Латышкевич Маргарыта

Сацыяльная дыстанцыя

Маргарыта ЛАТЫШКЕВІЧ

САЦЫЯЛЬНАЯ ДЫСТАНЦЫЯ

Раніцою я спускаюся па прыступках з дзявятага паверха. Святло часам не паспявае за крокамі, спознена ўспыхвае на кароткае імгненне, ужо за спінаю. Так што ідзеш скрозь цемру, паўз маўклівыя чужыя дзверы, сыплеш крокамі ўніз. За сцяною ходзіць каробачка ліфта, за цёмнымі вокнамі гірляндаю паблісквае ўдалечыні Наваполацк.

Раніцою я спускаюся з дзявятага паверха. Можна ехаць на ліфце — але, як ты заўжды кажаш, лепш не рабіць гэтага, калі спяшаешся. Захраснеш яшчэ, не паспееш, не даедзеш. Я цябе слухаюся. Я ўвогуле з маленства недаверліва стаўлюся да ліфтоў — з таго самага карычневага, ад якога вечна патыхала мачою, што падымаў мяне пасля школы на мой восьмы ў Брэсце. Я ні разу не захрасла ў ліфце за ўсё жыццё, але ў іх, нават самых камфартабельных, мне некамфортна.

Раніцою я спускаюся — крок, крок, крок, крок. Прадзіва крокаў абрываецца каля пляцоўкі з паштовымі скрынямі. І яшчэ пара прыступак да чырвонай кропачкі на гузіку дамафона. І з душнаватага пад’езда: вонкі.

Вонкі — гэта ў кастрычніцкі бляклы ранак, поўны імжачкі. На пустыры чэзнуць танюткія дрэўцы, якія не прыжыліся і між якіх выгульваюць сабак. Мне направа, між шматпавярховікаў, што падпіраюць галовамі нізкія хмары. Пад нагамі пахруствае жвір, пакрэхтвае патрэсканы асфальт. Цемра ў дварах гусцее каля сметнікаў, каля пад’ездаў, і з цемры вынырваюць, спяшаючыся, людзі.

Раніцою я іду на прыпынак, адольваючы супраціўленне святлафораў, што здзекліва чырванеюць, як толькі да іх набліжаешся. Мінакі прыўздымаюць бровы, бачачы на мне маску. Дзівяцца. У маленькіх гарадах, падаецца, імунітэт у мясцовых мацнейшы, а таму сусветная эпідэмія — рэч нястрашная, нават забаўная. Можа быць, увогуле выдуманая.

Хаця, папраўдзе, ад чалавека ў масцы народ спрабуе, па магчымасці, адсунуцца. Сацыяльнае дыстанцыраванне ў дзеянні.

…Бабулька ў перапоўненым аўтобусе хрыпла кашляе, не засланяючы твар. Яе сусед, пажылы мужчына, з дакорам гледзячы на мяне, кажа:

— Адзіваюць, адзіваюць, маскі етыя, а ўсё раўно забалеюць, каму нада, усе…

За імі сядзіць маці з дзяўчом гадкоў чатырох, і малая то чапляецца за поручань перад сабою, то пасмоктвае пальчыкі. Дынамік адкашліваецца над чалавечымі галовамі:

— Чарнешчына.

Яшчэ тры ці чатыры прыпынкі, ніяк не магу запомніць.

Раніца.

У кожнага горада свая атмасфера. І ў невялікіх, можа, таму, што тут усё неяк навідавоку, усё сканцэнтравана, гэтая атмасфера адчуваецца хутчэй. Тое самае і з маленькімі калектывамі. І людзі ўсе як бы наросхрыст, і ўсё вельмі, упрост пакутліва блізка, куды бліжэй за запатрабаваныя СААЗ 1,5 метра, і схаваць нічога не атрымаецца.

Дый і хаваць няма чаго.

Напэўна.

— …Нічыво не схаваеш, — так амаль з горыччу казаў адзін з выступоўцаў на пасяджэнні па карупцыі. Я марынавалася («стажыравалася») на крэслах каля сцяны, побач з Алесяй, якая мусіла зрабіць з усяго гэтага параўнальна чытэльны допіс. За сталом чыноўнікі прымалі справаздачы ад пары гарадскіх мерапрыемстваў. Дакладчыкі патаналі ва ўласных паказчыках, кашлялі, шамацелі старонкамі дакладаў. Міргалі лічбачкі на дыктафоне, Наста пашчоўквала фотаапаратам, ловячы кадрам паважаныя спіны ў дарагіх (і не дужа) пінжаках.

— У нас усё празрачна! — сярдзіта казаў іншы дакладчык, злавесна косячыся на тых, хто прымаў яго справаздачу. Пасля, пажаваўшы вуснамі, даклад закончыў, і пытанняў ні ў кога, канечне, не было. Паказчыкі ў нас высокія, і ўзровень карупцыі, то-бок барацьбы з гэтай самай карупцыяй, на ўзроўні, як заўсёды, і ўсім дзякуй.

І я ўстала, быццам падзякавалі і мне, і выйшла, папраўляючы маску, з трохі апухлаю галавою.

— Это ещё что, — супакойліва казала Алеся, пакуль вярталіся. — Это ещё ничего…

Выбар быў: або гарадская бібліятэка, дакладней, бібліятэчны абанемент, або газета. Амаль гарадская.

Выбар быў, але выбару асабліва не было. Бо не было (зноў-такі, асабліва) працы па спецыяльнасці. І не было часу, бо пераехаць хацелася як хутчэй. Бо мы стаміліся жыць у розных гарадах і не бачыцца тыднямі. Адлегласць забівае, калі хочаш быць побач.

Таму мы вырашалі разам, седзячы ў маленькай кавярні дзесьці ў цэнтры. Газета абяцала маленькі асабісты пакойчык, дзе можна сядзець ды працаваць. Бібліятэка нічога не абяцала — апроч таго, што з наведвальнікамі трэба быць абыходлівым, бо людзі, як ні круці, розныя. За трыццаць гадоў жыцця я выдатна ведаю, што людзі розныя і асаблівыя (часам задужа асаблівыя), і звычайна зусім не ўмею быць абыходлівай.

Над недапітымі кубкамі кавы пасля некаторых сумненняў мы вырашылі: газета. Някепскі варыянт, сказаў ты. І па спецыяльнасці, здаецца. Я пагадзілася, хаця, гледзячы на маю працоўную кніжку, спецыяльнасць вызначыць досыць цяжка. Спецыяльнасць, якою мне хочацца сябе вызначаць, зазвычай не даецца, не выслізгвае з вуснаў. Помню, як я зайздросціла каляжанцы, якая ў Маскве на кніжнай выстаўцы не без гонару, вельмі смела і пры любой нагодзе, называла сябе:

— …Белорусская писательница!

Рэдакцыйная работа ўвогуле вабіла — часткова ўспамінам пра колішні досвед часопіснай працы, часткова — магчымасцямі. На першым сумоўі, аднак, мне цвёрда сказалі, што, калі разлічваю, быццам змагу папісваць за кубкам кавы, як Кэры Брэдшоў з серыяла «Секс у вялікім горадзе», дык дужа памыляюся. У мяне варухнулася брыво, але я стрымалася. Тое самае — пра кубак, «Секс..» ды памылку, нават тымі самымі словамі — сказалі на маёй першай планёрцы, калі амаль уся рэдакцыя сабралася ў цесным кабінеце галоўрэда. Я круцілася на крэсле і сутаргавата прыкідвала, ці ёсць хаця б метр ад мяне да спадарынь справа і злева. Абедзве пакашлівалі.

Адна з калег, тых, што працавалі тут нейкі час, з гатоўнасцю хіхікнула, падтрымліваючы жарт кіраўніцтва. Як дрэсіраваны цюлень, што па свістку выскоквае з вады. Хоп! І з’еў рыбку.

Я паглядзела на спіну калегі, на ўсю яе постаць, адным напружаным рухам павернутую да кіраўніцтва. (Ці заўважылі смех? Ці дарэчна было?) І чарговы раз упэўнілася, што абыходлівасці мне бракуе.

І яшчэ чагосьці, чаму не магу даць назвы.

— Сам я радзіўся тут, на Браслаўшчыне, і дажэ ўчыўся у беларускаязычнай школе. А патом забыў. Што падзелаць, жызнь.

Гэта мне расказваюць над сталом з паперамі. Паперы — працоўныя, усе гэтыя асабістыя лісткі ды біяграфіі — я запаўняла па-беларуску. Сяджу на краёчку крэсла і пачуваюся няўтульна. Недарэчна. Як у чырвоным смокінгу на паха- ванні.

І ад самога гэтага адчування яшчэ больш няўтульна. Бо яно не павінна было ўзнікнуць. Але яно ёсць, тут і цяпер.

— А… а хочаце, — гэта я з крывою ўсмешачкай (заўжды так усміхаюся, калі нервуюся). — Хочаце, я з вамі па-беларуску буду часам размаўляць. Вось і ўспомніце. Га?

Праз стол на мяне глядзяць іначай, калючымі вачыма, без былой настальгічнай дабрадушнасці. Што там беларуская нейкая, у нас вось у сям’і ўсе палякі. І дзед паляк быў, і звалі яго Тадэвуш. І каталікі ўсе. У нас увогуле ўсе тут такія, і ніякіх беларусаў і не было ніколі, і мова таксама такое сабе, вось яшчэ, выдумалі.

Той выпадак, калі пачынаеш сябе адчуваць міфічным персанажам. Хочацца, як Воланд на Патрыяршых у Булгакава, усклікнуць: «Что же это у вас, чего не хватишься, ничего нет!»

— Кроме таго, — адкашляўшыся, дадаюць строга. — Разгаварываць з цемі, хто не панімаіт, скажам, с Расіі пераехаў ілі што-та такое, прама скажу, ні очэнь.

Вокам у маю асабістую справу косяць, чмыхаюць. І што гэта вы ў нас такая забылі-та ўвогуле, вось і англійскую мову, як у вас напісана, ведаеце. Недаверліва, з дапытлівасцю:

— Знаеце жэ?

Я ківаю. Без якой-кольвек усмешкі, але пад маскаю не відаць.

— Absolutely.

Гэтую мову таксама не разумеюць, але ў яе існаванні чамусьці не сумняюцца.

У гэтым горадзе ёсць лес. Заціснуты сярод вуліц, атручаны, як і сам горад, прамысловымі выкідамі ў атмасферу. Але ўсё-такі лес. Тут жывуць вавёркі, для якіх да дрэў папрыбівалі пластыкавыя бутэлькі з распоратым чэравам — «вавёрчыны сталоўкі». Сталоўкі пустыя, праўда. Да дрэва нехта прыбіў (цвікамі) аб’яву з просьбаю да людзей не кідаць смецце. Людзі ўсё адно кідаюць — мабыць, аб’ява вісіць высакавата.

Недзе тут, мне казалі, ліса вывела лісянятак. Бог яе ведае, адкуль узялася тут. Але бачылі: сама рудая, шух-шух-шух — каля сцежкі. І абавязкова нешта цягне, відаць, нейкую птушку...

У лесе вогка і халодна. Па сцежцы прамінаюць рэдкія мясцовыя жыхары, цягнуць за шворкі сабачак розных памераў. Пазяхаюць. Лісаў не відаць, затое сярод хвояў сям-там мільгаюць курткі: гэта збіраюць смецце.

— Пайдзём цэпью, метра паўтара адзін ад аднаго.

Цяжар кагнітыўнага дысанансу абрынаецца разам з дажджом, накрывае з галавою.

Сёння пятніца, але гэта суботнік.

— А што? Падумаеш! У нас суботнік праходзіць увесь месяц.

Мне шкада іх.

Напрыклад, чорнага калматага сабаку, вялікага — занадта вялікага для шкадавання. Сабака глядзіць добрымі сумнымі вачыма, гуляе з дробнымі вяхоткамі на ножках, якіх гаспадары выгульваюць сярод тонкіх высахлых дрэўцаў. Вяхотак вядуць дамоў (або нават пад пахаю нясуць). А гэты бегае. Непрыкаяны. Вялікі, калматы, чорны. Ашыйнік на ім ёсць, але нейкі драны, лядашчы. А поўсць нечасаная, сам у брудзе, і відаць, што галодны. Згубіўся, можа. А можа, выгналі.

Я кладу на вільготны асфальт мясныя абрэзкі на паперчыне. Сабака глядзіць незразумела і пытальна. Не звык, каб вось так да яго. Каб па-чалавечы. Таму вытрымлівае дыстанцыю: не падыходзіць, пакуль не адсунуся, так што назіраць даводзіцца з парога пад’езда.

Мне шкада іх. Каўка скача сярод машын каля маленькага рынку. Цягне за сабою перабітае чорнае крыло, клыпае тонкімі ножкамі. Вочкі дробныя, круглыя. У вочках — жах. І стомленасць яшчэ, напэўна. Давай спынімся, калі ласка, у нас жа коржыкі з сабою, кавалачак дамо, хіба ж многа ёй трэба.

Коржык крышыцца ў маіх руках. Каўка не падыходзіць, сочыць за мною з адлегласці ў пару маіх (і добры тузін сваіх) крокаў. Не звыкла.

— Ты вельмі… шчырая, — кажаш мне ты, калі зноў, рука ў руцэ, ідзём па вуліцы. Але справа не ў шчырасці. Я не найлепшы чалавек, не самы цярплівы і абыходлівы дакладна. Не самы дабрадушны, калі на тое. Але мне проста невыносна шкада вялікіх і малых. Усіх шкада – жывых. Я не магу зрабіць для іх многа, але і не магу не зрабіць хоць нешта. Драбочак. Пясчынку.

— Вам — цыбулі? — гэта смуглявая прадавачка на рынку, пачуўшы, што між сабою гутарым па-беларуску. Са сваім мужам яна толькі што гаварыла па-ўзбекску і тут раптам выраніла з вуснаў як перліну. І другой перлінай, атрымаўшы грошы, з усмешкаю на нашае трохі здзіўленае «дзякуй» шчыра:

— Калі ласка!..

Людзі тут таксама не звыклі. Каб вось так. Каб па-чалавечы. Не звыклі да мовы: пужліва вытрымліваюць дыстанцыю, быццам перад імі — хворы з пацверджаным COVID-19. Не звыклі. Не звыклі ганарыцца тым, што яны — беларусы.

Самае страшнае: не звыклі да саміх сябе.

І да гэтага я не магу звыкнуць.

І да гэтага не хачу звыкаць.

Content

Латышкевич Маргарыта Сацыяльная дыстанцыя