Федосеенко Владимир Константинович

Віхры на скрыжаваннях

I

Летняя ноч кароткая: не паспее згусціцца вячэрні змрок, як на ўсходзе ўжо загараецца зарава новага дня. Святлее неба. Яно як быццам апускае на зямлю прахалоду. На траўцы збіраецца ў буйныя кроплі раса, цераз верх запаўняюцца лугавыя плёсы туманам. Здаецца, што вецер не дыхае, але стройныя асіны ўсё роўна трапечуць лісточкамі, нібы сніцца ім учарашні спякотны дзень, і яны патрабуюць больш прахалоды. Напэўна, у такі час з зайздрасцю глядзяць на іх з пясчаных узгоркаў сосны. Іх цёмна-зялёны кажух трымае яшчэ ўчарашняе, нагрэтае сонцам паветра, ды і ў падножжы на жоўтым пясочку не хоча расці трава, якая хоць бы раніцай прыпала расою і прахалоджвала б вільгаццю сасну. Валяюцца там толькі леташнія разяўленыя шышкі ды ігліца. Але не, сасна не памяняе сваё жыццё ні на якое іншае. Неўзабаве асіна стане голай і за зіму прамерзне наскрозь. А сасна будзе ўсё гэтак жа стаяць, адзетая ў прыгожае цёмна-зялёнае ўбранне.

Вось цьмяна заблішчалі ў зараве ўспыхнуўшых на вялікай паляне кастроў медныя ствалы сосен, і верхавіны іх загулі, зашумелі: гэта пранеслася над імі сталёвая птушка. Зрабіўшы над палянай круг, яна спусцілася ніжэй, бліснула белым бокам, чырканулася коламі па зямлі і пакацілася па партызанскім аэрадроме.

З густога сасняку выйшлі ўзброеныя людзі і пакрочылі да самалёта. Насустрач ім з кабіны выскачыў Валодзя Байкач, а за ім і лётчык. Валодзя не ведаў, хто сустрэне яго, і яму было неяк няёмка, калі ўбачыў шмат незнаёмых партызан, што прыйшлі яго сустракаць, нібы якога героя. Калі пасля ўзаемных прывітанняў завязалася размова паміж лётчыкам і партызанамі, Валодзя адышоў ад іх крыху ўбок. Глянуў на цёмны лес, раскінуў шырока рукі і ўдыхнуў на поўныя грудзі свежае лясное паветра. У вачах зрабілася цёмна, і ён ледзь не ўпаў. «О, што гэта са мной?» - падумаў Валодзя і зноў падаўся да самалёта. З лесу паказалася параконка. Яна ішла па груз. Валодзю карцела запытаць у каго-небудзь, дзе цяпер стаіць іх атрад «Будзёнавец», але не паспеў ён крануць за плячо партызана, як той загаварыў сам:

- Нам сёння пашанцавала. Толькі перад вамі скінулі груз на парашутах, а тут і вы падвезлі.

Раптам у небе над палянай зароў яшчэ самалёт. Кастры ўжо ледзь свяціліся.

Хтосьці крыкнуў:

- Гасі агонь, не наш!

У розныя бакі з паляны разбегліся партызаны. Валодзя нават не заўважыў, куды знік і яго субяседнік. Нехта выказаў меркаванне, што гэта нямецкая «рама». Але лётчык прыслухаўся і ўсумніўся. Пакуль ля самалёта разважалі, на аэрадром вярхом на кані прымчаў партызан. Ён загадаў як мага хутчэй паліць кастры. Але яго каманду ніхто не паспеў выканаць. Нібы сто перуноў адразу ўдарыла па ўскраіне аэрадрома. Бліснуў вогненны шар. Партызан нібы ветрам здзьмула. Зашчоўкалі затворы вінтовак і аўтаматаў. Валодзя лёг на траву і пачаў углядацца ў зорнае неба. Яму чамусьці здавалася, што зараз жа павінен спускацца варожы дэсант. Але данесліся словы верхавога, што разбіўся наш самалёт.

Хутка на аэрадроме зноў з'явілася многа партызан. Яны былі з рыдлёўкамі, сякерамі, вёдрамі...

Па дарозе ў штаб партызанскага злучэння ўсе толькі і гаварылі аб гэтым здарэнні. Адзін Валодзя ішоў моўчкі. Усё тое прыемнае, што прынесла яму прызямленне ў родным краі, нібы хто вырваў з яго душы... Ён прыслухоўваўся да разважанняў суседзяў, дапаўняў іх уласнымі думкамі: «Гэта ж загінулі тры лётчыкі, вось такія арлы, як гэты, што прывёз мяне».

Транспартны самалёт атрымаў пашкоджанне, калі пералятаў лінію фронту. Але заданне ён выканаў і павярнуў назад. За Гомелем каманда зразумела, што за лінію фронту іх машына не дацягне. І вось яны вырашылі пасадзіць самалёт на партызанскі аэрадром. Па рацыі звязаліся з партызанскім штабам. Ды позна...

- Што ты, з такой радасцю ляцеў, а цяпер, як прызямліўся, дык нос павесіў. Мы ж з табой добра фронт прайшлі, - звярнуўся да Валодзі лётчык.

- Па нас таксама білі. Бачыў, як вогненныя стрэлы ляцелі. Шкада лётчыкаў...

- Так, шкада... Пагэтаму ты і засумаваў. Наш брат кожны дзень гарыць у агні... Ты гаварыў, дзяўчына ў цябе тут?

- Ды я нават не ведаю, дзе наш атрад цяпер. І ці жывая яна...

- А мы куды ідзём? - запытаў лётчык.

- Гэта другі атрад, не мой.

- Не сумуй, пабудзем і ў тваім.

Ужо было зусім відна, калі партызаны прыйшлі ў размяшчэнне атрада, які знаходзіўся пры штабе злучэння.

Валодзя быў апрануты ў вайсковую форму, і маладыя партызаны з зайздрасцю паглядалі на яго і шапталі адзін аднаму: «Дэсантнік...» А калі ён запытаў, дзе можна крыху адпачыць, кожны наперабой запрашаў да сябе ў будан. Але Валодзя рашыў адпачыць на свежым паветры. Ён лёг на траву, расшпіліў каўнер гімнасцёркі, паклаў побач з сабою аўтамат і зараз жа заснуў.

Вершаліны вялізных сосен добра маскіравалі партызанскія буданы. Нават дым, што паласкаўся празрыстымі блакітнымі хусцінкамі над кухняй, высока не ўзнімаўся, а рассейваўся ў зялёных шатах дрэў. І зверху цяжка было заўважыць лагер. Толькі сонечныя праменні кідалі кволых зайчыкаў на сцяжынкі, буданы, ствалы дрэў.

Валодзя не ведаў, доўга спаў ён ці не, бо прачнуўся толькі тады, калі пачуў, як прыпякло сонца ногі праз халявы ботаў. Ён хуценька ўстаў, абцягнуў гімнасцёрку, паправіў пілотку, закінуў на плячо аўтамат і пайшоў у штабную зямлянку.

Камандзір злучэння ўжо ведаў, што дыверсант Байкач гэтай ноччу прыляцеў з Вялікай зямлі. Ён хацеў сустрэць Валодзю і падзякаваць за тое, што ўдала выканаў яго заданне - узарваў вадакачку ў Жлобіне.

Валодзя яшчэ здалёк заўважыў ля зямлянкі групу партызан і сярод іх пазнаў камандзіра злучэння. Ён падышоў і па-салдацку прывітаўся. Але камандзір працягнуў руку і з усмешкай сказаў:

- У-у-у! Ты як вырас! Калі я яго першы раз бачыў, ён быў зусім яшчэ хлапчуком, - звярнуўся да таварышаў камандзір.

- Так, таварыш камандзір, немцы хацелі мяне крыху ўкараціць, але ж не ўдалося ім гэта. Я назло ім яшчэ больш выцягнуўся і трывалей цяпер на зямлі стаю.

- Малайчына, пойдзем разам снедаць.

Валодзю не хацелася доўга заседжвацца ў чужым атрадзе. Ён цярпліва слухаў за сталом доўгія размовы, а думкамі і душою ўжо быў сярод сяброў. Хутчэй хацелася ўбачыць сваю дзяўчыну, баявых паплечнікаў, а праз які тыдзень пабываць у маці. Ён толькі цяпер даведаўся з размовы камандзіраў, што з «Будзёнаўца» сфармавана брыгада, у якую ўваходзяць тры атрады, і стаяць яны ў лесе за чыгункай Жлобін - Калінкавічы.

- Дык я пайду, - сказаў нарэшце Валодзя і пачаў развітвацца з камандзірамі, з лётчыкам.

Камандзір злучэння прапанаваў яму суправаджаючых да Бярэзіны, але Валодзя адмовіўся:

- Я сам ведаю тут усе сцяжынкі. Дайце мне толькі пароль.

Пасля шпітальнай палаты ў лесе дыхалася надзвычай лёгка. Не адчуваліся за плячамі ні рэчавы мяшок, ні аўтамат, ні запасныя дыскі. Толькі крыху замінала планшэтная сумка, якую падарыў Валодзю лётчык. Яна вісела на доўгім рэмені і блыталася ў нагах. Але ў ёй быў цяпер самы дарагі скарб. Партызан з рэчавага мяшка пераклаў туды тоўсты сшытак з сучаснымі ваеннымі песнямі. А якія гэта песні! Упершыню Валодзя пачуў іх у шпіталі ад параненых байцоў.

Спачатку ён не вытрымліваў: нацягваў неўзаметку коўдру на галаву і мачыў падушку слязьмі. А потым прывык і сам пачаў разам спяваць.

«Цёмная ноч!..» Ці ёсць дзе на свеце лепшая песня. Хіба можа ў фрыцаў нарадзіцца такая? Тут патрэбна шырокая вольная душа. Алавяным салдатам гэтага не зразумець. Вось ён вернецца ў атрад і праспявае песню Зіне, хлопцам...

Падыходзячы да знаёмай прыбярэзінскай вёскі Святое, Валодзя пачаў прыкідваць, каго можна папрасіць, каб перавёз цераз раку. Але як толькі ўзышоў на пясчаны ўзгорак, у здранцвенні стаў: на месцы былой вёскі тырчалі чорныя дрэвы і аблупленыя коміны печаў. Балюча сціснулася хлапечае сэрца ад крыўды, а ногі падламваліся, нібы стаіць ён тут ужо даўно. Ён збочыў і сеў на голы корань прыдарожнай сасны. Быў поўдзень. Па гарачым пяску поўзалі чорныя жучкі-шчаўкункі, даўганосікі, вусачы. Раптам каля бота з'явіўся чорны прадаўгаваты жук. «Германскі магільшчык», - падумаў Валодзя. Раструшчыў яго абцасам, падняўся і пайшоў.

Ён прайшоў міма многіх разбураных печаў, пакуль нарэшце напаткаў жывую душу. Панурая жанчына сядзела на абгарэлым палене і абірала дробную бульбу. Убачыўшы ўзброенага чалавека, яна нават не схамянулася. Толькі тады, калі Валодзя прыпыніўся, жанчына падняла галаву. Запалыя вочы ледзь свяціліся на цёмным, худым твары. Позірк яе выражаў абыякавасць да ўсяго і нібы гаварыў: «Што табе трэба? Страляй...» Яна ўздыхнула і паклала на падол рукі.

- Цётачка, - звярнуўся Валодзя да жанчыны, - можа, тут дзе лодка ёсць?

Жанчына з балючай крыўдай паглядзела на яго і глухім голасам запытала:

- А хто вы такі?

- Навошта вам гэта?

- Калі вы былі разам з немцамі, дык павінны ведаць, дзе нашы людзі, дзе мае дзеці, дзе ўсё... - Яна кінула позірк у бок спаленай хаты.

- Цётачка, я свой, партызан.

Пачуўшы такі адказ, жанчына зморшчылася і ў адчаі пачала расказваць, што перад пажарам у вёску на конях прыехала вялікая група ўзброеных людзей. Многія з іх нават былі з істужкамі на шапках. Яны называлі сябе партызанамі, увайшлі ў давер'е жыхароў. Тут іх частавалі, пракліналі немцаў, здраднікаў. А праз які час сюды прыехала некалькі машын з гітлераўскімі карнікамі. Тады толькі людзі зразумелі, якія гэта былі партызаны, калі тыя разам з гітлераўцамі пачалі паліць вёску, забіваць усё жывое. З усіх жыхароў засталіся толькі тыя, што былі ў полі або ў ягадах. І ў яе таксама забілі дваіх дзяцей і спалілі ўсё дашчэнту. Цяпер той, хто застаўся ў жывых, не баіцца ўжо нічога і нікога.

- Прайдзіце вунь туды, - паказала рукой жанчына ў бок вішнёвага садка, з-за якога прасвечваліся два камянкі. - Там застаўся адзін стары, Астапам завецца. У яго, здаецца, захаваўся човенчык, бо рыбу ловіць.

Валодзя нацянькі пайшоў да садка. З Бярэзіны павяваў свежы ветрык. Прабягаючы, ён варушыў попел, разносіў пахі гарэлага пер'я, поўсці, вопраткі. Ад гэтых пахаў рабілася яшчэ гарчэй на душы.

Стары часаў невялікае бервяно. Але як толькі ўбачыў Валодзю, нібы пільны ястраб, хутка разагнуўся і неяк напружыўся. Здавалася, адно імгненне - і ён з сякерай кінецца на ўзброенага чалавека. Але, напэўна, зорачка на Валодзевай пілотцы супакоіла. Бо толькі глянуў стары на яе, адразу ж працёр вочы, зашморгаў носам, нібы малое дзіця, уторкнуў у палена сякеру і загаварыў:

- Гэта ж, сынок, хачу да зімы якую-небудзь хатку зляпіць.

- Так, дзядуля, трэба.

- Ох, горачка наша. Няхай бы вёскі палілі, а навошта людзей... Яны ж патрэбны жыццю.

- Нічога ўжо не вернеш, так здарылася. Мы за вас адпомсцім.

- А чаго ж вы тут адзін?

- Просьба да вас, дзядуля. Перавязіце, калі ласка, мяне на той бок.

- А хто ж вы будзеце?

- Свой, дзядуля, свой я!

- Я-то адразу пазнаю чалавека... гм... пойдзем.

З захаду сонечныя праменні ляглі на Бярэзіну. Вада блішчэла жывым срэбрам і сляпіла вочы. Стары выцягнуў з лазовага куста човенчык і піхнуў яго на прыбярэжныя хвалі.

- Наўрад ці пераедзем, - усумніўся партызан. - Вельмі ж ён маленькі.

- Пераедзем, - запэўніў дзядуля.

Калі Валодзя сеў, стары адпіхнуў вяслом ад берага човен. Імклівыя воды ракі падхапілі яго і шпарка панеслі ўніз па цячэнні. Човен загойдаўся, а партызан сядзеў на кукішках і стараўся не страціць раўнавагу. Вясло ў руках старога, нібы перына, пералятала з аднаго боку на другі. Хутка човен узяў патрэбны напрамак. Валодзя назіраў за спрытнымі рухамі Астапа і не разумеў, чаго ён так спяшаецца. І толькі калі човен тыцнуўся носам у бераг, стары рыбак сказаў:

- Паўз бераг не ідзіце. Я дагэтуль нічога не гаварыў, каб вы не хваляваліся, бо тады чалавек дрэнна трымае сябе на вадзе. Хутка павінен з Шацілак нямецкі вартавы катэр прайсці. Як толькі сонца сядзе вунь на той сасняк, дык ён тут як тут. Я думаю, што яшчэ паспею дабрацца дадому. А вы будзьце асцярожны. Шчаслівай дарогі, сынок!

Стары шпарка пагнаў човен назад, а Валодзя прысеў на лугавую траву ў маладым ракітніку, каб паглядзець на нямецкі катэр. Сонца яшчэ не села на сасняк, і партызан рашыў крыху прылегчы.

«Вёска Святое - нават такая назва не магла спыніць фашысцкіх карнікаў, якія падносілі ў падстрэшшы сялянскіх хат палаючыя факелы», - думаў Валодзя. Ён усё намагаўся асэнсаваць сказаныя дзядулем словы: «людзі ж патрэбны жыццю» і прыходзіў да вываду, што гэта глыбей сказана, чым «жыццё патрэбна людзям». Стары бачыў і разумеў жорсткасць і бязлітаснасць фашыстаў да нашага народа. Напэўна таму ён і выказаў такія словы партызану.

Аднатонна плёскала вада аб круты глеісты бераг, луг быў напоўнены шчабятаннем птушак. Чуваць былі галасы саракапутаў, плісак, а з алешніку лілася задуменная песня аўсянкі.

Раптам данёсся нарастаючы гул матора. І хутка ён нібы праглынуў усе навакольныя гукі. Валодзя ўстаў і, прыгнуўшыся, забег за лазовы куст, адкуль пачаў назіраць. Катэр ішоў хутка. На палубе стаялі гітлераўцы. Яны круцілі галовамі, кідаючы позіркі то на адзін, то на другі бераг. Фашыстаў нішто не здзіўляла: ні бязлюдны травяністы луг, ні пачарнелыя сады, бо гэта была частка тых салдат, якія самі палілі прыбярэзінскія вёскі.

Прайшоў катэр і пацягнуў за сабою па плыні клін з уздыбленых хваляў.

«Хутка я вярнуся сюды, да цябе, Бярэзіна. Тады ў твае грудзі фашысты не будуць забіваць кліны. Няўжо партызаны не ведаюць, што тут кожны дзень снуе гэты катэр?» - падумаў Валодзя і пайшоў па звілістай карычневай сцяжынцы ў бок лесу. Па дарозе ён меркаваў, як на вадзе паставіць міну. І вырашыў, што трэба зрабіць з сітніку два пучкі, звязаць іх і затым пасярэдзіне пакласці снарад, так, каб ён хаваўся пад вадой. У адтуліне снарада, дзе галоўка, воскам замацаваць узрывальнік. Міну паставіць на своеасаблівы якар, а ад узрывальніка працягнуць кабель на бераг. Як толькі катэр узыдзе на плаваючую траву, шмаргануць кабель, а затым абстрэлам не даць ні аднаму гітлераўцу выбрацца на бераг. Валодзя ўжо ясна ўяўляў знішчэнне катэра і, не чуючы ног пад сабой, амаль бег. І толькі калі гімнасцёрка пачала прыліпаць да спіны, ён сцішыў крок. Падышоўшы да лесу, знайшоў нізкі пянёк, сеў. Скінуў рэчавы мяшок. Дастаў адтуль хлеб і бляшанку свіной тушонкі, якую далі яму ў шпіталі. Потым выцягнуў хромавыя боты. Расправіў іх, абцёр, выняў з халявы кавалачак духмянага мыла і паклаў усё гэта перад сабой. «Зіна і не сніла, што я ёй прывязу. Хаця яна, напэўна, не чакае, што я сам вярнуся», - падумаў Валодзя. Ён адкрыў кансерву, адрэзаў лусту хлеба і з апетытам пачаў есці, не зводзячы вачэй з ботаў. Прыпамінаў, які ў Зіны быў дрэнны абутак, колькі мазоляў яна, бядачка, нацерла. «Хоць усе грошы аддаў, але ж падарунак што трэба. - Валодзя ўзяў брусок мыла, панюхаў і ўсміхнуўся: - Ці мылася яна калі такім?»

Сонца хутка садзілася. Валодзя ўклаў рэчы назад і, не спяшаючыся, пакрочыў па лесе. Тут яму ўжо ўсе знаёмыя дарогі, сцяжынкі. Тое месца, дзе размяшчалася брыгада, ён помніў добра і таму рашыў ісці наўпрасткі. Небяспека пагражала толькі з боку чыгункі, але ж яе блакавалі партызаны, і ён ведаў, што цягнікі пакуль што па ёй не ходзяць. У лесе стаяла цішыня. Толькі ўгары над высокай бярозаю рабіў колы ястраб-цецеравятнік і крычаў: «Піць, піць, піць...» Можа, пагэтаму не варкаталі горліцы і маўчалі іншыя дробныя птушкі. Пралезшы праз гушчар, Валодзя выйшаў на невялікую палянку, залітую праменнямі заходзячага сонца, і адразу заўважыў, што хтосьці рухаецца. Ён спыніўся і сціснуў аўтамат. А потым сам сабе ўсміхнуўся і насцярожана глядзеў. На суцрацьлеглым баку палянкі стаяла ласіха. Яна ківала бязрогай галавой і нібы зжынала верхавінкі маладога малінніку. А ззаду каля ласіхі мітусілася цыбатае ласянё і мордай тоўхала яе ў пахвіну. «О прыгажуня, ужо не адну блакаду перажыла і фашыстам не трапіла на вочы...» - толькі падумаў Валодзя, як ласіха неяк напружылася, патапталася заднімі нагамі і, бокам адпіхваючы дзіця, скокнула. Пярэдняя нага яе матлялася.

Партызан адразу ж спахмурнеў. Валодзя прыстрэліў бы яе, каб не пакутавала, але ж малое збоку. Без маці яно загіне.

У партызанаў існаваў няпісаны закон - ласёў не забіваць. А вось гітлераўцы ў апошнія гады вайны былі злосныя, яны не толькі знішчалі лес, але імкнуліся загубіць у ім усё жывое.

«Не схаваліся, не схаваліся і вы ад іх, праклятых», - гледзячы на ласянё, думаў Валодзя.

А яно ціха мыкала, тапталася каля маці, трымцела, тоўхала са злосцю яе. Напэўна не хапала малака для малога ў параненай ласіхі. А яно не разумела, што маці сцякла крывёю і пераносіць страшэнны боль. Яму дай есці - і ўсё. Вось яно яшчэ мацней замыкала, выцягнула шыю, забегла да морды маці. Тая кінула есці маліннік і пачала пяшчотна лізаць малога. Ласянё вінавата сагнулася, падставіла бачок і тулілася да перабітай нагі ласіхі. Яна крыху адскочыла ўбок, павярнулася і па-ранейшаму працягвала лізаць шыю, даўгавухую галаву свайго дзіцяці.

Партызан ціхенька пачаў адступаць назад, каб абысці паляну і не парушыць той горкі і радасны момант ляснога жыцця. Ён доўга яшчэ ішоў, асцерагаючыся, каб не наступіць на сухую галінку і не нарабіць шуму. «Думаў, вярнуся на сваю родную зямлю - спяваць буду. А тут на кожным кроку сэрца да болю сціскаецца. А як там Дубовая Града, мая маці?..» - разважаў партызан, ідучы па лясной сцяжынцы на захад.

А вось і мёртвая паласа абапал чыгункі. Раней Валодзя тут быў і бачыў свежапаваленыя вялізныя сосны, елкі, бярозы. Цяпер яны ляжаць абпаленыя і толькі тырчаць угару чорныя разгалістыя лапы. Дзе-нідзе з зямлі нясмела паказваюцца знакамі пытальнікаў парасткі папаратніку.

Хаця навокал і стаяла цішыня, але Валодзя асцярожна ўзыходзіў на раскоўзаны насып чыгункі. Заўважыўшы пагнутыя рэйкі на шпалах, ён пасмялеў і нават спыніўся. «Дарма лес знішчылі фрыцы, усё роўна не дадзім адрамантаваць чыгунку», - падумаў Валодзя і пабег з насыпу. На тым баку чыгункі пачынаўся Алёс. І як ты добра ні ведаеш гэты лес, але арыентавацца ў ім на змярканні ўсё ж цяжка.

Па травяністай паляне партызан пакрочыў на поўнач, каб трапіць на прасеку, адкуль добра ісці ў напрамку да Вароняга лугу, дзе базіравалася іх брыгада. Магчыма, што тут паблізу дзе-небудзь і партызанскія сакрэтныя дазоры. Аднаго чалавека яны прапусцяць і паведамляць сёння не пойдуць. Магчыма, адзін з дазорных будзе праследаваць незнаёмага ўзброенага чалавека, а можа, і не. Падумаюць, што супраць ночы няхай ідзе, пакуль не трапіць на пост. А там падымуць трывогу, і незнаёмец нідзе не дзенецца. Валодзя паста не баяўся, бо пароль у яго быў на двое сутак уперад. І партызан чым далей ішоў, тым больш чакаў вокрыку вартавога. Нарэшце ўперадзе, каля елкі, шчоўкнуў затвор вінтоўкі, і пачуўся няўпэўнены вокліч, яшчэ, відаць, неабстралянага хлопца:

- Стой! Хто ідзе! Пароль!

Валодзя выкрыкнуў пароль і, не патрабуючы адказу, накіраваўся да вартавога. Той усё яшчэ не выходзіў з-за елкі. Параўняўшыся з ім, Валодзя спыніўся. Да яго падышоў сапраўды малады незнаёмы хлопец у цёмным пінжачку.

- Вы да каго? - запытаў хлопец.

- Мне патрэбны Ядловец або Сяргееў.

- Так, яны тут.

- А Міколу Верасава, Анатоля Зубёнка ведаеш?

- Я іх ведаю, але ж яны не ў нашым атрадзе. Вам тады трэба ісці далей, туды, пад гравейку.

- Што, ты не хочаш, каб я да вас заходзіў?

- Ідзіце вось па гэтай сцяжынцы. Там вартавы вас правядзе да камандзіра.

Валодзю яшчэ раз давялося адказаць пароль, пакуль ён трапіў у будан да камісара брыгады. Сяргееў ужо спаў, і калі вартавы разбудзіў яго, той засвяціў ліхтарыкам і пазваў свайго старога сябра. Камісар абхапіў Валодзю рукамі і пацягнуў за сабой. Валодзя ў цемнаце зажмурыў вочы і стараўся стрымліваць слёзы, але адчуваў, што яны ўсё роўна коцяцца, коцяцца...

- Чаго ты маўчыш, скажы хоць слова? - трос яго Сяргееў.

- Я як толькі прызямліўся, то чамусьці знікла ўсякая ахвота гаварыць, а засталося толькі жаданне слухаць, Аляксандр Данілавіч. Мяне цікавяць вашы навіны.

- Есці хочаш? - запытаў камісар.

- Не, я нядаўна вячэраў.

- Тады кладзіся побач са мной.

- Гэта іншая справа, адпачыць трэба, - складаючы свае рэчы ў куток будана, сказаў Валодзя.

Сяргееў зноў запаліў ліхтарык. Партызан скінуў боты і лёг.

- Ну, расказвайце, Аляксандр Данілавіч, як вы тут ваюеце?

- Туга было, туга, брат. Страшэнная блакада прайшла. Немцаў было поўна, танкі, самалёты... Але нашай брыгадзе пашанцавала выйсці з-пад удару. Ведаеш, балоты нас выратавалі. Гітлераўцы кінуліся на прачоску глухіх лясоў, а мы прабраліся ім у тыл і размясціліся ў балоце ля Дубовай Грады. Вельмі шкада мірных людзей. З іх фашысты паздзекаваліся: стралялі, палілі. Цяпер вялікія нямецкія часці стаяць у Шацілках і Жлобіне. І наша дзейнасць пакуль што скутая.

- Ну, а як Дубовая Града?

- Цэлая. Яна цяпер ужо не лясная вёска, і немцы абышлі яе. Бачыў я тваю маці. Спецыяльна наведаў.

- Ну і як яна там?

- Распытвала ўсё пра цябе, скажы ёй, пераляцеў ты лінію фронту ці не.

- Так... А група наша дзе?

- Малайцы хлопцы. Усе жывыя, многа дыверсій зрабілі. У нас жа цяпер тры атрады, і твая група засталася ў «Будзёнаўца». Праўда, яна цяпер не ў атрадзе, а ў спецыяльнай сапёрнай роце.

- А чаму гэта?

- Камандзірам там былы сапёр Шаблін Пётр Ягоравіч. Дык рота будуе брыгадны шпіталь, а сам камандзір, які добра ведае падрыўную справу, узяўся падрыхтаваць яшчэ адну-дзве групы. Вашу ж групу прызначылі з той мэтай, каб хлопцы перадалі свой вопыт.

- Значыць, мой камандзір будзе ваш калега?

- Так, баявы хлопец. Узнагароджаны ордэнам Чырвонага Сцяга яшчэ за баі ў фінляндскую.

- І быў у арміі палітруком роты? Трэба было хоць на атрад паставіць свайго калегу. Такі камандзір - гэта ж знаходка. У мяне ў шпіталі распытвалі, якія ў нас пасады ёсць, дык я абстрэленым салдатам гаварыў, што ім бы ўзвод тут далі.

- Ну, ведаеш, палітрук-то Шаблін, палітрук, але ж доўга адседжваўся.

- Не разумею вас. Дзе адседжваўся?

- Калі вялікая птушка ліняе, дык яна сядзіць у глухіх гусцяжах, каб бяспечней было. Я думаю, што Шаблін доўга вагаўся, пакуль да нас прыйшоў. Хаця ён нам прыводзіў усялякія довады: ад гаспадыні, у якой ён знаходзіўся, узялі падпіску ў воласці, што ён нікуды не сыдзе. А ў той гаспадыні дзеці. Можа, гэта і сапраўды так. Але ж у такі час камуністу нельга станавіцца і адной нагой у дрыгвянае балота, бо засмокча. А ён падпісак напалохаўся.

- А вы ж таксама былі ў вёсцы да сорак другога.

- Я быў паранены і адкрыта не жыў. Шаблін цябе не ведае. Трэба будзе сказаць, каб ён падабраў добрых хлопцаў для Міколы, а ты пойдзеш зноў сваю групу ўзначальваць.

Валодзя слухаў камісара, а запытаць пра Зіну саромеўся. Неўзаметку ён пачаў драмаць.

- Расказаў бы ты, як там у нас на Вялікай зямлі.

- А? Што?..

Сяргееў зразумеў, што Валодзя засынае, і сказаў:

- Працягнем размову заўтра. Ты стаміўся, спі, спі.

II

Цяпер адрэзак чыгункі Жлобін - Чырвоны Бераг гітлераўцы лічылі менш небяспечным. Абапал яны высеклі снегазатрымальныя палосы акацый і елак, і чыгунка была як на далоні. Многія вёскі, якія размяшчаліся ад чыгункі на палёт кулі, спалілі, а сялянам забаранілі араць зямлю і наогул з'яўляцца на гэтыя ўчасткі. Лес ад чыгункі пачынаўся кіламетраў за пяць, толькі ў адным месцы дробны бярэзнік з саснячком клінам уразаўся ў поле, на ўскраіне якога раскінулася вёска Залессе. Вёска раздзялялася на дзве часткі балацянкай, зарослай густым лазняком. Летам балацянка высыхала і толькі пасярод яе бег паўнаводны ручай.

Чаму гэту вёску немцы не спалілі, розныя былі меркаванні. Старыя гаварылі, што абараніла царква, якая ўзвышалася над хатамі і глядзела ў неба гнілой цыбулінай. Маладзейшыя лічылі, што іх вёску немцы пакінулі з нейкай іншай мэтай, бо гітлераўцам добра было вядома, што ў Залессе партызаны наведваліся часцей, чым у тыя вёскі, якія ўжо былі спалены. У час блакады яны акружылі Залессе і толькі чакалі каманды, каб расправіцца з вёскай. Але са Жлобіна на машыне разам з гестапаўскім афіцэрам прыехаў поп. Афіцэр у яго прысутнасці загадаў зняць блакаду. Гэты факт і паслужыў падставай для розных разважанняў.

Першай пасля зняцця блакады ў Залессе прыехала на конях дыверсійная група на чале з Міколам Верасавым. Яна размясцілася ў знаёмага селяніна. Мікола доўга не затрымліваўся ў хаце. Напіўся вады і адразу ж знік. Ён перайшоў балацянку і пакрочыў за царкву на могілкі, адкуль добра была відаць чыгунка. Там узлез на разгалісты дуб і доўга назіраў у бінокль. Мікола меркаваў, што пасля блакады немцы аслабяць ахову чыгункі. І сапраўды, на кіламетровым адрэзку снавала ўсяго двое гітлераўцаў. Праўда, на даху цаглянага будынка, які стаяў ля пераезда, была зроблена своеасаблівая клетка, у якой сядзеў назіральнік. «Сцямнее, дык там яму няма чаго рабіць, злезе. Абходчыкі да будынка не даходзяць метраў на трыста і паварочваюць назад. Калі ж у іх такая ахова і ноччу, то эшалон скінем», - разважаў Мікола.

Сонца спускалася ўсё ніжэй. Мікола ўжо хацеў вярнуцца і ісці да хлопцаў: трэба было яшчэ адкапаць у агародзе гаспадара ўзрыўчатку, падрыхтаваць усё і скрытымі мясцінамі рухацца да чыгункі. Але раптам ён заўважыў, як палез з даху назіральнік, і рашыў прасачыць, куды той пойдзе. Ён ведаў, што ў доме немцы ніколі не начавалі. Звычайна на засады іх развозіў цягнік або машыны са Жлобіна ці з Чырвонага Берага. Гітлеравец з-за дома не паказваўся. Мікола пачаў пільна ўглядацца і за невялічкім кустарнікам, што рос вакол дома, заўважыў нейкія збудовы, частку сценкі. Ён насцярожыўся. «Напэўна, немцы пасяліліся ўжо там», - падумаў ён. Праз некалькі хвілін з дома выйшлі дванаццаць гітлераўцаў. Мікола прасачыў, дзе яны размясціліся ў засады. Метраў на дзвесце ад дзота ні адзін салдат не спыніўся на чыгунцы. Крыху далей ужо размясціліся засады. «Гэта добра, - падумаў Мікола, - я падыду да вас пад самы нос, к дому. Вы ніколі і не падумаеце...» Ён саскочыў з дуба і хутка пайшоў агародамі да хлопцаў.

Красавала жыта. Пад цяжарам жучкоў-кузькаў схіліліся яго светла-зялёныя каласкі. Каля межаў паказваліся сінія кошычкі васількоў, а побач з імі на валасатых ножках цягнуліся ўгару ружовыя сподачкі кукалю. Дзе-нідзе сплятаў іх з жытам вусаты гарошак, на кветкі якога павісалі чмялі.

Па мяжы адзін за адным крочылі партызаны. Яны абышлі балацянку і па нізінным выгане накіраваліся ў бок чыгункі. Непадалёк у лужыне плёхаліся дзеці. Убачыўшы ўзброеных людзей, яны павыскоквалі адтуль, пахапалі свае штонікі, сукенкі і без аглядкі памчаліся ў вёску.

- Бачыце, што нарабілі фрыцы, дзеці і сваіх пачалі баяцца, - сказаў Анатоль Зубёнак. - Раней гэтага не было. Памятаеце, як яны тут за намі бегалі? А некаторыя нават прасілі: «Дзядзька, дай стрэльнуць...»

- Не ім разбірацца ў гэтым жыцці. Мы значна старэйшыя і то многа чаго не разумеем. Вось я ўсё думаю, чаму немцы нікога не кранулі ў Залессі. А знішчалі нават тыя вёскі, дзе партызаны амаль не бывалі, - задуменна, ціха, нібы сам сабе, гаварыў Мікола.

- Дык нам жа казалі, што абараніў Залессе поп, - заўважыў Федзя Кісляк.

- Не веру я ў гэта. Немцы, браце, такія, што, калі ім не выгадна, яны ніякага чорта не паслухаюць. Магчыма, яны з якіх глыбокіх палітычных меркаванняў так зрабілі. Можа, завітаюць адкуль-небудзь сюды якія духоўныя айцы, і немцы ім прадэманструюць, як «храм божы» выратоўвае людзей, - штучна засмяяўся Мікола.

Калі падышлі зноў да жыта, камандзір загадаў усім прыгнуцца і крочыць за ім. Заданне дыверсанты ўяўлялі, але наперадзе было яшчэ шмат няяснасці. Раней яны выбіралі пэўны адрэзак чыгункі паміж засадамі і ведалі, што з абодвух бакоў у іх знаходзіцца не больш шасці гітлераўцаў, бо ў засаду на чыгунцы яны звычайна садзіліся ўтрох. А цяпер было невядома, колькі салдат размясцілася ў доме, а таксама, ці ёсць ахова вакол будынка. Праўда, камандзір думаў і быў нават перакананы ў тым, што метраў за дваццаць ад дома ў цёмную ноч не будзе сядзець засада, не будзе стаяць і вартавы. Такая думка ў яго з'явілася ўжо па дарозе.

Сонца зайшло, і неба хутка пачала зацягваць чорная коўдра. Дыхнуў ветрык, і ціха загаманілі няспелыя каласкі.

На ўзгорку ў жыце група спынілася. Усе партызаны сабраліся вакол камандзіра. Ён шэптам яшчэ раз паўтарыў план дыверсіі, кожнаму даў пэўнае заданне.

У прыглушаных галасах сваіх сяброў Мікола адчуваў хваляванне, а разам з тым жаданне хутчэй ісці на чыгунку, каб ашукаць немцаў і пад самым іх носам узарваць эшалон. Федзя, які павінен быў прыкрываць мінёраў з боку дома, папрасіў бясшумку. Ён даказваў, што яго фланг самы небяспечны.

- Не, - запярэчыў камандзір, - з твайго боку абходчык не павінен ісці. А калі і падымецца трывога ля дома, то трэба адкрыць масіраваны агонь, каб гітлераўцы падумалі, што на іх напалі. Тады яны пабаяцца рабіць пагоню. А так ранім аднаго, а ён гвалту наробіць і падыме ўсіх. Асвецяць ракетай і могуць кінуцца на нас. Чорт іх ведае, якая там сіла, - дом жа вялікі. Давайце выйдзем з жыта, а там да чыгункі будзем дабірацца паўзком.

Партызаны ціхенька пайшлі. Хутка скончылася жыта і пачалося бугрыстае поле, якое даўно ўжо не кранаў плуг. Група яшчэ больш сцішыла крок. Усе стараліся ступаць мякчэй. Мікола ішоў першым, і з-пад яго ног раз-пораз успырхвалі сонныя жаваранкі. Неўзабаве да слыху партызан данёсся ціхі грукат з боку Жлобіна. Ён хутка нарастаў, пашыраўся. Было зразумела, што на захад бяжыць цягнік. Здалёку засвяцілася фара паравоза, і партызаны, ужо не захоўваючы асцярожнасці, прыбавілі крок. Лепш за ўсё падыходзіць да чыгункі пад грукат цягніка, таму яны і спяшаліся подбегам па той зоне, дзе меркавалася паўзці. Цягнікі дыверсанты пазнавалі не бачачы. Варта было ім пачуць ледзь улоўны звон пустых цыстэрн, і яны ведалі - гэта «наліўняк». Цяжкая работа паравоза гаварыла аб гружаным эшалоне, а працяглы гул з ціхім грукатам - аб пасажырскім цягніку. Хутка прамчаў цягнік, і хлопцы заляглі. Звечара трава не прыпала расою, і партызаны чакалі дажджу. Але ён і не крапнуў, хаця неба было абкладзена цёмнай хмарай. Нарэшце вецер крыху ўзмацніўся, і група паўзком рушыла ўперад. Пакуль што ўсе трымаліся камандзіра. Той поўз хутка, толькі калі-нікалі спыняўся, абапіраўся на локаць адной рукі, а другой выціраў пот з ілба, каб не плыў у вочы.

У двары дома мыкала цяля. Напэўна, салдаты прывезлі яго аднекуль з вёскі. Ля чыгуначнага насыпу, злева ад двара, была нізінка. Адтуль патыхала сырасцю.

Мікола першы выпаўз на высечаную снегазатрымальную паласу і залёг. Да яго падпоўз Анатоль, які нёс узрыўчатку. Астатнія партызаны павінны былі з флангаў ахоўваць мінёраў. Яны хутка занялі свае месцы і, затаіўшы дыханне, прыслухоўваліся да кожнага шолаху. Мікола з Анатолем таксама ўспаўзлі на насып. Камандзір ужо выцягнуў з кішэні дэтануючы шнур з капсулямі-ўзрывальнікамі, а Анатоль дастаў з рэчавага мяшка тол. Раптам Мікола схапіў Анатоля за руку, моцна ціскануў яе і высунуў уперад аўтамат. У трох кроках ад партызан стаяў чалавек. Мікола і раней яго бачыў, але лічыў, што гэта слуп з таго боку чыгункі. І толькі цяпер ён зразумеў, што гэта чалавек. Толькі чаму ён стаіць як укопаны? Камандзір крыху падаўся назад. Відаць, Анатоль зразумеў гэта як сігнал да адыходу, бо падхапіўся і, прыгнуўшыся, пабег ад чыгункі. Мікола застаўся. Засцерагальнік яго аўтамата быў адведзены. Варта было чалавеку зварухнуцца, як ён даў бы ва ўпор чаргу. Яшчэ раней былы камандзір групы Валодзя Байкач папярэджваў яго, каб на блізкай адлегласці ніколі не паварочваўся да ворага спіной, і Мікола ляжаў. Чалавек, які стаяў на чыгунцы, гучна загергетаў, штосьці пытаў у Міколы, а ён маўчаў. Тады ён, колькі ёсць сілы, закрычаў: «Партызан! Бандыт! Бандыт!» Мікола даў чаргу. Гітлеравец цераз рэйку рухнуў на Міколу, і ён ледзь паспеў прыбраць аўтамат. Адразу ж над домам узвілася ракета. Мікола павярнуўся і пакаціўся з насыпу. Ён толькі цяпер убачыў, што ўнізе ля чыгункі стаіць густы туман. Другая ракета прарэзала цемру і асвяціла гітлераўца, які ляжаў на рэйках.

- Адыходзьце! - крыкнуў камандзір і сам пабег, прытрымліваючы сумку з аўтаматнымі дыскамі.

Загрукаталі партызанскія боты. Наступную ракету гітлераўцы пусцілі над зямлёю. Яна пераляцела цераз дыверсантаў, зрыкашэціла, упала і дагарэла на зямлі. Ля дома ўзняўся шум. Нямецкія выкрыкі змешваліся з хрыплым рыканнем цяляці. З чыгункі пачулася доўгая аўтаматная чарга, з завалаў затрашчаў кулямёт. Гітлераўцы стралялі ўсляпую, але кулі цокалі паблізу партызан.

Група не давала аб сабе знаць, усе беглі ўрассыпную да жыта на пункт збору.

Немцы ж працягвалі пускаць ва ўсе бакі ад дома ракеты і страляць.

На захад імчаў цягнік. Прыбліжаючыся да дома, ён загуў, і чуваць было, як заскрыгаталі тармазы. Машыніст, напэўна, заўважыў чалавека, які ляжаў на рэйках, і, думаючы, што гэта партызан, вельмі напалохаўся. Але як толькі пераехаў яго, хуценька адключыў тармазы і зноў пачаў набіраць скорасць.

Група сабралася на ўмоўленым месцы. Не было толькі Паўла Пылілы. Мікола прыклаў кулак да губ і тройчы крыкнуў, імітуючы голас дзікай качкі. У партызан быў такі сігнал збору.

Але ў адказ - ні гуку. Навокал стаяла цішыня, толькі чуваць былі яшчэ адзіночныя стрэлы ля чыгункі. Камандзір успамінаў увесь шлях адыходу і аналізаваў, дзе б магло з Паўлам што здарыцца. Адыходзілі яны не так ужо хутка, каб ён мог далёка адстаць. Няўжо яго паранілі, а можа, забілі?.. Заблудзіцца ж ён не мог, бо напрамак, куды пабеглі партызаны, ведаў.

- Калі немцы ўдарылі з кулямёта, ты, Анатоль, не бег за мной? - запытаў Федзя.

- Я чуў, што справа і злева каля мяне бягуць, але ўперадзе нікога не бачыў.

- Тады гэта быў ён. Бег Павел за мной, прама на пяты наступаў, але кулі засвісталі, і я пачуў, як ён затупаў убок, дзе віднеліся нейкія бугаркі, кусты. Гэта было яшчэ недалёка ад чыгункі.

- У любой сітуацыі ён заўсёды круціць і ўсё хоча нешта зрабіць па-свойму, - незадаволена сказаў Мікола. - Я цяпер ведаю яго думку: «Вы, маўляў, пабеглі, а вось будзе пагоня, дык я заб'ю пару фрыцаў». Яго сапсаваў той першы трапны выстрал у былым ваенным гарадку, калі ён забіў фашыста. Дык дурань жа ён, калі зрабіў засаду. Немцы ў такую цемень не пакінуць свае ўмацаванні і не пабягуць у поле. Што ж, будзем чакаць, можа, прыйдзе.

Партызаны заляглі на ўскраіне жыта. Хлопцы затоена маўчалі ў чаканні свайго таварыша.

Камандзір падумаў, што дарэмна ў групу ўзяў Паўла. Хіба не ён на грэблі ля Дубовай Грады навязаў групе бой з узброенай да зубоў ротай гітлераўцаў. Ледзь тады паўцякалі. Хіба не ён употай ад групы пайшоў у вёску да дзяўчат, і давялося паўночы шукаць яго. «Не, няхай толькі вернецца, адпраўлю яго ў атрад», - заключыў у думках Мікола.

Неба хмурылася і хмурылася, здавалася, вось-вось пойдзе дождж, але затым хмары паступова зніклі, і пачало распагоджвацца. У жыце, недалёка ад партызан, закрычала перапёлка: «Падпалю-падпалю-падпалю...»

Партызаны чакалі, пакуль крыху развіднее, каб ісці шукаць Пылілу. З боку чыгункі даляцеў аддалены шум цягніка.

- Зручны момант, трэба скарыстаць гэты шум і пайсці на пошукі. Разыдземся так, каб адлегласць паміж намі праглядалася. Федзя, ты трымайся таго напрамку, дзе бачыў кусты, і я разам пайду. Калі хто знойдзе труп, ніякіх гукавых сігналаў не падаваць, а сесці, яго сусед зробіць гэтак жа, і так па ўсім ланцугу, - сказаў камандзір і першым хутка пайшоў на правы фланг.

Усе спяшаліся параўняцца з ім і разыходзіліся на пэўную адлегласць. Цягнік быў яшчэ далёка, а каля дома зрэдку працягвалі ўзвівацца ракеты.

Партызаны прайшлі ўжо паўдарогі, як наперадзе ў іх пачала крычаць дзікая качка. Яна, напэўна, спазнілася вывесці дзяцей і цяпер па полі пераводзіла іх кудысьці ў вадаём. І вось сустрэлася з людзьмі. Яна лапатала крыламі, крычала, адрывалася ад зямлі, зноў падала. Гэта так адцягвала ўвагу ад качанят. А тыя заціўкалі і зашыліся недзе ў траву, нібы мышы.

Мікола схамянуўся і аж задрыжаў ад злосці. Ён падумаў, што гэта яго хлопцы падаюць сігнал. Але ж ён доўга іх вучыў гэтаму крыку, і так не атрымлівалася. Раптам качка ўзнялася і са свістам праляцела над галавой камандзіра. Тады ён толькі зразумеў, у чым справа, і падумаў: «Гэта добра. Калі Пыліла дзе заблудзіўся, дык пачуў сігнал».

Федзя змяніў свой напрамак і падышоў да Міколы.

- Нам трэба ісці крыху правей, бо ад чыгункі ён бег за мной вунь туды, у нізінку, да кусточкаў, - шэптам гаварыў ён, выцягнуўшы ўперад руку.

- Ты добра помніш? - запытаў Мікола.

- Так.

Пад грукат цягніка, які імчаў на ўсіх парах, камандзір хутка павярнуў убок і падышоў да куста, ля якога стаяла кволая вішанька. Далей цямнеў нейкі прадаўгаваты ўзгорачак. Мікола накіраваўся да яго. Гэта быў склеп. Навокал радочкамі тырчалі пачарнелыя невысокія пні. І ён зразумеў, што гэта хтосьці спілаваў абгарэлыя шулы.

Мікола сеў непадалёк ад склепа, да яго павярнуў Федзя, а за Федзем і ўвесь ланцужок. Усе прыселі ля камандзіра. Дом, у якім размяшчаліся гітлераўцы, знаходзіўся метраў за трыста ад іх. Трэба было захоўваць крайнюю асцярожнасць, бо гітлераўцы яшчэ былі ў стане трывогі. Хаця навокал ужо стаяла цішыня.

- Чорт яго ведае, куды знік гэты Пыліла? - услых разважаў Мікола. - Трэба, напэўна, рассыпацца і абшукаць усё гэта дворышча. Тут нехта жыў, але спалены быў раней, чым мы пачалі наведваць гэтыя мясціны, бо хаты тут я ніколі не бачыў.

Раптам недалёка нешта трэснула. Гук такі, нібы хто зламаў сухую палку. Партызаны насцярожыліся і напружана ўглядаліся ў цемру. Усім хацелася ўбачыць адну постаць.

- Гэта ў двары, немцы, - стоячы на каленях, шаптаў Анатоль.

- Ціха, нешта шуміць, - сказаў камандзір. - Машына ідзе са Жлобіна. Не... Гэта дрызіна. Кладзіцеся за склеп і будзьце напагатове.

Дрызіна спынілася каля дома. І адразу ж да слыху партызан данесліся нейкія выкрыкі. Узвілася ракета і, прарэзаўшы цёмнае неба, патухла.

- Гэта, напэўна, са Жлобіна карнікі прымчалі сюды. А можа, медыкі... па трупы. Няхай разбіраюцца. А мяне больш цікавіць, што гэта трэснула, - шаптаў камандзір Анатолю. - Ты кажаш, што ў двары, не, я сядзеў вышэй, і мне лепш чуваць было - гэта зусім блізка. «Хаця б нам не напароцца на засаду», - падумаў Мікола і звярнуўся да ўсіх: - Рабяты, давайце, пакуль немцы там будуць разбірацца, што ды як, дык мы абшукаем гэтую мясціну.

Партызаны, крадучыся, разышліся ва ўсе бакі, а камандзір прытрымаў Анатоля за рукаў і сказаў:

- Пойдзем удвух.

І камандзір з Анатолем папаўзлі да падазронага месца. Уперадзе куст, адтуль данесліся нечыя ўздыхі. Можа, у засадзе хто заснуў ды сапе, а можа, Пыліла паранены? Але зноў стала ціха. Мікола адпіхнуў Анатоля рукой і паказаў, каб ён не поўз побач. Рухаліся вельмі павольна, амаль разам падпаўзлі да куста, але там нікога не было. Што за праява? Можа, звер які бегае тут? Заляглі, слухаюць, зноў уперадзе, зусім блізка, нешта шоргае, грукае. Прыгледзеліся - роўнае поле, нікога не відаць. «Ці гэта ў вушах у мяне?» - перастаў верыць самому сабе камандзір. Ён падпоўз да Анатоля і ціха запытаў, ці чуе што ён. Той сцвярджальна кіўнуў галавой і паказаў рукой уперад. Мікола выставіў перад сабой аўтамат і зноў папоўз. Перад самым носам з'явілася нешта чорнае. Яма!

- Хто там? - запытаў Мікола.

Але адказу не было.

- Павел, Павел! - аклікнуў камандзір.

- Я, я! - данёсся з глыбіні голас.

- Ціха! Маўчы...

Мікола сказаў Анатолю сабраць хлопцаў. Хутка падышлі ўсе. Яны звязалі з рамянёў моцную вяроўку і апусцілі ў яму. Пыліла адразу ж учапіўся за канец, і хлопцы выцягнулі яго. Ужо наверсе ён збянтэжана глядзеў на ўсіх і часта дыхаў.

- Гэта ж трэба, і чаго яго чорт сюды пагнаў, - гаварыў камандзір. - Вунь дзе мы адыходзілі, а ён павярнуў і нібы знарок у яму.

- Гэта не яма, а калодзеж, і шчасце маё, што ён закіданы. Мне здалося, што за намі пагоня. Я хацеў залегчы і збоку страляць.

- Не знайшлі б мы, дык стрэліў бы.

- Я вылез бы, бо там зруб гнілы і я выразаў ужо некалькі ступенек. Ужо быў да паловы далез, але абарваўся.

- А, хопіць. У цябе нейкая дробязная хітрасць. Ты лічыў, што нас дагоняць, а цябе не знойдуць, - са злосцю гаварыў Анатоль. - Калі ты хітры, дык павінен ведаць, што немцы ў цемнаце не кінуцца на аўтамат. Тым больш што немцы не ведалі, колькі нас.

- Я ж бег ззаду. Мяне б першага схапілі.

- Вось ты і пацвердзіў маю думку. А павінен разумець, што калі б за намі была пагоня, то ніхто б цябе не пакінуў. А так, як ты дзейнічаеш, дык можаш і нас падвесці.

Камандзір, убачыўшы, што паміж Паўлам і Анатолем завязваецца сварка, паспяшаўся іх развесці. Цяпер не да гэтага. Пакуль не развіднела, трэба адыходзіць. Партызаны трапілі на баразну ў жыце і моўчкі адзін за адным пайшлі ў напрамку да Залесся. Неяк заўсёды атрымлівалася, што камандзір, ідучы на дыверсіі, быў першым, а вяртаючыся назад, - апошнім. Цяпер ён нават адставаў ад хлопцаў, лавіў расстаўленымі пальцамі мохрыкі з пылком з жытнёвых каласоў, браў у рот і жаваў іх. Бываюць і ў баявых абставінах у чалавека хвіліны, калі ён выходзіць з напружанага стану, забывае на час, у якім жыве, і глядзіць на сябе збоку, успамінае тыя моманты, калі жыццё праходзіла ў радасці, у светлых марах. Мікола нават забыў, што ў яго за плячамі аўтамат, што ўперадзе крочаць хлопцы.

Не, гэта ён ідзе па сцяжынцы пасля заканчэння дзесяцігодкі, а ўперадзе Ліда. Яны ўдваіх, яны толькі ўдваіх сярод жытнёвай нівы. Усё навокал чыстае: і блакітнае неба, пад якім вісяць званочкі-жаваранкі, і хвалькі ніў, і тая сцяжынка, што з'яўлялася тады яшчэ толькі стартавай пляцоўкай для палёту іх цудоўных мар. Ідуць удваіх, адчуваючы нейкае няўлоўнае спляценне маладых душ. І хочацца ім, каб тая сцяжынка і той дзень цягнуліся бясконца...

Паказалася вёска. Партызаны з агарода зайшлі ў двор. Зазвінелі цуглямі пад павеццю коні і перасталі жаваць траву. Яны нібы прыслухоўваліся, каб пазнаць, хто гэта.

- Свае, Вараны, свае, - абазваўся Мікола і пайшоў пад павець.

Конь затаптаўся, тыцкаў мордай у твар гаспадара, лашчыўся. Мікола вельмі любіў свайго каня: за хуткі бег, за паслухмянасць.

У баі па загаду Міколы Вараны лажыўся. Або саскочыць партызан з сядла і пабяжыць у двор, а конь нібы ўкопаны, стаіць на вуліцы, чакае.

Пакуль Мікола песціў свайго любімца, партызаны аб нечым шапталіся.

Камандзір толькі пачуў, што яны гаварылі Анатолю: «Ідзі папрасі, дасць».

Анатоль нясмелым крокам падышоў да павеці.

- Што ты хочаш? - запытаў камандзір.

- Мікола, мы хочам з'ездзіць у Ніўкі. Дык вось каб ты даў мне каня.

- А на сваім чаго не хочаш?

- Мой спатыкаецца, ды і выгляд не той...

- Гэта да пралетарачкі? Дык яна ж не любіць цябе, - засмяяўся Мікола. - Я і кроку б да такой дзяўчыны не зрабіў. Трэба ж табе мужчынскі гонар мець, хоць яна і прыгажуня.

- Няхай не любіць. Мы паслухаем гітару, спяе нам што-небудзь.

- Спяе. На заводзе ў нас была парачка... а яна была пралетарачка... Сапраўды, голас добры ў яе. А чаму ты думаеш, што я не паеду?

- Па настроі бачу.

- О, чэрці. Глядзіце толькі, пад самы нос да немцаў едзеце. Эх, любоў, любоў... З кім жа я застануся?

- З Пылілам. Назіраць за чыгункай будзе ён. А да вечара мы зноў будзем тут.

Мікола ў іншы момант мог бы і не даць каня, але цяпер ён яшчэ быў узрушаны сваімі ўспамінамі, а таму падумаў і вырашыў, што юным пачуццям трэба садзейнічаць, а не процістаяць, бо тады маладому чалавеку становіцца вельмі горка і крыўдна.

«Тая ж адпрэчыць яго сама, а не дам каня, дык будзе лічыць, што я вінаваты ва ўсім. На яе не пакрыўдзіцца, а на мяне... Няхай пагарцуе там...» - падумаў Мікола і сказаў:

- Бяры! А я пайду адпачываць. Але вазьмі і мой аўтамат з сабой, я з дзесяцізарадкай застануся.

- О, добра, о!..

Мікола паклікаў Паўла і першы палез на вышкі. Ляглі на сене. Хутка тупат капытоў Варанога сціх. У вёсцы не чуваць было ні гуку. Толькі недзе каля царквы пратарахцелі калёсы. Павел адразу ж засоп, а Мікола неяк падсвядома стараўся вызначыць, у які бок аддаляліся калёсы. Грукат станавіўся ўсё цішэйшым і цішэйшым. Мікола заключыў, што нехта паехаў у Жлобін. Ён адкінуўся на спіну і заплюшчыў вочы. Прыемна пахла свежым сенам. Соладка зліпаліся павекі. Хлопец заснуў.

Ён, напэўна, спаў бы доўга, каб не пачуў, што па двары ходзіць гаспадар, кашляе, нечым бразгае. І партызан злез з вышак. Ён заўважыў, што гаспадар прынёс ад суседзяў плужок-абганялку. Мікола адразу ж зразумеў, што стары хоча папрасіць каня, бо яго гнядога забралі немцы.

- Думаеце бульбу абганяць? - запытаў Мікола.

- Так, сынок, хацеў бы пад дожджык. Пырнікам дужа зарастае.

- Дык бярыце любога каня. Праўда, не ведаю, які з іх лепш ходзіць у баразне.

- Нічога, я схаджу па дачку, яна мне паводзіць. Хаця вунь яна сама ўжо ідзе, - усміхнуўся стары.

Жанчына год трыццаці хутка ішла па вуліцы супраць ветру, трымаючыся рукой за ражкі хусткі.

Мікола ніколі не бачыў дачкі гаспадара і таму глядзеў на яе з цікавасцю. Прывітаўшыся, сказаў:

- На лаўца і звер бяжыць. А бацька па вас толькі хацеў ісці.

- Мяне паслалі не да бацькі, а да вас.

- Што вы кажаце? Каму ж я так спатрэбіўся?

- Ведаеце, прыйшло дзевяць немцаў... - жанчына ўсміхнулася, а Мікола спахмурнеў.

Адразу нібы токам ударыла хлопца. Але мільганула думка, ці не дурная гэта жанчына: прыйшлі ў вёску немцы, а яна смяецца.

- Але вы не бойцеся, не бойцеся, немцы прыйшлі здавацца ў палон. Дык вакол іх сабралася многа людзей. Афіцэр просіць, каб правялі іх да партызан.

Падышоў стары, Мікола павярнуўся да яго, каб паглядзець, як ён будзе рэагаваць на паведамленне дачкі. Тая паўтарала, што сапраўды немцы шукаюць партызан, каб перайсці да іх. Тады толькі хлопец паверыў, што жанчына ў поўным розуме.

- Можа, гэта ашуканства якое? - звярнуўся да яе Мікола.

- Хто яго ведае? Спачатку і мы ўсе так думалі. А потым яны кажуць, каб вялі іх у лес. Мы адмаўляліся, што не ведаем, дзе партызаны. А нехта сказаў, што яны вельмі далёка. Дык афіцэр - ён крыху гаворыць па-расейску - просіць, каб усё ж правялі.

- Сапраўды, яны ж бы не адважыліся ісці ў глыб лесу, - выказаў сваю думку Мікола. - А якая ў іх зброя?

- У трох салдат нічога няма, у афіцэра аўтамат і ў пяцярых салдат вінтоўкі.

Жанчына расказала, што ў немцаў з сабою чамаданы, скручаныя палаткі, звязаныя ў клункі посцілкі. Пасля гэтага Мікола канчаткова паверыў, што немцы ідуць здавацца. Але тут яго зацікавіла другое: адкуль жанчына ведае, што партызаны ў яе бацькі, і хлопец запытаў:

- Вы ведалі, што мы тут?

- Так.

- А хто вам сказаў?

Жанчына прыкметна разгубілася ад нечаканага пытання і, не знайшоўшы, што адказаць, патупіла вочы ў зямлю.

Мікола глянуў на старога.

- Не, я не паведамляў, - адказаўся той.

- Нехта ўчора вас бачыў, - нясмела сказала жанчына.

- Бацька, - звярнуўся партызан да старога. - Гэта яе муж лейтэнант Чырвонай Арміі, што вы гаварылі, на вайне?

- Так, так.

- Добра, жанчына, ідзіце і скажыце немцам, няхай ідуць да балацянкі, мы іх будзем на мосціку чакаць.

Жанчына павярнулася і, задаволеная, амаль пабегла. А Мікола пайшоў будзіць Паўла.

- Хопіць спаць, - сказаў ён. - Пакуль хлопцы прыедуць, дык мы ўжо палонных немцаў будзем трымаць.

- Якіх немцаў? - павярнуўся і пазяхнуў Павел.

- Аднекуль з часці ўцяклі, шукаюць партызан.

- Што мы будзем з імі рабіць, на чорта яны нам. Няхай ідуць ды самі свой эшалон скінуць пад адхон. А так бачаць, што наша перамога, дык яны ў кусты, каб толькі жраць. У нас сваіх едакоў хоць адбаўляй.

- Што ты трызніш, уставай!

Павел ляніва стаў на калені і пасунуўся да лесвіцы.

- Хутчэй, хутчэй, - падганяў Мікола - Пойдзем на балацянку.

- Няхай у лес ідуць, лепш там сустрэнемся.

- Ты б, можа, хацеў, каб яны самі і ў атрад прыйшлі?

- На чорта яны. Я схадзіў бы лепш да дзевак пагуляў, а тут з імі важдайся. Гэта ж ворагі, возьмем, дык пасвіць трэба.

- Хопіць табе...

Мікола абгледзеў Анатолеву вінтоўку, пашчоўкаў затворам, уставіў магазінную каробку з патронамі і пайшоў са двара.

Следам за ім моўчкі ішоў Павел.

Стары чамусьці хваляваўся. Ён забег у хату, хутка надзеў палатняны пінжачок і выйшаў за вароты, нешта прабубнеў сам сабе, перахрысціўся і паціху пайшоў услед за хлопцамі. У канцы вуліцы ён стаў ля плота і глядзеў то на партызан, якія ўжо набліжаліся да мастка, то на поле, то азіраўся на вуліцу.

Вёска была сумная. Не чулася людскіх галасоў. Вецер шматаў галіны дрэў. Нізка, амаль дастаючы купал царквы, плылі шэрыя хмары. Мікола таптаўся на грэбельцы, а Павел сеў на масток, звесіў ногі і кідаў дубчыкі ў паўнаводны ручай.

Раптам на вуліцы паказаліся немцы.

- Павел, устань, - гукнуў камандзір, не зводзячы вачэй з салдат.

Тыя ішлі адзін за адным па ўзбочыне дарогі, ціснучыся да платоў. У руках яны неслі чамаданы, клункі. Толькі высокі афіцэр ішоў уперадзе і быў падобны больш на бандыта, чым на чалавека, які палічыў сябе пераможаным.

У правай руцэ ствалом уніз ён трымаў аўтамат, а левай размахваў, нібы ў страі. Але як толькі мінуў апошні двор і заўважыў партызан, суцішыў крок, павярнуўся да сваіх, нешта гучна сказаў па-нямецку. Салдаты адразу ж пачалі адставаць, а затым спыніліся, паставіўшы ля ног свае ношы, але вінтовак з плячэй не знялі. Афіцэр яшчэ раз азірнуўся. Мікола хуценька адшпіліў кабуру пісталета, у канал вінтоўкі даслаў патрон. Афіцэр хутчэй пачуў, чым убачыў гэта, і стаў. Мікола жэстамі паказваў, каб немцы клалі зброю і паднімалі рукі ўгору. Афіцэр падняў адну руку, а ў другой па-ранейшаму трымаў аўтамат. Услед за ім паднялі рукі салдаты, але вінтоўкі заставаліся вісець у іх на плячах.

Мікола занепакоіўся. Ён зноў паўтарыў тыя ж жэсты. Але немцы нібы ўкапаныя працягвалі стаяць з паднятымі рукамі. Мікола крыху адступіў з грэбелькі да кустоў, сышоў з мастка і Павел.

Тады афіцэр паклаў перад сабой аўтамат, узняў рукі і крыкнуў:

- Ком гер!

- Коммен зі гер! - адказаў Мікола.

Афіцэр павярнуўся і нешта сказаў салдатам. Тыя з паднятымі рукамі пачалі набліжацца, стараючыся рассыпацца па ўсёй дарозе.

Мікола яшчэ крыху падаўся да кустоў. Афіцэр узяў аўтамат, падняў яго над галавой, дэманструючы, што ён трымае рукі ўгору, і пайшоў прама на партызан.

Мікола з Паўлам па кустах пачалі адыходзіць, а немцы крочылі за імі, і афіцэр усё паўтараў:

- Ком гер! Ком гер!

- Як гэта па-нямецку будзе: «Кладзі зброю»? - запытаў Мікола ў Паўла.

- Чорт яго ведае. Яны разумеюць, што мы ад іх патрабуем, але ж не выконваюць.

Мікола глянуў паміж кустоў - немцы па-ранейшаму ішлі за імі з паднятымі рукамі. Ён яшчэ раз паказаў, каб клалі зброю, але афіцэр паўтараў сваё «ком гер» і ішоў першым. Хлопцы прыбавілі кроку. Шпарчэй пайшлі і немцы. Вось ужо блізка поле. Партызаны па рэдкім хмызняку кінуліся бегчы, каб крыху адарвацца ад гітлераўцаў і схавацца ў жыце. Але афіцэр раптам апусціў аўтамат і даў чаргу. Міколу здалося, быццам калом хтосьці ўдарыў пад калена. Ён скокнуў некалькі разоў на адной назе, а затым упаў.

Партызан аберуч схапіўся за падвернутую нагу. Ён разадраў мокрую ад крыві калашыну і глянуў на белую чашачку, якая вылузнулася з калена. Побач пачуліся стрэлы. Ён не памятаў, у які бок упаў галавой, і не зразумеў, хто страляе. Здалося, што цяпер толькі адчуў, што з неймавернай сілай круціцца зямля, а з ёю і час. На двары стаіць маці, а ўперадзе па сцяжынцы сярод жыта ідзе Ліда. І вось тупат нечых ног. Мікола выхапіў з кабуры пісталет. Зямны шар шчоўкнуў і спыніўся.

Павел схіліўся над камандзірам і разгублена глядзеў яму ў твар.

III

Партызанская рота размясцілася на сухім месцы, у цэнтры якога ўзвышаўся вялізны разгалісты дуб. На верхавіне яго, напэўна, здавён-даўна было вялізнае гняздо. Відаць, не адно пакаленне буслоў рамантавала яго, падбудоўвала, і не адна пара даўгадзюбых веліканаў узлятала з гэтай пляцоўкі і лунала ў блакіце нябёс. Вось і цяпер чацвёра маладых буслянят спрабуюць моц сваіх крылаў, па чарзе падпырхваюць над гняздом, рыхтуюцца да самастойных палётаў. Кажуць, што старыя буслы, калі вяртаюцца з выраю, то пакідаюць сваё гняздо дзецям, а сабе шукаюць новае жыллё. Магчыма і так, бо бацькі, відаць, яшчэ маладыя і не прывыклі, як вясковыя буслы, да людзей. Яны асцярожна пралятаюць некалькі разоў над дзецьмі, прыглядаюцца і толькі тады выцягваюць уперад свае доўгія ногі, тармозяць крыламі і садзяцца на гняздо.

Валодзя Байкач некалі бываў каля гэтага дуба і цяпер трапіў сюды нібы па компасе. Знаёмыя таварышы кінуліся да Валодзі, віталіся, а тыя, што прыйшлі ў партызаны пазней і не ведалі яго, стаялі збоку і глядзелі ўжо не як на партызана, а як на чырвонаармейца-дэсантніка. Многія маладыя хлопцы відавочна зайздросцілі яму, і гэта зразумела, бо кожны з іх, канешне, хацеў бы мець аўтамат і ваенную форму.

- А дзе ж хлопцы з маёй групы? - запытаў Валодзя ў Дзеравякі.

- На заданні.

- А камандзір?

- А хіба ты не сустрэў? Ён жа толькі што ў штаб брыгады паехаў. Вунь пад дубам яго зямлянка.

Валодзя аглядаў партызан, якія стаялі побач, і яго позірк спыніўся на чарнавокай, стройнай дзяўчыне. Тая не вытрымала яго позірку і адступіла за плечы суседа. «Валя Голуб са Слабады, - падумаў Валодзя. - Як змянілася, вырасла!» Ён зрабіў некалькі крокаў да яе.

- Дык што ж ты не вітаешся? - працягнуў руку Валодзя. - Што, не пазнала?

- Я думала, ты сапраўды на фронце. Мне неяк Зіна сказала, і я паверыла.

Яны адышлі ад партызан і селі на лавачку ля стала. Хлопец зняў з плячэй рэчавы мяшок. Яны доўга размаўлялі, успаміналі школу. Раптам Валодзя заўважыў каля дзвярэй камандзірскай зямлянкі дзяўчыну, вельмі падобную на Зіну. Яна стаяла і глядзела на яго. «Не, калі б гэта была Зіна, яна б у-у-у як бы кінулася да мяне...» - падумаў партызан і, абапёршыся на стол, зажмурыў вочы.

- Чаго ты? - запыталася Валя. - Баліць што?

- Ды не, нейкая дзяўчына ля зямлянкі стаяла, і я падумаў, што гэта Зіна.

- Дык гэта ж і была Зіна.

Валодзя схапіў рэчавы мяшок і пабег да зямлянкі. Зіна стаяла, прыпёршыся плячамі да нізкіх дзвярэй. Хлопец кінуўся да яе і пацалаваў. Дзяўчына адпіхнула яго, а ў самой на вочы навярнуліся слёзы.

- Зіна, Зіначка, чаго ты?

Ён глянуў на яе. Твар дзяўчыны напомніў вясенні снег. На носе віднеліся карычневыя плямкі.

- Ты хворая?

- Не, Валодзя, не. Пойдзем куды-небудзь, я табе ўсё раскажу.

Яны адышліся ўбок і селі на траву пад рабінай. Валодзя адразу ж дастаў з рэчавага мяшка боты, мыла.

- Гэта я табе, Зіначка.

У Зіны зноў пакаціліся слёзы. О, калі б можна было ў такі час разгледзець душу чалавека. Адкуль і чаму ў яе пранікае боль: цісне горла, цісне сэрца, аднімае мову, звініць у галаве.

- Я не думала... нізашто не думала, што ты вернешся, - апусціўшы галаву, прастагнала Зіна.

- Чаго ты плачаш? Хіба не верыш, што я жывы і здаровы?

- Яшчэ не ведаюць ні бацька, ні маці... Калі ж ён адразу мяне з групы забраў.

- Хто? - Валодзя, нібы ястраб, павярнуў галаву і пачаў углядацца ў яе стомленыя вочы.

- Ты не глядзі так, бо мне страшна.

- Хто? - перапытаў ён.

- Шаблін... Цяперашні камандзір нашай роты. Толькі ты зразумей мяне. Бо я сама не ведаю, як гэта ўсё атрымалася. Прыкладна дзён праз пяць пасля таго, як ты паляцеў на Вялікую зямлю, да нас у атрад прыйшоў Шаблін. Наша група якраз была на месцы. Мікола паглядзеў на новага партызана і кажа: «Вось бы нам гэтага героя!» На грудзях у яго ордэн Чырвонага Сцяга, вясёлы, смелы хло... мужчына. Не ведаю, размаўляў з ім Мікола ці не. А назаўтра, калі я ішла да крыніцы мыцца, то пачула, што нехта даганяе мяне. Я аглянулася: бяжыць навічок. Мне стала няёмка, бо была напаўапранутая, і я саступіла са сцежкі за елку. Ён параўняўся са мной, стаў і пытае:

- Вы сёння ідзяце на заданне?

- Так, - адказала я.

- Мяне завуць Пётр.

Я толькі ўсміхнулася і нічога яму не адказала. Ён доўга мяне не адпускаў. Гаварыў, што пойдзе разам з групай на дыверсію, але толькі ў ролі камандзіра. Я слухала яго і думала сама сабе, што ён занадта ўжо шпаркі. А Шаблін сцвярджаў, што калі ўсё так будзе, як ён думае, дык хутка і мяне не пусціць з групай. Я паглядзела на яго, як на дзівака, павярнулася і пабегла да крыніцы.

- Ты ўсё гэта не расказвай, - перабіў Валодзя. - Значыць, ты ўжо замужам?

- Так.

- Ён малады?

- М-малады.

- А чаму ты назвала яго мужчынам?

- Яму дваццаць сем гадоў... Валодзя, я табе прызнаюся, толькі ты нікому не расказвай. Добра? Аднойчы я тайком узяла ў яго ключык і адкрыла сакваяжык, у якім ён хавае каштоўныя паперы. У дакументах прачытала, што ў яго ёсць жонка Настасся і сын Ігар. Знайшла там яе пісьмо з раз'езда Зарабінка Гомельскай вобласці. Гэты ліст быў пасланы яшчэ тады, калі Шаблін стаяў на граніцы ля Ломжы. Доўга цішком плакала. Спачатку я думала, што звар'яцею. Потым не вытрымала і запытала ў яго пра жонку. Ён мне адказаў, што іх ужо даўно няма на свеце. Немцы забілі пад Менскам. Яна якраз ехала да яго ў часць у суправаджэнні чырвонаармейца. І той знайшоў яго і паведаміў аб такім няшчасці. Цяпер я ўжо звыклася з гэтым...

Валодзю было вельмі цяжка, але ён стараўся быць спакойным і ўважліва слухаў. А яна расказвала і расказвала. Раптам ён падняўся і, нічога не кажучы, кінуў ёй пад ногі рэчавы мяшок, а сам накіраваўся ў размяшчэнне роты. Валодзя ведаў, што наконт яго Сяргееў абавязкова пагаворыць з Шабліным. І ён з нецярпеннем чакаў сустрэчы з новым камандзірам. А Шаблін яшчэ раней пераканаў Зіну, што Валодзя з Вялікай зямлі назад ужо не вернецца, а хутчэй за ўсё пойдзе, канешне, на фронт. А там застанецца жывы ці не... І Зіна паверыла...

Пачуўшы такое з вуснаў камандзіра, не толькі Зіна, а і многія маладыя людзі, якія яшчэ мала знаёмы з сапраўдным жыццём і свет уяўляюць па напісаным і пачутым, маглі б гэтыя чужыя довады прыняць за ісціну.

Вядома, і Зіна, дзіця палёў, чалавек чыстага сумлення, не магла не паверыць доказам, што Шаблін, з якім яна сустрэлася, страціў сям'ю. Можа, і ўсё б жыццё яна пражыла з такім перакананнем, каб не заўважыла ў апошні час адзін непрыемны факт: амаль у тым жа месцы, ля крыніцы, дзе Шаблін раней прызнаваўся ў каханні ёй, Зіне, ён падпільнаваў і Валю Голуб. Зіна тады падслухала іх размову. Яна нічым не адрознівалася ад той, якую раней давялося выслухаць ёй. Шаблін казаў, што ён будзе ездзіць з Валяй у разведку, браў яе за руку, абдымаў за талію, глыбока ўздыхаў і шкадаваў, што Валя не прыйшла ў атрад раней.

Але пра гэта Зіна Валодзю не расказала. У яе былі раздвоеныя думкі. І яна імкнулася зразумець Шабліна не толькі як свайго мужа, а наогул як чалавека, якім ён ёсць. Яна пачала больш пільна ўнікаць у жыццё.

У лагеры было душна. Партызаны займаліся хто чым: некаторыя часалі бярвенні, некаторыя насілі на кухню ваду, а Валодзя, скінуўшы з сябе гімнасцёрку і сарочку, падставіў белыя плечы сонцу. Дзеравяка сеў побач. Ён расказваў хлопцу аб усіх прыгодах партызанскага жыцця. Між іншым, параіў Валодзю быць далей ад Зіны, асабліва не паказваць камандзіру, што добра знаёмы з Валяй. Валодзя аж раззлаваўся і даказваў, што хоць Дзеравяка і быў яго настаўнікам, але ж разважае няправільна.

- Ты ўбачыш камандзіра і сам гэта зразумееш, - сцвярджаў Дзеравяка. - Відаць, што ён смелы, але надта суровы. Хоць такія людзі і павінны быць у час вайны. Але я пад сакрэтам табе скажу, што ўсім не падабаюцца яго заляцанні да маладзенькіх дзяўчат. Ты паслухаеш, што Мікола скажа, як прыйдзе.

Пачуўся тупат конскіх капытоў. Па сцяжынцы ў лагер ехаў камандзір. Ён адразу заўважыў Валодзю, рэзка павярнуўся, тузануў каня за павадок і паміж яго вушэй глянуў уперад.

Валодзя таксама правёў вачамі камандзіра аж да самай зямлянкі, дзе той саскочыў з каня і перадаў повад у рукі вусатаму партызану.

- Так, прыгожы мужчына, - зазначыў Валодзя, не адрываючы вачэй ад Шабліна.

Дзеравяка спачувальна паглядзеў на свайго юнага сябра і заўважыў, як па яго твары прабег цень.

Валодзя ў атрадзе быў нібы чужы, і не таму, што да яго адносіліся неяк па-асабліваму, а ў такое становішча ён ставіў сябе сам. З нецярпеннем чакаў хлопец сустрэчы з камандзірам, але ж сам першы ісці да яго не хацеў і таму працягваў сядзець, нібы ў засадзе перад боем.

Шаблін абцягнуў гімнасцёрку і пайшоў у зямлянку да Зіны.

- А як ён, культурны чалавек? - запытаў у Дзеравякі Валодзя.

- Вось два палітрукі, але да Сяргеева яму яшчэ далёка. Я чуў аднойчы, як ён лаяў Зіну, дык, Божа мой, вушы вялі.

- А за што?

- Хто яго ведае. Яна ж яго баіцца, як служанка гаспадара. Я здзівіўся, як гэта яна адважылася з табой пагаварыць.

- А як ён з партызанамі?

- Не ведаю, але хлопцы, якія хадзілі з ім кораньскую паліцыю граміць, расказвалі, што лаецца, як шавец.

- Ціха, вунь ён выйшаў... Ідзе да нас.

Крокаў за дваццаць да партызан Шаблін стаў і крыкнуў:

- Баец! Што гэта ты - на пляжы?!

Валодзя ўмомант пабялеў, павярнуўся да свайго сябра і ціхенька сказаў:

- Во, маць яго... думаў, вярнуся са шпіталя, дык на сваёй роднай зямлі хоць на сонцы пагрэюся, а тут...

- Ты чуеш?

- Так. А хто вы такі, што на сонцы не дазваляеце пагрэцца?

Дзеравяка ўсміхнуўся, хоць, відаць, і баяўся, каб камандзір яго не абвінаваціў, што не сказаў да гэтага, хто ён. Але ў той жа час быў задаволены трапным запытаннем хлопца. Сапраўды, яны яшчэ незнаёмыя, і навошта Валодзю выцягвацца перад ім.

Шаблін ужо ведаў, што перад ім дыверсант Байкач. І добра ведаў з расказаў аб яго характары. Вось ён і хацеў адразу ашаламіць хлопца. Але тут атрымалася асечка, і ён сам крыху разгубіўся і падышоў да Валодзі.

- А-а, гэта навічок.

- Як бачыце, без барады, - спакойна адказаў хлопец, гледзячы ўбок.

Шаблін моўчкі стаяў над ім, глядзеў на аўтамат і гімнасцёрку, пілотку з зорачкай і рабіў такі выгляд, быццам ён нічога пра гэтага хлопца не ведае.

- Дык адкуль вы прыйшлі?

- Таварыш камандзір, - устаў Валодзя, узяў гімнасцёрку і пачаў апранацца. - Я думаю, што вы ведаеце, адкуль я і хто.

- Калі б ведаў, дык не пытаўся б, - не здаваўся камандзір.

- Я тут доўга да вас ваяваў, а потым паранены быў, лячыўся.

- А-а, дык гэта ты Байкач, адзін з лепшых нашых дыверсантаў. Мне толькі што Сяргееў пра цябе расказваў.

Валодзя нервова зашпіляў гузікі гімнасцёркі, а Шаблін ужо ляпаў яго па плячах, аглядаючы з ног да галавы. Відаць, ацэньваў Валодзю, але не як баявога таварыша, а больш як саперніка. Валодзя гэта адчуваў, і яму было няёмка.

Дзеравяка таксама ўстаў і пайшоў.

- Дык куды ты збіраешся? - запытаў Шаблін. - Сядзем, раскажы, як там, за фронтам.

- Хачу ў цянёк адысці. А то ў вас тут новыя парадкі: на сонцы сядзець няможна.

- Дысцыпліна, дысцыпліна, таварыш, патрэбна ўсюды, - шматзначна заўважыў Шаблін.

- У партызана павінна быць уласная вялікая ўнутраная дысцыпліна. Бо партызан у ваенны час - гэта чалавек, які можа быць адначасова і пракурорам, і следчым, і адвакатам, і выканаўцам вынесенага ім жа прыгавору. Няма такога статута, які б даваў партызану рэцэпт на кожны выпадак яго жыцця. Партызан сам павінен добра арыентавацца ў пэўных абставінах і прымаць правільныя рашэнні. У шпіталі на гэтыя тэмы вялося шмат размоў. Прытым, там разважалі сталыя і вопытныя камандзіры. І я з імі згодзен.

- Добра, не будзем пра гэта, сядай. Ты лепш скажы, таварыш, чым бы ты хацеў цяпер займацца?

- Я не разумею вашага запытання. Як гэта - чым? Тым, чым і раней - дыверсіямі.

- Сяргееў мне гаварыў пра гэта, але я дарогай падумаў, падумаў і вырашыў, што не зусім добра атрымаецца з Міколам, яго тады прыйдзецца вызваляць ад абавязкаў камандзіра.

- А навошта гэта? Што, вам не патрэбны больш дыверсійныя групы? Прытым, мне вядома, што вы ўзяліся тут рыхтаваць дыверсантаў як знаўца падрыўной справы.

- Не, але ж Сяргееў гаварыў, што ты хочаш іменна сваю групу. - Шаблін хітра паглядзеў Валодзю ў вочы. - Хаця... табе цяпер усё роўна.

- Чаму?

- Там дзяўчат няма.

- Дык я вазьму.

- Ведаеш, я лічу, што табе лепш пакуль пабыць у разведцы. У нас разведчыкаў мала, ды і тыя без вопыту. Сядзім вось тут, капаемся, нібы краты, а дзе што робіцца, нічога не ведаем.

- Скажыце, калі ласка, за што такая няміласць? Я вайну пачынаў разведчыкам. А потым дыверсійную справу вывучыў і лічу яе больш каштоўнай і важнай. Дыверсант адначасова з'яўляецца і разведчыкам.

- Ты на мяне не крыўдуй. Пажывём, прыгледзімся да хлопцаў і сарганізуем табе групу.

- Я не крыўдую, але заяўляю, што я вярнуўся назад, каб ваяваць. І прыглядацца мне тут ні да кога не трэба. Я добра ведаю больш паловы людзей.

- Ты, напэўна, галодны. Зараз загадаю, каб пячоначкі падсмажылі, там для мяне крыху прывезлі.

Шаблін з Валодзем падняліся і пайшлі да кухні.

«Што значыць новы камандзір! Усё тут стала па-іншаму. «Пячоначкі, пячоначкі»... Хочаш быць на пярэднім рубяжы, ён замінае. Ці я яго не разумею, ці ён не разумее ні д'ябла», - ідучы побач з камандзірам, думаў Валодзя.

Шаблін быў вышэй за Валодзю ростам, кучаравыя, светла-русыя валасы спадалі на скронь, прамы з гарбінкай нос. Верхняя губа яго шчыльна прыціскалася да ніжняй, выдавалася крыху ўперад і была на адным узроўні з крута заламанай барадой. Усё гэта надавала яго твару суровую мужнасць. Толькі невялічкія карыя вочы з-пад прыпухлых павек глядзелі затоена-хітра і нібы свідравалі субяседніка.

Мінула некалькі дзён, а Шаблін і не думаў даваць Валодзю дыверсійную групу. Чаму - невядома. Можа, таму, што Байкач - не яго школы выхаванец. Але пры сустрэчы з Валодзем Шаблін быў штучна ветлівы. А Байкач усё хадзіў сумны, чакаў, калі вернецца дыверсійная група і надыдзе момант, калі ён зможа схадзіць у штаб брыгады.

Камандзір жа, наадварот, не хацеў, каб Валодзя сустрэўся з Сяргеевым або Ядлоўцам. Шаблін рыхтаваў аперацыю, якую павінна была ажыццявіць яго рота. Заключалася яна ў тым, каб узарваць катлаван на чыгунцы. Гэтай аперацыі ён надаваў велізарнае значэнне. Ён збіраў усіх камандзіраў з роты, садзіўся з імі за столік, разгортваў перад сабой карту і гаварыў толькі сам. Камандзір аддзялення разведкі Верабейчык, даўні знаёмы Валодзі, таксама быў на нарадзе.

- Ну, што вы там вырашылі? - запытаў Валодзя ў Верабейчыка, калі той выйшаў ад камандзіра.

- Відаць, браце, што вайсковы чалавек. Вызначае кожнаму месца ў баі, хто будзе на сувязі з ім, хто ў прыкрыцці.

- Дык і ён сам пойдзе?

- А як жа.

- На тым катлаване ноччу сядзяць трое немцаў з кулямётам, а ўдзень ён ахоўваецца двума пуцявымі абходчыкамі. Я, напрыклад, так бы не дзейнічаў, як камандзір надумаў, але што ж я... Калі той невялікі катлаван такі каштоўны, як эшалон, дык я з двума хлопцамі ўзарву яго днём. З бясшумкі здыму абходчыкаў і падкладу міну. А так пойдзе рота, а тыя ўсляпую адкрыюць агонь, могуць быць ахвяры. Бяздарнасць!.. - плюнуў Валодзя.

- Ты гэтага нікому не кажы, а то даведаецца, дык жыўцом з'есць.

- Я так магу і яму самому сказаць. Сяргееву я не такое гаварыў. Іншы раз ён, праўда, смяяўся з мяне, а іншы раз і слухаў.

- Дык не ўсе ж такія, як наш камісар, то ж душа...

- Так, душа... Трэба ісці да яго, папрасіць, каб забраў мяне адсюль.

- Што ты, Валодзя, можа, і Шаблін неблагі чалавек, ён яшчэ навічок.

- А-а, навічком і Сяргееў некалі быў, - Валодзя махнуў рукой, адышоў і сеў на купіну, зарослую мохам.

Драмалі на сонцы маладыя буслы, звесіўшы над галінкамі гнязда свае доўгія дзюбы, недзе ў старым асінніку хуткаў удод, крычалі сіваваронкі. Лес стаяў нібы ў забыцці.

Стары лес заўсёды такі: хоць сам маўклівы, затое спрыяе ў пералётах птушкам і ў блуканнях звярам. І не толькі спрыяе, ён навучае ўсіх асцярожнасці, арыентацыі. Сам адкрыты, але ўсё жывое хавае: скіне адмёршую сівую галінку - пад ёй знойдзе сабе непрыкметны для іншых вачэй прытулак цяцерка, вытыркне ўбок сучча, глядзі - каля іх замаскіраваўся рагаты лось, падніме карэнні - дасць сховішча ваўку, нават у спарахнелае нутро пускае дзятла, саву, вавёрку... Здаецца, не было б лесу, не было б і такога цікавага жыцця.

Валодзя так задумаўся, што нават не заўважыў, як з'явіўся перад ім камандзір. Шаблін кінуў да ног хлопца рэчавы мяшок і з ухмылкай сказаў:

- Маёй жонцы не трэба рабіць такія падарункі. Яна іх усё роўна не ацэніць. Сказала: «Нясі і аддай, на чорта мне яго боты». Я яе спрабаваў пераканаць, што, маўляў, падарунак няёмка вяртаць назад, але яна настаяла на сваім. Ведаеш, жанчыны - гэта капрызныя істоты.

- Як вам не сорамна, таварыш камандзір?

- Бач ты, які нотны... Ну, добра, гэта ўсё дробязь. Зараз жа мы ідзём на адну аперацыю. Хочаш з намі?

- Вы ж мне сказалі быць у разведцы.

- Разведка там ужо была.

Шаблін крута павярнуўся і пайшоў. Валодзя ўстаў, закінуў за плячо рэчавы мяшок і накіраваўся да свайго будана. Строілася рота. Хлопец спыніўся і здалёк аглядаў партызан. Сярод мужчын стаяла і Валя.

«Яна ж у гаспадарчым аддзяленні, а чаму з баявымі ўзводамі ідзе? А Зіну сваю не ўзяў, - падумаў Валодзя. - Рота будзе на заданні не менш сутак. Трэба скарыстаць выпадак і схадзіць заўтра да Сяргеева».

Ад адной гэтай думкі хлопец так павесялеў, што нават сам сабе ўсміхнуўся. Ён радасна праводзіў вачамі роту, наперадзе якой вярхом на кані гарцаваў камандзір. Партызан кінуў у будан рэчавы мяшок і пайшоў да Верабейчыка.

- Слухайце, - звярнуўся да яго Валодзя, - я думаю заўтра ранічкай адлучыцца ў штаб брыгады. Вы мне скажаце пароль?

- Шаблін загадаў нікому не даваць пароля, апрача тых, хто ідзе на заданне.

- Дык я пайду ў разведку.

- Камандзір мне нічога не гаварыў наконт цябе, і я не маю права гэтага зрабіць.

Некаторыя партызаны маглі днямі спакойна сядзець у лесе, а Валодзя не вытрымліваў і гадзіны. Але больш ён сам для сябе ствараў такія невыносныя абставіны: то не знаходзіў месца, дзе лепш сесці, то не ведаў, з кім размаўляць. Нарэшце ён узяў планшэтку і пайшоў пад рабіну, дзе ў першы дзень размаўляў з Зінай.

Ці заўсёды было так, ці толькі цяпер, калі вярнуўся Валодзя, але Зіна рэдка калі выходзіла з зямлянкі. На гэты ж раз яна, калі заўважыла Валодзю, выйшла. Хлопец ужо ляжаў на траве і гартаў свой спеўнік. Убачыўшы Зіну, ён кінуўся ніц, тварам на рукі. Хлопец чуў, як Зіна села побач і пачала ціхенька выцягваць з-пад рук тоўсты сшытак...

Валодзя ўзняў галаву:

- Вазьмі пачытай, якія песні...

- Я хацела... пачала збірацца, і ён заўважыў у гэты час боты, дык нібы звар'яцеў... Ён іх табе аддаў?

- Уручыў... Ды яшчэ з якой прамовай. Маўляў, Зіна сказала - на чорта яны ёй.

- Няпраўда! Я вінавата толькі ў тым, што многа пра цябе яму расказвала, хваліла. Цяпер ён як убачыў цябе, дык і да мяне стаў зверам.

- Бач, колькі я непрыемнасцей табе прынёс.

- Не, гэта я табе.

Валодзя хацеў яшчэ нешта сказаць, але, заўважыўшы, што Зіна ўпілася вачамі ў спеўнік, зноў паклаў галаву на рукі. А яна хутка перагортвала адзін ліст за адным, і гэтак жа хутка мяняўся яе твар. Валодзя па вачах, па выразу яе твару разумеў, якую песню яна чытае. Разам з ёю ён успрымаў цёмную ноч, варожыя засады, свіст куль, а перагорне Зіна лісток, і яны зноў разам то ў холадзе туманнай раніцы, то на спякотнай пыльнай дарозе. Вось Зіна нібы праглынула тэкст песні «Девушка, помни меня, милая, помни меня...», а з ім і слёзы. Яна дастала з рукава сукенкі насоўку і прыклала яе да вачэй, зноў чытала далей.

Валодзя ўжо не падзяляў з Зінай тых пачуццяў, аб якіх гаварылася ў песні. Ён у думках зараз жа перанёсся ў зямлянку, дзе цяпер жыла Зіна. І хоць ён там ні разу не быў, але ўяўляў усю яе ўтульнасць: чатыры калы, забітыя ў зямлю, на іх прымацаваны дошчачкі - гэта стол, побач гэткім жа чынам зроблена лава, ад сцяны шырокі земляны выступ - двухспальны ложак. На такім ложку спаць не вельмі мякка, звычайна на ім шмат застаецца карэння або ўпадзін. Але для камандзіра, мабыць, зрабілі сяннік, набіты асакою, бо паблізу мурожнага сена няма... Сухая асака шуршыць пад бокам. Пра такія сеннікі Валодзя расказваў у шпіталі сябрам па палаце. І тыя не смяяліся, а, наадварот, гаварылі, што для ваеннага часу гэта - пярына. «Напэўна Зіне ён і здаецца пярынай», - падумаў Валодзя. І ад гэтай думкі яму стала неяк брыдка і ў той жа час крыўдна. Хлопец адвярнуўся ад Зіны, заплюшчыў вочы.

Валодзя не ведаў, што тварылася на душы ў Зіны. Калі партызаны збіраліся ў паход, яна бачыла, як Шаблін падышоў да Валі і загадаў ёй таксама рыхтавацца, каб разам ісці на заданне. Тады Зіна схавалася ў зямлянку і не ведала, куды ёй дзецца. Яна была ў адчаі, маладая жанчына, якая праз нейкі час стане маці... І вось Зіна кінулася да Валодзі, хацела яму прызнацца, што не хоча жыць, а тут занялася спеўнікам і крыху супакоілася. Аднак ненадоўга. Калі хлопец адвярнуўся, яна кінула чытаць і ўсё часцей і часцей з шумам уздыхала, бяздумна глядзела на яго плечы, галаву. Здавалася, вось-вось яна кінецца ніцма і заплача.

У гэты час да іх слыху данёсся нечы голас:

- А дзе ж Валодзя? Дзе Валодзя?!

Хлопец адразу ж падхапіўся.

- Мяне шукаюць?..

- Гэта голас Анатоля, - ціха сказала Зіна.

- Ну, я пабег. Ой, колькі вас, сябры! - радасна закрычаў ён, убачыўшы хлопцаў са сваёй групы. - Браткі мае!

Тыя таксама гуртам спяшаліся да яго. Сустрэўшыся, туліліся, як туляцца ў цяжкім горы дзеці да маці. Валодзя заўважыў, што хлопцы чамусьці маўклівыя, нібы вінаватыя ў чым перад ім. І ён адразу ж здагадаўся, што магло здарыцца.

- Значыць, Міколы няма?

Хлопцы маўчалі.

- Ды як жа гэта? - захваляваўся Валодзя.

- Быў паранены і... застрэліўся, - сказаў Анатоль і, паказваючы рукой на Паўла, дадаў: - Ён быў з ім разам.

Павел выйшаў уперад, пачаў расказваць. Ён паведаміў, што немцы ў Залессе прыйшлі, відаць, па даносу. Бо ніводнага чалавека з вёскі не кранулі, нават не пацікавіліся, у каго былі партызаны. Сцвярджалі, што Мікола і Павел не партызаны, бо баяліся германскіх салдат браць у палон. Прасілі людзей, што яны будуць тут непадалёк у лесе, і калі з'явіцца сапраўдны партызан, каб яны паведамілі ім. Яны хочуць пайсці з ім у атрад. Па ўсім відаць, што немцы пайшлі на хітрасць дзеля таго, каб узяць партызан жывымі. Блакада гітлераўцам поспехаў не прынесла, і яны хацелі ўзяць языка, каб ён расказаў ім аб месцазнаходжанні партызан. Сілы, якія блакавалі лес, працягвалі стаяць у Жлобіне і Чырвоным Беразе. А дыверсіі на чыгунцы паўтараліся, і ад гэтага фашысты шалелі.

- Так, усё правільна, - сказаў Валодзя, - не ведаючы, колькі партызан у Залессі, немцы не маглі адважыцца ісці туды так смела. Значыць, хтосьці аб усім расказаў звяругам. Ну, ды нічога, хутка мы будзем там і разбяромся, што і як.

Вакол групы сабраліся партызаны, што засталіся ў лагеры. Валодзя шапнуў нешта Анатолю, і яны адышлі ўбок.

- У цябе пароль на сённяшні дзень ёсць?

- Ёсць.

- Пакуль не рассядлалі коней, давай падскочым у штаб брыгады. А то мяне, браце, новы камандзір тут у чорным целе трымае.

- Цябе?.. Мікола яго не мог цярпець. Казаў: усе роўна перайду ў другую роту і нават атрад пакіну. Чорт яго ведае, што ён за чалавек, гэты Шаблін.

Валодзя перавёў позірк на зямлянку, на хвіліну задумаўся і сказаў:

- Ты толькі не гавары камісару пра Зіну. Мне неяк сорамна. Усё роўна іх не разлучыць. Ды яна, напэўна... плямы на носе, на лбе, - зморшчыўся Валодзя. - Шкада мне яе, няхай жыве спакойна.

- А Мікола злаваўся і на яе, вельмі хацеў бачыць Сяргеева і расказаць яму ўсё.

- Не трэба. Так, а дзе ж Міколу пахавалі?

- У Дубовай Градзе. Ой, што там голасу было, і твая маці... падала.

- Хопіць, едзем.

Хлопцы селі на коней і паехалі, а Зіна стаяла ўжо ля зямлянкі і глядзела ім услед.

IV

Раніца была ціхая, і з зямлі паміж дрэў паднімаўся рэдзенькі туман. Валодзя вылез з будана, глянуў навокал: яшчэ ніхто не хадзіў па лагеры, толькі чуваць было, як недзе стогне паранены партызан. Валодзя скінуў сарочку, павесіў яе на галінку дрэва і пайшоў да крыніцы мыцца. Сцяжынка была пераплецена росным павуціннем. Хлопец разарваў голымі грудзьмі адну павучыную заставу, а каля другой спыніўся. «Разумная істота, - падумаў ён. - Хто без прылад хутчэй за яго вытча такі ўзор. Звечара тут ніводнай не было, а за якіх пяць гадзін столькі сетак». Павучкі добра ведаюць звычкі сваіх ахвяр. На сцяжынцы заўсёды бываюць пахі: то ад згубленых крошак, то ад партызанскіх кацялкоў, якія носяць сюды мыць. Мухі здалёк чуюць гэтыя пахі і ляцяць на сцяжынку, вось тут для іх павукі і робяць пасткі.

Валодзя стаяў і ціха напяваў:

Знать не можешь доли своей,

Может, крылья сложишь посреди степей...

Ён не чуў, як да яго ззаду падышла Валя, і нават крыху спалохаўся, калі яна запытала:

- Каму ты такую калыханку спяваеш?

- Гэта не калыханка, а цудоўная песня.

- Сапраўды, я чую ўпершыню.

- Дык дзе ж ты магла чуць - дома на печы?

Валодзя гэтым хацеў больш падкрэсліць, што хоць ён і аднагодак з Валяй, але ўжо бывалы баец. Атрымалася ж так, што і сябе не ўзняў і дзяўчыну пакрыўдзіў.

- Чаму ж так, на печы?.. - сціснула пухлыя губы, праглынула сліну і дадала: - Мяне немцы схапілі ў Жлобіне і пасадзілі ў турму, а потым везлі невядома куды, і я праз акенца вагона выціснулася і ўпала на хаду цягніка...

Валодзя губляўся, калі заўважаў, што ён незнарок пакрыўдзіў чалавека. Хлопец імгненна ставіў сябе ў становішча субяседніка і тады цяжка перажываў за яго. А здаралася так у яго нярэдка. Ці па маладосці, ці таму, што фармаванне характару прыйшлося на віхуру вайны, дзе думка звычайна спрацоўвае маланкава і на глыбокія разважанні не хапае часу. Вось ён і робіць іншы раз заключэнні, з якімі тут жа і сам не згаджаецца.

- Даруй мне, Валя, я захапіўся гэтым карункам і нават не заўважыў, калі ты падышла... Я вось думаў, як несвядомыя павукі міны разумна ставяць, а мы, людзі - і не заўсёды ўмеем так тонка зрабіць. Глядзі, учора вось гэтых мін тут не было, а колькі ўжо ў іх уплецена сягоння мух і камароў. Усё таму, што ведаюць, дзе сетку расцягнуць, хоць і такія малыя істоты, а? - Валодзя засмяяўся.

Валя павесялела, нахілілася і разглядала росную павуціну.

- А чаго ты так рана ўстала? Табе ж на дыверсію не ісці? Ведаеш, я дык ледзь світання дачакаўся. Гэта пасля такога перапынку я зноў іду па сваёй зямлі! Не сказаў ні Сяргееву, ні Шабліну, дзе буду. Я разбяруся, як загінуў Мікола, бо там нешта ёсць таямнічае, сам схаджу ў Жлобін, увогуле прайдуся па ўсіх вузлах і, можа, давядзецца разблытаць іх. Зразумела?..

- Я таксама не спала і думала, што буду прасіцца да цябе ў групу. І вось заўважыла, што ты пайшоў...

- Табе камандзір не дазволіць ісці са мной.

- Адкуль ты ведаеш? - здзіўлена паглядзела Валя.

- Пойдзем туды, да крыніцы, а то тут яшчэ хто падслухае нашу размову.

Яны ціха пайшлі па сцяжынцы. Саскочыў бусел з гнязда і залунаў над вершалінамі дрэў. Лес неяк раптам ажыў: зашчоўкалі, зашчабяталі невыразнымі галасамі птушкі. Звычайна так бывае ў пару, калі старыя ўжо не спяваюць, а жаўтаротая моладзь радуецца навакольнаму свету і дзярэ на ўсе лады, блытае мелодыі песень бацькоў і думае, што ўсё вельмі добра. А старыя рады і гэтаму, няхай спяваюць, абы есці не прасілі. Але радасць у іх бывае нядоўгая. Дзеці прагаладаюцца і, гледзячы бацькам у рот, пішчаць, трапечуць крыльцамі. Зробяцца такімі лагоднымі, жаласнымі, што тым нельга ўседзець на галінцы, каб адпачыць, і яны ўздымаюцца на крыло і знікаюць у пошуках ежы. А дзеці, больш дысцыплінаваныя, садзяцца ў радок, нават не штурхаюць адно аднаго і пільна сочаць за кожным рухам у лесе. Яны здалёк, па лёту пазнаюць сваіх бацькоў. Варта толькі тым паказацца, як у іх, нібы па камандзе, шырока адкрываюцца дзюбы.

Валодзя мыўся сцюдзёнай вадой, а Валя сядзела побач на пяньку і гаварыла, што ёй трэба хоць на хвілінку заскочыць дадому і ўзяць неабходныя рэчы. Яна саромелася прызнацца хлопцу, што ёй даводзіцца хадзіць да рэчкі мыць сукенку і чакаць там, пакуль яна высахне, бо ніякай змены ў Валі няма. Абяцаў камандзір, што хутка пусціць яе наведаць маці, але пасля таго, калі Валя схадзіла з ім на баявое заданне, ён перамяніў сваё рашэнне.

- Я разумею, Валечка, як гэта надакучліва маладому чалавеку быць ля кухні, ведаю, што табе трэба схадзіць да маці, але ж Шаблін цябе не пусціць, тым больш са мной. Бачыла б ты, як ён крывіўся, калі камісар брыгады Сяргееў даваў мне заданне, не дапускаючы нават думкі, што Шаблін супраць таго, каб я быў камандзірам групы. Сяргееў рабіў хітра, бо ён заўважыў, што камандзір роты хацеў мяне прытрымаць у разведцы, а з якой прычыны, камісар так і не ведае.

- Дык камісар не ведае, што Зіна жонка Шабліна?

- Не.

- А табе шкада яе?

- Ну, як табе адказаць на гэта? - уздыхнуў Валодзя, патаптаўся і сеў на купіну. - Калі б я ведаў, што цябе арыштавалі немцы, я больш шкадаваў бы цябе, чым Зіну, якая выскачыла замуж за камандзіра.

- Пры чым тут я?

- Ведаеш, яе ўзяў свой чалавек, прытым камандзір. А нам трэба закончыць вайну і ісці вучыцца.

- Ты думаеш, што Зіна шчаслівая? - з усмешкай глядзела на Валодзю дзяўчына.

- Так.

- Ой не, ой не! - закрыла Валя рукамі твар. - Што ён мне гаварыў, калі б толькі ведала Зіна.

- Мала што ён табе гаварыў.

- Не, калі б гэта быў мой муж і ён каму-небудзь так гаварыў, я аднаго б дня не была з ім.

- А што такое?

- Не, Валодзя, я не скажу.

- Тады пойдзем адсюль. Я сам пагавару з Шабліным, што ты хочаш у нашу групу і мы не супраць.

- Будзь сябрам, зрабі так, бо я не магу больш тут заставацца.

- Як цябе разумець?

- А вось так, буду прасіцца ў другую роту.

Валодзя паглядзеў на дзяўчыну і пайшоў за ёй следам.

«Як вырасла, - думаў ён. - Мне яна ўяўлялася ўвесь час такой, якой была тады ў школе. І як я саромеўся сядзець з ёй за адной партай. Дурны быў», - сам сабе ўсміхнуўся Валодзя і завярнуў да будана, дзе спаў іх настаўнік. Хлопец залез у будан і лёг побач з ім.

- Мікалай Паўлавіч, гэта я, - сказаў Валодзя.

- Чаму не спіш?

- Дык і ваш жа сябар ужо знік недзе.

- Ён на кухні, дзяжурны.

- А я з Валяй размаўляў, просіцца да мяне ў групу.

- Трэба ўзяць, бо ёй цяжка будзе адбіцца ад гэтага... Ах і камандзір, дзе яго сумленне! Ты разумееш, звечара ён павёў роту да катлавана. Па яго загаду мы адкрылі агонь па чыгунцы. Немцы ў адказ з кулямёта, і вось двух нашых пахавалі. Добра, што ахова з чыгункі хутка ўцякла, а калі б пратрымалася больш? У нас было мала патронаў, і стралялі мы ўсляпую. Праўда, узарвалі катлаван і думаем, як хутчэй вярнуцца назад. Не, Шаблін стаіць на тым, каб начаваць у лесе. А што з параненымі рабіць? І вось нехта прапанаваў несці іх у Горнаўку, там, маўляў, фельчарыца жыве. Ну, добра, хлопцы панеслі, а я застаўся з усімі. Мы зайшлі ў непралазную глухамань і пападалі дзе хто. Мне не спіцца, не разумею такога начлегу. Гляджу, камандзір узвода Пінчук, Шаблін расклалі агеньчык, дасталі біклажку з гарэлкай, выпілі. Неўзабаве Шаблін пайшоў ад агню. Чую, накіроўваецца ў мой бок, а недалёка ад мяне, пад елачкай, спала Валя. Ён разбудзіў яе і павёў да кастра. Усё настойваў выпіць, але я не ведаю, узяла яна ці не, і хутка вярнулася на сваё месца. Раптам агеньчык пагас, і Шаблін зноў з'явіўся каля Валі. Што яна ні гаварыла - і прасіла, і сарамаціла, а ён сляпіцай лезе. Я ўжо хацеў падняцца і вылаяць яго. Але яна вырвалася і падбегла сама да мяне. Я прытварыўся, нібы толькі прачнуўся. Гавару: «Табе страшна, кладзіся ля мяне, кладзіся». І так ён адчапіўся. Доўга яе плечы калаціліся, усё плакала. А раніцай я дастаў іголку з шапкі, і дзяўчына зашыла падраную сукенку. Яна гаварыла, хоць бы як вырвацца дадому ды пераапрануцца, сорамна дзяўчыне так хадзіць. Але ён яе не пусціць, надзьмуўся, гыркае на яе. Не ведаю, трэба неяк вышэйшым камандзірам далажыць. Што гэта? Ажаніўся, дык жыві як чалавек.

Валодзя слухаў расказ настаўніка, а думаў больш пра Зіну. Цяпер зразумела яму, як Зіна трапіла ў жонкі да камандзіра. А бацька ж яе гаварыў Валодзю: «Глядзі, сынок... Шануй Зіну». У такім выпадку, калі Зіна ўжо замужам, невядома, што рабіць хлопцу. Расказаць пра ўсё яе маці, але што гэта дасць? Толькі прыбавіць турбот жанчыне. «Трэба, напэўна, пра ўсё расказаць Сяргееву, - вырашыў Валодзя і адразу ж адмовіўся ад сваёй думкі. - Не, пагляджу больш сам, што гэта ўсё ж за камандзір». За буданом Валодзя пачуў гамонку і высунуў галаву. Ён заўважыў, што барадаты партызан павёў камандзіру каня. А ўслед за ім на асядланым кані ехаў малады разведчык. Гэта ён будзе суправаджаць некуды камандзіра, так зразумеў Валодзя. Ён павярнуўся і зноў лёг побач з настаўнікам.

- Мікалай Паўлавіч, камандзір кудысьці паедзе. Што, калі я хуценька з'езджу да камандзіра атрада і папрашу яго, каб дазволіў Валі ісці з намі?

- Ён чалавек сумленны, думаю, што дазволіць, - адказаў настаўнік. - Трэба, каб яна схадзіла дадому. Аб яе лёсе нават маці нічога не ведае. Ды і абнасілася дзяўчына. Толькі ж ён запытае, а дзе Шаблін?

- Я скажу, што некуды паехаў, а мне трэба неадкладна ісці.

- Зрабі так.

Валодзя выцягнуў рэчавы мяшок з-пад галавы, спрытна развязаў яго і паказаў Дзеравяку боты.

- Я іх зараз жа аддам Валі, а то ў сваіх яна да Слабады не дойдзе. Гэта ж са шпіталю з Вялікай зямлі Зіне прывёз і аддаў ужо быў, ды Шаблін за іх вылаяў яе і мне назад іх кінуў.

- Будзь ад Зіны далей, бо ад такога чалавека, як яе муж, можна ўсяго чакаць. Мне здаецца, што ён вельмі недалёкі камандзір. Трэба бачыць шырэй. А ў яго душы нізкая рэўнасць да людзей, да поспехаў іх. Неяк даведаўся, што з суседняга атрада партызаны на гравейцы два танкі падарвалі. Ён зараз жа да камандзіра разведкі Верабейчыка: «Маўляў, як гэта нашы разведчыкі не маглі раней заўважыць іх». Бо Шаблін павінен быў першым тыя танкі знішчыць. Убачыў у партызана скураное паліто, невядома, якім чынам, але забраў. З'явіцца прыгожая дзяўчына ў атрадзе, павінна прайсці праз яго рукі.

- І гэта ўсё вы называеце нізкай рэўнасцю?

- А як інакш можна назваць. Не ўбачыў бы ён цябе ля Валі - і на падрыў катлавана яе не браў бы. Што гэта? Быў малы атрад, былі камандзіры Ядловец, Сяргееў, хіба можна іх параўнаць?

- Ядловец - сакратар райкома, - сказаў Валодзя.

- Пры чым тут сакратар? А хіба Шаблін не камуніст?

- Тады і я Шабліна не разумею, хоць ён і з ордэнам Чырвонага Сцяга.

Валодзя меркаваў, што такі ордэн можа мець толькі вельмі храбры і сумленны чалавек. Хлопцу было надта цікава паразмаўляць з настаўнікам, але ж ён хацеў хутчэй пакінуць атрад і паглядзець на навакольнае жыццё сваімі вачамі, бо як-ніяк доўга не быў у родных мясцінах. Ён вылез з будана са зброяй і рэчавым мяшком. Адышоў крыху, а потым зноў вярнуўся.

- Мікалай Паўлавіч, як прозвішча камандзіра атрада?

- Булынка.

Шызы дымок над партызанскай кухняй слупком цягнуўся між дрэў угору. Прыемны пах смажанага мяса стаяў у ранішнім лясным паветры.

Валодзя ў задуменні пастаяў крыху, паглядзеў навокал і пайшоў сядлаць каня. Ён не ведаў Булынку і таму крыху хваляваўся.

Камандзіра атрада на месцы не было, і Валодзя трапіў да начальніка штаба Харамца. Той прыняў яго ветліва. Ён больш распытваў і слухаў, чым гаварыў сам. Яму спадабалася, калі хлопец сказаў:

- Я павінен перш за ўсё разабрацца ў загадкавай гібелі Міколы. Там была здрада, і яна не павінна заставацца нераскрытай.

Калі хлопец завёў размову пра Валю, Харамец на момант задумаўся і сказаў:

- Баязлівасць аднаго члена групы можа дрэнна ўплываць на іншых. Ты ж не ведаеш, як яна будзе паводзіць сябе ў баі.

- Хопіць таго, што яна адважылася скокнуць на хаду з фашысцкага цягніка.

- Нешта Шаблін ёю незадаволены.

- Дык, можа, камандзір роты незадаволены і мной...

- Ну, добра, няхай ідзе.

- Дзякую, можна ісці?

- Ідзі.

Валодзя выскачыў з будана і ціха заспяваў:

Пусть ярость благородная

Вскипает, как волна...

Настрой быў прыўзняты. Начальнік штаба нібы вярнуў хлопца да тых асэнсаваных цяжкіх і прыемных будняў партызанскага жыцця, якія былі раней. Валодзя ўскочыў на каня і памчаў. У лагеры ён заўважыў Валю ля кухні і амаль подбегам пайшоў да яе. Тая ўбачыла яго і неяк сарамліва пачала выціраць рукі аб фартух. Жанчыны, што былі ля кухні, здзіўлена глядзелі на хлопца. Валодзя ўзяў Валю за руку і ціха сказаў:

- Пойдзем.

Тая, не ведаючы яшчэ куды, паслухмяна пакрочыла за ім. Хлопец на хаду развязаў рэчавы мяшок, дастаў з яго боты.

- На, насі, яны табе будуць якраз.

- Што ты, Валодзя?

- На, гавару!

Дзяўчына спынілася і не то ад нечаканасці, не то ад крыўды апусціла галаву і глядзела сабе пад ногі. Цяпер толькі Валодзя заўважыў, што ў яе на баку сцягнута ніткамі падраная сукенка. І яму было брыдка ўспамінаць пра ўсё, што расказаў яму настаўнік пра іх камандзіра. А Валя стаяла і ўсім цяжарам свайго цела ціснула ногі ў цёмна-зялёны мох, каб схаваць чаравікі, якія ўжо даўно «выскалілі зубы».

- Ты ж у сваіх не дойдзеш, - сказаў Валодзя.

- Мне няма куды ісці.

- Вось дурань, я не сказаў нават, што табе дазволілі ісці з намі... І да маці зойдзем.

Валя ўзняла галаву і глянула на хлопца. Вільготныя вочы яе засвяціліся, нібы малыя чыстыя крынічкі.

- А хто дазволіў? - недаверліва глядзела яна ў Валодзевы вочы, каб, не пачуўшы яшчэ адказу, разгадаць, ці не жарт гэта.

- Начальнік штаба. Я толькі што ад яго.

- Праўда? Ой, Валодзечка, як я рада. Толькі ж у мяне ніякай зброі няма.

- А дзе вінтоўка?

- Шаблін забраў. Кажа, яна табе не спатрэбіцца ля кухні.

- У нас ёсць. Застаўся ж Міколаў аўтамат.

- Надоўга мы ідзём?

- Зразумела, не менш як на тыдзень.

- Ой, як добра. Толькі хутчэй трэба ісці, пакуль Шаблін не вярнуўся.

- Мы зараз збірацца будзем. Вось я іду да хлопцаў. На, нацягвай боты.

- Дзе ты іх узяў?

- З Вялікай зямлі прывёз.

- Каму?

- Якая табе справа?.. Таму, хто босы... Чаго ты смяешся? У такога камандзіра, як Шаблін, жонка заўсёды будзе ў добрых ботах хадзіць.

- Дзе ён тых ботаў набярэцца?

- А ён будзе жонак у ботах браць.

- Я думаю, што такі чалавек на гэта не глядзіць.

- На што ж?

- О, які ты стаў! Калісьці быў такі сарамлівы.

- Так, не хацеў з табой за адной партай сядзець. Дык гэта калі было... калі было, Валечка... Добра, я пайшоў, і ты збірайся.

- А снедаць?

- Зараз наша група будзе тут! - крыкнуў Валодзя.

На ўскраіне лагера ў вялікім будане размяшчаліся дыверсанты. Але ўсе яны ўжо тапталіся ля століка, чысцілі зброю. Валодзю яны ўбачылі ў добрым настроі і самі павесялелі. Прывітаўшыся, камандзір запытаў, ці ёсць у лагеры для групы павозка.

- Навошта яна нам? - здзівіліся хлопцы. - Мы ўсе вярхом.

- Ну, а ўзрыўчатку везці?

- На плечы возьмем, - сказаў Павел.

- Ух ты, сілач... З намі яшчэ партызанка будзе.

- Хто? Зіна? - ускрыкнуў Анатоль.

- Не, Валя.

- Дык павозка ёсць. Ты паедзеш вярхом на Міколавым кані, а я свайго асла запрагу, - гаварыў Анатоль.

- Ты ўжо на Вараным ездзі. Мне расказвалі, што ў цябе дзяўчына прыгожая з'явілася. А да прыгожай дзяўчыны на абы-якім кані не пад'едзеш. Хлопцы, давайце збірацца, хутка, хутка.

Толькі дыверсійная група пакінула лагер, як туды ўляцеў Шаблін у суправаджэнні разведчыка. Коні іх часта дыхалі, былі ўсе ў гразі. Шаблін саскочыў з сядла і загадаў разведчыку, каб той зараз жа паклікаў камандзіраў узводаў, Верабейчыка і дыверсанта Байкача.

Усе сабраліся, толькі не было Валодзі. Шаблін глянуў на разведчыка і са штучным выразам роздуму і дзелавітасці запытаў:

- Дзе Байкач?

- Ён зусім нядаўна паехаў з групай, - адказаў за свайго разведчыка Верабейчык.

- Вярнуць!

Разведчык прышпорыў каня і знік у гушчары ялін. А Шаблін усіх запрасіў да сябе ў зямлянку.

За столікам Зіна штосьці шыла. Муж глянуў, махнуў рукой, і жонка, нібы кот, ураз перабегла на нары.

Верабейчыку здалося, што ў зямлянцы надта цёмна, і ён сказаў:

- Што ты, Зіна, тут вочы псуеш. Так светла і добра на дварэ...

- Хопіць! - перабіў камандзір. - Я сам асабіста ездзіў правяраць сакрэтныя пасты і заўважыў, што паўз чыгунку з боку Шацілак у нашым напрамку рухаецца каля дваццаці гружаных нямецкіх фурманак. Салдат там мала, і едуць яны вельмі павольна. Мяркую, што рота з падтрымкай групы падрыўнікоў абоз захопіць.

- А навошта падрыўнікі, павозкі ўзрываць? - запытаў Верабейчык.

- У іх добрая зброя, - адказаў камандзір. - Засаду ж рабіць прапаную на ўскраіне вялікай паляны.

- На якой ускраіне, з нашага боку ці ад Шацілак? - зноў уклініўся камандзір разведкі.

- Зразумела, з таго, адкуль рухаюцца немцы. Прапусціць іх і біць ззаду, - гаварыў Шаблін.

- Таварыш камандзір! - усунуў галаву ў дзверы разведчык. - Вас можна на хвілінку?

Шаблін выйшаў. А Верабейчык пачаў размову з камандзірамі ўзводаў.

- Я думаю, таварышы, лепш за ўсё рабіць засаду не з таго боку, адкуль рухаецца вораг, а выпусціць яго на паляну, і тады біць у галаву. У такім выпадку ў нас адыход, ёсць тыл. А так тыл - паляна.

- Што тыл - паляна? Нам ніякія тылы не патрэбны. Я сам іду. Стройце ўзводы! - паказаў галаву з-за дзвярэй Шаблін.

- Дзе ж Байкач? - запытаў хтосьці.

Шаблін нібы не пачуў гэтага пытання, а толькі кінуў позірк на Зіну, якая ўзняла галаву і таксама хацела паслухаць, чаму не вярнуўся Валодзя. Камандзір не хацеў прызнацца, што той не падпарадкаваўся разведчыку без пісьмовага загаду. Хоць адначасова ён падумаў, што не вярнуўся Байкач зусім па іншай прычыне.

- Хутчэй пайшлі, хутчэй! - сказаў Шаблін.

Узводы адзін за другім пакрочылі наўпрасткі да паляны. Уздоўж калоны вярхом на кані скакаў Шаблін. Ён то заязджаў уперад, то цягнуўся па грузкім балоце ў хвасце.

Партызаны па дарозе перашэптваліся, хвалячы яго за тое, што ідзе ў бой разам з імі. Прысутнасць баявога камандзіра асабліва натхняла маладых байцоў.

Вось ідзе ў шарэнзе, увесь час наступаючы пярэдняму на ногі, светлавалосы, з блакітнымі вачамі юнак. Ён некалькі дзён назад прыйшоў з Дубраўкі са сваёй зброяй - абрэзам.

Шаблін звярнуў увагу на юнака і паклікаў яго да сябе.

- Ты з якога ўзвода?

- З трэцяга.

- А чаму без зброі?

- Іду, каб захапіць аўтамат ці хоць вінтоўку, - сказаў юнак і выцягнуў з-за пояса абрэз.

- А як цябе зваць?

- Юра.

- Добра, Юра, трымайся каля мяне, будзеш сувязным.

Нарэшце паляна. Рота спынілася, і Шаблін напаўголаса аддаў Пінчуку загад, куды ісці і дзе рабіць засаду. Сам павярнуў каня і паехаў цераз паляну. За ім натрухам бег юнак. Партызаны гуськом пакрочылі бліжэй да чыгуначнага насыпу. Там, метраў за сорак ад чыгункі, выступаў на паляну ражок хмызняку. Для засады месца даволі зручнае. З кустоў добра праглядаецца дарога, па якой едуць гітлераўцы.

Партызаны рассыпаліся і пачалі маскіравацца. Камандзір разведкі пайшоў наперад, каб паглядзець, ці далёка гітлераўцы. Абоз быў ужо метраў за чатырыста. Верабейчык хутка вярнуўся, прайшоў па размяшчэнні партызан і паведаміў, што сілы гітлераўцаў на чыгунцы зусім малыя, а гэта насцярожвае, што частка іх магла ісці ў абход.

Шаблін з сувязным былі ў лесе метраў на дзвесце ззаду роты. Камандзір роты непакоіўся, што не вызначыў пэўнага арыенціру, да якога павінна дайсці першая павозка, і толькі тады можна пачаць абстрэл. Ён цяпер прыблізна падлічваў, на якую адлегласць расцягнуцца дваццаць фурманак. Пакуль ён займаўся падлікамі, прыкідваў інтэрвалы паміж фурманкамі, з-за кустоў паказалася першая пара коней.

- Юра, бяжы да камандзіра трэцяга ўзвода Бізунка і скажы, што адкрываць агонь можна толькі тады, калі першая фурманка будзе вунь ля той, з сухой вершалінай сасонкі. Толькі трымайся кустоў.

Юнак з абрэзам у руках хутка пабег. І прыкладна прабег паўдарогі, як там, толькі крыху глыбей у лесе, грымнуў стрэл.

Шаблін захваляваўся: «Вось, чорт, пашлі дурнога, а ўслед другога. Што ён, заблудзіўся?» Камандзір ірвануў каня і хуткім крокам паехаў сам. Толькі выехаў на прасеку, як справа ад яго зноў пачуўся стрэл. Мільганула думка, што страляе Юра, але конь прысеў і мордай тыцнуўся ў зямлю. Шаблін імгненна пераваліўся на левы бок каня, ледзьве паспеў выхапіць нагу са стрэмя і папоўз назад. У кустах падхапіўся і з усіх ног кінуўся бегчы.

Камандзіраў узводаў насцярожылі стрэлы, якія пачуліся ў іх за спіной. І асабліва таму, што немцы на павозках амаль на іх не рэагавалі. Значыць, яны ў надзеі, што гэта страляюць нямецкія салдаты. Потым некаторыя партызаны заўважылі гітлераўцаў, якія, сагнуўшыся, беглі па кустах да месца выстралаў. Нехта з камандзіраў даў доўгую чаргу з аўтамата. Партызаны вырашылі, што гэта сігнал, і адкрылі ўраганны агонь па павозках. Дыбіліся коні, кідаліся пад адхон чыгункі гітлераўцы.

Бізунок колькі было сілы крыкнуў:

- Ззаду ў нас немцы!

Некаторыя партызаны пачулі яго голас адразу і пачалі страляць у другі бок. Адтуль зараз жа засвісталі кулі і нават паляцелі гранаты. Па агні Бізунок зразумеў, што назад шлях адсечаны. Ён сагнуўся і пабег на павозкі з крыкам:

- Уперад! За мной! Ура-а!

Гітлераўцы пакінулі свае павозкі і ўжо схаваліся недзе ў кустах. Ззаду партызан прыкрываў усё той жа ражок хмызняку. Але ім трэба было перабегчы чыгуначны насып, каб апынуцца ў лесе на другім баку. Бізунок першы ўскочыў на насып і залёг. Рой куль пасыпаўся ўслед за ім. Камандзір адстрэльваўся і крычаў:

- Кулямёты, агонь!

Гітлераўцы кінуліся ў атаку. Але загаманілі партызанскія кулямёты, і яны заляглі.

- За мной! За мной! - крычаў Бізунок і пасылаў аўтаматныя чэргі ў бок немцаў.

Партызаны дружна перабеглі цераз насып. Некалькі чалавек упала.

- Не пакідаць забітых!

Пад прыкрыццём кулямётаў і аўтаматаў партызаны сцягнулі з чыгуначнага насыпу забітых і параненых. За насыпам застаўся толькі адзін камсамолец Алесь Раманчык. Ён, паранены, пакаціўся назад і, каб не трапіць жывым у рукі гітлераўцаў, узарваў на сваім рэмені гранату.

Ідучы па лесе, партызаны пыталіся ў камандзіраў, як маглі ў іх ззаду з'явіцца немцы?

- Тут няма ніякай загадкі. Звычайна, рухаючыся па лясной партызанскай зоне, яны пасылаюць моцны абход. Вось і напароліся на нашу засаду. Я думаю і нават веру, што першыя два выстралы былі зроблены па нашаму камандзіру і таму юнаку, - адказаў Бізунок.

Панурыя, ішлі партызаны па мокрым густым хмызняку. У другой палове дня яны ўвайшлі ў густы лес. Ля дарогі на ўзгорку пад белай акацыяй выкапалі магілу і пахавалі там сваіх чатырох баявых сяброў. Маўкліва, як і партызаны, стаяў стары лес. Крышку загудзеў, калі грымнулі над пясчанай магілаю стрэлы, і зноў сціх.

V

Раніца была светлая, цёплая. Як матылькі вакол кветак, трапяталі лісточкі асінак, ледзь чутна шапацелі маладыя бярозкі, а высокія сосны нібы супакоўвалі іх: «ціш-ш-ш, ціш-ш-ш» і, нарэшце, махаючы вялікімі лапамі, пачалі сварыцца між сабой. Лес абудзіўся. На небе з'явіліся шматкі хмар. І пабеглі цені па полі, па лесе. З узгорка было відаць, як пад гэтымі ценямі хмурнелі дубы, хавалі золата стройныя сосны. Каля плёсу віхор падхапіў шматкі сухога сена, падняў іх угару і развеяў. Сена, кружачыся, паволі апускалася ўніз: павісла на кустах, ляцела на маршчыністую паверхню вады і разам з сярэбранай плынню імкліва бегла да берага.

Група партызан ехала па пясчанай дарозе. Валодзя акідваў вачыма ландшафт родных мясцін. Ён улоўліваў змены, што адбыліся за час яго адсутнасці, і прыгадваў, дзе стаяў вятрак, дзе ўзвышалася труба крухмальнага завода, дзе стаяла перад вайной адбудаваная прыгожая вёска. Цяпер нічога гэтага не было. Валодзя падумаў: «Як лёгка і хутка можна знішчыць мноства збудаванняў, і як потым цяжка і марудна людзям аднавіць усё гэта».

Уперадзе з-за прыгорка паказаўся крыж, а за ім, нібы пасінелая на жывым целе скула, купал царквы.

- Залессе? - павярнуўся на калёсах Валодзя.

- Так, - адказала Валя.

- Быў я шмат разоў у гэтай вёсцы і ніколі не падумаў бы, што знойдзе тут сваю смерць мой лепшы сябра, - уздыхнуў партызан. - У такіх пераплётах Мікола быў - і заўсёды ўсё канчалася добра. А тут?.. Іншая справа, калі б наткнуўся на засаду ля чыгункі ці быў дзе ў жорсткім баі... Вось што значыць наша неасцярожнасць. Хаця... хто можа ведаць, дзе каго стрэне куля.

- Напрыклад, я сядзела дома, і то немцы схапілі.

- Што, і схавацца нельга было?

- Дзе? Гэта ж у час блакады. Прыгналі нас у Жлобін - і ў цягнік. Як мы хацелі, каб дзе на дарозе наш эшалон партызаны падарвалі. Але я не дачакалася гэтага і выскачыла на хаду.

- Ведаеш, мы не імкнёмся падрываць тыя цягнікі, што ідуць з боку фронту. А іншы раз, відаць, трэба. Падарваць на пад'ёме каля лесу, крушэння вялікага не здарыцца, і палонныя разбягуцца. Да нас прыйдуць.

- Прыйдуць... Вось я прыйшла, а яшчэ ніякай карысці партызанам не прынесла.

- Ты хочаш, каб адразу і карысць прынесці. Карысць ужо тая, што ты на немцаў не працуеш.

Мерна тупалі коні. Спераду падводы, на якой былі Валодзя з Валяй, ехалі верхавыя. Раптам пярэднія спыніліся.

- Таварыш камандзір, разведку ў вёску пашлём? - запытаў Анатоль.

- Праскоч да Ігната, ты ж на ліхім кані.

Анатоль памчаўся. Заклубіўся пыл на дарозе і нібы дымам засланіў ад вёскі групу партызан. Усе спыніліся. Валя саскочыла з калёс на ўзбочыну дарогі, адарвала некалькі лістоў конскага шчаўя і выцерла ім боты. Валодзя глядзеў на дзяўчыну, а думаў пра Зіну і ўяўляў яе чачоткай у клетцы.

- Чаго ты так задумаўся? - запытала Валя.

- Ат, думаў, вярнуся з Вялікай зямлі і буду ў сваім лесе спяваць песні пад баян. А тут усё змяшалася, усё стала інакшым. Загінуў сябра, і... - Валодзя задумаўся.

- Што і... Зіна замужам, - усміхнулася Валя.

- І... баян забралі ў другую роту.

- Баяніст ужо быў у групе, а потым Шаблін сказаў, што ваяваць трэба, а не музыкай займацца.

- Жывы буду, баян вярну.

Вярнуўся Анатоль. Конь расшыранымі ноздрамі дыхнуў Валодзю ў твар.

- У вёсцы нікога няма: ні нашых, ні немцаў, - далажыў Анатоль.

- Добра, тады паехалі.

Валодзя ўспомніў пра старога Ігната з Залесся. З яго, толькі з яго трэба пачаць расследаванне. Трэба даведацца, адкуль вядома яго дачцэ, што ў бацькі стаяць партызаны. Тым больш што іх у вёсцы даўно не было.

Супраць Ігнатавага двара партызаны спыніліся. Валодзя саскочыў з калёс і першым пайшоў у двор. Ля павеці таптаўся стары чалавек. Валодзя пазнаў Ігната. А той адразу глянуў на яго і ўсміхнуўся, а потым раптам схамянуўся і са здзіўленнем глядзеў у твар партызану.

- Чаго, бацька, здзівіўся?

- Так, нічога! - Убачыўшы ў двары Анатоля, стары засмяяўся і дадаў: - Я незнаёмых узброеных людзей усмешкай не сустракаю. Мала з якім ён намерам да мяне, а ты яму зубы скаль. А вось цяпер бачу - гэта свае.

- Зойдзем, дзядзька Ігнат, у хату, - прапанаваў Валодзя, - размова ёсць.

У пярэднім пакоі было цемнавата. Адно невялічкае акно прапускала мала святла. Здавалася, што больш бляску ў пакоі ад цыраты, якой пакрыты стол. Пад прыпечкам з нейкага чарапка кошка сёрбала малако, а збоку да яе паўзло яшчэ зусім маленькае кацяня. Хтосьці з партызан прыгнуўся, каб узяць яго, але кошка спрытна схапіла зубамі кацяня за хіб і шмыганула пад печку. Усе засмяяліся.

Валодзя прайшоў і першы сеў ля стала на ўслон.

- Вось так, бацька, трэба ратаваць дзяцей, - сказаў хлопец.

Ігнат прысеў з другога боку стала і ўважліва глядзеў на Валодзю. Вайсковая форма вылучала хлопца сярод іншых партызан, і стары, відаць, меркаваў, што гэта новы камандзір. Ігнат чакаў нейкага запытання ад яго.

- Што ў вас чуваць, дзядзька?

- Нічога, - паціснуў плячамі Ігнат.

- А як загінуў Мікола, што людзі гавораць?

- Кажуць, глупства зрабіў.

- Якое?

- Што застрэліўся. Як толькі Мікола паслаў сабе кулю, немцы сагнуліся і пабеглі назад. Напэўна, думалі, што ён залёг і абараняецца. Няхай бы ён так і зрабіў, а то трэба ж, абойму з пісталета выняў і адкінуў убок, пакінуў адзін патрон і ім... - зморшчыўся стары.

- Абойму адкінуў, каб немцам у камплекце пісталет не застаўся.

- Яно так... А навошта ж адразу сябе...

- Ну, пра гэта разважаць не будзем. Скажыце, хто ведаў, што партызаны ў вас?

- Калі Мікола хадзіў на могілкі і адтуль назіраў за чыгункай, яго, зразумела, маглі бачыць, але калі вярнуліся хлопцы з чыгункі, па-мойму, ніхто не ведаў.

- Чаго ж прама да вас бегла дачка?

- Яе накіравалі.

- Вось, вось, а хто?

- Не пытаўся, не ведаю.

- Федзя, схадзі разам з дзядзькам да яго дачкі і папрасі, каб яна зараз жа прыйшла сюды, - сказаў камандзір.

Партызан павярнуўся і пайшоў услед за старым.

Валодзя сядзеў за сталом, абапёршыся на руку, і думаў.

- Анатоль, ты не пытаўся ў дзядзькі Ігната, пасля вас тут былі якія-небудзь партызаны? - неўзабаве сказаў ён.

- Пытаўся, не было, кажа.

- Бачыце, дык і немцы больш не прыходзілі «здавацца». Вось, браткі, што я думаю: сёння мы пакажамся ў вёсцы, таксама правядзём назіранне з могілак і адыдзем начаваць у поле, каб на світанні мы маглі бачыць, хто куды і адкуль ідзе. Карацей, увесь рух вёскі. Валя ўжо паглядае на сваю сукенку. Світку на ноч знойдзем, не замерзнеш.

- Не-е, - саромеючыся, адказала дзяўчына. - Я толькі думаю, колькі трэба мець і развагі, каб ваяваць і жыць.

- А-а, у лагеры ты б гэтага не ўбачыла. Там стаяць сакрэты, вартавыя, спі сабе. А дыверсанту трэба кожны крок узважваць. Хлопцы вось ведаюць.

Партызаны засмяяліся.

- Камандзір, навошта Валі світка, я накрыю яе, - сказаў Анатоль.

- Ну, ну, ты ўжо сваю «пралетарачку» накрывай. Ці прыгожая яна? Як, Павел, ты больш разбіраешся?

- Нішто сабе!

- Я вам не пакажу.

- Пакінуў камандзіра і паляцеў на яго кані.

- Хто ж ведаў, што так здарыцца, - спахмурнеў Анатоль.

- Нічога, будзем вяртацца назад, мы да яе ўсе заедзем. Я таксама люблю слухаць гітару.

Паўз акно мільганулі тры постаці, і партызаны сціхлі. Першай зайшла ў хату дачка Ігната, прывіталася. Але ад парога не адыходзіла.

- Праходзьце і сядайце, - прапанаваў Валодзя.

- Я разгубілася, тут столькі хлопцаў.

- Дык вы ж ведаеце ўсіх. Я і то прыпамінаю вас. Калісьці былі на нашай вечарынцы.

- Я вас таксама памятаю, але вы вельмі змяніліся.

- Час прайшоў.

- Так. На майго мужа падобны сталі.

- Гэта толькі формай. Але ж ваш муж лейтэнант быў. Памятаю, хваліліся, - засмяяўся Валодзя. - Толькі не ведаю, як завуць вас.

- Лора.

- Ларыса Ігнацьеўна, значыць. Праходзьце.

- Жанчына прайшла і села на бацькава месца.

- Мы вас запрасілі, каб даведацца, хто вам сказаў у мінулы раз, што ў вашага бацькі знаходзяцца партызаны.

- Не памятаю. Немцы стаялі ўбаку, а нас, жанчын, многа сабралася... - яна задумалася.

- Ну і што далей?

- Нехта тады сказаў, каб я схадзіла да бацькі і паведаміла партызанам, што немцы прыйшлі здавацца. Я спачатку адмаўлялася, што ніякіх партызан у бацькі няма. Але мяне пераканалі, што немцы прыйшлі, каб іменна здацца ў палон.

- А вы ведалі, што партызаны тут ёсць?

- Мяне запэўнілі, што ёсць. Я прыйшла і сапраўды...

- Хто, хто вас запэўніў?

Жанчына зноў задумалася і адказала:

- Не памятаю.

Валодзя некалькі хвілін маўчаў, а Анатоль са злосцю заўважыў:

- Тады яна ведае ўсіх, хто там быў, няхай назаве, а я зараз жа прывяду іх сюды.

- Так, назавіце жанчын. Ці таксама не памятаеце?

- Мне загадалі не казаць, а чаму, я не ведаю.

- Хто? - падхапіўся камандзір. - Немцы?

- Не.

- Жанчыны?

- Ну і яны.

- Хто першы? Адзін хтосьці ж сказаў?

- Поп, - ціха сказала Ларыса Ігнацьеўна. - А ён вёску выратаваў, і ўсе яго слухаюць. Але каб я ведала, што так здарыцца, то, наадварот, перадала б, каб партызаны ўцякалі.

- Чаго ж вы баяліся прызнацца?

- Ды што здарыцца з папом, дык мне ад бабулек-суседак жыцця не будзе, з'ядуць. А забітага партызана ўжо ўсё роўна не вернеш.

- А колькі ён мог бы яшчэ знішчыць, вы пра гэта не думалі?

- Я думала, што партызаны пасля такога выпадку ўжо не трапяць на такую вуду. А дурная, і не падумала, адкуль поп ведае, што немцы здавацца ідуць, бо пры нас ён з імі не размаўляў. Праўда, я папу не паверыла. Але падышоў да нас афіцэр і гаворыць: «Дзе партызаны, мы плен, мы плен». Я гляджу - ён быў без зброі, у руках трымае чамадан. Ну, я і пайшла...

- Мы за тое не абвінавачваем, верым, што вы хацелі добрую паслугу нам зрабіць, але ж ваша непрызнанне магло прывесці да гібелі ўсіх нас. Воляй-няволяй вы дапамаглі ворагу, а гэта ўжо злачынства.

- Каб я ведала, што вы тут, я прапанавала б не заставацца нанач.

- А каго трэба баяцца, вы б не сказалі.

- Можа б, канкрэтна і не сказала, а што баяцца трэба...

- Добра, толькі я вам напаследак скажу, што так жонцы савецкага афіцэра да сваіх людзей адносіцца няможна. Калі на каго падазронасць пала, што ён здраднік, трэба паведаміць нам, а мы разбяромся. Можаце ісці.

- Толькі нікому не гаварыце, што я сказала, а то маю сям'ю таксама расстраляюць, - на адыходзе папрасіла жанчына.

- Не, мы зараз пойдзем у царкоўны звон біць, а калі збяруцца людзі, аб'явім, што сказала яна, - засмяяўся камандзір. - Дык бачыце, што святы айцец зрабіў, а?

- Пайду зараз на кавалкі разнясу чорта валасатага, - падхапіўся з услона Пыліла.

- Пойдзем, пойдзем, - падтрымалі яго некаторыя партызаны.

- Так ужо адразу! Прыедуць - вёску спаляць і нашых людзей паб'юць.

- Дык што - жывым пакінуць? - наступаў Павел.

- Ніхто гэтага не сказаў. Трэба, каб здраднік на злачынным дзеянні душу аддаў, а не ў падушках. Бацька мой заўсёды папракаў маці, калі яна пачынала біць ката за тое, што ён учора смятану злізаў. Трэба захапіць на месцы, калі шкоду робіць, тады і пакараць. Вось і ў нас павінна быць так, пайшоў поп шкоду рабіць - атрымай па заслугах. Я ўжо вам гаварыў, пабудзем на могілках, пакруцімся каля папоўскага двара і пойдзем, толькі не ў поле, а на жлобінскую дарогу. Поп павінен ехаць з даносам. Мы прапусцім, няхай паведаміць, а на зваротным шляху справім яму паніхіду. Ён з немцамі разам ехаць не будзе. Вось яны яго і падбяруць на дарозе. Паспрабуй разбярыся, каго напаткаў ён. Ідэя. Каля яго і мінку падкладзём. Там нашы людзі не ходзяць. Праўда, дзядзька Ігнат? Чаго такі сумны?

- Мне сорамна за дачку. Падумайце, якая дурніца, папу даверыла. Ён-то многім уцёрся ў давер'е, але ж я думаю, як дачка паддалася?

- Я чамусьці перакананы, што мы сёння адплоцім за Міколу. Ты, Валя, пабудзь у хаце, можаш легчы адпачыць, а мы пойдзем.

Сонца зніжалася, і цені ад дрэў лажыліся папярок вуліцы. Вецер сціхаў, і над вёскай усталёўвалася цішыня. Толькі ў некаторых дварах брахалі сабакі. Валодзя не мог цярпець іх брэху і гаварыў, што ў яго на чарзе яшчэ адна аперацыя - пастраляць у Залессі ўсіх сабак. Бо ноччу прыйдзі ў ціхае нацвор'е, і яны паднімуць такі лямант, што самы дурны немец ля чыгункі і той насцярожыцца і праз якія паўгадзіны будзе чакаць партызан.

- Хлопцы, хто хоча есці, разыдзіцеся па хатах па двое або па аднаму і папрасіце, а я, Анатоль і Павел пойдзем да могілак.

Камандзір узяў Пылілу з сабой дзеля таго, каб поп падумаў, што гэта тыя ж самыя партызаны. Не магло таго быць, каб не паведамілі яму, што жывым застаўся партызан, які накульгваў. І поп разумеў, што з ім ходзіць невялікая група, якая падрывае цягнікі.

На ўскраіне, непадалёк ад царквы, партызаны спыніліся. Валодзя ўзяў у Анатоля бінокль, нібы ўпершыню назіраў за рухам на чыгунцы. Прайшоў адзін эшалон на захад з цыстэрнамі, за ім другі - санітарны, а вось і на ўсход ідзе адзін - на платформах нейкія скрыні, машыны. Камандзір раптам абудзіўся, хадзіў узад-уперад, моршчыўся, нібы ў яго што забалела. «Вось халера! З Германіі ідзе, і ніхто не кульнуў», - падумаў Валодзя.

- Вунь пабег гад, а гэта...

Толькі Валодзя махнуў рукой у бок царквы, як рыпнулі веснічкі агароджы і каля іх з'явіўся поп. Ён ледзь паварочваў галаву, кідаў позірк на партызан і не сыходзіў з месца.

Валодзя падміргнуў хлопцам, і яны пайшлі з могілак. Поп доўга глядзеў ім услед, а партызаны жартавалі, смяяліся. Папа злаваў смех хлопцаў, і ён ужо, відаць, думаў над ажыццяўленнем свайго плана. Ён і не ўяўляў, якую сустрэчу рыхтавалі яму партызаны. А ўяўляў такую сустрэчу з партызанамі, пасля якой ужо ні адзін з іх не будзе хадзіць па залескай зямлі. Аднаго ж загубіў, і ўсё ціха: партызаны забралі труп і павезлі.

Вечар. Не бязмежнае неба, а высокі, цёмны, нібы зрашэчаны кулямі купал накрыў зямлю. Там за ім, напэўна, дзень і ў шчыліны падаюць праменні сонца, зіхацяць, як зіхацяць спарахнелыя вільготныя трэскі з асінавай калоды на зямлі, якую сёння Ігнат раскалоў ля павеці. Хрумстае спелая трава на зубах у коней, звіняць цуглі. З Ігнатавай хаты выйшаў малады партызан Віктар, пастаяў на ганку, паглядзеў навокал і пайшоў у агарод. Крокаў за трыццаць ад хаты ён замаскіраваўся ў густым вішняку ля плота і пачаў назіраць за поплавам, які раскінуўся абапал раўчука. Камандзір сказаў Віктару, што стаяць на варце яму доўга не давядзецца. Хто-небудзь ды павінен падысці да Ігнатавай хаты, іменна тут Віктару і трэба было прасачыць, хто з'явіцца да Ігнатавага двара і як ён будзе сябе паводзіць.

Калі ўглядаешся доўга ў цемнату, іншы раз і пень здаецца постаццю чалавека, а куст можа быць падобен да каня, каровы, сабакі. Віктар углядаўся ў слупок ля кладкі, якая ляжыць цераз раўчук. Слупок доўга тырчаў адзін, а потым расшырыўся і раздзяліўся надвае. Той, другі, адарваўся ад першага і рухаецца па балоце ў напрамку Ігнатавага агарода. Віктар замёр. Чалавек набліжаўся вельмі асцярожна, ледзь перастаўляючы ногі. Ён быў у чаравіках ці ў падраных ботах, бо чуваць было, як цвыркае вада. Чалавек абышоў агароджу і спыніўся ля глухой сцяны хаты. Потым сагнуўся і ціха пасунуўся за вугал. Віктар ведаў, што з таго боку свеціцца акно. Ад смалякоў, якія гарэлі на камінку, святло было цьмянае. Нарэшце чалавек паказаўся ля павеці, пастаяў крыху там і хуценька пайшоў наўпрасткі па агародзе. Хвілін праз дзесяць аб усім гэтым Віктар дакладваў партызанам.

- Напэўна, сам поп быў. Але я дакладна не магу сказаць, бо распазнаць ясна нельга было. Рост, як у папа, ззаду, на патыліцы, нібы кудлы ці чорная хустка. І недзе ў ваду ўлез, бо ўвесь час пад нагамі цвыркала.

- Мы пераабуем яго сёння, - сказаў камандзір. - Вось бачыце, ён ужо перакананы, што партызаны начуюць тут. Дзядзька Ігнат, мы паедзем, а вы старанна замяціце ўсе нашы сляды. Калі хто заўтра спытае, то скажыце, што ля вашага калодзежа ўзброеныя людзі вечарам паілі коней і кудысьці паехалі.

Ігнат сцягнуў з печы світку і прапанаваў Валі:

- Вазьмі, дзяўчына, ноччу цяплей будзе.

- Дзякую, дзядзечка, - сказала Валя і накінула світку на плечы.

Партызаны выйшлі з хаты. Ужо на калёсах Валодзя жартаваў з Валі, як яна дзякавала старому за рызман. Світка пахла прэлым сенам. Напэўна, Ігнат у ёй многа гадоў даглядаў жывёлу. Адслужыўшы сваё, світка трапіла на плечы партызанкі.

Валодзя расказваў дзяўчыне, як аднойчы такую партызанскую світку захапілі немцы.

- Быў у нашай групе Сашка, баяніст. Ён пасля загінуў. І больш за ўсё ён любіў свой баян вазіць не на калёсах, а толькі вярхом на кані. Раздабылі яму скакуна. А вось сядла нідзе не знайшлі, дык Сашка клаў замест яго на хрыбетнік каню старую, падраную світку, а з путаў рабіў страмёны. І так гарцаваў, нібы кавалерыст. Аднойчы ўдзень пад'язджаем да вёскі, а хтосьці па нас чаргу з аўтамата... Мы хутчэй з коней на зямлю. Было нас трое. Двое коней пабеглі назад, а Сашкаў чамусьці ўперад. Неўзабаве страляніна спынілася, і мы заўважылі, што немцы пакінулі вёску. І вось людзі пасля расказвалі нам, як гітлераўцы акружылі каня і са здзіўленнем разглядалі загадкавае сядло. Доўга яны баяліся нават крануць яго. Рукавы світкі Саша звязаў вузлом, і немцы напэўна думалі, што там міны і што партызаны спецыяльна пусцілі да іх гэтага каня. Прывязалі яны каня да плота, самі ўсе разбегліся, і толькі адзін немец пры дапамозе доўгай жэрдкі сцягнуў сядло. Бачыш, колькі страху было ад той світкі.

- Дык яна ж была на кані, - засмяялася Валя.

- А-а, ты хочаш сказаць, што на табе немцы такой вопраткі не спалохаюцца. Зразумела, яны засмяюцца і скажуць: «Гут паненка».

- Не, я ўжо ў іх руках пабывала. Для іх гут ці не гут, упіхнуць у вагон, які ў нас называецца цялятнік, і дзверы на замок. Хопіць, цяпер я жывой ім не дамся ў рукі.

Мінуўшы поле, партызаны спыніліся. Анатоль, які ехаў уперадзе, прыпыніўся і запытаў у камандзіра, як яны паедуць далей. Валодзя саскочыў з калёс, прайшоў крыху ўбок і прапанаваў ехаць да кар'ера паўз лес.

Група рушыла наперад. Цёмнай сцяной стаяў збоку бор. Павявала халадком.

Ля кар'ера партызаны павярнулі на прасеку. Яна ўжо зарасла невялічкімі асінкамі, беразняком. Валодзя з Валяй саскочылі з калёс і пайшлі пеша. Калёсы тарахцелі па купінах, і камандзір туга нацягваў лейцы, каб конь ішоў цішэй.

Спыніліся дыверсанты на ўскраіне палянкі пад разгалістай сасной. Валодзя расслабіў церассядзельнік і падкінуў каню сена.

- Павел з Валяй застануцца тут з коньмі і будуць чакаць нас, - сказаў Валодзя.

- Чаму я? - здзівіўся Пыліла.

- Ісці па лесе да той дарогі яшчэ вельмі далёка, зразумела?

Ён глянуў на Валю і згадзіўся. Партызаны ўзялі міну і пайшлі. Валя ўхуталася світкай і ўладкавалася на калёсах. Да яе падсеў і Павел. Ён уздыхаў і неўпрыкметку прытуліўся да Валінага пляча.

- Праклятая вайна, не дала пажыць удосталь. Быў бы стары, дык і загінуць не страшна, - сказаў Павел, - а так яшчэ вельмі пажыць хочацца.

- Усім страшна, - адказала Валя. - Праўда, гледзячы як загінуць. Калі гэта неабходна для свайго народа, то можна. А вось калі вораг бярэ цябе і гоніць, як жывёліну, невядома куды, тады страшна і шкада самога сябе.

- Так, усе мы загінем, і дурны той чалавек, які шкадуе сябе.

- Я не разумею, што ты гаворыш?

- Я кажу, колькі таго жыцця, трэба не шкадаваць сябе.

- Не шкадаваць сябе для другога, каб той жыў, так?

- Не. Не шкадаваць сябе для сябе.

- Гэта нейкая незразумелая мне філасофія.

Павел прасунуў руку пад Валіну світку і ўзяў дзяўчыну за локаць.

- Куды ты, куды? - сказала Валя, але рукі не вызваліла.

- Якая ты палахлівая, а яшчэ кажаш - не трэба шкадаваць сябе.

- Гледзячы дзе.

- Дык ты ж са мной не загінеш.

- Я і ў партызаны пайшла, каб жыць.

- А што ты разумееш пад жыццём?

- Тое, што і ўсе.

- Калі няма надзеі на жыццё, дык жыць трэба поўна.

- Як гэта - поўна?

- Ну, хоць бы як наш камандзір роты.

Валя ўсміхнулася і замоўкла. Прыгадала тую ноч у лесе, калі яна была таксама па-за лагерам. Размова Паўла нагадвае нечым размову Шабліна. Дзяўчыне стала нават страшна. Была б яна тады так з камандзірам адзін на адзін, што б здарылася, невядома.

Пыліла і да гэтага паглядаў на Валю, але ў яго галаве ніякіх канкрэтных думак не з'яўлялася. А цяпер што з ім робіцца? Раптам нібы ап'янеў. Думкамі затарможвае сябе, а пачуцці вясновым патокам наступаюць, рушаць у галаве ўсё. Ён ужо не чуў, як грызуць коні траву, як грукоча на чыгунцы цягнік. Хацелася нешта сказаць, але баяўся, каб Валя не адпіхнула яго і не саскочыла з калёс. Тады не будзеш бегаць за ёю па паляне, калі разамкнеш гэты першы кантакт. Ён пачаў тварам церціся аб падраную світку. Не, не цвілым сенам пахла ад яе, і не была яна бруднай, а здавалася прыгожай кветкай, якую нюхаеш, і хаця паху няма, але ад твару не аднясеш.

Пыліла баяўся брацца вышэй локця за Валіну руку, а пускаў у разведку толькі ўказальны палец: казытаў ім і гладзіў. Валя не рэагавала. Тады ён прасунуў сваю руку вышэй. Дзяўчына выпрамілася і пачала адсоўвацца. Павел сціснуў Валіну руку, а другой схапіў яе за калена.

- Што гэта? Пусці! - пачала вызваляцца дзяўчына.

- Колькі таго жыцця! - скрыпнуў зубамі Павел. Затым абхапіў дзяўчыну за шыю і паваліў на калёсы. Накінуўся на яе ўсім целам і тварам лез да шчакі.

Яна схапіла рукой Пылілу за падбародак і колькі было сілы старалася спіхнуць. Павел упёрся каленямі ў драбіны і ціснуўся да яе. Але раптам калені яго саскочылі, і ён грымнуўся пад калёсы. Валя саскочыла следам і глядзела, як ён нязграбна паднімаўся. Ёй было неяк сорамна, нават шкада Пылілу. Яна пачала дапамагаць яму ўстаць.

- От дурная, ледзь не забіла.

- Сам ты дурны, чаго лезеш.

- Дык я... я ж бы ажаніўся.

- Сам гаварыў, што куля ажэніць.

- Хоць да смерці пажыць.

- Вайна скончыцца, тады, - засмяялася Валя.

- Ты на мяне не злуеш?

- Яшчэ няма за што. Я вось не спала, а ты не даеш. Паглядзеў бы лепш коней, а я прылягла б.

- Добра, лажыся адпачываць, а я пайду на той бок паляны.

Валя зноў узлезла на калёсы.

Павел глянуў на яе і пайшоў.

«Гэта была разведка... другая б крыку нарабіла, а яна не. Напэўна, яна толькі сама сябе баіцца, што не дазволіла нават пацалаваць. Такія дзеўкі - агонь», - думаў Пыліла. Ён паглядзеў на коней і сеў на пянёк. Зноў думкі паплылі ў ранейшым напрамку, зноў яго вабілі калёсы. Такога моманту можа больш і не быць. Не запытаў ён у Валодзі, ці Валя прыйшла ў групу назаўсёды, ці толькі каб дадому з'ездзіць. Здаецца, Валодзя да яе нічога не мае, ён сумуе па Зіне. Напэўна, Валя першы і апошні раз з імі. А там будзе з партызанамі і злюбіцца з некім. Як яна, такая прыгожая дзяўчына, яшчэ не звязалася ні з кім. А можа, там хто і ёсць, ды Павел не ведае. А наогул, будуць смяяцца з яго, сталага хлопца, што ноч правёў у лесе ўдваіх з дзяўчынай і яна не закахалася ў яго. Толькі крыху карацейшая адна нага, а так ён прыгожы хлопец, і яна магла б кахаць. Ды і ў баях Павел сябе баязліўцам не лічыў. Праўда, Мікола мог бы яго ўжо пакінуць у лагеры, але гэта ўсё адышло на задні план. Цяпер, каб з Валяй ён зблізіўся, дык і не шкадаваў бы пакінуць групу. Пайшоў бы назад у гаспадарчы ўзвод. А якія ў Валі ногі, а фігура. Колькі ў Паўла было знаёмых дзяўчат і жанчын, Валя лепшая за ўсіх.

Па ўсім целе прабегла асалода, і Пыліла ўстаў. «Не, яна павінна дастацца мне», - падумаў ён і пайшоў. Чым бліжэй падыходзіў да калёс, тым больш здаровая нага трымцела, падламвалася, і ўвесь корпус падаў на хворую, карацейшую, якая ад думак рэагавала не так успрымальна. Грудзі расшырыліся, і сэрца білася, нібы птушка ў пустым корабе.

Ужо бралася на зорку, пасвятлела на ўсходзе неба. Павел не хацеў, каб развіднела. Але падышоў да калёс і быў задаволены, што стала святлей. Валя ляжала ўздоўж калёс дагары, галавой да каня, а світку нацягнула на твар. Плацце падцягнулася вышэй каленяў, а стройныя Валіны ножкі ў ботах ляжалі адна на адной. Павел доўга стаяў ля задка калёс, а потым прайшоў, прыслухаўся, ці спіць Валя. Яна роўна і глыбока дыхала. Ён зноў вярнуўся на сваё месца, працягваў галаву ўперад і не ведаў, што рабіць. Прылегчы да яе, зноў скіне і ўжо не толькі так не ляжа, але і не сядзе на калёсы.

І стукнула ў Пылілавай галаве думка, якая заканчвалася калясьмі, дзяўчынай і тым момантам. Ён і не ўяўляў, што будзе потым. Нібы злодзей, Павел ціхенька ўзлез на калёсы і наваліўся на Валю. Валя спрасонку рванулася, але ўстаць не змагла. Ёй здалося, што яна трапіла ў нейкі мяшок. Пачала задыхацца і раптам зразумела, пад кім яна. Дзяўчына крутанулася і лягла ніц, біла Паўла ботамі і паўзла назад. Так Павел з'ехаў і зваліўся з калёс, на гэты раз ужо разам з Валяй. Цяпер яна яму не дапамагала ўстаць, а рвала за валасы і ўдарыла ў твар ботам.

- Я гэтага не дарую, я раскажу ўсім, няхай застрэляць гідоту, - з плачам гаварыла яна.

Пыліла прыкладваў руку да сваіх губ, шалёна глядзеў на дзяўчыну і маўчаў. А Валя лаяла яго, лаяла.

Нарэшце ён ачомаўся і кінуўся дзяўчыне ў ногі.

- Не дарую, не дарую, - крычала Валя.

- Я люблю цябе, люблю, - плакаў Пыліла.

- Бугай, якая ў цябе любоў.

- Я застрэлюся, загіну, калі ты не будзеш любіць мяне.

- Во дурніца, ён не просіць, каб злачынства даравала, а яшчэ любі яго. Ды каб мяне нават звязалі разам з табой, я адразу б памерла.

Пыліла поўз на каленях зноў да Валіных ног, а яна павярнулася, узяла на калёсах вінтоўку і пайшла цераз паляну. Ён яшчэ болей напалохаўся, што дзяўчына не сказала ніводнага слова, з якога можна было б зразумець, што яна пра гэта нікому не скажа. Павел ведаў, што за такія штукі партызанскі суд выносіць самы жорсткі прыгавор, аж да расстрэлу. Але ж ён ёй нічога не зрабіў і будзе гаварыць, што жартаваў. Трэба і яе так пераканаць, што гэта жарт быў. Чаго ён, як зваліўся, адразу не засмяяўся, а прыняў, як і яна, усё ўсур'ёз. Было ўжо відна, і Павел спяшаўся знайсці Валю і сказаць ёй пра гэта. Ён убачыў яе ля высокай сасны непадалёку ад паляны і падышоў. Дзяўчына плакала.

- Чаго ты, я пажартаваў і ўсім так скажу, калі ты разнясеш гэта. Няхай лекар цябе праверыць, будзе сорамна.

- Ідзі адсюль, а то застрэлю, - Валя ўзяла вінтоўку.

Пыліла патаптаўся крыху збоку і пайшоў назад.

Па прасецы да паляны ішлі хлопцы. Яны гучна гаманілі, смяяліся. А ў Паўла было на душы пагана як ніколі. Не былі б разбітыя губы, ніхто б не заглядаў у яго душу і не зразумеў бы, што робіцца ў ёй. А так заўважаць сябры і запытаюць, што здарылася. Паспрабуй скажы, што конь убрыкнуў, - засмяюць.

Камандзір першым падышоў да калёс і крыкнуў Паўлу:

- Дзе Валя, збірайцеся, і хуценька паедзем.

Дзяўчына панура ішла цераз паляну. Але пачула гоман, выцерла слёзы, паправіла валасы і закрочыла хутчэй.

Пыліла ўскочыў на свайго каня і тварам не паварочваўся да хлопцаў.

- Ну, як вы тут з Паўлам, выспаліся? - спытаў Валодзя.

Дзяўчына нічога не адказала і адвязала лейцы ад драбін.

Валодзя падцягнуў церассядзельнік і запытаў у Валі:

- Чаго ты нейкая?..

- Якая?

- Ну, не такая, як была.

- Слава Богу, такая.

- Па дарозе раскажаш? - Валодзя ўскочыў на калёсы: - Валечка, сядай хутчэй, паедзем.

- А як у вас справы?

- Папа няма. Ды гэта ніякі і не поп. Ён прызнаўся, што накіраваў яго начальнік паліцыі ў царкву як сувязнога. Аніякіх адносін да свяшчэннаслужыцеля ён ніколі не меў. «Поп»-паліцай ужо ад'ездзіўся ў Жлобін... А хутка нехта і з яго абаронцаў у паветра ўзляціць.

Загрукаталі калёсы, і партызаны зноў выехалі на светлую ўдалечыні прасеку.

VI

Правільны напрамак у лагер Шаблін трымаў да таго часу, пакуль ззаду чуваць была страляніна. Стала ціха, і здавалася, што ён таксама ідзе прама ўперад. І ён быў упэўнены ў гэтым да таго моманту, пакуль не трапіў у такую багну, зарослую рэдкім сасняком і бярэзнікам, што ні канца ёй ні краю. Забыўся прыкмеціць раней, у якім баку сонца было, а цяпер кідайся, глядзі на яго. Ад чыгункі лагер быў на поўдні, але куды ісці, як трымацца цяпер, лявей ці правей, калі сонца, куды ні павярні, вісіць перад табою. Хаця б не закруціцца ды зноў не натрапіць на немцаў. І Шаблін вырашыў ісці далей на поўдзень: час паказваў, што пара быць у лагеры. А тут яшчэ праклятая падэшва на боце адарвалася да самага абцаса, і нагу трэба на кожным кроку рыўком выносіць уперад, каб не зачапіцца ды не тыцнуцца носам у купіну. Але на гразкім балоце так нагу не выкінеш, і падэшва заламваецца. Адарваць з абцасам і выкінуць - халява палезе ўверх, і нага босая будзе. Абрэзаць бы - дык няма чым: Зіна перад яго ад'ездам забрала складаны ножык. Скінуць зусім боты, трапіш на партызан, засмяюць, што камандзір босы прыбег.

Ды і ботаў шкада, у іх ён прайшоў ад заходняй мяжы. Але чалавек павінен знайсці выйсце, варта толькі добра падумаць. Вунь уперадзе кучаравы вал лазняку. Шаблін накіраваўся туды. Балота, нібы тонкі восеньскі лёд, угінаецца пад нагамі, а спераду ўзнімаецца ўгару. З-за лазовых кустоў узляцела некалькі вялікіх птушак. Шаблін спыніўся і назіраў. Ён думаў, што гэта буслы, і яны паляцяць да свайго гнязда, тады і ён знойдзе лагер. Але не, птушкі выгнулі шыі і, ляніва махаючы крыламі, паплылі да цёмнай паласы высокага лесу. Гэта шэрыя чаплі, здагадаўся Шаблін і пачаў абдзіраць лазу. Тут ён абпляце свой бот і пойдзе далей. Нават партызанам скажа, што ў любым выпадку павінна прысутнічаць у іх салдацкая вынаходлівасць. Шаблін і не заўважыў, што за лазняком плешчацца вялікае возера. Ён каля яго ніколі не быў, але чуў ад партызан, што зімой яны тут біліся з немцамі. Ад лагера яно недзе кіламетраў за сем на захад, значыць, камандзіру трэба трымацца правей. Шаблін падрамантаваў бот, выкруціў анучу, абуўся. Што значыць у вялікім пераходзе абутак! Гэта, бадай, усё, бо ніякі груз не прынясе столькі пакут, колькі можа прынесці дрэнны бот. Цяпер Шаблін пайшоў значна лягчэй. Можа, асноўнай прычынай гэтаму з'явіўся адрамантаваны бот, а можа, - яснае ўсведамленне, дзе ён і куды ідзе.

Камандзіра цяпер непакоілі іншыя думкі. Ён лічыў, што яму зусім не шанцуе. Першую аперацыю, якая прайшла больш паспяхова, змазала Валя. Трэба ж было тады яму так схібіць, што давялося на зваротным шляху ісці моўчкі і потым не ўспамінаць пра бой на чыгунцы. А цяпер - на табе, блукае камандзір без войска. Няўжо ў яго няма здольнасцей камандзіра? Але ж ён усё разумее, нават людзей бачыць, хто чым дыхае. Хіба, можа, не так? Быў перакананы на сто працэнтаў, што сённяшняя засада прадумана ім вельмі дэталёва і павінна прайсці ўдала. Падпарадкоўвацца ва ўсім было Верабейчыку, хоць ён і вопытны партызан, дык яго ж, камандзіраў, аўтарытэт паляціць да ўсіх чарцей. А прапанова Верабейчыка наконт засады, трэба сказаць, была больш разумнай. Шаблін усведамляе гэта, але яму ніяк нельга адкрыта згаджацца. Трэба заўсёды стаяць на сваім. Правільныя твае рашэнні ці не, але калі ты прыняў іх, прымусіў людзей ажыццяўляць, не адступай. Толькі тады будзе дысцыпліна, а разам з дысцыплінай і аўтарытэт. Шабліну трэба вызначыцца толькі ў баі, а потым калі і выявяцца няправільныя дзеянні або якія-небудзь грашкі, дык яны ўжо не будуць так прыкоўваць да сябе ўвагу. А жыве ён яшчэ пакуль што толькі той баявой славай, якую надае яму ордэн на грудзях. Баявы ордэн, ён і Зіну асляпіў сваім бляскам. І яна не раз прызнавалася мужу, што любіць больш за ўсё мужных і храбрых людзей. А вось навошта на вачах ва ўсіх партызан Шаблін звязаўся з Зінай, ён на кожным кроку сябе дакарае. А дзіця... Колькі гаварыў ёй, што не трэба яго, а Зіна не слухае. Амаль кожны дзень у роту прыходзяць усё новыя і новыя дзяўчаты. А Шаблін камандзір. Глядзяць яны светлымі, чыстымі вачамі і радуюцца, што трапілі ў падначаленне да такога чалавека. А што ён можа? Зіна звязала яго па руках і нагах. Вось і Валя не горш за яе, а ўжо ўпусціў. Не, ён не дазволіць ёй быць у групе Байкача. Але ісці на адкрыты канфлікт з Байкачом нельга будзе, тым больш што так няўдала праведзена аперацыя. Загінулі б дыверсанты - Шабліну начальства не даравала б. Мог бы і з пасады камандзіра зляцець. Добра, што яны не вярнуліся назад. Цяпер ён забудзе пра тое, а закруціць гайку Валодзю знойдзе на чым.

Усе гэтыя разважанні Шабліна працягваліся да таго часу, пакуль ён не ўбачыў буданы лагера. Так, ён не ўязджае, як звычайна, у размяшчэнне свайго атрада, а ідзе пеша.

Па пояс мокры, запырсканы граззю, ён не пайшоў па сцежцы, а палез праз гушчар, каб непрыкметна юркнуць у свой прыстанак. Ля дзвярэй зямлянкі нікога не было, Шаблін піхнуў іх і нібы нырнуў унутр. Зіна ляжала на ложку і ціха ўсхліпвала, а побач з ёй сядзела жанчына, якая працавала на партызанскай кухні. На стале ляжаў хлеб, побач стаяў кацялок, з якога клубілася пара.

- Чаго яна хныкае? - грозна спытаў Шаблін і падышоў да стала.

Зіна падняла галаву, саскочыла з ложка і абхапіла за шыю мужа.

- Мне ж сказалі, што цябе няма, - плакала яна.

- У такім становішчы ёй нельга хвалявацца, супакойце яе. Супакойся, Зіна, - сказала жанчына.

- Мяне не так лёгка ўзяць, дрэнна ты ведаеш свайго камандзіра, дурная. Ну, хопіць раўці.

Жанчыне не спадабаліся гэтыя словы Шабліна, ды яна заўважыла, што ён незадаволены і яе прысутнасцю. Партызанка ўстала і пайшла з зямлянкі.

- Хто табе сказаў, што мяне забілі?

- Прыйшлі ж усе: Пінчук, Бізунок... Яны не ведаюць, жывы ты ці не, але я думала... Усіх разведчыкаў паслалі на месца бою камандзіра шукаць.

Шаблін слухаў і думаў, што лепш бы яго дзе драпнула куля. Было б нейкае апраўданне перад усімі: камандзір паранены. А сёння што ён скажа камандзірам узводаў, дзе да гэтага часу быў. Яму не трэба апраўдвацца ні перад кім, але ж каб думка ў партызан не закралася, што Шаблін баязлівец. Ды ёсць і такія, што дай толькі ім падставу, дык яны зробяць з мухі слана і пачнуць анекдоцікі прыдумваць ды весяліць байцоў. Але камандзір не надта баіцца гэтага, ён здолее пакласці канец усмешачкам за плячамі. А вось як? Шаблін пакуль яшчэ не знайшоў формы і метаду пакарання. Ну, дыверсанта можна перавесці ў гаспадарчае аддзяленне, разведчыка таксама, а радавога партызана? Шкада, што гаўптвахты няма. А яму трэба неяк жалезную дысцыпліну трымаць, як у вайсковай часці была.

- Збегай і зараз жа пакліч да мяне Пінчука, - сказаў жонцы Шаблін.

Зіна выйшла і хутка вярнулася назад.

- Ну што?

- Зараз ідзе.

- Дай штаны пераадзець.

Толькі Шаблін сказаў гэтыя словы, як на парозе з'явіўся Пінчук. Шаблін сядзеў нахмураны.

Камандзір узвода глянуў на яго і падумаў: «Якім бы ён быў, калі б так атрымалася па майму плану ці па плану Верабейчыка? Але не трэба варажыць, паглядзім».

- Колькі забітых?

- Пяцёра нашых.

- А чые ж там яшчэ былі?

- Невядома, дзе той хлопец, што з вамі быў.

- Чорт яго ведае. Майго каня забілі, і мяне прыціснулі так, што дзецца недзе было, шукалі, а я вось у балоце прасядзеў.

- А нам адзін быў выхад - прарвацца цераз чыгунку, і мы так зрабілі.

- Вось у чым справа! А я чакаў, што вы павернеце агонь на абходчыкаў. Тады б я з тылу падтрымаў... А вы ўцяклі...

Пінчук ледзь стрымаўся. Яму вельмі хацелася сказаць, хто ўцёк, але ён глянуў на Зіну і прамовіў:

- Я задаволены, што вы жывыя засталіся. Павярнуць агонь і працягваць там бой было б злачынствам. Каля ста гітлераўцаў ішлі ў абходзе. Яны ў лесе, а мы, лічы, на паляне. З якога б тылу вы што зрабілі і дапамаглі? Ніколі не разлічвайце на зацяжны бой. Заўсёды памятайце, якая ў нас зброя і колькі боепрыпасаў. Вы добра ведаеце ваенную тактыку і стратэгію, а партызанская тактыка набываецца толькі вопытам і прыходзіць з часам. Вунь дыверсанта Байкача няхай паспрабуюць узяць, ён нюхам усё чуе. Я больш года яго ведаю, у якіх пераплётах ён толькі ні быў - і заўсёды выходзіў.

Шабліну спадабалася, што прызнаецца яго вопыт у вайсковай справе. І ён згодзен, што ў вядзенні партызанскай барацьбы пакуль што ў яго мала вопыту. А вось прыклад з Байкачом яму прыйшоўся не па нутры. Хоць ён ужо і не любіў Зіны, але рэўнасць усё роўна з'яўлялася нават ад думак. Звычайна ён не мог зразумець, пра што думае жонка. Але як хто ўспомніць у яе прысутнасці пра Валодзю, тады і Шаблін ведаў, што ў тую хвіліну робіцца ў Зінінай душы. І ён злаваў. Напэўна, яго жонка, калі гаворыць, што любіць мужных людзей, мае на ўвазе аднаго Валодзю.

- Разведчыкі яшчэ не вярнуліся? - запытаў Шаблін.

- Не, яны шукаюць вас.

- Не трэба была гэта паніка.

- Хто ж ведаў, дзе вы.

- Я таксама выйду... з любога агню.

Шаблін хацеў сказаць, што выйдзе з любога становішча, але падумаў і змяніў на «агонь». І чаму ён сказаў «таксама», Пінчук не зразумеў. А гэта слова камандзір ужыў больш дзеля сваёй жонкі, каб сказаць ёй: «Не думай пра Байкача».

- Слухай, - звярнуўся Шаблін да Пінчука. - Ты не ведаеш, у старшыны боты ёсць?

- Павінна быць пары дзве нямецкіх.

- Мне ўсё роўна, няхай хоць і турэцкія. А то вось бачыш. - Шаблін выставіў уперад нагу з абплеценым лазою ботам.

- Добра, пайду і скажу, няхай прынясе.

- Пазней мы зноў сустрэнемся і пагаворым.

Камандзір узвода пайшоў, а Шаблін сеў за стол і прагна еў суп.

Зіна сядзела на ложку моўчкі, а потым сказала:

- У цябе ж спытае камандзір атрада, пры якіх абставінах загінулі людзі. Ды трое ж параненых. Сапраўды, такія страты рота можа панесці тады, калі трапіць сама на засаду.

- Дыверсантка-стратэг мне знайшлася. Будзеш у такія справы ўлазіць, дык я зноў у групу адпраўлю.

Зіна не імкнулася папракнуць мужа, а хацела, каб ён падрыхтаваўся да адказу. Яна ведала, як разбіралі кожную баявую аперацыю групы, у якой быў хто-небудзь забіты або паранены. І цяпер яе ахапіла горкая крыўда. Зіна заплакала і лягла на нары.

- Навошта мяне было браць адтуль? Што я цябе прасіла, скажы? - хліпаючы, гаварыла Зіна.

- Я думаю, быў бы Валодзя, дык цябе ніхто б не забраў адтуль, нават камбрыг.

- Так, ніхто б і не лез да нас.

- Пагэтаму ты галосіш?

- Так.

У зямлянку зайшоў старшына, трымаючы перад сабой дзве пары ботаў.

- Калі ласка, прымерайце.

- Пакінь, я выберу. Разведчыкі там не вярнуліся?

- Прыйшлі, таварыш камандзір. Гавораць, што пахавалі яшчэ двух партызан.

- Пакліч да мяне Верабейчыка і ўзводных.

- Ёсць! - сказаў старшына, павярнуўся і пайшоў.

Нягледзячы на тое, што Шаблін так успрыняў заўвагу Зіны наконт страт, усё ж ён задумаўся. І размову зараз павядзе з ротным начальствам толькі ў напрамку сённяшніх падзей. Усе яны старыя партызаны, і Шаблін зразумее па іх паводзінах і выказваннях, як расцэняць іх баявую аперацыю ў штабе атрада і брыгады. Напэўна, прызначылі Шабліна на пасаду камандзіра роты з большымі надзеямі на яго камандзірскія здольнасці, чым ён іх выявіў. Як-ніяк Шаблін прайшоў вялікую вайсковую школу: ад салдата да камандзіра ўзвода, палітрука роты. Нават не кожны партызанскі атрад мае такога камандзіра. А вось баявых удач у роце, якой камандуе Шаблін, пакуль што няма. З усіх рот атрада ў Шабліна стаў меншым лік узарваных эшалонаў, а страт больш. Сказаць, што Шаблін сядзіць каля маладой жонкі і не думае пра баявыя дзеянні роты, а толькі капае ямкі і будуе шпіталь, дык не. Ён ірвецца ў бой і імкнецца, каб у дзеянне была ўведзена значная частка роты, але не атрымліваецца. Ён ужо сёння падумаў, што дарэмна разам з ротай пайшоў у засаду. Не было б яго там, мог бы і разумныя заўвагі зрабіць каму-небудзь. А так, каму што скажаш? Хаця, трэба зрабіць адчувальны ўкол камандзіру разведкі. Каб не далажылі з сакрэтнага паста, ніхто б і не ведаў, што побач прайшлі гітлераўцы.

Як толькі ў зямлянку ўвайшлі камандзіры, Шаблін запрасіў іх сесці і адразу ж зрабіў папрок Верабейчыку:

- Цяпер зразумелі, таварышы, якія мы сляпыя сталі з-за бяздзейнасці разведчыкаў?

- Чым жа нашы разведчыкі вочы завязалі нам? - адразу запытаў Верабейчык.

- Няўжо вы думаеце, што сённяшняя няўдача не ляжыць на сумленні разведкі?

- Мне здаецца, што з вамі разам у разведку іменна разведчык і ездзіў.

- А вы гэта лічыце сваёй заслугай?

- Не, навошта мне чужая слава? Тым болей сённяшняга дня.

Пінчук непрыкметна для іншых штурхнуў Верабейчыка ў бок, даўшы зразумець, што так размаўляць з камандзірам нельга.

У Верабейчыка было, як кажуць, у крыві гаварыць у вочы праўду. Малады, гарачы, адзін з першых партызан, ён не любіў людзей, якія перад начальствам рабіліся бяздумнымі пешкамі. Калі ты воін, казаў Верабейчык, ты заўсёды павінен быць ім і думаць, як перамагчы ворага.

Камандзір разведкі пачаў зноў:

- Трэба прама сказаць, што сённяшняя засада была зроблена бяздарна.

- Па чыёй віне?

- Вы там былі, вам лепш відаць. Можна згадзіцца, калі гэта будзе наша адзіная памылка. А калі і ў далейшым мы будзем так падстаўляць сябе на забойства, тады такое недаравальна.

- Вы хочаце сказаць, што мы знарок роту падставілі ворагу? Дык мы тут агульна абмяркоўвалі план засады.

Маленькія вочы Шабліна свідравалі то Бізунка, то Пінчука. Бізунок апусціў галаву, і па яго твары нельга было пазнаць, згодзен ён ці не згодзен. А Пінчук глядзеў у вочы Шабліну, і было зразумела, што ён падтрымлівае яго.

- Чаму ж, таварыш Верабейчык, разведка не прапануе нам аб'екты, дзе можна было б больш удалыя аперацыі правесці? - не супакойваўся Шаблін.

- Гэта ўжо іншая тэма. Сёння можна было знішчыць многа гітлераўцаў, узяць трафеі і не мець страт з нашага боку.

- Дык я ж у вас пытаю, па чыёй віне?

- А я адказваю, што не ведаю, але магу сказаць, што роту размясцілі бяздарна. Я сотні разоў быў на той паляне. Якая б ні была засада, яна павінна заўсёды мець на ўвазе варыянты ўдалага адыходу. А ў вас гэтага не было. Ды і не толькі гэтага, а галоўнае, вы не маглі бачыць ворага, а калі б і ўбачылі, вы нічога не змаглі б зрабіць. Варта было б аднаму кулямётчыку ўскочыць на чыгунку, і невядома хто з партызан застаўся б жывым. А гэта не засада. Вінаваты ўсе, хто яе арганізоўваў.

- Скажыце, таварышы ў штабе брыгады будуць разбіраць нашу аперацыю?

- Не ведаю, але загінулі людзі, зразумела, пра іх запытаюць. Таварышы, мы вінаваты ўсе, камандзір прапанаваў няправільны план засады, а мы ўсе згадзіліся, - сказаў Бізунок.

- Уся наша бяда ў тым, - уклініўся Пінчук, - што мы нічога не ведалі пра нямецкі абход. Меркавалі, што ідзе каля дваццаці падвод і на кожнай з іх па адным-два салдаты. У такім выпадку засаду зрабі хоць сярод паляны, дык перамога за намі. Але ўсё нельга прадбачыць, і з-за гэтага былі страты.

- Таварыш камандзір! - забег у зямлянку дзяжурны па лагеры. - Прыехалі камбрыг і камісар.

Шаблін усхапіўся, абцягнуў гімнасцёрку і ўжо ад стала пайшоў амаль страявым крокам. За ім следам выйшлі ўсе.

Шаблін пачаў рапартаваць камбрыгу.

- Што ж, у цябе дысцыпліны няма, - заўважыў камбрыг Ядловец. - Ляжаць вунь распластаныя і без зброі, напэўна.

- Таварыш камандзір брыгады, я камандзіраў доўга трымаю пагэтаму. Адразу ж пасля няўдалай засады мы сядзім і разбіраем промахі.

- Па-першае, з камандзірамі трэба сядзець доўга да бою, а не пасля, тады менш будзе няўдач. А па-другое, вы не маглі камандзіраў трымаць доўга, бо нядаўна нашы разведчыкі бачылі вас на беразе возера.

У Шабліна нібы кіпень па жылах пабег і пачаў паліць твар, шыю. Ён насупіў бровы, аблізаў губы, ледзь вымавіў:

- Так, быў там.

- Мы пачулі страляніну, - гаварыў Сяргееў, - а праз нейкі час прыехалі нашы разведчыкі і кажуць, што бачылі, праўда, у бінокль, камандзіра Шабліна. Ён ішоў да возера і накульгваў. Мы захваляваліся, што там здарылася.

- Не, я не паранены, гэта падэшва на боце адарвалася, дык давялося так ісці.

Падышло некалькі партызан. Шаблін злаваў на іх, што яны слухаюць іх размову, але прагнаць не мог. І калі ён злосна глянуў на двух хлопцаў, якія перашэптваліся паміж сабой, камісар брыгады Сяргееў заўважыў, чаго камандзір роты хоча, і прапанаваў адысці куды-небудзь. Шаблін з задавальненнем павёў начальства ўбок і запрасіў сесці за столік пад сасною.

- Лічу самым вялікім недахопам нашых камандзіраў тое, што калі яны прыязджаюць да ніжэйстаячага, то размаўляюць толькі з ім адным. І калі той усё гладка ім даложыць, лічаць: так і ёсць. А бывае на самай справе ўсё далёка ад ісціны, - нервова гаварыў Верабейчык Пінчуку.

- Ты ведаў, Пінчук, што камандзір ля возера быў? - запытаў Бізунок.

- Не, Шаблін гаварыў, што каб мы не прарваліся цераз чыгунку, а ўступілі ў бой з абходчыкамі, то ён бы з тылу іх біў.

- Так, за дзесяць кіламетраў дастаў бы, - засмяяўся Верабейчык. - Насіць ордэн Чырвонага Сцяга і з перапуду так далёка забегчы - гэта сорам. Лепш зняць і ў кішэню пакласці, каб лес не смяяўся.

- Чаго ты так да яго ставішся? Ён шустры камандзір, - сказаў Пінчук.

- Хоць я толькі былы студэнт юрыдычнага інстытута, а людзей пазнаваць умею. Шустры, але да каго? Да дзевак! Ай, што ты ведаеш. Мне вельмі не спадабалася, як ён аднёсся да Валодзі Байкача. Такога дыверсанта, смельчака, дык мала таго што зняважыў, а яшчэ пхне да мяне ў разведку. Там, дзе ён ходзіць, яшчэ ніводнага разведчыка і нагі не было. Праўда, Байкач можа пакрыўдзіцца на мяне, што не залічыў яго адразу ў разведку, але я не хацеў, каб ён пакарыўся капрызу Шабліна. І ён камандзірам групы пайшоў, дзякуючы камісару брыгады, а Шаблін яшчэ будзе Байкачу спіцы ў колы ставіць.

- Праўда, я гэта таксама разумеў, - сказаў Бізунок. - Ён жа загадаў вярнуць Байкача, каб той ішоў з ротай.

- Ну, навошта церці хлопцаў? Ён, зразумела, не вярнуўся, і правільна зрабіў.

- А калі б табе не падпарадкаваўся твой разведчык, што б ты рабіў? - запытаў Пінчук.

- Як табе сказаць? У нас умовы асаблівыя, не такія, як у арміі. Іншы раз камандзіру не шкодзіць перапытаць, чаму партызан не хоча выканаць які-небудзь загад. Сюды чалавек прыйшоў добраахвотна. Аддавай разумныя загады, і ён без прымусу будзе іх выконваць. А не тое што - загадаў - выконвай. Раптам навічку загадаю, каб ішоў і ўзарваў эшалон? Гэта ж глупства будзе, а не загад. Толькі баюся, што Шаблін хутка іменна такія загады і стане аддаваць. Праўда, ён яшчэ не ўцяміў, што палавіну славы роце або атраду прыносяць дыверсанты. Я яму ўжо неяк гаварыў, дык ён недаверліва глянуў на мяне і адказаў: «Хто, Байкач роце славу прынясе? Не перабольшвай магчымасць адзінак». Я замаўчаў і пайшоў. Думаю, зразумее. Я гляджу, што яго камандзе ваеннай навукі не хапае.

- Хопіць, пойдзем, а то ты чаго добрага і нас абязлічыш, - сказаў Пінчук.

- Ты жывым застаўся сёння, дык разважай. Другі раз ён падвядзе цябе так, што ты можаш нікому і не сказаць, што вы не спадзяваліся і не чакалі ззаду немцаў, бо язык не будзе кратацца.

- Гэта ты мне прадказваеш смерць?

- Прытым, бяздарную.

Бізунок толькі курыў і смяяўся. У думках ён падтрымліваў Верабейчыка, але ўслых гэтага не выказваў. Ён яшчэ спадзяваўся, што Шабліна павінна перавыхаваць гэтая няўдача. І Бізунок па сваім характары быў ціхі і разважлівы чалавек. Ён яшчэ Шабліну напомніць, чаму той сёння на яго прапанову нават і ўвагі не звярнуў. Але гэта будзе зроблена ў той момант, калі Шаблін крыху супакоіцца. Сёння ён толькі імкнецца ўтрымаць марку камандзіра, а на самай справе ён разгублены. Які ён бездапаможны стаяў каля Ядлоўца і Сяргеева. Нават шкада яго было. Бізунок падумаў, што, можа, іх беспрынцыповасць прывяла да такога становішча камандзіра, што не настаялі на зацвярджэнні свайго плана засады. Яшчэ невядома, як бы павёў сябе Шаблін, каб яны больш цвёрда стаялі на сваім.

Над лагерам з'явілася цёмная хмарка, хаця касыя праменні сонца па-ранейшаму падалі на буданы, гарэлі ў шыбах камандзірскай зямлянкі. Залапатаў буйны цыганскі дождж, і толькі ён змог спыніць дэбаты трох субяседнікаў.

Да зямлянкі Шабліна накіраваліся камбрыг і камісар. Кажуць людзі, што адно ліха не ходзіць. І праўда, Шаблін раптам схамянуўся. Ён успомніў, што ў зямлянцы Зіна, а Ядловец і Сяргееў нават і думкі не дапускалі, што Шаблін жанаты. Ды каго ўзяў, зусім маладую дзяўчыну.

- Можа, тут пад елкай пастаім? - нясмела прапанаваў Шаблін.

- А чаму ты баішся ў свой дом нас пусціць? - усміхнуўся Сяргееў.

- Там душна.

- Паглядзім, як наш ротны жыве.

Сяргееў пайшоў першы, адчыніў дзверы і нібы аслупянеў. Падкурчыўшы ногі, на нарах сядзела Зіна. Яна глянула на Сяргеева і хуценька спусціла з нар ногі. Па бледным твары яе прабегла і на момант затрымалася ўсмешка, якая больш адлюстроўвала не зразумелую нікому горыч і крыўду, чым радасць.

- Праходзьце, праходзьце, сядайце, Аляксандр Данілавіч. Даўно я вас не бачыла.

- Не чакаў і я такой сустрэчы, тым больш тут. Мне Пётр Андрэевіч сказаў, што група пайшла на заданне, дык я думаў: і ты там.

- Ілья Карпавіч, сядайце, - усё запрашала Зіна сваіх старых знаёмых.

- І даўно ты тут ваюеш? - запытаў камбрыг.

- Даўно, - апусціла галаву Зіна.

- Нябось ад'ютантам дзяўчыну да сябе ўзяў, - сур'ёзна глянуў на Шабліна камісар.

- Затое яна ў бяспечным месцы, - адказаў Шаблін.

- Гэта як сказаць, дзе больш небяспечна для маладой дзяўчыны - ля камандзіра роты сядзець ці дыверсанткай быць. Там чалавек расце, мужнее, а тут... У вас жа сыра, - заўважыў Сяргееў.

- Дык вы што - сур'ёзна пажаніліся? - узняў бровы Ядловец і паглядзеў на Зіну.

Тая зірнула на свайго мужа і нібы прасіла дапамогі: што сказаць, бо ў апошні час Шаблін усё часцей і часцей гаварыў Зіне, што ў іх сур'ёзнага жыцця быць не можа, і настойваў перапыніць цяжарнасць. Шаблін заўважыў Зініну разгубленасць і паспяшаўся адказаць:

- Так, жывём.

- Што гэта значыць жывём? Яна твая жонка? - запытаў камісар.

- Так.

- Ну дык чаго ты не гаворыш прама? Колькі сустракаліся, і ён нават не пахваліўся. Шануй Зіну, паважай, яна заслугоўвае гэтага. Я яе ведаю амаль з першых дзён вайны, вельмі сумленны чалавек.

Словы Аляксандра Данілавіча балюча кранулі Зініну душу, і жанчына не вытрымала. Яна аберуч схапілася за свой твар, і з вачэй пырснулі слёзы. Шаблін не ведаў, што рабіць. Ён імкнуўся супакоіць жонку, але ад гэтага яна яшчэ больш пачала ўсхліпваць. У чалавека з кепскім характарам заўсёды атрымліваецца так, што ён не думае перад тым, калі робіць каму дрэннае, а потым, калі ўжо зрабіў. А выявіш у ім гэта, тады ён лічыць, што проста не шанцуе.

Так лічыць і Шаблін. Цяпер ён стаіць сярод зямлянкі і праклінае дождж.

Камбрыгу і камісару было няёмка. Наогул мужчына дрэнна сябе адчувае, калі перад ім плача чужая жонка. Шаблін адной рукой трымаўся за партупею, панура апусціўшы галаву. Усёй сваёй істотай ён імкнуўся выклікаць спачуванне не да Зіны, а да сябе. Ніхто ж не зможа зразумець, з якой прычыны жонка ўсхліпвае, а сказаць што-небудзь кепскае на мужа яна не адважыцца, тым больш у прысутнасці яго.

- Супакойся, Зіна, супакойся, - падышоў да нар Сяргееў. - Нашы б'юць фашыстаў на ўсіх франтах. Хутка мы выйдзем на прастор, і жыццё стане іншым.

- Нічога, гэта я так. Не звяртайце на мяне ўвагі, - выцерла слёзы Зіна.

Сяргеева вельмі цікавіла, як успрыняў гэтую жаніцьбу Валодзя. Але ён не пажадаў успамінаць яго імя, мяркуючы, што Шаблін аб іх дружбе можа нічога не ведаць, а гэта лепш. Валодзя быў у яго і пра Зіну таксама не вымавіў нават слова. «Малайчына, умее трымаць сябе, пасталеў, пасталеў...» - падумаў камісар і зноў сеў за стол.

- Чаго ты стаіш, як сірата? - звярнуўся да Шабліна камбрыг. - Ідзі сядай.

Шаблін падышоў і сеў ля стала.

- Я ўжо гаварыў, што немцы аднаўляюць чыгунку Жлобін - Калінкавічы. Тваёй роце трэба будзе не толькі зрабіць разведку, але і дэталёва вывучыць перагон Слабада - Дубраўка. Гэта значыць, дзе якія зроблены ўмацаванні, дзе гітлераўцы нанач размяшчаюць засады, каб можна было адразу ж накрыць іх мінамётным агнём. Далей, падлічыце, колькі вам спатрэбіцца сямідзесяціграмовых толавых шашак. З разліку: адну на рэйку. Калі будзем наступаць, паведамім дадаткова. Сяргееў, ты нешта яшчэ хацеў сказаць?

- Так. Нашы людзі ў вёсках мала ведаюць аб падзеях на фронце. У прыватнасці аб правале наступлення гітлераўцаў на Арлоўска-Курскай дузе. Трэба, каб разведчыкі, дыверсанты ды наогул усе, хто выязджае за межы роты, мелі пры сабе апошнія нумары нашай газеты. Дзе толькі змогуць, няхай чытаюць людзям зводкі і іншыя матэрыялы. Потым, даўно ўжо з вашай роты не паступае ніводнай заметкі пра баявыя дзеянні партызан, пра зверствы фашыстаў. Аб усім гэтым трэба памятаць. А хутка ў роту прышлём палітрука, тады будзе лягчэй і вам. Бо камандаванне «Будзёнаўца» лічыць, што Шаблін выконвае заданне штаба брыгады, вось таму і не дае вам ніякіх указанняў.

Шаблін слухаў і сцвярджальна ківаў галавой. Раней ён думаў, што змог бы камандаваць дывізіяй, а цяпер зразумеў, як гэта цяжка быць на чале нават партызанскай роты. Правядзі разведку... Добра сказаць, а вось паспрабуй даведайся, у якім месцы немцы ноччу на чыгунцы сядзяць. Падыдзеш, секануць з кулямёта - зноў страты. Ужо сказалі, што на дапамогу палітрука прышлюць, а другі раз будуць неапраўданыя страты - камандзір новы прыйдзе. Вось тут і круці, Шаблін, мазгамі, як дэталёва разведаць чыгунку. Прыйдзе несумленны разведчык і скажа Шабліну, што выяўлены засады. А на самай справе нічога не выяўлена. Атрад ударыць па засадзе і, мяркуючы, што яна разбіта, - у наступленне, а немцы з кулямёта. Зноў у камандзіра спытаюць са штаба ці ўжо пэўныя вывады зробяць.

- Пётр Андрэевіч, - звярнулася Зіна да мужа, - людзі, напэўна, есці хочуць. Можа, я схадзіла б на кухню.

- Не, не, - у адзін голас адказалі Ядловец і Сяргееў і ўсталі з-за стала.

Яны развіталіся з Зінай і пайшлі. Следам за імі задуменны і хмуры крочыў Шаблін. Толькі за дзвярамі, калі ўбачыў, што камбрыг і камісар прама накіраваліся да сваіх коней, ён выпраміўся і з палёгкай уздыхнуў. А то пайшлі б яшчэ хадзіць па лагеры ды, чаго добрага, з Верабейчыкам гутарку завялі б. А той любіць гаварыць з камандзірамі, і заўсёды ён у ролі адваката выступае, за радавых партызан стаіць. Трэба Шабліну шукаць каналы, каб пасябраваць з ім, бо ён будзе псаваць кроў, і нічога з ім не зробіш.

- Чаго ты так задумаўся? - крануў Сяргееў за плячо Шабліна. - Трымайся, браце, трымайся і Зіну каб не крыўдзіў... Ты разгубіўся, глядзі, каб не заўважылі гэта партызаны, тады вярхом паедуць. Дзе трэба дысцыпліну ваенную прымяніць - дзейнічай. Мы падтрымаем.

- Хопіць, паехалі, - сказаў камбрыг і лёгка ўскочыў на каня.

Конь Сяргеева нервова таптаўся, нібы таксама хацеў, каб хутчэй садзіўся яго гаспадар. Камісар закінуў павады і сеў на каня, махнуў рукой Шабліну і паехаў услед за камбрыгам.

Шаблін рашыў прайсці па лагеры, паглядзець, які настрой у партызан, асабліва ў тых, што былі сёння ў засадзе.

Але нічога незвычайнага Шаблін не заўважыў. У адным будане стагналі параненыя, у другім партызаны гулялі ў карты. Ля трэцяга вастраносы хударлявы хлапец іграў на нямецкім губным гармоніку. Мелодыя адной песні змянялася другой. Вакол музыкі сабралася шмат партызан. Раптам у круг праціснуўся шыракаплечы, прысадзісты хлопец у кубанцы з чырвоным верхам. Гэта ён яшчэ ў мінулым годзе пашыў сабе такую шапку па заказу і не разлучаўся з ёю ні зімой, ні летам. Хлопец спрытна зняў папругу, перавязаў ёй кубанку так, што канцы павіслі ззаду, нібы стужкі, раскінуў рукі і крыкнуў:

- Шырэй круг!

Партызаны расступіліся. А той пачаў:

- Выступае заслужаны дзеяч мастацтва бяспублікі з кустоў... я, разведчык Іван Іваноў. Яблычка! Грай!

І пайшоў па крузе прыпяваючы:

Эх, яблычка, ды на галінцы ў садзе,

Надаела людзям жыць пры нямецкай ўладзе.

Эх, яблычка, куды ты коцішся,

Немцу ў зубы пападзеш, не вароцішся.

Эх, яблычка, ды на талерачцы,

Уцякайце ад фашыстаў, нашы дзевачкі.

Партызаны смяяліся і не заўважылі, як да іх падышоў камандзір і гучна сказаў:

- Хопіць, разыдзіцеся!

- А што тут такога?.. Няхай танцуе, - пачуліся галасы.

Гарманіст адразу ж схаваў гармонік у кішэню, а хлопец у кубанцы скрывіў твар, павярнуўся плячамі да камандзіра і заспяваў:

Эх, яблычка, ды ў руках салдаткі,

Камандзір наш сёння драпаў, аж блішчалі пяткі.

Шабліну нібы хто сыпануў жменю пяску ў твар. Ён залыпаў вачамі і заскрыгатаў зубамі. Не быў бы ён камандзірам, кінуўся б біцца, а так стрымаў сябе і падумаў: «Правільна Сяргееў гаварыў, што сядуць на карак. Цяпер прамаўчу, але запомню гэтага субчыка». Партызаны пачалі разыходзіцца ад будана. Пайшоў і Шаблін.

VII

Другі дзень дыверсанты сядзяць у пуні на свежым мурожным сене, назіраюць за рухам цягнікоў па чыгунцы і чакаюць, калі вернецца іх камандзір Байкач са Жлобіна. Час цягнецца вельмі марудна. Але партызаны не ідуць у вёску, тут, у Маркаўшчыне, раней яны знішчылі некалькі паліцэйскіх. І цяпер няма поўнай надзеі, што не знойдзецца злыдзень, які захоча іх прадаць. А гітлераўцы побач - ля чыгуначнага моста, што перакінуты цераз рэчку. Весялей хлопцам, калі наведваюць іх гаспадары з крайняга двара.

Вось і нядаўна жанчына прынесла кавалак сала і спечаны на явары духмяны бохан хлеба. А пацямнее - і яшчэ прынясуць адтуль гладыш малака.

Не есць чамусьці толькі Пыліла, ляжыць нічком у баку ад усіх і цяжка ўздыхае. Хлопцы не ведаюць, што Павел апошні раз з імі. Больш ён не будзе ў групе, так сказаў яму камандзір. Валодзю Валя расказала ўсё. І ён нават саромеўся за Пылілу. Якое дзікунства выяўляецца іншы раз у людзей? З'явілася сапраўднае каханне ў Пылілы, дык шанаваць трэба яго, а ён... Валодзя ўсё думаў, якое б спагнанне накласці на Паўла, але вырашыў прагнаць з групы, і на гэтым усё. Быў бы камандзір роты іншым чалавекам, яны б удвух прыдумалі яму пакаранне, але і той не лепшы за Пылілу. Гэты хоць перажывае, раскайваецца ў сваім учынку.

Валя недзе дома, пайшла наведаць маці і, напэўна, зараз вернецца. Прыйдзе і камандзір. Паўлу стане яшчэ горш. Калі б не разбітыя губы, яму лягчэй было б глядзець у вочы сябрам. А так здаецца, што ўсе ведаюць, хто гэта і за што яму стукнуў.

Заязджаць адсюль да маці ў Дубовую Граду таксама сорамна.

- Здаецца, камандзір ідзе, - сказаў Федзя і яшчэ бліжэй падпоўз да шчыліны ў падстрэшшы.

З алешніку выйшаў хлопец, азірнуўся навокал і паўз жыта накіраваўся да вёскі. Адразу нельга пазнаць Валодзю ў новай форме. Не многа дзён прайшло, а ўжо дыверсанты прывыклі бачыць свайго камандзіра ў вайсковай форме. А цяпер ідзе хлопец у чорным пінжачку і ў шэрых шырокіх штанах.

- Так, камандзір, - глянуўшы ў бінокль, сказаў Анатоль.

Усе адразу ж пачалі поўзаць па сене, збіраць свае анучы, абувацца. Хлопцы чакалі нейкіх незвычайных навін ад камандзіра, бо за час адсутнасці Валодзі ў Жлобін ніхто не хадзіў, і нават згубілася сувязь з паліцэйскім Войцікам. Не таму, што яны баяліся, а не было пільнай патрэбы. А вось немцы пачалі аднаўляць чыгунку, і камандзір ужо штосьці прыдумаў незвычайнае, каб перашкодзіць ім. Пасля рэйкавай вайны на чыгунцы ад моста, што пад Жлобінам, і да Шацілак руху не было. А цяпер гітлераўцы спяшаюцца ажывіць гэту магістраль. Валодзя, перад тым як ісці ў горад, доўга назіраў за рухам на чыгунцы, за аховай моста. У яго з'явіліся нейкія планы, але ён пра іх тады не сказаў хлопцам. А цяпер, калі ўвайшоў Валодзя ў пуню, партызаны з нецярпеннем чакалі, што ён скажа. Па настроі камандзіра можна было заўважыць, што яго сустрэчы са жлобінскімі сувязнымі былі паспяховыя.

- Дзе знайсці машыніста? - запытаў Валодзя.

Усе здзіўлена глядзелі на камандзіра і маўчалі. Толькі Грыша паціснуў плячамі і запытаў:

- А якога класа?

- Няхай самага апошняга, толькі каб паравоз умеў пусціць і спыніць.

- Дык гэта і я ўмею. Я ж да вайны Жлобінскае чыгуначнае вучылішча скончыў і крыху памочнікам паездзіў, але захварэў і пасля таго на паравоз не вяртаўся, - сказаў Грыша.

- А я сёння ўсю дарогу толькі і думаў, дзе машыніста знайсці. Шанцуе, яй-богу, шанцуе. Цяпер і вам раскажу, навошта ён. Праз тры дні тут, у вёсцы, у бацькоў Войціка для ўсіх нас будзе падрыхтавана форма паліцэйскіх. Павязкі, усё як мае быць. Нам ужо вядома, што прыгарадны цягнік раніцай ідзе да Слабады і адразу ж вяртаецца назад у Жлобін. У ім звычайна едзе трое немцаў і чацвёрты машыніст. На кожным паўстанку цягнік спыняецца і ў яго садзяцца людзі, якія працуюць на чыгунцы ці на іншай рабоце ў Жлобіне. Вось мы ў форме паліцэйскіх і сядзем. Войцік кажа, што немцы ніякай падазронасці на паліцэйскіх не маюць. З бясшумкі на хаду цягніка знішчаем трох немцаў. Грыша з пісталетам прабіраецца на паравоз і распраўляецца з машыністам. Каля моста ў тым драўляным доміку, вы бачылі яго, знаходзіцца шаснаццаць гітлераўцаў, адзін з іх пад грыбком на страсе. Гэта ўжо развіднее, але яшчэ рана, уся ахова будзе спаць. Грыша спыняе цягнік на мосце, а мы адразу ж з бясшумкі здымаем вартавога і кідаем у вокны доміка гранаты і шашкі толу. Затым мініруем мост і падрываем разам з цягніком.

- А як жа з людзьмі, што будуць у цягніку? - запытаў хтосьці з хлопцаў.

- Калі пачуюць выбухі, дык яны ўсе самі ўцякуць з вагонаў. Што яны - дурныя, не зразумеюць? Мяне турбуе іншае: Войцік каля гэтага доміка быў з месяц таму назад. Ніякіх байніц і вартавога ля ўвахода, кажа, няма. А што, калі цяпер ужо ёсць?

- Не можа быць, каб немцы ўмацоўвалі ахову іменна тут. Няма такой патрэбы, бо ўперадзе, у партызанскай зоне, многа іхніх салдат. Ну, гэтых, што аднаўляюць чыгунку, - заўважыў Анатоль.

- Так, правільна, - згадзіўся камандзір. - Потым у хляве, што ля доміка, ёсць пакойчык, дзе жыве нейкі стары. Ён нарыхтоўвае немцам дровы, зімой паліць печы, даглядае пару коней, кабылу начальніка аховы. Мы яе ўчора бачылі. Гэта яна, малочнага колеру, танцавала там на двары. Войцік гаварыў, што не кабыла, а жар-птушка. Я думаю сёння ноччу зрабіць разведку ля доміка. Калі аховы няма, дык і небяспекі не будзе, а калі ёсць, тады трэба план падрыву моста па-іншаму распрацаваць. Можа, давядзецца спыніць цягнік і аднаму ісці да доміка і там зняць вартавога. Карацей кажучы, я на месцы там сарыентуюся.

- А як ты перабярэшся цераз рэчку? - запытаў Грыша.

- Пераплыву!

- Я думаю, не трэба сёння лезці туды, - сказаў Анатоль.

- Не трэба, - падтрымаў Анатоля Федзя.

- Не трэба, - ціха сказаў Пыліла.

Камандзір на нейкі момант задумаўся, а потым адказаў:

- Не, я з вамі не згодзен. Сем разоў адмерай, раз адрэж. Нельга ўсляпую наступаць. Уявіце, што адтуль па нас зроблены адзін стрэл. Трывога - і ў пятнаццаці чалавек, якія сядзяць ва ўкрыцці, у руках зброя. Завяжам бой, у іх тэлефонная сувязь ёсць, адразу ж дапамогу выклікаюць. І тады нам не ўцячы.

Хлопцы згадзіліся з довадамі Валодзі. Толькі Анатоль хацеў таксама разам пераплысці рэчку. Але камандзір зноў адхіліў яго прапанову, бо аднаму заўсёды прасцей і лягчэй у такіх выпадках.

Нават самыя асцярожныя крокі двух чалавек ужо робяць больш шуму.

У пуні сцямнела. Валодзя ўзяў аўтамат і пайшоў у хату, каб аддаць гаспадару яго вопратку і апрануць сваю. А хлопцы адразу ж пачалі далей абмяркоўваць план прадстаячай аперацыі.

- Правільна гаворыць Валодзя, што трэба дэталёва разведаць, бо па плану заўсёды атрымліваецца гладка. Я вось ніколі не думаў, што ў час наступлення на слабадскую паліцыю руку мне пераб'юць. Здавалася, што паліцаі аднаго выстралу не змогуць зрабіць, а як атрымалася? Ідзём ноччу, а насустрач паліцай. Ён у самаволку збег, і сутыкнуліся мы. Дык той як нарабіў ляманту і пераблытаў нам увесь план, - расказваў Грыша.

- Ды ўжо сядзець тут надакучыла, - сказаў Анатоль.

- Хочаш у Ніўкі да дзяўчыны? - пажартаваў Федзя.

- Мне хоць куды.

- А можа, камандзір Валю будзе чакаць, дык яшчэ давядзецца сядзець тут, - выказаў сваё меркаванне Пыліла.

- Пры чым тут Валя, яна недзе нас ужо ў Дубовай Градзе чакае, - сказаў Анатоль.

Партызаны прыляглі на сена. Чуваць было, як папіскваюць і капошацца мышы пад сенам, ды зрэдку даносіліся са Жлобіна кароткія гудкі манеўровага цягніка. Лягчэй стала на душы ў Пылілы. Ён цяпер горш за ўсё пераносіў прысутнасць Валодзі і Валі, а іх пакуль што няма. Вельмі добра, што Валя ў Дубовую Граду пайшла і не сядзіць тут у яго перад вачамі. Калі хоць бы кропля спачування ў яе была да Паўла, дык яна б нікому не сказала пра ўсе бяздумныя яго дзеянні. Але няхай круціць носам, хутка партызаны злучацца з часцямі Чырвонай Арміі і далей пойдуць біць ворага, а Павел застанецца. Хлопцаў мала вернецца з гэтай вайны, і Валя яшчэ будзе рада яму. Яны пажэняцца, але ён не раз яе папракне за гэты душэўны боль і сорам, што пераносіць цяпер.

Так, забягаючы далёка ўперад, думаў Павел. Ён не лічыў, што пакрыўдзіў сумленную дзяўчыну, не. Вайна... Кулі не баіцца, а яго, Паўла, які потым можа стаць яе мужам...

За варотамі пуні пачуўся ціхі голас камандзіра. Усе зразумелі, што Валодзя з некім размаўляе. І вось увайшлі двое, і камандзір сказаў:

- Цяпер мы ўсе ў зборы, Валя прыйшла. О чорт, маці не наведаеш, у Дубовай Градзе немцаў поўна. Вывозяць нарыхтаваныя дубы, якія летась мы не далі ім забраць. Думаюць, блакада прайшла, дык мы адсюль кудысьці далёка збеглі. Трэба спяшацца, каб зацемна і там мінку падкласці. Ну, вы тут чакайце, а Федзя бяры вінтоўку і пойдзем да рэчкі.

- І я пайду, - сказаў Анатоль.

- Добра, пойдзем.

Асцярожна адхінаючы лазняк, партызаны ціха ішлі па мяккім тарфяністым беразе. Чым далей яны адыходзілі, тым ніжэй апускаўся на сінім даляглядзе мост. Трэба было адысці на такую адлегласць, каб вартавы на мосце не мог пачуць усплёскі вады. І вось невялікае калена, рэчка павярнула ўбок. Камандзір загадаў Федзю сесці там і ў выпадку трывогі біць па мосце, па ахове, хаця доміка, у якім яна размяшчалася, ужо не было відаць. Прайшоўшы далей за паварот рэчкі, Валодзя распрануўся, папрасіў у Анатоля кепку, уклаў у яе пісталет і нацягнуў сабе на галаву.

- Я хутка вярнуся, чакай мяне тут, - сказаў ён і пагрузіўся ў ваду.

Імклівая плынь рэчкі падхапіла яго і панесла наўскасяк да таго берага. Валодзя не зрабіў ніводнага ўсплёску і неўзабаве знік у прыбярэжным ракітніку. Там ён узяў у рукі пісталет і ціха пайшоў па беразе ў бок моста. Рэдкія кусты цямнелі над шызай коўдрай туману. Валодзя яшчэ не бачыў, але ўжо адчуваў, што вось-вось павінен паказацца двор аховы. Добра, што туман. Лягчэй падысці да доміка незаўважаным. Вось толькі дэталёва разведаць, што робіцца вакол яго, было немагчыма: у такое ціхае надвор'е ў лепшым становішчы знаходзіцца той, хто стаіць на месцы. Валодзя ціхенька, сагнуўшыся, падышоў да вугла доміка і спыніўся. Стаіўшы дыханне, ён прыслухоўваўся, ці не зробіць вартавы, калі ён там ёсць, хоць адзін крок. Валодзя нічога не чуў, і неяк раптам яго ахапіў холад. Ён дрыжаў, аж зубы ляскалі, але працягваў стаяць. Пераканаўшыся, што каля доміка нікога няма, Валодзя выпраміўся. «Значыць, акрамя вартавога, што стаіць на мосце, тут болей пастоў не ставяць», - падумаў партызан і ціха пайшоў да хлява.

Валодзя абышоў вакол хлява і спыніўся ля варот. Па-ранейшаму яму было холадна, і моцна білася сэрца. «Зайду» - рашыў ён. Абмацаўшы жалезную ручку на варотах, партызан паціху адчыніў іх і пралез у хлеў. З варыўні, што стаяла ў кутку, праз невялічкае акенца падала ў хлеў цьмянае святло. І адбівалася чырванаватым бляскам на вачах устрывожаных коней. Валодзя адчыніў дзверы і ўвайшоў у варыўню. На тапчане, каля сцяны, ляжаў барадаты дзядуля. Ён быў нераспрануты, але босы. Глыбокае дыханне з працяглым хрыпам у грудзях сведчыла аб тым, што дзядуля спіць. Ён заснуў чамусьці незнарок, бо не патушыў нават ліхтара. Ля дзвярэй на доўгім кастылі, забітым у сцяну, віселі сядло, аброць. У Валодзі імгненна нарадзілася думка - забраць каня. Ён зрабіў некалькі крокаў уперад і ціха патрос старога за плячо. Той лыпнуў вачамі і ўзняў галаву. Партызан крыху адступіў назад і, працягнуўшы руку, у якой трымаў пісталет, сказаў:

- Дзядуля, ціха, ціха.

Дзядуля ўжо сядзеў на тапчане, пальцамі церабіў сваю доўгую бараду і з жахам з ног да галавы аглядаў голага партызана.

- Я хачу, каб вы асядлалі мне кабылу, - сказаў Валодзя.

- А хто вы будзеце?

- Вам не ўсё роўна? Што вы толькі фашыстам яе сядлаеце?

- Не, я так пытаю, адкуль вы, сынок?

- Я ўцёк са Жлобіна з-пад расстрэлу, мне трэба конь.

- Трэба дык трэба, - устаў дзядуля. - Толькі ж, сынок, што мне заўтра скажуць, мяне ж заб'юць.

- Вам могуць нічога не зрабіць, а цяпер маўчыце, бо страляю адразу ж.

- Добра, я асядлаю кабылу, толькі вы мяне тады замкніце адтуль. Я буду сядзець у варыўні да раніцы і скажу, што нехта ўкраў.

- Малайчына, дзядуля, пайшлі.

Валодзя адышоў у куток, узяў ліхтар і ззаду падсвечваў старому. У таго дрыжалі рукі, і ён ледзь ускінуў сядло на спіну кабылы. Пяшчотна пагладзіў яе, адчапіў ад шула і выцягнуў з-пад аброці грыву. Было відаць, што дзядуля не так баіцца немцаў, як прывык да жывёліны і шкадуе яе. Але хутка перадаў повад у рукі Валодзю і пайшоў у варыўню. Партызан начапіў клямку на прабой і заціснуў палку. Адчыніў болей вароты, вывеў кабылу, але ў сядло адразу не садзіўся, і толькі ля рэчкі ён ускочыў на каня. Кабыла смела пайшла ў ваду і, выцягнуўшы ўперад шыю, паплыла да другога берага.

Анатоль напалохаўся, калі заўважыў, што плыве хтосьці на кані. Ён схаваўся за куст і падрыхтаваў аўтамат. Але на беразе Валодзя саскочыў з каня і аклікнуў сябра.

- Каня ўзяў? - абрадавана падбег Анатоль.

- Мне далі. На, патрымай, а я апрануся.

Анатоль узяў павады і падышоў да кабылы. Даўгашыяя, яна высока трымала галаву, стрыгла вушамі, нервова грызла цуглі.

- Супакойся, ты ўжо на нашым баку, паслужыш партызанам, - гладзіў мокрую шыю кабылы Анатоль.

Ён быў вельмі рады, што Валодзя набыў сабе такую кабыліцу. Цяпер Вараны будзе канчаткова замацаваны за ім.

- Пойдзем, - сказаў камандзір.

- Дык ты сядай ды едзь.

- Не, яна тады пачне танцаваць, а тут грузка. Ды і Федзя насцярожыцца, падумае - хто гэта на кані?

- Хаця, праўда...

Федзя сустрэў хлопцаў, глянуў на кабылу і здзівіўся:

- Дзе гэта вы яе захапілі?

- У хляве. Дзядуля асядлаў і ўручыў мне.

- Добра, дык ён жа зараз можа сказаць немцам, што партызаны былі. Тыя ў пошукі не кінуцца, але вартавых паставяць.

Валодзя ў той час, калі быў у дзядулі, пра гэта нават не падумаў. І атрымалася выпадкова, што ён не назваў сябе партызанам.

- Я так зрабіў, што немцы і ўявіць не змогуць, што там партызан быў. Бо голы зачыніў дзядулю ў варыўні і кабылу ўкраў. Яны падумаюць, што трапіў туды бадзяга нейкі, і супакояцца.

- Хіба толькі, - сказаў Федзя.

- Вы ідзіце ў двор, а я да астатніх забягу, скажу, каб хуценька збіраліся.

Валодзя забег у пуню. Некаторыя хлопцы ўжо спалі. Ён напаўголаса скамандаваў:

- Пад'ём!

Зашамацела сена, і партызаны адзін за адным з'яўляліся перад камандзірам.

- Каб праз пяць хвілін усе былі на конях. Віктар, ты паедзеш з Валяй на калёсах па вёсцы. Будзе менш падазронасці, бо ў аб'езд па кустах будуць тарахцець калёсы. Вартавы на мосце пачуе. Свайго гнядога дай Паўлу, няхай вядзе, - на хаду гаварыў Валодзя.

На двары ўжо ля хлопцаў стаяў гаспадар і ўсё хваліў кабылу:

- За ўсё сваё жыццё не бачыў такіх коней. Ай, афіцэр завые. Ён жа па вёсцы тут не адзін раз гарцаваў. Вы ўдзень гэтай кабылы не бачылі, яна ж колеру сонца.

- Пабачым, бацька, - сказаў Валодзя і ўзяў у рукі павады. - Ну, дзякуем вам за ўсё, бывайце.

Камандзір спрытна ўскочыў у сядло, і кабыла пачала тупаць доўгімі нагамі, прысядаць, нібы лябёдка, выгінаць шыю.

Ён першым выехаў са двара і туга нацягнуў павады, каб ціха пакінуць вёску.

Валодзя Байкач быў задаволены сваёй разведкай. Гэты маленькі поспех яму нібы адчыніў дзверы да здзяйснення вялікага подзвігу. Падрывам моста яны спыняць далейшае аднаўленне чыгункі, на якой немцы ў апошні час так заўзята пачалі працаваць. Цяпер яму трэба многа ўзрыўчаткі, бікфордава шнура, гранат. Не знойдзе ў сваім атрадзе, дык дойдзе да штаба брыгады, там сабяруць. Валодзя ехаў па палявой дарозе, а ў думках ужо пабываў і ў сваёй брыгадзе, і праехаў на нямецкім цягніку, і паспяхова закончыў баявую аперацыю, і, здавалася, наблізіў канец вайны.

Уперадзе чуваць было, як грукочуць калёсы. Гэта паехалі Віктар з Валяй. Валодзя рашыў дагнаць іх. Ён адпусціў павады і злёгку ўдарыў кабылу абцасамі пад бакі. Раптам нібьі шалёны вецер падзьмуў у твар, і Валодзю здалося, што ён не імчыць па роўнай дарозе, а ляціць некуды ўніз, у бяздонную цемрадзь. Нават напалохаўся, каб не разбіцца, і моцна нацягнуў павады. Кабыла звярнула ў жыта і пачала танцаваць ужо побач з калёсамі. Пад'ехалі хлопцы.

- Вось цяпер відаць, што камандзір на кані, - сказала Валя. - Толькі Шаблін убачыць, дык можа на беланогага памяняць з табой.

- Сказаў бы я... ды што, калі ты дзяўчына. Сяргееў, калі б папрасіў памяняцца, я згадзіўся б. Наогул добраму камандзіру аддаў бы, а сам пеша хадзіў. А то Шаблін. Я думаю, што ён хутчэй цябе забярэ. Навошта яму добры конь, куды яму ездзіць? Перад дзяўчатамі танцаваць? Ведаеш, колькі нашых камандзіраў сустракаў у сорак першым, у шпіталі ў палаце ляжаў з афіцэрамі, а такога хітрага дурня нідзе не бачыў. Ёсць злосныя, жорсткія камандзіры, але ж не такія, як Шаблін. Гэта чалавек, які глядзіць на другога і ў думках пнецца, каб зрабіць яму што-небудзь агіднае. Я не ведаю, якія ў мяне з ім далей адносіны будуць. Увесь час маўчаў, а ў душы ў мяне кіпела. Цяпер прыедзем, паглядзім, як ён паставіцца да таго, што я тады не вярнуўся. Напэўна, яго ўжо ў вайну палітруком прызначылі так, не разабраўшыся. Хаця чорт яго ведае, можа, ён у баі вельмі вынаходлівы і смелы. Трэба запрасіць яго з сабой на мост ды паглядзець.

- Таварыш камандзір, мы ў Дубовую Граду едзем? - запытаў Пыліла.

- Не, там немцаў поўна. Давайце тут спынімся, і колькі ў нас толу ёсць - пад мост на грэблі пакладзём, замініруем. Другім жа шляхам немцы дубы на станцыю не павязуць.

Дыверсанты спыніліся і саскочылі з коней. Пыліла дастаў з-пад сена на калёсах торбу з толам і аддаў Байкачу.

- Пад машыну хопіць, - сказаў той.

Грэбля была зусім блізка ад таго месца, дзе спешылі партызаны. Узышоўшы на яе, хлопцы заўважылі свежыя сляды ад машын. Зразумела, што лягчэй было б паставіць міну націскнога дзеяння ў каляіне, але дыверсанты хацелі заадно і пашкодзіць драўляны мост. Давялося ісці далей. Нарэшце мост. Вады ў магістральным канале было мала. Валодзя з Анатолем спусціліся пад мост на мяккую броўку. Валодзя выкладваў з торбы шашкі, а Анатоль асвятляў запальнічкай сярэднюю бэльку моста.

Тол падвешваць не будзем? - запытаў Анатоль.

- Не, пакладзём вунь там і дроцік ад чакі працягнем наверх.

Камандзір запхнуў шашкі за канец бэлькі, у шчыліну прасунуў канец дроту і паклікаў Анатоля:

- Трымай чаку, каб не выцягнулася, а я пайду наверх.

Валодзя нацягнуў дроцік і прымацаваў яго над зямлёю за галінкі ламачча, што ляжала ля моста.

- Толя, пускай чаку, але глядзі, каб там дроцік быў не надта нацягнуты.

- Добра, - сказаў Анатоль і выскачыў з-пад моста.

- Ніяк машына не міне нашай пасткі, - сказаў Байкач. - Пайшлі.

Ужо развіднела, але сонца яшчэ не зусім выкацілася з-за гарызонту, толькі ўгору ўскінула свае праменні-вейкі і нібы паглядвала, што робіцца на зямлі.

Партызаны ехалі па сваёй зоне. Палявая пясчаная дарога нібы калыхала іх, хіліла да сну, асабліва Валодзю. Пасля душэўнага напружання і нялёгкага пераходу цела не трымалася, павекі сталі цяжкімі і закрывалі вочы. Валодзя паклаў галаву на шыю кабылы і звесіў рукі. Хлопцы назіралі за ім ззаду і ехалі ціха. Кабыла ці то ад стомленасці, ці ад таго, што адчувала, што яздок спіць, не спяшалася.

Раптам недзе далёка грымнуў глухі выбух, і Валодзя страпянуўся. Шпарчэй пакрочыла кабыла.

- Гэта наша міна ўзарвалася. Здаецца, там. - Ён паказаў назад рукой і ўсё круціў галавой, глядзеў навокал, каб сарыентавацца пасля сну, дзе ён.

Абапал дарогі тырчаў шызы палын, зелянеў дурнап'ян. А там, вышэй на ўзгорку, побач з даўно адкрасаваўшым рэдзенькім жытам цвіла грэчка. І гэта нібы сцвярджала, што недзе далёка тут ёсць жыццё. Да блакады гітлераўцаў у такі час ужо цягнуўся ў неба дым над вёскай, ныралі ўніз жураўлі калодзежаў. А цяпер не відаць нічога, бо ўсё тое, што было зроблена рукамі селяніна ў вёсцы, фашысты спалілі. Няма дзе прысесці нават птушцы, якая прывыкла жыць побач з чалавекам. Вось вылецела з лесу з дзесятак галубоў, яны пакружыліся над полем і паселі ля грэчкі. Сярод дзікіх шызых вехіроў ёсць некалькі белых, гліністых.

- Глядзіце, самая мірная птушка і тая ў партызаны пайшла, - сказаў Валодзя.

- Вы не бачылі, якіх мы аднойчы за Бярэзінай напаткалі хатніх звяроў? Залезлі мы ў стары бліндаж, а там нешта фыркае, бліскае мноствам агеньчыкаў. Мы засвяцілі ліхтарыкам, а перад намі сядзяць сем катоў. Усе, нібы тыгры, паласатыя, паднялі на спінах поўсць, закруцілі хвасты і скаляць зубы нам. Я схапіў аднаго, дык ён мне кіпцюрамі рукі абадраў, кусаў за пінжак. Ледзь укінулі яго ў торбу. Прывезлі ў лагер і ля кухні выпусцілі. Кот прылёг, агледзеўся і наўцёкі ад людзей. Так болей ён і не з'яўляўся нам на вочы, - расказваў Іван Жураўчык.

- Нічога, затое людзі не адзічэюць за час вайны, - сказаў Валодзя. - Наадварот, усё, што было дзікае ў каго, вылезе з цёмных тайнікоў душы наверх. А пакажацца яно, людзі саскрабуць яго, не дачакаўшыся гэтага, сам носьбіт адкіне сваё дзікунства. І вось застануцца людзі чыстыя, сумленныя, якія будуць ведаць кошт жыццю.

Камандзір зноў зажмурыў вочы і пачаў драмаць у сядле. Але раптам трасянуў галавой, тузануў павады і паехаў рыссю. У яго цяпер была адна думка: хутчэй заехаць у лагер, кінуцца ў будан ды паспаць.

VIII

Ноччу над лесам пранёсся буран: круціў, хістаў, згінаў верхавіны дрэў, якія ўкрывалі партызанскі лагер. Моцна біў пярун, неба рассякала маланка, абліваючы срэбрам мокрае разлапістае лісце старога дуба, прынікшых да гнязда буслоў. Касы буйны дождж заліваў некаторыя буданы, і партызаны, схапіўшы зброю, бегалі, прасіліся да тых, у каго дах над галавой быў зроблены больш надзейна. Многа клопатаў буран прынёс і дыверсантам, бо будан іх служыў толькі як хованка ад камароў і сонца. Не раз яны кпілі з іншых партызанаў, якія ўкрывалі свае буданы лапкамі елак у некалькі радоў. Цяпер хлопцы з дыверсійнай групы сядзелі нібы пад рэшатам, але трывалі. Сорамна было бегаць прасіцца пад чужы дах. Праўда, гэта ўпершыню такі лівень напаткаў дыверсантаў у лагеры. Былі б яны дзе на заданні, дык буран і лівень з'яўляліся б іх першымі памочнікамі. У такое надвор'е можна куды хочаш пранікнуць.

Неўзабаве вецер пачаў сціхаць, аддаляліся на захад грамавыя ўдары. Неба пасінела, і ў лесе стала святлей.

Валодзя выйшаў з будана. Яго ўвагу прыцягнула нейкая чорная груда. Што гэта? Удзень там нічога не было, а цяпер нібы вялізны воз стаіць ля ўвахода ў камандзірскую зямлянку. Валодзя пайшоў паглядзець. Не, гэта не воз, а вывернутая ветрам сасна верхавінай падперла дзверы. «Не вылезе Шаблін з зямлянкі, падумае, што нехта знарок падпёр. Паглядзім, што ён будзе рабіць, напэўна, крычаць», - падумаў Валодзя і, усміхнуўшыся, пайшоў назад у будан.

Дыверсанты ўжо не спалі і дапытваліся ў Пылілы, хто яму разбіў губы. Прыдумвалі самі розныя версіі, смяяліся. Сціхлі, калі ўвайшоў Байкач.

- Што я цяпер бачыў, каб вы толькі ведалі! Выйшаў, гляджу - едзе абоз, калёсы на калёсах, дуга на дузе, адна кабылка ў возе і тая не вязе. Заехаў той абоз у пушчу-дрымушчу і спыніўся. Саскокваюць сямёра малайцоў, распалілі вогнішча пад самае небясішча, дык Бог ногі звесіў і грэецца. А потым як пачаў Ён страляць: пуль ды пуль, праўда, без пораху і без куль. Але спалохаліся малайцы ды хавацца: хто ў ваду кідаўся, а хто да камандзірскай зямлянкі падаўся. Тады Бог з карэннем сасну скруціў і ёю да Шабліна дарогу загарадзіў. А хто з вас усяму гэтаму не верыць, дык няхай ідзе праверыць.

- Дык жа адзін з тых малайцоў цяпер сярод нас, але адгадай хто? - засмяяўся Анатоль.

- Я не ведаю, каго ты маеш на ўвазе.

- Пыліла! - у адзін голас крыкнулі хлопцы.

- Можа, і праўда, бо ў яго такі лёс, што двойчы падаў з калёс. Валя спіхнула.

- Ха-ха-ха, а яшчэ не прызнаваўся. Мы здагадваліся, што Валю пацалаваў. Ад чаго б сталі такія губы? - гаварыў Федзя.

Ужо развіднела, а хлопцы ўсё жартавалі і гучна смяяліся. Чуў гэты смех і Шаблін. Ён памкнуўся выйсці з зямлянкі, але не змог. Доўга хадзіў узад-уперад, усё чакаў, што неўзабаве адчыняць. Але за дзвярамі нікога не было чуваць. Шабліна ахапіла злосць, і ён запытаў у сябе, ці камандзір ён? Пачаў моцна грукаць і загадваць, каб зараз жа спынілі жартаваць. А каго гэта датычылася, ён канкрэтна не ўказваў.

- Пойдзем, хлопцы, выратуем камандзіра, а то вы думалі, што я байку вам расказваў. Пераканайцеся, што хоць часткова, а было так. На самай справе пойдзем, гэта ж ён крычыць, - сказаў Валодзя.

Партызаны пайшлі і ледзьве адцягнулі верхавіну, якая ўперлася ў дзверы. Шаблін выскачыў з зямлянкі і, не разабраўшыся, у чым справа, пачаў трэсці кулаком перад Валодзем і крычаць:

- Я табе, смаркач, не дарую гэтага.

Валодзя нічога не адказаў, павярнуўся, плюнуў і пайшоў. Хлопцы хацелі Шабліну растлумачыць, што гэта буран так зрабіў, але ён злосна крыкнуў на іх:

- Марш адсюль!

Настрой у дыверсантаў быў сапсаваны, Валодзя імкнуўся падбадзёрыць хлопцаў, але нічога з гэтага не атрымлівалася. Пасля снедання ён пайшоў да старшыны роты, які распараджаўся ўзбраеннем, узяў шмат толу, гранат, капсуляў-дэтанатараў і хацеў як мага хутчэй пакінуць лагер. Валодзя зайшоў да Верабейчыка і падрабязна расказаў яму аб маючай адбыцца аперацыі.

Той з цікавасцю выслухаў яго, адобрыў план дзеяння і пажадаў поспеху.

Дыверсанты ўклалі ў рэчавыя мяшкі тол, узялі зброю і пайшлі сядлаць коней.

Валя заўважыла гэта і падбегла да іх.

- А я? - глянула яна Валодзю ў вочы.

- Ты, Валюша, заставайся ў атрадзе, гэта вельмі небяспечная аперацыя, ды і неабходнай формы для цябе не будзе. У наступны раз, - сказаў ён і, падтрымліваючы запасны дыск ад аўтамата, пабег даганяць хлопцаў.

За агароджай у лагчынцы пасвіліся коні. Яшчэ здалёк Валодзя заўважыў, што яго кабылы няма. Ён ведаў, што конь Шабліна забіты. І ўчора камандзір роты між іншым выказаў жаданне паездзіць на яго немачцы. Але Валодзя тады не надаў гэтаму ніякага значэння.

- Слухай, - звярнуўся ён да партызана з гаспадарчага аддзялення, які нёс дровы. - Ты не бачыў, куды збегла мая кабыла?

- А якая яна, жоўтая?

- Ну, светла-жоўтая.

- Нядаўна разведчык павёў яе да зямлянкі. Напэўна, камандзіру.

- Хлопцы, бярыце сваіх коней ды пойдзем.

У Валодзі трымцелі рукі, а на вачах з'явіліся слёзы. Ён адламаў лазовы дубчык і пачаў згрызаць горкую кару. «Чорт яго бяры, пеша пайду, а мост падарву. Тады адтуль прама ў штаб брыгады», - падумаў Валодзя і пайшоў насустрач хлопцам, якія ўжо вялі коней.

- Вы кабылу забярыце, - сказаў Федзя.

- Няхай ён падавіцца ёй. Я сабе каня набуду.

Каля зямлянкі барадаты партызан сядлаў кабылу, а ўбаку над акопчыкам стаялі Шаблін, Бізунок і Пінчук.

Шаблін павярнуўся, паглядзеў на дыверсантаў і ўзмахам паклікаў да сябе Валодзю:

- Ты куды гэта?

- Як куды? Нам заўтра абавязкова трэба чыгуначны мост падарваць і вярнуць сувязным паліцэйскую форму, у якой мы будзем дзейнічаць.

- А ты не ведаеш, што заўтра або паслязаўтра наша рота пераходзіць на новую базу?

- Не, а пяройдзе, дык што, не знойдзем? У штабе брыгады будуць ведаць яе месцазнаходжанне.

- Я не таму звярнуўся, што ты не знойдзеш роту. У вас добрая зброя, і група павінна ісці ў бакавой ахове роты.

- А вы дурней нічога прыдумаць не маглі? Я вас яшчэ буду ахоўваць. Самі сябе ахоўвайце!

- Маўчаць! Зазнаўся!

- Пайшоў ты... - пабялеў і засоп Валодзя.

- Здавай зброю! - пацягнуўся да аўтамата Шаблін.

- На! - Валодзя выхапіў з-пад рэменя гранату, і яна трэснула, пагрузіўшыся ў мокрую зямлю пад нагамі. Пінчук схапіў яе за ручку і адкінуў у заліты вадою акоп. Выбух - і ўгару ўзняўся жоўты фантан. Шаблін выхапіў з кабуры пісталет. Але дыверсанты кінулі коней, наставілі зброю, і нехта крыкнуў:

- Ссячом!

- Рота, да бою! - шалёна закрычаў Шаблін. - Абяззброіць Байкача!

Некалькі партызан кінуліся на Валодзю, ён адступіў і накіраваў на іх свой аўтамат.

- Не падыходзьце, заб'ю! Страляць буду...

Старыя партызаны, якія добра ведалі хлопца, апусцілі зброю. Раптам з-за зямлянкі выскачыў Верабейчык і з голымі рукамі кінуўся на дыверсанта.

- Што ты робіш, апамятайся.

Верабейчык толькі дакрануўся да Валодзі рукамі, як той адразу ж кінуў пад ногі аўтамат, зняў рэмень і склаў усю зброю перад сабой.

Усе разышліся хто куды.

Шаблін чамусьці аблаяў Верабейчыка і пайшоў у зямлянку. А праз нейкі момант выйшаў з паперкай у руцэ і сказаў Пінчуку вылучыць трох партызан, якія раней не ведалі Байкача, каб яны адканваіравалі яго ў штаб брыгады.

- Байкач! - падышоў Шаблін да Валодзі. - Зараз пойдзеш у штаб брыгады. Партызаны, якія будуць праводзіць цябе, перададуць вось гэты ліст Ядлоўцу. Няхай судзіць ён.

- Мы будзем праводзіць, - сказаў Анатоль.

- Без вас знойдуцца праважатыя. А група пасля сённяшняга ўчынку не існуе. Я вас усіх разганю па ўзводах, - грозна сказаў Шаблін.

- Разганяй, - нахмурыўся Пыліла.

Пінчук падвёў да зямлянкі трох партызан. Шаблін паспяшаўся да іх. Ён зноў нешта сказаў камандзіру ўзвода, і той пайшоў. А Шаблін яшчэ доўга размаўляў з трыма партызанамі. Нарэшце яны сцвярджальна заківалі галовамі і накіраваліся да Валодзі.

- Пайшлі, - сказаў Валодзю чарнявы, невысокага росту партызан з французскім карабінам за плячамі.

Валодзя развітаўся з сябрамі і пайшоў. Ён не ўяўляў, якое рашэнне прымуць камандзір брыгады, камісар. Але спадзяваўся, што яны разбяруцца дэталёва і суровага спагнання яму не будзе. Няхай пашлюць на самае складанае і адказнае заданне. Ну і што ж, ён яго выканае, а потым? За любы подзвіг яго ўжо не прадставяць да ўзнагароды. Ён толькі скупіць сваю віну. Але ўсё гэта яго не палохала. Галоўнае, каб усе ведалі, як ён ваюе з ворагамі. Больш за ўсё Валодзя баяўся, каб яго не прызначылі пасвіць коней ці кароў. Для маладога чалавека, які ўжо аднойчы пабываў у зеніце баявой славы, такое рашэнне з'явіцца маральным расстрэлам. Але Валодзя спадзяваўся, што камандзіры не зробяць яго пастухом, бо ведаюць: у арміі за цяжкі ўчынак пасылаюць у штрафную роту. І яму накшталт гэтага нешта прыдумаюць. Але ж Сяргееў павінен разабрацца добра, бо ён ведае Валодзю болей, як хто. Галоўнае, што яго засланілі ад кулі Шабліна, а цяпер ён будзе жыць, і калі давядзецца загінуць, дык толькі ў бітве з ворагам. «Скажу Ядлоўцу, што на такі ўчынак мяне вымусіў сам Шаблін. І інакш я зрабіць не мог», - падумаў Валодзя. Партызан, што з французскім карабінам за плячамі, ішоў уперадзе. Ён быў у выдатным настроі, то высвістваў мелодыі прыпевак, то напяваў: «Эх, Дуня, Дуня я, Дуня ягадка мая...» Валодзю не спадабаўся ён адразу: хітрыя рудыя вочкі пад маршчыністым нізкім ілбом пераможна свідравалі дыверсанта. Чамусьці ён часта азіраўся і глядзеў на Валодзевы боты, штаны, гімнасцёрку.

- Чакайце, а куды мы ідзём? - Валодзя павярнуўся да двух партызан, якія ішлі ззаду.

Яны глянулі яму ў вочы і паціснулі плячамі.

- Давай за мной, - крыкнуў пярэдні. - Мы ведаем куды.

- Вам сказалі весці мяне ў штаб брыгады.

- Мы і вядзём туды, - падміргнуў рудымі вочкамі партызан.

- Я за табой не пайду.

- Ха-ха-ха, бачыце? З'явіўся ў атрад птах, хвастун. Я такіх малайцоў, як ты, не адзін раз скручваў. Ведаеш, давай мы лепш сарочкамі памяняемся. Табе ў штабе новую дадуць, а я вайсковую таксама люблю.

Байкач стаяў і, не міргаючы вачамі, глядзеў, як партызан расшпільвае гузікі сваёй сарочкі. На грудзях у яго быў выкалаты арол, які ў кіпцюрах нясе голую жанчыну. Валодзя цяпер зразумеў не толькі таго, перад кім ён стаіць, але і ўсю пачварную душу Шабліна. Ён павярнуўся. Двое партызан ужо не пажадалі глядзець Валодзю ў вочы. «Паказваць, што я ўсё зразумеў, пакуль нельга, - падумаў хлопец. - Яшчэ недалёка адышлі ад лагера, і страляць яны тут не будуць». Ён пакорліва зняў гімнасцёрку і са штучнай усмешкай сказаў:

- Сапраўды, мне дадуць новую, на.

- А я пра што табе тлумачу, - партызан кінуў Валодзю ў рукі сваю сарочку.

Байкач на хаду ўжо нацягнуў брудную сарочку і ціха крочыў па лясной сцяжынцы ўсё за тым жа партызанам. «Шкада, што не пабачыў маці», - падумаў ён, і гарачы, горкі камяк падкаціўся да горла.

На сцяжынцы сярод невысокіх ялін вядучы канваір спыніўся і прапусціў Валодзю ўперад.

- Страляй! - крыкнуў дыверсант і шмыгнуў за елку.

Секунда, дзве, тры, а стрэлу няма.

- Біце яго, біце! - крычаў канваір у Валодзевай гімнасцёрцы. - У мяне патроны выскачылі.

Прагучалі стрэлы, але Байкач ужо знік у гушчары.

- А чаго ты не біў? - падскочыў да рудавокага партызан, які ўвесь час ішоў ззаду.

- Хутчэй. Бяжым туды ў рог лесу на перахоп.

Валодзя адразу быў кінуўся туды, але затым крута павярнуў, прабег паблізу лагера і пайшоў у глыбіню лесу.

Дыверсант быў яшчэ блізка і чуў, як крыкнуў канваір, што ў яго патроны выскачылі. Ён добра ведаў французскі карабін. Туды закладваецца пяць патронаў разам з абоймай. А для таго каб разрадзіць, неабходна націснуць кнопку пад спускавой скобай. І вось заўзяты канваір, відаць, у спешцы адцягнуў затвор і незнарок зачапіў кнопку. Абойма з патронамі выскачыла з магазіннай каробкі. А тыя, што ішлі ззаду, страляць у Валодзю проста не хацелі, хоць адзін з іх і біў па верхавінах ялін.

Як бы ні склаўся далейшы лёс, думаў Валодзя, але ён не вернецца нават у гэтую брыгаду. Ён спяшаўся, каб хутчэй зайсці ў Дубовую Граду і сустрэцца з маці. Канваіры яшчэ будуць у лесе шукаць, але ён ужо будзе далёка.

Байкач ведаў, што канваіры яшчэ з'явяцца і ў Дубовую Граду. Але думку аб помсце ён адхіляў. Яны выконвалі загад камандзіра, а якім метадам - гэта як ужо каму ўздумаецца. Маглі зусім распрануць - і бег бы цяпер, нібы аскубаны певень.

На ўсім шляху Валодзя не ўяўляў, што будзе рабіць далей, а абдумваў свой кожны крок, сваё жыццё з першых дзён вайны. Ён лаяў сябе толькі за тое, што вярнуўся назад з Вялікай зямлі. Быў бы ў арміі, хадзіў бы ў глыбокую разведку і карысці Радзіме прынёс бы больш, чым у партызанах. Прапаноўвалі ж у шпіталі некаторыя афіцэры, каб ён паехаў разам у іх часць. І людзі былі не падобныя на Шабліна, які здаўся ў палон і праседзеў недзе два гады, а цяпер вылез. І ён ужо воін, камандзір. Валодзя раскажа Зінінай маці, з кім яе дачка звязала свой лёс. Той чалавек і Зіне якую-небудзь брыдасць зробіць. Што, абавязкова было так знішчаць дыверсанта Байкача? Ён з гарачкі зрабіў цяжкі ўчынак. Дык можна ж было перадаць на брыгадны суд, перавесці ў другую роту. А так Шаблін паказаў сябе як агідны чалавек і баязлівец.

Валодзя выйшаў з лесу на палявую дарогу. Здалёк заўважыў двух партызан, якія ехалі верхам на конях. Ён звярнуў на абочыну і пайшоў па кустах. І цяпер толькі зразумеў сваё становішча: яму трэба баяцца і немцаў і партызан. Розніца толькі ў тым, што з гітлераўцамі ён усё роўна будзе весці барацьбу, а ад сваіх - проста хавацца. Партызаны праехалі, а следам трухаў запрэжаны конік, і на калёсах сядзела жанчына ў белай хустачцы. Трэба спяшацца, каб падысці да яе, можа, падвязе крыху. Усё ж хутчэй будзе дома. Ужо відны прысады яго роднай вёскі, а на ўзгорках жанчыны жнуць жыта. Валодзя падбег і дагнаў падводу.

- О, цётачка, падвязі мяне.

- Сядай, - яна ўважліва паглядзела на хлопца і запытала: - Адкуль вы будзеце?

- З вёскі.

- Напэўна, не.

- Чаму?

- Можа, з палону?

- Так, - засмяяўся Валодзя. - Вазьміце да сябе ў прымакі, буду касіць, снапы вам вазіць.

- Што з такіх прымакоў за карысць? Некаторыя жанчыны бралі, дык тыя паад'ядаліся і ў лес падаліся.

- А я наадварот з лесу іду.

- Жанчына хітра паглядзела, запіхнула валасы пад хустку і сказала:

- Мне не трэба прымакі. Хутка мой муж прыйдзе.

- А дзе ваш муж?

- Ваюе.

- Хэ, калі ён прыйдзе? А я ў паліцыю падамся, і добра жыць будзем.

- Малады вы яшчэ... но! - падагнала каня жанчына.

- Напэўна, вы хацелі сказаць, што і дурны, га?

- Можа, і ўгадалі.

- А што вы ведаеце, дзе фронт?

- Усе ведаюць, блізка.

- Тады і я не пайду ў паліцыю.

- Чаго гэта вы так апрануты?

- Як?

- Ну, напалову чырвонаармеец.

- Я не думаў, што падобны на чырвонаармейца. Толькі штаны.

- А боты, а зорачка вунь на пілотцы, - жанчына глянула на кішэню.

- Так, цётачка, я чырвонаармеец.

- Дык вы ж не ідзіце хаця ў тую вёску, - яна паказала рукой у бок Дубовай Грады. - Учора там недзе ўз'ехала на міну машына, дык сёння туды многа немцаў прыбыло.

- Дзякую вам. Тады я тут сыду і пайду праз балотца.

Валодзя нават быў задаволены, што ў Дубовай Градзе яшчэ стаяць немцы. Хаця партызаны і кінуцца яго шукаць, дык да маці не зойдуць.

Хутка ён падышоў да саду і, крадучыся, пачаў прабірацца ў вёску па мяжы, зарослай густым вішняком. Раптам ён убачыў сваю маці. Яна развешвала на плот нейкія анучы. І Валодзя, сагнуўшыся, хуценька пабег да двара.

- Мама, - шэптам сказаў ён.

Тая шырока раскрыла вочы і пабялела, а потым загаварыла:

- Сыночак, ідзі ў двор хутчэй.

Валодзя пераскочыў цераз плот і пайшоў услед за маці.

- Ты надоўга, сынок?

- Не ведаю.

- Дык пераапраніся, бо немцы часта ходзяць па хатах. Як гэта ты вярнуўся... Жывы, сыночак...

У маці на вачах з'явіліся слёзы, але яна сціснула губы і не плакала. Ёй многа чаго хацелася сказаць Валодзю, але ў галаве зашумела, і ўсе думкі, якія апаноўвалі за час адсутнасці сына, зблыталіся, і яна не знаходзіла, з чаго пачаць.

З другой палавіны хаты выглянуў чорнагаловы брацік Коля. Валодзя кінуўся да яго, схапіў на рукі і пачаў цалаваць.

- Ну, як ты жывеш?

- Нічаво, - адказаў Коля. - Толькі ў нас немцы карову забралі і маму пабілі, дык яна хворая. Зайшлі ў хату і крычаць: «Ваш сын партызан, бандыт». Добра, што я пад печчу схаваўся.

- А так бы падумалі, што ты партызан, га?

- Не ведаю, - паціснуў плячамі Коля.

Маці заплакала і пачала моцна кашляць. З рота ў яе паказалася кроў. Валодзя пусціў малога і пачаў супакойваць яе, а сам думаў, ці прызнацца, у якім становішчы цяпер ён. Сказаць праўду, прычыніць дадатковы боль, які яна ўжо не вытрымае. Прамаўчаць, прыедуць партызаны, зробяць допыт, - маці прызнаецца, што сын быў, а куды пайшоў - не ведае. Рудавокі можа і руку прыкласці, а для маці будзе яшчэ горш. Не, заставацца дома ён не будзе, а хуценька пойдзе на балота. Там яшчэ знойдзе вінтоўку і накіруецца за Бярэзіну ў другі партызанскі атрад.

- Мама, я зараз пайду. Мне дай толькі на дарогу хлеба, калі ёсць.

- Сыночак мой, ты есці хочаш, а я разгубілася і нібы адурэла... Зацірку варыла...

Маці паставіла пад прыпечак засланку і анучай дастала з печы чыгунок з заціркай. Наліла ў талерку. Валодзя не надта хацеў есці, але еў у запас. Маці знайшла торбачку і паклала туды буханку хлеба, цыбулі, некалькі гуркоў і падышла да сына. Яна нічога не пыталася ў Валодзі, чаму ён без зброі, адзін, але мацярынскае сэрца адчувала нешта трывожнае. Яна ўздыхнула і сказала:

- Няпраўда, вайна прынясе і нямецкім маці такі лёс, як нам. Кажуць, ужо нашы блізка, праўда?

- Так, мама. - Валодзя задумаўся і дадаў: - Калі хто незнаёмы будзе пытаць у цябе, ці быў я дома, не гавары. Скажы, што сына не бачыла і нічога пра яго не ведаеш. Бывай, мама.

- Асцярожна, сынок, бо немцы там, за агародамі, дубы ўсё тралююць.

Валодзя зморшчыўся, закінуў торбачку за плечы і пайшоў. Ідучы, уяўляў сябе ў асяроддзі незнаёмых партызан, як там нясмела ён просіць камандзіраў, каб пусцілі яго на чыгунку. І не заўважыў, як апынуўся ля канавы. Распрануўся і палез у карычневую ваду. Дно ў канаве было занесена торфам, і Валодзя маленькімі крокамі мясіў яго, каб не мінуць нічога цвёрдага. То ён нагой падчэпліваў і выцягваў рыжаваты корань сасонкі, то апускаўся з галавой у ваду і рукой выцягваў цяжкі асколак. Прайшоў з кіламетр па канаве, змарыўся і хацеў ужо вылезці, як трапіў на нешта вострае. Ён пачаў асцярожна таптацца і нагою выцягнуў нямецкую каску. Далей падчапіў рэмень, але ён быў нібы да чаго прывязаны. Валодзя нырнуў, ухапіўся за яго рукамі і, напружыўшыся, пацягнуў. На паверхні паказаўся аблезлы труп гітлераўца. Хлопец адшпіліў рэмень са штыком, з падсумкамі і зноў працягваў таптацца. Раптам хваля радасці прабегла ў яго душы. Нырнуў яшчэ раз і ўжо з вінтоўкай у руках выпаўз на бераг.

Цяпер ён са зброяй. Нават рудавокаму партызану ў рукі не дасца так, а будзе змагацца. Чалавеку ў любым няшчасці маленькая ўдача - і ён ужо акрылены, хаця тыя крылы, нібы ў птушаняці, яшчэ не могуць яго падняць увышыню.

Валодзя апрануўся і рашыў яшчэ пашукаць міны каля вялікага каменя на ўскраіне балота, якія яны з Міколам закопвалі ў сорак першым годзе. Хавалі яны тады міны надзейна: укручвалі іх у супрацьіпрытныя боты. Праўда, Мікола хадзіў сюды, адкопваў, але ж, напэўна, усе не забраў.

Капаць зямлю штыком прыйшлося нядоўга. Неўзабаве Валодзя ўжо выцягнуў нямецкую супрацьтанкавую міну, паклаў яе ў торбу разам з хлебам і пайшоў каля балота ля Бярэзіны. Шлях прадстаяў далёкі, тым больш што Валодзю трэба было выбіраць сцяжынкі, па якіх мала хто ходзіць.

Вечарэла, сонца спускалася ўсё ніжэй і ніжэй.

«Дайду да таго лугу і заначую ў стажку, а заўтра далей...» - падумаў Валодзя і пачаў аглядаць набрынялы прыклад нямецкай вінтоўкі.

Хлопец вельмі стаміўся і, як толькі падышоў да першага стажка, хутчэй скінуў з сябе ўвесь цяжар, наскуб сена і прысеў.

«Дзе ж мне гэту міну выкарыстаць, - падумаў Валодзя. - Цяжка несці. О, хаця, можа, яшчэ катэр поўзае па Бярэзіне. Толькі трэба знайсці кавалак кабелю або якога шнура. Заўтра па дарозе зайду ў вёску і там папрашу».

Валодзя зрабіў сабе мяккую пасцель, лёг і адразу ж заснуў.

Над лугам узняўся туман, нібы вадою заліло стажкі. У зорным небе са свістам праляталі качкі. Яны рабілі кругі і прарэзаўшы белую коўдру туману, шлёпаліся на плёсы. Там кракалі, шапацелі ў сітніку, у балотным хвашчы. Загігікала спалоханая кнігаўка, а хутка закрычалі, залапаталі крыламі качкі. Гэта, відаць, янот вылез на начное паляванне...

Пачало світаць. Недзе ў лазняку зазвінела пад мянташкай каса, і Валодзя прачнуўся. Праз туман ён не мог разгледзець касца і не разабраўся адразу, з якога боку пачуўся звон. Хлопец устаў, згроб пад стажком сена, забраў свае рэчы і пайшоў на шастанне касы. Жанчына-касец першая ўбачыла Валодзю і разгубілася.

- Не палохайцеся, гэта свае, - сказаў хлопец.

- Неяк нечакана, дык я...

- Што я? Вы ж не красці прыйшлі?

- Не.

- Ну, і не бойцеся нікога. Вы з якой вёскі?

- Я з Баркоў, але нашай вёскі няма, там толькі зямлянкі.

- Вы не скажаце, я там не знайду якога-небудзь шнура, так метраў трыццаць?

- Чаму, многія вешаюць бялізну на нейкім провадзе. Там ёсць.

- Дзякую...

Валодзя пайшоў і ля крайняй зямлянкі на ўзгорку адчапіў з яблынь доўгі канец кабелю. Нават ніхто з жыхароў і не заўважыў хлопца. Адсюль ён пакрочыў у бок Бярэзіны.

Далейшы шлях быў бязлюдны. Балоты, пералескі і вось нарэшце прыбярэзінскі луг. Валодзя ў глыбокім яры, залітым вадою, нарваў тоўстага сітніку, зрабіў пучкі і павалок іх да рэчкі. Будзе ісці катэр ці не, але ён усё роўна паставіць міну, бо далей несці немагчыма, цяжка.

На беразе рэчкі Валодзя распрануўся, кінуў пучкі на ваду і на іх паклаў міну капсулем угару. Зачапіў кавалак кабелю за пучкі і пацягнуў іх да шаста, які тырчаў сярод рэчкі і ўказваў на мель. Хлопец прывязаў да шаста плывучую міну і вярнуўся назад. Узяў канец кабелю, нарваў травы і зноў пагрузіўся ў рэчку. Хутка ён прымацаваў кабель да чакі капсуля-ўзрывальніка, замаскіраваў міну травой і пайшоў назад.

Ён засеў у прыбярэжным алешніку і ўвесь час думаў, пашанцуе яму ці не. Канешне, калі будзе ісці катэр, то павінна пашанцаваць. Раз-пораз узнімаў галаву і глядзеў на зялёную купіну, якая гойдалася на сярэбранай плыні Бярэзіны. Партызаны знішчылі б катэр, але напэўна не хацелі выяўляць сябе, бо немцы пасля блакады яшчэ стаялі ў навакольных мястэчках і гарадках.

Сонца ўжо лажылася на русла рэчкі. Валодзя напружана прыслухоўваўся. Час ужо ісці катэру. Аднекуль даносіўся ледзь улоўны гул. «А можа, самалёт?» - падумаў і глянуў у чыстае неба хлопец. Але гул набліжаўся, і неўзабаве рокат матора прымусіў у такт яму працаваць і Валодзева сэрца. Катэр ішоў хутка, але гэта не хвалявала бывалага дыверсанта. Разлік яго дакладны, толькі каб не падвёў узрывальнік. Ужо хвалі ад катэра загойдалі пучкі, нос параўняўся з зялёнай купінай на вадзе. Валодзя сціснуў зубы і пацягнуў кабель. Уздрыгнуў бераг. Вада змяшалася з чорным дымам, і на момант знік катэр. Калі развеяўся дым, над вадой яшчэ тырчала карма, але і яна хутка пагружалася ўсё глыбей, пускаючы на паверхню вады бурбалкі.

Некалькі гітлераўцаў борсалася ў вадзе.

Валодзя пабег па кустах каля берага. Так прайшоў кіламетры чатыры. Нарэшце заўважыў лодку, якая імкліва перасякала Бярэзіну да яго берага. Ён прыбавіў кроку і выйшаў ёй наперад. У лодцы сядзелі партызаны. Заўважыўшы ўзброенага чалавека, яны схамянуліся, але Валодзя крыкнуў:

- Свой!

Тыя падплылі да берага і выскачылі з лодкі. Валодзя пазнаў камандзіра дыверсійнай групы з іх брыгады Цімафея Лебедзя і крыху спалохаўся. Але Цімафей усміхнуўся і запытаў:

- Чаго ты адзін тут блукаеш? Гэта ты грымнуў?

- Я, катэр узарваў.

- А як ты яго?

- Плывучую міну зрабіў.

- О, - глянуў на хлопцаў Цімафей. - А мы не датумкалі. Маладзец, а дзе ж тваё войска?

- Тут недалёка, адпачывае. Слухай, Цімафей, у цябе пароль ёсць? Дай мне на пару дзён, а то мы ўжо даўно з атрада і яшчэ хочам зайсці ў адно месца.

- Ёсць.

Цімафей сказаў пароль. Валодзя папрасіў жанчыну, якая сядзела ў лодцы, каб яна крыху пачакала і перавезла яго. Ён развітаўся з Цімафеем, адышоў крыху, а затым вярнуўся ў лодку.

Валодзя быў задаволены, што мае пароль. Цяпер ён зойдзе ў любы атрад свайго злучэння, і вартавы не затрымае. А так трапіш на вартавога, той загадае легчы. Потым пачнуцца допыты: чаго ідзеш, хто накіраваў. Могуць прызначыць канваіра і прывесці назад у сваю роту.

Лодка тыцнулася носам у пясчаны бераг. Валодзя падзякаваў жанчыне і пайшоў пад Белую Гару, дзе калісьці стаяў атрад «За Радзіму». Там мясціны вельмі зручныя для стаянкі партызан. Падыход здалёку і добра праглядаецца, а на выпадак небяспекі ёсць вельмі зручныя адыходы. Валодзя добра ведае партызанскія сцяжынкі. Вось ён збочыў з дарогі і пакрочыў па свежай каляіне. Яе праклалі, канешне, партызаны, бо жыхары па дровы сюды не паедуць. Нядоўга давялося хлопцу ісці, хутка ён натрапіў на вартавога. Адказаўшы пароль, Валодзя смела пайшоў у размяшчэнне атрада.

Гэта быў той атрад, пры якім знаходзіўся і штаб брыгады «За Радзіму». Валодзю паказалі камандзіра брыгады. То быў чалавек сярэдніх гадоў з пабітым воспаю тварам, шэрымі адкрытымі і даверлівымі вачамі. Хлопец накіраваўся да яго.

- Што вы хацелі? - запытаў ён у Валодзі.

- Я з брыгады «Смерць фашызму» і хацеў бы застацца ў вас.

- Чаму?

- Не ўжыўся са сваім камандзірам.

- А хто ваш камандзір?

- Шаблін, ён камандзір роты.

- Гэты новы. Дык чаго вы не звярнуліся да Ядлоўца, а прыйшлі да мяне?

- Я дыверсант і рашыў пакінуць нават брыгаду. Хацеў пагаварыць з Сяргеевым, з Ільёй Карпавічам, але потым перадумаў і вырашыў пайсці лепш да вас.

- Мы не можам узяць вас. Верым вам, але ж перабежчыкаў нельга падтрымліваць. Ідзіце да Ядлоўца, калі ён адпусціць вас і дасць пэўную паперку, тады я вас вазьму. Інакш нічога не будзе.

- Добра, а калі б я сказаў, што ўпершыню іду ў партызаны?

- Мы б праверылі, хто вы, адкуль і чаго вы зусім з іншага раёна трапілі да нас.

- Што ж... пайду, толькі Ядловец мяне не адпусціць, а я ў іх не хачу быць. Буду партызаніць адзін. Сёння ўжо катэр узарваў.

- На Бярэзіне? А мы яго знарок не чапалі.

- Там ніхто не зразумее, што гэта партызаны былі. Па-першае, з таго боку рэчкі, а па-другое, немцы плылі, і іх ніхто не абстрэльваў.

- Што ж, малайчына!

- Добра, бывайце здаровы, я пайду.

Валодзеву душу ахапіў смутак. Ён цяпер не ведаў, што рабіць, куды падацца. У кожным атрадзе, напэўна, яму скажуць тое ж самае, што сказалі тут. Ці наогул затрымаюць і перададуць Шабліну. «Буду партызаніць адзін да таго часу, пакуль прыйдуць нашы. Затым пайду ў Чырвоную Армію, і ўсё забудзецца», - думаў Валодзя.

Ён выйшаў з лесу і на палявой дарозе сустрэў жанчыну, якая вяла за руку невялічкага хлопчыка. Бывае так у жыцці: сустрэнеш чалавека, пагутарыш, і думкі твае зменяцца, а іншы раз і лёс. Жанчына вяла хворага сына ў Гомель. Там у яе сваячка жыве, дык, можа, яна хлопчыка доктару пакажа.

- Ён жа не дойдзе, - сказаў партызан.

- Дойдзеш, сынок? - запытала жанчына.

Хлопчык падняў галаву і паглядзеў у вочы незнаёмаму чалавеку. Затым паправіў хустачку, якая ахутвала тонкую, нібы матузок, шыйку, і сіпатым голасам адказаў:

- Дайду, мама.

Валодзя глядзеў задуменна на малога. Раптам у яго мільганула думка, што недзе тут блізка жыве хлопчык Шабліна, і ён, напэўна, нічога не ведае пра свайго бацьку.

- Дойдзеш, дойдзеш, - неяк разгублена сказаў партызан.

- Жанчына, скажыце, ці ведаеце вы раз'езд Зарабінку?

- А як жа, я буду ісці каля яго. Там некалькі хат стаіць.

- І я пайду разам з вамі.

- Там могуць быць немцы.

- Нічога, я не баюся. А падыдзем да раз'езда, я вас пакіну.

- Ну, пойдзем.

- Цяпер дойдзем, хлопчык. Сядай мне на плечы, я паднясу.

Валодзя аддаў торбу жанчыне, сам узяў на плечы малога, і яны пайшлі. Па дарозе партызан гаварыў, што хутка іх вызваляць і зноў будзе многа дактароў, прыйдзе яе муж.

Жанчына не верыла ў шчаслівы лёс свайго мужа, бо таму з маленства не шанцавала - рос ён сіратой. І, напэўна, гэтаму малому, калі выжыве, не давядзецца ўбачыць свайго бацьку.

- Дзядзька, пусціце, я пайду, я не маленькі, - пачуўшы разважанні маці, гаварыў хлопчык.

- Ну, прайдзі крыху, - Валодзя ссадзіў з плячэй малога.

Хлопчык узяў за руку маці і жыва пайшоў побач з ёю. Але хутка зноў пачаў адставаць, пабялеў, на тварыку выступіў буйнымі кроплямі пот.

- Мама, ты хутка ідзеш!

Валодзя зноў узяў малога на плечы. Рукі хлопчыка былі гарачыя. Жанчына гаварыла, што к вечару ў дзіцяці паднімаецца тэмпература, але яна думае ўсё ж сёння зайсці ў горад.

- Вунь сонца гарыць у вокнах дома - гэта Зарабінка, - сказала яна.

Валодзя прыбавіў кроку. Ён гаварыў жанчыне, што з дзіцем яна пойдзе ўперад. На раз'ездзе знойдзе, дзе жыве Шабліна, і спыніцца ў яе. Калі ж там будуць немцы, няхай як-небудзь папярэдзіць яго.

Ціхія палоскі жыта ружавелі пад праменнямі заходзячага сонца. Напэўна, апошні жаваранак цуркатаў і зніжаўся з халаднеючага неба да нагрэтага за дзень пяску. Валодзя сеў на ўзбочыну дарогі і глядзеў услед жанчыне з дзіцём, якія аддаляліся, рабіліся ўсё меншымі і меншымі чорнымі кропкамі. Калі сцямнела, партызан сам пайшоў на раз'езд.

Дом, дзе жыла Шабліна, яму паказала дзяўчына, якую ён сустрэў ля першага двара. Шабліна трывожылася і рыхтавалася да сустрэчы з незнаёмым чалавекам. Жанчына з дзіцем таксама чакала, пакуль ён прыйдзе. Але як толькі ўвайшоў Валодзя ў хату, жанчына ўзяла за руку хлопчыка і рашыла ісці далей. Колькі ні ўгаворвалі застацца нанач, яна не згадзілася.

Валодзя не ведаў, з чаго пачынаць сваю размову з усхваляванай жанчынай. А яна, напэўна, сэрцам адчувала, што гэты ўзброены малады чалавек прынёс ёй нейкую вестку пра мужа, і моўчкі чакала. Жанчына, баючыся сваіх думак, раз-пораз паглядала на партызана, але па выразу яго твару нічога не магла зразумець. А малады чалавек не мог ведаць душу жанчыны ў той цяжкі час. Валодзя думаў, што ёй аднолькава горка, ці муж жывы ды пакінуў яе, ці забіты. Не, Шабліна баялася толькі смерці свайго друга. Яна падышла да стала і запрасіла незнаёмага сесці. Валодзя паглядзеў на жанчыну больш уважліва. Нязыркае святло ад лямпы падала на яе загарэлы твар. З высокага лба прамыя чорныя валасы былі акуратна прычасаны назад і на патыліцы звязаны ў вузел. Гэта прычоска надавала своеасаблівую прыгажосць жанчыне. Высокая, стройная Шабліна выглядала не больш як на дваццаць пяць гадоў.

- Скажыце, ваш муж ні разу не быў дома? - неўзабаве запытаў Валодзя.

- Не, - Шабліна кінула на партызана жывы позірк.

- Вы можаце гаварыць са мной смела. Я добра ведаю Пятра Андрэевіча Шабліна, ён цяпер мой камандзір.

- А дзе вы служыце?

- Я партызан.

- Адкуль вы даведаліся, што яго сям'я тут? І чаму ён сам не прыйшоў?

- Даведаўся, што ў яго тут ёсць жонка і сын Ігар.

- У мяне яшчэ ёсць і дачка Святлана. Праўда, муж не ведаў, што іменна будзе дачка, - задумалася жанчына, і на яе вачах з'явіліся слёзы.

- Чаго гэта вы?

- Малады чалавек, вы няпраўду кажаце. Каб мой муж быў блізка, ён бы наведаў сям'ю.

- Вы перакананы ў гэтым?

- Так.

- Можа, ён не ведае пра ваш лёс?

- Калі вы даведаліся, дык што можна сказаць пра бацьку дваіх дзяцей. Лепш скажыце праўду, што вы ведаеце пра яго?

- Хочаце, каб сказаў праўду?

- Так.

- Ваш муж цяпер камандзір партызанскай роты. Ён ажаніўся, узяў дзяўчыну, якую я кахаў. І, напэўна, у іх будзе дзіця.

- Дарагі таварыш, дык гэта праўда, што ён жывы? - Жанчына скрыжавала рукі на сваіх грудзях і ўгледзелася ў вочы партызана.

- Жывы і жанаты, - адказаў Валодзя.

- Пап! Папа! - закрычала жанчына і кінулася ў другую палавіну хаты. - Пятро жывы.

Але Шабліна напэўна баялася звесці позірк з партызана, каб больш пераканацца, што малады чалавек не жартуе злосна, а гаворыць праўду. Яна зноў падбегла да стала.

- Я вам чэснае камсамольскае даю, што гэта так. Ваш муж - былы палітрук, быў ля заходняй граніцы, але трапіў у акружэнне, і цяпер ён партызан. Хочаце, вы можаце з ім сустрэцца. Я вас правяду да штаба брыгады. Там вы раскажаце, хто вы ёсць і чаму муж вам здрадзіў.

- Не, ён не мог так зрабіць.

- Што вы гадаеце. Пойдзем, і вы ўсё зразумееце, убачыце.

- Папа! Ідзі сюды, - крыкнула Шабліна.

З другой палавіны хаты выйшаў чалавек не такі ўжо і стары, але з сівою барадой. Ён доўга глядзеў на Валодзю, а той яшчэ раз паўтарыў усе свае довады, што іменна Пётр Андрэевіч Шаблін цяпер камандзір іх роты.

- Што ж, сынок, верым табе. Схадзі, дачушка, калі чалавек згаджаецца правесці цябе. А я з дзецьмі пабуду.

Шабліна хуценька падала партызану вячэру, а сама пачала збірацца ў дарогу. Валодзя еў і працягваў адказваць на пытанні барадача. Жанчына развіталася з соннымі дзецьмі, прамакнула хусцінкай вочы, выцерла твар і адчыніла дзверы. Валодзя пайшоў услед.

На дварэ было цёмна і душна.

IX

Праплылі нізкія калматыя хмары над маўклівым лесам, спаласнулі яго дробным дожджыкам і зніклі недзе за цёмнымі вершалінамі хвой і елак. Ранішняя сінь застала ў бязмежным небе разрозненыя кучкі хмарак, спыніла іх, а потым завярнула і пагнала, нібы статак авечак, за далягляд. Неўзабаве расічка заззяла залатымі пацеркамі ў зялёнай ігліцы дрэў.

Такая раніца заўсёды надае людзям бадзёрасць і стварае добры настрой. Сяргееў выйшаў з зямлянкі да пояса распрануты, з ручніком у руках і ціха напяваў: «Ты, конек вороной, передай, дорогой, что я честно почил за свободу...» Ён падышоў да ўмывальніка, які быў прымацаваны да тоўстай сасны, і пачаў хутка абцірацца халоднай вадой.

- Добрай раніцы, - пачуў Сяргееў прывітальныя словы камбрыга, разагнуўся і адышоў убок.

- Добрай раніцы.

- Працягвай, я пачакаю.

- Я ўжо... Так, сёння дзень будзе добры. Трэба некалькі груп накіраваць у вёскі, - сказаў камісар. - Камуністаў мы доўга затрымліваць не будзем. Коратка раскажам аб пастанове Пленума ЦК КПБ - і няхай едуць.

- Добра, але ж у нас на сход выносіцца тры пытанні: прыём у партыю, абмеркаванне пастановы Пленума і персанальная справа камуніста Кажамякі.

- Усё роўна мы павінны хутка закончыць сход, і трэба, каб нашы людзі ўжо сёння пасля абеду былі ў вёсках.

- Пойдзем. Я зараз пакажу вам свае нататкі па пастанове Пленума. Яны ў мяне кароткія. Галоўнае, дапамагчы сялянам убраць ураджай і схаваць збожжа ў зямлю. Партызаны павінны растлумачыць ім, што фронт ужо блізка і вораг будзе ў іх раней, чым нашы. Ён можа знішчыць наўмысна хлеб, каб нічога не засталося савецкім людзям.

- Ну, правільна, навошта мне чытаць твае нататкі, - ідучы да зямлянкі, гаварыў камбрыг.

- Так, а вы Байкачу рэкамендацыю напісалі?

- Яшчэ не. Гэта яго сёння ў кандыдаты прымаем?

- Так. Я ўчора іх разведчыку наказваў, каб Байкач быў тут.

- Прыйдзі да мяне, я напішу.

Пасля снедання Сяргееў зайшоў да Ядлоўца. Там ужо былі некаторыя камандзіры, камуністы. Услед за Сяргеевым у зямлянку зайшоў начальнік штаба атрада «Будзёнавец» Харамец.

Ён паведаміў, што Шаблін захварэў і на сход прыехаць не можа.

- А Байкач прыехаў? - запытаў камбрыг.

Харамец уцягнуў галаву ў плечы, агледзеў усіх прысутных і ціха сказаў:

- Не.

- А я вось спяшаюся пісаць рэкамендацыю, - паклаў на паперу ручку Ядловец.

- Дык я зараз пашлю па яго, - сказаў Сяргееў. - Хіба ён на заданні?

- Так, яго няма.

- Тады іншая справа.

У зямлянку камбрыга ўсё ішлі і ішлі камуністы. Усе загарэлыя, бадзёрыя.

Лес дыхаў свежасцю, уставаў папаратнік абапал партызанскіх сцяжынак. Як ні тапчы, а ўсё жывое ў спрыяльных умовах падымаецца, цягнецца ўгору. Нават лазовы пляцень, за якім трымалі некалькі кароў, і той пасля дажджу ажывіўся і зелянеў вялізным вянком.

Камуністы выйшлі з зямлянкі і накіраваліся ў «клас» лясной школы. Настаўніца, якая вучыць партызанскіх дзяцей, сёння дазволіла камандзірам правесці сход у яе класе.

Сход яшчэ не пачаўся, як да камісара падбег партызан і паведаміў, што вартавы затрымаў жанчыну, якая назвала сябе жонкай Шабліна і хоча бачыць Сяргеева.

- Гэта Зіна. Прапусціце, толькі няхай пачакае мяне.

Партызан павярнуўся і пабег. Ён хутка вёў жанчыну па сцяжынцы і ўсё думаў, чаму камісар назваў яе Зінай. Зіну-дыверсантку з роты Шабліна ён ведае.

- Як вас завуць? - раптам запытаў партызан.

- Анастасія, - адказала жанчына.

- А хто вы будзеце?

- Я ж вам гаварыла, што жонка камандзіра роты Шабліна.

- А да вайны?

- Да вайны працавала настаўніцай.

- А цяпер хто вы, партызанка?

- Не.

«Тады Сяргееў памыліўся», - падумаў партызан. Ён убачыў настаўніцу са свайго атрада і падвёў да яе Шабліну.

- Да нас прыйшла ваша калега, жонка Шабліна, забаўце яе, пакуль прыйдзе камісар.

Шабліна ўсміхнулася і падзякавала партызану. Сустрэўшыся з жанчынай, тым больш партызанкай-настаўніцай, Шабліна адразу ж прыйшла ў раўнавагу. Да гэтага моманту яна ўвесь час хвалявалася. Яе непакоіла думка, што мужа няма ў партызанах. А цяпер яна зразумела, што Шаблін тут. Ёй толькі было крыху сорамна, што яе муж мае ўжо другую жонку. І каго цяпер пераканаеш у тым, што ён кахаў яе, любіў дзіця і што жылі яны вельмі шчасліва. Кожны чалавек, калі не скажа, дык падумае, што добрую жонку ні адзін добры муж не пакіне. А яна лічыла і лічыць, што яе Шаблін быў чалавек, муж і бацька, якіх не так ужо часта сустрэнеш. Так, па крайняй меры, не толькі яна, але ўсе гаварылі, хто яго ведаў.

Спачатку размова ў настаўніц, як кажуць, не клеілася. Шабліна спачувала субяседніцы, што цяжка працаваць у такіх умовах. Распытвала, як яна паспявае вучыць дзяцей усіх узростаў, дзе яны бяруць паперу, падручнікі. Адначасова Шабліна баялася размовы пра яе мужа. Яна не жадала ні асуджэння яе мужа, ні спачування ёй. Калі так здарылася, што ён забыўся пра сям'ю і сур'ёзна пакахаў другую жанчыну, то ў яе хопіць мужнасці стрымаць сябе і пажадаць яму шчасця.

Партызанка заўважыла, што Шабліна гаворыць з ёю, а штосьці думае іншае, напэўна, пра сваё становішча. І яна знарок не праяўляла ніякай цікаўнасці да здрады яе мужа, а толькі ўскосна старалася падбадзёрыць Шабліну.

- Прабачце, я не прапанавала вам паснедаць, - неўзабаве сказала партызанка-настаўніца. - Пойдзем на кухню.

- Ведаеце, я не ела і нешта не хочацца.

- Пойдзем, пойдзем.

Абедзве настаўніцы падняліся і пайшлі.

Закончыўся партыйны сход. Камуністы паехалі ў свае атрады, а Сяргееў усё хадзіў па лагеры і шукаў Зіну. І толькі калі напаткаў партызана, які яму дакладваў пра жонку Шабліна, тады даведаўся, што гэта была не Зіна, а зусім іншая жанчына.

- Вунь яна, з нашай настаўніцай. Яны пайшлі да кухні.

Сяргееў паціснуў плячамі і заспяшаўся да іх. Шабліна адразу спынілася, ветліва прывіталася і пазнаёмілася з камісарам.

- Вы да мяне? - запытаў Сяргееў.

- Так.

- Тады пройдзем.

Шабліна пабялела: цяжкі экзамен, калі сумленнай жанчыне даводзіцца саромецца не за сябе, а за свайго друга. Тым больш расказваць сталаму і вопытнаму чалавеку пра яго здраду, а па якой прычыне - і самой не ведаць.

Сяргееў правёў жанчыну ў зямлянку і запрасіў сесці.

- Слухаю вас, - сказаў ён.

- Я даведалася, што мой муж тут, і кажуць, ажаніўся. Я не паверыла, што гэта так, і рашыла прыйсці, каб пераканацца. - Шабліна прыкусіла ніжнюю губу і замаўчала.

- Адкуль вы даведаліся, што іменна ў нас ваш муж?

- Мне аб ім расказаў адзін малады партызан і чамусьці раіў зайсці да вас. Я здагадваюся, што Шаблін, відаць, нечым пакрыўдзіў таго партызана, і таму ён вырашыў расказаць пра яго ўчынак мне.

- Так, камандзір, зразумела, не можа кожнаму падабацца. Але ж Шаблін, пакуль прыйшоў да нас, доўгі час жыў тут па вёсках, і як ён мог не наведаць сваю сям'ю? Вы калі з ім рассталіся?

- Перад самай вайной. Я атрымала дэкрэтны водпуск і паехала да сваіх бацькоў. Жылі мы вельмі добра.

- Не разумею. Калі б ён быў закаханы ў каго, мог бы не прызнацца, што ў яго ёсць жонка, дзеці. А як партызану стала вядома, што камандзір быў жанаты? Камуніст Шаблін толькі прыйшоў у атрад і сказаў нам, што ён ніколі не быў жанаты.

- Я не веру.

- Тады гэта цёзка па прозвішчу.

- Вось ён, - жанчына доўгімі пальцамі пачала нервова корпацца ў сваёй сумцы і дастала фотакартку.

Сяргееў узяў фотакартку. На ёй быў чалавек у вайсковай форме, на грудзях ордэн Чырвонага Сцяга, а побач з ім жанчына.

- Гэта адразу відаць, што вы, - усміхнуўся Сяргееў. - А гэта не наш Шаблін. Значыць, той, што ў нас, не ваш муж. Я быў бы задаволены, калі памыліўся, але ж вельмі мала падобны на нашага Шабліна.

- Скажыце, у яго ёсць радзімка каля мочкі вуха? Вунь яна на картачцы відаць.

- Не, не...

- Тады адкуль даведаўся ваш партызан, дзе я жыву цяпер, што раней мы жылі ў Ломжы, на самай мяжы, што муж мой Шаблін Пётр Андрэевіч, 1917 года нараджэння? Нават ведае, як старэйшага сына завуць. Малады партызан мне гаварыў, што сённяшняя жонка Шабліна была яго дзяўчынай, якую ён кахаў, і яна чытала апошняе маё пісьмо. Як яно магло трапіць да іншага Шабліна? Ды каб быў у нашай часці палітрук, цёзка майму мужу, мы б ведалі.

Сяргееў задумаўся, над пераносіцай праляглі дзве глыбокія маршчынкі. Раптам ён устаў, сказаў жанчыне, каб яна крыху пачакала, а сам пайшоў да начальніка спецыяльнага аддзела.

У Шаблінай моцна забілася сэрца, зашумела ў вушах, нібы за зямлянкай разгуляўся буран. Яна верыла ў сумленне Сяргеева, а былы муж паўставаў перад ёй загадкавай асобай. Яна зараз жа павінна сустрэцца з Шабліным, пагаварыць, і ўсё стане зразумелым. Жанчыне здавалася, што Сяргееў вельмі доўга затрымліваецца. Ці не паехаў ён адзін да Шабліна? Яна ўстала і пачала нервова хадзіць. Нарэшце ўвайшоў камісар і працягнуў жанчыне партыйны білет Шабліна.

- Дык што ж вы кажаце, што гэта не ён? Фотакартка майго мужа, і яго подпіс на білеце.

- Усё зразумела. Пачакаем, я накіраваў нарачнага да Шабліна.

- Добра.

- Сядайце, сядайце, - запрашаў Сяргееў жанчыну, а сам, ледзь стрымліваючы хваляванне, хадзіў узад-уперад па зямлянцы.

Бывае так, якім хочаш чалавека бачыць, такім ён табе і здаецца. А вось Сяргееў увесь час шукаў у Шабліна рыскі добрага прапагандыста, адважнага байца, але не знаходзіў іх. Іншы раз нават злаваў на сябе, што ён - былы настаўнік, палітрук - не можа ніяк зразумець свайго вайсковага калегу. Хоць бы чым-небудзь Шаблін мог у вачах камісара апраўдаць і пацвердзіць сваю ўзнагароду і званне палітрука. Дык Сяргееў толькі жадаў, але не заўважаў учынкаў і не чуў ад яго такіх слоў, якія б апраўдалі званне палітрука. А Шаблін інтуіцыяй адчуваў гэта і імкнуўся да подзвігу, але не хапала здольнасці, каб праявіць сябе добрым арганізатарам і храбрым воінам на камандзірскай пасадзе. Бо дыяпазон спраў вялікі, а кругагляд у Шабліна ўсё ж вузкі. Быў бы ён радавым, мог бы праявіць асабістую адвагу і зацвердзіць яе далей.

Толькі цяпер Сяргееў падумаў пра Шабліна ў такім аспекце. І ўжо ўбачыў у яго многа адмоўнага. Але калі так на самай справе, як цяпер камісар думае пра яго, дык гэта лепш, бо Шаблін змазваў усю веліч савецкага палітрука.

Сяргееў і Шабліна моўчкі чакалі чагосьці незвычайнага. За зямлянкай ціха драмалі вялізныя сосны. Недзе за кухняй трывожна стракатала сарока, напэўна, пачула пах свежай рыбы, што прынеслі сёння з возера заўзятыя рыбакі.

Нарэшце ў зямлянку ўвайшоў начальнік штаба Харамец. Прывітаўшыся з незнаёмай жанчынай, ён павярнуўся да Сяргеева і ціха сказаў, што Шаблін не зможа прыехаць.

- Няўжо ён так цяжка захварэў? - запытаў камісар. - Чаго ж вы тады лекара адсюль не ўзялі?

- Раніцай я туды ездзіў запрашаць на сход, ён адчуваў сябе лепш. А цяпер, калі даведаўся, што да вас прыйшла яго першая жонка, дык нешта зусім занядужаў, - усміхнуўся Харамец.

- А хто яму паведаміў?

- Ды вартавы, калі мы ехалі са сходу, сказаў Пінчуку.

- А можа, ён зусім не хворы?

- Я думаю, што не. - Харамец глянуў на жанчыну, а потым зноў перавёў позірк на камісара.

- Тады чаму ён раніцай не прыехаў?

- Раніцай я паверыў, што ён кепска сябе адчувае, бо быў разгублены і, напэўна, толькі таму, што па яго загаду расстраляны Валодзя Байкач. І ён прасіў мяне аб гэтым...

- Што ты сказаў? - схапіўся аберуч за папругу Сяргееў.

- Байкач расстраляны.

- За што?

- За непадпарадкаванне камандзіру.

- Зараз жа абяззброіць Шабліна і прывесці сюды.

- Ён збіраўся паехаць у Ніўкі да доктара. Казаў, там заадно і жонку пракансультуюць. Прасіў, каб вы пачакалі яго, - звярнуўся да Шаблінай Харамец.

- Пачакайце мяне, - сказаў камісар і зноў пайшоў з зямлянкі.

Жанчына разгубілася, назіраючы за нервовымі рухамі Сяргеева. Але яна перамагла сябе і са знешняй стрыманасцю запытала ў Харамца:

- А хто ён быў, каго расстралялі?

- Выдатны партызан. Шаблін мяне прасіў не гаварыць Сяргееву пра ўсё гэта. Ён сказаў, што сам прыедзе і раскажа. Але ж я інакш не мог, вы самі бачыце.

Жанчына хацела сказаць, што яе муж не мог так зрабіць - расстраляць выдатнага партызана. Але тут жа схамянулася і падумала, што калі ён мог пакінуць сям'ю, дык мог зрабіць і такі ўчынак. І яна прамаўчала.

Сяргееў вярнуўся, а за ім і камбрыг.

- Што ў вас там здарылася? - звярнуўся Ілья Карпавіч да Харамца.

- Я ўжо расказваў, - развёў рукамі начальнік штаба.

- Так, загінуў лепшы дыверсант, і не ў баі, а самі загубілі. - Ядловец сеў на край услона і ўздыхнуў. - А дзе цяпер Шаблін?

- Ён паехаў, а можа, мы яшчэ застанем яго.

- Куды ён паедзе?

- У Ніўкі да лекара.

- Няпраўда.

- Ён так гаварыў мне.

- І вы паверылі?

- Тады паверыў, а цяпер... - паціснуў плячамі Харамец.

- Зараз жа едзьце ў роту. Вы або Верабейчык вазьміце двух-трох хлопцаў з групы Байкача і прасачыце, куды падасца Шаблін. На маю думку, ён будзе ўцякаць. Як толькі гэта пацвердзіцца, затрымайце.

- Ён можа адстрэльвацца.

- Дыверсанты возьмуць яго без шуму. А да нас накіруйце аднаго з тых, хто расстрэльваў Байкача, так, Сяргееў?

- Так, так... Толькі я думаў, што Шабліна арыштаваць трэба зараз жа.

- Калі ён будзе ўцякаць, нам стане ўсё зразумела. А так ён можа сказаць, што хацеў ехаць да доктара - і ўсё. Больш валакіты, больш допытаў.

- Я ўсё роўна накірую разведчыкаў да партызана Цімохіна ў штаб злучэння. Той служыў з палітруком Шабліным, і яны разам выходзілі з акружэння. Але ў адным месцы неяк разышліся. І больш ён Шабліна не сустракаў, а праз мяне перадаваў яму паклон. Ён жа пазнае і гэтага Шабліна, - сказаў камісар.

- Правільна, трэба выклікаць Цімохіна, жывога сведку, - сказаў камбрыг. - Дык ты, Харамец, давай не марудзь.

Харамец хуценька знік за дзвярамі. А тыя, хто застаўся, нейкі час сядзелі моўчкі. Здавалася, што ў зямлянцы раптам з'явіліся камары і пачалі звінець ва ўсіх кутках. Жанчына ўздыхнула, узняла галаву і паглядзела на столь.

Сяргееў зразумеў яе позірк і сказаў:

- Не, гэта так нам здаецца. У мяне таксама звон у вушах.

- Прабачце, я прынесла вам многа клопатаў і непрыемнасцей.

- Не, напэўна, вы нам зрабілі больш карысці. Я спачатку прапусціў усё міма вушэй. А хто вас сюды прывёў? - запытаў Сяргееў.

- Малады, высокі хлопец. Ён падвёў толькі мяне да лагера, затым развітаўся і пайшоў.

- Гэта ён вам казаў, што цяперашняя жонка Шабліна былая яго дзяўчына?

- Так.

Сяргееў запытальна паглядзеў на Ілью Карпавіча, а потым перавёў позірк на жанчыну.

- А як ён быў апрануты, той хлопец?

- У вайсковых штанах, ботах і ў картовай палінялай сарочцы. На галаве была пілотка з зорачкай.

- А зброя?

- З нямецкай вінтоўкай.

- Нехта з групы Байкача. Але ж чаго ён не зайшоў разам з жанчынай да нас? - разважаў Ядловец.

Сяргееў маўчаў. Ён помніў, што ў групе ніхто ў пілотцы, апрача Валодзі, не хадзіў. Напэўна, перад тым як яго павінны былі расстраляць, ён аддаў яе некаму або потым хто падабраў. Няўжо так і застанецца тайнай, хто прывёў сюды Шабліну і хто ведаў, дзе яна жыве.

- Дык вы сцвярджаеце, што гэта не ваш муж? - звярнуўся да жанчыны камбрыг.

- Я яго не бачыла, а таварыш камісар, паглядзеўшы вось на гэта фота, не прызнаў, што ваш Шаблін - мой муж.

Жанчына падала фотакартку Ілью Карпавічу. Той узяў, доўга трымаў яе ў руках і аддаў назад.

- Гэта горш, што вам давялося расчаравацца, камісар мае рацыю. Наш Шаблін іншы.

- Я лічу, што вам, паважаная Шабліна, пашанцавала. Ваш муж, напэўна, больш сумленны чалавек. Бо гэты ўжо не мог быць вашым мужам: ён здрадзіў вам, залез у душу маладой дзяўчыне і забіў яе друга, а нашага лепшага воіна. Я за таго хлопца нікому б не дараваў.

- Тут, Ілья Карпавіч, і мы... - хацеў папракнуць Сяргееў камбрыга і сябе, але змаўчаў.

Відаць, падумаў, што і так аб многім з жыцця брыгады даведалася гэта невядомая нікому жанчына. Пакуль не раскрыюць Шабліна, нельга будзе адпускаць і яе дадому. Хаця залішняя пільнасць і дэзарганізуе чалавека, забівае яму галаву дробязямі, адцягвае ад галоўнага, але нічога не зробіш... Недагляд у галоўным - назначэнне на пасаду камандзіра роты невядома якога Шабліна прымушала і Сяргеева стаць насцярожаным.

- Што ж мы сядзім, жанчына нябось прагаладалася, - сказаў камбрыг. - Недзе скажа: «Вось і пабывала ў гасцях». Вінаваты ў гэтым калега вашага мужа - Сяргееў.

На гэты раз Сяргееў чамусьці не пажадаў сцвярджаць, што ён з'яўляецца калегам яе мужа. Але прапанаваў жанчыне пайсці з ім на кухню.

Усе выйшлі з зямлянкі. Цёплае паветра лагодна абдало твары, а сонечныя праменні, што прабіваліся паміж галінак дрэў, нібы цісканулі павекі. Сяргееў прыжмурыўся і паглядзеў увысь. Сонца ўжо вісела на захадзе небасхілу, а камісару здавалася, што дзень толькі пачынаўся. У напружанні час ляцеў хутка. Не паспелі яшчэ ўсе адысці ад зямлянкі, як да іх падбег Анатоль Зубёнак. Ён быў мокры, пот раўчукамі бег па твары. Хлопец часта і глыбока дыхаў. Ён спыніўся і рукавом сарочкі выцер лоб. Глянуў на незнаёмую жанчыну, а потым на Сяргеева і сказаў:

- Я да вас, таварыш камісар!

Сяргееў паклікаў партызана, які праходзіў непадалёку ад іх, і загадаў правесці жанчыну да кухні. А сам уважліва глядзеў на Анатоля і з нецярпеннем чакаў, што ён скажа.

Камбрыг таксама стаяў побач і не зводзіў вачэй з маладога партызана.

- Шаблін уцёк, - ціха сказаў Зубёнак.

- Як гэта ўцёк? - запытаў Сяргееў.

- Запрог пару коней, пасадзіў Зіну і паехаў. Я думаў, што ён сюды ў штаб паедзе, але забег да яго ў зямлянку і ўбачыў, што яна пустая. Забраў усё.

- Чаго ж ты не затрымаў? - усміхнуўся Ядловец.

- Такога вар'ята!.. Ён бы мог забіць. Валодзю хацеў пры ўсіх расстраляць, але мы заступіліся, дык ён пайшоў на хітрасць, загадаў партызанам нібы да вас весці і па дарозе забіць. Тыя так і зрабілі. Дайце мне дазвол, я з хлопцамі даганю, і мы... Бо ўсё роўна мы хацелі яго забіць.

- Што гэта ты мелеш? Забіць... - сказаў Сяргееў.

- Мы так дамовіліся між сабой. Ён злачынца, за што ён забіў Валодзю?

- Разбярэмся, а самасуд чыніць нікому не дазволім, - сур'ёзна папярэдзіў камбрыг.

- Цяпер разбярэцеся, калі ён махнуў немаведама куды. Можа, яшчэ вас прыйдзе біць, - крыва ўсміхнуўся Анатоль. - Я вас прашу: дазвольце нам з ім разлічыцца.

- У-у, якія вы героі, з камандзірам роты самі будуць разлічвацца.

- Не самі, таму я і бег да вас па дазвол.

- Малайчына, Анатоль, што прыбег, але ж Шаблін нікуды не ўцячэ. Нам ужо вядома, што ён паехаў, і за ім таксама паехалі. Адпачні, хутка ён будзе тут, - усміхнуўся Сяргееў. - Што ж ты не папярэдзіў нас, што з Валодзем так здарылася?

- Мы ўсе думалі, што яго павялі да вас. Але хутка вярнуліся канваіры і сказалі, што Байкач хацеў уцячы і яго забілі. Гэта ж глупства, бо Валодзя, каб надумаўся ўцякаць - дык уцёк бы яшчэ з лагера. Тады ж адразу кудысьці паехалі і ўжо некалькі сутак у лагеры не з'яўляюцца. Мы хацелі даведацца, дзе труп Валодзі, каб пахаваць, але няма ў каго нават запытаць.

- Вось што, Анатоль, сядай на майго каня і паедзеш у штаб злучэння. Нічога нікому сам не гавары, а толькі перадасі камандзіру мой ліст. Адтуль павінен прыехаць з табой партызан Цімохін. Пойдзем - я напішу.

Камбрыг адазваў убок Сяргеева. Яны аб нечым параіліся і разышліся.

Партызанаў у атрадзе было мала. Некаторыя паехалі выконваць баявыя заданні, некаторыя - на ўборку. Толькі стукалі ў майстэрні немец Фрыдрых і яго памочнікі. Яны ўжо заканчвалі працу па пераабсталяванні некалькіх дзесяцізарадных вінтовак на ручныя кулямёты. Недзе ціха рыпаў баян.

Анатоль сеў на мяккі мох ля сасны і задумаўся: «На нашым баяне граюць, а як любіў слухаць музыку і спяваць Валодзя. Добра, што пра ўсе здарэнні начальства ведае. Валодзю не вернеш, але ж будзе расплата і за яго смерць. Так павінна быць, так будзе... А навошта партызан Цімохін тут, якога выклікаюць са штаба злучэння? Доўга нешта піша Сяргееў. Лепш было б, каб ён адправіў мяне па Шабліна...»

Да зямлянкі малады партызан падвёў засядланага каня. Выйшаў камісар, узяў каня за павады і накіраваўся да Анатоля.

Зубёнак устаў і пайшоў насустрач.

- Вось пакет, сядай і... хутка вяртайся, - сказаў Сяргееў.

Анатоль заўважыў, што камісар задуменны і наогул не хоча многа гаварыць. Хлопец моўчкі ўскочыў на каня і паехаў.

Баявыя дзеянні выхоўваюць у чалавека актыўнасць, трымаюць яго ў напружанні, і смерць байцоў у барацьбе з ворагам за перамогу ўспрымаецца як заканамерная з'ява. А вось унутраныя незвычайныя падзеі ў падраздзяленні чалавеку-камандзіру кладуцца на душу гнятучым цяжарам. Сяргееў, аблізваючы перасохлыя губы, панура ішоў да калодзежа, каб глынуць сцюдзёнай вады.

X

Сын слухаў расказ маці і заўважаў, як у душы яна імкнецца стрымаць жудасную трывогу. Маці гаварыла не так, як заўсёды, гладка, а са шматлікіх думак выбірала галоўныя і выказвала іх запытальнымі словамі. Чаго партызаны двое сутак сядзелі каля іх двара? Ці ён дамовіўся тут сустрэцца з імі ды не прыйшоў? Чаму сын так апрануты і з такой зброяй? І ўсё чаму, чаму, чаму?.. Валодзя шкадаваў маці, і яму не хацелася расказваць ёй пра ўсё, што здарылася. Быў бы ў яго тут які старэйшы сябар, ён бы параіў, ці расказваць яму пра сваё становішча маці ці не. Што лепш? Як ёй будзе лягчэй - жыць у няведанні і здагадках ці ведаць пра ўсё, што напаткала яе сына. Марыля ахарактарызавала сыну партызан, якія прыходзілі да яе, і Валодзя ўжо ведаў, хто гэта быў. Ён так і меркаваў, што засады на яго будуць, і матчына паведамленне толькі пацвердзіла яго здагадкі. Што рабіць? Можа б, маці што падказала разумнае? Але не... Валодзя наперад ведае, як яна вырашыць: схавацца ў суседні хлеў, дзе некалі лячыўся паранены Сяргееў, і чакаць Чырвонай Арміі. Яна толькі так можа параіць. Але адна справа быць параненым фізічна, калі скаваны рухі, і зусім іншая прымусіць маладога здаровага чалавека ляжаць у цемры, хаця і на мяккім ложку.

- Сыночак, чаму ты так задумаўся? Навала гэта, можа, скора сыдзе адсюль. Нешта немцы хуценька з вёскі нашай выбраліся. Кажуць, у Слабаду наехала многа, траншэі капаюць.

Маці падышла да сына, узяла яго за плячо і доўгімі загарэлымі пальцамі ласкава церабіла выцвілую сарочку.

- Не трэба, мама, гэта рубашка брудная. Я памяняў на гімнасцёрку з адным чалавекам і не ведаю, можа, той быў хворы.

- Што, сынок, з табой здарылася, скажы мне?

- Нічога, рашыў пайсці ў другі атрад. Зіна замуж выйшла...

- Дык ты пагэтаму? А я раней даведалася і нават рада была. Ты яшчэ малады, вайна закончыцца, і будуць у цябе дзеўкі, сынок.

- Мух у хаце многа, - Валодзя махнуў рукой над сталом.

- Я прынесла некалькі мухамораў, спякла іх, але ж няма цукру, няма малака, дык на ваду не лезуць. Завешвала вокны, выганяла колькі разоў, але ніяк не адбіцца. Ды, сынок, чорт іх бяры, бяды б толькі такой.

- Мама, я вінтоўку пакуль што пакіну дома, дзе-небудзь у падстрэшшы, а ты дай мне пераапрануць штаны, хоць якія падраныя, а пілотку я здыму таксама, ты захавай яе. Мне трэба ва ўсім цывільным быць, каб немцы не затрымалі.

- Куды ж ты пойдзеш?

- Пакуль... пакуль не сцямнела. Пра мяне нікому нічога не кажы.

- І Зіне, калі запытае?

- А як Зіна запытае?

- Яна ж тут, у сваёй маткі. Кажуць, прыехала дамоў. Я, праўда, з ёй не размаўляла. Падумаеш, сына майго прамяняла. Я нават і не вітаюся.

- Та-ак, не кажы ёй пра мяне нічога. Тады мне трэба хутчэй адсюль ісці, і каб ніхто не бачыў.

Маці прынесла штаны, кепку. Валодзя пераапрануўся, паабяцаў, што хутка зноў зойдзе дадому, і пайшоў з хаты. Пад павеццю захаваў вінтоўку і агародамі накіраваўся да балота. Прайшоў крыху, спыніўся і азірнуўся на вёску. Малінавым колерам запаліла сонца шыбы ў вокнах яго роднай хаты. Яны свяціліся ласкава, мяккім цяплом абдавалі душу хлопца. Не інакш, як маці прытулілася да акна і не адрывала вачэй ад сына. А на даляглядзе за вёскай астраўкамі на вогненнай гладзі стаялі свінцовыя хмаркі. На адной з іх, нібы на партызанскім аэрадроме, загарэліся па краях кастры. Сонца заходзіла. Валодзя павярнуўся і пакрочыў у напрамку да яго. У час заходу сонца часта нібы ўзнімае зямную прыгажосць і паказвае яе на небе. Такая прыгажосць даступна больш шырокаму колу людзей, чым зямная.

Вось перад Валодзевым позіркам узняліся высокія горы з глыбокімі ярамі і густым зараснікам вакол іх. А там, ніжэй, быццам слон уцякае ад ляснога пажару, вялізныя кусты бэзу зацвілі на ружовым фоне. Але ўся гэта прыгажосць паўстае ў жывым уяўленні чалавека. Толькі ніхто не можа ўбачыць, як змяняюцца думкі, як змяняецца душэўны стан чалавека.

Хлопец спяшаўся ісці ўслед за сонцам, і яно яшчэ не паспела схавацца за зямлю, як ён ступіў у цяністы сад каля вёскі Слабады. Цяпер Валодзя ўжо захваляваўся: ці пазнае яго цётка Голубіха, Валіна маці. У вёсцы было ціха, толькі зрэдку адтуль даносіўся гул машыны ды чуліся выкрыкі на нямецкай мове.

«А гэта адкуль? - падумаў Валодзя. - На ўскраіне саду палаткі стаяць. Няўжо ў сямістах хатах гітлераўцам не хапіла месца? Але гэта лепш, можа, і ў Валінай хаце немцаў няма. Тады ўсё будзе добра. Пасланцы Шабліна сюды за мной не пойдуць».

Валодзя па баразне, каля градак, падышоў да хаты, пераступіў невысокі плоцік і юркнуў у сенцы, бо па вуліцы ішлі варожыя салдаты. Пастукаў у дзверы. Чуцён быў тупат ног, але ніхто не адзываўся.

Хлопец пачакаў. Вось адчыніліся дзверы, і перад ім паўстала жанчына.

- Вы Валіна маці? - нясмела запытаў Валодзя.

- Так, - адказала жанчына і здзіўлена паглядзела ў твар хлопцу.

- Вы мяне не пазналі, а я вас...

- Праходзь, праходзь, чаму ж не пазнала, - сказала Голубіха і здзіўлена працягвала глядзець на Валодзю.

- У вашай хаце немцы не стаяць?

- Не. Ты з Дубовай Грады, сын Байкача?

- Ага.

- З маёй Валькай разам вучыўся. Я ведаю, яна нядаўна пра цябе расказвала.

Валодзя падумаў, што жанчына ўсё пра яго ведае, і запытаў:

- А калі Валя была дома?

- Ды як ты ў Жлобін хадзіў.

- А-а.

- Як гэта ты так смела ходзіш то ў Жлобін, то сюды?

- Так трэба, - павесялеў Валодзя.

- Ну, як мая дачка там, расказвай?

Валодзя акінуў позіркам хату.

- Тут нікога няма чужога. У спальні мая меншая, Галька, ляжыць. Усё кніжкі чытае. Я пачула стук у дзверы ды хутчэй да яе, каб кніжкі схаваць, яны ж савецкія.

Валодзю не было чаго новага паведаміць пра Валю, і ён сказаў, што жыве яе дачка па-ранейшаму.

- Сядзьце, паешце, - запрасіла жанчына хлопца да стала.

Валодзя сеў. Са спальні пачуўся голас:

- Мама, хадзі сюды!

Жанчына выйшла. А Валодзя задумаўся, чаму дзяўчына не выходзіць адтуль. Няўжо ёй не цікава было паслухаць пра сястру. Але пачуў, што маці ёй расказвае пра Валю і пра яго, і заключыў, што Галя хворая. А калі прыйшла жанчына, ён запытаў:

- Чаму Галя не выходзіць са спальні?

- А што, Валя не расказвала табе, якое няшчасце ў нас?

- Не.

- Ой, дзеткі мае...

Жанчына ўздыхнула, і яе чорныя вочы адразу ж напоўніліся слязьмі. На чыстым, прыгожым твары з'явілася больш зморшчынак. Яны паглыбіліся ў кутках вачэй, губ. Чорная з ледзь прыхопленай сівізной пасма валасоў выехала з-пад белай хустачкі і прыкрыла высокі лоб.

Валодзю стала няёмка ад свайго запытання. Ён замаўчаў і толькі падумаў, як падобна Валя на сваю маці. І, напэўна, яна таксама добрая. Ён яшчэ не зразумеў, што так горка кранула жанчыну, а ўжо шкадаваў і яе, і Валю.

- Гэта было летась, - пачала свой расказ жанчына. - Я стаяла на вуліцы каля свайго двара і не заўважыла, як з вулачкі на кані выскачыў бургамістр Бадзягін. Спыніўся насупраць мяне і пытае: «Ты тут жывеш, Тацяна Мікалаеўна?» Я адказала, што тут. Конь не стаяў на месцы, бургамістр яшчэ нешта сказаў, але я не пачула. Тады ён саскочыў з каня і запрасіў мяне ў маю хату. Спачатку ён мяне намёкамі запалохваў, што я, маўляў, жонка лейтэнанта Чырвонай Арміі, бальшавіцкая сям'я, значыць. Расказаў, што ён ужо мяне ведае і для аховы нашай сям'і хоча спыніцца тут на кватэры. Але я зразумела яго, бо ведала, які ён гад і як да нашых людзей адносіцца. Не з добрым намерам ён хоча спыніцца ў мяне. Я па сваіх, па мужу кожны дзень слёзы пралівала... А ён тут жыць будзе. Не, кажу, пан, не туды вы трапілі. Я сама сваіх дзяцей буду глядзець... Вось з тае пары мне і не было жыцця. Праз некалькі дзён ужо прыязджаюць двое немцаў з паліцэйскімі. Яны будуць вобыск рабіць, рацыю шукаць. Але ніякай рацыі яны не шукалі, а корпаліся ў скрыначках, знайшлі залаты пярсцёнак, яшчэ маці мая мне падарыла, забралі, два адрэзы на касцюм, бялізну мужаву ўзялі. І трэба ж было Галі падысці да немца ў той час, калі ён узяў яе вышытую льняную сукеначку. Дзяўчынка выхапіла сукенку з рук у немца. Той, нібы ашалелы звер, кутым ботам калі ўдарыў у пазваночнік, дзіцё і ўпала... Упала і вось не падымаецца. Іншы раз спрабую яе паставіць на ногі, дык яны ледзь кратаюцца. Галя была бацькава любіміца, а як добра ў школе вучылася. А цяпер чытае і чытае. Іншы раз закрые кніжку і сама сабе кажа: «Навошта добрае сэрца і душа таму чалавеку, які знаходзіцца ў падпарадкаванні ворага? Шкадаваць толькі што народжанае цялё, што коўзаецца мяккімі капыткамі на падлозе, або не выкідаць на двор кошку, што мурлыкае тут ля добрага сэрца пад коўдрай, або тых курэй, што захаваны пад печчу - і ўсё. Можа, і патрэбны кожнаму розум і добрая душа, але ж у першую чаргу гэта патрэбна людзям, у падначаленне да якіх трапляюць другія людзі...»

Я ўжо зусім баюся за яе. Валю прасіла, каб тая вінтоўку ёй прынесла. Гэта ж добра, што Бадзягіна знішчылі, а так бы ён не даў нам жыцця.

Валодзя маўчаў. Хлопец нават не прызнаўся, што гэта ён забіў бургамістра. А сядзеў і думаў, што ў кожнага чалавека, напэўна, цяпер сваё гора, і яго ўраз голай рукою не адвядзеш.

- Каго ж Галя хоча забіць, што вінтоўка спатрэбілася?

- Немцы ў нашай хаце доўга не затрымліваюцца. Толькі даведаюцца, што дачка хворая, і адразу за дзверы. А вось перакладчык, наш, расейскі, той амаль кожны дзень бывае. Спачатку мы баяліся яго. Галя ўсё казала, каб было чым - забіла б, а цяпер яна ўжо лепш да яго адносіцца. Сапраўды, перакладчык цікавы чалавек, можа, ён і вам спатрэбіцца. Аднекуль даведаўся, што дачка ў партызанах, што муж камандзір Чырвонай Арміі. Прыходзіць да нас і адно нясе, каб сустрэцца як з партызанамі. Пытае, калі Валя дадому прыйдзе. Галя верыць яму, а я баюся. Ён у самога генерала служыць. Малады яшчэ, бацькі ў Маскве жывуць. Яго, параненага, немцы ў палон узялі, вылечылі, а цяпер ён у іх... Вунь ён бяжыць, напэўна, да нас.

- Вы скажыце, што я радня, з Нівак.

- Да нас ідзе, добра, што ты так апрануты і без зброі.

У вячэрняй сіняве за акном прамільгнуў чалавек. Валодзя крыху разгубіўся, бо яму, бяззбройнаму, даўно не даводзілася сустракацца з ворагам. Ён механічна ўсунуў рукі ў кішэні штаноў, але хуценька выняў. Толькі цяпер адчуў, што плечы ў яго лёгкія, не цісне ні адзін рэмень, - хлопец нібы голы.

Адчыніліся дзверы, і ў хату ўвайшоў перакладчык. Ён прывітаўся, асабіста працягнуў руку Валодзю і назваў сваё прозвішча - Данілаў. Валодзя яшчэ ніколі не бачыў такога перакладчыка. Звычайна гітлераўцы бралі нашых людзей, якія ведалі нямецкую мову, не на пастаянна, а на асобныя выпадкі. Пагэтаму перакладчыкі знаходзіліся не на зайздросным становішчы. Яны насілі сваю цывільную вопратку і атрымлівалі іншы раз падачку. А Данілаў здзівіў хлопца. Ён быў апрануты ў афіцэрскую нямецкую форму, з левага боку на рэмені вісеў пісталет. Сінявокі бландзін гадоў дваццаці пяці, высокі, стройны. Калі ён чым і адрозніваўся ад арыйцаў, дык гэта жывымі рухамі і шырокімі жэстамі. Ён хуценька прайшоў да Галі, сказаў ёй нешта, вярнуўся і запытаў:

- Адкуль у вас гэты малады чалавек?

- Гэта мой пляменнік, здалёк.

- А ён падобны на вас. Запаліце вы лямпу, усё газы шкадуеце, я прынясу яшчэ.

- Ат, мы загаманіліся, і я забылася пра святло.

- Што ж вы такі сумны, таварыш? - перакладчык паклаў руку на Валодзева плячо.

- Ды так.

- Напэўна, хацеў Валю ўбачыць?

- Якую?

- Ну, як яна табе даводзіцца, сястра?

- А-а, дык яе ж у Германію вывезлі.

- Не сумуй, яна ўжо была дома. Што вы, Тацяна Мікалаеўна, не сказалі свайму пляменніку пра Валю.

- Калі вы лепш ведаеце за мяне пра дачку, дык скажыце.

- Адна Галя мяне разумее і не баіцца.

- Можа, дарэмна.

- О, дык і ты, напэўна, ведаеш, дзе Валя.

- Я ўсё ведаю, толькі не ведаю, дзе цяпер фронт.

- Што, сваіх не дачакаешся? Дзяўчына ў партызанах, а ён - вялікі хлопец - і нечага чакае. Каб усе так пасіўна чакалі, дык і наша б дывізія не была тут.

- Гэта ваша дывізія?

- Не, я па звычцы называю. Я даўно марыў трапіць у Беларусь і нарэшце дачакаўся.

- А што ж вас вабіла сюды?

- Партызаны, трэба ваяваць за Радзіму.

- Хто вам перашкаджаў ваяваць за Радзіму?

- Разумееце, наша, я зноў кажу наша, дывізія сапёрная і ў баях не ўдзельнічала. Там было б лягчэй пераскочыць да сваіх, а так мы ўвесь час на глыбокіх рубяжах рабілі ўмацаванні па намечаным шляху адступлення. І вось з-пад Харкава нас кінулі сюды. Нават нямецкія афіцэры мне гаварылі па сакрэце, што ў Беларусі партызаны на кожным кроку. А я вось колькі часу тут - і не магу сустрэць іх ніяк.

- Дык яны з немцамі так не сустракаюцца, а страляюць. І вам нічога не застаецца рабіць, як адстрэльвацца.

- Мне не давялося ўдзельнічаць у баі. За самае лепшае лічу, каб Валя мяне завяла ў партызаны. Дык яна ж не прыходзіць. А ў вашай вёсцы ёсць партызаны?

- Бываюць, і вельмі часта.

- Як бы мне да іх трапіць?

- Вас так ніхто не возьме, мала з якой мэтай вы хочаце да іх.

- Як гэта не возьме. Я ж савецкі інжынер, лейтэнант, быў паранены, трапіў у палон і пайшоў сюды, каб хутчэй трапіць у строй да сваіх, а так бы недзе гніў на захадзе за дротам.

- Але ж вы цяпер працуеце на ворага?

- Я не прызнаўся немцам, што я інжынер. Сказаў, што чырвонаармеец, ведаю нямецкую мову і цяпер працую перакладчыкам. Выблытваю як магу сваіх людзей. А колькі палонных праз мяне з дывізіі ўцякло! Абяцалі, калі трапяць да партызан, прыйдуць па мяне. Але ніхто не прыйшоў. Вось так вы і скажыце сваім партызанам. Можа, да вас прыйдзе Валя, няхай не баіцца, а прама ідзе сюды. Хоць хто і затрымае, дык усё роўна трапіць да мяне. А я ў генерала ў аўтарытэце, як лепшы выразнік яго думак.

Данілаў гаварыў, і Валодзя бачыў, як у яго знікла ўся папярэдняя напышлівасць. Яго выгляд быў варты жалю. Хлопец паверыў у шчырасць прызнання перакладчыка, але ж ён сам быў у нялёгкім становішчы. Толькі розніца паміж імі была ў тым, што Данілаў заблытаўся на варожай дарозе, а Валодзя наадварот. Хлопцу трэба недзе пераседзець, каб збіць са следу пасланцоў Шабліна. І цяпер партызан і нямецкі перакладчык сядзяць адзін перад адным моўчкі. Данілаў знайшоў сям'ю, якой ён адкрыўся і сказаў усё, але ж яна, сям'я гэта, вельмі асцярожная, і гэта гняце яго душу. Калі яны ўжо не вераць, дык хто ж тады зможа паверыць? Цяпер ён у гітлераўцаў ва ўладзе, ведае партызанскую сям'ю, з якой мог бы расправіцца самымі жудаснымі метадамі. Але не, ён нават і не мысліць аб гэтым, а хоча кожнага пераканаць у сваёй адданасці Радзіме.

- Дык вы не верыце мне? - спытаў Данілаў.

- Веру.

- Тады вы няпраўду кажаце, што да вас партызаны ходзяць. Некалькі дзён назад да мяне палоннага прывялі. Ён у Жлобіне з эшалона ўцёк. Я яму намякаў наконт партызан, але ён сказаў, што яны кудысьці ў глыб палескіх лясоў пайшлі. Сам жа ён баіцца, каб не трапіць дзе на гестапа, і ад маіх паслуг ухіліўся. Генерал многа палонных не хоча трымаць, бо для іх вялікая ахова патрэбна, і яны робяць умацаванні знарок кепска. Я ўжо гаварыў, што палонных было многа, але я дапамог некаторым уцячы. Цяпер засталося толькі дванаццаць.

- Ён думаў, што вы яго выпрабоўваеце. Я не веру, каб чалавек згадзіўся быць лепш у палоне, чым на волі.

- Уявіце сабе, што тыя палонныя, радзіма якіх была акупавана, не баяліся мяне, а слухалі і ўцякалі. Гэтыя ж, што засталіся, звыкліся са сваім становішчам і не ўяўляюць, куды ім кінуцца. Іншая справа, каб яны звязаліся з партызанамі.

- Вашы меркаванні правільныя, - сказаў Валодзя і задумаўся.

Паабяцаць, што ён завядзе іх усіх у партызаны, дык не ведаеш, каго напаткаеш, могуць самога яшчэ арыштаваць і выдаць Шабліну. Падвесці і накіраваць у атрад - нельга. Яшчэ хто вернецца ды немцам данясе.

- Вам лепш было б пайсці ў партызаны з палоннымі. Яны б пацвердзілі, што вы свой чалавек і не прыйшлі з якой-небудзь іншай мэтай. А яшчэ лепш было б, каб вы склад які ўзарвалі або машыну знішчылі. Гэта было б тое, чым неяк загладзілі б сваю віну.

У Данілава заблішчалі вочы, распраміліся плечы, і ён з шумам удыхнуў паветра, а выдыху доўга не рабіў. Валодзя крыху напалохаўся і ўжо ў думках шукаў, што сказаць, каб змякчыць свае парады. Але Данілаў пачаў:

- Я магу камандзіра дывізіі знішчыць, а што далей, куды кінуцца?

У Валодзі мільганула думка забраць перакладчыка, палонных, узброіцца і групай дзейнічаць да прыходу Чырвонай Арміі. Гэта найлепшае выйсце і для яго і для ўсіх.

- Добра, калі вы жадаеце, дык адразу можаце быць у партызанах. Я не хацеў прызнавацца, што магу гэта зрабіць, каб не падвесці вас. А калі вы яшчэ і генерала знішчыце, дык вам могуць і ўзнагароду даць. Вельмі добра было б, каб і палонныя з вамі ўцяклі. А як вы гэта можаце зрабіць?

- Мне гэта лёгка... Я ў генерала вочы і вушы. Побач з домам, у якім размяшчаецца ён са штабам, жыву і я, праз адну ноч стаю на варце. Праўда, не адзін, а з немцам. Трэба толькі знішчыць напарніка і закідаць гранатамі штаб, дзе спіць генерал. Толькі куды тады бегчы?

- Мы дамовімся.

Тацяна Мікалаеўна сядзела збоку на ўслоне і чула ўсю размову. Цяпер яна ўстала, затапталася каля Валодзі і ўшчыпнула яго за руку.

Данілаў заўважыў гэта, зморшчыўся і сказаў:

- Не бойцеся, не трэба так. Мне вас таксама можна баяцца. Я ж усё расказаў вам. Не перашкаджайце, прашу.

- Вы ўцягнеце Валодзю немаведама ў што.

- Я ўжо ўцягнуты, цётка, - адказаў Валодзя.

Тацяна Мікалаеўна ўздыхнула і зноў села.

- Толькі вось як палонных вывесці... Хаця... Яны жывуць зусім блізка ад штаба, ля канавы ў лазні, і там адзін вартавы немец. У прылазніку сядзіць. Яны могуць скруціць яго, а самі да мяне... Я буду чакаць, заўважу і пачну дзейнічаць. Пакуль яны падбягуць, будзе ўсё зроблена. Сапраўды, гэта ідэя. Мы групай захопім штабныя дакументы, сцяг і... а вось куды?

- Штаб размешчаны ў Карабанчыкавай хаце, цётка? - звярнуўся Валодзя да Тацяны Мікалаеўны.

- Ага.

- Правільна, гэта недалёка ад лазні. Я буду чакаць адзін або з партызанамі ля балота ў кустах, супраць штаба. Калі будзе пагоня, ускочым у балота - і нас не возьмуць.

- Лепш, каб хто быў з партызанаў.

- Нічога, я сам партызан і буду са зброяй.

- Вы партызан? Дык, можа, знарок і прыйшлі сюды? Адзін чалавек абяцаў перадаць Валі, і яна павінна была прыйсці на сувязь да мяне.

- Не, я выпадкова. І калі мы ўсё гэта зробім?

- Чакайце. Заўтра я на матацыкле паеду да палонных, дзе яны будуць працаваць, пагавару з некаторымі, там у мяне ёсць хлопцы на прыкмеце надзейныя. Ды ўсе яны вераць мне, паважаюць. Толькі не ведаю аднаго новенькага. І ноччу трэба заступаць на варту. Але я папрашу, каб мяне падмянілі, так можна. Паслязаўтра я зноў наведаю палонных. Дамовімся, каб яны ўзялі з сабой сякеру. Ноччу аглушаць у лазні немца - і да мяне. Фактычна гэта будзе праз адну ноч, калі не лічыць сённяшняй.

- Хаця... вы лепш ведаеце свае абставіны, а мне здаецца, што аперацыя можа атрымацца. Не ўпусціце моманту захапіць зброю, якая трапіць вам. Скажыце, вас не западозраць, што вы часта наведвалі гэты дом?

- Не. Я ўжо ў многіх тут бываў. Але ўяўляю, што атрымаецца. Тут ёсць заўзятыя фашысты. Яны імкнуліся адцерці мяне ад генерала, але той не слухаў іх. Ды яму са мной на нашай зямлі лепш арыентавацца: давесці які загад да сялян, даведацца аб настроі людзей. Ён часта ў мяне пра гэта пытаў.

- Скажыце, а генерал не думаў тут рабіць блакаду на партызан?

- Не, ён ад гэтага ўхіляецца, кажа, што ў яго ёсць канкрэтнае заданне, за выкананне якога зверху заўсёды спытаюць. Праўда, ён атрымлівае амаль кожны дзень сакрэтныя дакументы. Да нашых людзей ён ставіцца жорстка. Спачатку хацеў выселіць усіх з вёскі. Але яму жлобінскі камендант параіў не рабіць гэтага. Бо партызаны тады могуць абстрэльваць з артылерыі, блакаваць усе подступы так, што нікуды і нагой не ступіш. Ёсць яшчэ загад: нашай дывізіі забіраць у сялян хлеб. Але генерал чакае, пакуль пройдзе ўборка, каб потым кінуцца па вёсках і за некалькі дзён вывезці хлеб.

- Вось дзе можна будзе паваяваць, толькі патрэбна многа мін. Ах, калі б вы захапілі ўсе дакументы, якія ёсць у штабе! Там, напэўна, і карта ўмацаванняў будзе?

- Прыкладна я ведаю, дзе будуць рабіць збудаванні - на паўночным баку Слабады ад высоткі, у якую ўпіраецца шлях з балота, і з паўднёвага боку паўз чыгунку аж да лясных масіваў. Я і карты ўсе захаплю, калі мне дапамогуць палонныя.

Валодзя ў думках забягаў наперад і ўжо ўяўляў, як ён патрасе перад носам у Шабліна сцягам гітлераўскай дывізіі. Толькі спачатку ён заедзе да Сяргеева, які, зразумела, прачытае Валодзю мараль. Але ж у душы будзе радавацца за яго. Так усю сваю віну перад камандаваннем Валодзя загладзіць адным махам. Групу цяпер ён збярэ значна большую і яшчэ паспее фашыстам нанесці адчувальныя ўдары. Валодзя так даверыўся Данілаву, што і кроплі сумнення не ўзнікала, каб перакладчык мог быць здраднікам. Ён у думках кідаў на чашу вагаў і той фактар, што Данілаў ужо ясна бачыць перамогу нашай арміі і свой лёс можа правільна вырашаць на тым шляху, на які ён цяпер ступіў. Лепшага выйсця са свайго становішча ў яго не можа быць, бо час расплаты не за гарамі і змыць ганебную пляму можна толькі подзвігам.

- Дык мы дамовіліся дакладна, я буду на вас спадзявацца, Валодзя. А Тацяне Мікалаеўне вялікае дзякуй за тое, што ў вашай хаце я сустрэўся з такім чалавекам. Я пайду, бо хочацца пабыць аднаму, каб яшчэ і яшчэ раз прадумаць усё да дэталькі.

- Але ж асноўны напрамак вы не зменіце?

- О, не! Спакойнай ночы.

Данілаў лёгка пайшоў з хаты. А Тацяна Мікалаеўна адразу ж пачала дакараць Валодзю, што ён так хутка яму адкрыўся. Перакладчык можа вярнуцца, арыштаваць яго і прымусіць весці паказваць гітлераўцам, дзе партызаны. А ў генерала гэткая сіла!

- Навошта яму вяртацца, ён бы мог мяне цяпер арыштаваць, у яго пісталет, а я з голымі рукамі.

- А вёску немцы не стануць паліць?

- За што?

- Калі генерала заб'юць.

- З ім яго служака і расправіцца, а людзі тут ні пры чым. Калі б гэта зрабілі партызаны ў адкрытым баі або падпольшчыкі, тады б гітлераўцы і вёску знішчылі. А цяпер вам баяцца няма чаго.

- Няхай бы ўсё так гладка атрымалася.

- Для мяне ўдалая аперацыя - гэта жыццё. Ну, буду спадзявацца, два дні - не так доўга чакаць.

- Ты ў атрад пойдзеш?

- Не, вінтоўка мая дома. Я заўтра пайду, каб узброенаму ва ўмоўленае месца прыйсці ў час.

- Мы засядзеліся. Давай я табе тут на канапе пасцялю.

- Не, у вас, можа, які сенавал ёсць?

- Ляжаш у хаце і пераспіш.

XI

Жнівеньская росная раніца туманам ахутала слабадскія прысады. Асабліва згусціўся туман абапал канавы, да падстрэшша схаваў лазеньку, нібы ўтапіў кусты на балоце. Нават дабраўся да вокнаў Карабанчыкавай хаты, хаця яна і стаіць на ўзвышшы. Толькі блішчаць мокрыя правады над дахам ды нясмела выглядаюць з лісця вялікія яблыкі-шлапакі. Усёмагутнае сонца сваімі праменнямі дзе-нідзе крыху рассейвае гэтыя наземныя хмары, сям-там праразае іх, а дзе глядзіць на зямлю, як праз матавае шкло.

Данілаву сёння не спалася, і ноч здавалася вельмі доўгай. Цяпер ён з ложка глядзіць праз акно на дах Карабанчыкавай хаты. І гонтавы дах чамусьці здаецца яму цяпер пузатым павуком, які вісіць на павуцінках-правадах над сівой прорвай. Амаль усю ноч не спаў Данілаў, думаў, хваляваўся, што не давялося ўчора пагаварыць з палоннымі - нельга было адлучыцца з вёскі. У вёсцы няма ні старасты, ні соцкага, ні паліцая, і толькі праз перакладчыка можна было пазнаёміць сялян з загадамі генерала. А людзі знаходзяць усялякія прычыны, каб ухіліцца ад выканання любога загаду. Невыпадкова генерал сказаў, што, відаць, партызанскія агітатары добра папрацавалі тут. «Гэта ж нечувана, - здзіўляўся ён, - каб з сямісот двароў ледзь сабралі пяцьдзесят падвод на падвозку лесу да ўмацаванняў». А людзі ўмела адмаўляліся. Яны не гаварылі, што не жадаюць дапамагчы германскаму войску, а наадварот, яны б ахвотна гэта зрабілі, але ж у аднаго партызаны кола знялі з калёс, у другога конь кульгае, паноў падвозіў - дык недзе стрэмку пад капыт загнаў, у трэцяга хамута няма... Давялося збіраць у каго што ёсць, каб арганізаваць абоз. І тут жа ўзнікла яшчэ адна праблема - хто ж будзе фурманам на падводзе. Зноў вялікія няшчасці, толькі ўжо з імі, з людзьмі. Аднаго партызаны ўдарылі - дык ён і цяпер рукі ўзняць не можа, другі глухі, што ні гавары, а ён стаіць, як пень, трэці наогул вар'ят - меле нейкую бязглуздзіцу...

«Ужо амаль тры гады акупацыі з яе «усёмагутнай» гебельсаўскай прапагандай, а ніхто з нашых людзей не хоча добраахвотна галаву падстаўляць, каб ярмо надзелі», - думаў Данілаў.

Ён устаў з ложка, абыякава закінуў коўдру, якая смярдзела пасля апрацоўкі ў дэзкамеры хлоркай і конскім потам, і падумаў: «Не, лепш у зямлі ляжаць, чым тут, няхай гэта будзе апошняя пакутная ноч на чужым ложку, у чужой хаце, бо недзе праклінаюць гаспадары, якіх сілай выгналі адсюль».

Хаця галава ў Данілава была цяжкая, нібы налітая свінцом, але ж планы ў яго былі ясней за промні сённяшняга сонца. Учора ўвечары ён паставіў у бульбоўніку каністру з бензінам, які выкарыстае ноччу. Зараз забяжыць да генерала, потым праедзе на матацыкле па вёсцы і памчыць у лес, дзе працуюць палонныя.

У генерала ўжо было некалькі старшых афіцэраў, калі зайшоў перакладчык. Яны спынілі размову, але гэта не з'яўлялася папярэджаннем, што Данілаў павінен пакінуць іх. Ніхто ў прысутнасці генерала не мог папрасіць перакладчыка пачакаць за дзвярамі. Іншы раз у такіх выпадках Данілаў сам спрабаваў пакінуць пакой, але генерал адразу ж вяртаў яго і запрашаў сесці. Гэтым ён нібы падкрэсліваў, што сакрэтаў ад перакладчыка ў яго няма, хаця Данілаў ведаў, што ўсе важныя пытанні вырашаліся ў яго адсутнасць. А ў апошні час ніякіх размоў аб становішчы на фронце або ў Германіі ён не чуў. Але Данілаў ведаў не толькі тое, што прачытваў у скупых газетных зводках: гэта быў немінучы крах гітлераўскай арміі.

Нямецкія афіцэры цяпер глядзелі на яго з раўнівай зайздрасцю, амаль так, як некалі глядзеў палонны Данілаў на снаваўшага перад ім гітлераўца. Тады ў вачах Данілава нямецкія афіцэры выглядалі як пераможцы, а цяпер наадварот, яны расейскага чалавека вачамі змяраюць з ног да галавы, нават прыкідваюць шырыню плячэй. Панура сядзяць у крэслах і глядзяць на яго знізу. А ён стаіць - высокі, стройны, праўда, яшчэ ў іхнім мундзіры і ботах. Па душэўным, рэўнасным імкненні яны гатовы былі яго распрануць, але разважлівасць стрымлівала іх ад дурных учынкаў.

Генерал запрасіў перакладчыка сесці, а сам працягваў чытаць нейкія паперы. Данілаў глядзеў на генерала і думаў, што гэта ў апошні раз: глядзеў на яго прабор, ад якога сыходзілі гладка прычасаныя сівыя валасы, на яго вушы з прырослымі мочкамі, на нізкі, нібы ў акулы, разрэз губ, на яго кволыя плечы.

Раптам генерал схапіў з носа акуляры і ўдушліва закашляўся. Тлусты палкоўнік, які сядзеў побач, устаў з крэсла і памкнуўся да свайго камандзіра, нібы хацеў чым дапамагчы. Але генерал адкашляўся і з усмешкай сказаў:

- Не хопіць мяне на ўсю вайну, туман з'есць. Загінем у гэтай Беларусі: пяскі ды балоты. Мне горнае сухое паветра трэба.

- А ў нас тут ззаду гор нідзе няма, - сказаў Данілаў.

- Чаму ззаду? - надзеў акуляры і прыжмурыўся генерал. - Дык наперадзе ёсць Урал.

- Так, там паветра добрае, я быў на Ўрале.

- Ты нешта засумаваў, Данілаў. Яшчэ пабываеш. Не трэба падаць духам, а ўмацаванні лепшыя рабіць, каб час выйграць. У Берліне робіцца такая зброя, што калі ўдарым - дык ва ўсёй Расеі ніводнае акно не ўцалее. Толькі горы і застануцца.

- Няхай Бог дапамагае. А інакш, хаця і застануцца вокны - дык мне праз іх не глядзець.

Афіцэры крыху ажывіліся, павярнуліся да перакладчыка і з задавальненнем хацелі паслухаць яго меркаванні, бо яны якраз адпавядалі іх настрою: калі і давядзецца глядзець на свет, дык праз якія ж вокны? Але Данілаў не распаўсюджваўся.

Генерал зноў пачаў гаварыць, але ўжо пра асабістыя цяжкасці. Раней сапёрная дывізія зусім іншым займалася, а цяпер што робіцца... Мясцовых улад у размяшчэнні дывізіі няма, а нарыхтоўка хлеба і іншых прадуктаў харчавання, мабілізацыя (як яны называлі) працаздольных людзей у Германію - усё павінны рабіць яны. Генерал падкрэсліў, што асабліва можа праявіць сябе ў выкананні гэтых задач перакладчык.

- Я вось сёння вырашыў і афармляю ліст, каб цябе, Данілаў, узнагародзіць крыжам для Ўсходніх народаў.

- Служу фюрэру і яго вялікай Германіі! - устаў перакладчык.

- Хайль Гітлер! Хай Гітлер, - перагаркнуліся ўсе перад Данілавым.

Моўчкі ўсеўшыся ў свае крэслы, гітлераўцы не зводзілі вачэй з перакладчыка.

«Раней яны так не цягнуліся за дапамогай да здрадніка», - падумаў Данілаў.

- Сёння, - пачаў генерал, - ты з нашым лекарам пройдзеш па хатах і складзеш спіс, каго мы павінны адправіць зараз жа. Хламу не ўлічваць! Пасля мы паставім вакол гэтай вёскі вартавых і збяром людзей. А навакольныя вёскі будзем акружаць, браць хлеб і асабіста загадваць, каму яго везці на станцыю. Такім чынам мы адбяром патрэбных нам рабочых, і яны не зразумеюць, што назад не вернуцца.

Данілаў імгненна падумаў, што ён у такім выпадку не пагаворыць з палоннымі, і ўся аперацыя можа праваліцца.

- Пан генерал, - пачаў перакладчык, - не трэба забываць і пра галоўнае. Сёння пяцьдзесят падвод паехала ўжо на вывазку лесу. Там самыя моцныя людзі, іх трэба ўзяць на ўлік. Ды яны ўпершыню паехалі на такую работу, ім трэба растлумачыць усё. А нам дзень добра арганізаванай працы - гэта поспех. Давайце перапіс зробім заўтра. Ранічкай, калі ўсе будуць у сваіх хатах, я пачну.

- Заўтра ў нас плануецца выезд у Дубовую Граду, - прачытаў на карце генерал.

- Я да выезду перапішу, а што мы зробім у Дубовай Градзе - чуткі не так хутка сюды дойдуць. Па іншых вёсках яны могуць разляцецца хутчэй.

- Добра, згодзен.

- Можна ісці?

- Так.

Данілаў хуценька выйшаў з хаты і пайшоў да сябе ў двор. Там ён агледзеў свой матацыкл, засунуў глыбей у нос люлькі сумку з падрыхтаванымі гранатамі, сеў, ліха выехаў са двара і памчаў па вуліцы. Туман ужо рассеяўся, і за матацыклам доўгім хвастом цягнуўся пыл. Сонца свяціла Данілаву ў спіну, і ён увесь час рэзаў свой цень. Раптам цень знік: пачалася лясная дарога са свежа выбітымі каляінамі.

У высокім разлапістым папаратніку, у малых ялінах яшчэ трымаўся туман.

Данілаў не зусім разумеў беларускі лес і яго гаспадароў - партызан. З вялікім здзіўленнем глядзеў ён на падарваную нямецкую машыну, да якой толькі што пад'ехаў. І як гэта ўсё магло здарыцца? Некалькі дзён назад тут бесперашкодна ездзілі аўтамашыны. Не маглі ж партызаны амаль у размяшчэнні дывізіі падкласці міну, ды і перакладчыку палонны казаў, што партызаны адсюль сышлі...

Каля разбітай машыны нікога не было. Толькі калёсамі быў ужо зроблены аб'езд.

«Значыць, падводы пайшлі далей», - падумаў Данілаў. І тут жа вырашыў вярнуцца крыху назад і заехаць у барак, дзе размяшчаліся нямецкі інжынер, яго памочнікі і салдаты, якія непасрэдна рабілі ўмацаванні.

Каля барака Данілаў саскочыў з матацыкла і пабег, зачапіўшы плячом вартавога. Ён хутка знік за дзвярамі са свежых дошак. У пакойчыку інжынера на шырокім сялянскім услоне ляжаў і стагнаў шафёр падарванай машыны. Невысокі, крываногі санітар забінтоўваў яму ногі. За плячамі ў санітара стаяла некалькі гітлераўцаў, у тым ліку інжынер. На яго лбе ляжалі глыбокія складкі. Губы былі так сцяты, што таксама нагадвалі глыбокую складку. Здавалася, што інжынер таксама паранены і пераносіць страшэнны боль. Але калі Данілаў загаварыў, складка ў інжынера разгладзілася.

- Чаму не паведамілі ў штаб аб няшчасці? - павышаным голасам сказаў Данілаў.

- Вы паведаміце, - злосна адказаў інжынер.

Данілаў кінуўся да трубкі палявога тэлефона.

Інжынер з іранічнай усмешкай махнуў рукой і буркнуў:

- Дарэмна.

- Чаму дарэмна? - паклаў трубку на апарат Данілаў.

- Паміж штабам і намі высечана метраў трыста кабелю. Я пасылаў салдат, думаў, што недзе разрыў, а яны вярнуліся і далажылі, што злучыць нельга - няма вялікага кавалка. Вось і сувязь. Цяпер чакаем, пакуль машына якая падыдзе. Я асабіста з'езджу ў штаб, папрашу ўзмоцненую ахову, бо тут і сам хутка ўзляціш. - Інжынер узняў руку ўгору. - Можа б, вы з'ездзілі ў Слабаду ды машыну прыслалі, параненага трэба адправіць.

- Не, не магу, - заківаў галавой Данілаў, - у мяне тэрміновае заданне.

Перакладчык крыху патаптаўся каля дзвярэй, затым выйшаў і зноў паехаў на тую ж дарогу. «Хто ж гэта палоннаму ўвёў у вушы, што партызаны адсюль сышлі? Глупства. Напэўна, ён сам пабаяўся да іх ісці. Гэта добра, што яны ёсць тут, - разважаў Данілаў. - Палонныя лягчэй павераць у мае планы». Данілаў па дарозе думаў яшчэ і пра тое, як паведаміць людзям, каб сышлі з вёскі і не трапілі на катаргу ў Германію. Варта дзяўчатам і хлопцам знікнуць са Слабады, як чуткі аб задуме гітлераўцаў хутка разляцяцца і па навакольных вёсках. Такім чынам план ворага будзе сарваны. Няхай сёння ўначы не стане генерала... Немцы яшчэ злей пачнуць адносіцца да людзей. Хлопцаў і маладых мужчын у Слабадзе мала, а вось дзяўчат вельмі многа. Шкада іх. Трэба абавязкова папярэдзіць людзей. З такім намерам Данілаў пад'ехаў да дзялянкі лесу, дзе працавалі палонныя і сяляне, вакол якіх з аўтаматамі снавалі двое вартавых.

Перакладчыку вартавыя не забараняюць гутарыць з палоннымі. Яны зусім не разумеюць мовы ды крыху і пабойваюцца яго. Як-ніяк прыбліжаны генерала. Заўважыўшы Данілава, яны адразу ж схамянуліся, і адзін аддаў рапарт, чым займаецца іх рабочая сіла.

Сяляне ўсе разагнуліся і сталі, нібы па камандзе «смірна». Іх больш за ўсё здзіўляла тое, як немцы цягнуцца перад расейцам. Палонным гэта было звычайным, і яны працягвалі церабіць сучча з паваленых соснаў.

- Ну як, хлопцы? - звярнуўся да палонных Данілаў. - Вас партызанская міна не зачапіла?

- Хоць бы і зачапіла, дык што? - абыякава адказаў адзін з іх, які ў дзве рукі адсякаў верхавіну сасны.

Яго лапаткі пад прасоленай бруднай гімнасцёркай, нібы вёслы, то ўзнімаліся, то хаваліся недзе пад складкамі скуры. Па яго фігуры можна было заключыць, што раней гэта быў здаровы і дужы чалавек, а цяпер ён высах, як шчэпка. Але па тым, наколькі ўядалася лязо сякеры ў дрэва, было відаць, што сілы яшчэ не зусім пакінулі былога байца.

Яшчэ раней у Данілава закралася думка, каб пагаварыць з гэтым палонным, як кажуць, па душах. Але ён усё цягнуў, адкладваў і адкладваў, а сёння ўжо нікуды не дзенешся, адкладваць надалей нельга. Але як жа яго адазваць, як распачаць размову? Нарэшце Данілаў знайшоўся. Ён падышоў да палоннага і запытаў:

- Ваша прозвішча Сініцын?

- Так.

- Гэта я між іншым запытаў. Пройдзем, я вам пакажу некалькі дубкоў, якія патрэбна будзе спілаваць на падпоркі.

Сініцын уторкнуў сякеру ў сасну, кінуў запытальны позірк на сяброў. Але тыя нават жэста ніякага не зрабілі.

Перакладчык хуткім крокам пайшоў уперадзе, а за ім, ледзь паспяваючы, ішоў палонны. Данілаў не ўлічыў, што Сініцыну цяжка ісці: у чаравіках жа падэшвы драўляныя, не гнуцца.

Прайшоўшы па лесе метраў дзвесце, перакладчык спыніўся, стаў і палонны.

Данілаў зрабіў да яго крокі два і сказаў:

- Вось што, таварыш, я ўстанавіў сувязь з партызанамі і сёння ноччу думаю пайсці да іх. Толькі не бойся, я не бяру цябе, як кажуць, на бога.

- Ды я ўжо нікога не баюся, - адказаў Сініцын.

- Гэта добра. Але ж я хацеў бы, каб ты пагаварыў са сваімі хлопцамі і мы пайшлі б разам.

- Я думаю, што ўсе хочуць вырвацца з палону, і гэта не сакрэт нават для самога Гітлера. А калі вы так хочаце нас купіць, дык гэта вельмі ўжо агідна. А як практычна можна зрабіць, каб пайсці?

- Давай прысядзем, я ўсё раскажу - па парадку, як думаю.

Нядоўга яны сядзелі на тоўстым карэнні ля сівога пня. Данілаў гаварыў напаўголаса - хутка, канкрэтна і ясна. Можа, яны б пасядзелі і больш, але агледзела іх старая сарока і як пачала стракатаць! Падлятала зусім блізка, выцягвала шыю, глядзела адным чорным вочкам на людзей і нібы сварылася. Данілаў нават не вытрымаў, дастаў пісталет і выстраліў. Тады толькі яна змоўкла і паляцела прэч.

- Пойдзем, - першым устаў палонны, - бо яшчэ падумаюць, што вы мяне забілі.

- Сапраўды, я, дурань, і не падумаў пра гэта. Значыць, усё ясна? Гавары з хлопцамі асцярожна і пераканаўча, каб ні ў кога не закралася думка, што купілі цябе. Так, а яшчэ, ледзь не забыўся, трэба паведаміць сялянам, што тут працуюць, каб усе маладыя, працаздольныя пакінулі ў бліжэйшыя два дні вёску. Будзе аблава, і каго схопяць, пагоняць у Германію. Толькі сам сялянам не гавары, а каб хто іншы з вашых. Маўляў, нямецкі шафёр прагаварыўся.

- Добра, аб усім дамовіліся цвёрда.

- Чакаю вас, - адказаў перакладчык і павярнуў на дарогу да матацыкла.

Хутка па лесе разнёсся прарэзлівы трэск матора. Данілаў спяшаўся. Трэба неяк непрыкметна забегчы да Тацяны Мікалаеўны і расказаць аб намерах немцаў, а яна ў сваю чаргу хоць сваякоў папярэдзіць.

На душы ў Данілава было трывожна і адначасова радасна. Яму хацелася спяваць, і, можа, ён бы і заспяваў, але ж немцы так не робяць перад выкананнем якой-небудзь сур'ёзнай справы. Воляй-няволяй, а наклаў нямецкі парадак свой адбітак і на перакладчыка. Данілаў, сцяўшы зубы, ехаў па лясной дарозе. Цяпер яму не страшны лес, як быў раней, не баіцца ён і партызан. І чаго яму баяцца, калі ён сышоў з агіднага шляху - службы ў ворага. Хаця ён душой ніколі і не быў на такім шляху, але ж служыў... А сёння ён лічыць, што служыць на партызан. Праўда, пакуль што так лічыць асабіста ён, і невядома, які б мог атрымацца фінал, каб цяпер захапілі перакладчыка партызаны.

Перад вачамі Данілава мільганулі ў прасвеце дарогі поле і некалькі крайніх хат Слабады.

«Хаця б не з'явілася ідэя ў каго-небудзь узмацніць ахову штаба пасля сённяшняй вылазкі партызан», - раптам падумаў перакладчык.

Сам генерал не пойдзе на гэта, каб не зганьбаваць гонар старога германскага афіцэра. Але ж ёсць служакі, якія доўгі час прыглядаліся, нават нюхалі Данілава, пакуль ён увайшоў у давер'е. І то больш за ўсё ў давер'е да генерала. На гэтым давер'і і вялікай неабходнасці перакладчыка для штаба Данілаў і трымаецца ўвесь час.

Матацыкл спыніўся на ўзгорку каля светлага прыгожага дома, у якім была размешчана сталовая. Данілаў увайшоў унутр. Быў ужо позні час абеду, але за сталом яшчэ сядзелі двое знаёмых перакладчыку афіцэраў. Данілаў абыякава махнуў ім рукой, прывітаўся. Тыя ў адказ кіўнулі галовамі, і адзін з усмешкай сказаў:

- Вось хто не баіцца партызан, адзін лётае па лесе.

- А дзе вы тых партызан бачылі?

- Дык яны ж сёння нашу дывізію пашчыкаталі крыху, што, не чуў?

- Не толькі чуў, але і бачыў параненага шафёра. Там салдаты кажуць, што прайшло двое партызан, па слядах вызначылі. Дык хіба гэта партызаны і ці нам такой сілы баяцца?

- Якая там ні сіла, але можа міну ля парога паставіць - і капут. А смерць - яна ўсё роўна смерць: ці ты загінуў ад расейскіх «кацюш», ці ад самаробнай партызанскай міны. Кажуць, што шафёр нават заўважыў перад сабой дашчаную скрынку, але не змог машыну спыніць. Мы вось сядзім і разважаем, што, напэўна, партызаны не паспелі яе замаскіраваць і, відаць, былі там недзе побач, калі падарвалася машына, - гаварыў усё той жа афіцэр.

- Няма каго баяцца, - сеў за стол перакладчык.

- Яно-то так. Але ж крыўдна, калі ты загінеш у глыбокім тыле, - сказаў другі афіцэр.

Данілаў замоўк, але падумаў: «Узяло, выйду сёння жывым - дык я сюды з партызанамі прыйду».

Перакладчыку прынеслі абед. Ён хуценька ўсё з'еў і пайшоў. Матацыкл загнаў у двор, а сам пакрочыў да Тацяны Мікалаеўны.

Настрой у жанчыны быў прыўзняты. Яна доўга гутарыла з Валодзем і засталася задаволеная пакуль што лёсам сваёй старэйшай дачкі. З усмешкай сустрэла Тацяна Мікалаеўна і Данілава.

- Вы шчаслівыя, што ваша дачка ў партызанах, - пачаў Данілаў і трапіў якраз у тон жанчыне. - Заўтра, паслязаўтра адсюль будуць забіраць моладзь падчыстую. І гэта не праз мяне, ужо ёсць такі загад у штабе дывізіі. Трэба, каб вы папярэдзілі сваякоў і іншых людзей, у каго ёсць дарослыя дзеці.

- Добра, добра, у маёй жа сястры дзве дарослыя дзяўчыны. Але ж куды ім падацца? - задумалася Тацяна Мікалаеўна.

- Вось у гэтым я не дарадчык. Сам мясцовасці не ведаю. Трэба адысці далей у якую-небудзь глухую вёску, бо і ў навакольных намячаецца гэта ж самая аперацыя. Скажыце, Валодзя не падвядзе мяне, будзе сустракаць?

- Не, ён пайшоў у Дубовую Граду па зброю. Вы адзін аднаго баіцёся: той думае, каб вы не падвялі, а вы - наадварот.

- Я-то не баюся, але тады не буду ведаць, куды кінуцца.

- Ён прыйдзе, гэта адважны партызан і кожную сцяжынку тут ведае добра.

- Вось таму я толькі сюды і прыбег. Вялікае дзякуй вам за ўсё, можа, і за выратаванне жыцця. - Ён забег у спальню, развітаўся з дачкой Тацяны Мікалаеўны. - Я крыху пабыў бы яшчэ ў вас, але ж хачу забегчы да свайго сябра, нямецкага капітана Генрыха. Ён цудоўны чалавек. Сын рабочага, камуніста, ён усё мне гаварыў, што ніякай шкоды расейскаму чалавеку не зрабіў і не зробіць.

- Але ж вы яму ні ў чым асабліва не прызнавайцеся, бо ваўка колькі ні кармі, дык ён усё роўна ў лес глядзіць.

- Не-е, што вы, Тацяна Мікалаеўна. Проста зраблю, як кажуць, развітальны візіт - і на варту. Я пабег, бывайце!

Генрыха дома не было. Данілаў доўга таптаўся каля хаты, пасядзеў на камені каля сянец, але так і не дачакаўся капітана.

Перакладчык паўз лазню, адкуль сёння ноччу павінна была прыйсці да яго дапамога, пайшоў прымаць варту.

За дзень у такой вялізнай вёсцы многа адбываецца розных здарэнняў, і хутка паплывуць да штаба людзі: хто са скаргай, што салдаты забілі апошняе парасё, каго з хаты выганяюць з малымі дзецьмі... І на ўсе пытанні трэба даць хоць кароткае тлумачэнне, не дапусціць чалавека да генерала, а накіраваць яго да ротнага або батальённага камандзіра.

Гадзін у дзевяць вечара да штаба прыбег сухенькі, невысокага росту чалавек. Данілаў ужо стаяў на варце.

- Што вам трэба? - запытаў перакладчык.

- Мне, мне начальнік ваш патрэбен.

- А што вы хацелі яму сказаць?

- Прапусціце мяне да яго!

- Да каго?

- Ну, да самага вышэйшага.

- Я ў вас пытаю, што вы хочаце сказаць?

- Хачу сказаць, што сярод вас ёсць здраднік.

- Ну-у, - штучна здзівіўся Данілаў. - А ў чым вы западозрылі?

- Некаторыя ходзяць па хатах і кажуць, што ёсць загад, па якому будуць браць моладзь і пасылаць немаведама куды. Калі ж сапраўды ёсць такі загад, дык адкуль яны ведаюць?

- А чаго гэта вас турбуе так?

- У мяне ёсць сынок, дык я і партызанам яго не аддаў.

- А як гэта вам удалося?

- Пасадзіў яго ў доўгай сукенцы на палацях, без штаноў, і ён, бядак, які ўжо месяц так вось...

- Дык вы хочаце, каб вашага сына не ўзялі?

- Я думаю, калі вам дапамагу выкрыць здрадніка, то што для вас адзін чалавек, мой сын?.. Няхай з партызанскіх сем'яў бяруць, а я ж вам дапамагаю. Запішыце маё прозвішча.

- Я і думаю.

- Сукач Піліп, па-вулічнаму Гут.

- Я запісаў. Добры ты чалавек. Ідзі дадому і маўчы, усё будзе ў парадку.

Над вёскай усталявалася цішыня. Зорнае неба пасылала на зямлю прахалоду. Быў якраз той час, калі высыпаюць буйныя жнівеньскія росы. Данілаў хаця быў і ў шынялі, але адчуваў, як па спіне прабягае холад. Час цягнецца вельмі марудна, а сэрца стукае ўсё часцей і часцей.

XII

Блішчалі мокрыя боты, вада плыла і ў халявы. Як ні стараўся Валодзя ісці па мясцінах, дзе больш ніцая трава, але ўсё роўна трапляў у высокія зараснікі палыну і нават дзядоўніку. Тут яго і абдавала халодная раса. Палінялыя картовыя штаны не ўбіралі больш вады, а прапускалі яе да цела. Гарэлі калені, мулялі злубянелыя штаны. Спрабаваў звярнуць з мяжы і ісці па бульбе, дык яшчэ горш. На боты наліпае столькі зямлі, што ног не пацягнуць, а высокі бульбоўнік страсае расу ў халявы. Давялося зноў узысці на мяжу. Нічога, што мокры, у яго наперадзе цэлы дзень. Маці выпаліць у печы і высушыць усё адзенне, боты. А ўвечары ён, лёгка апрануты, пабяжыць у дамоўленае загадзя з перакладчыкам месца. Лепш пачакаць, чым спазніцца. Той жа кроку не ступіць без яго, Валодзі, ды асабліва ноччу.

Валодзя ўжо падыходзіў да свайго агарода. Ён ішоў насцярожана, аглядаўся па баках, не хацеў, каб лішнія вочы заўважылі яго. Ды і людзей саромеўся, бо раней яны глядзелі на Валодзю як на геройскага камандзіра, добра ўзброенага, вясёлага, а цяпер ён, нібы мокры певень пасля бойкі, брыдзе па мяжы да свайго двара.

- Стой! Рукі ўгору! - накіраваліся на Валодзю каля хлява з малінніку два вінтовачныя ствалы.

Гэта было ўпершыню ў баявым жыцці дыверсанта, калі яму давялося падняць рукі. А ён раней сваім хлопцам гаварыў, што ніколі не падніме рукі перад ворагам. Праўда, ёсць розніца: падняць рукі перад ворагам - адна справа, а тут давялося Валодзю стаяць перад сваімі. Валодзя пазнаў партызан - гэта тыя, што вялі яго на расстрэл. Адзін з іх нават у яго гімнасцёрцы, рудавокі, з маршчыністым ілбом.

- Што, вы страляць будзеце? Дык страляйце. Толькі папрашу, каб вы схадзілі на адно заданне, якое я павінен быў сёння выканаць.

- Уперад! Пайшлі, а то маці заўважыць, дык на ўсю вёску лямант узніме. Бач ты, Шурка? - звярнуўся рудавокі да свайго напарніка. - У яго ёсць яшчэ нейкае важнае заданне.

Па агародах Валодзю павялі вакол вёскі.

- Не надумайся цяпер уцякаць. Шаблін загадаў, каб мы злавілі цябе і даставілі ў атрад жывым. Над табой будзе паказальны суд за замах на жыццё камандзіра, - спакойна сказаў партызан, якога рудавокі назваў Шурка.

- Што ты яму ўводзіш у вушы, няхай ідзе, куды вядзём, і ўсё, - сказаў рудавокі. - Гэта падумаць, колькі часу мы за ім палявалі. Ціт пароль абяцаў прывезці, але чамусьці няма яго, яшчэ нас дзе затрымаюць. Стой, апусці рукі. Шурка, дай папругу, звяжам яму ззаду рукі і пойдзем хутчэй.

Валодзя паслухмяна падпарадкоўваўся, яму стала лягчэй на душы, калі пачуў, што яго павядуць усё ж у лагер. Хоць і са звязанымі рукамі, але ён ішоў хутка. Нарэшце будзе нейкая развязка, ды і не такая страшная, бо ўжо, напэўна, ведаюць пра здарэнне з ім і ў штабе брыгады. І не можа быць, каб Сяргееў, Ядловец ухвалілі дзеянні Шабліна. Таму ён, відаць, і забіў у хамут, каб Байкача не стралялі, а прывялі жывым. Але як ён цяпер будзе глядзець хлопцу ў вочы, што яшчэ надумае зрабіць? Не, Валодзя цяпер папросіць усіх, каб перайсці ад Шабліна ў другую роту, няхай толькі аддасць аўтамат. А калі ўнутры брыгады гэтага нельга зрабіць, няхай дазволяць перайсці ў другую. У Валодзі зброя ёсць, прымуць.

Хлопец думаў і ўвесь час сачыў за дарогай, па якой яго вялі. Ужо мінулі некалькі глухіх мясцін, яраў, дзе можна было расправіцца з ім, але ж канваіры ідуць моўчкі і не збочваюць з дарогі, што вядзе ў лагер.

Да месца, дзе размяшчалася рота, прыйшоў атрад «Будзёнавец». І вось паблізу лагера партызан у Валодзевай гімнасцёрцы выйшаў уперад. Гімнасцёрка на яго была вялікая, і хаця рукавы ён закасваў, але ж фігуру хлопца яна рабіла мешкаватай.

Раптам уперадзе, на павароце лясной дарогі, з'явілася трое партызан. Яны спыніліся і задаволена глядзелі, як іх таварышы вядуць палоннага, не інакш паліцая. А Валодзя адразу ж пазнаў Фімку, з якім пачынаў партызанскае жыццё. Толькі калі параўняліся, Фімка пазнаў Валодзю. Спачатку ён разгубіўся, бо чуў і быў перакананы, што дыверсанта Байкача няма ў жывых, а потым - як кінецца ды як закрычыць:

- Валодзя, друг, ты жывы?! Развяжыце рукі зараз жа і адыдзіце ад яго! - скінуў з плячэй дзесяцізарадную вінтоўку Фімка.

Усе нібы аслупянелі, а Валодзя апусціў галаву, і з яго вачэй пацяклі слёзы.

- Хаця пачакайце, рукі не развязвайце, у нашым атрадзе цяпер Сяргееў. Няхай гляне камісар брыгады, што зрабіў бандыт Шаблін.

- Я заяўлю камандзіру, што ты на яго гаворыш, - падышоў да Фімкі партызан, што ў Валодзевай гімнасцёрцы.

- Адыдзі! - замахнуўся Фімка прыкладам. - Два тыдні як у лесе, дык знайшоў занятак ганяцца за партызанам, які два гады ваюе.

- Я выконваю загад камандзіра.

- Прайдзісвета, а не камандзіра, ты яго вось цяпер злаві, падзяку вынесуць. Хопіць разважаць, пойдзем!

Валодзя слухаў гэтую размову і не разумеў: чаму Шабліна Фімка прайдзісветам назваў? Каго лавіць? Валодзя рыхтаваў сябе, каб не расплакацца пры сустрэчы з Сяргеевым, але дарэмнай была яго падрыхтоўка, а таксама і задума Фімкі, каб са скручанымі рукамі падвесці дыверсанта да камісара. Сяргеева ў атрадзе ўжо не было, ён паехаў.

Каля зямлянкі, у якой размяшчаўся Шаблін, стаяў Верабейчык. Ён звярнуў увагу на групу партызан, якая крочыла прама на яго.

- Вось і Валодзя Байкач, ён з таго свету, - сказаў Фімка.

Верабейчык уцягнуў галаву ў плечы, зморшчыўся і кінуўся да Валодзі, абняў і пачаў цалаваць. І потым толькі заўважыў, што ў дыверсанта звязаны папругай рукі.

- Хто гэта цябе так?..

- Вось гэтыя «героі», - паказаў Фімка на Валодзевых канваіраў.

- А-а, дык гэта ж яны пайшлі з атрада ў той дзень, у які і Шаблін уцёк. А нашы разведчыкі іх недзе шукаюць. Па дзесяць сутак гаўптвахты! Зараз жа развяжыце рукі Байкачу, - крыкнуў Верабейчык.

- Ён у мяне гімнасцёрку зняў, - паказаў на рудавокага Валодзя.

- Зняць зараз жа. І яшчэ дабаўлю табе пяць сутак... Пачакайце, я зайду да камісара і хутка прыйду.

Валодзя азірнуўся па баках: сабралася многа партызан. Ён заўважыў, як глянула на яго Валя і хуценька знікла. Гэта яна, не верачы сваім вачам, кінулася да будана, дзе адпачывалі Валодзевы сябры-дыверсанты.

Аб тым, што Байкач жывы, камандаванне ўжо ведала. А сярод партызан хадзілі чуткі, што Валодзю расстралялі. Дыверсанты лічылі, што іх былы камандзір забіты па ганебным загадзе Шабліна. І вось Валодзя цяпер стаіць перад імі, на душы лёгка, але знешне нешта гняце яго: не то сорам, не то нязвычнасць становішча, у якое ён трапіў. Усе глядзяць, а ён стаіць абяззброены, у мокрых штанах, брудных ботах.

Верабейчык цяпер быў камандзірам роты, а палітруком - Пінчук. Яны параіліся і пайшлі да камандзіра атрада. Хутка аддалі загад сабраць партызанскі сход. Валодзю паклікалі туды. Камандзіры слухалі хлопца, і ён заўважыў, як яны нервуюцца.

- Гэта ж цудоўна! Зараз раскажаш, у якіх умовах ты адзін змагаўся з ворагам, - гаварыў палітрук.

- Я не ўмею перад людзьмі гаварыць. І прасіў бы вас, каб я сёння не выглядаў нейкім героем. Лепш дайце мне хлопцаў, і я хутчэй пайду на выкананне вялікай справы. Мне а дванаццатай гадзіне ночы трэба быць у Слабадзе.

- Гм, - паціснуў плячамі Верабейчык і глянуў на Пінчука. - Там жа нямецкая дывізія стаіць.

- Ну і што, я там быў. Калі ўсё будзе ўдала, дык сёння не стане ў жывых генерала, камандзіра дывізіі, і ў нас будуць важныя дакументы.

Валодзя падрабязна расказаў аб падрыхтаванай аперацыі ў Слабадзе. Камандзіры здзіўляліся, але лічылі выкананне яе рэальнай справай.

- Я ўжо стаўлю пад сумненне ажыццяўленне любой задачы. Думаў: прыйду, адпачну, вазьму вінтоўку і пайду на сустрэчу, а тут каля свайго двара: «Рукі ўгору!» Гэта маё шчасце, што Шабліна няма, а то сустрэўся б не з перакладчыкам, а з сырой зямлёй.

- Ну, ты так ужо... Мы ж таксама думалі, што Шаблін накіраваў цябе ў штаб брыгады. А ён, бачыш, што зрабіў, - гаварыў Верабейчык.

- Таварышы камандзіры, давайце сход адкладзём або правядзіце без мяне.

- Як, ты ж віноўнік гэтага сходу, - сказаў камандзір атрада.

- Мне вярніце мой аўтамат. Дайце некалькі добрых хлопцаў, а не - дык я адзін пайду. Я не магу затрымлівацца.

Камандзіры пераглянуліся.

- Твая ж былая група пакуль бяздзейнічае. Вось і бяры яе, - сказаў Верабейчык. - Сапраўды, сход адкладзём. Ты ідзі да кухні, напэўна, прагаладаўся. А мы дадзім каманду падрыхтаваць для цябе ўсё.

Калі дыверсанты даведаліся, што Валодзю паставілі зноў на чале іх групы, яны не вытрымалі і прыбеглі да кухні. Жанчыны лаялі іх, што, маўляў, не дадуць хлопцу паесці, а Валодзя хуценька кінуў лыжку, устаў з-за дашчанага століка і пайшоў з хлопцамі.

Непадалёк стаяла Валя, яна чамусьці не падышла да Валодзі разам з усімі. Тады хлопец падбег сам да яе, прывітаўся. Дзяўчына пачырванела і сарамліва апусціла вочы.

Толькі па дарозе да Слабады, калі Валодзя з дзяўчынай крыху адсталі ад хлопцаў, яна прызналася, чаму сябе так няёмка адчувала.

Валя даведалася, што Валодзя быў забіты ў той дзень, калі Шаблін з Зінай рыхтаваліся пакінуць атрад. Дзяўчына плакала на вачах ва ўсіх партызан, лаяла Шабліна, а потым паспрачалася з Зінай, абазвала яе ўсякімі словамі і дакарала, што Валодзю загубіла толькі яна. А потым, усякія ёсць людзі, многія кпілі з Валі, што не без прычыны яна плача па Байкачу, вялікая любоў, значыць, у іх была.

- А я так, мне шкада цябе было. Успамінала, як у школе за адной партай сядзелі, які ты быў жартаўнік. Ты ўрокі не слухаў, а ўсё маляваў мяне. І я аднойчы заявіла настаўніцы. Вось дурная была.

- Я і слухаў, і маляваў. Памятаю гэты выпадак. Тады гістарычка на мяне сказала, што яшчэ адзін Цэзар знайшоўся. Я не ведаў, чаму яна так сказала, а потым толькі нехта растлумачыў, што Цэзар мог адразу выслухоўваць некалькі чалавек і тут жа кожнаму даць адказ.

- Сапраўды ты такі і быў, гаворыш са мной, а настаўнік выклікае, скажаш, што тлумачыць і ён.

- Валечка, ты за гэта мяне і цяпер шкадавала?

- Не, наогул шкада маладога чалавека. А я наслухалася пра цябе расказаў, які ты быў воін, дык ганарылася табой.

- А цяпер не будзеш?

- Цяпер паглядзім, - бліснуў з-пад верхняй губы дзяўчыны белы рад зубоў.

- Чаго ты смяешся?

- Мне неяк лёгка і весела. Здаецца, так бы ішла, ішла ў свет.

- Зразумела, толькі каб уперадзе такая ахова была, як цяпер.

- Хлопцы ўсе перажывалі за цябе. Галоўнае, за такую недарэчную смерць. Яны нават у пагоню за Шабліным кідаліся, а ён, гад, знік. Дагналі Зіну, дык што яна... Дамоў паехала. Кажа, што як толькі ад лагера ад'ехалі, дык ён узяў аўтамат і ў лес, а ёй сказаў ехаць дадому. Ты не ведаеш, Шаблін ніякі не палітрук. Ён быў чырвонаармеец, прозвішча Капыцкі, недзе нешта натварыў, дык яго прыслалі ў Ломжу ў будаўнічы батальён, у якім трымалі тых, хто правінаваціўся. А Шаблін-палітрук быў таксама ў Ломжы, толькі ў другой часці. І пры адступленні той прысмактаўся да Шабліна. Ёсць сяржант у штабе злучэння, які адступаў разам з палітруком, і ў адным баі яны разлучыліся, а Капыцкі застаўся з Шабліным. Вось Капыцкі і выцягнуў у Шабліна дакументы. Зразумела, што ў баі палітрук быў забіты або паранены.

- О, Божа мой, - зморшчыўся Валодзя. - І навошта я кідаў і сабе і яму пад ногі гранату? Гэта ж трэба было перарэзаць яго з аўтамата - і ўсё.

- Дык чаму ж па табе і перажывалі так.

- А дзе ён цяпер можа быць?

- Хто яго ведае, разведчыкі шукаюць.

- Трэба мне заняцца яго пошукамі.

- На чорта ён табе. Ты думаеш, так яго возьмеш?

- Толькі б напасці на след. Чаму мне адразу ніхто пра Шабліна-Капыцкага не расказаў?

- Гэта так прыелася, і здаецца, што ўсе ведаюць.

Валодзя ўзняў галаву. Здалося, што гойдаецца зямля пад нагамі і замітусілася надвячэрняе неба. Ён ухапіўся за Валіну руку.

- Што з табой? - запытала дзяўчына.

- Ведаеш, вось цяпер толькі ад мяне адхлынула напружанасць. Усё ж я быў правы, правы не ў паводзінах, дык у думках. Але хопіць пра гідоту гаварыць. Я ж быў у тваёй маці і дзве ночы начаваў там.

- Ты жартуеш?

- Не, Валечка, сапраўды. Ты так падобна на маці. Я сказаў, што я твой жаніх і, як толькі скончыцца вайна, буду зяцем.

Валя зноў пачырванела. А яшчэ больш падфарбоўваў яе твар чырвоны захад сонца. Валодзя паглядзеў на дзяўчыну, і яму здалося, што ён ідзе з Зінай, але не Шаблінай, а яго Зінай.

- Скажы, а як рэагавала Зіна на маю смерць?

- Так, як і на тое, калі цябе ў шпіталь адпраўлялі.

- Яна ж мяне кахала.

- Хто, яна? - насупіла бровы Валя. - Яна была камандзіршай і ганарылася гэтым.

- Раней яна мне гаварыла так...

- Пойдзем хутчэй, дагонім хлопцаў.

- Ну, чаго ты, Валечка?

- Я не хачу слухаць тваіх разважанняў пра Зіну. Ты не зразумеў яе. Мы ўсе плакалі, а яна пасміхалася і, напэўна, задаволена была геройскім учынкам свайго мужа.

Валодзя задумаўся. Хоць першы крок у яго каханні, але ж ён застанецца на ўсё жыццё вялікім урокам. Ён у шпіталі не разумеў, калі чытаў верш Сіманава «Чакай мяне».

Ён думаў, што гэты верш адрасаваны некаму іншаму, жанчынам, а не яго дзяўчыне. Валодзя паглядзеў на Валю і запытаў:

- Ты каго-небудзь кахаеш?

- Чаму гэта ў цябе такое пытанне раптам?

- Так.

- Я ж не Зіна, каб аднаго кахаць, а за другога замуж выйсці. Гэта ўжо занадта. Я не паспела яшчэ закахацца.

- Чаму, цябе ж многія, напэўна, любяць?

- Ну і што з таго?

- Так, кажуць, выйшла сонца з-за стагоў, ну і што з таго. Так і ты.

Валя засмяялася.

- Сапраўды, добра сказана.

- Валечка, у нас будзе час сёння зайсці да тваёй маці, зойдзем?

- Там жа немцы!

- Я сёння раніцай толькі адтуль. Ці ты саромеешся?

- Калі ты так гаворыш, дык я скажу, што дарэмна я плакала па табе.

Хлопца так кранулі гэтыя словы, што ён змоўк, узяў за руку Валю і задуменна ішоў па палявой дарозе.

Дагаралі апошнія жнівеньскія кветкі, ад праменняў заходзячага сонца пазалотай пакрыліся ржышча, прыдарожны быльнёг. А балота, зарослае лазняком і бярэзнікам, было шэрае, бо сонца не даставала да яго, толькі ледзь свяціліся шапкі стажкоў.

Валя не вызваляла руку, хаця хлопцы і азіраліся, каб паглядзець, наколькі яны адарваліся ад камандзіра. І пачуцці душы, і думкі ў Валі былі зусім іншыя, чым учора і нават сёння раніцай. Змяніліся яны толькі тады, калі Верабейчык аб'явіў, што групу зноў будзе ўзначальваць Валодзя Байкач.

Валя ішла і думала, што Валодзя не камандзір, а больш падобны на таго жураўля, які ляціць уперадзе і за сабою цягне ўвесь касяк - ён важак. Чамусьці хлопцы ленаваліся ісці на заданне, не жадала хадзіць і яна. Ужо думала перайсці зноў на кухню. А сёння ў яе з'явіліся крылы і, можа, больш таму, што яна заўважыла, як ажывіліся хлопцы. Яны гаварылі, што з Валодзем можна зрабіць такі подзвіг, які ўявіць сабе нельга. Хадзілі яны на чыгунку двойчы з новым камандзірам Вітушкам, ён у арміі старшыной быў. Перад тым як ісці на заданне, абавязкова ўсіх паставіць у шарэнгу. Раскажа, якая перад дыверсантамі стаіць задача, папярэдзіць, каб усе былі дысцыплінаванымі. А калі падыходзяць да чыгункі, камандзір ідзе ззаду, цяжка дыхае. Некаму з хлопцаў здасца, што ўперадзе бліснуў агеньчык, другі пацвердзіць, хаця і нічога не бачыў. «Лажысь! - падае каманду Вітушка. - Адпаўзаць!» Вернуцца ў вёску ў партызанскай зоне, з хаты без дазволу нікому не выходзіць! У адзінаццаць гадзін вечара адбой. Там іншыя партызаны вечарынку арганізавалі, а ім хочаш не хочаш - спі. Назаўтра зноў такі ж паход на чыгунку паўтарыўся. Дыверсантам адразу ж абрыдла такая гульня, і яны патрабавалі ехаць у лагер, маўляў, на зыходзе пароль, і іх хутка могуць свае пастраляць. Прыехалі ў лагер і ў адзін голас заявілі камандзіру роты, што з Вітушкам яны больш на дыверсіі не пойдуць. Верабейчык адпрэчыў новага камандзіра. І гэта было толькі пазаўчора. І на табе, нібы з таго свету з'явіўся Байкач. Гэтаму агеньчык не здасца ўваччу. Ён сам пільны, чуйны і заўсёды ідзе ўперадзе групы, а адыходзіць ззаду.

- Валя, аб чым ты думаеш? - раптам запытаў Валодзя.

- О, каб ты ведаў... Каб ты толькі ведаў...

- Ну, аб чым?

- Не скажу.

- І не кажы. Так, а як Пыліла да цябе адносіцца?

- Пасля таго выпадку ў лесе і не крануў мяне. Гаварыў, што вельмі перажываў, баяўся цябе.

- Дык ён быў задаволены, што мяне не стала.

- Не, я спачатку сама так думала, а потым пераканалася, што ён шкадаваў цябе. Нават мне сказаў, што лепш бы Валодзя выгнаў яго з групы, але сам жывы быў.

- Ты даравала яму?

- Ужо даўно злосць прайшла.

- Няхай ваюе, я таксама не буду яму пра тое ўспамінаць.

Сонца схавалася, і хлопцы спыніліся: чакалі камандзіра.

- Што, стаміліся?

- Не, - у адзін голас адказалі дыверсанты. - Не знаем, куды далей ісці.

- Тут разам пойдзем. Нам чакаць прыйдзецца да дванаццаці гадзін. Думаю, зойдзем у балоце да стажка і там адпачнём.

Валя параўнялася з Валодзем і ціха напомніла, што ён абяцаў правесці яе да маці.

- Так, вы каля стажка адпачняце, а я з Валяй у Слабаду схаджу, тут блізка. Няхай Валя да маці наведаецца.

- Мы здзіўляемся, ішлі вось і разважалі, - падышоў да Валодзі Анатоль Зубёнак. - Як у цябе ўсё атрымліваецца проста: «Сходзім у Слабаду», а там дывізія стаіць.

- Ну і што? - засмяяўся Валодзя. - Гэта ж лепш і бяспечней зайсці ў вёску ў такі час, а галоўнае, мы ведаем, што там размешчана дывізія. Больш было б небяспечна, скажам, тады, калі б мы ішлі ў вёску і не ведалі, што па ёй блукае дзесятак гітлераўцаў. А так што? Усе хаты яны не занялі, большасць салдат у палатках, дык і лічы, што па канцах вёскі, ля складоў, ля штаба - вартавыя, але ж не на кожнай баразне ў агародзе. Дык вось і ідзі смела. Якая б сіла ні была, галоўнае, ведаць, што яна там ёсць, і ведаць яе размяшчэнне.

Усе дыверсанты напружана слухалі свайго камандзіра. Пыліла нават забягаў наперад, адпіхваючы сяброў, каб крочыць побач з Валодзем.

Партызаны ўзышлі на тарфяную сцяжынку і гуськом расцягнуліся за камандзірам. Валодзя ім яшчэ ў вушы не ўвёў, што ноччу за імі можа быць пагоня. Ён будзе аналізаваць абставіны і тады аддасць каманду, што каму рабіць. А цяпер нельга адцягваць увагу хлопцаў ад галоўнага, ім трэба будзе цярпліва чакаць, каб сустрэць перакладчыка і палонных. Няхай нават на іх спінах сядзяць гітлераўцы.

Хлопцы спыніліся каля стажка, а Валодзя з Валяй пайшлі далей.

Валіна маці абрадавалася і разгубілася, як убачыла Валодзю. Раніцай, калі хлопец адыходзіў ад яе, ён выглядаў зусім інакш. А цяпер у вайсковай гімнасцёрцы і з аўтаматам. Размоў ніякіх у хлопца не магло быць з Тацянай Мікалаеўнай, бо за двое сутак яны перагаварылі аб усім. Валодзю пасля напружанага дня хацелася спаць, і ён сеў і схіліўся над сталом.

- Прайдзі ды на канапу прыляж, - сказала Валіна маці.

- Добра, добра, я крыху адпачну.

Спаў хлопец нядоўга і прахапіўся сам. Хаця Валя з маці і гаварылі шэптам, але абрыўкі іх размовы Валодзя чуў. Ён чуў, як маці ўспамінала нейкага Гутава сына, які заходзіць і ўсё пытае пра Валю, як дачка адказвала, што яна ненавідзіць яго, і раіла маці гнаць таго вон.

Валодзя ўстаў з канапы, размова спынілася. Ён узяў аўтамат і выйшаў на кухню.

- Колькі часу цяпер?

- Трэба было яшчэ адпачываць, - сказала Тацяна Мікалаеўна. - Я зараз пагляджу.

Яна падышла да сценкі, на якой цікалі ходзікі.

- Палавіна адзінаццатай, - сказала Тацяна Мікалаеўна.

- О, Валечка, трэба ісці. Пакуль да хлопцаў ды адтуль на месца...

- Пойдзем.

- Дзеткі мае, няхай вам Бог памагае, шчасліва, - сказала маці і правяла ў агарод.

Валя з Валодзем пайшлі, а постаць маці яшчэ доўга чорным слупком праглядалася на агародзе.

Чарот, ракітнік, бярозкі ўтрымлівалі незвычайную цішыню. Яны нібы прыслухоўваліся да навакольнага жыцця, улоўлівалі кожны гук, які даносіўся здалёку, і адразу ж глушылі яго. Сёння надзвычай таямнічым было балота. Здавалася, што і яно такое насцярожанае, як гэта групка партызан, і замерла ў трывожным чаканні.

Валодзя разумеў становішча Данілава. У перакладчыка сёння будзе першая дыверсія, а першая, яна заўсёды звязана з велізарнай душэўнай напружанасцю. Дыверсанты ж каля стажка былі ў прывычным стане, ім не ўпершыню сядзець у чаканні буры.

- У чым заключаецца наша задача сёння? - запытаў Пыліла, калі да стажка падышоў Валодзя.

- Задача можа быць вялікай, а можа быць нязначнай. Калі немцы кінуцца ў пагоню за перакладчыкам і палоннымі, справа, канешне, ускладніцца. Трэба будзе завязаць бой, каб адсячы пагоню, а калі не, дык гэта зусім проста: сустрэнем перакладчыка з палоннымі і пойдзем. Давайце паціху рухацца да назначанага месца.

Камандзір павёў групу наўпрасткі. І гэта не таму, каб хутчэй дайсці, а з мэтай перасцярогі. Мала што можа быць! І калі немцы зрабілі засаду, дык абавязкова яны будуць на сцяжынках паблізу таго месца, куды намячалася прыйсці партызанам. Хаця ў здраду перакладчыка Валодзя не верыў, адзін ён бы, можа, і па сцяжынцы пайшоў, а цяпер з ім людзі.

Ішлі ціха, боты глыбока пагружаліся ў мяккі мох. У Слабадзе ўжо зрэдку ў вокнах свяціліся агеньчыкі. У Карабанчыкавай хаце было цёмна.

- Спынімся пакуль што тут. Калі пачуем выбухі, кінемся да ўмоўленага месца.

Хутка дванаццаць. Усе дыверсанты нібы замерлі ў чаканні выбуху, і кожны па-свойму ўяўляў яго. Валодзя чакаў глухіх выбухаў гранат. Заставалася дваццаць хвілін да дванаццаці, як ад Карабанчыкавай хаты пачулася кароткая аўтаматная чарга. У Валодзі мільганула думка, што не так усё планавалася. Аўтаматных выстралаў не павінна было быць. І раптам два глухія выбухі, і ўзвіліся ўгору зыркія языкі полымя. Тады Валодзя кінуўся наперад, а за ім усе дыверсанты.

Хвіліны дзве пасля выбухаў у вёсцы стаяла цішыня, а потым пачуліся воклічы на нямецкай мове. Затахкалі вінтовачныя і пісталетныя стрэлы, узвіліся ракеты. Трывога пакацілася па ўсёй вёсцы. Раптам Валодзя заўважыў, як прама на іх бяжыць адзін чалавек. Ён падае, устае і зноў бяжыць. Камандзір выйшаў з-за куста і пайшоў яму насустрач. Перад ім, задыхаўшыся, спыніўся Данілаў.

- Прадаў, прадаў, гад, - ледзь пераводзячы дых, гаварыў перакладчык. - Пайшлі адсюль, пайшлі хутчэй...

- Сабак у дывізіі няма? - запытаў Валодзя.

- Не.

- Тады пойдзем па сцежцы, хутчэй будзе.

Партызаны падбеглі да вёскі Дубраўка і спыніліся на ўскраіне сасновага лесу. І адтуль над Слабадой было відаць зарава. Прыселі. Валодзя пачаў распытваць у перакладчыка, што там здарылася.

- Зрабіў я ўсё, як дамаўляліся. Перагаварыў з палонным, які меў уплыў на ўсіх астатніх. Палонныя ўзялі з сабой сякеру. Яны павінны былі аглушыць вартавога немца, які сядзеў у прылазніку, і падысці да мяне. Заўважыўшы іх, я б бясшумна расправіўся са сваім напарнікам-вартавым. Але а палове дванаццатай падбег да мяне капітан Генрых, ён немец, але сябар не толькі мой, але і ўсіх расейцаў, і кажа: «Данілаў, калі ёсць куды бегчы - уцякай, павесяць. Новы палонны прадаў вас». Генрых жыве якраз каля лазні. Палонны, як яго прозвішча... я ж пытаў у яго сам: Капытка, Капыткін...

- Можа, Капыцкі? - падказаў Зубёнак.

- Вось, вось, Капыцкі. Ён падбег і пастукаў капітану ў акно. Генрых выйшаў, палонны яго за рукаў - і павалок да лазні. Вартавы яшчэ трывогі не ўзнімаў, але ўжо стаяў на дварэ, наставіўшы вінтоўку на дзверы лазні. Капітан вярнуўся, узяў некалькі салдат з сабой і пайшоў у лазню. Абшукалі і знайшлі ў аднаго пад поясам сякеру. Гэты ж Капыцкі крычаў, што іх падгаварыў Данілаў. Хацелі генерала бух. Генрых пакінуў салдат і хутчэй да мяне. Перадаў ён гэта і хуценька пайшоў. А я да гэтага ўжо хату абліў бензінам. Што, думаю, рабіць? І тут жа вырашыў. Каля дзвярэй таптаўся мой напарнік. Я хутчэй да яго: даў чаргу ва ўпор і кінуў дзве гранаты праз акно ў пакой генерала. Падпаліў вугал хаты і пабег. Невядома, што з генералам, забіў я яго ці не.

Усе ўважліва слухалі перакладчыка. Валодзя не ўлавіў ноткі фальшу ў яго расказе.

- А якое ты, Валя, казала сапраўднае прозвішча Шабліна? - запытаў Валодзя.

- У тым жа ўся і справа, што прадаў Капыцкі, былы Шаблін, - сказаў Зубёнак.

- Так, Капыцкі. А што, вы яго ведаеце? Ён жа гаварыў мне, што ён палонны і зусім нядаўна ў Жлобіне з эшалона саскочыў.

- І вы паверылі таму прайдзісвету. Трэба было б, каб палонныя прыкончылі спачатку яго, а потым вартавога, - разважаў Пыліла.

- Я зусім не чакаў, што так можа здарыцца.

- Як вы думаеце, што з палоннымі зробяць? - запытала Валя ў Данілава.

- Расстраляюць, бо генерала я або раніў, або забіў.

- А Капыцкі?! - запытаў нехта.

- Капыцкі пойдзе ўгору. Ужо ў лазні пад вартай сядзець не будзе. Будзе накшталт старшыны: ганяць сваіх людзей на працу, у аблавах удзельнічаць, яго можа выкарыстоўваць і разведка. Хутчэй за ўсё яна яго і падбярэ.

- А якая магчымасць можа быць мне з ім разлічыцца? - запытаў Валодзя ў Данілава.

- Гэта не так цяжка. Пакуль што ён будзе на пабягушках. Напрыклад, ездзіць з людзьмі ў лес або вазіць на станцыю збожжа. Зразумела, ён не адзін будзе. Камандаваць будуць і салдаты. Але ж вёска вялікая, усе разам па хатах яны хадзіць не будуць. Вось дзе-небудзь у двары яго і ціскануць. Толькі ж ён адкормлены, здаровы, і аднаму з ім цяжка будзе справіцца.

- Я вазьму карабін і бясшумку.

- А што гэта за бясшумка?

- Ды ёсць прылада такая для бясшумнай стральбы.

- О, тады можна зусім лёгка з ім расправіцца.

- Што ж, пойдзем у Дубраўку, пераспім, а заўтра накіруем разведку ў Слабаду. Жанчыну якую-небудзь.

У Дубраўцы партызаны зайшлі да дзеда Цімоха. Валодзя яго ведаў яшчэ з даваеннага часу. Дзед Цімох быў выдатны паляўнічы. Бывала, ідуць хлапчукі са школы, а ён насустрач нясе ўжо лісіцу або пару зайцоў. Старога ў першыя дні акупацыі арыштавалі, патрабавалі, каб аддаў ружжо, але ён выстаяў, не аддаў. І летась з аднаго выстралу карцеччу двух абходчыкаў на чыгунцы ўлажыў. Здарылася так, што зайшлі да яго дзве дзяўчыны-разведчыцы, у абедзвюх толькі пісталеты, а ім трэба чыгунку перайсці. Памкнуліся - немцы абстралялі. Тады дзед Цімох іх і перавёў.

Дзед Цімох падпаліў смаляк на камінку і агледзеў партызанаў.

- Здаецца, усіх ведаю, а вось хто вы будзеце? - запытаў ён у перакладчыка.

Данілаў паціснуў плячамі і ўсміхнуўся.

- Што, не разумееш нашай мовы?

- Чаму, ведаю.

- Дык ты наш, а я гляджу вось на шапку, на мундзір і думаю, што хлопцы ўжо недзе афіцэра злавілі.

- Не, дзядуля, гэта партызан, а форма яму такая патрэбна, - сказаў Валодзя.

- Старая мая нешта занядужала, дык я вам сам чаго-небудзь паесці дам.

Цімох пайшоў у бакоўку і вярнуўся з місай агуркоў і кавалкам сала. Партызаны селі за стол.

- Дзядуля, вы часам не ведаеце, у вашай вёсцы, можа, ёсць жанчына, у якой былі б сваякі ў Слабадзе? - запытаў Валодзя.

- Гм, пачакай, падумаю... - Стары пачаў пяцярнёй расчэсваць сівую бараду і ўслых пералічваць: - У Аўдоцці - не, у Зінкі - не, у Надзькі - не, у Алены - так, яна сама са Слабады, а сюды замуж выйшла.

- Яна маладая?

- Не, парахня ўжо сыплецца.

- Ну, а зможа яна там што-небудзь даведацца, заўважыць? - працягваў Валодзя.

- У-у, яна хітрая баба.

- Дзе ж нам пераспаць крыху?

- Дзяўчыне я на канапе пасцялю, а вам прынясу саломы, на падлозе давядзецца.

- А сенавал у вас ёсць?

- Ёсць.

- Мы туды лепш пойдзем.

- Ідзіце сабе. А я ўжо спаць не буду.

- Чаму?

- Пайду на вуліцу. Мала што, можа, чорт немцаў адкуль несці будзе, дык я здалёк чую.

Правільна гэта ці не, але Валодзя звычайна не выстаўляў вартавых. Сяргееў лаяў яго за гэта, але ж ён не падпарадкоўваўся. Дыверсанты часта начуюць у тых вёсках, дзе знаходзіцца вораг. Колькі разоў група спынялася і праводзіла дні і ночы ў Слабадзе. Прыйдзе скрытнымі мясцінамі ў двор надзейнага чалавека, размесціцца на сене і адпачывае. Па вуліцы праедуць немцы, паліцэйскія, недзе каля лесу акружаць і ператрасуць колькі двароў, а група ў бяспецы. Там, дзе немцы стаяць, яны не бегаюць кожны дзень у сотні хлявоў. А пастаў вартавога, ён адразу ж узніме трывогу. І вось тут пакідай вартавога і ўцякай або ўвязвайся ў бой. А так адпачыў, паклаў міну пад бок ворагу і пайшоў.

Праўда, звычайна гаспадары ўсё роўна трывожацца і ідуць на варту, як сёння дзед Цімох. Такую варту Валодзя прызнаваў. Дзядуля можа і з немцамі пагаварыць, і заўважыць іх настрой: паедуць яны далей праз вёску ці спыняцца тут. Дзед Цімох вярнуўся ў хату, калі ўжо добра развіднела. Валодзя перадрамаў у Валінай маці і цяпер не заснуў. Ён чуў, як ляпнуў дзвярамі дзед Цімох. Валодзя саскочыў з сенавала і пайшоў услед.

- Ведаеш, сынок, над Слабадой было нейкае зарава, і ўвесь час узвіваліся ракеты, - такімі словамі сустрэў дзядуля Валодзю. - Туды небяспечна ісці, там нешта здарылася.

- Я ведаю, там на нямецкага генерала замах быў, але невядома, чым усё скончылася. Скажыце, Алена ад вас далёка жыве?

- Не, цераз хату.

- А як яна да партызанаў?

- У яе сын лейтэнант у арміі.

- Дык трэба схадзіць да яе.

- Як хочаш, а не, дык я магу запрасіць сюды.

- Прашу вас, дзядуля, запрасіце.

Стары, ссутуліўшыся, пайшоў за дзверы. Валя роўна дыхала на канапе, сціснуўшы пухлыя губы. Валодзя падышоў і прытуліўся тварам да дзявочай шчакі. Успырхнулі яе чорныя вейкі. Яна закрыла рукою вочы, павярнулася і ціхім голасам прамовіла:

- Гэта ты, Валодзя, а я такі сон толькі што бачыла... і ты разбудзіў.

- Добры?

- Не ведаю, цябе бачыла...

- Я тут быў, дык ты і бачыла.

- Не, мы былі не тут. Потым раскажу, яшчэ пасплю крыху.

Бразнула клямка, і ў хату ўвайшлі дзед Цімох з Аленай. Па стомленых блакітных вачах, па маршчынках на твары было відаць, што жанчына перанесла за жыццё нямала пакут. І цяпер яе вочы былі мокрыя, нібы толькі што яна плакала.

Як высветлілася, у сорак першым годзе п'яны немец застрэліў яе мужа. А летась гітлераўцы схапілі ў Жлобіне на базары дачку і звезлі ў Германію.

- Скажыце, у вас ёсць хто ў Слабадзе са сваякоў? - звярнуўся да цёткі Алены Валодзя.

- А як жа, сястра там жыве.

- Дзе яна там жыве?

- Ды каля мосціка.

- Цудоўна, гэта ад калгаснай лазні недалёка?

- Ага, там.

- Цётачка, мы б вас вельмі прасілі схадзіць у Слабаду і разведаць, што там здарылася ў гэту ноч. Сястра будзе ведаць.

- Я ўсё і сама збіралася, але ніяк не выбралася. Добра, я зараз і схаджу. Я ўжо ўправілася. Тады сюды зайсці да вас?

- Так, сюды. Вельмі прашу...

Жанчына пайшла. А дзядуля ўзяў міску, хлеб і панёс у другую палавіну хаты, напэўна, бабулю карміць. Валодзя сеў і задумаўся. А што, калі б за гэты час, пакуль жанчына сходзіць у Слабаду, збегаць у Дубовую Граду да маці. Яна там недзе страшэнна хвалюецца за яго.

Устала Валя.

- Я ўжо не заснула, як ты разбудзіў.

- Спі, яшчэ рана. Я думаю ў Дубовую Граду прабегчы.

- Што, Зіну наведаць? - крыва ўсміхнулася Валя. - Дык яна яшчэ не радзіла.

- Я пра Зіну нават і не падумаў.

- Скажы, баяўся Капыцкага, дык не падыходзіў, а цяпер можна.

- Валечка, пойдзем са мной, калі хочаш.

- Яшчэ чаго не хапала. Я на яе глядзець не магла ў лагеры.

- Гэта ты яе раўнавала да Капыцкага, ён жа цябе таксама кахаў.

- Гэта каханне было, калі я толькі прыйшла ў атрад, тады я, дурная, плакала. На цяперашні розум - няхай сабе, што ён камандзір, а я яму б аплявуху дала.

- Я не ведаў, што ты такая злосная. І мне трэба баяцца цябе?

- Ты - іншая справа, - павярнулася да акна Валя.

Валодзя падышоў і пагладзіў яе па каштанавых валасах, якія буйнымі хвалямі лажыліся на плечы. Хлопец гаварыў ёй, што яго маці ведае, у якое становішча ён трапіў. І ўжо, напэўна, агледзела салому ў малінніку, дзе на яго рабілі засаду. Яго маці такая, што праверыць кожны слядок і пазнае, што сын быў каля двара.

- Пойдзем, Валечка, га?

Валя нічога не адказала, а села на край канапы і нацягнула боты, якія ёй падарыў Валодзя.

- Я не люблю гэтых ботаў, бо яны не мне прызначаліся.

- О, смешная ты, хіба разбярэшся, што каму прызначаецца ў такім жыцці. Я цябе два гады ў вочы не бачыў, хіба мог я што-небудзь прызначаць. А мне шкада цябе стала, што ты так апранута і абута была.

- Ай, - ушчыпнула Валодзю за бок дзяўчына. - Пойдзем.

Валодзя ціхенька адчыніў дзверы ў другі пакой і сказаў:

- Дзядуля, хлопцы няхай спяць, а мы з Валяй сходзім у Дубовую Граду, хутка вернемся.

- Добра, я скажу ім.

Валодзя з Валяй не пайшлі па вуліцы, а выйшлі на ўскраіну лесу і абагнулі вёску.

Ранішняе сонца ўжо свяціла, але яшчэ не грэла. Шэрымі разлівамі стаяў у лагчынах туман. Тлустыя жаваранкі ўжо не віселі ў паветры і не цягнулі сваю задуменную песню, а праляцяць крыху над полем і цяжка падаюць у ржышча. Над могілкамі ля Дубовай Грады мітусілася вараннё і драла на ўсё горла.

- Валя, ты была ў нашай вёсцы?

- Не.

- Бачыш, які ў яе цяпер убогі выгляд. А глянула б ты перад вайной на яе з гэтага ўзгорка! Стаяла цэлая града дубоў. Ды не такая града, якую ты бачыла ў горадзе. А паддонная марэна, пакінутая ледніком, зарасла дубамі. Дубы стройныя, вялізныя, немцы іх спілавалі. Частку вывезлі, а частка ляжыць. Ужо некаторыя аблупіліся і ляжаць, нібы мамантавы косткі, дзеля таго, каб людзі памяталі, што раслі яны тут калісьці.

- У мяне нешта сэрца трымціць. І на душы так, як тады, калі з эшалона нямецкага ўцякала, - прызналася Валя.

- Чаму?

- Усе ведаюць, што ты з Зінай хадзіў, а цяпер ужо... Ды каб з усёй групай, а то адна да тваёй маці іду.

- Мая маці добрая і адначасова раўнівая. Калі даведалася, што Зіна выйшла замуж, дык яна яшчэ вышэй галаву падняла і кажа: «Падумаеш, сынам маім пагрэбавала, у яго лепшыя за яе будуць». Ну, вось я і пазнаёмлю цябе.

- А для чаго, для насмешкі?

- Для якой насмешкі? Ты ж пр-прыгожая і разумная, - апошнія словы Валодзя неяк сарамліва выціснуў з сябе.

Адносіны паміж маладымі людзьмі пачыналі прымаць усё больш сур'ёзны характар, і таму гаварыць ім станавілася цяжэй. Гэта не тое што жартам сказаць: я цябе кахаю. Чым больш Валодзя размаўляў з Валяй, тым больш ахутвалі яго, скоўвалі нейкія няясныя хвалюючыя пачуцці. Хвалявалася яна, пачынаў хвалявацца і ён, а чаму, адказаць бы не змог. Ён задаволены, што зараз пазнаёміць яе з маці. Тая будзе рада, што сын прыйшоў у ранейшай форме, што побач з ім не Зіна, а другая прыгожая дзяўчына. А так маці крыўдна было, калі яе сын быў адзінокі, сумны, абяззброены. Яна ўсяго не ведала, што здарылася з ім, але ж сэрца маці адчувала няладнае.

- Вось і прыйшлі, - спыніўся ля свайго двара Валодзя і паглядзеў у Валіны вочы.

- Я, можа, пачакаю цябе тут на вуліцы, га?

- Што ты, Валечка, скажу маці, выйдзе, дык табе яшчэ больш сорамна будзе.

- Вунь Зіна, - ціха сказала Валя і пачырванела.

Валодзя азірнуўся. Сапраўды, пераходзіла вуліцу Зіна. Яна заўважыла партызан, спачатку спынілася, а потым хуценька пакрочыла да свайго двара, але ўжо не той паходкай, якую Валодзя памятаў. У хлопца ёкнула сэрца, ён стаяў моўчкі, нібы вінаваты, а перад кім - і сам не ведаў.

Маці заўважыла сына праз акно і выскачыла з хаты.

- Сыночак, чаго ж вы стаіцё, заходзьце.

- Пойдзем, Валя. Мама, яна не хоча ісці.

- Чаго гэта? Хадзі, ты ж партызанка, смелай павінна быць. Чаго ж ты не знаёміш, як яе завуць?

- Валя.

- Валечка, пойдзем.

- Ой, мне сорамна, - ужо ідучы ў хату, сказала Валя.

- Яна саромеецца са мной у вёсцы, нібыта Зіна была маёй жонкай.

- Я табе, сынок, раскажу, што яна прыдумала на цябе... Я вось разгубілася і не запрашаю Валю сесці. Сядай, Валечка, сядай.

- Дык што Зіна прыдумала на мяне?

- Я з ёй не размаўляю і не вітаюся нават. Гэта ж падумаць, на ўсю вёску разнесла, што Валодзя хацеў пабіць камандзіра, дык яго расстралялі.

- А-а, яна думала, што мяне няма ў жывых, а сёння ўбачыла.

- Зініна маці выхваляецца, што дачка прыехала дадому раджаць, а яе муж камандзір роты, ордэн мае.

- Лепш бы яна памаўчала аб сваім зяцю, дык больш шкада б было яе дачкі. Ты, мама, нікому не кажы толькі, Зінін муж здраднік, ён у немцаў.

- Ай, бацюхна, дык што ж яна будзе рабіць з дзіцем?

- Жыць і гадаваць яго. Ат, мы завялі нейкую непатрэбную размову. Мама, мы з Валяй знаёмыя яшчэ да вайны, сядзелі за адной партай. Я вельмі не хацеў садзіцца, але класная загадала. Дурны быў, праўда, мама?

- Мне яна больш падабаецца, як Зіна.

Валя пачырванела да вушэй і апусціла вочы. Валодзя ведаў, што маці яго не вельмі любіць партызанак. «Мужчыны павінны ваяваць, а жанчынам там рабіць няма чаго», - заўсёды зазначала яна.

- Мама, Валю гналі немцы ў Германію, і яна ўцякла. Ёй нічога не заставалася рабіць, як шукаць партызан.

- Адкуль жа Валя?

- Са Слабады, - адказала дзяўчына.

- А чыя ты?

- Голуба Рамана, калі чулі такое прозвішча, а маці Тацяна.

- О, я Тацяну Голуб ведаю. Прыгожая і сур'ёзная жанчына. Цяпер бы я сказала, што ты дачка яе, вельмі ж падобна.

Валя зноў пачырванела.

- Мама, хопіць табе допыт рабіць. Дай лепш нам паесці.

- Сапраўды, дзеткі, я загаварылася ад радасці. Зараз, зараз.

Маці пайшла ў сенцы. А Валодзя нагнуўся над Валяй і сказаў, каб не саромелася, бо ён калі ў яе маці быў, дык зусім інакш паводзіў сябе. Хлопец узяў з рук дзяўчыны карабін і паставіў яго ў кут. Увайшла маці, у руках яна трымала графін.

- Гэта ж вам настоечкі дам паспытаць, - сказала яна.

З печы дастала чыгуночак дранікаў і вывернула іх у міску. Валя ела моўчкі, і толькі пасля снедання яна звярнулася да Валодзевай маці:

- Вы ўгаварыце Валодзю, каб ён не ішоў у Слабаду, гэта вельмі небяспечна.

- А чаго ён туды пойдзе?

- Зінінага мужыка хоча забіць.

- Навошта ён, сынок, табе, няхай яго пранцы заб'юць.

- Мама, яна шкадуе Зінінага мужыка, таму так гаворыць.

- Нікога яна не шкадуе, а ведае, што там небяспечна. І я чула, што там поўна немцаў.

- Так, ледзь не забыў. Мама, перадай людзям, што да вас хутка прыедуць гітлераўцы па збожжа, і тыя людзі, што павязуць яго на станцыю, не вернуцца. Зразумела, яны будуць выбіраць маладых, здаровых. Трэба, каб варту ўстанавілі, і калі заўважаць, няхай усе бягуць у балота.

- Добра, сынок, я папярэджу ўсіх.

- Ну, мама, мы пойдзем. Я наведаў цябе, каб ты не хвалявалася.

- Я праводжу вас.

На вуліцы былі людзі: хто нёс ваду, хто некуды спяшаўся, а хто стаяў ля свайго двара. І Валодзя заўважыў, як усе са здзіўленнем глядзелі на яго і, пераканаўшыся, што гэта ён, - віталіся.

«Так, і сюды дайшла кепская чутка пра мяне. Напэўна, Зіне ў такі час было б лягчэй, каб мяне не было», - падумаў Валодзя.

Як хутка ў вайну можа мяняцца становішча чалавека! Учора Валодзя не мог так ісці па сваёй роднай вёсцы, яго вялі па загароддзю з паднятымі рукамі, а цяпер ён ідзе за маці, з партызанкай-сяброўкай і мае такую сілу, што паспрабуй вазьмі яго. Дужы чалавек бывае не толькі таму, што ў яго на плячах верны аўтамат, а і таму, што чалавек мэтанакіраваны і перакананы ў сваёй праваце. Сёння Валодзя псіхалагічна іншы, ён смелы і ўсё роўна пойдзе ў Слабаду, каб разлічыцца са здраднікам Капыцкім.

Маці праводзіла сына з дзяўчынай да палявой дарогі і спынілася.

- Пойдзеце, дзеткі, глядзіце, шануйце сябе.

Яна пацалавала сына і, на здзіўленне яму, Валю. Гэта ўпершыню праявіліся такія адносіны маці да Валодзевай сяброўкі. Ці яна ўжо лічыць сына сталым, ці спадабалася Валя, Валодзя ніяк не мог зразумець. Бо раней, калі размова заходзіла пра дзяўчат, маці хутка яе адводзіла ўбок. Яна рабіла выгляд, што і думкі не дапускае, каб яе сын мог пакахаць дзяўчыну. Але ж калі Зіна выйшла замуж, сябелюбства маці за сына праявілася адразу ж.

- Мая маці першую дзяўчыну пацалавала, гэта цябе, - ціха сказаў Валодзя.

- А ты? - усміхнулася Валя.

- Я... - Валодзя азірнуўся. - Маці стаіць яшчэ.

Сын падняў руку і памахаў, тады толькі маці павярнулася і пайшла.

Апошнія летнія дні былі ціхія і цёплыя. Але ўжо хуткакрылыя стрыжы згрупаваліся і насіліся ў паветры, нібы трэніраваліся перад адлётам. Затрубіў цягнік на Слабадской станцыі, данеслася рэха кулямётнай чаргі з-пад Жлобіна. У Слабадзе, як і ў навакольных вёсках, было ціха.

Валодзя з Валяй зайшлі ў хату дзеда Цімоха, калі ўжо цётка Алена сядзела ў акружэнні партызан. Камандзір глянуў на перакладчыка і зразумеў, што яго аперацыя прайшла не так ужо кепска. Данілаў быў усхваляваны. Калі б не здрада, ён бы зрабіў усё так, як меркавалася. У такім становішчы і то ён генерала цяжка параніў. Цяпер у Слабадзе і ў немцаў і ў нашых людзей на вуснах: «Данілаў, перакладчык». Усіх палонных, акрамя Капыцкага, са скручанымі калючым дротам рукамі, павялі на станцыю. Штаб згарэў. Што ўдалося немцам выхапіць адтуль, людзі не ведаюць. Генерала вынеслі і ноччу ў суправаджэнні лекараў на машыне павезлі ў Жлобін. Некаторыя жанчыны з вёдрамі ў гэты час былі ля Карабанчыкавай хаты. А потым немцы адмовіліся ад дапамогі жанчын і прагналі іх адтуль.

Перакладчыка ноччу шукалі ў хлявах, у суседніх са штабам хатах, і толькі раніцай яны знайшлі след, што вёў да балота.

Валодзя падзякаваў цётцы Алене і сказаў:

- Усё ясна, таварышы, пойдзем у лагер.

XIII

Двое сутак дыверсійная група правяла ў лагеры. А цяпер зноў ішла на выкананне баявых заданняў. Валодзя за гэты час пабываў і ў штабе брыгады. Доўга размаўляў з Сяргеевым і Ядлоўцам. Яны выклікалі да сябе і перакладчыка. З яго расказу камандаванню стала дакладна вядома, што гітлераўцы ўсё ж плануюць рабаваць сялян і вывозіць збожжа. Партызанская брыгада шмат дапамагла сялянам у часе ўборкі, і цяпер нельга было дапусціць, каб гітлераўцы забралі хлеб. Тым больш што разам з зернем яны мяркуюць вывезці ў Германію і здаровых людзей. Ядловец з Сяргеевым прынялі рашэнне паслаць на шляхі ад Слабады да навакольных вёсак баявыя роты. А Валодзю было дадзена канкрэтнае заданне: неадкладна знішчыць Капыцкага, каб атрады заставаліся ў бяспецы. Байкачу выдалі пісталет, бінокль, бясшумку, многа капсуляў-дэтанатараў, шнура, узрыўчаткі, вярнулі яму каня, а групе - баян.

Дыверсійная група спынілася ў Ніўках. Цяпер яна ўжо была колькасна большай. Валодзю дазволілі ў групу ўзяць перакладчыка і аднаго невялічкага, сухенькага партызана Калошу, які вельмі добра іграў на баяне. Вёска Ніўкі стаяла абапал гравейкі. У адным канцы яе амаль да самых двароў падыходзіў лес. Для партызан гэта вёска з'яўлялася зручным месцам.

Размясцілася група ў крайняй хаце каля лесу, у знаёмай Анатолю Зубёнку сям'і. Ён сюды іншы раз заязджаў. У гаспадыні была дачка, не такая ўжо прыгожая, як з прыемным і звонкім голасам. Цудоўна яна спявала, асабліва пад гітару. Але сёння яна саромелася спяваць, а ўсё слухала песні, якія развучвалі партызаны. Валодзя знайшоў свой сшытак з новымі песнямі, які прывёз са шпіталя. Баяністу варта было паслухаць тую ці іншую песню, і ён хутка падбіраў на баяне матыў. Партызаны ўжо добра спявалі «Цёмную ноч».

- А цяпер давайце, хлопцы, развучым:

Девушка, помни меня,

Милая, помни меня,

За тебя и край родной

На бой, на бой...

Раптам у хату ўскочыў вясковы хлапчук і, задыхаючыся, сказаў:

- Дзядзькі, са Жлобіна па гравейцы ляціць матацыкл. Партызан нібы ветрам здзьмула: усе выскачылі на двор.

- Хлопцы, на той бок хаты, і не стойце ўсе разам, - крыкнуў камандзір, а сам выскачыў на вуліцу.

За штакетам на двары засталіся перакладчык і Валя. Матацыкл хутка набліжаўся. Валодзя стаў за шула і прыціснуўся да варот. Вось матацыкл ужо метраў за сто ад двара. Камандзір размахваецца і кідае гранату. Уперадзе матацыкла выбух. Валодзя націснуў на спускавы кручок аўтамата: адзіночны выстрал, і аўтамат заела. Матацыкл спыніўся супраць камандзіра. Матацыкліст саскочыў і падняў рукі ўгору, па яго твары бег струменьчык крыві. Афіцэр, які сядзеў у люльцы, устаў, глянуў на Валодзю і пачаў адкручваць з доўгай ручкай гранату. Каля вуха камандзіра пратрашчала чарга. Гэта праз штакет страляў перакладчык. Матацыкліст упаў, а афіцэр саскочыў з люлькі і з усіх ног кінуўся за хлеў, што стаяў на другім баку вуліцы. Валя справілася стрэліць у афіцэра, але ён не ўпаў.

- Дай мне шомпал! - крыкнуў Валодзя.

Валя падала шомпал і выскачыла сама на вуліцу. Камандзір выбіў патрон з адарванай пяткай, пабег на другі бок вуліцы і цераз хлеў кінуў яшчэ адну гранату. Афіцэр выскачыў і без аглядкі пабег па агародзе. Валодзя пусціў доўгую чаргу.

Афіцэр схапіўся за бок і ўпаў.

- Хлопцы, сюды! - крыкнуў камандзір.

Усе выскачылі на вуліцу. Валодзя накіраваўся да забітага афіцэра. Той ляжаў дагары з раскінутымі рукамі. Валодзя зняў гадзіннік, пісталет, выняў дакументы і пайшоў на вуліцу, дзе ля матацыкла тоўпіліся партызаны. Данілаў завёў яго, крыху праехаў і павярнуў назад.

- Мы далёка забеглі і матацыкла нават не бачылі, - сказаў Пыліла.

- Якраз наадварот. Праскочыў бы ён міма нас, тады што, даганяй?.. А так бы ён увесь час быў пад агнём. Ну і гранаты ты мне даў, - звярнуўся Валодзя да перакладчыка. - Такія яйкі толькі пад гуску падкладваць. Разарвалася перад самым матацыклам і толькі твар аднаму фрыцу крыху падрапала. Вось каб я «эфку» сваю пусціў, дык іх бы на катлеты змяшала. Труп гэты сцягніце ў траву за плот. Мы паедзем, людзі пахаваюць.

- Дык мы паедзем адсюль? - запытаў Анатоль.

- Так. На вось нямецкі пісталет, і хопіць з цябе ў Ніўках трафеяў, - засмяяўся Валодзя. - Паедзем у Маркаўшчыну, тая вёска не на такім бойкім месцы, і стаяць нам будзе бяспечней.

Пыліла пайшоў у двор па сваю параконку. Ён быў паганятым на ёй. А камандзір з Анатолем былі верхавыя. Перакладчык завёў матацыкл і ў люльку пасадзіў Валю.

Толькі партызаны пакінулі вёску і па палявой дарозе ўз'ехалі на ўзгорак, як з-за Нівак па іх пачалі біць з кулямёта. Было ўжо далёка, але кулі рыкашэцілі і са свістам праляталі над галовамі. Усе кінуліся хутчэй у лагчыну, толькі Данілаў саскочыў з матацыкла і пачаў штосьці корпацца ў ім.

Валодзя павярнуў каня і крыкнуў:

- Давай хутчэй адтуль.

Перакладчык сеў на матацыкл і ціха паехаў з узгорка.

- Што там у цябе здарылася? - запытаў Валодзя.

- Пярэдняе кола спусціла, прабіта асколкам.

- Зараз жа знішчай яго. У партызанах на матацыкле, ды яшчэ няспраўным, ваяваць нельга, - сказаў камандзір.

Валя выскачыла з люлькі і пайшла да падводы, а Данілаў яшчэ ціскаў кола, таптаўся каля матацыкла. Відаць было, што яму шкада машыны, але ж нічога не зробіш, трэба спаліць. Ён дастаў каністру з бензінам, абліў матацыкл, памачыў нейкую анучу ў бензін, адышоў убок, запаліў яе і кінуў на люк. Матацыкл успыхнуў, нібы свечка. Данілаў пабег даганяць сваіх. Неўзабаве пачуўся выбух. Перакладчык растлумачыў, што гэта ўзарваўся бак з бензінам.

Пара дужых коней ішла напружана, бо на калёсах сядзела аж восем чалавек. Валодзя падумаў, што трэба недзе ўзяць яшчэ некалькі коней з сёдламі, тады манеўраваць будзе значна лягчэй. Разведчыкі ведаюць у нейкай вёсцы майстра, што робіць сёдлы, можна будзе заказаць таму, каб зрабіў штукі тры.

Камандзір звярнуў увагу на перакладчыка, які сядзеў на калёсах у задку і нізка звесіў галаву. Для яго тут усё новае. Да партызанскага жыцця трэба прывыкнуць. Хутка ўцягнецца, Валодзя дасць яму такое заданне, што сумаваць не будзе калі. Камандзір ужо думаў пра гэта. Будзе ён у такой форме спыняць нямецкія машыны, падвозіць немцаў да партызанскай засады. А пашанцуе, спыніць і танк... Першая сур'ёзная аперацыя будзе тут, на мосце, непадалёк ад Маркаўшчыны. Невыпадкова таму камандзір вядзе групу ў гэту вёску. Яму трэба прасачыць за рухам цягніка. Валодзя не пакінуў сваю ранейшую задуму - узарваць чыгуначны мост. Вось калі група сядзе пад выглядам паліцэйскіх у цягнік, там павінен праявіць сябе Данілаў, бо ў вагонах будуць немцы.

Партызаны прыехалі ў Маркаўшчыну на захадзе сонца і спыніліся ў сувязнога Войціка. Валодзя спяшаўся. Ён зняў сваю гімнасцёрку, пілотку і аддаў Івану Жураўчыку, а ў таго ўзяў цывільную сарочку, пінжак і кепку. У адну кішэню паклаў пісталет, а ў другую бясшумку і некалькі патронаў да яе.

- Давай, Валечка, свой карабін і пойдзем у Слабаду пасвіць Капыцкага. Чаго ж вы не жадаеце ні пуху ні пер'я? - засмяяўся Валодзя, махнуў рукой і з Валяй пайшлі са двара.

Сонца садзілася ў хмары, пачынаў гуляць лёгкі ветрык. Валодзя звярнуў з дарогі і паўз балота ўзяў напрамак на Слабаду. Валя не адставала ад яго. Шалясценне пад ветрам лісточкаў бярозак, шыпенне хвой наганялі маркоту. Валодзя думаў, што каб не Валя побач, дык зусім кепска было б на душы. А Валя ў сваю чаргу думала, што каб не з Валодзем, дык яна ні з кім бы не згадзілася ісці. Ёй здавалася, што яна паглядзіць у Слабадзе на абставіны і падкажа Валодзю, як дзейнічаць. Ды і наогул, калі ён разам з ёй, дык будзе цэлым і здаровым. Але сэрца таксама сціскалася, і дзяўчыне не хацелася гаварыць. Так яны ішлі моўчкі амаль да слабадскога балота, а потым Валодзя запытаў:

- Вашы суседзі не ведаюць, што ты ў партызанах?

- Дакладна не ведаюць дзе.

- Але ўсё роўна табе на вуліцу паказвацца нельга. Залезеш на сена і будзеш там, пакуль я зраблю сваю справу.

- Ага, я баюся адна.

- А са мной?

- З табой - не. Валодзя, я не люблю, што ты такі.

- Які? - спытаў хлопец.

- Ты можаш ураз галаву скласці. Ну, хаця б сабе з матацыклам гэтым. Добра, што афіцэр разгубіўся і не выхапіў пісталет, а з гранатай пачаў важдацца. Так бы стрэліў ва ўпор, і ўсё.

- Трэба так і ваяваць, каб вораг не мог апамятацца. Ты шкадуеш мяне?

- А чаму не!

- Тады я буду слухаць цябе... Як стала цёмна, дзе ж тут была сцяжынка, а... вось яна. Па балоце трэба ісці ціха.

У вёсцы загула машына, і чуваць было, што пайшла яна ў бок станцыі. Зноў да сэрца падкочвалася трывога. Ісці ноччу значна лягчэй і весялей, калі размаўляеш.

- Я адзін таксама на сена не пайду. Я не засну, - павярнуўся і шэптам сказаў Валодзя.

- Дык у хату пойдзем.

- У хаце небяспечна, Валечка.

- Ціха, і я пайду з табой.

- А ты не баішся?

- Не, з табой я магу ў глухім лесе быць і не баяцца.

- Малайчына.

- Што?

- Малайчына, кажу.

Неба зацягнула хмарай, і стаў накрапваць дожджык. Валя ледзь знайшла сцяжынку на свой агарод. Падышлі да хлява.

- Трэба было б у хату зайсці ды паслаць што-небудзь, - сказала Валя.

- Ды не турбуй ты маці, бо не будзе спаць.

Валя падышла і ціхенька адчыніла вароты.

- Заходзь, мы адсюль зашчэпім.

Валодзя ўвайшоў. Валя пералезла цераз бярвенчаты завал і папаўзла па сене, а за ёй Валодзя. Залезлі пад самае падстрэшша, раскапалі крыху сена і ляглі. Валодзя абняў Валю. Яна яго рукі не скідала, а ціха сказала:

- Не чапай толькі.

Валодзя прытуліўся тварам да яе шчакі і маўчаў. Ён адчуваў, як Валіна шчака станавілася ўсё цяплей і цяплей. Ён павярнуў яе галаву і пацалаваў у губы.

- Не трэба, я і так цябе люблю, - шэптам сказала Валя і пачала гладзіць Валодзю па валасах.

Хлопцу было так прыемна, што здавалася, ён ніколі не быў у падобным стане. А можа, не здавалася, а сапраўды не быў? Валодзя лічыў Валю грубаватай дзяўчынай, калі назіраў, як яна адносілася да другіх партызан. А тут такая пяшчотная рука, такія далікатныя губы, такі прыемны, з цёплым подыхам шэпт... Валодзя цалаваў і цалаваў яе. А потым запытаў, з кім яна цалавалася раней.

- Капыцкі хацеў пацалаваць, дык я плюнула яму ў твар. Тады ён, як звер, схапіў мяне і сукенку разарваў, а я вырвалася і да настаўніка Дзеравякі ўцякла. А больш?.. Чамусьці мяне баяцца, ніхто і не асмеліўся гэта рабіць.

- А вось я не баюся.

- Ну, ты, ты - нікога не баішся.

- Так, я нікога не баюся, а вось каб ты грубае на мяне што сказала, я не крануў бы цябе. Значыць, баюся.

- Навошта на цябе мне грубае гаварыць. Ты для мяне самы прыгожы і самы добры. І ведаеш, калі я да такога вываду прыйшла? Ужо ў вайну. Пачала перадумваць, з кім вучылася разам, і ты ў мяне амаль кожны дзень стаяў перад вачамі. Ты думаеш, выпадкова было, калі Зіна прыходзіла ў разведку ў Слабаду і я ў яе пра цябе пытала? Я ведала пра твае адносіны з Зінай і была задаволена, што яна выйшла замуж. У мяне, калі хто пытаў, чаму я ні з кім не сябрую, дык я адказвала, што я люблю аднаго. І мела на ўвазе цябе.

- Ну, а калі б ты мне не спадабалася?

- Я ў гэта не верыла. Бо калі цябе ў дзевятым класе пасадзілі са мной, дык мне класная гаварыла, што ты мяне адну павінен быў слухацца і не балавацца.

- О, вывад зрабілі правільны. Я цябе тады кахаў, але на адлегласці, а класная - раз, і пасадзіла побач. І гэта мяне на некаторы час скавала. Але я ўсё роўна ні разу не сказаў, нават намёку не зрабіў, што ты мне падабаешся.

- Я без твайго прызнання ведала.

- Дык і я ведаў, што я табе таксама...

- Ну і правільна. Але хто мы тады былі, дзеці...

- А пачуццё ўжо абуджалася. І не трэба думаць дарослым, што ў такім узросце, калі мы былі ў школе, няможна кахаць або зусім кахання няма. Яно ёсць, але своеасаблівае, нясмелае, якога часта сам баішся.

Быў позні час, шалясцеў па страсе дождж, а спаць ні Валодзя, ні Валя не прапаноўвалі. Яшчэ больш устрывожылі яны свае маладыя душы ўспамінамі і цяпер бліжэй туліліся адно да аднаго.

- Я ніколі не думаў, што так прыемна будзе цалаваць цябе, - шаптаў Валодзя.

- А я ніколі не думала, што мне так прыемна будзе быць з табой. Ты цяпер разумееш, як мне было, калі я пачула, што цябе ўжо няма?

- А хто такі Гут у вашай вёсцы?

- Ай, гідота нейкая. Ты яго павінен ведаць. Ён у дзесятым вучыўся. І вось быў як панадзіўся хадзіць да нас... Гэта калі я дома яшчэ была. Я яму кажу: «Што ты такі здаровы і не ідзеш ваяваць?», а ён адказвае: «Куды я пайду? Я нямецкую мову дасканала вывучаю, прачытаў ужо шмат кніжак. Трэба рыхтаваць сябе да вялікага жыцця». Я пытаю, хто ж яму дасць тое вялікае жыццё. Трэба ісці ваяваць з нашымі або з ворагам. А то чакае нейкага незвычайнага жыцця, кажуць, сядзіць на палацях без штаноў у доўгай матчынай сарочцы. І нацягваў штаны толькі тады, калі да нас прыходзіў.

- А ўсё ж нацягваў, - засмяяўся Валодзя.

- Людзі гавораць, што ніякай ён мовы не вывучае, а Біблію. Ён баптыст нейкі. Я яго выганяла з хаты, а ён усё роўна сляпіцай лезе. Дык я рабіла так: ён у хату, а я з хаты. Гут сядзе з маці і разважае, што нам цяжка без мужчыны жыць, хваліцца, што ён добры гаспадар... Маці мяне аднойчы дакарала, што непрыгожа так уцякаць з хаты, калі хлопец прыходзіць. Я сказала, што сыду з дому куды вочы глядзяць, калі маці будзе яго падтрымліваць і ён будзе поўзаць сюды. Тады маці, напэўна, штосьці сказала яму, і Гут перастаў хадзіць да нас. Але нядаўна зноў быў, распытваў, дзе я. Ён бы пісьмо напісаў. Дурны Гут.

- Чаму? Ён кахае цябе.

- Дык кахаць трэба хоць крыху да сябе падобнага чалавека. Ну, скажам, не тварам, дык поглядамі на жыццё... А то ўяві сабе: вялізны дубіна ў матчынай сарочцы на палацях сядзіць, і вочы блішчаць, нібы ў ката, адтуль, з-пад столі. Валодзечка, мне здаецца, што гэта не чалавек, а вар'ят.

Валодзя абняў Валю за талію і прыціснуўся да яе грудзей.

- Не трэба так. А то ўстану і пайду ў хату.

Хлопец адсунуўся і сказаў:

- Добра, будзем спаць.

- О, які ты разумны, я хацела табе аб гэтым сказаць, але баялася пакрыўдзіць.

Валодзя заснуў не скора. Ён яшчэ доўга ляжаў і думаў, думаў.

Раніцай хлопец пачуў, як нехта стукаў у вароты. Валодзя разбудзіў Валю, і яна хуценька саскочыла з сена і зняла зашчапку. Гэта была маці. Яна здзівілася, убачыўшы тут Валю разам з Валодзем. Праўда, нічога не сказала, але па ўсім было відаць, што ёй няёмка за дачку, што начавала з хлопцам.

Тацяна Мікалаеўна сказала, што нічога небяспечнага няма і можна ісці ў хату. Ужо ў сенцах Валодзя шэптам прызнаўся дзяўчыне, што яму сорамна.

- Нічога, маці павінна ведаць, што я ў партызанах і ўсяк даводзіцца начаваць. Галоўнае, як я паводжу сябе.

- Малайчына, а я думаў, што і табе няёмка.

Маці хутка вярнулася ў хату. Яна расказала пра апошнія падзеі ў Слабадзе. Бачыла ўжо таго палоннага, які прадаў сваіх сяброў. Ён бегае па хатах у нямецкай форме і ганяе людзей на работу ў лес. Але пасля Данілава гітлераўцы вельмі асцярожна ставяцца да здрадніка Капыцкага. Усё роўна ён на палацях у лазні спіць. Праўда, без аховы.

- А ён па дварах са зброяй бегае? - запытаў Валодзя.

- З вінтоўкай.

- А чаго яны кожны дзень бегаюць?

- Бо кожны дзень людзям новую работу загадваюць. Вось учора ганялі на станцыю, а адтуль на падводах людзі вазілі цэмент, ці што, добра не ведаю. Іншы раз гоняць у лес, іншы раз зямлю капаць. Сёння хутка будуць бегаць. Праўда, на нашай вуліцы салдаты загадваюць. А той палонны на Карпілаўцы. Людзі бачылі, як немцы білі тады палонных, дык ненавідзяць гэтага здрадніка, але і баяцца яго больш, як немца.

- Дык мне трэба спяшацца. Але гэта горш, што Капыцкі на той вуліцы бегае. Вінтоўку не панясеш, з пісталета забіць проста, але паднімеш яшчэ трывогу, і цяжка будзе выскачыць. Трэба з бясшумкі.

- Што, ты яго хочаш забіць? - здзівілася Тацяна Мікалаеўна.

- Так. Абавязкова.

- Удзень? Тут жа па вуліцы такія маладыя хлопцы не ходзяць. Цябе любы немец адразу затрымае.

- Дайце мне сваю якую-небудзь старую сукенку, толькі каб шырокая была.

Тацяна Мікалаеўна пайшла, адчыніла шафу і дастала адтуль карычневую сукенку з паяском.

- Вось, вось, добра будзе, - сказаў Валодзя.

Ён выйшаў у сенцы і праз некалькі хвілін вярнуўся ўжо ў сукенцы.

- Цяпер дай мне карабін, Валя.

Валодзя ўзяў вінтоўку, паклаў у магазінную каробку два патроны для бясшумнай стральбы, карабін падсунуў пад сукенку і падвязаўся поясам. Бясшумку і пісталет паклаў за пазуху.

- Ну, вось і грудзі ёсць!

Маці і Валя былі ўсхваляваны, але ўсміхнуліся. Валодзя завязаў хустку ў гарошак.

- Ну, чым не жанчына? Цяпер пайду праз агароды на Карпілаўку. У якім двары там толькі засесці?

- Трэба ісці ў той двор, дзе конь ёсць, - сказала Тацяна Мікалаеўна і падвяла Валодзю да акна. - Бачыш, вунь хата гонтай пакрыта. А побач, справа, яшчэ хата, там жыве стары, яго кожны дзень куды-небудзь ганяюць.

- Добра, пайшоў, - хлопец хацеў яшчэ пацалаваць Валю, але яна адступілася.

Маці ўсміхнулася.

Валодзя ішоў хутка, прыціскаючы рукой да цела вінтоўку. За хлявом ён залез у грады, дзе рос кіяшнік, зняў хустку і замаскіраваўся якраз супраць дзвярэй у сенцы. Там на вінтоўку надзеў бясшумку.

Хутка па вуліцы прайшло, двое салдат. Яны аб нечым размаўлялі паміж сабой. Затым праехала грузавая машына, і чуваць было, што непадалёк яна стала. Валодзя падумаў: «Напэўна, людзей павязе куды-небудзь на працу».

Неўзабаве ля веснічак спынілася двое немцаў. Адзін нешта гаварыў, а другі маўчаў і толькі размахваў рукамі. Калі немцы ўвайшлі ў двор, Валодзя пазнаў Капыцкага. Капыцкі ішоў першым. Ён адчыніў дзверы сянец і прапусціў уперад немца. Валодзя хуценька паклаў вінтоўку на жэрдку агароджы і прыцэліўся паміж лапатак Капыцкага. Той узяўся за ручку дзвярэй і толькі паспеў адной нагой ступіць на парог, як шчоўкнуў баёк затвора Валодзевай вінтоўкі. Капыцкі прыняў нагу з парога і, трымаючыся за ручку дзвярэй, захістаўся. Валодзя імгненна кінуўся за хлеў, падсунуў пад сукенку вінтоўку і пабег. Калі ўскочыў у двор Тацяны Мікалаеўны, на Карпілаўцы прагучалі адзін за адным два выстралы.

Валодзя хутка ўвайшоў у хату, абхапіў і падняў угару Валю.

- Давай пайшлі хутчэй, - сказаў Валодзя і выскачыў у сенцы, каб пераапрануцца.

Тацяна Мікалаеўна вынесла лусту хлеба і скварку сала.

- На, хоць па дарозе з'ясі.

- Не, дзякую, я зусім не хачу есці.

- Вазьмі ты, Валя, аддасі яму.

- Заставайцеся жывы і здаровы, мы пайшлі.

Валін агарод падыходзіў да самага балота, і яны хутка прабеглі яго.

- Вось цяпер толькі палягчэла, - сказаў Валодзя, калі яны ўвайшлі ў балотныя зараснікі.

- Капыцкі адзін быў? - запытала Валя.

- Не, з немцамі. Але ён перш прапусціў у сенцы салдата, а затым ішоў сам. Вось я яго і прашыў. Той і не заўважыў, што Капыцкі захістаўся і павіс на дзвярах. Цяпер сярод немцаў будзе перапалох, бо пра нашу бясшумку яны нічога не ведаюць. Нават Данілаў пытаў у мяне, што гэта за бясшумка... Ну, што маці гаварыла табе пра наш начлег?

- Задавала хітрыя пытанні, дык я прызналася, што люблю цябе, але да жаніцьбы ў нас вельмі далёка. Скончыцца вайна, і мы пойдзем вучыцца. І ты ёй спадабаўся, кажа, што вельмі харошы хлопец.

- А мне сорамна было.

- А мне ні кроплі. Што, мы цяпер у лагер пойдзем?

- Напэўна, не. Пашлю каго-небудзь аднаго, няхай камандзіру даложыць, што Капыцкага ўжо няма, бо атрады вялікую ахову выставілі, сакрэты. Баяцца Капыцкага, каб немцаў не прывёў. Ужо думалі, ці не перайсці лепш у іншае месца. А мы будзем рыхтавацца да самай складанай аперацыі, якой у мяне яшчэ не было ў жыцці. Ты, зразумела, з намі не пойдзеш.

- Не, пайду. Я буду побач з табой.

- Аперацыя самая небяспечная, і ты не пойдзеш.

- А для цябе асабіста яна бяспечная?

- Мяне Капыцкі не ўзяў, дык цяпер буду жыць сто гадоў.

- Валодзечка, я пайду разам.

- Сказаў не - і ўсё. Ты будзеш песні спяваць з баяністам, - усміхнуўся Валодзя. - Мы ўжо з табой адно заданне выканалі, якое нам было непасрэдна ад камандзіра і камісара брыгады.

- Ты выканаў, а што я?

- Неабавязкова абаім страляць, а выканалі мы ўдваіх.

- Якая ж цяпер будзе аперацыя?

- Прыгарадны цягнік ходзіць да Слабады і вяртаецца назад у Жлобін. Трэба ўзарваць мост і спусціць у рэчку цягнік.

- Ты як выдумаеш што - дык жах бярэ. Мы не дачакаемся вызвалення, хаця і армія наша ўжо блізка.

- Я і хачу, каб вызваленне было хутчэйшым, таму так і раблю.

Закрапаў буйны дождж. Валодзя зняў пінжак, накрыў ім Валіну галаву і сваю.

- Пойдзем наўпрасткі - і хутчэй, - сказаў Валодзя.

Дыверсанты не чакалі, што іх камандзір так рана вернецца. Адны спявалі ў Войцікавай хаце, а другія пайшлі ў суседнія хаты, дзе ёсць дзяўчаты. Толькі перакладчык сядзеў моўчкі і смактаў самакрутку.

- Што, цыгарэт ужо няма? - як толькі ўвайшоў у хату, запытаў Валодзя.

- Няма.

- Прывыкай да самасаду. Дзяды заўсёды выручаць.

- Чаго вы так хутка вярнуліся? Гаварылі, што, напэўна, сутак трое прыйдзецца быць? - запытаў Федзя Кісляк.

- Ужо няма чаго там рабіць. Капыцкага скапыцілі - і ўсё.

Данілаў узняў галаву і здзіўлена паглядзеў на Валодзю. Напэўна, ён у тую хвіліну падумаў, што і з ім магло такое быць, каб не прыйшоў сам. Ён павесялеў і запытаў:

- І як гэта вам удалося?

- На двары з бясшумкі прашыў і ўцёк. Праўда, быў у сукенцы Валінай маці і бег, як жанчына.

- Прызнацца, я мала верыў у поспех гэтай аперацыі, але ж камандзіра неяк няёмка было папярэджваць, а тым больш спыняць. Я хваляваўся за вас. Ай, як добра, ай, як добра, што такую мярзоту прыкончылі. Мне расказалі хлопцы пра яго, дык гэта ж першы прайдзісвет, - гаварыў Данілаў.

- Вось так, браце, мы і ваюем, вучыся. У нас фронту няма.

- Сапраўды, складаная вайна.

- Віктар, давядзецца табе ісці ў лагер і далажыць камандаванню, што Капыцкі забіты. Скажаш, што дні праз тры група вернецца. Калі ж ніякіх тэрміновых даручэнняў нам не будзе, можаш заставацца ў лагеры і чакаць нас. Ля навакольных вёсак ад Слабады ідзі скрытымі мясцінамі.

Віктар ускінуў вінтоўку на плячо і пайшоў. Валодзя сеў каля старога Войціка і павёў размову наконт прыгараднага цягніка. Той паведаміў, што першы раз са Жлобіна цягнік ідзе зусім рана, а са Слабады вяртаецца ўжо відна. А праз якой паўгадзіны ён будзе ісці другі раз. Немцаў ездзіць у ім зусім мала, больш рабочых, якія працуюць на чыгунцы, і служачых з нямецкіх устаноў. Войцік адзін раз толькі ездзіў на цягніку ў Жлобін, гэта тады, калі сын яго, партызанскі сувязны, быў у паліцыі. Сын, калі згубіў сувязь з Валодзем, наладзіў яе з дыверсійнай групай з-за Дняпра, і цяпер ён з паліцыі ўцёк у партызаны.

- Многа ён для нас зрабіў карыснага, добры хлопец, - сказаў Валодзя.

- За ім у апошні час ужо сачыла гестапа. Але яму падказалі, і ён уцёк.

- Дамоў не прыходзіць?

- Адзін раз быў. З-за Дняпра не так лёгка дабірацца сюды.

Валодзя ўстаў, прайшоў па пакоі і запытаў у хлопцаў, дзе яго бінокль, Федзя падаў бінокль.

- Пайду паназіраю крыху за чыгункай.

Валодзя пайшоў у двор, узяў лесвіцу ад хаты, паставіў яе да страхі хлява і палез туды. Спачатку ён паглядзеў на чыгунку, а потым пачаў аглядаць усё наваколле. «Што гэта за падвода пайшла па дарозе з Маркаўшчыны на Ніўкі?» - здзівіўся Валодзя і пачаў уважліва прыглядацца, хто сядзіць на калёсах. Ён пазнаў Віктара. Партызан не пайшоў пеша, а вырашыў пад'ехаць і ў некага ўзяў каня.

«Ай, дурніца, і пагнаў жа чорт у Ніўкі, трэба ж было абысці іх! Учора ў вёсцы трупы немцаў пакінулі, а сёння ён едзе туды», - падумаў камандзір, саскочыў з хлява і ўбег у хату.

- Федзя, зараз жа знайдзі Анатоля і хутчэй да мяне!

Федзя знік за дзвярамі, а Валодзя ўсё лаяўся і хадзіў па пакоі. Кажуць: «Пашлі дурнога, а ўслед другога».

- Таварыш камандзір, а ў чым справа? - запытаў Данілаў.

Валодзя не паспеў нічога адказаць Данілаву, як у хату ўскочыў Анатоль.

- Хуценька, браце, сядлай свайго Варанога і імчы па дарозе на Ніўкі. Можа, паспееш дагнаць. Віктар паехаў на калёсах туды. Адбяры і завярні каня, а ён няхай ідзе пеша і так, як я яму гаварыў, скрытнымі мясцінамі.

- Добра, - сказаў Анатоль і знік з хаты.

- Дзядзька Войцік, у каго тут шэры конь? - запытаў Валодзя.

- Шэры, з чорным хвастом і грывай? - перапытаў Войцік.

- Так.

- Вунь на абочыне ля копанкі хата стаіць, - ён паказаў праз акно.

Валодзя хваляваўся. Ён не вытрымаў і пайшоў да гаспадара каня, на якім паехаў Віктар. Звычайна партызан людзі падвозяць ад вёскі да вёскі на сваіх конях. А тут Віктар паехаў адзін. Няўжо ён рашыў на кані ў атрад ехаць? І гэта для камандзіра было загадкай.

У хаце сядзела адна гаспадыня, і Валодзя, як толькі пераступіў парог, запытаў, ці ў іх гэта партызан узяў каня. Тая адказала, што ў іх. Стары недзе косіць, а партызан спяшаўся і паабяцаў пакінуць каня ў першым двары, як уязджаеш у Ніўкі. Гаспадар павінен пайсці вечарам і забраць.

Валодзя вярнуўся да Войціка, зноў залез на хлеў і пачаў глядзець у бок Нівак. Ён заўважыў, што пад гарою, каля самай вёскі, Анатоль спыніўся і павярнуў назад. А падводы ўжо не было відаць. «Не дагнаў, але ж чаму ён далей не паехаў?» - задумаўся камандзір. Валодзя пачуў, што з боку Жлобіна грукоча цягнік. Ён павярнуўся і стаў назіраць за чыгункай. Супраць Маркаўшчыны цягнік на хвілінку спыніўся, з вагонаў выскачыла некалькі чалавек рабочых, і ён пайшоў далей. «Напэўна, заўтра мы цябе накіруем у апошні шлях», - падумаў Валодзя.

Да двара прыскакаў Анатоль, і камандзір злез з хлява. Анатоль насустрач яму вёў каня. Валодзя заўважыў, што Анатоль змяніўся з твару і яго рукі нервова трасуцца.

- Віктара, напэўна, забілі, - сказаў Анатоль і пачухаў патыліцу. - Не бачыў, але думаю, што гэта так. Таму што як толькі ён пад'ехаў да вёскі, пачуліся стрэлы. Я нават чуў нямецкія воклічы. Таму вырашыў туды не паказвацца.

Ужо ў хаце Валодзя гаварыў сваім дыверсантам:

- Выпадак з Віктарам павінен з'явіцца для ўсіх урокам. Гэты ўрок паказвае, якое бяздарнае можна прыняць рашэнне і загубіць сваю галаву. Захацеў пад'ехаць... Гэта тое ж самае, калі б мы з Валяй селі на коней і паехалі ў Слабаду. Не пад'ехалі б мы і на тры кіламетры да вёскі, як за намі ўжо сачылі. Ай, ай, маці ж яго не перанясе: страціць другога сына на адным годзе. Дарэмна я яго пасылаў. Але ж думаў, што гэта для яго лепш будзе, чым ехаць з намі на мост. А яго, аказваецца, нельга было ні на крок ад сябе адпускаць. Іван, трэба ісці табе з данясеннем. Ты ведаеш, пра што дакладваць камандаванню?

- Я чуў, як вы гаварылі Віктару.

- Можа, нельга такія заключэнні паспешныя рабіць? А што, калі Віктар жывы? - разважала Валя.

- Як ён мог застацца жывым, калі я быў за горкай і чуў тры выстралы з нямецкай вінтоўкі і нават нямецкую мову, - сказаў Анатоль.

- Як бы мы ні жадалі гэтага, але выратавацца ён мог толькі цудам. Варажыць не будзем. Ідзі, Іван, толькі на чорта вам тыя Ніўкі. Вунь наўпрасткі, каля балота пайшоў - і бліжэй і бяспечней. Шчаслівай дарогі, - на развітанне сказаў Валодзя.

Настрой у партызан быў сапсаваны. Усе сядзелі моўчкі. Ці выпадак з Віктарам іх так крануў, ці адказная аперацыя, якую камандзір намячае правесці заўтра, прыгнятае іх і прымушае думаць, думаць. Зразумела, што страта таварыша з групы заўсёды накладала свой адбітак на душу кожнага яе члена. Чалавек тады задумваўся і пра свой лёс, што вось, можа, так зусім нечакана і яму давядзецца дзе-небудзь загінуць. О, каб ведаў чалавек хоць крыху раней, што яго чакае, ён бы ведаў, дзе ступіць, як паводзіць сябе. Звычайна ён хвалюецца перад выкананнем складанага задання, правядзеннем разведкі ў логаве ворага, а гіне ў большасці выпадкаў там, дзе пра смерць нават не мог і падумаць.

- Калоша, ты ўмееш іграць паланез Агінскага, вазьмі баян і сыграй, калі ласка, - раптам сказаў Валодзя. - Я яго вельмі люблю.

Усе адразу неяк ажывіліся. Калоша ўзяў баян, і палілася мелодыя паланеза. Здавалася, што яна не разносіцца па ўсёй хаце, не вырываецца за яе вокны, а толькі ўліваецца ў душу кожнага партызана, бурліць там, ап'яняе кроў. Валя сядзела каля стала, падпёршы рукой падбародак, і глядзела ў акно. Яе вялікія чорныя вочы заблішчалі, нібы пераспелыя вішні пасля буйной расы ў праменнях узыходзячага сонца. Ледзь краталіся ноздры яе крыху кірпатага носа, усё мацней сціскаліся губы. Амаль кожная гарадская дзяўчына пазайздросціла б яе бледна-ружоваму твару. Нельга паверыць, што на ім няма ніякай парфумы. А мыецца дзяўчына дзе давядзецца: і ў канаве, выкапанай у тарфяністым балоце, і ў палявым раўчуку, і ў лужыне на поплаве.

Валодзя вельмі хацеў бы ведаць, пра што думае цяпер Валя. Напэўна, у кожнага маладога чалавека бывае такое жаданне, каб даведацца пра думкі сваёй сяброўкі, сябра. Але гэта заўсёды застаецца толькі жаданнем, а даводзіцца верыць адным словам. Добра, калі словы ідуць ад душы. З такім чалавекам лёгка сябраваць, такога чалавека прыемна кахаць. Але ж ёсць людзі, якія ў сяброўстве або каханні адбіраюць у сваёй галаве толькі такія словы, якія можна сказаць, а галоўны напрамак іх думак застаецца не выказаным. З такім чалавекам цяжка сябраваць, а яшчэ цяжэй яго кахаць.

Валодзя верыў усяму, пра што казала яму Валя. Але глыбокае яе задуменне кранала і цікавіла хлопца.

Яшчэ лілася мелодыя паланеза, калі ў хату ўвайшоў высокі, сутулы, худы чалавек. Ён прывітаўся, і позірк яго спыніўся на перакладчыку. З хвіліну стаяў моўчкі. Ці не памыліўся ён? А потым паглядзеў на Анатоля, і на яго твары ледзь намецілася ўсмешка. Але чалавек стрымліваў яе. Ці не памыліўся, што ён ведае гэтага партызана.

- Праходзьце, дзядзька Змітро! - сказаў Анатоль.

Ён ведаў гэтага чалавека. Дзядзька Змітро некалі быў лесніком, а цяпер ён партызанскі сувязны, жыве ў Ніўках. Анатоль яшчэ з Міколам некалі былі ў яго хаце.

Дзядзька Змітро шырока засмяяўся і адышоў ад парога.

- Я разгубіўся, думаў, тут немцы з паліцаямі сядзяць.

- Ды не, што вы? Гэта ўсе свае, - сказаў Анатоль.

- На маіх вачах, напэўна, вашага партызана забілі. Я пазнаў, што конь з Маркаўшчыны, і рашыў схадзіць сюды.

Дзядзька Змітро расказваў, што ён касіў за вёскай у кустах. Раптам на канцы вёскі - стрэлы. Праз некалькі хвілін ён пачуў, што нехта бяжыць і стогне. Змітро прысеў за куст. Паўз яго прабег хлопец, які ў адной руцэ трымаў вінтоўку, а другая матлялася і была ў крыві. Хлопец прабег яшчэ крокаў дваццаць і ля раўчука сеў. Зняў шапку, зачарпнуў ёю вады і пачаў піць. А потым другі раз зачарпнуў, закінуў угару галаву і працягваў прагна глытаць. Змітро ўжо хацеў устаць з-за куста і падысці да хлопца, як паблізу пачуў нечыя крокі. Ён прыгледзеўся і заўважыў двух немцаў. Яны краліся, нібы драпежныя звяры, спыняліся і разглядалі кроў на лісточках бярозак, на траве. У Змітра сціснулася сэрца, нібы схапіў яго немец у сваю пяцярню. Змітро зразумеў, што папярэдзіць хлопца ён ужо ніяк не зможа, і працягваў сядзець за кустамі. Немцы асцярожна зрабілі некалькі крокаў і заўважылі партызана. Адзін зняў вінтоўку, прыцэліўся і стрэліў. Хлопец паціху павярнуў галаву, паглядзеў на неба і ўткнуўся тварам у зямлю. Гітлераўцы падышлі да яго, узяліся за сарочку і адцягнулі ад раўчука.

- Божа мой, я ў жыцці не бачыў такога дзікунства. Фашысты выцягнулі свае штыкі і прыселі ля трупа. Прасвідравалі лоб і выразалі пяцікутную зорку, такую ж зорку выразалі і на грудзях. Затым памылі свае штыкі ў раўчуку, забралі вінтоўку і са смехам, весела пайшлі назад. Я адцягнуў хлопца з таго месца ў кусты і накрыў галінкамі.

Калі прыйшоў у вёску, то заўважыў запрэжанага каня, які стаяў каля плота. Жанчына мне сказала, што гэта на ім ехаў партызан... У Ніўкі яшчэ ўчора прыехала многа немцаў. Яны забралі трупы, абгарэлы матацыкл. Па дарозе ехаць баяліся, напэўна, думалі, што замініравана, дык яны аб'язджалі па полі. Цяпер немцаў у Ніўках чалавек пятнаццаць і машына.

- Невядома, у які бок яна пойдзе, а то на самай справе замініравалі б дарогу, - сказаў Валодзя.

- У Маркаўшчыну яны не паедуць, пабаяцца, - паківаў галавой Змітро.

- Я ведаю, але ж у бок Жлобіна ці Слабады? Вы, дзядзька Змітро, крышку пачакайце нас, мы сабяромся і пойдзем пахаваем Віктара Маланку. Не пойдзем па дарозе, а ў абход. Анатоль, а дзе Пыліла? - запытаў камандзір.

- Ды ён тут, у суседа.

- Можа, у суседкі. Зараз жа прывядзі яго сюды і папрасі там рыдлёўку. А ты, Федзя, вазьмі ў дзядзькі Войціка рыдлёўку, сякеру і пару цвікоў.

Войцік адчыніў куфар і дастаў прасціну.

- Дзякуем, вазьмі, Валечка, - сказаў Валодзя.

Быў надвячорак хмурага і доўгага дня. Партызаны паміж кустоў адзін за адным моўчкі ішлі па мокрай траве. І толькі паблізу Нівак дзядзька Змітро выйшаў наперад.

- Вось тут ён недзе блізка, - сказаў Змітро.

- Давайце падыдзем да раўчука, адтуль вам лепш будзе арыентавацца, - прапанаваў камандзір.

- Ды не, вунь пад тым кустом ён.

Дзядзька Змітро падышоў, адкінуў галінкі. Партызаны абступілі труп і замерлі на хвіліну.

- Давайце аднясём труп да гравейкі і там на ўзбочыне пахаваем, паставім пакуль што дубовы крыж. Павел, ссячы вунь той дубок, - сказаў Валодзя.

Над зямлёй згушчаўся змрок. Партызаны пахавалі свайго сябра. Яны не пасадзілі кветак на свежай магіле, не маглі зрабіць развітальны салют. А пайшлі моўчкі, каб заўтра зноў уступіць у бой і помсціць ворагу за баявога друга.

Вярнуліся назад, калі было ўжо цёмна. Войцік зварыў вялікі чыгун бульбы, паставіў місу памідораў са смятанай. І ўжо нават падрыхтаваў на падлозе пасцель.

На гэты раз Валодзя хацеў парушыць сваю традыцыю: паставіць на варту хаця б аднаго партызана. Трывожылі яго Ніўкі. Але дзядзька Войцік сказаў, што ён усё роўна спаць не будзе, дык каб далі яму вінтоўку, і ён стане на варту.

- Я кожны кусточак ведаю, кожны слупок, да мяне і ўначы ніхто не падыдзе, - гаварыў Войцік. - Калі да мяне партызаны з сынам прыязджалі, я таксама стаяў на варце. Так што баяцца не трэба, спіце спакойна. А ты, дзяўчына, кладзіся на мой ложак.

- Толькі ж разбудзіце нас на досвітку, мы павінны да цягніка паспець. Скажыце, каля чыгуначнага моста ўсё як было, так і ёсць?

- Кажуць, што цяпер у гэтым доміку чатырнаццаць немцаў, а раней была ахова з шаснаццаці. Ноччу з абодвух бакоў моста стаяць вартавыя, а як толькі развіднее, дык адзін лезе, ну, у гэту клетку на дах.

- Я гэта ведаю.

Войцік узяў вінтоўку і пайшоў з хаты.

- Хлопцы, давайце ўсё яшчэ раз прадумаем і абмяркуем. У нас два рэчавыя мяшкі толу, форма ўсім ёсць, павязкі паліцаяў таксама, гранаты ва ўсіх ёсць. Анатоль, да сваёй «эфкі» прывяжаш яшчэ дзве чатырохсотграмовыя шашкі. Ты будзеш першы кідаць гранату праз акно, і выбух павінен быць наймацнейшай сілы. Цяпер, як толькі цягнік спыніцца на паўстанку мы ўсе будзем стаяць на месцы. Данілаў з Грышкам лезуць у паравоз. Я думаў аднаго Грышку паслаць, але машыніст немец і можа адразу гвалт падняць. А так Данілаў ускочыць першы, скажа пару цёплых слоў, а Грышка з пісталета стукне. Я думаю, у вагонах і не пачуюць. Потым Данілаў саскочыць - і да нас. Мы сядзем у вагон, а Грышка павядзе паравоз. Хуткасць павінна быць малой, бо тут да моста блізка. Наша дзейнасць у вагонах заключаецца ў наступным: Данілаў запрашае салдата прайсці з ім у другі вагон, з якога ўсіх рабочых мы папросім перайсці ў наступны. Як толькі салдат зойдзе, Анатоль з бясшумкі б'е яго. Ты не моршчыся, калі тваю сям'ю расстрэльвалі, дык так не рэагавалі. Данілаў ідзе за наступным, а потым за апошнім. Іх заўсёды ездзіць трое. Ну, а калі ўжо немцаў будзе многа, дык да моста яшчэ ёсць прыпынак, мы сыдзем, пазавём Грышку і пойдзем. А калі немцаў будзе чатыры, пяць - дык будзем біць ва ўпор з пісталета. Каля моста Грышка спыняе цягнік, я з бясшумкі буду страляць па вартавому, які сядзіць на даху. Пасля гэтага ўсе бяжым да дома і ў вокны закідваем гранаты. Павел да дома не бяжыць, а выносіць тол да моста. Валя, напэўна, з намі не пойдзе.

- Пайду - і ўсё.

- Дык у якой ты ролі будзеш: жанчына-паліцэйскі, ці што?

- Возьмеш вінтоўку сам, пакуль я ў вагон зайду. Буду не паліцэйскім, дык жонкай яго.

- Як вы думаеце, хлопцы?

- Няхай ідзе, - у адзін голас адказалі дыверсанты.

- Што ж, тады пойдзеш, толькі я на прыпынку буду з аўтаматам і з тваёй вінтоўкай.

- Добра.

- Таварыш камандзір, а чаму толькі адзін машыніст у паравозе? - запытаў Данілаў.

- Тут цягнік на пятнаццаць кіламетраў ходзіць. Напэўна, немцы палічылі, што двух не патрэбна трымаць. Я гэтым таксама цікавіўся.

- А цяпер скажыце, якія абавязкі ў вагонах выконваюць салдаты?

- У гэтым цягніку могуць ехаць толькі тыя людзі, хто ў іх працуе. Ва ўсіх падазроных салдаты правяраюць дакументы. Яны нібы праваднікі.

- Зразумела, - сказаў Данілаў.

- У каго ёсць яшчэ якія пытанні?

- Няма, размяцём, - сказаў Анатоль. - Давайце спаць.

Партызаны ляглі, але кожны асабіста яшчэ абдумваў план дзеяння. Калі ўсё так гладка атрымаецца, дык будзе вельмі добра. Але ж Валодзя не раз хлопцам гаварыў, што бой заўсёды ўносіць у план свае карэктывы. А як інакш можа атрымацца, ніхто не ўяўляў ды, напэўна, і не жадаў уяўляць. Данілаў толькі думаў, што за ўсю вайну ён ні разу не ўдзельнічаў у такіх складаных аперацыях. Вось яна - вайна! А немцы спачатку не надавалі вялікага значэння партызанскаму руху. Яны імкнуліся паказаць яго ў друку, як вылазкі бандытаў-адзіночак або фанатыкаў. Данілаў жа сярод хлопцаў не бачыць ніводнага фанатыка. Цяпер ён не сумаваў, што служыў у немцаў, а дакараў сябе за тое, што не падумаў раней, як ён можа быць патрэбны партызанам. Раней сваёй ролі сярод тупых бандытаў, як называлі немцы партызан, ён нават не ўяўляў. А цяпер ён засынаў з радасным пачуццём, што трапіў у такую групу. Тут ён зможа праявіць сябе, і ніхто не папракне яго ранейшай службай у ворага, бо ў немцаў ён быў толькі іхнім языком, а тут воінам.

Спіць Маркаўшчына пад засланкай хмарнага начнога неба, спіць разам з ёй і групка партызан. Затое над Слабадою ўзвіваюцца пад хмары раз-пораз ракеты. Праз густую цемру ўрываецца ў вокны святло, поўзае па ложках, па сценах. Трывожна спіць гітлераўская дывізія. І як яна будзе спакойна спаць, калі за адну ноч быў цяжка паранены генерал, згарэў штаб. А праз суткі ад кулі ўпаў Капыцкі, які жадаў аддана для іх паслужыць.

Ранішні сон салодкі, але ўжо з паста прыйшоў Войцік.

- Хутчэй збірайцеся і ўцякайце. Па чыгуначным палатне з боку Жлобіна ідуць немцы. Першы, напэўна, узвод павярнуў у нашу вёску. А там за ім метраў за трыста ідзе яшчэ калона.

- Так, - сказаў камандзір, - аперацыя сарвана, бо чыгуначны мост побач.

Група хуценька сабралася і гуськом пакрочыла да балота.

XIV

Зямля пакрылася шэранню, пасівела і чакала, калі сонца паднімецца вышэй і кіне промні на палі, лугі, дарогі. Тады зноў ярка зазелянее атава, скіне сівізну ржышча, больш акрэсленымі стануць малюнкі дарог. У густой нябеснай сіні паплывуць белыя павуцінкі - караблі павучкоў-дэсантнікаў. Бывала, гадзінамі прастойваў Валодзя на поплаве і назіраў за імі, затым бег дадому і пытаў у бацькі ці маці, адкуль бяруцца такія павуцінкі. Бацька адкажа, што з павукоў - і ўсё. А гэта не задавальняла сына.

Цяпер жа не толькі ён, але ўсе хлопцы з групы час ад часу паглядваюць угору і назіраюць ужо не столькі за белымі павуцінкамі, колькі за чорнымі павукамі, за крыжамі на крылатых гітлераўскіх сцярвятніках. Наблізіўся фронт, і варожыя самалёты ўсё часцей і часцей пачалі паласаваць неба над беларускай зямлёй.

Валодзя з групай сядзеў кіламетраў за сем ад Жлобіна каля вялізнага каменя на ўскраіне лясной прасекі і чакаў паліцэйскага, які меўся прыйсці на сувязь. Гэта павінна была быць другая сустрэча і ўжо з больш канкрэтнай і сур'ёзнай размовай. Ад яе будзе залежаць далейшы план дзеяння групы: пойдзе яна на знішчэнне моста цераз Добысну або не пойдзе. Хаця амаль усё, што неабходна для таго, каб спаліць мост, дыверсанты падрыхтавалі. З вялікімі цяжкасцямі хлопцы прывезлі бочку смалы, выплавілі са снарадаў дастатковую колькасць толу, нават нарыхтавалі два мяшкі сухіх смалякоў. Па думцы камандзіра, крайне неабходны быў і бензін. Паліцэйскі Баннік паабяцаў дастаць каністру. Камандзір вырашыў, што для таго, каб спаліць мост, больш нічога не патрэбна, акрамя знішчэння галоўнай перашкоды. Адразу ж за мостам на высокім крутым беразе рэчкі стаяў вялікі дом. Ад яго пачыналася вуліца, якая вяла да базарнай плошчы горада. У адной палавіне дома знаходзіліся чатыры гітлераўцы на чале з камендантам участка, а ў другой дзевятнаццаць паліцэйскіх са сваім начальнікам. У абавязкі паліцыі з самага пачатку яе за-снавання ўваходзіла ахова моста. Кантраляваў дзейнасць паліцаяў сам камендант. Вартавымі каля дома і ўдзень і ўначы былі паліцэйскія. І толькі з месяц назад камендант на начную варту пачаў ставіць і свайго салдата. Акрамя ахоўнікаў, якія знаходзіліся ў доме, метраў за чатырыста размяшчаўся яшчэ і нямецкі гаспадарчы ўзвод. Ён таксама падпарадкоўваўся каменданту.

Валодзя ведаў, што, каб знішчыць мост, трэба знішчыць і дом з яго жыхарамі. Інакш паднімецца трывога, і ад моста цяжка будзе ўцячы, бо закрытых мясцін побач няма, а толькі поле. Знімаць вартавых на мосце, рабіць начны налёт на дом Валодзя не адважваўся. Ажыццяўленне такой задумы магло б закончыцца трагедыяй для групы. І таму камандзір вырашыў звязацца з паліцэйскім. Доўга ён шукаў гэтай сувязі і ўрэшце знайшоў. Дапамог стары Войцік з Маркаўшчыны. Ён пазнаёміў Валодзю з дзядзькам Банніка, і той праз яго наладзіў сувязь.

Надышоў час сустрэчы, і з кустоў на сцяжынку выйшла двое паліцэйскіх. Камандзір насцярожыўся: Баннік не ведаў, што Валодзя будзе з групай, бо ў мінулы раз яны сустракаліся адзін на адзін. Калі паліцэйскія падышлі, Валодзя пільна ўгледзеўся ў вочы Банніку. Але камандзір толькі заўважыў, што Баннік сёння больш вясёлы і смелы. У мінулы раз паліцэйскі змяніўся з твару, гаварыў дрыжачым голасам, без адзінай усмешкі. І Валодзя заключыў тады, што Баннік баязлівец. Сёння ж ён падае лепшыя надзеі.

Баннік прадставіў свайго сябра. Той хуценька назваў прозвішча - Арлоў.

- Ну і прозвішча ў цябе, зусім не падыходзіць з такім прозвішчам у паліцыі служыць.

Той паціснуў плячамі, пачырванеў і апусціў вочы.

- Нічога, не саромейся, прозвішча гэта наша, і ты з яго зможаш сцерці ганебны налёт, і яно па-нашаму загучыць. Правільна, хлопцы? - звярнуўся камандзір да сваіх дыверсантаў.

- Правільна! - адказалі яны.

- Бачыш, усе так думаюць, - паляпаў Валодзя па плячы Арлова. - А ты не баяўся да нас ісці?

- Баяўся, але падумаў: лепш смерць, чым працягваць служыць у паліцыі.

- А даўно ты там?

- Ужо тры месяцы...

- А я ў партызанах нядаўна - усяго два гады.

Напэўна, Арлоў не зразумеў гумару і ніяк не адрэагаваў. Толькі пачаў расказваць, што ён са Жлобіна, дома засталася адна маці. У паліцыю ён трапіў не добраахвотна, а па мабілізацыі, як называлі немцы.

- Добра, нашы новыя сябры. Скажыце, калі ласка, вам на месцы відней, як можна спаліць мост?

- У нас ужо ёсць каністра бензіну, - пачаў Баннік. - Мы яе прыкапалі пад абрывам ля моста. Трэба ісці тады, калі мы з Арловым будзем стаяць на варце. Усе разам абальём бензінам і падпалім. Мы яшчэ каністру знойдзем.

- А далей?.. Адразу ж у доме паднімецца трывога. У вас каля дома нават ёсць акопы, траншэі. Выскачыць ваша ўсё войска і з кулямётаў, аўтаматаў, вінтовак прыцісне нас на голым полі. Значыць, каб спаліць мост, трэба знішчыць і ваша войска?

- Ведаеце, добрая палавіна паліцэйскіх амаль адкрыта гаворыць, каб як устанавіць сувязь і пайсці да партызан. Ці варта такім паліцэйскім навязваць нечаканы бой?

Валодзя задумаўся і адказаў:

- Правільна ты гаворыш, нельга навязваць нечаканы бой. Трэба, каб тыя, хто за нас, былі папярэджаны, што па іх прыйдуць партызаны. Дату не кажы, а прасачы за іх дзеяннямі. У вас ва ўсіх пароль адзін?

- Так.

- Дык з немцам, які будзе стаяць на варце, пагаворыць на іхняй мове наш таварыш Данілаў. Ён з бясшумкай наведае каменданта і астатніх салдат. Я са сваімі хлопцамі зайду да паліцэйскіх. Толькі трэба, каб на варце стаяў таксама наш чалавек.

- Будзе, ёсць у мяне хлопцы, што папросяць каго-небудзь падмяніць, - сказаў Баннік.

- А дзе знаходзіцца зброя паліцэйскіх?

- У козлах, каля парога.

- Гэта вельмі добра. Так, а начальнік ваш дзе спіць?

- Ён бывае толькі днём і ўвечары, а начуе там, недалёка, у адной жанчыны. Яна развялася з мужам.

- Хлопцы, самалёт ідзе прама на нас! - крыкнуў Данілаў.

Усе кінуліся за дрэвы. І не паспелі аглянуцца, як самалёт чыркануўся па зямлі, клюнуў носам і перавярнуўся ўгару коламі. Адбылося ўсё гэта так нечакана, што спачатку ўсе аж разгубіліся.

Над нямецкім самалётам, які няўдала прызямліўся, кружыў яшчэ адзін сцярвятнік з чорнымі крыжамі. Вось ён зрабіў разварот і пайшоў на пасадку. Але гэты самалёт не садзіўся на ржышча, а на роўную шырокую лясную прасеку, якую, напэўна, ніхто ніколі не араў. Дыверсанты кінуліся па прасецы да самалёта. І тут Валодзя зрабіў непапраўную памылку: не дабегшы метраў на пяцьдзесят, ён пусціў па ім чаргу з аўтамата. Самалёт адразу ж крануўся і пабег. Хлопцы стралялі ўслед з вінтовак, але ён адарваўся ад узгорка і ўзняўся над лесам.

Валодзя дакараў сам сябе за гэту памылку. Трэба было пачакаць, пакуль вылезе лётчык, расстраляць яго і знішчыць самалёт. Напэўна, хлопец ніколі так не перажываў, як цяпер. Цяжка ў яго было на душы яшчэ і таму, што ён не мог вылаяць самога сябе ўслых. Было няёмка - прысутнічалі паліцэйскія.

Дыверсанты разумелі Валодзю, але таксама маўчалі і хутка ішлі да перакуленага самалёта.

- Той, напэўна, садзіўся, каб дапамагчы гэтаму, але не давялося, - сказаў Баннік.

- Канешне, - буркнуў Валодзя.

Нямецкі лётчык быў жывы, але кабіну так прыціснула да зямлі, што ён не мог яе адчыніць. Партызаны, хто рукамі, хто штыком, хто палкай, адкопвалі кабіну. Гітлераўскі лётчык, пачуўшы людзей, пачаў крычаць. Данілаў прысеў на калені і прыслухаўся.

- Хутчэй ратуйце, мне вельмі дрэнна, - пераклаў Данілаў і па-нямецку адказаў, што няхай патрывае крышку, зараз вызваляць.

Партызаны спяшаліся, бо са Жлобіна да самалёта могуць выехаць немцы. Яны ўжо б'юць прыкладамі па крышцы кабіны, каб адсунуць яе назад. Крышка дэфармавалася, і адбіць яе ўдалося з вялікімі цяжкасцямі. Лётчык высунуў спачатку рукі, а потым галаву і засеў. Партызаны схапілі яго і выцягнулі. Ён з хвіліну паляжаў з закрытымі вачамі, а калі глянуў, позірк яго спыніўся на камандзіру. Лётчык, напэўна, не паверыў сваім вачам, што перад ім стаіць хлопец у пілотцы з зорачкай, і пачаў праціраць іх. Зноў паглядзеў на Валодзю, на яго аўтамат і крыкнуў:

- Хто вы ёсць?

- Партызаны, - падышоў і сказаў Данілаў.

Лётчык з цяжкасцю ўстаў, але Валодзя заўважыў, як ён, круцячыся на зямлі, адшпіліў кабуру пісталета. Камандзір адцягнуў затвор аўтамата. Лётчык шалёным позіркам акінуў усіх, рэзка ступіў правай нагой да Валодзі і выхапіў пісталет.

Тр-р-р-р - камандзір пусціў чаргу з аўтамата. Ён перабіў лётчыку вышэй кісці руку і прастрэліў бок. Той скурчыўся, закрычаў, кінуўся да самалёта і ўпаў на крыло.

- Данілаў, абшукай яго і забяры дакументы, - сказаў Валодзя.

- У каго ёсць патроны з бранябойназапальваючымі кулямі?

- У мяне, - адказаў Анатоль.

- Дзе ў іх самалёце размешчан бензабак, за спіной лётчыка ці ў іншым месцы? - задумаўся Валодзя.

- Ды я прастрэлю самалёт ва ўсіх напрамках, - сказаў Анатоль.

Падышоў Данілаў і пачаў праглядаць дакументы лётчыка.

- Ён член нацыянал-сацыялісцкай партыі.

- А што ён табе гаварыў? - запытаў Валодзя.

- Сорак сем самалётаў збіў і, гаворыць, не думаў, што напаткае яго такая смерць у свінячай Расеі. Ганарысты фашыст, - усміхнуўся Данілаў.

- Ну, няхай вісіць ён там на крыле, а ты, Анатоль, страляй. Давай адыдзем далей, - загадаў камандзір.

Анатоль выпусціў некалькі куль, і раптам - выбух. Самалёт уздрыгнуў, і ад яго ў розныя бакі паляцелі палаючыя асколкі.

- Данілаў, - звярнуўся Валодзя, - якой гэта маркі самалёт?

- Гэта іх навейшы «ястрабок» - «фоке-вульф».

- А як жа з яго гармат страляюць праз прапелер? - здзіўляўся Валодзя.

- Так усё разлічана, што снарады не пападаюць у вінт, - адказаў Данілаў.

Група ўвайшла ў лес. Валодзя запытаў у паліцэйскіх, ці не будзе іх лаяць начальнік, што яны так доўга адсутнічалі. Аказваецца, што не. Яны мінулую ноч стаялі на варце і адпрасіліся ў начальніка, каб схадзіць у Жлобін. Цяпер яны будуць мост вартаваць праз дзве ночы на трэцюю.

Валодзя спецыяльна падкрэсліў, што вельмі хутка прыйдуць нашы войскі і трэба спяшацца зрабіць подзвіг. І яны пакляліся, што зробяць усё, што ад іх залежыць. Камандзір разумеў маладых хлопцаў, якія не былі сацыяльнымі ворагамі, а трапілі ў паліцыю пад прымусам і, вядома, хацелі як мага хутчэй адтуль вырвацца. Баннік вырашыў так, што паліцыя - не так ужо і страшна: ён возьме зброю і адразу перабяжыць да партызан. Але наслухаўся ў першыя дні размоў паміж старэйшымі паліцаямі, і яго адолеў жах. Пры сустрэчы з партызанамі, аказваецца, яму трэба будзе абавязкова прызнацца, што ён паліцэйскі. А з якой ён мэтай ідзе да іх? Як пераканаць партызан, што ён не здраднік, а сумленны савецкі хлопец, і ці павераць яны ў яго словы? І дзядзька з Маркаўшчыны яму сказаў, што спачатку трэба наладзіць сувязь з партызанамі, выканаць якое-небудзь іх заданне, а потым можна перайсці і ў атрад.

Час ішоў, а сувязь наладзіць ніяк не ўдавалася. Стаж паліцая рос, а з ім рос і жах перад партызанамі і перад радзімай. І цяпер хлопцы шчыра хочуць дапамагчы партызанам, каб да сустрэчы з нашымі войскамі на іх уліку быў хоць адзін патрыятычны ўчынак.

- Таварыш камандзір, прыходзьце паслязаўтра да моста ў дванаццаць або ў гадзіну ночы, - сказаў Баннік.

- Мы прыедзем.

- Ну, прыязджайце. Толькі адразу на мост не едзьце, бо вартавы немец пачуе грукат і насцярожыцца.

- Улічым. Дык што, развітаемся да паслязаўтрашняй ночы.

- Так, так, мы чакаем, - сказаў Баннік, і паліцэйскія пайшлі з лесу на палявую дарогу, а партызаны ўзялі напрамак на Дубовую Граду.

Ішлі яны па задуменным восеньскім лесе. Сонца свяціла ярка, каля палян стаялі залацістыя вастрарогія стажкі-бярозкі, сярод цёмных елак ружавелі трапяткія лісточкі асін, а з рабіны, нібы ярка-чырвоныя грудзі снегіроў, кідаліся ў вочы гронкі ягад. Каля дарогі на тоўстай сасне дзяцел раздзёўбваў заціснутую ў паз шышку. Ён моцна ўчапіўся вострымі кіпцюрамі за кару, але сам трымаўся не столькі тонкімі ножкамі, колькі пругкім хвастом, якім звычайна падпіраецца.

Хутка махаючы крыламі, пералётваў з верхавіны адной сасны на другую сокал. Ён не садзіцца ў гушчары, а на такое дрэва, з якога відаць усё наваколле. Гэта пугач з натапыранымі вушкамі або сава баяцца сонца і хаваюцца ў цемень хвой.

Хлопцы ішлі па лясной дарожцы і разважалі, што магло здарыцца з фашысцкім самалётам, які рабіў вымушаную пасадку на полі. Адны сцвярджалі, што раптам у маторы штосьці сапсавалася, другія лічылі, што самалёты вярталіся з паветранага бою, і гэты, што ўпаў, быў падбіты. Таму што нашы бамбавікі робяць глыбокія налёты на варожыя аб'екты не толькі ўначы, але і ўдзень. Звычайна яны ляцяць пад прыкрыццём знішчальнікаў. Аб гэтым нядаўна пісалі і ў брыгаднай газеце. Валодзя схіляўся да думкі тых, хто сцвярджаў, што самалёт быў падбіты. Другі нямецкі лётчык, напэўна, ведаў пра гэта і суправаджаў свайго напарніка.

Партызаны ўвайшлі ў вёску. Быў абедзенны час, і на вуліцы ані душы. Спыніліся каля Валодзевай хаты і параіліся, куды хто пойдзе. Раней заходзіла група ў вёску, дык пра гэта гутарка не вялася, бо ўсе былі тутэйшымі. А цяпер яна больш як на палавіну абнавілася. Чацвёрка хлопцаў загінула, і Зіна ўжо не партызанка.

Валодзя адчыніў веснічкі і пайшоў. Кабыла, што стаяла пад павеццю, пачуўшы голас свайго гаспадара, заржала. Валодзя як толькі пераступіў парог, адразу ж запытаў:

- Мама, кабыла, напэўна, не поеная стаіць?

- Што ты, сынок, я сама вядро вады занесла, і яна выпіла, - трымаючы лыжку ў руцэ, сказала маці. - Якраз на абед, сядай, сынок.

- Цешча яшчэ жывая, - пажартаваў Валодзя, паставіў у кутку аўтамат і памыў рукі.

- Цешчы будуць, быў бы ты цэлы, - сказала маці.

Валодзя пацалаваў маленькага браціка, які сядзеў за сталом побач з сястрычкай, і адказаў маці, што нічога страшнага няма, расце падмена. Маці не любіла слухаць такія размовы. Яна чакала, што хутка атрымае ліст з фронту ад бацькі, і хацела, каб жывы быў і сын. О, якія маці гэтага не жадалі, яны нават навучыліся маліцца, чаго раней не ўмелі рабіць.

- Кажуць, што таго здрадніка, які палонных у Слабадзе прадаў, забілі, і невядома хто. А яшчэ ходзяць чуткі, што гэта быў Зінін муж, - напаўголаса гаварыла маці Валодзю.

- Праўду кажуць, зямля слыхам жыве. Адкуль гэта ўсё вам вядома?

- Тут жа былі партызаны, яны гаварылі.

Валодзя змоўк, у яго з'явілася думка схадзіць да Зіны. Яна, напэўна, таксама ведае пра гэтыя чуткі. Цікава хлопцу, як рэагуе яна на іх. Ён устаў з-за стала, прайшоў у другі пакой і агледзеў сябе ў люстэрка.

- Мама, а дзе ж наш дзядуля?

- Пайшоў голле дубовае церабіць, дроў мала, сынок.

- Я пайду, - сказаў Валодзя і накіраваўся да дзвярэй.

- Куды?

- Ды куды-небудзь прайду, - не прызнаўся Валодзя маці.

Але па адказу сына маці здагадвалася, што ці не да Зіны ён накіроўваецца, і запытала:

- Што адказваць хлопцам?

- Скажаш, што хутка вярнуся.

Не без хвалявання ўвайшоў Валодзя ў Зініну хату. У пярэднім пакоі нікога не было, ён пастукаў у дзверы другога.

- Заходзьце, - пачуўся голас.

Хлопец адчыніў дзверы, зрабіў крок і стаў.

- Можна? - запытаў ён.

Зіна сядзела на ложку і штосьці шыла. Яна глянула на Валодзю, уторкнула іголку ў паркаль і схавала яго пад падушку.

- Можна, - кволым голасам адказала Зіна.

Валодзя паставіў аўтамат ля дзвярэй, прайшоў па пакоі і сеў на крэсла. Хвіліну было маўчанне, а потым хлопец запытаў:

- Што ты шыеш?

Зіна апусціла галаву, глыбока ўздыхнула і маўчала. Не прызнавацца ж ёй, што шые распашонку.

Валодзю здалося, што Зіна глытае не сліну, а слёзы, і ён зразумеў, што пытанне яго з'явілася зачэпкай не для звычайнай размовы, а закранула нешта больш сур'ёзнае. Хлопец не ведаў, што гаварыць далей. Запытаць, як жыццё, дык яно відаць, паглядзеўшы на яе. Зіне ўжо было цяжка хадзіць. І хлопец маўчаў. Зіна ўзяла з кішэні халата хустачку, выцерла вочы, нос і сказала:

- Валодзя, навошта ты зайшоў?

- Я не разумею цябе.

- Не трэба да мяне заходзіць.

- Чаму, ты ж была наша партызанка, а мая сяброўка.

- Гэта ўсё было, але нібы ў сне. Я цябе неяк убачыла з Валяй і з таго часу вось ляжу, не хачу выходзіць на вуліцу.

- Раней выходзіла, таму што лічыла мяне забітым?

- Так, лягчэй было.

- Я ніколі не думаў, што ў цябе такі характар.

- Дык чаму я сама сябе забіла, а ты жывеш?

- Ты ж таксама жывеш, а чаму маёй смерцю задаволена была?

- Неаднолькавыя задавальненні ёсць. Напрыклад, я задаволена, што забілі Шабліна. Калі б ён нават не быў здраднікам, усё роўна такому агіднаму чалавеку на зямлі нельга жыць. Вось... А ёсць задавальненне іншае, яно роўна самагубству. Гэта, калі хочаш, каб чалавек не думаў, нічога не бачыў, а спаў вечным сном. Я шкадавала тады цябе, мяне гад той нават пабіў за гэта. І вось цяпер перадумала і жадаю табе ўсяго добрага, але хачу, каб ты з'ехаў куды-небудзь далёка-далёка. А так мне сорамна жыць.

- Гэта таму, што з Валяй мяне ўбачыла?

- І таму, і таму...

- А мне Валя падабаецца.

Зіна павярнула галаву ўбок:

- Ну, Валя іншы чалавек, яна жорсткая.

- Няпраўда, яна вельмі ласкавая, добрая.

- Да цябе, можа быць. Я, дурная, заўсёды да ўсіх была добрай. Не трымалася на пэўнай дыстанцыі ад мужчын, а трэба было паводзіць сябе інакш. Дык характар жа такі, што не хацелася нікога пакрыўдзіць. І праз яго я загубіла сябе, загубіла. Як усё атрымалася ў мяне з Шабліным, я не магу і цяпер асэнсаваць. Але мне трэба было называцца яго жонкай.

Зіна разгаварылася, і ёй стала лягчэй. Але гэта душэўная лёгкасць часовая. Варта застацца ёй адной, і зноў непамерны цяжар сцісне грудзі, палезуць у галаву надакучлівыя думкі. Жанчыны і маці пераконвалі яе, што народзіцца дзіця і яна сама зменіцца. Але Зіна пакуль што ў новым стане сябе не ўяўляла. Маладой жанчыне лёгка чакаць дзіця, калі побач з ёю любімы чалавек. І рэдка якая не разгубіцца, калі побач такога чалавека няма. Зіне вельмі хацелася больш падрабязна ведаць пра Валодзевы адносіны да Валі, і яна запытала здалёк:

- Каб я не выйшла замуж і ты вярнуўся, у нас бы, напэўна, ранейшых адносін не было?

- Чаму?

- Ужо была Валя ў нас.

- Ну і што?

- У мяне яшчэ да вайны рэўнасць узнікла, і толькі праз яе. Ды і Шаблін гаварыў, што ён паспяшаўся, што ажаніўся са мной.

- Не Шаблін, а Капыцкі, так яго сапраўднае прозвішча, і ён у паводзінах не прыклад для хлопцаў і мужчын.

- Капыцкі? - здзівілася Зіна.

- Так, і ён ніякі не палітрук. Прайдзісвет. Жыў па дакументах палітрука. А ты думала, што такі агідны чалавек мог палітруком быць?

- Вось чаму ён і звярэў, калі я выказвала свае сумненні, ці быў ён палітруком.

- Ты думаеш, што ў мяне з-за цябе адбыўся з ім такі канфлікт?

- Не, я так нават і не думала. Ён усіх імкнуўся падпарадкаваць, ды не ведаў як. Падхалімы яму падабаліся. А ты пачаў пярэчыць. І з гэтага ў вас усё і пачалося.

- Я не магу дурню падпарадкоўвацца, а загады разумнага буду выконваць, не лічачыся ні з чым, але ж без падхалімства. Памятаю, перад вайной мне бацька расказаў анекдот, і ён мне моцна ўрэзаўся ў памяць. Можна расказаць?

- Расказвай.

- Спыніўся генерал каля вялізнага каменя, паклікаў да сябе афіцэра сярэдняга рангу і кажа: «Паслухай, пішчыць штосьці пад каменем». Той прысеў на калені, прыслухаўся, а потым устаў і адказвае: «Так точна, пішчыць, ваша высакароддзе». Паклікаў генерал да сябе афіцэра чынам ніжэй. Той пацвердзіў свайго папярэдніка. Потым генерал паклікаў сяржанта. Ён прыслухаўся і кажа: «Так, ваша высакароддзе, папісквае хтосьці». Рашыў генерал выклікаць салдата. Салдат папоўзаў вакол каменя, затым устаў і гаворыць: «Ваша высакароддзе, гэта ў вас у вушах пішчыць». Генерал падзякаваў салдату і сказаў, што ён самы сумленны воін.

Зіна ўсміхнулася, памаўчала, потым вярнулася да свайго ранейшага пытання. Яе здзіўляла: адкуль Валя ведала ўсё пра яго. Яна сказала, што ў многіх тады яшчэ складвалася ўражанне, што дзяўчына чакала Валодзю са шпіталя. Можа, ён калі хлопцам што расказваў, а тыя перадавалі ёй. Валодзя прызнаўся, што спачатку ён вельмі перажываў за Зіну. А потым свае асабістыя няўдачы паступова выцеснілі яе з сэрца. А канчаткова душэўны боль за Зіну заглушыла і зняла Валя.

- І ты кахаеш яе? - запытала Зіна.

- Вельмі.

- Добра, што ты зайшоў, мне лягчэй стала. Дык мне было б балюча, калі б я ведала, што ты нікога не кахаеш.

- Штосьці ў цябе ўсё атрымліваецца наадварот: то ты рада была, што мяне расстралялі, а цяпер радуешся майму новаму каханню.

- Напэўна, калі не шкадуеш самога сябе, тады не шкадуеш нікога.

- О-о не, ты нешта не тое гаворыш. Іншы раз не шкадуеш самога сябе дзеля другога чалавека. Канешне, калі перакананы, што той, другі чалавек, заслугоўвае гэтага...

- Дзе ж Валя цяпер, у тваёй маці нябось?

- Яна паранена, і тут яе няма.

- Вось чаму ты і зайшоў да мяне... - І памаўчаўшы: - Валю шкадуеш, а бярэш з сабой на аперацыі...

- А табе яе не шкада?

- Я яе ненавіджу таму, што яна мяне ненавідзела.

- Дык яна раўнавала да Капыцкага.

- Патрэбен ён быў ёй. Ведаю я чаму.

- Можа, правільна яна рабіла?

- Не ведаю. І цяжка яе параніла?

- Лёгка, у нагу.

- Дык глядзі, яшчэ заб'юць.

- Не, я ёй цяпер не дазволю ўдзельнічаць у цяжкіх і складаных аперацыях.

- Толькі сам будзеш ваяваць... Глядзі, зберажэш яе для каго-небудзь іншага...

- Ну і што ж. Тады такі мой лёс - захоўваць дзяўчат для іншых.

- Цябе б не параніла, і не было б са мной нічога падобнага.

- Ты ўпэўнена, а я не веру. Можа, гэта і лепш, што мяне не было тут, бо такі, як Капыцкі, ён бы ні перад кім не спыніўся. Узяў бы мяне з сабой куды на заданне і прыстрэліў бы ў спіну.

- Хаця так, я згодна з табой. Каб не выкрылі яго, ён бы і Валі ў групе не дазволіў быць. Я яго намер разумела, але паміж імі ты стаяў.

- Я не станавіўся паміж імі.

- Няхай сабе не станавіўся, але ж Валя ўсёй душой імкнулася да цябе.

- Я гэтага не заўважаў.

- Дык я заўважала і ведала.

- Праз сценкі зямлянкі? Можа, толькі табе, як камандзіршы, дакладваў хто-небудзь, а я вось не ведаў.

- А цяпер пераканаўся?

- Што ты мне - допыт учыняеш? Мяне, напрыклад, не цікавіць, як ты кахала Капыцкага.

Валодзя сядзеў у Зіны да захаду сонца. І перад адыходам яны абое доўга маўчалі. А калі Валодзя ўстаў і накіраваўся да дзвярэй, Зіна заплакала і ўпала тварам у падушку. Яна не таму заплакала, што Валодзя адыходзіў, а таму, што разбудзіла ў сабе ўсё перажытае за апошнія два гады. Валодзя вярнуўся і падышоў да ложка. Ён прасіў, каб яна не плакала. Прыйдуць нашы, і жыццё ва ўсіх зменіцца. Зіне не будзе сорамна, бо яна была партызанкай. А што натрапіўся нягоднік і ашукаў дзяўчыну, дык гэта застанецца ў даўнасці і забудзецца.

- Не, не, - усхліпваючы, паківала галавой Зіна. - Ты з маёй размовы заключыў, што я пустая і пагэтаму бадзёрая. Як мне цяжка, не хачу жыць, не хачу...

Зноў уткнулася яна ў падушку. Валодзя стаяў і не ведаў, што сказаць, каб яна супакоілася. Сапраўднае каханне зусім не гіне і хоць далёкім рэхам, але абуджае душу.

Валодзя таптаўся каля ложка і не дакранаўся рукою да Зіны, як рабіў гэта раней. Ён гаварыў, што яны і надалей застануцца сябрамі, толькі не трэба крыўдаваць ні на Валю, ні на яго.

Зіна крыху супакоілася, і Валодзя пайшоў. «Добра, што яна не ведае, хто забіў Капыцкага, а то сустрэча была б, відаць, зусім інакшай», - падумаў Валодзя. Ён застаўся незадаволены сабою, што зайшоў да Зіны. Не трэба было варушыць пачуцці маладой жанчыны, калі яна ў такім стане. Яна толькі перанесла непрыемную вестку пра бацьку яе будучага дзіцяці, як наляцела новая хваля думак пра свой лёс. У такім выпадку - чым вышэйшы плот паміж Валодзем і Зінай, тым лепш будзе ёй.

Сын прыйшоў у дрэнным настроі, і маці адразу ж заўважыла гэта.

- Шкадуеш Зіну? - запытала яна.

- Цяжка ёй.

- Але ж толькі з-за жалю вяртацца да яе нельга, сынок.

- Ні пра якое вяртанне я не думаў і не думаю. Мяне кахае Валя і я яе.

- Дык і сябруйце. А да жанчыны хадзіць... - зморшчылася маці і, нібы сама сабе, дадала: - Рушаная зямля дажджу патрабуе.

Валодзя не зразумеў сэнсу гэтых слоў і адказаў:

- Так, яна плача.

- Нічога, паплача і сціхне. Не адна яна ў гэту вайну мужа страціла. А ёй наогул у такія гады не варта было заводзіць мужа, каб потым па ім ліць слёзы. Дурная тая дзеўка, якая ў такі жудасны час замуж выходзіць. Пакахала чалавека - кахай, час не з'явіцца перашкодай, а толькі праверкай, ці сур'ёзна ўсё гэта.

Маці не расказвала Валодзю, што з яе некаторыя жанчыны смяяліся, маўляў, Зіна за камандзіра замуж выйшла, а яе сынка адпрэчыла. І ўжо гонар насцярожваў маці, каб сын цяпер не ішоў да Зіны. Вось чаму, калі Валодзя сказаў, што ён больш не будзе сустракацца з Зінай, маці ажывілася, павесялела і пачала хваліць Валю.

- Як жа ў яе з нагой? - запытала маці.

- А ўжо добра, раны зажываюць.

- Гэта ж маглі і забіць. Сыночак, глядзі ты сябе цяпер, не лезь нікуды бяздумна.

- Бяздумна я не лезу, бо нічога тады не атрымліваецца.

- Наша ж армія вось-вось прыйдзе. Усё роўна немцы яе не спыняць, не павернуць, дык чаго табе лезці на ражон.

- Трэба арміі памагаць. Уяві сабе, фрыцы адступаюць, а цераз рэчку моста няма. Вось іх і прыціснулі. А як цяжка будзе нашым, калі гітлераўцы без перашкод пераедуць на другі бок і самі мост узарвуць.

- Ты заўсёды дакажаш. Я згаджалася з табой, што трэба ваяваць, калі нашы адступалі.

- Ты, мама, думаеш, што з вызваленнем Дубовай Грады і вайна закончыцца. Не, закончыцца яна недзе ў Берліне.

- Ну, трэба ж хоць жывому дачакацца сваіх.

- Невядома, хто яшчэ застанецца жывым. Фашысты на шляху адступлення робяць мёртвую зону, яны знішчаюць жанчын, дзяцей, а гэта значыць, жыццё. І задача партызан не даваць магчымасці ім гэта рабіць.

- Давай, сынок, кладзіся спаць. Я табе вось паслала на ложку, а дзядуля палезе на печ.

Двое сутак дыверсанты стаялі ў Дубовай Градзе, і ні разу не рыпнуў баян, не прагучала песня. Вельмі ж жывыя раны ў мацярок, сыны якіх былі ў дыверсійнай групе і загінулі. Хлопцы схадзілі на могілкі. Над магіламі Міколы і Федзі стаялі звычайныя крыжы, бо нельга было партызан хаваць інакш, ставіць абеліскі і ўвенчваць іх зорачкамі. Немцы іншы раз наведваліся на могілкі, пасля чаго ні зорачкі, ні насыпу ўжо нельга было заўважыць. І даводзілася герояў-партызан хаваць так, як звычайных жыхароў вёскі. Хлопцы зрабілі з яловых лапак вянкі, усклалі іх на магілкі баявых сяброў і пайшлі збірацца да ад'езду.

На калёсах было ўсё неабходнае, каб падпаліць мост. Іван нават два кулі саломы паклаў і сцвярджаў, што смала з саломай будзе вельмі добра гарэць. З ім згадзіліся.

На змярканні партызаны рушылі ў напрамку да Жлобіна. Яны не выбіралі глухіх мясцін і сцяжынак, а паехалі па бойкай дарозе, што вяла прама на мост. Валодзя з Анатолем ехалі верхам на конях уперадзе, а параконка з астатнімі хлопцамі - за імі. Шлях быў не блізкі, але партызаны не спяшаліся. Ноч была цёмная і ціхая, што не вельмі добра было для выканання сённяшняй аперацыі. Хоць бы вецер скавытаў!..

За кіламетр ад моста партызаны спынілі коней. Валодзя з Анатолем адразу ж спешыліся і павялі сваіх коней па полі да лагчынкі, дзе было некалькі кусточкаў. Там яны прывязалі коней і вярнуліся да калёс.

- Цяпер, хлопцы, будзем рухацца вельмі ціха. На каляінах падтрымлівайце калёсы, каб не грукалі. Я з Анатолем пайду ўперадзе, а вы ад нас трымайцеся на пэўнай дыстанцыі, - сказаў Байкач.

Ён не заўважыў, а больш адчуў, што хлопцы вельмі насцярожаныя, сціснутыя, нібы тыя спружыны. І ён разумеў іх стан: яны ідуць амаль у горад, адкуль далятаюць і скрыгатанне, і гудкі паравозаў, і трэск матацыклаў, і гул машын. Чужых, варожых паравозаў, машын... Час ад часу дзесьці над складамі ўзвіваюцца ракеты. Валодзя ў душы таксама адчувае хваляванне, але ж ён ведае, што такі стан бывае толькі да пачатку дзеяння. А ўжо ў баі ён нібы разраджаецца, і партызаны змагаюцца з незвычайнай энергіяй і адвагай.

Дыверсанты спыніліся за пясчаным узгоркам, метраў за дзвесце ад моста. Валодзя пайшоў на ўзгорак, адкуль былі відаць мост і дом, дзе размяшчалася ахова. Камандзір стаяў там нядоўга, бо ўсё навокал было яму вядомае. Ён вярнуўся да хлопцаў і шэптам сказаў:

- Павел, ты будзеш з коньмі тут да таго часу, пакуль не заўважыш, што гарыць дом. Гэта табе будзе сігнал, што ахова ліквідавана. Тады хуценька гані коней на мост. Там Грышка з Іванам табе дапамогуць разліць смалу, раскідаць смалякі. Данілаў, вазьмі ў Анатоля вінтоўку з бясшумкай, а яму аддай свой аўтамат. А вы, хлопцы, бярыце тол, кабель і пойдзем.

Дарога, па якой ехалі партызаны, упіралася ў шашу. І хлопцы па ўзбочыне шашы пайшлі да моста. Адзін з паліцэйскіх, што стаяў на варце, адкрыта курыў. І па гэтым камандзір заключыў: стаяць сувязныя. Ён рукой паказаў хлопцам, каб яны крыху адсталі, а сам смела пакрочыў уперад. Паліцэйскі заўважыў яго і таксама пайшоў насустрач.

- Усё зроблена як належыць. На варце каля дома таксама свой хлопец, - не гаварыў, а выдыхаў словы Баннік.

- Добра, - адказаў Валодзя. - Ідзі вазьмі бензін і аблівай мост. Калоша, ты дапаможаш яму, а мы пойдзем на той канец і паставім міну. Мы падпалім мост і частку яго ўзарвём, каб немцы, калі кінуцца тушыць, не маглі падступіцца.

Партызаны паціху падышлі да Арлова, які стаяў на мосце з боку Жлобіна. Валодзя хуценька паклаў на бэльку дзве вялікія пліты толу, замацаваў капсуль-узрывальнік і сказаў Івану:

- Завяжаш канец кабелю за чаку толькі тады, калі ўсё на мосце будзе гатова для падпальвання. А ты, Грышка, разматвай кабель цераз мост і там кладзіся ў адхоне шашы. Калі мост будзе падпалены, тады кабель пацягнеш, і міна ўзарвецца.

Арлоў сказаў Данілаву пароль, і яны ўдвух пайшлі на круты бераг да дома першымі. Валодзя з Анатолем крочылі следам за імі.

Немец, які стаяў на варце, заўважыў, што хтосьці ідзе, зрабіў некалькі крокаў уперад і стаў. Данілаў сказаў па-нямецку пароль, не чакаючы воклічу вартавога, і смела падышоў да яго. Той бліснуў ліхтарыкам, пазнаў Арлова, а да Данілава звярнуўся з пытаннем, хто яму патрэбны?

- Камендант, - адказаў Данілаў.

- Дакумент, - патрабаваў вартавы.

Данілаў працягнуў руку да кішэні, паклаў палец на спускавы кручок вінтоўкі і хутка накіраваў ствол пад бараду вартавога. Шчоўкнуў затвор, і вартавы, нібы сноп, упаў пад ногі партызана. Арлоў здзівіўся такой маланкавай аперацыі, але нічога не сказаў, а схапіў Данілава за рукаў і хутчэй павёў у пакой да каменданта.

Валодзя з Анатолем кінуліся да вартавога паліцэйскага.

- Вы партызаны? - ціха запытаў той.

- Так ідзі ў пакой і запальвай святло, - сказаў Валодзя.

Паліцэйскі адчыніў дзверы і ўключыў электрычнае святло. На вуліцы пачуўся немы крык. Некаторыя паліцэйскія ўзнялі галовы і прыжмуранымі вачамі глядзелі ў парог. Валодзя з Анатолем ужо стаялі ля козлаў са зброяй.

- Здавайцеся! Здавайцеся! - колькі было сілы крыкнуў Валодзя.

Паліцэйскія ў бялізне саскоквалі з двухпавярховых нараў. Некаторыя адразу ж паднялі рукі, а некаторыя кінуліся да акна, выламалі раму і ляцелі адзін цераз аднаго ў цемень. Валодзя, можа б, і парушыў умову не рабіць гукавых стрэлаў, але ж наперадзе стаялі паліцэйскія, якія ўзнялі рукі, і цераз іх страляць было немагчыма.

- Малайцы, хлопцы, а тыя няхай бягуць, - сказаў камандзір.

- Апранайцеся, пойдзем з намі.

Усе хуценька апрануліся.

- Зброю пакуль мы вам не дадзім, - сказаў Валодзя.

- Некаторым можна даць, бо мы яе не занясём, - зморшчыўся вартавы.

- Дык выдай таму, у кім упэўнены.

Вартавы выдаў дзевяць вінтовак, а траім паліцэйбкім не рашыўся даць. Тыя так паглядзелі на Валодзю, што ён паднёс і сам даў ім у рукі вінтоўкі. Тады вартавы раздзяліў паміж паліцэйскімі астатнія вінтоўкі, а сам узяў кулямёт. Камандзір разрэзаў некалькі сеннікоў на нарах і падпаліў.

- Цяпер пайшлі, хлопцы!

На двары Данілаў падбег да Валодзі і сказаў, што трэба дзейнічаць хутчэй, бо каменданта ён упусціў.

- Як гэта?

- Увайшлі мы ў пакой, а камендант сядзіць супраць завешанага акна за сталом у сподняй сарочцы і штосьці піша. Я яму гавару, што так позна нельга працаваць. Камендант паглядзеў на мяне і адказвае: «Калі трэба - дык трэба». Ён толькі працягнуў руку, каб узяць прамакатку, а я стук - і адчуў, што куля не паляцела. Гітлеравец не разгубіўся і скокнуў у акно пад занавеску. Я здагадаўся, што забыўся перазарадзіць вінтоўку, і ляпнуў па пустым патроне. Пакуль я даслаў другі патрон, камендант ужо закрычаў за акном. Я расчыніў дзверы ў суседні пакой і там прыстрэліў яшчэ двух гітлераўцаў.

З птушкафермы данеслася кулямётная чарга. А полымя ўжо вырвалася вонкі і папаўзло па даху. На мосце стала зусім відна. Баннік з Калошам аблілі яго бензінам і не ведалі, што рабіць далей. Трасіруючыя кулі па-над рэчкай роем ляцелі на мост. Пыліла з коньмі не з'яўляўся. Камандзір вылаяўся і як мага хутчэй пабег за пясчаны ўзгорак. Пыліла назіраў за мостам і толькі калі заўважыў, што нехта бяжыць, кінуўся да калёс. Валодзя выхапіў у яго з рук лейцы і хутка пагнаў коней.

Узмацняўся кулямётны і вінтовачны агонь з боку птушкафермы. Адна за адной узвіваліся ў чорнае неба ракеты. На мосце нікога не было відаць, усе заляглі. З грукатам узбеглі на яго коні, і толькі пасярод моста Валодзя іх спыніў. Стаў на калёсы, прагнаў Паўла, кульнуў бочку са смалой, скінуў мяшкі са смалякамі і кулі саломы на мост. Затым злез з калёс і завярнуў коней. Валодзя паглядзеў на мост. Хлопцаў там не было. Коні ківалі галовамі, тапталіся, ірваліся бегчы, але камандзір моцна трымаў за лейцы. Затым ён прысеў і падпаліў куль саломы. Партызан не ўлічыў, што мост ужо абліты бензінам. Полымя імгненна ахапіла ўвесь мост. Коні рвануліся на шашу. І не паспеў камандзір ускочыць на калёсы, як за яго спіной грымнуў выбух. Але не хваля выбуху кінула Валодзю на зямлю. Ён працягнуўся на лейцах за калясьмі і адарваўся сам. Грукат аддаліўся па шашы ў напрамку да прыдняпроўскай вёскі, у якой размяшчаўся нямецкі гарнізон.

Валодзя ссунуўся ў адхон, дзе былі палонныя паліцэйскія і яго хлопцы. Не было толькі Пылілы.

- На мосце ж яго не было, калі я падпальваў, - здзівіўся камандзір.

- Ну і ў гэты бок ён не бег, - адказаў Анатоль.

- Застаўся, мусіць, недзе на тым баку, цяпер ён тут цераз рэчку не перабярэцца, - сказаў камандзір. - А нам трэба ісці хутчэй.

Здараецца, што і на пажар бывае глядзець цікава і радасна. А ён быў прыгожы, і асабліва тады, калі гарэў мост. Здавалася, што палінялыя ружовыя хусткі калышуцца не толькі над вадою, але і глыбока ў рэчцы. Полымя асвятляла пясчаны круты бераг і дрэвы з пажоўклымі лісцямі. І бераг не быў шэрым, як пры дзённым святле, а здаваўся нейкім казачным і таямнічым сярод густой цемры.

Не назіраў за пажарам толькі Пыліла. Ён сапраўды застаўся на тым баку і, напалоханы выбухам, які аглушыў яго, без аглядкі бег каля рэчкі. Затым прысеў на беразе адпачыць крыху і задумаўся, як перабрацца на другі бок. І раптам ён заўважыў на вадзе каля берага нешта чорнае, накшталт лодкі. Пыліла кінуўся туды. На рачной плыні ледзь пагойдвалася вялікая лодка, але ад яе на бераг спаўзаў ланцуг, канец якога быў абкручаны вакол жалеза і замкнёны вялізным замком.

Як толькі Павел ні стараўся адчапіць ланцуг, нічога не атрымлівалася. Ён падкапаў жалеза, біў па ім прыкладам, расхістваў, і ўсё ж сілы не хапіла, каб выцягнуць. Доўга завіхаўся Павел каля лодкі, і нарэшце ў яго з'явілася думка: разбіць замок куляй. Ён падвёў ствол вінтоўкі да замка і стрэліў. Але першая куля не прынесла поспеху, замок яшчэ нельга было зняць. Павел хацеў яшчэ раз стрэліць і раптам заўважыў, што па беразе рэчкі па яго ж слядах нехта ідзе. Ён сагнуўся і колькі было сілы пабег да кустоў. Вырашыў ісці ўверх каля рэчкі, а там, ён ведаў, ёсць кладкі. Праўда, гэта будзе намнога кружней, каб трапіць у Дубовую Граду, але ж нічога не зробіш, трэба ісці.

Ужо неба асвятляла ранішняя зорка, а звон у Паўлавых вушах не знікаў. Партызан крочыў па травяністым беразе, азіраўся і зноў заўважыў, што за ім нехта ідзе. Павел хацеў спыніцца, але не адважыўся. Мільганула думка стрэліць, але ён тут жа пачаў пераконваць сябе, што так нельга. Можа, гэта ідзе іх сувязны паліцэйскі. Вырашыў ісці хутчэй, а калі развіднее, ён разгледзіць, хто гэта.

Павел перайшоў у вузкім месцы рэчку і ўжо каля Дубовай Грады спыніўся. Чалавек жа, па меры таго як віднела, адставаў ад Паўла, але не губляў яго з поля зроку. І цяпер Пыліла не мог пазнаць, хто за ім крочыць. Ён набраўся адвагі і рашыў пачакаць.

Ужо ў вёсцы Павел дакладваў камандзіру, што ён прывёў начальніка паліцыі, а як яму ўдалося захапіць яго, пра гэта не сказаў. І не прызнаўся, што ён перапалохаўся да смерці, калі ўбачыў, што ў чалавека, які быў ужо ў некалькіх кроках ад яго, на плячы вісеў нямецкі аўтамат. І толькі на допыце Валодзю стала ясна, як трапіў да іх начальнік паліцыі.

Начальнік спаў. Ён прачнуўся толькі тады, калі застракатаў кулямёт на птушкаферме. Хуценька апрануўся і выбег на вуліцу. Ужо гарэў дом, дзе размяшчаліся паліцаі. Начальнік спачатку кінуўся бегчы да яго, але на мосце - выбух, і ён спыніўся. А потым прабраўся да берага рэчкі, адкуль нават чуў размову партызан, і прыкладна вызначыў, у якім напрамку яны пайшлі. Што рабіць? Думаў начальнік ісці ў камендатуру і сказаць, што ён начаваў у сваёй каханай і нічога не ведае, як знішчаны паліцыя і немцы. Дык там не павераць у гэта. У каменданта ўзнікне падазронасць, што ён прывёў партызан, і таму сам застаўся жывы. А калі і павераць яму, дык гэта не зніме адказнасці. Чаму належным чынам не арганізаваў ахову, чаму не быў на месцы сам? І начальнік вырашыў, што пятлі не прамінуць. А вось калі пайсці да партызан, зрабіць які-небудзь подзвіг для іх, можна яшчэ выратаваць сваё жыццё. Пасля доўгіх разваг начальнік паліцыі рашыў ісці каля рэчкі ў той бок, куды накіраваліся партызаны.

Калі ж Пыліла кінуўся ад лодкі і пабег у кусты, начальнік зразумеў, што ён трапіў на след партызана, і ўжо неадступна трымаўся яго.

Валодзя шкадаваў, што за ўчынак, які зрабіў Пыліла, ён ужо не можа пакараць яго, як меркаваў. Камандзір толькі не паказваў выгляду па дарозе ад моста, і калі моршчыўся і скрыгатаў зубамі, дык тлумачыў хлопцам, што ў яго моцна баляць калені і локці, з якіх ён здзёр на шашы скуру. А на самай справе ён злаваў на Пылілу. Валодзя разумеў, што Пыліла проста пабаяўся ехаць на мост, калі ўбачыў, што туды паляцеў рой трасіруючых куль.

Не, Байкач сёння ўсё ж папросіць камандзіра роты, каб той асабіста пагаварыў з Пылілам і сур'ёзна яго папярэдзіў.

Запрэжаных коней не было, і партызаны не захацелі прасіць людзей, каб іх падвезлі, а вырашылі ісці пеша. Тым больш што ісці было весела, калі перад імі крочаць столькі паліцэйскіх на чале з самім начальнікам. Але ўсе паліцэйскія былі незадаволены, што ідуць разам з начальнікам. Баннік з Арловым наогул стараліся адстаць ад сваіх паплечнікаў па службе і імкнуліся далучыцца да партызан. Усе лічылі, што начальнік паліцыі зрабіў нашым людзям значна больш шкоды, чым яны. У многіх выпадках паліцэйскія хаця і неахвотна, але выконвалі яго прамыя загады.

Начальнік у доўгай карычневай скуранцы, праўда, без зброі, ішоў першым і імкнуўся не адстаць ад коней, на якіх ехалі Валодзя і Анатоль. Ён не ўяўляў сабе, што трапіць да такіх партызан. Вельмі ж маладымі здаваліся яны яму. Пытацца было няёмка, але яго здзіўляла: няўжо такая групка магла адважыцца ля самага Жлобіна нападаць на паліцыю, немцаў і знішчыць мост. Ён сумняваўся і лічыў, што частка партызан пайшла іншым шляхам, бо ён чуў нават там грукат калёс, а ў гэтай групе падводы няма. Яму спадабаўся гэты малады камандзір: ён без фанабэрыі, уважліва выслухоўваў яго на допыце, не тузаў, не пагражаў. Калі ўсе партызанскія камандзіры такія, дык яны значна адрозніваюцца ад іхніх. Ён бы партызана так не дапытваў. Праўда, яму гэтага не даводзілася рабіць, але ж ён прысутнічаў на допытах людзей у камендатуры, гестапа. Там пакуль душу ад цела не аддзеляць, дык чалавека, хоць і нявіннага, не адпусцяць.

Дрэнна, што партызаны не знішчылі ўсіх паліцэйскіх, думаў начальнік, і яму давядзецца гаварыць праўду, а ў ёй будзе многа агіднага, чаго няможна было рабіць на сваёй зямлі. Але ж немцы яму загадвалі, а ён сваім падначаленым, і непасрэдныя выканаўцы ўсё ж былі паліцэйскія. І на думку начальніка, гэта павінна было змякчаць віну. Начальнік не лічыў сябе зусім не вінаватым, і ён шукаў шляхі, як бы лепш апраўдаць свае паводзіны, каб хоць крыху рэабілітаваць сябе. Ён перабраў у думках усіх палонных паліцэйскіх і ўяўляў, што той або іншы можа сказаць пра яго. І пераканаўся, што калі ўсе яны раскажуць праўду, дык многа ёсць ганебнага ў яго адрас. Калі мінулі першага вартавога ля партызанскага лагера, начальніку стала страшнавата. Ён, калі вырашыў ісці да партызан, дык і не падумаў, што сустрэнецца з такой колькасцю сваіх паліцэйскіх. Што ж, няхай судзяць, толькі каб не пакаралі смерцю, думаў начальнік паліцыі. Усё роўна ад расплаты не схаваўся б, бо перамога на баку Чырвонай Арміі, партызан.

У лагеры народныя мсціўцы праводзілі паліцэйскіх злоснымі позіркамі. Валодзя пад'ехаў да камандзірскай зямлянкі, саскочыў з сядла і прывязаў кабылу да сасны. Паліцэйскія спыніліся непадалёку і стаялі, панура апусціўшы галовы.

Валодзя доўга не выходзіў ад камандзіра роты, і паліцэйскія думалі, што ўся размова ідзе толькі пра іх. Нарэшце ён выскачыў з зямлянкі ў вясёлым настроі і, не падышоўшы да паліцэйскіх, адвязаў кабылу і павёў яе па сцяжынцы. Многія паліцаі зусім упалі духам, бо яны хацелі, каб на ўсіх допытах і сустрэчах з вышэйшым начальствам прысутнічаў і камандзір групы.

Валодзя думаў зусім аб іншым. Ён коратка далажыў камандаванню аб усіх паліцэйскіх, і цяпер няхай яны дэталёва разбіраюцца з кожным паасобку. Ён ведаў, што Валя хвалюецца, чакае яго кожны дзень, кожную гадзіну і перадумала, напэўна, ужо аб усім на свеце. І вось цяпер Верабейчык моцна паціснуў Валодзеву руку за ўдалыя аперацыі, і ён, задаволены, спяшаецца да яе, Валі. Валодзя перадаў кабылу партызану з гаспадарчага ўзвода і пабег. Але ў будане дзяўчыны не было. Ён прайшоў па лагеры, пытаў пра яе ў многіх знаёмых, але ўсе адказвалі, што не бачылі. І толькі дзяўчына, якой ён даваў сшытак з тэкстам песень, сказала Валодзю, што Валя на паляне вучыцца хадзіць. Валодзя пабег туды.

Валя ўжо сядзела на пні, плячамі да сонца, задуменная, і палкай калупала зямлю. Валодзя пастаяў крыху і пайшоў да яе. Валя заўважыла і кінулася яму насустрач. Яны моцна абняліся.

- Бачыш, як я ўжо бегаю, - прашаптала яна і паглядзела ў вочы хлопцу.

- Я ведаю, што ты гэтым хочаш сказаць, - таксама ціха прамовіў Валодзя.

- Што? Ну што? Гавары.

- Што ўжо можаш ісці з намі.

- Зразумела... Мне так надакучыла тут, каб ты ведаў. А спаць проста не магу. Як толькі засну, адразу ж бачу цябе. Здаецца, ты бяжыш, страляеш, а немцы акружаюць. У гэту ноч як крыкнула і сама ад свайго голасу прахапілася. І так ужо не заснула, усё думала і думала, дзе ты і што з табой.

Валодзя ўзяў Валю за руку, і яны пайшлі па паляне.

- Можа, калі ты крыкнула, дык я цягнуўся на лейцах за калясьмі...

- Як гэта? - паглядзела дзяўчына на Валодзю.

- Мы спалілі мост, і партызанскія коні ўцяклі некуды да немцаў. Я хацеў утрымаць іх, а яны мяне працягнулі і самі ўцяклі.

- Цяжка табе было на мосце?

- Не, лягчэй, як на чыгунцы. Па-першае, не было цябе, а па-другое, начальнік паліцыі ўзяў у палон Пылілу, праўда, прывёў яго да нас. Вось як бывае.

- Ты смяешся.

- Ну, спытаеш у яго.

- Добра, спытаю. А дзе вы стаялі тыя дні?

- У Дубовай Градзе.

- Зіну бачыў?

- Валечка, не толькі бачыў, а заходзіў да яе і размаўляў.

- Я так і ведала, ты кахаеш яе.

- Мне б вельмі хацелася, каб ты дзе-небудзь збоку чула нашу размову. Але наогул я дрэнна зрабіў, што пайшоў, і маці мяне лаяла за гэта. Я ўшчэнт расчараваў яе і прызнаўся, што кахаю цябе.

- Ты ёй зманіў!

- Міленькая, ты сама ведаеш, а толькі так гаворыш.

- Я ведаю, што ты нікому іншаму не загадаў забіць Капыцкага, а сам пайшоў з-за рэўнасці.

- Здраднік першы мяне хацеў забіць, а чаму я не мог потым адпомсціць? Я лічу, што гэта мая самая ўдалая аперацыя...

- А што Зіна пра мяне гаварыла?

- Казала, не любіць цябе таму, што ты яе ненавідзіш.

- Ты б сказаў, што я яе цяпер люблю...

- Я так ёй і даў зразумець, што ты вельмі добрая. Ты ведаеш, яна прызналася, што была рада маёй смерці.

- Дык я ж ведала гэта. Мне яшчэ тады перадалі яе словы, маўляў, Валя думала, што дыверсант будзе яе, а яго ўжо няма. Я тады заплакала, падышла да яе, назвала свіннёй і сказала, што сорамна ёй радавацца смерці сябра.

- Валечка, - спыніўся Валодзя, абняў яе і паглядзеў у вочы, - я толькі ў баі забываю пра цябе.

- Скажы, цяпер, калі ты быў у Зіны, таксама думаў пра мяне?

- Думаў, нават у час размовы з ёй.

Валя ўзяла хлопца за рукі, падцягнулася і пацалавала яго ў губы.

Якое б задавальненне ні было ў маладога чалавека ад праведзенай ім удалай аперацыі, усё роўна яно адрозніваецца ад таго, якое прыходзіць ад чыстага і моцнага кахання. Здаецца, што толькі ад яго залежаць і асэнсаваная барацьба, і праца, і жыццё на зямлі.

Былы Валодзеў і Валін настаўнік стаяў на ўскраіне паляны і назіраў за імі. У яго цяклі слёзы ад радасці за маладых людзей, якіх ён выхоўваў. Хіба можна дазволіць, каб стаў паміж імі чужаземец, разлучыў іх і зняважыў пачуцці. О, гэта немагчыма, думаў настаўнік. А Валю ўжо везлі на чужую зямлю, дзе зняважылі б яе гонар і годнасць, адцвіла б дзяўчына не расцвіўшы.

Доўга яшчэ па паляне хадзілі маладыя людзі.

- Цяпер я пераканаўся, што ты можаш ісці на заданне, - усміхнуўся Валодзя. - Толькі хутка нашы прыйдуць, і мы будзем чакаць іх вось тут або пойдзем насустрач.

XV

Вярнуўся са штаба брыгады камандзір атрада і загадаў спыніць работы па будаўніцтву зямлянак. Партызаны здзівіліся. Толькі два дні назад падрыхтавалі пляцоўку для пасадкі самалётаў з Вялікай зямлі, цяпер пачалі капаць зямлянкі - рыхтаваліся да зімовых умоў, а тут новы загад. Яны не ведалі, што ад камандзіра злучэння ў штаб брыгады прыйшоў загад: рухацца насустрач нашым войскам, пераправіцца цераз Бярэзіну і на левым беразе рэчкі заняць абарону.

Валодзю Байкача выклікалі да камандзіра атрада. Калі ён увайшоў у зямлянку, там было ўжо ўсё начальства атрада.

- Здаецца, усе прыйшлі, - устаў Булынка. - Таварышы, сёння мы пакідаем лагер, і гэты паход у нас будзе своеасаблівы. Мы не пераходзім, як звычайна, на новае месца стаянкі, а ідзём у бой. Таму прашу хутчэй падрыхтавацца: якія рэчы нам не спатрэбяцца - закапаць, збожжа таксама. Трэба папярэдзіць кожнага партызана, каб добра абуўся, бо коней у нас хопіць толькі каб падвезці параненых, боепрыпасы і прадукты харчавання. Байкач, мы меркавалі, што твая група пойдзе на іншае заданне, а цяпер яно адмяняецца. Думаю, што за Бярэзінай вам давядзецца папрацаваць ва ўсю сілу.

- Зразумела, - адказаў Валодзя. - Мне можна ісці?

- Так.

Валодзя забег у будан у добрым настроі і прадэкламаваў:

Нынче у нас передышка,

Завтра вернемся к боям,

Что же твой голос не слышен,

Друг наш походный - баян?

- Хлопцы, маршрут мяняецца. Пойдзем разам з усёй брыгадай на сустрэчу з нашымі войскамі. Праўда, нам яшчэ давядзецца сустрэцца з адступаючым ворагам. І на гэтым, відаць, мы закончым сваю партызанскую дзейнасць. Калоша, вазьмі баян ды сыграй што-небудзь на развітанне.

- З кім? - запытаў нехта з хлопцаў у камандзіра.

- Ну, хаця б з гэтым дубам, буслянкай. Буслы вернуцца да яе вясною, а мы, відаць, ужо не, - сказаў Валодзя.

Калоша пачаў іграць. Ён ужо сам склаў папуры на сучасныя ваенныя песні. Хлопцы моўчкі слухалі. Маўчаў і камандзір. Ён у душы быў задаволены, што не пойдзе зноў у Жлобін на выкананне складанага задання. Баннік наладзіў сувязь са сваім сябрам паліцэйскім, які часта стаяў на варце каля бензасховішча. Яно размяшчалася ў горадзе, і трэба было яго ўзарваць. Валодзя ўжо моцна стаміўся ад падобных аперацый. Значна прасцей і лягчэй было зрабіць вылазку на чыгунку і ўзарваць эшалон. Праўда, ісці на чыгунку таксама небяспечна, але калі ты да таго, як ісці, правядзеш дэталёвае назіранне, можна абысці засаду. А вось дзейнічаць у горадзе іншая справа, усё залежыць ад выпадку: ці ты ідзеш на выкананне задання, ці ты выконваеш яго, ці вяртаешся - заўсёды небяспечна, заўсёды можаш сустрэцца з непрадбачанай нечаканасцю.

Падышла Валя. Яна ўсунула галаву ў будан і запытала:

- Чаму вы не збіраецеся?

- Валечка, мы ж заўсёды ў баявой гатоўнасці, - сказаў Валодзя. - Я табе гаварыў, што не трэба рабіць зямлянку, бо ў ёй усё роўна жыць не давядзецца.

- Нашы дзяўчаты падумалі, што ты пажартаваў.

- Няхай дзяўчаты так падумалі, а ты ж ішла на заданне, і я перакананы, што пакуль бы мы яго выканалі, дык і нашы б прыйшлі.

- Гэта ніхто з камандавання не бачыў, што вы адлежваецеся ў будане, інакш бы і вас прымусілі капаць зямлю.

- Мы толькі што хацелі ісці памагаць вам, - засмяяўся Анатоль. - Але ж паступіў загад спыніць работу. І навошта нам была зямлянка? Вярнуліся б, дык няўжо твае дзяўчаты не дазволілі б нам дзе-небудзь каля ног прытуліцца.

- А яны і сапраўды смяяліся і гаварылі, што тыя ліхачы, гэта значыць вы, яшчэ да іх будуць прасіцца. Усіх здзіўляла, што вы так абыякава адносіцеся да будаўніцтва для сябе жылля. Вунь некаторыя партызаны пералаяліся нават з-за месца, дзе яны будуць рабіць зямлянкі.

- Яны меркавалі тут прыгрэцца і сядзець, а нам горача было без зямлянкі. Мне вунь скуранку самога начальніка паліцыі прынеслі. Наогул, яна павінна была быць Паўлавай, бо ён на мосце вызначыўся, - засмяяўся Валодзя.

- А што... Начальніка ўжо няма? - запытаў Пыліла.

- Так, няма. Твой палонны аказаўся небяспечным здраднікам. Хацелі пакінуць у атрадзе, а потым здаць яго ў армію як штрафніка, але ж самі паліцэйскія вынеслі начальніку прыгавор і самі выканалі яго. Начальнік заўзята арганізоўваў паліцыю, і яго рукі па самыя локці ў крыві нашых людзей. Паліцэйскія расказвалі пра яго дзеянні, дык агідна і балюча слухаць было. Ён толькі ў Жлобіне пяць жонак меў, сам удзельнічаў у масавых расстрэлах савецкіх людзей.

- Гэта наш Паўлуша такога здрадніка захапіў, - засмяяўся Анатоль. - Раскажы, Паўлуша, не саромейся, як твой палонны цябе з-пад Жлобіна гнаў?

- Ты б у маё становішча трапіў, не смяяўся б, - злосна адказаў Павел.

- Так, становішча было цяжкае, спачатку баяўся ехаць на мост, а калі камандзір прывёз яго, дык ён на другі бок рэчкі - і залёг там. Як жа, страшна. Няхай бы немцы білі, ды звычайнымі кулямі, а то пусцяць вогненны ланцужок, і збоку здаецца, што ён прама на цябе ляціць. Павел не дурны наперад ланцужку заязджаць, - кпіў Анатоль.

- Ну, хопіць табе, разбалбатаўся, нібы балабон на збродлівым кані, - яшчэ больш раззлаваўся Пыліла.

- Трэба правільна ўспрымаць заўвагі сяброў, - сур'ёзна сказаў камандзір.

- Я ўспрымаю, але ён на мосце мяне не бачыў, і не яго справа гаварыць.

- Вось каб ты своечасова на мост прыехаў, ён бы цябе ўбачыў і нічога б не гаварыў. Хопіць, гэта ўжо старая песня, - махнуў рукой Валодзя. - Усё добра, што добра канчаецца.

- Вунь ужо становяцца ў строй, пойдзем і мы да роты далучымся, - прапанавала Валя.

- А нам не абавязкова далучацца, - выйшаў з будана Валодзя. - Уперадзе разведчыкі пойдуць, а мы, відаць, ззаду ў прыкрыцці. Ты, Валечка, сядзеш на маю кабылу, а то не дойдзеш, пераход вялікі.

- Не, я пайду.

- Камандзір, яна паедзе на маім, - выскачыў з будана Анатоль.

- Вось, Анатоль, малайчына! Удваіх з Валодзем ехаць я згодна.

Коні дыверсантаў адпачылі і цяпер нецярпліва тапталіся на месцы. З зямлянкі выйшаў камандзір атрада, і яму адразу ж падвялі каня. Ён узяў павады, глянуў на Валодзю з Валяй і сказаў:

- Валя магла б на падводзе ехаць.

- Нічога, мы верхам паедзем, - адказаў Валодзя.

- Хаця я ведаю, - падміргнуў і засмяяўся камандзір. - Добрая пара.

- Канешне, нашы коні не горш за вашага, - усміхнуўся Валодзя.

- Якія коні, я пра ездакоў гавару. Зайздрошчу вам.

- Навошта, зрабіце, як... - запнуўся Валодзя.

- Як хто?

- Як Капыцкі.

- Думаю, што Валя не згодзіцца.

- Вы правільна думаеце, - без усмешкі сказала дзяўчына.

- Не, я жартую і радуюся вам. У мяне двое кіндараў і жонка ёсць. - Камандзір апусціў вочы і задумаўся, а потым глянуў на Валодзю. - Дзе твая група будзе ісці?

- Вось тут, думаю, у хвасце.

- Правільна вызначыў сваё месца.

Камандзір пайшоў са сваім канём у галаву калоны, а Валодзя з Валяй павярнулі коней і пад'ехалі да сваіх хлопцаў.

- Калоша, ты баян паклаў на калёсы? - запытаў Валодзя.

- Канешне, ён мне адарваў плечы, калі я з Дубовай Грады нёс.

Пачулася каманда, і баявая калона па лясной дарозе рушыла наперад. Следам крануўся абоз. Замыкалі калону дыверсанты.

Кіламетраў пяць партызанскі атрад рухаўся лесам, а потым выйшаў на палявую дарогу. Уперадзе атрада былі відаць яшчэ дзве калоны - гэта пайшлі іншыя атрады брыгады Ядлоўца. Адну за адной партызаны міналі спаленыя фашыстамі вёскі. Паблізу ад абгарэлых печак стаялі, нібы змеценыя венікі, дрэвы. Дзе-нідзе ў садочках, каля папялішчаў, узвышаліся зямлянкі, над якімі паблісквалі камянкі, зробленыя з гільзаў дальнябойных гармат. З некаторых зямлянак на вуліцу выскоквалі хлапчукі. Яны, нібы генералы, толькі ў салдацкіх чаравіках, уздзетых на босую нагу, уважліва аглядалі кожную калону і з сур'ёзным выглядам размаўлялі паміж сабой.

Над лесам за Бярэзінай кружылася нямецкая «рама», бубнеў партызанскі кулямёт. У глыбокім тыле гітлераўцы не пасылалі самалёт-«раму» для выяўлення партызанскіх стаянак. Гэты моцны фашысцкі сцярвятнік звычайна разведваў перадавыя пазіцыі нашых войск. На ім тоўстая браня і выдатная оптыка. Гэта быў самалёт-разведчык, і партызанскага агню ён мала баяўся. Ды і не варта было страляць па ім, бо магчымасць пашкодзіць была вельмі малая. Толькі боепрыпасы дарэмна патраціш.

З'яўленне «рамы» каля Бярэзіны ўжо сведчыла аб тым, што фронт недалёка. Яна, відаць, аглядала і фатаграфавала вызначаныя шляхі для адступлення фашысцкіх войск. А партызанскі кулямёт, напэўна, вёў агонь, каб адцягнуць увагу нямецкага разведчыка ад рэчкі, на якой быў наладжаны мост. Праўда, самалёт не дасягнуў Бярэзіны, а павярнуў і знік у блакіце ўсходняга неба.

Мінуўшы луг, партызаны падышлі да пераправы. Які атрад паклапаціўся, каб зрабіць такі мост, невядома. Відаць было, што мост зроблены не сапёрамі, але па-майстэрску - проста і мудра. Звязаныя бярвенні ў выглядзе плыта трымаліся на двух доўгіх тросах. З правага боку рэчкі канцы тросаў былі замацаваны да ўкапаных слупоў, а з левага - да дрэў, якія стаялі на крутым беразе. Тросы былі нацягнуты, нібы струны, бо хуткае цячэнне Бярэзіны з магутнай сілай уразалася ў бярвенні моста і на сярэдзіне выгінала яго ў дугу.

Брыгада пераправілася хутка, і ўжо на малых інтэрвалах атрад за атрадам пакрочыў каля берага рэчкі. Вось і пагарэлішча былой вёскі Святое. Валодзя рашыў завярнуць да сядзібы дзеда Астапа, даведацца, як ён там жыве, і рыссю памчаў да вішнёвага садка, які ўжо стаяў без лісця. Каля аблупленай печкі партызан спыніў кабылу. На двары ніякіх прыкмет жыцця: пасівелі абчасаныя бярвенні, апаўзлі выкапаныя ямкі для падмурка, толькі маўкліва пазірае чорным вокам у вішняку адчынены склеп. Сцяжынка да яго засыпана апаўшым лісцем. На кучы трэсак ляжыць пакрытая рыжымі вяснушкамі сякера. «Напэўна, не захацеў стары Астап жыць у адзіноце і падаўся да людзей. Або і яго дзе-небудзь на човенчыку гітлераўцы застрэлілі. Ну што ж, такі ўжо, відаць, лёс у старога...» - падумаў партызан, зняў пілотку на хвілінку, нібы над труной дзядулі, і памчаў назад з папялішча.

Партызаны спыніліся на скрыжаванні трох дарог, якія выходзілі з лесу на пакаты бераг Бярэзіны. Тут да вайны цераз рэчку быў мост, і немцы па ім перапраўляліся, калі ішлі на ўсход. Але партызаны знішчылі мост, і руху ўжо ў гэтым месцы не было. Партызанскае камандаванне ведала, што гітлераўцы, якім шляхам наступалі, такім цяпер і ўцякаюць. І вось брыгадзе Ядлоўца якраз выпала задача ўтрымліваць былую прыстань на Бярэзіне і не даць магчымасці гітлераўцам наладзіць пераправу.

Атрад Булынкі размясціўся ў цэнтры брыгады і павінен быў кантраляваць галоўную магістраль, якая ідзе з Рэчыцы. Кожнаму партызану было вядома, што гэта самы адказны і небяспечны ўчастак абароны. Па гравейцы могуць ісці матарызаваныя войскі ворага. Таму Булынка аддаў загад асноўным сілам атрада неадкладна рабіць завалы на гравейцы. Партызаны ўспрынялі яго як выключна мудрае рашэнне. Дыверсійная група Байкача пачала рыхтаваць міны.

- Таварыш камандзір, - звярнуўся Валодзя да Булынкі, - мне патрэбна вельмі многа толу. Мяркую паставіць міны націскнога дзеяння паміж заваламі і нацяжнога - абапал гравейкі. Калі ўсё зробім так, дык не толькі машына, а нават гітлераўскі салдат не пранікне да нашай абароны.

- Тады яны кінуцца на суседні атрад.

Валодзя засмяяўся:

- Няхай і той атрад робіць так, каб да іх не падышлі.

- Але ж камандаванне брыгады лічыць, што самы моцны ўдар гітлераўцам павінны нанесці мы.

- Чым мы нанясём? Патронаў, гранат на паўгадзіны бою.

- Сёння ноччу ў размяшчэнні брыгады нашы самалёты павінны скінуць многа боепрыпасаў і зброі. Штаб злучэння ўжо трымае сувязь з камандаваннем фронту. Зразумела, мы не ўтрымаем гітлераўцаў, але ж павінны скаваць іх хоць на некаторы час, а потым калі ўсё-такі прарвуцца праз партызанскую абарону, дык ужо не паспеюць замацавацца на Бярэзіне, бо па пятах наступаюць рэгулярныя нашы часці. Заўтра ваша група павінна закончыць мініраванне подступаў і пераправіцца на той бок рэчкі. Там, наперадзе ў ворага, які будзе адступаць, мініраваць дарогі, сеяць паніку, - гаварыў камандзір атрада.

- У такім выпадку я буду заўтра прысутнічаць пры размеркаванні грузаў. Вы злучыцеся са сваімі, а мы адарвёмся ад атрада, дык нам трэба мець вялікую колькасць боепрыпасаў.

- Думаю, што тваю групу ўзброім як належыць. А цяпер тол ёсць, можаш браць, колькі спатрэбіцца.

Валодзя пайшоў да сваёй групы. Хлопцы ўжо збудавалі нейкі бліндаж у яры. Ён не быў падобны на бліндажы, што майстравалі іншыя партызаны, а хутчэй нагадваў пячору сівой старажытнасці. Збоку ў яры быў пракапаны пясчаны грунт, пастаўлена некалькі падпорак і нацягана туды шмат яловых лапак. Валодзя ўсунуў галаву ў пячору і гучна сказаў:

- Вы, нібы краты... закапаліся, вылазьце, бо адлежвацца не давядзецца. Ці ўсе вы тут, не відаць нікога.

- Усе! - адразу пачулася некалькі галасоў.

- Давайце, браткі, пойдзем папрацуем крыху да змяркання.

- Ды няхай завалы робяць, а то яшчэ сваіх падарвём, - сказаў Пыліла.

- Што, стаміўся ўжо? Трэба спяшацца, бо заўтра нам трэба перабірацца назад на той бок Бярэзіны.

- Чаго? - запытала Валя.

- Трэба будзе паскубваць ворага на шляху адступлення.

- А гэта лепш, чым сядзець у гэтай нары, - сказаў Анатоль і выйшаў у яр. - Пайшлі, таварышы.

Быў ужо завалены вялікі адрэзак гравейкі, калі падышлі дыверсанты. Яны пачалі ставіць міны з такім разлікам, каб да спілаваных дрэў не мог нават ступіць салдацкі бот.

- Вось гэта прыдумалі добра, - гаварылі некаторыя партызаны. - А мы лічылі, што наша праца будзе дарэмнай. Танкі падыдуць, дрэвы расцягнуць, і шлях адкрыты. А цяпер трасцу...

Такія ацэнкі партызан натхнялі дыверсантаў, і кожны быў задаволены, што без іх нельга абысціся атраду ні ў якім выпадку. Шкада толькі падрыўнікам, што яны не будуць бачыць тут выніку сваёй працы.

Вечарэла. Згусціўся змрок у бары, затое неба нібы пасвятлела. Хмарак не было, і месяц не гойдаўся, а яго сёстры-зоркі рассеяліся па ўсім нябесным купале. Адна мільганула ў сіні і пайшла ўніз, пакідаючы за сабой іскрысты хвост. Але хутка яна нібы перадумала падаць на гэтую трывожную зямлю, дзесьці патухла, не даляцеўшы да цёмнай паласы лесу.

Хаця вечар і быў ціхі, але хвалі Бярэзіны зганялі сцюдзёнае паветра на бераг, і халадок лез пад лёгкае партызанскае абмундзіраванне. Цяпер многія ўспаміналі выступленне самадзейнага артыста, які крытыкаваў партызанскія світкі. Сапраўды, у гэтым годзе партызаны да зімоўкі не рыхтаваліся. Кожны думаў, што цёплая вопратка ўжо больш не спатрэбіцца ў лесе. Усе чакалі вайсковых шынялёў, паўкажушкоў. Злучацца са сваімі войскамі, а там Радзіма паклапоціцца: апране, абуе байца.

Кастры паліць не дазвалялася, а бліндажы не закончаны, і для многіх партызан ноч была салаўінай. Яны не спалі, а скакалі, шчоўкалі, свісталі. Днём, калі ўсе працавалі, дык і не ўяўлялася, што будзе так холадна. Лепш адчувалі сябе дыверсанты ў пячоры. Праўда, Валодзя са сваімі не начаваў. Ён паліў кастры на паляне, каб зарыентаваць лётчыкаў, дзе скінуць груз. Вярнуўся ў пячору толькі раніцай, упаў каля ног сваіх сяброў і заснуў.

Сонечныя праменні змянілі срэбны бляск ад месяца на Бярэзіне і запалілі яе чырванню. Пафарбавалі ракітнік на плёсах, крутыя пясчаныя берагі, ствалы сосен. Партызанская абарона была маўклівай. Усе, хто ноччу не спаў, запалілі кастры і паляглі плячамі да іх, каб пагрэцца. Але ў небе пачуўся гул самалёта, і панеслася па лесе каманда: «Гасі кастры! Гасі кастры!..» Зноў да Бярэзіны над гравейкай ляцела «рама». Мінуўшы завалы, яна развярнулася і над рэчкай паплыла ўніз да партызанскага моста. Але мост ужо быў зняты і зведзены да аднаго берага. Па самалёце партызаны не стралялі. Ён знізіўся і шнырыў над берагамі Бярэзіны. Невядома, заўважыў гітлераўскі сцярвятнік змены на гравейцы ці не, але зноў павіс над ёю.

Булынка не вытрымліваў, каб не ўдарыць па самалёце з супрацьтанкавых ружжаў, якія атрымаў атрад сёння ноччу, але сам не адважыўся на такое рашэнне. Ён ускочыў на каня і памчаў у штаб брыгады.

Выслухаўшы камандзіра атрада, Ядловец глянуў на Сяргеева, усміхнуўся і сказаў:

- Вось чаму ў іх атрадзе ўсе гарачыя, бо сам камандзір такі. Мы лічылі цябе, Булынка, больш разважлівым. Напэўна, закруцілі табе галаву супрацьтанкавыя ружжы. Былі б яны раней у атрадзе, мы б выкарыстоўвалі іх інакш. Стралялі б і па самалётах, і па паравозах. А цяпер мы не толькі выдадзім сябе, але і сваю зброю. Вось мы думаем, як траншэі пракапаць, кулямётныя кропкі ўстанавіць, каб вораг не заўважыў, а ён па паветранаму разведчыку хоча агонь адкрываць. Як толькі гітлераўцы даведаюцца, што мы тут умацаванні робім, дык яны з артылерыі, з самалётаў змяшаюць гэты бераг і нас разам. Аб завалах гітлераўцы ведаюць, дык трэба сёння ж заваліць гравейку кіламетраў за пяць ад нас. Пры адступленні яны расцягнуць і будуць спакойна рухацца ўперад.

- Зразумела, - адказаў Булынка.

- Так, цяпер паедзеш і адпусціш дыверсійную групу Байкача, - сказаў Сяргееў.

- Яны яшчэ не закончылі мініраваць падыходы.

- Знайдзі іншых мінёраў. Мы не ўпэўнены, што адтуль не падыдзе якая-небудзь часць. А будзе там група Байкача, лічы, што нашы вочы там.

- Таварыш камісар, Валодзя заўсёды разведку праводзіць на сябе, лепш...

- Зараз жа накіруй яго да мяне, - перабіў Сяргееў.

- Ёсць! - павярнуўся і пайшоў з бліндажа Булынка.

- Я разумею Булынку, не хоча групу адпускаць, - усміхнуўся Сяргееў.

- А што, сапраўды можна было за Бярэзіну паслаць некалькі разведчыкаў, - сказаў Ядловец.

- У масавы бой не варта такую групу ўцягваць. Хлопцы там смелыя, і будзе недаравальна, калі ў апошнім нашым баі загінуць. Няхай лепш самастойна злучацца з войскамі. Байкача пусціць за Бярэзіну, гэта як рыбу ў рэчку. Там ён зарыентуецца, бо кожны куст ведае. Праўда, трэба папярэдзіць...

Не паспеў камісар выказаць камбрыгу сваю думку, як на парозе з'явіўся Байкач.

- Праходзь, Валодзя, - сказаў Сяргееў.

- Ды ў вас цёмна. Я прывык навокал сябе ўсё бачыць і цемры баюся горш, чым немцаў.

- А яшчэ начны салдат, - папракнуў Ядловец і ўсміхнуўся.

- Ноччу і сава вылятае на паляванне, але ж не хаваецца ў нару. У мяне розніца з савой у тым, што днём я павінен усё бачыць, а ноччу ўжо ведаць, дзе хто ёсць.

- Дык вось мы і вырашылі не трымаць цябе ў нары. Зараз жа перабірайся на той бок Бярэзіны.

- Прызнацца, таварышы камандзіры, я не зусім хачу пакідаць атрад. Заўважаю, што і хлопцы не маюць настрою, хаця і маўчаць. Праўда, Пыліла захварэў...

- Мы разгледзелі тваю заяву і аднагалосна прынялі цябе ў партыю.

Валодзя ўдыхнуў на поўныя грудзі паветра і выпраміўся.

- Але ж я гранату кідаў пад ногі камандзіру і, можа, не...

- Ты пра гэта не ўспамінай, галубок, усе даравалі табе, - сказаў Ядловец.

- А якое заданне мне за Бярэзінай?

- Вось мы цябе і выклікалі, каб расказаць, - падняў галаву камісар. - Займацца толькі разведкай. Калі будзе рухацца значная колькасць варожых войск да Бярэзіны, неадкладна паведаміць нам.

- Ну, а што тады вы зробіце, назад будзеце страляць?

- Мы паведамім у штаб арміі, і адтуль накіруюць авіяцыю. Нашы ведаюць, што немцы паспрабуюць замацавацца на водным рубяжы. І тады фарсаваць Бярэзіну будзе не так проста. А гітлераўцам з Гомеля на Жлобін шлях адступлення адкрыты, а са Жлобіна да Бярэзіны - рукой падаць, - гаварыў камбрыг.

- Я пра гэта не думаў. У такім выпадку нам неабходна будзе ставіць міны і знішчаць усе масточкі цераз канавы ў былой партызанскай зоне. Так што нам давядзецца займацца не толькі разведкай. Склаўшы рукі я чакаць сваіх самалётаў не буду.

Ядловец і Сяргееў усміхнуліся, але Байкачу не пярэчылі. Яго довады былі правільныя. Кожны партызан, выкарыстоўваючы свой вопыт і сілу, павінен зрабіць усё, каб сарваць планы ворага, бо ў варожым тыле ні адзін камандзір не прадугадае тых абставін, з якімі можа сутыкнуцца баец на кожным сваім кроку.

- Але ж галоўным для вашай групы цяпер павінна быць разведка, - пасля некаторага маўчання сказаў Сяргееў. - Бо можаце ўвязацца ў штосьці важнае, але другараднае і выпусціць з поля зроку галоўнае, што будзе каштаваць потым многіх жыццяў савецкіх воінаў. Што б ты ні рабіў там, аб гэтым, Валодзя, павінен памятаць заўсёды. Ты ўжо камуніст, і трэба думаць шырока - пра лёс многіх, пра лёс Радзімы.

- Я заўсёды думаю ад канкрэтнага да агульнага. Вось мы пакуль маўчалі, я думаў, як пераправіцца цераз раку. Хачу пару коней з сабой узяць.

- А гэтага не трэба было б рабіць, - сказаў Сяргееў.

- Што - думаць?

- Не, коней браць. Трэба добра ўзброіцца, узяць з сабой сухароў і хадзіць непрыкметна па скрытых мясцінах.

- Я сваю немку не пакіну, яна мяне з любога агню вынесе, а тут здохне. Яе ж вазьмі за шчотку пярэдняй нагі і скажы ляж - лажыцца.

- І па-расейску разумее загады? - усміхнуўся Ядловец.

- Немец так хутка не навучыўся б нашай грамаце, як жывёліна. Таго трэба біць, каб зразумеў, а яе папрасі, яна ўсё выканае. Скажу стой, а сам саскочу з сядла і пабягу ў хату. Вярнуся, стаіць сярод вуліцы, чакае. Не, я не пакіну кабылу. Мне трэба будзе тэрмінова да вас, адно імгненне - і я тут. А што за разведка, калі я буду з данясеннем на некалькі метраў уперадзе нямецкай калоны ісці? На кабыле я лёгка цераз Бярэзіну пераплыву, яна заўсёды паслухмяна ў ваду ідзе. Трэба ўсё ўлічваць, таварышы камандзіры.

- Ну, пераканаў, бяры, - засмяяліся камбрыг з камісарам.

- Тут я ведаў, дзе ў спаленай вёсцы схаваны човен. Калі ён ёсць там, дык мы лёгка перабяромся цераз рэчку. Я распрануся і вярхом на кабыле паплыву.

- Прастудзішся, глядзі, - папярэдзіў Ядловец.

- У мяне ж не арыйская кроў, не блакітная, а чырвоная і холаду не баіцца.

- Слухай, калі ёсць човен, дык ты захапі з сабой партызана, ён вас пераправіць і прыплыве сюды. Човен можа нам спатрэбіцца, - сказаў камісар.

- Я вас зразумеў, гэта калі нас не будзе чуваць, дык вы разведчыкаў за Бярэзіну накіруеце, - прыжмурыўся Валодзя і адразу ж перавёў размову: - Мяне здзіўляе, чаму немцы не будавалі ўмацаванні на рэчцы, а на чыгунку ў Слабаду прыслалі сапёрную дывізію?

- Хто іх ведае. Але ж там таксама рубеж вельмі зручны для абароны: узвышша, а на подступах - балота, - сказаў камбрыг. - Ды, наогул, калі б гітлераўцы затрымаліся на Бярэзіне, дык гэта б была іх агульная глыбокая абарона. Чыгунка ж адсюль недалёка.

- Нашы самалёты ўжо бамбілі ўмацаванні каля Слабады. Але ж, напэўна, рана яны гэта рабілі. Тады ўмацаванні яшчэ не былі, як кажуць, заселены, - разважаў Валодзя.

- Чаму, там ужо зенітак у іх многа, бо агонь быў магутны, - заўважыў Сяргееў.

- Зенітную артылерыю немцы ў апошні час падцягнулі туды, раней не было. Дзе яна там стаіць? - задумаўся Валодзя. - Але я разведаю і паведамлю вам. У атрадзе з групы застанецца Іван Жураўчык. Калі спатрэбіцца сувязь са мной, накіруйце яго за Бярэзіну. Ды і Пыліла, можа, ачуняе.

Камбрыг і камісар выйшлі з бліндажа разам з Валодзем і праводзілі яго па лесе. Шуршэла пад нагамі пажухлае лісце, з лапак елак і соснаў сыпалася рудая ігліца, якую змяняла зялёная. Камбрыг ішоў першым. Затым ён спыніўся ля вялізнага сівога каменя на ўскраіне лесу, паставіў на яго нагу і ўсміхнуўся:

- Я яшчэ да вайны чуў легенды пра гэты камень. Адны расказвалі, што мужык запрог вала і паехаў на Вялікдзень у лес па дровы. Сек, сек, а калі вярнуўся да калёс, дык вол яго ўжо акамянелы ляжыць. Другія ж гаварылі, што гэты камень чэрці неслі ў Бярэзіну, але заспявалі пеўні, і яны не ўтрымалі яго, бо калі пеўні заспяваюць, сіла ў чарцей знікае...

- Больш верагодная, відаць, першая легенда, - сказаў Сяргееў. - Глядзіце, вельмі ж камень падобны на вала. І галава акрэслена і лапаткі, вядома, час крыху абрысы сцёр, а прыгледзішся добра - вол.

Валодзя пільна глядзеў на камісара, каб заўважыць, сапраўды ён так думае ці жартуе. Але Сяргееў засмяяўся, і хлопец зразумеў, што камісар сваёй фантазіяй абгрунтоўвае легенду.

- Ну, мне трэба спяшацца, каб да пеўняў быць на месцы. Бо і ў мяне, нібы ў тых чарцей, калі заспяваюць пеўні, дык сіла знікае, спаць хочацца, - засмяяўся Валодзя.

- Добра, - трасануў за плечы дыверсанта камісар. - Жадаем табе поспехаў і шчасця. Да сустрэчы на вызваленай зямлі.

Валодзя развітаўся з камбрыгам. Зрабіўшы некалькі крокаў, ён азірнуўся, памахаў рукой і знік у лясным гушчары.

XVI

На мокрую зямлю густа валіў снег. Чарнелі толькі свежыя дарогі, а тыя, па якіх ніхто не ступаў, зараслі быльнягом і цяпер ляжалі пад белай коўдрай. Падбяліў снег і дворышчы спаленых вёсак.

Фашысты паўзлі ад Бярэзіны наўпрасткі. Дзе-нідзе ім удалося фарсаваць рэчку, і цяпер яны ехалі і брылі разрозненымі групамі.

Работы дыверсантам было многа і асабліва Данілаву. Ён увесь час гарцаваў на Валодзевай кабыле і з снежнай муці выскокваў да немцаў, папярэджваў іх, каб не імкнуліся на гравейку, што вядзе на Слабаду, бо масты ўсе знішчаны і яна замініравана. Так ён накіраваў многа машын і пяхоты па грэблі ў балота.

Раптам дыверсанты заўважылі, што з правага боку гравейкі ў невялічкай вёсцы спынілася каля батальёна гітлераўцаў. Данілаў у гэты момант якраз пад'ехаў да сваёй групы.

- Таварыш камандзір, - звярнуўся ён да Валодзі, - немцы рухаюцца па пракладзенай дарозе ўслед за тымі, якіх я накіраваў у Алёс. А вы ўжо гравейку замініравалі?

- Мала мін, трэба эканоміць. Некалькі паставілі. Ты зараз жа здымай іх дарожны ўказальнік, бяры адну міну, паедзеш на тую дарогу і ўсё паставіш там. Указальнікам накіруй немцаў на нас, інакш кажучы, на гэту вёсачку. Міну пастаў за ўказальнікам на каляіне. Хто захоча ехаць прама, таму яна будзе пачастункам. Няпраўда, аглоблі павернуць. Калі добра сцямнее, мы раздзелімся на дзве групы: адна ў кустах ля гравейкі будзе, а другая падыдзе да вёскі. Як толькі накіраваная табой калона пакажацца, па ёй ад вёскі нашы хлопцы адкрыюць агонь, а ў адказ паляцяць нашы чэргі ў вёску. А калі немцы завяжуць між сабой бой, мы па кустах адступім назад. Нас сустракай вунь у тым лажку, зразумела?

- Так.

Данілаў узяў міну, выцягнуў кол з указальнікам і зноў знік у снежнай віхуры. Валодзя ўпершыню заўважыў, што кабыла не зусім ахвотна пабегла, і толькі цяпер успомніў, што хутка суткі, як яна не кормлена. Хлопцы грызлі сухары, а ў камандзіра ад учарашняга нічога ў роце не было. Не бачыў ён, каб і Валя свой рэчавы мяшок развязвала. Смачна запахла яго набрынялая скуранка, і ён некалькі разоў праглынуў сліну.

- Камандзір, дык чаго стаім? - звярнуўся Анатоль.

- Так, ты, Грышка і Калоша пойдзеце да вёскі, а мы з Валяй застанёмся тут. Калі пакажацца, што вашага агню мала, кіньце гранату, каб больш уцягнуць немцаў у бой.

Хлопцы пайшлі, а Валодзя зняў рэчавы мяшок, сеў пад лазовы куст і разаслаў крысо скуранкі.

- Сядай, Валечка. Давай хоць па сухару з'ядзім. Я думаю, што калі ў нас будзе і далей такое напружанне і на дварэ давядзецца начаваць, дык ты пойдзеш у Дубовую Граду да маёй маці. Па-мойму, туды немцы не зойдуць. Ты там і пачакаеш, пакуль нашы прыйдуць.

- Ты не прастудзіўся?

- Чаму?

- У цябе, напэўна, тэмпература. Хопіць, што ў Дубовай Градзе ўжо адна партызанка сядзіць...

- Ты ўпадзеш, не здолееш хадзіць.

- Жанчына можа большыя цяжкасці перанесці, чым мужчына, гэта табе зразумела? Я не буду есці сухар, і вось пабачыш...

- Еш са снегам, смачней. Чаго ты злуеш? Каб ты была да гэтага не паранена, дык і сілы больш было б. Табе зусім не сорамна пачакаць вызвалення дзе-небудзь на печы.

- Так і табе я магу параіць. Мы ж пойдзем за немцамі, якія адступаюць. Я ведаю, што маці маёй у Слабадзе не будзе.

- Чаму?

- Так бамбілі. У каго мужчыны ёсць, дык тыя зрабілі бліндажы і, можа, сядзяць. А маці з хворай Галяй... што яна, бедная, зробіць?

Валодзю кранула Валіна размова, і ён нічога не мог сказаць ёй для ўцехі, а толькі ўгаворваў, каб яна грызла сухар. Будзе больш сілы, і яны прабяруцца ў Слабаду і наведаюць маці.

Ён уяўляў, як цяжка цяпер быць людзям у фашысцкім акружэнні, але маўчаў.

- Ты чуеш? Машыны ідуць сюды, - сказаў Валодзя і пачаў хуценька завязваць рэчавы мяшок.

Валя стала на купіну, і хаця снег ужо падаў радзей, але нічога не было відаць. Гул імгненна нарастаў. Раптам яна спалоханым голасам глуха прамовіла:

- Танкі!

Валодзя ўстаў, схапіў Валю за руку і пацягнуў хутчэй за сабой у гушчар. Два танкі паціху ўспаўзлі на гравейку, за імі ішлі аўтамашыны. Ад вёскі пачулася доўгая чарга з аўтамата, за ёй яшчэ, а потым выбух. Валодзя пусціў чаргу па вёсцы. І раптам ззаду грымнуў выбух. Гэта першы танк узышоў на супрацьпяхотную міну. Другі танк развярнуў вежу і ўдарыў па вёсцы. Гітлераўцы саскочылі з машын і пачалі страляць. У адказ ім таксама ляцелі кулі, праўда, гэта пакуль яшчэ білі хлопцы. Нарэшце за гравейку паляцелі міны. Вёска загрукатала. Бліснуў агонь з гарматы за гравейкай. Завязаўся страшэнны бой. Загарэлася вёска.

- Ну вось і звялі дурняў лоб у лоб. Хай б'юцца! - задаволена пацёр рукі Валодзя.

Дыверсанты беглі хутка, не адчуваючы стомленасці, у вызначанае месца. У лажку сяброў ужо чакаў Данілаў.

- Малайчына, Мікола, мы свайго дасягнулі, - задыхаючыся, гаварыў Валодзя. - У вёсцы больш цярплівыя немцы, спачатку памоўчвалі.

- Яны не маглі ўцяміць, як гэта наступаюць партызаны і раптам - танкі. А гэтыя пабывалі пад партызанскім агнём за Бярэзінай, дык без ніякага сумнення ўступілі ў бой, - сказаў Данілаў.

Бой сціхаў. Валодзя выйшаў з-за кустоў і паглядзеў у бінокль. На гравейцы танкаў і аўтамашын не было. Міны клаліся ўжо далей. На полі штосьці гарэла. Калона гітлераўцаў уцякала на сваю ранейшую дарогу. Дыверсанты падышлі да камандзіра: куды ён скажа ісці, каб хоць крыху пагрэцца, адпачыць. А Валодзя яшчэ сам не думаў, па якім маршруце лепш ісці, каб правесці ноч без трывогі.

Параіўшыся, хлопцы вырашылі ісці ў Дубраўку, хаця гэта і далёка. Да гэтай вёскі падыходы кепскія, можа, там немцаў не будзе. Валодзя на кабылу не сеў. Ён угаварыў ехаць Валю.

Зарава засталося ззаду. Хмары над зямлёй віселі вельмі нізка, і партызанам здавалася, што яны ўвесь час ідуць з гары ў якуюсьці цемру. Кожны глядзеў уперад напружана. Змрок улоўліваў на белай коўдры то шэры кусточак, то цёмную сасонку. Усе былі насцярожаны, але адзін аднаму не выказвалі свайго настрою і крочылі моўчкі. Сырое надвор'е глушыла ўсе гукі, і таму, напэўна, акрамя сваіх крокаў, дыверсанты больш нічога не чулі. Маўчала неба, маўчала зямля. Не чуваць было ні стрэлаў, ні гулу машын, ні нават сабачага брэху. Дзе-нідзе ў наваколлі хмару асвеціць мутны бляск ракеты, але да слыху стрэл не далятае.

Партызаны пакуль што ішлі па незнаёмых мясцінах. І хаця без компаса, без карты, але ніхто не трывожыўся, што не трапіць у патрэбнае месца. Валодзя часта гаварыў камандзірам, што ў любы час сутак, у любое надвор'е ён адчувае сабою, плячамі, дзе поўдзень, а дзе поўнач, дзе захад, а дзе ўсход.

Напэўна, з дзяцінства беларускіх хлопцаў навучыла арыентавацца сама прырода: хмарныя дні, непраходныя балоты, цёмныя бары. І цяпер яны ходзяць у любых напрамках беспамылкова.

Апоўначы група падышла да Дубраўкі і спынілася за агародамі. У вёсцы было цёмна і ціха, але камандзір загадаў зрабіць разведку. Ён накіраваў Грышку на адзін канец вёскі, а Калошу на другі. Камандзір сказаў хлопцам агледзець дарогу і па слядах вызначыць, ці заязджаў або заходзіў хто ў Дубраўку.

Звычайна, якім бы глыбокім сном ні спала вёска, але варта пасядзець крыху паблізу - і ты адчуеш жыццё. То дзе жывёліна грукне, то дзверы скрыпнуць, а дзе дзіця заплача і агеньчык блісне ў акне.

Дубраўка стаіць зацярушаная снегам, прытуліўшыся адным бокам да лесу. Яна нібы прытаілася, каб не выдаць чым сябе. І гэта незвычайная цішыня трывожыла Валодзю, але ён не рабіў, тым больш не выказваў ніякіх вывадаў і чакаў разведчыкаў.

Нарэшце хлопцы прыйшлі. Яны паведамілі, што ні каляін, ні слядоў свежых няма.

- Што ж, рушым, - сказаў камандзір і першым пайшоў каля плота да хаты.

З агарода ён пастукаў у акно, але ў хаце ніхто не аказваўся. Тады ён адчыніў варотцы са штыкету і падышоў да сянец.

- Няўжо так моцна спяць? - шэптам сказаў Валодзя.

Адзін за адным партызаны ўвайшлі ў хату. Данілаў бліснуў запальнічкай. Падлога чыстая, ложкі засланы, на сцяне - фотакарткі, а крыху вышэй - маўклівыя ходзікі з апушчанай да адказу гірай. Праўда, было холадна, амаль як на дварэ.

- Адпачываць ёсць дзе, але ж тут не нагрэешся, - сказаў Анатоль.

Валодзя загадаў хлопцам агледзець суседнія двары. Выйшаў і сам, каб паставіць кабылу ў хлеў. Яго здзівіла, што і каровы ў хляве няма, а па ўсім відаць - нядаўна была. Нават сена нарыхтавана поўна. «Няўжо ад усяго жывога вёску ачысцілі гітлераўцы?» - падумаў Валодзя. Навязаў кабылу ў хляве, выйшаў, захапіў пад павеццю бярэмя дроў і вярнуўся ў хату. Хутка вярнуліся хлопцы.

- Палавіну вёскі абышлі, і - ні душы, нават у дварах жывёлы ніякай няма, - дакладваў Анатоль.

- Мяне толькі здзіўляе, як маглі немцы так ачысціць Дубраўку, каб ні аднаго чалавека не засталося. Нават агнём знішчалі вёскі і то хоць хто-небудзь з жыхароў ды заставаўся жывым, - разважаў камандзір.

Валя, не даслухаўшы размовы, распаліла ў печы, наліла чыгунок вады і паставіла яго ў печ.

- Давай скавараду, - сказаў Анатоль. - Я ў адной хаце на паліцы кавалак сала знайшоў.

- Малайчына, - пахваліў камандзір. - Давайце смажыць, але ж некаму трэба ісці і на варце пастаяць. Я не думаю, што за намі немцы будуць паляваць, але ж могуць адступаць і трапіць сюды на агеньчык.

- Я пайду, - сказаў Грышка. - Толькі ж пакіньце мне сала.

- Добра, будзе. Праз дзве гадзіны цябе зменім. А цяпер глядзі, не блукай пасярод вуліцы, хадзі ціха і, галоўнае, прыслухоўвайся, бо вораг невядома адкуль можа з'явіцца, - сказаў Валодзя.

- Ёсць!

Грышка пайшоў. Каля печкі завіхалася Валя, а хлопцы сціхлі і драмалі. Дзяўчына заўважыла, што ў Валодзі апусцілася на грудзі галава. Яна падышла і прашаптала, каб ён пайшоў і лёг. А ён працёр рукою вочы, устаў і падышоў да печы:

- Я доўга драмаў?

- Не.

- Ведаеш, здалося, што я дома і без ніякай трывогі лёг у ложак. Ты будзіш, а мне мроіцца, што гэта маці. Далібог, была нейкая шчаслівая даваенная хвілінка майго існавання.

- Дык дарэмна я разбудзіла цябе?

- Гэта ж быў толькі сон, а ў сапраўднасці ж не так. Ужо напэўна такога жыцця не будзе, якое было ў дзяцінстве, а будуць заўсёды перад табой клопаты. Здаецца, каб адваяваўся ды вярнуўся назад у тое даўняе басаногае дзяцінства, дык быў бы самы шчаслівы.

- Валодзенька, я ўпершыню ад цябе чую такія размовы.

- Якія?

- Скіраваныя назад. Ты заўсёды жыў і думаў наперад, а цяпер хочаш вярнуцца ў безразважнае жыццё. Ты стаміўся, табе трэба адпачыць. Мы тую ноч спалі, а ты не. Наступае ж самы радасны момант, наша вызваленне. Ён радасны і для дзіцяці.

- Так... я стаміўся. Напружанне знікла, і ў думках я лячу ў нікуды. Я балюча пераношу вось такія з'явы. Няма цэлай вёскі людзей. Можа, такое ж становішча і ў Слабадзе і ў Дубовай Градзе.

- Дык пры чым ты тут?

- Якая ж тады мая перамога. Гітлераўцы, нібы рыбу ў трал, зграблі людзей, а мы два гады тут адстойвалі жыццё. Ты ж бачыш, яго няма цяпер. Каты - і тыя без людзей падохнуць.

- Мы тут будзем жыць! А не мы, дык іншыя нашы людзі. Ты б сказаў, на чорта вайна ўвогуле, а не твая барацьба. Ты бачыў, колькі фашыстаў бяжыць, і не можаш тралам захапіць, дык расчараваўся. Возьмуць недзе ж і іх, ідуць твой бацька, мой. Хтосьці ж гоніць гітлераўцаў, не самі ж яны бягуць.

- Я гэта ўсё разумею, але ж, здаецца, лепш было б пражыць хоць год дзіцем. Хіба толькі з'явяцца якія новыя вялікія захапленні і праблемы ў жыцці, дык зможам забыць на ўсе пакуты людзей. Ты думаеш, што Пыліла сапраўды захварэў і не пайшоў з намі? Шкада, што такія людзі застануцца, і з імі ў мірны час будзе цяжэй весці барацьбу.

- Ты б хацеў, каб я была дарослая, а ты дзіця?

- Не, я хацеў бы, каб і ты са мной на прызбе корпалася бесклапотна. А можа, і лепш, што мы такія, - усміхнуўся Валодзя, абняў і пацалаваў Валю. - Хаця вось жыццё ідзе сваёй чаргой. Гэта калі не будзе ўсіх людзей, тады толькі напэўна спыніцца яно. А хоць і будзе існаваць, дык нікім не пазнанае. А гэта ўжо рэч у сабе. І асэнсавана жыццём ніхто не будзе задаволены.

- Будзі хлопцаў, няхай стол аслабаняюць. Паясі, паспіш і весялейшым станеш. А то ты пануры, як надвор'е.

Разаспаўшыся за сталом, хлопцы гатовы былі адмовіцца нават ад яды, абы толькі іх не чапалі, але Валодзя раскатурхаў усіх...

На досвітку Валодзя, Валя і Анатоль пайшлі да Слабады, а астатнія, хто ноччу стаяў на варце, засталіся ў Дубраўцы.

Пахмурную раніцу на нейкі момант ажывіла ружовая палоска з усходу, але хутка і яе сціснулі і нібы праглынулі снежныя хмары. Пачалі часцей і часцей даносіцца выбухі. Толькі ля Дубраўкі лес стаяў маўкліва. З яго выйшлі тры чалавекі і накіраваліся ў вёску. Раней у чыім-небудзь двары сабака заліўся б брэхам, а цяпер узброеныя людзі тапталіся ціха каля двароў і разглядвалі свежыя сляды. Калоша выпадкова выйшаў на ганак, заўважыў незнаёмых і хуценька павярнуў назад. Праз некалькі хвілін трое партызан выйшлі з хаты. Іх заўважылі прышэльцы і насцярожыліся. Нясмела падыходзілі да іх і партызаны. Ні ў тых, ні ў другіх пароля не было. Толькі сярод адной тройкі быў чалавек у форме савецкага лётчыка, а сярод другой - Данілаў у форме гітлераўскага афіцэра. Наступаў напружаны момант сустрэчы.

- Як далёка накіраваліся? - неўзабаве запытаў Грыша.

- Куды трэба, а вы куды? - прабасіў шыракаплечы мажны чалавек і злосным позіркам акінуў партызан.

Данілаў прыгледзеўся да аднаго з прышэльцаў і хуценька палез у кішэню. Ён дастаў блакноцік і ўслых прачытаў:

- Сукач Піліп - Гут са Слабады. Дык гэта вы і ёсць?

Гут разгублена глянуў на сваіх таварышаў, нібы з імі хацеў параіцца, што адказаць, але тыя маўчалі. Тады ён паправіў на плячы вінтоўку, штучна ўсміхнуўся і сказаў:

- Бачыце, знаёмы знайшоўся, фрыц... Мы партызаны.

- І мы партызаны, - спакойна адказаў Данілаў. - Напэўна, вы ўсё ж мяне ведаеце.

- Вось камандзір партызанскага атрада Заякін, - паказаў Гут на вялікага чалавека, што стаяў побач. - Вы яго павінны ведаць.

- Я крыху ведаю і Заякіна. Вы, напэўна, жартуеце, - сказаў Грыша.

- Які тут жарт, я і ёсць Заякін. А вы з якога атрада?

- Мы з «Будзёнаўца».

- Ну, адзін час мы стаялі побач з вашым атрадам.

- Можа, і стаялі, - паціснуў плячамі Грыша. - Дык куды ж вы цяпер без войска?

- Нам трэба хутчэй злучыцца са сваёй арміяй і далей біць фашыстаў, - сказаў Заякін. - Трэба вось лётчыка праводзіць, яго збілі тут ля Слабады.

- А-а, мы дык пакуль што не маем намеру злучацца са сваімі.

- Як гэта не маеце? Загадаю, і пойдзеце са мною. А не - дык давайце па-добраму. Пойдзем да нашых і скажам, што ўсе з аднаго атрада. Заякін - гэта мая мянушка.

- О, знайшоўся камандзір, - усміхнуўся Грыша. - У нас ёсць свой, і ён хутка будзе тут. Чаго гэта мы з вамі пойдзем.

Лётчык не мог зразумець такіх адносін паміж партызанамі і маўчаў. Хаця ў душы, відаць, быў на баку Заякіна, які вёў яго хутчэй на злучэнне са сваімі. Данілаў таксама маўчаў, але ён усумніўся, што гэтыя двое ў цывільным адзенні партызаны. І не мог ён зблытаць Гута з кім-небудзь іншым.

- Я быў у якасці перакладчыка пры штабе нямецкай дывізіі, - пачаў Данілаў. - І вы, Сукач, да мяне прыбягалі, каб прадаць савецкіх людзей.

Гэтыя словы нібы апарылі Гута, і ён закрычаў:

- Цяпер я ўспомніў, гэта фашысцкі служака. І, напэўна, яны ўсе такія, таму і не хочуць ісці з намі.

У Заякіна імгненна нарадзілася думка, каб арыштаваць Данілава і яго таварышаў: «Здам савецкаму войску перакладчыка і выведу лётчыка - гэта ж заслуга, гонар. І няхай з імі там разбіраюцца, а я буду на вышыні».

Раптам пачулася ржанне.

- А чый гэта конь тут? - запытаў Заякін.

- Нашага камандзіра, - адказаў Грыша.

- Дзе ваш камандзір?

- Ён пайшоў з хлопцамі, хутка будзе, і мы вас праверым.

- Загадваю ісці са мною, - сказаў Заякін.

- Нікуды мы не пойдзем, - зноў засмяяўся Грыша.

- Ты, перакладчык, давай аўтамат, - падскочыў да Данілава Заякін.

- Пайшоў прэч, - адступіўся Данілаў і толькі ўзяўся за аўтамат, як яго апякла чарга.

Заякін адскочыў убок, а Грыша з Калошам схапілі Данілава, які коўзаўся падэшвамі па снезе і хацеў устаяць на нагах.

- Кідайце яго і пойдзем, загадваю! - крыкнуў Заякін.

Хлопцы асцярожна апусцілі на снег Данілава. На іх ужо былі наведзены аўтамат і вінтоўка. Разгублена глядзеў і не дакранаўся да свайго пісталета лётчык.

У Данілава з носа пабег струменьчык крыві.

- Я не баяўся смерці... Скажыце... Я ведаў, за што ішоў паміраць... Скажыце... Перадайце маці, братам... - Ён не дагаварыў і сціх.

Валодзя пачуў аўтаматную чаргу, крык і першым кінуўся па вуліцы, за ім пабеглі Анатоль з Валяй.

Заякін заўважыў партызан і шмыгнуў цераз плот. Гут апусціў вінтоўку і стаяў побач з лётчыкам. Грыша кінуўся вакол двара, каб перахапіць Заякіна. Валодзя таксама пабег туды.

- Забіў Данілава, гад, - крычаў Грыша.

Валодзя ўбег у двор, каб трапіць на след бандыта, але ў хаце пачуў голас Анатоля: «Вылазь, вылазь!» Валодзя ўскочыў у хату. З-пад адчыненай падложыны шалёна зіркнулі вочы бандыта, які спяшаўся перазарадзіць пісталет. Анатоль стаяў белы як палатно, прыціснуўшыся да сцяны. Вінтоўка ў яго была за плячамі. Валодзя даў чаргу, пасыпаліся на падлогу пустыя гільзы патронаў.

- Мяне б забіў бандыт, ды ў яго была асечка, - уздыхнуў Анатоль.

- Дык хто ж бяжыць у хату і вінтоўкі з плячэй не здымае! - злосна сказаў Валодзя. - Забіў бы...

Хлопцы выцягнулі з-пад падлогі нежывога бандыта, забралі нямецкі аўтамат, парабелум і пайшлі з хаты.

- Чаго ты стаіш рот разявіўшы? - сказаў на Калошу Валодзя. - Зараз жа адбяры ў іх зброю.

Лётчык глянуў на зорачку, што была ў Валодзі на пілотцы, і моўчкі аддаў пісталет, а Гут апусціў вінтоўку, і яна ўпала яму пад ногі. Больш за ўсё Сукач напалохаўся, калі заўважыў Валю.

Валодзя з Анатолем нагнуліся над Данілавым. Раскінутыя рукі, твар іх баявога сябра былі белыя. Нерухомыя вочы, накіраваныя ў хмарнае неба, заліліся празрыстымі слязьмі.

- Хто вы? - разагнуўся Валодзя і падышоў да лётчыка і Гута.

- Я савецкі лётчык, збіты тут над лесам, а яны сказалі мне, што партызаны.

- А ты хто? - звярнуўся камандзір да чалавека ў цывільным.

- Я са Слабады, - Гут паглядзеў на Валю. - Яна ведае.

- Як ты трапіў сюды?

- Мяне гналі разам з усімі людзьмі ў Альхоўку на расстрэл, але я ўцёк.

- Маю маму вы не бачылі? - раптам запытала Валя.

Гут таптаўся, лыпаў вачамі і не ведаў, што адказаць дзяўчыне.

Сказаць, што бачыў, дык адразу нібы распране сябе. Ён жа амаль усе слабадскія сем'і характарызаваў немцам і праводзіў у апошні шлях аднавяскоўцаў. Бачыў і Валіну маці, якая па ледзь зацярушанай снегам дарозе цягнула на санках сваю меншую дачку. Гэта была жудасная карціна нават для самога Гута, які ведаў, што жанчына вязе сваё дзіця не дзеля таго, каб выратаваць, а на смерць.

Валодзя заўважыў, што Гут запнуўся і не ведае, што адказаць.

- Чаго маўчыш? Каб не бачыў, дык адразу б сказаў, - гэтыя Валодзевы словы нібы апяклі Гута.

Ён адразу ж вымавіў:

- Бачыў, яе таксама пагналі ў Альхоўку.

Валя захвалявалася і адвярнулася.

Падышоў Грыша:

- Дык што, Гут, ты таксама хацеў страляць партызан?

- Не, я не ведаў, што вы партызаны...

- А ты ведаў свайго паплечніка? - запытаў камандзір.

- Не, я з ім сустрэўся выпадкова ў лесе, а потым мы напаткалі лётчыка.

- А хто ты ёсць, ведаеш? - зноў запытаў Валодзя. - І чаму ў цябе мянушка Гут?

- Я ў імперыялістычную вайну трапіў да немцаў у палон, і, калі вярнуўся дадому, мяне так празвалі людзі.

...На ўсходзе грымела, ужо нават чуваць былі асобныя выбухі. Валодзя падышоў да Валі, крыху супакоіў яе, а потым павярнуўся і сказаў:

- Хутчэй знайдзіце рыдлёўкі і пахаваем Данілава вось тут, у кветніку пад бэзам.

Хутка вырасла магіла, над ёй убілі дошчачку з надпісам: «Адважны партызан Мікола Данілаў, 1918 г. нараджэння. Загінуў 23.XI.1943 г.».

Валодзя зняў са сваёй пілоткі зорачку і прымацаваў яе да дошчачкі.

- Ты сапраўдны савецкі пілот? - звярнуўся камандзір да чалавека ў форме лётчыка.

- Вось мае дакументы, глядзіце.

- Дайце яму аўтамат. Няхай будзе партызанам.

Лётчык узяў аўтамат і запытаў:

- А што за камандзір мяне вёў, што вы забілі?

- Гут, прызнайся, хто гэта з табой быў? - сказаў Валодзя.

- Ведаю, што ён раней быў у Жлобіне начальнікам нямецкай турмы, а цяпер казаў, што партызан.

- Чуеш, лётчык, кім быў твой камандзір? - горка ўсміхнуўся Валодзя.

- Так, складаныя тут абставіны, цяжка ў іх адразу разабрацца. Гэта не тое, што ў нас у чыстым небе.

- Грыша, бяжы прывядзі маю кабылу, - сказаў камандзір.

...Лес не гойдаўся, але здавалася, што пад нізкімі свінцовымі хмарамі ён стогне. Партызаны пайшлі ад вёскі на захад.

XVII

- Мамачка, мама!.. Панок, забі і мяне... Прашу... забі і мяне... Валечка, тата, дзе вы?..

Галя ўстала з санак і ўпала ніц на роўны бялюткі снег. Яна паўзла, але не да забітай маці, якая яшчэ ўздрыгвала, трымаючыся за кончык вяровачкі, што была прывязана да санак. Яна паўзла да немца. Гітлеравец адступіў крыху назад да тоўстай сасны. Не, ён не баяўся хворай дзяўчынкі, яе спалоханых вачэй у слязах, а адступіў, каб сфатаграфаваць гэтую жудасную карціну, якую сам стварыў.

- Дзядзечка, - звярнулася Галя да Гута, які стаяў побач з фашыстам, - папрасі пана, каб ён забіў і мяне, папрасі... папрасі...

Дзяўчынка залілася ў плачы, гітлеравец павярнуўся і пайшоў на дарогу, за ім пакрочыў і Гут. Праз некалькі хвілін Галя зноў папаўзла да маці, падграбаючы пад сябе снег голымі рукамі. Прыпала да яе грудзей і колькі было сілы крычала. Потым сціхла і прыслухалася. Сэрца маці яшчэ зрэдку стукала. Галя схапіла яе за галаву і хацела падняць.

- Мамачка, міленькая, устань, - прасіла і цалавала ў халадзеючыя шчокі дачка. Але галава маці была цяжкая, а вочы заплюшчаны. - Мамачка, мая мамачка, ты ж казала, што мяне будзеш вазіць у калясцы, каб толькі я жыла. Як я хацела, каб ты не ведала праз мяне пакутаў, мамачка... чаму ён мяне не забіў, пракляты, а цябе... - прычытвала Галя.

Раптам у Альхоўцы затрашчалі кулямёты. Спачатку іх глушыў шматгалосы крык людзей, а потым ён паступова слабеў, і ўжо больш выразна чуваць былі кулямётныя чэргі. Глуха зашумеў стары бор і нібы пахіліўся ў бок вёскі. Гэта полымя, якое ахапіла вёску, пацягнула навакольнае паветра ў створаны фашыстамі смерч.

«Страляюць без выбару, усіх», - падумала Галя. Яна прыўзнялася на калені і прыслухалася яшчэ ўважлівей. А кулямёты працавалі няспынна. Немаведама адкуль з'явілася сіла. Адным рыўком Галя падцягнула санкі і паклала маці ў сваю пасцель. Зноў сціснулі горла спазмы і вочы наліліся слязьмі. Галя ўпрэгла свае кволыя плечыкі ў вяроўку і паўзком пацягнула санкі назад у бок Слабады. Не, яна не пацягне маці ў вёску, там поўна немцаў. Яна завязе яе да могілак, але ж як там пахаваць? Не, яна не павязе маці на могілкі, яна павязе яе на прасеку, што цераз балота, куды летам вазіла яе маці, дзе многа было кветак і пахла свежаскошанай травой. Адтуль яна будзе прабірацца на ўсход. Там яна сустрэне сваіх і раскажа ім пра ўсё. Можа, убачыць і бацьку.

Пакуль так разважала дзяўчынка, дык не адчувала ні стомленасці, ні холаду. У думках яна ўжо пераадолела кіламетры чатыры і набліжалася да балота. Калі ж спынілася і зноў стала на калені, то ўбачыла: адпаўзла зусім недалёка. Яшчэ чуваць былі глухія адзіночныя стрэлы ў Альхоўцы. Рукі гарэлі, а кончыкі пальцаў былі нібы не яе. Яна пачала расціраць іх і адчула, як у пальцы закалола. Гэта і навяло яе на думку прапаўзці яшчэ крокаў колькі ўперад і раскапаць мурашнік - вунь той, што стаіць белай копкай ля сасны. Няхай кусаюць, яна будзе цярпець. Чым глыбей раскопвала Галя мурашнік, тым цяплей рабілася яе рукам. «Гаварыла ж я маці, што буду вучыцца хадзіць, ужо спіна не баліць. Дык не, паляжы яшчэ з паўгода. А як добра было б цяпер, каб я стаяла на нагах», - думала Галя.

Маці ўгаворвала ляжаць, бо баялася, каб Галя не засталася гарбатай, але не гаварыла пра гэта дачцэ, а дачка і сама ведала, што можа з ёй здарыцца, калі ўстане. І ляжала амаль увесь час дагары на голых дошках. Спрабавала тайком ад маці сесці іншы раз на ложку, але галава пачынала кружыцца, а з ёю і вокны, і сцены... Тады Галя хуценька лажылася, і ўсё спынялася. Маці вельмі чакала вызвалення. Тады ўжо, думала яна, падніме дачку. Многа яна перапакутавала і за здаровую, старэйшую. Гітлераўцы схапілі Валю і гналі ў Германію. Не, ужо лепш калека пры маці, чым здаровая ў фашысцкай няволі на чужыне. Нават так даводзілася разважаць маці. Бо іншы раз зойдуць немцы ў хату, а яна і скажа ім, што дзіця хворае, дык яны хуценька і выметуцца. Вось чаму жанчына падзяляла немцаў на людзей і на звяроў. Яна не ведала, што гэтыя звяры - прамыя носьбіты палітыкі фашызму, а наватарства іх у забойствах савецкіх людзей не мела рубяжа і ніякім правам і законам не абмяжоўвалася. А былі і такія немцы, якія іншы раз самі здзіўляліся нечалавечай палітыцы сваёй дзяржавы, але лічылі, што яны няправільна ўсё разумеюць, і баяліся нават сваіх думак. Вось і сёння фашысты яшчэ раз падмацавалі сваю палітыку дзеяннямі ў палескіх вёсках.

Бор змяніўся кволым, але густым бярэзнікам. Цяжка было Галі прабірацца з санкамі. На дарогу яна паказвацца баялася, бо толькі што з Альхоўкі праехала некалькі машын з гітлераўцамі.

Галя жывая, галава яе поўная думак, сэрца б'ецца, а вось ніяк не можа стаць на ногі. Не, яна ўсё роўна будзе хадзіць, так гаварыла ёй і маці. Вось толькі ўбачыць сваіх салдат, яна ўстане. Будзе хістацца - падтрымаюць, дапамогуць устаяць, пайсці. З імі ж недзе і яе бацька. Толькі ці жывы ён? Дзяўчынка яшчэ мацней закруціла на рукі нейкія анучкі і, пятляючы між бярозак, працягвала паўзці, цягнучы за сабой санкі.

Пачынала цямнець. Дзяўчынка спяшалася, але ад гэтага яшчэ мацней забілася сэрца, больш балюча ўпівалася ў плечы вяроўка. Стома ўсё больш агортвала Галіну душу і цела.

Спачатку Галя думала, што будзе прытрымлівацца дарогі і не спыніцца нідзе нават і ўначы. Яна не ведала сваёй сілы і таму не магла разлічыць яе на ўвесь свой цяжкі шлях. Дзяўчынка рухалася, а думкі ўжо не ляцелі, як раней, удалячынь, а былі канкрэтныя. Дзе б напаткаць якую зямлянку або стажок, каб закапацца ў яго з галавою і праляжаць да раніцы. Бо страшна ноччу ў лесе, можна натрапіць на шалёнага ваўка або сабаку. Расказвалі, што ў гэтым лесе блукае многа адзічэлых сабак-аўчарак. Яны былі вартавымі ў ваенным гарадку, але ў сорак першым іх пакінулі ў лесе, цяпер яны дзікія і зласнейшыя за ваўкоў. Людзей не баяцца, падбягаюць, абнюхваюць і накідваюцца, ірвуць.

Неба было ахутана хмарамі, і на ноч мароз не ўзнімаўся; снег ляжаў мяккі. Галя была ўся мокрая і ад поту, і ад снегу. Спыніцца дзе-небудзь пад дрэвамі было немагчыма. Хоць бы запалкі былі ў дзяўчынкі, яна б расклала агеньчык, праляжала б каля яго ноч. Есці маці нешта пад галаву на санкі клала, а вось запалак няма. Галя спынілася. Крыху раней яна глядзела толькі ўперад, і неяк страшна было азірацца на нежывую маці, а цяпер, калі пацямнела, дзяўчынцы хацелася быць побач з ёю. Галя наблізілася да маці, зноў заплакала і ўпала на яе грудзі. Цалавала халодныя рукі, прасіла: «Мамачка, устань, ужо цёмна, я баюся». Галя адкруціла з рукі анучу, расшпіліла матчына паліто, і праз горыч у душы дзяўчынкі бліснула іскрынка радасці. У кішэні матчынага халата яна знайшла запалкі. Гэта яшчэ як заходзіў Данілаў, дык прынёс ім некалькі карабкоў. Маці эканомна расходавала іх. Раніцай, калі распальвала ў печы, дык часта раздзьмухвала вугольчыкі.

У Галі раптам прыбыло сілы, і яна зноў упрэглася ў вяроўку і пачала выбірацца з бярэзніку, каб трапіць у вялізны чорны ельнік, што віднеўся ў глыбіні лесу. Пад некаторымі ялінамі не было нават снегу, ляжала мяккая сухая ігліца. Галя спынілася пад густым шатром старой елкі. Наламала сухіх галінак, каля сучка на кары абмацала нават смалу, крыху надрапала яе і распаліла агеньчык. Доўга яшчэ поўзала яна ад дрэва да дрэва, каб назбіраць на ўсю ноч дроў.

Нерухомы твар маці пад бляскам агню нібы ажыў: ён то святлеў, то цямнеў. Галя глядзела на маці і думала: «А можа, мне гэта толькі здаецца, можа, гэта я сню сон, што бачу яе такой. Не, - стукнула дзяўчынка сябе ў грудзі. - Не, я не сплю, і мама не спіць, яна забітая. Я не буду хаваць маці, я не разлучуся з ёю да таго часу, пакуль не сустрэну бацьку. Буду везці на ўсход па кустах, па полі. Няпраўда, я ўсё роўна сустрэну нашых. І дзе б бацька ні быў, яго знойдуць, і ён прыедзе, ён жа лейтэнант, а цяпер, можа, ужо і старшы, яго адпусцяць, і ён пахавае маці і забярэ мяне. Я навучуся хадзіць і ў Германію зайду. Буду блукаць там усё жыццё, пакуль не знайду гэтага гада, які забіў маму, я запомніла яго і сама павешу Гута».

Галя, узняўшы галаву, глядзела ў цёмны ельнік, а гарачыя слёзы цяклі і цяклі па твары. Дзяўчынка разумела, што яна цяпер бездапаможная пылінка, але яна верыла ў сілу бацькі, сястрычкі Валі, у сілу сваіх. Здаецца, які б чалавек ні быў па характары, па паходжанні, веравызнанні, а ў вялікім няшчасці ён імкнецца да другога чалавека, і той дапаможа яму. А вось тут па дарозе на машынах праязджаюць людзі, але да іх не звяртаецца трынаццацігадовая хворая, і ў такім стане, дзяўчынка. Лепш трапіць да ваўкоў або адзічэлых сабак, чым да іх.

На грудзях у маці, здавалася, яшчэ ўтрымлівалася цяпло. Галя падлезла пад паліто, каленямі ўперлася ў халодную подсцілку з яловай ігліцы і прыціснулася да маці. Ззаду патрэскваў слабы агеньчык, але ад яго дзяўчынка не адчувала цяпла. Яна трымцела ці то ад холаду, што ішоў ад каленяў уверх па целе, ці то ад страху. Галя хацела хоць на хвілінку заснуць, але не магла. А можа, яна і спала, бо не ведала, як раптам перад ёю з'яўляліся і знікалі немцы, чамусьці доўга рагатаў і хітранькі Гут. Нават чула, як пасопвае чырванашчокі з навіслымі над барадою сіняватымі, нібы п'яўкі, губамі. Яны то расцягваюцца, то сціскаюцца і горбяцца, утвараючы дзве літары «С». Галя ўздрыгнула і выцягнула галаву з-пад матчынага паліто. Сапраўды, вось ён, забойца, паказваецца, хавае твар.

- А-а-а! - закрычала Галя.

- Га-а-а! - імітаваў гітлеравец і пабег.

Дзяўчынка павярнулася і глядзела толькі на агонь. Яна баялася цемры. Там яны, гады, кішаць у ельніку, назіраюць за ёй, смяюцца, прыцэльваюцца: «Ну страляйце, страляйце ў спіну». Галя сябе бачыць на агні: ёй добра і цёпла, нібы на сонцы. Штосьці зашумела і шлёпнулася ззаду, у яе ёкнула сэрца. Не, гэта снег ссунуўся з галінак. Дзяўчынка нібы толькі што прачнулася, крыху пасмялела і зноў павярнулася да маці. З маці заўсёды хораша быць малому. Яна можа ахвяраваць сабою ў абарону яго. Агонь жа з даўніх часоў існуе як сродак, які падтрымліваў бадзёрасць чалавека, жыццё. Галя была паміж агню і маці, у якой адабралі цеплыню, сілу чужынцы. Дзяўчынку ўсю ноч вабіў то першабытны заклік продкаў да агню, то матчына, хаця і спыненае, сэрца. Ужо днела, і хаця мароз не мацнеў, але Галі зрабілася вельмі холадна. Яна зашпіліла гузікі на матчыным паліто, хустачкай закрыла яе твар, а сама распаліла большы агонь і ціснулася да яго, каб нагрэцца на цэлы дзень.

Цёплую зіму звычайна людзі называюць сіроцкай. Вось і цяпер у сіраціны не было ўжо слёз, а зіма плакала. Развіднела, і Галя заўважыла на галінках буйныя кроплі, мокрую бліскучую ігліцу. «Гэта добра, я не замерзну, не...» - суцяшала сябе дзяўчынка. Раптам здалёк данёсся нейкі трэск. Галя нібы акамянела. Што ж, няхай заб'юць: яна будзе ляжаць побач з маці, без пакутаў. Усё ў дзяўчынкі сціснулася і дыханне заняло. Чуваць было, што па яе следзе нехта крадзецца. Дзяўчынка павярнулася і бездапаможна глядзела на след, які ўчора яна праклала. Яна ўжо не чула ніякага шораху, а толькі адчувала, як б'ецца сэрца і пячэ ў скронях. Інстынктыўна падпаўзла да маці, прытулілася. Ёй здалося, што і маці заварушылася, хоча ўзняць галаву і паглядзець, хто там ідзе. Раптам паміж кустоў з'явілася некалькі чалавечых постацей. Нікога яна не пазнала, апрача аднаго.

- Мамачка!.. Ідзе ён, Гут! - зажмурыла вочы і ўпала на маці Галя. Дзяўчынка не чула чалавечых крокаў, і толькі калі хтосьці моцна ўзяў яе пад пахі, яна павярнулася і крыкнула: - Бі і мяне!

Момант быў жудасны. Валодзя глянуў на Гута. Валя ўпала на маці і пачала плакаць, крычала і прычытвала Галя.

Валодзя, прысеўшы ля агеньчыка, падграбаў недагарэўшыя галінкі і пакрэктваў, сцяўшы зубы. Прыселі каля яго і хлопцы, дзед Астап, збоку стаяў Гут. Ён быў разгублены, перад ім зноў з'явілася амаль тая ж карціна, якую ён ужо назіраў. Толькі тады Гут быў у ролі прысяжнага засядацеля на «судзе», які праводзіў фашысцкі разбойнік. А цяпер ён стаіць нібы на вуголлі, углядаецца на Галю і чакае, што вось-вось яна гляне яму ў вочы. Гут не вытрымае яе позірку, ён штосьці скажа, але што сказаць? Што ён адкажа Галі, чаму прысутнічаў пры забойстве маці? Чаму не прызнаўся, што Валіна маці забітая? Гут адчуў, што трапіў у пастку, і ў яго мільганула думка вызваліцца. Ён пакруціўся на месцы, глянуў навокал і ціхенька пакрочыў да вялікай елкі.

- Куды вы? - Валодзя павярнуў галаву.

Гут спыніўся, але на сваё месца не вярнуўся. Ён сагнуўся, сцягнуў крыху бот, зноў падцягнуў халяву. Камандзір бачыў, як Гут завіхаецца, але не прыдаў гэтаму ніякага значэння. І раптам штосьці стукнула па лысай галаве дзеда Астапа, які сядзеў бліжэй да нябожчыцы, трымаючы ў руках шапку, і адразу ж за елкай грымнуў выбух. Гут кінуўся ў кусты. Але Анатоль імгненна павярнуўся і даў чаргу з аўтамата. Падхапіўся камандзір і таксама ў той бок пусціў чаргу. Але Гут ужо качаўся на снезе. Партызаны абступілі здрадніка.

- Я ўвесь час назіраў за ім, - гаварыў Анатоль. - Ён неўзаметку выцягнуў з калашыны гранату і шпурнуў у нас. Такой гранатай ён бы нас не забіў, але параніць мог.

- А ўсё ж нехта з нас шчаслівы. Глядзіце, напэўна, моцна старому галаву разбіў. Валя снегам прыкладае, - гаварыў камандзір.

Яшчэ ніхто з партызан не ведаў, што Гут прысутнічаў пры забойстве жанчыны. Камандзір увесь час думаў пра злачынствы гітлераўцаў у Альхоўцы і нават не задумваўся, хто ж такі гэты мізэрны чалавечак Гут. Анатоль жа западозрыў у ім хітрага прайдзісвета і ўпотай сачыў за ім. Можна было зразумець Гута, які не хацеў ісці па следзе. Ён нават прабубнеў, што, напэўна, хтосьці цягнуў дровы ці з Альхоўкі ўцёк. Але Валя тады адказала, што гэта іх санкі. Гут па дарозе спрабаваў звярнуць убок, але за ім звярнуў і Анатоль. Здраднік мала верыў у тое, што яны напаткаюць дзяўчынку жывой, бо немцы з Альхоўкі ўжо праехалі па дарозе. «Яны маглі забіць яе або пераехаць машынай», - думаў Гут.

Цяпер Гута па просьбе Галі падцягнулі да агню. І дзяўчынка расказала, як Гут бегаў па вёсцы, вадзіў немцаў па хлявах, па скляпах, выдаваў людзей.

Валодзя падышоў да Гута, павярнуў яго дагары.

- Дык мы не такія крыважэрныя, як твае новаз'яўленыя гаспадары. Мы больш гуманна аднясёмся да цябе, хаця ты і вораг. Мы маглі б адцягнуць у глыб лесу і кінуць, зразумела, Сукач Піліп-Гут, а так мы паступім міласэрна.

Лясную цішыню абудзіла кароткая аўтаматная чарга...

Хлопцы сцягнулі з Гутавых ног боты і ў ражку анучы знайшлі цяжкі вузельчык. Там было некалькі залатых пярсцёнкаў, манет і нават зубы.

- Ён ужо паспеў па чужых схованках палазіць. А гэта што? - запытаў Анатоль.

У крысе пінжака была зашыта паперка, на якой надрукавана машынкай на нямецкай і беларускай мовах:

«Настаяшчая выдадзена Піліпу Сукачу ў тым, што ён са спецыяльным атрадам нямецкага войска прымаў удзел у аперацыі «Балотная ліхаманка». Гэты дакумент дае права Піліпу Сукачу прымаць удзел і ў іншых аперацыях, якія будуць праводзіцца па ўзгадненню з Дзяржаўным камісарам Усходняга Абшару.

14 ліпеня 1943 г.

Штурмбанфюрэр Гольдман».

- О, гуцік, дык ён удзельнічаў яшчэ летам у блакадзе партызан сумесна з залатым чалавекам Гольдманам, - сказаў Валодзя.

- Я ж гаварыў, але вы не прыдалі значэння, што яго прозвішча як здрадніка было запісана ў блакноце Данілава, - прамовіў Грышка.

- Ну і чорт яго бяры, адцягніце куды-небудзь далей у лес, - махнуў рукой камандзір. - А як у цябе, дзядуля, галава баліць?

- Гузак пасадзіў, баліць. Але я рад, што мая галава зберагла некага з вас, дзеткі.

- Ты шчаслівы, дзед Астап, з другога пекла выйшаў жывым, - сказаў Валодзя.

- Калі Святое палілі, мяне не было там, я на плёсе рыбу лавіў. А калі пачуў страляніну і ўбачыў полымя, уцёк у кусты і прасядзеў там, а людзей пастралялі - і старую маю забілі, і дачку. А цяпер та-ак... самі бачылі, у якім я пекле быў.

...Стары Астап хацеў будавацца, але сумна аднаму без людзей, і ён пакінуў прыбярэзінскую пустку і падаўся да знаёмых у Дубраўку. Астап добры майстра: сталяр, цясляр, і ён не баяўся загінуць без кавалка хлеба. Але і Дубраўку не абмінула фашысцкая навала. У адну ноч гітлераўцы забралі ўсіх: старых, малых - і пагналі ў Альхоўку. Немцы казалі людзям, што быццам у Дубраўцы намячаюцца жорсткія баі, і таму, каб зберагчы людзей, іх трэба эвакуіраваць у больш глухую вёску. І толькі калі гітлераўцы адабралі ад людзей лепшыя рэчы, жывёлу, стала зразумела, куды і для чаго яны эвакуіравалі ўсіх.

Астапа разам з дзецьмі і старымі жанчынамі немцы ўпіхнулі ў гумно. На вуліцы людзі стаялі нібы ў чарзе, толькі невядома за чым. Усяго ў Альхоўку фашысты сагналі больш тысячы чалавек. Некаторыя спрабавалі кінуцца агародамі наўцёкі, але іх адразу ж прыстрэльвалі. Невялікая вёска была з усіх бакоў акружана мноствам гітлераўцаў. Людзі да апошняга часу не верылі, што іх будуць расстрэльваць. Астап жа па почырку разумеў захопнікаў, і таму ён дзень і ноч капаў у гумне ямку. Узадраўшы гліняны ток, палкамі, рукамі выграбаў ён зямлю. Затым прапанаваў схаваць туды дзяцей і закрыць іх глінянымі каўрыгамі. Але ніводная маці не згадзілася на гэта, ды і дзяцей не адарваў бы ад матчыных рук. Людзі былі нібы паралізаваныя, усе думалі, што будзе далей. А стары Астап працаваў.

Раніцай праз шчыліны жанчыны заўважылі немца, які хадзіў вакол гумна з каністрай. Неўзабаве едкі пах бензіну напоўніў гумно. Загаласілі жанчыны над сваімі дзецьмі. Раптам гумно ўспыхнула полымем і затрашчалі кулямёты. Нехта прапанаваў зламаць вароты. Людская лавіна кінулася на вароты, і яны адчыніліся. Але нікому не ўдалося ўцячы, людзі адразу ж падалі, падкошаныя кулямі. Астап жа ляжаў у яме, закіданы зямлёй і глінай. Хутка крык людзей аціх, стары ляжаў нібы ў печы, далей трываць было немагчыма. Ён вызваліўся з-пад цяжару і папоўз у вароты. На дварэ ўціснуўся між трупаў і застаўся ляжаць.

Гумно з людзьмі дагарала. Ніхто з гітлераўцаў чамусьці не падышоў да гэтага сапраўднага пекла.

Пераканаўшыся, што гітлераўцы паехалі, Астап устаў і пакрочыў у напрамку да лесу. Раптам нехта аклікнуў яго, ён азірнуўся і ўбачыў узброеных людзей. «Цяпер смерць», - падумаў і спыніўся Астап. Партызаны падышлі да старога. Ён адразу ж пазнаў Валодзю, і твар яго змяніўся, вочы засвяціліся радасцю.

- Дзе ж вы былі, дзеткі, раней, можа б, напалохалі гэтых людаедаў і не далі б зрабіць ім вось... - развёў чорнымі рукамі стары.

- Мы спазніліся. Як жа ты, дзядуля, застаўся жывы? - запытаў Валодзя.

- Так, выпадкова. Неяк ужо і не радуе жыццё, лепей бы... - падняў руку ў неба Астап і дадаў: - І я дымам пайшоў.

- Вы не бачылі тут жанчыну з дзяўчынкай, яна яе везла на санках? - запытала Валя.

- Хворых, старых, дзяцей тапталі ў гумно, а потым яго запалілі. Але жанчыны такой я не бачыў.

- Мы прайшлі, агледзелі трупы і таксама не знайшлі. Хіба, можа, дзе ў хаце спалілі, ды санак нідзе не відаць. Але вось гэты чалавек, - паказаў Валодзя на Гута, - сцвярджае, што яе гналі сюды. Гэта была маці нашай партызанкі.

- А вы па дарозе не ішлі?

- Не.

- Пакуль з Дубраўкі нас прыгналі, дык хворую жанчыну і аднаго старога па дарозе забілі. Адвялі крыху на абочыну і...

- Дык пройдзем, таварышы, па дарозе. Ты ў якім месцы ўцёк? - звярнуўся Валодзя да Гута.

- Там, далёка.

- Пойдзем, дзед Астап, з намі, - прапанаваў камандзір. - Табе трэба жыць - аднаму жывому сведку вось гэтага злачынства гітлераўцаў.

Валодзя з Валяй ішлі ўперадзе. Валя плакала, а Валодзя ўсё супакойваў яе, хоць у самога на душы было таксама горка. «Столькі людзей, столькі людзей знішчылі», - думаў ён. Паўставалі адзін за другім знаёмыя твары цяпер ужо нежывых людзей.

Неўзабаве партызаны трапілі на след санак...

Пакуль хлопцы рабілі насілкі, каб занесці ў Дубраўку забітую маці і пахаваць яе там, групу нагнаў Павел Пыліла. Ён і змяніў намечаныя планы партызанаў. Амаль па пятах Пылілы ў Дубраўку наехала шмат немцаў, і яны пачалі там акопвацца. Партызанскае камандаванне накіравала Паўла перадаць групе, што на злучэнне са сваімі войскамі пакуль ісці рана. Немцы мяркуюць абсталявацца, чаго б гэта ні каштавала, на Дняпроўска-Бярэзінскім плацдарме, нягледзячы на тое, што нашы войскі сумесна з партызанамі фарсавалі ў некаторых месцах Бярэзіну. Але сіл вялікіх яшчэ нашы не падцягнулі. Немцы спешна ўмацоўваюцца на чыгунцы Жлобін - Калінкавічы.

- Так, гэты рубеж для іх зручны. Яны будуць на ўзвышшы, а нашым трэба штурмаваць іх цераз вялізны масіў балота, які цягнецца ад Жлобіна і немаведама дакуль на Палессе. Умацуюць якіх-небудзь дзве грэблі - і ні танкі, ні артылерыя не змогуць прайсці. Нашым трэба будзе чакаць, пакуль балота замерзне, - седзячы над картай, разважаў Валодзя. - Што ж, у Дубраўку ісці няма як, трэба рухацца далей на захад, можа, там якія вёскі засталіся. Неабходна знайсці прытулак для Галі і дзеда Астапа. А нам работы хопіць. Немцы на франтавой паласе адразу ж ажывяць чыгункі, - працягваў ён. - Пайшлі.

Ціхім і задуменным быў лес. Раней ён абуджаўся тарахценнем калёсаў, непрыглушанай размовай партызанаў, якія вярталіся з задання, а іншы раз і галасамі жанчын. Цяпер жа ўсе партызаны злучыліся са сваімі войскамі, навакольныя вёскі апусцелі. Гітлераўцы зрабілі сваю справу і лічаць, што за спіною ў іх савецкіх людзей няма.

Асцярожна крочыць групка дыверсантаў па заснежаным лесе. Вялікімі ахлопкамі пачаў падаць снег. Ён засыпаў свежую сцяжынку, зробленую партызанамі, назаўсёды, бо яна ім тут больш не спатрэбіцца. Няма чаго рабіць невялікай групцы партызан у апусцелым лесе. Павел прынёс поўны рэчавы мяшок патронаў, капсуляў-дэтанатараў. Хутка партызаны пракладуць сцяжынку да былога ваеннага гарадка, каб браць адтуль некалі нарыхтаваны тол, бо яго ў прыфрантавой паласе спатрэбіцца многа. Валодзя гаварыў Паўлу, што дарэмна ён столькі патронаў нёс. Усё роўна давядзецца пераходзіць на нямецкую зброю. Нямецкім тылавым цэнтрам на гэтым участку цяпер будзе Бабруйск, і па ўсіх дарогах і ўдзень і ўначы павінны шастаць немцы. Дзе ні паставім пастку - не трэба баяцца, што ў яе трапяць свае партызаны або мірныя жыхары. У яе абавязкова ўлезе немец.

А групка - не партызанская брыгада, і засячы яе не так проста. Вось толькі няшчасце ў Валі. Як супакоіць яе, як зрабіць баяздольнай, усё думаў Валодзя. Ён не падыходзіў да яе, не чапаў, няхай выплачацца, што зробіш. Калі засталася жывой Валодзева маці, дык яе ўжо недзе вызвалілі свае. Што ж, цяпер яна і Валіна будзе маці, так скажа ёй Валодзя.

Камандзір ішоў першы. Ён трымаў напрамак на Шчотаўку.

Гэта вёска не лічылася партызанскай, бо стаяла на полі, непадалёк ад шашы. За некалькі сот метраў на пясчаным узгорку ўзвышаўся могільнік. Вось там яны і пахаваюць маці дзяўчат.

Але калі выйшлі з лесу, Валодзя паглядзеў у бінокль і заўважыў, што па шашы з боку Бабруйска на фронт цягнецца нямецкі абоз, які абганяюць машыны. У Шчотаўцы ходзяць людзі, значыць, там ёсць жыццё. Партызаны спыніліся, каб параіцца: ісці ім у гэтую вёску ці лепш збочыць у Астравок. Да яго ісці далей, але там больш бяспечна.

Валодзя задумаўся. Ці бяспечней цяпер на самай справе ў вёсцы, якая стаіць бліжэй да лесу? Немцаў беларускі лес наогул насцярожвае. Тым больш што амаль усё іхняе войска адчула на сабе ўдары партызанскага злучэння на Бярэзіне.

Камандзір прапанаваў усё ж ісці нацянькі ў Шчотаўку. Думкі раздзяліліся. Некаторыя гаварылі, што гэта вёска ніколі не была партызанскай, і таму хто ведае, якія там людзі?

- Якія людзі? - задаў пытанне Валодзя і тут жа адказаў: - Нашы, савецкія. Можа, і ёсць які соцкі, дык побач жа Чырвоная Армія. Ён будзе рады хоць чым-небудзь нам дапамагчы. А на зіму франтавыя нямецкія салдаты прыдарожныя вёскі не паляць. Яны нярэдка забягаюць туды самі, каб пагрэцца. У такіх вёсках, як Астравок, нам самім давядзецца іншы раз начаваць. Дык дзе будзе бяспечней Галі і дзеду Астапу?

Хлопцы згадзіліся з довадамі камандзіра, яны былі вельмі слушныя, і група па заснежаным садзе падышла да Шчотаўкі.

- Я сам пайду разведаю, што там, і хутка вярнуся, - сказаў Валодзя.

Валя памкнулася, як заўсёды, за ім, але неўзабаве спынілася, прамовіўшы нешта незразумелае. Як ніколі раней, яна адчувала сябе адзінокай, і Валодзя гэта разумеў. Пахаваюць маці, і ён будзе яшчэ больш уважлівы да яе. А цяпер гаварыць ёй што-небудзь, супакойваць зусім недарэчна.

Валодзя перажываў за Валю, можа, таму і пайшоў у разведку, каб менш быць побач і не глядзець на гэту жудасную карціну. А Валя ў сваю чаргу думала: «Пайшоў, можа, і ён дзе... бо адно ліха не ходзіць». Не, яна тады не вытрымае, застрэліцца і сама. Вось як раптам да яе прыйшоў адчай.

А нядаўна Валя думала зусім інакш. Уяўляла радасныя і светлыя дні. То яна шукае бацьку сярод мноства савецкіх байцоў і знаходзіць яго. Затым яны з Валодзем студэнты, яна расказвае сяброўкам, як яны ваявалі.

Не, не пра сябе, а больш пра Валодзю...

Валя стаяла і глядзела то на санкі, то на насілкі, зробленыя з шыняля, на якіх ляжала маці.

Раптам Валя пачала таптацца на месцы, крышку ажывілася.

Валодзя вяртаўся з вёскі.

- Таварышы, усё добра. Быў тут адзін паліцай і той з сям'ёю некуды даў драпака. Людзі не пускалі, нават гужы пасеклі на запрэжаным кані паліцая. Кажуць, няхай нашы прыйдуць, тады і паедзе... Так, знайшоў хату, у якой жыве адна толькі старая, але яшчэ даволі моцная жанчына. Дзед Астап ёй па гаспадарцы дапаможа, а яна Галю дагледзіць.

- Я сама ўстану, я буду хадзіць, - глянула на Валодзю і сказала Галя.

- Добра, добра, ніхто табе не пярэчыць, будзеш хадзіць. А нашы прыйдуць, лекары паглядзяць.

Партызаны пайшлі ў вёску. Валодзя не сказаў, што ён папрасіў людзей, каб хуценька зрабілі дамавіну. А ямку на могільніку яны самі выкапаюць.

Як толькі ўвайшлі ў хату, хлопцы, дзе хто мог, прыселі і неўзабаве пачалі кляваць насамі.

У камандзіра таксама падкошваліся ногі, але ён не садзіўся. У хату сабралася многа жанчын, яны трымалі кончыкі хустак бліжэй да вачэй, хрысціліся, усхліпвалі. У іх вёсцы многа хадзіла чутак пра партызан, што яны нядрэнна ўладкаваліся. Сядзяць сабе ў лесе, ядуць кароў, свіней. Яшчэ і дадому носяць пажыткі. Апранаюцца ў што хочуць. А цяпер яны на свае вочы ўбачылі партызанскую сям'ю.

«Божа мой, Божа, маладзенькія ўсе...», «Апрануты хто ў што...», «А калі ж ім давядзецца так зімаваць?..», «Галодныя, напэўна...» - перашэптваліся між сабой жанчыны.

Затым некаторыя з іх выйшлі з хаты і хутка вярнуліся. Прынеслі місы, хлеб, сала.

Валодзя падышоў да жанчын:

- Мы вельмі хочам есці, дзякуем. Але ж спачатку пахаваем маці партызанкі, а потым...

Дзве жанчыны засталіся ў хаце з Галяй, а астатнія пайшлі на могільнік.

Ужо змяркалася. У вёсцы было ціха, толькі з боку шашы даносіўся гул машын.

Жанчыны далі выпіць Галі нейкі супакойваючы настой, дзе быў мак, і яна заснула.

Вярнуліся з пахавання, калі ўжо зусім сцямнела. Вокны ў хаце былі завешаны, на коміне гарэла лучына. Два сталы былі застаўлены місамі, а побач з імі стаялі нават бутэлькі з самагонкай.

- Бачыце, якія шчырыя і добрыя нашы людзі. Кажуць, немец немцу дарэмна закурыць не дасць, а нашы людзі апошні кавалак падзеляць, - расчулена гаварыў Анатоль сваім хлопцам.

Анатоля можна было зразумець. Колькі яго маці карміла, пераапранала палонных, партызанаў. А потым немцы расстралялі яе. Расстралялі толькі за тое, што яна не магла раўнадушна глядзець на галоднага, каб не падзяліцца з ім апошняй крошкай. Не, немцам не зразумець нашых людзей. Не зразумець ім нашай беларускай бескарыслівасці і гасціннасці. А колькі такіх жанчын спалілі, расстралялі толькі ў Альхоўцы, а за што? За тое, што яму, немцу, яйкі, малако давалі, а потым галоднага партызана, свайго сына накармілі... Анатоль расказваў, як у пачатку вайны прыплялася пад іх хлеў нейкая бяздомная сучка і ашчанілася там. Дык яго маці, калі агледзела, колькі туды перанасіла малака. Сучка была злосная, але зразумела чалавека і перабралася ў двор, пад павець, з малымі.

А потым немец зайшоў - малака патрабуе. Маці выліла гладышку і з паўлітра пакінула, кажа, забяліць трэба сабачкам. Немец пайшоў і адразу ж забіў старую і ўсіх шчанят.

З якой мэтай ён гэтак зрабіў, невядома. Няўжо з нізкай рэўнасці, што і сабак трэба было карміць, а яны былі адданы толькі гаспадарам.

Партызаны павячэралі.

Цяпер хлопцы вельмі баяліся, каму з іх выпадзе ісці на варту. Бо стаяць на варце будзе вельмі цяжка, напэўна, заснеш, а гэта можа скончыцца кепска для ўсёй групы. Камандзір усё гэта разумеў і таму палічыў за лепшае папрасіць двух старых жыхароў вёскі, каб яны пастаялі на варце.

Тыя згадзіліся. Хлопцы кінуліся хто дзе і неўзабаве засаплі.

Валодзя нахіліўся да Валі, якая лягла за сталом.

- Пастарайся заснуць, Валечка, і табе лягчэй стане, - шаптаў Валодзя.

- Без мяне ты зусім бы па іншаму плану дзейнічаў, так? - уздыхнула Валя.

- Жыццё не сплануеш, ды яшчэ ў такі час. Цяпер для нас галоўнае, што ёсць мэта, напрамак.

- Мне здаецца, што я іх не бачу.

- Няпраўда.

- Ты ляж, Валодзя, вось тут ля ўслона, а я рукой буду трымацца за цябе, мне не будзе так страшна, і ты паспіш.

- Валечка, як я цябе шкадую, люблю, люблю...

- Ты будзеш мяне любіць заўсёды?..

Па двары нехта прабег. Вось ён ужо ў сенцах, ідзе ў хату.

- Немцы з шашы ідуць у вёску, - прыглушана сказаў на парозе хаты адзін з вартавых.

- Вось чорт бы іх пабраў, нясе... не далі перадыхнуць, - з болем у душы сказаў Валодзя і пачаў вобмацкам пад услонам шукаць свой аўтамат.

- Дык я пабягу дадому, - сказаў вартавы.

- Ідзіце, дзякую вам.

- Хлопцы, пад'ём, пад'ём, немцы ў вёску ідуць, - па чарзе штурхаў кожнага партызана камандзір.

Хлопцы падхапіліся і, нібы злоўленыя птушкі, якіх толькі што выпусцілі ў хаце, кідаліся да завешаных акон, біліся ў сцены, лавы.

Яны яшчэ не зусім прачнуліся і адразу не маглі зразумець, дзе знаходзяцца, але на двор выйшлі ўсе ў поўнай гатоўнасці.

- Дзе-небудзь даспім, - сказаў Валодзя і падышоў да Валі. - На тваё запытанне я адкажу ўсім сваім жыццём, якое будзе побач з табою.

Стары Астап адвесіў акно і глядзеў, як аддаляліся партызаны чорнымі кропкамі па белым снезе, глядзеў, пакуль іх не праглынула ноч.

Content

Федосеенко Владимир Константинович Віхры на скрыжаваннях