarnobrodego…

– Przestań chrzanić, Jefim. Teacha ubili na początku osiemnastego wieku. Nie mogłeś go spotkać.

– A co, pomarzyć nie wolno? – rozżalił się stary. – Opowiadam sobie te bajki na dobranoc i czekam, aż skleroza sprawi, że wydadzą mi się prawdą… Bo co mam wspominać? Szmugiel gorzały do Finlandii i pokutę za to przez sąd wlepioną, gdy przykuty do taczki dziesięć lat woziłem ziemię na budowie kanału? Parchate dziwki i wrednych celników? To zapijaczone bydło, z którym robiłem swoje kopiejkowe interesy? Żonę megierę, która mnie wałkiem lała? Prawda jest zbyt szara i nudna! Lepiej już wspominać to, czego nigdy nie było…

– Czyli mówiąc po ludzku…

– Mam osiem krzyżyków na karku. Gasnę jak dopalająca się świeca. Czasem jeszcze co poczytam z nudów. A tak właściwie, po co pan przyszedł? Posłuchać historii, jak wykradałem dziewczyny z haremu gruzińskiego szejka?

– Gruzini są chrześcijanami. Nie mają szejków ani haremów.

– Fatycznie, jak mogłem się tak głupio przejęzyczyć? Chodziło mi rzecz jasna o ormiańskiego szejka…

Doktor westchnął.

– Co byś powiedział na robotę?

– Co proszę? – Stary aż usiadł ze zdumienia.

– Miałbym małe zlecenie. Jeśli oczywiście jesteś zainteresowany.

Przemytnik zmrużył oczy.

– Nie rozumiem, czego ktoś taki jak pan może chcieć od kogoś takiego jak ja?

Doktor podał mu paczkę papierosów. Dziadyga zaciągnął się głęboko. Milczał.

Czekał na odpowiedź.

– Trzeba poprowadzić okręt za horyzont. Nie znam żadnego innego żeglarza.

– Cały port jest pełen okrętów i żeglarzy.

– Za drogo.

– Za darmo nie robię – napuszył się.

– Powiedzmy, że mam zbyteczne sto pięćdziesiąt rubli, które niepotrzebnie gniotą się w portfelu.

– To niewiele.

– Rok można za to spokojnie przeżyć…

– Przywykłem żyć z większym rozmachem. Wino, kobiety… No może kobiety to już teraz niekoniecznie…

– Wcześniej też niekoniecznie. Opowiadają, że twoja żonka Marfa trzymała cię żelazną ręką. I wina dużo też nie było. Ani tej gorzały na stakany.

– Byłem opojem, postrachem szynków! Karczmarze na mój widok…

– Nie sądzę.

– A skąd niby możecie o tym wiedzieć, doktorze? Nie znaliśmy się wtedy.

– Z ogólnego stanu zdrowia. Plam wątrobowych nie macie. Żyłki na policzkach nie spękały. Nos nie poczerwieniał, wzrok nie utracił bystrości. Niewiele piłeś.

Mniej niż inni.

– Żonę potrafiłem wyprowadzić w pole, a plam nie mam, bo moja wątroba jest jak skała i beczkę okowity przetrzyma!

– Długo będziemy tak bez celu mleć ozorami? – zirytował się wreszcie Skórzewski. – Jest do zarobienia sto pięćdziesiąt rubli. Mało?

– To zależy, jaki ładunek i dokąd? – Urwanko spoważniał. – Bardzo trefne?

– Potrzebuję kogoś, kto potrafi mi wynająć możliwie jak najniższym kosztem nieduży parowiec. Statek, którym da się popłynąć z Petersburga na archipelag Ziemi Franciszka Józefa. Ładunek: dwóch ludzi. W drodze powrotnej może kilkunastu. Nic trefnego.

– Znaczy bez dreszczyku emocji, który starą krew rozgrzeje… To będzie kosztowało dwieście. Dla powetowania strat. No chyba że będą jakieś emocjonujące przygody…

– Przygód nie gwarantuję, więc niech będzie dwieście – westchnął lekarz. –

Bindużnicy wspominają coś o łajbie, która nazywa się „Andromeda”. A wróbelki ćwierkają, że jeszcze pięć lat temu dzielni mężczyźni ruszali na jej pokładzie, opływając Nordkapp do Norwegii, by w każdym kursie dostarczyć spragnionym potomkom wikingów po kilkaset skrzynek smacznej i niedrogiej rosyjskiej gorzałki… Ponoć gdy cię wypuścili z tiurmy, przepłynąłeś „Andromedą” przez miasto, a potem znikła jak sen jaki złoty.

– Trza by im powyrywać te plugawe jęzory, a w gęby nasypać soli i zeszyć wargi dratwą… – burknął Jefim. – Głupie gadki mogą do niewłaściwych uszu dotrzeć!

– Wasze urocze portowe tradycje ani kopiejkowe interesy nigdy mnie jakoś nie interesowały. Ale co usłyszałem, to moje. Co zatem z tą „Andromedą”?

– Spotkajmy się jutro w południe na rogatce – zaproponował Jefim. –

Pojedziemy na wycieczkę za miasto. Przydałaby się także dorożka. Parę godzin nas nie będzie. Zobaczy pan „Andromedę”.

– Jutro o dwunastej. – Skórzewski wstał. – Wezmę ze sobą twojego nowego załoganta.

– Kogo!? – Stary popatrzył zdumiony.

– Mój krewniak. – Skrzywił się. – Przyda nam się wykwalifikowany nawigator.

– Ja też umiem nawigować! Byłem na Grenlandii i Spitsbergenie… Chyba że…

– Zmrużył oczy. – Krzepiasty?

– Jak każdy szesnastolatek po szkole wojskowej.

– Czyli bocian pięty ma większe niż on muskuły.

– Spokojnie można go z łopatą postawić, niech rzuca węgiel do pieca. –

Domyślił się, o co chodzi staremu.

– No to proszę go zabrać… Zanim kogoś wezmę na pływankę, muszę go trochę, że się tak wyrażę, obwąchać…

Dorożka trzęsła na wybojach. Skórzewski i jego krewniak siedzieli za woźnicą, Jefim rozparł się jak basza na tylnej kanapie.

– Arktyka – dumał na głos stary Urwanko. – Parszywa kraina, jałowa, ale i ona kryje swoje skarby… Człek przemyślny wszędzie znajdzie okazję do zarobku. Ot, na ten przykład badacz polarny Peary. Słyszeliście o nim, doktorze?

– Kojarzę, było w gazetach o jego odkryciach.

– A wiecie, skąd pieniążki miał, by badać latami okolice bieguna?

– Pojęcia nie mam.

– Sprzedał do muzeum w USA ogromny meteoryt znaleziony na Grenlandii –

powiedział Aleksander.

– Słusznie! Otóż i przykład mądrości, przebiegłości i zdrowego pomyślunku.

Popłynął jako uczestnik wyprawy na Grenlandię. Na cyplu Cape York popasali dni kilka we wsi Eskimosów. Co wypatrzył Peary? Ano to, że dzikusy mają dużo wyrobów z metalu. Rzecz to wiadoma – to, co dla nas zbędne, jak puszki po sardynkach, dla ludów dzikich jest cennym źródłem surowca na różne dobra… Ale oni mieli masywne noże z żelaza. Podpytał i okazało się, że na cyplu leży gromada wielkich, żelaznych brył. Spojrzał na nie bystrym okiem i poznał, że to meteoryty, które niegdyś spadły w tym niegościnnym zakątku. Odkupił największy z nich, kilkaset pudów ważący. Żeby załadować go na statek, musieli odcinek toru kolejowego położyć! Ale po powrocie do Nowego Jorku spylił muzeum za kwotę tak znaczną, że kilka kolejnych wypraw sam już sobie opłacił, a i ludzi wynająć, i statki mógł.

– Hmm… – mruknął doktor.

– Tedy jak już tam będziemy, trzeba dobrze pod nogi patrzeć, może jaki okruch złota się tam znajdzie.

– Skąd by się tam wziął kruszec? – Skórzewski poczuł przypływ irytacji.

– A dlaczegóż by nie? W wielu miejscach świata wszak występuje, a tam jeszcze noga człowieka nie postała i nie wiemy, co tam znaleźć można. Wszak nikt się nie spodziewał węgla na Spitsbergenie! Uczeni powiadają, że powstaje on z drewna lasów, które przed potopem porastały ziemię. Tak i być może, wszak znajduje się czasem w bryle odciski kory i liści. Skąd jednak lasy tak daleko na północy? A jednak węgiel ludzie tam dobywają. Tedy może i złoto znajdziemy.

– A jeśli nie? – bąknął chłopak.

– Skórki lisów polarnych też rzecz cenna.

Dorożka wjechała w zagajnik.

– Gdzieś ty mnie przywiózł? – zdumiał się Skórzewski.

Rozległy staw miał brzegi umocnione nasmołowanymi belkami. W

zgniłozielonej wodzie stały mniejsze i większe kutry. Opodal widać było pochylnię i jakieś szopy.

– To wrakowisko – wyjaśnił stary i splunął. – Przyprowadza się tu kanałem od rzeki te statki, które zakończyły już swój żywot. Wyciągają je następnie po pochylni na brzeg i rozbierają. Drewno na opał, jak kto biedny, to weźmie.

Nasmołowane, płonąc, śmierdzi niemożebnie, ale to często dębina, więc daje dużo ciepła. Metal odbiera huta. Meble, okienka, drzwiczki i inne elementy czasem kogoś skuszą.

– Mamy sobie kupić wrak? – parsknął Skórzewski. – Nie wybieramy się chyba na dno zatoki! A może poskładamy własną łajbę z kawałków innych?

– Wrak nie… Czasem trafiają tu statki, które jeszcze nie powinny iść na szafot.

O, na przykład ten. „Andromeda”. – Jefim wskazał niewielki stateczek smętnie stojący w kolejce do unicestwienia.

Skórzewski zagryzł wargi. Spodziewał się jednostki większej i w nieco lepszym stanie. Przemytnicza łódka była wielkości kutra rybackiego. Po bokach miała dwa koła łopatkowe, nad pokładem wznosił się zardzewiały komin.

– Spojrzy pan, jaka zgrabna łajba – zachwalał stary. – Dębowy kadłub obity miedzianą blachą, kocioł parowy pozwalający rozwinąć szybkość nawet pięciu węzłów. Duża ładownia, którą można zawalić węglem aż po dach i popłynąć choćby do Kanady…

– Hmm… – mruknął Skórzewski, patrząc na pordzewiały komin i łuszczącą się farbę nadbudówek. – Jesteś pewien, że…

– Jestem. To dobry statek, znam go jak własną kieszeń. Wiele dekad wiernie mi służył. Z niejednej szmuglerskiej przygody uniósł mnie cało. Oczywiście kutry pościgowe, które kupił książę Aleksander jako bat na takich jak ja, są szybsze. –

Skrzywił się. – Może nie wygląda zbyt pięknie i ma swoje lata, ale za to wykupimy go z niewoli za absolutne grosze… Sto, może sto dwadzieścia rubli. Góra sto pięćdziesiąt. Za złom rzecz jasna wzięliby więcej, ale rozwalenie go to ciężka harówka…

– Dobra – westchnął ciężko lekarz. – Idź i dowiedz się ile, dlaczego tak drogo i ile można utargować.

Jefim poszedł pogadać z zarządcą wrakowiska.

– I co o tym sądzisz? – zagadnął doktor Aleksandra.

– Skoro pan potrafi mu zaufać, to i ja zaufam. To stary człowiek. Jeśli do tej pory nie utonął, to chyba zna się na swym fachu. Pływał na tym czymś. Może stateczek ma ukryte zalety, których nie potrafimy dostrzec?

– Raczej ukryte wady, których stary nie dostrzega, zaślepiony miłością do tej kupy desek…

– Darowanemu koniowi nie zagląda się w zęby.

– Dzieciaku, co ty bredzisz! Nikt nam tego nie darował! Za ten wrak muszę za chwilę żywą gotówką zapłacić!

– Ja to jakoś odpracuję… W gabinecie panu pomogę czy jak…

– Żeby mnie wsadzili do tiurmy? Aby się dotknąć do pacjenta, musiałbyś być co najmniej słuchaczem kursów medycznych!

– To brat odpracuje. Zresztą mam pieniądze… Trochę.

– Tak? – Skórzewski spojrzał zaskoczony.

– Zebraliśmy po rodzinach i znajomych tych studentów. Dwieście piętnaście rubli. – Zawstydzony chłopak spuścił głowę.

– Przez grzeczność nie skomentuję stanu majątkowego zaginionych…

– Jak mówi Biblia, „zdrowi nie potrzebują lekarza”. Ci, którzy wyruszyli, groszem nie śmierdzą. Studia to dla nich droga, by wygrzebać się z nędzy. Zresztą pan, urodzony na zesłaniu, to rozumie.

– Rozumiem – mruknął Skórzewski. – Oj, dobrze rozumiem…

Urwanko nadszedł w towarzystwie jednego z robotników. Majster kroczył z długą dechą opartą na ramieniu.

– Rubel za obejrzenie – warknął.

– Trochę drogo – odburknął Skórzewski.

Typ uniósł głowę. Na jednym oku miał bielmo.

– To pan, doktorze? – Rozdziawił bezzębną paszczę. – Pan oczywiście ogląda za darmo.

Policzek przecinała mu blizna. Doktor rozpoznał swój szew… Przeszli po trzeszczącej desce na pokład.

– Trochę usyfiony. – Urwanko wyraźnie się sumitował. – Ale to się pozamiata… Zmyje…

Doktor pociągnął palcem po drewnianej nadbudówce. Łuszcząca się farba odsłoniła szare drewno.

– Odmaluje…

– Hmmm…

– Zajrzę do maszynowni, czy nie zalęgły się tam jakieś krasnoludki. – Stary przemytnik wyciągnął z kieszeni poczerniały klucz.

– By się może i zalęgły – powiedział bindużnik, krzywiąc w uśmiechu wargi –

aleście, dziadku, powiedzieli, że łajbę kiedyś wykupicie, tośmy pomyśleli: pośpiechu nie ma. Poczekamy rok czy dwa, aż stary łajbę z niewoli wydobędzie albo zemrze, bo statek wszak to jak ukochany zwierzak, a zarzynać pieska na oczach właściciela niezręcznie trochę…

Jefim znikł pod pokładem.

– Skąd macie tę jednostkę? – zapytał lekarz.

– A normalnie, policja rzeczna przyholowała na likwidację. Mamy trochę swobody, jak komu co potrzebne, to sprzedać można. Nie czepiają się.

Stary wyłonił się spod pokładu. Minę miał zadowoloną.

– Wszystko trochę się zastało. Muszę przepłukać wrzątkiem, żeby smary puściły, dam nowe oliwienie, wyczyści się tłoki i cylindry, bo trochę rdza weszła, ale kocioł w porządku. Trzy, cztery dni roboty, no, góra tydzień i będziemy gotowi

do drogi.

– Tydzień? – zafrasował się Aleksander.

– Kadłub przecieka? – Lekarz spojrzał na zamoczone do kolan spodnie przemytnika.

– Prawie wcale. Zresztą nową pompę i tak trzeba dokupić. I jak, podoba się panu mój okręcik?

– Nie – odpowiedział Skórzewski zupełnie szczerze.

– Chodźmy do kantorku, uregulujemy płatności… – Jefim albo nie dosłyszał, albo zignorował obiekcje.

Lekarz spojrzał na starego przemytnika. Urwanko wyprostował zgarbione plecy. W jego oczach znowu błyszczał ogień. Samo postawienie stopy na deskach pokładu odjęło wyliniałemu wilkowi morskiemu dwadzieścia lat.

– Diabli nadali… – mruknął. – Chodźmy, zapłacę… Z jednej strony to niezły pieniądz, z drugiej skoro faktycznie kupiliśmy tę krypę taniej niż na złomie daliby za maszyny i blachę pokrywającą burty…

– Ty, Sandro, zaczynasz dziś naukę na marynarza. – Przemytnik poklepał

Aleksandra po ramieniu. – Sam nie dam sobie ze wszystkim rady, pomożesz mi wypucować stateczek jak na defiladę. Jakiś łach roboczy zaraz ci wyfasujemy…

– Jestem do usług.

Piątego dnia Skórzewski przyjechał na wrakowisko. Urwanko i Aleksander pracowali ciężko przez te kilka dni. Wyszorowali pokład i napuścili dechy olejem.

Pomalowali nadbudówki na żółto, a zardzewiały komin pokryli czarnym lakierem.

Ba, nawet porysowane szybki wypucowali. Mosiężne obramowania bulajów zabłysły złotą barwą. Nad kominem unosił się lekki dymek.

Z bliska widać było jednak, że statek jest po prostu starym wrakiem, a wszelkie zabiegi upiększające wydały się doktorowi równie zasadne, jak przypudrowanie nieboszczyka leżącego już w trumnie. Aleksander wyszedł na pokład z potężnym kluczem francuskim w dłoni.

– Jak przygotowania? – zagadnął lekarz.

– Maszyneria sprawna. Wszystko w zasadzie gotowe do drogi. Tak przynajmniej twierdzi nasz kapitan…

– Kapitan… – Doktor z trudem zachował kamienny wyraz twarzy.

Zaskrzypiały drzwi i z wnętrza wyłonił się stary. Urwanko wbił się w wiekowy spłowiały mundur carskiej floty wojennej. Sądząc po opuszczonych skrzydłach orzełków wytłoczonych na guzikach, łach pamiętał czasy cara Mikołaja I. Siwe włosy przemytnik przykrył zszarzałą i zetlałą czapką kapitańską z emblematem angielskiego Yacht Clubu. Guziki munduru, klamrę pasa i emblemat na czapce wypolerował chyba pastą do zębów.

– Nareszcie pan jest, doktorze, od dwu godzin szykujemy się do próbnego rejsu. Maszyna stoi pod parą. Już myślałem, że przyjdzie zaczynać bez dowódcy wyprawy…

– Jaki tam ze mnie dowódca… – mruknął Skórzewski, wchodząc na pokład.

– Kto płaci i wyznacza zadania, ten dowodzi. Rzucić cumę – rozkazał gromkim głosem.

Stojący na brzegu bindużnik, słysząc rozkaz, splunął przeżutym tytoniem i odczepił linę od pachołka.

– Cała naprzód!

Aleksander zniknął w sterówce. Komin wypluł kłąb sadzy, a przez pokład przebiegło drżenie.

„Gdyby to był człowiek, powiedziałbym, że stan jest agonalny…” – pomyślał

lekarz.

Coś zahuczało, załomotało wściekle, zaterkotało. Koła ruszyły zupełnie nieoczekiwanie, z każdym obrotem nabierając prędkości. Łopatki zaklekotały o powierzchnię stawu. Te wynurzające się z wody ciągnęły za sobą warkocze glonów.

– Powiadają, że bocznokołowce to przeżytek – prychnął stary. – A patrz pan, jak wodę zamiatamy!

Istotnie, mały okręcik całkiem szparko pruł po basenie portowym.

– I po co komu śruby i inne duractwa?

– Chyba mamy lekki przechył? – zauważył Skórzewski.

– Furda, to się wybalastuje.

Zwolnili i zatoczywszy łuczek, dobili do miejsca, z którego ruszyli. Burta zaszorowała o worki osłaniające deskowanie.

– Oba tłoki puszczają na potęgę – zaraportował Aleksander, wyłaniając się ze sterówki. – Ciśnienie w kotle też coś nie do końca prawidłowe, musi gdzieś przepuszczać.

– Drobiazgi – machnął dłonią Urwanko. – Tłoki się zaraz zaopatrzy w nowe pierścienie z mosiądzu i da mocniejsze oliwienie, to je uszczelni. Kocioł zaraz sprawdzę, pewnie gdzieś blacha pękła, nałożymy łatę i przynitujemy. Jak ze szczurami? Widziałeś?

– Widzieć nie widziałem, ale wyłożony w ładowni ser znikł – zaraportował

chłopak.

– No i widzi pan, doktorze. Ze statku, który miałby zatonąć, szczury uciekają.

Póki mamy te wredne gryzonie na pokładzie, możemy śmiało płynąć choćby do Ameryki.

– Póki szczurów, póty nadziei… – mruknął po polsku Skórzewski. – Jak rozplanowanie trasy?

– Kanałami przeprawimy się przez jeziora do Morza Białego. Węgiel dokupimy

w Murmańsku. Potem musimy przepłynąć około tysiąca trzystu kilometrów i wrócić… – wyjaśnił stary.

– Węgiel na ponad dwa tysiące kilometrów żeglugi? – zanotował na kartce lekarz.

– Trzeba liczyć z zapasem na trzy tysiące – powiedział poważnie Urwanko. –

Lepiej mieć trochę więcej. „Andromeda” sporo pali…

– A jak z szybkością?

– Maszyny już trochę stare, ale pięć węzłów od biedy wyciągnie… Tydzień żeglugi z Murmańska i powinniśmy spostrzec zachodni skraj archipelagu. Chyba że trafimy na silny wiatr przeciwny… No i smaru trzeba dużo. Wodę warto by zabrać słodką… A na wyspach uzupełnić. Bieda w tym, że zbiornik specjalnie duży nie jest…

– Woda do picia? – zanotował lekarz.

– Nie. Do maszyn. Jak damy do kotła morską, to sól rury zarastać będzie.

Podgrzana żrąca trochę się robi… Na Bałtyku to aż tak nie przeszkadza, ale na prawdziwym morzu może się pojawić kłopot. Co jakiś czas trzeba by czyścić.

– Kiedy wyruszamy? – Doktor przeszedł do konkretów.

– Jutro skoro świt! Aleksander wspomniał, że bardzo wam się spieszy…

Przytłumiony huk dobiegł jakby z oddali. Doktor Skórzewski zaklął cicho pod nosem. Nie mógł zasnąć. W swojej kajucie pod pokładem czuł wyraźnie zarówno wibracje maszyn parowych, jak i wstrząsy wywołane taranowaniem kry. W

dodatku było mu duszno. Wygrzebał się spod koca. W słabym blasku pięciowatowej żarówki szukał butów. Wreszcie wyszedł na korytarz. Przez chwilę szarpał się, by zatrzasnąć drzwi.

Statek miał swoje najlepsze lata dawno za sobą. Dębowe dechy korytarza poczerniały od wilgoci. Mosiężne elementy mimo wypolerowania pokrywała kaszka wżerów. Lekarz ruszył w kierunku schodków prowadzących do luku.

Kołysało mocno, ale niezrażony brnął naprzód w niemal całkowitych ciemnościach. Gdy mijał ładownię, czuł wyraźnie zastarzałą ostrą woń ryby i owczych bobków. „Andromeda” przez ostatnie pół wieku przewoziła rozmaite ładunki.

Wreszcie wydostał się na pokład. Lodowaty wiatr uderzył go w twarz. Morze było wzburzone. Tu i ówdzie na falach tańczyły bryły kry. Ale statek pruł pewnie naprzód, wyrzucając z dwu zardzewiałych kominów dym i kłęby iskier. Trach –

stalowy dziób rozłupał kolejną połać grubego lodu. Lekarz obejrzał się. Za szybami mostku widział czerwony punkcik. Kapitan Urwanko, stojąc za sterami, palił fajkę.

„Ekspedycja ratunkowa” – pomyślał Skórzewski sarkastycznie. „Trzech ludzi na starej krypie, postrzelony lekarz fantasta w towarzystwie szesnastoletniego nawigatora pod dowództwem przemytnika emeryta, płynący prosto na koniec świata… To paranoja” – dumał, wpatrując się w ciemności jesiennej nocy. „Na miejsce domniemanej katastrofy dotrzemy w najlepszym razie dwa miesiące po nadaniu sygnału. Będzie połowa października. Archipelag jest ogromny, bezludny i słabo zbadany. To dziesiątki wysp rozrzuconych na przestrzeni kilkudziesięciu tysięcy kilometrów kwadratowych. Dwa tygodnie możemy poświęcić na pływanie między wyspami, wypatrując uszkodzonej jednostki lub rozbitków. Potem będzie trzeba zawrócić”.

Cofnął się do ciepłego, pachnącego rybami i stęchlizną wnętrza. Nie miał

ochoty spać. Dochodziła szósta rano. Rozłożył w mesie książki i zabrał się do pracy.

Minęło kilka godzin. Zjedli na śniadanie jajecznicę. Aleksander przysiadł na zniszczonym fotelu, milczał, bał się przeszkadzać. Doktor doczytał rozdział do końca i zamknął księgę.

– Nasi chłopi mieli metodę leczenia naprawdę ciężkich ran – odezwał się, jakby odpowiadając na niezadane pytanie. – Zagniatali chleb z pajęczynami i okładali nim miejsce urazu – powiedział.

– To pomagało? – zaciekawił się chłopak.

– Tak. Parokrotnie obserwowałem to osobiście. Najpierw jako dziecko w naszym majątku, potem jako student. Sądziłem, że w grę wchodzą związki fosforu lub inne substancje obecne w pajęczej nici. Rozważałem też fermentowanie skrobi w pieczywie jako źródło niewielkich ilości alkoholu lub acetonu. Potem dowiedziałem się, że najlepszy jest chleb, który zaczął pleśnieć.

– Pleśń i rany… – skrzywił się Sandro.

– Brzmi owszem, kuriozalnie, wszak robimy wszystko, by zranione miejsce nie stykało się z brudem, a tężec i wiele innych paskudnych chorób mają źródło właśnie w nieczystościach. Gdy w latach dziewięćdziesiątych podróżowałem po Europie, trafiła mi w ręce praca Ernesta Duchesne. Pisał on trochę o antagonizmie, jaki żywią grzyby i bakterie. Obserwował, jak kolonie bakterii na szlakach giną, gdy hodowle zanieczyszczą pleśnie. Zdołał też uratować świnki morskie zarażone wcześniej tyfusem. Na poważniejsze eksperymenty nie dostał zgody.

– Sądzi pan, że to dałoby się wykorzystać w medycynie?

– Zapewne istnieje jakiś czynnik, który zabija bakcyle. Być może tylko niektóre. Duchesne, gdy z nim rozmawiałem, wspominał, że nie wszystkie szczepy pleśni to potrafią… Tu potrzeba lat badań i wielu eksperymentów. I wielkich pieniędzy, niestety. Ale jestem przekonany, że ma rację. Że za dwadzieścia, trzydzieści, może czterdzieści lat ktoś potwierdzi doniosłość jego badań i staniemy do walki z plagami gnębiącymi ludzkość jak równy z równym.

– To brzmi bardzo ciekawie. A on? Będzie to z panem badał?

– Niestety, Ernest umiera właśnie na gruźlicę. Chcę kontynuować jego prace, ale chwilowo brak funduszy…

– A przeze mnie jeszcze mniej… Musiał pan głęboko sięgnąć do kieszeni.

– I tak by nie starczyło… Te kilkaset rubli, które wyłożyłem, to niewielka kropla w morzu potrzeb…

– Dlaczego właściwie zgodził się pan mi pomóc?

– Bo jestem Polakiem. My tak robimy.

– A ja…

– A ty możesz sam wybrać, kim będziesz. Decyzje twojego dziadka, niech mu ziemia lekką będzie, nie mają już żadnego znaczenia.

Zawyła syrena.

– Nasz kapitan dostrzegł ląd! – Lekarz poderwał się z fotela. – Chodźmy na pokład.

– Ziemia Franciszka Józefa – zameldował stary przemytnik, widząc kompanów.

Morze wokół było puste, tylko tu i ówdzie unosiły się niewielkie tafle kry przygnanej przez wiatry z Północy. Ale na horyzoncie wyraźnie rysował się ciemny pasek lądu.

– Trudno nawigować po tych wodach – powiedział Urwanko, wystukując zawartość fai za burtę. – Niebezpiecznie. Lód potrafi być niezwykle groźny.

Doktor spojrzał na brzeg majaczący w dali. Szara bariera skał, wyżej blade klify. Lodowiec? Oszronione zbocza? Na sam widok poczuł dreszcze na plecach.

– Jesteśmy tu – szepnął Aleksander.

– Brat nie mówił ci, którą część archipelagu planują badać? – zapytał Jefim. –

Cokolwiek, co pozwoliłoby nam ograniczyć choć trochę teren do przebadania…

– Niestety – chłopak pokręcił głową.

Ale było widać, że wyraźnie odżył.

„Jest tu, gdzie chciał. Pokonał przeszkody. Zrealizował przedsięwzięcie szalone” – pomyślał doktor. „Tylko czy cokolwiek z tego wyniknie?”

– To beznadziejne – burknął Urwanko. – Nie da się spenetrować tego labiryntu…

Skórzewski w milczeniu patrzył na usypiska głazów i wąskie przesmyki pomiędzy wyspami. Pływali już trzeci dzień, wypatrując jakichkolwiek oznak obecności „Kniazia Igora”. Lodowce przeorały tę część archipelagu. W dodatku mapy były, delikatnie mówiąc, mało dokładne.

– Wpakujemy się w końcu na skały – krakał stary wilk morski.

– Gdyby tak sondować? – zasugerował chłopak. – Spuścić szalupę, siądę na dziobie z linką… Uczyli nas tego.

– Sonda nie zawsze pozwala namacać skałę. – Przemytnik skrzywił się demonstracyjnie. – To naprawdę parszywe miejsce.

– Uszkodzony statek lub wrak to nie szpilka – odezwał się lekarz. – Wcześniej czy później spostrzeżemy dymy ognisk rozbitków, albo usłyszą naszą syrenę i odpowiedzą swoją, albo…

– Co pan nie powiesz – prychnął kapitan. – Znam takie wybrzeża aż za dobrze.

Kilka mocnych sztormów i z nawet dużej jednostki nie zostanie niemal nic! A tu w wielu miejscach nie ma nawet brzegu, na którym moglibyśmy znaleźć kawałki drewna z burt i pokładu wyrzucone przez fale.

Chłopak zagryzł wargi.

– Ano pomyślmy. – Urwanko zmrużył oczy. – „Kniaź Igor” to spora jednostka.

Dłuższy i szerszy niż moja krypa… Tam, gdzie on wpłynął, i my się zmieścimy…

Tam, gdzie my się nie wciśniemy, oni nawet nie próbowali…

Nawigowali powoli wzdłuż brzegu. Potem weszli w kanał między wyspami.

Urwanko ponownie uruchomił syrenę. Ponure buczenie niosło się w dal i powracało echem. Po trzech sygnałach przerywali, czekając na jakąś odpowiedź.

Ta jednak nie nadchodziła.

– Gdybyśmy chociaż znali dokładniejsze współrzędne – sarkał przemytnik.

Wreszcie późnym popołudniem trzeciego dnia spostrzegli pierwszy ślad.

Wysoko na klifie jednej z wysp sterczał drewniany drąg. Na nim powiewał strzęp trójkolorowej flagi.

– Rosyjska bandera – mruknął Urwanko.

– Może to sygnał dla nas! – zapalił się chłopak. – Ktoś, kto przeżył katastrofę, powiesił…

– To… prawdopodobne. Tylko jak tam dopłynąć? – westchnął przemytnik.

Całą przestrzeń między nimi a klifem wypełniało jedno rumowisko gigantycznych bloków kamiennych i skał. Otwierające się pomiędzy nimi przesmyki okazały się zbyt wąskie dla statku, zresztą było całkowicie pewne, że morze usiane jest w tym miejscu rafami.

– Weźmy szalupę – gorączkował się chłopak.

– Zgoda. – Kapitan zaczął nabijać fajkę.

Rzucili kotwice.

– Odległość około dwu kilometrów w linii prostej. – Lekarz opuścił dalmierz. –

Ale nie wiem, czy da się to w ogóle przebyć od tej strony.

– Proszę zabrać heliograf – poradził Urwanko. – Porozumiemy się jakoś, ja tymczasem opłynę cypel. Może od tamtej strony znajdę lepszy dostęp?

Aleksander pracował wiosłami równo. W ciągu godziny zdołali dobić do usypiska u stóp klifu.

– Chyba nie ma innej drogi – powiedział doktor, markotnie zlustrowawszy urwiska. – Ciężko będzie się wspinać, a jeszcze trudniej zejść na dół…

– Mamy liny… – bąknął chłopak, trącając stopą zwój sznura leżący na dnie.

– Ale brak nam haków, czekanów i temu podobnego sprzętu. No nic, skoro jakoś tam wleźli, to i jakoś musieli zejść. Przycumuj tutaj, spróbujemy podejścia tym żlebem.

Początkowo nie było szczególnie trudno. Szybko jednak okazało się, że nie dadzą rady. Luźne kamienie obrywały się spod nóg. Odłamy, których czepiali się dłońmi, też leżały zbyt luźno. Wreszcie trafili na komin niewidoczny z dołu.

Zawrócili. Zejście było jeszcze trudniejsze… wiele razy spod nóg obrywały się małe lawiny.

Wsiedli bez słowa do łódki i pożeglowali wzdłuż brzegu. Dno co i rusz szorowało o kamienie, ale na szczęście tafla wody była zupełnie spokojna.

Nieoczekiwanie natrafili na pierwszy ślad katastrofy. Między głazami tkwił

namoknięty kapok. Ptaki poszarpały tkaninę, odsłaniając wypełnienie z korka, ale choć zniszczony, wyglądał dość „świeżo”. Nie wiedzieli, czy pochodzi z „Kniazia Igora”, ale z całą pewnością nie leżał tu od lat.

Dopiero ósmy z kolei żleb wyglądał w miarę zachęcająco. Doktor długo lustrował szczelinę. Wreszcie dał rozkaz do szturmu. Ruszyli po osypiskach.

Bazaltowe głazy miały ostre krawędzie, tylko gdzieniegdzie znaczyły je plamki mchów i porostów.

„Ponury, jałowy świat” – myślał lekarz. „Niegościnna ziemia, na której nawet rośliny nie chcą rosnąć…”

Wreszcie stanęli na rozległym plateau. Drąg stał opodal. Jefim miał rację, za cyplem wyspa opadała ku morzu znacznie łagodniej. Obaj podróżnicy podeszli do słupa. Długo patrzyli w milczeniu na dwanaście kopczyków ziemi wymieszanej z głazami i prawosławne krzyże z wymalowanymi czarną farbą nazwiskami. Dwa ostatnie groby były dziwnie zaklęśnięte. Widocznie gleba osiadła w dole…

Aleksander szedł od krzyża do krzyża, szukając brata.

– Jego ciała tu nie ma – powiedział zduszonym głosem. – Ale to jego przyjaciele. Poznaję te nazwiska. Członkowie ekspedycji „Kniazia Igora”. Co tu się

stało?

– Możliwości jest kilka – westchnął Skórzewski. – Podejrzewam, że powaliła ich jakaś nagła zaraza. Albo padli ofiarą jakiegoś zatrucia. Ilu ich wyruszyło?

– Trzech przeżyło. A w każdym razie ich zwłok tu nie ma.

– Teraz pytanie, kiedy to się stało. – Doktor patrzył na krzyże. – Na żadnym nie umieszczono daty, więc de facto nie wiemy, czy depeszę z prośbą o ratunek nadali w czasie epidemii, czy też może już potem, gdy wpadli w kolejne tarapaty…

– Pan powiedział: epidemii?

– To wydaje mi się najbardziej prawdopodobne. – Westchnął. – Zachorowali, poumierali… Druga możliwość: któryś zwariował i zaczął mordować innych.

– Trzecia zaś jest taka, że statek wpakował się na skały i studenci potonęli jak kocięta… – szepnął chłopak, patrząc w dół klifu.

Skórzewski podszedł i też spojrzał. Na dole, wbity między skały, leżał na boku na wpół zatopiony wrak slupa.

Opłynęli skałę. Stopniowo szczątki stawały się coraz liczniejsze. Kawałki smołowanych desek, liny, strzęp tkaniny mogącej niegdyś być żaglem lub plandeką do osłonięcia pokładu, zagubiona boja, połówka masztu.

– Zbliżamy się – mruknął doktor. – Sztorm zapędził te śmieci między głazy…

Przebyli wąski przesmyk między dwiema rafami i znaleźli się w zatoczce widocznej z góry.

– „Kniaź Igor” – szepnął chłopak.

Straszliwie zmasakrowany wrak ukazał się ich oczom. W wodzie i na skałach poniewierały się kawałki desek i blach poszycia. Sam slup spoczywał na boku. W

burcie widocznej nad powierzchnią ziała gigantyczna dziura.

– Nie podoba mi się to – powiedział doktor. – Bardzo mi się to nie podoba.

– Dlaczego?

– Bo to zrobili ludzie.

Wyjął rewolwer.

– Ludzie?

– Popatrz na te wyrwy w burtach i dnie. Zobacz, ile szczątków pływa wokół.

Ktoś wprowadził „Kniazia” w tę zatoczkę i wysadził w powietrze.

– Piraci? – wykrztusił chłopak.

– Nie bądź dzieckiem. Skąd by się tu wzięli piraci? Już prędzej Duńczykom albo Kanadyjczykom nie w smak, że badamy teren, który może już uznali za własny.

Podpłynęli ostrożnie do wraku. Dno znaczyły długie rysy. W wielu miejscach skały rozdarły blachę i uszkodziły wewnętrzne poszycie.

– Coraz mniej mi się to podoba – westchnął lekarz.

– Dlaczego?

– Statek jest poobijany jak jabłko toczone po bruku. Ktoś dłuższy czas sterował

nim, nie mając zbyt dużego pojęcia o żegludze. Zderzał się z głazami, szorował o dno…

– Na pokładzie byli przecież trzej marynarze – rozważał chłopak. – Może nie każdy umie nawigować, ale ze sterowaniem od biedy by sobie poradzili…

Skórzewski i Aleksander przeszli korytarzem, drepcząc po prostu po ścianie.

Drzwi do kajut zamieniły się w klapy położone na podłodze i suficie. Podnosili je kolejno i zaglądali do zalanych wodą pomieszczeń, to znów podciągali się, by obejrzeć te na górze.

Wszędzie panował totalny chaos. Eksplozja kompletnie zdemolowała rufę. Na dziobie znaleźli pokoik radiooperatora.

– Fiu, fiu – mruknął doktor. – Jak by to powiedział nasz drogi kapitan,

buszowały tu jakieś krasnoludki.

Aparat Marconiego był kompletnie zniszczony. Ktoś zadał sobie sporo trudu, by roztrzaskać wszystko w drobny mak.

– To z tego miejsca nadano prośbę o pomoc – szepnął chłopak. – Dlaczego potem wszystko porozbijano?

– Nie wiem – przyznał doktor. – Przestałem rozumieć cokolwiek. Szukaj jakichś wskazówek, gdzie mogli wyruszyć ci trzej, którzy przeżyli. Znasz swojego brata, co zrobiłby w tej sytuacji?

– Nie mam pojęcia. Po prostu nie rozumiem… Ale ci, którzy zostali przy życiu, mogli wyruszyć gdzieś dalej szalupami.

– Szalupami?

– „Kniaź Igor” miał dwie. Jeśli oczywiście nie leżą tu na dnie… To były spore łódki ze składanymi masztami i niewielkimi żaglami…

– Pora odnaleźć „Andromedę” – westchnął doktor, patrząc, jak słońce zniża się ku horyzontowi. – Nic tu po nas.

Urwanko cierpliwie wykonywał slalom wokół sąsiednich wysp. Przez dwa dni Aleksander i Paweł wypatrywali przez lornetki jakiegokolwiek śladu pobytu człowieka. Niestety – daremnie. Tymczasem pogoda psuła się szybko. Nocami pokład pokrywał się szronem. Polarne lato na ich oczach przechodziło w zimę.

– Musimy zawrócić – powiedział doktor. – Za tydzień morze zacznie zamarzać.

Już pojawiła się kra. Jeśli nie umkniemy stąd odpowiednio wcześnie, grozi nam ogromne niebezpieczeństwo.

– Rozumiem – westchnął chłopak. – Ale może jeszcze kilka dni…

– Pływamy wśród wysp, dajemy sygnały syreną. Gdyby twój brat i jego

towarzysze gdzieś tu byli, daliby znak istnienia – powiedział przemytnik. – Gdyby obozowali gdzieś w pobliżu, widać byłoby dymy, a nocą ognie. Gdyby buszowali po wyspach, ujrzelibyśmy stada ptaków wzbijające się w niebo…

– Rozumiem – chłopak westchnął ciężko.

– Myślę, że po zniszczeniu statku ruszyli na południe – odezwał się Skórzewski. – Puszczenie się szalupą do Murmańska czy na Spitsbergen, nawet jeśli dobrze wyznaczy się kurs, to szaleństwo. Natomiast sądzę, że mogli podjąć próbę przeprawienia się na archipelag Nowej Ziemi. Płynąc wzdłuż tamtych brzegów, byliby w stanie dotrzeć do lądu stałego.

– Pożeglujemy tą samą trasą – klarował Urwanko. – Po drodze będziemy mieli oczy szeroko otwarte. Może ich odnajdziemy, może dogonimy na morzu…

– To jedyne wyjście? – upewnił się chłopak.

– Jedyne rozsądne – wyjaśnił Skórzewski.

– Tu nie możemy zostać – dorzucił Jefim.

– Zatem nasza misja ratunkowa zakończyła się tylko ustaleniem miejsca spoczynku „Kniazia Igora”… – westchnął Aleksander. – Nadzieja na odnalezienie pozostałych przy życiu członków załogi jest chyba zupełnie nikła.

– Nie zwieszaj nosa na kwintę. Albo my ich znajdziemy, albo sami dotrą w bezpieczne miejsce – uspokoił go lekarz. – Nansen z towarzyszem przebyli znacznie dłuższą trasę kajakami. Twój brat ma do dyspozycji porządną szalupę.

– Jutro podnosimy kotwicę. – Jefim wstał od stołu. – Kierunek Nowa Ziemia!

Skaliste wyspy drzemały smagane wiatrem, przyprószone świeżym śniegiem.

Kra zgęstniała, ale jeszcze nie stanowiła dużego problemu. Żeglowali wzdłuż archipelagu. Jefim co jakiś czas ryczał syreną. Doktor i Aleksander na zmianę lustrowali brzeg, nigdzie jednak nie było widać żadnego śladu pobytu członków ekspedycji. Najwidoczniej ocaleli rozbitkowie, nie zatrzymując się, pożeglowali ku lądowi stałemu.

„Zachciało mi się na stare lata wypraw polarnych” – myślał Polak. „Szukanie człowieka na tych pustkowiach to jak poszukiwania igły w stogu siana… Ale jeśli ci studenci tu są, trzeba ich odnaleźć…”

Z północy dmuchnęło znowu. Tym razem wiatr był przejmująco zimny. Doktor zgrabiałymi palcami sięgnął po zapałki. Pyknął kilka razy z fajeczki. Gdy osłonił

główkę, ciepły dym na chwilę owiał palce.

Zmęczonym ruchem uniósł lornetkę do oczu. Kolejny raz powoli przeczesywał

wzrokiem wybrzeże. Nagle zamarł. Dostrzegł szarobrązową plamę wyraźnie odcinającą się od bladozielonkawych porostów.

– Sandro! – zawołał.

Młody Rosjanin wyskoczył spod pokładu jak diablik z pudełka.

– Myślę, że to resztki namiotu – powiedział Skórzewski. – Widzisz tę wysoką skałę? Tę podobną do siedzącego psa? Jakieś trzydzieści metrów na lewo od niej…

Młody nawigator długo przyglądał się wskazanemu miejscu.

– Może namiot, może strzęp żagla. Tak czy inaczej, to jakaś brezentowa szmata. Jest chyba zbyt daleko od wody, by przyniósł ją sztorm… Już biegnę do kapitana.

Urwanko posłusznie zakręcił kołem sterowym. Zawracali ku lądowi. Stary przemytnik przerzucił maszyny na jałowy bieg. Koła znieruchomiały. Chłopak stanął na dziobie z sondą w ręce. Podchodzili w stronę brzegu samą siłą rozpędu.

– Głębokość piętnaście. Głębokość dwanaście. Rzucamy kotwicę –

zadecydował.

Stary przemytnik pociągnął wajchę. Dwie kotwice plusnęły w wodę. Nie minęły trzy minuty i stateczek znieruchomiał, kołysząc się jedynie na lekkiej fali.

Urwanko włączył syrenę. Niskie buczenie wprawiło powietrze w drżenie. Echo długo odbijało się od skał. Jednak żaden rozbitek nie pojawił się na klifie.

Skórzewski z krewniakiem zabrali się do spuszczania szalupy.

Do brzegu można było dobić tylko w jednym miejscu. Wśród potężnych szarych skał znajdowała się nieźle osłonięta przed wiatrem zatoczka. Lekarz i chłopak, ciężko pracując wiosłami, podprowadzili łódkę ku łasze. W dwu momentach dno zaszorowało o głazy, ale dotarli bezpiecznie.

– A niech mnie – mruknął Skórzewski.

Opodal upatrzonej na miejsce lądowania łachy nad powierzchnię wody wystawał dziób i kawałek burty łódki. Gdy podpłynęli bliżej, ujrzeli napisy cyrylicą nadal znaczące lakierowane drewno.

– To jedna z szalup „Kniazia Igora” – powiedział Sandro. – Zatonęła tu…

– Widocznie wpakowała się na jakieś kamienie. Albo morze rzuciło ją tu podczas sztormu.

Skórzewski wydobył spod ławki sztucer i wystrzelił dwukrotnie, by ewentualni rozbitkowie wiedzieli, że nadeszła pomoc. Jefim ponownie zawył syreną

„Andromedy”. Nikt się nie pojawił.

– To może oznaczać, że oni nie żyją – szepnął chłopak.

– Wyspa jest duża, może już biegną ku nam. Ile szalup miał slup?

– Dwie.

– Może rozbiła się jedna, a oni odpłynęli drugą? – spróbował go pocieszyć lekarz. – Zbadajmy znalezisko i pomyślimy, co dalej.

Skała w kształcie psa nie leżała szczególnie daleko, ale podejście było strome.

Wreszcie stanęli na łące porośniętej krzewinkami, porostami i gdzieniegdzie lichą jesienną trawą.

Tu, z góry, widać było szmat morza i kuter kołyszący się na fali. Skórzewski ponownie wygarnął ze sztucera. Jefim usłyszał i do wtóru solidarnie ryknął syreną.

– Ahoj na wyspie! – krzyknął Paweł.

Odpowiedziało im milczenie. Nikt się nie pojawił. Ruszyli dziarsko w stronę płachty wypatrzonej z pokładu.

Brezentowy tropik namiotu zaplatał się linkami wśród krzaków oraz głazów i tylko dzięki temu wiatr nie zdmuchnął go z wysepki w siną dal. Aleksander uniósł

sponiewieraną szmatę i zajrzał pod spód. Zobaczył jedynie mech. Skórzewski badał

przez lornetkę okolicę. Młodzieniec zwinął tkaninę i przerzucił sobie przez ramię.

– Tam – Paweł wskazał kierunek. – Widzę chyba ślady niewielkiego obozowiska…

Ruszyli przez rumowiska głazów. Wiatr przenikał na wskroś. Trawy już pożółkły, a w powietrzu unosił się zapach zaparzonego siana. Tu nie było gładkiego przejścia z lata poprzez jesień ku zimie. Nagłe nocne przymrozki gasiły kwiaty jeszcze w pełni rozkwitu. Zwarzone nocnymi przymrozkami trawy kisły.

– Pięknie tu, ale to bardzo surowy zakątek świata, nigdy nie osiądą tu ludzie… –

westchnął Sandro.

– Patrz…

Na płaskowyżu, u stóp niewielkiego uskoku, stały przechylone żerdki namiotu.

Kawałek dalej leżała patelnia i poszarpany plecak.

– To dziwne, rozłożył się na obóz w miejscu niewidocznym z morza – mruknął

lekarz. – Logika nakazywałaby raczej… O, jasny szlag – wykrztusił.

Kilka kroków dalej, pod samą ścianą skalną, leżały zwęglone zwłoki. Podeszli i stanęli w milczeniu, porażeni widokiem. W głaz głęboko wbito stalowy sztyft zakończony kółkiem. Dziurę, w której tkwił trzpień, zalano roztopionym ołowiem.

Od kółka ciągnął się metrowej długości kawałek hartowanego łańcucha. Jego koniec niczym obroża otaczał szyję szkieletu. Nawet stąd widać było niewielką kłódkę spinającą ogniwa. Nieboszczyk rozpaczliwym gestem wyciągał ręce przed siebie, zupełnie jakby chciał czegoś dosięgnąć…

Klucz pokryty pierwszymi plamkami rdzy leżał w błocie niespełna dwa metry dalej.

– Morderstwo… Popełnione gdzieś na końcu świata przez jakiegoś kompletnego zwyrodnialca – rozmyślał głośno doktor. – Ktoś przykuł tego nieszczęśnika do skały, a potem oblał naftą i spalił żywcem… Ale…

Usiadł zmęczony na kamieniu. Chłopak teraz dopiero się rozpłakał. Łkał

bezgłośnie, grube łzy kapały mu między palcami.

– To on – szepnął. – To był mój brat, Fadej…

– Jesteś pewien? – lekarz zapytał pro forma.

– Poznaję ten pas. I zegarek… Po ojcu…

Faktycznie obok zwłok leżał zegarek. Piękny wojskowy Bure, na kopercie wygrawerowane miał dwa skrzyżowane karabiny i napis „za otlicznuju strielbu”.

Doktor pochylił się nad ciałem. Zmarły leżał twarzą do ziemi. Wierzchnia warstwa ubrania i skóry spłonęły najwyraźniej na popiół. Opalone kości sterczały groteskowo. Głębsze warstwy ciała spiekły się na węgiel.

„Bardzo wysoka temperatura, która podziałała na całą powierzchnię” – dumał.

„Nafta? Cuchnie nią wokoło. Ciało wygląda, jakby ogień uderzył z góry. Może piorun? Nie, to chyba bzdura… Piorun zostawia oparzenia i zwęglenia, które biegną ścieżką. Zorze polarne mają prawdopodobnie także charakter elektryczny, jednak powstają na ogromnych wysokościach, nie są groźne dla człowieka… No i co najważniejsze, siły przyrody nie przykuwają ludzi łańcuchami do skał. Zatem morderstwo!”

Rozejrzał się i wypatrzył blaszankę po nafcie leżącą kilka metrów dalej. Odpiął

od pasa manierkę, bez słowa podał krewniakowi. Ten wypił kilka haustów koniaku.

Powoli wziął się w garść.

– Tu jest zbyt mało ziemi, by pogrzebać ciało – powiedział rzeczowo lekarz. –

Nie możemy go zabrać do Petersburga. Przywalimy je kamieniami.

– Co? Ach, tak…

Nie mieli trumny, za całun posłużył tropik namiotu, którym nakryli szczątki.

Pracowali szybko. Najpierw na polecenie doktora ułożyli wokół murek z solidnych granitowych odłupków, potem pokryli zwłoki pryzmą mniejszych otoczaków. Na koniec wspólnymi siłami wtoczyli na wierzch kilka dużych głazów.

– Niedźwiedzie polarne – wyjaśnił lekarz. – Mogłyby próbować dobrać się do zwłok…

Wreszcie młotkiem geologicznym wykuli prawosławny krzyż na skale ponad grobem. Pomodlili się półgłosem. Nie mieli wody święconej, bo i skąd… Chłopak wypił jeszcze trochę alkoholu.

– Już mi lepiej – wybąkał.

– Jesteś w szoku… Minie kilka dni, nim tak naprawdę dotrze do ciebie to wszystko…

– Przywykłem do myśli, że oni mogli zginąć. W głowie nieraz już ich wszystkich pogrzebałem.

– Rozumiem.

– I tak zostałem sam na świecie – westchnął.

– Tu mnie chyba obrażasz. – Doktor dał mu sójkę w bok. – Tylko męskich potomków naszego rodu jest obecnie dziesięciu.

– Ale mój dziadek…

– W każdej rodzinie może się trafić czarna owca. Pokazałeś, że dobra krew w tobie płynie, może jeszcze niejedna okazja się trafi, byś przed rodziną udowodnił, że jesteś godny nazwiska i herbu. Wyuczysz się polskiego i będziesz nasz.

– Herbu nie – bąknął. – Moja babka była baletnicą z Odessy.

– Nędza niejedną dobrze urodzoną pannę zawiodła na deski sceny.

– Ale ona była z domu Hnat!

– Pseudonim artystyczny i tyle, nie łam sobie tym teraz głowy.

Żartobliwa sprzeczka odniosła skutek. Rozładowała trochę ponurą atmosferę.

Sandro pociągnął jeszcze kilka łyków. Potem rozejrzał się po resztkach obozowiska. W miejscu, gdzie stał namiot zdmuchnięty przez wichry, poniewierał

się namoknięty śpiwór. Obok, pod przewróconą latarką, leżało kilka kartek pokrytych wyblakłymi i rozmytymi przez deszcze śladami kopiowego ołówka.

Młodzieniec zajrzał jeszcze pod poduszkę i znalazł rdzewiejący już rewolwer.

Zgarnął wszystko do skórzanej torby i ruszyli na brzeg.

Kilkanaście minut później pili już gorącą herbatę, którą zaserwował Urwanko.

Stary przemytnik wysłuchał relacji doktora.

– Ech, chłopcze – powiedział. – I pecha masz strasznego w życiu, i szczęście przy tym. Cud prawdziwy, żeś takiego krewnego odnalazł jak nasz doktor. To dusza człowiek o sercu ze złota, a nerwach ze stali. Z takich jak on gwoździe można kuć. On ci zginąć nie da. Od kiedy u nas praktykę otworzył, już tuzinowi portowych łazęgów, co by się na bindużników wykierowali, pracę wyszukał i naukę opłacił…

– Pokaż, coś tam znalazł. – Lekarz zachęcił chłopaka.

Ten wyjął z torby plik pożółkłych papierów. Były ubłocone, zawilgłe…

Zszywki puściły, pozostały po nich tylko rdzawe ślady.

– To chyba dziennik albo notatki brata. Poznaję ten charakter pisma. Ta karta była na samym spodzie. Może to koniec notatek? – Rozprostował papier. –

Nabrzmienia na szyi nie znikają. Zmierzyłem sobie gorączkę. Termometr ledwo pokazał kilka kresek. Nie mam już żadnych wątpliwości. A zatem nie mogę podróżować dalej na południe, ku ludziom. Moja droga tu się kończy. Proces zachodzi stopniowo. Jeszcze jestem w stanie myśleć jak człowiek.

Samounicestwienie wydaje mi się rozsądnym wyjściem. Muszę jednak przygotować je tak, by nie było odwrotu. Bym nie mógł się cofnąć, jeśli moje myśli ulegną zmąceniu – odczytał.

– Na tym zapiski się urywają? – zapytał doktor.

– Tak. Zostało pustej pół strony, podczas gdy poprzednie są całe zapisane.

– Nie rozumiem – podrapał się po głowie Urwanko. – Znaczy planował się zabić czy ki czort?

– Nabrzmienia na szyi, czyli powiększone węzły limfatyczne – wyjaśnił lekarz.

– Mamy tu za szczęką gruczoły, przez które cyrkuluje limfa, łącząc się z krwią. –

Widząc minę starego, wyłożył rzecz łopatologicznie. – W niektórych chorobach są one nabrzmiałe, bo gromadzi się w nich ropa. A czasem inne bakcyle prowadzą do obrzęku, który cofa się albo i nie…

– A zatem?

– Teoretycznie to mogła być dżuma – rozważał Skórzewski. – Na statku zawsze są szczury. Wystarczy, że jeden był zarażony. Szczurze pchły przeniosły chorobę na załogę.

– Zarazimy się? – Staremu dziwnie zaczęły drżeć ręce.

– Raczej nie – uspokoił go Polak. – Te bakcyle nie lubią zimna. Nic z tego nie rozumiem – westchnął wreszcie.

– Mój brat był bohaterem – powiedział chłopak. – Najpierw wybuchła zaraza na okręcie. Pogrzebał wszystkich towarzyszy. Następnie dowlókł się tutaj ostatkiem sił. Liczył, że uniknął zakażenia, ale gdy zrozumiał, że mimo wszystko uległ chorobie, postanowił zabić się tu, by nie zawlec zarazy do kraju!

Skórzewski milczał. To wyjaśnienie jakoś nie bardzo trafiało mu do przekonania. Dżuma… Albo by go zabiła, albo by wyzdrowiał. W obu przypadkach zabijanie się było bez sensu… Coś innego?

– To nie mogło być samobójstwo – powiedział. – On został zamordowany. Być

może wcześniej zmuszono go nawet, by to napisał.

– Dlaczego tak sądzicie, doktorze? – zdziwił się Urwanko.

– Ogień… Ciało nie pali się samo z siebie. Został oblany naftą.

– Gdyby chciał się po prostu zabić, użyłby rewolweru? – domyślił się chłopak.

– Kto mógł to zrobić? I po co?

– Ludzi tu nie ma. Zapewne uczynił to ktoś z członków załogi „Kniazia Igora”.

Znaleźliśmy niewykorzystane groby.

– Czyli nasza ekspedycja z ratunkowej zamienia się w karną – zachmurzył się stary.

– Tak. Musimy dopaść tych dwu pozostałych, skuć gęby, związać i odstawić do Murmańska – powiedział twardo Paweł. – Tam zajmą się nimi prokuratorzy.

– Ja bym raczej przesłuchał ich po naszemu. Bierze się brzózkę, rozszczepia pień, w szczelinie umieszcza jajka… I podejrzany śpiewa jak kanarek. A potem, gdy prawda zostanie już ustalona, można… – Stary zrobił dłońmi szybki ruch, jakby skręcał komuś kark.

– Są szanse, byśmy ich dogonili? – przerwał Aleksander.

– Szalupa nie jest szybka, ale mają być może kilka tygodni przewagi –

westchnął doktor. – Boję się, że to nie my wymierzymy im sprawiedliwość…

O świcie statek przeciął spore pole cienkiej kry. Najwyraźniej nocą wiatr przygnał ją gdzieś z Północy. Archipelag powoli zostawał za nimi. Skórzewski i Sandro siedli nad stosem kartek. Były niemal kompletnie nieczytelne. Lekarz ujął

w dłoń lupę. Wśród plam atramentu majaczyły nieliczne ślady pojedynczych słów.

Ale był też kawałek prawie czytelny. Urwanko siedział w sterówce, ale znudzony jak mops co jakiś czas zachodził do towarzyszy.

– Szósty lipca. Dziś rano spostrzegłem wypchnięte okienko w kajucie radiotelegrafisty. Czy któryś z nich dobrał się do aparatu? A może miał jedynie taki zamiar? Jeśli nadał depeszę? Jaką i do kogo? Mam przeczucie, że znam jej treść. Podał naszą pozycję i prośbę o ratunek. Jeśli mam rację, jeśli ktokolwiek odbierze tę wiadomość, na nic wszystkie moje starania. Przybędzie tu z południa statek. Dla nich to okazja, by wyrwać się i zawlec zarazę na południe… Diabli nadali. Trzeba było zniszczyć aparat. Dlaczego o tym nie pomyślałem w porę!? –

odczytał na głos lekarz.

– Co jest dalej? – dopytywał się chłopak.

– Dalsza część zapisu tonie w morzu atramentu. Zdołałem odcyfrować tylko dwie zbitki wyrazów „pikrynian potasu” i dalej „wysadzę statek”.

– Pikrynian potasu to przecież…

– Potwornie silny materiał wybuchowy. Pewnie zabrali go, by móc w razie czego wysadzić skały. Wygląda na to, że miałeś rację z tą epidemią. Twój brat wysadził „Kniazia Igora”, by definitywnie odciąć reszcie ekspedycji możliwość powrotu do domu… – powiedział w zadumie. – Zważywszy, jak ostre są tu zimy, był to w zasadzie wyrok śmierci. Nansen z jednym towarzyszem przetrwali zimę na podobnej wysepce, ale mimo zapasów i ogromnego doświadczenia jedynie z największym trudem dotrwali do wiosny…

– Ale dlaczego to zrobił!?

– Najwidoczniej uważał, że zapadli na jakąś niebezpieczną chorobę… Ale posłuchaj, tu jest jeszcze jeden kawałek… Całe życie uważałem, że mężczyzna powinien umieć wypić piwo, którego nawarzył. Stojąc oto przed realną groźbą unicestwienia, mogę powiedzieć, że nie udało się. Moja głupota i lekkomyślność doprowadziły do katastrofy i mój brak zdecydowania nie pozwolił jej zapobiec.

Skutki zaś mogą być przerażające… – głosił kolejny fragment.

Na pozostałych kartkach dawało się odcyfrować tylko pojedyncze słowa.

– Z tego dziennika dowiedzielibyśmy się wszystkiego – burknął przemytnik. –

Ale…

Głuchy huk przerwał jego słowa. Wszyscy trzej spojrzeli po sobie zaskoczeni.

– Kocioł! – jęknął stary. – Albo…

Zerwał się od stołu i wybiegł z mesy. Ruszyli za nim. Pomieszczenie maszynowni wypełniał mleczny opar mgły.

– Tłok… Tłok strzelił. Maszyny stop! – sam wydał sobie polecenie i pobiegł do sterówki.

Jakim cudem Urwanko cokolwiek dostrzegł, pozostawało zagadką. Doktor i chłopak wycofali się, zatrzaskując drzwi. Para niebawem opadła. Można było oszacować skalę uszkodzeń. Faktycznie złamało się tłoczysko – trzpień biegnący do korbowodu.

– Gdy mój ojciec sześćdziesiąt lat temu budował i wyposażał ten statek, nie mieliśmy dużo pieniędzy – wyjaśnił stary. – Udało nam się zdobyć za bezcen rozbitą lokomotywę. Wypadła z torów na dworcu petersburskim i uderzyła w pędzie bokiem w granitowe obramowanie peronu. Rama była strzaskana, ale kocioł, stawidła, przepustnice i tłoki ocalały. Dorobiliśmy korbowody i inne zniszczone elementy. To był ciężki rok, zadłużyliśmy się u lichwiarzy po uszy. Ale już pierwsze dwa transporty spirytusu do Szwecji pozwoliły odbić się od dna… To były dobre lata… – rozmarzył się. – Wstawiliśmy takie fikuśne przekładnie, by moc maszyny parowej dać w całości na koła. Statek nie płynął, a frunął. Całe flotylle łodzi straży przybrzeżnych zostawialiśmy w tyle… Potem bydlaki dostali szybsze kutry i nasz czas minął. – Zrobił minę, jakby miał się rozpłakać.

– Czyli maszyny przez sześćdziesiąt lat nieprzerwanie pracowały… – zaczął

doktor.

– Oj tam nieprzerwanie – skrzywił się stary. – Z piętnaście lat to ja w tiurmie siedziałem. Wtedy „Andromeda” czasem w porcie stała i rdzewiała. Ale zawsze dało się łapówę i wracała do mnie. Poważnych awarii było, że nie zliczę. Raz przy niemieckim brzegu weszliśmy kołem na głazy. Tylko drzazgi poszły. My unieruchomieni, pruska flota wojenna nas szukała, a ja z kuzynami w zatoczce strugaliśmy z sosnowych dranic nowe łopatki. I oś raz strzeliła… Długo by opowiadać.

– Da się coś zrobić z tą awarią czy mamy poczekać na zimę i wzorem Nansena iść do domu po lodzie? – Skórzewski przerwał przemytnicze wspominki.

– Da się – westchnął stary. – Ale robota będzie diabelna. Trza rozkręcić cylinder. Wyciągnąć tłok. Potem zaszpuntować otwór, którym para dochodzi.

Najlepiej byłoby nagwintować i zagwoździć śrubą, bo tak ciśnienie wyrwać może…

– Popłyniemy wtedy na jednym cylindrze? – Skórzewski nie był pewien, czy dobrze zrozumiał wywód.

– Tak… Ale… Nawet jak nie będzie przecieków, moc spadnie o połowę. Jest jeszcze coś.

– Co takiego? – zapytał Skórzewski zmęczonym głosem.

– Kocioł przepuszcza, nie zauważyłem wcześniej, że korozja wlazła. Cieknie teraz na łączeniu.

– Nałożyć na wierzch łatę z blachy, pod spód skórę dla uszczelnienia i przynitować? – zasugerował lekarz.

– Blachę by się znalazło, ale cienka trochę. Gorzej z nitami. Można powyrywać co grubsze gwoździe z pokładu. Jakby je sklepać, to od biedy… Problem w tym, że brak nam odpowiedniej wiertarki lub przebijaka, by zrobić dziury w stalowych ściankach. Uszczelnimy na ile się da, zalewając po wierzchu ciekłym ołowiem, ale…

– Proszę konkretnie!

– Tracimy ciśnienie. Można to trochę nadrobić, dając mocniejsze grzanie i więcej wody. To przyspieszy pękanie kotła i zwiększy ucieczkę pary. Pójdzie więcej węgla. Do Murmańska nie dopłyniemy. Utkniemy pośrodku Morza Arktycznego. Będziemy dryfować z prądem, być może nawet kilka lat, o ile napór lodu nie zmiażdży nas od razu…

Doktor poczuł zimny pot na karku.

– To znaczy, że…

– Jak nic nowego nie zaszwankuje, powinniśmy pojutrze dociągnąć jakoś do wysp Nowej Ziemi. Tam są osady Nieńców, a może trafi się też i jakaś faktoria handlowa. Pożeglujemy od zachodniej strony archipelagu. Może uda się dotrzeć do stałego lądu. Jeśli znajdziemy naszych, to dobrze. Albo uda się naprawić kocioł i dokupić węgla, albo ruszymy brzegiem w stronę Morza Białego, albo przezimujemy…

– Aprobuję ten plan – westchnął doktor ciężko. – Naprawmy to i kurs na południe.

– Tak jest!

„Też mi ekspedycja ratunkowa” – pomyślał z goryczą lekarz. „Jeszcze trochę, a to nas trzeba będzie ratować!”

Najpierw musieli zdławić ogień w palenisku i wiele godzin czekać, aż wszystko wystygnie na tyle, by można było pracować bez ryzyka poparzenia. Robota była nieziemska, na szczęście śruby rozruszane niedawno podczas remontu dało się odkręcić.

– Czy drugi tłok jest w podobnym stanie!? – wykrztusił Skórzewski, gdy wydobyli uszkodzony element. W powierzchni metalu ziały dziury i wżery.

– To ten był tym „w dobrym stanie”… – westchnął Aleksander.

Lekarz postanowił o nic więcej nie pytać. Zaklepali pęknięcia kotła, szczeliny zalali ołowiem. Przy okazji odkryli dwie pęknięte płomienice, które musieli zaszpuntować, i to od strony paleniska. Wreszcie stary przemytnik uznał, że mechanizm jest jako tako naprawiony i mogli ruszać dalej.

W tym czasie prąd nieco ich zniósł, ale na szczęście chłopak bez problemu wyznaczył kurs. Z pozoru wszystko grało, choć kocioł ciągnął najwyżej jedną czwartą mocy, a szybkość spadła do niespełna dwu węzłów, jednak każdy głośniejszy dźwięk z maszynowni sprawiał, że wszyscy trzej aż podskakiwali.

Następnego dnia rankiem pękł korbowód. Jak na złość był to ten prowadzący do ostatniego działającego jeszcze cylindra… Na szczęście korbowód w trakcie pracy mało się rozgrzewał. Można było od razu zacząć rozkręcać mechanizm.

Jefim i Aleksander spędzili dwie godziny, szarpiąc się z pordzewiałymi śrubami, ale zdołali zdemontować urządzenie i przełożyć korbowód na drugą stronę.

Tymczasem powiększył się przeciek dna kadłuba. Na szczęście nowiutka pompa spalinowa pozwoliła szybko i sprawnie uporać się z wodą. I można było płynąć dalej.

– Technika… – dumał na głos Skórzewski, słuchając rzężenia umierających pod pokładem maszyn. – Kupa pordzewiałych blach, bebechy z rozbitej lokomotywy, parę ton węgla i zdołaliśmy tym wrakiem pokonać tysiące kilometrów wzburzonego morza…

Pompa pracowała na najwyższych obrotach.

– Woda opadła – zameldował Sandro. – Jest siedem centymetrów mniej…

Skórzewski otarł pot z czoła.

– Miejmy nadzieję, że kadłub wytrzyma jeszcze choć kilka dni i nie zepsuje się nic nowego. – Westchnął. – Byle tylko dociągnąć do kontynentu…

– Człowiek na tym oceanie miałby szanse przetrwania jak kula śnieżna wrzucona do pieca. Kilka, kilkanaście godzin może… – Aleksander najwyraźniej rozmyślał o tych samych sprawach. – A jednak tu jesteśmy. Chronią nas dzieła

naszego rozumu… Ocean to żywioł. Groźny. Nieujarzmiony. Nie opanujemy go, ale możemy stworzyć sobie w nim enklawę, w której da radę żyć.

– Miejmy nadzieję, że ta nasza enklawa nie rozsypie się przed czasem… –

Lekarz lrzeniósł pytające spojrzenie na przemytnika.

– Dobre narzędzie nieużywane psuje się… – mruknął Urwanko, nabijając fajkę.

– Statek zacumowany przy nabrzeżu umiera. „Andromeda” długo stała, czekając na swój kres. Jest otumaniona jak człowiek uwolniony w ostatniej chwili przed egzekucją. Porusza się niepewnie, bo i niedoszłemu skazańcowi od pomieszania nerwów nogi się plączą. Diabli nadali wypuszczać się poza Bałtyk, tatko zawsze powtarzał, że to pecha przynosi… No i proszę, widać rację miał, bo ledwo wyściubiłem nos i się sprawdziło.

– Chcesz powiedzieć, że… – wykrztusił doktor.

– Co mnie podkusiło nowych doświadczeń sobie na starość szukać? – Stary wilk morski wzruszył ramionami. – Ale pomyślałem, niech „Andromeda” też zobaczy choć raz coś więcej niż brzegi Suomi.

– A był pan kiedyś poza Zatoką Fińską? – wykrztusił Skórzewski.

– Tatko i dziadek budowali ten statek tak bardziej do żeglugi przybrzeżnej. Ale ze trzy czy cztery razy pływało się dalej… Jak wspomnę te rudowłose Szwedki w czarczafach i dzikie noce w ich igloo…

– Szwedki nie noszą czarczafów – bąknął Sandro.

– Miałem na myśli szarawary. Plącze się język na starość.

– Szwedki w igloo?! – Doktor złapał się za głowę.

– Wiecie, jak to jest – burknął kapitan. – Dobra gadka to majątek. W porcie im kto lepiej łże, tym większy podziw go otacza… A do Norwegii to mój kuzyn pływał. I też pechowo. „Andromeda” trafiła na wrakowisko po tym, jak go złapali.

Wioska Nieńców rozłożyła się niemal na samym brzegu morza, z dala od skalnej ściany. Doktor uniósł lornetkę do oczu. Przypomniał sobie obrazek w jakiejś książce dla dzieci. Namioty, psy zaprzężone do sań, tubylcy ubrani w puszyste futra. Rzeczywistość rozczarowywała. Osada była naprawdę spora, ale wyglądała przygnębiająco. Widział dziesiątki nieforemnych szop. Z kawałów drewna przyniesionych przez morze zbudowano szkielety obite dechami i żerdziami, obciągnięte następnie płachtami kiepsko wyprawionych skór lub tkaniną ze starych żagli okrętowych. Psów widział tylko kilka i raczej nie były to zwierzęta pociągowe.

– Ha, wiedziałem, że do kontynentu dociągniemy – cieszył się Urwanko. –

Dobry statek. – Poklepał czule burtę i omal nie runął do wody, gdy mocniejsze uderzenie dłonią złamało spróchniałą poręcz.

Na plaży wznosił się istny wał kości fok i wielorybów. Mieszkańcy najwyraźniej w tym miejscu oprawiali upolowaną zwierzynę, a potem wyrzucali tu odpadki. Na uboczu stał budynek faktorii handlowej. Tablica ozdobiona carskim orłem wisiała dumnie nad drzwiami. Paweł spojrzał na mapę.

– Port Niżnyj Aniczensk – odczytał po raz setny. – To ma być port!?

– Jest pomost – odezwał się chłopak. – Zacumujemy. Chyba się nie obrażą?

Powoli dobili do lichej konstrukcji z nasmołowanych belek i poczerniałych ze starości dranic. Skórzewski zeskoczył na molo. Dechy z nieprzyjemnym skrzypieniem ugięły mu się pod nogami. Ruszył w stronę lądu. Kilkudziesięciu tubylców porzuciło swoje zajęcia i zebrało się na brzegu. Podszedł do budynku i zaklął w przypływie bezsilnej złości.

– To… – usłyszał za sobą głos chłopaka.

– Letnia placówka. Ktoś przybywa tu wiosną, kupuje skóry, późnym latem zamyka interes i wraca na zachód lub południe. To znaczy nawet nie zamyka, bo i po co…

Skobel wisiał luźno. Doktor pchnął drzwi. Wnętrze było puste. Została tylko szeroka drewniana lada i kulawe krzesło. Na podłodze poniewierał się ogryzek ołówka.

– Czyli… – zaczął nawigator.

– Nie dokupimy tu narzędzi ani stalowych elementów, by naprawić

„Andromedę”. Albo wyruszymy nad Morze Białe, albo zabierzemy się na zachód statkiem, który wiosną przywiezie obsadę placówki.

– A zatem…

– Musimy odholować statek poza tor wodny i zacumować nad jakąś głębią –

odezwał się Urwanko, stając w drzwiach. – Tam wrak, leżąc na dnie, nie będzie nikomu przeszkadzał…

– Ale… – zaczął chłopak.

– Mój statek umiera – powiedział Urwanko. – Zajeździłem go na śmierć, jak czasem kozak na wojnie zajeździć musi ulubionego konia…

– Może wiosną wyciągniemy na ląd, polutujemy miedziane obicie, wymienimy deski, nasmołuje się dno. Maszyny da się jeszcze naprawić… – Aleksander próbował podtrzymać go na duchu.

Stary pokręcił głową.

– Blachę przeżarła już korozja. Dna prawie wcale tam nie ma. Węgiel, który wsypaliśmy, był za ciężki… Zmiażdżył drewno. Milimetr miedzi został… maszyny odsłużyły już swoje. Kocioł puszcza, płomienice łamią się w rękach. To po prostu koniec. A nawet gdyby łajba była do uratowania, jest jeszcze jeden problem.

– Tak?

– Nie dam już rady odpompowywać wody.

– Przecież pompa jest nowiutka! I dobrej firmy, Cegielskiego z Poznania!

Czyżby i ona się zepsuła? – zdumiał się Aleksander.

– Mój drogi Sandro. Pompa pracuje jak w zegarku – pochwalił Jefim. –

Niestety, jest spalinowa. A benzyny do niej została może jedna szklanka. Na godzinę pracy wystarczy. No może na półtorej.

– Co zatem? – zapytał doktor.

– Kozak, gdy jego koń złamie nogę, dobija go. Z tego, co sondowałem, w tym miejscu zatoka ma ponad pięćdziesiąt arszynów głębokości. Pogrzebiemy go godnie. Zbierzcie swoje rzeczy. Zdemontujmy pompę, nowa jest, szkoda ją zostawiać. Ja przygotuję ładunek…

Wyszli przed budynek. Przed wejściem przy pomoście stało piętnastu myśliwych. Drobni, żylaści mężczyźni trzymali strzelby. Pomiędzy nimi wyróżniał

się siwowłosy starzec. Ubrany był w mocno spraną wojskową koszulę, a na piersi połyskiwała mu blacha naczelnika.

– Dzień dobry – mruknął Skórzewski, patrząc na celujące doń lufy flint. –

Przybyliśmy nie w czas?

– Oleg – przedstawił się domniemamy naczelnik. – Reprezentuję tu administrację państwową i radę plemienną zarazem.

Przedstawili się po kolei. Chłopakowi głos trochę zadrżał.

– Mniemam, że z jakichś powodów nie jesteśmy tu mile widziani? – Lekarz wskazał gestem lufy.

– To się okaże. – Wódz był dziwnie powściągliwy. – Najpierw sprawdzimy, czy jesteście zdrowi…

– Jestem lekarzem, mogę zaręczyć, że wszyscy jesteśmy zdrowi jak byki… –

zaczął Paweł, ale przywódca gromady powstrzymał go uprzejmym gestem.

Z sakwy przy pasie wydobył niedużą gruzińską ikonę malowaną na srebrnej blasze.

– Ucałujcie święty wizerunek – zażądał.

Spojrzeli po sobie zaskoczeni, ale spełnili jego polecenie. Naczelnik poczekał, aż wszyscy dopełnią rytuału, po czym odebrał od chłopaka przedmiot.

– Teraz pokażcie ręce. Dłonie – doprecyzował. – No i w porządku. Witamy w naszym miasteczku.

Lufy strzelb opadły.

– Co tu się dzieje? – zdenerwował się Skórzewski.

– Mamy poważne problemy – powiedział Oleg. – Jesteście lekarzem?

– Tak, ale co…

– Czy zbadacie nam chorego?

– Tak, ale…

– Proszę ze mną. Wami – zwrócił się do przemytnika i chłopaka – zaopiekują się moi ludzie. Możecie kwaterować w chacie, gdzie mieszkał nauczyciel.

Doktor poczłapał przez błoto w ślad za naczelnikiem.

– Dwa tygodnie temu przybyła do nas łódź, a na niej czterech ludzi. Trzej podawali się za rozbitków z okrętu „Kniaź Igor”. Czwarty nic nie mówił, ale… –

wzdrygnął się na wspomnienie. – Pozwoliliśmy im zakwaterować w miasteczku.

Pierwszej nocy zaatakowali i pogryźli trzech naszych przyjaciół.

– Co proszę!?

– Z wścieklizną mieliśmy do czynienia… Ale to było coś innego. Wszyscy nasi przyjaciele umarli w ciągu tygodnia. Zostali pogrzebani. A następnie… – nie dokończył.

– Ożyli i wygrzebali się z mogił – szepnął Skórzewski.

– Znacie tę chorobę? – Wódz spojrzał bystro.

– To tylko legenda… Głupia historia, którą straszy się naiwne dziewczęta… To niemożliwe.

– Napadli Marfę. Miała na szyi krzyżyk na srebrnym łańcuszku. Jeden ucapił

go ręką i dłoń zaczęła mu się palić. Staruszka zdołała się wyrwać. Od tamtej pory ugryzły tylko jednego… Mamy się na baczności. Ale nocą przychodzą do wsi i krążą między chatami, wypatrując żeru. Jest ich siedmiu… A może to będzie niebawem ósmy. – Pchnął drzwi.

Weszli do chaty. Na łóżku leżał nieprzytomny mężczyzna. Doktor pochylił się nad chorym. Na szyi i karku przez rozchełstaną koszulę widać było jątrzące się zaropiałe rany.

– Jak ugryzienie węża – mruknął naczelnik. – Ale to musiałby być pyton albo boa, a takich u nas nie ma.

– A gdzieś ty, człowieku, słyszał o pytonach? – zdumiał się lekarz.

– Nauczyciel nam opowiadał. Bo ja pięć klas szkoły w Murmańsku ukończyłem, jeszcze za cara Mikołaja. – Oleg wypiął dumnie pierś. – Z mojej wsi tylko ja zdobyłem takie wykształcenie. I dlatego już czterdzieści lat piastuję urząd naczelnika. Reszta ma najwyżej dwie klasy, bo nauczyciel, co go tu ministerium przysłało, właśnie po dwu latach uciekł.

– Rozumiem i gratuluję – westchnął Skórzewski.

Ujął przegub nieprzytomnego i policzył puls.

– Tętno nitkowate – powiedział. – Stracił wiele krwi…

Otworzył usta nieprzytomnego i aż syknął. Śluzówki dziąseł gniły, za to zęby rozrosły się w sposób budzący grozę.

– Czy to da się wyleczyć? – zapytał naczelnik.

Skórzewski zamarł.

– Wyleczyć?

– To choroba białych ludzi. Zatem i wasze lekarstwa mogłyby pomóc. –

Tubylec wzruszył ramionami. – Swoje choroby umiemy wyleczyć ziołami. Tego, co czasem przywleką Rosjanie, nie potrafimy. Ten, kto szkód narobił, powinien umieć je naprawić.

– Podam aspirynę – bąknął Paweł. – I zobaczymy, czy dożyje rana…

Na głównym placyku spotkał Jefima i Aleksandra.

– Bardzo przyzwoitą chatę dostaliśmy – zaraportował chłopak. – Co się stało? –

Teraz dopiero spostrzegł minę lekarza.

– I tak nie uwierzysz… Ja sam nie bardzo potrafię poskładać to wszystko do kupy – szepnął Skórzewski. – Gdzie idziecie?

– Na statek – wyjaśnił przemytnik. – Naczelniku – zwrócił się do Olega. –

Moja jednostka niebawem zatonie. Jeśli są jakieś elementy, które mogłyby się wam przydać, proszę wyznaczyć ludzi, żeby pomogli je zdemontować.

Podpłynęli do „Andromedy” na trzech łodziach. Miejscowi rozeszli się po pokładzie, kapitan został wśród nich, by pokierować pracami.

Skórzewski wszedł do swojej kajuty i pospiesznie, ale metodycznie pozbierał

książki, notatki i ubrania. Zapakował walizkę, resztę upchnął w marynarskim worku. Rozejrzał się po obskurnym pokoiku.

„Nie wrócę tu nigdy” – uświadomił sobie. „Gdy zamknę za sobą drzwi, żadna ludzka istota nie przekroczy już tego progu…”

Przeniósł bagaże do szalupy. Druga łódka była już częściowo załadowana.

Nieńcy wykręcili okienka, pozdejmowali drzwi z zawiasów, niektóre meble też wzbudziły ich zainteresowanie. Podpłynęli kolejni. Z ładowni wynoszono worki z węglem. Wydobyto też pompę i węże z gutaperki do niej. Urwanko z namaszczeniem zdjął dzwon okrętowy i podał ciężar Aleksandrowi.

– To na pamiątkę. Na razie nie jest ci do niczego potrzebny. Ale uczysz się na marynarza. Kiedyś przyjdzie czas, że będziesz dowodził okrętem. Wtedy ci się przyda.

– Dziękuję! – wykrztusił chłopak, wzruszony podarunkiem.

Demontaż trwał. Stal, miedź, mosiądz… Wszystko się przyda. Oczy arktycznych tubylców lśniły podnieceniem. Nieczęsto trafiały im się takie skarby, w dodatku za darmo… Przybysze zapakowali resztę rzeczy do łódki. Skórzewski i Urwanko przeszli jeszcze po okręcie, zaglądając we wszystkie możliwe dziury.

Wreszcie stary wyjął z torby granat – popularną w carskiej armii „latarnię”.

– To wystarczy? – zdumiał się lekarz.

– Dno z trudem wytrzymuje napór wody. Wybuch w ładowni wyrwie w blasze odpowiednią dziurę – wyjaśnił przemytnik.

Uzbroił granat z wprawą i wrzucił przez luk do środka. Głuchy huk przetoczył

się po zatoce. Obaj poczuli, jak pokład pod ich stopami drgnął konwulsyjnie, i zaraz posłyszeli szum wody wdzierającej się do środka. Jefim wyjął zza pazuchy butelkę wódki, wyrwał korek i stuknął szkłem o nadbudówkę, jakby trącał inny kieliszek.

– Amen – powiedział i przyssawszy się do szyjki, wypił jedną trzecią duszkiem.

– Pora na nas… – bąknął Paweł.

Szum wody nasilał się.

– Tak, pora – westchnął stary. – Wy przodem. – Przepuścił doktora przed sobą.

Sam, jak przystało na kapitana, jako ostatni opuścił pokład tonącej jednostki.

Siedząc już w łódce, ponownie stuknął butelką – tym razem o burtę – i znowu przyssał się do szyjki. Wszyscy trzej zabrali się do wioseł. „Andromeda” tonęła powoli i majestatyczne. Przechyliła się trochę na dziób, ale do samego końca szła pod wodę równo…

– To był dobry statek – mruczał stary przemytnik. – I nie mówię tak dlatego, że jedyny, jaki kiedykolwiek miałem!

Schował niedopitą resztę alkoholu za pazuchę. I pociągając nosem, ruszył w stronę kwatery. Doktor wybrał trochę leków ze swego zapasu.

Zapadał zmrok. Skórzewski starannie zaryglował drzwi i pozamykał okiennice.

Naszykował na podorędziu rewolwer i dwie siekierki. Aleksander nabił strzelbę.

Przygotowywali się jak do odparcia oblężenia.

– Powie pan teraz, co tu się dzieje?

– Powiem, ale nie wiem, czy uwierzysz. Mnie samemu trudno…

Urwanko, choć już zdrowo pijany, też się dosiadł. Skórzewski zreferował, czego się dowiedział.

Milczeli długo.

– Jeśli to prawda – powiedział wreszcie stary – wpadliśmy jak śliwka w krowi placek…

– Co wiemy o wampirach? – zapytał Aleksander. – Koledzy czytali jakieś broszury przygodowe kupowane za kilka kopiejek, ale mnie to nigdy nie pociągało, wolałem Aleksandra Dumasa, Julesa Verne’a…

– Mnie się kołaczą po głowie jakieś opowieści. Ludowe sposoby, legendy –

rozważał lekarz. – Przeciąć gardło sierpem, położyć głowę w nogach trumny, wbić osikowy kołek w serce. Nie wiem, czy to cokolwiek pomoże…

– Osika tu nie rośnie. Sierpów też chyba nie uświadczy… – westchnął stary. –

Podobno srebro je parzy i zabija.

– Weźmy kilka srebrnych rubli i posiekajmy. – Na twarzy chłopaka odmalowała się determinacja. – Garść srebrnych odłamków powinna zrobić w ciele dziurę wielkości króliczej nory… Mam osiem kul, jeśli tylko zdążę nabijać, solidnie zadam im bobu! Za brata – dodał z nienawiścią w głosie.

– Zawsze to jakiś pomysł – pochwalił Skórzewski. – Do dzieła…

Aleksander położył na pniaku trzy monety jednorublowe i ująwszy siekierę, uderzył parę razy.

– Pradziadek byłby dumny, widząc, jak mimo rusyfikacji od małego odezwała się w tobie dobra polska krew – mruknął lekarz, obserwując jego wysiłki.

– Co proszę?

– A nic, podziwiam po prostu zapał, z jakim rąbiesz podobizny cara i godło państwowe. Pracuj, pracuj, nie przeszkadzaj sobie.

Rozmontowali ładunki, wyjęli część śrucin, a na ich miejsce wsypali po solidnej szczypcie siekanego srebra.

Stary Jefim, już wcześniej zdrowo wstawiony, teraz dokończył flaszkę i położył

się. Zgasili lampy. Aleksander spoglądał przez szparę w okiennicach na pogrążoną we śnie osadę. Wszędzie panowały cisza i bezruch. Gdzieś daleko zawył pies.

– Jak zabić wampira? Jeśli srebrne kule zawiodą, a osiki nie mamy… –

dopytywał się chłopak.

– Skąd mogę wiedzieć? W powieściach zeszytowych często wspomina się, że ogień jest dla nich śmiertelnym zagrożeniem – wzruszył ramionami doktor. –

Obawiam się, że niczego nowocześniejszego nie wymyślono.

– Pytam poważnie!

– Jeśli rozmawiamy poważnie, to powinniśmy zacząć od tego, że wampiry nie istnieją.

– Więc jak pan tłumaczy to, co się stało?

– Jestem lekarzem. Wszelkie patologiczne zmiany obserwowane u organizmów żywych mają cztery przyczyny. Uraz, zatrucie, infekcja lub degeneracja wynikająca z przyczyn wrodzonych. Uraz wykluczam. Przyczyny wrodzone także, gdyż objawy pojawiły się w krótkim odstępie czasu. Zatrucie raczej należy wykluczyć, gdyż nie ma śladu, by zażyli tę samą substancję. Załoga „Kniazia Igora” ewentualnie mogła jeść z jednego garnka, ale Nieńcy już nie.

– Czyli pozostało zakażenie?

– Nie ma chorób dających podobne objawy – wyjaśnił Skórzewski. –

Ewentualnie porfiria…

Odpowiedziało mu pytające spojrzenie chłopaka.

– Objawy są podobne. Zęby i paznokcie barwią się na czerwono, pojawia się światłowstręt, słońce boleśnie parzy naskórek, który traci naturalną odporność.

Rozkłada się tkanka łączna, na twarzy pojawiają się plamy, w ustach wrzody, a dziąsła gniją, odsłaniając szyjki i korzenie zębów. Sok z czosnku u takich osób powoduje ataki duszności. Ale w tym przypadku mamy do czynienia z czymś innym.

– Wampiryzm…

– To tylko legenda. Chyba… Diabła tam! Czosnku nie mamy.

– A jeśli wampiryzm to bardzo silna postać porfirii? Może u niektórych osobników to idzie dalej. Znacznie dalej? Jeśli to choroba krwi, jeśli picie krwi zmniejsza jej objawy, a ugryzienie powoduje zarażenie bakcylem tego świństwa…

– Tylko że porfiria jest wrodzona – powiedział Skórzewski i umilkł.

Przypomniał sobie, jak przed wielu laty odwiedzał Bergen. Stary dyrektor leprozorium, wybitny norweski lekarz Daniel Danielsen, próbował zaszczepić trąd na sobie osiemnaście razy. Osiemnaście razy bezskutecznie. Analizował przypadki.

Trąd atakował najczęściej członków jednej rodziny. Badacz uznał zatem, że jest to choroba wrodzona… Dopiero jego uczeń Armauer Gerhard Hansen podbarwił

preparaty atramentem, co pozwoliło ujrzeć bakcyle. Może zatem i w tym przypadku… Skoro to draństwo przenosi się jak wścieklizna poprzez ugryzienie… I z drugiej strony wszak wścieklizna też daje podobne objawy. Światłowstręt i agresję.

– Po prostu nie wiem. – Bezradnie rozłożył ręce.

– A tak na dobrą sprawę, musimy to wiedzieć? – zapytał chłopak. – Drogi przenoszenia są znane. Musimy wyeliminować nosicieli. Stało się bardzo niedobrze, że zarazę zawleczono z izolowanego archipelagu na kontynent, ale na szczęście ogranicza się do małej enklawy i ucierpiało niewielu ludzi. Nadal mamy szansę zdusić to w zarodku.

– Na studiach uczono mnie, by porządkować i systematyzować informacje i

obserwacje… Oraz by szukać przyczyn oraz racjonalnych wyjaśnień każdego zjawiska.

– A rzeczy niewytłumaczalne? Czy nigdy nie zdarzyło się nic…

– Aż za często – odparł doktor.

– A co do tego porządkowania… Czy pomogło w chwili zetknięcia z nienazwanym?

– Może i masz rację. Może trzeba działać, a nie myśleć? Przyszli – mruknął, patrząc przez szparę.

Siedem ciemnych postaci sunęło powoli przez uśpioną wieś…

Gdy Aleksander się obudził, dniało. Skórzewski siedział przy stole, badając przez lupę papierzyska znalezione w obozowisku Fadeja. Niektóre kartki były mokre, próbował wypłukać kleksy.

– Zima przyszła – powiedział lekarz na powitanie. – Siedem stopni mrozu i wiatr od bieguna…

– Sądzi pan, że ten dziennik kryje zagadkę tego, co się wydarzyło tam i co dzieje się tutaj?

– Jeśli dobrze zrozumiałem strzępy zdań, gdzieś daleko na Północy, na wyspach Ziemi Franciszka Józefa, natrafili na stary grobowiec. Otworzyli go i to w jakiś sposób obudziło śpiącego w nim wampira. Kim był, skąd się wziął tak daleko od Europy, tego nie wiemy. W każdym razie prawie cała ekspedycja została nocą pokąsana i w szybkim tempie zaczęła się zmieniać w krwiożercze bestie. Fadej domyślił się, co się święci. Unieruchomił okręt, by żaden nie mógł zbiec w rejony zamieszkałe. Wobec swych towarzyszy zastosował jedyną broń, którą dysponował.

Zabił psy pociągowe, do misek z psią krwią dosypał azotanu srebra i rozstawił na

pokładzie. Srebro zabiło niemal wszystkie wampiry. Ale dwa przeczuły niebezpieczeństwo. Być może jeden z nich włamał się do kabiny radiotelegrafisty i nadał komunikat… Ponadto przeżył ten najstarszy, którego obudzili w grobie…

Twój brat wysadził okręt w powietrze, a sam puścił się szalupą przez archipelag.

Chciał zapewne dotrzeć do lądu stałego, ale uszkodził łódź. Albo go dogoniły i pokąsały, albo już wcześniej został ugryziony… Tak czy inaczej, zauważył u siebie pierwsze objawy. Zapewne nie miał już trucizny albo zwątpił w jej skuteczność.

Wybrał samospalenie jako skuteczną metodę… Ale wampiry podążyły dalej.

– Być może po wysadzeniu statku zdołały wydobyć z dna drugą szalupę? –

zasugerował chłopak.

Ktoś zapukał do drzwi. Naczelnik.

– Nasz brat nad ranem uległ końcowej przemianie – powiedział. – Ma chłodną skórę, jego oczy stały się białe. Leki nie pomogły…

– Widziałem, że nocą buszowały po wiosce. Czy…

– Na szczęście nikogo nie pokąsały. Ale próbowały się wedrzeć do sześciu chat. Zastanawiam się, jak zniszczyć ciało, by zmarły nie zamienił się w to coś…

– Z dostępnych środków mamy tylko ogień. Można polać naftą i spalić. Ale mam lepszy pomysł – powiedział doktor. – I tak się zastanawiam… Czy w nocy będzie zimno?

– Co zamierzacie?

Skórzewski uśmiechnął się krzywo i zaczął referować swój pomysł.

Nad równiną zapadał zmrok. Nadal wiało od północy, temperatura spadła do dwunastu stopni poniżej zera. Wszyscy kryli się w chatach z zimna i lęku.

Pośrodku wsi przy słupie stał przywiązany nowo przebudzony wampir. Mijał czas, na niebie wzeszedł księżyc. Skórzewski sądził już, że plan spalił na panewce, gdy pomiędzy domami zamajaczyły budzące grozę postacie. Zbliżały się powoli i ostrożnie.

Najwyraźniej wampiry nie były pewne, co się dzieje, ale mimo to instynkt popychał je do uwolnienia brata krwi… Dwaj w marynarskich bluzach byli chyba członkami ekspedycji „Kniazia Igora”. Idący na przedzie musiał przespać stulecia na archipelagu Ziemi Franciszka Józefa. Za nimi skradali się czterej tubylcy.

Najstarszy wyciągnął dłoń w stronę słupa i zawahał się. Widocznie wyczuł

srebrne łańcuszki ukryte pod konopną liną. Wyprostował się i machnął rozkazująco dłonią. Za późno. Ułamek sekundy wcześniej Skórzewski wypalił z rewolweru.

Okiennica najbliższej chaty otwarła się, zawyła motopompa, Urwanko uruchomił

sikawkę. Na zaskoczone wampiry chlusnęły setki litrów wody. Stwory zamarły na chwilę, a potem chłostane strumieniami odwróciły się i chyłkiem umknęły w mrok.

Huknęła dubeltówka. Aleksander strzelał do uciekających raz za razem, aż zużył

całą spreparowaną amunicję. Ale od osady nadbiegali już łowcy uzbrojeni w harpuny. Zamigotały pochodnie. Skórzewski i chłopak, dzierżąc karbidowe latarnie, wysunęli się na czoło. Pierwszy wampir leżał niedaleko. Mokre ubranie, zamarzając, skrępowało go lepiej niż kaftan bezpieczeństwa. Srebrne siekance prawie oderwały mu nogę. Na przestrzeni może dwu wiorst odnaleziono wszystkie siedem… Nieńcy zarzucili na upiory rzemienne pętle i skrępowali. Następnie przywlekli je do osady.

Koło wioski w wiecznej zmarzlinie wykuto siedem dołów. Sięgnęły jeńcom do połowy uda. Dziury napełniano wodą, dolewając po trosze. Wreszcie więźniowie zastygli wmrożeni w grunt. Wystające tułowie nakryto pustymi beczkami i przywalono głazami.

– Trzymajmy straż do rana – przykazał twardo lekarz. – Za dnia, gdy będą o wiele słabsze, rozprawimy się z nimi!

Wstawał świt. Łowcy uzbrojeni w harpuny otoczyli kręgiem miejsce egzekucji.

Wartownicy powitali ich pojawienie się z wyraźną ulgą. Stwory najwyraźniej porwały nocą pęta i uderzeniami pięści powyłamywały klepki.

Naczelnik po kolei długim bosakiem przewracał resztki strzaskanych beczek.

Wampiry żyły. Mimo trzydziestostopniowego mrozu nie zamarzły. Ba, zdołały nawet rozgrzać swoje ubrania na tyle, by roztopiły się lodowe pancerze. Wbrew obawom doktora żaden nie zdołał wyrwać nóg z lodu. Patrzyły teraz wściekle, szczerzyły potworne kły. Przywleczono też świeżo przebudzonego, nadal przywiązanego do pala.

Szczyt góry zalśnił. Słońce wstawało… Wampiry zamarły, gapiąc się na to jak urzeczone.

– Uwolnijcie nas – zażądał ten w studenckiej czapce. – Uwolnijcie nas, a darujemy wam życie!

Skórzewski drgnął. Do tej pory sądził, że zwampirzenie odziera człowieka z rozumu, pozostawiając w nim tylko najprostsze zwierzęce instynkty.

– Odejdziemy z tej okolicy – obiecał jego kompan. – Na zawsze. My dotrzymujemy słowa.

Tylko trzeci załogant, mechanik z „Kniazia Igora”, milczał. Chyba zrozumiał, że to koniec, że nikogo nie przekona, bo niezdarnie wykonał dłońmi znak krzyża i zamknął oczy, czekając na egzekucję.

– Dobijcie nas, nim wstanie dzień – poprosił nieoczekiwanie.

Skórzewski wydobył z kabury rewolwer. Przyłożył mu niemal do czoła i zaciskając zęby, pociągnął za spust. Chrupnęły łamiące się kręgi, mózg chlapnął na śnieg. Przestrzelona głowa opadła w tył, ale po chwili nastąpił skurcz mięśni i wróciła na miejsce. Postrzelony mechanik otworzył oczy.

– To za mało, by umrzeć… – szepnął.

Trzej Nieńcy szczerzyli zęby, ale milczeli. W ich oczach płonął strach.

Najstarszy także milczał. Jego blade oczy były otwarte, ale trudno było ocenić, czy cokolwiek widzi. Nic nie mówił. Wiatr rozwiewał zgniłą koszulę.

„Jakie tajemnice może kryć ten umysł? Skąd przybył? Ile dziesięcioleci spędził

w grobie na dalekim archipelagu?” – zastanawiał się Skórzewski. „Dlaczego nie został zabity, tylko pochowany? Co planował? Nie dowiem się nigdy. Może i szkoda, ale z drugiej strony…”

Doktor spojrzał na zegarek. Blask sunął w dół po zboczu. Wreszcie rąbek czerwonej tarczy wychylił się na chwilę nad linię horyzontu. Wampiry wyraźnie osłabły. Przestały się szarpać.

Wódz podchodził ostrożnie od tyłu i wylewał na każdego pół wiadra nafty.

Podłożono ogień.

Wszystkie potwory stanęły w płomieniach. Skórzewski widział w życiu niejedno, ale podobnie bestialskiej egzekucji nie przeżył nigdy wcześniej. Wampiry wyły aż do zdarcia gardeł. Wiły się w męce. Próbowały też osłaniać płonącymi rękami twarze przed promieniami słońca. Wreszcie znieruchomiały i już tylko gorzały niczym groteskowe pochodnie.

„Ja to uczyniłem” – pomyślał lekarz ponuro. „Może był inny sposób, by je powstrzymać, ale nie znałem go…”

Łowcy także milczeli. Z ich twarzy nic nie potrafił wyczytać. Aleksander wymiotował w śnieg. Stary Urwanko przycisnął czapkę do piersi i modlił się półgłosem. Smród palonego mięsa dławił. Oczy piekły od dymu.

„Jak zaklasyfikować wampiryzm?” – rozmyślał Skórzewski, patrząc, jak okopcone szkielety rozsypują się na wietrze. „Magia czy zwykłe zakażenie bakteryjne, tyle tylko, że o niecodziennym przebiegu? Czy trzeba zabijać, czy wystarczyłyby silne leki, by objawy się cofnęły? A może to nieuleczalne?”

– Jak o tym opowiem w porcie, nikt nie uwierzy – szepnął stary przemytnik.

Doktor spojrzał na Nieńców.

„Paradoksalnie, dla tych ludzi to nic nadzwyczajnego, po prostu kolejna zaraza przywleczona z południa przez Rosjan” – dumał. „A dla nas?” Myśliwi podeszli ostrożnie. Długo kontemplowali opalone szkielety i piszczele sterczące z dziur w ziemi. Wreszcie podjęli decyzję. Roztrzaskali czaszki końcami włóczni. Na śniegu pozostały żarzące się jeszcze węgle i plamy kopcia.

– Choroba białego człowieka – szepnął Paweł. – Etiologia nieznana. Opis objawów nie kwalifikuje się do publikacji naukowych. Metod leczenia chwilowo brak. Mimo to znów wygrałem. Groźba epidemii zażegnana.

Staw

Poprzedni właściciel mieszkania zdecydowanie nie był pedantem. Pospieszna, niefachowa rewizja dokonana po jego ucieczce dodatkowo spotęgowała chaos panujący w mieszkaniu. Jurgen przez dwie godziny porządkował sypialnię.

Poświęcił jedno prześcieradło, by zapakować w tobół znalezione ubrania. Potem dopiero mógł wejść do gabinetu.

– I tutaj trzeba trochę uprzątnąć. – Westchnął, rozglądając się wokoło. –

Wygospodarować miejsce do nauki…

Podszedł do szafy bibliotecznej. Wypełniały ją dziesiątki książek. Botanika…

Zaczął przeglądać tom po tomie. Żydowskie, polskie i rosyjskie rzucał od razu na podłogę. Przejrzał w ten sposób cztery półki. Na piątej stały zupełnie inne woluminy. Starodruki, ba, nawet rękopisy. Część napisano po łacinie, ale trafiały się też greckie i zapisane innymi alfabetami. Karty z grubego papieru, a niekiedy nawet pergaminu, były pożółkłe i wybrudzone. Atrament z czasem wyblakł.

Na końcu półki stały słowniki: niemiecko-ormiański i niemiecko-amharski.

– Armenia i Etiopia? Po co Żydkowi książki o botanice tak odległych krajów? –

prychnął. – No nic, może jakaś biblioteka je weźmie.

Złożył wyrzucone książki w schludny stosik. Będzie czym zimą palić w piecu.

Teraz zabrał się do porządkowania biurka. W szufladzie znalazł paczkę cygar z dziwnego bladozielonkawego tytoniu. Wygarnął wszystkie papierzyska.

W zadumie przeglądał dziesiątki kart sztywnego białego brystolu pokrytych rysunkami roślin i odręcznymi notatkami wykonanymi hebrajskim alfabetem.

Niektóre papiery pożółkły na brzegach, inne wyglądały jak dopiero co zapisane.

Rośliny były dziwne, nigdy takich wcześniej nie widział. Nieliczne kwiaty miały ażurowe płatki.

Przerzucił koperty. Na paru zobaczył amerykańskie znaczki i stemple. Uniósł

jedną do oczu. Nadawcą listu był doktor Ariel Black z Arkham University.

– Diabła tam, żydowskie odkrycia. – Skrzywił się i dorzucił karty na stos książek przeznaczonych do spalenia.

W kącie stały jeszcze jakieś puste słoje i sześć butelek polskiej wódki. Usiadł

wygodnie na obitym skórą fotelu. W kałamarzu było trochę atramentu. Znalazł

nawet wieczne pióro Parkera ze złoconą stalówką! Naszykował papier.

Warschau, 2 XI 1940 r.

Heil Hitler! Meine liebe Grete!

Jestem od wczoraj w Warschau. Z dworca odebrał mnie autem mój nowy zwierzchnik, doktor Schwarz. Był to bardzo miły gest, bowiem odbudowa zapasów strategicznych paliw spowodowała, iż bardzo trudno uzyskać przydział benzyny.

Zrobiliśmy niewielką rundę po mieście. Wygląda paskudnie, jest szare i ponure.

Nasze ubiegłoroczne naloty zrujnowały i spaliły szereg domów w centrum, ale gruzowiska już porządkowano.

Ulice są brudne, widać od razu, że polscy untermenschen nie rozumieją nawet, co to porządek. Ludność jest do nas nastawiona zaskakująco wrogo, wszędzie widać złe zacięte polskie gęby. Co symptomatyczne, duch anarchii panuje tu tak straszliwy, że jak zrelacjonował mi doktor, wielu Niemców żyjących tutaj przed wojną odmawia zapisania się na volkslistę! Ba, kilku nawet schwytano, gdyż działali w polskiej konspiracji, bo jest tu nawet coś takiego. W głowie się nie mieści, że można do tego stopnia zatracić świadomość swego pochodzenia i dziejowej misji, którą historia powierzyła narodowi niemieckiemu i naszemu wodzowi Adolfowi Hitlerowi!

Wręcz szokuje liczba zamieszkujących tu Żydów. Zdać by się mogło, że trzecia część miasta nadal znajduje się w ich rękach. Przez ostatnie lata zdążyłem się odzwyczaić. Liczę, że i te tereny zostaną z nich szybko oczyszczone. Wiele pracy nas czeka, nim zdołamy odpowiednio zagospodarować te ziemie.

Szczęśliwie dyrektor departamentu Mark von Lemeritz przydzielił mi prostą robotę administracyjną. W dodatku zakwaterowali mnie nie dość, że blisko pracy, to jeszcze w świetnych warunkach! Na południu miasta znajduje się kompleks parkowo-pałacowy Laschienkhi, ponoć nazwany od tego, że jeden z polskich królów przyjeżdżał tu, gdy naszła go ochota, by się umyć. Brudasy z tych Polaczków, zdegenerowana prymitywna rasa. Nawet na tym przykładzie to widać!

Na szczęście Tysiącletnia Rzesza zaniosła na te ziemie blask pochodni prawdziwej aryjskiej cywilizacji.

Park ten zawiera szereg wartościowych architektonicznie budynków, projektowanych przez niemieckiego architekta Vogla, oraz bogate kolekcje rzeźb antycznych i stary drzewostan, tedy jedną z pierwszych decyzji administracyjnych kompleks przeznaczono wyłącznie do wypoczynku Niemców, a stojące wśród drzew budynki częściowo zajęto na kwatery.

Jest w tym i ta dogodność, że park jest strzeżony dzień i noc, mieszkam więc zupełnie bezpiecznie. Otrzymałem też w departamencie pistolet marki Luger, choć doktor Schwarz twierdzi, że to zbyteczna ostrożność, bo ta część miasta jest bardzo spokojna, a polscy bandyci się tu nie zapuszczają.

W każdym razie dostałem wygodne, choć malutkie mieszkanko: dwa pokoje, sypialnia i gabinet, na zapleczu starej oranżerii. Wcześniej mieszkał tu profesor botaniki, Żyd, ale zbiegł i znikł bez śladu zaraz po wkroczeniu naszej niezwyciężonej armii. W tym samym budynku mieszka jeszcze stary ogrodnik,

Polak, ma jednak osobne wejście do swej kanciapy. Nie podoba mi się to sąsiedztwo, ale ponoć chwilowo ten człowiek jest tu niezastąpiony. Duka trochę po niemiecku. Na szczęście w parku mieszka także kilkunastu Niemców, niektórzy nawet z rodzinami, liczę więc, że rychło nawiążę stosunki towarzyskie.

Martwi mnie tylko, że na dobre dwa lata odłożyć muszę starania o wstąpienie na uniwersytet, lecz by nie marnować czasu, poświęcę wieczory na przygotowania do egzaminów. A jak się trochę urządzę, to znowu napiszę.

Twój Jurgen Waltz

Jurgen przespacerował się po parku. Obszedł staw wokoło i wreszcie dotarł na taras przed pałacem. Minął zegar słoneczny, zszedł po kilku stopniach i popatrzył

w zadumie w ciemną taflę wody. Nawet stąd widział potężne ryby sunące tuż pod powierzchnią. Karpie? Strasznie wielkie.

– Was zum Teufel – mruknął. – Nie, to nie karpie… Nie ten kolor. Chyba że ze starości wyblakły im grzbiety. Co to, u diabła, za gatunek? A może nie gatunek, tylko odmiana? A jeśli… Duży staw łączący się z innymi, ale w sumie izolowana enklawa. Normalny ekosystem pozwalający na utrzymanie bioróżnorodności.

Pierwsze ryby mogły tu pływać, jeszcze zanim wzniesiono rezydencję. A jeżeli zaszły tu procesy identyczne jak te obserwowane przez Darwina na wyspach Galapagos? Jeśli zgodnie z teorią ewolucji powstały lokalne odmiany, może wręcz nowe gatunki?

Przespacerował się po krawędzi tarasu, usiłując dostrzec coś w mętnej wodzie.

Ryby…

„Zostanę ichtiologiem” – pomyślał. „Gdybym przyszedł na uniwersytet, mając na koncie odkrycie nowego nieznanego podgatunku, obyłoby się bez egzaminu wstępnego i tego typu formalności. A przecież… Wojna nie potrwa długo. Europa leży u naszych stóp. Tutaj też nie będę wiecznie potrzebny. Kraj podbity.

Wystarczy zgermanizować wartościowe rasowo jednostki, reszta na niewolników lub do piachu. Z tym sobie poradzą i bez mojej pomocy. Odwalę swoją robotę i złożę podanie o zwolnienie. Pojadę do domu… Być może z wynikami, które zapewnią mi mocny…”

Plusnęła ryba, na chwilę pokazując bok pokryty dziwnej barwy łuską. Teraz był

już pewien. Nieraz łowił karpie. Tak wielkiego i tak dziwnie wybarwionego nie spotkał nigdy.

„Odkrycie naukowe. Nowy, nieznany nauce gatunek w środku miasta!?” –

rozważał. „W sumie czemu nie? Trzeba by to sprawdzić. Muszę się tylko postarać o dobrą wędkę i podrywkę”.

Na kamiennych płytach rozległy się czyjeś kroki.

– Heil Hitler! Witam, panie Waltz. – Starszy mężczyzna z laseczką ukłonił się uprzejmie. – Jestem doktor Siegfried Müller.

– Heil Hitler. Miło poznać sąsiada.

– Zaszedłem właśnie do pana, ale nie zastałem, pomyślałem, że może pan w pracy…

– Zaczynam dopiero jutro o dziewiątej – wyjaśnił. – Uprzątnąłem kwaterę, rozglądam się trochę, poznaję park. Pan tu już pewnie zadomowiony. A dla mnie wszystko nowe.

– Los na loterii pan wygrał. Taka kwatera to nie byle co. Zwłaszcza gdy się pamięta, w jak trudnych warunkach muszą żyć nasi towarzysze w centrum.

Wysiedlanie Polaczków i Żydków z dzielnic przeznaczonych dla nas przebiega tak opornie. Gestapo cacka się z nimi niepotrzebnie. Niech pan sobie wyobrazi, że dają im całe dwa tygodnie na spakowanie i znalezienie nowego lokum.

– Nadmierna pobłażliwość. – Jurgen pokręcił głową. – My, przedstawiciele rasy aryjskiej, powinniśmy być twardsi.

Przysiedli na ławeczce.

– Jestem tu jakby zarządcą – ciągnął lekarz. – Z wszelkimi problemami proszę zwracać się do mnie. Pańska kwatera ma centralne ogrzewanie z kotłowni pod budynkiem. Gdyby zrobiło się chłodno, proszę pogonić Marcina.

– To ten Polak, który mieszka na drugim końcu budynku?

– Tak. Gdyby było go trzeba pilnie znaleźć, najczęściej jest w nowej palmiarni.

Tak czy inaczej liczę, że przyjemnie się tu będzie panu mieszkać. Mnie niestety wiążą z tym parkiem raczej złe wspomnienia… Przed rokiem zaginął tu mój kuzyn.

Szli we czterech, rutynowy patrol w jesienny wieczór. Powiedział, że musi za potrzebą. Wszedł w krzaki i znikł. Odczekali pięć minut, zawołali, ale nie odpowiedział. Zaniepokoiło ich to trochę, więc zaczęli go szukać. Jedna kępa jałowców, dalej staw. Wszedł za te jałowce. Gdyby uciekł biegiem, toby usłyszeli.

Gdyby się wspiął na drzewo, byłoby go widać, wszak liście już dawno opadły.

Gdyby wpadł do stawu, rozległby się plusk. A tu nic. Kompletnie nic. Tylko karabin oparty o drzewo i trochę pary w powietrzu nad miejscem, gdzie się odlał.

– Zdumiewające. I co się okazało?

– W tym właśnie sęk, że nic! Wezwali posiłki. Mnie też powiadomiono.

Przeczesaliśmy cały park. Na czwarty dzień dopiero przypadkiem znaleźliśmy jego but. Wisiał na drzewie koło pałacu, wciśnięty w rozwidlenie konarów jakieś piętnaście metrów nad ziemią. Wewnątrz tkwiła oderwana noga. Ale od wewnętrznej strony cholewki był podpisany, więc nie mieliśmy problemu z identyfikacją… To wszystko, co zostało po rosłym i zaprawionym w boju żołnierzu.

– Co też pan powiesz!? – wykrztusił Jurgen wstrząśnięty. – Ale co mu się mogło stać? Kto go zabił?

– Wiadomo, że nie wiewiórki! Polaczki go załatwili. Tylko jakim cudem tak

zręcznie go podeszli, nie wiem. Teraz na szczęście nic nam nie grozi. Po tym wypadku park jest dobrze strzeżony. Ale zostali polscy ogrodnicy, ośmiu lub dziesięciu, więc na wszelki wypadek nie pozwalam córce włóczyć się po zmroku.

Obejrzał się na oświetlone okna pałacu.

– Na mnie też pora. – Młodszy mężczyzna ukłonił się. – Po dwóch nocach spędzonych w pociągu trzeba się dobrze wyspać.

Sen przyszedł szybko. Jurgen szedł wąskim korytarzem. W pierwszej chwili sądził, że znajduje się na pokładzie łodzi podwodnej, ale gdy pchnął drzwi położone na wprost, okazało się, że to dolna gondola sterowca. Przed sobą miał

przedział nawigacyjny. Fotel pilota, koło sterowe, jakieś wajchy… Za panoramicznymi szybami roztaczał się wspaniały widok.

Sterowiec mknął nad morzem. Silniki nie pracowały. Niemiec natychmiast zauważył liczne przestrzeliny w poszyciu statku i fotelu. Część szyb była strzaskana. Spojrzał przez okno na powłokę balonu. Także zniszczona, przez rozdarcia dało się zobaczyć elementy aluminiowej konstrukcji. Jednakże balonety najwidoczniej przetrwały ostrzał, bowiem zeppelin nadal unosił się w powietrzu.

Jurgen zrobił parę kroków do przodu i spostrzegł, że fotel nie jest pusty.

Siedział w nim trup pilota odziany w resztki pruskiego munduru. Spojrzał

nieboszczykowi w twarz. Kapitan okrętu powietrznego dostał co najmniej trzy kule. Jedna przeszyła oczodół. Wiatry i słońce wysuszyły ciało, zamieniając je w mumię. Od tego czasu musiały minąć całe miesiące, jeśli nie lata, materiał ubrania zetlał, zaś skóra fotela pokryła się siateczką pęknięć. Jurgen obojętnie odwrócił się i podszedł do okna. Na horyzoncie pojawił się jakiś ląd. Zbliżali się do celu. W

dole rozciągało się płaskie niegościnne wybrzeże. Pokrywała je bura niskopienna

roślinność, ale z tej wysokości nie był w stanie określić, czy to jakieś krzaki, czy tylko wyrośnięte chwasty. W zagłębieniach gruntu ujrzał dziesiątki oczek wodnych. Dopiero po chwili uświadomił sobie, że widzi po prostu część rozległego szelfu, odsłoniętego przez odpływ, a rzekome krzaki to skłębione masy wodorostów.

Nieoczekiwanie u podnóża położonych nieco dalej wzgórz ukazały się coś jakby ruiny. Niemiec patrzył z pokładu sterowca na usypiska głazów. Formacja zaskakiwała regularnością, wypatrzył wiele prostych linii, choć jednocześnie stopień zerodowania bloków skalnych pomniejszał wrażenie, iż są to szczątki budowli. Wiatr od morza ucichł zupełnie, sterowiec posuwał się naprzód tylko siłą rozpędu.

– Dzieło człowieka czy natury? – szepnął.

– Rylech – usłyszał za sobą.

Obejrzał się i z przerażeniem zobaczył, że mumia powoli odpina pasy. Jeden z palców złamał się w trakcie tej operacji i upadł na podłogę. Martwy pilot wstał, automatycznym gestem obciągnął połę munduru. Następnie ruszył w stronę najbliższego roztrzaskanego okna, przechylił się i wypadł na zewnątrz. Niemiec rzucił się do okna. Patrzył, jak trup, koziołkując, pędzi w dół. Pośród domniemanych ruin miasta pojawił się ciemny punkt. Coś kroczyło, a może pełzło między blokami skalnymi. Z tej odległości nie widział żadnych szczegółów, ale mimo to czuł pierwotny zwierzęcy lęk. Wrzasnął i obudził się.

Jurgen porządkował dokumenty, wpisując kolejne pozycje do rejestru.

Machinalnie omiótł wzrokiem jeden z nich.

– Szefie, tu jest chyba pomyłka – powiedział. – Kropnęli się o dwa zera czy co?

– Jak to? – zapytał doktor Schwarz, podnosząc głowę znad swoich papierzysk.

– Osiemset ton drutu kolczastego? Tu, do tego miasta, termin realizacji za miesiąc… Po co aż tyle?

– Sprawdź pozostałe zamówienia.

– Cegły, beton, zbrojenia… Też dużo. Ale i miasto spore. Będziemy coś odbudowywać po nalotach?

– W Warschau żyje trzysta tysięcy Żydków. Przesiedlamy ich stopniowo, tworząc dzielnicę wyłącznie dla nich. A gdy już będą w środku…

– Zadrutujemy wyjścia, żeby nie wyłazili! – zrozumiał momentalnie.

– Nie tylko. Postawimy mury i zasieki. Zamkniemy jak w klatce.

– I co potem?

– Nie wiem. Ale wódz na pewno coś wymyśli. A jak już z nimi skończymy, przyjdzie pora i na Polaczków. To właśnie nasze zadanie. Wielkie i trudne, ale musimy oczyścić tę ziemię. To nasz Lebensraum na Wschodzie, przepowiedziany przez Adolfa Hitlera jeszcze w dwudziestym czwartym!

Jurgen nie wytrzymał uniesienia, które ogarnęło jego duszę. Zerwał się, stanął

wyprężony przed portretem wodza i wyrzuciwszy do przodu rękę, krzyknął, aż zadrżały szyby w oknach:

– Heil Hitler! Sieg Heil!

– Na razie buzia na kłódkę – ostrzegł go zwierzchnik. – Nikt nie może się przed czasem dowiedzieć, jaką niespodziankę szykujemy tubylcom.

Zmierzchało już, gdy skończył wreszcie pracę. Poskładał papiery, uporządkował. Ordnung muss sein. Wychodząc, zdał na portierni klucze od gabinetu.

– Jednak męczy mnie ta papierkowa robota. – Westchnął, drepcząc ulicą. – Ale ktoś musi ją wykonać. Każdy wykształcony Niemiec na wagę złota.

Powiał wiatr. Okupant postawił kołnierz. Odruchowo dotknął dłonią kolby pistoletu spoczywającego w kieszeni.

Dotarł wreszcie do bramy. Okazał przepustkę. Wartownik przepuścił go z przyjaznym uśmiechem.

„Całe szczęście, że do pracy niedaleko i warunki zakwaterowania też przyzwoite” – pomyślał. „No i nieźle zarobię…”

Nieoczekiwanie na ścieżce przed sobą spostrzegł jakiś ruch. Wiewiórka? Nie jedna, aż trzy. Zwierzątka siedziały, patrząc nań wyczekująco. Rozejrzał się odruchowo. Na gałęziach ujrzał kolejne. Było ich kilkanaście, może nawet kilkadziesiąt.

– Herrgott!

Przypomniał sobie opowieść doktora Müllera. Zaginiony kuzyn… Jak to było?

Poszedł w krzaki i znikł? Karabin oparty o drzewo… But znaleziony w rozwidleniu gałęzi. Wiewiórki? Rzuciły się całą chmarą. Wciągnęły człowieka na drzewo, rozszarpały, zżarły. Nie, to bzdura! Przecież krew by bryzgała. Człowiek rozrywany przez wiewiórki z pewnością darłby się jak opętany! Zresztą one są przecież zasadniczo roślinożerne, zjadają co najwyżej owady i jakieś bezbronne pisklaki z ptasich gniazd…

Otrząsnął się z odrętwienia. Wiewiórki nie poruszyły się, siedziały na ścieżce jak wmurowane. Zrobił krok, potem jeszcze jeden.

„Mógłbym je rozdeptać” – pomyślał i zrobił kolejny krok, przechodząc nad zwierzątkami. Nadal tkwiły nieruchomo. Przeszedł jeszcze kawałek i obejrzał się.

Wiewiórki też się odwróciły, wciąż patrzyły wprost na niego. Te z drzew także.

Podjął marsz. Za plecami usłyszał podejrzany szmer.

Spojrzał przez ramię. Zwierzątka ruszyły za nim. Niby rudy dywan pokrywały alejkę.

– Donnerwetter!

Wyciągnął broń i odbezpieczył. „Pełen magazynek” – pomyślał. „Powiedzmy,

pięć załatwię. A reszta? Przeklęte polskie wiewiórki! Rude tałatajstwo. Normalna wiewiórka jest brązowa, jak na Śląsku!”

Puścił się biegiem. Był prawie przy Wodozbiorze, kiedy się zorientował, że coś uległo zmianie. Nic już nie słyszał. Obejrzał się i z ulgą spostrzegł, że zwierzątek za nim nie ma.

Teraz dopiero poczuł, że cały ocieka potem.

– Weź się w garść, Jurgen – rozkazał sam sobie. – Niemiecki żołnierz i członek partii hitlerowskiej nie powinien ulegać emocjom! Pewnie głodne były, to i za tobą lazły. Ludzie je dokarmiali, teraz wojna, kryzys, nikt nie rzuca im orzechów.

Była piąta rano. Jurgen Waltz biegł wokół stawu. Nad wodą unosił się szary woal jesiennej mgły. Jej języki snuły się pomiędzy drzewami.

„Cóż za parszywy kraj” – dumał, wsłuchując się w rytm własnych stóp bijących w żwir alejki. „Minie sto lat, zanim zdołamy ucywilizować i zagospodarować te ziemie…”

Zerknął na korony drzew. Żadnych wiewiórek. Odetchnął z ulgą. Wczorajsza przygoda kompletnie zszargała mu nerwy.

„Drugi krzyżyk na karku” – pomyślał. „Najwyższa pora zaczepić się na jakiejś uczelni. Badać, analizować, publikować, a tu siedź, człowieku, na tym zadupiu. To, co robię, jest ważne, ale…”

Coś poruszyło się w krzakach. Dziwny cień przebiegł przez alejkę, drobiąc nóżkami, i po chwili z pluskiem smyrgnął w wodę.

Po chwili gdzieś dalej zatupotały łapki kolejnego stwora. Niemiec wytężył

wzrok, lecz nic nie dostrzegł.

– Co to mogło być? – zdziwił się.

We mgle trudno było dostrzec kontury zwierzęcia. Z pewnością było spore, trzymało się blisko ziemi. Przysiągłby, że widział jakby rybę na nóżkach, a może raczej jaszczura?

– Bóbr? Chyba tak. No bo co innego?

Dobiegł do amfiteatru i stanął, by się wysapać. Wyjął z kieszeni zegarek i sprawdził czas. Skrzywił się. Najwyraźniej stracił nieco kondycję. Wypił łyk herbaty z manierki i potruchtał dalej. Alejka, mostek, taras przed pałacem. Doktor Müller już nie spał, robił pompki. Na widok niespodziewanego gościa wstał.

– Heil Hitler! – wyrzucił ramię w pozdrowieniu.

– Heil Hitler!

– Dbamy, jak widzę, o formę? – pochwalił lekarz. – I słusznie. Dbałość o sprawność fizyczną i higienę psychiczną jest obowiązkiem każdego prawdziwego nazisty. Ominął nas honor walki na pierwszej linii, co nie znaczy, że wolno nam sobie odpuścić i zamienić się w leniwych, rozlazłych cywilów!

– Tak jest! – zasalutował Waltz. – Swoją drogą, nastraszył mnie pan tymi wiewiórkami… – Opowiedział, co mu się przytrafiło.

– Coś podobnego – zdumiał się doktor. – Ja też miałem przygodę, jeszcze latem. Niech pan sobie wyobrazi, nocą wylądował mi na parapecie nietoperz. I to wielki. Trudno ocenić, bo było ciemno, ale mógł ważyć z pięć kilo.

– I co się stało?

– Nic. Tylko siedział i patrzał na mnie czerwonymi oczkami jak jakiś demon. –

Doktor Müller wzdrygnął się na samo wspomnienie.

– Stary park, ponura jesień, nastrój podły, to i w głowie króliki się legną –

zauważył Jurgen. – Przepraszam najmocniej, gawędzi się niezwykle miło, ale muszę już lecieć do pracy.

– Na mnie niebawem też pora… – Doktor spojrzał na zegarek. – Ależ się późno zrobiło…

Warschau, 11 XI 1940

Heil Hitler! Meine liebe Grete!

Coraz mniej mi się tu podoba i tylko poczucie obowiązku wobec Tysiącletniej Rzeszy powstrzymuje mnie przed zgłoszeniem się na ochotnika do oddziałów frontowych. Ktoś przecież musi wziąć na siebie trud pracy administracyjnej.

Opowiem ci teraz o pewnym zdarzeniu, które dziś wieczór wprawiło nas wszystkich w ogromne zakłopotanie.

Poszedłem na proszoną kolację do państwa doktorostwa Müllerów.

Zakwaterowano ich w Pałacu na Wodzie, sympatycznej willi należącej niegdyś do wspomnianego króla brudasa. Szczęśliwie po Polakach w salonie na dole pozostał

wcale niebrzydki fortepian, a Müllerowie mają klucze od tych pomieszczeń.

Zebraliśmy się w jakieś dwanaście osób, by zażyć trochę rozrywki i kultury, co udało nam się wybornie, zwłaszcza że córka naszych gospodarzy, piętnastoletnia Mädchen Klara, doskonale opanowała muzykę Wagnera i jej gra bardzo umiliła nam czas. Wysłuchaliśmy też przemówienia naszego Wodza, transmitowanego przez radio. Wypiliśmy herbatę i kilka butelek całkiem przyzwoitego wina mozelskiego. Pogawędziliśmy. Los rzucił nas na tę niegościnną ziemię z różnych stron wielkiej niemieckiej ojczyzny. Nikt jednak nie narzekał, poczucie obowiązku właściwe nam, Niemcom, sprawia, że z godnością znosimy trudy budowy nowego świata. Choć mogliby przyznać nam lepsze kartki na mięso!

To, iż się wybieram na studia i chcę zostać ichtiologiem, zrobiło na zebranych wrażenie. Wszyscy szczerze współczuli mi, że wojna uniemożliwia zdobycie wykształcenia potrzebnego w pracy badawczej. Klaus, księgowy z Lichtenrade, wyraził nawet niebezpieczną wątpliwość, czy słuszne jest, by przyszłego uczonego kierować do prac tak podrzędnych jak administracja. Zgromiłem go natychmiast, przypominając, że trwa wojna i że każdy niezależnie od zajmowanej pozycji społecznej musi wypełniać rozkazy Partii! Spłonił się jak panienka i czym prędzej przeprosił. Tłumaczył się, iż w żadnej mierze nie kwestionuje nieomylności działu kadr NSDAP. Dodał też ciekawą myśl, że może mógłbym rozpocząć badania tu, w Warschau. Doktor Müller zapytał, jak niby to sobie wyobraża, na co Klaus przypomniał, iż w stawie pałacowym żyją naprawdę wielkie karpie. Wywołało to powszechny aplauz, gdyż wszyscy niemal zdążyli zauważyć, iż karpie te dalece odbiegają od normy! A zdawałoby się, że jedzone przez nas od czasów pragermańskich nie kryją już żadnych tajemnic…

Koło północy Franz, w cywilu student orientalistyki z Berlina, który mimo licznych nauk naszego Wodza nie porzucił jeszcze zgubnego dla rasy aryjskiej nałogu tytoniowego, wyszedł na taras, by zapalić. Powróciwszy po chwili, poprosił

nas, byśmy mu towarzyszyli. Zgromiłem go, tłumacząc, iż palenie papierosów jest wstrętnym, prymitywnym obyczajem godnym co najwyżej Żydów, Cyganów i Polaków, jednak wyjaśnił, iż nie chciał towarzystwa przy paleniu, lecz usłyszał coś dziwnego i…

Wylegliśmy tedy na taras. Noc była chłodna i księżycowa. W ciszy dobiegł nas niosący się po wodzie głos. Brzmiało to tak, jakby jakaś wcale liczna grupa śpiewała gdzieś w parku pieśni, akompaniując sobie na bębenku.

Doktor Müller napomknął, że dziś u Polaków przypada rocznica buntu przeciw cesarskopruskim władzom okupacyjnym i proklamowania tej ich żałosnej niepodległości. Najwyraźniej grupka bandytów zebrała się, by to po swojemu uczcić.

Dolatujące nas zniekształcone słowa nie dawały się rozróżnić. Doktor Müller, znający odrobinę języki słowiańskie, orzekł autorytatywnie, iż nie jest to polski ani rosyjski. Nikt z nas nie znał oczywiście żargonu żydowskiego, Franz mimo znajomości kilku języków bliskowschodnich także nie zdołał rozpoznać narzecza.

Niemniej jasne się stało, iż do parku przeniknęła grupa intruzów. Zadzwoniliśmy na wartownię, by wysłali patrol, a sami – jako że większość z nas była uzbrojona –

ruszyliśmy zachodnim brzegiem stawu, by nakryć sprawców na gorącym uczynku.

Rychło straciliśmy jednak nadzieję na odnalezienie przeciwnika. Być może ujrzano z dala nasze latarki, przedzierając się przez krzaki, narobiliśmy też trochę hałasu.

W każdym razie niepokojące pienia ucichły i z wyprawy powróciliśmy z niczym. W

drodze powrotnej spotkaliśmy oddział żandarmów Untersturmführera Wursta przeczesujący park. Złożył solenną obietnicę, że dołoży wszelkich starań, by nikt więcej nie zdołał przeniknąć na teren chronionego obiektu. Kreślę te ostatnie słowa, walcząc z ogarniającą mnie sennością.

PS (dopisuję rano) Wydaje mi się, że zagadka nocnego chorału doczekała się częściowego rozwiązania. Biegając świtem po parku, zabłąkałem się do świątyni egipskiej leżącej w pobliżu południowego krańca Laschienek. Już z daleka moją uwagę przykuła dziwna czerwona plama paskudząca ścianę. Gdy dotarłem bliżej, przekonałem się, iż miejsce to prawdopodobnie było świadkiem zagadkowych wypadków opisanych w liście. Na podeście spostrzegłem ślady czterech ognisk, a w popiele resztki pęczków jakichś ziół. Wśród niedopałków węgli walały się rozwłóczone resztki padliny, a na murze pomiędzy kolumnami lotosowymi wymalowano czerwoną farbą lub może krwią obraz dziwnej istoty i szereg hieroglifów układających się w napis o niezrozumiałej, ale niepokojącej treści.

Moje staranne wykształcenie licealne i partyjne, zdana z wysoką lokatą matura oraz podbudowa w postaci nauki języków klasycznych pozwoliły mi się dopatrzyć pewnego sensu i porządku w hieroglifach.

Nakreślono je z wprawą świadczącą o znajomości tych znaków przez piszącego. W tej sytuacji przyszedł mi na myśl poznany u państwa Müllerów student. Pospieszyłem do Starej Kordegardy, gdzie został zakwaterowany.

Szczęśliwie nie wyszedł jeszcze do pracy i zaintrygowany moją opowieścią pospieszył obejrzeć zagadkowe napisy.

Niestety Franz, zbadawszy hieroglify, nie był w stanie zidentyfikować ani języka, ani nawet alfabetu. Najwidoczniej skądinąd słuszna operacja oczyszczenia kadry uniwersyteckiej z elementu niepewnego ideologicznie została przeprowadzona z nadmiernym entuzjazmem. W konsekwencji pojawiły się pewne utrudnienia w możliwościach przekazywania wiedzy młodemu pokoleniu. Dziś zamierzam załatwić sobie kartę Narodowosocjalistycznego Związku Wędkarskiego oraz skompletować sprzęt do połowu ryb. Co z tego wyniknie, napiszę w kolejnym liście.

Jurgen Waltz stanął na brzegu stawu i popatrzył w ciemną wodę.

– Ciekawe, jak tu głęboko?

Zaczepił na końcu wędki najcięższą kotwiczkę i ołowiany ciężarek. Puścił

kołowrotek. Żyłka zaczęła się rozwijać. Po chwili lekkie szarpnięcie wyrwało Niemca z zadumy. Co się stało? Ach tak, rozwinęła się do końca.

– Co? – wykrztusił. – Jak to? Przecież ma pięćdziesiąt metrów!

Poruszył ostrożnie wędką. Żyłka pozostała napięta.

– Pięćdziesiąt metrów głębokości? Co za bzdura! – parsknął.

Po godzinie był już niemal pewien. Trzeci pomiar wykazał, że nawet fosa oddzielająca wyspę od amfiteatru jest nieprawdopodobnej wręcz głębokości.

– Trzeba kogoś zapytać… – Zadumał się. – Kogoś, kto dobrze zna park. Może tego starucha?

Ruszył marszem. Nowa Pomarańczarnia wyrosła przed nim, strasząc brudnymi szybami. Niektóre były popękane. Drzwi stały otworem. Jurgen wszedł do środka.

– Hej, jest tu kto? – krzyknął.

Odpowiedziała mu cisza. Przepatrzył obie hale, a potem łącznikiem dotarł do szklarni.

„Toż to prawdziwa dżungla” – pomyślał, rozglądając się wokoło.

Szedł wąską, wyłożoną cegłami alejką, mijając kolejne drzewa i krzewy.

Liczył, że szybko znajdzie ogrodnika, ale nie przewidział rozległości kompleksu.

Zatrzymał się przy bananowcu. W wielkiej donicy rosła tu dziwna bylina obsypana drobniutkimi fioletowymi kuleczkami. Pochylił się, by im się przyjrzeć…

– Proszę tego nie dotykać – odezwał się po niemiecku ktoś z kąta.

Przestraszony Jurgen odwrócił głowę. Pod palmą stał człowieczek w roboczym fartuchu. Miał małpią twarz z mocno zarysowanymi wałami nadoczodołowymi.

Był niski, długoręki i przygarbiony. Wyglądał niemal jak szympans ubrany po ludzku.

„Cóż za zaskakująco zdegenerowany osobnik” – zdumiał się nazista.

„Niewiarygodne nagromadzenie cech recesywnych… Powinno się go natychmiast wysterylizować dla dobra rasy germańskiej! Tfu, co ja gadam, dla dobra całego gatunku ludzkiego powinien iść od razu na eutanazję!” Małpowaty odwrócił się i Jurgen ujrzał na jego piersi Krzyż Żelazny.

„A, to pewnie dlatego zostawili go w spokoju” – pomyślał. „Odznaczonych nie obejmuje program T4”.

– Widzę, że interesuje pana moje odznaczenie. – Małpolud mówił po niemiecku niemal bez śladu obcego akcentu. – Otrzymałem je za walkę z Murzynami i angielskimi szpiegami podczas służby w Niemieckiej Afryce Wschodniej.

Towarzyszyłem waszym wyprawom badającym Tanganikę. To stamtąd przywiozłem Azora. No już, Azor, zostaw, to gość! – rzucił po polsku i spojrzał

nad ramieniem Niemca.

Jurgen okręcił się błyskawicznie na pięcie i zdębiał. Z drzewa za jego plecami zwieszał się gigantyczny wąż nieznanego mu gatunku. Łeb wielkości bochna chleba kołysał się miarowo.

– Pyton? Nie, to nie pyton ani nie boa… – Spojrzał na ogrodnika. – Anakonda nie ma takich tęczowych barw.

– To satha, tak nazywają ten gatunek Murzyni. Biali nie wierzą nawet, że istnieje. To jedyny na świecie dusiciel posiadający jednocześnie zęby jadowe.

Przyszły zoolog obejrzał się, ale bestia znikła już bezszelestnie wśród listowia.

„Nieznany gatunek węża?” – myślał gorączkowo. „I to taki gigant? To może być prawdziwa sensacja. Gdyby tak opublikować odkrycie, nazwać go na cześć Wodza na przykład Python hitleri. Trafiłbym na uniwersytet w Heidelbergu nie tylko bez egzaminów, ale od razu na stanowisko asystenta! Tylko trzeba tego małpiszona najpierw… Najlepiej na gestapo i do Auschwitz albo niech to na miejscu w Warschau załatwią, kula w łeb i do wapna. Niech to licho! Ale on jest odznaczony i zna niemiecki. Ktoś może się czepić… Jak by się go pozbyć? A może lepiej przekupić?”

– Co potrzeba? Zajęty jestem.

Z klatki wydobył szarego gołębia stalucha i podrzucił go w powietrze. Ptak zatrzepotał skrzydłami. W tym momencie z zielonej gęstwiny wychynęła liana.

Smagnęła niczym bicz, łapiąc nieszczęsną istotę, i zmiażdżywszy ją w uścisku, wepchnęła do wielkiego fioletowego kielicha.

– Was ist das? – wykrztusił przerażony okupant.

– Dzbanecznik agresywny. Otrzymaliśmy nasiona od zaprzyjaźnionych botaników z Arkham University. Nie sądziliśmy, że uda nam się go wyhodować –

w głosie małpowatego zabrzmiała duma.

Wyjął z klatki kolejnego gołębia.

– Jak już mówiłem, jestem trochę zajęty.

– Ale ja… Szukam Mart… March… – Wstrętne polskie imię nie mogło przejść mu przez gardło.

– Pana Marcina. Pójdziesz prosto, na drugim skrzyżowaniu w lewo, potem prosto i w prawo.

– Danke!

Pomaszerował raźno, ale po chwili się zgubił. Przeklęta szklarnia chyba nie miała końca.

Stanął w miejscu, z którego alejki rozchodziły się na cztery strony. Przez gęste listowie przebijał blask jesiennego słońca, jednakże Jurgen nie potrafił określić, skąd padają promienie. Zaduch i wilgoć pozbawiały go sił. Usiadł na cembrowinie niewielkiego basenu. Z wody wyrastało kilka kwiatków smoliście czarnej barwy.

Niemiec poczuł zawrót głowy.

„Jakbym wypił ze sześć piw” – pomyślał leniwie. „Odpocznę chwilę i poszukam wyjścia”.

Naraz z zadumy wyrwało go człapanie.

– Pan Mar-tzin – na widok starego ogrodnika poczuł ulgę.

– Ja, ja. A kogoś się spodziewał? – warknął stary.

– Ja… Taki karzeł wskazał mi drogę do pana…

– Jaki znowu karzeł?

– Niski, z orderem… Stary…

– Poza mną nikogo nie było tu od miesięcy.

– Karmił mięsożerne rośliny gołębiami… Koło mandarynek.

Ogrodnik pokiwał głową.

– Wszystko rozumiem – powiedział wreszcie. – To urojenie. Halucynacje.

– Co?!

– Wąchałeś ten kwiat. To czarny lotos. Endemit, który rośnie tylko w jednym miejscu w Afryce. Przez setki lat uchodził za wymarły. Znalazł go podczas swoich wypraw polski podróżnik Kamil Giżycki. To jedyny okaz w Europie. Liczymy, że zdołamy zebrać nasiona. Tylko trzeba z nim uważać, pyłek wywołuje ekstazę przechodzącą w obłęd, a potem śmierć… – Krzywą gębę rozjaśnił uśmiech.

– Dziękuję za ostrzeżenie – wybełkotał okupant, odskakując od basenu. – Ale tamtego widziałem. Karmił mięsożerne kwiaty gołębiami. – Zachwiał się i omal nie upadł.

– Co ty gadasz, chłopcze? Nie mogłeś tu niczego widzieć. Bo i gdzie niby?

Chodź…

Pchnął drzwi. Powiało chłodem. Sąsiednia szklarnia była wyziębiona. Między kikutami uschłych drzewek hulał przeciąg. Jurgen uniósł głowę. Szklany sufit był

strzaskany.

– Sprawka waszych bomb z września trzydziestego dziewiątego – powiedział

ogrodnik jakby z naganą. – Uderzyła tam. Wszystko poszło w drzazgi. Zdołaliśmy zebrać dość ocalałych szyb, by zrekonstruować jedną szklarnię. Niespełna trzysta metrów kwadratowych. Znieśliśmy tam najcenniejsze okazy. Oczywiście te niewielkie, które dało się dźwignąć. Kilka ledwie dowieźliśmy na taczkach do Starej Pomarańczarni, tam gdzie mieszkamy. Cała reszta poszła na zmarnowanie.

Jurgen w milczeniu szedł alejką. Stary nie kłamał. Z ogromnego kompleksu nie zostało niemal nic.

– Ale…

– Pyłek czarnego lotosu wywołuje omamy oniryczne. Nawet ja nie podchodzę

blisko w obawie przed zatruciem. Spokojnie. Jego działanie jest krótkotrwałe. Choć wielokrotne zażycie wywołuje uzależnienie. Czytałeś „Odyseję”? Ten kawałek o Lotofagach? To właśnie ta roślina przywiodła ich do zguby…

– Mam pytanie. O staw. Zna pan park… – plątał się młody Niemiec.

– Jak własną kieszeń. Co z tym stawem?

– Jaką ma głębokość? Koło pałacu próbowałem sondować dno i… Pięćdziesiąt metrów żyłki się rozwinęło i nadal nic.

– Jaką głębokość? – Stary uśmiechnął się ironicznie. – Pan Apfelbaum mówił

kiedyś, że woda sięga piekła. Ale mi się widzi, że to tylko literacka przenośnia.

Jakby sięgała piekła, toby ciepła była, w otchłani wieczny ogień płonie, zagrzałaby się jak nic. A czemu cię to interesuje?

– Notatki… Powierzchnia akwenu, głębokość… Muszę podać te dane w dokumentacji. Karpie wykazują anomalie, będę je badał.

– Ryby? – syknął stary Polak. – Nawet o tym nie myśl. Tych ryb nie wolno łowić!

– A kto mi niby zabroni? – prychnął. – Parkiem zawiaduje teraz doktor Müller.

Popiera moje plany!

– Po prostu nie wolno – powiedział stary. – To… – urwał i zamilkł. – Z tego może być wielkie nieszczęście – wycedził wreszcie.

Ryba ważyła co najmniej dwanaście kilogramów. Nim doniósł ją na kwaterę, zdrowo się zasapał. Na palcach zostało mu kilka tęczowych łusek. W głównym pomieszczeniu Starej Pomarańczarni pod drzewem bananowca urządził sobie zaimprowizowane stanowisko badawcze.

Rzucił truchło ryby na stół, naszykował notes i komplet skalpeli.

„A mięso zaniosę państwu Müllerom” – pomyślał wesoło.

Zmierzył długość cielska.

– Osiemdziesiąt jeden centymetrów – zanotował.

Wykonał cięcie wzdłuż brzucha.

– Co jest, do cholery! – wykrztusił, wygarniając rybie wnętrzności na marmurowy blat. Choć wiele razy patroszył ryby, tym razem nie był w stanie zidentyfikować niemal żadnego narządu.

– No dobra, to chyba wątroba. – Odsunął brązową gulę na bok. – To będzie… –

urwał.

Domniemany pęcherz pławny okazał się wypełniony cieczą. W dodatku wybiegające z niego przewody kończyły się czymś, co wyglądało zupełnie jak nerki.

– Przecież ryby nie mają wyodrębnionego układu moczowego – wyszeptał. – A to? Karpie nie mają też żołądka!

Dziwna kula, wielka prawie jak strusie jajo, drżała lekko. By rozwiać wątpliwości, ujął skalpel i wykonał długie cięcie. Kula drgnęła. W otworze pojawił

się kłąb mokrej włókniny jasnobłękitnej barwy. Łapki zakończone pazurkami chwyciły brzegi nacięcia, rozdarły je i z wnętrza na blat wytoczyła się kompletnie mokra wiewiórka. Miała białe tęczówki oczu, a jej futerko było sinoniebieskie, nie rude. Poruszała się niemrawo jak przetrącona.

„Połknął w całości i strawił na żywca, stąd te odbarwienia” – pomyślał

zmartwiały Jurgen.

Nie wytrzymał, odskoczył od stołu i porzygał się wprost na podłogę. Torsje długo szarpały jego niemal pustym żołądkiem. Zapaskudził sobie koszulę, spodnie, buty… Wreszcie się opanował.

„Trzeba ją dobić” – pomyślał. „Po co ma się męczyć. Aryjczyk musi umieć gasić zbędne życie…”

Na myśl, że przyjdzie mu udusić zwierzątko, znowu zwymiotował. Wreszcie uniósł głowę i z lękiem spojrzał na blat. Po wiewiórce – ani śladu!

– Co jest? – rozejrzał się bezradnie. – Uciekła? Pewnie tak, smyrgnęła na pień bananowca i dalej po palmach. Karp żrący wiewiórki. Makabra jakaś. Musiała spaść z gałęzi do wody, akurat przepływał i chaps. Uratowałem ją w każdym razie.

Bo przecież… była tu. To nie przywidzenie!

Zmył wymiociny wiadrem wody i usiadł do stołu sekcyjnego. Opanował

drżenie dłoni i zaczął starannie rysować leżące przed nim narządy.

– Oczywiste anomalie – mruczał zafascynowany. – Trzeba będzie kupić formaliny i jeśli trafi się drugi taki, zakonserwować. Tych szkoda, ale cóż, trzeba wyrzucić. Nie, zaraz, przecież mam…

Pobiegł na kwaterę. Słoje w kącie? Na szczęście jeszcze ich nie wywalił. Zabrał

największy i trzy butelki polskiej wódki.

Wpadł do hali Pomarańczarni i zaskoczony pociągnął nosem. W pomieszczeniu zalatywało nieświeżą rybą. Przepłukał wydobyte wnętrzności i umieścił w słoju.

Popatrzył na wypatroszony zewłok. Mięso. Dobre kilka kilogramów. Co z tym zrobić? Wywalić szkoda. Naraz przypomniał sobie wiewiórkę i żołądek podszedł

mu do gardła.

– Won z tym…

Warschau, 28 XI 1940

Heil Hitler! Meine liebe Grete!

Dziś wydobyłem trzeci okaz, znowu kompletnie inny niż poprzednie. W

pierwszej chwili sądziłem, że to zwykła ryba, ale gdy położyłem ją na stół sekcyjny, spostrzegłem szereg dziwnych wybrzuszeń na ciele. Delikatne nacięcie pozwoliło ujawnić w każdym z nich nogę, podobną nieco do kończyny jaszczurki, ale jeszcze nie w pełni ukształtowaną! Budowa wewnętrzna była znowu anormalna. Choć przypominała rybią, zamiast skrzeli znalazłem coś jakby płuca! Niestety, z niezrozumiałej przyczyny i w tym przypadku nie powiodły się próby konserwacji okazu. Szybki rozkład wszelkich pozyskanych tkanek i narządów następuje niezależnie od przedsięwziętych środków ostrożności. Zgniła nawet zawartość słojów ze spirytusem.

Zastanawiam się nad pochodzeniem tak niezwykłych anomalii. Jak zapewne pamiętasz, pisałem ci o dużym niezidentyfikowanym zwierzęciu, które spotkałem parokrotnie. Wyobraź sobie, że ujrzałem je dziś… Sam nie mogę w to uwierzyć, jednakże wydobyty okaz potwierdza moje wcześniejsze spostrzeżenia! Stoję u progu odkrycia wręcz niewyobrażalnego!

Była może godzina piąta rano, gdy poszedłem pobiegać po parku. W pierwszym odruchu zamierzałem biegać nago, dla zahartowania ciała zgodnie z podręcznikiem Nazihigiene, ale chłód panujący w powietrzu zniechęcił mnie do tego. Gdy przebiegałem opodal repliki świątyni greckiej, usłyszałem, jak coś biegnie równolegle przez krzaki. Kierowałem się ku górze w stronę pomnika Friedricha Schopena (jak zapewne wiesz, wraz z udowodnieniem niemieckiego pochodzenia kompozytora błędna pisownia jego nazwiska została wyrugowana).

Ścieżka wiodła pod górę, przecinając się z trasą biegu zagadkowego zwierza.

Ominąłem gruby pień kasztanowca i wtedy je ujrzałem. Dziw natury. Najbardziej przypominało karpia, ale poruszało się, drobiąc szybko sześcioma lub ośmioma nóżkami!

Uznałbym to za omam, gdyby nie to, że okaz wyłowiony po pracy w pełni potwierdził poranną obserwację. Meine liebe Grete! Przestałem rozumieć cokolwiek! Anomalie przyrodnicze tego parku wymykają się jakiejkolwiek próbie usystematyzowania. Co najbardziej niepokojące i trudne do wytłumaczenia, nie natrafiłem dotąd na dwa identyczne okazy.

Wiewiórki nie udało mi się znaleźć; prawdopodobnie wydostała się z budynku albo zabił ją ogrodnik. Zauważyłem, że pracujący w parku Polacy nienawidzą wiewiórek. Zabrzmi to dziwnie, ale ja też jakoś nie mogę ich polubić. Są zupełnie inne niż nasze niemieckie. Wścibskie, zauważyłem parokrotnie, iż zaglądają przez okna, zupełnie jakby mnie śledziły. Pojawiają się jakby znikąd. Nie ma nigdzie ani jednej, a w następnej chwili oblepiają gałęzie…

Pukanie do drzwi wyrwało Jurgena z zadumy. Odłożył rozpoczęty list.

– Wer da? – zapytał, kładąc dłoń na klamce.

– To ja. – Poznał głos doktora Müllera.

Otworzył pospiesznie. Ujrzał lekarza, a za nim dwóch żandarmów.

– Czy jest u ciebie Franz?

– Nie, nie widziałem go od wczoraj. Czy coś się stało?

Na twarzy gościa odbiła się troska.

– Nie wiemy. Nie pojawił się na kwaterze. Zadzwoniliśmy do ministerstwa, ale powiedzieli, że wyszedł z pracy jak zawsze. Wartownicy na bramie twierdzą, że zjawił się już kilka godzin temu i udał na teren parku.

– Może chciał się przejść… – zaczął i urwał.

Jesienna szarówka nie zachęcała do romantycznych spacerów. Mżawka chyba na szczęście ustała…

– Jeśli potrzebna pomoc w przeszukaniu terenu… – ofiarował się.

– Będziemy bardzo wdzięczni.

– Trzy minuty!

Porwał latarkę. Rozkręcił puszkę. Z dolnego zbiornika wysypał biały pył. Na jego miejsce wrzucił dwie łyżki stołowe świeżego karbidu, do zbiorniczka dolał

wody. Po chwili zaczęła się reakcja. Przykręcił kurek, regulując szybkość dopływu, zapalił acetylenowy płomyk i zatrzasnął szkiełko.

Wyszli na zewnątrz. Park w zapadającym mroku sprawiał ponure wrażenie.

Bezlistne drzewa klekotały na wietrze.

– Jego towarzysze szukają na wschód od stawu, jest ich więcej, ale i teren bardziej rozległy. My chodźmy od zachodu – zakomenderował lekarz. – Może zasłabł i leży gdzieś w krzakach?

Ruszyli. Na skarpie rosła masa splątanych chaszczy. Deszcz już nie padał, kropelki w świetle latarek jarzyły się niczym drobne kryształki. Doszli do Białego Domku. Wszystkie drzwi były zamknięte. Podobnie rotunda Wodozbioru.

– Herrgott, a cóż to za paskudztwo?! – Jurgen usłyszał głos doktora dobiegający spod świątyni greckiej. Pospieszył w tamtą stronę. Lekarz oświetlał

rysunek wykonany na białej klasycyzującej elewacji. Ktoś, używając węgla, nabazgrał tam obrazek czegoś w rodzaju ośmiornicy. Poniżej w dwóch rzędach czerniały hieroglify. Deszcz rozmył już mocno całość, ale mimo to młody Niemiec poczuł mrowienie na plecach.

– Nie mamy czasu, doktorze – powiedział. – Trzeba szukać sąsiada. Obejrzy się to spokojnie za dnia.

Ruszyli dalej przez park. Od strony Belwederu błyskały latarki. Żandarmi chroniący obiekt przyłączyli się do poszukiwań. Bezskutecznie. Franz znikł, jakby go ziemia pochłonęła. Zatrzymali się przy świątyni egipskiej.

– Może utonął? – zadumał się Jurgen, patrząc w wodę.

– Kto wie… – westchnął lekarz. – Ale w takim przypadku ciało powinno wypłynąć za kilka dni.

– Chłodno jest, kto wie czy węgorze nie będą szybsze.

– Nie rozumiem.

– Jak pan zapewne wie, doktorze, ciało wypływa, bo w jamie brzusznej zbierają się gazy gnilne. Jeśli jednak węgorze poszarpią zwłoki, gazy będą uchodzić i nie zbierze się odpowiednia ilość…

– Tu są węgorze?

– Są niemal wszędzie. Te stawy mają z pewnością połączenie ze starorzeczami Wisły.

– No tak. A trałowanie dna dużo nam nie da, straszna tu głębia podobno.

– Miałem pięćdziesiąt metrów żyłki i nie doszła do dna. A z pałacowego tarasu sondowałem…

W tym momencie gdzieś z daleka dobiegły krzyki.

– Znaleźli! – Müller aż podskoczył.

Ruszyli przez park, wokół stawu. W dali ujrzeli blask kilku latarek. Żandarm Wurst prezentował swoje znalezisko – straszliwie poszarpaną kurtkę. Bez trudu rozpoznano własność studenta.

– Przepuśćcie mnie – zażądał lekarz.

W świetle karbidówki oglądał uważnie łachman.

– To dziwne – powiedział wreszcie, obwąchując palce. – Pokryta jest plamami jakiegoś świństwa, cuchnie jakby rybim śluzem.

Wszyscy milczeli.

– Wiewiórki! – wykrzyknął ktoś.

Wszyscy jak na komendę omietli światłem latarek korony drzew. Faktycznie, na gałęziach siedziały dziesiątki tych rudych stworzeń.

– Polnische Affen – warknął ktoś, odbezpieczając z trzaskiem pistolet. –

Wystrzelajmy to plugastwo, spokój będzie!

– Proszę się nie wygłupiać – zmitygował go jeden z żandarmów. – Wiewiórki nie jedzą ludzi.

– W tym przeklętym kraju nawet przyroda jest przesiąknięta duchem bandytyzmu i obraca się przeciw nam i naszym porządkom!

Ale ludzie już się rozchodzili. Niczego więcej nie znaleziono. Doktor Müller dziękował wszystkim za pomoc w poszukiwaniach. Młody Niemiec dreptał na kwaterę zmęczony i rozczarowany. Liczył na bardziej pomyślny finał poszukiwań.

„Z tymi wiewiórkami to na szczęście kompletna bzdura” – pomyślał. „Nawet gdyby było ich tysiąc, to przecież kilka by zadusił albo rozdeptał, leżałyby…” Wiatr zawył, szarpnął gałęziami. Gdzieś opodal runął z trzaskiem gruby konar.

Przyspieszył kroku. Minął dorodnego karpia leżącego na skraju trawnika.

Przeszedł jeszcze kawałek i naraz zamarł.

– Co? – wykrztusił.

Cofnął się i zaczął starannie oświetlać pobocze alejki. Ale ryby oczywiście nigdzie nie było.

– Dorwę go jeszcze – westchnął ciężko. – Muszę się tylko dobrze wyspać.

Okno w kanciapie ogrodnika rozświetlała słaba żarówka. Na zasłonce widać było cień. Stary coś czytał.

– Polak siedzi sobie w cieple, a ja, porządny Niemiec, ganiam po nocy. Mógł

nam chociaż pomóc… – warknął pod nosem.

Już miał nacisnąć klamkę, gdy usłyszał za sobą tupot kroków. Doganiał go Klaus.

– Co się stało?

– Proszę przyjść na wartownię koło głównej bramy. Żandarmeria złapała Polaka.

– A co ja mam z tym wspólnego?

– Proszę przyjść, to się pan dowie. Doktor Müller ma coś dla pana.

W ciągu dziesięciu minut Jurgen dotarł do budynku wartowni. Znany mu już z widzenia żandarm wpuścił go od razu do pokoju przesłuchań. Polak siedział

przykuty do krzesła. Obita twarz właśnie mu puchła.

– Gadaj, z kim miałeś się skontaktować – powtórzył pytanie żandarm.

– Karmiłem wiewiórki – odpowiedział jeniec dobrym niemieckim.

– Miałeś nawiązać kontakt z którymś z pracujących tu polskich ogrodników! –

Dowódca warty rąbnął więźnia pejczem po plecach.

– A po co niby? Zresztą gdybym chciał to zrobić, tobym tutaj nie właził.

Przecież pracownicy parku chodzą robić zakupy na mieście.

– To czego tu szukałeś?

– Karmiłem wiewiórki!

– Gdzie jest Franz?

– Nie znam żadnego Franza!

– Zabiłeś go?

– A czy ja wyglądam na mordercę?

– To co? Może wiewiórki go zjadły?

– Wiewiórki nie jedzą ludzi! Karmiłem je orzechami, nie żadnym waszym Franzem!

– Nic z tego nie rozumiem. – Jurgen zwrócił się do Müllera. – Co on zrobił?

– W tym właśnie problem, że nie wiemy – powiedział doktor. – Wszedł do parku za dnia. Dobrze mówi po naszemu, udawał Niemca. Tylko że poczekał w krzakach aż do zamknięcia. Patrol wracający z poszukiwań nakrył go przypadkiem, gdy faktycznie rzucał wiewiórkom orzechy.

– Nie rozumiem, co też ja mam z tym wspólnego.

– Znaleźliśmy przy nim notatnik.

Podał mu gruby notes oprawiony w skórę. Jurgen przewertował kartki i cicho gwizdnął. Notes wypełniały rysunki karpi i innych fantasmagorycznych zwierząt wodnych. Szkice oddawały zarówno wygląd zewnętrzny, jak i budowę wewnętrzną. Dalej znajdowały się obrazki przedstawiające dziwne rośliny.

– On już tu bywał – mruknął. – Przed wojną może… To identyczne ryby jak te, które sekcjonowałem.

– To nie wszystko. – Skinął na żandarma. Ten smagnął więźnia pejczem, aż trzasnęła koszula i na plecach pojawiła się krwawa pręga. – Dlaczego otrułeś ryby?

– zapytał lekarz.

– Żeby nie zjadały wiewiórek.

– Nie gadaj bzdur!

Jeniec nagle spoważniał.

– Jesteście ślepi! Nie widzicie, co tu się dzieje? Karpie ze stawu wychodzą na ląd, wyrastają im łapska! Ryby biegają po parku. Włażą na drzewa. Wszystkich nas w końcu pozagryzają! Cała przyroda tu wariuje! Polacy, których tu zatrudniacie, to renegaci. To ich robota! A z ukrycia steruje tym profesor Apfelbaum! Ten szaleniec swoimi magicznymi obrzędami sprowadzi na ten kraj takie nieszczęście, że wasza okupacja w porównaniu z nim to tyle co nic! W tej walce jesteśmy sojusznikami!

Żandarm ponownie przeciągnął go pejczem, ucinając monolog.

– Otruł ryby? – zaciekawił się Jurgen.

– Tak. Znaleźliśmy na brzegu koło teatru papierową torbę i kilka zgubionych kulek utoczonych z chleba i napełnionych arszenikiem. A karpi do góry brzuchami pływa po stawie kilkadziesiąt. Weź sobie te zapiski, może coś wydedukujesz. A jego odstawimy zaraz na gestapo. Wariat czy nie, pobyt w obozie go wyleczy.

Jurgen pobiegł na kwaterę. Zabrał worek i podrywkę. Wziął też latarkę.

Niestety koło teatru nie wypatrzył w wodzie absolutnie nic.

„Minęła godzina, może więcej” – rozmyślał. „Prąd zdążył je znieść… Koło pomnika?”

Poszedł brzegiem stawu. Na końcu parku pod mostkiem z pomnikiem Jana III Sobieskiego nurt przegradzała stara zardzewiała krata. Już zbliżając się, poczuł

silną woń rozkładu. Müller miał rację: w wodzie, brzuchami do góry, unosiło się kilkadziesiąt martwych karpi. Zapalił latarkę i zaczął wyciągać je na brzeg.

Ryby wyglądały różnie. Niektóre prawie zwyczajnie, innym z brzuchów sterczały macki i łapy. Wybrał pięć najciekawiej wyglądających i włożył do worka.

Ciężar prawie przygniótł go do ziemi. Siedemdziesiąt kilogramów jak nic…

Zataszczył łup do Pomarańczarni.

„Do rana mi zejdzie” – pomyślał. „Ale jutro niedziela, to odeśpię. A pokroić je trzeba natychmiast”.

Zaczął od pierwszego okazu z brzegu. Ryba miała osiem nóżek. Przypominały nieco łapki rzekotki, poduszeczki pod pazurami były wklęsłe jak przyssawki.

„Na drzewa nie mogła włazić” – dumał, szkicując pospiesznie jej wygląd na karcie brystolu. Rozchylił pysk i gwizdnął cicho. Ryba miała iście rekinie zęby. Z

podniebienia rosły dwa szczególnie długie, wyposażone w coś, co uznał za kanaliki jadowe.

– Człowieku, co ty wyrabiasz!? – usłyszał przerażony głos starego Polaka.

– Badania naukowe – warknął. – Won.

– Nie wolno ruszać tych ryb…

– Wynoś się, bo zastrzelę! – Wyciągnął lugera i odbezpieczył.

Polak odszedł. Jurgen ujął skalpel i otworzył brzuch karpia. Woń rozkładu aż go zemdliła. Wnętrze ciała kompletnie zgniło.

„Niemożliwe” – pomyślał. „Przecież od otrucia mogły minąć najwyżej dwie godziny. Z drugiej strony coś jest nie tak z tymi tkankami. Gniją nawet w formalinie… Czyli…”

Kolejnych karpi nie zdążył nawet otworzyć. Ryby rozkładały się niemal w oczach. Na skórę wystąpiły ciemne plamy. Smród padliny nasilał się z minuty na minutę.

– Diabła tam – westchnął z żalem, pakując cielska do wora. – Nie da się, to się nie da…

Wyniósł coraz bardziej cuchnący pakunek na śmietnik. Potem wziął długi prysznic.

Mimo to cały czas wydawało mu się, że śmierdzi. W mieszkaniu też czuł

podejrzany zapach, jakby woń padliny przenikała cały budynek. Mdliło go. I nagle przypomniał sobie o cygarach. Palił kiedyś papierosy, ukradkiem, jeszcze w szkole, zanim usłyszał w radio przemówienie Wodza o zgubności nałogu tytoniowego…

Wysunął szufladę biurka i odnalazł pudełko. Wydobył jedną sztukę. Cygaro było zielonkawe. Obwąchał je. Pachniało dobrym tytoniem. Odciął koniec i włożył

je do ust. Znalazł zapałki i zapalił. Dym miał trochę dziwny smak i zapach, ale już po drugim zaciągnięciu poczuł ulgę. Prześladujący go odór zgniłej ryby znikł.

Obejrzał pudełko.

– „Arkham Water Tobacco Industry. Made in USA” – odczytał.

„Water Tobacco? Wodny tytoń? A może Arkham Water? Woda jakaś?

Arkham… Gdzie ja spotkałem tę nazwę?”

Zaciągnął się potężnie. No jasne. Arkham University, to stamtąd korespondencję otrzymywał zagadkowy Żyd zajmujący wcześniej to lokum.

Botanik… Zatem to jakaś sztuczka, a cygara nie z tytoniu, tylko z czegoś, co nazwali wodnym tytoniem. Zapewne z wodorostów zawierających nikotynę.

Jurgen poczuł przyjemne odprężenie. Włączył małą lampkę i wydobył z raportówki notes Polaka.

Na wartowni nie miał czasu, by mu się dokładniej przyjrzeć. Teraz kartkował

powolutku. Rysunki przypominały jego notatki. Karpie. Wszystkie dziwne…

Zdegenerowane. Budowa zewnętrzna, budowa wewnętrzna…

Notatek sporządzonych po polsku nie był w stanie odcyfrować. Zapalił kolejne cygaro.

– Wydaje mi się, że częściowo rozgryzłem zagadkę tego parku – mruknął, otaczając się chmurą wonnego dymu. – Oczywiście za tym wszystkim stoi poprzedni lokator mojego mieszkania, ten cały Apfelbaum, profesor botaniki po szkole rabinackiej…

Naraz zamarł. Ubrania profesora, które wyrzucił, porządkując mieszkanie.

Szklarnie? Niski, pokurczowaty typek… Czyżby? Zatruł się wtedy pyłkiem czarnego lotosu, ale…

„Gdzie mógł się ukryć człowiek znający te ogrody jak własną kieszeń?” – zadał

sobie pytanie. „Budynków tu bez liku, lecz z pewnością przewidział, że zostaną w nich zakwaterowani Niemcy. Mógł się przyczaić na strychu, w piwnicy… Piwnice tu ogromne, pamiętają osiemnaste stulecie. Ale coś mi się widzi, że ukrywa się w szklarniach za Nową Pomarańczarnią. To całe hektary pod dachem, dziesiątki hal, łączniki, wszystko zarośnięte istną dżunglą. Widziałem zniszczony kawałek kompleksu, tyle, ile pokazał mi ten cały Mar-tzin, prowadząc do wyjścia. W

dodatku byłem otumaniony. Tam jest ogrzewanie, może sobie rozłożyć koc pod drzewkiem mandarynkowym. Z głodu też nie zginie, bo ci wszyscy Polaczkowie, co tam pracują, będą dawnego szefa dokarmiali. Wypadek Franza może się z tym wiązać. Przecież to nie do wiary, żeby rosłego Niemca zeżarły wiewiórki!” Nawet nie spostrzegł, kiedy znalazł się na zewnątrz. Niechętnie zagłębił się w ciepły zaduch szklarni. Była oświetlona. Dziesiątki żarówek rozpraszały mrok. Na wszelki wypadek od razu odbezpieczył pistolet. Na samą myśl o wielkim wężu śmigającym gdzieś przez zarośla dostawał dreszczy. Ale musiał, po prostu musiał

to sprawdzić.

Naraz jego nos złowił w powietrzu nutkę znajomego zapachu. To przecież…

Znowu ten zielony tytoń! Kierując się jego wonią, przeszedł kilka kolejnych hal.

Pokurcz siedział na murzyńskim tronie wyrzeźbionym z czarnego hebanu. Przeciąg unosił wokół szare gołębie pióra. Kielichy dzbaneczników drżały, trawione żywcem ptaki usiłowały wyrwać się z pułapki.

– To ty jesteś Apfelbaum – syknął Jurgen do małpoluda.

– Profesor Izaak Apfelbaum. – Dziwny człowieczek wypiął z dumą pierś ozdobioną Krzyżem Żelaznym.

– Ty parszywy Żydzie! Gestapo…

– Nieraz próbowali mnie złapać. – Wyszczerzył zęby w ironicznym uśmiechu.

– Miastowe chłopaki. Kilka drzew i głupieją. Nawet porządnie kawałka parku nie umieli przeszukać. Owszem, jest rozległy, ale bez przesady. Bez przesady… Wbrew temu, co gada Marcin, nie da się tędy dojść daleko. Zwłaszcza nie da się wejść do szklarni i trafić do Tanganiki. Oczywiście gdybyś zapuścił się zbyt daleko, mogłoby przytrafić się jakieś nieszczęście. Mnie to wprawdzie obojętne, ale po co nam kłopotliwe dochodzenia, kolejne rewizje…

– To przez ciebie zginął Franz.

– Nie! – warknął, a uśmiech w jednej chwili spełzł mu z twarzy. – Twojego Franza zżarły wiewiórki! Te cholerne polskie wiewiórki. Wścibskie małe szkodniki. Nawet tu potrafią się zapuścić.

– Jakim cudem wymknąłeś się obławie? Jakim…

– Gnojku, przemawiając do człowieka o mojej pozycji społecznej, powinieneś stać na baczność i używać mojego tytułu naukowego. – Dmuchnął mu prosto w twarz kłębem dymu.

– Ja cię zaraz… – Dłoń namacała kolbę pistoletu.

– Nawet jeśli przypadkiem umiesz strzelać, zostaw lepiej tę pukawkę. Azor bardzo nie lubi głośnych dźwięków. Drażnią go, przez kilka dni nie może się potem uspokoić…

Kropla bezbarwnej cieczy spadła na ramię Niemca. Spojrzał w górę. Tuż nad sobą ujrzał łeb wielkiego węża. Ta kropla oderwała się z końca zęba jadowego.

Poczuł, jak oblewa go zimny pot.

– Zatem słucham pytania. – Profesor uśmiechnął się kpiąco.

– Co tu się dzieje?

– Tytuł, gnoju! Zapomniałeś o tytule. – Strzepnął popiół do doniczki.

Druga kropla jadu rozprysła się bezgłośnie na ceglanej posadzce.

– Panie profesorze… – wykrztusił przez ściśnięte strachem gardło. – Co tu się dzieje?

– A co cię to obchodzi? Doniosłość wypadków, które tu mają miejsce, znacznie przewyższa twoje zdolności rozumowania.

– Hoduje pan trujące rośliny. W stawach pływają niebezpieczne rybojaszczury… Chcesz… – cień gigantycznego węża poruszył się – chce pan, profesorze… To wszystko sabotaż wymierzony w nas, w rasę aryjską, w Tysiącletnią Rzeszę…

– Wojny – prychnął Apfelbaum. – Wobec wieczności ta wojna jest równie ważna, jak kłótnia dzieci w piaskownicy. Wasza Tysiącletnia Rzesza… Wasza rasa Ariów i całe to dziedzictwo przodków. To tylko garść śmieci. Czym jest milenium wobec czasu istnienia kosmosu? Nowe zlodowacenia już za kilka tysięcy lat zetrą z powierzchni ziemi ślady wszystkiego, co zbuduje wam Speer. A ON nawet tego nie zauważy.

– Kto? Bóg?

– W pewnym sensie jest to bóg… – Małpolud wyszczerzył zęby. – Jeśli nasze działania sprowokują do akcji naprawdę potężne siły, trzeba być głupcem, aby wierzyć, że uda się nad nimi zapanować. Jednak już po pierwszym kontakcie nawet śladowa inteligencja pozwala stwierdzić, iż są moce, którym można jedynie służyć, na zawsze odrzucając jakąkolwiek myśl o buncie, zaś pomysł opanowania tych istot to już nawet nie herezja, ale po prostu głupota.

– O czym pan mówi, profesorze?

– Wynoś się, nadczłowieku, przeszkadzasz mi w pracy, której każda minuta jest ważniejsza niż całe twoje gówniane życie. I zapamiętaj, by raz na zawsze zostawić w spokoju moje karpie. Liczę do trzech i ma cię tu nie być.

Niemiec czmychnął. Pobiegł na oślep, nie zastanawiając się nawet, czy podąża do wyjścia czy wręcz przeciwnie. Alejki, skrzyżowania, szklane tafle ścian, półmrok, gąszcz tropikalnej roślinności. Wreszcie poczuł powiew wiatru na twarzy.

Wyjście!

I nagle pod nogami nie było już ceglanej posadzki. Przez gąszcz drzewek pomarańczowych wyszedł prosto na niewielką bambusową chatkę. Przed nią na macie siedział bardzo stary Murzyn. Ucierał w miseczce smolistej barwy płatki kwiatu.

– Czarny lotos – odezwał się po niemiecku. – Rośnie tylko u nas. Uprawiany poza Tanganiką w ciągu kilku lat traci właściwości. Pyłek czarnego lotosu to najsilniejszy znany narkotyk. Jest osiemdziesięciokrotnie mocniejszy od heroiny.

Dlatego zażywa się go w postaci bardzo rozcieńczonej, wymieszany z pyłem suszonych liści i łodyg. Niestety, uprawa czarnego lotosu wpływa na czasoprzestrzeń, tworząc anomalie, które wzbudzają zainteresowanie przedwiecznych. Dwadzieścia marek złotem za ćwierć uncji. Sam możesz przekonać się o jego mocy. – Rzucił szczyptę w powietrze.

Pył rozwiał się w chmurę i otoczył Niemca jak kokonem. Jurgen wrzasnął

dziko i… obudził się we własnym łóżku.

– Mein Gott, co za koszmar – szepnął.

Najwyraźniej palił cygaro, potem zasnął i całe to błądzenie po szklarniach tylko mu się uroiło…

– Czynnik chorobotwórczy prowadzący do totalnej i powszechnej degeneracji organizmów – zadumał się doktor. – A może chodzi o coś innego? Może to, co odbieramy jako degenerację, wcale nią nie jest?

– O czym pan mówi?

– Co znalazł pan w ciałach tych ryb?

– Pierwsze rzucają się w oczy ich gargantuiczne rozmiary. Drugą anomalią jest budowa anatomiczna. Liczne osobniki posiadają nogi lub macki. Oprócz skrzeli wyposażone są w płuca. Zatem są zdolne do oddychania powietrzem atmosferycznym.

– Wdziałem kiedyś nocą karpia biegnącego po trawniku – powiedział lekarz. –

Czyli nie było to przywidzenie. Co jeszcze?

– Żołądek.

– To takie niezwykłe?

– Karpie go nie mają. Trawią jelitem. Do tego układ moczowy, nerki, pęcherz.

Ryby tego w ogóle nie posiadają.

– Wystarczy. Niech pan teraz pomyśli. To nie jest ani choroba, ani degeneracja.

To ewolucja. Pod wpływem nieznanego czynnika ryby z tego stawu dokonały tego samego skoku, co przed milionami lat: wyszły na ląd. Dostosowały się. Kto wie, może nawet faktycznie polują na wiewiórki!

– Czynnik… Jaki czynnik?

– Nie wiem. Ale podejrzewam, że pańskie spostrzeżenia są słuszne i za całą sprawą istotnie stoi ten cały Apfelbaum.

– Żydowskie odkrycia – prychnął.

– Co z tego, że żydowskie? To, co wymyślił bystry untermensch, posłuży rasie aryjskiej. Za dziesięć lat Żydów już nie będzie. Wtedy to będzie nasze odkrycie. I tylko nasze.

– Zatem…

– To początek. Te ryby to pierwszy eksperyment. Trzeba wyizolować czynnik, który zapewnił im skok ewolucyjny. Jeśli dobrze pójdzie, da się go zastosować u nas. Kto wie, może dzięki temu stworzymy prawdziwą rasę nadludzi!

– Jestem z panem, doktorze. Jak się do tego zabrać?

– Polacy zniechęcali cię, chłopcze, do badania karpi. Jeden nawet przeniknął do Łazienek z trucizną, by się ich pozbyć, by zatrzeć ślady. Zatem te ryby muszą kryć

tajemnicę. Złów kilka sztuk. Wpuść do basenu w Pomarańczarni. Jeśli faktycznie tak szybko gniją, trzeba je utrzymać przy życiu. Zabiorę ze szpitala trochę szkła laboratoryjnego i odczynników. Wieczorem przyjdę do ciebie i zaczniemy analizy.

– Tak jest!

Ranek był cudownie świetlisty, choć chłodny. Jesień… Jurgen przygotował

podrywkę i wędki.

Właśnie przymierzał się do pierwszego zarzucenia, gdy na tarasie przed pałacem pojawił się Marcin.

– Człowieku, nie rób tego! Tych ryb naprawdę lepiej nie ruszać.

– Was zum Teufel! – wrzasnął Jurgen, ciskając ze złością wędkę na płyty dziedzińca. – Jak w takich warunkach można prowadzić badania naukowe! Jeśli natychmiast nie wyniesiesz się z tego tarasu i nie weźmiesz do roboty, zadzwonię zaraz na gestapo!

– Nie rób pan tego – powtórzył z uporem stary ogrodnik. – Z tego może być wielkie nieszczęście.

– Co niby się stanie? – parsknął Niemiec.

Zerwał się na równe nogi i popchnął starego pięścią.

– W końcu zdenerwuje się i przypłynie. On nie lubi, gdy się łowi jego dzieci…

– wybełkotał Polak.

– Kto przypłynie, do cholery!?

– No wiadomo kto. Szkopojad.

– Was ist das: Schko-po-jad?

– No właśnie on…

Jurgen usłyszał dziwny szum, jakby tuż za jego plecami przelewał się wodospad. Odwrócił się i ujrzał przed sobą najobrzydliwsze stworzenie, jakie tylko mógł sobie wyobrazić. Oślizgłe cielsko pokryte mackami i naroślami wznosiło się nad powierzchnią stawu niczym pagórek. To spływająca po skórze woda tak zaszumiała. Stwór spojrzał na Niemca trzema ślepiami wielkości miednic, a potem rozdziawił paszczę, odsłaniając paskudne żółte zębiska.

– Yyyy… – Chłopak wciągnął powietrze.

W tym momencie poczuł mocnego kopniaka. W ułamku sekundy uświadomił

sobie, że jednak chyba nie zostanie ichtiologiem. Stracił równowagę i poleciał

wprost do mordy bestii. Paszczęka tylko kłapnęła. Polak opuścił nogę. Bydlę mlasnęło głośno.

– Dziękuję za poczęstunek – powiedziało. – Ale zapamiętaj i powtórz swoim kumplom: nie nazywam się Szkopo-jad tylko Scotosch-Yag.

Księgi drzewne

Było wczesne sobotnie popołudnie. Wrzesień w tym roku był ciepły i słoneczny, aura zachęcała do włóczenia się po parkach… Marta wyciągnęła mnie rano do muzeum, potem zjedliśmy na mieście pizzę, a teraz holowałem dziewczynę do mojej plugawej siedziby, kusząc niecnie wizją lodów zamkniętych na najniższej półce zamrażalnika. Warsztacik zegarmistrza był jeszcze otwarty, pan Maciek pomachał nam i wrócił do dłubania w mechanizmach.

– Co on obrabia? – zdumiała się Marta.

Rzuciłem okiem przez szybę.

– Wejdźmy, zobaczmy – zaproponowałem.

Stary zegarmistrz wyraźnie ucieszył się z naszej wizyty.

– Witam panią akustyk w moich skromnych progach – ukłonił się szarmancko.

– I pana sąsiada też…

– Tak przechodziliśmy obok i Martę zainteresowało, nad czym pan się męczy –

wyjaśniłem. – Wygląda mi to na prawdziwy zegar szwarcwaldzki.

– Owszem. I to wyjątkowo ciekawy egzemplarz.

Odpowiedziało mu tylko zaciekawione spojrzenie dziewczyny.

– W pierwszej połowie osiemnastego wieku w Niemczech rzemieślnicy dostrzegli lukę na rynku i zaczęli produkować zegary dla bogatych chłopów –

wyjaśnił. – Tani, bardzo prosty mechanizm, za to bogato zdobiony cyferblat i szafeczka. Taki chronometr dodawał chałupie splendoru. Tryby początkowo robiono w ogóle z drewna, wagi wisiały na sznurach. Potem stopniowo zaczęto stosować mosiężne zębatki, stalowe osie, łańcuszki. Dodano kukułki, dzwonki wybijające kwadranse…

– Ciekawe – mruknęła.

– Ten, który dziś regulowałem, jest jeszcze z tych mniej fikuśnych. Wychwyt kotwicowy, większość elementów drewniana. Myślę, że lata osiemdziesiąte osiemnastego wieku. Naprawdę ładny egzemplarz, choć dwie trzecie mechanizmu pochodzi z różnych okresów, więc ortodoksyjnych kolekcjonerów raczej by nie zainteresował. Pan Lucjan dorobił kilka zużytych detali, ale do spasowania trzeba jednak fachowca… W każdym razie działa. Robert ma ciekawsze chronometry…

– Wiem, zanudza mnie na śmierć, co i rusz pokazując zbiory – uśmiechnęła się dziewczyna.

– Niech go pani czym prędzej łapie – doradził zegarmistrz. – Druga taka partia już się nie trafi.

– Doprawdy? – Otaksowała mnie spojrzeniem. – Mam wyjść za kolekcję zegarków?

– I mieszkanie mam – zgrywałem się. – Dwa pokoje.

– I w jakiej kamienicy – dodał zegarmistrz. – Ściany z cegły klinkierowej, teraz by takiej nawet wypalić nie umieli! Do tego niech sobie pani wyobrazi: oryginalna przedwojenna armatura z niklowanego brązu, a kable w ścianach – czysta poezja, trzy miedziane druty zawinięte w nawoskowany papier, to wszystko w płóciennym impregnowanym oplocie i na wierzch ołowiany pancerz. Jak je przed pierwszą wojną położyli, tak do dziś jednego zwarcia nie było!

To akurat nie robiło na niej wrażenia – ojciec kupił jej piękne trzypokojowe mieszkanie w nowiutkim bloku na strzeżonym osiedlu…

Zegarmistrz spojrzał na efekt swojej pracy.

– No i cyka – stwierdził z zadowoleniem. – Robert, chłopcze, jeśli mogę cię prosić, zapukaj do sąsiadów z góry, powiedz, że gotowe. Niech wpadną i odbiorą.

– Oczywiście. – Ukłoniłem się.

Wyszliśmy z warsztaciku.

– Dobra partia. – Marta popatrzyła na mnie z filuternym uśmiechem. –

Myślałby kto…

– Przemyśl to. Oprócz kolekcji zegarków, dobrych rur i kabli w ścianach mam jeszcze szereg innych zalet…

Przeszliśmy przez bramę na podwórko.

– Łuna, pokrako, jak cię dorwę, przerobię ci ogon na szczotkę klozetową! –

usłyszałem gdzieś z góry.

Uniosłem wzrok. Jakieś trzy metry nad naszymi głowami na gałęzi starego kasztanowca siedziała ogniście ruda kotka. Po chyboczącym się konarze sunęła ku niej dziewczyna, na oko piętnastoletnia. Dziewczyna też była ruda. Jednym ruchem capnęła prychającego kota za kark, drugą na chwilę chwyciła się gałęzi, zahuśtała się jak gibon w ZOO, a potem puściła. Uderzyła stopami o ziemię lekko i z wdziękiem.

– Uważaj, dziecko, bo się zabijesz! – jęknęła moja towarzyszka.

– Nic mi nie będzie, jestem księżniczką wiewiórek. – Sąsiadeczka dumnie uniosła głowę.

Mała zaplotła sobie włosy w dwa ciasne różki. Z trójkątną lisią twarzyczką ozdobioną wydatnymi przednimi siekaczami faktycznie wyglądała na wiewiórkę.

Rudy polar tylko dopełniał podobieństwa. Leciutka asymetria warg nadawała jej twarzy mimowolny wyraz uprzejmego zdziwienia.

– Dzień dobry, panie Storm – ukłoniła mi się. – To zapewne pańska narzeczona, o której wspominał pan Maciek? – Dziewczę zmierzyło Martę spojrzeniem.

– To widzę, że pan zegarmistrz już mnie wyswatał. – Moja towarzyszka chyba zaczynała się wkurzać.

– Jeszcze nie narzeczona, ale usilnie nad tym pracuję – wyjaśniłem. – Kicaj do dziadka, powiedz, że zegar już gotowy.

– To trzymam kciuki, żeby zaręczyny były już niebawem. – Uśmiechnęła się i pobiegła po schodach, nadal trzymając prychającego kota w objęciach.

– Księżniczka wiewiórek. – Marta była twarda. Dopiero gdy bezpiecznie ukryliśmy się u mnie, dała upust wesołości.

– A co, niepodobna? No dobra, ogona nie ma… – błaznowałem. – I nie codziennie się tak czesze… Wstydziła się przy tobie, więc poszła schodami. Ale przedwczoraj widziałem, jak na balkon włazi po piorunochronie.

– Może którejś klepki jej zabrakło i ubrdała sobie, że naprawdę jest wiewiórką… – zadumała się moja towarzyszka.

– Masa dziewczyn w głębi ducha uważa się za księżniczki, a część okazuje to także na zewnątrz, na przykład ubierając się na różowo. W Japonii jest nawet taka subkultura.

– Tylko mija im to, zazwyczaj gdy skończą dwanaście lat… I jednak co innego uważać się za księżniczkę, nawet po czterdziestce, a co innego łazić po drzewach i sądzić, że jest się wiewiórką.

– Mogę ją dokarmiać orzechami, jeśli uważasz, że trzeba. Nasypię trochę na miskę i postawię na zewnętrznym parapecie w pracowni. Z pewnością zauważy i po nie przyjdzie.

– Nowi sąsiedzi?

– Tak. Kupili mieszkanie nade mną. Ze trzy tygodnie robili remont, dopiero co się sprowadzili. Dziewczyna mieszka z dziadkiem, rodzice tyrają gdzieś za granicą

– wyjaśniłem. – Tyle udało się ustalić przez te cztery czy pięć dni… Staruszek jest lutnikiem, ponoć znanym. A wnuczka chodzi do szkoły muzycznej. Chyba do gimnazjum. Gra na skrzypcach całymi dniami. Ćwiczy z zapałem, aż szyby drżą.

Pewnie zawlecze kocura do domu i zaraz zacznie rzępolić.

Faktycznie, nie minęło pięć minut, a z daleka dobiegł stłumiony przez grube stropy dźwięk.

– Nieźle gra – mruknęła Marta.

– Skoro tak twierdzi dyplomowana pani akustyk…

– Zaraz! Co to, u diabła, za melodia? Przecież ją znam… Ale… to lambada! Ta mała gra lambadę na skrzypcach! – zdumiała się.

– To może zatańczymy? – zażartowałem. – Skoro muzyka jest…

Ale najwyraźniej ta melodia miała być tylko rozgrzewką, bo kolejne dźwięki popłynęły już zupełnie inne.

– Bardzo dobrze gra – powtórzyła dziewczyna.

– Moglibyśmy za kilka lat mieć taką fajną córkę – szepnąłem jej do ucha.

– Nie jesteśmy rudzi, a to chyba gen recesywny – powiedziała, stanowczym gestem zdejmując moją dłoń z ramienia.

– Skoro dzieci chwilowo nam nie grożą, może pooglądamy znaczki? –

zaproponowałem. – Zdobyłem na przykład ukraińską błękitną trzydziestoszagiwówkę z kowelskim nadrukiem Poczta Polska. Albo zegarki.

Trafiłem ostatnio kilka curiosów…

– Albo sztućce, albo guziki wojskowe, albo co tam jeszcze kolekcjonujesz. –

Puściła do mnie oko.

– Pożoga, ty wredna małpo! – dobiegło z góry. – Muzyka ci uszy kaleczy?

Drzewo za oknem zatrzęsło się, gdy wylądował na nim kocur. Zaraz też rozległ

się energiczny tupot drobnych stóp na schodach. Właścicielka ruszyła w pościg.

– Łuna, Pożoga i księżniczka wiewiórek grająca na skrzypcach… – zaśmiewała się Marta.

– Chyba ma na imię Adelajda – wyjaśniłem. – Przynajmniej nie jest nudno…

Polską wieś przeryto dokładnie. Pierwsi poszukiwacze staroci ruszyli w kraj jeszcze w latach pięćdziesiątych. W epoce Gierka wyszukiwaniem antyków zajmowały się już wyspecjalizowane grupy handlarzy. Za nimi ruszyły gangi złodziei. Zazwyczaj w wiejskich chatach nie znajdzie się obecnie żadnych cudów.

Meble wyszabrowane z pałaców po reformie rolnej dawno poszły na opał albo zostały wykupione. Nasze chłopstwo nigdy nie śmierdziało groszem, więc i po przodkach zostało niewiele. Ale czasem można liczyć na mały zapomniany okruch złota… Zwłaszcza gdy wie się, gdzie dokładnie i czego szukać.

Stanąłem koło płotu. Na podwórku zarośnięty typek karmił świnie, lejąc im z zardzewiałego wiadra do koryta jakąś breję. Dziwne, mój dziadek świnie trzymał

zamknięte w chlewiku, a te ganiały luzem po podwórzu. Widać co kraj, to obyczaj…

– Dzień dobry, szanowny panie Malinowski – uprzejmie uchyliłem kapelusza.

Chłopina zerknął na mnie spode łba. Ja też oceniłem go szybkim spojrzeniem.

Gumofilce zdarte. Spodnie i kufajka zszargane. Kasy brak… Ale kolor nosa i twarzy normalne, zatem nie pił przesadnie dużo. Obejście zadbane, porządeczek.

Nawet puste słoiki ustawione równiutko w rządku. Po podwórku biegały też kury, a nawet dwie siodłate gęsi. Ot, wiejski dziadek trzymający fason, udający jeszcze gospodarza. W otwartej szopie dostrzegłem jeszcze klatki z królikami.

– A pan będziesz kto? – chłopina nawiązał kontakt.

– Robert Storm, historyk amator i wędrowny poszukiwacz antyków –

przedstawiłem się.

– Antyków? – Uśmiechnął się krzywo. – Toś pan okolice pomylił. Tę wiochęśmy po wojnie założyli. Hłe, hłe, hłe. A czego pan konkretnie szukasz? –

Spoważniał.

– Przodek pański należał przed wojną do elitarnego Pierwszego Pułku Artylerii Najcięższej – wyjaśniłem. – Pracuję na zlecenie poważnego kolekcjonera z Warszawy. Gdyby znalazły się jakieś papiery, gotów jest bardzo dobrze zapłacić.

Szuka też odznaki pułkowej tej jednostki. Krzyż zielonego koloru i dwie skrzyżowane lufy armatnie… Na ramionach napis P.A.N. Czasem robiono także w białej emalii.

Tubylec wykonał operację myślową. Zmarszczył czoło, aż wyobraziłem sobie tryby skrzypiące pod niskim czółkiem.

– Zara, chodź pan do chaty, pogadamy w środku. Co tak będziemy sterczeć na widoku?

Doświadczenie łowcy podpowiedziało mi, że nie ma tego, czego szukam, ale spróbuje mnie zainteresować czymś innym. Dobra, jak nie rybki, to może chociaż akwarium? Weszliśmy do pokoju. Ściany odmalowano po raz ostatni chyba za Gierka. Antyków faktycznie nie posiadał. Meblościanka, szorowana zapewne sumiennie przed każdym świętem, straciła już połysk.

– Siadaj pan…

Przycupnąłem na brzegu krzesła. Mebel parokrotnie odświeżono, pokrywając kolejnymi warstwami farby olejnej. A chłop zaczął grzebać w szufladzie stołu.

– Ten krzyż to pamiętam, walał się w pudełku razem z Virtuti Militari, ale to brat jeszcze komuś opylił, będzie ze dwadzieścia lat temu – burknął. – Ale może co innego zostało? Legitymacje jakieś były do tego, dyplomy… Cholera, tatko chyba, nim nogi wyciągnął, z dymem to wszystko puścił.

Wieś. Niepotrzebne papiery, a czasem nawet zdjęcia, idą tu po prostu do pieca.

Stare meble rąbie się na podpałkę. Ale czasem jakimś cudem coś się uchowa.

– Ha. – Wyłożył na blat łupy.

Spojrzałem na przedwojenną pięciozłotówkę z Piłsudskim, pogięty widelec Norblina oraz odznakę sołtysa z epoki PRL i westchnąłem. Widząc, że te skarby nie budzą mojego zainteresowania, jął ryć głębiej wśród śrub i muterek. Znalazł

jeszcze dwie łuski karabinowe i klamrę od paska OHP z lat osiemdziesiątych.

Pokręciłem przecząco głową. Śmieci to śmieci. Nawet moneta była tak porysowana, że miała co najwyżej wartość kruszcu… Dziadyga zmarkotniał.

Przerył szufladę raz jeszcze, ale z próżnego i Salomon nie naleje. Zbierałem się do odejścia. Wyciągnąłem z kieszeni nowiutką szeleszczącą dychę oraz wizytówkę z moim nazwiskiem i numerem telefonu i położyłem na brzegu stołu. Trzeba zostawić dobre wrażenie. To czasem procentuje. Bywa, że na wsi ktoś coś ciekawego znajdzie i nie wie, co z tym zrobić.

– Nie ma, to trudno. – Wstałem.

– Czekaj pan. – Jakaś nowa myśl błysnęła mu w głowie. – A może kupisz pan skrzypce? – zapytał. – Mam takie na strychu, po jednym wujku. Jakby je szmerglem doczyścić, to na ścianie można powiesić. A kto wie, może i grają nawet jeszcze?

– Skrzypce?

Instrumenty muzyczne kompletnie mnie nie interesowały. Ale on już człapał po schodkach na górę. Ruszyłem za nim. Być może trafimy na coś, co on uważa za badziewie, a mnie się przyda? Na strychu było niewiele. Przepisy przeciwpożarowe w latach siedemdziesiątych unicestwiły niejeden skarbiec. Przez okienko na końcu pomieszczenia wpadało niewiele światła. Wyjąłem pięciowatową diodową latarkę i puściłem strumień światła.

– Oż kurde! – zdziwił się dziadyga. – Taka bździna i tak daje!? Łysnęło jak fleszem – pochwalił.

Omiotłem całą przestrzeń spojrzeniem handlarza niewolników. Nie było tu kompletnie nic ciekawego. Gospodarz wydobył z pudła jakiś podłużny pakunek zawinięty w gazety z przełomu epok Edwarda Szczodrego i Wojciecha Ślepego.

Zeszliśmy na dół. Odwinął pożółkłe papierzyska i moim oczom ukazały się istotnie skrzypce. Nie miały strun, brakowało też niektórych kołków. Strzępki gazet przywarły do drewna chyba raz na zawsze.

– Dasz pan stówaka i są pańskie. – Wyszczerzył resztki zębów. – To prawdziwy antyk. Taki właśnie fant, jakich pan szukasz. Przedwojenne, może nawet carskie jeszcze.

– Może nawet – westchnąłem ciężko. – Ale to nie skrzypce, tylko kompletny trup.

Towarzysz Gierek nadal widoczny na pożółkłym skrawku papieru miał minę, jakby przyznawał mi rację. Towarzysz Czyrak na sąsiednim strzępie miał gdzieś moje dylematy. Z niezmąconym spokojem witał delegację północnokoreańską.

– Albo wiesz pan co. – Typek zamarł tknięty nagłą myślą. – Głupio tak sprzedawać pamiątkę po wujciu za zwykłe pieniądze. Zamieńmy się jak przyjaciele. Pan mi dasz tę zajebiaszczą latarkę, a ja panu sprezentuję skrzypce.

– Zgoda. Niech będzie i tak – powiedziałem odruchowo i jakby wbrew sobie. –

Fant za fant.

Ująłem instrument, a uhecowany gospodarz zacisnął palce na latarce. Widać było, że to dozgonna miłość od pierwszego wejrzenia do grobowej deski…

– To na zwykłe baterie chodzi czy jakie? – dopytywał.

– Na paluszki – wyjaśniłem. – Cztery sztuki naraz trzeba wsadzić. Odkręca się na końcu, jak normalna.

– Na wsi dobra latarka zawsze się przyda… – Jak się uśmiechnął, nawet sympatycznie wyglądał. – A żaróweczki można dokupić? Jakby się przepaliła…

– Nie trzeba. Dioda, która w tym świeci, ma długą żywotność. Wystarczy na czterdzieści tysięcy godzin pracy. Możesz pan używać przez całą noc, codziennie, a i tak piętnaście lat wytrzyma.

– Ja pierniczę! Cała wieś będzie mi zazdrościć. To żem złoty interes zrobił, ale

ja uczciwy człowiek jestem. Za tanio ją kupiłem. Weź pan jeszcze to! Też po wujaszku.

Ściągnął z szafy stary, potwornie zniszczony wojskowy pas i zamotał wokół

instrumentu. Nie wiedziałem, po kiego grzyba mi ten trup skrzypiec ani czy zgodnie z sugestią chłopiny uda się go choćby na tyle doczyścić, by wyglądał po ludzku, wisząc na ścianie. Ale wiedziałem też, że jeśli zostawię instrument tutaj, to wcześniej czy później trafi do pieca… I jeszcze jedno. Gdy je oglądałem, dostrzegłem, że z tyłu mają wypalony lub namalowany gmerk wytwórcy.

– Pora na mnie – westchnąłem.

– Zawinę panu w świeżutką gazetkę – zaofiarował się trochę na wyrost.

Ta „świeżutka” miała datę sprzed dwu tygodni, a do tego wydawała ją jaczejka pogrobowców KPP. Dopiero siedząc w pekaesie, odwinąłem papier i dokładniej obejrzałem łup. Skrzypce w moim odczuciu musiał wykonać nie lada fachura, skoro spoczywając tyle czasu na strychu, nie rozkleiły się ani nie popękały. Z tyłu pudła rezonansowego faktycznie widniał znak jakiegoś lutnika. Zdecydowanie nie był to wyrób fabryczny.

– Ciekawe – mruknąłem do siebie. – Chyba wiem, komu można to pokazać…

Pas też okazał się ciekawy. Stary, niemiecki. Na aluminiowej klamrze pierwotnie była hitlerowska gapa i napis szwabachą Gott mit uns. Ktoś pracowicie sklepał wronę młotkiem i przynitował w tym miejscu lilijkę wypiłowaną z grubej mosiężnej blachy. Bojownik Szarych Szeregów? A może po wojnie ktoś się bawił?

Kto wie…

„Muzeum harcerstwa się ucieszy, o ile w ogóle jest coś takiego” – pomyślałem leniwie, zapadając w drzemkę.

Gdy dochodziłem już do kamieniczki, minął mnie policyjny renault. Koła załomotały po bruku i pojazd zatrzymał się koło bramy. Ze środka wyskoczył

gliniarz wielki jak szafa i z tonfą jak maczuga wiszącą u boku. Poznałem go bez trudu. Otworzył boczne drzwi, ze środka wygramoliła się Adelajda.

– Cześć, Piotrek – zagadnąłem. – Za jakie to zbrodnie zwinąłeś moją sąsiadkę?

Zakłócała spokój, grając na skrzypcach?

Dzielnicowy odwrócił się w moją stronę.

– Robert? – zdziwił się. – Wcale jej nie zwinąłem, tylko nadużywając pojazdu służbowego, rozwożę to wesołe stadko po koncercie do domów. – Wyszczerzył w uśmiechu zęby wielkości ziaren fasoli.

Faktycznie, cały wóz miał zapchany na sztywno nastolatkami płci obojga i ich instrumentami.

– Nie mów, że to nadużycie sprzętu, bo ktoś podkabluje i kłopotów sobie narobisz – doradziłem. – Powiedz raczej, że to działania prewencyjne w ramach opieki nad młodzieżą i dla budowania pozytywnego obrazu organów ścigania w grupie wiekowej szczególnie narażonej na patologie.

– Kurde, ty i myślisz szybko, i niezłą masz gadanę! – pochwalił. – Zapiszę sobie na zaś…

– Z tego żyję, że umiem gadać z ludźmi. Wpadnij kiedyś na piwo do starego kumpla – zaproponowałem. – Tu mieszkam. Zresztą pamiętasz chyba.

– A nie omieszkam.

Pożegnaliśmy się i samochód ruszył dalej.

– Pana znajomy? – zaciekawiła się sąsiadeczka.

– Chodziliśmy razem do podstawówki – wyjaśniłem. – Pisze magisterkę z historii policji, więc co i rusz wpadamy na siebie w bibliotece. Udany był koncert?

– Z doborową ekipą każdy jest udany, najwyżej publiczność marudzi –

zażartowała.

– Dziadek jest w domu? Mam drobną sprawę.

– Na pewno jest, zapraszamy.

– Umyję się, przebiorę i wpadnę. Za pół godziny?

– Będziemy zaszczyceni.

Przebrałem się po wyprawie, zmieniłem gazetę na bardziej neutralną światopoglądowo i wdrapałem się piętro wyżej. Nowi sąsiedzi wymienili drzwi na solidniejsze. Wcisnąłem guzik dzwonka. Otworzyła mi Adelajda. Oba koty czatowały w przedpokoju. Gdy wszedłem, obrzuciły mnie wyniosłymi spojrzeniami.

– W sprawie remontu instrumentów muzycznych przyjęcia interesantów właśnie w tych godzinach. – Ukłoniła się, zapraszając mnie gestem.

Jakim cudem? Ach, tak. Z gazety wystawał gryf…

– No nie żartuj, jest sobota wieczorem. Faktycznie mam instrument, ale w takim razie w poniedziałek może zajdę.

– No coś pan, przecież dziadek sąsiada nie pogryzie. – Tupnęła małą stópką w baletce.

Stary lutnik zwabiony rozmową wyszedł z kuchni.

– Czym mogę służyć? – Uśmiechnął się.

– Mam coś do pokazania. Przywlokłem z prowincji skrzypce… właściwie chyba resztki skrzypiec.

– Zapraszam do pracowni.

Największy pokój przekształcony został w warsztat. Pół ściany zajmował regał

zastawiony butlami, słojami i słoikami. Poniżej wisiały dziesiątki dłut, dłutek i innych narzędzi. Czułem, jakby cofnął się czas. Nawet laubzega leżąca na blacie wyglądała, jakby miała ze sto lat. Jedynym nowym elementem były dwa wielkie urządzenia w kącie. Ni to piece do pizzy, ni to pralki…

– Suszarki – wyjaśnił. – Po co czekać kilkanaście czy kilkadziesiąt lat aż się drewno wysezonuje, skoro można przygotować materiał do pracy w kilka tygodni…

Usiedliśmy i wręczyłem mu łup.

– Uuuu… – westchnął ciężko. – Co pan robił z tym biednym instrumentem?

– Trzydzieści lat leżały na strychu – wyjaśniłem. – Nie znam się na tym kompletnie, ale poczułem, że po prostu głupio zostawić je tam na zmarnowanie wiejskim troglodytom.

– Suchy strych – mruknął, obracając instrument w dłoniach. – I niedaleko komina leżały.

– Rozeschnięte?

– Na szczęście jeszcze nie, ale będzie z tym sporo roboty. Spróbuję je uratować. Ufajdane niemożebnie… Mam nadzieję, że kornik się nie dobrał. Ciężka sprawa, ale warte zachodu. To był kiedyś naprawdę niezły instrument. Pan wie, co pan kupił?

– Nie. Zobaczyłem je, dopiero potem pomyślałem o panu… A co, stradivarius mi się trafił?

– Aż takie cuda to raczej nie na polskiej wsi. – Uśmiechnął się. – Ale to dobre skrzypce lutnicze niemieckiej rodziny Hopf, z okresu mniej więcej naszego powstania styczniowego. Zobaczymy, co da się dla nich zrobić…

Wielkie rude kocisko wmaszerowało do pokoju.

– Psik! – Lutnik machnął w jego stronę dłonią, ale zwierzak go oczywiście zignorował.

Podszedł i mrucząc, otarł się o moją nogawkę.

– Polubił pana – mruknął pan Lucjan. – A to nieufne bydlaki… Wnuczka ma niezłą ochronę. Każdego złego człowieka w mig rozszyfrują. Tam, gdzie mieszkaliśmy poprzednio, domokrążców przez drzwi wyczuwały… Tu okolica spokojniejsza.

– Dziwne – mruknąłem. – Bo przecież i ja jestem swego rodzaju domokrążcą, tylko zamiast sprzedawać łażę i próbuję kupić.

– Widać w tym, co pan robisz, zachowujesz pan wystarczająco dużo uczciwości i przyzwoitości.

Nadal oglądał instrument, najwyraźniej sprawdzając jakieś szczegóły, o których nawet nie miałem pojęcia.

– Ile to będzie kosztowało? – zagadnąłem.

– Oj, ładnych parę stówek. Muszę dorobić parę detali. Wyczyścić wnętrze.

Nowe struny. Te intarsje na podstrunnicy to kość słoniowa. Są zdekompletowane…

– Kość słoniowa… – Zasępiłem się.

– Dorobię, ale z kości mamuta. Nie do odróżnienia w zasadzie, chyba że pod mikroskopem. To prawie to samo, tylko mamut ma inną strukturę zęba…

– Skąd pan wytrzaśnie? – zdumiałem się.

– Z Syberii. To znaczy ze specjalistycznego sklepu w Berlinie. W wiecznej zmarzlinie leży tych włochatych słoni tyle, że nie policzy. U nas, jak już znajdą mamucią kość, to jest sfosylizowana. Krucha, brązowa, skamieniała na amen.

Można rozpiłować do samego środka i nic, ani kawałka do wykorzystania. A tam dziesięć tysięcy lat jak w lodówce. Bielutka, niespękana, idealna do pracy. Trochę tego do Europy dociera drogami legalnymi i nielegalnymi. Myślę, że za trzy do czterech tygodni będę mógł powiedzieć, co udało się zdziałać.

– Oczywiście. Proszę sobie dłubać ile trzeba, nigdzie mi się nie spieszy.

Adelajda stanęła w drzwiach.

– Napije się pan kawy czy herbaty? – zapytała.

– Nie chciałbym robić kłopotu…

– Żaden kłopot – powiedział pan Lucjan. – Zwłaszcza że i ja miałem z panem pogadać…

– Zatem herbaty.

Siedliśmy w saloniku. Na kominku paliły się drewka. Rozejrzałem się odruchowo. Ładny dębowy parkiet, na ścianie skrzyżowane dwie szable, carska dragonka i przedwojenna ludwikówka. Regały pęczniały od książek. Stare wygodne fotele zostały odnowione – wymieniono pokrycia i chyba sprężyny.

Stolik też miał swoje lata. Meble pochodziły każdy z innej parafii, ale ustawiono je tak, że na pierwszy rzut oka było to niewidoczne.

– Moja wnuczka ma wielki talent. Gra przychodzi jej naturalnie. Ma już za sobą około dziesięciu tysięcy godzin ćwiczeń. To etap, na którym obok talentu zaczyna się liczyć dobry instrument. Żeby naprawdę podbić świat, potrzebuje niezwykłych skrzypiec. – Wyglądało to na początek dłuższej przemowy.

– Może pan jej zrobi? – palnąłem głupio.

– Moje umiejętności wystarczą na solistów filharmonii. Tu trzeba pójść krok dalej. Mam odpowiedni instrument… Albo raczej mogę powiedzieć, że miałem. –

Usta zacisnęły mu się gniewnie.

Poszedł do sąsiedniego pokoju i po chwili wrócił z futerałem. Wydobył z niego skrzypce.

– W czasie powstania warszawskiego Niemcy zbombardowali kamienicę, w której mieszkaliśmy – powiedział ze złością. – Po wojnie ściągnięto popękane mury stalowymi prętami, połatano, zabetonowano kotwy, uzupełniono stropy.

Mieszkać się dało, oczywiście do czasu. Budynek powinien zostać rozebrany i zbudowany na nowo, ale nie było pieniędzy ani mieszkań zastępczych dla lokatorów… Zaraz po tym, jak skończył się doraźny remont, wszedł dekret Bieruta.

I prowizorka została już na zawsze.

– Osobiście uważam, że skoro Armia Czerwona wzięła te cztery czy pięć milionów jeńców, to powinni nam zostawić w Polsce z milion do roboty przy odbudowie, rozminowywaniu i tak dalej – powiedziałem. – A wypuścilibyśmy ich do domów dopiero po usunięciu wszystkich zniszczeń.

– Większość by wcześniej ze starości umarła… W każdym razie odkładano decyzje w nieskończoność, aż którejś nocy budynek po prostu siadł. Zginęło kilkunastu mieszkańców. Ja wyszedłem z tego zdrowo poturbowany. Tyle szczęścia, że rodzina była na letnisku. Prawie miesiąc przeszukiwałem gruzowisko.

Skrzypce były w stalowej skrzynce. Liczyłem, że przetrwały katastrofę. Niestety.

Kaseta nie wytrzymała nacisku ton gruzu. Mała to tragedia wobec nieszczęścia ludzi i wartości straconego dobytku, ale przecież też żal…

Popatrzyłem na instrument.

– Popękała górna płyta… – zauważyłem.

– Właśnie. Tylko ona. Sądziłem, że zdołam coś z tym zrobić. Kleiłem.

Rozklejałem. Takie kleje, śmakie, owakie. Ostatnią próbę zrobiłem dekadę temu.

Zdobyłem klej zajęczy, wstawiłem „żabki”… Niestety, nawet to nie pomogło.

Pociągnął smyczkiem po strunach. Mnie osobiście dźwięk wydawał się idealny, ale po minie Adelajdy poznałem, że tak nie jest.

– Jedyna szansa to wymienić całą wierzchnią płytę – powiedział twardo. – A tego się nie da zrobić…

Pociągnąłem łyk herbaty i cierpliwie czekałem na dalsze wyjaśnienia.

– Ten instrument jest niezwykły – powiedział. – Nie mówię „był”, bo wierzę, że jeszcze coś się z tym zrobi. Skrzypce wykonane u progu dwudziestego wieku przez Malibrodzkiego. To był mistrz w swoim fachu. A to z całą pewnością najlepszy egzemplarz, jaki w życiu stworzył.

Milczałem, czekając, co powie.

– Czyli mieliśmy w Polsce lutnika równie dobrego jak Stradivarius? –

Uśmiechnąłem się niepewnie.

– Nie… Jak by to powiedzieć? Miałem w ręku niejeden jego instrument. Ale dźwięk tych był niezwykły. O kilka klas lepszy. Tak jakby raz wspiął się na absolutne wyżyny kunsztu. I nigdy już potem nie poprawił wyniku. Ba, nigdy nawet nie zbliżył się do niego.

– Hmm…

– Sekret tkwi w drewnie… Tak mi się wydaje. Czy słyszał pan o księgach drzewnych?

Zastanawiałem się dłuższą chwilę.

– Określenie wydaje mi się znajome – powiedziałem. – Chyba był o tym artykuł w którymś numerze pisma „Relaks i kolekcjoner polski”. Ale to chyba tylko luźne skojarzenie. Nie pojawia mi się żaden obraz…

Podszedł do szafki i grzebał w niej dłuższą chwilę. Wreszcie wydobył

zawiniątko.

– Kupiłem to razem ze skrzypcami – powiedział. – Wtedy wydało mi się dziwacznym curiosum, dziś…

Księga drzewna. Pierwszy raz w życiu miałem coś takiego w ręce. Dwie skrzyneczki połączone zawiasikiem oprawiono w skórę, by wyglądały jak książka.

Grzbiet stanowił kawałek drewna wraz z korą. Wewnątrz pod szkłem umieszczono zasuszony kawałek gałązki, szyszkę, nasionka, rysunek drzewa oraz szereg próbek drewna różnie polakierowanego i wypolerowanego. Przedmiot był jednocześnie niezwykle elegancki i posiadał spory potencjał edukacyjny. Wewnątrz znalazłem wykaligrafowane nazwisko wykonawcy…

– Świerk lutniczy – odczytałem na grzbiecie.

– Pracujemy na zwykłym drewnie świerkowym, tylko odpowiednio wysuszonym, wysezonowanym, wyleżakowanym. Trzeba dobrać odpowiedni kawałek, oczywiście bez sęków, spękań i innych wad. Właściwy dobór drewna to cała wiedza tajemna. – Puścił oko.

– Wiedza tajemna – powtórzyłem w zadumie.

– Oficjalnie nie ma czegoś takiego jak świerk lutniczy. – Wzruszył ramionami.

– A nieoficjalnie?

– Każda profesja ma swoje legendy. Taksówkarze opowiedzą o wożeniu duchów, płatnerze o mieczach, które przetną człowieka tak, że jeszcze kawałek biegnie, nim się rozpadnie na dwoje, ludwisarze o dzwonach odlewanych ze stopów, do których dodano ludzkiej krwi. Swoje opowieści mają też szewcy, kowale, stolarze… Część spisano, inne stanowią swego rodzaju mroczne sekrety fachu, jeszcze inne to tajemnice rodów rzemieślniczych.

– Lutnicy mają zatem legendy o niezwykłych drzewach, z których robi się równie niezwykłe instrumenty? – drążyłem.

– Tak. Są oczywiście sekrety dawnych mistrzów. – Uśmiechnął się lekko, jakby z kpiną. – Skrzypce Stradivariusa i innych lutników z Cremony…

– Naprawdę są takie dobre?

– Owszem – powiedział powściągliwie. – Grałem na takich trzy razy w życiu.

Są… niezwykłe. Wielu rzemieślników chciałoby stworzyć podobne. Dlatego zachowane egzemplarze poddawano badaniom. Bardzo wszechstronnym. Poszły na to ciężkie dziesiątki tysięcy w wymienialnych walutach. Znamy drewno, skład klejów, nawet skład chemiczny politury. Ale mimo wszystko to nie gra. Łączymy elementy tak, jak oni. Montujemy z detali skopiowanych z dokładnością do dziesiątych części milimetra. Ale stradivariusa nie zrobimy.

– W czym zatem tkwi problem?

– To magia – odezwała się dziewczyna. – Kunszt. Prawdziwy artysta tworzy.

Bóg użycza mu cząstki swej mocy. I ta cząstka tkwi w dziele, jak odcisk palca absolutu…

– Podejrzewa się, że tajemnica to głównie technologia suszenia, nie do końca wiemy, jak to robili, pewnie po prostu klocki leżały pod łóżkiem i czekały na swój czas… Ale jest i inna poszlaka. To był w dziejach Europy bardzo chłodny okres.

– Wolniej schło? – Nie zrozumiałem.

– To niewykluczone. Ale częścią sekretu może być gęstość drewna. Gdy jest zimno, roczne przyrosty są mniejsze, słoje drewna cieńsze, struktura bardziej zbita.

– Czyli trzeba poszukać, na przykład, starych belek dachowych z tego miejsca i tego okresu, wymienić więźbę, zdobyte drewno rozpiłować i do dzieła! – zapaliłem się.

Stary lutnik spojrzał na mnie bardzo ciężko, jakbym wygłosił jakąś herezję.

– Panie Robercie – powiedział. – Jeśli w tych skrzypcach znajdujemy faktycznie dotknięcie nienazwanego, nie da się zrobić nic. Można się pomodlić przed pracą, ale opatrzność nie zawsze przychylnie odpowiada na nasze prośby.

Dlatego myślę też pragmatycznie. Surowiec. Muszę zdobyć deskę z tego samego lub takiego samego drzewa.

– Pan Maciek powiedział mi, czym się pan zajmuje – powiedziała Adelajda. –

Jest pan kolekcjonerem i poszukiwaczem oraz swego rodzaju detektywem tropiącym antyki…

– Nasz sąsiad ma trochę nazbyt romantyczną wizję mojego hobby. –

Westchnąłem. – Ale faktycznie od czasu do czasu wyszukuję dla ludzi różne rzeczy. Zwykle pamiątki rodzinne czy meble, które mieli w dworach, a które w rozmaitych okolicznościach dziejowych przykleiły się ludziom do rąk… Czasem też na zlecenie hobbystów próbuję wyszukiwać konkretne fanty mające wzbogacić kolekcję.

– Chcemy pana wynająć.

Ująłem ponownie w dłoń księgę drzewną.

– Jak rozumiem, to jedyny trop? Taki sam materiał jak ten, z którego wykonano przednią płytę pańskiego instrumentu.

– Nie. To nie jest taki sam, lecz najprawdopodobniej ten sam surowiec.

Kupiłem to w latach sześćdziesiątych na bazarze w Kielcach. Ktoś sprzedawał

różne różności, jak mówił, po zmarłym krewnym. Głównie buty i ubrania, ale miał

też skrzypce, trochę nut i to. W zasadzie księga mnie nie interesowała, ale wydała się zabawnym bibelotem. Dorzucił ją za jakieś grosze. Dopiero w domu zagrałem na instrumencie i porażony efektem zrozumiałem, jaki skarb przypadkiem wpadł

mi w ręce… Następnego dnia wróciłem na bazar, ale oczywiście po sprzedawcy już ani widu, ani słychu…

– Stary trop… Stygł przez pół wieku… Boję się, że będzie bardzo trudno znaleźć punkt zaczepienia. Ale cóż, jest to wyzwanie… Biorę to zlecenie. Proponuję tak.

Pięćset złotych na koszta. Jak wszystko przepuszczę, melduję się z wynikami lub bez wyników. Pan sobie analizuje i ocenia, czy mam grzebać dalej, czy odpuszczamy. Jak znajdę drewno, tysiąc złotych ekstra.

Patrzyli na mnie zaskoczeni.

– Pan sądzi, że to możliwe? – wykrztusił wreszcie pan Lucjan. – Myślałem, że zabije nas pan śmiechem…

– Mam odnaleźć źródło surowca. Wiem, gdzie żył człowiek, który zrobił

skrzypce. Znamy nazwisko tego, który wykonał księgę. Podpisał się w środku.

Domniemywam, że to zleceniodawca. A przynajmniej dostarczyciel drewna.

Niestety, w międzyczasie była wojna światowa, ale właściciel skrzypiec zmarł

prawdopodobnie po wojnie, więc są spore szanse, że trafię na jego ślady.

Wiewióreczka patrzyła na mnie z takim podziwem, że aż mi się zrobiło głupio.

– Oceniam prawdopodobieństwo na dwadzieścia pięć procent – dodałem uczciwie.

– Od czego pan zacznie? – zapytał lutnik.

– Pożyczyłbym od pana księgę i powiem od razu, że uskubię gdzieś drzazgę do dodatkowych badań. Zrobię to oczywiście tak, by ubytek był absolutnie niewidoczny.

– Oczywiście. – Podał mi artefakt. – Cóż, w takim razie życzę powodzenia i będziemy z niecierpliwością czekali na wyniki.

– Przy odrobinie szczęścia, księżniczko wiewiórek, będziesz niebawem miała swoje mistrzowskie skrzypce. – Ukłoniłem się dziewczynie i poszedłem do siebie.

Profesor Gładzik, nim wylądował jako belfer w moim liceum, był wykładowcą na uniwersytecie. Nie wiem, jakie zawirowania życiowe czy intrygi sprawiły, że strącono go z wyżyn prawdziwej nauki, ale gdy grzebałem po publikacjach naukowych z dziedziny dendrologii, kilka razy trafiłem na jego nazwisko. W mojej dawnej budzie już nie pracował. Mogłem mieć tylko nadzieję, że zdołam go odnaleźć… I odnalazłem. Siedział jako urzędnik w jednej z dziesiątków instytucji, które niczym mech narosły na imperium Lasów Państwowych. Postarzał się trochę, ale poznałem go od razu. On też mnie skojarzył.

– Robert? – zdziwił się, gdy stanąłem w drzwiach jego gabinetu. – Co za straszna chwila dla nauczyciela ginąć po latach z rąk ucznia oblanego na maturze.

– Nie zdawałem biologii… A moje oceny, choć nie były najwyższe, uważam za dobrze oddające stan mojej wiedzy. – Stojąc jeszcze w progu gabinetu, rozwiałem jego obawy.

Uśmiechnął się.

– Się nie podlizuj. Każdy uczeń, niezależnie od stopnia swego kujoństwa lub matołectwa, uważa, że powinien dostawać lepsze stopnie. Czym zatem mogę służyć?

– Mam problem z identyfikacją pewnego drewnianego klocka… Jeden nomen omen nauczyciel wędrował po górach gdzieś w Kieleckiem i wyszukał

najwidoczniej jakieś rzadkie drzewo. Następnie ściął je i dał lutnikowi, żeby zrobił

mu skrzypce.

Opowiedziałem mu szczegółowo historię.

– W Polsce rośnie trochę endemicznych gatunków – powiedział uczony. – Na przykład dąb omszały. Rośnie tylko w jednym miejscu, gdzieś na Pojezierzu Myśliborskim. Ale skrzypce robi się ze świerku… Proszę siadać – zreflektował się, wskazując mi krzesło.

Wyjąłem z torby zawiniątko i odpakowałem. Gwizdnął cicho przez zęby.

– Księga drzewna! – szepnął z zachwytem. – I to naprawdę cudna! Hmmm…

Nie miałbyś ochoty jej sprzedać?

– Nie jest moja – wyjaśniłem.

Z pietyzmem ujął artefakt w dłonie i obejrzał uważnie.

– Piękny egzemplarz… O czym my to… Ach, tak. Świerk lutniczy… – odczytał

napis na grzbiecie. – Nie ma czegoś takiego.

Ujął lupę. Długo oglądał korę oraz klocki drewna.

– To mi wygląda na normalny świerk – powiedział. – Zapewne mamy do czynienia nie z odrębnym gatunkiem, ale raczej ekotypem jakiejś powszechnie występującej odmiany. Egzemplarz trochę odmienny wyglądem odkrywca błędnie uznał za drzewo nieznane nauce.

– Ekotyp? – zdziwiłem się.

– Ekotyp – powtórzył cierpliwie. – Drzewa danego gatunku rosnące w różnych środowiskach będą się od siebie trochę różnić. Znasz pewnie zdjęcia słynnej sosny z Sokolicy? Tej, która jest w nieskończoność i do znudzenia drukowana na większości pocztówek z Pienin.

– Takie poskręcane drzewo rosnące na wapiennym szczycie ponad wąwozem z przełomem Dunajca? Kojarzę.

– To tak zwana sosna reliktowa. Zwykła pospolita sosna, która wyrosła wysoko w górach, zapuszczając korzenie między szczeliny wapiennej skały. Warunki, w jakich wzrastała, skład mineralny gleby… To wszystko sprawiło, że zamiast strzelistego masztu z wiechą na czubku z takiego samego nasionka wyrosło drzewko małe, poskręcane, węźliste i o bardzo zbitym drewnie. Ale gdyby zrobić badania DNA, okaże się, że nie różni się od pospolitej mazowieckiej.

– Zatem…

– To nie musiał być gatunek nieznany nauce – wyjaśnił. – Być może ten cały Porębski natrafił gdzieś w górach na drzewo wyrosłe w specyficznych warunkach.

Pozyskał z niego surowiec i zaniósł do lutnika. Powiadasz, że skrzypce wykonano w Kielcach? Z tego, co słyszałem, w Polsce lutnicy pracują głównie na drewnie z Kotliny Kłodzkiej. Ale kto wie. Góry Świętokrzyskie to niezwykle stary masyw.

Różne dziwa archeologiczne, geologiczne i przyrodnicze tam znajdowano.

– Drzewo, które czerpało minerały ze skamieniałych odchodów dinozaura –

zażartowałem.

– Dlaczego nie? W łajnie tkwią wszak korzenie pięknych kwiatów – odparł bez mrugnięcia. – A i tropy pradawnych gadów już w tych górach zadokumentowano.

Masz kontakt z Mateuszem?

– Tak. Dałem mu już kawałek do analizy…

– Ty spryciarzu. Znaczy się konsylium urządzasz? Chcesz mieć informacje z dwu niezależnych źródeł? – Uśmiechnął się. – Chyba rzeczywiście dałem ci wtedy za niską ocenę.

– Raczej za wysoką – odparowałem. – Czwórka dla takiego głąba jak ja to był

nadmiar litości nad nieuctwem…

Wszedłem do komórki. Adelajda siedziała w kącie i pompowała koło roweru.

Nieoczekiwanie poczułem mrowienie w karku. Odwróciłem głowę i zamarłem. Na regale na lewo od drzwi na wysokości mojej twarzy siedział kot. Nie wiedziałem, czy to Łuna, czy Pożoga. Widziałem tylko ogniście rude futro, pałające furią zielone ślepia i sylwetkę sprężoną do skoku. Nigdy w życiu nie bałem się zwierząt.

Owszem, odczuwałem respekt przed dużymi psami, ale nigdy w życiu nie pomyślałbym, że można przestraszyć się kota.

Tymczasem stałem jak słup soli. Mierzyliśmy się wzrokiem. Czułem, że jeśli choćby mrugnę, ta bestia wyskoczy jak z procy i wbije się we mnie zębami i pazurami. Byłem pewien, że nie zdążę unieść ręki, by zasłonić twarz.

– Łuna! Spokój – usłyszałem głos dziewczyny.

Z kota naraz jakby zeszło powietrze. Z groźnej bestii zamienił się w niegroźnego kanapowca.

– Mrau? – zagadnął, a potem zeskoczył z regału i zaczął łasić mi się do nóg.

Otarłem pot z czoła.

– Można się przestraszyć – mruknąłem.

– Oj tam. Duży jest, to i groźnie wygląda – zbagatelizowała.

– Tak właściwie, jaka to rasa? – zapytałem.

– Koci kundel. Miał persa w rodzinie, dlatego taki włochaty – wyjaśniła.

Nie wiem czemu, poczułem, że nie mówi prawdy.

– Proszę zajść do nas wieczorem, dziadek już prawie skończył dopieszczać pański instrument – zaprosiła.

– O, to szybko się uwinął. – Byłem przyjemnie zaskoczony.

Wpadłem do sąsiadów o osiemnastej. Pan Lucjan zaprosił mnie do znajomego już saloniku. Zasiedliśmy wygodnie.

– Gotów? – zapytał.

Kiwnąłem głową.

Zastukał w stół. Z pokoju wnuczki popłynęła melodia i dziewczyna weszła, grając.

– Czyli jednak udało się je ożywić – mruknąłem.

– Zniszczone były głównie po wierzchu. I raczej nie przeleżały trzydziestu lat na strychu, ale najwyżej kilka. Przyjemny dźwięk – ocenił lutnik. – Nie jest to instrument wysokiej klasy, jednak całkiem przyzwoity. Pogadajmy teraz jak ludzie interesu.

– Ile za naprawę, dlaczego tak drogo, ile można utargować? – zażartowałem.

– Fakt, trochę było przy nich roboty. Ale zacznę inaczej. Potrzebne to panu?

– Yyyy?

– Nie gra pan na skrzypcach. Jak pan chce mieć tylko do wystroju wnętrza, to znajdzie się jakiegoś trupa za dwie stówki, odczyszczę i może wisieć.

– Te są za dobre, żeby się u mnie marnowały – domyśliłem się. – Skoro udało się je naprawić, woli pan, żeby ktoś na nich grał.

– Na tym mniej więcej polega idea posiadania instrumentów muzycznych. –

Uśmiechnął się krzywo. – Służą do grania. Koleżanka wnuczki potrzebuje dobrego instrumentu, a z kaską u nich krucho. Te by jej pasowały.

– Hmm…

– Dadzą dwa i pół tysiąca w pięciu ratach. I pokryją koszt moich starań. Czyli dwa i pół dla pana na rękę. Tylko że… Wie pan, trochę mało dają, bo przyzwoity instrument w tym stanie i po remoncie zrobionym przez fachowca wart jest około czterech – sumitował się. – Ale jakby pan spuścił do tych dwu i pół, to jakoś się zrewanżują…

Wzruszyłem ramionami.

– Jak komuś potrzebne, to faktycznie nie ma sensu, żeby się u mnie kurzyły.

Dadzą siedemdziesiąt, bo tyle mnie kosztowały bilety na PKS do dziury, gdzie je zdobyłem. Do tego odkupią mi latarkę, którą dałem chłopu za ten instrument. I będziemy kwita. A jak dziewczyna zacznie grać w orkiestrze, to poproszę jeszcze jako bonus bilety na koncert dla dwu osób, może uda mi się zaciągnąć znajomą…

– Zegarmistrz mówił, że dziwny z pana facet – mruknął lutnik. – Jest pan pewien? To jednak jest parę groszy. A czasy są ciężkie.

– Nie przesadzajmy z tymi ciężkimi czasami. Jak się coś umie, to trudno opędzić się od klientów. Zresztą i do pana co rusz ktoś tupta po schodach.

– Wiele lat na to tuptanie pracowałem… – Uśmiechnął się. – Reputacja jest ważna.

– To ja też zadbam o swoją. Łatwo przyszło, łatwo poszło. Latarkę za nie dałem, a zabrałem je tylko dlatego, żeby się nie zmarnowały, i dobrze zrobiłem, jak widać. Nie zmarnują się. Cieszę się z tego.

– Jaka to ma być latarka? – Naszykował notes i długopis.

Podałem mu specyfikację.

– Jak pańskie poszukiwania naszego drzewka i tych, którzy je wycinali? –

zmienił temat.

– Mam trop. Niezbyt ciepły, bo sprzed sześćdziesięciu lat, ale za to chyba w miarę konkretny.

– Zamieniam się w słuch.

Adelajda też nastawiła uszu. Nawet oba kocury wyglądały na zaciekawione.

– Ustaliłem ostatni adres pana Porębskiego. Jutro tam pojadę.

Budynek dawnej szkoły gminnej we wsi Palimąka popadał w ruinę. Dach zapadł się w kilku miejscach. Dachówki sypały się na ziemię. Tynk odłaził płatami.

Wszystkie okna wybito. Przekroczyłem wyłamane drzwi. Owiał mnie smród moczu i stęchlizny.

– Za późno – mruknąłem, rozglądając się wokoło.

W starych klasach walało się trochę pordzewiałych resztek krzeseł. Szafy z fornirowanej płyty napuchły od wilgoci. Pod nogami zalegały zapleśniałe zeszyty i podręczniki z lat osiemdziesiątych. Wszystko, co przedstawiało jakąkolwiek wartość, wyniesiono. Nawet kaloryfery oderwano od ścian, a kable wypruto z tynku. Roztrzaskano piece. Rozpoznawałem dwa rodzaje śladów. Jedne zostawili złodzieje i szabrownicy, drugie stanowiły efekt już tylko bezmyślnej dewastacji.

Nie byłem nigdy wielbicielem obowiązku szkolnego, ale to miejsce napawało mnie smutkiem i głębokim przygnębieniem.

– Niż demograficzny, do tego upadek przemysłu na prowincji – rozważałem. –

Sto lat temu to była gęsto zaludniona okolica. Teraz nie ma we wsi nawet dość dzieciaków, by opłacało się zatrudnić belfrów choćby dla trzech pierwszych klas…

Usiadłem na trzymającym się jeszcze jakoś biurku. Z torby wydobyłem kanapkę.

– I na co liczyłeś? – burknąłem do siebie. – Że zostały tu szafy pełne rękopisów? To jest wieś. Tu stare szpargały, książki, gazety, dokumenty trafiają po prostu do pieca. To jest szkoła. Poniekąd żywy organizm. To, co się zużyje lub staje się zbędne, niepotrzebne, nieaktualne, politycznie lub ideologicznie niepoprawne, idzie na śmietnik. Uczniowie w najdalej kilkanaście lat zniszczą każdy sprzęt i niemal każdą pomoc naukową. Portrety dawnych bohaterów wraz ze zmianami władzy stają się wizerunkami zdrajców i znikają bez śladu. W tej ruderze nie ma jednej ławki starszej niż trzydzieści lat…

Westchnąłem. Stare szkoły, gdzie z pietyzmem traktuje się ślady własnej przeszłości, to absolutny margines. W większości pamięć, tradycja, sięga najwyżej dwadzieścia, trzydzieści lat wstecz. Nie zaprasza się dawnych emerytowanych nauczycieli ani wybitnych absolwentów. Nie wiesza portretów przedwojennych dyrektorów, nie robi wystaw starych zdjęć klasowych ani na przykład dawnych podręczników… A tu w dodatku placówkę zamknięto. Dzienniki poszły pewnie do archiwum w Kielcach, co lepszy sprzęt zabrano do szkoły w sąsiedniej gminie…

Resztę chłopi rozwlekli po chałupach. Szafy z płyty stolarskiej, krzesła, wszystko, co mogło się jeszcze przydać, choćby na opał.

Pod czyimś butem chrupnął kawałek terakoty. Głośno chrupnął, wiedziałem, że celowo go nadeptali. Nadal zwrócony plecami do drzwi spokojnie żułem kęs.

– A czego tu szukamy? – usłyszałem konkretne pytanie.

– Dzień dobry. – Obejrzałem się.

W drzwiach dawnej klasy stali jakiś dziadyga w poplamionym waciaku i policjant. Policjant miał koło pięćdziesiątki. Prezentował światu minę dobrodusznego, znudzonego życiem owczarka. Dziadyga wyglądał na sołtysa, któremu właśnie zlikwidowano sołectwo.

Odburknęli coś niezrozumiałego. W oczach gliniarza dostrzegłem cień troski.

W garniturze, z teczką pod pachą zwyczajnie nie pasowałem do otoczenia.

Widziałem, że próbuje mnie rozgryźć. Wstałem grzecznie z nadjedzonego przez wilgoć blatu. Resztę kanapki zawinąłem w sreberko i włożyłem do teczki.

– Niewiele tu zostało, ale kazali pilnować – burknął domniemany sołtys. – Na szabrownika pan nie wyglądasz, na inwestora prędzej, tylko po kiego grzyba komu ta rudera? Ale kazali pilnować – powtórzył raz jeszcze.

„Toś nie upilnował” – pomyślałem, niemal rozbawiony.

Wyczułem, że to delikatna sugestia, abym opowiedział, kim jestem i co tu knuję.

– Robert Storm – przedstawiłem się. – Prowadzę poszukiwania spuścizny po znanym regionaliście profesorze Porębskim – powiedziałem ze spokojną nonszalancją. – Wykładał w tej szkole w latach sześćdziesiątych.

– Pan Janusz? – przypomniał sobie dziadyga. – Oj, jak on potwornie potrafił

przynudzać o historii okolicy… O zamku w Chęcinach to z pięć lekcji gadał i gadał.

Uśmiechnął się krzywo do swoich wspomnień. No cóż, na orła intelektu raczej nie wyglądał.

– Ja tylko o nim słyszałem – wzruszył ramionami glina. – Za mały łebek byłem, by chodzić wtedy do szkoły. Tu, sam pan widzi, nie zostało nic.

– A emerytowani nauczyciele? Gdy zamykano szkołę, nikt nie zabrał starych papierów? – indagowałem. – A może elementów wyposażenia pracowni geograficznej i biologicznej?

– Dzienniki to do kuratorium chyba posłali. – Policjant skrobał się po czole. –

Wypchanego borsuka ja sobie wziąłem, ale sierść garściami wyłaziła, tom wywalił.

Szkielet z pracowni biologicznej nasz ksiądz katecheta z proboszczem pogrzebali na parafialnym cmentarzu, bo to prawdziwy, taki z człowieka był.

Obaj zarechotali jak z dobrego dowcipu.

– Interesują mnie tak zwane księgi drzewne – powiedziałem. – Bardzo dobrze zapłacę za wszelkie informacje.

Domniemany sołtys zacisnął zęby i zmarszczył czoło. Wręcz słyszałem, jak pod pokrywą czaszki obracają mu się kółka zębate. Oj, chyba bardzo chciał

zarobić.

– Może stara Kobiełka? – zasugerował.

– A czemu nie? – przytaknął gliniarz. – Ta faktycznie może sporo wiedzieć.

Belfrowała tu pięćdziesiąt lat.

Zrobiłem chyba zdziwioną minę, bo pospieszył z wyjaśnieniami.

– Zaraz po studiach przyszła, przed wojną, i robiła do samego końca. Złoty Krzyż Zasługi miała i medal od tej tam komisji edukacji za pięćdziesiąt lat w szkolnictwie. Z nią pan sobie pogadasz, może co ciekawego powie. Bo Porębskiego z pewnością znała. Wprawdzie ona od matematyki, to tematów wspólnych niewiele mieli. Ale z dawnych nauczycieli to tylko ona jeszcze żyje.

– Zaprowadzi mnie pan?

– W sumie czemu nie… Zwłaszcza że wspomniał pan coś o… – Wykonał

palcami gest liczenia pieniędzy.

Oceniłem jego potrzeby na dwadzieścia złotych i taki właśnie banknot wydobyłem z portfela. Policjant mruknął coś z naganą, ale jego towarzysz uszczęśliwiony podmuchał na papierek i troskliwie schował go do kieszeni na piersi.

– Proszę za mną – wskazał mi kierunek sztucznym, wystudiowanym gestem.

Kobieta mieszkała w niewielkiej chałupce na skraju wsi. Od razu poczułem, że dobrze trafiłem. Staruszka drobna i zasuszona mogła mieć około dziewięćdziesiątki. Poruszała się jednak żwawo, a jej oczy błyszczały zza okularów. Niewielki pokój wyglądał trochę jak muzeum – pół jednej ściany pokrywały zdjęcia klasowe w ramkach. Jedne wyblakły, inne nadal biły po oczach doskonałym kontrastem. Uczniowie, uczniowie i nauczyciele, przed szkołą, na stopniach budynku, w klasach, nauczyciele sami przed szkołą, nauczycielki grają w siatkówkę, nauczyciele przy warcabach. Uczniowie kroczą w pochodzie pierwszomajowym, akcja żniwna, wykopki, uczennice pracują w szkolnym ogródku, dzień przyjaźni polsko-radzieckiej, akademia ku czci patrona. Pozostałe ściany zajmowały regały z książkami. Wystroju wnętrza dopełniało ciężkie dębowe biurko i stary, chyba jeszcze przedwojenny globus. Kobieta nie bardzo chyba miała w tej dziurze z kim pogadać, bo wyrzucała z siebie informacje z szybkością karabinu maszynowego.

– Profesor Porębski, o, dobrze go znałam. Wielki dziwak i ekscentryk. Ale jaka wiedza… W pięciu lub sześciu językach czytał. A jaką kolekcję minerałów zgromadził w sali geograficznej. Skamieliny wyłupał ze skał, było na co popatrzeć.

Tylko wie pan, on trochę niedzisiejszy był…

Zabawnie to zabrzmiało w ustach starowinki.

– Co konkretnie było nie tak?

– Pan wie, jak to wszystko po wojnie wyglądało. Starych nauczycieli powyrzucali, na ich miejsce pakowali ludzi zaraz po studiach, takie głupie siksy, co to same z czworaków wyszły, władza wykształciła. Już się poczuły szczęśliwymi mieszkankami wielkich miast, a zaraz potem nakaz pracy, jak zacięcie batem.

Jechały tu na prowincję jak na zesłanie. Co one wiedzieć mogły o szkole? Było parę do rzeczy, ale… Nie o tym chciałam mówić, skleroza dokucza.

– Mogę tylko powinszować bystrości umysłu. – Skłoniłem głowę.

– Jaka tam bystrość teraz. – Machnęła dłonią. – A więc, młody człowieku, w latach pięćdziesiątych, jak tylko dorobili się nowych kadr, zrobili rzeź dawnych nauczycieli. Wspaniali ludzie tu pracowali. Taki pan Gawron, on jeszcze za cara konspirację organizował. Urząd pocztowy w Kielcach rozbił, ze siedem tysięcy rubli z kasy zabrali. Albo pan Matys, ten to w Kielcach Prusaków rozbrajał. Na baszcie zamku w Chęcinach polską flagę zawiesił. Niepodległą Rzeczypospolitą tu zakładał, a za Stalina poleciał na bruk, emeryturę dostał tak marną, że gdyby nie dawni uczniowie, z głodu by zdechł. Część młodszych uszy po sobie położyła, nawet te karty wędkarskie brali… Mnie też dwa razy próbowali wcisnąć, alem się wybroniła.

– Karty wędkarskie? – nie zrozumiałem.

– Legitymacje partyjne tak nazywali. – Puściła oko. – Zapisywali się nauczyciele do czerwonych, byle zostać w szkolnictwie i jakoś mieć dzieciaki w pieczy. Ale obok znajdowali się i tacy, co się zapisywali, żeby kariery robić.

Różnie było. A profesor Porębski trafił do nas na zesłanie jakby.

– Pracował w Kielcach w liceum – przypomniałem.

– Właśnie. Tu też nazywali go profesorem. Dlatego, że z liceum. Bo tytułu naukowego przecież nie miał. Po prostu było w nim coś takiego, że tylko to słowo pasowało. On nie szedł, tylko kroczył. Dumna postawa. Na tych z awansu marynarki wisiały jak worki, a on jakby się w garniturze urodził. W każdym razie…

Wie pan, dlaczego wyrzucono go z Kielc?

– Nie mam pojęcia.

– Jeszcze trup Stalina dobrze nie ostygł, a on już na lekcjach historii opowiadał

dzieciakom o Katyniu. I przedwojenne książki pożyczał. Ktoś z uczniów sypnął, takie to małe gady chodziły wtedy do szkół… W każdym razie definitywnie jakimś cudem go nie wylali, ale trafił do nas. Tu mieszkał, w tym budynku była wtedy stancja dla nauczycieli. Na poddaszu miał pokoik, bida z nędzą, może sześć metrów kwadratowych. No ale gadam i gadam, ja tak do jutra mogę, a pan ma konkretne pytania przecież.

Opowiedziałem o uszkodzonych skrzypcach i pokazałem księgę drzewną pożyczoną od lutnika.

– A niech mnie. – Pokręciła głową ze zdumieniem. – Ależ to zmyślne i takie…

– Inne.

– Eleganckie. Pięknie musiały wyglądać, gdy kilka stało na półce. Ale zmartwię cię, młody człowieku, nic takiego w jego ręku nie widziałam.

Zapamiętałabym. To na pewno on wykonał, lat tyle mija, a ja wciąż pamiętam ten charakter pisma. Takiej kaligrafii to tylko za cara w gimnazjum można się było wyuczyć. W latach trzydziestych już tylko wymagali, żeby ładnie i czytelnie było…

Może zrobił tę książkę, siedząc w swoim pokoju? Nieczęsto zachodziłam, wie pan, młoda dziewczyna byłam, nie wypadało mężczyzny nachodzić. Skrzypce… O, jak dobrze pamiętam. Siedział u siebie i całymi wieczorami grał. Doskonale grał. Ale w szkole nie chciał. Nauczyciel muzyki zakładał szkolną orkiestrę, wybrał

dzieciaki, przeszkolił, ale Porębskiego nie namówił.

– Nie wie pani, gdzie chodził na spacery?

– Myśli pan, że to drzewo gdzieś tu w okolicy może rosnąć? Lasów i zagajników tu cała masa. A on miał rower. Mógł się i dwadzieścia kilometrów zapuścić…

– Nie wiem – westchnąłem. – Ale nie wykluczam. Księgę wykonał chyba po wojnie. Skrzypce są o pięćdziesiąt lat wcześniejsze… Czyli drewno na nie musiał

zdobyć grubo wcześniej.

– Zaraz, zaraz. – Strzeliła palcami.

Milczałem, bojąc się spłoszyć jej myśl.

– On kiedyś opowiedział o tych skrzypcach. Mówił, że to pamiątka po jakimś jego nauczycielu. Wymienił nazwisko, zagraniczne, może niemieckie lub żydowskie… Krótkie i na „F”. Zaraz sobie przypomnę. Izydor, Izydor…

– Izydor Flax? – podpowiedziałem.

– Tak! – ożywiła się. – Słyszał pan o nim?

– To dziewiętnastowieczny regionalista i etnograf amator z Kielc – wyjaśniłem.

– Nie miałem pojęcia, że się znali.

– Gdy tu mieszkał, był już trochę odludkiem. Miły człowiek, ale zawsze jakby obok. Jakby nie interesowała go szkoła. Kiedyś wspomniał, że od kiedy w czasie okupacji pochował trzech synów, życie straciło dla niego sens.

– Nie miał żadnych przyjaciół?

– Nie – pokręciła głową. – Nie ciągnęło go między ludzi. Siedział całe dnie i książki czytał albo grał na skrzypcach. Wśród uczniów też nikogo nie poniżał, nikogo nie wywyższał. Nie miał pupilków. Dobrze uczył, piątki dostawali i w olimpiadach przedmiotowych wysokie noty, ale robił to jakby automatycznie. Od kreski do kreski.

– Stracił do tego serce?

– Z ust mi pan to wyjął, panie Robercie.

– Co się z nim stało?

– Ano i tu go dosięgli w końcu. Tu też przeszkadzał władzy jak kamyk w bucie.

Gdzieś sześćdziesiąty rok był. Jakoś tak na początku maja się dowiedział, że we wrześniu idzie na emeryturę. Strasznie go to przybiło. Chodził kilka dni jak struty, aż rano dyrektorka zachodzi i patrzy, a tu w jednej klasie światło się pali. Weszła, a on leżał koło stołu. Poprawiał klasówki do późna i widać przy tym umarł… Zawał

serca czy coś. Dla aktora ponoć umrzeć na scenie to wielki honor. A dla nauczyciela umrzeć w szkole? Sama nie wiem. Żadnego w tym patosu.

– Nie wie pani, co się stało z jego rzeczami, papierami… – drążyłem.

– Przyjechał na pogrzeb jakiś jego krewniak z Kielc. Powybierał co lepsze

ubrania i inne rzeczy i zabrał sobie. Resztę administracja szkoły spaliła. Potem w latach siedemdziesiątych. dyrektorem został taki partyjny buc. Wszystko zniszczył, co zostało. Całą kolekcję minerałów kazał wyrzucić, bo mu gablotki były potrzebne na gazetkę ścienną. Wycinki prasowe były, rysunki, zielniki…

– Gdzie to wyrzucono?

– W kotłowni kazał spalić. W piątek wieczorem to wszystko pozrywali, a do poniedziałku, gdy się dowiedzieliśmy, już tylko popiół został. Tak by się coś może schowało…

– Jest pani pewna, że to spalono? Bo może ukradł i sprzedał, a powiedział, że spalił…

– Absolutnie pewna – westchnęła. – Na śmieciach leżały zwęglone resztki papierów. Małom oczu nie wypłakała…

Koła pociągu stukały na złączeniach szyn. Byłem strasznie zmęczony wyprawą, ale zanotowałem wszystko, czego dowiedziałem się w Palimące.

„Jeszcze raz od początku” – rozkazałem sobie twardo. Jeśli Porębski zmarł

około roku 1960, wysyłany na wcześniejszą emeryturę, to znaczy, że urodził się mniej więcej wtedy, gdy powstały skrzypce pana Lucjana. Zatem nie mógł ich sobie zamówić. Hipoteza robocza jest taka: pan regionalista Flax poszedł na wycieczkę w góry. Tam znalazł drzewo, które go zafrapowało. Ściął je i zaniósł do lutnika. Ten wykonał z niego skrzypce. Co najmniej jedne skrzypce… Hipoteza pomocnicza – chodził w góry wiele razy i miesiącami lub latami szukał

odpowiedniego drzewa. Wspinał się na zbocza, opukiwał pnie… Zanim umarł, jeszcze przed pierwszą wojną światową, skrzypce przekazał swojemu uczniowi, Porębskiemu. Wiedział, że są niezwykłe, zdradził mu tajemnicę drewna. Pan profesor pół wieku po wykonaniu instrumentu zapragnął zachować ten sekret dla przyszłych pokoleń. Poszedł w góry śladem swego belfra, odnalazł świerk lutniczy i wykonał księgę drzewną…

„Sensownie to brzmi” – uznałem.

Rzeczy po Porębskim trafiły na bazar, gdzie skrzypce i księgę kupił pan Lucjan. Papiery i inne szpargały, które zostały w mieszkaniu służbowym, dyrekcja szkoły kazała puścić z dymem. Dekadę później do kotłowni trafiły zbiory i zapewne inne papiery. Nawet jeśli w jakichś dziennikach opisał miejsce, w którym rosną te niezwykłe drzewa, to trop się urywa definitywnie… Zatem trzeba spróbować od drugiej strony. Pogrzebać za informacjami o Flaxie. Z jednej strony, to będzie trudniejsze, bo nie znajdę już ludzi, którzy go znali. Z drugiej strony, łatwiejsze, bo był znacznie bardziej sławny od swego ucznia.

Poczułem zimną furię. Starał się człowiek. Badał. Stworzył dla szkoły piękną kolekcję dydaktyczną. Grzebał w źródłach. Opowiadał dzieciakom dzieje okolicy. I co zostało z tego wysiłku? Kolekcję buc dyrektorek kazał spalić, bo mu przeszkadzała, a uczniowie jołopy zapamiętali tylko, że na lekcjach się nudzili.

Zadzwoniła komórka. Mateusz.

– Cześć, jesteś w Warszawie? – zapytał.

– Będę za jakieś pół godziny.

– To wdepnij do mnie, pokażę ci, co tam zdołałem ustalić.

– Dzięki wielkie!

Mój przyjaciel mieszkał niedaleko dworca. Mimo późnej pory przyjął mnie gościnnie. Nastawił wodę na herbatę, a jego żonka wyciągnęła gorące ciasto z piekarnika.

„Ciekawe, czy Marta umie piec takie pyszności” – zadumałem się z kęsem niebiańskiego sernika rozpływającym się w ustach…

– Tu są wyniki badań. – Mateusz wyciągnął z kieszeni pendrive’a. – Zaraz pokażę. Posiedzieliśmy nad tym z profesorem Gładzikiem.

Uruchomił komputer.

– To komórki pochodzące ze zwykłego świerka – wyświetlił obraz struktury. –

To natomiast z naszej próbki – wyświetlił obok.

– To ta sama skala? – wolałem się upewnić.

– Oczywiście.

– Podobne, ale mniejsze i gęściej upakowane… W dodatku jakby…

– Ta pseudokrystalizacja to po prostu efekt nasączenia drewna jakimiś lutniczymi politurami, lakierami i tak dalej. – Zbył moją wątpliwość machnięciem ręki.

– Ale to zwykły świerk?

– Nie do końca – westchnął. – Ma nie tylko mniejsze komórki, ale także bardzo gęste usłojenie. Takie jak to – wyświetlił trzeci obraz. – To cedr syberyjski.

– To oznacza…

– Początkowo sądziłem, że drewno użyte do budowy tych skrzypiec pochodzi gdzieś z bardzo daleka. Z zimnych regionów Europy czy Azji. Ewentualnie, że wyrosło w wysokich górach. W cienistym wąwozie, gdzie długo zalega śnieg… A tu są wyniki badań genetycznych…

Zamiast kolorowych przekrojów wyświetlił coś, co przypominało kody kreskowe.

– Yyy… – wyraziłem swoje zdanie.

– To jest świerk – pokazał wyższy. – A to nasza próbka…

– Nic mi to nie mówi.

– To zwykle drobne różnice.

– Drewno nieznane nauce? Inny gatunek? – dopytywałem.

– Nie. Świerk. Polski. Po prostu wyrósł w miejscu, gdzie było mu trudniej. Zły skład mineralny gleby, nadmierne zacienienie, może trochę mniej wody niż drzewo

potrzebuje do prawidłowego rozwoju.

– Skład mineralny… – podchwyciłem. – Dałoby się to jakoś ustalić?

– Ciężka sprawa – pokręcił głową. – Trzeba dużo tego drewna, wtedy można spróbować zmierzyć proporcje pierwiastków śladowych…

Podziękowałem za informacje.

W poniedziałkowe popołudnie siedziałem i pisałem, gdy nieoczekiwanie coś gniewnie pacnęło w szybę. W pierwszej chwili pomyślałem, że może to gołąb, ale za szklaną taflą poruszało się coś ewidentnie większego.

Kot. Otworzyłem okno, pozwalając mu wmaszerować do środka.

– Łuna czy Pożoga, oto jest pytanie – mruknąłem filozoficznie. – Skąd się, futrzaku, wziąłeś na moim parapecie?

– Miau – padła niezrozumiała, acz pełna godności odpowiedź.

W tym momencie rozległo się delikatne pukanie do drzwi. Poszedłem otworzyć.

– Księżniczka wiewiórek we własnej osobie! – Ukłoniłem się. – Witaj, o pani…

– Czy moja kotka…

– Chodziła po parapecie. – Zaprosiłem ją gestem do gabinetu. – Strasznie ruchliwe te zwierzaki.

– Nie podoba im się tu – wyjaśniła. – Nie lubią zamknięcia w czterech ścianach.

Zdziwiła mnie ta odpowiedź. Wyglądały na takie domowe wydelikacone rasowce, które całe dni leżą na poduszce pogrążone w łagodnej drzemce…

Kot na widok dziewczyny wyraźnie poczuł się nieswojo.

– W domu się policzymy – syknęła Adelajda. – Wytnij jeszcze jeden taki numer, a trafisz do łazienki na dziesięć minut zimnego prysznica!

– Tak mieszkam. – Ruchem ręki ogarnąłem wnętrze.

– Ładniutka ta pana narzeczona – powiedziała Adelajda, patrząc na fotografię wiszącą koło biurka. – Całe życie marzyłam, by mieć brązowe oczy, kilka centymetrów więcej i lepszą figurę.

– To nie narzeczona – westchnąłem. – Nawet nie dziewczyna jeszcze. Znamy się z liceum. Spotykamy się od dwu lat, a nawet nie pozwoliła się pocałować…

Chyba woli widzieć we mnie przyjaciela.

– Trudna sztuka – powiedziała z miną znawczyni spraw sercowych. – Niełatwo taką złamać, ale jak już się uda, to będzie fajnie przez długie lata. Ludzie się zakochują nagle, ale szybko odkochują. Zauroczenie nie jest trwałe. Prawdziwa miłość musi trochę podojrzewać…

Uśmiechnąłem się w duchu.

– Kupiłem nawet pierścionek – powiedziałem. – Tylko na razie nie było nawet cienia okazji. Ucina każdą sugestię…

– Pokaże pan? – Spojrzała przymilnie.

Wyciągnąłem szufladę biurka i po chwili poszukiwań znalazłem stare jak świat pudełeczko. Otworzyłem i podsunąłem dziewczynie.

– Oj, jaki cudny – westchnęła. – I wygląda tak szacownie. Czy jest bardzo stary?

– To robota warszawskiego złotnika Stefana Neybaura. Działał w latach trzydziestych dziewiętnastego wieku – wyjaśniłem. – Weź, proszę, śmiało do ręki i obejrzyj dokładnie. Lupa leży koło lampki. Te kamienie to brylanty, ale zwróć uwagę na ich kształt…

– Są prostokątne. To nie jest normalne. Powinny być okrągłe albo jak łezka…

– Dziś używa się szlifu brylantowego złożonego z pięćdziesięciu ośmiu fasetek.

Tu natomiast masz przykład wcześniejszego, ma zaledwie osiemnaście fasetek.

Rzeczoznawca, który to oglądał, sądzi, że kamienie przycięto i oszlifowano w szesnastym lub siedemnastym wieku – wyjaśniłem. – Neybaur najwyraźniej wymontował je z jakiejś starej broszki, orderu albo na przykład trzęsienia od magnackiej czapy… A pośrodku rubin, prawdopodobnie z Birmy.

– Czyli od jakichś trzystu pięćdziesięciu, może czterystu lat te kamienie cieszą ludzkie oko? – zdziwiła się. – To niezwykłe. Tyle pokoleń odeszło już w niebyt, a one ciągle lśnią na czyjejś piersi.

– Do pierwszego zetknięcia z ogniem… To, można powiedzieć, okruch z masy upadłościowej Polski szlacheckiej – zauważyłem filozoficznie. – Ułamek roztrwonionych fortun magnackiej Rzeczpospolitej…

– Na pewno zrobi na niej wrażenie.

Przymierzyła pierścionek, spojrzała, jak wygląda na jej palcu, a potem z szacunkiem odłożyła do pudełeczka.

– Jakbym była starsza, tobym jej pana zwinęła sprzed nosa. – Uśmiechnęła się szelmowsko.

– Gdybym był z dziesięć lat młodszy, rozważyłbym taką możliwość. Przekaż, proszę, dziadkowi, że mam nowy trop.

– Dziadek jest pod ogromnym wrażeniem pańskich dotychczasowych dokonań.

– Może jutro wreszcie będę mógł zaprezentować jakieś konkretniejsze wyniki.

Pożegnała się i pomaszerowała po schodach na piętro. Spojrzałem w ślad za nią.

„Uda jak łania” – pomyślałem mimochodem.

Kot dotąd kroczący przy jej nodze zatrzymał się, obejrzał i przechyliwszy łeb, spojrzał na mnie badawczo. Wyczułem w tym spojrzeniu cały ocean zielonej nagany.

Uśmiechnąłem się przepraszająco do futrzaka. Fuknął jakby ostrzegawczo i ruszył w górę.

Bałem się tej wizyty. O panu Różyckim słyszałem opinie, że to kawał

cholernika… Niestety nie miał e-maila, nie udało mi się też ustalić jego aktualnego numeru telefonu, nie miałem więc jak zapowiedzieć swojej wizyty… Kolekcjoner mieszkał na Starym Mieście. Stanąłem przed stalowymi drzwiami i zapukałem.

Chwilę panowała cisza, wreszcie zachrobotała zasuwa i wrota uchyliły się na długość łańcucha. Typek o wyglądzie jaskiniowca obrzucił mnie uważnym spojrzeniem.

– Czego? – pytanie narodziło się jakby w głębi gardzieli.

Nieżyczliwa morda porośnięta kilkudniowym zarostem przypominała pysk wkurzonego rottweilera.

– Robert Storm – przedstawiłem się.

– A… – Walnął taksującym spojrzeniem jak cegłą. – Słyszałem. Młody wyrywny i z talentem do rycia po strychach… – Zmrużył oczy. – O co chodzi?

– Chciałbym porozmawiać o pewnej skomplikowanej sprawie. – Pokazałem mu księgę pana Lucjana. – Pańskie ogromne doświadczenie…

– Kto pana do mnie skierował? – prychnął.

– Ucho przyłożyłem do ściany i usłyszałem, gdzie dzwoni. – Uśmiechnąłem się.

Oj, to chyba nie była właściwa odpowiedź… Gęba skrzywiła się demonstracyjnie.

– Gadaj pan prawdę!

– Było kiedyś takie pismo „Relaks i kolekcjoner polski”. Napisał pan w nim artykuł o księgach drzewnych. Było też ogłoszenie z numerem telefonu.

Poszukałem książki telefonicznej sprzed trzydziestu lat. Dodałem jedno do drugiego, ustaliłem adres…

– Cwane zagranie – pochwalił, zatrzaskując drzwi.

Rozczarowanie uderzyło jak młot, ale niepotrzebnie się martwiłem. Po drugiej stronie zachrobotał łańcuch, coś zgrzytnęło i wejście do sanktuarium stanęło otworem.

– Zapraszam. – Wykonał zachęcający gest.

Zasiedliśmy w pokoju, który wyglądał jak małe muzeum. Zreferowałem, czego szukam. Gospodarz pokręcił głową ze zdumieniem. Następnie podszedł do metalowej szafy.

– Księgi drzewne… Wymyślili to w osiemnastym wieku, ale i później to była swego rodzaju rzadkość – powiedział. – A w okresie międzywojennym chyba tylko Porębski się w to jeszcze bawił. W każdym razie nie natrafiłem na żaden inny ślad.

Te cztery to jego dzieło. – Z dumą położył swój skarb na blacie.

Oglądałem je z szacunkiem. Wykonane były pięknie. Skórzane okładki, skrzyneczki oszklone. Wewnątrz próbki drewna, surowego, lakierowanego, nasączonego różnymi olejami i wypolerowanego. Wszystko dokładnie opisane kaligraficznym pismem. Brzoza, dąb, jesion i klon… Były trochę inne niż ta należąca do lutnika. Inna seria? Wcześniej wykonane? Raczej to drugie.

– Nie ma pan więcej? – raczej stwierdziłem, niż zapytałem.

– Mam jeszcze dwie, ale nie jego…

Zdjął z półki pudełko kryjące kolejne egzemplarze.

– To duma moich zbiorów. Wykonał ją w latach czterdziestych dziewiętnastego wieku Wiktor Kozłowski. Bardzo ciekawa postać.

– Nie słyszałem…

– Żołnierz Księstwa Warszawskiego, leśnik, ornitolog, botanik… Resztki jego zbioru są obecnie bardzo rozproszone, kilka jest w Muzeum Leśnictwa w Gołuchowie, a chyba kilkanaście trafiło różnymi drogami aż do muzeum diecezjalnego w Sandomierzu. A tę dla odmiany wykonał Izydor Flax. Dla pańskich poszukiwań może być ciekawsza… Zmarł około 1915 roku. Pracował jako nauczyciel w liceum w Kielcach.

– W tym czasie Porębski był uczniem tej szkoły – mruknąłem. – Myśli pan, że to właśnie zbiory nauczyciela mogły go zainspirować do stworzenia własnej kolekcji? – postanowiłem potwierdzić dotychczasowe ustalenia.

– To dość prawdopodobne.

Ująłem księgę. Kasztanowiec. Była oprawiona w cienką skórę poczerniałą ze starości. Na rogach okuto ją mosiądzem. Grzbiet wykonano tradycyjnie z kawałka polana wraz z korą. Otworzyłem malutki zaśniedziały haczyk.

Obrazek drzewa wykonano ręcznie. Śliczna, delikatna akwarelka, mimo upływu przeszło stu lat, cieszyła oko żywymi barwami. Poniżej narysowano piórkiem dokładną mapkę i zaznaczono na niej miejsca pozyskania drewna. Część z próbkami była oszklona. Klocki ułożono kolorami. Surowe, nasączone różnymi olejami, zapokostowane, polerowane, lakierowane. Niżej tradycyjnie gałązka z młodymi liśćmi. Liść jesienny byłby zbyt duży, został jednak namalowany i podano skalę.

– Cudowna – szepnąłem.

– Można się zakochać. – Wyszczerzył zębiska.

– Oj, można…

– Nie jest na sprzedaż. Choć naprawdę niezłe pieniądze za nią dawali. Ale jak pan chce, proszę sobie obfotografować.

Wyciągnąłem cyfrówkę i skwapliwie skorzystałem z okazji.

– Nie ma pan żadnych papierów po profesorze Porębskim? Albo po panu Flaksie? – dopytywałem.

– Niestety. – Pokręcił głową. – Zebrałem w życiu masę różności, ale akurat nic podobnego nie trafiło mi w ręce. Natomiast Muzeum Leśnictwa w Gołuchowie ma

kolekcję rysunków i akwarelek Izydora. Może warto rzucić na nie okiem? A może i inne papiery mają? Kto wie…

– Dziękuję, to bardzo cenna informacja. Napiszę do nich.

– Profesor Porębski, tworząc swoje księgi drzewne, szedł śladem swego nauczyciela Izydora Flaksa – zrelacjonowałem. – Być może dysponował jego notatkami. Różnica jest taka, że on po prostu dawał opis. Flax był dokładniejszy.

Sądząc po egzemplarzu, który widziałem, opisywał drzewa obszerniej, dodawał

informacje, gdzie konkretnie pozyskał surowiec.

– Czyli to – stary lutnik podniósł księgę drzewną – nic nam nie da… Chyba że znajdziemy, dajmy na to, pamiętniki Porębskiego albo egzemplarz księgi drzewnej świerka lutniczego, wykonany przez jego poprzednika!

– Liczę, że coś znajdzie się w muzeum. Jeśli nie, to jest jeszcze jedna możliwość – powiedziałem.

Adelajda milczała. Czułem, że się domyśla…

– Izydor Flax publikował artykuły w gazetach – powiedziałem. – Jest cień szansy, że natrafiwszy na to dziwne drzewo, opisał je w jakimś czasopiśmie.

– Jak można to sprawdzić?

– Ręcznie – westchnąłem ciężko. – Ktoś musiałby wykonać kwerendę kilkunastu, może kilkudziesięciu czasopism, wychodzących na przestrzeni trzydziestu, czterdziestu lat, poszukując jego artykułów. Robota na długie miesiące.

– To ostatnia szansa?

– Przedostania.

Spojrzał na mnie badawczo.

– Jeśli to zawiedzie, będziemy szukali spuścizny po lutniku, który wykonał

skrzypce. Księgi zamówień, pamiętniki i tak dalej.

– Panie Robercie, jak widzę, opinia o panu jest w pełni zasłużona…

– Jak się to robi? – zapytała dziewczyna. – Tę kwerendę? Mam trochę czasu po lekcjach, może mogłabym pomóc?

– Oryginałów do ręki nikomu nie dają, ale Biblioteka Narodowa ma niemal wszystkie tytuły prasowe w postaci mikrofilmów. Tylko że trzeba mieć ukończone osiemnaście lat.

Przygryzła wargę. I niemal natychmiast znalazła potencjalne rozwiązanie problemu.

– Napiszę podanie do dyrekcji, może zrobią wyjątek… I zaniosę osobiście, wszak nie odmawia się wiewiórkom orzeszków…

Z trudem zachowałem powagę.

„Mała cwaniara umie bezwzględnie wykorzystać swój urok” – pomyślałem rozbawiony.

– Pan Flax mieszkał w Kielcach – zastanawiała się głośno. – Zdobył to drewno gdzieś podczas wycieczek po okolicy. Ile też mógł przejść jednego dnia?

– Nie – pokręciłem głową. – Mógł zrobić kilka przystanków pociągiem. Mógł

wsiąść w dyliżans, a dopiero ujechawszy kawałek, poszedł w góry czy lasy. Mógł

pojechać na weekend w odwiedziny do majątku rodziców któregoś z uczniów i tam zrobić sobie wycieczkę.

– Czyli bez dokładnych namiarów nie znajdziemy tego miejsca? – Posmutniała.

– Ustalę listę czasopism i podzielimy się robotą. Ale najpierw zobaczę, co mi odpowie muzeum.

Był czwartkowy wieczór. Pogoda, po południu całkiem niezła, popsuła się ostatecznie. W tej sytuacji włóczenie się po mieście nie miało sensu.

– Znaczki i znaczki – gderała Marta, ale jednak szła do mnie. – Ludzie to obśliniali, a ty bierzesz do ręki.

– Nie do ręki, tylko pęsetą!

– W tym kleju tkwią zaschnięte prątki gruźlicy z zionących piwskiem gardzieli fabrycznych roboli!

– Raczej słodycz pierwszych pocałunków z warg niewinnych gimnazjalistek!

– A do kopert przyklepywały je ociekające słoniną paluchy wiejskich lichwiarzy.

– Wolę myśleć, że były to zroszone krwią i potem palce bohaterów narodowych!

– Masz nazbyt idealistyczny obraz czasów, które odeszły.

– Na pewno ci się spodobają – przekonywałem. – Zdobyłem naprawdę unikatowy zbiór przedruków białych generałów na znaczkach carskiej Rosji…

Każdy z nich to kawałek historii…

– Jakaś poczta przyszła – zauważyła, gdy holowałem ją przez bramę. – Możesz sobie z listu odlepić coś do kolekcji…

Zawróciłem i wydobyłem ze skrzynki grubą kopertę.

– Muzeum coś przysłało – ucieszyłem się.

– Hura… – mruknęła. – Dzięki wam, o nieznani muzealnicy, którzy wybawiliście mnie od konieczności poznawania sekretów odcieni stempli i kasowników generała Wrangla…

– Przecież moglibyśmy coś innego porobić! – zirytowałem się.

– Chciałoby się. – Uśmiechnęła się kokieteryjnie.

W domu nastawiłem wodę na herbatę. Marta uruchomiła komputer. Wyjąłem płytę CD z koperty. Co też przysłało mi muzeum? Wrzuciłem krążek do czytnika.

W ich zbiorach zachowała się ulubiona fajka, skórzana torba i czekanik, które Izydor Flax brał na swoje wyprawy. Były też rysunki i akwarele jego autorstwa.

Dobrze ponad setka.

– Miło z ich strony – westchnąłem.

– Miło – przyznała Marta.

Zacząłem je przeglądać. Regionalista miał dobrą rękę. Szkicował chaty, młyny, dwory, kościoły. Lubił też portretować stare drzewa, które dziś miałyby zapewne status pomników przyrody. Przy każdym obrazku w rogu postawiona była data oraz zazwyczaj kilkuzdaniowy opis. I nagle drgnąłem zaskoczony…

– Popatrz na to! – szepnąłem.

Na rysunku widniała grupa niewielkich drzew rosnących w małym kotle polodowcowym u podnóża góry. Na obrazku widać było też dwie sąsiednie wyniosłości.

– Świerk lutniczy – odczytała dziewczyna. – I tylko tyle! Gdzie wykonano ten szkic!?

Niestety, nie wiedzieliśmy.

– Spokojnie! – rozkazałem. – Trzeba znaleźć inne obrazki z tą datą. Może na nich będzie coś, co da się zidentyfikować. Zawęzimy obszar poszukiwań, być może ta górka i skałki są na tyle charakterystyczne, że…

– Podobne daty też chyba trzeba uwzględnić – mruknęła. – To mogła być kilkudniowa wyprawa. Masz jakieś albumy z tamtej okolicy? Może faktycznie to znane miejsce.

Coś tam miałem. Marta zabrała się do poszukiwania wzgórz, ja pospiesznie przeglądałem zawartość płytki. Już traciłem nadzieję, gdy nieoczekiwanie trafiłem.

Od razu rozpoznałem też budynek szkoły. Z całymi oknami i niezapadniętym dachem budowla prezentowała się o niebo lepiej.

– Palimąka – mruknąłem. – Data jest ta sama!

– To tam, gdzie byłeś. Znaczy na starość Porębski osiadł w jednej z wioch, które odwiedzał za młodu jego belfer…

– Świat jest mały – zauważyłem filozoficznie. – A los lubi czasem spłatać figla.

Marta uruchomiła Internet i zaczęła szukać zdjęć z okolicy. Na dole skrzypnęły drzwi komórki. Wyjrzałem. Kosmyk ogniście rudych włosów mignął na alejce.

– Hej, wiewióreczko! – zawołałem. – Chyba coś mamy. Wpadnij do nas, proszę.

– Już pędzę! – odkrzyknęła radośnie.

Pokonała trzema susami odległość od ściany i z małpią zręcznością zaczęła piąć się po piorunochronie. Odsunąłem się, uchylając szerzej okno. Parapet był mokry, mogłem mieć tylko nadzieję, że się nie poślizgnie na zroszonej mżawką blasze.

– Nie wyjdę za faceta, do którego nastolatki włażą oknem! – fuknęła Marta.

– Oj, nie czepiaj się – poprosiłem. – To tylko jedna nastolatka. I to niewielka.

Zresztą wyjątek potwierdza regułę. Poza tym nawet jakby nie właziły, zaraz wymyślisz inny powód. Moje szlachetne intencje…

Sąsiadeczka zatrzymała się tylko na chwilę, aby zzuć adidasy.

– Dzień dobry. – Zeskoczyła z gracją z parapetu. – Przerwałam randkę?

Przepraszam. – Zamrugała powiekami tak słodko, że Marta z trudem stłumiła chichot.

– To nie randka – wyjaśniła. – My, dorośli, na randkach trzymamy się za ręce, a czasem nawet w przypływie perwersji posuwamy się do pocałunków… – żartowała.

– Przyciemniamy światło, stawiamy świece i alkohol pijemy – dodałem. – A czasem nawet muzyki słuchamy.

– Oj, ja się na tym nie znam, mam piętnaście lat dopiero i nigdy nawet nie całowałam się z chłopakiem… – Znów zatrzepotała rzęsami. – Udało się coś znaleźć? – Spoważniała.

– Wydaje mi się, że przynajmniej znamy już okolicę, z której pochodzi drewno użyte na skrzypce twojego dziadka.

Pokazałem jej obrazek na ekranie i zrobiłem wydruk. Przez chwilę kartka krążyła z rąk do rąk.

– Gdyby to było zdjęcie, można by pokusić się o próbę wykonania poziomic tych wzgórz – rozważała Marta. – Oczywiście tylko w płaszczyźnie fotografii.

– I co potem? Sprawdzać na mapach sztabowych podejrzane miejsca, czy pasują? Jak przy dendrochronologii porównuje się sekwencje słojów drzewa… –

zadumałem się. – To faktycznie może się nam udać!

– Trzy pagórki o dość stromych zboczach. Niestety, rysunek nigdy nie jest wystarczająco precyzyjny… Gdybyśmy mieli zdjęcie…

– Niekoniecznie. Profesor Flax zostawił po sobie kilkaset szkiców. Niekiedy robił po kilka dziennie. Rysowanie z natury wymaga sporo czasu. Wydaje mi się, że używał rysownicy wyposażonej w camera obscura – podsunąłem.

– Że też o tym nie pomyślałam! – zapaliła się dziewczyna. – Masz rację.

– A cóż to za dziwo? – zapytała bezradnie Adelajda.

– Urządzenie do dokumentacji rysunkowej – wyjaśniłem. – Z epoki, zanim upowszechniła się fotografia. Nieduża skrzynka z obiektywem i pryzmatem.

Zazwyczaj na stelażu. Ustawiało się jak aparat fotograficzny, rzucała obraz na papier rozpięty na rysownicy. Wtedy można było prowadzić ołówek jak dziś po zdjęciu wyświetlonym na tablecie…

– Jeśli Flax tego użył, to odwzorowanie może wystarczająco odpowiadać rzeczywistości! – Marta siadła do wydruku z ekierką i cienkopisem.

– Jak złapiesz pion? – zapytałem.

– Do pni drzew. W tej zasłoniętej od wiatrów niszy można założyć, że rosną mniej więcej z dołu do góry.

Zaczęła szybko pokrywać kartkę liniami i zaznaczać potencjalne punkty.

Wiewióreczka patrzyła na nas, szeroko otwierając oczy. Ech, łatwo zaimponować nastolatce…

– Jesteście genialni – szepnęła. – Kocham was! Pozmywam wam naczynia! –

zaproponowała nieoczekiwanie.

– Mam zmywarkę – bąknąłem.

– Zobaczymy jeszcze, czy cokolwiek nam z tego wyjdzie – moja przyjaciółka zgasiła jej entuzjazm. – To, co w teorii wydaje się proste, niekoniecznie sprawdza się w praktyce.

„Oj, tak” – pomyślałem, ale głośno nie powiedziałem nic.

Marta wyrysowała dwie najbardziej prawdopodobne sekwencje poziomic.

Wyświetliłem na dużym ekranie mapę sztabową okolicy. Szukaliśmy wszystkich miejsc, gdzie obok siebie wznosiły się trzy pagórki. Wreszcie po długich poszukiwaniach wytypowaliśmy jedno, w którym poziomice prawie pokrywały się z uzyskanymi na podstawie rysunku. Te na mapie były umieszczone rzadziej, ale podobieństwo wydało nam się wyraźne.

– Wygląda na to, że mamy – mruknąłem. – Profesor stał gdzieś tutaj i szkicował… Drzew musimy szukać u podnóża środkowego wzgórza. O ile jeszcze tam rosną – westchnąłem.

– I o ile pozwolą nam któreś zrąbać – dodała trzeźwo Marta.

– Jak nie pozwolą, wrócimy tam nocą w kominiarkach z piłą spalinową –

zapaliła się sąsiadeczka.

– Za dużo telewizji oglądasz. Zajdzie się do gminy, sprawdzi, kto jest właścicielem, posmaruje, załatwi zezwolenie i po kłopocie – uspokoiłem jej zapędy. – Podpytaj lepiej dziadka, która część belki jest najlepsza do tego celu…

– To już od dawna wiem. Kiedy pojedziemy sprawdzić? Co będzie potrzebne?

Dobre buty, ale czekan i raki chyba nie?

– W sobotę – zadecydowała moja przyjaciółka. – Zrobisz kanapki na drogę –

powiedziała do dziewczyny. – Ty naszykuj piły i siekiery. Skoro jesteś facetem, to będziesz od brudnej roboty fizycznej – zwróciła się do mnie. – Weźmiemy moje

auto.

– Chcesz jechać z nami? – ucieszyłem się.

– Ciekawsze to niż oglądanie znaczków. Poza tym uważam, że takich lubieżnych satyrów nie należy puszczać do lasu w towarzystwie atrakcyjnych nastolatek!

Adelajda uśmiechnęła się do swoich myśli. Pewnie pierwszy raz w życiu ktoś jej powiedział, że jest atrakcyjna.

Wyruszyliśmy o czwartej rano. Było jeszcze ciemno. Listopadowy chłód przenikał do kości, ale wnętrze auta szybko się nagrzało. Marta i Adelajda zakutały się w polarowe koce i zasnęły na tylnym siedzeniu. Na miejscu byliśmy przed dziesiątą. Zaparkowałem opodal wsi i ruszyliśmy ku wzgórzom. Niby na mapie były zaznaczone drogi gruntowe, ale gdy zobaczyliśmy ciągi dołów i wertepów, nie zaryzykowaliśmy zawieszenia auta…

Po godzinie marszu zarządziłem pierwszy postój. Marta sapała jak miech kowalski. Trudno o dobrą kondycję, gdy się siedzi całymi dniami w studio nagraniowym… Znalazłem niewielką, zaciszną kotlinkę u stóp urwiska. Kiedyś wydobywano tu kamień, może przygotowywano zbocze, by poprowadzić prace górnicze?

– Ciekawe – mruknąłem, oglądając otoczak. Wyjąłem z plecaka młotek geologiczny i rozbiłem bryłkę. Wnętrze przecinały niebieskawe żyłki, było też kilka zielonych.

– Co to takiego? – zaciekawiła się Adelajda.

– Lazuryt chyba – wyjaśniłem. – Wydobywano tu w okolicy rudy miedzi, a podobno i cenniejszych minerałów. Jest tu miejsce zwane Złotą Studnią, podobno szyb, w którym natrafiono na złoto. Trudno powiedzieć, czy to prawda, ale mamy tutaj stare góry o częściowo wulkanicznym charakterze. Kto wie.

– Lazuryt jest cenny? – zapytała.

– Nieszczególnie, ale towarzyszą mu inne ciekawe kamienie. Minerały miedzi są ładne. Może gdyby dobrze poszukać, i malachity znajdziemy. A kto wie, nawet turkusy?

– Czy jest coś, na czym się nie znasz? – zdziwiła się Marta.

– Mam problemy z kontaktami interpersonalnymi. Wiem, jak zaimponować nastolatce, ale kompletnie nie wychodzi mi nawiązywanie kontaktów z dojrzałymi kobietami – zgrywałem się.

Wiewiórka pożyczyła ode mnie młotek i z zapałem rozbijała kolejne kamienie.

Przyniosła kawałek jednego. Wewnątrz bryły tkwił jasnobłękitny okruch.

– Turkus? – dopytywała.

– Na to wygląda. Kłopot w tym, że aby zebrać ilość wystarczającą na naszyjnik, musiałabyś rozkuć kilka ton tych kamulców. A na to trochę brakuje nam czasu. Odpoczęłyście?

Marta podniosła się z gracją i ruszyliśmy dalej. Ścieżka pięła się zakosami. Bez trudu wyobraziłem sobie, jak maszeruje nią profesor Izydor Flax. W tużurku, z fajeczką w zębach, w trudniejszych chwilach podpierając się czekanikiem… Czy licealista Porębski kroczył obok, dźwigając swemu belfrowi kosz piknikowy z wałówką? A może sztalugi, skrzynkę camera obscura i blok do szkicowania?

„Tacy właśnie ludzie kładli podwaliny badań naszego kraju” – dumałem, patrząc na opalone łydki Marty migające przede mną. „Regionaliści, archeolodzy amatorzy, twórcy zielników, kolekcji minerałów. Etnografowie zapisujący dawne legendy i pieśni ludowe. Zbieracze pamiątek dawnych epok… Ludzie, którzy miast zgłębiać pisma rzymskich senatorów, zainteresowali się przeszłością własnego kraju. Którzy miast podziwiać urodę greckich posągów, zaczęli szkicować świątki z kapliczek i rzeźbione detale ołtarzy wiejskich kościołów. Mniej i bardziej zdolni amatorzy, którzy uprawiali naukę w czasach, gdy nikt inny o tym nie myślał.

Kroczymy po ich śladach… Odnajdujemy w bibliotekach artykuły pozwalające wskrzesić to, co minęło… Odeszli, ale z tamtego świata co i rusz podpowiadają nam tropy warte sprawdzenia”.

Po niebie sunęły paskudne szare chmury. Ale przyjemnie było stać na smaganym wiatrem plateau naprzeciw wyraźnie widocznego łańcucha trzech wyniosłych wzgórz.

– To prawdopodobnie miejsce, w którym stał profesor Flax, gdy szkicował –

powiedziałem, choć było to kompletnie niepotrzebne.

Zeszliśmy ledwie widoczną ścieżką. Drzewa przez sto pięćdziesiąt lat znacznie się rozrosły. Jedno uschło, złamane w połowie i nadpalone przez uderzenie pioruna. Podszedłem do leżącego na kamieniach pnia. Uśmiech losu.

– Który kawałek będzie odpowiedni? – zapytałem.

– Ten – wskazała Adelajda. – Trzeba przeciąć w dwu miejscach, daleko od przełomu, tam drewno może być spękane.

Wyjąłem z plecaka piłę i zabrałem się do roboty. Wiewióreczka małą siekierką ociosywała gałęzie.

– Nielegalne pozyskanie surowca z lasów państwowych – burknęła Marta. –

Usprawiedliwia was jedno.

– Szczytny i szlachetny cel naszych działań? – zgadywałem.

– Nie. Popatrzcie, jak tam mchem oblazło. Ten konar leży tu z pięć lat i do tej pory nikt go nie zaiwanił nawet na opał… Stanę na czatach, bo jednak ktoś może się czepić…

W czasie gdy piłowałem z drugiej strony, dziewczę wydobyło ze swojej torby ośnik i zabrało się do korowania. Szło jej to niezwykle sprawnie. Robiła to już?

– Jak myślisz, wyjdzie za mnie? – zapytałem półgłosem.

– Tak – wysapała. – Wygaduje złośliwości właśnie dlatego, że jej zależy, tylko boi się sama siebie. A jeśli się nie zdecyduje, niech pan poczeka kilka lat, aż dorosnę.

Nie bardzo wiedziałem, co odpowiedzieć, więc piłowałem, milcząc. Wreszcie skończyliśmy.

– No to twój dziadek będzie miał teraz zapasik świerkowego drewna na kilka dobrych instrumentów – mruknąłem, zarzucając ociosaną belkę na ramię.

Aż przysiadłem. Nie sądziłem, że dwumetrowy bal może być tak niemożebnie ciężki.

– Trzeba zapamiętać to miejsce. – Marta wyciągnęła komórkę z GPS i zapisała współrzędne.

Dowlokłem się do samochodu resztkami sił. A potem jeszcze okazało się, że belka jest o trzy centymetry za długa. Umieściliśmy ją w końcu na bagażniku dachowym i przywiązaliśmy, nie żałując sznura…

Dzwonek telefonu komórkowego wyrwał mnie ze snu. Numer na wyświetlaczu nic mi nie mówił.

– Halo? – wymamrotałem.

– Robert? – usłyszałem głos Piotrka. – Jest sprawa.

– Może to i środa, niby dzień powszedni przeznaczony na pracę, ale jest czwarta trzydzieści… – zgłosiłem uzasadnione obiekcje.

– Słuchaj – warknął – nie ma czasu. Pójdziesz do sąsiadów z góry. Dziewczyna ma się natychmiast ubrać i uciekać. U ciebie nie może się schować, pewnie wezmą ze sobą psy tropiące

– Co ty chrzanisz!? – oprzytomniałem natychmiast.

– Rób, co mówię, imigracyjni wejdą punkt szósta. Wcześniej przepisy nie pozwalają, ale pewnie już się czają. Potem wyjaśnię.

Kompletnie skołowany wciągnąłem spodnie i koszulę. Wyszedłem na korytarz i nie zapalając światła, pomaszerowałem po schodach na piętro. Rzuciłem okiem przez okno. Po drugiej stronie ulicy w pewnym oddaleniu parkował samochód, którego nie znałem.

– W co ja się wplątałem? – Potrząsnąłem głową, by odegnać resztki snu.

Zapukałem do drzwi lutnika. Sądziłem, że będę musiał walić z kwadrans, ale otworzył mi po minucie. Był zakutany w szlafrok.

– Witam sąsiada. – Uśmiechnął się. – Czemu zawdzięczam wizytę o tak kuriozalnej porze?

– Przepraszam, to, co powiem, zabrzmi zgoła idiotycznie. – Westchnąłem. –

Ale przed chwilą zadzwonił do mnie znajomy. Prosił, żebym przekazał

ostrzeżenie…

– Dziękuję. Są jeszcze widać porządni ludzie na tym świecie. – Uśmiechnął się.

– Proszę wracać do siebie. Wiewiórka już wczoraj bezpiecznie opuściła klatkę. A na mnie nic nie mają…

Skołowany wróciłem do łóżka. Zdążyłem przyłożyć głowę do poduszki, gdy obudził mnie tupot na schodach, a po chwili walenie do drzwi piętro wyżej.

Zwlokłem się z wyra. Szósta rano. Minął może kwadrans i znowu usłyszałem tupot. Schodzili? Otworzyłem drzwi. Sześciu drabów w mundurach prowadziło lutnika. Miał założone kajdanki. Mój widok chyba trochę ich zaskoczył.

– Proszę mi zostawić klucze – zaproponowałem. – Będę karmił koty do pańskiego powrotu.

– Nie ma potrzeby. – Uśmiechnął się. – Myślę, że potrzymają mnie parę godzin, postraszą i wypuszczą. Ale dziękuję za troskę.

– Gdyby jednak…

– Nie wolno porozumiewać się z zatrzymanym – warknął najbardziej barczysty i cała szóstka ruszyła dalej.

Na półpiętrze natknęli się na zegarmistrza.

– To chyba ostateczny upadek etosu zawodu policjanta – rzucił pan Maciek. –

Szalona odwaga sześciu byczków, by aresztować nieletnią skrzypaczkę i jednego starowinę.

– Nie przesadzajcie, sąsiedzie – zirytował się pan Lucjan. – Sześćdziesiąt jeden lat to jeszcze nie jest starość!

– Kotów się przestraszyli – wysunąłem hipotezę. – Taki sześciokilowy zwierzak jak się wczepi pazurami…

Ale oni już wyszli.

– I co tu robić z dniem tak mile rozpoczętym? – Westchnąłem. – Do roboty dopiero na dziesiątą…

Siedziałem w czytelni mikrofilmów Biblioteki Narodowej. Gazeta sprzed stu pięćdziesięciu lat powoli odsłaniała tajemnice minionych, dawno zapomnianych zdarzeń…

Ktoś usiadł przy sąsiednim czytniku.

– Witam pana dzielnicowego.

– Nie błaznuj – poprosił Piotrek. – Chciałem ci podziękować. Cholernie mi pomogłeś.

– Nawet nie wiem w czym. – Wzruszyłem ramionami. – Ale zrobiłem to tylko dlatego, że mam do ciebie bezwzględne zaufanie… Poza tym sąsiedzi mają dwa koty. Źli ludzie nie trzymają kotów, to zwierzęta bardzo wyczulone na fałsz –

dodałem filozoficznie.

Uśmiechnął się mimo woli.

– To ja ci mogę poza protokołem powiedzieć, o co biega. Twoja nastoletnia sąsiadeczka, ta ruda wiewióreczka, co to wygląda jak marzenie pedofila i gra na skrzypcach lepiej od Paganiniego…

– Chodzi na wagary? Pali papierosy w szkolnej ubikacji? Co może zmalować piętnastolatka!? – zirytowałem się.

– Oj, może – westchnął ciężko. – Są tacy, co mają z nią zgryz. Przyjechała z USA pomieszkać z dziadkiem. Zapisał ją do gimnazjum, ale… Jest kłopot z papierami.

Milczałem, czekając, co powie.

– Przedstawiła świadectwa szkolne z Ameryki. Zazwyczaj nikt tego nie sprawdza, ale dyrektorka jest bardzo dociekliwa… Żeby nie powiedzieć, wredne, wścibskie babsko. Zaczęła grzebać i nie wygrzebała nic.

– Jak to nic? – zdumiałem się. – To chyba dobrze, że nic nie wygrzebała?

– Ta dziewczyna nie istnieje. Szkoła w Chicago, do której miała chodzić, też nie. W USA nigdy nie było nikogo, kto by się tak nazywał. Nie urodziła się tam, a przynajmniej nie pod tym nazwiskiem. Nie ma adnotacji w księgach metrykalnych.

Syn lutnika, jej rzekomy ojciec, był policjantem w Nowym Jorku. Dwadzieścia lat temu trochę przekroczył uprawnienia, to znaczy zastrzelił jakiegoś dilera. Od tamtej pory włóczy się po świecie. Nie wiadomo, gdzie przebywa, a Interpol bardzo chciałby wiedzieć… Przysyła do rodziny kartki, mejle, czasem dzwoni.

Wracając do dziewczyny, nie przekroczyła naszej granicy. Nie przekroczyła żadnej granicy zewnętrznej strefy Schengen.

– A w każdym razie nie pod tym nazwiskiem… – mruknąłem. – Dobra.

Przyjmijmy, że jest tu nielegalnie. Tylko, do cholery, po co? Piętnastoletnia szpiegóweczka?

– E, bądźmy realistami – skrzywił się. – Dla mnie sprawa jest oczywista.

Urodziła się w polskiej rodzinie na Białorusi lub Ukrainie, legalnie wrócić do kraju im się nie udało, więc siedzi nielegalnie. Cwana albo cwani ludzie, którzy ją przerzucili. Mocna legenda, dobre papiery. A Amerykańców praktycznie nikt nie sprawdza.

– Za fałszywe dyplomy, zdaje się, można dostać niezły wyrok…

– Tak, ale z punktu widzenia prawa… Świadectwo nieistniejącej szkoły jest rzecz jasna lipne, ale nie jest deiure fałszywe, bo nie można podrobić dokumentu czegoś, co w ogóle nie istnieje… Niestety, służby imigracyjne to banda strasznych sukinsynów. Ale dzięki twojej pomocy tym razem obeszli się smakiem.

– Żadna w tym moja zasługa. Gdy szedłem ich ostrzec, była już daleko.

– Dziadek twierdzi, że odwiózł ją na lotnisko. Podobno odleciała do rodziców.

Do Chicago. Na liście pasażerów oczywiście jej nie ma, kamery z hali też jej nie wyłapały. Próbują ustalić, kim, do cholery, była, skąd się wzięła i gdzie wyparowała – wyjaśnił. – Czy przypadkiem staruszek nie zarżnął jej i nie zakopał

w ogrodzie.

– Widać w tej robocie można łatwo zwątpić w drugiego człowieka –

westchnąłem filozoficznie. – A co ty masz do tego?

– To kumpela z klasy mojej najmłodszej siostry.

– A… To dlatego rozwoziłeś całe stado – przypomniałem sobie.

– Przypadkiem zobaczyłem, kim się koledzy z pokoju obok interesują, i poczułem, że nie mogę ot tak… Była u nas parę razy. Masz rację, w tej robocie można zwątpić, ale jednocześnie nikt nie jest w stanie udawać normalnego w

nieskończoność. A jej dziadek załatwił mojej siostrze świetne skrzypce za absolutne grosze. Jakiś wariat wymienił porządny instrument za latarkę… Pan Lucjan mógł sobie tę kasę do kieszeni wsadzić. Porządni ludzie, nawet jeśli nie do końca mają czyste konto wobec urzędasów.

– Aha. Dzięki za latarkę, naprawdę niezła – mruknąłem. – Znacznie lepsza niż ta, którą chłopu dałem.

Spojrzał dziko, ale tylko uśmiechnąłem się i puściłem oko.

– Gdy czynimy dobro, wraca do nas pod różnymi postaciami…

Wróciłem do domu. Było późne popołudnie, ale lutnika jeszcze nie zastałem.

– Koty zdechną z głodu! – mruknąłem rozeźlony. – Mam wleźć po piorunochronie na drugie piętro i im whiskas wrzucić przez lufcik? Z drugiej strony, takie futrzaki to parę dni powinny wytrzymać, jeśli tylko mają wodę…

Zaszedłem do pana Maćka. On też nie miał kluczy do mieszkania sąsiada.

– Wydaje mi się, że dziewczyna, umykając, zabrała futrzaki ze sobą – wysunął

hipotezę. – Niech pan podsłucha pod drzwiami, czy miauczą. A potem będziemy się martwili…

Poszedłem. Nasłuchiwałem kilka razy, ale z mieszkania nie dobiegały żadne dźwięki. Lutnika przetrzymali całe czterdzieści osiem godzin. Grabiłem właśnie trawnik, gdy nadszedł, postukując laską.

– Witam, sąsiedzie. – Uśmiechnął się. – Raz jeszcze chciałbym podziękować…

Zaprosiłbym na kieliszek wina, ale najpierw muszę sprawdzić, czy „smutni” nie zostawili mi w mieszkaniu kilku pluskiew na pamiątkę… Strasznie się dranie zawzięli, żeby małą dorwać…

– To naprawdę była pańska wnuczka? – zapytałem.

– A co, niepodobna? Też byłem rudy… Wiele lat temu. – Przeczesał palcami przerzedzone mlecznobiałe włosy. – Tak mi się wydaje – dodał z westchnieniem. –

To się czuje, no nie? Syn wspominał, że ma córkę, ale nasze kontakty były, że się tak wyrażę, dość okazjonalne. Po prostu drogi rozeszły się nam wiele lat temu. Od dawna dostawałem kartki od wnuczki i pewnego dnia pojawiła się na progu.

Przedstawiła się i powiedziała, że trochę u mnie pomieszka. Przywiozła dwa koty, skrzypce i siedem kilo złota w sztabkach. Kupiliśmy to mieszkanie, bo poprzednie to była paskudna nora… Teraz urząd skarbowy się czepia, skąd miałem tyle pieniędzy…

– Wspomniał pan, że te koty to ochrona…

– Tia… czuły kłopoty. Od tygodnia były niespokojne. Bała się, że idzie jakiś sztorm.

– W starożytnym Egipcie te zwierzęta uchodziły za święte… Bogini Bastet, opiekująca się zakochanymi, przedstawiana była jako kobieta z głową kotki.

Usługiwały jej kapłanki, a przy świątyni były całe kocie fermy…

– Do kościoła ze mną co niedziela chodziła.

– Księżniczka wiewiórek…

– Tak o sobie mówiła…

– Nastolatka z siedmioma kilogramami złota w walizce i ochroną w postaci dwu kotów, zapewne w razie potrzeby tnących wrogów pazurami na plasterki…

Skoro nie wylazła przez dziurę w czasie, to może spadła z kosmosu?

– E, no chyba nie – powiedział bez większego przekonania. – Syn ma talent do plątania się w dziwne sprawy, dawniej był z niego niezły ogier, z myśleniem też bywało u niego nietęgo, ale chyba nie jest aż tak głupi, by zaliczać panienki z obcych galaktyk… Biologicznie chyba była w porządku. Homo sapiens mam na myśli. Pachniała po ludzku. Jadła to, co my. Podpaski kupowała i trzymała w szafce w łazience, więc chyba dziewczyna jak inne… Tylko po drzewach skakała jak małpka. To jedyna różnica. Chyba że miała jeszcze jakieś odmienności anatomiczne, ale bez ubrania nigdy jej nie widziałem.

– Grała…

– Grała to, co nasi. Trzymała instrument po ludzku. Grała fenomenalnie –

westchnął. – Wielki talent…

– I zrobił pan dla niej skrzypce. To znaczy chce pan oddać jej własne po wymianie płyty.

– Wie pan, to musi potrwać. Długo. Surowe drewno trzeba wysuszyć, wysezonować. Przygotowanie trwa latami. Powiedziała, że niebawem po nie wróci.

Ciężko będzie czekać. Mam wprawdzie trzy inne wnuczki, ale ta jest po prostu najfajniejsza… – Westchnął. – O, pańska dziewczyna idzie. – Spojrzał mi nad ramieniem.

Faktycznie, u wylotu bramy pojawiła się Marta. Z nieba zaczęły kapać pierwsze krople.

– Księżniczka wiewiórek – myślałem głośno, patrząc przez okno na nagie konary kasztanowca. – Skąd do nas przybyła? Z jakiegoś fajnego świata, być może lepszego niż nasz.

– Z rzeczywistości alternatywnej, gdzie też hodują koty, grają na skrzypcach i mówią po polsku? – westchnęła Marta. – Bo jakby z kosmosu, toby mówiła po angielsku. Kosmici zawsze gadają w tym języku. To żelazna reguła, osnowa samej rzeczywistości.

– Podobnie jak fakt, że kosmiczne potwory zawsze atakują Tokio? To dotarła tu może z odległej przyszłości, z czasów, gdy fach lutniczy podupadł i niełatwo o dobre instrumenty…

– Z przyszłości nie. Za dobrze mówiła po polsku, i to praktycznie bez wyczuwalnego akcentu. A przecież język bardzo się zmienia.

– Wgrali jej język w stanie elektrohipnozy? – zasugerowałem.

– Moim zdaniem to raczej mała kombinatorka z prowincji, która zrobiła miłego staruszka w konia, podszywając się pod jego wnuczkę, ale przesadziła w zapale tworzenia sobie legendy. I wiesz co? Masz rację. Rude włosy raczej nam nie wyjdą, ale może niegłupio byłoby mieć kiedyś taką fajną córkę.

Odwróciłem się i spojrzałem na nią zaskoczony.

– Kup jakiś ładny pierścionek. – Uśmiechnęła się. – Chyba ci się wreszcie przyda.

Podszedłem do biurka i z szuflady wydobyłem pudełeczko. Naraz coś spostrzegłem i zamarłem. Wybrany przeze mnie antyk leżał sobie luzem na palecie, do której przypiąłem kolekcję brosz i wisiorków patriotycznych. W pudełku zamiast niego umieszczono starożytny pierścionek. Złoto obrączki i obejmy miało ten szlachetny odcień, jaki mogą nadać tylko upływające stulecia. Zamiast oczka osadzono niewielkiego egipskiego skarabeusza ciętego w czerwonym kamieniu.

Odwróciłem go machinalnie. Od spodu widniały hieroglify.

Okres ptolemejsko-rzymski, zidentyfikowałem szybko. Robota prawdziwego mistrza… Specjalista powie zapewne coś więcej, ale dwa tysiące lat jak obszył…

W pudełku spoczywała jeszcze malutka karteczka.

Ten chyba będzie lepszy.

Uśmiechnąłem się w duchu. Niezła premia za moje usługi… Tylko kiedy ta wiewióreczka zdążyła mi to podłożyć? Ale gdy odwracałem się do Marty z klejnotem w dłoniach, byłem już całkowicie pewien zwycięstwa.

Tomaszowi Pacyńskiemu

To było na targach książki. Spotkaliśmy się w drzwiach, ja byłem już spóźniony, On akurat skończył swoje spotkanie. Zamieniliśmy tylko kilka słów w przelocie. Ot, zdawkowe pozdrowienia dwu kolegów po piórze. Obaj sądziliśmy, że spotkamy się tydzień później na konwencie w Białymstoku i wtedy pogadamy dłużej. Los zrządził

inaczej…

Dzwon Wolności

Anton przysiadł na pieńku. Wiatr ciągnący od Morza Białego przewiewał na wskroś cienki waciak. Stąd, z góry, łagier widać było jak na dłoni. Stary katorżnik patrzył na pociemniałe baraki, zasieki zardzewiałego drutu, blaszane zbiorniki na wodę, ceglaną budkę izolatora oraz rozległe pole znaczone słupkami. Tam spoczywali ci, którzy nie wytrzymali trudów pracy lub zostali „zastrzeleni podczas próby ucieczki”.

– Oto dzieło rąk moich… – szepnął. – Ja to uczyniłem. Ja… – W bezsilnej złości zacisnął pięści.

Nawet stąd widział pień po starym dębie i nie do końca zaklęśnięty dół obok.

Dalej, w dolinie, widniały resztki murów wysadzonej w powietrze cerkiewki i odrapane fasady domów miasteczka. Kotlina była już prawie łysa. Łagiernicy kończyli wycinać ostatnie skrawki lasu. Niebawem trzeba będzie do pracy chodzić za przełęcz.

– Zatem jeśli twoja ręka grzeszy, utnij ją. – Dawny komunistyczny agitator przeżegnał się nabożnie, a potem położył prawą dłoń na pniu. – Albowiem lepiej ci będzie bez ręki wejść do królestwa eee… – Nie pamiętał, co jest dalej, ale nie miało to już większego znaczenia.

Od Morza Białego nadszedł kolejny zimny podmuch. Nad przesuszoną ściółką uniosła się chmura popiołu poderwanego z wygasłych ognisk.

– Duch Święty przychodzi jako tchnienie wiatru, a daje dary męstwa, rozumu i bojaźni Bożej… – wymamrotał pod nosem. – Tak, męstwa…

Obłęd, który go dusił, był podszyty lękiem. Złapał siekierę lewą ręką, niezręcznie. Złożył się do cięcia. Opuścił narzędzie. Od dwu lat żył myślą, że wreszcie to zrobi. Ale teraz poczuł, jak strach stalowymi kleszczami zaciska się na żołądku.

Z daleka dobiegał brzęk wiader. Łagiernicy dostawali zupę. W ciepłe dni stary nauczyciel, jeden z dawnych mieszkańców osady, przychodził czasem, by choć przez druty popatrzeć na szczęściarzy, których władza ludowa karmi aż dwa razy dziennie…

Były komunista przywołał z głębin pamięci obraz małego wiejskiego kościółka w Kieleckiem. Dawno, wiele lat przed tym wszystkim, jako młody chłopak służył

do mszy. Potem zapomniał o Bogu, zapomniał słowa modlitwy. Odrzucił religię niczym znoszony płaszcz. Upadł, jednak potem wstał, by iść dalej… Tu, w łagrze, zrozumiał wszystko i szczęśliwie odnalazł dawną drogę.

– Odkupić pragnę moje winy – szepnął po polsku, z trudem przypominając sobie język dzieciństwa. – W ręce Twe, Panie, składam ducha mego…

Uderzył tylko raz. Zabolało, ale znacznie mniej, niż się tego spodziewał. Przez chwilę patrzył na odciętą dłoń leżącą w ściółce, a potem usiadł, oparł się ciężko o pień drzewa i przeżegnał kikutem. Zachlapał przy tym oko, ale go to nie obeszło.

Czuł ból, senność i narastające osłabienie. Wykrwawi się w kilka minut…

Przymknął oczy. Raz jeszcze rozpatrywał splot wypadków, który doprowadził

go w końcu na tę porębę. Przez ćwierć wieku twarz tamtego lekarza trochę zatarła się we wspomnieniach. Jak on się nazywał? A tak, Skórzewski.

23 lata wcześniej

Koła to podskakiwały na kamieniach, to więzły w dziurach. Końskie kopyta wybijały werbel na ubitej glinie. Resory jęczały i trzeszczały. Obite giemzą poduszki wypuczyły się w górki i dołki. Końskie włosie, którym je wypełniono, z pewnością całkowicie się sfilcowało…

– Cóż za paskudna kraina – mruknął doktor Paweł Skórzewski, patrząc na krajobraz.

– No – zgodził się woźnica.

Droga wiła się brzegiem Morza Białego. Po prawej usypiska głazów lizane przez fale. Po lewej chłostane wichrami granitowe wzgórza. Ziemię pokrywał

barwny kobierzec porostów. Komary i meszki bzyczały w powietrzu niczym czarna chmura. Doktor skropił rondo kapelusza nową porcją olejku goździkowego i nabiwszy fajeczkę machorką, otoczył się kłębem dymu. Pomogło może na pięć minut.

– Wieś leży w lasach w głębi lądu, coby sztormy i wiatry od morza tak nie dokuczały – wyjaśnił pomocnik woźnicy siedzący na koźle.

– Rychło będziemy?

– Godzina jeszcze, a może i dwie…

Minęły ponad trzy. Zakręcili, zostawiając morze za plecami. Droga do wioski była, jeśli to możliwe, utrzymana jeszcze gorzej niż główny trakt. Skórzewski zaklął w duchu, wyobrażając sobie, co dzieje się wewnątrz pudeł z odczynnikami…

Wjechali w las. Drzewa od strony morza były potwornie poskręcane, te dalsze, ukryte częściowo wśród skał, wyrosły nad podziw. Doktor poczuł delikatne ukłucie niepokoju. Tajga milczała, ale on czuł, jakby spomiędzy grubych świerkowych pni śledziły go jakieś ślepia.

Nie spał od ponad trzydziestu godzin, od kiedy opuścił Archangielsk. Nie potrafił zasnąć w dyliżansie. Nieludzko zmęczony oparł głowę o zagłówek.

Zamknął piekące oczy, ale sen nie nadchodził. Gdy dotarli na miejsce, było już po północy. Woźnica zatrzymał pojazd, przez chwilę rozmawiał z tęgą Rosjanką.

– Tu będzie kwatera dla was, doktorze. – Z ukłonem wskazał okazałe domostwo.

Wzrok lekarza prześlizgnął się po fasadzie. Ściany z grubych drewnianych bali, przy framugach okien typowo rosyjskie zdobienia wycięte w cienkiej desce. Ktoś coś do niego mówił.

– Proszę? – Potrząsnął głową.

– Mówię, że spodziewali się pana, pokój już przygotowany… Zaraz zaniesiemy walizy.

Skórzewski stał obok ekwipażu i czuł, że odpływa. Dźwięki docierały jak przez watę. Świat wokół chwiał się dziwnie i kołysał. Ktoś znowu coś do niego gadał, potem były strome i trzeszczące schody na piętro. Kufry wnosili jamszczyk i jego pomocnik. Drzwi nie chciały ustąpić, zawiasy skrzypiały. Okna zaciągnięto grubymi storami. Zabłysła żółto lampa naftowa w rękach nastoletniej dziewczyny i lekarz padł bez czucia między grube, pachnące lawendą poduchy. Przez otwarte okno, przenikając przez szpary w zasłonach, lało się chłodne wieczorne powietrze.

Wciągnął w nozdrza zapach lasu. Gdzieś z daleka wiatr przyniósł dziwny miarowy huk, jakby bicie wielkiego serca…

„Arytmia” – myśl zapaliła się i zgasła razem ze świadomością.

Obudził się całkiem rozbity. Zasnął w ubraniu… Nie wiedział, jak długo drzemie, sen nie dał pokrzepienia. Rozejrzał się po pomieszczeniu. Mały pokoik.

Ściany z grubych, niedbale ociosanych bali. W kącie szafa, rozklekotany stół i krzesło, na podłodze bieżnik. Obok drzwi umywalka i lustro.

„Kolejna wiosna” – pomyślał doktor, patrząc w okno. „Nie, to już przecież lato… Czerwiec?” Nie pamiętał, a do kalendarza nie chciało mu się zaglądać.

Za oknem las stał w milczeniu. Zegar za ścianą wybił pierwszą. Pierwsza w południe czy pierwsza w nocy? Lekarz wstał, nabił fajkę i długo przypatrywał się wzgórzom. Czuł dziwny niepokój, coś jak drżenie maszyny zatrzymanej na chwilę w połowie obrotu…

– Starzeję się – westchnął. – Zwidy…

Podszedł do umywalki i nacisnął stopą pedał. Woda ze słojów spłynęła rurkami do miski. Niestety, nawet jeśli nalano mu ciepłej w obydwu zbiornikach, dawno już wystygła. Umył twarz zimną, potem otworzył kufer, przebrał się. Rzucił okiem w lustro. Spróbował się uśmiechnąć i już za trzecim razem odniósł sukces.

Wyszczotkował brodę, zawiązał krawat.

– Noc czy dzień? – zadumał się raz jeszcze.

Zza okna czuł woń gotującej się zupy. Zatem dzień… Teraz dopiero poczuł, jak bardzo jest głodny.

Pukanie do drzwi wyrwało go z zadumy.

– Proszę…

Do środka weszła dziewczyna. Mogła mieć jakieś piętnaście, może szesnaście lat. Spłowiała suknia, uszyta na kogoś tęższego, była przerabiana. Na głowie koronkowa przepaska… Służąca. To chyba ją widział wieczorem, nim udał się spać.

– Myślałam was obudzić, doktorze – powiedziała. – Śpicie od wielu godzin, obiad podano…

– Dziękuję, zaraz zejdę.

Przypatrzył się jej. Drobnokoścista. Szczupła sylwetka. Szeroka twarz z lekko spłaszczonym nosem, oczy o skośnym wykroju. Długie, smoliście czarne włosy.

Tutejsza… Jej skóra była śniada, co wskazywało, że dziewczyna dużo czasu spędza na świeżym powietrzu. Mogła ubrać się jak Rosjanka z miasta, ale od razu było widać, że lepiej czułaby się w skórzanej kurtce z frędzlami.

Pamięć powoli wracała. Zszedł na parter. W stołowym wszyscy już na niego czekali. Przywitał się z isprawnikiem, który przedstawił się jako Afanasij Pietrowicz, poznał jego żonę Tamarę. Było też kilkoro dzieci. Służąca zaraz postawiła na stole talerze i dużą kamionkową wazę z barszczem.

– No, to za spotkanie. – Gospodarz nalał do kieliszków po odrobinie nalewki.

Stuknęli się. Zabrzęczały łyżki w koszyczku ze srebrnego drutu. Zupa miała niebiański smak.

– Czekaliśmy na was, doktorze. Kiedy zamierzacie przystąpić do szczepień? –

zapytała kobieta.

Na stół wjechały paszteciki. Ich zapach wycisnął Pawłowi łzy z oczu.

– Jutro chyba. Nie ma sensu tego odkładać. Czy jest tu praktyka lekarska albo gabinet felczera? Będę potrzebował odpowiedniego pomieszczenia.

– Nie ma. Był felczer, ale on po domach ludzi badał. Zresztą uciekł dwa miesiące temu – wyjaśnił isprawnik. – Mamy też akuszerkę i izbę położną, ale pomyśleliśmy, że lepiej przygotować miejsce w szkole.

Na drugie danie była dziczyzna w sosie z kartoflami. Doprawiono ją ziołami, czosnkiem i octem winnym.

– Czy te szczepionki są bezpieczne? – indagowała gospodyni.

– Oczywiście.

– I rzeczywiście przygotowuje się je z krów? – Najwyraźniej coś już obiło jej się o uszy.

– Zawierają czynnik chorobotwórczy krowiej ospy – wyjaśnił doktor. – Może po nich wystąpić lekka wysypka i gorączka, ale za to blizn nie ma i potem człowiek przez lata całe jest odporny na czarną ospę.

– Zatem za zdrowie bydełka, które nawet w tak niezwykły sposób potrafi nam się przysłużyć. – Dla isprawnika najwyraźniej każdy powód był dobry, by się napić.

Dzieci pobiegły się bawić. Służąca wniosła samowar i sernik z rodzynkami.

Rozmowa toczyła się leniwie. Urzędnik narzekał na klimat, wspomniał, że krowy na polarnym wikcie nie chcą dawać tyle mleka, co w centralnych guberniach. Jego żona marudziła i wspominała wiosenną wyprawę na zakupy podjętą aż do Petersburga, bo w Archangielsku zaopatrzenie sklepów było ponoć fatalne.

Służąca, która, jak się okazało, miała na imię Marfa, donosiła kolejne smakołyki. Wreszcie Skórzewski objadł się tak, że czuł, iż pora popuścić pasa…

Po obiedzie wyszli z gospodarzem na ganek zapalić fajki. Teraz dopiero była okazja trochę się rozejrzeć. Sprawdzić, dokąd też los rzucił doktora tym razem…

Wioska, a może należałoby powiedzieć miasteczko? Połowa budynków murowana, reszta wzniesiona z pociemniałych drewnianych bali. Rynek pełen jeszcze wiosennego błota, stratowany racicami świń i krów. Cerkiewka niewielka, zbudowana pięć stuleci temu, gdy przybyli tu pierwsi ludzie wyznający wiarę prawosławną. Zamknięta przed laty apteka, prowizor, wedle słów isprawnika, zaprawiał się morfiną, aż wyciągnął nogi. Posterunek policji, będący zarazem pocztą i sołectwem, szkoła państwowa, sklepik i kilkanaście chałup…

Wóz zaprzężony w dwa woły przetoczył się uliczką. Chłopina na koźle drzemał.

„Imperium” – pomyślał z melancholią Skórzewski. „Możesz jechać z Łodzi po Władywostok, a wszystkie miasteczka takie same, wszędzie tak samo rozleniwieni ludzie, wszędzie te same błotniste rynki i drgające w upale powietrze…” Na kolację wprosił się batiuszka Iłłarion, proboszcz miejscowej cerkwi. Długo i szczegółowo wypytywał o program zapobiegania epidemii. Skórzewski, starannie dobierając słowa, tłumaczył, na czym polega nabyta odporność, jak odkryto szczepionkę i dlaczego używa się wirusa pochodzącego od krów. Duchowny długo kręcił głową z niedowierzaniem, ale obiecał zaagitować do szczepień swoje owieczki. Udzielił też błogosławieństwa. Wreszcie posiłek dobiegł końca.

Doktor Paweł czuł się jeszcze zmęczony po długiej podróży. Las kusił, wystarczyło zejść z werandy… Zamknął za sobą furtkę ogrodu, ruszył między drzewa. Zrobił kilka kroków i przystanął. Teraz dopiero, przeszło dobę od przybycia, zrozumiał, co jest nie tak. Nie słyszał ptaków. Las milczał.

„Jest noc” – pomyślał. Ale zaraz wzruszył ramionami. Ta cisza uderzyła go już poprzedniego dnia. Jeszcze na brzegu morza słyszał krzyki mew. Potem, gdy skręcili w głąb lądu, widział zająca… Dopiero tu, między wzgórzami zapanowało to nienaturalne, ciężkie milczenie.

Kilka lat wcześniej doktor odwiedzał pole bitwy pod Plewną. Tam było podobnie – milczący las. Prawie pół wieku wcześniej palba artyleryjska wystraszyła wszystko, co żyło. Ptaki przez kolejne pięćdziesiąt pokoleń omijały tę okolicę… Ale tutaj…

– Co mogło wydarzyć się tutaj? – szepnął.

Wiatr dmuchnął mu w twarz. Pachniał lasem, ściółką, świerkowym drewnem, mchem. Dobry, przyjazny zapach. I tylko to nieznośne, narastające wewnątrz uczucie paniki. To przejmujące wrażenie czegoś niewyjaśnionego, niedopowiedzianego, nieznanego. Czegoś, co przyczaiło się właśnie tu, wśród drzew, między wzgórzami tej doliny… Gdzieś z tyłu trzasnęła gałązka. Odwrócił

się, odruchowo kładąc dłoń na kolbie rewolweru ukrytego w kieszeni. Służąca isprawnika stała przed nim, patrząc przyjaźnie swoimi brązowymi oczyma.

– Łóżko przygotowane, doktorze – zameldowała. – A i wody do mycia zagrzałam.

– Co? – Jej słowa całkowicie zbiły go z tropu. – Ach, tak, dziękuję –

wykrztusił.

Ruszył za nią. Spod sukni migały opalone łydki.

– Marfo – zagadnął.

– Tak?

– Powiedz, proszę, czemu ten las jest taki dziwny? Cicho tu jak w grobie…

– Bo to złe miejsce – wyjaśniła z prostotą, jakby mówiła o rzeczy absolutnie normalnej i naturalnej.

– Złe miejsce – powtórzył w zadumie.

– Starsi mego ludu opowiadają, że popełniono tu straszliwą zbrodnię, ale jeszcze gorsze zostaną popełnione w przyszłości. Stąd demony wyrwą się, by zniszczyć świat… A potem powstanie tu czarna przestrzeń, pełna wyłącznie zła i nienawiści.

– Demony… – Skórzewski wzdrygnął się.

– O tym powinniście, doktorze, porozmawiać z szamanem.

Pogrążony w zadumie nie odpowiedział. Pół godziny później leżał już w miękkiej pościeli przy uchylonym oknie. Lampa naftowa świeciła, ale lekarz nawet nie otworzył przygotowanej na wieczór książki. Czuł, że przegapił coś ważnego.

Coś było nie tak… Oprócz nienaturalnej ciszy lasu coś jeszcze nie dawało mu spokoju. Spojrzał w płomień lampy i naraz aż usiadł z wrażenia.

Otwarte okno. Wieczór… Myśli krążyły leniwie.

– Gdzie są muszki i komary?

Najpierw sądził, że jednak się pomylił. Wyjrzał przez okno. Nie. Owady, które tak dokuczyły mu po drodze, rzeczywiście znikły. Teraz dopiero poczuł prawdziwy lęk. Wydobył z walizki piersiówkę i pociągnął solidny łyk mocnego rumu z Molokai. Alkohol pozwolił mu się pozbierać.

„Zrobię co trzeba i natychmiast wyjadę” – podjął decyzję. „Nie mam ochoty babrać się w sekretach tych lasów…”

Zamknął okno i starannie zasłonił je grubą kotarą. Zgasił lampę i wreszcie

zdołał zasnąć.

Szkoła ludowa okazała się niewielkim budynkiem. Cztery klasy, sień przez środek. Doktorowi udostępniono salę zaraz na lewo od wejścia. Na fasadzie wywieszono duży szyld namalowany na plandece. Skórzewski naszykował

szczepionki, strzykawki, igły, rozłożył na stoliku czystą serwetę i przebrał się w fartuch. Około jedenastej zaszli isprawnik z żoną i dziećmi. Potem jeszcze kancelista z biura i kierownik poczty.

Doktor nudził się jak mops, poczytywał stojące na półce książki, wreszcie nawet trochę zdrzemnął się na krześle. Około piętnastej ktoś zastukał do drzwi.

– Michaił Fadejewicz Polikarpow – przedstawił się mężczyzna w tużurku. –

Nie było okazji rano się zaznajomić, nauczycielem tu jestem.

Lekarz uścisnął dłoń gościa.

– Jeśli można, od razu bym prosił w ramach tego programu. – Przybysz podwinął rękaw. – I uczniów hurtem, zamknąłem ich w klasie, żeby huncwoty nie uciekli…

W pół godzinki wszyscy zostali „obsłużeni” i nauczyciel zaprosił doktora na obiad.

– Podoba się panu nasza okolica? – zagadnął, nalewając do kieliszków wina.

– Mam być miły czy szczery?

– Rozumiem. Mnie też na początku ta dziura wydała się odrażająca, ale już gdzieś po dziesięciu latach przywykłem. Okolica z historycznego punktu widzenia jest całkiem interesująca. Nasza cerkiewka na przykład powstała jeszcze w piętnastym wieku. Do tego starowiercy utrzymali się tu przez długie lata po reformach patriarchy Nikona. Próbowałem odnaleźć ślady ich osad, są

wzmiankowane w źródłach pisanych. Za czasów Iwana Groźnego też niejedno się tu działo. Ale to temat na dłuższą rozmowę. Zdrowie gościa.

Po południu doktor zaszedł do biura isprawnika. Kancelista siedział, czytając romans, telegraf w kącie milczał. Afanasij Pietrowicz na widok gościa aż poderwał

się zza biurka.

– No i jak idą szczepienia? – zaciekawił się.

– Zainteresowanie jest nikłe. – Lekarz wzruszył ramionami. – Może jak ojciec Iłłarion ogłosi na mszy, to coś się ruszy.

– Hmm… no tak. I co zameldujemy naczalstwu? – zafrasował się urzędnik.

– Zrobimy, co się da, i tyle. Spiszemy protokół. Im więcej papieru, tym zadek czystszy… Wspominał pan o ludziach mieszkających w lesie? Jest tam jakiś przysiółek?

– Takie tam osiedle. – Urzędnik wzruszył ramionami. – Kilku osiedleńców, paru katorżników. Drewno wycinają. Daj księgę meldunkową – zwrócił się do pomocnika.

– Polityczni? – zainteresował się Skórzewski.

– At – funkcjonariusz machnął ręką – jeden wasz krajan, Antoni, ale wołają go Anton, bolszewicki agitator, przysłali go tutaj z pięcioletnim wyrokiem, żeby przy robocie wywietrzała mu z głowy myśl o organizowaniu strajków. Jest jeszcze Grigorij, student z uniwersytetu, pracę napisał – hłe, hłe – naukową, w której najjaśniejszego pana porównał do cesarza rzymskiego Nerona, to mu dwa lata wycinki lasu wlepili na otrzeźwienie. A pozostałych sześciu to drobne cwaniaczki, złodziejaszki, koniokrad, kieszonkowiec… Wyroki katorgi im się pokończyły, ale zostali tu na osiedlenie.

– Doborowe towarzystwo, widzę – mruknął doktor.

– Bywało lepiej, bywało gorzej.

– Nie próbują uciekać?

– Nie ma dokąd. Niby granica fińska niedaleko… Pieszo do Norwegii musieliby iść ze dwa tygodnie, bez zapasów przez lasy. Może by i poszli, ale co im z tego? Po tamtej stronie granicy też nie ma nic. Do kopalni żelaza w Kirunie trza by iść z miesiąc. Bez dokumentów, po szwedzku ani po fińsku nie gadają. No i dzikich trochę tu w moim okręgu siedzi. Za wzgórzami, będzie z pół dnia drogi.

– Ewenkowie?

– Lapończycy. Mają tu zimowe leża, wiosną idą ze stadami reniferów na zachód, jesienią wracają. Podlegają niby mojej władzy, ale co z tego. Dokumentów nie potrzebują, podatków nie płacą, bo prawo wypasu jeszcze im któryś car nadał.

Do cerkwi czasem od święta przyjdą. Ochrzczeni niby, ale kto ich tam wie, w co wierzą.

– Szczepimy ich czy nie?

– A na co im to? Zresztą ich szaman tu bywa. On wszystkich leczy, nie sądzę, żeby pozwolił na zastrzyki. Słuchają go w każdym razie ślepo.

– Marfa…

– Tak, ona po matce z ich ludu się wywodzi. Jej ojciec był tu naczelnikiem stacji telegrafu, zmarł dawno temu. Niby tu za służącą robi, ale ciągnie ją do swoich, jak tylko ma wolne, to się z nimi prowadza. Choć do jej moralności nie mamy żadnych zastrzeżeń – dodał szybko. – Chodźmy, pogadamy z ludźmi…

Zesłańcy zajmowali dwie chaty na skraju poręby. Wrócili właśnie z wyrębu.

Jeden mył się w cynkowej misce, drugi rozplątywał znoszone onuce. Reszta rozlazła się po obejściu.

– Anton, chodź no tu – zawołał isprawnik, podchodząc do płotu.

Agitator okazał się niewysokim człowieczkiem. Skórzewski znielubił go od pierwszego wejrzenia. Lisia twarz, chytre oczka spoglądające czujnie spod daszka zrudziałej czapki.

– No co, wasze błagarodie? – zagadnął przymilnie. – Robota zgodnie z planem.

Lekarz nie mógł oprzeć się wrażeniu, że bolszewik łże w żywe oczy. Zresztą wredny uśmieszek, który nie znikał nawet na chwilę z warg tamtego, też robił

odpychające wrażenie.

– To jest doktor Paweł Skórzewski z Petersburga. Przyjechał przeprowadzić szczepienia przeciw ospie.

– Muuu, muuu! – zamuczał któryś z zesłańców.

Wszyscy katorżnicy ryknęli gromkim śmiechem.

– Owszem, szczepię wirusem krowianki – przyznał Skórzewski. – Umyć łapy i bierzemy się do roboty… – Potrząsnął torbą.

Twarz agitatora stężała.

– Nie zgadzamy się na żadne zastrzyki – powiedział głosem, w którym dźwięczała niezachwiana pewność.

– A kto was pyta o zdanie? – wzruszył ramionami Afanasij Pietrowicz. –

Wykonacie polecenie doktora i tyle.

– Na ile znam prawo – do rozmowy włączył się chudy i rozczochrany skazaniec

– to nawet w razie zagrożenia życia nie możecie nas zmusić do przyjęcia pomocy lekarskiej.

Skórzewski przez chwilę kontemplował jego twarz: blisko osadzone oczy, garbaty nos i zdobiące go druciane okulary. To pewnie ten Grigorij…

– To dla waszego dobra – powiedział. – W Rosji i Finlandii szaleje epidemia ospy. Rządowy program szczepień pozwoli na…

– W tych okolicach nie odnotowano jeszcze ani jednego przypadku – prychnął

Anton. – Za to coś wiemy na temat zastrzyków aplikowanych w więzieniach.

– Jak mi dali kłuja w grabę, to potem pół roku kuśka tylko do sikania się

nadawała – uzupełnił ponuro jasnowłosy zesłaniec o szerokich barach i pięściach jak bochny.

– A i potem z braku bab nijak było jej używać – zażartował któryś i wszyscy znowu zarechotali.

– Szczepienie obowiązkowe nie jest. – Skórzewski wzruszył ramionami. –

Gdybyście jednak zmienili zdanie, znajdziecie mnie w osadzie.

– Za cara Aleksandra toby się was kazało nahajkami oćwiczyć i tyle – burknął

Afanasij Pietrowicz.

Anton splunął tylko w odpowiedzi.

– Każdego dnia cieszymy się, że jesteśmy poddanymi aktualnie panującego Najjaśniejszego Pana – rzucił Grigorij.

Kolejna salwa katorżniczego rechotu sprawiła, że i Skórzewski kwaśno się uśmiechnął.

Kolejny dzień był łudząco podobny do poprzedniego. Doktor zaszczepił kilku urzędników i położną, innych chętnych nie było. Godziny nudy i obiad u nowego znajomego. Zjedli rybę, potem służąca postawiła na stole szarlotkę i wyszła. Napili się wina.

– Nie wygląda pan za dobrze – zagadnął Michaił Fadejewicz. – Jedzenie nie służy?

– Źle sypiam… W zasadzie wcale nie sypiam. Ta cisza mnie przytłacza.

– Owszem, z początku każdego to drażni – przyznał gospodarz. – Ale z czasem idzie przywyknąć. Po kilku miesiącach nikt już nie zwraca uwagi na ten… drobiazg.

– Czy was to nie dziwi? – Skórzewski spojrzał rozmówcy prosto w oczy. – Las jak martwy, z owadów widać tylko mrówki…

– Interesująca anomalia przyrodnicza. – Nauczyciel uciekł spojrzeniem w bok.

– Drzemiący wulkan też można potraktować jako anomalię przyrodniczą.

– A wie pan, że to bardzo prawdopodobna hipoteza z tym wulkanem. –

Nauczyciel ożywił się. – Jeśli ognisko magmowe przebija się ku powierzchni, to bywa tak, że powoduje drgania ziemi na tyle słabe, iż ludzie ich nie czują, ale dla zwierząt to jak bicie w dzwon na trwogę.

– Marfa, znacie ją? Służąca Afanasija Pietrowicza. Powiedziała mi, że to złe miejsce.

– Tak, Lapończycy jako lud ciemny mają znacznie więcej jasnowidzów niż my…

– A tak poważnie? – Skórzewski siorbnął herbaty. – Bo i w wulkan w tak nieaktywnym regionie nie bardzo chce mi się wierzyć.

– Będziecie się śmiać. – Michaił bawił się widelczykiem.

– Nie będę.

– Słyszeliście legendy o dzwonie z Nowogrodu? – zapytał nauczyciel. – Tu zna ją każde dziecko.

– Nie wydaje mi się – pokręcił głową Polak.

– Gdy car Iwan Groźny przybył w 1570 roku do Nowogrodu, oskarżył

mieszkańców miasta o zdradę… Ponoć mieli spiskować z waszym królem Zygmuntem Augustem. Trudno dziś orzec, czy miał podstawy podejrzeń, czy to wszystko tylko fałsz. Ponoć jakieś pismo w cerkwi znaleziono, ale jego ludzie mogli to sfabrykować. Wiecie przecież, jaki z niego był okrutnik i szaleniec.

– Z naukowego punktu widzenia można oceniać, że cierpiał na ostrą paranoję i manię prześladowczą. Był też niewątpliwie sadystą. Cóż zatem stało się w Nowogrodzie?

– Najpierw kazał zamordować kilkudziesięciu mnichów z okolicznych klasztorów, nie pomnę już powodu. Potem zwołał wiec, na którym oprycznicy wymordowali możnych miasta, a następnie zaczęli grabić i mordować pozostałych mieszkańców. Wiele ulic, tam, gdzie próbowano stawiać opór, spalono. Może co czwarty obywatel grodu ocalał, a i to tylko po to, by w kajdanach iść na poniewierkę do środkowej Rosji. Oprycznicy ograbili też ludzi, możnych, nie uszanowali nawet cerkwi. Wśród łupów znajdował się Dzwon Wolności.

– Dzwon Wolności?

– Odlano go setki lat wcześniej, by przypominał mieszkańcom, jakie jest ich przeznaczenie. By zawsze pozostali wierni prawom swojego miasta. By cenili wolność jako wartość najwyższą. Bito weń, gdy zbierał się wiec mający ustanowić nowego księcia. Jego dźwięk towarzyszył najważniejszym świętom. Odzywał się też na wieść o zwycięstwach.

– Ciekawe…

– Ponoć zużyto nań armaty zdobyte na jeziorze Pejpus przez Aleksandra Newskiego.

– Krzyżacy wtedy nie mieli chyba jeszcze armat? – zadumał się doktor. – Nikt ich jeszcze nie używał.

– Tego nie wiem, tak mówi legenda. W każdym razie car zabrał dzwon do Moskwy. Chciał go powiesić na Kremlu, ale wśród mnichów wleczonych do stolicy na kaźń był jeden jurodiwy. Gdy już docierali, wpadł w atak i wykrzyczał

proroctwo…

– Co mówiło?

– Że gdy dzwon ten się odezwie, a dźwięk jego dotrze do stolicy, upadnie tron carów. Przepowiedział, że moc dzwonu jest jak żywioł, ani dobra, ani zła. Można ją było poskromić i niosła ludziom radość i pożytek. Ale skoro zdobył go jako łup człowiek zły i przepełniony nienawiścią, to ta nienawiść rozleje się po świecie jak smoła…

– Car uwierzył?

– Tak. Przesądny to on był. Nakazał dzwon zniszczyć. Ale to się nie powiodło.

Choć kuli najcięższymi młotami, nie pękł. Zatem nakazał wywieźć go daleko, jak najdalej od Moskwy, w lasy Północy, i pogrzebać w ziemi.

– I dotarli aż tutaj? To jakaś bzdura! Jesteśmy ponad tysiąc wiorst od dawnej stolicy.

– A jednak przybyli tu. Batiuszka z miejscowej cerkwi zobaczył dzwon na wozie i żal mu się zrobiło, bo dumał, że jak carowi złość minie, można by go na dzwonnicy cerkiewnej zawiesić… Tedy posłał trzech synów, by przepatrzyli, gdzie też oprycznicy go zakopią. Jednak chłopcy nigdy już z lasu nie wrócili… Siepacze carscy widać nie chcieli, aby ktokolwiek miejsce to poznał.

– Nie wydaje mi się to prawdopodobne… Od czasów Iwana Groźnego minęło ponad trzysta lat. Czytałem, że pamięć ludzka jest w stanie przetrwać nie więcej niż pięć pokoleń…

– Teraz być może tak – zgodził się nauczyciel. – Od kiedy umiemy pisać, łatwiej zapominamy. Powierzamy myśli papierom. A przecież kiedyś było inaczej.

To, czego nie zapamiętałeś, przestawało istnieć. Zresztą popatrz na naszych sąsiadów. – Wskazał gestem okno.

Doktor wyjrzał. Dwie kobiety wychodzące ze sklepiku ubrane były w tradycyjne stroje.

– Lapończycy…

– Właśnie. Nauka akademicka uważa ich za zdegenerowaną rasę schyłkową, przeżytek epoki lodowcowej… Ja osobiście mam na ten temat inne zdanie.

– Z pewnością to paleoeuropeidzi. Byli tu tysiące lat wcześniej, nim przybyli nasi przodkowie. Nie sądzę jednak, żeby byli zdegenerowani – powiedział lekarz. –

Budowa ciała prawidłowa, są od nas drobniejsi, ale to efekt innej budowy kośćca i życia w stanie chronicznego niedożywienia.

– Interesowałem się trochę ich kulturą. Niewielu umiało dawniej czytać, za to starcy potrafią wymienić swoich przodków nawet siedem, osiem pokoleń wstecz.

Wszyscy wiedzą, jak i z kim są spokrewnieni. Młodzi pamiętają, by nie ciągać w krzaki swoich kuzynek. Nie umieli pisać, więc to, co ważne, zapamiętywali. Z

nami było podobnie. Jeszcze pięćdziesiąt, siedemdziesiąt lat temu, gdy analfabetyzm był powszechny, pamięć stanowiła używane na co dzień narzędzie…

– Wydaje mi się, że ma pan rację – zgodził się doktor.

– Dlatego też wierzę w prawdziwość legendy o dzwonie. On mógł zostać ukryty gdzieś tutaj. Mamy przekazy z trzech źródeł: księgi cerkiewne, nasze legendy i opowieści Lapończyków. Ich wódz to potwierdza.

– Wódz?

– Władza zrobiła go pro forma naczelnikiem, ale to po prostu przywódca tamtej grupy, plemienia, zwał jak zwał. Podobno także szaman. Znam huncwota dobrze…

– Skąd?

– Dziesięć, nie, piętnaście lat temu był moim uczniem. Bystry dzieciak. Bardzo bystry. Czytać i pisać nauczył się w dwa tygodnie. Ale potem jakby nauka przestała go interesować. Czytał i coraz rzadziej zachodził. Za to swoich wyuczył czytania i pisania. I to nie tylko bukwami, ale też łacińskim alfabetem.

– A teraz? Posyłają dzieci do szkoły?

– Nie. Może gdyby siedzieli bliżej… Dawniej mieszkali na wschód, zaraz za zagajnikiem. To blisko było. Teraz siedzą za lasem i za wzgórzami, pół dnia drogi, to i zachodzą rzadziej. Zresztą co to byłaby za nauka? Ściągną tu w listopadzie, jak już śniegi prószą, w kwietniu jeszcze dobrze zima nie puści, a oni już ruszają w drogę. Tu zostanie kilku starców, co nie wytrzymują trudów wędrówki, a wszystkie dzieciaki ciągną na szlak.

– Gorączkę włóczęgi mają we krwi jak Cyganie – zadumał się lekarz. –

Rozumiem ich…

– W każdym razie ich legendy potwierdzają nasze przekazy. Przywieziono tu

dzwon. Dzwon niegdyś błogosławiony, teraz niosący przekleństwo. Dzwon tak straszny, że gdy spoczął w ziemi gdzieś wśród tych wzgórz, umilkły ptaki i owady, a zwierzęta omijają tę okolicę łukiem.

– To przecież…

– Wiem, że z naukowego punktu widzenia to wierutna bzdura, ale obiecaliście przecież, doktorze, że nie będziecie się śmiać.

– Nie będę… Sam widywałem rzeczy, których nie umiem wyjaśnić.

Skórzewski ocknął się w środku białej nocy. Gdzieś z daleka wiatr znowu niósł

dziwny dźwięk. Po niebie sunęły ciężkie burzowe chmury, sprawiając, że stało się prawie zupełnie ciemno.

– Co za diabeł?

Lekarz uchylił okno i wsłuchał się w odgłosy. W pierwszej chwili wydawało mu się, że to huk pociągu. Zaraz jednak odrzucił to przypuszczenie. Najbliższa nitka drogi żelaznej była sto pięćdziesiąt kilometrów stąd. Łomot narastał i słabł.

– Kuźnia? – zamyślił się Skórzewski. – W nocy?

A może to stukają sita we młynie? Ubrał się, przerzucił przez ramię pasek strzelby i wyszedł na ganek. Dudnienie dobiegało gdzieś z lasu. Nie wahał się już.

Ruszył w kierunku źródła dźwięku, najpierw drogą, potem zagłębił się między drzewa. Szedł może pół godziny. Las stał milczący i przerażająco cichy. Martwy.

Lekarz co jakiś czas omiatał wzrokiem krzaki. Nigdzie nie zalśniły oczy, nigdzie z gęstwiny nie poderwał się spłoszony ptak.

Dźwięki stawały się coraz głośniejsze. Wreszcie wyszedł na rozległą polanę. W

zamierzchłej przeszłości ktoś ułożył tu krąg głazów. Pośrodku kręgu płonęło niewielkie ognisko. Siedział przy nim młody Lapończyk. Na kolanach trzymał

bęben, w który rytmicznie uderzał widełkami z rogu renifera. Doktor wyminął

głazy wytyczające granicę kręgu i usiadł naprzeciw. Milczał.

Wreszcie szaman zakończył grę. Spojrzał nieproszonemu gościowi prosto w oczy.

– Przybyłeś – powiedział wreszcie.

Mówił po rosyjsku prawie bez cienia obcego akcentu.

– Ja?

– Duchy przodków zapowiedziały cię już parę miesięcy temu. – Szaman wskazał gestem bęben.

Teraz dopiero lekarz spostrzegł, że skórę pokrywają liczby, znaki i symbole namalowane ciemnym barwnikiem. Pośrodku leżał pierścień, kółko wykonane z mosiądzu albo i złota…

– Naczelnik, a może raczej wódz wspólnoty – odgadł Skórzewski. –

Opowiadali mi o was.

– Tak. Na chrzcie dali mi Oleg.

– A to prawdziwy szamański bęben… Taki, który wskazuje drogę i otwiera inne światy. Taki, którym można rozmawiać z duchami i sprowadzić stada reniferów na szlak.

– Kpicie sobie, dla was to zabobon.

– Poniekąd… Ale nie do końca.

– Wibrujące koło dotknęło znaku krzyża i symbolu podziemi, a wreszcie zatrzymało się. Wiedzieliśmy zatem, że ten, kto przybędzie, jest lekarzem, że starł

się już z siłami ciemności i że miano jego pochodzi od skóry. Gdym usłyszał twe nazwisko, wiedziałem, że przepowiednia się sprawdziła. I zarazem, że mamy naprawdę niewiele czasu.

– Widziałem w życiu wiele dziwnych rzeczy – powiedział lekarz. – Nie wszystko, co przeżyłem, da się wyjaśnić.

– Mimo to nie bardzo chce wam się wierzyć, że głos bębna pozwala nam zajrzeć za zasłonę czasu… Tak bywa.

– Czekaliście na mnie. Czego zatem oczekujecie?

– Choroby można zwalczyć na różne sposoby. Można się modlić, można wyruszyć w ciemności i na ścieżkach ducha walczyć z ich przyczyną. Można też użyć proszków i zastrzyków. Mój lud opuszcza niebawem tę krainę. Daleka droga przed nami. Przejdziemy wiele wsi, wiele koczowisk, nim ujrzymy wyżyny kraju zwanego Dalarna. Tam, gdzie ziemia i góry rodzą miedź.

– Wybieracie się do Dalarny!? – zdumiał się. – To przecież w Szwecji.

– Być może. Ale to dobrze. Im dalej, tym lepiej.

– Byliście tam kiedyś? – zaciekawił się.

– Nie, ale w czasach moich dziadów przybył stamtąd kupiec, przywiózł nici ciągnięte z cyny i miedziane blaszki. Stąd wiemy, że żyją tam nasi bracia.

– To potwornie daleko.

– Jeśli nie dojdziemy w rok, poświęcimy na to dwa lata. Wszak zesłańcy z twojego kraju pieszo idą nad jezioro zwane Bajkał… A i pieszo czasem trzeba im wracać do domu.

– To prawda. Do czego jestem wam potrzebny?

– Masz szczepionki przeciw chorobie, która dziurawi skórę, a którą Rosjanie zwą ospą. Przejść musimy przez okolice, gdzie tli się ona jak ogień pod mchem.

– Chcecie, żebym was zaszczepił?

– Tak.

– Mam niewielką rezerwę, ale…

– Katorżnicy nie chcieli. Wśród rosyjskich chłopów też nie wszyscy przyjmą ten dar. Dla nas też wystarczy. Mamy złoto wypłukane z rzek na wschodzie.

Zapłacimy ci.

– Nie trzeba. Szczepienia zafundował rząd. Zgłoście się jutro w gabinecie…

– Zapraszamy do nas w gościnę. Tak będzie dyskretniej. Po co ludzie mają gadać…

– Niech będzie i tak. A dlaczego stąd odchodzicie? – zainteresował się. – I to jeszcze tak daleko?

– Tam żyją nasi bracia. Tam będziemy bezpieczni. Tu idzie sztorm. Ziemie te spłyną niebawem krwią i na wiele lat opanują je demony zagłady. Musimy uchronić nasze dzieci.

– Sztorm?

– To złe miejsce. Bardzo złe. – Szaman zaczął lekko uderzać dłońmi w bęben. –

Będzie jeszcze gorsze. Wzniosą tu słupy łączone drutem kolczastym. Zamkną ludzi jak bydło w zagrodach i zgotują im los gorszy niż człowiek szykuje zwierzętom.

Prawosławni nazwą to miejsce golgotą, bo nawet klasztory zamienione zostaną na siedliska zła… Już niebawem. Ta ziemia będzie przeklęta i przeklinana. Zapadnie nad nią mrok, bo to właśnie tu ukryto klucz do przyszłości. Tu drzemie w ziemi dzwon, którego dźwięk niegdyś zwiastował ludziom wolność…

– Skąd wiecie, że to tutaj? Nawet jeśli oprycznicy przejechali przez miasteczko, mogli przecież udać się w trzech różnych kierunkach.

– On jest tu, w tej dolinie. Milczący las to dowód. Dźwięk, który kiedyś się rozlegnie, uderzy w przód i w tył. Pod prąd rzeki czasu. Zwierzęta go usłyszały i uciekły przerażone. Las między wzgórzami milczy. Dalej na wschodzie, na zachodzie i na południu lasy są pełne zwierzyny. Tu nie trafisz na najmarniejszą wiewiórkę. Orzechy sypią się z cedrowych szyszek, ale nie znajdziesz ni jednego ptaka, który by się na nie połakomił. My też obóz rozłożyliśmy dalej. Za granicą, za wododziałem tej doliny. Tu zostało tylko seide – objął gestem krąg kamieni. –

Tylko ja tu przychodzę rozmawiać z duchami. Bo one były tu wcześniej…

– Rozmawiać…

– Nasze bębny. – Szaman uderzył dłońmi, wydobywając dźwięk. – Istnieją

zawsze. To, co trzymam w ręce, to tylko odbicie bębna, który jest tam, po drugiej stronie. Zniszczyć go można, ale i tak zniknie tylko ten przedmiot. A gdy przyjdzie czas, wykonamy nowy i tak samo potężny… Wiele razy popi nakazywali nam zniszczyć je jako narzędzie szatana, pamiątkę pogańskich czasów… Zawsze byliśmy posłuszni. Ale gdy zachodziła potrzeba, robiliśmy nowe.

– I co jeszcze powiedziały duchy?

– Że to, co idzie, jest nieodwracalne. Że za rok nie będzie już tu mego ludu, a ci, którzy zostaną, zgotują sobie los straszliwszy od śmierci. Idź już. Spać pora…

Jutro Marfa cię do nas zaprowadzi.

Ujął w dłoń widełki i stukając rytmicznie, począł wprowadzać się w trans…

Doktor patrzył nań jeszcze przez chwilę, aż wreszcie wstał z ziemi i powędrował

do wsi.

Doktor kierował się odgłosami toporów. Poręba nie była duża. Pnie zrąbanych drzew przycięte czekały w zgrabnych sągach na wywiezienie. Tu i ówdzie stosy popiołu znaczyły miejsce po ogniskach, na których spalono niepotrzebne już gałęzie. Katorżnicy posuwali się doliną rzeki. Tu, w osłoniętych miejscach, drzewa rosły najokazalsze. Skórzewski dłuższą chwilę stał na skraju lasu, patrząc, jak wali się potężny trzystuletni świerk.

Wreszcie wyszedł na otwartą przestrzeń. Anton przerwał ostrzenie siekiery i wyszedł mu naprzeciw.

– Przemyśleliście decyzję? – zagadnął doktor.

Agitator poskrobał się po głowie.

– Tak jakby – powiedział. – Może i faktycznie to dobra szczepionka, ale najpierw to byśmy ją sprawdzili na jednym z nas. Jak się nie przekręci ani mu łapa

nie wygnije, to zaryzykujemy.

– Kogo zatem mam zaszczepić?

– Na razie nie ustaliliśmy. Rozumiecie, nikt się na ochotnika nie chce zgłosić, a żeby przymusić kogo, sił moich mało. – Zmrużył oczy.

– Jesteście agitatorem, przekonajcie ich – wyszczerzył zęby Skórzewski.

– Trochę głupio tak namawiać, a potem samemu nie brać zastrzyku… – zakpił

Grigorij. – Do roboty, Anton, nie ma się co zasiadywać, bo sam wiesz, że ilość kubików musi się zamknąć…

Doktor zszedł w dolinę. Marfa czekała koło cerkiewki. Trzymała za cugle dwa osiodłane już konie.

– Pora w drogę, doktorze. – Wskazała niebo.

Wyjechali na przełęcz. Ten las był już inny – ćwierkały ptaki, komary cięły jak szalone… Na brzegu jeziora rozłożyła się wioska. Doktor spodziewał się skupiska szałasów i namiotów, a tymczasem ujrzał wrośnięte w ziemię chaty z grubych bali i półziemianki kryte darnią. Dalej znajdowały się jakieś szopy i okólniki, gdzie zapewne trzymano zwierzęta.

Ludzi było sporo. Jedni pakowali juki, inni splatali maty z rogoży, ktoś podkuwał konia, koło chat piętrzyły się pakunki.

„Zwijają obóz” – pomyślał lekarz.

– To nasze zimowe leża – wyjaśniła dziewczyna. – Gdy śnieg pokrywa trawy i renifery mają coraz mniej pożywienia, także dla nas kończy się czas wędrówki.

Odpoczywamy tu, by wiosną ruszyć w drogę.

– Zostaliście dłużej w tym roku? Nauczyciel mówił, że ruszacie, nim śniegi stopnieją.

– Zazwyczaj tak, ale tym razem czekaliśmy na was. Na człowieka, którego zapowiedziały duchy. Ponadto mieliśmy dużo pracy. Trzeba było przygotować wszystko, co zabieramy, i zniszczyć to, co już się nie przyda… Część mężczyzn pociągnęła już wiosną wraz ze stadami daleko na zachód. Muszą przygotować nowe miejsca postoju i prosić tamtejsze plemiona o przepuszczenie naszego ludu…

Reszta będzie towarzyszyć nam i spotkamy się na szlaku.

Na pagórku za wioską w ziemi ziały głębokie doły. Obok oparte o płot stały krzyże. Skórzewski patrzył na to, nic nie rozumiejąc.

– Odchodzimy na zawsze – powiedział szaman, pojawiając się znienacka obok.

– Wykopaliśmy zatem z ziemi szczątki naszych zmarłych. Obmyliśmy kości i złożyliśmy w skórzane worki. Pogrzebiemy ich w nowych grobach, wśród gór nowego kraju. Spalimy też domy, a drogę przebytą zasypiemy solą, popiołem i piaskiem, by demony nie ruszyły naszym tropem.

Lekarz milczał. Zaskoczyła go determinacja tych ludzi. Wykopywać szczątki własnych dziadów, by zabrać je na tułaczkę? Spalą za sobą wszystkie mosty. A przecież idą w ciemno. Nie wiadomo, co ich czeka u celu podróży, jak zareagują szwedzkie władze, co powiedzą luterańscy pastorzy, widząc najazd kilkuset wyznawców prawosławia…

– Przepowiednie są aż tak złe? – zapytał.

– Tak.

– Marfa zostaje?

– Odchodzę z nimi – powiedziała. – Pora wybrać, kim się jest… Moja matka była z tego ludu.

– Nikt nie wybiera sobie rodziców, przyjmiemy ją. Zresztą od małego bywała tu, zna i język nasz, i obyczaje – uzupełnił szaman. – Chce dzielić z nami poniewierkę. Nie odgonimy przecież. Połowa naszej krwi w niej płynie, ale wielu tu takich.

Doktor milczał. Czy dziewczyna wychowana w rosyjskim miasteczku zdoła się zaadaptować do zupełnie innych warunków życia? Będzie żyła w szałasach, skubała ptaki ustrzelone z łuku, zimą zagrzeje się przy wątłym ogniu… Może to już nie dla niej? A jednak chce iść z nimi. Boi się.

– Co konkretnie mówią duchy? – zapytał.

– Zabrzmi głos dzwonu i upadną trony Europy. Jednym ludom wolność, choć krótka, innym zagłada… Te ziemie ogarnie wielki wir śmierci… Też powinieneś stąd odejść.

– Ja…

– Usłyszysz ten dźwięk. Tak zapisano na kamiennych tablicach przeznaczenia.

Ale ocalejesz. Przed tobą jeszcze ciężkie próby, ale jeśli serce ci nie zadrży, przejdziesz wszystkie z podniesionym czołem.

– Miła perspektywa…

– Przyniosłeś szczepionki? – szaman zmienił temat.

– Sto dwadzieścia dawek.

– Wystarczy aż nadto. Zaraz wszyscy się zbiorą.

Kolejną godzinę lekarz spędził w chacie wodza. Przecierał brudne ręce watą namoczoną w spirytusie i wstrzykiwał szczepionkę, co jakiś czas zmieniając tępiące się igły na nowe.

Marfa nastawiła samowar. Pił herbatę słodzoną dżemem z malin moroszek. I szczepił dalej, aż wszyscy otrzymali swoją dawkę. Przez chwilę jeszcze omawiał z szamanem możliwe interakcje i objawy mogące towarzyszyć szczepieniu. I wreszcie przyszła pora zbierać się na kwaterę. Stał, trzymając konia za uzdę.

Pożegnał się, ale chciał jeszcze o coś zapytać.

– Wiem – odpowiedział szaman. – Pomówimy o tym, gdy za wiele lat spotkamy się na miedzianej górze.

Rozległo się pukanie do drzwi. Doktor oderwał wzrok od rozłożonej gazety. Od rana zaszczepił dwie osoby…

– Proszę wejść – powiedział.

W progu stanął Anton. Bolszewik tym razem był jakby mniej pewny siebie.

Zdjął czapkę i miął ją w dłoniach.

– No co tam? – zagadnął Skórzewski. – Poszliście wreszcie po rozum do głowy? Szczepimy?

– To nie – bąknął zesłaniec. – Prośbę mamy.

– Prośbę?

– Pan jesteś człowiek uczony. Tedy na kościach pewnie się trochę znacie?

Myśmy coś w lesie znaleźli…

Skórzewski zamknął kajet z notatkami. Po całodziennym bezczynnym czekaniu na pacjentów perspektywa spaceru do lasu była niezwykle kusząca.

– Prowadź. – Wstał i zarzucił płaszcz na ramiona.

Po chwili maszerowali już piaszczystym traktem w kierunku poręby. Pogoda była ładna, nawet do tej niegościnnej krainy zawitało wreszcie lato. Brakowało tylko świergotu ptaków…

– Rąbaliśmy na południowym stoku tego wzgórza – tłumaczył zesłaniec nieporadnie, kalecząc język polski. – Tak i tam rósł ogromny świerk, co kilkaset lat miał. Podcięliśmy go jak należy, a on, padając, obalił kilka innych drzewek. Dwa wyłamał z korzeniami. I jak zajrzeliśmy do dziury po karpi… Zobaczyliśmy kości.

– Sam ocenię – uciął Skórzewski.

Niebawem znalazł się na porębie. Drwale otaczali dół w ziemi, na jego krawędzi leżały dwie czaszki wydobyte z dziury. Kilka żeber i miednica utkwiły między korzeniami. Doktor pochylił się nad wyrwą. Na dnie widać było częściowo odsłonięty trzeci szkielet.

– Po to mnie wezwaliście? – zainteresował się. – To bardzo stare kości. Leżą tu od dawna. Policji nie trzeba wzywać, pogrzebać w ziemi wystarczy.

– To dzieciaków jakichś, no nie? – bąknął Iwan. – W jakim wieku byli, jak i kiedy zginęli, byśmy chcieli wiedzieć.

– Jak zginęli? – Przypatrzył się szczątkom. – Tego na przykład zaduszono. –

Podniósł kawałek pękniętej kości gnykowej. – A temu chyba skręcono kark… Ten został postrzelony z kuszy. – Wskazał łopatkę, w której nadal tkwiła skorodowana resztka grotu. – A kiedy? Patrzcie, jak korzenie wszystko przerosły. Drzewo zetnijcie i policzcie słoje… Trza kości wybrać, do skrzynki wrzucić i na cmentarzu zakopać. Niech batiuszka się pomodli albo „Międzynarodówkę” nad grobem odśpiewajcie – zakpił. – Tylko bez tego kawałka o powstaniu wyklętego ludu ziemi, bo jeszcze faktycznie wstaną.

– Wiemy, co robić – burknął Anton.

– A co was to w zasadzie obchodzi? – zainteresował się lekarz. – To dla archeologów może ciekawe… O, nauczycielowi powiedzcie, on się historią okolicy interesuje.

– A tak nam się widzi – wycedził były student Grigorij – że to synowie popa, co to wedle legendy posłani byli, żeby opryczników dzwon wiozących śledzić.

Rozchylił kułak, pokazując doktorowi łańcuszek i małą zaśniedziałą ikonkę odlaną z mosiądzu.

– Na szyi jeden miał – wyjaśnił.

Skórzewski drgnął zaskoczony i zamyślił się. Co opowiadał nauczyciel? Trzech poszło do lasu, nie wrócili już nigdy, zwłok też nie znaleziono.

– Liczba ofiar się zgadza – mruknął. – I wiek może, choć nie wiemy, czy synowie byli mali, czy podrośnięci. Czas…

Obejrzał pień świerka. Drzewo miało swoje lata. Wyobraził sobie, jak oprawcy kopią dół, spychają doń zwłoki, przywalają kamieniami, a dla zamaskowania sadzą kilka drzewek. Czy oprycznicy by się tak bawili? Czy raczej powiesiliby chłopaków pośrodku wsi, żeby dać nauczkę chłopom? A może… Może to, co robili, ukrycie dzwonu, wymagało dyskrecji. Może nie chcieli zostawiać trupów, by nikt nie wiedział, którędy szli.

– Jeśli to oni, to pewnikiem i dzwon gdzieś opodal spoczywa – rozważał Anton.

Jego myśli biegły dokładnie tą samą drogą, co doktora. – Może ze sto arszynów stąd.

– I co? Może jeszcze chcecie go poszukać? – Skórzewski uśmiechnął się pobłażliwie, ale widząc w ich oczach nieme potwierdzenie, spoważniał. – A po cholerę wam ten dzwon? – zapytał. – Przecież i tak nie wierzycie w magię ani klątwy.

– Carowi na nim zagramy, żeby łajdaka szybciej cholera wzięła – parsknął

koniokrad Iwan.

– I co pan na to? – doktor zwrócił się do komunisty.

– Z naukowego i materialistycznego punktu widzenia sensu to nie ma –

przyznał agitator. – Jednak patrząc dialektycznie, żadnej okazji, by władzy zaszkodzić, zaniedbać nie można. Poza tym gdybyśmy go znaleźli i weń uderzyli, to byłby efekt propagandowy jak się patrzy. Takie drobne legendy, krążąc z ust do ust, nabierają mocy.

– Jak ta plotka, że chcecie wprowadzić wspólną własność żon i dzieci. – Lekarz westchnął, popukał się w czoło i powędrował do wsi.

– Nie rozumiem. – Skórzewski nalał sobie herbaty. – Lapończycy mówią, że dzwon jest przeklęty, stare legendy twierdzą to samo.

– I co? – zapytał nauczyciel.

– Michaile Fadejewiczu, tak na zdrowy rozsądek.

– Zdrowy rozsądek został w Archangielsku.

– No to na logikę. Zwał jak zwał. To dzwon szczęśliwy. Pal diabli, czy go wykonano ze zdobycznych armat, czy nie. Zwiastował zwycięstwo. Śpiewał pieśń wolności… Odzywał się podczas wielkich świąt bogatego i szczęśliwego miasta.

Jak niby można przekląć taki spiż, by ludzie zaczęli się go bać?

– Nie wiem. Ale przypomnijcie sobie, co się działo w Nowogrodzie. Ile tysięcy ludzi poszło pod lód. Rzeka krwi. Iwan Groźny był niebezpiecznym szaleńcem. A mówią też, że był opętany. Każdy, kto przyjmuje diabła za towarzysza, musi go potem karmić ludzką krwią. Może tam wylano jej tyle, że dobra moc dzwonu prysła. A może nigdy jej nie było, może to tylko metal.

– I gdy wokół ginęli ludzie, zamieszkał w nim szatan?

– Może szatan, może jakiś demon. Nie jestem teologiem. Nie wiem wiele o tym, co dzieje się po tamtej stronie, jak wyglądają zaświaty i byty, które w nich żyją. Może to wszystko wygląda inaczej, a legenda zniekształciła przekaz.

Nauczyciel dolał do szklanek herbaty.

– A wiesz, co robią zesłańcy? – zapytał. – Szukają go. Widziałem w południe, zaraz jak wróciłeś i oni przyszli do sklepu z żelazem.

– Szukają dzwonu? Jak niby chcą tego dokonać? Toż cały las musieliby przekopać.

– Kupili długie stalowe pręty zaostrzone na końcach. Zapewne idą krok i wbijają je w ziemię. Potem idą kolejny krok i znowu wbijają… Liczą, że zdołają go namacać…

– Zaciekawiłeś mnie – przyznał lekarz. – Może przejdziemy się popatrzeć?

– No to w drogę. – Michaił dopił wino.

Niecałe pół godziny później dotarli na porębę. Katorżników nie było widać, ale zza drzew dobiegały odgłosy kopania. Lekarz i nauczyciel przedarli się przez krzaki i stanęli zdumieni.

– Wielkie nieba – wykrztusił Michaił.

Zesłańcy wykopali w ziemi rozległy dół. W jego centralnej części widać było zieloną plamę sklejonego śniedzią piasku. Sterczał z niej uchwyt i kawałek brzuśca dzwonu.

– Faktycznie go znaleźli – wykrztusił doktor Paweł. – Ale…

W tym momencie ciężkie dłonie spadły im na ramiona. Obaj próbowali stawiać opór, ale po chwili ulegli przemocy.

– Przywiążcie ich do drzew – polecił Anton – żeby nie przeszkadzali.

– Wygadają… – bąknął Iwan. – Ja bym raczej…

– I bardzo dobrze, że wygadają. – Agitator uśmiechnął się krzywo. – Nam nie każdy uwierzy, a przecież o to chodzi, by wszyscy dowiedzieli się, że Dzwon Wolności odezwał się, zwiastując carowi zgubę… I dobrze, że opowiedzą o tym ludzie kulturalni i wykształceni.

Doktor Skórzewski stał w milczeniu, patrząc, jak zesłańcy odkopują dzwon.

Spod ziemi powoli wyłaniała się zaśniedziała powierzchnia metalu. Pod wykwitami soli widać było figury świętych i napisy. Brąz, spoczywając przez ponad trzy stulecia w ziemi, poczerniał, pozieleniał i pokrył się jakby szklistą patyną.

– Oprycznicy usiłowali go rozbić, do dziś widać ślady pozostawione przez ich młoty… – powiedział Michaił, daremnie szarpiąc więzy.

Faktycznie, tu i ówdzie gładki pierwotnie brzusiec znaczyły prostokątne wgłębienia. Najwyraźniej jednak spiż oparł się próbom zniszczenia.

– Ale… – zaczął lekarz i umilkł.

Więźniowie odsłonili już cały bok. Od dolnego rantu ku górze biegło pęknięcie długie na kilkanaście werszków.

– Co się stanie, co jeszcze mówi przepowiednia? – zapytał Skórzewski.

– To wystarczy. Ruszże głową, człowieku. Upadnie tron carów. Wyobrażasz sobie, co musi stać się wcześniej, by władza do tego stopnia osłabła? – Nauczyciel wzdrygnął się na samą myśl.

– Imperium jest silne jak walec parowy. – Lekarz wzruszył ramionami. –

Zmiażdży każdego i przetrwa wszystko. Rewolucja w tysiąc dziewięćset piątym…

– A i oni nie pragną wolności, nienawiść nimi kieruje. – Michaił myślał już o czymś innym. – Może to tak ma być? Może gdyby w dzwon uderzył dobry człowiek, na świat spłynęłoby dobro, a zły przyniesie nieszczęście? Ci tutaj…

– Każdy chce być wolnym… – westchnął doktor.

– Ale nie każdy na to zasłużył. Wszak nie bez powodu tu trafili… Czytałem kiedyś tego całego Marksa… Nie daj Bóg, żeby ta plugawa nauka… – urwał.

Anton przeciągnął grubą konopną linę przez ucho, przerzucił przez konar.

Dzwon nie był duży, w ośmiu bez większego trudu wywindowali go do góry.

Wreszcie zawisł na dębie. Jeden z katorżników zaczepił linę o uchwyt serca.

Pociągnął. Dwaj inni pomogli mu. Rozkołysali powoli. Skórzewski patrzył na wahadłowy ruch metalowej bryły i naraz poczuł dziwne napięcie panujące w powietrzu. Nawet wiatr od morza ucichł. I naraz lekarz zrozumiał, że za chwilę, gdy tylko serce uderzy, stanie się coś straszliwego…

– Zaczekajcie! – krzyknął i rozpaczliwie szarpnął sznury.

– Stójcie, szaleńcy – zawtórował mu nauczyciel.

Nikt ich nie słuchał. Iwan pociągnął mocniej, metal zetknął się z metalem i wreszcie spiż wydał z siebie ponury huk. Dźwięk sparaliżował wszystkich. Był zły, fałszywy, drgała w nim nuta jakby szyderczego śmiechu. Nie cichł przy tym, wibrował i potężniał, aż wreszcie z siłą orkanu pomknął w dal, odbił się echem od wzgórz i wrócił jeszcze potężniejszy. Nim przebrzmiał do końca, dzwon z cichym

trzaskiem popękał i rozprysł się na kawałki, jakby uczyniono go ze szkła.

– Dokonało się – mruknął Michaił. – Zrobił swoje i jak mydlana bańka…

– Nie ma w tym nic niezwykłego. – Skórzewski już się otrząsnął. – Struktura metalu przeszła korozją, uderzenie wprawiło spiż w wibracje o wysokiej częstotliwości i stąd zapewne takie efekty. – Umilkł zdumiony tym, jak fałszywie brzmią jego wyjaśnienia.

Sam nie wierzył w to, co mówił.

– Nie powinni go ruszać… Zły czas, złe miejsce, zła intencja. A może to, że pęknięty był, też zaszkodziło.

– Wolność?

– Może i wolność dla nich. Ale coś mi się widzi, że nic już nie będzie takie jak dawniej, a nawet oni dostaną zupełne co innego, niż prosili.

Anton wyrósł obok nich. Był blady i jakby przestraszony. Wyjął kozik i drżącymi rękami zaczął ciąć ich więzy.

– Słyszeliście? – zapytał. – Co za moc dźwięku. Aż można niemal uwierzyć w te wszystkie bajdurzenia… Szkoda tylko, że się połamał. Ale pozbieramy kawałki i pokażemy niedowiarkom. A może i zlutujemy…

– Nie ma wyjścia – powiedział car Mikołaj II, tocząc spojrzeniem po członkach rady. – Honor nakazuje nam ratować naszych braci w wierze i sojuszników. We Francji i Prusach ogłoszono mobilizację. Spirala szaleństwa się rozkręca.

Dygnitarze milczeli, na wielu twarzach odmalował się frasunek.

– Mobilizacja w Rosji to… – zaczął wielki książę Aleksander.

– To wojna – uciął władca. – Miejmy nadzieję, że będzie krótka i zwycięska.

Spojrzał w otwarte okno. Gdzieś z daleka wiatr przyniósł dziwny złowróżbny huk, coś jak brzęk stalowej sztaby. Może to na którymś z dworców zderzyły się wagony? Może w fabryce pękł kocioł parowy? Szyby zadrżały, rozdzwoniły się kryształowe wisiorki żyrandoli.

Car wzdrygnął się i otrząsnął z zadumy. Przysunął papiery. Wyjął z etui wieczne pióro i bez zbędnego wahania podpisał rozkazy.

Document Outline

��

��

��

��

��

��

��

��

Content

Пилипюк Анджей Aparatus