Алешка Антон

Маладосць

АНТОН АЛЕШКО

МАЛАДОСЦЬ

А п о в е с ц ь

Частка першая

1

Маладыя ластаўкі-подляткі, адчуваючы як прытка прыбываюцъ сілы і тужаюць крылы, наперабой шчабечуць перад шчаслівай маткай.

Дзень, другі і каторае стане на край гнязда, гайданецца, расставіўшы крылы, і глядзі — пераляцела на бэльку, альбо на галіну грушы. І хоць цяпер кожнае з іх можа самастойна лятаць, усё ж збіраюцца яны гуртам у цеснае гняздо і доўга стаіць шчэбет, пералівістае чыліканне. Блакіт неба вабіць іх, праз момант выпырхнуць яны і асірацее гняздо, клапатліва склеенае з вясны.

На маленькай вуліцы невялічкага гарадка было шумна. На лавачцы ўселіся дзяўчаты, каля іх хлопцы. Каму не хапіла месца, тыя ходзяць па вуліцы гурткамі, парамі. Чутна песня, ёй уторыць гітара.

Снуюць сілуэты на вуліцы.

3 інтэрната выйшаў хлапец і спытаўся ў студэнта, які стаяў збоку.

— Не бачылі Шуміна?

— Ён тут. Вунь... Шу-у-мін!— крыкнуў ён.

— Я-я,— адклікнулася з вуліцы.

— Цябе чалавек чакае...

Хутка з цемры паказалася постаць.

— Хто клікаў? A-а, Валодзя... Здароў!

Яны моцна паціснулі рукі. Ішлі паволі, загаварыліся. Валодзя ніжэй ростам, прысадзісты, пазіраў уздоўж вуліцы.

— Я, мусіць, заўтра адсюль паеду. Канец вучобе.

— У мяне яшчэ...

— На поле табе спяшацца не трэба, а тут пабыцъ не пашкодзіць.

У поцемках хто-небудзь гулка пратопае па тратуары, потым зноў на вуліцы ціха.

Валодзя спыняецца на мосціку.

— Прыязджаў учора з МТС Пятрусевіч. Бачыў я яго, казаў, што нашы жывуць нішто. Ведаеш, там рабочыя затрымалі нейкага валацугу, а калі яго ў пагранатрадзе разглядзелі, дык аказаўся шпіён...

— Дзе гэта было?

— Ішлі, кажа, на работу, бачаць, паплавамі ідзе чалавек. Аклікнулі яго — маўчыць. Тады да яго. Табе куды, чалавеча, трэба,— пытаюцца. Ён кажа: у Старчыцы. Якраз быў старчыцкі чалавек, ён пытацца: да каго ж хаця? Той пачаў гаварыць, што ў яго там ёсць знаёмая дзяўчына, і што яму абавязкова патрэбна туды. А ў вёсны ён і не ведае нікога. Бачыш як цікаваў, думаў абы да Старчыц, а там і граніца... Не ўдалося.

— Цяпер поўна лезе ўсякіх. Ловяць іх нібы курапатак за гумном. Лагуцкага летась вунь як усілілі, калі хацеў да паноў уцячы.

— То гэта старога. Малады мусіць уцёк. Папаганяў я яго...

— Кулаччо!..

Прайшлі яшчэ крыху, спыніліся.

— Перад ад‘ездам зойдзеш? Глядзі...

— Адсюль трактары пагонім, калі выгрузяць на станцыі. Мяне брыгадзірам ставяць. Папрацуем,— працягла сказаў Валодзя.

Міця не сумняваўся, бо ведаў Валодзю. У адной жа пасцелі выгадаваліся. Сябравалі шчыра, моцна. Бывала, у канец вуліцы грэйма бегла чарада дзяцей з драўлянымі вінтоўкамі. На выгане, каля разваленае хаты, адбывалася бойка. Кідаліся спачатку сухімі грудамі, потым ішлі ў атаку і з крыкам канчалі вайсковыя заняткі. Гуртам кіраваў абшарпаны, загарэлы Валодзя. Дзеці пераймалі ўсё, што рабілі чырвонаармейцы, калі стаялі ў вёсцы, прагнаўшы белапалякаў.

Падрос Валодзя, стаў першым комсамольцам у вёсцы. Раскулачваў багацеяў — тутэйшых шляхцякоў. Потым стаў трактарыстам. Да апошняга часу не парываў сувязі з камендатураю, дапамагаў пагранічнікам.

Валодзя яшчэ прайшоў крыху, спыніўся.

— Не забавішся... я так і скажу маці... Бывай!

Міця ішоў у інтэрнат і думаў, што хутка прыдзецца закончыць вучобу, тады працаваць. Дзе? Як пачнецца далейшае жыццё, як гляне яно на яго — усё было ў тумане. Па праўдзе кажучы, яму aб гэтым і думаць не вельмі хацелася, бо што калі адно думаеш, рахуеш, а выходзіць часта інакш. Вабіла і трывожыла блізкае заканчэнне вучобы. Міця спыніўся каля гуртка студэнтаў. 3 лаўкі адзываўся Толік-хвалько:

— Мне толькі скончыць. Гады я гаспадар свайго палажэння. Што мне там хто? Мо я ў Менск, ці Маскву хачу. Хто можа няволіць?

— Зачым у Менск... там трамвай. Каля мамы спакайней, — уставіў Міця і прысеў на край лаўкі. Гутарка працягвалася.

Міця толькі цяпер заўважыў побач Надзю, бадай самую меншую з дзяўчат выпускнога курса. Калі з ёю загаворыць Міця, яна апусціць вочы і так прыгожа схіліць маленькую, чорную галоўку маўчыць. На вуснах стыне прывабная усмешка і ўся яна здаецца лёгкай, нібы пушынка. Адносіны яе да Міці самыя найлепшыя. 3 ім яна умела падоўгу гутарыць, не зважаючы на тое, што Толік і яго сябры часта гаварылі з усмешкаю: „Міця — стыхія... Яму трэба многа, каб з яго атрымаўся тэхнік. А так... і застанецца неабчэсаным, дарма што ў тэхнікуме сядзеў...“

Пачуўшы гэта, Міця не звярнуў увагі, сказаў:

— Маміны сынкі. Мне з імі не па дарозе. Няхай.

Цяпер Надзя нібы не заўважыла яго. Ён легка дакрануўся да яе локця і адразу адняў руку. Сэрца ўстрапянулася, стала прыемна. Ён засароміўся, пасядзеў моўчкі, не ведаючы куды дзець руку, запытаўся:

— Сумуеш?

— А ты?

— Каб я сумаваў!

Надзя пазірае збоку і, хоць змрок вечара скрадвае рысы твару, яна добра ўяўляе Міцю.

Змрок паволі схлынуў у завулкі, суровым палотнішчам распа- сцерлася вуліца. 3-за чорнага даху доміка насупроць палілося мыльнае святло месяца.

Міця і Надзя пайшлі ў канец гарадка. Надзя гаварыла мала.

— Апошні месяц, Надзя, тут жывём. Выпырхнем потым — хто куды.

Бялява-шэрая вуліца рэдка абсаджана ясенем. Яго пупышкі лопнулі і лісце на чорным галлі тапырыцца маленькімі кутасікамі. Вуліца ляглa на ўзгорак, крута выбегла ў поле. У мыльным святле — як вокам дастаць — разлягліся паплавы. Міця пазірае ў туманную далеч, лёгка ўдыхаючы свежасць росных паплавоў. Надзя ступае па леташняй траве на абочыне дарогі.

— Добра было б паступіць ва універсітэт...

— Праўду кажаш. Для мяне то і гэтага за многа будзе...

— Чаму так?

— Каб ты ведала, як я сюды прыбіўся, пытацца не стала б...

— У цябе столькі сілы. Вучоба табе лёгка даецца...

У Міці лёгка кружыцца галава ад паху палеткаў. Ён пазірае на маленькую постаць Надзі і думае:

„Добра табе — у цябе маці настаўніца. А ў мяне? Я табе не раўня..."

— Хто да цябе заходзіў сёння?

— Мой брат — трактарыст. Вось, каб ён у тэхнікуме хоць год пабыў — во дзе тэхнік быў бы! Я ужо, як кажуць, сярэднюю асвету маю і то ён мяне па жыццёвых пытаннях пабівае...

Надзя задумалася, прыціхла.

— Пойдзем назад,— сказаў Міця.

Над паплавамі плыве воблак туману.

— Эх, Надзя, каб ты зразумела...

— Пачынаю разумець,— сказала яна і сумелася.

3 палетку нясе прэлым бульбоўнікам. На акраіне гарадка голасна пераклікаюцца пеўні.

2

Валодзя спяшаецца ў майстэрню. Мінуў пасёлак і, не выхо- дзячы на дарогу, разораю ўзяў нацянькі. Уецца ўперад сцяжынка па палетку азімага жыта. Зялёны аксаміт яго пачынае закрываць груды. Палетак шырокі, як вокам акінуць.

Летась тут Валодзя на новенькім інтэру рваў межы, касаваў векавыя перагародкі шнуроў. Закаціў іх у адзін кавалак, зараз проста не верыцца, што ідзе па сваім палетку. Сонца гарыць у малінавым паднябессі. Горача. Ён расшпіліў каўнер кашулі, брэзентавую куртку закінуў за плячо.

„У чым затрымка — не прыдумаю. Калі сам працаваў, не падводзіў матор, а тут — на табе“,— разважае Валодзя.

Лоб маршчыніцца і ўявіць сабе Валодзя не можа, у чым недахоп. Здаецца ўсё агледзеў, а вось прычыны так і не дайшоў.

„Скажу механіку — няхай сам паглядзіць", — разважае ён і ўжо голасна дадае:

— Сорамна. Скажа: вучылі, а толку ніякага.

Першы раз здарылася, што трактар сапсаваўся і Валодзя не змог знайсці заганы. Ён больш гадзіны перабіраў часткі, прабаваў усё, але нічога не знайшоў. Парашыў пайсці да механіка парахавацца, бо кожная гадзіна прастою пагражала не ўлажыцца з ворывам у тэрмін.

Валодзя пераскочыў канаву, выйшаў на абочыну дарогі. На ўзмежках зялёнымі стрэлкамі прабіваецца маладая травіца. У копанцы каля вёскі да хрыпаты крычаць жабы. Памахвае з поля ветрык, нясе пах раллі. Валодзя збіў на бок шэрую кепку, спыніўся на загуменні і крыху пастаяў. Яму не хацелася ісці да механіка. Каб час дазволіў, ён сам знайшоў бы сапсаваную частку, але марудзіць не выпадала.

Ён прыплюшчыў вочы, глянуў на паплавы. Туманная сінь мляўка плавала каля лесу і далёка тоўчаным шклом блішчэла ў лужах веснавая вада. На прыгуменні пад нагамі шуршэў леташні ліст. Несла васеннім спакоем, пустэчаю і стаяць тут Валодзі стала ніякавата. Ён насунуў на лоб кепку і пайшоў на вуліцу.

Бразнулі дзверы сянец і высокі чалавек паказаўся на ганку. Спыніўся каля плота і стаў развешваць шэрае павуцінне сеткі.

— У рыбу збіраецеся?

Той азірнуўся і на доўгім твары яго расплылася ўсмешка.

— Не... Няхай перасушыцца хаця. У цябе як работа?

— Нічога, працуем...

— Затрымак няма?

— Затым і прышоў, што ёсць,— цішэй сказаў Валодзя і нават здзівіўся, што так лёгка ўдалося сказаць прычыну свайго прыходу.

Механік развесіў сетку, адышоўшы сказаў:

— Прысядзем на прызьбе...

Механік закурыў люльку.

— Кажы, што там...

— Дыміць... Нешта шабуршыць у маторы.

— Свечкі праверыў?

— Нават газу прабавалі, ці гарыць... Прышоў да вас — дапамажэце...

— У адным трактары?

— У адным...

Трэба з'ездзіць. Ты скокні ў гараж, няхай Пятрусевіч едзе да мяне.

Валодзя выйшаў на вуліцу, рукавом выцер потны лоб і адчуў палёгку. Ён не чакаў, што, з выгляду такі суровы, механік так клапатліва выслухае яго і будзе турбавацца хутчэй знайсці затрымку ў трактары. Стала радасна. Цяпер толькі ўбачыў ён, што на гародчыках вёскі ўтаймаваўся прыгожы веснавы адвячорак.

Каля магазіна клікнуў Пятрусевіч.

— Здароў! — і падышоўшы бліжэй, сказаў з усмешкаю.— Брыгадзіру трактарнага парка прывітанне...

— Я да цябе. Механік сказаў заправіць машыну і ў Чапліцы.

— Што здарылася?

— Затрымка з трактарам. Ты мяне пачакаеш, я дамоў забягу.

— Добра...

Валодзя абышоў мосцік, глянуў на гарод. Там стаяла пахілая старэнькая хатка з разбураным вуглом. Страха аб‘ехала, рэбрамі тырчэла пруцце. Падслепаватыя вакенцы паглядалі чорнымі шыбкамі, напалову застаўленымі цёсам.

„Якая яма“ — падумаў Валодзя.

Цяпер ён не жыве тут. Яму сельсовет даў кватэру ў святліцы раскулачанага Лагуцкага. Не хацела маці пераходзіць у святліцу, куды раней ні разу не заходзіла. Хадзіла пазычыць чаго, дык толькі і была на кухні. Ледзь угаварыў Валодзя.

Маці з радасцю сустрэла яго, спыталася:

— Валодзік, мо з'ясі чаго?

— Трэба спяшацца.

— Ты хоць нанач дамоў прыходзь. А то я тут адна ў гэтай стадоле. І Міця не едзе...

Валодзя пайшоў на выган.

Механік застаўляў скрынку з інструментам над сядзенне, пыхкаў люлькай.

— Садзіся, сынок,— звярнуўся ён да Валодзі: — Паедзем...

Імчыцца насустрач гладкая дарога. Паабапал ляжаць пукатыя, жытным руном засланыя, палеткі.

3

На пульхнай купіне каля пня ўсеўся Бонік Згіроўскі. Ён пазірае на Мацея, глуха цэдзіць:

— Не спяшайся вельмі. Усёадно брыгадзіра няма.

— Я і не вельмі.

Ён калупае арэхавай палкай мяккі поплаў і зрэдку кідае погляд на абветраны твар Мацея. Той налёг локцем на пянёк, паказаў на палетак.

— Глянь колькі кацап ускаціў. У яго і трактар не псуецца.

— А ведаеш чаму ў мяне сапсаваўся? Toe і кажу, што не ведаеш.

— Трактарыст кепскі...— выскаліў рэдкія зубы Мацей.

— Няхай,— адказаў Згіроўскі.

Ён прыўзняўся на калена, глянуў на палетак.

— Праўда, многа ўзараў. А мы?

Згіроўскі доўга глядзіць на лагчаіну, што цягнецца да лесу. 3-пад лахматых брывей глядзяць пахмурыя вочы. Ноздры варушацца. На чырвоным твары святлеюць плямы лішая, здаецца ён знарок вымурзаўся ў мел.

— Не глядзі, не ўбачыш Есіпа.

Шырокія плечы Згіроўскага ўздрыгануліся, ён спалохана азірнуўся на Мацея і моцна сплюнуў.

— Пяруна няма на цябе...

— А то што?

Згіроўскі сеў зноў на купіну, супакоіўся. Ён сваяк Лагуцкага па жонцы, а Мацей яму даводзіцца блізкім. Летась Бонік дапамагаў Лагуцкім перабрацца да граніцы, павадыром быў, ды выйшла не гладка. Стары забавіўся і пагранічнікі злавілі яго, Есіп узлескамі ўвільнуў. Аб гэтым ведае толькі Мацей. У яго на ўсякі выпадак прыхавана частка дабра Лагуцкага. Есіп абяцаў наведаць хутка і ў апошні час Згіроўскаму рупіла спаткацца, сказаць, што ў хаце яго жыве цяпер...

Есіп не падумае нават, што рэч ідзе пра Валодзю, якога ён вельмі ненавідзеў. Як падумаў пра гэта Згіроўскі, горача зрабілася. Ён згроб палку і нэрвова капануў чорную зямлю поплава.

— А мо і ўбачу.

— Не,— усміхаўся Мацей.

Ён упёрся вачыма ў яго твар і сказаў крыху цішэй.

— Думаў, учора будзе. Не... Тады заўтра...

— Адкуль ты ведаеш? — зацікавіўся Мацей.

— Казаў чалавек з-пад Капыля. Яго тут на тым тыдні затрымалі.

Мацей здзівіўся ад нечаканай навіны і ўстаў. Ён баяўся, што прыхаванае давядзецца аддаць. Побач стаяў трактар Згіроўскага. Ён падняў капот і стаў прабаваць кантакт.

— Не чапай майго...

— А араць калі будзеш?

— Паспеем. План далі... звышранні сеў выдумалі. Цьфу!..— Мацей прыхіліўся плячамі да кола, падміргнуў.

— Глядзі, якія штучкі навучыліся рабіць, а-а?..

— І я ўжо казаў. Ён жа як гадзіннік працаваў у мяне, проста на дзіва. Я яму заляпіў горла і цяпер няхай паходзіць кусочнік.

Мацей пазірае, не разумеючы, што кажа той, а Згіроўскі дадаў:

— І яму трэ заляпіць, каб замоўк...

— Каму гэта?

Згіроўскі маўчыць. Мацей чакае адказу, але так і не глянуў на яго сваяк. Ён пастаяў моўчкі і памкнуўся ісці да свайго трактара. Згіроўскі прыцягнуў яго за рукаў, глянуў шэрымі вачыма.

— Мой не працуе. Ты ідзі насып пяску ў свой. Няхай кацап за нас план выконвае. Адпачываць пойдзем.

— Што ты?! Я пайду араць...

— Чакай, чаго баішся?

Мацей убачыў пачырванелы твар і дрыжачыя губы Згіроўскага, зразумеў, што жартаваць тут не месца і спакойна адказаў:

— Няхай уперад твой падладзяць. Тады...

Сціснутыя кулакі Згіроўскага апусціліся, ён уздыхнуў.

— Няхай.

Не паспеў Мацей адыйсці ад трактара, як з дарогі на ялавіну завярнула машына.

— Няўжо дырэктар? — сказаў Згіроўскі і пачаў паспешна корпацца ў перадачы, пэцкаючы рукі ў аўтол.

Машына спынілася каля пнёў і з яе згорбіўшыся вылез механік, а за ім і Валодзя.

У тым месцы, дзе прышыта на гімнасцёрцы кішэнька і ляжыць скрынка з махоркай, штосьці сціснула Згіроўскаму грудзі, захапіла дыханне. Бонік глядзіць на шрубу ў руцэ. Яна мігціцца вялізнымі шэрымі кантамі.

— Што тут у цябе?

— Не ладзіцца, — адказаў Згіроўскі і адступіўся.

Механік паставіў побач скрынку з інструментам, выняў люльку.

— Зараз глянем. А як у Мацея?

— У яго добра робіць,— сказаў Валодзя.

— Тут і зразумець цяжка, які чорт яго дрэньчыць,— уставіў Згіроўскі.— Мы з брыгадзірам усё перабралі — і рады няма.

— Бывае... — пыхнуў люлькай механік і, падкруціўшы вусы, ўзяўся заводзіць трактар.

Чутна як смокчуць цыліндры, ззаду клубамі пыхае чорны дым. Стаіць збоку Згіроўскі, пазірае, што робіць механік. Валодзя абліваецца потам, круціць за ручку і прыслухоўваецца, што гаворыць механік.

3 узгорка памахвае вецер. Побач, на заваротках гучна трашчыць трактар Мацея. Далей паўз чорны масіў раллі поўзае вялізным павуком трэці трактар. Яго не чутна.

Спелай малінай павісла сонца над лесам, на-чырвона афарбавала заход і схавалася. Колькі ні прабаваў механік завесці трактар — не ўдалося. Прывычнае вуха ўлавіла, што загана прытаілася ў сярэдзіне. Ён паскроб патыліцу і, глянуўшы на Валодзю, сказаў:

— Хоць на буксіры трэба ў майстэрню загнаць. Разбяром. Няўжо поршні скрышыліся?

— Час не чакае,— нездаволена кінуў Валодзя.— Ворыва на месцы стаіць.

— Што зробіш? Ад таго, што ён тут стаяць будзе, для ворыва не лягчэй. Як?

Згіроўскі падышоў да механіка, параіў:

— Няхай Мацей бярэ на буксір і гоніць, я падмяню абы каго і буду ноччу араць.

Механік падумаў.

Ён раіць не кепска.

— Няхай,—сказаў Валодзя.

Так і парашылі.

Згіроўскі пайшоў на падмену, а ў Валодзі ад няўдачы нібы каменем цяжкім прыціснула нутро. Ён поплавам накіраваўся ў пасёлак. Там працавала першае звяно.

4

Пад вяслом ледзь чутна булькае вада. Гладзь ракі не варухнецца. Лодка паволі ідзе па цячэнню. Міця ўзмахне вяслом, накіруе яе на сярэдзіну і пазірае на Надзю, слухае ціхі яе голас. Тапырацца шорсткія валасы на галаве Міці, смуглявы твар у глыбокай задуме.

Сенажаць яшчэ заліта вадою. Каля берага прабіваецца зелень. Цячэннем нясе іх і нясе. Край неба нібы ў пух ўвабраўся, па ім плывуць маленькія срабрыстыя хмаркі. Сонца квола грэе, тонучы ў сіняве.

Міця ўжо не чуе голасу Надзі, узіраецца ў бяздонную гладзь ракі.

Лодка мякка штурханулася носам у бераг і спынілася.

— Прыехалі, — глянула на яго Надзя: — Ты слухаў, што я чытала?

— Слухаў, як жа!..

— Хлусі...

— Апошняе не дачуў...

Міуя налёг на вёслы, стаў заварочваць лодку.

— Далей не пусцяць — чыгуначны мост. Назад паедзем.

Плюхае вада пад вяслом, лодка прытка нясецца па цячэнню. Паволі абваліўся размыты бераг. Міця апусціў вёслы.

— Ты ва універсітэт думаеш?

— Давай разам падаваць будзем...

— Не. Мне трэба закончыць вучобу ды хоць крыху прыадзецца... Ды маці трэба дапамагчы...

— А бацька дзе?

— Няма яго.— Міця прыціх і стаў гаварыць павальней.— У грамадзянскую бацька добраахвотна пайшоў на фронт. Ён ваяваў на калчакоўскім, потым на Украіне быў. У дваццатым годзе з польскага фронту пайшоў на Врангеля і загінуў каля Чонгарскага маста.

Міця задумаўся. Хто яго ведае, аб чым ён думае. Можа хоча ўявіць гэты легендарны мост і бацьку.

Надзя падкурчыла ногі, зажурылася. Кучаравыя пасмы ўпалі на твар, засланілі маленькі носік. Сонца зайшло. Чырвань афар- бавала край вузкай хмары. Каля маста ценькай істужкай павіс туман.

Рэчка крута завярнула да прысадаў. Шырока разлілася яна пацямнеўшай гладдзю. Міця кіруе да берага. 3-за прысадаў выглянулі шэрыя домікі. Зашуршэў пясок берага і лодка спынілася. Міця выскачыў, хацеў усцягнуць лодку на пясчанік. Надзя выпрастала падкурчаныя ногі, устала і, пахіснуўшыся, упала на край лодкі. Лодка гайданулася і нахілілася. Надзя ўзмахнула кніжкай і скінулася ў рэчку.

— Ой-й!!

Міця скочыу у ваду. Ён падхапіў Надзю і паплыў на бераг. Сукенка прыліпла да ног. Вада была халоднай, як лёд. Лодка гойдалася каля куста ў затоцы, на дне яе бялела кніжка. Ён схапіў Надзю за руку.

— Хутчэй у хату!!

У чаравіках гучна плюхае вада. На сцежцы засталіся мокрыя сляды.

5

Дзень згас.

Каламутная сінь вечара агарнула палеткі. Гусцее змрок у лагчыне каля кустоў. Туман павуціннем блытаецца на паплавах.

Каля зарасніку нібы з зямлі вырасла цёмная постаць чалавека. Праз хвіліну знікла. Чалавек сплюнуў і прысеў на корч. Выняў цыгарку і, накінуўшы вопратку на галаву, прыкурыў. Потым схаваў у рукаў, каб не відаць было бляску, пацягваў.

Калі добра змерклася, ён выйшаў на поле. Злева блукалі аганькі пражэктара і гудзеў матор трактара. Чалавек паволі пайшоў туды. Падцікаваў так, што дагнаў трактар і ішоў некаторы час воддаль ззаду. На завароце спыніўся, намацаў у кішэні гладкую шчаку маўзера, азірнуўся і пабег. Не дабег ён крокаў дваццаць, як Згіроўскі азірнуўся на плугі і крыкнуў:

— Валодзя!

Чалавек не адазваўся. Ён спатыкнуўся ў баразну, спыніўся і пазнаўшы па голасу Згіроўскага, узмахнуў рукою, мігам апынуўся каля трактара.

— Бонік, ты? — пытаўся чалавек, углядаючыся ў цёмную фігуру трактарыста.

— Есіп,— з шыпеннем глуха вырвалася ў Згіроўскага. Ён спыніў трактар, саскочыў на зямлю і доўга не ведаў, што сказаць.

— Я цябе ледзь пазнаў... Думаў, брыгадзір ідзе і клічу,— развязаўся язык у Згіроўскага, але Есіп перабіў:

— Ты цішэй,— і ён кінуў у бок пасёлка: — Ніхто не прыдзе?.. Ты адзін?..

Згіроўскі нібы замер на хвіліну, вырашыў штосьці і адышоўся да трактара. Гул матора сціх, патухлі пражэктары. Цемра копаццю засланіла ўсё. Не відаць Есіпа.

Праз хвіліну цемра пасінела. Побач стаяў Есіп Лагуцкі.

— Сюды прысядзем.

— Насядзеўся за дзень...

— Ты прысядзь, відней, калі хто ісціме... Ну, кажы...

— Што казаць? Як ты тут?

Згіроўскі не гаварыў, шаптаў сіплавата.

— Бачыш, дня мала, дык ноччу плужу. Вось да чаго дажылі. Планы і планы...

— Кажаш, таварышы крыўдзяць вельмі? — чуўся смяшок у голасе Лагуцкага.— Хату маю не разабралі яшчэ?

— Дзе бачыў! Кусочнік у ёй пасяліўся.

— Хто?

— Ды Марфа з байструкамі. Большы цяпер у нас тут — галава, брыгадзір,— голас Згіроўскага абарваўся.

— To ж ён увіхаўся хутчэй раскулачыць. Памятаеш? Мусіць тады ўжо снілася святліца...

— А коні і іншая гаўяда ў калгасе.

Лагуцкі прылёг, узіраючыся паўз зямлю на светлы край неба. Зусім нізка, ярка маячыла зорка. Навакол ціха.

— А хто на аўтамабілі прыязджаў пад вечар?

— Ты бачыў? Механік тут быў. Трактар сапсаваўся, дык яны круціліся, круціліся — нічога. Загадалі Мацею цягнуць яго ў майстэрню.

— Зламалася што?

— Не. Яго і доўбняю будзеш біць — не сапсуеш, большэвікі маторы рабіць навучыліся нібы амерыканцы. Я культурней падыходжу — пясочку насыпаў у цыліндры і ўсё... Не працуе трактар, задыхнуўся... А ты дзе быў?

— У Крошні за кустом прасядзеў цэлы дзень — бачыў усё. Ніяк не мог пазнаць — ты тут, ці хто другі. Далёка, выходзіць повідну нельга было.

— Калі прыйшоў?

— Світала ужо. У Макранах зайшоў да цесця, паснедаў і Крошняю аж сюды выйшаў. Абрыдала ў лесе сядзець...

Згіроўскага цікавіла, як жывецца за граніцай. Ён выпытваў прытаіўшы дыханне. Лагуцкі апавядаў.

— Зараз мяне накіравалі на Бабруйскі камбінат...

— Хто?

— Там ёсць гаспадары, што накіроўваюць, але я спачатку рашыў прыйсці сюды. Цікава ведаць як тут гаспадараць. Пойдзем, калі хочаш, са мною...

Згіроўскі аж прыліп да зямлі.

— А возьмуць?

— А то думаеш, там людзі не трэба? Абы умеў розумам сваім валодаць.

Згіроўскі падняўся на калені, нахіліўся да Лагуцкага.

— Прапала кароўка, няхай прападае і вяроўка. Я пайду з та бою, — ён прылёг, паглядзеў у бок дарогі.

Праз хвіліну пачуўся голас:

— Бо-о-нік!!

Хутка ўсхапіўся з месца Згіроўскі, поруч пружынаю выпрастаўся Лагуцкі.

— Хто гэта?

— Пачакай...

У вушах Згіроўскага звінела ад таго, што прагна сіліўся разабраць, хто кліча. Пачулася зноў працягла:

— Бо-онік!

Згіроўскі кінуўся да трактара, цягнучы за сабою Лагуцкага.

— Ты ляж на раллі, а я трактар завяду. Гэта брыгадзір... Кусочнік...

Ён крутнуў ручку ўперадзе трактара. Моцна лапануў матор. Поўзалі языкі пражэктара па раллі.

Згіроўскі ўсеўся на сядзенне. Рука тымчасам намацала побач у скрынцы французскі ключ, моцна сціснула яго.

Інстынктыўна адчуваў Згіроўскі, што Валодзя хутка падыйдзе сюды. У галаве мітусяцца спуджаныя думкі. Здавалася, невядомая сіла прэ яго ўверх з сядэення трактара.

— Не ладзіцца што-небудзь? —даляцела да слыху Згіроўскага запытанне Валодзі і ён адчуу, як левая рука моцна трымае дзеравяную аправу руля. Каля трактара Валодзя спыніўся і хацеў мусіць узлезці да Згіроўскага, як ён у момант выключыў матор і скочыў да Валодзі.

— Кусочнік,— шыпеў ён, хапаючы загрудкі леваю рукою. Але не так лёгка было ўзяць Валодзю. Ён згроб каўнер кашулі Згіроўскага і так яго страсянуў, што ён аж слова не мог вымавіць.

— Чаго хочаш?

У момант з-за трактара высунулася постаць Лагуцкага.

— Есіп, сюды!

Валодзя вырываўся з рук Лагуцкага, але яго ўжо насцігаў Згіроўскі, хапаючы за шыю.

— Адыйдзі, Бонік, я яму агрэю раз...

— Не! Не страляй...

Галоўка французскага ключа з размаху ўелася ў галаву Валодзі. Пеканула болем на ілбе. Захадзілі сінія кругі ў вачах, заіскрыліся. Валодзя асеў, схапіўшыся за палу курткі Згіроўскага. Той ірвануўся, ударыў ключом па руцэ, адскочыў. Пачуўся стогн. Згіроўскі падкраўся і стаў біць ключом па галаве, твару.

— От табе! От!

Голас яго зліўся у адзіны звярыны роў.

— Бонік, даволі.

Бонік стаяў і гучна соп.

— Пашпарт мусіць пры ім,— шарыў па кішэнях Лагуцкі.— Во! Возьмем, а яго...

Над нізінай, здаецца, яшчэ болей згрудзілася цемра, толькі ўверсе на сінім папялішчы неба дробна міргалі зоркі, нямыя сведкі...

6

У пакойчыку нікога не было.

Па рэчах на стале Надзя зразумела, што таварышкі пайшлі не вельмі даўно. Надзя спынілася каля свайго ложка, глянула ў вакно. Маленькая галінка акацыі нахілілася ўбок, пусціла празрыста-зялёнае лісце з пушком наверх і ад подыху ветру торгалася аб гладзь шкла.

За кустамі чорная ралля гарода і густа зялёны палетак каля раўчука. 3 твару Надзя крыху паблажала, затое цяпер выразна прыкметны ямкі на шчаках, якія раней скрадваліся чырванню.

Вочы свяціліся мяккімі агеньчыкамі стомы. Надзя праляжала тры дні пасля таго, як выкупалася ў рэчцы. Агнём палала цела, потым рабілася халодна. Трэслася нібы ў трасцы, галава цяжэла і было млосна.

Цётка спалохалася, не спала колькі, але ўсё абышлося добра.

Баліць крыху ў горле...

Не пускала цётка з хаты. Наважыла Надзя і пайшла ў інтэрнат. Нешта цягне сюды. У інтэрнаце ціха. Зрэдку прашкрабае па калідоры старожка, бразне вядром. На сцяне мільгаюць зайчыкі. Надзя парашыла пайсці ў тэхнікум.

На ганку сустрэлася незнаёмая жанчына. Яна спыніла Надзю і, углядаючыся старэчымі вачыма, спыталася:

— Мая любачка, скажы, ці тут жыве Шумін? Думаць, ледзь знайшла гэтае абшчажыцце...

— Тут жыве... Ён на занятках цяпер. А хто вы яму будзеце?

— Маці, хто ж? Ніколі я тут не была.— Маці перавязала хустку, падперла твар рукою. — І цяпер не з дабра прыехала.

Надзя глянула на маршчыністы твар жанчыны, зацікавілася.

— Што здарылася?

— Яго брата забілі, Валодзю. Мы ў больніцу прыехалі забіраць яго.

3 хвіліну пастаяла Надзя, потым узяла пад руку жанчыну і павяла ў пакой.

— Пасядзіце тут. Я паклічу яго.

Маці прысела на табурэт.

— Я хутка,— сказала ў дзвярах Надзя і знікла.

Па вуліцы не ішла, а бегма бегла. Каля тэхнікума сустрэла Міцю.

— Надзя, куды спяшаешся?

Надзя задыхаючыся, сказала ціха.

— Па цябе бегла... Брата забілі... Там маці чакае...

Яны пабеглі на рыначны пляц і завярнулі на крывую вузкую вуліцу. Сонца зайшло ўвысь бялёсага блакіту, моцна прыпякае. 3-за саду выглянуў двухпавярховы будынак больніцы. Чырвоны дах ярка блішчэў на сонцы. Каля брамы сустрэлі Пятрусевіча.

— Што здарылася?

— Валодзю бандыты забілі. Тут камісія толькі што была.

Пятрусевіч пайшоў, сказаў, што яму трэба ў міліцыю. Каля цаглянага моргу стаяла машына МТС. Міця зайшоў у морг, глянуў у вакенца. Не паверыў вачам. На стале ляжаў Валодзя. Прабіты лоб пачарнеў, замест твару ззяла суцэльная бурая рана. Пабурэў увесь, нібы хто старанна загарнуў яго ў стары пергамент. У калідорчыку пахла. Міця крэктануў, бо нешта ціснула горла і пачуў салодкі пах з пакойніцкай...

У інтэрнаце іх чакала маці. Яна глядзела на ўстрывожанага сына, сціснуўшы ад болю губы.

— Забілі Валодзіка, няма ўжо браціка твайго...

— Xтo? — спытаўся Міця.

— Бандыты. На грудку каля Крошні забілі яго. Засыпалі ў зямлю ды яшчэ трактарам змялі. Два дні ляжаў у зямлі, вунь як набрыняў. Баранавалі і зубам бараны за палу курткі зачапілі, а то і не знайшлі б... Каб ты бачыў, што рабілася пасля. Уся вёска вышла на поле, аплаквалі Валодзіка.

— Хто быў з ім?

— Былі яшчэ... Але ніхто не ведае...

— Гады! — вырвалася ў Міці.

Надзя ўсхліпвала.

Праз поўгадзіны пайшоў Міця на больнічны двор. Валодзю палажылі ў труну.

Маці стаяла побач і скрозь туманную пеляну, засцілаўшую вочы, глядзела на труну. Яе згорбленая постаць была сведкай таго, з якой нядолі выбіўся Валодзя да жыцця і так горка стала Міці, што ён адышоўся крыху і не вытрываў. Упалі буйныя слёзы.

Маці паклікала:

— Міця, паедзеш з намі?

— Добра,— сказаў ён ціха.

Хутка выехалі за горад, Пятрусевіч спыніўся.

— У мяне заутра экзамен, я толькі да Івані даеду.

— Калі ты вернется дамоў? — спыталася маці, выціраючы слёзы.

— Яшчэ месяц...

Каля мастка спынілася машына. Міця злез і пазіраў на шасэ, аж пакуль не схаваўся воблак пылу за грудком.

7

Туліцца на вуліцы чэрвеньская ноч. Спіць гарадок. Фасад тэхнікума жаўцее асветленым радам вокан актавага зала. Яго шэрыя сцены нібы ўздыхаюць ад удараў бубна і заліхвацкіх мядзяных гукаў аркестра. У тэхнікуме выпускны вечар. Абяцаў выйсці Міця і нешта няма.

Надзя прайшла вуліцай, потым вярнулася.

— Ледзь вырваўся! — сказаў Міця.

Ён у белай кашулі, перавязаўся квяцістым поясам з кутасамі. Кашулю на вечар пазычыў у Мішы, а пояс прынесла Надзя ад дзядзькі. Так нішто і прыбраўся. Яны ідуць па ветранай вуліцы, слоў у Міці няма.

Праз колькі часу выйшлі яны завулкам да рэчкі. Вербалозы шумяць пышным верхавіннем, нахіляюцца да цёмнай гладзі ракі.

Вузкі мосцік для пешаходаў перакінуўся на другі бераг і знік у шэрані ночы.

3 сенажаці даносіцца заўзяты крык драча.

— I ў нас на аселіцы вось так крычыць, — гаворыць Міця узлёгшы на парэнчу мастка.— Надзя, чуеш, крычыць драч...

— Чую... Я ж аб гэтым...

Надзя туліцца плячом да Міці.

— Не пойдзем у тэхнікум?

— Не...

Міця ўздыхнуў калі выйшлі на бульвар, адчуў сябе крыху лепш, бо спачатку вельмі ўжо спуджана скочыла сэрца, прытаілася на секунду, потым дробна білася.

Клёны гамоняць уверсе лапушыстым лісцем. У шэрым хмарным паднябессі стыне імклівая журба. Нават з цемры відно, як ветрам разрываецца на кускі шэры дыван і ласкутамі паспешна ссоўваеуца за небасхіл. На вуліцы каля інтэрната дзьме вецер. За верандай на лаўцы ціха... Надзя гаворыць:

— Табе, як выдатніку дакументы аддадуць. Райком таксама не эатрымае і паступім вучыцца ўдваіх.

Міця не ведае што адказаць ёй.

— Пачакай, часу яшчэ многа...

— Мне трэба ведаць... Я з табою хачу...

— Чаму са мною?

Надзя маўчыць. Уверсе шуміць цёмнае макавішча таполяў. Шастае вецер. Міця падсунуўся бліжэй, прытуліўся да Надзі.

Надзя схіліла галаву да пляча Міці. Ён пацягнуўся да твару і пацалаваў яе ў губы. Валасы Надзі лезуць у твар, прыемна казычуць... Яго хістае ў бакі ап'яняючая радасць, гуляе па твары пасмамі пахучых надзіных кос.

Рыпае галіна аб страху будынка, нібы просіць літасці ў ветра. Міця прыгортае Надзю. Чутно як 6‘ецца сэрца спуджанай птушкай і па целу расплываецца цяплынь, дурманіць.

— Надзя, ты ў мяне першы сябра пасля Валодзі. Ад сэрца кажу: я кахаю цябе...

— Міця... Міць... — Яна апусціла галаву, моцна сціснула яго руку.

Міця ведае, што Надзя не кепска думае аб ім, але ў гэты момант хацелася сказаць штосьці такое блізкае, дарагое, ад самага сэрца ўсплыўшае. Словы блыталіся, гінулі. Міця сказаў:

— Кепскага я многа бачыў. Вазьмі хоць маю прафесію да тэхнікума: ведаў я толькі лапці ды пугу. Можа памятаеш, у першую восень я хадзіў у сандалях. Не лёгка цяпер аб гэтым успамінаць... Толькі партыя большэвікоў, знішчыўшы кулацкія гнёзды, вывела гэткіх бедакоў, як мая маці, да сапраўды шчаслівага жыцця. Вось каму я абавязаны ўсім сваім жыццём. Вось... А ты, Надзя, сябра надзейны і за гэта табе... — пасмы кучаравых валасоў казычуць вуха Міці... Надзя гаворыць ціха.

— Мне сорамна, Міця... Не кажы...

— Нічога...

— Разам вучыцца згодзен?

— Згодзен,— адказаў Міця.

Міця сказаў, што заўтра з МТС будзе машына і Пятрусевіч забярэ яго дамоў. Надзя згадзілася ехаць з ім да Чапліц.

Студэнты вярталіся з вечара. Бразнула брама. Да іх падышоў Міша.

— Міця, ты сёння ўзяў сваё. Усе казалі, што комсамольская арганізацыя павінна ганарыцца табою...

— Арганізацыя, у якой сакратаром Міша,— дадаў Міця.

Міша доўга ціснуў руку Міці.

— Закончылі вучобу. А колькі яшчэ трэба!

— Праўду кажаш...

— Многа-многа...

На вуліцы павіднела. Хмары ачысцілі неба. Вецер угаманіўся. Ледзь чутна шуміць лісце таполяў. Надзя падала руку.

— Заўтра сустрэнемся дома...

— У Чапліцах,— дадаў Міця...

Ён ішоў на другі паверх і адчуваў сябе так, нібы што згубіў. Вучоба ўжо скончана. Заўтра не трэба ісці ў тэхнікум...

Частка другая

1

Міця зайшоў у пакой і, глянуўшы на дзверы другой палавіны, убачыў Надзю.

— Пойдзем,— сказаў ціха.

Надзя абапёрлася локцем на стол, жмурыцца над кніжкай, Міця нерашуча перамінаецца побач.

— Баюся трыганаметрыі,— кінула чорным бляскам вачэй на яго,— здаецца ўсё ведала, а зараз узялася і страх агортае.

— Не так і страшна, як ты кажаш.

— Усё-такі... — Яна зірнула за фіранку.— A і ноч сёння... Каб ты ведаў, няма ахвоты ісці куды-небудзь. Паслухай лепш...

Адкінула абечак піаніна, дакранулася да касцяных клавішаў. Гукі рынуліся ў беспарадку, загулі ў пакоі. Любіў Міця музыку, хоць і не разбіраўся ў ёй. Нутро лавіла плыўшыя гукі, краталі яны меладычнасцю самую глыбіню сэрца... Было то весела, то сумна.

— 3 такой песняй ніколі не сумую. Я яе не так яшчэ сыграю, калі пэўна буду ведаць, што я ўжо студэнтка. Ты разумееш?

Глянула яму ў твар шырока адкрытымі вачыма.

Міця сумеўся.

— Чаму? Я разумею...

Ён выняў з кішэні ліст. На маленькім бланку вайсковая школа паведамляла, што праз месяц пачынаюцца заняткі. Ніхто не ведае пра гэта. Надзя спадзяецца, што ён паедзе з ёю ў Менск. А зараз... Што скажа яна?

— Пачытай...

Надзя трымае ў руках канвэрт, узіраецца на прадаўгаваты штамп школы. Прачытала паведамленне і на твары знікла ўсмешка.

— Гэта праўда?..— глянула на яго недаверліва.— Праўда?

Яна села за стол, адсунула кніжкі.

— Чаму раней не сказаў? Я спадзявалася...

Яны вышлі на вуліцу. Ад клуба далятаюць гукі кларнета, вясёлыя галасы моладзі. Калгас спраўляе зажынкі.

Спыніліся за вёскай.

3-пад хмары льецца мяккае святло месяца і здаецца шырэй стала дарога. Міця ўзяў Надзю за руку, адчуў яе цяпло.

— Колькі думаў я: дзе маё месца? Ведаеш, лепш я ў вайсковую школу паеду. Няхай так будзе...

Надзя супакоілася, стала згаджацца з довадамі Міці. На развітанне сказала:

— Не дарую, што хлусіў. Зойдзеш заўтра?

Міуя падумаў.

— У ваенкамат паеду... Пастараюся.

— Глядзі...

Надзя сціснула руку Міці. Гэта сцвярджала непарушнасць сяброўства.

Поўны месяц павіс над краем лесу. Недзе з посвістам крычыць заўзятая перапёлка.

2

Выйшаў Міця з парадных дзвярэй штаба. 3-за высокай каланады гучна разляглося па двары.

— Смі-і-рна!...

Дзве шэрэнгі курсантаў замерлі. Да яго падышоў каравульны начальнік.

— Таварыш дзяжурны, нарад выстраен на развод.

Міця прывітаўся.

Шарэнгі ў адзін голас адклікнуліся.

Міця праверыў абавязкі, упэўніўся, што ўсе ў курсе справы, падаў каманду.

— Нарад па каравулах, арш!

У памяшканне заходзілі з старое змены каравула, разражалі вінтоўкі, дакладвалі памочніку. Міця прыняў справы і намеціў расклад начной праверкі пастоў.

Тэлефаніст званіў, нахіліўшыся над сталом, выклікаў нумары.

Новы нарад выконваў свае абавязкі.

К адзінаццаці ночы ў штабе заціхла.

Міця зацягнуў чорныя шторы на вакне, паправіў рамень нагана праз плячо. Спыніўся каля дошкі загадаў.

Увайшоў памочнік, абсыпаны снегам, далажыў.

— У гаражы свет уключан. Па каравулах усё ў парадку.

Селі ўпоруч на мяккай канапе і памочнік, курсант аднаго ж з ім узвода, чарнявы юнак з Донбаса, пакурвае і апавядае пра вынікі сёнешняй стральбы.

І ўжо калі гадзіннік гучна адбіў дзве гадзіны, помочнік спытаўся:

— Таварыш дзяжурны, загадаеце адпачываць?

— Адпачывай.

Міця паправіў шлем, выняў з шуфляды кніжку. I знайшоўшы месца, дзе спыніўся, углыбіўся ў чытанне.

У школе вырас ён. Гэта ўжо не той танклявы юнак у падраных сандалях. Цяпер ад яго вее падцягнутасцю, чоткасцю ў рабоце.

Ён адлажыў у бок кніжку, усмомніў пра ліст ад Надзі. Гэта абудзіла прыемныя малюнкі сустрэч у памяці і цёплага развітання Ў Менску. Спыніўся каля камутатара, пазваніў..

— Пост пяць?

Нібы з-за плячэй, так выразна пачулася.

— Пост пяць, таварыш дзяжурны.

Міця глянуў на гадзіннік, пабудзіў памочніка.

— Пайду правяраць...

Памочнік устаў.

Каля брамы свяціла блакітная лямпачка. Па аснежанай сцежцы Ў кажусе крочыць вартавы курсант.

Нячутна цярушыць лёгкі сняжок.

У браме сустрэўся карнач са зменай каравула.

— Таварыш каравульны начальнік, пойдзем...

На вуліцы ні душы...

— Праверым каля склада.

Пазней зайшоў Міця ў памяшканне. Зняў пальчаткі. Памочнік усміхаейца.

— Замерз, таварыш дзяжурны?

Пад дзень заходзіў камісар.

Міця правёў яго, ішоў ад брамы і думаў: „Чаму чалавеку не спіцца? Другі б нават і не падумаў, а гэта бачыш“...

Раніцою не заўважыў як хутка прайшоў час. Быў каля гаража, бо курс выязджаў на тактычныя заняткі ў поле, потым зайшоў у казарму, у сталовую. I калі на ганку паказалася прысадзістая фігура начальніка, выйшаў і адрапартаваў, чым займаецца школа.

Пад вечар машыністка прынесла загады ад начальніка. Міця выклікаў пасыльнага, прагледзеў аркушы. У папцы значылася яго проэвішча і падзяка начальніка школы за ўзорнае нясенне дзяжурства. На твары расплылася ўсмешка. Ён адаслаў пасыльнага і сеў за кніжку. У пакой зайшоў новы дзяжурны з памочнікам, узваліў на стол падсумкі з патронамі.

3

Паліць сонца.

Шкляная сінь неба нікне ў далечы палеткаў. Надзя абвязала хустачкай валасы, пазірае на асляпляюча белы ліст падручніка. Прыплюшчыла крыху вочы, нахілілася. Замільгалі вялікія літары з ружовым абадком. Палажыла падручнік, азірнулася. За рэчкай у двух кілометрах застаўся гарачы горад. Тут вальней...

Плешчацца ў берагі рэчка. Пад нагамі ледзь чутна сціраецца ў пацяруху выгарэлая трава. Надзя акунаецца ў ваду, плыве па цячэнню. Па пясчаніку выходзіць на ручаіну, густа наросшую мяккай травою. Ступае паволі, нібы баіцца наткнуцца на што. 3 зелені палеткаў памахвае ветрык. Смуглае цела блішчыць на сонны ад кропелек вады. Сонца прыпякае ў плечы. Побач кусцікі... Яна сабрала свае рэчы і пайшла туды. Прыемна адпачываць у цяньку. Надзя абцягвае прыліпшы купальнік, лажыцца і чытае. Сюды яна едзе з раніцы. Увесь дзень чытае, купаецца. Экзамены падыходзяць к канцу. 3 вышыні настойліва льецца рокат матора. Надяя прыплюшчана глянула ў сінь неба. Хутка пранёсся срабрысты самалёт. Доўга глядзела яму ўслед.

„Няхай-бы ён прыляцеў, — мільганула прыемная думка.— Недзе на граніцы цяпер. Што ён робіць у гэты момант?"

Закрыла далонямі вочы.

...Махае Міця рукою праз вакно. Яго твар з дзіцячай усмешкам аддаляецца пад грукат колаў. Гэты малюнак ярка ўсплывае ў памяці.

„Далека, далека ён зараз",— думае яна. Сплятаюцца думкі ў прыгожыя вянкі. Замірае сэрца ў дагадках.

— Адлегласць?.. Xiбa яна можа перашкодэіць? — пытаецца яна і, зірнуўшы на прасторны луг, ловіць сябе на гэтым запытанні.

Надзя зноў бярэцца за кніжку. Ліст на галінцы дробна дрыжыць. Кучаравая пасма ўпала на абпалены сонцам твар.

4

Аднастайна цікае будзільнік на стале. Міця рыхтуецца да заняткаў. Перад ім падручнік японскай мовы. Ён узіраецца ў шматпавярховыя іерогліфы, перапісвае іх у сшытак. Хоць вучоба ідзе марудна, але настойлівасць Міці расце з кожным днём.

У гуртку мовы ён можа ўжо задаць пытанні, адказаць на нека- торыя і часткова зразумець, што гаворыць настаўнік.

У пакойчыку ўсё проста. Стол, два крэслы. У кутку ложак, старанна засланы зялёнай коўдрай, насупраць — канапа з кітайскімі ўзорамі. Засталася яна ад фельчара, які паехаў на вучобу ў мінулым годзе. На сцяне вісіць вінтоўка, карта. Праз вакно відаць сопку і шматок шэрага манчжурскага неба. У калідоры пачуліся крокі. Рэзкі стук у дзверы.

— Можна?..

Міця ўстаў.

Баец падаў пакет.

— Ад начальніка заставы...

Баец бразнуў абцасамі і знік.

Міці трэба зараз жа з‘явіцца да начальніка па аператыўнай справе. Ён сунуў падручнік, хутка адзеў макентош. Пры выхадзе зірнуў у люстарка і крыху сумеўся. Пад носам ледзь-ледзь прабіваліся вусікі. Ён усміхнуўся, махнуў рукой. У кабінеце начальніка заставы сядзеў Чухрай, даўні знаёмы Міці, сакратар комсамольскай арганізацыі суседняга калгаса. Яго бронзавы твар быў устрывожаны, але калі яны сустрэліся поглядамі — у вузкіх прарэзах вачэй заіскрыліся, як і заўсёды, хітрыя агеньчыкі.

Міця слухае начальніка і водзіць алоўкам па карце раёна. Яны абмеркавалі паведамленне Чухрая і парашылі, што Міці неабходна ехаць у калгас. На краю калгаса жыў рыбак кітаец Сінь Вінь. Чухрай падсачыў учора, што ўвечары да яго зайшлі двое. Ён хацеў даведацца, хто там і нібы таго, што яму патрэбна свежая рыба, зайшоў у хату. Кітаец ляжаў на палку. Болей у хаце нікога не было. Чухрай падумаў,— здалося.

Раніцою сёння, адкуль і ўзяліся, у калгас з'явіліся двое з зямельнага аддзела правяраць абмалот. Чухрай сачыў за імі ўвесь час, потым адклікаў старшыню калгаса, маргануў яму і вярхом прыімчаў на заставу. 3 заставы выехала двое да граніцы, а Міця з ездавым накіраваўся ў калгас.

Вузкая дарожка шамаціць пажоўклым апаўшым лісцем. Васенняе сонца павісла над сопкай. 3 лесу цягне прагорклым балотным пахам. Міця абагнуў сопку і выехаў на палетак. Уперадзе віднеецца калгас. Міця саскочыў у пясок вуліцы насупроць канцыляры, аддаў повад ездавому. Бразнула клямка ў дзвярах. Незнаёмыя адказалі на прывітанне і прадаўжалі разглядаць на стале паперы. Міця прысеў на лаўку. Старшыня калгаса падкруціў вусы.

— Што скажа памочнік начальніка заставы? — хітра зірнуў ён з-пад рыжаватых брывей.

— Памятаеш,— казаў Міця,— ты на тым тыдні абяцаў пачаставаць яблыкамі. Па дарозе было, вось і заехаў.

Старшыня усміхнуўся.

— Можна. Гэта мы зараз.

Увайшоў Чухрай з кошыкам яблык.

— Гаварылі толькі, а Чухрай, бачыш, наперад ведае,— сказаў старшыня, выйшаўшы з-за стала.

— Палявыя работы закончыў? — зірнуў Міця ў шырокую жорсткую бараду старшыні.

— Не ўсё... Дзён на тры засталося.

— 3 абмалотам як?

— Палову абмалаціў. Яны вось глядзелі,— кіўнуў на сядзеўшых старшыня.

Пануры з доўгай шыяй узняў галаву, прабасіў:

— Траха не палову...

Міця падышоў да яго, спытаўся.

— Вы хто такія?..

— Мы?..

— 3 зямельнага аддзела,— дапамог доўгі.

Міця ўбачыў на вакне футляр „лейкі“, кіўнуў панураму.

— Ударнікаў калгаса фатаграфіравалі для раёныай газеты,— адказаў ён, паправіўшыся на лаўцы.

— Так... Дазвольце вашы дакументы...

Міця разгарнуў пасведчанне асобы панурага.

— На заводзе працуеце?

— Але...

— А чаму ж казалі з зямельнага аддзела?

— Райком паслаў,—дадаў другі.

— А калі прыбылі сюды?

— Раніцою...

— На машыне, ці конна?

— Не...

— Устаць! — сказаў Міця і кіўнуў Чухраю.— Абшукай...

Вытрас Чухрай кішэні панурага. Нічога падазронага. Другі ўвесь час злосна гаварыў, чырванеючы да вушэй:

— Я каменданту скардзіцца пайду. Працаваць перашкаджаюць...

У партфелі другога было многа здымкаў.

— Калі ішлі ад пуні, ён фатаграфіраваў сопкі,— вытрасаючы кішэні, сказаў Чухрай.

Выдаў прадстаўнікоў „зямельнага аддзела“ аэраздымак суседняга раёна.

— Дзе ўзялі?.. Для раённай газеты? — складаючы ў сумку здымкі, спытаўся Міця.

— Я пазваню у райком,— чырвоны ўвесь, як рак, крычаў задзірыста другі.

— Пойдзем!..

На ганку Чухрай шапнуў Міці:

— Я дапамагу завесці...

— Давай,— адказаў Міця.

5

Надышоў сакавік. На двары стаяць траскучыя маразы. 3 манчжурскага боку дзьме пякучы парывісты вецер. Шуміць тайга...

Аператыўная задача патрабавала прысутнасці памочніка начальніка на месцы падзей доўгі час. Тры дні не прыходзіў дамоў Міця. Вечарам унёс у цёплы пакойчык клубы марознага туману. Аб'інееў каўнер поўкажушка. Міця пацірае рукі, ходзіць па пакоі ў высокіх валёнках. Прынеслі пошту. Маленькі сіні канверцік абудзіў Міцю. Ён паспешна разадраў яго і хутка прабег па радках знаёмага почырка. Надзя ўпікае, што ён не піша ёй і бадай забыўся на яе, на сяброўства.

Мільганула непрыемная думка. Нібы рукою зняло ўтому. Хацелася крыкнуць, сказаць моцва, што гэта няпраўда. Доўга сядзеў над лістом паперы, сіліўся выказаць усё тое, што сагрэла сэрца пад посвістам сібернага ветру. Аднёс ліст і не мог супакоіцца. Лёг на канапу, абхапіўшы патыліцу рукамі, доўга пазіраў на квяцістыя шпалерныя ўзоры.

„Няўжо яна не разумев мяне?“— думаў ён.

Потым сцішыўся і задрамаў. Прахапіўся ад моцнага стуку Ў дзверы. Толькі і пачуў:

— Трывога!..

Хутка апрануўся і да начальніка. Звоніць тэлефон.

— Атрад япона-манчжураў пранік на нашу тэрыторыю, — кінуў трубку начальнік і да Міці.

— Таварыш Шумін, загадваю абыйсці ворага злева сопкі. Я дзейнічаю справа, каб ні адзін не выслізнуў,— паказваў начальнік на карце план свайго рашэння.

— Атрад уварваўся лявей пагранічнага знака 015...

Міця паўтарыў загад, няёмка ў валёнках павярнуўся і выйшаў.

За ім выбег камісар заставы.

Граніца трашчыць ад частае страляніны кулямёта. 3 заставы імчыцца конны атрад у абхват сопкі. Вецер пячэ ў твар. Без адзінага голасу спешыліся, пачалі наступаць у бок граніцы па схіле сопкі. Міця спяшаецца. Да пояса правальваецца ў глыбокі снег, карабкаецца і ідзе наперад.

Світае... Сінь раніцы змяшалася з бялізною снега. На гарызонце сцелецца туман. Кулямёт не змаўкае. Кучка дазорных пагранічнікаў стрымлівае націск азвярэлага ворага. Дапамога прыспела ўпору. Лявей загаманіў ручны кулямёт. Міця выглянуў з-за кустоў і не паспеў апамятацуа, як ва ўпор яму бухнуў стрэл. Зляцела левая рукавіца. Зверху сопкі беглі двое японцаў з вінтоўкамі наперавес. Міця пусціў гранатай і прылёг на снег. Рэзка ірвануў паветра ўзрыў. На секунду пазней у тым жа месцы яшчэ з большай сілай ірванула другая граната. Байцы наступаюць. На снягу валяюцца трупы самураеў. Унізе, правей, ідзе гарачая перастрэлка. Міця зразумеў, што начальнік заставы адрэзаў адыход ворагу. Лявей група байцоў з камісарам абходзіла пазіцыі з тыла. Байцы заляглі. Да Міці падпоўз баец, пацягнуў за палу поўкажушка, Міця азірнуўся. На снягу чырванню замярзала кроў.

— Таварыш памочнік, вы паранены,— і ўзваліўшы Міцю на плечы, папоўз за кусты.

Міця вырваўся з цэпкіх рук байца, азірнуўся.

— Таварыш Хмялёў, маладзец. Нічога. Я яшчэ магу,— і выбег з-за кустоў.

— За мною!..

Недалёка пахіснуўся адзін самурай і ўпаў, другі заенчыў, схапіўшыся за жывот. Справа рвала марознае паветра:

— Ура! Ура-а!..

Міця махнуў камандзіру ўзвода, крыкнуў:

— Таварышы!

Па схіле сопкі гуло рэха:

— Ура-а!..

.................................................

Увечары японцы зноў памкнуліся на граніцу. Але яны на ўласнай скуры адчулі моц зброі совецкіх пагранічнікаў. Самураеў разбілі ўшчэнт — часткай знішчылі, а рэшту ўзялі жыўцом.

Міця валодаў рукою ўжо зусім добра. Некалькі разоў пытаўся ў дзяжурнага ўрача, калі яго выпішуць.

Смешна часамі рабілася, як урач угаварваў неспакойнага камандзіра насіць руку на павязцы і пунктуальна выконваць яго прадпісанні.

— Яна не баліць,— гаварыў Міця.

Ён сядзеў у сталовай, перагортваў журнал. Дзяжурная сястра падышла, глянула блакітнымі вачыма.

— Вас хоча бачыць нейкі карэец. Настойліва патрабуе пусціць яго, але доктар...

Міця ўстаў і пашлёпаў у ардынарскую. Знайшоў урача.

— Сёння непрыёмны дзень... Не...

Міця прасіў.

— Як мы можем пусціць невядома каго? Прыязджалі з заставы, потым дэлегацыя была — пускалі... Вы хочаце...

— А можа справа сур'ёзная ёсць у чалавека. Запытайце ходь прозвішча яго.

Сястра хутка вярнулася.

— Чухрай, кажа...

— Яго можна,— з радасцю загаварыў Міця і выйшаў у калідор.

Урача ўгаварылі. Сястра вынесла халат. Цёпла сустрэўся з Чухраем. Ён паволі ціснуў руку, паглядаў на брытую галаву Міці. Уселіся на бялявай лаўцы, Чухрай пазіраў на рукаў халата, апавядаў.

— Прыехаў на пленум райкома і не зайсці не мог. А парадкі тут крутыя,—глянуў ён прыплюшчана ўздоўж калідора.

— Сам разумееш...

— Сінь Вія я ўсё ж накрыў на гэтым тыдні. Падлюга! Не без яго дапамогі лезлі япошкі...

Пайшоў Чухрай пасля паўдня. Міця пісаў маці ліст, пытаўся ці выявілі віноўнікаў смерці Валодзі. Настойліва патрабаваў узбудзіць новае следства.

Праз тыдзень Міця выпісаўся. Адзеў форму і калі прыйшоў ўрач, Міця доўга трос яго мяккую цёплую руку. Урач паглядзеў яа яго, на вуснах павісла ўсмешка.

— Жадаю ўсяго найлепшага...

— Дзякую...

Сонца выглянула з туману за сопкай. На двары спынілася машына. Міця зайшоў у кабінет начальніка і далажыў, што памочнік прыбыў і можа прыступіць да выканання сваіх абавязкаў.

— Адпачывай сёння, таварыш Шумін... Адпачывай!

— А і здорава мы іх узялі ў клешчы,— зірнуў Міця на поўны твар начальніка заставы.

Начальнік выняў з шуфляды пачак лістоў.

— Пішуць маладыя патрыёты. Хочуць служыць на нашай заставе. Во дзе грозная сіла паднімаецца! На, прачытай ліст брата Хмялёва,— і ён падаў яму спісаны аркуш паперы.

Заходзілі камандзіры. Міця глянуў на гадзіннік.

— Я пайду...

Дома знайшоў ліст ад Надзі, з якога зразумеў, што сяброўству канец. На некалькі лістоў Міця не даў адказу. Ён тупае па пакойчыку і не знаходзіць работы. Было шкада, што так недарэчна ўсё абарвалася. Хутка ўвайшла жонка начальніка заставы, Зоя Захарова, з газетай у руках.

— Прыехаў? Здаровы? Ну, і добра...

Лёгка абняла і пацалавала.

— Герою дня... Маладзец!

Міця збянтэжыўся і не разумеў у чым справа.

Зоя Захараўна разгарнула газету, паказала пастанову ўрада аб узнагароджанні адважных пагранічнікаў. Яна водзіць па радках пульхным пальцам, называе знаёмыя прозвішчы байцоў і камандзіраў.

— Старшы лейтэнант Шумін Дзмітрый ордэнам Чырвонай Звязды. І вы сядзіце? Усё тактыку вывучаеце?

— Нельга без яе, Захараўна.

— Свята сёння, свята... Не кажыце...

Зоя Захараўна толькі завіхнулася.

— Пабягу, свайму герою пакажу. Ён у кабінеце?

— У кабінеце, Захараўна...

Праз шыбу вакна ярка свеціць сонца. На двары каля будынкаў прыкметна туліцца вясна.

Частка трэцяя

1

Глуха дрыжыць паліца ў купэ.

За вакном мільгаюць узлескі. Нізенькі алешнік туліцца да насыпу і праз шырокае балота змяняецца гаем на грудку. Стромкія жоўтабурыя хвоі выносіста цягнуцца ўвысь, засланяюць сінь неба.

Замільгалі стальныя спляценні маста, бліснула срэбраная істужка ракі на зялёным лузе. У далечы, з садоў паказаліся будынкі гарадка. Міця ўзіраецца ў бялявы мініяцюрны будынак палкавой школы на беразе рэчкі. Правей відны будынкі рабочага пасёлка. Дыміць труба лесапільнага завода. Яшчэ з тэхнікума хадзіў Міця на сходы рабочых дакладчыкам, наладжваў выхады драмгуртка. Усё так знаёма!

Ад усяго вее чымсьці квола-цёплым, блізкім, вабячым. Міця выйшаў у калідор. Праз адчыненае акно цягне свежасцю поплава. Невыразнае пачуцце поўніць нутро трывожнай радасцю. Ён глядзіць, як хутка мільгаюць вуліцы гарадка.

— Прыехалі,— сказаў кандуктар.

Міця ўзяў чамадан і знік у натоўпе.

Чуюцца галасы радасных сустрэч на пероне, моцныя пацалункі. Каля выхада з пугаўямі тоўпяцца возчыкі. Міці ніхто не сустракаў. Ён адразу здаў чамадан у камеру, атрымаў веласіпед з багажнай і паехаў у гарадок. Не пазнаць гарадка. Як ён змяніўся за чатыры гады! Замест драўляных паламаных тратуараў стройна працягнуліся шырокія асфальтавыя дарожкі, высаджаныя клёнікамк рыначны пляц сустрэў яго фігурнай агарожай і там, дзе раней кожны дзень была мітусня і бойкі гандаль, зараз пышна цвілі клумбы. Дарожкі высыпаны жоўтым пясочкам. У цэнтры на высокім п'едэстале высіцца помнік Леніну. Ільіч узіраецца прыжмурана ўдаль, паказвае правай рукою шлях, па якому нястрымна ўперад крочыць краіна. Міця спыніўся. Правёў веласіпед на сквер і прысеў у цянёк пад каштанам.

Побач гуляюць дзеці... На вуліцы часта сігналяць машыны.

Міця пайшоў. Па гэтай вуліцы тры гады хадзіў ён. Вось той мост, дзе сустракаўся з Надзяй. Міця спыніўся. Паглядзеў на знаёмы сад, на новыя будынкі. Потым прайшоў і сеў на лаўку каля былога інтэрната. Насупраць спыніліся двое. Хлапчук нёс у руках драўлянае ружжо, побач стаяў большы, белагаловы. Ён тузануў за рукаў меншага.

— Дзядзя, за што табе ордэн далі?

Міця глянуў на малых. Меншы выпучыў жывот, пазіраў не міргаючы.

— А ты ведаеш, што гэта ордэн?

— У нашага дзядзі ёсць... Я бачыў...

— За абаройу краіны...

Малыя кінулі Міцю і хутка зніклі.

Далёка за горадам на шасэ спыніўся Міця, выцер хустачкай потны твар і прысеў на траву абочыны. Паволі дыхае ветрык з яравога палетку. Нячутна шавеліцца кусцісты сіні авёс. У вышыні тонуць бялявыя хмаркі. Міця прылёг на траву. Коратка падстрыжаныя валасы тапырацца спераду. 3-пад камячкоў віхрастых брывей пазіраюць добрыя задуменныя вочы. Яго здаровая постаць туга падцягнута папружкай з блішчастым клямарам. Запыленыя джымі схаваліся ў траве. Адпачнуў крыху і паехаў далей. Насустрач імчыцца пукатая спіна шасэ. Міця пазірае ўперад. Чатыры гады назад па гэтай дарозе ехаў ён з Надзяй на станцыю... Міця мацней націскае на педалі. На ячменным палетку гуртам палолі жанчыны. У канцы вёскі высілася пажарная каланча. Каля магазіна расступіліся, пазнавалі пазіраючы ўслед.

— Пагранічнік нейкі...

— Ды гэта ж Міця Шумін...

— Вырас як!..

Маці спаткала яго на двары. Доўга трымалася шурпатымі рукамі за шыю, праслязілася ад радасці.

— Жыў мой сынок...

— Я і не думаў паміраць...

— Кажы... Пісаў, што прыедзеш у маі... Усё думалася. Пойдзем у хату.

Маці села насупраць.

— Я ў сакавіку хварэла. Думала канцы ўжо. Вышкрабалася нейк...

Прышлі суседзі. Радасна віталі і распытвалі. Maцi падышла бліжэй, пакратала пальцам.

— Гэта ордэн?

— Ордэн, мама...

— На многа прыехаў? — пыталіся суседзі.

— Пагуляю крыху, ды на вучобу...

— Пойдзем, жанчыны,— сказала маці.— Ты, Міця, пасядзі крыху... я зараз...

Выйшаў Міця ў сад. Гнецца галлё ад цяжару пладоў. 3 агароду пахне агуркамі.

2

Купчастыя прысады ўзбоч шасэ не шурхнуць лістам. Стаіць звонкая ліпеньская раніца з лёгкай сінявою на гарызонце.

Міця імчыцца ўперад. У руках блішчыць нікель руля, а пад шынамі ціха шуршыць засохлая гразь. Ён хутка апынуўся за чатыры кілометры ад свайго калгаса, параўняўся з рабочым пасёлкам. Побач бярозавы гай гамоніць на ўсе лады птушыным шчэбетам, дыхае ранішнім халадком. 3-за зелені выглянула чырвоная страха, адна, другая... Ён спыніўся каля цаглянага будынка, пакінуў веласіпед каля дзвярэй і зайшоў у паднавес. Насупраць шырока адчыненых варот, над чырвонай скрыняй камбайна капошацца двое. Зверху чуцен піск метала пад напільнікам і грудны мяккі голас запаўняе паднавес, ірвецца на волю, у шыр поля.

Споём же, товарищи, песню

О самом большом человеке,

О самом большом и любимом

О Сталине песню споем...

Чуў ён гэтую песню на манчжурскай граніцы, пад гарачым сонцам Крыма. Тут, у майстэрні, сярод неабсяжных палеткаў, гэтая песня мела нейкую асаблівую мілагучнаснь. Міця слухаў песню пра мудрага правадыра, якую пяе ўся краіна і не вытрымаў:

— Малайчына...

Песня абарвалася і з кузава выглянула чарнявая дзяўчына. Міця спытаўся. 3-пад камбайна вылез чалавек, увесь замусолены да бляску. Міця пазнаў стрэчнага брата Алеся.

— Я цябе ўмурзаю...

— Нічога...

Яны ўселіся на скрынку каля варот. Алесь, паціраючы шырокія, чорныя ад мазуты далоні, гаварыў:

— Чаму не паведаміў. Спаткаў бы... A-а... Пісаў, што раней будзеш, а потым і няма. Думаў, што справы якія неадкладныя. Добра... Гэта мой аграгат,— паказаў ён на камбайн. — Праз дзень-другі выходзім. Ты надоўга?

— Пабуду, а потым у акадэмію вучыцца...

— Ну, дык убачыш...

Міця паглядзеў на яго сур'ёзны твар, падумаў: „Як ён пасталеў..."

Алесь устаў, нізкі, карчукаваты.

— Хто гэта спяваў?

— Мой штурвальны — Вера...

Ён прыжмурыўся на металічную сетку гадзінніка.

— Абедаць час. Вера, прышрубуй саламатрас — і ў сталоўку! — крыкнуў ён у бок паднавеса.

Вышлі за МТС, сцяжынкай накіраваліся да рэчкі. Сонца акунулася ў гладзь ракі. Плюснік па той бок лапушыста натапырыўся, прыслухоўваючыся да цішы сіняга поўдня.

— Пакупаемся...— на хаду скідаючы спецоўку, сказаў Алесь. Не паспеў Міця агледзець бераг, як Алесь ужо ўскочыў у ваду.

Люстранае плёса паволі гойдаецца, чвякае хвалямі ў пяшчаны бераг. Алесь адзеўся.

— Ты лейтэнант...

— Старшы лейтэнант,— усміхаючыся паправіў Міця.

— Усё роўна. Цяжкая ў цябе служба. Манчжоў-го там розны і японец зноў жа... Ты не думай, што мы ў шапку спім. Глянь, як урадзіла, зямля ледзь трымае столькі багацця. Быў на нарадзе камбайнераў і даў абяцанне зжаць 1500 га. Трэба слова стрымаць... А мама як?

— Hi што сабе...

— Даўно быў там. Не выбяруся усё...

Пазірае Міця з высокага берага на істужку рэчкі. Уецца яна на захад і знікае ў кустах.

— Я забыўся... Пакінуў веласіпед каля майстэрні...

— Ты на веласіпедзе? Нічога, не прападзе...

У пасёлак ішлі сцежкаю праз гароды. Матава-зялёныя качаны капусты ўкрылі грады. Выйшлі на ўзгорак. Алесь завярнуў і баразною павёў на дарогу. Побач стаіць чубок маладзенькіх дрэў.

— Зойдзем сюды...

Між дрэў ляжала п'едэсталам аграмадная гранітная пліта, нa ёй узвышаўся адшліфаваны да бляску помнік. Надпіс гаварыў:

Комсамольцу—трактарысту,

загінуўшаму ад варожай рукі —

ВАЛОДЗЮ ШУМІНУ

Міця зняў шапку, абышоў навакол. Твар у яго стаў сур'ёзны, а ў вачах бліснулі слёзы.

Пасля паўдня зноў Міця зайшоў у паднавес. Алесь правёў яго да дарогі.

— Ты дзе быў?...

— У камендатуру ездзіў. Быць не можа, раскапаем гэтую справу...

Міця ўглядаецца ў даль шасэ. Узбоч сям-там стаяць лаўкі. Ёй звярнуўся да Алеся.

— Ты бываеш у Чапліцах?

— Учора адтуль, а што?

— Так сабе...

Міця не сказаў Алесю, што хацеў пытацца пра настаўніцу і яе дачку Надзю. Яму ніякавата было аб гэтым сказаць. Ён спытаўся:

— Там магазін ёсць?

— Сельмаг... Зачым табе?

— Папярос купіць...

— У буфеце ў нас колькі хочаш... Дай я з‘езджу на тваім,— і Алесь перамахнуў нагою цераз сядло. Міця сышоў з дарогі. Каля ляска залапаталі ўспуджаныя галубы, з свістам шуганулі ў пасёлак. Ён паглядзеў убок Жываглодавіч. Там бор цямніцца ў сіняве, а далей польская тэрыторыя... Вісіць няветлае неба, гэткае як і на манчжурскай старане.

Пад'ехаў Алесь.

— Ты прыходзь. Я ў Чапліцах сцэпам двух камбайнаў ваяваць буду.

Міця ад'ехаў на ўзгорак, спыніўся. Адсюль як на далоні відаць гарадок МТС, вырасшы нядаўна. Насупроць жаўцее жыта. Буйны колас хіліцца долу. Шугае вецер і захвалюецца яно буйнае, чароцістае, загайдаецца, ціха шэпчучы спелым коласам. У версе цюрлюкае нейкая птушка. Нібы хто дакранаецца да высокай сінявы і яна звініць.

3

Сіняя смуга заслала гарызонт. Сонца захінулася воблакам. Вецер сціх. Парна.

Міця ўбачыў як з пасялковае дарогі выйшла на шасэ дзяучына. Не разабраў здалёк, куды яна накіравалася. Потым ужо ўбачыў, што ідэе у гэты бок. Міця зняў шапку, выцер хустачкай твар. Яго цікавіла адно: адкуль яна? Ён успамінаў тутэйшых знаёмых, але падобнага не знаходзіў.

„А можа і сустракаўся калі?“ ·

Кінуў гэтую думку, калі глянуў на МТС, якая будавалася ў яго адсутнасць. За гэты час вырасла столькі моладзі, што нават у сваім калгасе не ўсіх ён пазнае. Міця дастаў папіросу. Абцягнуў на сабе кашулю. Дзяўчына спяшаецца па сцяжынцы. Заўважыла на сабе погляд незнаёмага, узмахнула кучаравымі валасамі, чорна-бліскучымі вачыма яна ўставілася на Міцю.І тут на твары яе ён заўважыў раптоўную перамену. Бровы падняліся вышэй, яна сцішыла хаду. Міця ўстаў і загаварыў першым.

— Грамадзянка,— нават сам здзівіўся, што вырвалася так, але дзяўчына спынілася.

— Чаго? — спыталася яна і, паглядзеўшы на вожыкаваты чуб яго, нібы здагадалася.

— Міця...

Міця ступіў наперад.

— Надзя?!

Яна схапілася за яго руку, сціснула аберуч.

— Няўжо гэта ты? — збянтэжана дапытваўся Міця.

— Якім чынам? Адкуль? — задыхаючыся пытаецца Надзя. — Сядай, пагутарым.

Ад нечаканай сустрэчы доўга не магла супакоіцца Надзя.

— Быў так далёка, а гэта стаў так блізка. Ці даўно прыехаў?

— Дзён восем...

— Бачыш, а да мяне і не заглянуў. Але што... я сама толькі ўчора прыехала.

— Не спадзяваўся спаткаць...

Міця пазірае на пунсовы твар Надзі, яна ўсміхаецца.

Глянула яна на бліскучы чорны казырок шапкі ў руках Міці, на чырвоную зорку над зялёньш верхам.

— Я, таварыш капітан, ці як там у вас кажуць, паспела толькі скончыць інстытут. Доктар атрымаўся, дазвольце далажыць.

— Надзя — доктар. Як гэта гучыць? — дзівіцца Міця.— Ты мяне выперадзіла... Больш паспела.

— А гэта што? — паказала яна на ордэн.— Ты не прыбядняйся цяпер. Абы каму не даюць, як я ведаю.

— Гэта так, а вучыцца толькі зараз пачну. Памятаеш, як мы ўмаўляліся?

— Як не было, а зараз сустрэліся...

Хацеў гаварыць, але Надзя перапыніла.

— Цікава...

— Што?

— Чаму ты адзін?

Міця па-свойму зразумеў пытанне і зірнуў на шасэ. У абодвы канцы абапал — жыта і жыта. Нідзе — ні душы! Ён падсунуўся бліжэй, паглядзеў у цёмнае бяздонне чорных вачэй, ціха сказаў:

— Альбо я адзін? Здаецца і Надзя тут? — рука дакранулася да яе пляча.

— Не забыўся?

Доўгі пацалунак асвяжыў засохлыя губы Міці. Валасы лезуць у твар. Міця ўстаў. Ціха дыхнуў ветрык поверх нахіленага калосся.

— Не спадзявалася цябе бачыць,—сказала Надзя.— А зараз пойдзем да мяне.

Міця ўзяў веласіпед, папрабаваў шыну.

— Удваіх паедзем...

4

Алесь яшчэ раз наведаў Чапліцы і сказаў старшыні калгаса, што заўтра прыедзе зажынаць. Той на развітанні затрымаў яго, паведаміў:

— Гаворркі розныя былі пра камбайн, што і жне кепска, што і салому пакідае. Доктар мне дапамагла, сход правялі. Развеялі паклёп. Дык ты ўжо глядзі, нажмі кнопку дзе трэба, каб камбайн сябе паказаў во-о!

— Гэта можна...

— Адразу перастануць плёткі пускаць.

— За камбайн будзь спакойны. Заўтра чакай.

Алесь пакінуў канцылярыю, затрымаўся на ганку. Вуліцай ехаў Міця. Ён здзівіўся, што ўбачыў яго тут, аклікнуў:

— Міця!..

Ён глянуў з-пад лахматых брывоў:

— Дзе быў?

— У камендатуру ездзіў. Тут ходзіць адзін спрактыкаваны... Сход быў, нават наконт работы камбайна гутарылі.

— Чуў.

Алесь глянуў на гароды.

— Я заўтра пакажу, на што здольны мой агрэгат. Няхай...

— Я ўжо маю некаторы матэрыял. Як тут аграном працуе?

Алесь задумаўся.

— Я з ім мала сустракаюся. Не па спецыяльнасці. А ты што чуў?

— Ды тут. Севазварот як ён уводзіць? Мне тут сказала адна комсамолка. За школай жыве...

— Можа быць... Толькі ты... але цябе вучыць не трэба.

— Я да яе загляну... А ты куды?

Алесь кіўнуў у бок канцылярыі.

— Яшчэ раз аглядаў палетак. Заўтра агрэгат будзе тут.

Міця выехаў у канец, завярнуў да школы. На двары густа зеляніцца трава.

Падняўся на ганак, пастукаў. Ніхто не адклікаўся. Міця пастаяў.

За дзвярыма пачуліся крокі.

— Заходзьце!

Надзя стаяла на кухні.

— Ой, гэта ты? Праходзь сюды,—гаварыла яна.— Маці ў раён паехала, дык я за гаспадыню...

Яны прайшлі ў пакой, селі на канапу.

— Значыць, ты поўная гаспадыня? Кепска сустракаеш.

Надзя смяецца, абапершыся локцем на рукі Міці, нахілілася блізка.

— Віну папраўлю. Нічога.

Надзя выйшла на кухню.

Гучна пырскае вада ў дно міскі. Міця ўсміхаецца, стоячы ў дзвярах.

— Я раскладу дня не ведаў...

Надзя выцерлася, падыйшла да Міці.

— Прыбыла ў ваша распараджэнне.

Ён прыхіліў яе да сябе, пацалаваў. Калі адхінулася Надзя, сказаў:

— Вольна...

На акне надзімаецца фіранка. 3 саду прыемна пахне свежасцю.

Надзя прыбралася і яны праз двор выйшлі на палетак, поўны каласістага багацця. За ўзгоркам віднеецца лес, а там і рэчка.

— Сярод такога хараства хочацца гаварыць аб самым чыстым, што ёсць на душы... аб нашай маладосці...

Адсюль Міця з Надзяй пайшлі на курган. Злева віднеецца гарадок МТС.

— Глянь, Надзя, навакол... Я хоць не рамантык, а адчуваю як пяе ўсё. І гэта, як ты сказала, наша маладосць.

Назбірала Надзя кветак на кургане і, звязваючы букет, весела сказала:

— Маладосць... Маладосць...

Каля лесу тонка сцелецца ледзь бачная сінява і, здаецца, чутна, як падае з хвоі іголле.

Глыбока на поўныя грудзі ўздыхае багатая зямля. Час бяжыць хутка. Сіняя дымка вечара ахінула сад, бяседку.

Надзя сказала:

— Я арганізавала санітарны пост на час уборкі. Заўтра зажынкі.

— Ведаю...

Міця ўстаў. На вуліцы мітусіцца шэрань ночы. За будынкам забрахаў заспаны сабака.

— Хвілінку. Я загляну ў сельсовет, мне пазваніць трэба.

— Хутчэй, я чакаю.

Міця пайшоў па соннай вуліцы. Налева доўгі паркан свінаводчай фермы і кудлаты вішняк. За шулам пачулася размова. Прыслухауся.

— Згіроўскі не ідзе і дзе толькі яго чорт забраў. А тут і чакаць нельга. Ён трапіў на след... — даляцела да слыху.

Рука інстынктыўна пацягнулася да боку, шкрабянула па гладкай папружцы.

— Смялей толькі... Не пужайся,—сіпела з-за шула.

Міця ступіў уперад. Перад ім вырасла двое.

— Хто такія?

— Во! — і замест адказу бліснула ў вочы полымя, па левым плячы балюча ірванула. 3 размаху схапіў правай адскочыўшага на вуліцу. Той толькі мільгануў і грукнуўся спіною аб шула.

— Хто такі?

— Аграном МТС,— выціснуў ён.

— Другі, дзе ён?

Міця трос загрудкі агранома. На вуліцы пачуліся крыкі. Прыбеглі калгаснікі.

— Хго страляў?

— Вось...

— Дык гэта ж аграном,— скаэаў адзін з іх, пільна ўзіраючыся ў твар затрыманага.

— Паглядзім, які ён аграном,— усміхнуўся Міця.

— Таварыш, у цябе кроў,— паказаў на рукаў калгаснік.

Ён зірнуў, сцяў зубы. У дзвярзх сельсовета стаяў калгасны вагртаўнік.

— Пакуль не прыедуць з камендатуры, не выпускаць.

— Добра.

Сам сціснуў руку і, прыкусіўшы губы, заспяшаўся да Надзі.

— Што здарылася? — ускрыкнула Надзя і ўмомант схапіла нажніцы, разрэзала рукаў.

— Шпіёны,— скрыгануў зубамі Міця і расказаў што здарылася.

— Бандыт... Мне тут суседкі расказалі, што ён вытварае...

Вышэй локця ў пятак шырынёю апяклася рука. На сярэдзіне блішчэў камяк крыві. Надзя скруціла бінт удвое, налажыла жгут. Міця прайшоўся па пакойчыку з падвязанай рукою, прысеў на канапу, Надзя палажыла падушку, села побач. Доўга не зводзіла погляда з пабялеўшага твару, потым укруціла агонь у лямпе і нахіліўшыся, шаптала яму ў твар.

— Супакойся, мілы... Косць цэлая.

Апошніх слоў Міця не разабраў.

5

Па шасэ пыліць машына начальніка камендатуры. 3 ім Міця. Начальнік расказвае пра сваё жыццё, зайздросціць Міцю, што ён едзе ў Акадэмію.

— Я акадэмію пачынаў пад Уфою... і на сёння ўеё вучуся...

Камячкі вусоў тапырацца пад танклявым носам. Ён памаўчаў.

— Як рука?

— Нічога... Яна ў мяне небарака: на Далёкім ёй таксама дасталося...

— Так... А „аграном" працаваў для двух разведак. Ведае нямецкую і польскую мову.

На ўзгорку кучкамі пакідаў салому камбайн. Дзве падводы ездзяць, звозяць яе ў стагі. Уперадэе чарнее „Чэлябінец".

Зашумеў вішняк на вуліцы, прарэзліва запішчэла пругло калодзежа. Машына спынілася.

— Давай у двор,— кіўнуў начальнік шоферу.

Іх сустрэў Алесь, потым выйшла Надзя.

— Я ўжо прачакаўся,— усміхаецца Алесь.

Міця ўбачыў, што Алесь прыбраўся, знарок спытяўся:

— А хто там? Камбайн жа працуе.

— У мяне хлапец там, хоць куды памочнік. Па такому выпадку як сёння — адпусціў мяне.

— Як з планам? — пацікавіўся начальнік.— Укладваецеся ў тэрміны?

— Знаёмцеся, калі ласка... Жонка.

Надзя падала руку. Начальнік не вытрымаў колкага бляску яе вачэй, глянуў на чырвоныя яблыкі, звісшыя на галіне.

— Прашу ў кватэру, там пагутарыце, — сказала Надзя.

На ганку Міця затрымаўся.

— Ужо ўсё вядома. Нядаўна і Лагуцкі папаўся.

Алесь шырока расплюшчыў вочы.

— А дзе ён быў?

— 3 Бабруйска прывезлі. Сёння я толькі даведаўся, што Валодзю забілі Згіроўскі і Лагуцкі.

Алесь пахмурнеў.

— Ён жа і ў цябе страляў. Фашысцкая гадзіна!

— Страляў... Яго тады раніцою за Жываглодавічамі касцы затрымалі. Немец з ім быў, дык на граніцы папаўся.

— Іх цэлая банда?

— Бачыш жа... агенты іудушкі Троцкага...

У кватэры Алесь прыгладзіў валасы, адказаў начальніку:

— 3 планам у мяне так: на сёння маю 1200 га. Уперадзе яшчэ больш тыдня. Думка перавыканаць...

Міця на кухні агледзіў зложаныя клумкі. Надзя зашпіліла чахол на чамадане.

— Мама яблыкі дае, а іх і ўціснуць няма дзе...

Яна адкінула пасмы валасоў, упаўшыя на ружовыя шчокі.

Праз акно ўліваецца свежасць сада і жнівеньскі дзень усміхаецца сінявою неба. Прыемна адчуваць у такую пару, як увачавідкі спеюць яблыкі і лёгка ўздыхае неабдымная зямля, аддаўшы багатыя сокі буйнаму ўраджаю. Неяк усё цяпер набывае свой асаблівы сэнс. Нават і былінка на ўзмежку калыша спелай шышкай зярнятак, гатовых упасці ў раллю. Шофер глянуў на гадзіннік.

— Таварыш начальнік, пара выязджаць.

Усе ўсталі з-за стала. Начальнік падзякаваў гаспадыню.

— Кіньце. Няма за што...

Улажылі клумкі.

— Я тут сяду,— паказаў начальнік на месца каля шофера.— Ты там гаспадар.

Алесь паціскаў рукі, горача развітаўся з братам.

— Не забывай, Міця.

— Не-не,— за яго адказала Надзя.

За калгасам спыніліся. Маці пазірае ўслед, наставіўшы руку стрэшкай ад сонца. I калі на шасэ ў сіняве знікла машына, уздыхнула. Азірнулася. Далёка ляжаць палеткі. Тонкая сінь вісіць уверсе чыстым крышталем.

— Ды што я? Хіба такая мая маладосць была? — прамовіла яна нячутна і рушыла сцяжынкай дамоў.

1938 г.

Content

Алешка Антон Маладосць