Сяргей Балахонаў

Зямля пад крыламі Фенікса

© Балахонаў, С., 2012

© I. П. Логвінаў, 2012

© Распаўсюджанне e-book. ТАА «Электронная кнігарня», 2018

Аднарогі Беларусі

Улетку 1928 г., падчас раскопак гарадзішча Банцараўшчына у ваколіцах Менску, археолаг Сяргей Дубінскі між іншага выявіў рог даўжынёю 1,9 м. Знаходка тады была ідэнтыфікавана як рог валдайскае казы і здадзена ў архіў. У 1935 г. прыбіральшчыца, выводзячы мыш’яком (As) архіўных пацукоў, выпадкова сыпнула крыху атруты на рог. Той нечакана змяніў колер, зрабіўшыся з шэрага бледна-ружовым. Тэрмінова выкліканы Дубінскі адразу зразумеў, што мае справу з рогам не валдайскае казы, але аднарога – вымерлай траваеднай непарнакапытнай жывёліны, чый лабавы рагавы нараст мог, паводле сярэднявечных крыніцаў, змяняць колер пад уздзеяннем атрутных рэчываў. Аднак археолаг ясна здаваў сабе справу з таго, што бальшавіцкая ўлада, якая адмаўляе Бога, будзе адмаўляць і аднарога. Адкрыццё Дубінскага абмяркоўвалася ў навуковых колах БССР кулуарна, паўшэптам. А ў 1937 г. ён быў арыштаваны і расстраляны як польскі шпіён, бо меў сваякоў у Заходняй Беларусі. Рог праходзіў па справе ў якасці рэчавага доказу, а пасля знік у спецсховах, як мноства іншых рэліквіяў беларускага народу.

Наша сённяшняя навука, згодна з савецкай традыцыяй, упарта заплюшчвае вочы на шматлікія пацверджанні існавання аднарогаў. Таму і фігуруе гэтая жывёліна ў энцыклапедыях прыдуманых і звышнатуральных істотаў. Тым часам першыя згадкі пра аднарога сустракаюцца у гімнах “Атхарва Веды” – там ён зваўся аднарогай антылопай, хоць насамрэч быў больш падобны да статнага белага каня з доўгім рогам у лобе. Аднарогаў згадвалі Ктэсій, Пліній, грэцкі “Фізіёлаг” ды іншыя крыніцы. Алегорыі, звязаныя з гэтай жывёлінай, сустракаюцца ў Бібліі. Апісанні аднарога ва ўсіх гэтых крыніцах розняцца, бо мала хто меў шчасце бачыць яго.

На тэрыторыі Беларусі аднарогі з’явіліся недзе ў сярэдзіне мезаліту. У часы Полацкага княства яны былі неад’емнай часткай беларускае фаўны. На так званай Равэнсбурскай мапе свету (Нямеччына, ХІІІ ст.), побач з гарадамі Poloscko (Полацак), Vidupsko (Віцебск) ды неідэнтыфікаваным тапонімам Scimelne (Смаленск? Шуміліна?!), намаляваны лось, зубр і аднарог, якія сімвалізуюць тагачасны жывёльны свет нашае зямлі. Пра існаванне аднарогаў сведчыць і выяўлены у Новасібірску ўрывак з пратографа Радзівілаўскага летапісу, у якім гісторыя пра паланенне Ўсяслава Чарадзея і яго наступнае княжанне ў Кіеве крыху розніцца ад традыцыйнай версіі. Так, у агульнавядомым спісе ўсё сканчаецца тым, што “…приде Белугороду Всеслав… утаився кыян бежа к Полотьску”. У знойдзеным жа дакуменце ўдакладняецца: “инорогом бежа к Полотьску”. Усяслава не дарэмна клікалі Чарадзеем: аднарога, паводле сярэднявечных уяўленняў, мог утаймаваць толькі чалавек звышнатуральнае сілы, з экстрасэнсорнымі здольнасцямі.

Таму аднарогаў рэдка прыручалі, часцей на іх проста палявалі. У сярэднявеччы лічылася, што злавіць аднарога можна толькі адным спосабам: “панну цнатлівую прывесці ў лес, абы звер, усчуўшы пах ейнай беспахібнасці, зызволіў прыйсці голаў свой пакласці ёй на ўлонне, аддаючыся у цянёты лоўчых”. Пасля паходу на полацкія землі (1084 г.), кіеўскі князь Уладзімір Манамах пісаў: “И на осень идохом с черниговци и с половци, с читьевичи к Меньску: изъехахом город, и не оставихом у него ни челедина, ни скотины, там то ж убихом трех инорогов» (гл. праўдзівы спіс “Павучанняў Манамаха”). Якім чынам князь упаляваў іх – не паведамляецца. Відаць у палоне, які ён вёў у Кіеў, былі цнатлівыя дзяўчаты, што сталіся прынадаю. У няволі звер хутка паміраў, спяваючы перад сконам надта жаласную песню.

Беларусаў заўжды ўражвала нечаканасць, з якой аднарог з’яўляўся, і хуткасць ягоных перамяшчэнняў. Не дзіва, што ён лічыўся гаспадаром беларускіх нетраў, якому вядомыя таемныя падзямельныя шляхі:

У нас індрык-звер усім звяром айцец.

А чаму індрык-звер усім звяром айцец?

Ходзіць ён па падзямеллі,

Прачышчаець руч’і да праточыны:

Куды звер пойдзець,

Там вада бруіць.

Гэтыя радкі ўзятыя з архаічнага народнага верша, занатаванага у сярэдзіне ХІХ ст. на Магілёўшчыне Фердынандам Онкельбартам.

Беларускі эміграцыйны даследчык К.Рывіч, са спасылкаю на Альберта Віюка-Каяловіча (XVІI ст.) даводзіў, што герб “Пагоня” на мяжы XIII–XІV ст. меў варыянт, на якім замест каня быў адлюстраваны аднарог. Увогуле ў беларускай геральдыцы гэты вобраз быў распаўсюджаны вельмі шырока. Герб з ягонай выяваю (“Боньча”) мелі 40 шляхецкіх фаміліяў ВКЛ, сярод якіх Асмалоўскія, Букоўскія, Булаты, Грахоўскія, Куніцкія, Раманоўскія, Шушкевічы, Яблонскія…

Ян Хрызастом Адынец (верагодна, сваяк філамата Антона Эдварда Адынца) да свайго артыкулу, прысвечанага жывёльнаму свету ВКЛ, прытачыў колькі цытатаў з неапублікаванай на той час (1815 г.) “Кронікі Быхаўца”. Між іх ёсць і такая: “… dubrowy roskoszny y rozmaitoie użytosty napołnennych, wo zwerech rożnoho rożaju, to jest nayperwey turow, żubrow, jedinorohow, łosey, oleney, sarn, rysey, kunic, lisic, biełok, hornostajew i innych rozmaitych rożajew.”. З усіх публікацыяў “Кронікі” згадкі пра аднарогаў былі выкінуты.

Паляванне на аднарога без ведамай прынады было вельмі небяспечным для жыцця паляўнічага. Таму рэлігійны дзеяч ВКЛ Рыгор Цамблак пра кожную безвыходную сітуацыю гаварыў: “Toe чынити, яко без девы еднорожца ловити – реч слиозная и крвавая”. Між тым, існавалі яшчэ сама мала чатыры спосабы палявання на гэтага звера. Мікола Гусоўскі падрабязна апісаў кожны з іх у сваёй невядомай паэме “Спеў пра аднарога”, рукапіс якой захоўваўся у бібліятэцы Ватыкану да 1942 г., а потым бясследна знік. Мяркуючы па бібліяграфічным апісанні, паэма апавядала пра княжанне Свідрыгайлы і грамадзянскую вайну ў ВКЛ 1432–1439 гг..

Апісанне ж дзікага палявання на аднарога знаходзім у “Дыярыюшы” менскага пісара Гаўрылы Асташковіча (канец ХVІ ст.). Напісаны па-старабеларуску арыгінал страчаны, захаваўся толькі пераклад на ідыш, які зрабіў невядомы рупліўца з менскае сінагогі. Апублікаваны ён быў у паўцыркулярных “Дополнениях к еврейскому архиву” (1896, Т.24, отд. 11). Звернемся да цікавага нам эпізоду дыярыюша ад 4 лістапада 1582 г.: “Мы адправілі напярэдадні віжоў, якія далажылі дакладна, у якіх гушчарах бавіцца той звер. Назаўтра мы рушылі да той мясціны, абы ўзяць аднарога ў аблогу. Сяляне з траскаталкамі і бразгаталкамі ішлі. Мноства чаляднікаў з сеткамі, а мы – бальшынёю конна – са стрэльбамі. Ніхто не хаваў жадання забіць звера дзеля яго чароўнага рога. Неўзабаве ён завіднеўся яўна зляканы і мітуслівы, кідаўся прэч, але натыркаўся на чаляднікаў з цянётамі і каламі. Хтосьці з іх усё ж накінуў на звера сетку. А мы, узрушаныя і захопленыя азартам, стрэлілі супольна. Звер стаў шалёна трапятацца, чапляючы на рог усіх, хто апынаўся побач, і так уцячы імкнуўся, чаго мы ніяк прызволіць не маглі. Для таго, паўтарыўшы стрэлы, змярцвілі звера адчайнага. Толькі трудна сказаць, ці займелі мы з таго радасці”.

У актавых кнігах “замку госпадарскаго Пинскаго” ёсць дакумент, датаваны лютым 1624 г., у якім возны пінскага павету Павал Высоцкі скардзіўся на Крыштофа Быкоўскага, арандатара земляў князя Юр’я Чартарыйскага за сваволю: “Быковский той кгвалтомоцью на имене его наехал а узял дочку его, якая стан девичский мевала, а то для таго, жебы инорожца на землях пана Высоцкаго побити”. Дакумент быў апублікаваны у 1899 г. з відавочнай памылкай: заміж “инорожца” надрукавана “инородца”.

У часе Паўночнае вайны (1700–1721 гг.) беларускія аднарогі нападалі на расійскіх і шведскіх жаўнераў. Сканчалася гэта для чужаземцаў летальна. Смерці, зазвычай, тлумачыліся алкагольным атручваннем, бо смяротна параненыя трызнілі пра “белого пронзающего коня” (расійцы) ды пра “бога Одына на фінскім алені” (шведы). Магнацкія групоўкі ды іхныя ачольнікі не зважалі на патрыятычныя ўчынкі незвычайных жывёлаў і пасля вайны працягвалі паляваць на іх. Так, Геранім Фларыян Радзівіл у сваіх нататках згадаў пра адметны паляўнічы трафей: “Аднарогавых рагоў два, колеру слановай косці, натуральна наўскос закручаных. Твораць рэч для вока цікавую, бо рог такой велічыні, што ёсць адзін 100 цаляў, а другі 103 у даўжыню, гэтулькі тая шэльма несці магла» (гл. “Спадчына”. 2000. № 3. С.130).

Напярэдадні падзелаў Рэчы Паспалітай беларускія аднарогі былі ужо практычна вынішчаныя. Апошняга ж замардавалі царскія жаўнеры ўлетку 1863 г. Пра гэта паведамляюць “Мемуары об усмирении поляков в Западном крае” Паўла Шырвіндта ды “Жменя ўспамінаў з 1863 г.” Марыі Цымэр. Трагедыя адбылася недалёка ад Баранавічаў у раёне вёсак Канькі і Федзюкі 25 чэрвеня (6 ліпеня).

Расійскі афіцэр Шырвіндт прыгадваў: “Мы все имели возможность убедиться, что неподалёку действительно обитает некой дикой конь, коего местные русские селяне прозвали “аннорогом”. Описание оного животного совпадало с описанием лошади, на которой разъезжал возмутитель покоя в Западном крае Викентий Калиновский, разбрасывая подстрекательские листки на польском языке”. Расійцы згадалі даўнейшы спосаб палявання. “Мы собрали особую группу, которая обязывалась изыскать в окрестностях невинную девицу благородных кровей лет шестнадцати-осьмнадцати от роду, что вскоре, не без трудностей, было сделано”, – паведамляе Шырвіндт.

Удзельніца паўстання Марыя Цымэр тыя пошукі апісала гэтак: “Маскоўскія карнікі шныпарылі па вёсках і вышуквалі цнатлівае паненкі. Не знаючы іхных намераў, усе адказвалі адмоўна. Тады яны сталі папросту хапаць і пакрываць няславаю ўсіх дзяўчын ад 12 да 20 гадоў. У такі шатанскі спосаб задаволілі свой інтарэс. Шукаючы адну, зганьбілі колькідзясят сумленных паненак”. Пад пагрозаю смерці была ўзятая сямнаццатка Віялета Трэмбачэўская і заведзеная ў мясціну, дзе бачылі аднарога. “Рукі, ногі панны Віялеты былі крэпка звязаны, – піша Цымэр. – Яна, сплаканая, сядзела пад векавым дубам і чакала на немавед што, бо так загадалі карнікі”. “Польчонка всё время хныкала и пыталась убежать. Однако наши благостные пожелания возымели должный эффект, и она преспокойно села под противною кривою литовскою сосной”, – адзначана у Шырвіндта. Салдаты стаіліся ў схове. Звер не змусіў сябе чакаць: “Раптоўна з лесу паказаўся аднарог. Прыгожы і зіхатлівы белы звер крочыў цвёрда і годна, хоць адчувалася, што ён гатовы скарыцца лёсу і Віялеце. Аднарог наблізіўся да паненкі і стаў перад ёю на калені. Тут яго маскоўчыкі і злавілі”. “Признаться, нам было немного стыдно, – у сваёй манеры цвердзіць царскі афіцэр, – худая сивая кляча с рогом во лбу появилась из перелеска, еле двигая ногами, а перед самой сосной споткнулась и упала наземь, едва не покалечив своим рогом польчонку”.

У палоне аднарог пратрываў нядоўга, а паміраючы, гучна заспяваў чалавечым голасам. “Песня была на западнорусском диалекте и многие обстоятельства содержания оной оказались тяжкими к уразумению, но в общем кляча пела о двух типах музыки увеселительной и грустной, отдавая предпочтение последнему”, – пісаў Шырвіндт. Усе выдае на тое, што тая апошняя песня аднарога нам добра вядомая як “Мая дудка” Францішка Багушэвіча. Будучы паэт, паўстанец 1863-га, пераапрануты бязногім старцам, сачыў за перамяшчэннем расійскіх войскаў. Зацікаўлены рухам у лагеры Шырвіндта, ён папоўз туды і здолеў праціснуцца да самае загарадкі, у якой канаў на гнілой саломе апошні беларускі аднарог. Ягоны развітальны спеў яшчэ болей умацаваў нацыянальную свядомасць Багушэвіча. На адыход Францішак незаўважна падпаліў лагер з чатырох канцоў. Праз усе нягоды паўстання і доўгія гады выгнання пранёс Багушэвіч аднарогаву песню. Надрукаваўшы яе, ён выклікаў чарговую хвалю беларускага адраджэння з Беларускай Сацыялістычнай Грамадой, “Нашай Нівай”, Максімам Багдановічам…

Сёння мы павінны належна ацаніць значнасць апошняга беларускага аднарога і назваць у ягоны гонар адну з цэнтральных вуліцаў, а лепш плошчаў сталіцы.

2002 г.

Усё цвіце і цвіце тая кветка

Тэма папараць-кветкі доўгі час была для даследнікаў закрытай. Санкцыю адпаведных органаў на вывучэнне гэтага феномену мелі толькі фалькларысты. Ні гісторыкі, ні біёлагі не маглі даступіцца як да гістарычна зафіксаваных выпадкаў цвіцення некаторых разнавіднасцяў папарацяў, так і да фактаў уздзеяння кветкі на чалавека (адкрыццё энергетычных каналаў і паўстанне экстрасэнсорных здольнасцяў).

У дагістарычныя часы на нашай планеце раслі бяскрайнія папарацевыя лясы. Толькі цягам доўгай эвалюцыі папараці набылі сучасны выгляд – штогадовай травяністай расліны даўжынёю 40–120 см. Аднак у народнай свядомасці памяць пра папараць-дрэва захавалася. Беларускае апакрыфічнае паданне пра Адама і Еву (“Дасюк ды Еўка”) апавядае, што першая жанчына “ўкусіла ягаду з дзерава папарацьняга”. Сёння папарацевыя на абшарах Беларусі рэпрэзентаваныя колькімі дзясяткамі разнавідаў, якія стасуюцца да групаў папараць жаноцкая (Athyrium) і папараць мужчынская (Driopteris). Абедзве групы спараносяць у ліпені-верасні і, зразумела, не цвітуць. Але ці заўсёды так было?

У новаадкрытых урыўках з пратографу “Аповесці мінулых гадоў” хрэстаматыйнае апісанне “жывёльных звычаяў” радзімічаў, вяцічаў, крывічоў мае пэўныя нюансы, цікавыя нам: “Схожахуся на игрища, на плясеньне… и ту умыкаху жены сабе… ходяху оу чащи мглисты, рваху цвет от папороти на чудесы влхвески”. Тое самае знаходзім і ў паасобных архаічных былінах (асабліва Невельскага і Веліжскага цыклаў) пра Іллю Мурамца. Так, у быліне “Ілля Мурамец і крывы змей” сустракаем такое:

Отправлялся Илья Муромец в дороженьку,

Отправлялся богатырь святрусский в дальнюю.

В лес кривой вдоль гроба Рогволодова.

В лес густой, где папороть волшебная.

Тое, што гэта не стэрэатып суседзяў, а рэалія беларускага сярэднявечча, пацвярджае прыпіска ў т. зв. “Гомельскім евангеллі” ХІІІ ст.: “Грешния вештия не бегаем, быстем бо доднесь радимици: жоны умыкаху, у лесех бываху, зелия чарадейски имать хощем и папаратцвет наигоре”.

Паводле народных паданняў, сарваўшы ў купальскую ноч папараць-кветку, чалавек становіцца празорлівым, пачынае разумець гаворку дрэваў, траваў, звяроў і птушак, яму адкрываюцца заклятыя скарбы ў зямлі. Але лічылася, што чароўны эфект быў кароткатэрміновым. “К суетнаму липнете, ибо по цвете овым, яко навие ходите: хто малый час, а некие и суток три, гудите о грядущем и злато в земли. Но обрящете ль вы что-любь, кром греху?” – звяртаўся да “простой чади” невядомы полацкі царкоўнік XIII ст.

Рэлігійныя ўлады з недаверам, а часцей зусім адмоўна ставіліся да пошукаў папараць-кветкі. Знаны царкоўны дзеяч ВКЛ Рыгор Цамблак пісаў: “Цвет-папорот шукати – неба не видати. Нечыстому послуга”. Гэткае стаўленне выпрацавалася ў працэсе змагання з язычніцтвам. Акурат паганскія святары былі да пашырэння хрысціянства карыстальнікамі з уласцівасцяў “чароўнае кветкі”. І толькі з занядбаннем паганства ў лес рынуліся і “простыя чадзі”, і збройныя пашыральнікі новае веры – іллі мурамцы.

Той, хто не знаходзіў кветкі, прынамсі, пераконваўся ў цудоўным глістагонным эфекце ад ужывання каранёў папараці жаноцкай. Між гэткіх “эмпірыкаў” быў і далёкі продак Гаўрылы Дрыстуна, згаданага ў “Баркулабаўскай кроніцы” пад пачаткам XVI ст.

Тым не менш, да папараць-кветкі дабіраліся многія “мужы смелыя”. Сярод такіх быў і верны слуга вялікага князя Вітаўта Грышко Спявач. Выяўлены ў Ханты-Мансійску фрагмент чарнавых накідаў “Кронікі” Яна Длугаша сведчыць, што ў 1410 г. “пахолак прынцыпса Вітальда ў ноч на святога Яна рушыў у пушчу, абы здабыць лясную ружу, каторай папараць красуе. Здабыўшы, гаспадару літванскаму прынёс”. Здавалася, вынік Грунвальдскае бітвы, якая адбылася неўзабаве, мусіў быць прадвызначаным. Аднак папараці хапіла толькі на тое, каб някепска ацаніць стратэгію бітвы агулам. Вітаўт не здолеў прадбачыць гібелі часткі войскаў ВКЛ у воўчых ямах – пастках, выкапаных немцамі. Ёсць звесткі, што відзежу Вітаўта карэктавалі энергетычным полем дарадцы магістра Ульрыха фон Юнгінгена з ліку сукрытых тампліераў.

Купальскія выправы былі не вельмі бяспечнымі. Народная фантазія малявала розных пачвараў і страшыдлаў, што нібыта ахоўваюць папараць-кветку. Насамрэч справа была больш празаічнай. Так, у “Супрасльскім паменніку” (XVI ст.) успамінаецца нехта Сава Здрок, які загінуў улетку 1507 г., бо “поишол до леса, легкости а чуда меж папаратников знайдовати хотя, але в болото глыбокае трафил”.

13 ліпеня 1519 г. у Слонімскім судзе разглядалася скарга “поплавничего слонимского Севрука” да “паны Микель Фалковский и Богдан Костевич, дей тыя делом шкодным одебрали” у яго “папартквет, каторый ото сам у гаю на Ивана сорвал”. Нападнікі-экспрапрыятары “без кождаго права збили а злаяли аж до матки” няшчаснага Сеўрука. Калі суддзя папытаўся ў паплаўнічага, “нашто папорт дер”, той пачаў хітраваць, сказаўшы: “Дей был у тот час на робоки хвор и брал папорт на лек”. Паны ж Мікель і Багдан увогуле нічога патлумачыць не схацелі. А як што кветку тую “повтратили гдесь”, суддзя пастанавіў улагодзіць пацярпелага “дванадцатми золотыми черлеными а зэкгарам вельким, як репа”.

Аднак гэтак шчасна сканчаўся не кожны падобны інцыдэнт. “Рамдрак Дзямфіровіч, каторы займеў папараць-цвяток і мог глядаці ў зямлю, відзячы злота і срэбра, так жадаў яго паняць, жэ не мысліў нават абычаем празерліўскім пабачыці ў прэйшласьць, жэбы не загінуць намарне. І от быў он у лесе, мысьлячы, жэ відзіць упрэймы скарбы падземныя, леч то былі джыны лукавыя, ані жэ удушылі яго”, – цвердзіць прыпіска 1565 г. на палёх аднаго з “Аль-Кітабаў”. Відаць, небарака, шукаючы скарбаў, трапіў у падземны ход з высокай канцэнтрацыяй вуглякіслага газу і задыхнуўся.

У часе войнаў, што пракаціліся па Беларусі ў ХVII ст. папараць-кветка адыгрывала немалую ролю ў баявых дзеяннях атрадаў “шышоў” – старабеларускіх партызанаў. Адзін з царскіх служэбнікаў Іван Лабанаў-Растоцкі паведамляў у Маскву пра стан рэчаў на Мазыршчыне ў 1660 г.: “Каждый день растет недовольство средь братьев наших меньших белорусцев, коих некто по-иезуитски наущает отказывать нам во вспомоществовании. Споспешествуют сему возникшие внезапно воровские отряды белорусских чаровников, пользующих бесовскую силу волшебного зелья, рекомого папоротник-цветочек. Потери наши малы, однако ж ощутимы”.

Кажучы аб папараць-кветцы ў беларускай гісторыі, асобна трэба спыніцца на персоне Міхала Вастрабрамскага. Уздзеянне напою з пялёсткаў папараць-кветкі было непрацяглым. Але ж здараліся і выняткі, калі чалавек рабіўся празарлівым на ўсё жыццё. У раннім дзяцінстве Міхал трапіў у купальскі лес і заблукаў. Некалькі дзён ён сілкаваўся ягадамі і піў расу з нязнаных яму кветак (ведама ж – папарацевых). Ужо на трэцюю ноч малец уцяміў, што бачыць будучыню. Згледзеў ён, між іншага, што смерць ягоная будзе звязаная са Статутам. Урэшце Міхалку знайшоў і адвёз у Вільню саноўнік з велікакняжацкага двара, які і даў малому прозвішча Вастрабрамскі. Міхал служыў пажам пры Жыгімонту Казіміравічу, старанна хаваючы свае дзіўныя здольнасці. Калі пры двары шторазу часцей пачалі згадваць пра Статут, паж вырашыў уцякаць з краіны. Акурат выпраўляліся паслы ў далёкую Італію – сватаць для Жыгімонта Бону Сфорцу. Разам з пасольствам малады правідца рушыў у дарогу.

Ля гораду Бэргаму на пасольскі абоз напалі разбойнікі, і хлопец, карыстаючыся з замятні, уцёк. За нейкі час ён пешкі дайшоў да мястэчка Сэн-Рэмі на поўдні Францыі. Нейкая кабета, згледзеўшы дзецюка, спытала, хто ён такі. Міхал адказаў па-старафранцуску: “Мішэль дэ Вастрабрам”. Кабеціна, не дачуўшы, зразумела прамоўленае як “Мішэль дэ Настрадам”. Яна ведала, што ўжо колькі месяцаў, як прапаў сын нядбалых бацькоў Настрадамаў. Міхал ясна бачыў, што бедака таго прадалі ў Стамбуле на рынку рабоў. Здольнасць маладога літвіна і пэўнае падабенства з Мішэлем Настрадамам – ні бацька, ні маці пра яго не клапаціліся, спіхнуўшы выхаванне на сляпога дзеда – дазволілі паспяхова папнуцца ў французы. Міхал знемагаў ад любові да Вялікага Княства, куды не мог вярнуцца, баючыся таямнічага Статуту. Так і памёр Міхал Настрадамусам у 1566 г. – годзе выдання другога Статуту ВКЛ. Звесткі пра сваё жыццё ён зашыфраваў у т. зв. “Пасланнях да Генрыха Другога/Іншага” (1557–1558), ключ для прачытання якіх адшукаў жлобінскі руплівец Андрэй Гмыза (Гмыза А. Был ли Ноcтрадамус белорусам? // Жлобінская праўда. 2001. 29 лістапада).

Злоўжыванне пошукамі папараць-кветкі, асабліва ў часы шляхецкае анархіі, прывяло да згубных наступстваў: папараць перастала цвісці. Да катастрофы спрычынілася і пашырэнне ў Беларусі бульбы. Пылок бульбяных кветак ці то з ветрам, ці то з жамярой трапляў на папараць, змяняючы яе біягенетычную структуру. Калі верыць Генрыку Ходзьку, апошні раз беларуская папараць цвіла ў 1794 г. Праз якія чатыры месяцы пасля гэтага адбыўся трэці падзел Рэчы Паспалітай, а кветка засталася толькі ў легендах і казках народу, натхняючы прадстаўнікоў новай беларускай літаратуры. Для XIX–XX ст. вобраз папараць-кветкі ў беларускай літаратуры супастаўны па колькасці прыгадак хіба толькі з гістарычным сімвалам нашага краю – “рыцарам збройным на коне з мечем”.

2002 г.

Мой родны кіт

Многім з нас даводзілася чуць у маленстве чарадзейныя казкі, дзе між іншых сюжэтных хадоў выплывала “чудо-юдо рыба-кит” і паглынала якога-кольвек “святорусского богатыря” – зазвычай галоўнага героя ўсяго апавядання. На першых часах апошняга мы вельмі а вельмі шкадавалі. Але разам са сталеннем і навяртаннем у беларушчыну кожны з нас адзначыў нечаканы парадокс: літасці і шкадавання да “богатыря” станавілася вобмаль, а вось чуласці і прыязнасці да таямнічай істоты “рыбы-кит” станавілася шторазу болей. Прычыну гэтага можна растлумачыць адно звярнуўшыся да феномену рыбы-кіт у беларускім гістарычным кантэксце.

Наяўныя гістарычныя матэрыялы, на жаль, не даюць магчымасці сцвердзіць пэўна, які ж разнавід іхтыяфаўны хаваецца пад эпічным “псеўданімам” рыба-кіт. Рэшткаў гэтай рыбы археолагі ніяк не могуць выявіць, што і не дзіўна, калі зірнуць на народную традыцыю: беларускі народ цягам доўгіх вякоў шанаваў рыбу-кіт, а ловы яе былі стродка забароненыя. Таму кіт-рыбы жылі і паміралі ў сваіх вірах па рэках і азёрах зямлі беларускай, дзе і спачываюць іх практычна няўлоўныя для пераважна сухапутных даследнікаў парэшткі.

Пры канцы 1980-х гг. у рэчышчы Сажа ля вусця ярыны Кіеўскі спуск, што падзяляе розныя часткі даўняга Гомія (ХІІ-ХІІІ стст.), вяліся работы па паглыбленні дна ракі. Поруч з тэхнічным грунтам на паверхню былі ўзнятыя шматлікія рэчы часоў Сярэднявечча. Пясок вывозіўся ў зону будоўлі ва ўрочышча Мельнікаў Луг, скуль паспалітыя, незаангажаваныя ў археалагічную навуку, месцічы расцёглі па хатах на сувеніры найцікавейшыя прадметы. З апісанняў тых знаходак вядомыя і тоўстыя рыбіны косткі да 2–3 метраў у даўжыню. Відавочна, што ідзецца тутака пра парэшткі “кит-рыбы грозной”, якая колькі стагоддзяў запар бараніла ад вайсковых экспедыцыяў рачны шлях да Гомія. Як сведчыць пратограф “Повести временных лет”, кіеўскі князь Алег у сярэдзіне 80-х гг. ІХ ст. адправіў водным шляхам у зямлю радзімічаў войска на чале з ваяводам Свенельдам Рыбіным Пузыром.

На баявых ладдзях воі паплылі ўверх па Дняпры, а потым завярнулі ў Сож. Блізу таго месца, дзе ў Сож уліваецца рачулка Церуха кіеўскіх ваякаў прыпаткала неспадзеўка. “Но внезапу с реки Турухань выпливше кит-рыба грозна и поглатише сейчас же всю рать, не оставише ни весла, ни чресла”, – халаднакроўна паведаміў летапісец. Гэты выпадак надоўга адпудзіў кіеўскіх агрэсараў ад спробаў заваяваць радзімічаў. Таму нават праз стагоддзе пасля гэтага інцыдэнту новая вайсковая выправа была зладжаная сухапутна. У паўзабытай сёння рытарычнай паэме “Слово о плъку Хвоста Влъчего” (ХІ ст.) падкрэсліваецца зматываванасць менавіта пешага паходу, “убо у радимецей на реце Серюкан кит-рыба злом булькает”.

Рыба-кіт вялася ў водах па ўсёй Беларусі, і часцяком уяўлялася іншаземцамі за ліха. Нездарма ладны адцінак часу кіеўскім і наўгародскім хрысціянскім прапаведнікам місія ў беларускія землі ўяўлялася немагчымай, ці прынамсі занадта небяспечнай для здароўя. У адным з кіеўскіх “Изборников” (ХІІ ст.) захавалася наступная даволі злосная рэмарка нейкага Лявона Келара з гэтай нагоды: “Народ их хотя крещен бысть, но опять, аки псы живяху. Кромь же обиташе в водех их пакость непреходящя, а кит-рыба наипаче в сим, ибо благостников приходящих емлет зело”. Страх той быў зусім небеспадстаўным.

На пачатку ХІХ ст. у глухой безназоўнай палескай вёсачцы, жыхары якой палічылі збіральніка фальклору Антона Надзеждзіна за “лазутчика князей киевских”, быў занатаваны дужа архаічны верш (песня), што імаверна сягае яшчэ ятвяжскіх часоў. У вершы апавядаецца пра “бэсстужу дэтыну Міну”, які пагарджаў паганскімі звычаямі, асабліва не шанаваўшы вадаёмы. Універсальны для еўрапейскіх народаў кастрацыйны сюжэт набыў тут нечаканае зместавае ўвасабленне:

Міна в езеро сюсяты взявся,

Враз в водэ колэмут начався —

Княжэ Кіт-рыба рaка послав,

Кеб ен в того Міны сюсель отняв…

Магчыма, што гэткія выпадкі не былі адзінкавымі, і прыхадні (а напару і тутэйшыя здраднікі), ахопленыя гарачкай кастрацыйнага комплексу, набылі сталую фобію да беларускае кіт-рыбы.

Рыба-кіт пастаянна супрацьстаяла агрэсіўным праявам. Царкоўны дзеяч ВКЛ Рыгор Цамблак (ХІV ст.) падкрэсліваў гэтую асаблівасць: “Кит-рыбе не токма Землю тримати, а и зломыслячих всих велми вряжати”. На жаль гістарычныя крыніцы данеслі да нас толькі невялічкую частку звестак пра гэткія “вразы” зламыснікам з боку валадара беларускіх вод.

У 1433 г. канкурэнты князя Свідрыгайлы ў чародны раз паспрабавалі прыбраць яго з палітычнае арэны. Найманыя забойцы рушылі ў лагер няўгоднага палітыка, які месціўся блізу сутокаў Бярэзіны і Ольсы. Свідрыгайла па сваёй даўняй завядзёнцы начаваў у намёце, каторы ладзіўся пасярод ракі на адмысловым плыце з прыспушчаным у ваду цяжарам (каб не сплысці!). Найміты чорнымі ценямі неўпрыкмет абмінулі ахову на беразе і плыўмака рушылі да княскага намёта. “A byla u kniazia Szwitrygajly kit-ryba, w kotoroj welmi sia kochal, – гаворыцца ў т. зв. “Кроніцы Бышыка”, – a onaja barzo pilnowala bezpeczenstwo jeho, i hetych zbrodnew dwoch prokoltnula w czrewo swoje, aby za kawednosc skarac strogo”.

Значную ролю рыба-кіт адыграла і ў знакамітай бітве на рацэ Крапіўне 1514 г. між войскамі ВКЛ і Масковіі. У летапіснай “Аповесці пра Канстанціна Астрожскага”, не прымяншаючы вайсковага генія гетмана Вялікай Літвы, аддаецца належнае і кіт-рыбе. “И як пришел славный а великий гетман… к реке Днепр, под Оршу – город каменный, и обачил, иж нелегко будеть переити путь водный – Крапивну-речку, – паведамляе летапісец, – то як муж богобоязный…ся примчал до церкви и, опавши на колени, молитву Богу вчинил. А прислал Бог на знак зычливости ку Ойчине нашей рыбу-кит великую (была бо симболем Христа), и загатила она речулку тую телом своим, по нему вои юж яко по броде переишли. И так спешливо на поли великим оршанским противко московитов сшиковалися”.

Варыянт знанай народнай песні пацвярджае звесткі летапісца: масква, уцякаючы, праклінае Крапіўну:

Бадай ты рэчка сто лет высыхала,

Як нашу славу кіт-рыба скусала…

Маскавітам неаднакроць даводзілася трываць падобныя напады падчас чарговых войнаў з ВКЛ.

У вусны мужнай беларускай жанчыны з т. зв. “Размовы літвінкі а маскаля” (1589 г.) невядомы аўтар уклаў катэгарычныя словы: “Не при, москале, яко жаба на корч, до нас, а погатовю до вод наших, бо вынерне кит, то ест велерыб великий а страшный, на згубу твою, губою шевелячы”. Між тым з маскоўскімі “гасцямі” здараліся і троху неардынарныя выпадкі, як прыкладам 11 верасня 1655 г. пад Слуцкам. Як паведамляе расійскі ваявода Аляксей Трубяцкой, адзін з маскоўскіх воінаў “поглощен был неведомой рыбищей литовской, коя исчезла неизловимо в водах премутных, а чрез осьм годин виленских (!? – С.Б.) возвернулась на гладь водную и мерзопакастно изрыгнула оного Ивашку на твердь брежную. И преобразился сей весьма нежданно, ибо, сабель бросил оземь да принял, не мешкая, предательскую веру унитскую, облачился в литовский жупан бесовский да стал белорусския похабныя словесы глаголить: «Я нарядился тут, чтоб вас москалей руками голыми душити»”.

Не ўсе, аднак, іншаземцы наракалі на рыбу-кіт. Прыкладам, немец Эрнст Вільгельм Тэадор фон Катцэнямэр, які вандраваў па Беларусі ў 1596 г. апісаў наступны казус: “28-га ліпеня выехалі з Мастоў; паўз Нёман рушылі; ад спёкі ў вадзе ратаваўся, не здымаючы вопраткі; талер цэлы згубіў, дык мусіў потым галяком ныраць пад смех, што дзеўкі ў полі пачалі. Праважатыя літвіны моўчкі сядзелі на конях нерухома ў сваіх гэтых жупанах і футравых шапках, якія носяць ад світання да змяркання круглы год. Я нырцаваў аж покуль ня згледзілася мне ў вадзе морда вялікая лыпатая. Ледзьве не захлынуўся. На бераг уцёк. А была то кіт-рыба, якая вярнула мне талер мой у пенязі літоўскія разменены”.

Як ужо згадвалася вышэй, паспаліты люд забараняў сабе лавецтва кіт-рыбы. Шляхта ж, а асабліва магнаты, наагул пагардліва ставіліся да рыбалкі як да “нізкага занятку” і аддавалі перавагу паляванню. У часы ж позняга барока, калі магнатэрыя стала навыперадкі міжсобку пахваляцца цікавосткамі сваіх палацаў, рыба-кіт сталася аб’ектам іхных хцівых інтарэсаў.

Князь Міхал Мацкевіч, пераймаючы Караля Радзівіла ўсталяваў у адной з залаў свайго палаца (на Полаччыне) замест звыклай усім столі акварыумы, куды між іншым памясціў і паланёную рыбу-кіт. Як апавядае ў сваім “Аксамітным дыярыюшы” нехта Стэфан Спелаборак, 22 чэрвеня 1771 г. падчас “рэдуты” (баль-маскарад) выдарылася трагедыя: “Маючы кансаляцыю ў танцах і гульнях, ніхто не меў прэтэкстаў да апрахензіі. Таму жадны чалавек не звізыяваў, што столя дэтэрмінаваныя трэшчыны трыбутавала, а после саўсім дэструктуравалася. Аскалепкі і рыбная жыўнасць з magna aqua хлынулі на галовы ўсяе рэдуты. Мо’ абышлося б малым неўкантэнтаваннем, каб не велярыб, які многіх вагою цела спрэсаваў, а шчэ слізгацеў у агульным тумульце ды хапаў зяпай кажнага, не знаючы дыфэрэнцыі. Спэктаваць гэтую карціну дызграцыі і крывавага рэсантымэнту не можна было без авэрсіі і ўвадначас кумпасіі да бедных афяраў”.

Васямнаццатае стагоддзе для Беларусі сканчалася драматычна – даўнія супастаты па кавалачку далучалі беларускія землі да сваёй імперыі. Ішло паўстанне пад зверхнасцю Тадэя Касцюшкі. Расійскія войскі, наступаючы паўстанцам на пяты, элементарна помсцілі за ўсе свае старыя крыўды, атрыманыя ў нашай краіне. Французская газета “Le Grande Bleu” ад 25 жніўня 1794 г. распавядала сваім чытачом пра падзеі лета таго ж года на Беларусі: “Расійскія барбары працягваюць уціхамірваць прасветленых літоўскіх дзікуноў. Ля мястэчка Смаргоні адбыўся жахлівы, як для здаровага еўрапейскага глузду, інцыдэнт. Расійскія жаўнеры перакрылі рэчку Вілія грубымі сеткамі, каб вылавіць у такі спосаб нейкую тутэйшую агромністую рыбу, якой яшчэ даўнейшыя літоўскія паганцы пакланяліся і за святарную шанавалі. Рыба была жорстка сеткаю спутаная. Цэлы гарнізон вывалак яе на ўзбярэжжа, дзе без прамаруды быў зачытаны смяротны прысуд, і рыбу расстралялі за пасабленне мяцежнікам”.

Імаверна, што падобныя дзеі адбываліся па ўсёй Беларусі, бо згадак пра рыбу-кіт у ХІХ ст. мы спатыкаем усяго з жабіны прыгаршчы. Як і раней кіт-рыбы дапамагалі свайму народу. У чэраве кіт-рыбы на Беларусь дастаўляліся забароненыя ўрадам Расійскай імперыі выданні твораў нашага слыннага земляка Адама Міцкевіча. У чарнавых накідах паэта да верша “Exegi munimentum” пра гэта ёсць непасрэдная згадка:

…mimo carskich gróźb, na złość strażnikom ceł,

Przemyca w Litwę kit tomiki moich dzieł.

Цікава, што замест польскага “wieloryb” Міцкевіч свядома ўжыў беларускае слова “kit”.

Паводле досыць няпэўных звестак (згадка у паперах Вацлава Ластоўскага успамінаў паўстанца Якуба Мікалаёнка) у чэраве нёманскай кіт-рыбы беларускія рэвалюцыйныя дэмакраты на чале з Канстанцінам Каліноўскім таілі нелегальную друкарню, сіламі каторай выдавалася “Mużyckaja Prauda” (1862–1863 гг.). Гэтыя факты не маглі застацца нязнанымі для расійскіх уладаў. Пасля задушэння паўстання 1863–1864 гг. было вырашана дашчэнту зніштожыць валадара беларускіх рэк і азёр, карыстаючы з варункаў ваеннага становішча. Усе тутэйшыя губернатары атрымалі адпаведнага кшталту цыркулярныя рэскрыпты. Аднак, баючыся народных хваляванняў з тае нагоды, расійскія ўлады маскіравалі акцыі знішчэння пад дрэнажныя работы, выдаленне каменных парогаў і г.д. і да т. п.

Відавочна, што на пачатак ХХ ст. усе кіт-рыбы Беларусі былі зніштожаныя. Прынамсі пэўных звестак пра тое мы сёння не маем. У рукапісе альбомнага верша з аўтабіяграфічнымі элементамі, які належыць аўтарству Францішка Багушэвіча, расказваецца пра рачную прагулку 20 ліпеня 1897 г. з Вільні ў Коўню і між іншага адзначаецца:

Сабраўшыся на тры чоўна,

Веславалі мы да Коўна,

Праз тры дні і праз тры ночы

Дождж мачыў, а вецер ў вочы!

Кіта-рыбу не чапалі —

Звычай даўні паважалі…

Гэта ці не апошняя пісьмовая прыгадка пра валадара беларускіх водаў. Відавочна, мы не маем тут справу адно з паэтычным прыёмам. Хутчэй за ўсё Ф. Багушэвіч традыцыйным для сваёй творчасці спосабам, намякаючы, прыбівае іржавымі цвікамі да ганебнае дошкі праваднікоў імперскае палітыкі ў Беларусі.

2003 г.

Язык да ківі дапытае

У часе братавага вяселля мне адкрылася вялікая таямніца. На кухні бацькоў толькі-толькі выкупленай нявесты за пару хвілін да ад’езду ў ЗАГС давялося прапусціць па чароднай (ці не пятай ад рання) “маленечкай” ды ўлупіць пару лусцікаў. Сярод апошніх прыкметным быў і гастранамічны шык кулінарнае моды апошніх гадоў: батон з маслам і скрылёчкамі ківі. Дружка маладога зацеміў: “Старажытная беларуская страва”. Усе толькі пасмяяліся і шчасліва забыліся на гэты, нібыта, жарт. Я ж дастаў сабе з таго новы “адлом мазгоў”, як на тутэйшым слэнгу называюць стан блізкі да кагнітыўнага дысанансу, і пастанавіў ўсур’ёз заняцца высвятленнем старажытнасці традыцыі ківі ў гісторыі нашай Бацькаўшчыны.

Ужо ў рэштках зарубінецкай керамікі IV–V стст. сярод засохлых зернейкаў злакавых выяўляліся і драбнюткія бубкі прадстаўніка роду актынідыя – ківі. У пластах банцараўскай археалагічнай культуры гэтыя знаходкі яшчэ больш частыя. Падобныя факты ніколі не афішаваліся, бо падрывалі міфы бальшавіцкіх ідэолагаў пра спрадвечную беднасць беларускага краю. Чыста палітычнаю крамолаю магло стаць прызнанне таго, што ў дафеадальным 7 ст. жыхары Беларусі ўжывалі ківі, тады, як грамадзяне слаўнай БССР не маглі пабачыць у свабодным продажы хаця б апельсінаў ці бананаў. Нават класавы падыход не даваў камуністам помачы. Нельга было прыпісаць ужыванне ківі адно вышэйшым пластам зарубінецка-банцараўскага грамадства, бо давялося б карэктаваць усю савецкую гістарычную навуку аб тых часах.

Галоўным апірышчам гістпартаўскіх поглядаў пра той перыяд было паведамленне Пракопа Кесарыйскага (IV ст.), з якога вынікала, што тагачасныя славяне (балта-славяне?) не кіраваліся адным чалавекам, але спакон вякоў трывалі ў народапраўстве. Гэта, аднак, не перашкодзіла “кампетэнтным органам” адчыкрыжыць у таго ж Пракопа надта важкі момант (аднаўляем у квадратных дужках): “Яны (нашы прашчуры – С.Б.) ушаноўваюць і рэкі, і німфаў, і ўсялякіх дэманаў, прыносяць ім усім ахвяры і з дапамогаю гэных ахвяраў варожаць, [а самі ж вараць сабе сочыва з ківі і ядуць проста з гаршчкоў]”. У поўным “Стратэгіконе” Псэўдамаўрыкія (VІ ст.) чытаем пра славян “верхняга Барысфена”, то бок Дняпра: “У іх мноства размаітай жывёлы і зерня, якое складаецца ў скірды, а злашча проса і полба. Ядуць, бывае, і ківі. Адкуль бяруць – розуму не дабяру”.

Магчыма, ківі было складнікам нейкай язычніцкай стравы, а назва самае ягады табуявалася, назапашвала розныя псеўданімы, як гэта было з паганскімі багамі. Ёсць падставы меркаваць, што памянёнае сочыва з ківі не было простым джэмам ці канфіцюрам, а своеасабліва згатаванай п’янкой масай, на аснове якой гатаваліся рознага кшталту напоі. Якраз адсюль паходзіць троху састарэлае, прынамсі ў літаратурнай беларускай мове, слова “ківацца”, то бок хістацца, сёрбнуўшы лішку незвычайнага морсу. Пацверджанне таму знаходзім у архаічным беларускім фальклоры. Так у часе эратычнай зімовай гульні “Жаніцьба Цярэшкі” спявалася такая “наруглівая” прыпеўка:

Ай, бяда, мая бяда,

Далі мне п’янога дзяда.

Ідзець, дак ківаецца,

Мо’а ў ківі знаецца.

Цяжкасці з выясненнем краіны-экспарцёра ківі ў Беларусь тлумачацца тым, што ніякага экспарту не было. Ківі вырошчваліся тут, напрыклад, у полацкіх падзямеллях. Самыя нетры зямлі крыўскай давалі той неацэнны скарб. Нельга скідваць з рахункаў імавернасць таго, што крывічы са сваімі супольнікамі заснавалі горад Кіеў, як эксперыментальную базу па вырошчванню ківі. І толькі ў пазнейшыя часы гэтай базаю авалодалі паляне, а за імі і варагі, якія слаба зналіся ў ківіводстве і амаль дашчэнту занядбалі гэтую галіну сельскай гаспадаркі. Але яшчэ доўга памяць пра даўнейшыя кіеўскія часы жыла ў народзе, бо і сёння на ўсходзе Беларусі можна пачуць прымаўку: “Язык да ківі дапытае”.

Палачане, памятаючы пра свае колішнія садочкі ў Кіеве, вялі з “маткай гарадоў рускіх” зацятае змаганне. Варажскай дынастыі, якая ў “стольном градзе” атайбавалася, надта ж карцела паспытаць небывалай у Скандынавіі ягады. “На седьмом веце Трояни връже Всеслав жребий о девицю себе любу… и скочи к грядам киви и дотчеся стружием злата стола киевскаго”, – чытаем у Шырынкоўскім спісе “Слова пра паход Ігараў”. Гэта дае падставы цвердзіць, летапісны “поруб”, дзе нібыта цягам колькіх месяцаў 1068–1069 гг. быў зняволены Ўсяслаў Чарадзей, быў насамрэч не турмою, а падземнай дзялянкай ківі. Няўмекі “руськия” князі прымушалі слыннага палачаніна аднавіць сад, які апошні раз даваў ураджай, відаць, яшчэ за часы Рагнеды Рагвалодаўны. Яна ў Кіеве апынулася з ведамай, але няслушна інтэрпрэтаванай гісторыкамі прычыне. Усяслаў жа, як вядома, пры першай-лепшай магчымасці даў з Кіева драпака (дарэчы на аднарогу), пакінуўшы ўраджай несабраным.

Між тым рознага памеру дзяляначкі ківі размяшчаліся ўва многіх куткох Беларусі. На выяўленых нядаўна ў Гомелі рэштках кляновай граматы (з кары клёна) ясна чытаецца: “Оже еси продал черепье, а купи ми, добро творя, киви на шест гривен”. Дакумент датуецца ХІІ ст. З таго ж часу паходзіць касцяны абразок з Магілёва, дзе адлюстраваныя святыя Барыс і Глеб у вобразе вершнікаў. І той і другі на правай руцэ трымаюць нешта эліпсоіднае, пакрытае поўсцю. Суправодны цяжкачытэльны надпіс тлумачыць: “Св[ят]ыя Б[о]р[и]с [и] Гл[е]б. Киви для П[е]р[у]на”. Лішні раз бачым мы добрае сведчанне заблытанасці рэлігійнае свядомасці жыхароў тагачаснае Беларусі: хрысціянскія святыя ўручаюць ягады паганскаму боству.

У Заслаўі ў культурным пласце ХІІІ ст. была знойдзена шахматная фігурка ў выглядзе ківі. Знаходка нідзе не экспануецца, бо першаадкрывальнікі лічаць яе часткай набору жорсткаэратычных шахмат ананімнага заслаўскага вычварэнца. “Мнозии ищуть да не обращуть. Инии жь и искати не пробують”, – можна прывесці з гэтай нагоды словы невядомага полацкага кніжніка таго часу.

Пад Мазыром яшчэ перад апошняй нямецкай вайною ляжаў вялікі камень-камлыга, якую тутэйшы люд называў не інакш як кіў-камень. З адзінага вядомага апісання (насценгазета Бабчынскага педтэхнікума “Чырвоны ахеолёг і краявед” ад 5 кастрычніка 1928 г.) вынікае, што кіў-камень (d=5 м) быў укрыты без парадку размешчанымі барозначкамі (даўжынёю ў 6–8 см) рукачыннага паходжання. Паспрабуйце ўявіць падобных памераў ківі, і уцяміце, што мазырскі камень быў прысвечаны менавіта гэтаму плоду.

Сакрэты ківіводства не дасталіся забыццю і ў эпоху Вялікага княства Літоўскага. Ягада па-ранейшаму значным чынам уплывала на грамадскую свядомасць. Нездарма сярод зафіксаваных у пісьмовых крыніцах ХIII – пачатку XVI ст. імёнаў старадаўніх літвінаў з зайздроснай рэгулярнасцю сустракаюцца і вельмі выразныя: Ківімонт, Ківігайла, Ківейка. “Тайны летапісец вялікіх князёў літоўскіх”, паведамляе, што князь Міндоўг “завсюды по лазни не толко медок до споживы брал”, але яшчэ захапляўся і “варивцем з киви и зиолак, бо то велми ку силе мужеской надобне было”. Чаму ж тады мы дзівімся з таго, што сямідзесяцігадоваму вялікаму князю спатрэбілася “умыкати” чужую жонку?!

Згодна з тым жа гістарычным дакументам вялікі князь Альгерд у адказ на маскавіцкую дыпламатычную правакацыю (праз пасла перадалі агонь ды шаблю, грозячыся такім чынам вайною) прыбыў разам з войскам на Вялікдзень пад Маскву. Прыбыццё гэтае зрынула Дзмітрыя Іванавіча ў жахоты. Калі іншыя кронікі цвердзяць, што гаспадар літвінаў і русінаў падараваў свайму калегу і апаненту велікоднае яйка, то “Тайны летапісец” адзначае інакшае: “И уручил Олкгирд Деметрию не яйце пасхальное, але киви литовское, чим оного князя злякал, бо николи того яблока не бачил а мнемал, иже речь с чаровництвом вязаная”. Ясна, што ніякага чараўніцтва там не было.

Прысутнічала ківі і на стале вялікага князя Вітаўта, што надта ўражвала іншаземных гасцей. Адзін з такіх, “влох” (італіец) Джакама Абламіні, згадваў у сваіх мемуарах (1450 г.): “У рутэнскага князя Віторыё, што тады валадарыў Літваніяй, на сталах еміны было покатам, асабліва мяснога. Адылі подзіў усіхны спаклікалі вялізманыя пасудзіны з ківі – той ягады, каторую нават папеж гады ў рады смакуе. Відовішча усіх узрушыла і падкрэсліла годнасць Віторыё як валадара вартага быць каралём”.

Што да спамянутых на пачатку гэтага артыкула бутэрбродаў, дык кволая намінка на іх адносіцца да мяжы ХV—ХVІ ст. Гетман Канстанцін Астрожскі, характарызуючы тагачасную палітыку Масковіі ў дачыненні да ВКЛ, трапна адцеміў: “Хочуть киви а булку изъести, масла не улизнувши”. Беспасярэдні ж рэцэпт гэтае закускі прысутнічае ў рукапісным зборніку “Потравы вшеляки ку беседам панским” (1596 г.): “Бери ломоть хлеба бялэго, умасти оный маслом коровим, а по версе кронжки от киви положь. Будешь ядати, нихто за ушшу не отволочит, а звлаще после горилки”.

Нельга, аднак, думаць, што ківі ўжываліся толькі асобнымі сацыяльнымі групамі. У той ці іншай ступені гэта ягада была даступная ўсім. У старабеларускай студэнцкай песні (не пазней канца ХVІІ ст.) ёсць такія характэрныя радкі:

Вусы ў піве,

Вусны ў ківі.

Каб шчэ й дзеўку

На пасцельку.

У гарадскім рамансе сярэдзіны ХVІІІ ст. з т. зв. “Курніцкага сшытку” лірычная гераіня ўздыхае аб страчанай прыхільнасці да яе з боку былога каханка:

Мілы быў ігрывы

І дарыў мне ківі.

А прайшло каханне —

Не дае й бульбянік.

У інвентары вёскі Шарсцін (сучасны Веткаўскі раён) 1609 г. адзначаецца, што сяляне выконвалі для пана Ленскага не толькі традыцыйныя павіннасці, але яшчэ і “кивийное”. Паводле дакумента прыгонныя мусілі “з дыму кождого в осень по 25 киви побритых сплатити”. Пан Ленскі або быў задужа далікатным і грэбаваў першасным выглядам спелае ягады, або ўяўляў з сябе зацятага прыгонніка, якому – хлебам не кармі! – дай толькі памучаць сацыяльныя нізы.

У попісах маёмасці астравецкага кляштара дамініканаў (1639 г.) сярод іншага наяўнага на той час за ягонымі мурамі правіянту згадваюцца “дзесят фасок – з бочку виленскую кожная – з варивом киви”. Праваслаўны святар Нікадзім, звяртаючыся з казанню да магілёўцаў (блізу 1683 г.), выславіўся: “Аще горелицы крякнеш, буде безплоден ден. Аще же киви снедеш – получный, лепый и много для здравия приятный”. Пра карыснасць ягады для здароўя айцец не падманваў, хоць пэўна і ведаў пра якое здароўе вядзецца.

І ў “Лякарствах дамовых” (1619), і ў “Доме лячэння” (1625), якія амаль цалкам парывалі з сярэднявечнымі псеўдамедычнымі прыдумкамі, фігуруе рэцэптура шматлікіх узвараў з ківі ў спалучэнні з іншымі інгрэдыентамі (арэхамі, смятанай, яечным бялком). Рэкамендавалася таксама простае ўжыванне ягады, бо “дапамагае барза канец дзяржаць на пагатове”. Лексіка сведчыць, што аўтар “Дома лячэння” быў знаёмы з паўлегальнымі “Арыстотелевыми вратами”. Сімяон Полацкі досыць стрымана азываўся аб ахвотніках спажываць ківі, папераджаючы такіх:

Похоть киви – не грех есть, но в ней ся сладити

И слабосилье воли – грех есть приложити.

Але не царква і яе паасобныя дзеячы прычыніліся да поўнага занядбання ў нас ківіводства. Так ужо сталася ў гісторыі беларускай, што многае добрае і пазітыўнае скончылася пры канцы ХVІІІ ст. пасля “воссоединения” з Расіяй. Падобна адбылося і з ківі. Яшчэ за доўга да падзелаў Рэчы Паспалітай лёс ківі быў вырашаны ў Полацку. Ліпеньскім вечарам 1705 г. пасля вядомага інцыдэнту ў Сафійскім Саборы расійскі манарх Пётр І ласаваўся тутэйшымі прысмакамі. З’еў і пару бутэрбродаў з ківі, а маленькае зернейка ад ягады прыліпла дзесьці ў царскім горле. “Зачали его императорское величество кашлять зело, – распавядае ў сваім дзённіку адзін з тагачасных целаахоўнікаў цара Мікіта Павелін, – вплоть до того страшен был кашель оный, иже пришлося Петра Алексеича скамеечкой дубовой по спине звездошити”. Угневаны імператар зараз жа загадаў зніштажаць, дзе патрапяцца, агародчыкі ківі. А потым наагул запавеціў рабіць гэта ж і сваім наступнікам.

Пераемнікі Пятра старанна выконвалі ягоны наказ, змагаючыся з “чертовой ягодой подземной, коя из литвина богатыря лихого творит”. Таму пасля падзелаў Рэчы Паспалітай на беларускіх абшарах разам з руйнаваннем замкаў ды земляных умацаванняў адбывалася разбурэнне ўсяго, што толькі магло нагадаць расійцам пра тую ягаду. Калі за часы Аляксандра І апамяталіся, захацеўшы частавацца таннымі беларускімі пладамі ківі, было ўжо надта позна ратаваць справу. Даўняя галіна беларускае гаспадаркі спыніла сваё існаванне. І толькі спарадычна народная памяць давала знаць пра ківі. У адным са спісаў “Энеіды навыварат” упамінаюцца “мязгі і ківі рашаты”. У 1857 г. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч у лісце да Ўладзіслава Сыракомлі хваліўся, што сканчае новую вершаваную аповесць “Век з ківі векаваць”. Лёс гэтага твора невядомы. Пэўную інфармацыю ўжо за савецкім часам меў Вацлаў Ластоўскі. У 1927 г. ён прапанаваў увесці ў кампазіцыю новага герба БССР заміж канюшыны ягады ківі. Але нават такая памяркоўная прапанова, бо рэальна Ластоўскі хацеў бачыць гербам Беларусі “Пагоню”, была адхілена як контррэвалюцыйная і нацыяналістычная.

Гісторыя з ківі на Беларусі і сёння замоўчваецца. Толькі гурт N.R.M у 1996 г. голасам Лявона Вольскага з горыччу адцеміў: “У нашай краіне няма бананаў і ківі” (слухай “Песню падземных жыхароў”). Дык давайце ж, спажываючы ківі, штораз нагадваць сабе і сваім субяседнікам пра беларускую традыцыю гэтай прыўкраснай ягадкі!

2003 г.

Зямля пад крыламі Фенікса

У самы чад кіравання ў Грэцыі рэжыму «чорных палкоўнікаў» (1970 г.) археолаг Мікас Тэлемакас у часе раскопак пад г. Касторыя выявіў фрагменты рукапісу II ст. да н. э. Пры бліжэйшым азнаямленні высветлілася, што гэта ўрыўкі няведамай паэмы, якая паслужыла ўзорам для рымскага паэта Авідыя ў яго «Метамарфозах». Першаўзор у пэўных момантах размінаўся з класічным тэкстам. Спаміж гэткіх розмінаў было і ўдакладненне легенды пра птушку фенікс. Калі ў Авідыя рабілася адно цьмяная намінка на асірыйскі радавод гэтай птушкі, то ў грэцкім тэксце радзіма феніксаў лакалізуецца зусім у іншых мясцінах:

«Фенікс» яго асірыйцы завуць, а ў Неўрыдзе ваўчынай,

Дзе Барысфен і Нірэя плывуць, называюць «бацянам» (βατςαυ).

Любіць не хлеб ці траву – фіміям ды бярозавік трушчыць,

Дык жа паўтысячы год пражыве й не самлее. Прад сконам

Віць пачынае гняздо, напаўняючы нардам і мёдам,

Каб загарэцца пасля ў дабрапахах, паслей жа зняцейку

З попелу ўзняцца, паўстаць – Ані лыс! – і зляцець на радзіму.[1]

(пераклад Алесі Гарматовіч)

Арыгінал, так і не ўведзены ў шырокі навуковы ўжытак, згарэў у машыне разам з Мікасам Тэлемакасам, якога за апазіцыйныя погляды прыбралі спецслужбы грэцкіх фашыстаў. Фотакопіі ж знойдзеных ім фрагментаў былі абвешчаныя камуністычнаю фальшыўкай. Між тым іншыя гістарычныя росшукі сведчаць, што археолаг дакапаўся да праўды.

Неўрыдай старажытныя грэкі называлі паўночна-ўсходнюю, усходнюю і паўднёвую Беларусь. Згаданыя рэкі Барысфен і Нірэя – старагрэцкія назвы Дняпра і Сажа. «Бацяном» у паўднёвых і цэнтральных беларускіх гаворках аж да сёння называюць бусла. У гэтым канкрэтным выпадку, найбольш верагодна, гаворка вядзецца не пра звычайнага бусла, а пра нейкі пераходны разнавід ад крылатай рэптыліі да птушкі. Тое, што наш край быў радзімаю фенікса, ускосна пацвярджае, напрыклад, чарнігаўскі спіс XI ст. ператлумачэння грэцкага «Фізіёлага»: «Так преречено бысть Фисилохом, нам жь видно естьство финиксов, егда летають над сивер и радимичська земли, изроня иноды на головы неблюдников яицы своя желязны».[2]

Цікава, што пра гэтую ж акалічнасць праз два стагоддзі ўспамінаў і царкоўны дзеяч Вялікага княства Літоўскага Рыгор Цамблак: «Финиксам час яйце метати, людем веремя гузы собирати».[3] Як вынікае з т. зв. «Ятвяжскіх пергамінаў» (захавалася выданне ў перакладзе на польскую мову Аляксандра Рыпінскага пад агульнай рэдакцыяй Адама Клакоцкага), у Х—ХІ стст. феніксы сапраўды вяліся на Палессі і шанаваліся, прынамсі, ятвягамі як святарныя стварэнні: «Для гадавання чуласці да нашай звабнай Ятвезі вельмі добра пілігрыміку ў далёкія куткі свету чыніць. Адно тады дойдзеш да цяму, чаго ж з-за цёплых мораў бацяны, знаныя там феніксамі, спяшаюцца вярнуцца на Прыпяць».[4]

З пратографу «Аповесці мінулых гадоў» даведваемся, што ключ феніксаў, які ўвесну 945 г. ляцеў да родных берагоў, выратаваў драўлянскую сталіцу, горад Іскарасцень, ад першае спробы кіеўскае княгіні Вольгі вынішчыць яго: «Голуби же и врабьеве полетеша до гнезда своя: голуби до голубники, врабьеве под стрехи, абыхом тамо взгарахуться. Но летеша обок финиски и согнаше птичство мало в болото дико».[5] Праўда, драўляне не скарысталі з гэтай дапамогі і праз пэўны час ізноў паддаліся кіеўскай правакацыі. Мабыць, за падобныя ўчынкі тагачасныя падпальнікі войнаў ды іхныя прыдворныя ідэолагі не паважалі бацяноў-феніксаў.

Нехта Лука Бяссонны ў лісце да Аўрама Смаленскага (1199 г.) дазволіў сабе наступнае: «Вы там всегды сплошь бледьню деяете, и фюниксы – черны, аки смоль – в сей бледьне вам напервые пособници».[6] Аднак не ўсе трымаліся гэткіх поглядаў. Кіеўскі мітрапаліт Іларыён (XI ст.) у першым варыянце знакамітага «Слова о законе и благодати», непрыязна азываючыся аб беларускіх землях, пра фенікса разважаў у станоўчым ракурсе: «Тако имам, иже благостны птици фенексы обитаху в местех, где не чтяху обло законы божи, места си всяк весть – дебри и блаты, ис каких Припеть проистекше».[7]

Многія жыхары Беларусі XIII ст. сімпатызавалі феніксам. Рэч у тым, што акурат гэтыя крылатыя стварэнні адбаранілі практычна ўсе абшары нашае краіны ад мангола-татарскага нашэсця. Блізу 1239 г. пад татарскім націскам паў Гомій (Гомель), але вырушыць на поўнач нязваныя госці не наважыліся. Італьянскі пілігрым Алінард Гротафэрацкі, што цудам ацалеў ад гомельскага пажару, хаваючыся ў прысожскіх зямлянках, згадваў пазней пра тыя падзеі: «Кароль тартарскі прыслаў на Гомель паглумленне – дождж стрэлаў гострых і мора страшнае агню. Ваяводы мангольскія зазбіраліся былі і далей з паўночным ветрам пайсці, і пэўна зрабілі б тое, калі б феніксы – птушкі чорныя – іскраю вачэй сваіх не паказілі іхныя замеры».[8]

Дзіўная прыгадка пра «іскру вачэй» троху раз’ясняецца іншай гістарычнай крыніцай. «Тайны летапісец вялікіх князёў літоўскіх», апавядаючы пра паход галіцка-валынскіх князёў Данілы і Васількі Раманавічаў у 1253 г. на ятвягаў, удакладніў прычыны наяўнасці ў ваяроў спецыфічнага рыштунку: «Мняше на ятвингов рушити, имали надобу одевати хытрость резинову на себе, и кони такожде опрятнули. А то не ради похвалки якой, но здравия власного для, ыбо знавали уже в тых краех поражки, которы финисты своими бодцами рыхло чинили през силу их ентарну, она же в еллинах електрикой ся прозываеть».[9] Адсюль вынікае, што феніксы-бацяны мелі здольнасць выпраменьваць электрычныя разрады. Але як што згадкі пра гэтую свомасць нерэгулярныя, можна памеркаваць, што біць токам умелі толькі вельмі старыя птахі, якія ўсё жыццё назапашвалі прыродную электрычнасць. Кагадзе памянёныя «яйцы желязны», імаверна, патрабавалі электра-магнітнага імпульсу, каб з іх маглі вылупіцца птушаняты. Што праўда, феніксы былі бацькамі нядбалымі, бо многія яйкі так і прападалі. Недасведчанае паспольства, «ничтоже сумяшеся», уважала іх іншым разам за тэстыкулы старажытных волатаў. Рыжскія біскупы, аднак, нярэдка выпраўлялі ў заходнюю Беларусь адмысловыя гастранамічныя рэйды. Прыпамінак пра тое знаходзім у «Другой інфляндскай рыфмаванай хроніцы» Дытлеба фон Альпэнштока (XIII ст.):

Пойдзем па яйкі, што феніксы марна губляюць.

Пойдзем і возьмем! Мы – ваяры! Ваяры не купляюць!

Пойдзем пад Берасце, Пінск, Ваўкавыск не забудзьма!

Браць, забіраць, не пытаць – частавацца яечняю будзьма![10]

Лішне казаць, што часцей бравым крыжацкім ваякам даводзілася, шылам патакі хапіўшы, вяртацца ў свае калоніі. «Лето 1290 з благославенства божъего немцам в каршель натолкали, дабы не покушалися гнезды ботяновы росскидать, ища потравы утробам своим ненасытным», – паведамляе прыпіска да «Наваградскага евангелля».[11] Тагачасныя кніжнікі цудоўна разумелі, што знікненне фенікса-бацяна можа спрычыніцца да крызісу экалагічнай сістэмы. У пасланнях Гедыміна ёсць добрае таму пацвярджэнне: «Жывёлу і птушку біем памяркоўна, каб і прырода да нас талеранцыю мела. Вот, скажам, бацян, або фенікс (batsian sive phaenix), птушка бязладная быццам, але мусім дбаць, каб жыла і яна, бо бязладдзе ейнае ёсць часткай суладдзя агульнага».[12]

Бязладнасць феніксаў прыгадваюць і іншыя дакументы. Вышэй паменаваны Рыгор Цамблак называў нашых бацяноў-феніксаў не інакш як «блазны летащи».[13] Што тут за прычына? У зборніку павучальных карацелек Івана Касабокага «Літуанскі дзесяцідзён» (канец XIV – пачатак XV ст.) занатавана гісторыя пра фенікса, які спыніў бой паміж літвінамі і крыжакамі: «В низине под горой да под дубом разложистым сойтися хотели наши литвины руськия з немчины рымськия в бою крывавом, в сечи бесщадной. Брали уже силы и отвагу ку початку сей марсовой деи. Але, оком мигнув, огледили фюнкиста-птицу в небеси, которая в полети оморочны крунгели вписовала и даже в древо тое вечистое ся стукнула звучне. По сем добре ся з дуба ляснула, на земли посела и якбы з подивленьем голову вбок свернула и смешно барзо «о-оу!» молвила. З того ооуканья воины обопольно животы со смеху надрывати стали, и смех трвал годину целую, по сей нихто уже не рачил брань усчинати, поехав восвояси улыбчиво».[14]

У т. зв. «Дзённіку караімаў» XV–XVI стст. (шматтамовыя рукапісныя мемуары вялікакняжацкіх целаахоўнікаў ды іх інструктараў) апісваецца сцэна з гаспадарскага палявання ў Белавежскай пушчы. Вялікі князь Вітаўт, упаляваўшы за дзень пяцёх зуброў, ладзіў на вялізнай лясной паляне імправізаваны банкет для ўсяе прысутнае браціі. У ёмістых чопах гатаваўся слаўны крупнік – гарачы хмельны напой на мёдзе і духмяных травах. Почат (то бок світа) усяляк пацяшаўся ў скоках і песнях. У гэты момант і прыляцеў бацян-фенікс. Дамо слова сведку: «Мы караимы спратов не поискивали, бо ж долг пред князьством великим литовским имали господаря славного от всякой холеры ослонити. То и обуступавали восемью Витовта, а еще пятех на плечи тых восьми постали. И было то, яко намет, мечами навонки ощепереный. Бухтян же не глянул ани до почату, ани до мяса жубрынаго, а як поземлился, ик крупнику пошибовал неуклюдне и, од смаги своей дикий, чан з гестым трункем до дна спорожнил, дуду у дудоря отнял, играти пробуючы, но од хмельной той утехи ся пал невомнози долу и тризнил през сон, песни вояцкие литовския ненадобне кривляючы».[15]

Птушку на просьбу Вітаўта так і пакінулі на паляне, а самі перабраліся на іншае месца. Караімы змаўчалі, але акурат з тых часоў колькі феніксаў прыручылі для дзяржаўных патрэбаў. Недалёка ад Вільні быў зладжаны адмысловы гадавальнік. Чарада феніксаў у небе над сталіцай Вялікага Княства адлюстравана на гравюры ва «Універсальнай хроніцы» Себастыяна Мюнстэра (Базэль,1545). У 1579 г., калі войскі Рэчы Паспалітай пад загадам Сцяпана Батуры вызвалялі ад маскоўскага непрыяцеля Полацак, «дождж і непагода ўвесь час дапамагалі асаджаным так, што просты жаўнер прыпісваў гэта якім-небудзь чарам…». Таму пастанавілі выкарыстаць феніксаў для разгону хмараў. «Кароль загадаў, каб баявыя птахі ляцелі да полацкіх сцен і не адляталі да тых часоў, пакуль апошняя хмурынка не растане ў нябёсах», – паведамляе каралёў сакратар Райнгольд Гайдэнштайн.[16] У гаспадарыча Ўладзіслава Вазы быў свой персанальны фенікс (personal phaenix). Ён узяў яго з сабою ў 1610 г. на сакрэтную экскурсію да Масквы, калі сам у выніку геапалітычнага поспеху атачэння свайго бацькі быў пасаджаны на тамтэйшы вялікакняскі сталец. Пражыла птушка менш, чым Уладзіславу давялося ўладарыць Маскоўшчынай, бо баяры спаілі яе гарэлкай. «Слабовата есть королевская птица, коль нас перепити не в силах», – цынічна заяўляў адзін з вінаватых у тым злачынстве Фядотка Марозаў.[17]

Паказальна, што за часы ваеннага ліхалецця сярэдзіны XVII ст. феніксы, незадзейнічаныя ў дзяржаўнай службе, упорыста спрабавалі трымацца нейтралітэту. Здаралася так, што птушкі рабіліся ахвярамі ўсіх бакоў тагачаснага канфлікту. У жніўні 1654 г. пад Шкловам дзесяць маскавітаў пулялі ў фенікса з ручніцаў, прымаўляючы: «На кой ляд ты здеся кружишь? Коль не имаеш второй головы, то мы тебе сим часом первую твою открутим».[18] Троху раней, улетку 1649 г., нехта Рафал Крок загадаў служкам, каб злоўленаму ў сіло бацяну «сто пятдясят прутов прописали, поелику сей мужикам на украйну до Хмеля летати помогал».[19] Дзеля справядлівасці трэба адцеміць, што потым сам распараджальнік быў за сваё самаўпраўства пакараны высокім спагнаннем у «восемсот грошей пенезных» (амаль кілаграм срэбра), бо «фалчеваных светок для избиенья ботяна притягнул и злым обычаем безвинну птаху звиноватил а на здирство з наругой спустил».[20] Між тым самі «мужыкі», напрыклад, ліпеньскім дзяньком 1654 г. у Быхаўскім павеце, «яко мальцы сопливые у батяна из рагулек стрыляли».[21]

Нейкі Іёна Трывольскі з гэтай нагоды адзначаў: «Деялося тое не для злоиманья албо улегцыменья онай птицы, а так для утехи своволной. Бачно, же злыя часы для матки всих – Речы Посполитой нашой – настали, бо всяко в тым мальцовским обычаи а способе мыслиться и чыниться: мужыки не знають панов и кроля ягомости, а паны и кроль ягомость не знають мужиков. Мало хто стоить на клопоте а рупности для панства целаго. Вси прагнуть валки и загубленья ближняго свойго. Леч я, як той ботян, не хочю ани валченья, ани побиванья кого люб чого-колвек. Еднако ж не хочю я теж, як и птах той, жебы мене злым обычаем зачепляли».[22]

Пра цікавы момант дазнаемся з сатырычнага твору другой паловы XVII ст. «Казанье поляшуцке схызматычне». Ананімны аўтар, прамаўляючы ад імя праваслаўнага, верагодна, насамрэч не быў ані праваслаўным, ані каталіком, бо ў творы жорстка высмейваюцца абедзве канфесіі. Як што ў сатырычную аблямоўку патрапілі вылучна рэальныя падзеі і асобы, то нельга сумнявацца, што і згадка пра бацяна-фенікса не размінаецца з рэчаіснасцю: «Та ж вы нам мерзености робыты горазды. Тильки мы помыслылы, абыхом ку вере наськой истинной ботяна повернуты, яко обачылы в сьроде обитанья оных птыц вас – попов папэжских. И що ж тэпэр маемо? Горэ, бида, огорченье! Ибо крычаты сталы тыя птыцы святодавныя: «Аллах акбар!», од вас одступовавшы. Що вы там робылы?».[23]

З азначанага часу фіксуецца сугучча (для некаторых вушэй) клёкату феніксаў з пачаткам мусульманскіх модлаў. Зусім нядзіўна, што ў 1683 г., на аснове адмыслова заключанага «ряда» (адмысловай дамовы), колькі феніксаў разам з войскамі Рэчы Паспалітай на чале з Янам Сабескім адправіліся да аўстрыйскай Вены, якая цярпела ад асманскае пагрозы. Параза турэцкіх войскаў на чале з Кара Мустафой была прадвызначаная: налёт трох феніксаў, якія нікога не чапалі, а толькі на ўсю моц дралі горла, прывяла туркаў у святарнае трымценне, паніку, з якой і скарысталі нашы войскі. З кім каралеўскія ўлады заключылі «ряд», з рэшты дакумента зразумець цяжка. Але факт вымушанасці польскамоўнае вярхушкі Рэчы Паспалітае ствараць па-беларуску афіцыйны дакумент той парою, калі палітычныя эліты амаль цалкам з беларушчынай разбраталіся, вельмі важны. За феніксамі стаяла нейкая таямнічая палітычная (?) сіла. Што за яна? На жаль, у паперы, папсаванай мышамі і стрыжамі, дзірка між літарамі «к» ды «ы».[24] Купцы? Курвы? Крэвы? Пытанне застаецца адкрытым.

Феніксы не сталіся з’явішчам штодзённым. Іх вобраз захоўваў арэол загадкавасці і казачнасці, як для многіх абываталяў ВКЛ, так пагатоў для жыхароў суседняй Масковіі. Дзіва-птахам уражвалі сваіх сяброў і расчульвалі сэрцы каханых жанчын. Запісы 1695 г. гавораць, што нейкі «пан Михал Богадановский оповедал и до актовых книг головных трибунальских справ вечистых уписати дал светченье, же пан Францишек на Ополю Копаць – каштелянич брестянский – през ботяна-фенекса панов Миколя Кгедройтя, Криштофа Малхеровича а Бальцера Кукшу злякал до хоробливости вомитной. А имали пред тым банкет, игде тылко водку злую за колнер проливали. А Копаць оный пил мизерне, бо юж a priori постанову собе учынил: фортель який-колвек пред другове свои выкинути. Гды тыя три паны добре пьяныя уробилися а хотели кони седлати и ехати до шуканья пригод на подспинье свое, пан Копаць мовил хитре: «Рыцареве, паны-братья мои, ходемте валей цмока звальчим». Панове смехом ся пробрали, але рушили веспол в показуемое Копцем мейсце».[25] Захмялелая брація сцяміла, хто сядзіць на ўзгорку, і стала «похвалки чынити», цвелячы фенікса выклікамі на бой: «Пане цмоче, растули очи. Имаем мечы готовы ку сечы». Птах тым часам драмаў і «в ленитве своей велькой» пракрумкаў: «А лоха в дар?» Гэтае пытанне з «цмачынае» зяпы зрынула шляхцюкоў да ўцёкаў. І беглі яны так хутка, што апынуліся неўзабаве ў страшэнным для здароўя стане, калі «похмелье еще не зачалося, а глова юж болестна ест». Як вынікае, праўдзівы сэнс бацяновай фразы быў інакшым, чым многім здавалася. Птах цікавіўся, ці атрымае ён у дарунак за сваю працу цмокаімітатарам лоха. Лохамі ў тыя і крыху пазнейшыя часы называлі конскіх самцоў (прыраўн. суч. дыял.: «лошадзь», «лашак», «лашонак»).

У верасні 1715 г. шляхціц з Ашмяншчыны Ян Ранок, кінуўшы жонку і дачку-падлетка, адправіўся ў вёску Сухадолы сватацца да маладзенькай Талімэны Андрыеўскай. Бацька ейны супраць не быў, мыслячы, што «стары конь маладое баразны не сапсуе, а фанабэрыю бабскую, якая з дачкі без ладу прэ, утаймуе». Фанабэрыя, паводле сведчання т. зв. «Леапардавага раптуляра» Ранка (1714–1718), сапраўды з Талімэны фантанавала. Што ў бацьку, што ў бок ягоных пахолкаў, што ў неспадзяванага жаніха ляцелі не толькі кепікі ды кпіны, але і глякі ды збаны. «Я чакаю князя», – цвердзіла ўпартая паненка. Вырашыўшы даць Яну гарбуза, яна шмыгнула са сваіх пакояў да гародчыка. Талімэна меркавала неўпрыкмет для ўсіх падрыхтаваць ганебны падарунак. У блізкіх ліпах ганарліўка ўчула дзіўнаваты шолах, азірнулася на гук і аж знерухомела: велізманыя вочышчы плюскалі ў цемры. «Ну шо, красуня? Паляцелі?» – так запыталася няведамае ёй страшыдла. Паненка колькі часу стаяла з разяўленым ротам, урэшце разгледзеўшы «дзюбу, скрыдлы і крывыя капцюры» фенікса. «Чаго я з табой палячу? – азвалася-ткі яна. – Я ўжо вялікая дзяўчына, каб лётаць. Дый не ведаю я цябе, дзядзьку. А во зараз мой жаніх прыйдзе, ён табе хваста накруціць-надзярэ». Нібыта выпадкова побач апынуўся пан Ранок і як мага больш сур’ёзна спытаўся:

– Хіба князь да пані прыехаў?

Тая толькі кіўнула ў бок ліпаў. Ян з барочнай велягурыстасцю ўзяўся крычаць да фенікса:

– Ах ты, злосны, паскудны, брыдкі, нехарошы дракон! Гэта мая нявеста, я абараняцьму яе, хоць бы месяц і зоры абваліліся на галовы збройных чужаземнікаў, нячэсных прыяцеляў нашага гаспадарства!

– А лоха ў дар? – прагучаў прадказальны, але незапланаваны для гэнага спектакля запыт.

– А ў вока даць? – перапытаў кемлівы шляхцюк і кінуўся на фальшывую бітву. Разам з бацяном яны схаваліся за дрэвамі ды сталі «водку жаландковую бахусаваці», а каб Талімэна думала, што «валка цягнецца», ушчалі «па дзераве, каменні і зялезе грымеці». Па ўсім паненка выйшла замуж за «пераможцу фенікса», але так і не змагла даўмецца, чаму пасля бязлітаснага бою ад рыцара ейнага сэрца патыхала гарэлкай.[26]

Той парой, калі Ян Ранок фальшывымі баямі вырашаў свае любосныя праблемы, па Беларусі грымелі рэальныя баі яе нячэсных прыяцеляў і чэсных непрыяцеляў. Ішла т. зв. Паўночная вайна паміж Расеяй і Швецыяй. Калі беларускім аднарогам удавалася часцяком караць чужымнікаў за здзекі, дык феніксы, трымаючыся сваёй даўняй мірнай традыцыі, больш самі цярпелі ад ворагаў. Нельга, аднак, сказаць, што дзівотныя птахі зусім ухіліліся ад супраціву. Іх супраціў меў выразна негвалтоўны характар, у чым яны значна апярэдзілі і Махатму Гандзі, і нават Джына Шарпа з яго 198 метадамі негвалтоўнага супраціву.

«Сраженье у Головчина обещало зело претруднейшим быти. Его императорское величество Петр Алексеич бдели деннонощно целую седмицу, радея об одержании виктории над супостатами шветскими, – згадвае невядомы расійскі мемуарыст пра падзеі 1708 г. – И всей времянный промежуток претерпели Они неединожды сильно от летающего урода литовскаго. Сие уродище прилетало к шатрам царским и корчило рожи, коих описать здеся никак нельзя, дабы не оскорбляти паметь об императоре руссийском. Белоруссцы полоумно рекут оного летягу «бацяном» (сиречь отцем) всего птичства. Средь буйной шляхты литовской сей выблюдок крилатый называется фениксом. Бывают в людех умопомрачения!».[27]

А вось што прыгадваў пра падзеі сярэдзіны 1708 г. шведскі жаўнер Ёхан Свенсан: «Сутоннела ў ваколіцах Магілёва (Mohuljew), i ў гэтую брыдкую шарую гадзіну, калі нам не дазвалялі запальваць агнёў, у небе з’явіліся велізманыя птушкі. Яны ціха ляцелі над намі і мелі ў сабе (у каго пазычыць глуздоў, каб зразумець, як гэта выйшла!) агні, што стваралі сабою асобныя літары і іх спалучэнні. Сэрца паўспаўнялася трывогай, шлунне пераварочвалася ад вусцішы. «Фіндос пад нос вам, шведы», – разабралі нашы знаўцы тутэйшых моваў усю фразу, але перакласці яе ў шведскую цалкам так і не змаглі. Гэта кепскі знак».[28]

У 1768 г., калі ў ваколіцах Рагачова ішлі ўпорыстыя баі паміж расійцамі і партызанамі барскай канфедэрацыі, фенікс засведчыў сябе іначай. Расейцы ўлетку таго году напалі на след атрада нейкага Іванькі Балахона. Аддзел быў тым болей для іх ненавідным, бо складаўся не са шляхты, а з мяшчан і сялян. Пасля кароткага, але дужа зацятага бою партызаны былі разбітыя і ўзятыя ў палон. Расійскае камандаванне лічыла супраціўленцаў «мятежниками» і рыхтавала жорсткае пакаранне. Пяць дзясяткаў паланёных па чарзе былі прывязаныя да гарматаў і расстраляныя ў спіну (праз якія 90 гадоў гэтакі спосаб пакарання пазычаць ангельцы для расправы над індыйскімі паўстанцамі-сіпаямі). Сведкам гвалту стаўся фенікс. Але ратаваць беларусінаў было запозна – на вачах птаха апошнім гарматным стрэлам быў разарваны Іванька Балахон.

«Сей воровской разбойник Ваня Болохонин пред смертию восклицал в небеси, взывая не к Богу, но к иному могуществу, – прыпамінае ў сваім тайным дзённіку расійскі афіцэр Павал Галаўнёў-Седаўласаў. – В очех солдат, кои приводили присуд в исполненье, замелькало сомненье, ибо над главами нашими воспарила преотвратительнейшая птица. Я приказал продолжать исполненье присуда, а остальным – начать стрельбу по страшилищу. Оное изронило истошный вопль, от коего средь многих наших кровь чрез уши проступить изволила. По сем же оно начяло в нас огнем, аки Змей Горыныч, рыгати. Огонь его, справедливости ради укажу, невидимым был, ибо обуглилися наши ребятушки прямо на месте, не воспламеняясь даже. Как спасенье обрел, предположить не смею, уповая токмо на Господа, восхваляя Его. Укрылся я на телеге в сундучке древляном, мысля, коль уж умереть суждено, так пускай хоть в подобии гроба лежащим».[29] Пасля гэтага інцыдэнту расійцы перасталі выкарыстоўваць у сваёй практыцы памянёны разнавід пакарання беларускіх партызанаў. Лавіць фенікса тады ніхто не рызыкнуў, хаця Галаўнёў-Седаўласаў «кровную обиду на белорусскаго финиста поимел».

І ўсё-ткі цяжка адказаць на пытанне: адкуль «усмирители» ды «освободители» назапасілі ў сабе столькі нянавісці да нашай чароўнай птушкі? 4 ліпеня 1796 г. злоўлены пад Лошыцай бацян-фенікс быў дастаўлены расійцамі ў Менск. Там на нейкім «низком месте», паводле сведчання Тадэя Булгарына, апавітай ланцугамі птушцы расейцы «пытались отсечь главу. Попытка превратилась в пытку как для яе, тако ж и для русских, – тлумачыць акалічнасці мемуарыст. – Мастерить гильотину местные высшие чины поленились, и десяток русских солдат был вынужден орудовать топорами». Кроў цэлымі патокамі хлынула з фенікса, і нягеглыя ваякі апынуліся «сначала по локоть, а затем и по горло в густой крови». Выбрацца з той гушчы не ўдалося нікому.[30]

У снежні 1812 г. на Віцебшчыне расійскія войскі без стратэгічнай мэтазгоднасці ўпалявалі фенікса і, звязанага канатамі, залілі на марозе халоднай вадой.[31] У красавіку 1831 г. пад Ашмянай казакі і чаркесы пасеклі на кавалкі хворага, з перабітым крылом, фенікса-бацяна.[32] У часе паўстання 1863–1864 гг. расійская карная група ў няведамы спосаб замардавала нашу чароўную птушку. Жаўнеры нават сфатаграфаваліся каля трупа. На зваротным баку здымку, што захаваўся да нашых дзён, цынічны надпіс: «Смотрите, милочка, с одним чудовищем справились. Осталось найти Калиновскаго. Эжен. 1 июня 1863 г., село Накрышки Гродненской губ.».[33]

Даволі цяжка паддаюцца з’ясненню пэўныя падзеі 1905–1906 гг. Традыцыйна лічыцца, што ў адпомсту за загад расстраляць мірную маніфестацыю ля Віленскага вакзала ў Менску (17 кастрычніка 1905 г.) эсэр Іван Пуліхаў ажыццявіў замах на губернатара Курлова, быў схоплены і неўзабаве павешаны на варотах Пішчалаўскага замка. Ягоны труп чатыры дні вісеў, нібыта для застрашэння гараджан. Як высвятляецца, насамрэч улады ніяк не маглі знайсці смеляка, каторы б наважыўся зняць цела з бэлькі. Іван Пуліхаў быў не зусім чалавекам. Знойдзеныя нядаўна Ахрэмам Шыбтымавым фрагменты апісання патолагаанатамічнага агляду цела знакамітага эсэра сведчаць пра мноства дзіўнотаў: «элементы чешуи по всему телу», «строение глаз выразительно птичье», «шестипалость обеих рук», «странные уплотнения на предплечьях». «Провести должным образом вскрытие не удалось. После первого надреза по неизвестной причине тело воспламенилось», – занатаваў патолагаанатам Ёсель Цынгель.[34] Магчыма, Пуліхаў быў феніксам-пярэваратнем – апрычоным адгалінаваннем ад галоўнага віду? Такія, як Пуліхаў, адрозніваліся меншымі памерамі і дзівоснай здатнасцю выглядаць як homo sapiens. Пра іх нам гавораць і беларускія легенды: часцяком у іх прыгадваецца, як вогненны змей або цмок здатны абяртацца ў чалавека.[35] А беларускаму народу мы можам цалкам давяраць, бо ён мудрэйшы за ўсе акадэміі навук.

Феніксы ахвотна супрацоўнічалі з дзеячамі навукі і культуры Беларусі XIX ст. Філаматам, што надта любілі праводзіць доследы з электрычнасцю, даводзілася камунікаваць з такім перастарым феніксам, што жыхарыў у ваколіцах Вільні. Да нас дайшлі чарнавыя запісы для спавешчання «Апісанне доследу для высвятлення наступстваў уздзеяння электрыкі птушкі-фенікса на малако і мёд» (каля 1817 г.). Аўтарам спавешчання быў адзін з філамацкіх фізікаў Аляксандр Карнэліюс Дзядэцкі. Вынікі эксперыментаў былі сенсацыйнымі: што з малака, што з мёду пасля электраўдару ўтваралася гарэлка.[36] Як ведама, удзельнікі тайных студэнцкіх таварыстваў у бальшыні сваёй гэты напой не паважалі, стараліся піць слабейшае. Апошняе і тлумачыць, чаму адкрыццё не стала ведамае для шырэйшага навуковага і грамадскага кола.

У 1880-я гг. нейкі фенікс жыў на Ўздзеншчыне ў маёнтку Над-Нёман, які належаў прыродазнаўцу Якубу Наркевічу-Ёдку. Маёнтак быў ператвораны ў эксперыментальную лабараторыю, у якой даследаваўся шырокі спектр фізічных з’яваў улучна з электрычнасцю. Дзякуючы феніксу ставіліся доследы і з радыёхвалямі. Паводле сведчання юрыста Януар’я Плескачэўскага, 29 кастрычніка 1887 г. Наркевіч-Ёдка, «выкарыстоўваючы электраздатнасць фенікса, без дроту перадаў гук з Над-Нёмну ва Ўзду. З адмысловай скрынкі ў маіх уздзенскіх апартаментах я пачуў у хрыпенні і шоргаце знаёмы голас навукоўцы: «Літва! – родна зямелька, – ты маўляў здароўе!». Радасць мая крэсаў не знала».[37] Запатэнтаваць вынаходку, на жаль, не ўдалося – у навуковых колах Расійскай імперыі вельмі моцнымі былі прапапоўскія настроі (але ці праводзіў тады Папоў свае вышуканні, невядома). Дый сам літвін-беларус не жадаў лішні раз нагадваць расійцам пра дзівоснага птаха, які так моцна ад іх цярпеў.

Асобна варта адцеміць заслугу беларускага фенікса ў нашай Нацыянальнай Рэвалюцыі 1918 г. (паводле выразу Антона Луцкевіча). Калі Беларусь рэзалі лініяй фронту, калі ейны лёс, як і лёс усёй Сярэдняй Еўропы, здаваўся вельмі няпэўным, найлепшыя сыны нашае Бацькаўшчыны гучна абвясцілі свету пра незалежнасць Беларускае Народнае Рэспублікі. Было гэта, як ведама, 25 сакавіка 1918 г. Вырашальную ролю ў прыняцці Вялікага Сакавіковага Акту – Трэцяй Устаўной Граматы БНР – адыгралі віленскія дзеячы, якія 23 сакавіка далучыліся да працы Рады БНР. А маглі б і не далучыцца, бо падарожжа па віленска-менскім адцінку Лібава-Роменскай чыгункі ледзьве не скончылася трагедыяй. Недалёка ад вёскі Турэц-Баяры банда маладзечанскіх разбойнікаў на чале з Антонам Шадрыным (мянушкі – Ангел, Белы, Сняжок) рыхтавалі напад на цягнік. Атаман меркаваў, нібыта ў адным з вагонаў тайна перавозіцца каштоўны груз: золата і дыяменты. Разбойнікі зазвычай нікога з пасажыраў жывым не пакідалі. Нездарма ж на сваім чорным сцягу з выяваю белага чэрапа і костак атаман змясціў покліч: «Без царя во главе». Віленчукоў чакала б немінучая расправа. Аднак у бандыцкія планы ўмяшаўся злы фатум. Калі бандыты ўжо сядлалі коняў, над лесам, дзе яны таіліся, праляцеў незвычайна вялізны фенікс. І хоць цемра агарнула хеўру на зусім кароткі прамежак часу, яна (гэтая цемра) падалася бясконцаю. Атаман Шадрын, які ўперад быў настаўнікам расійскае славеснасці, адразу прыгадаў «Слова пра паход Ігараў» і спехам адмяніў выправу.[38]

Не зусім ясна, ці ведалі самі беларускія дзеячы, якая злая доля іх абмінула. Мабыць, што так. Ускосна пра гэта цвердзіць агентурнае паведамленне з Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі (лістапад 1926 г.). Агент ГПУ «Катя» перадаў у цэнтр наступнае: «Антисоветские вылазки наблюдались и в кулуарах. Иосиф Лесик по неизвестным, однако заведомо провокационным причинам, затеял спор о белорусском правописании слова «феникс». Отказывая трудовому белорусскому народу в праве иметь в своем алфавите букву «ф», он предложил писать это слово через «п», а вторую букву, дабы не выкликать неуместных ассоциаций, – заменить на «ё» («пёнікс»). Присутствовавшие при этом отдельные участники конференции, согласившись с первым утверждением, в остальном воспротестовали. Степан Некрашевич настаивал на написании «хвэнікс» или даже «хэнікс». Петр Бузук – «тэнікс». Лишь Ластовский (кстати, замаскированный под простого сельского учителя) категорически отметая все варианты, в свойственном ему мелкобуржуазно-нацдемовском угаре заявил о необходимости воскрешения давнего смысла белорусского слова «бацян», предлагая писать его через «цьц» («бацьцян»), а после возможной реформы по возврату старобелорусской письменной традиции – через «тт» («баттян»). При этом он ссылался на какие-то «дакумэнты» беспросветного прошлого Белоруссии времен крепостничества и поповско-ксендзовской вакханалии».[39]

Чым бліжэй да нашага часу, тым менш сведчанняў пра дзівоснага птаха. Вельмі цяжка выявіць сярод размаітых паведамленняў пра НЛА над Беларуссю апісанне менавіта бацяна-фенікса, а не лятучай талеркі ці чайніка. Наконадні нямецка-савецкай вайны ў 1941 г. чырвоныя памежнікі неаднакроць фіксавалі з’яўленне ў небе рознага кшталту летакоў – не толькі звычайных самалётаў, але і самалётаў, нібыта «окрашенных в подобие птиц, со странным механизмом помахивания крыльями и непривычной амплитудой полёта».[40] Сяляне вёсак Ласі і Мясота, што туляцца да дарогі Маладзечна—Радашковічы, захавалі легенду пра вялізнага чорнага бусла, які ўлетку векапомнага 1941 г. урэзаўся з неба ў калону фашысцкае тэхнікі. Пэўны час гэтае паданне лічылася народным ліра-эпічным пераўвасабленнем звестак пра вычын лётчыкаў экіпажа Міколы Гастэлы. Аднак больш дакладныя апытанні бабуляў і дзядуляў падчас палявых даследзін дазволілі маладым этнографам выясніць праўду. «Не, дзіцятка, самылёт патом паляцеў на немцаў. Пярвей жа пціца, вялікая, з магутнымі крыламі, у фашысцкія машыны з неба ўпала», – адзначыла сведка падзеяў, настаўніца гісторыі Васіліна Язэпаўна Арцюшэня (1926 году нараджэння).

Вучэнні войскаў беларускай вайсковай акругі 1952 г. пад Слонімам фактычна ператварыліся ў бітву між Савецкай Арміяй і беларускімі партызанамі з атраду «Чорны кот». Партызаны блакавалі камандзіра Беларускай вайсковай акругі Сямёна Цімашэнку, і партызанскі генерал Міхал Вітушка, пераапрануты ў савецкую форму, камандаваў замест яго вучэннямі, аддаючы наўмысна няправільныя загады.[41] Страты былі як з боку савецкіх салдатаў, так і з боку вітушкоўцаў. Яны маглі б быць у колькі разоў большымі, каб не ўмяшанне ў канфлікт фенікса. Птах замаруджваў, а то нават і спыняў у лёце артылерыйскія снарады, што ляцелі на галовы вайскоўцаў. Пасля арышту Вітушка быў абменены на Цімашэнку. Даведаўшыся пра феніксаў учынак, партызанскі генерал упаў у задуменне і ўрэшце вырашыў спыніць збройную барацьбу супраць савецкае ўлады.[42]

Ці не самы апошні раз бацяна-фенікса беларусам давялося бачыць у сярэдзіне 80-х гг. XX ст. 26 красавіка 1986 г. адбыўся выбух на Чарнобыльскай атамнай электрастанцыі. Радыеактыўныя аблокі вецер гнаў у бок Масквы. Савецкае кіраўніцтва прыняло рашэнне развярнуць аблокі, каб зняць імаверную пагрозу для саюзнай сталіцы. Лётчыкі, што засталіся жывымі пасля гэтай спецаперацыі, пазней апавядалі пра агромністую птушку, што паглынала аблокі. «Было очень страшно от осознания непонятности происходившего. Нам ведь толком что к чему не объяснили, – успамінаў лётчык Клім Алегаў, – тем более пришлось ужаснуться, видя, как эта птица пожирала тучи, словно старалась опередить нас». Нельга забыць таго наймацнейшага патрыятычнага парыву, з якім птушка фенікс імкнулася захінуць сваю родную зямлю ад жудаснай бяды. Ці выжыла яна пасля гэтага, мы не ведаем. Вельмі хочацца верыць, што яна і да сёння жыве ў гушчарах Палесся, дзе не ступае нага чалавека. Жыве і гоіць свае раны, каб урэшце зноў з’явіцца ў нашым небе, даводзячы свету сваю і нашу неўміручасць.

2004 г.

«Пчолачкі гудуць…», або Кароткая гісторыя крыўскага сакральнага пчалярства

У 1855 г. краязнавец Павел Шпілеўскі у часопісе «Зори Замоскворечья» апублікаваў даволі дзіўную беларускую легенду. Сам аўтар публікацыі называў яе народнай прыпавесцю («простонародная притча»). Згодна з легендай, калі першыя беларусы жылі ў раі, Бог пасадзіў недалёка ад іх жытла два сады. І ў адным, і ў другім садзе раслі яблыні і грушы. Аднак у першым гэта былі дзічкі, а ў другім акультураныя («гойныя») дрэвы з сакавітымі салодкімі пладамі. Дрэвы ў абодвух садах выраслі вельмі хутка, бо «як жэ ж іначэй? Бог віць саджаў». Першых беларусаў Бог адразу папярэдзіў, што ў ніводзін сад яны не павінны «тачыць насоў». Акрамя папярэджання, Ён абгарадзіў кожны сад высокім парканам. Але як толькі сады «ўвабраліся ў красу і сілу» беларусам стала мутарна – «так пладоў божых паспытаць хацелі». Спачатку дужа баяліся, але потым асмеліліся пайсці ў сад, дзе раслі дзічкі. Яны разважылі, што «калі Бог угневаецца і стане на іх сварыцца, так за дзічкі яго гнеў і сварка будзе меншаю, ніж за салодкія яблыкі і грушы». Беларусы з цяжкасцю перабраліся праз паркан, назрывалі кіславатых пладоў і наеліся імі, ажно ледзь дыхалі і мучыліся ад «джагі» (пякоткі). У такім стане Бог і заспеў іх. Ён не праяўляў вонкава свой гнеў і не лаяўся на бедакоў. Але сказаў: «Як вы панадзіліся ў дзічкі, дык адцеперся самі будзеце такімі, бытта гестыя дрэвы». Не, Бог не ператварыў беларусаў у дзічкі фізічна, але зрабіў іх дзічкамі свядомаснымі. І ад тых часоў, падводзіць рысу легенда, «беларусам, каб душа іх слодыччу і сакавітасцю беларушчыны напоўнілася, трэба рабіць прышчэпку».[43]

Ні ў тэксце легенды, ні ў каментарах да публікацыі не тлумачыцца, якая прышчэпка патрэбна беларусам-дзічкам, каб адчуць сябе сапраўднымі беларусамі. Не зусім зразумела таксама паходжанне легенды. Ва ўступным слове Павел Шпілеўскі месцам запісу называе вёску Мамутовічы, «лежащую в бескрайних красотах с отрочества милого Белорусского края». Між тым у каментарах пэўныя моўныя асаблівасці легенды ён называе «характерными для народных говоров окрестностей Слонима». Але каля Слоніма вёскі з назвай Мамутовічы ў ХІХ ст. не было. Відавочна, што Шпілеўскі нешта недагаворваў або папросту сам стварыў стылізацыю пад народную легенду.

У кожным разе і сюжэт, і агульны каштоўнасны пасыл гэтага твору ўражваюць сваёй сімволікай і глыбокім сэнсам. Апроч таго, што тут ці не ўпершыню ў нашай гісторыі ўжываецца паняцце «беларушчына», твор вельмі востра ў алегарычнай форме адлюстроўвае адно з выклятых пытанняў беларускай ідэі: пытанне мовы і этнічнай свядомасці. Гэта тое самае пытанне, якое ў правакацыйнай форме ў 2009 г. паставіў перад чытачамі свайго блога тульскі беларус Уладзімір Васькоў: «Ужо прыкладна 450 гадоў намаганні зрабіць беларускую мову «роўнай сярод роўных» ні да чаго ні прывялі. Як не хацелі людзі ў сваёй масе на ёй пісаць, так і не хочуць. Цікава, ці зменіцца нешта ў бліжэйшыя 50 гадоў? Ці мы апошнія з магікан?».[44] Гэта тое самае пытанне, якое ў 1891 г. ставіў перад чытачамі сваёй «Дудкі беларускай» Францішак Багушэвіч: «Божа ж мой, Божа! Што ж мы за такія бяздольныя. Якаясь маленькая Булгарыя – са жменя таго народу – якіясьці Харваты, Чэхі, Маларосы… маюць па-свайму пісаныя і друкованыя ксёнжачкі і газэты, і набожныя, і смешныя, і слёзныя, і гісторыйкі, і баячкі; і дзеткі іх чытаюць так, як і гавораць, а ў нас як бы захацеў цыдулку ці да бацькі лісток напісаць па-свойму, дык, можа б, і ў сваёй вёсцы людзі сказалі, што «піша па-мужыцку», і як дурня абсмяялі б!».[45]

І сёння, і сто гадоў таму, і ў часы Паўла Шпілеўскага, не зважаючы на розны маштаб пашыранасці беларускай мовы, пытанне застаецца адным і тым жа: які імпульс змушае раптоўна навяртацца (або вяртацца) у беларушчыну інертных, схільных падпадаць пад староннія культурныя ўплывы жыхароў Беларусі?

Загадка прышчэпкі беларускасці заставалася да нядаўняга часу не толькі неразгаданай, але і слаба прыкметнай у дыскурсе беларускай ідэі. Сучасны культуролаг Панас Сівабародзька лічыць, што прышчэпка з легенды Шпілеўскага, гэта адно вобраз парадаксальнага збегу грамадска-палітычных, сацыяльна-эканамічных і рэлігійна-культурных абставін, у выніку якога частка беларусаў губляе сваю інертнасць і падатлівасць староннім уплывам. Доктар медыцынскіх навук Альберт Зёлкін мяркуе, што ў легендзе зашыфравана праблема недахопу ёду ў арганізмах беларусаў. На яго думку, маторамі беларускага руху заўжды былі тыя ўраджэнцы Беларусі, якія спажывалі шмат ёдаўтрымальных прадуктаў: «Недарма асноўная маса нашых адраджэнцаў паходзіла са шляхты – шляхта мела больш магчымасцяў сілкавацца прадуктамі, якія ўтрымліваюць ёд». Рэдактар газеты «Х-схроны» уфолаг, Аскольд Мянжынскі сцвярджае, што прышчэпку з легенды трэба ўспрымаць амаль літаральна. «Беларускі праект – гэта толькі частка вялікага эксперымента, які ставіць магутная іншапланетная цывілізацыя, – заяўляе ён. – Па невядомым крытэру іншапланетнікі абіраюць жыхароў Беларусі, дастаўляюць іх ў сакрэтныя лабараторыі на адной з касмічных станцый, змяняюць фармат іх свядомасці і потым вяртаюць назад. Большасць з тых, хто прайшоў праз гэта, нічога не памятае і спрабуе растлумачыць свой зварот да беларушчыны нейкімі рацыянальнымі довадамі, якія пераважна выглядаюць досыць смешна».[46]

Як бачна, разбежка ў меркаваннях вельмі шырокая. Аднак пры ўсёй павазе да аўтараў ніводная з гэтых версій пры ўважлівым звароце да гістарычных крыніц не вытрымлівае ніякай крытыкі. Зрэшты, перш, чым выкласці свой добра абгрунтаваны і падмацаваны сур’ёзнай крыніцавай базай пункт гледжання, хацеў бы ўзгадаць пэўную гісторыю з уласнага дзяцінства. У пачатку 1980-х гг., на схіле брэжнеўскай эпохі, калі я быў маленькім чатырохгадовым жэўжыкам, са мной здарылася бяда. Было гэта ў вёсцы Гарысты Веткаўскага раёна. Падчас цётчынага вяселля я з кімсьці шлындаў па вясковых вулках і ўрэшце апынуўся на чыёйсьці прысядзібнай пасецы. Мне ўпершыню давялося бачыць пчаліныя хаткі. Я зачаравана глядзеў на вуллі і на мітусню пчолаў на прылётных дошках каля ляткоў. Дзіцячая прага да эксперыментаў спарадзіла недаравальнае жаданне наступіць на пчаліную мітусню нагой. Ніхто ж не папярэдзіў, што так рабіць нельга. Пчолы наляцелі на мяне, і я на сваёй малечай скуры спазнаў, як яны «боронять ульев своих».

Боль і шок выцерлі з маёй памяці ўсё, што адбывалася са мной адразу пасля пчалінай атакі. Але напэўна акурат тады я назваў абаронцаў вулляў няправільнымі пчолкамі («Няправільныя пчолкі наторкалі іголкі», – неяк так сказаў я). Цяжка меркаваць, паўстала гэтая характарыстыка ў маёй галаве цалкам самастойна ці пад уплывам культавага савецкага мульціка пра мядзведзя Віні-Пуха і яго сяброў. Аднак з вышыні сённяшніх гадоў я ўпэўнена кажу, што тады выпадкова прайшоў адмысловую ініцыяцыю праз джаленне сапраўды спецыфічных беларускіх пчолаў – тую самую прышчэпку беларушчыны з легенды Шпілеўскага.[47] Мне даўно здавалася, што нешта з гэтым джаленнем не так. Але толькі нядаўнія архіўныя і букіністычныя знаходкі пацвердзілі мае самыя смелыя здагадкі.

Вядомая даследчыца Серафіма Скрыдлеўская здолела адшукаць фрагменты барочнага раману пачатку XVIII ст., стылізаванага пад дзённікавыя запісы сярэдняга беларускага шляхціца. Захаваўся і загаловак гэтага ўнікальнага твору – «Дыярыуш о деях размоитых пана Михала Винярскага-Пуховскаго а вшеляких другах онаго, суполный реестр яковых велекроть надалей пререкается». Нават павярхоўнае знаёмства з гэтымі фрагментамі дае магчымасць сцвердзіць, што аўтар кнігі «Віні-Пух» Алан Аляксандр Мілн быў не проста знаёмы са старабеларускім раманам (ці нейкім яго спісам), але і пазычыў з яго многія пасажы, набор персанажаў, перамяніўшы, што праўда, бальшыню вобразаў з чалавечых на звярыныя: Віні-Пух (Winnie-the-Pooh) – Міхал Вінярскі-Пухоўскі, Свінчо (Piglet) – Ян Багуслаў Свінка, Тыгра (Tigger) – Палямон Рысінскі, Трусік (Rabbit) – Юры Дзямід Караль Трусевіч, Крыстафер Робін (Christopher Robin) – Крыштаф Радзівіл. Пакідаючы адмыслоўцам праблему далейшага высвятлення паралеляў між гэтымі творамі, прапаную звярнуцца да цікавага ўрыўку, які тычыцца няправільных пчолаў (у Мілна – the wrong sort of bees).

Дазволю сабе працытаваць даволі абсяжны кавалак старабеларускага тэксту з пэўнымі арфаграфічнымі і сінтаксічнымі праўкамі. Міхал Вінярскі-Пухоўскі захацеў мёду дзікіх пчол і ўскараскаўся на высознае дрэва, у дупле якога пчолы жылі. Седзячы на галіне, ён стаў беспаспяхова ўдаваць з сябе хмару, якая зачапілася за вяршаліну. Асцерагаючыся пчолаў, Міхал папрасіў свайго сябра Крыштафа Радзівіла чытаць малітву на дождж. Вось жа: «Пан Крыштоф не ведал оной молитвы, але ж барздо скемил, што требо робити, и зачал спевати: «Богародзицо, дзевице, богославена Марыя! У твекго сына, кгосподзина матко зволена – Марыя! Зычы ж нам, спусти ж нам переливных дощов!». Бчолы стали ся поводить еще боле дивным обычаем, и я мусел теж распочати спев:

Над Литвою хмары хмурно ходять,

«Баяров» скачуть, карагоды водять,

Карты раскладають, у фараона гуляють,

Древы хистають, за голье ся чепляють.

Бчолы, як дотоле гудбарыли велми дивно. Колькидзесят оных вылетели з дупла и оточыли мя з усих строн. Една ж з онаго роя села мне на кирпу и уджалила боляче, што я ледва стрывал того глума а здирства. А стрывал я катованье тое, бо дуже ся устрашыл, же бчолы ся накинут и переджгуть мя грешнаго всего чысто. Я крыкнул до пана Крыштофа, даючи ему зведомье, же бчолы, кторыя оточыли мя, крывыя бчолы суть. И же се пчолы, кторыя мед крывый вычварають. Пан Крыштоф постал в подиве немалом. Я хотел был злезти долу, але убоялся. Волал пану Крыштофу, абы той з мушкета люб ручницы стрелил и перебил галину, на кторой я восседал. В превеликих сумненьях пукнул друг мой ласкавый ажно з гаковницы, мало не вынес мне стегна полову. Я заляментовал, а бчолы крывыя стали мя джалити люто. Пан Крыштоф пукнул з гаковницы еще раз, перебил галину и дал мне ратунку од тых бчол крывых».[48]

Як бачна, у старабеларускім тэксце пчолы называюцца «бчолы крывыя». Інтэрпрэтаваць гэта можна не толькі ў сэнсе «няправільныя», «няслушныя», але і ў значэнні «тыя, што звязаныя з крывамі (крэвамі), крывіччынай». Верагоднасць такога сэнсу Мілн (ці невядомы нам пасярэднік) чыста выпусціў з пад увагі. Між тым аўтар «Дыярыуша» у своеасаблівым пралогу падкрэсліў: «А был бы дыярыуш оный па-полску албо навет лациною списаный, кабы не бчол крывых покусы, завдяки кторым я, грешная душа, до своевицы ся повернул». Безумоўна, пададзены эпізод і прызнанне аўтара лягчэй за ўсё трактаваць як барочныя вымудры. Аднак на сённяшні момант ёсць усе падставы сцвярджаць, што «крывыя бчолы» былі рэальнасцю не толькі XVIII ст., але і іншых часоў – як ранейшых, гэтак і больш позніх.

Першыя згадкі пра крывых пчол (будзем іх так называць дзеля зручнасці) сягаюць у сівую мінуўшчыну. Відаць, што яны існавалі ўжо ў VI ст. да н. э. і выкарыстоўваліся нашымі далёкімі продкамі неўрамі як сродак абароны ад чужынцаў. Вядома, што неўры з шэрагам іншых народаў нашай часткі Еўропы адмовіліся дапамагаць скіфам у ваенным канфлікце з персідскім валадаром Дарыем: «Калі б вы раней не зрабілі крыўды персам і не пачалі ваяваць з імі, тады б мы ўважылі вашу просьбу слушнай і з ахвотай дапамаглі б вам. Аднак вы без нашай дапамогі ўварваліся ў зямлю персаў і валодалі ёю, пакуль боства патурала гэтаму. Цяпер жа ж боства спрыяе ім, і персы жадаюць адплаціць вам гэтак жа».[49] Аднак персідскія войскі ў сваім пераследзе скіфаў не зважалі на тое, хто з народаў стаў скіфскім хаўруснікам, а хто не. Калі даваць веры «бацьку гісторыі» Герадоту, то персы здолелі застрашыць неўраў і прымусілі іх адступіць на поўнач. Але малавядомы сёння Герадот Малодшы (або ў памылковым сярэднявечным напісанні – Герадзот)[50] аспрэчваў слушнасць такога апісання падзей: «Застрашыўшы андрафагаў, персы скіраваліся ў зямлю неўраў, мяркуючы і там пасеяць досыць страху. Аднак набліжаючыся да Неўрыды, яны ўбачылі шчыльную сцяну, якая дзіўна гула. Пра гэтае дзіва ніхто з праваднікоў раней не паведамляў. Персы наважыліся падыйсці бліжэй і былі моцна ўражаны ўбачаным відовішчам: памянёную сцяну ўтварала незлічоная колькасць пчолаў. І Дарый, і яго дарадцы згадалі, што неўры слылі чараўнікамі, а цяпер пераканаліся ў гэтым на ўласныя вочы. Калі здарылася, што некаторыя пчолы ўджалілі некалькіх воінаў, то ўсе зразумелі, што пчолы няпростыя, бо, уджаліўшы, не паміралі, а працягвалі лятаць і пагрозліва гусці. Але і гэты цуд не быў цудам у параўнанні з тым, што ўджаленыя персідскія воіны раптоўна для ўсіх пераходзілі на гаворку неўраў, звяртаючыся да пчолаў: «Ні баі сін, ісмі драўгу» («Νί βάί ςίη, ίςμί δράυγυ»). Гэта азначае: «Не бойся, я – друг». Разумеючы, што перайсці пчаліную сцяну без шкоды для войска немагчыма, персы вырашылі пакінуць неўраў у спакоі».[51]

Старажытнарымскі гісторык Аней Салюстый Крэбс, які жыў на мяжы старой і новай эры, сцвярджаў, што беглы гладыятар, які ўзначаліў найбуйнейшае ў гісторыі Рымскай дзяржавы паўстанне рабоў (І ст. да н. э.), паходзіў не з Фракіі, а з Неўрыды – «тых земляў, адкуль бярэ пачатак Данапрыс (Danapris)», то бок Дняпро. Паводле яго сведчання Спартак «шанаваў пчалінага бога сваёй радзімы» і часта прыгадваў «чароўны мёд, пчолаў Неўрыды, які саладзіў вусны яго супляменнікаў, робячы іх мову найпрыгажэйшай у свеце». Апошняя тэза вельмі раздражняла Анея Салюстыя і ён характарызаваў яе як «праяву неўтаймоўнай барбарскай пыхі». Аднак не зважаючы на падкрэслена халоднае стаўленне да Спартака, рымскі гісторык усё ж стараўся быць аб’ектыўным у падачы фактаў. Паміж іншага ён прывёў і іншыя словы Спартака, калі той звяртаўся да рабоў-паўстанцаў: «Будзьма, як пчолы маёй далёкай радзімы! Джальма ворага і не памірайма! Джальма ворага двойчы, тройчы і не памірайма!».[52] Дарэчы, Аней Салюстый называў і сапраўднае імя Спартака – Znaidenius, што можа цалкам адпавядаць фальклорнаму беларускаму «Знайдзён», пацвярджаючы вылучную архаічнасць казачнага вобраза Івана Знайдзёна.[53]

Выбітны рымскі пісьменнік, навуковец і дзяржаўны дзеяч Магн Аўрэлій Касіядор у сваёй працы «Гісторыя готаў» (першая трэць VI ст.) паведамляў пра остгоцкага караля Вінітара (у іншых крыніцах – Віцімір), які ўладарыў у IV ст. і вызначыўся войнамі супраць антаў. Сярод народаў, якія ў рымскай традыцыі называліся антамі, былі і жыхары тагачасных беларускіх абшараў. Акурат яны і патрапілі пад удар войскаў Вінітара, які не верыў, што «месца гарадоў займаюць у іх балоты і лясы». Аднак нашы продкі «доўга ўхіляліся ад бітвы, завабліваючы остготаў углыбкі сваёй краіны». «Вінітар усцешана вёў сваё войска па іх землях, – чытаем у Касіядора. – Кароль остгоцкі быў пэўны, што перамога ім ужо здабытая, таму не адразу зразумеў, што яго зацягнулі ў пастку. На шляху остгоцкага войска не было ніводнага горада ці хаця б нават котлішча. Войска імчала следам за ворагам і ўрэшце апынулася на полі бітвы, якім стала агромністая лясная паляна. Ці не ва ўсіх вакольных дрэвах былі дуплы, дзе жылі страшныя анцкія пчолы. Вінітар і яго ваяры адразу не скемілі, што за гуд стаіць над мясцовасцю, думаючы, што гэта меланхалічныя спевы ворага, асуджанага на паразу. Але неўзабаве з’явіліся шматлікія пчаліныя раі і напалі на войска остгоцкага караля. Уджаленыя ваякі перакідваліся на бок антаў, гатовыя ваяваць супраць свайго нядаўняга ўладара. Вінітар гэта зразумеў і паспяшаўся ўратавацца ўцёкамі, бо станавіцца ласкавым братам анцкага правадыра Божа ніяк не жадаў».[54]

Разам з невялічкім атрадам Вінітар здолеў уцячы і пазбег пчаліных джалаў. Фактычная параза яго вельмі засмуціла і ён склаў план помсты: новы паход быў прызначаны на зімовы час, калі пчолы спяць, а «анты святкуюць свае календы». У святочную пару нашы продкі і былі заспетыя знянацку новым остгоцкім войскам, якое «біла ўсіх ад мала і да веля, а найбольш тых, хто крычаў песні пра пчол». Остготы перамаглі. Але нават і тады нейкая частка іх войска «перавярнулася ў антаў, неабачліва паспытаўшы напояў, зробленых з мёду страшных анцкіх пчол». Для агульнага застрашэння Вінітар загадаў спаліць некалькі лясоў, у дуплах дрэў якіх зімавалі пчолы. Борці з адрэзкаў бярвён, якія належалі асабіста правадыру Божу, былі ўтопленыя ў Данапрысе, дзе адмыслова для гэтага высеклі вялізныя палонкі. Самога правадыра, а таксама 70 старэйшын, сярод каторых меліся і пчаляры, остготы распялі на ліпах.[55]

Відавочна, што чужынцам не аднойчы даводзілася сустракацца на землях старажытнай Беларусі з такой пагрозай, як крывыя пчолы. Таму звесткі пра іх хоцькі-няхоцькі траплялі ў тагачасны працы, прысвечаныя вайне і ваеннай справе. Візантыйскі гісторык Пракопій Кесарыйскі ў кнізе «Вайна з готамі» (VI ст.) пісаў пра нашых продкаў: «Ідучы ў бой, большасць з іх рушыць на ворагаў са шчытамі і дроцікамі ў руках, панцыраў жа яны ніколі не апранаюць. Некаторыя з іх не носяць ні хітонаў, ні балахонаў, а адны толькі порткі з шырокім поясам, і ў такім выглядзе сягаюць на бітву з ворагамі. Не з прычыны глупства ўласнага робяць так, а таму, што за імі маса пчол незвычайных, якія заўжды дапамогуць у бітвах».[56]

Падобнае знаходзім і ў «Стратэгіконе» Псеўда-Маўрыкія (VI ст.): «Змагацца са сваімі ворагамі яны любяць у месцах, парослых густым лесам, у цяснінах, на абрывах. З выгодай для сябе выкарыстоўваюць засады, раптоўныя атакі, хітрасці, вынаходзячы і ўдзень, і ўначы мноства разнастайных спосабаў. Дасведчаныя вельмі ў выкарыстанні баявых пчолаў, якія больш нідзе, апрача вярхоўяў Барысфену, не вядуцца. Невядома, ці тыя пчолы самі такімі нараджаюцца, ці іх адмыслова выхоўваюць у ваярскім духу. Зрэшты, апошняе здаецца чыстай казкай, як і тое, што пчаляры знаюцца ў чараўніцтве».[57] Тое, што Псеўда-Маўрыкію здавалася казкай, для нашага краю было пракаветнай традыцыяй. Паводле народных уяўленняў пчаляры валодалі звышнатуральнымі (знахарскімі, чарадзейскімі) здольнасцямі. Іх занятак успрымаўся як пастаянная камунікацыя з «тагасветным», якая здзяйснялася з дапамогай пчолаў.[58]

На жаль, з найстаражытнейшых крыніцаў нельга даведацца пра іншае прызначэнне крывых пчолаў, акрамя абароны ад чужынскай агрэсіі. Самая ранняя пісьмовая звестка пра іх выкарыстанне ў рытуальных мэтах звязваецца з Х ст. У асобных спісах «Хронікі» Рэгінона Латарынгскага згадваецца «нялюдскі паганскі звычай», які быў уласцівы «крывітэнам» (criviteni). «Гэтыя крывітэны не хрысцяць сваіх немаўлят, але нясуць да пчаляра, каб той акунуў дзіцятка ў цэбры з мёдам. Пасля таго малое кладзецца ў адмысловую гушкалку і пакідаецца сам-насам з роем дзікіх пчол. Пакуль хаця б адна пчала не ўджаліць дзіця, яго бацькам не вяртаюць. Пчолы ў іх адметныя: джалячы каго-небудзь, не паміраюць. Крывітэны лічаць, што такі дзікунскі звычай умацуе ў дзецях паганскую веру, прышчэпіць любоў да Крыўі (Crivia) і яе вычварнай гаворкі. Узімку, калі пчолы спяць, дзетак толькі акунаюць у мёдзе, і бацькі ў сваёй паганскай аблудзе нясцерпна чакаюць вясны, каб аддаць сыночка ці дачушку пад пчаліныя джалы. Брыдка, калі хрысціянскія прапаведнікі трапляюць пад уплыў такіх баек і ахвотна гукаюць пчол выйсці са спячкі», – паведамляе Рэгінон.[59]

Існаванне падобнага кшталту звычаю пацвярджаецца звесткамі з беларускага фальклору. Вось, напрыклад, адна з архаічных радзінных песень, што была занатавана ў Падняпроўі ў канцы ХІХ ст.:

А ў каго пчолы й мёд на дварэ?

Ў Сярожкі пчолы й мёд на дварэ.

Сазваў пір не людзям, а сабе,

Каб яго шчэ й дзіцяці расло,

Каб яно і здарова было,

Каб яму да Бог жыта радзіў,

Каб яму Бог дзіцятка пладзіў.[60]

Схематычныя рысункі, у якіх распазнаюцца вобразы пчолаў і дзіцяці, раз-пораз сустракаюцца на аскепках керамікі і асобных ужытковых прадметах банцараўскай археалагічнай культуры V–VIII стст., якая ахоплівала практычна ўсю тэрыторыю Беларусі ў сучасных яе межах. Магчыма, з узгаданым звычаем звязана прымаўка: «Свае пчолкі не чыняць болькі».[61]

Шкадаванне Рэгінона Латарынгскага з нагоды дакранання хрысціянскіх прапаведнікаў да крыўскай традыцыі цалкам зразумелае. Па ўсім відаць, што не адзін місіянер, трапіўшы на старабеларускія землі, падпадаў пад уплывы тутэйшай традыцыі. Манах Адам Брэменскі ў «Дзеях першасвятароў Гамбургскай царквы» (бл. 1075 г.), не называючы імёнаў, агулам прыгадаў місіянераў ІХ—Х стст., якія «зракліся веры хрысціянскай, пакаштаваўшы мёду крывіцкага».[62] Каталіцкі святар Гемальд, аўтар «Славянскай хронікі» (ХІІ ст.), з абурэннем прыводзіў факт: адзін нямецкі прапаведнік у Х ст. настолькі паддаўся «ілжывай веры крывіцкіх бортнікаў», што «пісьмо на радзіму напісаў па-крывіцку», а ў яго родным горадзе «не знайшлося ніводнага чалавека, апроч палоннага люціча, які б здолеў разабраць сэнс напісанага».[63]

Нават у часы, калі пачалася паступовая хрысціянізацыя беларускіх земляў, кіеўскія царкоўнікі з вялікай падазронасцю ставіліся да сваіх полацкіх калегаў. У кіеўскіх храмах і манастырах забаранялі нават дакранацца да зборніка афарызмаў «Полотьска пчела» (ХІ ст.), хаця зместам ён, напэўна, мала чым адрозніваўся ад кіеўскага аналагу. Прычынай для забароны называлася тое, што палачане, нібыта, дадавалі ў чарніла і выкарыстоўвалі для змочвання старонак «мед лукавыи пчел злыих своих, егоже благочестныя слуги церкви не должныа ни вкушать, ни обонять».[64] Паводле ўскосных звестак забарону наклаў асабіста мітрапаліт кіеўскі Кірыла Грэк пасля таго, як адзін са служак Дзесяціннай царквы ў Кіеве пасля чытання «Полацкай пчалы» пачаў у часе царкоўнай службы спяваць не псалмы, а «всяко еретичьство о пчелах, иже храмы строят». Падобна, што гаворка пра вядомую і ў наш час народную песню зімовага цыкла:

Пчолачкі гудуць,

Цэркаўку будуюць.[65]

Цікава, што Кірыла Грэк у сваёй забароне спасылаўся на аўтарытэт візантыйскага імператара Канстанціна VІІ Барвовароднага.

Канстанцін VІІ Барвовародны ў дадатках да свайго трактату «Аб кіраванні імперыяй» (Х ст.) папярэджваў, што сярод монаскілаў (лодкі-даўбёнкі), на якіх «русы» прыходзяць у Канстанцінопаль, варта асцерагацца лодак крывіцкага паходжання: «Крывітэіны, якія пастаўляюць монаскілы ў Кіёву, любяць хітраваць: вырабляюць іх часта са старых дрэваў, дзе жылі пчолы. А якія ў іх землях пчолы яшчэ базілеўс Маўрыкій з асцярогай пісаў. І хоць ад Крывіі да Кіёвы і ад Кіёвы да Канстанцінопаля шлях вельмі доўгі, трэба ўлічваць небяспеку, якую могуць таіць у сабе монаскілы з Крывіі. Мяркуем, што ва ўсёй Рамейскай імперыі не знойдзецца такога вар’ята, які б добраахвотна захацеў зрабіцца крывічом».[66] Калі сам імператар мусіў звяртаць увагу на падобныя рэчы, то праблема магла стаяць сапраўды вельмі востра. З іншага боку выглядае даволі пацешна, што ўладар не самай апошняй дзяржавы тагачаснага свету клапаціўся пра тое, каб нехта з яго падданых не загнаў сабе пад скуру крывіцкую стрэмку.

Між іншым, ёсць падставы меркаваць, што ў Візантыі пра асаблівасці крывіцкага сакральнага пчалярства ведалі даволі шырокія пласты жыхарства. У адным з візантыйскіх зборнікаў анекдотаў ХІ ст. знаходзім наступнае: «Мядзведзь выйшаў да ракі на вадапой. Прагнаўшы смагу, убачыў гіпапатама. Як убачыў яго, дык утаропіўся, нібыта забыўся пра ўсё на свеце. Стаяў так цэлы дзень. Гіпапатаму ад такой увагі зрабілася няёмка і ён урэшце спытаў: «Чаго пазіраеш, пане?». Мядзведзь яму на гэта: «Тваімі б вуснамі, васпане, ды мядком пачаставацца б!». «Тае бяды! Вусны я табе пазычу. А мёду за ракой у крывічоў возьмеш», – ахвотна адказаў гіпапатам».[67] Напэўна, візантыйцам было неверагодна смешна ўяўляць крыўскамоўнага мядзведзя з гіпапатамавымі вуснамі. Дарэчы, вобраз такога мядзведзя быў адлюстраваны на адным з мазаічных аздабленняў парфірнай залы імператарскага палаца ў Канстанцінопалі.

Пашырэнне хрысціянства на нашых землях прыводзіла да сутыкнення з язычніцкай культурнай традыцыяй. Згаданы вышэй выпадак з «Полацкай пчалой» з’яўляецца, хутчэй, выключэннем, чым правілам. Крыўскае сакральнае пчалярства разглядалася пашыральнікамі новай рэлігіі ў адным шэрагу з ідалапаклонствам, ахвярапрынашэннямі, адзначэннем язычніцкіх святаў. Развядзенне крывых пчолаў рабілася ўсё больш складаным заняткам. Адкрытае адпраўленне абраду далучэння нованароджаных да традыцыі паступова станавілася праблематычным. Але поўнага занядбання традыцыі так і не адбылося. Тое, што раней было яўным, спакваля пераходзіла ў разрад прыхаванага, існага паралельна хрысціянскай культуры.

Пра няпростыя стасункі сакральнага пчалярства з хрысціянствам сведчыць, напрыклад, народная легенда «Царкоўка», занатаваная ў пачатку ХХ ст. у вёсцы Хоўбні Горацкага павета. У ёй апавядаецца, як у «даўнія-прадаўнія часы» пасварыліся поп Кузьма і пчаляр Лявон. Прычынай іх сваркі стала тое, што поп «угаварыў-умалёгаў цара Ладыслава» падпісаць свой «царскі вуказ», якім загадвалася на месцы пасекі Лявонавай «паставіць царкоўку дубовую». Пчаляр «вуказу» падпарадкаваўся, пасеку перанёс «кудысь за балота», але на папа «закалец меў» (таіў зло). Поп, атрымаўшы жаданае, не перастаў «гадзіць» пчаляру: «то балота падпаліць, то гаць разбурыць». Пчаляр, як сказалі б сёння, рабіў асіметрычныя адказы: падсылаў да папа пчолаў, падкідваў яму бочку з мёдам, але ўсё дарэмна. Толькі пчолы падляцелі джаліць Кузьму, як «ударыў траскучы мароз пасярод лета». Толькі поп збіраўся сербануць мёду з Лявонавай бочкі, як у хату забегла «сівая кабыла», перакуліла пасудзіну, пабіла яе капытамі, «дый яшчэ і яблыкаў конскіх у разліты мёд накідала». Тады пчаляр праз іншага чалавека ахвяраваў царкве воску. З воску служкі вырабілі свечкі, якія не толькі «задурманілі» прыхаджан, але і «царкоўку спалілі». Легенда не паведамляе пра падзеі пасля пажару, не робіць ніякіх высноў і не дае маральных ці іншых ацэнак персанажам, але дае даследчыкам вялізнае поле для інтэрпрэтацый.[68]

Сыход сакральнага пчалярства ў падполле спрычыніўся да аслаблення абароназдольнасці дзяржаўных утварэнняў Старой Беларусі. Калі ў Х—ХІ ст. большасць ваенных паразаў нашых продкаў адбывалася ўзімку (фактычная, а не каляндарная зіма) – у час сну крывых пчолаў, то ў наступныя стагоддзі ворагі сталі наважвацца прыходзіць на нашы землі і ў цёплыя паравіны года, ведаючы, пра адсутнасць ранейшай колькасці пчаліных рэзерваў старабеларускіх войскаў. Аднак і ў невялікай сваёй колькасці крывыя пчолы дапамагалі адужаць непрыяцеля. У адной з легенд тураўскага Палесся расказваецца пра чужынскага князя Казлабарода, які захапіў горад Галацічаск, запраторыў у астрог тамтэйшага ўладара Багуміла, каторы акурат збіраўся жаніцца на прыгажуні Святохне. Казлабарод забраў яе за нявесту і адправіўся вянчацца. Але паколькі не ведаў дарогу да царквы, то (увага!) пераблытаў з ёю пчаліны вулей, дзе быў «пераджалены з галавы да пят» і «з галавы да пят нашым стаў», адмовіўся ад шлюбу, вызваліў князя Багуміла з астрогу, пайшоў разам з ім супраць іншых чужынцаў, якія гразіліся вайною.[69]

У быліне «Русские богатыри и Лихо Одноглазое» (запісана ў Кіжах у ХІХ ст.) згадваецца пасека ў «пределах литовских», дзе «беда приключилась» з «воинством русским», якое з «напущенья Лиха Одноглазого» раптам «путь свой и дорогу перепутали».

И приехали все воины, все русские

Во густые чащи, во дубовые,

Средь которых пасека сокрытая

Со пчелиной шайкою разбойничьей,

Со пчелиной шайкою кривичьскою,

Как кривичьскою, то тако ж и литовскою.

И познали да все воины, все русские,

Что попали вдруг туда, где зла немеренно

И достали все мечи свои булатные,

И подняли булавы свои огромные.

Только что тем пчелам до оружия!

Нипочем тем пчелам все оружие!

Искусали злые пчелы войско русское.

Донельзя изжалили проклятые.

Покривились от укусов свято-воины,

Политвились от укусов свято-русские.

Не искали они боле путь свой истинный,

А пошли дорогою кривичскою

Побрели дорогою литовскою

Под крыло Менеска да разбойника.[70]

Як бачым, для невядомага аўтара быліны, паняцці «крывіцкі» і «літоўскі» з’яўляліся тоеснымі. Што тычыцца Мянеска, то захавалася паданне, дзе ён мае пэўнае дачыненне да крывых пчолаў. Згодна з паданнем у адно лета, калі Мянеск быў яшчэ зусім малады, пчолы зрабілі так шмат мёду, што ён выліваўся на зямлю і запаўняў сабою лагчыны, утвараючы азярцы. Адно з утвораных азёр было вельмі вялікім, і Мянеск «дзеля свайго зухвальства» нырнуў у мёд і стаў купацца, а як «адныраў ды адкупаўся, то стаў непрыступны і для мяча, і для стралы, і для іншага ўсякага ўзбраенства». Аднак зухвалец не заўважыў лісток ляшчыны, які прыклеіўся яму на карак. Той лапічак застаўся на яго целе адзіным паражальным месцам. Як і ў іншых вядомых гісторыях з падобным сюжэтам, у гэтай легендзе Мянеск завяршае свой жыццёвы шлях праз тое, што «страла лютага ворага – немца-крыжака ці татарына – лучыла яму ў карак». Цікава, што гаворачы пра ранейшыя выпадкі пагрозы карку Мянеска, паданне згадвае «пчолку-крывічолку», якая сядала на шыю зухвальцу і тым самым змушала яго рушыць з месца, што было дастатковым, каб варожая страла праляцела міма. У апошні ж раз «пчолка-крывічолка» не дапамагла, бо «стаялі халады, завеі, снежань».[71] У паданні яўнае змяшэнне гістарычнай храналогіі, калі сучаснікамі міфічнага заснавальніка Менска становяцца крыжакі і мангола-татарскія заваёўнікі. Аднак і ў гэтым храналагічным награмаджэнні магчыма разгледзіць некаторыя супадзенні з гістарычнымі рэаліямі.

Як вядома, мангола-татары за рэдкім выняткам абмінулі старабеларускія землі. Аднак, напрыклад, Гомій быў імі захоплены і спалены блізу 1239 г., а ў сярэдзіне ХІІІ ст. яны амаль дайшлі да Менску (легендарная бітва пад Крутагор’ем). Ёсць падставы меркаваць, што гэтыя падзеі адбыліся ў часе эксперыментальных наскокаў мангола-татарскіх войскаў, якія выпрабоўвалі адмысловыя сродкі супраць крывых пчолаў. «Гомійскі летапісец», якім яшчэ ў XVIII ст. меў шчасце карыстацца расійскі гісторык Васілій Тацішчаў, паведамляе, што «татарове пришедше под Гомий, имали у обозе своим Болдуна-колдуна, тобто чаровника». Чараўнік Балдун быў узяты імі ў выправу невыпадкова: «Паны вси татарськия зведомье о пчелах наших имали а не хотели жодной повтраты войска свойго тут достати. А того ради чаровник вышпоменованый заклял чарами власными пчел наших, иже повренулися вси ув ос и в землю нашу ся закопали».[72] Верагодна, што аналагічным чынам была нейтралізавана абарона і ў часе паходу мангола-татараў на Менск. Праўда, пад Крутагор’ем яны ўсё адно былі спыненыя. Цікава, што ўяўленне пра заклён як спосаб ператварэння пчол у восаў захавалася ў народнай традыцыі надоўга.

А вось крыжакі ў адрозненні ад мангола-татараў чараўніцтва не прыймалі і дазвалялі сабе безразважныя рэйды, як за шэсць стагоддзяў перад тым рабілі остготы. Лівонскі храніст Балтазар Швейгер апавядае, што недзе ў 20-ыя гг. ХІІІ ст., з Рыгі ў полацкія землі быў адпраўлены атрад крыжацкіх навабранцаў. Выправа была не столькі ваенным паходам, колькі азнаямляльнай экскурсіяй. Яе маршрут праходзіў удалечыні ад ключавых аб’ектаў, якія звычайна цікавілі крыжацкіх агрэсараў. Верагодна, гэта рабілася дзеля таго, каб паказаць навічкам дзікасць краю, які трэба навярнуць у каталіцкую веру. І вось гэтыя горкія юнакі выпадкова прыехалі да таемнай лясной пасекі.

«Рыцары маладыя не разумелі толкам, што за відовішча адкрылася перад іх вачыма, – піша Швейгер. – Пасярод высокай і густой крапівы стаялі дамкі-калоды. Ад дамка да дамка хадзіў тубылец, апрануты ў дзіўныя шаты, і пасыпаў кожны дамок зямлёй». Крыжакі сталі міжвольнымі сведкамі магічнага рытуалу, які здзяйсняў пчаляр, каб засцерагчы пчолаў ад розных сурокаў, псоты і сіндрому нечаканага пералёту ў іншыя мясціны. Сведкі, агоўтаўшыся ад першага здзіўлення, вырашылі папужаць «тубыльца» і змусілі сваіх коней адначасова заіржаць. Пчаляр скалануўся ад неспадзяванага конскага іржання, але не настолькі, каб пачаць дрыжаць ці заікацца, як спадзяваліся немчыкі: «І павярнуўся да іх тубылец той, і кінуў пад капыты конскія жменю зямлі, што ў руках трымаў. Пачалося нешта неймавернае для сэрца хрысціянскага. Крапіва расступілася на ўсе бакі і паўстала вакол, быццам дрэвы карабельнага лесу. Вочы тубыльца свяціліся чырвоным агнём бясоўскім. З дамкоў-калод павыляталі пчолы і з’ядналіся міжсобку так, што ўтваралі сабой агромністую постаць чалавечую. Апантаны д’яблам падняў руку і сказаў вершнікам на сваёй гаворцы: «W tzuzij Medok ne suj Chabatok!». Пасля гэтых страшных словаў пчаліныя раі той самай постаццю рушылі на нашых навабранцаў і сталі пляжыць іх, як бы сапраўдны гігант пляжыў». Пасля выхаваўчага сеансу крапіва расступілася, а крыжакі паскакалі ў Рыгу. Зверхнікі Лівонскага Ордэна былі нямала здзіўленыя той акалічнасцю, што навабранцы, вярнуўшыся з Полаччыны, доўгі час на пытанне: «Што здарылася?» адказвалі па-крывіцку: «A trastze jeho wedaje!».[73] Пазней многія з гэтага атраду перабеглі да полацкіх князёў або літоўскіх кунігасаў.

У часы жорсткіх феадальных міжусобіц крывыя пчолы не здолелі перамагчы ўзаемную варажнечу князёў Старое Беларусі. Магчыма, гэта быў свядомы выбар захавальнікаў традыцый сакральнага пчалярства, і яны не дазвалялі раям крывых пчолаў умешвацца ў барацьбу, помсцячы за страту свайго ранейшага становішча. Інакш цяжка вытлумачыць, чаму пчаляры сталі спрыяць аб’яднанню нашай разарванай на шматкі Радзімы толькі з сярэдзіны ХІІІ ст. Тое, што заснавальнік Вялікага княства Літоўскага Міндоўг быў вылучэнцам сакральных пчаляроў, ускосна пацвярджаецца адной з формаў яго імя, якая сустракаецца ў першай вядомай на сёння згадцы пра яго на старонках «Галіцка-Валынскага летапісу» – Мидогъ.[74] Гэта нішто іншае, як перакручаны на пісьме варыянт мянушкі Мядок.

Фармаванне асновы будучага Вялікага княства Літоўскага адбывалася з выкарыстаннем крывых пчол. «Тайны летапісец вялікіх князёў літоўскіх» паведамляе, што ў аб’яднаўчых выправах Міндоўга амаль заўсёды ўдзельнічалі «исполины литовские, крывские, ятвяжские, якие конно ехали, а на спинах власных мевали борти з пчолами. Пчол оных везли, абы навертать всих до уму а разуму кревности».[75] У некаторых выпадках замест «исполинов» (рэальных асілкаў, волатаў) выкарыстоўваліся фурманкі, якія складалі доўгі княскі абоз. Можна меркаваць, што крывыя пчолы значна палегчылі працэсы аб’яднання разрозненых балта-славянскіх земляў. Абрад далучэння да Вялікага княства Літоўскага спалучаў у сабе не толькі джаленне люду адмысловымі пчоламі, але і частаванне іхным мёдам. Звесткі пра гэта перажылі стагоддзі і бытавалі нават у XVIII ст. Напрыклад, у ацалелых фрагментах інтэрмедыі навучэнца Нясвіжскага езуіцкага калегіума Самуіла Беркута «За чаканнем мядоў» (1753 г.) сустракаецца наступны пасаж:

Товпа народу

Чакаець мьоду.

Да нешто довго

Нема Миндовга.[76]

Цяжка сказаць, які сюжэт мела гэта інтэрмедыя. Але ясна, што галоўныя героі са святарным трымценнем чакалі ўдзелу ў мядова-пчаліным абрадзе.

Знаўцы і аматары гісторыі запярэчаць: а як жа крывавая барацьба Міндоўга з супернікамі? Безумоўна, была і яна. Але не варта яе перабольшваць, як гэта рабілася ў пазнейшых летапісах і хроніках. Крывавыя сутычкі адбываліся амаль выключна ў тых выпадках, калі пчалінае джаленне не давала ніякага эфекту. Рэч у тым, што сярод тагачасных эліт было модна злоўжываць сядзёрам мязговым – напоем, які гатаваўся на яблыках разладу і абавязкова настойваўся на адмысловым чарвячку марнаслаўя (летапісныя «червь тщеславия», «червяк славы порожней», «робак пыхи»).[77] Мяркуючы з нешматлікіх апісанняў, якія захаваліся ў гістарычных крыніцах, сядзёр мязговы ўяўляў з сябе гэткі яблычны джын-тонік з мякаццю (дакладны рэцэпт быў страчаны ў 1917 г.). Хто займаўся яго вырабам, дакладна невядома. У позняй «Кроніцы Рабрынкі» (XVII ст.) пра іх гаворыцца так: «Трункари, мистры деланья сидеру мязгкового от давних пор суть потужни окономы».[78] Менавіта сядзёр мязговы справакаваў забойства Міндоўга і шматлікія звадкі пасля гэтага.

На пачатку XIV ст. звадкі ўнутры Вялікай Літвы часова перапыніліся. Не апошнюю ролю ў гэтым сыгралі зноў жа сакральныя пчаляры. Па першым часе ім даводзілася дзейнічаць самастойна, не маючы падтрымкі ад наступнікаў Міндоўга. Многія з пчаляроў пераапраналіся ў падарожных старцаў і рушылі ў розныя канцы краіны, тэрыторыя якой тады толькі афармлялася. Кожны з такіх старцаў, а іх было недзе 333 чалавекі, вёў з сабою па адным маленькім рою крывых пчол. Дарогай пчолы збіралі нектар, а начавалі ў мініяцюрнай борці, якую пераапрануты пчаляр выдаваў за музычны інструмент. Дакладней, гэта і быў спецыфічны музычны інструмент, у якім даводзілася жыць пчолам. Паводле адных крыніц ён меў назву «гудьбарска колода», а паводле іншых «короб певничский». У сваіх выправах сакральныя пчаляры ладзілі выступы перад простым людам і, калі атрымлівалася, перад баярамі. Яны гралі на сваіх калодах (якім чынам, невядома) і спявалі.[79] Фрагмент такой песні захаваўся ў падарожных нататках венгерскага авантурыста таго часу Дзьёрдзя Міека:

Стал народ у нас хітёр.

Мёд не пьёт, а пьёт сідёр.

После онага сідра

Бьютса братіц і сістра,

Отрекаютса свойго

Неведомо для чого.

Толька наш кревіцке мёд

Всё до ладу доведёт.[80]

Пчаляры рашуча крытыкавалі спажыўцоў сядзёра. Гэта была сапраўдная ідэалагічная барацьба. Таму «старцы» за свае песні іншым разам апыналіся ў лёхах удзельных князькоў, якія любілі пабалавацца сядзёрчыкам. У такіх выпадках не дапамагалі нават пчолы, якія ў пчалярскія выправы браліся з вядомай мэтай – вярнуць заблудных да «своевицы». Не зважаючы на цяжкасці, сакральныя пчаляры здолелі многае зрабіць. Нездарма ў часы вялікага князя Гедзіміна адзначаецца пашырэнне старабеларускай мовы.

Зрэшты, і самога Гедзіміна спачатку даводзілася пераконваць у слушнасці абранага шляху. Ускосным сведчаннем яго ўзаемадзеяння з пчалярамі з’яўляецца варыянт знакамітай легенды пра заснаванне Вільні. Згодна з ім Гедзімін прысніў, што на гары, якую называлі Крывая (ці Лысая), стаіць не вялікі жалезны воўк з выццём сотні ваўкоў унутры, а агромністы вулей, у якім гула «тысяча тысяч» пчол.[81] Магчыма, што ў даўнейшыя часы на Крывой гары знаходзіўся сакральны пчальнік. Краязнавец Цімур Нарбут, траюрадны пляменнік знакамітага гісторыка Тэадора Нарбута, увогуле сцвярджаў, што назва Вільні паходзіць не ад назвы ракі Вілія (Вялля), а ад слова «вулей» і мусіла б гучаць як Вульня.[82] Так ці інакш, але перыяд валадарання Гедзіміна звязаны з аднаўленнем легальнага становішча сакральных пчаляроў, што цалкам стасуецца з тагачаснай палітыкай верацярпімасці. Праўда, апошнюю варта разумець найперш як раўнавагу паміж хрысціянскай царквой і сакральным пчалярствам.

Такая раўнавага з пэўнымі агаворкамі трымалася і пасля смерці Гедзіміна ў 1341 г., нягледзячы на ўнутрыпалітычны неспакой, звязаны з адсутнасцю легітымнасці вялікага князя Яўнута, які быў прыхільнікам сядзёра мязговага і добра паддаваўся маскоўскім уплывам, дарма што Масква на той час была ў жорсткай данніцкай залежнасці ад Залатой Арды. Калі ўлада ў Вялікай Літве перайшла да дуумвірату Альгерда і Кейстута, Яўнут спрабаваў хавацца ў Маскве. Гедзімінавічы мусілі адправіць адмысловую групу воінаў-пчаляроў, каб вырваць адтуль свайго нядбалага брата і вярнуць да «родных мядоў».

Пра гэтую выправу даволі падрабязна паведаміў маскоўскі летапісец па мянушцы Конь Дзялок: «До терема, там же беглый князько литовский Евнутько постоем стоял, приходили дивны люди от его стороны. Сказали, иже дар оному пресладкий принесли. Уведов то, Евнутько бежал в дальнюю светлицу и укрылся пацталом. Но люди оныя проникли дотуд, разбросав стражу всю по углам и каморам. Беглец литовский боялся зело гостей, бился чолом о сруб светлицы, восхохотамши под лавкою. А то ради лицедейства скоморошьего, абы гости онага Явнутьку юродивым и долбоклюем болезным вызнали. Но те не уверовали хитростям лицедейским. Приткнули Явнутьку к стенке, залили онаму в горло злаго меду литовского и нахлобучили на голову колоду с пщелами. «По Явнутьке и шапка», – рекл главен с пришлых дивных людей литовских. По тому всему Явнутька борзо переменился и возалкал страстно ко Литве своей повернуться. «Во змроку зиходкая зрада завабить клусней у виры. Ажиргаем и лататы», – молвил по-литовски оный и поторопился за пределы западныя бежати, князя московского за кров и хлеба кусок не взблагодаривши».[83]

Вялікі князь Альгерд рупліва працягваў працу па пераадоленню раздробленасці. Відаць, што ў гэтай працы выкарыстоўваўся багаты досвед міндоўгавых часоў. Прынамсі асобныя дакументы сведчаць, што паходнай кнігай Альгерда быў трактат «Як борздо и пліонно зъединочити размоитыя панствы удельныя», аўтарства якога прыпісваецца Міндоўгу.[84] Кніга вельмі дапамагла. Акрылены поспехамі вялікалітоўскі гаспадар, нават не заўважыў, што ў сваіх мядова-пчаліных паходах выйшаў за межы Старое Беларусі. Калі ж апамятаўся, то было позна – вялікая частка украінскіх земляў і пэўная частка абшараў прылеглых да Паўночна-Ўсходняй Русі загаварыла па-беларуску. Гэта факт, засведчаны многімі помнікамі пісьменства, якія паходзяць з тых рэгіёнаў. Дарэчы, і першую, і другую з жонак Альгерда клікалі Ульянамі – Марыя Ульяна Яраслаўна Віцебская і Ульяна Аляксандраўна Цвярская, што было сугучна са словам «улей», якое стала для гаспадара сэрцу мілым.

Крывых пчолаў Альгерд выкарыстоўваў і падчас паходаў на Маскву 1368 г., 1370 г., 1372 г. Гэтыя падзеі ў Маскоўскім княстве атрымалі назву «Литовщина». Маскавіты, шмат начуўшыся пра літоўскіх пчол, панічна баяліся быць уджаленымі. Фармальна паходы Альгерда ажыццяўляліся ў падтрымку цвярскіх князёў, але рэальна вялікі князь літоўскі меў на мэце абеларусіць Маскву. Невыпадкова сярод баявых песняў вялікалітоўскіх ваяроў была і песня з наступнымі радкамі:

Коли наши борти въедуть в Москву,

Медом всих напоим.

Коли наши вульи въедуть в Москву,

Дело буде пчолам.[85]

Маскоўскі князь Дзмітры Іванавіч (будучы Дзмітры Данской) і аналітыкі з яго баярскага атачэння добра ўсведамлялі, чым можа скончыцца прыбыццё ў Маскву літоўскіх борцяў ці вулляў. Таму падчас кожнага паходу даводзілася нешта прыдумляць, каб выратаваць сябе ад крывых пчол. Калі адбываўся першы паход Альгерда, усе вёскі, што стаялі абапал дарогі на Маскву, загадам князя былі адселеныя. Іх жыхары, а таксама адмыслова прыгнаныя людзі з іншых маскоўскіх валасцей мусілі займацца тым, каб вакол дарогі на многія дзясяткі вёрст не засталося ніводнае кветачкі. Разлік быў такі, што крывым пчолам не ўдасца назбіраць нектару, новага мёду не будзе, стары мёд будуць вымушаныя спажыць самі ваяры, а пчолы проста памруць у пустэльных палях пад Масквой. Гэты план атрымаўся, крывыя пчолы сапраўды не змаглі дацягнуць да Масквы. Але яго здзяйсненне каштавала маскоўскаму двару немалых грошай. Гэта пры тым, што трэба было сплачваць даніну Залатой Ардзе. Таму падчас наступных паходаў Альгерда маскавіты выбіралі больш танныя спосабы процідзеяння.

У 1370 г. вялікалітоўскаму войску давялося прабірацца да Масквы праз дымную смугу – за два гады вакол дарогі нарасло шмат дзядоўніку, які людзі Дзмітрыя Іванавіча і падпалілі. Таксама вялікія лаўжы дзядоўніку дыміліся і за сценамі Крамля. Крывыя пчолы, як і іх звычайныя пабрацімы, вельмі кепска рэагавалі на горкі дым, што зноў выратавала маскоўскі рэжым ад беларусізацыі. Як сведчыць летапісец, акурат тады князь Дзмітры Іванавіч з палёгкай уздыхнуў і прамовіў фразу, што значна пазней стала класічнай: «И дым отечества нам сладок и приятен».[86] З тых жа часоў паходзіць дзеяслоў «ерепениться» (пачатковы варыянт – «репейниться» ад слова «репейник», то бок «дзядоўнік») у значэнні «сярдзіта ўпарціцца, пярэчыць».[87]

У 1372 г. маскавіты збіраліся паўторна скарыстацца тактыкай «задымленай зямлі», аднак не ўлічылі, што літвіны да гэтага падрыхтаваліся. У трэцім паходзе Альгерда на Маскву крывых пчол везлі ў адмыслова дапрацаваных борцях з «сеткою рябою», якая магла фільтраваць дым. Да таго ж разам з вершнікамі рухалася некалькі спецыяльна пабудаваных крытых фурманак з зямлёй, дзе раслі кветкі. Даведаўшыся пра гэта, маскоўскія палітычныя эліты мусілі паспешліва шукаць іншы спосаб вырашэння праблемы. Дзмітры Іванавіч не пагрэбаваў звярнуцца па дапамогу да вядзьмаркі Сабачыхі Кусачай, якую тэрмінова прывезлі з мурамскіх лясоў, каб тая выклікала дождж. Невядома, якім чынам яе ўгаворвалі, але выкліканы ёю дождж атрымаўся такім моцным, што дарогі да Масквы жахліва раскулешыла, а ў раёне Любуцка, куды ўсё ж дабралася войска Вялікай Літвы, нават утварылася глыбачэзная ярына. Але крывых пчолаў ад дажджу ўдалося ўратаваць. Факт надта напалохаў маскоўскае войска, якое стаяла на процілеглым баку ярыны, што поўнілася бруднай вадой. Як толькі літвіны выпусцілі пчолаў на маскавітаў, апошнія ўлучна са сваім князем скочылі ў ярыну, каб толькі не быць уджаленымі. Тры дні ім давялося плёскацца ў бруднай вадзе, пакуль не пайшоў натуральны, нікім не замоўлены дождж. Войску Альгерда давялося адправіцца дахаты, а сам князь вырашыў адкласці беларусізацыю Масквы на няпэўны час.[88]

У пчалярска-інтэграцыйнай працы не абыходзілася і без кур’ёзаў. Вялікі князь Альгерд ніяк не мог далучыць Калодзінскую воласць – княства без адміністрацыйнага цэнтра, якое знаходзілася ў вярхоўі Акі на левым яе беразе. Бераг з захаду быў адасоблены непралазнымі амшарамі, якія прынамсі двойчы спынялі Альгерда. Пра дзяржаўны лад Калодзінскай воласці ніхто нічога толкам не ведаў, бо там мала хто бываў. Нават узімку прабіцца туды было немагчыма з прычыны шматлікіх таросаў. Не ведаючы гэтага, Альгерд у адну са снежных зімаў паставіў сваё войска на «ірты» (лыжы) і паспрабаваў уварвацца туды. Ваяры ледзь «концы» (рукі і ногі) сабе не паламалі і толькі цудам не паразбівалі бочачкі з мёдам крывых пчолаў. Крыўдна было яшчэ і з-за таго, што пасярод таросаў стаяла пад сотню снегавікоў («балванов снежных») з намаляванымі нахабнымі ўсмешкамі.[89]

Непрыступнасць Калодзінскай воласці стала прадметам многіх гутарак між Альгердам і Кейстутам. Апошні ўспрымаў няўдачу брата з гумарам і перыядычна падсмейваўся, дарма што сам фармальна ўдзелу ў пашырэнні тэрыторыі дзяржавы не браў, займаючыся больш абаронай ад крыжацкай агрэсіі. Але у 1374 годзе ля муроў замка ў Троках, які быў рэзідэнцыяй Кейстута, з’явіўся адзінокі коннік у прасцяцкай вопратцы і пастукаў у браму. «Вой з охороны замковой испросил у прыбыша, чего той хотел. Прыбыш молвил, дей хотел бы с князем Кестутием говеный ряд докончати (заключыць дамову – С.Б.). Вой за словы таковыя ся угневал, прыбыша одураю сраки поменовал и волал, абы той от греха дале восвояси поскокал, пуги тугой на князевых стайнях не одержавши. Прыбыш не змилкнул, але вказал, што не по пуги тугия и языки охороны дурния прискакал суть, але говеный ряд у сим говняцким замку докончати. Вой со други свои от гневу превеликого выбегли за браму замковую, набити того прыбыша дерзкого возжелавши. «Зараз ты з замковым конюшим ряд докончаеш», – крычали вои. «До сраки кобылы сивой оного конюшего и вас з тым суполно! Мне надобно говняный ряд докончати!» – крычал прыбыш навзаем, зрынаючы охорону булдавой потужной у замковый ров. Часом тым по двору сам князь Кестутий ишол, крыки-волания усчул, за браму глянул да испросил: «Што за лихо?». «Не лихо, але староста волости не якой там суто Говнинской, але барзо славетной Колодинской, где сто пятнадзесят тысящ ульев пчол крэвских есть, приехал до сего зговняного замку, абы говеный ряд на долученя до Великого князства Литовского без серливой одволоки докончати», – поведал прыбыш. «И оныя дристуны не впустили сего зацнаго пана до брамы?» – з усмишкою молвил Кестутий, урозумевши свою вдачу».[90] Пасля гэтага смешнага інцыдэнту Калодзінская воласць на асаблівых умовах добраахвотна далучылася да Вялікай Літвы і доўгі час потым пастаўляла крывых пчол ды іх мёд на патрэбы гаспадарскага дома. Праўда, Альгерд быў трошкі незадаволены, што калодзінскі староста звярнуўся па заключэнне саюзу не да яго, а да Кейстута.

Здавалася, што Альгерд з дапамогаю крывых пчолаў здолеў пашырыць дзяржаву і кансалідаваць грамадства вакол старабеларускай мовы. Але гэта быў толькі частковы поспех, а перамога не вызначалася канчатковасцю. Сур’ёзная палітычная барацьба шуганула сінім полымем пасля Альгердавай смерці. Немалую ролю ў гэтым сыгралі добрыя ўраджаі яблык разладу, якія ішлі на выраб сядзёра мязговага. Селіван Дуравіцкі пісаў пра гэта ў сваёй лацінамоўнай паэме «Песні славы і няславы» (XVI ст.):

Як жа дурманам салодкім ад квецені майскай

Веяла ўсцяж, па-над княствам Вялікім Літоўскім лунала.

Радасць паненкам, якія вясной пакахалі.

Радасць панам, што пад восень шмат яблык здабылі на сёдзер.[91]

Альгердаў пераемнік князь Ягайла не змагаўся з сакральным пчалярствам, але вызначыўся тым, што ўвёў традыцыю мяшаць мёд крывых пчолаў з сядзёрам мязговым. «Ёрш Ягайлы», як назвалі гэтую мяшанку летапісцы, прыводзіў да цяжкіх наступстваў. Усе, хто спажываў «ёрш Ягайлы», пачыналі паводзіць сябе вельмі супярэчліва, кідаліся з адной крайнасці ў другую, плявалі на крэўнасць, размаўлялі на трасянцы, шукалі добрых сяброў там, дзе іх быць не магло. Акурат так паводзіў сябе сам Ягайла, гэтак жа паводзіліся і многія жыхары Вялікай Літвы. Яскравым прыкладам сярод апошніх можна назваць войта вёскі Гудзілавічы Менскай зямлі Яўсея Іграстага.

Паводле сведчанняў гістарычных крыніц Яўсей, пачаўшы ўжываць «ёрш Ягайлы», перастаў выконваць абяцанні, мог у літаральным сэнсе паставіць падножку любому аднавяскоўцу, нават цяжарнай жанчыне. Аднойчы са сваімі памагатымі ён разагнаў вяселле, спаслаўшыся на «претяжкий зовнутрешний стан» дзяржавы. Насамрэч становішча ў дзяржаве яго мала турбавала. Неяк з Менску па службовай лініі яму даслалі ліст, укладзены на тагачаснай беларускай мове. Яўсей той ліст парваў і сказаў ганцу: «Знай напшед, шчо я бэндю читати сии письмена, егда их складатимуть на истено руцким ензыку, како ув летописех князя Ярислейфа Мондрого».[92]

Войт спрабаваў завязаць добрыя адносіны з нячыстай сілай. Калі гэта не атрымалася, ён заявіў, што яму перашкодзіў пчаляр, і хацеў учыніць над ім расправу. Амаль уся вёска стала на абарону пчаляра. Вяскоўцы схапілі Яўсея, паскідалі з яго вопратку, абмазалі яго з галавы да пят мёдам і «меж домков пчолиных ускинули». Пчолы наджалілі яго так, ажно «шкура ся пуздырила», і ён прасіў ва ўсіх прабачэння. Але ўначы «лихаго седра мязковаго дунул крепко», ачуняў і падаўся ў пушчу. Там ён адшукаў «диких людей лесных, облику зверынаго з молотами и секирами каменными» (ці не ацалелых неандэртальцаў?) і прывёў у вёску, каб «свой лад устатковати». Пчаляр, які акурат вяртаўся ад сваёй дзяўчыны, трапіў «под роздыч» першым. «Дикия люди лесныя» забілі яго сваімі «прыладамі працы». Над вёскай навісла пагроза жудаснай масакры. Аднак пчолы, адчуўшы смерць пчаляра, хутка выбраліся з вулляў і імкліва паляцелі да месца злачынства. Разам з тым яны нейкім невядомым чынам сталі склікаць пчолаў «целой земли Менской». Перад Яўсеем і яго новаспечанымі сябрукамі паўстала шматмільённая пчаліная армада. «Дикия люди» спрабавалі біць сякерамі і малаткамі, але пасля аднаго ўдару тыя ператварыліся ў труху. «Пчол великое множство подняло оного нечистивого дешпота Евсея и лихих подлабузников пушчанских, абы занести всих у виры на колы», – паведамляе гістарычная крыніца.[93] Болей Яўсея Іграстага і яго хеўру ніхто не бачыў.

На тле войта Яўсея вялікі князь Ягайла глядзіцца больш узважаным, нягледзячы на масу самых супярэчлівых дзеянняў. Калі ў звязку з Крэўскай уніяй паўстала пытанне пра пераезд у Кракаў, Ягайла прыхапіў з сабою некалькі борцяў з крывымі пчоламі, якія загадаў паставіць на тэрыторыі Вавеля. Менавіта адсюль і паходзіць часовая беларусізацыя польскага каралеўскага двара, пра якую так часта пішуць нашы сучасныя даследчыкі. Менавіта пасля знаёмства з крывымі пчоламі каралева Ядзвіга стала часцяком спяваць «Купалінку», а на рэдкія польскамоўныя звароты свайго мужа казала: «Ты поклич мя, позови».[94]

Польскія палітычныя эліты былі незадаволеныя. Яны зрабілі ўсё, каб крывая пасека з Вавелю ўрэшце знікла. Яны ж дамагаліся, каб Ягайла правёў хрысціянізацыю тых мясцінаў Вялікай Літвы, дзе на той час язычніцтва адкрыта пераважала. На загад Ягайлы былі высечаныя святыя гаі пад Вільняй, але сакральным пчалярам далі магчымасць правесці эвакуацыю борцяў яшчэ да пачатку высечкі. Разам з тым Ягайла часткова сам узначальваў місіянерскі аб’езд па язычніцкіх мясцінах. І як у свой час Міндоўг вёз у абозе крывых пчолаў і іх мёд, так следам за Ягайлам ехалі фурманкі з падарункамі для неафітаў. Сярод падарункаў былі не толькі белыя суконныя світкі, скураныя боты і грошы, але і бочкі з сядзёрам мязговым.

Людзі па-рознаму сустракалі Ягайлу і яго лекцыі аб сутнасці хрысціянскае веры. У адной з такіх выправаў знайшоўся адважны чалавек, які сказаў: «Міласцівы кароль, я асабіста згодзен з тым, што ўсе мы ўваскрэснем, але, убачыш, толку з гэтага аніякага не будзе». Гэта фраза стала амаль хрэстаматыйнай, але яе заўсёды падавалі вырванай з кантэксту, бо насамрэч смяльчак на тым не закончыў сваю прамову, а заявіў: «Князь Міндоўг падымецца і першым дасць кухталёў міласціваму каралю і за каншахты з ляхамі, і за мязговы сядзёр». Ягайла загадаў «адтрактаваць балбатлівага паганца» бізунамі, але той «рассыпаўся пчоламі», якія зляцелі прэч пад здзіўленыя позіркі манарха і ягонай світы.[95] Ясна, што такое «паганскае дзіва» у афіцыйных дакументах асабліва не афішавалася. Не афішаваліся і факты стыхійнага пратэсту супраць пашырэння сядзёру. Тым не менш, вядома, што ў 1402 годзе недалёка ад Маладзечна быў здзейснены напад на даўжэзны абоз, які вёз у Вільню бочкі з гэтым напоем. У выніку ўвесь груз быў знішчаны.

Відавочна, што ў сельскай мясцовасці сакральнае пчалярства працягвала трымаць вельмі моцныя пазіцыі. Да таго ж недасведчанаму воку было цяжка адрозніць крывыя борці і вуллі ад звычайных. Між іншым многія вёскі, звязаныя з захаваннем традыцый сакральнага пчалярства, мелі пэўныя асаблівасці планіроўкі. Размяшчэнне дамоў і гаспадарчых пабудоваў у вёсках здавалася бессістэмным толькі на першы погляд. Насамрэч планіроўка мела сістэму – з вышыні птушынага палёту вёска нагадвала пчаліныя соты, каля якіх віўся рой. Дый самі назвы вёсак гаварылі за сябе: Свята-Бортнікі, Крыўскія Борцічы, Мядоўка Наская, Старыя Мядовічы, Пчаліныя Крывічы ды іншыя. На жаль, за доўгі час бальшыня гэтых вёсак знікла, а тыя рэдкія, што захаваліся да нашага часу, даўно маюць вулічную планіроўку і саветызаваныя назвы.

У часы княжання Вітаўта фармальна назіралася панаванне каталіцкай царквы, якая кіравалася з Польшчы. Але рэальная карціна была больш стракатай, бо ў кожным намесніцтве, утвораным замест колішніх удзельных княстваў, абавязкова ствараліся пасекі крывых пчолаў. Нездарма Мікола Гусоўскі ў сваёй знакамітай паэме «Песня пра зубра» называў эпоху ўладарання Вітаўта «залатым векам». Сакральнае пчалярства, існуючы, па сутнасці, у паралельнай культурна-ідэалагічнай прасторы, не зазнавала пераследу і ўціску. У многіх мясцінах нашай тагачаснай краіны сталі амаль адкрыта спраўляць старажытны абрад пчалінай ініцыяцыі, як немаўлятаў, так і дарослых людзей. Іншым разам гэты абрад пракудлівым чынам спалучаўся з абрадам хрышчэння. Дапаўшы да беларушчыны, людзі зазнавалі праўдзівае шчасце. У гонар Вітаўта, які ўсталяваў такі парадак рэчаў, складаліся песні і хвалебныя оды:

Ідзе Вітаўт па вуліцы

А за ім лятуць пчаліцы

Слаўны князь Вітаўт,

Слаўны наш Пчаляру,

Слаўна нашае Пчалярства!

Або:

Слава Вітаўту літвіну,

Што вярнуў вальносць пчаліну.

Каб не Вітаўт наш літвін,

Гулі б пчолкі між купін.[96]

У апошнім разе, відавочна, маюцца на ўвазе балотныя купіны, то бок робіцца намёк на вымушанае паўпадпольнае існаванне сакральнага пчалярства ў ранейшыя часы.

Калі Вітаўт збіраўся каранавацца і прывячаў шматлікіх гасцей, ён меркаваў навярнуць многіх з іх у беларушчыну. Каб пераканацца ў гэтым, варта толькі зазірнуць у меню каранацыйнай гасціны, якое захавалася ў «Кроніцы Быхаўца»: «Y koli tyie hosty u welikoho kniazia Witolta byli, y kniaź weliki Witolt dostatok dawał im weliki, y wychożywało na nich obrokow na kożdy deń: medu syczenoho sem sot boczok, okrom muszkatel y win y małmazey, y innych pitey rozmaitych; a jałowic sem sot, baranow, weprow sem sot, żubrey po szestdesiat, łosey po stu, krome innych rozmaitych zweryn i innych mnohich mias y domowych potreb».[97] Пэўна ж нездарма ў пераліку напояў і страваў на першым месцы згадваецца «мёд сычоны». Але каранацыя з вядомых прычын так і не адбылася. Тыя, хто за час гасцявання паспеў абеларусіцца, раз’ехаліся па дамах, дзе без новай падпіткі беларушчына неўзабаве вычхнулася з іх.

Пасля смерці Вітаўта ў краіне насталі цяжкія часы. З 1432 па 1439 год палыхала вайна, якую гісторыкі называюць феадальнай грамадзянскай вайной. Часцей за ўсё яе характарызуюць як дынастыйную з істотнай прысутнасцю канфесійнага чынніка, вылучаюцца два бакі канфлікту – феадалы-каталікі на чале з Жыгімонтам Кейстутавічам і праваслаўныя феадалы на чале са Свідрыгайлам Альгердавічам, які сам быў каталіком. Аднак такую трактоўку вайны 1432–1439 гг. варта прызнаць павярхоўнай, касабокай і кульгавай. Ужо ў сярэдзіне XV ст. з гісторыі гэтай вайны была выкраслена трэцяя сіла – войска вялікага пчаляра Някраса.

Някрас збіраўся ўтаймаваць федальна-канфесійныя «ростыркі» і аб’яднаць Вялікую Літву пад сваёй уладай, усталяваўшы традыцыяналісцкі рэжым з апірышчам на сакральнае пчалярства. Яго ваяры, якіх ворагі празвалі джальнікамі, здзяйснялі раптоўныя напады на хаўруснікаў і Жыгімонта, і Свідрыгайлы. Але напады рабіліся не дзеля таго, каб забіць, а дзеля таго, каб вярнуць да «своевицы». Таму і ўзбраенне ў джальнікаў было незвычайным. Яны выкарыстоўвалі полыя мячы адмысловай канструкцыі, якія запаўняліся мёдам крывых пчолаў. Лязо такога мяча, удараючыся аб цела праціўніка, рабіла балючы, але не смяротны надрэз. Спрацоўваў хітры механізм, дзякуючы якому, у свежую крывавую рану трапляў мёд, і праціўнік імкліва страчваў разуменне каштоўнасці мэты сваёй барацьбы, пераходзячы на бок джальнікаў. Частыя выпадкі такіх пераходаў прымушалі ваяроў Жыгімонта і Свідрыгайлы шукаць спосабы ўмацавання даспехаў, каб пазбегнуць «заразы пчолиной», як гэта паміж іх называлася.[98]

Прапагандысты абодвух князёў распускалі сярод свайго воінства чуткі, быццам удар джальніцкага мяча спрычыняецца да цяжкай немачы, калі пчолы ператвараюць цела параненага чалавека ў вулей. Гэта многіх страшыла, і ў сутычках з джальнікамі яны дэманстравалі выключную жорсткасць. Зрэшты, джальнікаў гэта не спыняла. У многія баі яны выходзілі не толькі з «мядовымі» мячамі, але і ў суправаджэнні крывых пчолаў. Так было пад Ашмянай, Наваградкам, Вільняй, Полацкам, Амсціславам і іншымі старабеларускімі гарадамі. Што Жыгімонт, што Свідрыгайла вельмі непакоіліся з прычыны гэтай усюдыіснасці трэцяй сілы ў грамадзянскай вайне. Пераймаліся яны і з-за ўласнай бяспекі. Ёсць звесткі, што ў абодвух князёў было па некалькі двайнікоў, каб заблытаць найперш джальнікаў. Самі ж князі апраналіся так, каб крый божа ніводная пчала не здолела дакрануцца да іх цела. Даходзіла да таго, што і адзін, і другі абмазваў свой твар глінай, днюючы і начуючы ў цяжкіх даспехах, улучна з шаломам на галаве. У 1435 годзе нехта з майстроў вынайшаў адмысловае паўпразрыстае забрала з адмыслова апрацаванага «бычога пуздыря», што трохі палегчыла ваенны быт варагуючых князёў.[99]

У часе грамадзянскай вайны паказала сябе і чацвёртая сіла – «потужни окономы» ці, як іх больш канкрэтна называюць тагачасныя дакументы, «трункари хытроумния». Яны амаль не ваявалі і адкрыта не займалі пазіцыю кагось з удзельнікаў унутрыдзяржаўнага канфлікту. Сваёй задачай у вайне яны бачылі толькі ўласнае абагачэнне. Таму бессаромна за немалыя грошы яны пастаўлялі сядзёр мязговы войскам, як Жыгімонта, гэтак і Свідрыгайлы. Трунакарам было выгодна, каб вайна цягнулася і далей. За гэта іх вельмі каралі джальнікі. У пераважнай бальшыні выпадкаў на трункароў не дзейнічалі ні мёд крывых пчол, ні самі пчолы. Таму па першым часе яны не баяліся сутычак з джальнікамі і чынілі тым зацяты супраціў. Калі джальнікі рабілі конны напад на абоз, якім перавозіўся сядзёр, трункары выпраўлялі групу сваіх найбольш падрыхтаваных і спрытных людзей, якія вешаліся коням на шыю ды залівалі ім у храпы той самы напой. Коні ад гэтага шалелі і імкліва скакалі прэч, адносячы сваіх наезнікаў, якія нічога зрабіць не маглі. Праз такі хітрык шмат джальнікаў загінула. У адказ на гэта вялікі пчаляр Някрас загадаў свайму войску змяніць тактыку. Напады на трункарскія абозы сталі рабіць або пешыя ваяры, або вершнікі, коні якіх мелі на храпах спецыяльную аснаду, што не дазваляла староннім людзям імі маніпуляваць. Да таго ж Някрас на пахаванні чарговых ахвяр трункароў заявіў: «Никоторой литости сидерастем тым!».[100] Пасля гэтага закліку джальнікі сталі не проста знішчаць бочкі з сядзёрам, як было і да таго, але абрынулі свой смертаносны гнеў і на саміх трункароў. Даволі часта апошніх папросту тапілі ў бочках з ненавідным напоем. За гэта іх Жыгімонт і Свідрыгайла па чарзе абвясцілі «выступцами панствовыми», то бок дзяржаўнымі злачынцамі.

Зрэшты, супольная непрыязь да джальнікаў не прымусіла князёў аб’яднацца. 1 верасня 1435 г. яны сышліся ў страшнай бітве пад Вількамірам. Туды ж паспяшаўся са сваім войскам і Някрас, мяркуючы раптоўна зрабіць выратавальны пчаліна-мядовы ўдар і спыніць бітву агульным замірэннем. Разрозненыя атрады джальнікаў праз сістэму пчалінага апавяшчэння атрымалі загад на агульны збор. Яны паспяхова аб’ядналіся ў раёне Наваградка і рушылі да Вількаміра. На падыходах да поля бітвы пачаліся няўдачы. Манеўруючы паміж вайсковымі станамі Жыгімонта і Свідрыгайлы, войска Някраса выбрала шлях «през бодюли кромешныя» (праз нізкія густыя зараснікі), у якіх яны не пазналі баршчэўнік. Людзі і коні, дакрануўшыся да лістоў баршчэўніку атрымалі неймаверныя апёкі скуры, пакрыліся пухірамі і былі выведзеныя з бітвы яшчэ да пачатку ўдзелу ў ёй.[101] Ворагі потым кпілі з гэтай прычыны і нават прыдумалі прыказку: «Пад’елі баршчу, як пчаляры пад Вількамірам».[102] Некалькім джальніцкім групам у абароннай вопратцы давялося вычышчаць дарогу ад небяспекі.

Тым часам пачаўся першы бой паміж варагуючымі князямі. Някрас хацеў умяшацца, як мага хутчэй, і павёў рэшту свайго войска праз поплаў пры рацэ Святой. Праваднік з мясцовых павінен быў паказаць брод. Калі джальнікі апынуліся зусім блізка ад ракі, тая раптоўна выйшла з берагоў і заліла поплаў. Гэта не было выпадковым збегам абставін. Гэта была пастка, якую Жыгімонт пачаткова падрыхтаваў для войскаў Свідрыгайлы. На вузкім участку рэчышча прыгнанае жыгімонтаўцамі цывільнае жыхарства скінула ў ваду 500 пудоў камення з руінаў даўняй крыжацкай вежы. Войска вялікага пчаляра апынулася ў вадзе. Коні мітусіліся. Джальнікі падалі. Разам з імі падалі пераносныя калоды з крывымі пчоламі. Бачачы гэта, свідрыгайлаўскія лучнікі пачалі метадычны абстрэл поплаву. Шмат джальнікаў загінула, не маючы трывалых даспехаў. Свідрыгайла загадаў свайму войску ісці ў атаку. Але адначасова з гэтым Жыгімонт наказаў частцы свайго войска сесці ў баявыя чоўны і рушыць на іх праз заліты поплаў, каб затрымаць атаку свідрыгайлаўцаў, а заадно дабіць джальнікаў. Гэты план быў паспяхова рэалізаваны. Рэшту пчалярскага войска жыгімонтаўцы «адправілі ў вырай», наступ войска Свідрыгайлы спынілі і трымаліся да прыхода асноўных сілаў.

У часе перахода праз поплаў ваяры Жыгімонта страцілі толькі адзін човен. Жыгімонт Кейстутавіч атрымаў у бітве пад Вількамірам перамогу. Свідрыгайла уцёк «на 30 конях» у Полацк. Някраса пасля бітвы знайшлі сярод загіблых. Князь-пераможца парупіўся пахаваць забітага ворага з асаблівай пашанаю як чалавека да канца адданага сваім поглядам і ідэалам. «Егды б кождый з вас воевал не токмо за пенези и здобыч, а перш за великую цель, то ж и стало бы войско наше пятикрот моцным», – падчас пахавання звярнуўся Жыгімонт да сваіх ваяроў, ставячы Някраса і джальнікаў за прыклад.[103]

Параза джальнікаў пад Вількамірам мела ледзьве не катастрафічныя наступствы. Колькасць сакральных пчаляроў у краіне скарацілася на 90 %. Крывыя пчолы заставаліся без клапатлівага нагляду. Кінутыя пасекі, калі ўлады падазравалі іх у крывасці, знішчаліся. Той жа лёс напаткаў і кінутыя лясныя борці. Плёнам грамадзянскай вайны пераможцу карыстацца не давялося – яго неўзабаве забілі польскія агенты. Вайна расчысціла дарогу на велікакняжацкі трон сыну Ягайлы Казіміру. З аднаго боку ён фармальна падтрымліваў дзяржаўны статус старабеларускае мовы, але з іншага – не бачыў нічога дрэннага ў пашырэнні пальшчызны і паціху спрыяў гэтаму працэсу. Радыкальную апазіцыю Казімір Ягайлавіч імкнуўся знішчыць. Так было з прыхільнікамі Свідрыгайлы, што паднялі паўстанне ў Смаленску (1440 г.), так было і з тымі нешматлікімі сакральнымі пчалярамі, што мусілі хавацца па лясах і балотах, ратуючыся ад пераследу карнікаў.

Калі Казімір быў абраны каралём Польшчы, ён яшчэ больш праявіў сваё паланафільскае нутро: большасць часу бавіўся ў Кракаве. Гэткія паводзіны выклікалі абурэнне ў пэўных колах Вялікага княства Літоўскага. Асабліва былі незадаволенымі слуцкія князі, якія цягам другой паловы XV ст. сталі таемнымі апекунамі сакральнага пчалярства. Пад крыло князёў Алелькавічаў з усіх куткоў зямлі старабеларускай спяшаліся недабітыя карнікамі пчаляры, ведучы за сабой нешматлікія роі крывых пчолаў. Нездарма горад Слуцак на доўгія стагоддзі стаў сапраўднай апорай беларушчыны. Нездарма ў Слуцку выспела задума Пчаліна-мядовай змовы супраць Казіміра Ягайлавіча.

У 1481 г. слуцкі князь Міхаіл Алелькавіч разам з князямі Хведарам Бельскім, Юрыем Гальшанскім і Іванам Глінскім склалі адпаведны план. Меркавалася, што на вяселлі Хведара Бельскага і Ганны Кобрынскай, дзе меўся прысутнічаць Казімір, з напояў будзе падавацца толькі мёд крывых пчолаў, а ў час кульмінацыі свята манарху паднясуць збан з пчаліным роем, каб тыя ўджалілі яго. Але змову выкрылі на стадыі падрыхтоўкі. 30 жніўня 1481 г. у Вільні Міхаілу Алелькавічу і Івану Гальшанскаму прылюдна ўцялі галовы, а трункары бясплатна раздавалі публіцы сядзёр мязговы.[104] Глінскаму і Бельскаму падчас сутычкі адбілі мазгі і тыя замест Слуцка збеглі ў Маскву. Зрэшты, паводле іншай версіі маскоўскі шлях яны выбралі наўмысна, каб адвесці удар ад сакральных пчаляроў.

Калі пра змову на чале з Міхаілам Алелькавічам, хаця і ў перакручаным выглядзе, але ўсё ж гавораць многія даследчыкі, то Пчаліная змова 1515 г. супраць вялікага князя Жыгімонта Старога і радных паноў забытая ўвогуле. Паводле адных звестак у ліпені, паводле іншых у верасні 1515 г. група змоўнікаў па «листах лживых» (фальшывых дакументах) даставіла ў сутарэнні віленскага Дольнага замка 33 пчаліныя вуллі, якія былі замаскіраваныя пад бочкі з віном. Выканаўцам задумы змоўнікаў павінен быў стаць нехта Гвідон Ліс (у іншых крыніцах – Лес). Ён добра ведаў вентыляцыйную сістэму Дольнага замку, таму яму і даручылі «довести пчол» да залы, дзе меркавалася пашыранае паседжанне велікакняжацкай рады. Спачатку ўсё ішло добра. Гвідон удала выдаваў сябе за чалядніка з ліку тых, хто выконваў рамонтныя работы. За гэты час ён здолеў зрабіць у вентыляцыі з дзясятак мядовых кропак так, каб крывыя пчолы ведалі, куды ім ляцець у часіну «Х». Але ўрэшце адна са служанак стала за ім сачыць – «албо з подозрейня небезпеки, албо з мыслями аморными». Убачыўшы, што Ліс у сутарэннях размаўляе з бочкамі, яна тэрмінова паскардзілася службе аховы. Ліс быў схоплены.

Калі кіраўніцтву аховы стала ясна, што ў бочках пчолы, яны з дазволу вялікага князя вырашылі затапіць сутарэнні. «Згамованый» (арыштаваны) Гвідон Ліс «достался катованям», пры якіх прысутнічаў сам Жыгімонт Стары. З Гвідона спрабавалі выбіць «сведоцтвы» пра іншых змоўнікаў. Вялікаму князю і яго памочнікам спачатку здавалася, што за змовай праглядаецца рука Масквы. Аднак потым стала зразумела, што змову склалі ўнутраныя сілы. «Был на меду, облил медам бороду», – адзінае, што сказаў Ліс сваім катам. Праз некалькі месяцаў ён быў пакараны смерцю перад нешматлікай публікай, бо сам факт змовы замоўчваўся.[105]

Спроба Пчалінай змовы вельмі агаломшыла Жыгімонта. Будучы правадніком паўзучай паланізацыі вярхоў старабеларускага грамадства, ён усё ж мусіў лічыцца з наяўнасцю ў краіне тых сілаў, што не жадалі рахмана перабірацца ва ўлонне пальшчызны. Гэта давалася яму з вялікімі цяжкасцямі. З аднаго боку, менавіта Жыгімонт Стары зацвердзіў беларускамоўны Літоўскі Статут 1529 г. Але з іншага – акурат у часы яго ўладарання быў кінуты ў вязніцу наш першадрукар Францішак Скарына.[106] Афіцыйнай прычынай «згамованя» Скарыны сталі нясплочаныя пазыкі яго брата. Але рэальна яго схапілі за меркаваны ўдзел у джальніцкім падполлі. Толькі пагроза антыўрадавага «закалоту» (мяцяжу) у Полацкай зямлі змусілі вялікага князя асабіста вызваліць Скарыну са зняволення.[107] Тое, што наш першадрукар быў нейкім чынам звязаны з сакральнымі пчалярамі, ускосна пацвярджаецца выяваю пчалы на знакамітай гравюры-аўтапратрэце 1517 г., а таксама гімнавым пафасам не менш знакамітага фрагмента яго прадмовы да адной з біблейскіх кніг: «Понеже от прирожения звери, ходящия в пустыни, знають ямы своя, птици, летающие по воздуху, ведають гнезда своя; рибы, плывающие по морю и в реках, чують виры своя; пчелы и тым подобная боронять ульев своих, – тако ж и люди, и где зродилися и ускормлены суть по бозе, к тому месту великую ласку имають».[108] Падаецца невыпадковым, што ў гэтым фрагменце пчолы згадваюцца непасрэдна перад людзьмі.

У часы памежных войнаў Маскоўскай дзяржавы і Вялікай Літвы канца XV – пачатку XVI ст. маскавіты выкарыстоўвалі ўласных пчол-рабаўнікоў. Адкуль яны ўзяліся, дакладна невядома. Ёсць меркаванне, што іх вывелі ў «таемных закретах», створаных на загад маскоўскага князя Івана ІІІ. Лічыцца, што пачатковым матэрыялам для маскавіцкіх пчолаў сталі некалькі крывых пчолак, якіх выпадкова прывезлі ў Маскву згаданыя вышэй Хведар Бельскі і Юры Гальшанскі. Так ці інакш, але ў азначаны час на памежныя абшары Вялікага княства Літоўскага з Масковіі прыляталі незлічоныя роі пчолаў, якія не толькі збіралі нектар з кветак, але і нахабна адбіралі яго ў тутэйшых пчолаў – як у крывых, так і ў звычайных. Летапісы і аператыўныя данясенні ў Вільню захавалі ўражвальныя звесткі пра напады маскоўскіх пчолаў на вуллі пчолаў вялікалітоўскіх. «Того року у земли а волости литовские ускраинные прылетали орды пчол московськых, точылися до вульев и чынили справжный луп, мед з вульев оных выкрадаючы и москве уносячы», – паведамляе летапісец.[109] Як толькі маскоўскія пчолы скончвалі сваю справу, пачыналася ўварванне маскоўскага войска ў землі Вялікай Літвы. І хаця такая сітуацыя паўтаралася не адзін год, амаль кожны раз Вільня не была гатовай для адэкватнага рэагавання. У «глуме» (сатырычным творы) казельскага скамароха Клопа Кумеднага «Московской и литовской бчел задушевная беседа» (бл. 1505 г.) такі стан рэчаў атрымаў сваё спецыфічнае адлюстраванне. Маскоўская пчала звярталася да літоўскай:

Дондеже мы летаем,

Ваш мед хватаем

Да вас кусаем,

Игде ж ваш бчельник —

Государь иль мужик?

Страшится силно,

Заседши в Вилно?

Літоўская на гэта адказвае:

Наш праведный бчельник

В битвах главой поник.

От лихих затей

Московских людей

Да и от вас блядей.[110]

У выніку памежных войнаў тэрыторыя Вялікага княства Літоўскага пачала імкліва скарачацца. Усходнія землі краіны пераходзілі пад уладу Масквы. Найбольш доўга трывала абарону легендарная Калодзінская воласць, застаючыся, па сутнасці, анклавам Вялікай Літвы сярод нованабытых абшараў Маскоўскае дзяржавы. Рэч у тым, што калодзінскія крывыя пчолы чынілі «презлейшее противление» пчолам-рабаўнікам. Непрыступную зямлю маскавіты ўзялі толькі тады, калі «петуха красного на болото пустили», і пажар перакінуўся на астатнюю частку воласці. Летапісцы зазначаюць, што ўсе вуллі згарэлі. Толькі народная легенда цвердзіць, што калодзінскі намеснік ды яго сям’я перанеслі некалькі дзясяткаў вулляў на чоўны і сплылі з імі кудысьці па Ацэ.[111]

Дакладна немагчыма сказаць, ці рабіліся палітычнымі вярхамі Вялікага княства Літоўскага нейкія захады, каб спыніць «пчаліныя пралогі» войнаў з Масковіяй. Здаецца, што іншым разам вярхі мусілі ісці на кампраміс з джальніцкім падполлем, каб сіламі ўдзельнікаў апошняга утаймаваць маскоўскую пчаліную агрэсію. На мяжы 1520-1530-х гг. Францішак Скарына пад маркай пашырэння сваіх кніг прыбыў у Маскву.[112] Але насамрэч ён меў заданне адшукаць і знішчыць «таемныя закреты», дзе гадаваліся пчолы-рабаўнікі. Ёсць падставы меркаваць, што ў яго атрымалася ўсё зрабіць належным чынам. Праўда, для выратавання ўласнага жыцця наш адважны першадрукар мусіў ахвяраваць сваімі кнігамі, паспешліва ўцякаючы з Масквы. Знішчэнне «закретов» зрабіла Скарыну ў вачах маскоўскіх уладцаў ворагам № 1. Дзясяткі наймітаў Крэмль адпраўляў у Вялікую Літву з мэтай забіць «дерскаго литвина». Некаторых з іх маскавіты «легендировали» як ерэтыкоў, што шукалі паратунку ад пераследу ў больш талерантнай дзяржаве. Гэта прывяло да таго, што Францішак Скарына ва ўмовах строгай сакрэтнасці быў перапраўлены на Захад – у чэшскую Прагу, дзе хаваўся ад крамлёўскай найміцкай хеўры пад выглядам каралеўскага садоўніка. У 1547 г. яго ўсё ж вылічылі і збіраліся забіць. Аднак 5 ліпеня таго ж года ў Празе выбухнула паўстанне гараджан, якое перакрэсліла планы маскоўскіх агентаў. Большасць з іх выпадкова загінула падчас задушэння паўстання войскамі караля Фердынанда.[113]

Паказальна, што пасля маскоўскай паездкі Францішка Скарыны недзе на трыццаць з нечым гадоў войны паміж Маскоўскай дзяржавай і Вялікім княствам Літоўскім спыняюцца. Старабеларускаму мемуарысту Фёдару Еўлашоўскаму на пачатку XVII ст. тая трыццацігодка здавалася «залатым векам». Безумоўна, у другой трэці XVII ст. у грамадска-палітычным і культурным жыцці Вялікай Літвы адбываліся істотныя пазітыўныя зрухі: роўнасць канфесій, Рэфармацыя, Рэнесанс і г.д. Але разам з тым краіна працягвала навадняцца пальшчызнай, якой захапляліся і велікакняжацкі двор, і магнаты. Адзіная старабеларуская (літоўская) мова, некалі зразумелая вялікай масе народа ад Дарагічына да Казельска, ад Коўны і да Чарнігава, стала штучна драбіцца. Марцінас Мажвідас распачаў кнігадрукаванне на «літоўскай» мове, якая была створана на аснове перыферыйных дыялектаў пракаветнай літоўскай (старабеларускай) мовы. Выдумляліся легенды пра рымскае паходжанне шляхты. Сакральнае пчалярства з яго ўгрунтаванасцю на тутэйшых моўна-культурных традыцыях не заахвочвалася, але і жорстка не пераследвалася – велікакняжацкі двор стараўся трымаць марку талерантнасці. Сакральныя пчаляры склалі зброю і спынілі спробы маштабнага супраціву. Зрэшты, гэта не дазволіла ім інтэгравацца ў сацыяльную сістэму Вялікага княства Літоўскага. Па сутнасці, яны і іх сем’і апынуліся за рамкамі станавай (саслоўнай) арганізацыі вялікалітоўскага грамадства. Пра іх не згадвалі Літоўскія Статуты і прывілеі вялікіх князёў. Яны жылі цалкам аўтаномна. Іх дачыненні з уладай рэгуляваліся вуснымі дамоўленасцямі.

Пашырэнне кола сакральных пчаляроў было досыць праблематычным. Шлюбы з імі станавая этыка лічыла непрымальнымі. Праўда, сяляне і мяшчане часта парушалі гэты звычай, бласлаўляючы сваіх дзяцей на жаніцьбу з прадстаўнікамі сакральнага пчалярства. Асабліва часта гэта здаралася тады, калі пчаляры сваімі ведамі выратоўвалі жыццё тым, хто да іх звяртаўся па дапамогу. Шляхта ж, нават дробная, строга трымалася правіла пазбягаць кантактаў з «необецными» пчалярамі і іх раднёй.[114] Зрэшты, як і ў кожных іншых выпадках, калі гаворка ідзе пра забарону, з’яўляліся асобы, што імкнуліся яе парушыць. Многія ведаюць пра гісторыю жарсці вялікага князя Жыгімонта Аўгуста і Барбары Радзівіл, але вельмі мала хто знаёмы з гісторыяй кахання Ждана Лятка і Ганны Міладоўскай.

Ждан Ляток быў сынам сакральнага пчаляра, які з сям’ёй жыў у пушчы недалёка ад Кобрына. Аднойчы разам з бацькам ён пайшоў у маёнтак Ягалкі, каб дапамагчы вылечыць дваравую служанку паноў Міладоўскіх. Запрашэнне сыходзіла не ад уладальнікаў маёнтку, а ад бацькоў хворай, бо пан Міладоўскі быў катэгарычна супраць якіх заўгодна зваротаў да «ведзьмакоў» (так ён называў сакральных пчаляроў). Таму візіт непажаданых асобаў адбываўся ўпотайкі. Тым не менш, Ждан сутыкнуўся з дачкой гаспадара Ганнай, якая выйшла пасярод ночы паблукаць вакол палацу. У небе вісела яркая вялікая поўня, і сярод цемры можна было не проста ўбачыць цьмяныя постаці, але і досыць выразна разгледзіць твары. Так дзяцюк і паненка пабачыліся, і адразу абодвух «працяла Амура страла». Яны сталі таемна сустракацца. Паміж любоўных справаў даводзілася размаўляць пра розныя рэчы. І выявілася, што Ганна лічыла сябе «літоўскай палячкай», гаварыла на трасянцы з вялікай колькасцю польскіх словаў, лічыла Кракаў «пенкнай сталіцай нашай супольнай Айчызны» (і гэта да Люблінскай уніі!). Ждан стаў пераконваць каханую ў адваротным, расказваў ёй аб падзеях праўдзівай крыўскай (вялікалітоўскай) гісторыі, пра чысціню і меладычнасць старабеларускай мовы, усяляк запрашаў паненку павярнуцца да «сваявіцы». Тая слухала, паловы словаў проста не разумела, але пагадзілася прайсці мядова-пчаліны абрад, каб спазнаць усё тое, пра што апавядаў каханы.[115]

Пасля абраду іх каханне толькі ўзмацнілася. Але бацька паненкі Карнэліюш Міладоўскі, які пра ўсё даведаўся, быў сам не свой ад гневу і абурэння. Ён пасадзіў дачку пад замок у адным з пакояў палаца і стаў паспешліва рыхтаваць «наезд» на лясны пчалярскі хутарок. Назбіралася нямала ахвочых «ушчыпнуць колішніх джальнікаў». Конная шляхецкая «аркгада», «крукнуўшы сядзёру дзеля большага зухвальства», рушыла ў пушчу. Аднак у дарозе іх заспеў страшэнны восеньскі дождж. Страшэнны – як з-за колькасці вады, што лілася з «продухаў нябесных», так і з-за незлічонага мноства дробных шэрых жабак, што падалі адтуль жа. Лясныя дарогі размыла дажджом. Усюды сядзелі і квакалі жабкі. Карнэліюш плюнуў і загадаў «кумпаньёнам» вяртацца ў маёнтак. Па вяртанні высветлілася, што дачка Ганна збегла з-пад «згамавання дамовага» разам са Жданам Лятком. Дапамог ім у гэтым малады шляхціц Сергій Бурнос, які збіраўся ўдзельнічаць у «наездзе», але пад шумок застаўся ў маёнтку. Зрабіў ён гэта з-за братэрскай сімпатыі да Ганны Міладоўскай. Утрох яны вырашылі з’ехаць як мага далей ад Ягалак. Ждан меркаваў скіравацца ў Панізоўе (Усходняя Беларусь), каб далучыцца да адной з буйных грамад сакральных пчаляроў. Сергій жа параіў паехаць у Полацак, дзе, на яго думку, можна было схавацца ў падзямеллях. Пра полацкія падзямеллі і іх мудрых жыхароў ён чытаў у «кнігах славянскіх, кірыліцай пісаных вязкай».

Карнэліюш Міладоўскі кінуўся за ўцекачамі ў пагоню і тры разы амаль дасягаў іх. Але шторазу яму і ягоным памагатым нешта перашкаджала. Па дарозе з Ягалак на Полацак, уцякаючы ад навальніцы панскага гневу, тройца вельмі здружылася. Пад Менскам Сергій Бурнос прайшоў пчаліна-мядовую ініцыяцыю па спрошчаным узоры. Пад Барысавам Ждан і Ганна пажаніліся, а Сергій сустрэў прыгожую «пчалярачку», у якую закахаўся і вырашыў застацца ў тых краях. У канцы снежня 1562 г. Ляток і Міладоўская прыехалі ў Полацак. На гэтым іх сляды губляюцца. Магчыма, яны ўсё ж знайшлі запаветныя полацкія падзямеллі. Але нельга выключаць і іх пагібелі падчас аблогі і штурму Полацка войскамі Івана Жахлівага. Дарэчы, пагоня Карнэліюша Міладоўскага неспадзеўкі для сябе сутыкнулася з царскімі войскамі і была дашчэнту разбітая. Гэтая параза актыўна выкарыстоўвалася маскавіцкімі прапагандыстамі ў якасці прыкладу «мощи оружия руссийскаго».[116]

Полацкі этап Лівонскай вайны ад самага пачатку быў вайной «чараўнікоў і чарадзейства», у якой вялікалітоўскі бок доўгі час зазнаваў паразы. На Полацкую зямлю абрынуліся «полчишча лупежных пчол», якія падрыхтавалі плацдарм для прыходу маскоўскіх войск. Новая парода пчолаў-рабаўнікоў, якую пад пільным кантролем сумнавядомага Малюты Скуратава вывела «лепота умов царства Московского», адрознівалася большай зласлівасцю, пражэрлівасцю і трываласцю да халадоў. Па сутнасці, гэта ўжо былі нават не пчолы, а вычварны сімбіёз пчолаў і прузяў (саранчы). Таму некаторыя летапісцы называюць іх словамі «пчузи», «пшчузи», «бчузи». Прыляцеўшы на Полаччыну, яны спярша забралі ўвесь нектар, а кветкі зжэрлі. Затым яны скопам сталі нападаць на крывыя і звычайныя пасекі, разбураючы вуллі, знішчаючы пчолаў, забіраючы гатовы мёд. Пчаляры, як і жыхарства Полацкай зямлі ў цэлым, не маглі нічога зрабіць супраць гэтага жахлівага наслання. Многія з тых, хто спрабаваў супраціўляцца сталі ахвярамі пчузяў.[117] Невядомы пераймальнік польскага паэта Яна Каханоўскага прысвяціў гэтым трагічным падзеям цыкл вершаў «Печальки», створаных на мове блізкай да царкоўнаславянскай. Адзін з красамоўных фрагментаў:

Вселенския скорби, тяжкия вздыханья,

Печали и слезы и локтей кусанье —

Всяко и разно в сей час принесите,

Мне полочан оплакнуть вспомогите.

А оных же смерть непобожная взяла,

Ей было потрав средь земель тых немало.

Исчадие ада суть прузей и бчел совмещенье.

Диавол сам рек оным в порабащенье

Полоцкий край нять в слепом щелкотаньи,

Мед воровати, снедати людей без ропатанья.[118]

Пасля заняцця Полацкай зямлі войскамі Івана Жахлівага на месцы найбольш буйных знішчаных пасек маскавіты пабудавалі свае крэпасці, каб найперш не дазволіць адрадзіць пчалярства. Пчузі ўдзельнічалі і ў аблозе Полацка, прадэманстраваўшы выключную марозатрываласць. Палачане з цяжкасцю зразумелі, якое жахоцце навалілася на іх у дадатак да варожага войска. Ваявода Станіслаў Давойна, бачачы, як пачвары нападаюць на гараджан, прыняў рашэнне падпаліць полацкі пасад і адыйсці ў Верхні замак. Ён спадзяваўся, што дым спыніць пчузяў. Але спадзяванні былі марнымі – пчузі не здохлі, працягнуўшы выядаць жыхароў Полацка. Давялося капітуляваць.

Вайна набыла зацяжны і пазіцыйны характар. Яна падштурхнула Вялікае княства Літоўскае да Люблінскай уніі з Польшчай, вынікам якой стала стварэнне Рэчы Паспалітай. Аднак гэта ніяк не ратавала Полацкую зямлю, бо на дзяржаўным узроўні марудзілі з прыняццем важнага рашэння, спасылаючыся на нястачу грошай і іншыя надуманыя праблемы. Жыгімонт Аўгуст захрас у распусце і спірытычных сеансах, на якіх выклікаў дух памерлай Барбары Радзівіл. Супольнай дзяржавай кіравала польская магнатэрыя, якой быў абыякавы лёс беларускага Падзвіння. Сакральным пчалярам з незанятай часткі старабеларускіх земляў даводзілася ствараць невялікія атрады, якія перыядычна ўступалі на абшары Полаччыны, каб патрапаць захопнікам нервы. Найбольш ад іх даставалася тым гарнізонам маскавітаў, якія не мелі на сваім утрыманні пчузяў. Зрэшты, ад джалення маскавітаў крывымі пчоламі эфекту амаль ніякага не было. Тоўстая татарская вопратка, густыя доўгія валасы і бароды станавіліся для пчолаў непераадольнай перашкодай. А на тварах пчолы часцей за ўсё паслізгваліся і калі і джалілі, то неглыбока.[119]

Выйсце прыйшло толькі разам з абраннем на трон уладара Рэчы Паспалітай трансільванскага князя Іштвана Баторы, які ў старабеларускай традыцыі стаў называцца Сцяпанам Батурам. Ён змог не толькі сабраць баяздольнае войска, але і кансалідаваў дзеля перамогі ўсіх, хто быў у гэтым зацікаўлены не эканамічна, а поклічам сэрца. Некалькі ягоных сакрэтных дарадцаў былі сакральнымі пчалярамі. Мядова-пчалінай ініцыяцыі Батура не праходзіў, бо для ўраджэнца і носьбіта традыцый Трансільваніі гэта магло б скончыцца непрадказальнымі наступствамі. Але мёд крывых пчолаў ён каштаваў неаднакроць. «Кривский міод зовет у поход», – сказаў уладар перад вайсковай выправай па вызваленні Полацка і Полацкай зямлі.[120] Ён прапанаваў Івану Жахліваму двубой на мячах, разлічваючы, што той пагодзіцца і атрымае моцныя раны ад мадыфікацыі джальніцкага мяча, які Сцяпану падарылі сакральныя пчаляры. Аднак маскоўскі цар адмовіўся, матывуючы тым, што выбарны манарх манарху прыроджанаму нераўня.[121] Тады слова ўзяло ўмацаванае войска. На той момант ўжо стала вядомым слабое месца пчузяў – яны з нейкай прычыны не выносілі асакі. Таму асака стала адным з элементаў убрання ваяроў вызвольнага войска. Ёю ж апавілі усе вуллі крывых пчолаў, якія узялі з сабой у паход. Пчузі дохлі сотнямі тысяч, ледзьве набліжаючыся да батураўцаў. Усе дарогі Полацкай зямлі ў той час былі заваленыя дохлымі пчузямі. Людзі баяліся на іх глядзець, але потым плакалі ад радасці.[122]

Маскавіты без падтрымкі сваіх мутантаў спяшаліся як мага хутчэй адступіць. Улетку 1579 г. войска Сцяпана Батуры ўзялося за вызваленне Полацка. У маскоўскім гарнізоне згадалі часы князя Дзмітрыя Іванавіча і выклікалі залеву, каб не дапусціць прылёту крывых пчолаў. Моцная залева спачатку пахіснула баявы дух батураўцаў, але выбарны манарх загадаў выкарыстаць некалькіх бацянаў-феніксаў, каб разагнаць хмары.[123] Баючыся страціць пад джаламі крывых пчолаў маскоўскую свядомасць, маскавіты здаліся. Толькі трынаццаць чалавек з іх падалі «суплікі» (ці «челобитные») з просьбай абмазаць іх мёдам і прапусціць праз рой крывых пчол. Просьбу пераможцы задаволілі. Навернутыя ў старабеларушчыну маскавіты далучылі да вызвольнага паходу.[124]

Мяркуецца, што да часу вызвалення Полацка адносіцца з’яўленне вайсковай песні, дзе ёсць наступныя радкі:

З пчалінымі раямі і зброяй у руках

Батура павядзе нас, зарэе горда сцяг.

Усыплем мы гарачых у сраку баўдыру —

Зласліваму сабаку – маскоўскаму цару.[125]

Калі адзін з лазутчыкаў напеў гэтую песню Івану Жахліваму, той невымоўна ўгневаўся і закрычаў: «Какая собака? Не позволю про царя такие песни петь!».[126] Лішне казаць, што стала з лазутчыкам у выніку ўспышкі царскага гневу.

Пакуль войска на чале з Батурам вызваляла Полаччыну, у Масковію быў закінуты двайнік Рыгора Осціка – аднаго з прадстаўнікоў прамаскоўскай партыі ў магнацкім асяроддзі Вялікай Літвы. Велікакняжацкія спецслужбы выкрылі яго сакрэтныя сувязі з маскоўскім дваром, але вырашылі да часу не рабіць з гэтага галасу і выкарысталі наяўную інфармацыю ў сваіх мэтах. Складаную ролю Осціка выконваў адзін з сакральных пчаляроў Смяян Вуль. Справіўся ён са сваёй працай выдатна, бо ў Маскве ніхто не западозрыў падмены, што адразу ж развязала яму рукі і дазволіла выехаць у сяло Каломенскае, дзе пад бокам царскай рэзідэнцыі знаходзіўся «некоторый терем-теремок», у якім захоўваліся кантрольныя ўзоры пчузяў для магчымага далейшага іх развядзення.

Смяян пусціў той церам з агнём, а галоўнага цярэмнага ключніка разам з «книгами учеными» узяў у палон і супольна з ім тэрмінова рушыў у раён Дамадзедава, дзе чакаў бацян-фенікс, які хутка даставіў іх у Вялікую Літву. Там ужо высветлілася, што ключнік працаваў у цераме не з уласнага жадання: маскоўскія ўлады паставілі яго перад выбарам – супрацоўніцтва або абвяшчэнне ерэтыком і смерць. Ён выбраў супрацоўніцтва і стаў адным са стваральнікаў пчузяў. У Вільні вырашылі захаваць яму жыццё і выслалі на востраў Готланд. Кнігі ж з «суполным реестром» непажаданых напрацовак паўсталі перад судом. Гэта быў адзін з рэдкіх у вялікалітоўскай юрыдычнай практыцы выпадкаў, калі падсуднымі выступалі нежывыя прадметы. Вырак быў суворы: усе томікі атрымалі па паўсотні бізуноў, пасля чаго іх пасеклі шаблямі, спалілі, а попел «на битым гостинце развеяли».[127] Як за ўдалую аперацыю быў адзначаны Смяян Вуль, на жаль, застаецца невядомым.

Тым часам войскі на чале са Сцяпанам Батурам цалкам вызвалілі поўнач Беларусі і скіраваліся на Пскоўшчыну. У атачэнні Батуры меліся таленавітыя прапагандысты, кола якіх стварыла песню, якая павінна была мінімізаваць хваляванні пскавічан з нагоды прыходу ў іх землі іншаземнага войска:

Песней пчел на сто верст осеняется

Порубежный скупой кругозор.

Принимай нас, Псковщизна-красавица,

В ожерелье прозрачных озер![128]

Аднак паход за «рубы литовския» не атрымаўся. Калі горад Вялікія Лукі здаўся сам, то Пскоў упарта супраціўляўся, і нават крывыя пчолы нічога з гэтым зрабіць не змаглі. Вышэйшыя колы Вялікага княства Літоўскага вырашылі адмовіцца ад новых тэрытарыяльных набыткаў, але не маглі ў той час голасна заявіць пра гэта. Таму ўвосень 1581 г. імі быў справакаваны лёгкі голад сярод ваяроў Сцяпана Батуры – разам з урэзаным аб’ёмам правіянту пад Пскоў было дастаўлена шмат «фасак» (бочак) з сядзёрам мязговым. Разлік апраўдаў сябе – войска стала моцна наракаць, і уладар пастанавіў павярнуць назад у Вялікае княства Літоўскае.[129] У 1586 г. Батура памёр пры загадкавых абставінах. Хутчэй за ўсё, ён быў атручаны на загад спаланізаваных вярхоў. Для іх іншаземны манарх, які сімпатызаваў беларушчыне і быў гатовы пад гудзенне крывых пчолаў асабіста ісці ў бой з джальніцкім мячом, выглядаў непрымальным дзікунствам.

Новы ўладар Рэчы Паспалітай Жыгімонт Ваза быў зацятым каталіком. Ён не толькі заахвоціў контррэфармацыю, але і скіраваў намаганні на выкараненне «паганскіх перажыткаў». Пад апошняе паняцце, безумоўна ж, падпадала і сакральнае пчалярства. Каб пазбегнуць імаверных татальных рэпрэсій, бальшыня сакральных пчаляроў легалізавалася, далучыўшыся да т. зв. «народнага хрысціянства». Гэтак у праўладных сілаў выбівалася з-пад ног падстава для пераследу. Зразумела, што ў праваднікоў рэпрэсіўнай палітыкі маглі быць і запасныя варыянты дзеяння. Можна было абрынуцца на ўсіх пчаляроў, што выйшлі з лесу, абвесціць іх хрост ілжывым, абвінаваціць у чараўніцтве і пакараць. У аднаго з дарадцаў Жыгімонта Вазы быў падобны план. Аднак, калі праблему сталі вывучаць з розных бакоў, то выявілася, што ў народзе ўсе сто працэнтаў пчаляроў лічацца чараўнікамі. Іх знішчэнне немінуча падаравала б эканоміку Вялікага княства Літоўскага, бо пчалярства давала не толькі мёд, але і каштоўную стратэгічную сыравіну – воск, які пастаўляўся ў Заходнюю Еўропу. «Потужни окономы» хутчэй задушыліся б, чым спынілі бы прыток прыбыткаў ва ўласныя кішэні.

Але нельга сказаць, што легалізаваныя сакральныя пчаляры зусім уніклі пераследу. На працягу ўсяго часу ўладарання Жыгімонта Вазы сям-там узнікалі «агмяні напружанасці», у цэнтры якіх апыналіся нядаўнія лясныя пчаляры ці іх нашчадкі. Так, у 1625 г. у вёсцы Свяцілавічы Чачэрскага староства адбыліся хваляванні панцырнага баярства з нагоды спробы «жолнеров гармизона, што прыбыл з Чочерску, схватити пчоляра Кирея Асеіонка, котрый пасеку промеж Святиловичами а Железниками держал».[130]

Кірэй Асяёнак быў абвінавачаны ў «чародействах языческих» і «вижованьи для корысти цесарства московского». Жаўнеры збіраліся завезці яго ў чачэрскую вязніцу, але дарогу ім заступілі жыхары Свяцілавічаў «з шабелями, мушектами, ручницами и коликами от огорожей повытянутыми». Яны патрабавалі вызваліць пчаляра, «на чесность а щирость онаго прысягаючы». Але ў жаўнераў быў вельмі рашучы настрой – процістаянне магло скончыцца крывавай сутычкай, у якой не абышлося б без загіблых. Пчаляр хутка ацаніў, у якім кірунку коціцца справа, і папрасіў сваіх абаронцаў «клопоту а турботы о той речи не задавати», вяртацца дадому, бо «облудность виновайства паны у Чочерску побачать невомнози». Панцырныя баяры яго паслухаліся, а жаўнеры завезлі «злачынцу» у цэнтр староства.

Цэлы тыдзень «на хлебе черствым а гнилой воде» Кірэй сядзеў у вязніцы, бо суддзя з’ехаў у сваты «некудысь за Гомей». Жыхары Свяцілавічаў чакалі ў прытоеным абурэнні. Калі ж разгляд судовай справы нарэшце адбыўся, то вырак быў такім, што Асяёнку пагражала «горла стятье». Даведаўшыся пра гэта, панцырныя баяры «збройным обычаем» рушылі на Чачэрск. Туды ж паляцелі ўсе пчолы Асяёнкавай пасекі. І суд, і выканаўцы «розсудку» (судовага рашэння) нямала здзівіліся, пабачыўшы на месцы меркаванай «страты» (смяротнага пакарання) узброеных людзей і мноства пчолаў. Частка пчолаў захінула сабою свайго гаспадара. Іншая частка памкнулася на суддзю, «удчалившы онаго». Суддзя «кгвалту крычал а волал о ратованю», але ніхто яму не дапамог. Варта пабаялася правакаваць сутыкненне. Суддзя ж пасля джалення адразу прызнаўся, што яму «гостинца дали, абы оный суд несправедливым учинил». Высветлілася, што яго падкупіў нейкі прыезджы шляхціц, які хацеў «лживым обычаем» атрымаць землі Асяёнкавай пасекі, каб збудаваць там вінакурню па вытворчасці сядзёра мязговага. Вырак быў скасаваны, пчаляр разам з пчоламі і баярамі адправіўся дадому. Суддзя пастрыгся ў манахі. Прыезджы шляхціц з’ехаў.

Магчыма, што гэтыя падзеі сталі асновай для народнай балады «Чачэрская цямніца». Прынамсі, наступныя радкі дазваляюць так меркаваць:

Чачэрская цямніца. Віхор па-над Сажом.

Свяцілавіцкі хлопец без дзела пасажон.

Чачэрская цямніца. Дзесь пчолачкі гудуць,

Свяцілаўскага хлопца дамоў яны завуць.[131]

Жыгімонт Ваза на хваляванне свяцілавіцкіх панцырных баяраў паглядзеў скрозь пальцы. Жыхары Свяцілавічаў і суседніх вёсак выконвалі важную для дзяржавы ролю – былі пагранічнай вартай.[132] Караць памежную баярскую вёску было б верхам стратэгічнай бязглуздасці.

Царкоўнікі розных канфесій і пісьменныя «радетели веры» доўгі час скарадзіліся духоўным і свецкім уладам на тое, што просты люд, дробная шляхта, а часам нават ніжэйшае духавенства шануюць пчолаў і трымаюцца адпаведнай абраднасці. Так, «волный чоловек, котрому за хрестянство болить» Станіслаў Аніська напісаў у 1630 г. ліст да уніяцкага мітрапаліта Іосіфа Вельяміна Руцкага, дзе скардзіўся на настроі жыхароў вёскі Дакудава Лідскага павета. Аніська сцвярджаў, што сяляне «языцтва ся держуть, Коляду, яко и Купалу, чтуть, деток малых медом мастять и пчолам под хоботы ондають».[133]

У 1646 г. з мястэчка Мядзведзевічы, што на Ляхавіччыне, нехта, хто падпісаўся як «служка церковный Циприян Анонимус», даслаў ліст біскупу віленскаму Юрыю Скуміну-Тышкевічу. У лісце паведамлялася пра «речи прикрые а блюзнерские, же в окронге местечковой ся почваряють». Ён падаваў досыць працяглы (на 150 пунктаў) «реестр гжехув», дзе не знайшлося месца хіба толькі грэху садомскаму. Многія грахі і праступкі, здаецца, былі проста ўзятыя з Бібліі і спраекцыяваныя на канкрэтных асобаў. Гэта некалькі паніжае узровень даверу яго ліста як факталагічнай крыніцы. Аднак сведчанне пра тое, што некаторыя местачкоўцы і жыхары прылеглых да Мядзведзевічаў вёсак «пшчолкають» (трымаюцца пчалінага культу), выглядае ў яго самым жывым.

У прыватнасці Цыпрыян зацеміў: «Теж хтял бы мулвити, же велькае чысло местечковекго и докольнекго люду пшчолкають безбожно. То ест шатаньске шануване певного рожаю пшчол пшез тлумливе а ганебне зебранне на пасеках не тылко для мяду вытяганя, но странных и вжасных обрядов для. А то вшистко не хыхи, кгды менщизны и женщызны од мала и до веля за руки ся держать, петли вкул вульев кронжать, песни о пшчолах возносять, мнемаючы, же выженають сим духов злых да и иных инсект, ктурых ворогами пшчол поменовывають. И теды од пасеки чутен крык дябольский: «Мув, йо ос?!». То нехто един з тых петель корогодных пытаеть, ест на пасеке осы чыли немае оных. Потым несуть деток малых албо ведуть дурней вельких, што сами всхотяли пшез руй пшчолиный итти. Пшчолы лятуць, чикають оных малых и вельких. Тыя чики пшчолиныя ся вважають одстемпниками вяры за сигнатуру боскую. Но ведомо, же бог оных одстемпникув ест фалчивый вдрызг, ибо не можеть правдивый бог давати людям надхнене, жебы тыя мувили ензыком простым, яко ензыком свентых ксионг».[134] Цыпрыян прасіў тэрмінова правесці праверку па ўсіх фактах і пакараць літаральна, хто спрычыніўся да грахоўных з’яваў. Зрэшты, ён выказаў сумнеў, што люд перастане «пшчолкать», бо «еднокго пшчоляра збэйсаеш, а юж три новых коло ворот стоять».

Але больш страшнымі для рознага кшталту «горливцув вяры» былі выпадкі, калі вясковымі святарамі станавіліся сакральныя пчаляры. Па сутнасці, гэта азначала перамогу і панаванне на месцах «народнага хрысціянства», якое нівелявала бальшыню канфесійных адрозненняў, маючы цвёрды традыцыяналісцкі (этнічны) стрыжань. Нехта Таўдал Блінскі ў 1652 г. пісаў ажно ў Рым, скардзячыся на ўніяцкага святара вёскі Пугачы Нюськавіцкага павета Акіма Кудаса. Згодна са скаргай святар вызначаўся «нечуванымі збачэннямі ад веры»: «у час хрышчэння акрапляе немаўлятаў мёдам, які ўласнаручна збірае з вулляў пастаўленых ім вакол царквы; часцяком расчыняе ў храме вокны ды дзверы і іграе на валынцы пад перагуд пчолаў, якія ўюцца паблізу; казані прамаўляе так, што на пяць цытатаў з Бібліі прыходзіцца дзесяць сумнеўных народных афарызмаў; іконы малюе сам ці замаўляе ў іншых аблудных людзей, адлюстроўваючы на дошках, апроч належных Вобразаў, шмат вулляў, борцяў, пчолаў, сотаў, пчаляроў, ажно ўвесь іканастас ужо ў гэтакага кшталту блюзнерскіх выявах; пастаянна ўдзельнічае ў наўмысна ладжаных на вёсцы кулачных баях і практыкаваннях са зброяй, што можна, напэўна, дараваць святару, азіраючыся на агульнае неспакойнае становішча ў Вялікім княстве Літоўскім і сумежных краях».[135]

Такіх святароў на старабеларускіх землях было вельмі штат. Адданасць старажытным традыцыям у спалучэнні з хрысціянствам выклікала ў асноўнай масе народа паважлівае стаўленне да такіх святароў. Зрэшты, гэта не ўбяспечыла іх ад тых нягодаў, што неслі ваенна-палітычныя канфлікты. У часы казацка-сялянскай вайны 1648–1651 гг. мноства святароў-пчаляроў пацярпела як ад казакоў і паказачаных сялян, так часткова і ад урадавых войскаў. Гэтым тлумачыцца тое, што Блінскі ў сваім лісце назваў даравальнай баявую падрыхтоўку святара Кудаса.

Палітычныя эліты Вялікай Літвы пасля паходаў Сцяпана Батуры на доўгі час адмовіліся ад дапамогі сакральных пчаляроў у ваенных справах. Верагодна, вярхі ім не давяралі, асцерагаючыся, што пчаляры не дазволяць рэалізаваць знешнепалітычныя праекты Рэчы Паспалітай ў паланафільскім рэчышчы. Нават тыя, хто на вышэйшым узроўні рупіўся пра старабеларускую мову (напрыклад, Леў Сапега), панічна баяліся беларусізацыі Маскоўскай дзяржавы, якая магла б адбыцца пры ўдзеле ў ваеннай інтэрвенцыі пчалярскіх добраахвотнікаў. Таму на Маскву ішлі войскі, укамплектаваныя праверанымі людзьмі, якія не мелі шчырых сімпатыяў да пчалінай абраднасці. Натуральна, многія з іх на роўні з польскай мовай вольна размаўлялі па-старабеларуску, але мэты прынесці беларушчыну на маскоўскія землі яны не ставілі. Маскавіты з палёгкай уздыхнулі, калі даведаліся, што інтэрвенты не хацелі зрабіць з імі тое, чаго ў свой час дамагаўся вялікі князь літоўскі Альгерд. «Ждали литовских пчел, да трутень полуляшский пришел», – сталі казаць у Масковіі з гэтай нагоды.[136]

У вайне Маскоўскай дзяржавы супраць Рэчы Паспалітай (а фактычна супраць Вялікай Літвы) 1654–1667 гг. сакральныя пчаляры самі ўзяліся за зброю, не чакаючы заклікаў зверху. Менавіта яны сталі першымі арганізатарамі партызанскіх атрадаў супраць маскоўскіх інтэрвентаў. За тое, што супраціўленцы ў баях з захопнікамі выкарыстоўвалі пчолаў, маскавіты сталі іх называць «джиджи» (гукаімітацыя пчалінага гуду). Пазней гэтая назва трансфармавалася ў «шиши».[137] Партызанаў пад кіраўніцтвам сакральных пчаляроў «царския люди» баяліся найбольш. І чым болей адзначалася выпадкаў пераходу маскоўскіх стральцоў на «сторону литовскую», тым большай рабілася занепакоенасць іхных ваяводаў.

Так, ваявода баярын Фёдар Хварасцін незадоўга перад пагібеллю сігналіў у Маскву: «Намедни от нас отпало два десятка ратных людей. Сии люди престрашно искусаны были литовскими пчелами, что и места живаго на телесах их не изыскалось даже. Иные служилые люди по дури своей бросили оных, не мысля с покойниками возиться. А покойники весьма нежданно возстали и адово ударили по тылам тех служилых людей, изрекая белорусские словеса, преисполненные ненависти ко всему сущему, а к российским государевым людям наипаче: «Стойте, долбни дурния, воронами загуменными уведзгонние!». Благо, подоспели наши рейтеры и оных возставших покойников искусали саблями похлеще вышеуказанных литовских пчел».[138]

Праз некалькі дзён Хварасцін загінуў, упаўшы з падпаленай ім сасны. Ён трапіў у пчаліную засаду, марна спрабаваў уцячы і ў стане афекту вырашыў ратавацца на дрэве, падпаліўшы яго ніжнюю частку, каб дымам адпудзіць пчолаў. Пчолы паляцелі прэч, а ваявода, не жадаючы згарэць, скочыў долу і пабіўся насмерць.[139] Трэба сказаць, што ў Маскве на звесткі пра падобныя здарэнні рэагавалі як на штось экзатычнае і забаўнае, бо генеральная лінія палітыкі цара Аляксея Міхайлавіча заключалася ў прапагандзе непазбежнасці перамогі «российского оружия в битвах за Русь Белокурую и Литовскую». Нездарма гісторыі пра «возставших покойников», уджаленых «литовскими пчелами», сталі тыражавацца на лубочных выявах. А маскоўскім ваяводам, што спрабавалі трымаць пад сваёй уладай практычна ўсю Вялікую Літву, ад гасудара ішлі адпаведнага кшталту пасланні: «Меньше пить, больше ворогов бить, а то головы не сносить».[140] Вершаванасць царскіх наказаў не павінна бянтэжыць. Тут яўна заўважаецца ўплыў Сімяона Полацкага, які ў 1656 г. падчас візіту Аляксея Міхайлавіча ў Полацак асабіста ўручыў яму прывітальныя «Метры» ўласнага аўтарства.

Між іншым, Сімяон Полацкі адмоўна ставіўся да сакральнага пчалярства і яго сінтэзам з хрысціянствам. Гэта давала яму лішнюю нагоду цешыцца прыходу на старабеларускія землі «россыйских освободителей». Лічыцца, што менавіта ягонаму пяру належыць верш «Утешение государевой лаской», дзе ёсць такія радкі:

Лишь солнца луч облобызает оный град,

Россыйский царь пребудет в вертоград,

Окрест всех озарит улыбкою прелестно.

Блаженно возликует днесь и стар, и млад,

Блаженства птах двуглав, сим главам Полоцк рад:

Сидер и государь – приятно и душеполезно.[141]

Цікава, што ў час сустрэчы з маскоўскім царом Сімяон выпіваў нейкі «крепкий яблочный сок с мякотью», што амаль бясспрэчна можна асацыяваць з сумнавядомым сядзёрам мязговым.

Тое, што Аляксей Міхайлавіч з новай царскай дынастыі Раманавых скептычна рэагаваў на сведчанні пра пчаліныя напады і беларусізацыю сваіх салдат, яскрава дэманструе каласальны разрыў з традыцыямі папярэдняй дынастыі. Цар лічыў, што такімі «льстивыми сказками» ваяводы спрабуюць выцягнуць з казны больш грошай. Нядзіўна, што маскоўскія ратнікі не атрымлівалі з «большой земли» ніякай дапамогі для барацьбы з пчаліным фактарам. Царскім ваяводам даводзілася самастойна шукаць дзейсныя сродкі супраць крывых пчолаў. Для гэтага яны мусілі дадаваць у карныя рэйды элементы палявых этнаграфічных даследаванняў. Меркавалася, што просты люд павінен быў захаваць старажытныя веды пра магчымасць поўнай ці частковай нейтралізацыі крывых пчолаў. Але не кожны селянін ведаў пра тыя сродкі, а хто ведаў, той не спяшаўся казаць. Нямецкія інструктары падказвалі спосабы допытаў, якія без асаблівых намаганняў з боку катаў маглі добра развязваць языкі.[142]

Прыкладам, каля Старога Лепеля ў 1658 г. схапілі старога селяніна Ярмола Белага. Былі падазрэнні, што ён валодае адпаведнымі ведамі. Маскавіты «звязали онага по руках а ногах, покинули босым, але не для того, што на абуток ся поквапили. Прывели тыя московчыки козу, и лизала она селянину ступни, а тот ся заходил от смеха аж до з розуму схоженя и поведал реч таемную, которую жолнеры московския ся доведать страстно алкали».[143] Гэты змучаны казытаннем стары выдаў маскавітам архаічнае павер’е пра спосаб згубы пчолаў – выліванне ў пчальнік вады, якой абмывалі мерцвяка.[144] «Слуги государевы» не прамінулі адразу ж скарыстацца гэтым метадам утаймавання крывых пчолаў. З таго часу большасць маскоўскіх атрадаў ішла ў бой ці на карную аперацыю, маючы пры сабе вёдры ці бочкі з «мярцвяцкай вадой». Яе выкарыстанне супраць крывых пчолаў дало станоўчы эфект. Гэта стала адной з прычын таго, што вайна працягвалася доўга і была вельмі шчодрай на «разлияния крови».

Паказальна, што палякі і паланізаваныя вярхі Вялікай Літвы не спяшаліся з выгнаннем праціўніка. Калі ж гэта паступова адбылося, на вызваленую тэрыторыю пасля войска прыязджалі «потужни окономы», бясплатна налівалі ацалелым жыхарам сядзёру мязговага, каб тыя выпілі за «звытяжство» (перамогу).[145] І чым большым быў партызанскі рух у канкрэтным рэгіёне, тым больш сядзёру туды завозілася. Гэтак меркавалася панізіць градус старабеларушчыны і братэрскага паразумення. «Кроніка Рабрынкі» захавала прызнанне аднаго з «окономов»: «Крывый мед, несмяртелныя пчолы, своевица да и всякое родное коренье – то все дурнина бестолковая. Пчоляры со своей мовой нам не указ. Мову на хлеб не намажеш и поливки з онай не зготуеш. А по сему – хто, как хотит, тот так и говорыт. И днесь, и ютро, и вовеки веков».[146] Ідэйны падмурак касмапалітычнага кансумізму ва ўсёй сваёй красе. Адэпты гэтай ідэалогіі ў Вялікім княстве Літоўскім часта даносілі яе сутнасць да масаў пры дапамозе макаранічнай паэзіі ці песень на аснове адпаведных вершаў. Яскравым прыкладам тут можа служыць верш «Рожа» з т. зв. «Шарапаўскага зборніка» (бл. 1699 г.):

Пшчолаў крывых згоню салам капчоным.

Юж пані йдзець – мі не бысть удручоным.

Рожу ей дам, дабы в любах был спор.

Пахнець сядзёр, пахнець сядзёр.[147]

Наўрад ці крывых пчолаў можна было адпудзіць вэнджаным салам. Хутчэй за ўсё невядомаму аўтару і ягоным мецэнатам падаўся гэткі вобраз удалай прапагандысцкай знаходкай. Паказальна, што верш быў напісаны ў часы, калі ішла амаль бесперапынная барацьба магнацкіх груповак за прывідны аўтарытэт у спаланізаванай дзяржаве, якая хісталася на геапалітычных вятрах, ператвараючыся паступова ў заезны двор для іншаземных армій.

Крыху раней, у 1696 г., Генеральная канфедэрацыя саслоўяў заканадаўчым актам забараніла выкарыстанне старабеларускай мовы ва ўсіх новых афіцыйных дакументах і ўзаконіла ўжыванне мовы польскай.[148] Ёсць меркаванні, што сакральныя пчаляры планавалі сарваць працу канфедэрацыі, але гэта не атрымалася. Відаць, добра даліся ў знакі непастаянства ці выключная слабасць сувязяў між пчалярамі, а таксама адсутнасць уласных вайсковых фармаванняў. Партызанскія атрады амаль адразу пасля 1667 г. былі распушчаныя не без ціску з боку паланафільскіх уладаў. Атрады самаабароны, якія з розных нагодаў спарадычна ўзнікалі апасля, ніколі не мелі агульнага камандавання і маштабнай стратэгічнай мэты. Народная легенда, зафіксаваная этнографам Ежы Стыцкоўскім у сярэдзіне ХІХ ст. на Тураўшчыне, апавядае пра «сямёх смелых дзецюкоў з роду пчаляроў», якія паехалі у Варшаву «на сходку паноў, якія хацелі ўсім мужыкам па гэты бок Буга языкі падрэзаць». Зазнаўшы ў дарозе многія выпрабаванні, «смелыя дзецюкі» сутыкнуліся пад Варшавай «з лесам ружжаў і пушчаю штыкоў», прабіцца праз які і застацца жывымі ў іх не атрымалася.[149] Верагодна, што ў легендзе захавалася народная памяць пра няўдалую пчалярскую выправу з мэтай перашкодзіць працы Генеральнай канфедэрацыі саслоўяў 1696 г. У вядомых пісьмовых крыніцах пра падобнага кшталту інцыдэнт звестак не захавалася. Цьмяны намёк ёсць хіба ў вершы Язона Цыбульскага 1706 г.:

Я часом домневаю, што вояки,

Чый гурт од конвакаций не прыйшол,

Не стали порстью, як твердять поляки,

Але ся обернули роем пчол.[150]

Верагодна, што пад «канвакацыямі» паэт разумеў Варшаўскі канвакацыйны сойм, у рамках якога і адбылася памянёная Генеральная канфедэрацыя.

Так ці інакш, але драматызм сітуацыі, справакаванай пастановай 1696 г. нельга прымяншаць. Беларускі гісторык Тарас Фіялкоўскі зараз даследуе лёсы вялікалітоўскіх паслоў, што ўдзельнічалі ў заканадаўчым афармленні забароны старабеларускай мовы. Яго вельмі складаная праца яшчэ далёкая ад завершання, аднак ужо зараз вымалёўваецца карціна, якая ўзрушвае да глыбіні душы – ніводны з паслоў, чый лёс Фіялкоўскаму ўжо ўдалося прасачыць, не памёр сваёй смерцю. Нехта падаў разам з канём і разбіваўся, пад кімсьці ламаўся трывалы мост, кагосьці душыла раптоўная ліхаманка, камусьці не атрымлівалася выбрацца з полымя пажару, які ахапіў толькі яго пакой, некага знаходзілі мёртвым у ледзяной глыбе пасярод лета. У большасці выпадкаў крыніцы фіксавалі на кожным канкрэтным месцы здарэння наяўнасць графічнага ці іншага знака, які нагадваў пчалу. Фіялкоўскі мяркуе, што паслам помсцілі, і помста гэтая не была сінхроннай, а расцягнулася на доўгія гады. Многіх яна заспявала знянацку, калі здавалася, што ўсё добра і стабільна. Даследчык нават адшукаў афарызм, які паходзіць з пчалярскага асяроддзя і яскрава адлюстроўвае сутнасць тых драматычных падзеяў: «Помста – гэта той мёд, што найбольш смакуе, пракіснуўшы».[151]

Але звернем увагу на цытаваны вышэй верш 1706 г. Згодна з ім людзі ператвараюцца ў пчолаў. Гэты вобраз перагукаецца з вобразам язычніка, які асмеліўся пакпіць з Ягайлы, а потым «рассыпаўся пчоламі». Узнікае пытанне: гэта толькі мастацкі прыём або гаворка пра звышнатуральную ўласцівасць? Адказаць адназначна цяжка. Згадак пра пярэваратняў, якія абарочваліся пчоламі, у старабеларускай традыцыі вобмаль. І тым больш сімптаматычна, што шэраг рэдкіх ацалелых сведчанняў належыць шведам, якія ваявалі на беларускіх землях у час Паўночнай вайны 1700–1721 гг. Шведскія салдаты тут часта «ласаваліся надзвычайнай колькасцю мёду», які нават называлі па-тутэйшаму «miod».[152] Відавочна, што ім часцей за ўсё трапляўся звычайны мёд, а не мёд крывых пчолаў. Зрэшты, нельга выключаць і тое, што да паходу праз Вялікую Літву шведы адмыслова падрыхтаваліся і мелі ў сваім рыштунку нешта, што нейтралізавала ўздзеянне на іх джалаў крывых пчолаў і іхнага мёду. Даследчык Пятро Петразолін лічыць, што нейтралізацыя адбывалася, дзякуючы асаблівай шведскай гарэлцы, моцна настоенай на палыну, фенхелю і журавінах, сабраных на шведска-фінскім этнічным памежжы.[153] У кожным разе, выпадкаў пчалінай беларусізацыі шведаў у той перыяд амаль не назіралася. Магчыма, што гэта іх непадатлівасць крывым пчолам, лішні раз узмацняла перакананасць беларускіх сялян у тым, што шведы – чараўнікі. Але нават «чараўнікам» даводзілася нямала здзіўляцца, калі добраахвотныя праваднікі з ліку тутэйшага люду раптоўна ператвараліся ў пчолаў, якія зляталі прэч, пакідаючы атарапелых шведскіх жаўнераў сярод лясной глушы ці балотных купінаў. Гэта неаднойчы здаралася з імі ў розных кутках Вялікай Літвы – на Магілёўшчыне, Піншчыне, пад Смургонямі ды шмат дзе яшчэ.

Шведскі мемуарыст Густаў Адлерфэльд, апавядаючы пра старабеларускае бортніцтва, звярнуў увагу на розныя прыстасаванні, пры дапамозе якіх бортнікі адганяюць мядзведзяў. Але ён забыў згадаць пра тое, як пчаляры адганялі ласых да мёду шведаў. У лесе пад Баркулабавым знаходзілася пасека, якую 10 ліпеня 1708 г. выкрыў шведскі выведніцкі атрад. Сярод салдат быў і Свантэ Свантэсан, які пазней ва ўспамінах расказаў пра падзеі таго дня: «Знайшоўшы лясную пасеку, мы дужа ўзрадаваліся, бо нішто так з тутэйшых прадуктаў не ўздымала нам настрой, як мёд. Сустрэў нас пахмурны чалавек, якога мы адразу палічылі за пчаляра. Карлсан, што трохі ведаў мясцовую простую мову, звярнуўся да пчаляра з просьбай даць мёду. Папрасіў ён дакладна ў такой манеры, як быў навучаны раней адным гаспадаром: «Miod na stol staulai!». Мы нават збіраліся часткова заплаціць пчаляру за пачастунак. Але ён быў не вельмі схільны да размоваў з намі. Давялося пад’ехаць да яго ўшчыльную, каб трохі прыгразіць. Не мовіўшы ні слова, ён тут жа разляцеўся на ўсе бакі пчалінымі раямі, толькі вопратка засталася і ўпала долу. Спачатку мы спужаліся гэтага дзіва, але потым супакоіліся, бо пчолы не вярталіся, а мёду нам хацелася па-ранейшаму. Нашы пазлазілі з коней і пакінулі мяне, як наймалодшага, за вартавога. Таму я з боку назіраў за тым, як Карлсан і ўсе іншыя асцярожна ступілі на пасеку і скіраваліся да вулляў. Мяне здзівіла, што паміж пчаліных хатак, проста пасярод пасекі, стаяў высокі драўляны крыж. Быў ён, нібыта і хрысціянскім, і адначасова не зусім хрысціянскім. Мне стала трывожна. Ледзьве нашы дакрануліся да вулляў, як неба азарылася маланкамі. Да таго ж яны білі дакладна па нашых. Ува што яны ператварыліся нават успамінаць не хочацца. Жывымі засталіся толькі я і Карлсан, якога маланка не ўдарыла, але адкінула так, што ён вылецеў з пасекі быццам шалёная птушка. Паплакалі разам ды паехалі да асноўнага войска, дзе сказалі камандзірам, што атрад загінуў у няроўнай сутычцы з расійцамі. А самі яшчэ доўга і бясплённа думалі аб прычынах здарэння».[154]

Гэтыя прычыны тлумачыць беларускае народнае павер’е, згодна з якім, каб вяліся пчолы, трэба з разбітага навальніцай дуба зрабіць крыж і паставіць яго на пасецы.[155] Такі крыж выконваў абарончую функцыю, выклікаючы перуны на гора тых, хто без дазволу гаспадара пасекі спрабаваў узяць мёду ці воску. Як бачым, шведы неўпрыцям выпрабавалі гэтую функцыю на сабе. Магчыма, Свантэсан і Карлсан былі не адзінымі шведскімі жаўнерамі, што сталі сведкамі падобных дзівос. Прынамсі, захавалася шведская жаўнерская песня, якае дае падставы для такога сцвярджэння:

Ні кроплі мёду,

Бліскавіцы за спіной.

У Літве мы з табой,

Сэрцы шчэміць неспакой.

Рэйд наш бясплённы,

Падмануў ліхі пчаляр,

Быў па нас моцны ўдар,

Не забыць нам той кашмар.[156]

Застаецца незразумелым, чаму звесткі пра пчаліных пярэваратняў захаваліся толькі ў шведскіх гістарычных крыніцах. Дужа сумнеўна, што практыка абяртання чалавека ў пчолаў і назад была настолькі звычайнай для Вялікай Літвы, што ніхто не спрамогся пра гэта напісаць, пагатоў XVIII ст. было часам росквіту мемуарыстыкі. Магчыма, што на прыгадванні незвычайных пярэваратняў было накладзена вельмі жорсткае табу. Таму ні ў мемуарах, ні ў дзённіках, ні ў актавых матэрыялах пра гэтую з’яву няма і намёку. Фальклор таксама парадаксальна маўчыць.

Між тым, іншыя неверагодныя здарэнні, звязаныя з пчоламі, атрымлівалі пагалоску сярод прадстаўнікоў розных саслоўяў. У 1764 г. шмат шуму нарабіла вестка пра тое, што ў лясных гушчарах ў раёне Дукоры лоўчыя выпадкова знайшлі дзяўчынку-падлетка, якую выхавалі крывыя пчолы. Мемуарыст Ануфры Анцута пісаў: «Было той дзяўчынцы гадоў дванаццаць ад нараджэння. Па ўсім можна было сцяміць, што доўгі час яна жыла ў лесе сярод дзікіх пчолаў, ад якіх пераняла многія павадкі. Жытло сваё яна збудавала з вецця і травы ў выглядзе пчаліных сотаў. Ніхто не здолеў зразумець, чаму яно адрознівалася незвычайнай трываласцю і як у ім можна было зімаваць без ацяплення. Вопраткай, зробленай з нейкіх раслінаў, дзяўчынка нагадвала пчалу. Гэта так, каб нехта ў нас на рэдуту (маскарад – С.Б.) прыйшоў у адпаведным касцюме і машкары (масцы – С.Б.). На лоўчых, што яе знайшлі, яна спачатку злосна гула, як сапраўдная пчала. Убачыўшы ж, што тыя не забаяліся, дзяўчынка выхапіла з-за пояса доўгі добра завостраны касцяны кій і стала лаяцца беларускай гаворкай: «Не падыходзьце, сукі, а то ўджалю!». Лоўчыя былі не з баязлівых, паспрабавалі кій той адабраць, а грозную дзяўчынку скруціць. Скруцілі, але спярша кожны атрымаў па глыбокай ірванай ране. Таму ехалі дамоў, з крыві сцякаючы. А на ўездзе ў Дукоры на лоўчых наляцелі пчолы, якіх усю дарогу клікала скручаная дзяўчынка. Пчолы не сталі нікога з іх джаліць, а толькі паскідалі лоўчых з коней на зямлю. Джалы ж свае пчолы выкарысталі для таго, каб перарэзаць вяроўкі, якімі была звязаная іх выхаванка. Як што ніводная пчала пасля гэтага не памерла, значыць, былі ўсе з асаблівай пароды, пра якую захавалася шмат казак сярод простага люду. Вызваліўшыся, дзяўчынка ўскочыла на аднаго з коней і паскакала ў лес. Следам за ёй, выкручваючы ў паветры фацэтныя штучкі, паляцелі пчолы».[157]

Карчмар Ёсель Заштопнік, які стаў міжвольным сведкам інцыдэнту на ўскрайку Дукоры, запісаў у сваім дыярыушы фрагмент песні, якую, нібыта, спявала дзяўчынка, з’яжджаючы ў лес:

Я пчолачка крывая.

Гу-гу-гу-гу-гу-гу.

За мёдам я лятаю

І крэўнасць сцерагу.[158]

Здарэнне абмяркоўвалі і ў магнацкіх палацах, і пад сялянскімі стрэхамі. З прычыны спрэчак на гэтую тэму былі сарваныя некалькі павятовых соймікаў. Тэма абрастала неверагоднымі чуткамі. Казалі рознае: што дзяўчынка ўмела лётаць, і лоўчыя кідалі на яе сетку; што дзяўчынка спрабавала адбівацца ад лоўчых не кіем, а трэцім літоўскім Статутам, і той, хто атрымаў ім па галаве, неўзабаве загаварыў па-французску; што дзяўчынка ўцякла не на кані, а на лясным слане, які прыбег на яе покліч; што дзяўчынак было дзве, і адну з іх пчолы лічылі сваёй другой пчалінай маткай. Каб разабрацца ва ўсім, з Менску быў адпраўлены адмысловы атрад вершнікаў. Яны спрабавалі знайсці тую дзяўчынку, але пошукі выніку не далі. Таму на ўзроўні ваяводства, а потым на агульнадзяржаўным узроўні было абвешчана, што ніякую дзяўчынку дзікія пчолы не выхоўвалі, а ўсю гэтую гісторыю выдумалі і распаўсюдзілі расійскія агенты. У адказ на гэта расійскі пасол Мікалай Рэпнін выказаў рашучы пратэст («Неча на пчелок пенять, коль рожа крива»), а прарасійскія сілы ініцыявалі прысутнасць расійскіх войскаў на Сойме Рэчы Паспалітай 1764 г.[159]

На хвалі Асветніцтва і адноснага павелічэння ролі навукі адбылася першая і ці не адзіная спроба даследаваць феномен крывых пчолаў. З 1776 па 1778 год гэтым займаўся доктар Гуга Губерт, які працаваў ў Гарадзенскай медычнай школе пад патранажам Жана Эмануэля Жылібера. Навуковец спрабаваў высветліць некалькі рэчаў: 1) чаму крывыя пчолы, джалячы, не паміраюць? 2) якое рэчыва, што выпрацоўваюць крывыя пчолы, прымушае ўджаленых пераходзіць на беларускую мову? 3) гэтае рэчыва выпрацоўваецца незалежна ад вонкавых фактараў ці яго выпрацоўка мае сувязь з прыродна-кліматычнымі асаблівасцямі і адметнасцямі флоры рэгіёна?

Каб наблізіцца да адказаў на ўсе гэтыя пытанні Губерту давялося добра павыжыльвацца. Ён рабіў стаўку на эмпірыю, таму мусіў шукаць крывых пчолаў ці замаўляць пошукі, а тады разбіраць іх ледзьве не па «вінціках». Штораз, калі доктар клаў на стол чарговую паддоследную пчалу, на будынак медычнай школы налятала цэлая хмара пчаліных раёў. Служкам даводзілася шчыльна зачыняць усе вокны і дзверы, спадзеючыся, што ніводная пчала звонку ў школу не патрапіць. З крыніцаў вядома, што Губерт знайшоў адказы на ўсе пастаўленыя пытанні, але для паўнаты карціны вырашыў выпрабаваць джаленне на сабе, каб вывучыць і атрыбутаваць усе сімптомы, а таксама праверыць змены, якія адбываюцца ў крыві. Аднак, як толькі навуковец дазволіў некалькім крывым пчолам яго ўджаліць, даследаванні спыніліся.

Доктар асабіста вырашыў больш не займацца гэтым. Ён узяў усе запісы, якія рабіў у часе сваіх эксперыментаў (пяць важкіх рукапісных тамоў) і без шкадавання спаліў у грубцы, раструшчыўшы попел чапялою. Пасля доктар Гуга адчыніў вакно і выпусціў рэшту крывых пчолаў, якія ўтрымліваліся ў яго лабараторыі. Неўзабаве даследнік сабраў торбу толькі з самымі неабходнымі рэчамі і рушыў да выхаду. Прыдзвернік, які заўсёды цікавіўся ў Губерта пра новыя дасягненні еўрапейскіх навукоўцаў, звыкла спытаў на польска-французскай трасянцы: «Quoi de neuf na zachodzie?». У адказ доктар сумна ўсміхнуўся, прамовіў па-беларуску: «Усе брэшуць» і паспешліва пакінуў будынак школы. Больш яго ніхто ніколі ў Гародні не бачыў.[160] Хутчэй за ўсё, ён падаўся ў лес, дзе стаў слугой сакральнага пчаляра, каб выкупіць тым самым грэх знішчэння крывых пчолаў дзеля навукі.

Гуга Губерт справакаваў джаленне самога сябе для эксперымента. Памянёны ў пачатку гэтага нарыса Міхал Вінярскі-Пухоўскі (ці яго прататып) быў уджалены з-за намеру пакаштаваць мёду. А ці былі ў XVIII ст. людзі, якія свядома ішлі пад джалы крывых пчолаў, каб навярнуцца ў беларушчыну? Безумоўна, былі. Сакральныя пчаляры пад выглядам пчаляроў звычайных, а таксама святары-пчаляры, працягвалі ў гэты час праводзіць пчаліную ініцыяцыю не толькі дзяцей, але і дарослых. Сярод апошніх былі мужчыны і жанчыны розных станавых групаў.

Па ўсім відаць, ініцыяцыю прайшоў «князь Мірскі, стары, чуллівы кавалер», пра якога згадваецца ў Каятана Крашэўскага.[161] Князь бегла размаўляў па-беларуску, не здраджваў гэтаму нават у нясвіжскім замку Радзівілаў. Там ён як прыдворны «рэзідэнт» часцяком іграў на гітары, спяваючы розныя песні, у т.л. і старабеларускія. Удзельнікі вечарын любілі за ім назіраць: «кожны раз наступаў такі момант, калі князь здымаў з поясу невялічкую біклажку, адсёрбваў з яе нешта, вешаў назад і пачынаў спяваць песню, якая чамусь падабалася ўсё разнашорснай кампаніі, што збіралася ў Радзівілаў».[162] На жаль, да нашага часу дайшоў толькі пачатак гэтай песні:

Плакала пчолка ў царкоўным хоры

Пра нашы смуткі ў сваём краю,

Пра нашую змогу быці ў гуморы,

Прадаўшы чорту душу сваю.[163]

Дуклан Шымбалоўскі ў сваіх мемуарах згадвае «гладкую заможную шляхцянку» Ліцынію Фядзюшку, якая ўлетку 1750 г. адправілася ў лясы каля Чашнікаў да пчаляра. Там яна «абрады таемныя язычніцкія мела і на даўнім беларусінскім дыялекце размаўляць пачала. Скажаш ёй: «Prosze pani», а яна папраўляе: «Не, Prosze pani, а Калі ласка, гаспадыня». Многіх кавалераў, адданых пальшчызне, тым беларусінствам сваім адпудзіла. Зрэшты, яна пра іх і не думала – два разы на месяц да таго пчаляра ездзіла, бо ўпадабала, як той па-майстэрску яе голую мёдам мазаў».[164]

У 1771 г. да сакральных пчаляроў у лясы за Рудняй Гулевай з Гомея ўцёк мешчанін Нічыпар Кутчонак, які «выпадкова спаліў карчму Арыстарха Дайнекі, дзе бочак з сядзёрам мязговым шмат было». Да гэтага здарэння гамяянін мала чым адрозніваўся ад большасці іншых мяшчан. Сакральнаму пчалярству не спачуваў. Але абставіны змусілі ратавацца ўцёкамі ад «окономов потужних», якія за спаленую карчму хацелі пазбавіць яго жыцця. Адзіным рэальным выратавальным прытулкам былі лясныя пасекі. Пчаляры паставіліся да прыбыша з недаверам, мяркуючы, што гэта шпег царкоўнікаў ці «окономов». Але мала таго, што сам Нічыпар «слёзна прасіў іх дазволу зазнаць таемнасць старажытнага абраду», дык і «пчолы ўчынілі яму нечуваную спагаду». Іх выбару пчаляры пярэчыць не маглі. Гомейскі мешчанін быў навернуты ў «сваявіцу». Яго пераследнікі каля вёскі Галоднае (досыць блізка ад крывой пасекі) нечакана натрапілі на расійскі атрад, які палічыў тых удзельнікамі Барскай канфедэрацыі і разбіў у непрацяглым баі. Пазней, гэтыя расійскія салдаты ніяк не маглі патлумачыць ні сабе, ні сваім камандзірам, якім чынам за гадзіну апынуліся за сто вёрст ад месца сваёй асноўнай дыслакацыі, дый яшчэ на іншым беразе Сожа, хаця былі пэўнымі, што раку нідзе не пераходзілі.[165]

Здаралася, некаторыя дзеля якіхсьці сваіх выгодаў свядома хлусілі, што прайшлі праз мядова-пчаліны абрад. Так, у 1790 г. на Койданаўшчыне нехта Ежы Чаплеўскі, калі пасланцы яго крэдытора прыехалі спаганяць запазычанасць, раптоўна загаварыў па-беларуску і заявіў, што польскай мовы не ведае. Пры гэтым ён спаслаўся на тое, што «хадзіў у лес, дзе яго пчала беларуская ўджаліла». Калі ж прыехаў сам крэдытор і стаў размаўляць з Чаплеўскім на чысцюткай беларускай мове, «хітрун і паловы словаў зразумець не змог, чым выкрыў сваю сімуляцыю і мусіў аддаваць доўг з усімі належнымі працэнтамі».[166] Дарэчы, фраза «Тебя что, пчела белорусская (литовская) укусила?» доўгі час была пашыраная сярод расійскіх салдат і чыноўнікаў, якія працавалі на беларускіх землях пасля падзелаў Рэчы Паспалітай. Звычайна, яе адрасавалі таму з расійцаў, хто знянацку дапускаў у сваёй мове ўжыванне беларускіх словаў і канструкцый ці пачынаў спачуваць розным праявам беларушчыны.[167]

Удзел сакральных пчаляроў у барацьбе за захаванне цэласнасці Рэчы Паспалітай улучна з паўстаннем Тадэвуша Касцюшкі і Якуба Ясінскага выглядае праблематычным. Шляхецкая рэспубліка, якая перарадзілася ў некіраваны кангламерат магнацкіх уладанняў, не выклікала ў пчаляроў ніякіх сімпатый. Яны не збіраліся ваяваць за дзяржаву, дзе не было пачэснага месца для старабеларускай мовы і традыцыйнай культуры. Зрэшты, яны разумелі, што і з прыходам расійскіх улад сітуацыя на карысць беларушчыны наўрад ці зменіцца. У верасні 1789 г. сакральныя пчаляры сабраліся на агульны сход, які атрымаў назву Мядовае веча. Сход адбыўся на адной з буйнейшых легальных пасек пад Заслаўем. У ім удзельнічала блізу сотні чалавек з розных куткоў Вялікай Літвы, у т.л. з тэрыторыі, якая ў 1772 г. адышла да Расіі. Вечавыя мужы, як яны сябе называлі, выпрацавалі агульную пазіцыю для ацэнкі сітуацыі ў краіне. Згодна з прынятым рашэннем сакральныя пчаляры і ўсе, хто быў з імі звязаны, абавязваліся дакуль існуе Рэч Паспалітая «ляхам и ляхолизам не помогати, але и москолям никоторого успоможеня не давать», дзейнічаць «з узроком на обставины, боронити родные пасеки и селения подле их, егды в обороне надоба будеть. Боронити и от одных, и от других, да не забывати, што и потужныя окономы албо крепкия хозяйственники нашому брату ворогами есть».[168] Гэта быў добра апрабаваны ў ранейшыя часы шлях стварэння атрадаў самаабароны. Землі, якія знаходзіліся пад іх кантролем, з’яўляліся пэўны час фактычна аўтаномнымі адзінкамі з цалкам крыўскай уладай. Вацлаў Ластоўскі ў 1937 г. характарызаваў гэтыя адзінкі як Крыўскую пчалярскую тэакратычную рэспубліку.[169]

Пчалярскія аўтаноміі маглі існаваць ва ўмовах слабой улады і хаосу перыяду падзелаў Рэчы Паспалітай. Расійская імперыя, завяршыўшы ў 1795 г. далучэнне амаль усіх вялікалітоўскіх земляў, стала праводзіць палітыку ліквідацыі ўсялякіх вольнасцяў. Сакральным пчалярам таксама давялося зведаць уціск, супраць якога атрады самаабароны былі бяссільнымі. У 1796 г. з блаславення імператрыцы Кацярыны ІІ з’явіўся сакрэтны цыркуляр «О некоторых мерах для упорядочения пчеловодства на землях вновь приобретенных», частка якога мела характар выразна скіраваны супраць сакральнага пчалярства: «Отныне пчеловодом в любом их облике (пасечник ли, бортник ли) строго возбраняется заниматься чародейством и прочей языческой непотребщиной. Тако ж и чародеям да прочим ласкателям непотребных языческих суеверий строго возбраняется заниматься пчеловодством в любом виде оного».[170]

Гэта быў вельмі моцны ўдар, які істотна звужаў магчымасці легальнай ці паўлегальнай дзейнасці сакральнага пчалярства. Многія пчаляры мусілі па даўняй завядзёнцы перабірацца ў лес. Тыя ж, хто вырашыў застацца пры вёсках, знаходзіліся ледзьве не пад пастаянным наглядам паліцыі. Не лягчэй даводзілася і пчалярам-святарам, бо нават у праваслаўных цэрквах на беларускіх землях расійскія ўлады пільнавалі і намагаліся выкрасліць любую яўную і ўяўную крамолу. Некаторыя вёскі, звязаныя з сакральным пчалярствам, расійскія ўлады наўмысна абралі для стварэння на іх месцы ваенных пасяленняў (праект Аракчэева). Вяскоўцаў прымусова перасялялі ў Новарасійскі край, вёскі разбуралі, каб потым пабудаваць пасяленні з аднолькавымі хатамі для расійскіх салдат. Гэта вельмі нагадвала тактыку Івана Жахлівага ў часе Полацкага этапу Лівонскай вайны. Пасекі знішчаліся разам з пчоламі. Да пчальнікоў выпраўлялі «дымную инфантерию», як жартам называлі салдат, якія пад покрывам дыму, падпальвалі вуллі.[171]

Зрэшты, на Случчыне, недалёка ад Грозава існавала даволі вялікая пчалярская вёска Мецішча, на тэрыторыю якой дзеянне памянёнага цыркуляра не распаўсюджвалася. Чаму царызм зрабіў для яе выключэнне, дагэтуль высветліць не ўдалося. Заўважым, што разам з тым царскія ўлады досыць працяглы час не імкнуліся запыніць паланізацыйныя працэсы, а кожнаму новаму пакаленню тутэйшых «крепких хозяйственников» стваралі спрыяльныя ўмовы. У 1801 г. землеўладальніку Івану Лупандзіну і купцу Васілю Мяргасаву расійскі ўрад узычыў выключнае права на вытворчасць і продаж у межах «земель вновь приобретенных» напою, які быў афіцыйна зарэгістраваны ў імперыі пад назвай «Сидр белорусский особый».[172] Такім чынам, улады, па сутнасці, санкцыянавалі новы віток сядзёрызацыі жыхароў нашага краю.

Здавалася б, увесь комплекс мерапрыемстваў павінен быў даць царызму чаканы плён. Аднак разлікі не спраўдзіліся. Урад зразумеў, што спыніць беларушчыну сядзёрам і пальшчызнай не атрымаецца. Таму ў 1831 г. імператар Мікалай І «высочайше рекомендовал» завозіць «в западные губернии боле меду из внутренних российских губерний». Апроч таго прадпісвалася «мед, добытый в белорусских и литовских губерниях, никогда не подавать на продажу без предварительной нарочной обработки с негласным, но обязательным добавлением разного рода приправ, желательно великорусского происхождения». Тлумачыўся гэты захад тым, што «пчелы в Северо-Западном краю Отечества нашего Российского чрезмерно неприхотливы в выборе цветков для изымания нектара. А посему часто тащат в ульи нектар неудобоваримых либо даже откровенно ядовитых растений, по причине чего мед у оных получается вредным для душевного здоровья подданных Нашего Императорского Величества».[173]

Практыка дастаўкі ў Беларусь мёду з іншых краёў, як і яго навязлівая рэклама, працягваюцца аж нашага часу. Але эфект ад «чужамёдніцтва» (тэрмін сучаснага пчаляра Віктара Карэбы) быў і застаецца непрадказальным. Камусьці чужы мёд робіць амаль поўную «перапрашыўку» свядомасці, а кімсьці ён не засвойваецца нават на ўзроўні страўніка. У 1835 г. на Любавіцкім кірмашы ў Магілёўскай губерні, дзе было вельмі шмат уладзімірскага і суздальскага мёду, медыкі зафіксавалі шэраг атручванняў сярод пакупнікоў і «пробователей приценщиков». Паліцыя збіралася прыцягнуць прадаўцоў да адказнасці. Аднак высветлілася, што многія іншыя, хто купляў ці каштаваў тыя самыя гатункі мёду не пацярпелі. Скрупулёзны следчы з Магілёва Аўлас Празаркевіч выявіў дзіўную заканамернасць: «расстройства желудка от сих медов обрели лишь покупатели, говорящие на чистейшем белорусском наречии. Иные же все едоки тех же медов изволят говорить на российском, польском и жуткой смеси разных славянских говоров». Ён хацеў заняцца высвятленнем прычын гэтага, але прадстаўнік «Трэцяга аддзялення» па Магілёўскай губерні працягваць следства забараніў. Паліцыянт жа быў накіраваны служыць на Каўказ.[174] Цікава, што і ў нас час з усімі яго моўна-культурнымі асаблівасцямі іншым разам даводзіцца фіксаваць нараканні беларускіх спажыўцоў на тое, што прывазны «мёд, который предлагают покупателям на выставках и ярмарках мёда, зачастую некачественный».[175]

Так званая 2-я экспедыцыя «Трэцяга аддзялення» імператарскай канцылярыі, якая здзяйсняла нагляд за рэлігійнымі сектамі, у Беларусі сачыла не толькі за пчалярамі, але і за лірнікамі. Старцы ці сляпцы-лірнікі ўяўляліся царскім шпікам небяспечнай сектай, якая перашкаджае русіфікатарскай палітыцы. Трэба прызнаць, што лірнікі заўсёды адыгрывалі важную ролю ў захаванні пракаветных этнічных традыцый, былі яе вольнымі рэтранслятарамі ў розныя эпохі, у т.л. і ў часы царскае цэнзуры і русіфікацыі. Калі яны збіраліся разам для абмену навінамі, пачутымі ў вандроўках гісторыямі, вершамі і песнямі, то абавязкова ладзілі пір з адмысловым мядовым напоем. Напой гатаваўся загадзя. У вялікі кацёл клалі соты з вулляў крывых пчолаў, разводзілі крынічнай вадой і варылі, потым злівалі ў бочачку і спажывалі халодным.[176]

5 жніўня 1847 г. вялікая група лірнікаў ладзіла такі пір у Віцебску. Пра гэта ведалі супрацоўнікі «Трэцяга аддзялення» і вырашылі падкарэктаваць яго сцэнар. Падрыхтаваную бочку з мядовым напоем таемна замянілі бочкай з валагодскім прэсным квасам. Ледзьве лірнікі паспелі асушыць па адным карцы з падмененай вадкасцю, як ва ўсіх іх схапіла жываты, пацягнула на ваніты і ў літаральным сэнсе заняло мову – яны сталі нямымі. І ў гэты ж час на дом, дзе пір адбываўся, быў здзейснены паліцэйскі налёт. Знямелых сляпцоў схапілі і звезлі ў невядомым кірунку. Гісторык Эрык Бампліміт мяркуе, што падобныя аперацыі праводзіліся па ўсёй Беларусі. Можна толькі здагадвацца, які непапраўны удар быў нанесены царскімі цэрберамі па беларускай традыцыйнай культуры. Дарэчы, захаваўся тост, які на віцебскім піры лірнікі прамовілі ўсе разам: «За родных пчол і за Крыўю наўкол!».[177]

Вы спытаеце: а як жа нашы Пачынальнікі – Адам Міцкевіч, Ян Чачот, Ян Баршчэўскі, Уладзіслаў Сыракомля, Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч і іншыя? Натуральна, іх цікавасць да беларушчыны вельмі спакусліва звязваць з уплывам сакральнага пчалярства. Аднак слядоў гэтага ўплыву ў большасці з іх чамусьці не знаходзіцца. Захапленне краёвай гісторыяй, этнічнымі традыцыямі і мовай з’явілася ў іх на моднай хвалі рамантызму, што прыйшоў з Заходняй Еўропы. Калі б Міцкевіч ці Чачот ці яшчэ нехта прайшлі хаця б частковую мядова-пчаліную ініцыяцыю, гэта было б добра заўважна – і моваю твораў, і тэматыкай. А так выглядае на тое, што «Пачынальнікі» або не ведалі пра традыцыю сакральнага пчалярства, або ўпарта адмаўляліся хоць нейкім чынам асацыяваць сябе з ёй. Апошняе цалкам зразумела, калі ўспомніць «матку Польску», «польскі мёд», «польскія цноты» і іншыя ідэалагічна польскія элементы ў іх польскамоўнай творчасці.

Але гэта не віна, а бяда «Пачынальнікаў», якія не здолелі кволыя парасткі ўласнай цягі да беларушчыны ўмацаваць святымі джаламі крывых пчолаў (хаця напоі на крывым мёдзе ўсё ж калі-нікалі ўжывалі). Тое ж можна сказаць і пра тых тутэйшых ураджэнцаў, хто любіў Беларусь выключна як частку Расійскай імперыі – «западноруссы», накшталт Міхаіла Каяловіча. Прыхільнікі сакральнага пчалярства заставаліся па-за гэтымі ідэйнымі плынямі, мусячы каторы раз знаходзіцца ў падполлі. Аднак яны заўжды былі побач з народам і ў разе неабходнасці праяўлялі немалую актыўнасць у самыя складаныя часы.

У 1812 г. сакральныя пчаляры не верылі ні Напалеону, ні Аляксандру І, ні апалячаным элітам, якія прэтэндавалі кіраваць адроджаным Вялікім княствам Літоўскім. Менавіта ў пчалярскім асяроддзі і паміж звязаных з ім партызанаў з’явілася знакамітая прымаўка: «Каб пранцуз пабіў маскаля, дый сам не вярнуўся».[178] Нярэдкімі былі факты выкарыстання крывых пчолаў супраць французаў і расійцаў. Большая іх частка беларусізавалася. Сярод такіх варта назваць француза, які прымкнуў да віцебскіх партызан, стаў спавядаць «народнае хрысціянства» у яго праваслаўнай версіі і ўзяў прозвішча Машэра. Гэта быў прапрадзед кіраўніка Савецкай Беларусі Пятра Міронавіча Машэрава.[179]

З прыкладаў навяртання расійцаў можна назваць Мікіту Варанцова. Спачатку ён быў адным з удзельнікаў праўрадавага партызанскага руху на чале з сумнавядомым Дзянісам Давыдавым. Аднак увосень 1812 г. пад Бялынічамі Варанцоў трапіў у засаду пчаліных партызан, быў увесь чыста пераджалены крывымі пчоламі і, узяўшы мянушку Крук, стаў у выніку адным з радыкальных камандзіраў (сотнікаў) крыўскай народнай «гверыльі», як ён на іспанскі манер называў партызанскі рух. Яго «загон» (атрад) у час фінальных акордаў вайны добра патрапаў нервы і расійскім, і французскім войскам.[180] Часткова захаваўся тэкст песні (хутчэй за ўсё, літаратурнага паходжання) пра сотніка Крука:

Я Крук – крыўскіх пчолаў дзіця.

Мая сотня гуляе па Нёмну.

Мы сягаем у бітву нястомну,

Не шкадуем жыцця.

Ты не чакай, мая Настася,

Ля вулляў родных гверыльяса,

Бо заўтра зноўку будзе бой,

Там астанецца сотнік твой.[181]

Мяркуецца, што Мікіта Крук загінуў у баі з перадавым атрадам Дзяніса Давыдава.

Падчас паўстання 1830–1831 гг. сакральныя пчаляры сваёй галоўнай задачай бачылі супрацьдзеянне карным атрадам бакоў, якія ваявалі тады паміж сабой. Найбольш лютымі сярод апошніх былі паўстанцкія фармаванні Вінцэнта Матушэвіча і атрады казакоў ды чаркесаў пад камандаваннем Пятра Вярзіліна. Іх узаемная люць нярэдка абрыналася на тых, хто трапляўся пад гарачую руку. Што адзін, што другі бачылі свет выключна чорна-белым і патрабавалі ад жыхароў заходніх беларускіх губерняў засведчваць сваю грамадска-палітычную прыхільнасць. «Ты ці з Польшчай, ці з Масквой – трэцяй дарогі няма», – любіў паўтараць Матушэвіч.[182] «Никому не позволено быть черкесом иль поляком, не возлюбив прежде любовью могучей императора российского», – сцвярджаў у сваю чаргу Вярзілін.[183] І вось у такога кшталту шчамлётках сакральным пчалярам даводзілася рабіць усё магчымае і немагчымае, каб зберагчы сябе і носьбітаў даўніх крыўскіх традыцый. «Дзе матусэвічы і вярсіліны, для сваявіцы няма на’т шчыліны» – яскравая пчалярская прыказка з таго часу.[184]

Буйны інцыдэнт адбыўся ў траўні 1831 г. на пасецы ў наваколлях вёскі Жупраны Ашмянскага павета. Атрад чаркесаў спытаўся ў пчаляра: «Ты за царя батюшку аль за мерзких полячишек?», на што атрымалі сумленны адказ, падобны на рытуальную формулу: «Я ні мала, ні многа за сівога Бога, за крывых пчол, за сваявіцы удол». Чаркесаў гэта раззлавала і яны паспяшаліся схапіцца за шаблі, каб пасекчы пчаляра. Але, як паведамляе сведка падзей «во мгновение ока в руках оного оказалась огромная жужжащая дубинка». Карнікі адразу і не зразумелі, што «дубинку сию составили быстро собравшиеся в руках хозяина пчелы. И когда первые приблизились с саблями наголо к пасечнику, оный огрел их и лошадей, что были под ними, пчелиной дубинкой. От удара и острых пчелиных жал произошло падение, ставшее поводом для общей сумятицы. А понеже пасечник ни на миг не прекращал махать оной грозной дубинкой, то во времени скором смешались в кучу кони и люди, застонав от многих ран».[185] Джаленне прычыніла чаркесам істотную шкоду, але не падзейнічала ў сэнсе навяртання ў беларушчыну. Ім давялося ганебна адступіць, а пчолы з пагрозлівым гудзеннем дзесяць вёрстаў суправаджалі іх адступленне. Магчыма, таму карнікі так і не наважыліся на акцыю адпомсты.

Сакральныя пчаляры стаялі каля вытокаў антыалкагольнага руху, які разгарнуўся ў Беларусі сярэдзіны ХІХ ст. У многіх вёсках узніклі таварыствы і брацтвы цвярозасці. Вяскоўцы, а пазней местачкоўцы і нават гараджане публічна і добраахвотна давалі зарок не піць ніякіх алкагольных напояў. Антыалкагольны рух разгарнуўся вельмі імкліва і масава, што царскія чыноўнікі былі ў збянтэжанасці.[186] А «крепкие хозяйственники» сталі біць у звон, патрабуючы разабрацца з прычынамі адмовы сялян да алкаголю. Губернатары і іншыя чыноўнікі «западных губерний» мусілі пісаць у Пецярбург, паведамляючы, як катастрафічна падаюць прыбыткі адкупшчыкаў, казна зазнае страты, а «одновременно с уменьшением пьянства наблюдается значительный подъем самосознания населения». Магчыма, што апошняя акалічнасць хвалявала царскія ўлады ў найбольшай ступені. Імператар Аляксандр ІІ нават выклікаў «на каберац» і некалькі гадзін пясочыў віленскага генерал-губернатара Уладзіміра Назімава на прадмет скасавання таварыстваў і брацтваў цвярозасці. Спачатку вырашылі дзейнічаць пры дапамозе правакацый і «угаворванняў».

Пачалася магутная прапагандысцкая кампанія, якая даводзіла, што ўжыванне алкагольных напояў ёсць вельмі карысным, асабліва для людзей фізічнай працы. «Хочешь пахать, как могущественный бык? Сие весьма просто! Выпи сидра белорусского особого да водочкой русской закуси!» – заклікала тагачасная рэклама,[187] а «крепкие хозяйственники» з разлікам, што п’янства неўзабаве вернецца, сталі апускаць цэны на сядзёр і гарэлку. Іншым разам агенты «хозяйственников» развозілі алкагольныя напоі па вёсках і ставілі цэлымі вёдрамі на вуліцах, спакушаючы тых, хто даў антыалкагольны зарок. Аднак людзі аддавалі перавагу мёду крывых пчолаў і разнастайным напоям на яго аснове. Ніжэйшыя сельскія чыноўнікі пагражалі сялянам расправай.

Але справа на карысць царскіх уладаў і іх гаспадарлівых лёкаяў так і не вырашылася. Тады Аляксандр ІІ кінуў супраць таварыстваў і брацтваў цвярозасці войскі, надаўшы генералам надзвычайныя паўнамоцтвы. Антыалкагольны рух беларускага народа мяжы 50-60-х гг. ХІХ ст. быў брутальна прыдушаны шпіцрутэнамі, мардабоем, арыштамі, вайсковым трыбуналам. 780 беларускіх актывістаў гэтага руху выслалі ў Сібір.[188] Дзве трэці з гэтай колькасці складалі сакральныя пчаляры. Пасекі большасці з іх у выніку заняпалі або былі перафарматаваныя новымі гаспадарамі за кошт замены пчаліных раёў раямі з унутраных расійскіх губерняў. Цікава, што пік барацьбы расійскіх уладаў з таварыствамі і брацтвамі цвярозасці супадае з часам, калі Галоўнае ўпраўленне цэнзуры пастанавіла «не допускать употребления польского алфавита при печатании сочинений на белорусском наречии» (26 верасня 1859 г.).[189] Ва ўмовах шырокага панавання лацінкі польскага ўзору для пісьма па-беларуску гэтая пастанова фактычна выглядала як забарона беларускамоўнага друку. «Пчаляра ў Сібір, а мову набакір», – трапна адлюстравала сітуацыю народная прыказка.[190]

У паўстанні 1863–1864 гг. сакральныя пчаляры спачувалі Вінцэнту Канстанціну Каліноўскаму, хаця і не былі цалкам пэўныя, што той прайшоў паўнавартасную мядова-пчаліную ініцыяцыю ці быў выпадкова ўджалены дастатковай колькасцю крывых пчолаў. Сам Каліноўскі сцвярджаў, што пчолы яго джалілі часта, а відушчым у сэнсе беларушчыны ён стаў у юнацтве, калі буйная пчала ўджаліла яго ў вока.[191] Магчыма, гэтага было недастаткова для поўнай беларусізацыі свядомасці, але слушны кірунак быў зададзены. Урачыстае праходжанне праз адпаведны традыцыйны абрад Канстанцін адкладваў да лепшых часоў, пад якімі разумеў аднаўленне самастойнай Вялікай Літвы. Для значнай часткі ўдзельнікаў паўстання такі ідэал выглядаў досыць сумнеўным. Пчаляры гэта ўсведамлялі і не спяшаліся раскрываць сябе ды ўступаць у паўстанцкія атрады, у якіх пераважалі хістанні і выразны скепсіс у дачыненні да беларушчыны.[192] Рэсурсаў жа для таго, каб беларусізаваць усіх паўстанцаў, пчаляры не мелі. Адпаведна, дапамагалі яны пераважна тым удзельнікам паўстання, у якіх цяжкіх праблемаў з беларускай самаідэнтыфікацыяй не было.

Трэба сказаць, што 1863–1864 гг. былі асаблівым часам. У крыніцах зафіксавана мноства прыродных анамалій, сярод якіх трэба згадаць выпадзенне на дрэвах мядовай расы. Мядовая раса па сваіх уласцівасцях не саступала мёду крывых пчолаў. Здараліся выпадкі, калі расійскія салдаты, пакаштаваўшы гэтай расы, адмаўляліся ад працягу ўдзельнічаць у задушэнні паўстання, пачыналі размаўляць па-беларуску.[193] Камандаванне іх за гэта вельмі жорстка карала. Уводзіліся розныя забароны, што тычыліся спажывання тутэйшых дароў прыроды, да якіх ваенныя бюракраты прыпісалі і мядовую расу. Цікава, што яе вельмі баяўся віленскі генерал-губернатар, любімец усіх «крепких хозяйственников» Міхаіл Мураўёў. Неяк яму давялося заначаваць на заезным двары ў раёне Браслава. На самым золку ахова паведаміла, што на ясені, які стаяў побач з дваром, выпала мядовая раса. Генерал-губернатар адразу ж са свайго паходнага мяшка дастаў і павязаў сабе на твар ватна-марлевую павязку, «в прослойках коей сдержались сухие ромашки, лютики да иной гербарий, составленный из полевых цветков Подмосковья».[194]

Калі Канстанцін Каліноўскі быў схоплены і кінуты на час следства ў вязніцу, пчаляры спрабавалі перадаць яму мёд крывых пчолаў. Аднак гэта было забаронена асабіста Міхаілам Мураўёвым. Драўляную бутэлечку з мёдам выкінулі «в место отхожее, дабы никто не позарился либо случайно не испробовал сей чертов мед». Ёсць падставы меркаваць, што сакральныя пчаляры рыхтавалі вызваленне Каліноўскага з вязніцы або непасрэдна з месца пакарання смерцю на Лукішскім пляцы. Гэта быў сакавік 1864 г. Пчолы яшчэ спалі, таму разлічваць пчалярскім сілам даводзілася выключна на сябе і на запасы крывога мёду. Але з прычыны наводненасці краю царскімі шпікамі намеры пчаляроў сталі вядомымі ўладам. Генерал-губернатар перанёс смяротную кару Каліноўскага на іншы час, чым меркавалася спярша. Вільня і ўсе дарогі да яе былі перакрытыя. Карнікі хапалі ўсіх, хто ім здаваўся падазроным. У радыусе трох вёрст ад Лукішак жыхарам забаранялася трымаць дома ці пры сабе мёд ці прадукты на мёдзе. Не будучы перакананым да канца, што крывыя пчолы яшчэ спяць, Мураўёў загадаў падрыхтаваць каля шыбеніцы «скирды поленьев и большие охапки сена с соломой, дабы все было готово к разжиганию дымных костров для воспрепятствования вероятному налету пчел». Пчаляры так і не здолелі прабіцца ў горад, дарма што Каліноўскі перад самім павешаннем шукаў іх вачамі сярод натоўпу, які прысутнічаў падчас пакарання.[195]

Становішча, у якім апынулася Беларусь пасля задушэння паўстання 1863–1864 гг., трапна акрэсліў Аляксандр Цвікевіч (1929 г.): «Наплыўшы з глыбіні Расіі адно ў мэтах напхаць сабе кішэню і ня маючы абсолютна нічога стрымліваючага, уся гэтая арава чыноўнікаў, паліцэйскіх, пасярэднікаў, настаўнікаў, а то проста афіцэраў тых бязьлічных жандарскіх і казачых пастояў, якія хмарай пакрывалі пасьля паўстаньня «заміраную» Беларусь, унесла у край надзвычайны моральны распад, збэсьціла і спростытуявала грамадзкае жыцьцё ў самых асновах».[196] Але нават у такіх умовах сакральнае пчалярства працягвала існаваць і ўплываць на настроі часткі грамадства.

У 1868 г. у Пецярбурзе беларускія студэнты з паланізаваных і русіфікаваных сем’яў утварылі суполку «Крывіцкі вязок». Яе ўзначальваў Вайніслаў Казімір Суліма-Савіч-Заблоцкі, якому тады было ўсяго 18 гадоў.[197] Дакладна невядома, ці прайшоў ён і яго паплечнікі мядова-пчаліную ініцыяцыю. Аднак з лістоў Савіча-Заблоцкага да ўкраінскага дзеяча Міхайлы Драгаманава вядома, што ўдзельнікі «Крывіцкага вязка» планавалі «тлашчыць (друкаваць – С.Б.) беларускія букі (кнігі – С.Б.)», імкнуліся удасканаліць («ушляхціць») беларускую мову, рыхтавалі «слаўніцу», збіралі фальклор і гістарычныя сведчанні. Да пэўнага часу гэта не выклікала пярэчання з боку «правіцяльства». Аднак неўзабаве ў суполкі з’явіўся план заснавання ўласнага хутара ці нават цэлай вёскі з вялікай пасекай, васкабойнямі, сыраварнямі і іншым. Рэакцыя «правіцяльства» на гэта была маланкавай – «прыкрыла яно нас усіх». Каса разгромленай суполкі дасталася казне «на постройку церквей в Северо-Западном Крае и утверждение в нем православия».[198] Паказальна, што бацькі «вязкоўцаў» сцвярджалі, што дзеці «попали под злокозненное упадническое влияние неких великовозрастных подлецов из числа обожателей морфия и прочих непозволительных веществ». Застаецца невядомым, прыдумалі яны гэтую версію адно для таго, каб выгарадзіць сваіх дзетак, ці яшчэ і з увагаю на тое, каб адвесці падозранні ад сакральных пчаляроў. Удзельнікі «Крывіцкага вязка» знаходзіліся пад паліцэйскім наглядам рознай ступені строгасці. Сам Вайніслаў у 1875 г. быў вымушаны з’ехаць за межы Расійскай імперыі, жывучы паслядоўна ў Аўстра-Венгрыі, Германіі, Егіпце, Францыі.[199]

Магчыма, што Вайніслаў Савіч-Заблоцкі нейкім чынам прычыніўся да «дыверсіі», якая адбылася 8 верасня 1878 г. на Сусветнай выставе ў Парыжы. А дзясятай раніцы да заходняга крыла павільёна Расійскай імперыі, выкананага ў псеўдарускім стылі, пад’ехала некалькі павозак. Невядомыя людзі спрытна разгрузілі 25 бочак сярэдняга памеру. Следам быў пастаўлены вялікі «цісовы стол» з карцамі, каўшамі ды іншым посудам. Над сталом усталявалі расцяжку з надпісам «Le miel de la Kryvie libre». Прадстаўнікі Расійскай імперыі палічылі, што гэта справа аднаго з купцоў, які збіраўся зладзіць частаванне наведнікаў маскоўскім квасам на казанскім мёдзе. Аднак неўзабаве адзін з двух мужчынаў, што засталіся пад расцяжкай стаў іграць на дудзе, а другі зацягнуў песню:

Крывіцкія пчолы

Мяне абудзілі,

Агеньчык някволы

Ўва мне распалілі…

Гэта выклікала вялікую цікавасць гасцей і не меншую насцярожанасць працаўнікоў расійскага павільёна. Дудар і спявак налівалі ўсім ахвочым смачны мядовы напой. Ажыятаж атрымаўся страшэнны. Апоўдні ўсе бочкі апусцелі, а палац Тракадэра, дзе адбывалася выстава, нечакана напоўніўся беларускай гамонкай. Расійцы ўбачылі ў гэтым «польский сговор» і паспрабавалі звярнуцца да паліцыі, якая патрулявала выставу. Выявілася, што ніводны паліцыянт не разумеў па-французску, пачціва прамаўляючы: «Хай Вашаць прабачыць, бо нічога ў Тваёй гаворцы не цямлю». Тады расійцы рызыкнулі адправіць да расцяжкі «детинушек» з уласнае аховы. Паводзіліся «детинушки» дужа агрэсіўна, за што атрымалі ад дудара і спевака цэбрамі па галовах. Апошнія неўзабаве зніклі ў агульнай мітусні. Калі дзеянне мядовага напою нарэшце спынілася, ніхто нічога ўцямнага з нагоды сваёй часовай беларускамоўнасці сказаць не мог.[200]

Надзвычайным радыкалізмам дзеянняў на тэрыторыі Беларусі ў пачатку 90-х гг. ХІХ ст. вылучаліся Багуслава Парчэўская і Клаўдыюш Барло. Абодва нарадзіліся ў 1865 г. у сем’ях, што спачувалі паўстанцам і сакральным пчалярам.[201] Навучаліся ў менскіх гімназіях, а пазней ў Маладзечанскай настаўніцкай семінарыі. Насуперак русіфікатарскай палітыцы і гнятлівай атмасферы ваенна-паліцэйскага рэжыму Парчэўская і Барло ўвабралі цэлы комплекс народніцкіх ідэй, якія парадаксальным чынам спалучыліся з традыцыяналісцкімі поглядамі.

У 1890 г. на пасецы, што мясцілася недалёка ад знакамітых Барысавых камянёў яны супольна прайшлі паўнавартасны мядова-пчаліны абрад, стаўшы паводле пчалярскай традыцыі жонкай і мужам. Тады ж Богця і Клаўдусь, як яны сталі сябе называць, пакляліся змагацца за «сваявіцу». Пчаляр Валодка, што стаў міжвольным сведкам гэтай клятвы, перадаў ім частку напалеонаўскага скарбу, які са снежня 1812 г. быў прыхаваны на пасецы. Каштоўнасці яны канвертавалі ў грошы, а грошы – у зброю, коней і ўсе неабходнае для раз’ездаў па гарадах і вёсках «Северо-Западного края».

Клаўдусь з гімназічных часоў захапляўся зброевай справай. У 1890 г. ён вынайшаў спосаб змянення канструкцыі рэвальвераў, каб іх можна было выкарыстоўваць для стральбы патронамі з адмысловымі капсуламі замест куляў. Капсулы запаўняліся спецыяльным растворам з мёду крывых пчол і іх гаючага яду. Да 1892 г. Богця і Клаўдусь аб’езділі ўсе этнічна беларускія землі, карыстаючыся першымі картамі, якія на той момант склалі этнографы. Іх мішэнямі станавіліся «столоначальники и предводители дворянства, управляющие государственными имуществами и прокуроры, инспекторы врачебных управ и штатные ординаторы богоугодных заведений, депутаты дворянских собраний и священники православные и римско-католические» ды іншыя катэгорыі чыноўнікаў, вайскоўцаў, працаўнікоў адукацыйнай сферы, духавенства. Доўгі час Парчэўскай і Барло шанцавала: яны паспявалі зрабіць сваю справу і хуценька даць цягу, мінімальна затрымліваючыся ў перастрэлках з паліцыяй.

Зрэшты, раствор, які выкарыстоўваўся імі ў капсулах, спрыяў толькі частковай і часовай беларусізацыі. Зразумеўшы гэта, Богця і Клаўдусь усё адно не спынялі сваю дзейнасць. Спрабавалі расстраляць мядовымі капсуламі нават віленскага генерал-губернатара Івана Каханава, які быў адным з актыўных праваднікоў русіфікатарскай палітыкі. Паліцыя шукала Парчэўскую і Барло па ўсіх «белорусско-литовских губерниях и на смежных землях», мяркуючы спачатку, што дзейнічаюць нейкія паслядоўнікі разгромленай агульнарасійскай тэрарыстычнай арганізацыі «Народная воля». Аднак потым следчыя зразумелі, што праблема, з якой яны сутыкнуліся, значна складанейшая і больш небяспечная, бо «сии преступники поспешествуют саботажу обрусения края, производя оный посредствам заражения верных сынов Отечества нашего российского некой белорусизаторской дрянью».

Злавіць «преступников» было не так проста. Яны мелі добрыя акторскія здольнасці і ўвесь час пераўвасабляліся ў новыя вобразы (вайсковец з дамай, пара жабракоў, пілігрымы ў Жыровічы з Хацапетаўкі ды інш.). У Менску паліцыя адшукала іх супольны фотаздымак, дзе яны былі адлюстраваныя «в простонародных здешних нарядах белого колеру с красной узорчатой вышивкой, в которой привлеченные к расследованию этнографы усматривают языческое поклонение солнцу и пчелам». На жаль, гэты здымак не захаваўся, загінуўшы ў час Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г., калі адбывалася спроба рэарганізацыі паліцыі ў міліцыю.

14 траўня 1892 г. на Даўгінаўскім гасцінцы Богця і Клаўдусь трапілі ў паліцэйскую пастку. Дваццаць паліцыянтаў з двух схованак расстралялі іх двухколку, адкрыўшы перакрыжаваны агонь з рэвальвераў і вінтовак. Агулам паліцыянты выпусцілі больш за паўтары сотні куляў, трэць з якіх ператварыла «преступников» у крывавыя рэшаты. Прыстаў 1-й паліцэйскай часткі Менска Мікалай Прынцаў, які кіраваў аперацыяй, пазней успамінаў: «Выбора у нас не было: либо мы их русским свинцом, либо они нас польско-литовской мерзостью».[202] Паліцыя і мінскія ўлады доўга вырашалі, дзе пахаваць Парчэўскую і Барло, якіх у судовым парадку прызналі язычнікамі. Жахлівая пагібель барацьбітоў за «сваявіцу» узрушыла пчалярскую грамадскасць. У пчалярскім коле нарадзіўся верш-жальба, прысвечаны Богці і Клаўдусю:

Анікому не кажы,

Што нас сцялі на крыжы.

Не запальвай нам у памяць каганец.

Мы заходзімся ад ран.

Загадаў штабс-капітан

Кроплі мёду размяніць нам на свінец.[203]

Следства шукала саўдзельнікаў, але з незразумелай прычыны зайшло ў тупік і спынілася.

Гэта быў той самы час, калі Францішак Багушэвіч выдаў два зборнікі сваіх вершаў, а ў розных кутках колішняй Вялікай Літвы падрасталі дзеці, якія ў пачатку новага стагоддзя нечакана распачалі Беларускае Адраджэнне, што ў выніку прывяло да Нацыянальнай Рэвалюцыі 1918 г. Браты Іван і Антон Луцкевічы, якія стаялі ля вытокаў Беларускай сацыялістычнай грамады і нашаніўскага руху, навучаліся ў Менскай гімназіі, дзе доўгі час хадзілі легенды пра Клаўдуся Барло і яго сяброўку Богцю. Гэта, у сукупнасці з сямейнымі традыцыямі прыхільнасці да беларушчыны, і вызначыла іх этнакультурныя і палітычныя прыярытэты. Дакладна невядома, ці праходзілі яны, іх бліжэйшыя паплечнікі і паслядоўнікі мядова-пчаліную ініцыяцыю. Аднак, здаецца, што без яе тут не абышлося. Яшчэ ў 1868 г. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, які падмацоўваў сваю беларушчыну толькі мёдам крывых пчолаў, зычыў Яну Баляславу Луцкевічу (бацьку гэтых слаўных братоў):

У бочках, яндоўках і ўсякай пасудзе,

Каб не выбіралась гарэлка, мёд, піва,

Няхай п’юць удоваль добры і злы людзе,

На завісць непрыяцелям і ўсім на дзіва.[204]

Ясна, што, хаваючыся ад цэнзуры, паэт меў на ўвазе мядовую гарэлку, крывы мёд і піва на мёдзе. Частаваць гэтымі напоямі, як добрых, так і злых людзей ён зычыў, намякаючы не столькі на гасціннасць, колькі на магчымасць пашырэння кола прыхільнікаў беларушчыны. Магчыма, што Ян Баляслаў Луцкевіч усё ж меў нейкае дачыненне да сакральнага пчалярства, калі ўжо ў адрасаваным яму віншаванні Дунін-Марцінкевіч зачапіў мядовую тэму. Самі Іван і Антон Луцкевічы не пакінулі якіх-небудзь сведчанняў пра пчалярскі ўплыў на іх. Аднак ускоснае пацверджанне гэтаму ўсё ж знаходзіцца.

У 1908 г. віленскую кандытарскую краму Абрамовіча, што знаходзілася па адрасе «Завальная, 36» нечакана атакавалі пчолы. Шматтысячны пчаліны рой спачатку абсеў на вітрынах, дзвярах і вокнах. Іх шчыльнасць была такой, што наведнікі ўнутры крамы не маглі разгледзіць, што адбываецца на вуліцы. Многія з перапуду палічылі гэта зацьменнем або вынікам прылёту каметы, якой абываталі тады дужа баяліся. Адкрыццё, што цемру ў краме зрабілі пчолы, анічуць іх не ўсцешыла.

«Стаяў неверагодны гуд. Напэўна такі, калі б нехта зладзіў на вуліцы гонкі з сотняй аўтамабіляў, у якіх бы спаборнічалі польскія нацыяналісты і вялікарускія шавіністы», – успамінала пазней адна з наведніц кандытарскай Магдалена Ёдка.[205] Некаторыя сталі панікаваць. Знайшоўся малады паніч, які проста дрыжаў ад страху і імкнуўся падзяліцца ім з астатнімі, згадваючы гісторыі пра пчолаў, якія сваімі джаламі знішчалі «duch polski w również znanych i szanowanych ludzi». Дробны расійскі чыноўнік, пачуўшы гэта, зларадна сказаў: «Отличные пчелы, милостивый государь! Побольше бы таких отметили себя на поприще обрусения Западного края». Пасля прамоўленага ён смела адчыніў дзверы. Пчолы імкліва рынулі ў краму, абляпіўшы сабою з дзясятак наведнікаў і колькіх прадаўцоў.

«Мы ўсе крычалі так, быццам нас пускаюць на скураныя папругі, – згадвала Ёдка. – Боль ад пчаліных джалаў быў неймаверна жахлівым, але толькі першыя тры хвіліны. Як толькі яны мінулі, мінуў і боль. Мы стаялі аблепленыя пчоламі, не разумеючы, што з намі адбываецца. Нейкі час трымалася маўчанне. Аж нарэшце чыноўнік звярнуўся да паніча з пытаннем: «Вашаць часам не ведае, дзе можна купіць беларускай газеты?». На гэта здзіўлены паніч адказаў: «На жаль, не ведаю. Але ж ведама: хто пытае, той не блудзіць, хто шукае, той знаходзіць». І адзін, і другі гаварылі па-беларуску. Следам за імі на беларускай мове загаварылі і астатнія наведнікі крамы, у тым ліку і я. Тады пчолы, быццам па камандзе зляцелі. Гэта было другое агульнае здзіўленне, бо ўсе меркавалі, што пчолы павінны былі памерці».

Усе, хто быў уджалены пчоламі ў кандытарскай краме Абрамовіча так ці інакш далучыліся да беларускага Адраджэння. Найбольш верагодна, што пчолы прыляцелі з рэдакцыі газеты «Наша Ніва», якая месцілася амаль па суседству – у будынку на рагу вуліц Завальнай і Трокскай. Браты Луцкевічы былі негалоснымі рэдактарамі «Нашай Нівы». На старонках газеты, між іншым, змяшчаліся і каштоўныя парады для пчаляроў, што таксама нельга лічыць выпадковым.

Сакральныя пчаляры, як і дзеячы легальнага беларускага адраджэнскага руху, часцяком стараліся выкарыстоўваць хібы імперскіх механізмаў у сваіх мэтах. У 1906 г. прэм’ер-міністр Расійскай імперыі Пётр Сталыпін абвясціў аб пачатку аграрнай рэформы з планам хутарызацыі. Колы сакральнага пчалярства адразу зразумелі выгоды стварэння хутароў і водрубаў, якія давалі сельскім гаспадарам большую самастойнасць, паніжала ўзровень кантраляванасці асабістага жыцця з боку ўладаў і царквы. Многія сталі марыць пра тое, што хутарская сістэма прывядзе да значнага павелічэння колькасці крывых пасек, умацуе пазіцыі сакральнага пчалярства ў этнічных беларускіх межах, пасля чаго яно адкрыта аб’яднаецца з нацыянальна-культурным рухам на чале з братамі Іванам і Антонам Луцкевічамі. Нядзіўна, што тэмпы выхаду сялян на хутары ў Беларусі апынуліся больш высокімі, чым ва ўнутраных губернях Расійскай імперыі.[206]

Зрэшты, царская адміністрацыя неўзабаве зразумела непажаданы для імперскіх інтарэсаў пабочны эфект хутарызацыі ў беларускіх губернях. Бюракратычны апарат стаў усяляк замінаць пераходу на хутары тых, хто падазраваўся ў сакральным пчалярстве. Трэба з жалем зацеміць, што не ўсе тагачасныя пчаляры былі дастаткова пісьменнымі ў сэнсе геаграфіі. Значная іх колькасць слаба ўяўляла рэальную плошчу тэрыторыі Беларусі (Вялікалітвы, Крыўі) і адлегласць паміж яе крайнімі пунктамі. Расійскія ўлады не прамінулі выкарыстаць гэта ў сваіх мэтах. Яны рэкламавалі пераезд «в отдаленные богатые свободными землями районы Белоруссии». Шмат хто клюнуў на рэкламныя абяцанкі, спадзеючыся на новым месцы ўзняць сакральнае пчалярства з нуля. Вялікім шокам для іх потым стала адкрыццё, што сталыпінскія вагоны іх прывезлі ў Сібір.[207]

Першая сусветная вайна і наступныя расійскія рэвалюцыі, здавалася, перакрэслілі ідэю хутарызацыі. Аднак у 1920-я гг. яна стала рэалізоўвацца ў новых умовах – умовах Савецкай Беларусі. Народны камісар земляробства Зміцер Прышчэпаў лічыў хутарызацыю зарукай беларусізацыі. Паводле яго далёкасяжных планаў літаральна кожны хутар Беларусі павінен быў мець пры сабе пасеку з «пчоламі тутэйшай пароды».[208] Ідэю падтрымалі нацыянальныя палітычныя і культурныя дзеячы. Янка Купала яшчэ ў 1918 г. напісаў верш «Пчолы», які стаў сапраўдным маніфестам сакральнага пчалярства:

Мой сад калодамі абведзен мёдных пчол,

Што гаманяць, як неўгамонныя музыкі;

Іх з лета ў лета звоняць звончастыя зыкі

І далятаюць да блізкіх і дальніх сёл.[209]

Вацлаў Ластоўскі, які ў 1927 г. вярнуўся ў Беларусь і стаў працаваць у Інбелкульце, меў на той час шмат матэрыялаў з гісторыі сакральнага пчалярства. Ён нават прапаноўваў стварыць асобную навуковую ўстанову – Інстытут пчалярства.[210] У Заходняй Беларусі, якая ў 1921 г. апынулася пад уладай адноўленай Польшчы, таксама заўважалася цікавасць да вывучэння і папулярызацыі тутэйшых пчалярскіх традыцый. У Вільні з ініцыятывы Людвікі Сівіцкай-Войцік (Зоська Верас) было заснаванае таварыства «Пчала», якое выдавала часопіс «Беларуская борць» і прадавала мёд крывых пчол.[211] Партызаны і кантрабандысты, што да канца 1920-х гг. шасталі туды-сюды праз «беларуска-беларускую мяжу», спявалі песню наступнага зместу:

К чорту межы з нашай зямлі

Абскубантаў ўсіх к чорту з нашай зямлі.

Я хачу, каб тут кветкі раслі. Я хачу так,

Каб тут пчолкі нашы гулі,

Каб тут пчолкі нашы гулі.

Я хачу знішчыць межы! Я хачу знішчыць межы![212]

Падтрымка беларускімі дзеячамі стварэння Савецкай Беларусі была тактычным ходам, калі цягам 1918 г. стала зразумела, што Беларуская Народная Рэспубліка не выстаіць пад націскам шматлікіх вонкавых пагрозаў. Супраціўленне грозаўскіх пчаляроў на Случчыне ўвосень 1920 г. не змагло вырашыць пытанне аб захаванні беларускай дзяржаўнасці ў форме БНР. Таму ў 1920-я гг. многія беларускія дзеячы рабілі ўсё магчымае, каб умацаваць этнічную свядомасць жыхароў БССР і вярнуць мірным шляхам землі, якія ў 1919 г. адышлі да Савецкай Расіі. На вернутых у выніку т. зв. «узбуйненняў» (1924 і 1926 гг.) землях адразу распачыналася беларусізацыя і хутарызацыя, а па сутнасці – пчалярызацыя.

Меркавалася, што ў 1928 г. адбудзецца трэцяе «узбуйненне» з вяртаннем Смаленшчыны і Браншчыны, дзе адпаведныя працэсы планавалася пераважна скончыць у 1930 г. Паводле планаў беларускіх дзеячаў 1930 г. павінен быў стаць пераломным. Яны збіраліся правесці арышты ўсіх, хто быў прызначаны на кіраўнічыя пасады БССР з іншых саюзных рэспублік, і адначасова пчалінымі заставамі закрыць граніцы з Савецкай Расіяй і Савецкай Украінай. Сінхронна з гэтым партызаны, пчалярскія групы і заангажаваная ў беларускасць частка жыхарства Заходняй Беларусі павінны былі падняць паўстанне супраць польскага панавання. Укамплектаваныя за часы беларусізацыі тутэйшымі ўраджэнцамі і ўзмоцненыя пчалярскімі дывізіямі вайсковыя часці Чырвонай Арміі ў той жа дзень перайшлі б ненавідную граніцу ўзору 1921 г., усталёўваючы беларускую ўладу і дасягаючы тым самым этнічнага адзінства і незалежнасці Беларусі (Крывіі). Такі план быў распрацаваны ў пачатку 1927 г. і акурат з разлікам на перспектывы трэцяга «узбуйнення». Галоўным распрацоўшчыкам плана пад кодавай назвай «Пчолачкі гудуць» быў памянёны вышэй наркамзем Зміцер Прышчэпаў, які паходзіў са старажытнага пчалярскага роду. Яго падтрымлівалі Аляксандр Адамовіч, Антон Баліцкі, Вацлаў Ластоўскі і іншыя дзеячы.[213]

Аднак у 1928 г. трэцяга «узбуйнення» БССР так і не адбылося. Рэалізацыя плана ў такіх умовах «правісала». Інфармацыя пра яго трапіла ў ГПУ, а адтуль да саюзнага кіраўніцтва і персанальна да Іосіфа Сталіна. Рэакцыя была бліскавічнай – пайшлі загады на згортванне беларусізацыі і хутарызацыі, пачалася барацьба з «нацдэмаўшчынай». Масква дасылала ў Савецкую Беларусь усё больш сваіх прызначэнцаў, якія сталі праваднікамі магутнай русіфікатарскай хвалі ці, гаворачы словамі паэта Алеся Дудара, былі «баюнамі Северо-Западного края». Сельскія гаспадары, найперш пчаляры, гвалтам заганяліся ў калгасы, а пазней патраплялі пад «раскулачванне». Пасекі перадаваліся ў рукі дзяржаве і фактычна пераставалі існаваць з прычыны адсутнасці руплівага гаспадарскага нагляду. Зміцер Прышчэпаў і прыхільнікі яго плана былі кінутыя за краты, а ў часе другой хвалі рэпрэсій – расстраляныя. Афіцыйная прапаганда трубіла аб іх сувязі з польскай ды іншымі замежнымі спецслужбамі. Іх ідэі абвяшчаліся шкоднымі і непрымальнымі для «працоўнага беларускага народа». Адзін з тагачасных бальшавіцкіх публіцыстаў пісаў: «Нацдэмаўская «Крывія» – гэта фашысцкая сімуляцыя Беларусі. «Вольная Крывія» адбудоўвалася ў канцэлярыях ахранак і дэфензіў тых дзяржаў, якія горача жадалі адарваць Беларусь ад Совецкага Саюза. Міністры «зямлі крывічанскай», вярнуўшыся ў БССР, па загаду імперыялістычных дзяржаў і на іх жа грошы «адбудоўвалі» з апорай на тутэйшых апартуністаў і шалёны кулацкі элемент «пчалярскую Крывію», шкодзячы соцыялістычнаму будаўніцтву. «Крывія» – гэта рэстаўраваная БНР: краіна шыбеніц, язычніцка-пчалярскага цемрашальства, галечы для пралетарыята і працоўнага сялянства».[214] Сакральнае пчалярства ў Савецкай Беларусі было разгромлена, а маскоўскія бальшавікі выношвалі планы пераўтварэння БССР у «Западнорусскую Автономную Советскую Социалистическую Республику» у складзе РСФСР. І толькі наяўнасць Заходняй Беларусі ў складзе Польшчы спыніла «крамлёўскага горца» ад такога кроку. Разгром заходнебеларускага сакральнага пчалярства, распачаты польскім ўрадам у 1927 г. забаронай масавай легальнай Беларускай сялянска-работніцкай грамады, не быў такім татальным, як у БССР. Але ўсё ж варта канстатаваць, што на пачатак 1940 г. крыўскага сакральнага пчалярства фактычна не існавала. Цікава заўважыць, што першымі прадпрыемствамі, якія ўзводзіла савецкая ўлада на далучаных увосень заходнебеларускіх землях, былі віна-гарэлачныя заводы.

Крывыя пчолы, калі і засталіся недзе, то амаль выключна ў дзікім выглядзе. Яны спарадычна нападалі на людзей, прышчапляючы ім беларускасць. Іншым разам іх напады здзяйсняліся з мэтай абароны беларускіх абшараў ад ліхіх сілаў. На жаль, шматлікія звесткі пра напады і аднаго, і другога тыпаў застаюцца дагэтуль засакрэчанымі. Пэўная факталогія ўтрымліваецца ў кнізе Дзяніса Караблёва – афіцэра КДБ БССР, які ў свой час меў доступ да адпаведных сакрэтных матэрыялаў, а ў 1980 г. уцёк на Захад. Кніга «Засакрэчаныя пчолы чырвонай Беларусі» вытрымана ў цалкам аб’ектыўным рэчышчы, таму вартая даверу.

У канцы жніўня 1941 г. два шматтысячныя роі крывых пчолаў здзейснілі напад на Адольфа Гітлера і Беніта Мусаліні, якія прыляцелі ў Берасце (Брэст). Асаблівае трывожнае гудзенне сведчыла, што пчолы не збіраліся беларусізаваць прыхадняў, а былі гатовыя заджаліць тых да смерці. Аднак пры падлёце да фюрэра і дучэ пчолаў раптоўна ахапіў калектыўны паморак. Пчолы, быццам кроплі імгненнага дажджу, упалі долу. Абодва дыктатара, якія нават не паспелі спужацца, сталі танчыць на покрыве, што ўтварылася з пчаліных трупаў. Берасцейцы ведалі пра гэтае здарэнне. Сярод іх хадзіла гнеўная прыпеўка:

Скачуць Гітляр з Мусаліні

На цялах памёршых пчол.

Хай і той, і гэты згіне,

Абхапіўшы с[рака]й кол.[215]

Пра адраджэнне сакральнага пчалярства ў гады Другой сусветнай не магло ісці і гаворкі. У знішчальнай вогненнай віхуры барацьбы ўсіх супраць усіх пракаветнай традыцыі папросту не было месца.

У пасляваенны час саюзнае кіраўніцтва працягвала падмяняць даўнія беларускія традыцыі пэўнымі эрзацамі. Замест сакральнага пчалярства беларусы атрымалі эксперыментальнае бульбаводства. Беларуская дуда амаль загінула пад цымбаламі, якія навязвалі маскоўскія таварышы. Але нават такіх захадаў па змене этнакультурных кодаў камуністам было мала. Яны запачаткавалі і правялі жудасную меліярацыю, знішчаючы жыццёва важную для крывых пчолаў экалагічную нішу. Акрамя таго, тысячы беларускіх вёсак трапілі пад хітрае азначэнне «бесперспектыўныя». У сваёй бальшыні гэта былі вёскі, якія месціліся на значнай адлегласці ад цэнтраў мадэрнізацыі. Гэткія агмяні захавання архаічных традыцый дужа мулялі вока камуністычнаму рэжыму, які бачыў у іх патэнцыйную небяспеку адраджэння сакральнага пчалярства. Маскве выгодней было мець на заходніх рубяжах СССР бульбашоў-цымбалістаў, чым пчаляроў-дудароў. Таму і рабілася ўсё магчымае, каб занядбаць тыя вёскі, дзе маглі б з’явіцца новыя сакральныя пчаляры.

Іншым разам не абыходзілася без грубай сілы. У 1965 г. інцыдэнт адбыўся ў вёсцы Пасекі (зараз не існуе) Тураўскага раёна. Тутэйшы сельскі гаспадар Зосім Бортнік, які адмовіўся перасяляцца і прызнаваць сваю родную вёску бесперспектыўнай, заняўся пчалярствам. Ён прыручыў асаблівую пароду дзікіх пчолаў, з дзядоўскіх паданняў ведаючы пра тое, носьбітамі якой уласцівасці яны з’яўляюцца. Бортнік паспеў зладзіць вялікі пчальнік амаль на сотню вулляў. 30 чэрвеня, калі пчаляр займаўся звычайным для сябе доглядам пчолаў, у «бесперспектыўную» вёску ўвайшлі тры роты дэсантнікаў. Салдаты былі ў процігазах і спецыяльных касцюмах хімабароны. Іх суправаджала некалькі бронетранспарцёраў. Ад камандавання Беларускай ваеннай акругі дэсантнікі мелі загад затрымаць Зосіма Бортніка, а пчальнік і рэшту пустой вёскі знішчыць. Меркавалася, што ўсё адбудзецца вельмі хутка.

Але крывыя пчолы, як толькі дэсантнікі наблізіліся да вулляў, абляпілі сабой усе аўтаматы і кулямёты на бронетранспарцёрах. Меншая колькасць пчолаў утварыла шчыт паміж гаспадаром і вайскоўцамі. Апошнія загадалі пчаляру здавацца, а пчолаў сваіх адклікаць. Той адмовіўся. Інструкцыя прадпісвала ў такім разе выкарыстоўваць зброю. Дэсантнікі адкрылі агонь. Дакладней – паспрабавалі адкрыць. Пчолы падхоплівалі кулі, адносілі іх на сухі лес і вярталіся назад. Пасля часовага здранцвення афіцэры загадалі сваім падначаленым перайсці ў рукапашную. Лішне казаць, што ім давялося адольваць супраціўленне пчолаў. Невядома, чым бы процістаянне скончылася, калі б не прапаршчык Жматко, які на ўсялякі выпадак прыхапіў з сабой некалькі дымавых гранатаў. Едкі дым нейтралізаваў пчолаў. Зосім Бортнік быў схоплены, а ў далейшым апынуўся ў кіпцюрах карнай савецкай псіхіятрыі. Пчальнік і вёска Пасекі дасталіся полымю і канулі ўнівеч.[216] У «дэмбельскіх блакнотах» удзельнікаў тых падзей захаваліся песенныя радкі:

Автомат в руке, грусть свою в себе носим мы,

День идет за днём, но мы помним пчёл Зосима.[217]

Пчаляр Зосім Бортнік быў рэдкім выключэннем з сотняў тысяч беларускіх вяскоўцаў, што пад уздзеяннем камуністычнай прапаганды і за адсутнасцю «пчалінай прышчэпкі» кінуліся ў «лабараторыі русіфікацыі», як гісторык Захар Шыбека назваў тагачасныя гарады БССР. Дзікія крывыя пчолы амаль ніколі не выжывалі ў гарадах. Калі ж выжывалі, то гублялі свае ўласцівасці. Рэч у тым, што практычна ў кожным горадзе меліся сістэмы пастаноўкі радыёперашкод, якія выкарыстоўваліся для глушэння «варожых галасоў». Аднак шуматрон (генератар на лямпе беглай хвалі з запозненай зваротнай сувяззю), які ляжаў у аснове такіх сістэм, не толькі падаўляў замежныя радыётрансляцыі, але і знішчальна адбіваўся на здароўі крывых пчолаў.[218] Зрэшты, без увагі на гэта крывыя пчолы заляталі ў гарады, каб дапамагчы «аблудным дзецям» зямлі беларускай.

22 чэрвеня 1970 г. на мінскім стадыёне «Дынама» адбываўся матч паміж аднайменнымі футбольнымі камандамі з Мінска і Кіева. На стадыёне прысутнічала 30 тысяч гледачоў. У сярэдзіне другога тайма наляцела неверагодная колькасць пчолаў. Іх лік ішоў нават не на мільёны, а на мільярды, калі ўвогуле не на трыльёны. Так ці інакш, але пчолы літаральна на 3–4 секунды ўтварылі над стадыёнам вельмі шчыльную і тоўстую столь. Потым пачуўся нягучны пляскат, і пчолы імкліва разляцеліся. Сям-там на стадыён упалі невялічкія жменькі пяску. Пазней высветлілася, што проста ў цэнтр стадыёна ляцеў вялізны метэарыт. Калі б ён сутыкнуўся з зямлёй, то ўтварылася б варонка радыусам не менш за 25 кіламетраў. Катастрофа суправаджалася б моцным землятрусам і пажарамі, у выніку якіх Мінск быў бы ўшчэнт знішчаны. Крывыя пчолы прадухілілі трагедыю, перахапіўшы метэарыт і стачыўшы яго ў пясок сваімі джаламі. Большую частку атрыманага метэарытнага пяску яны забралі з сабой. Тое, што ўпала на стадыён, было толькі мізэрнай часткай ад агульнай колькасці.[219]

Здарэнне на стадыёне «Дынама» абмяркоўвалася ў ЦК Камуністычнай партыі Беларусі. Першы сакратар ЦК КПБ Пётр Машэраў нават завагаўся, абдумваючы варыянты выкарыстання крывых пчолаў для народнагаспадарчых патрэбаў. Але ўзважыўшы ўсе «за» і «супраць», ён палічыў, што гэта будзе надта небяспечным і «сорвет процесс еще большего сближения белорусского народа с братским русским народом в рамках новой исторической общности – советский народ с великим русским языком как языком интернационального общения». Гэта быў лагічны і прадказальны працяг палітыкі вытручвання кожных праяваў беларускага традыцыяналізму.

У рэчышчы гэтай палітыкі кіраўніцтва БССР забараніла правядзенне міжнароднай канферэнцыі «Этнагенез беларусаў», якая павінна была адбыцца 3–6 снежня 1973 г. у Мінску. Камуністычную вершаліну страшыла імавернасць падняцця навукоўцамі пытання аб уплыве крывых пчолаў на этнічную гісторыю беларусаў. Пагатоў КДБ мела інфармацыю, што адзін з удзельнікаў канферэнцыі быў не гісторыкам, археолагам, этнографам ці лінгвістам, а пчаляром са Смаленскай вобласці РСФСР. Ён збіраўся не толькі прачытаць даклад на тэму «Бортничество и пчеловодство у смоленских и полоцких кривичей: сравнительный анализ», але пачаставаць прысутную навуковую грамаду мёдам. У выніку канферэнцыю забаранілі.[220]

Нават у неспрыяльных умовах працягвалі з’яўляцца людзі, які шанавалі беларускую мову, цікавіліся этнічнымі вытокамі і традыцыямі. Ёсць усе падставы меркаваць, што большая іх частка на тым ці іншым этапе жыцця мела досвед пчалінага джалення. Хочацца спадзявацца, што калі-небудзь кожны з іх успомніць падобны эпізод, і мы будзем мець поўную карціну беларусізатарскай дзейнасці крывых пчолаў. Падобна, што пераважная колькасць удзельнікаў адраджэнскай хвалі 1980-х гг. ніяк не звязвалі сваё самаўсведамленне беларусамі з тым, што іх джалілі пчолы. Кволыя галасы дасведчаных людзей патанулі ў эйфарыі гарбачоўскай «перабудовы», «галоснасці» і станаўлення суверэнітэту Рэспублікі Беларусь. Распачатая ў пачатку 1990-х гадоў беларусізацыя праводзілася пераважна адміністрацыйнымі метадамі пры поўнай адсутнасці ўдзелу ў гэтым працэсе крывых пчолаў. Без іх джалаў беларусізацыя захлынулася. Паказальна, што адначасова з гэтым была зведзена да мінімуму колькасць фермерскіх гаспадарак, якія патэнцыяльна маглі б стаць плацдармам для масавага адраджэння сакральнага пчалярства.

Як і сотні гадоў таму, рэй вядуць «потужни окономы». Сядзёр мязговы змяніўся незлічонымі «гатункамі» пладова-ягадных «вінаў» памножаных на «зомбіскрыні» і маскультурную жуйку штодзённага ўжытку, падсаладзіць якую башкірскім і алтайскім мёдам прапануюць зыркія рэкламы. Аднак насуперак усяму і ў нашы дні аднекуль бяруцца маладыя людзі, якія пачынаюць размаўляць, спяваць, пісаць па-беларуску. Крывыя пчолы, колькі б іх зараз не засталося, працягваюць сваю важную для беларускага этнасу справу. Калі ў будучыні, нехта захоча правесці новую беларусізацыю, ён абавязкова павінен азнаёміцца з гісторыяй крыўскага (беларускага) сакральнага пчалярства і зрабіць слушныя высновы. Без крывых пчолаў не абысціся. Бог так захацеў.

2009–2011 гг.

Наша Амерыка

Бадай што ад самай марской вандроўкі Хрыстафора Калумба 1492 года да “берагоў усходніх індыйскіх” (г. зн. Амерыкі) існуюць версіі, якія адмаўляюць слыннаму мараплаўцу ў лаўровым вянку першаадкрывальніка. Хаця яшчэ і сёння Калумб з’яўляецца сімвалам адкрыцця Амерыкі, навука гэтую сімвалічнасць ладным чынам карэктуе. Мы паважна ставімся да існых версіяў нашых братоў ірландцаў і ўкраінцаў, але яны падаюцца малаімавернымі. Наступае час, калі трэба ўрэшце адкінуць усе сумневы і голасна заявіць, што насамрэч першаадкрывальнікамі Амерыкі былі прашчуры беларусаў.

Гэты гістарычны чын здзейснілі нашы далёкія продкі – грамадзяне гіпатэтычнай “Банцараўскай дзяржавы”. Назва, дастаткова ўмоўная, паходзіць ад наймення археалагічнае культуры VI–VIII стст. н. э. (Банцараўшчына – гарадзішча пад Менскам). Яна абыймала абшары Верхняга Падняпроўя, Верхняга Панямоння, Падзвіння (паўночна-заходняя, ці ўласна банцараўская група) і гомельскага ды магілёўскага Падняпроўя, ніжняй плыні Бярэзіны, левабярэжжа Прыпяці ад вусця Пцічы да зліцця з Дняпром (паўднёва-ўсходняя, ці калочынская група). Выйсця да мора ў банцараўцаў было сама мала два. Па-першае, водны шлях па Заходняй Дзвіне ў Балтыйскае мора. Менавіта банцараўцы шмат раней за крыжакоў-фальсіфікатараў заклалі ў вусці гэтай ракі паселішча Рыга (яшчэ Вацлаў Ластоўскі згадваў пра беларускую этымалогію гэтае назвы). Па-другое, банцараўцы мелі сваё сезоннае мора – т. зв. “Мора Герадота”. Яно станавіла сабою сістэму азёр ў басейне ракі Прыпяць, якія ўвесну ядналіся ў вялізны водны арганізм, захопліваючы нават частку разліванага таксама Буга ў акрэсе паміж сучаснымі Влодавым і Бярэсцем (Брэстам). Дзякуючы гэтаму ўтвараўся маршрут Мора Герадота – Буг – Вісла – Балтыйскае мора. Безумоўна тут лоб у лоб сутыкаліся інтарэсы нашых продкаў з інтарэсамі продкаў палякаў. Але апошнія папросту не ўмелі так па-майстэрску знацца ў зорках.

Дзяды ляхаў страдалі,

Зорнага Кола ня зналі,

а крывічоў дзяды

сачылі ўсі звязды…

– адзначалася ў беларускай гутарцы лірніка Амброза Кабяткі канца ХVIII стагоддзя. Акром астранамічных ведаў банцараўцы надта паднатарыліся ў вырабе адмысловых плыўных сродкаў. “А тыя барбары, якія жывуць на захад ад Барысфена (г. зн. Дняпра – С.Б.) рыхтуюць сабе вадаплавы са сшытых шкураў незабітых мядзведзяў альбо кудлатых элефантаў і частакроць на гэтых суднах яны пераплываюць шырокія моры”, – адцеміў у сваёй “Стратэгіі” візантыец Канстанцін Тэзаўрус (VI ст.). Імпульсам для экспедыцыі паслужыла расшыфроўка банцараўскімі жрацамі надпісу на камяні, які шляхам абмену прывандраваў у наш край з захаду Еўропы. Туды ж ён троху раней патрапіў на мезаамерыканскім чоўне, знесеным ветрам ад родных берагоў да ўзбярэжжаў Францыі ці Гішпаніі.

У беларускай легендзе “Чортаў камень” гэтая падзея набыла фантастычныя рысы, захаваўшы аднак сваю першасную сутнасць. Вось жа: з вечаровага сонца зваліўся камень, на якім былі разнастайныя відарысы (“людзе, пціцэ і травэ ўсялякія”), узяў яго каваль ды занёс сабе ў хату. Сімволіка, як бачыцца, тут даволі празрыстая: вечаровае сонца – сонца, што заходзіць, заходні кірунак свету (захад); відарысы на камяні – піктаграмы ці іерагліфічнае пісьмо; каваль – жрэц/мудрэц/шаман, які паспалітуе з боствамі агню, святла. “Ажно ў трэйці дзень загаварыў камень пра чужыя землі да пра людзей чужых, жывых за блізкім светам”, – паведамляе легенда пра расшыфроўку загадкавага тэксту. Выправа распачалася дзесь у сярэдзіне VI ст. праз Герадотава мора. Кіраваў ёю ваяр, вядомы нам па скандынаўскіх сагах як Палтэнэс, па позніх беларуска-літоўскіх хроніках як Палямон, а па беларускім фальклоры як Палявік. Маршрут нашых прашчураў істотна ўдакладняецца ў народнай песні “Цераз мора йшоў да брат з сястрыцаю”:

Цераз мора йшоў да брат з сястрыцаю.

Братка перайшоў, сястра ўтонула.

Сястра ўтонула да рэчыць-мовіла:

“Не пі, братачка, да з мора вадзіцы.

Гэта не вада – гэта кроў мая.

Да кроў гаручая.

Не бяры, братачка, да з мора рыбачкі.

Гэта ж не рыбачка – гэта цела маё.

Цела маё дай цела белае.

Не касі, братачка, да з мора травіцы.

Гэта не трава – гэта каса мая.

Каса мая дай каса русая”.

Вобраз патанулай сястры маркіруе асноўныя пункты вандравання: “кроў гаручая” – радовішчы нафты ў Паўночным моры, “вочкі ярыя” – Аркнейскія і Шэтлэндскія астравы, “цела белае” – ледзяныя берагі Грэнландыі, айсбергі, “каса русая” – Саргасава мора, вядомае сваімі водарасцямі. Меркавана ў 565 г. нашы продкі прысталі да ўзбярэжжа Фларыды. Менавіта гэты год пазначаны на глобусе Адама Гайстгайма (1490 г.) як час адкрыцця святым Апалінарам нейкай выспы на захадзе Атлантыкі. Важак экспедыцыі, паводле звестак на глобусе, “прыбыўшы на абтоку, скінуў свой плашч, агледзеў з захапленнем яе краявіды. А забавіўся там сем гадоў, па чым вярнуўся ў Край Перакручаных Ваўкоў”. Тое, што Апалінар і Палямон-Палявік адна і тая ж асоба, ўскосна пацвярджае апошняя назва. Ужо з бронзавага веку і ажно да ранняга сярэднявечча беларускія землі ўважаліся далёкімі і блізкімі суседзямі акурат за краіну ваўкалакаў (перакручаных ваўкоў). Магчыма, што Гайстгайм звесткі для свайго глобуса чэрпаў з рымскіх і візантыйскіх крыніцаў, злёгку іх хрысціянізуючы.

Імаверна, што людзі Палевіка-Палямона рабілі выцечкі ўглыбкі кантынента і мелі шчыльныя кантакты з тутэйшым жыхарствам. Сведчаннем на тое з’яўляюцца найперш археалагічныя знаходкі. Так у цырыманіяльным комплексе Кахок’я (больш слушная транскрыпцыя – Каханка), цяперашні штат Ілінойс, выяўлены каменны ідал, які ёсць паменшанай копіяй ідала Шклоўскага. У маўзалеях Этова (паўночная Джорджыя) археолагі адшукалі вялікія мядзяныя пацеркі, аздобленыя напаянымі на іх паверхню дробнымі срэбнымі шарыкамі. Апошняе, нагадаю, было адметнаю акрасай жыхарак басейна Прыпяці, пазней успадкаванай дрыгавічамі.

Вяртанне экспедыцыі збольшага аб’ектыўна апісваюць беларуска-літоўскія хронікі (калі не ўлічваць моманты сфальшаваныя нядобрасумленнымі перапісчыкамі, што выводзілі Палямона з Рыма): “…obszedszy Francyiu i Angiliju, y woszli sut u korolewstwo Dunskoie, a w korolewstwe Dunskom uwoszli u more Akijan, y morem Akijanom doszli do ustija, hde reka Nemon wpadajet w more Akijan, potym poszli rekoju Nemnom u werch”. Даследніцкі імпэт прычыніўся да таго, што вандроўнікі паспрабавалі вярнуцца на радзіму праз вусце ракі Нёман. Але шматлікія каменныя парогі не дазволілі ім патрапіць у цэнтральную Беларусь.

Зрэшты, нельга скідваць з рахункаў і іншую версію – змену палітычнага становішча ў “Банцараўскай дзяржаве”, калі героі на радзіме сталіся асобамі непажаданымі, таму і мусілі асесці ў Прыбалтыцы. Водгулле гэтага адчуваецца ў беларускіх казках, дзе галоўны герой, вяртаючыся пасля доўгай адсутнасці дадому, знаходзіць сваё вяртанне непатрэбным a) князю (каралю), b) нарачэнай (жонцы), c) ім абодвум.

Надалей плаванні жыхароў Беларусі ў Амерыку ды іхняя прысутнасць там набылі сталы характар. Адным з капітанаў тых дальніх плаванняў быў полацкі князь Рагвалод. У раннім спісе “Повести временных лет” з дапамогаю ультрафіялетавага прамення высветленыя асобныя моманты, знішчаныя бязлітаснымі праўкамі пазнейшых летапісцаў. “Бе бо Рогволод пришел иза моря Платона…” – гаворыцца ў удакладненым варыянце. Морам Платона летапісец вобразна назваў Атлантычны акіян, бо акурат Платону належыць сведчанне пра Атлантыду. У Амерыку на эміграцыю падаліся двое з пяцёркі полацкіх князёў, якіх у 1129 г. запраторыў быў у візантыйскі палон сын Уладзіміра Манамаха Мсціслаў. Мараканскія хронікі пад 1131 г. паведамляюць: “Два няверных з паўночнай Краіны Белых Шапак Іса Срава ды Муса Срава набылі карабель і ветрам спадарожным паплылі за сонцам” (не забываймася пра адну з адкінутых сучаснай навукай версій аб паходжанні назвы Белая Русь ад белага колеру адзення, а найперш шапак).

Пра доўгую прысутнасць беларусаў у дакалумбавай Амерыцы, найперш у Паўночнай, сведчаць шматлікія тапонімы, няслушна інтэрпрэтаваныя як індзейскія ці познаўтвораныя амерыканскія: Minnesota – “Менеск ото!”; Colorado – “кола рады” ці “кола радасці”; Nebraska – “нябрацкая (зямля)”; Nevada – “не + вада (бязводная зямля, пустэльня)”. Назва “Florida” паходзіць зусім не ад лацінскага кораня “flor” (“квет”), а ад старадаўняга беларускага слова “хламіда” (плашч; ці не той самы, што скінуў Палявік-Палямон?), якое надта сказілася ў тамтэйшых гаворках.

Апроч таго ў беларускіх пісьмовых крыніцах XIII–XV стст. не так ужо і рэдка сустракаюцца згадкі паўночнаамерыканскіх рэаліяў. У копіі царкоўнага твора канца ХІІІ ст. “Лествица” захаваліся фрагменты павучальнай гісторыі пра нейкага крывіцкага князя (верагодна – перасяленца з Амерыкі), які вызнаваў татэмізм і меў за татэм саву: “…сово быва тому князю тотем на очи то его светлые”. Паводле неідэнтыфікаванага ўрыўка з беларускага летапісу XV ст. князь Гедзімін пасля свайго знакамітага “ваўчынага сну” і размовы з астролагам прамовіў: “Ведаю Худсон (г. зн. Гудзон – С.Б.), але место ставлю на Вилии”. У лісце ананімнага военачальніка да князя Вітаўта (канец XІV ст.) мімаходзь згадваецца вычын невядомага ваяра. Забраўшы ў палон, тэўтонскія псы-рыцары запатрабавалі ад яго паказаць шацёр Давыда Гарадзенскага, на што непахісны духам вой з апрычонай іроніяй перапытаў: “А можеть зась и вигвам указати?”.

Нядзіўна, што за гэты час беларускія мараходы займелі ўласную мапу з фіксаванымі марскімі шляхамі да Амерыкі. Адну з такіх мапаў склаў у 1380 г. нехта Аўлас Бончык. Копію гэтай карты ў канцы 80-х гг. XV ст. на Генуэзскім рынку ў купца Давойны Дайновіча з Вільні прыдбаў Хрыстафор Калумб. Мы б ніколі не даведаліся пра гэта, калі б Калумб не папрасіў выдаць яму пацверджанне куплі, якое мусіў прадставіць сваім каранаваным фундатарам. Паводле дакумента купец “атрымаў 2000 залатых фларынаў за карту навігацыі праз Атлантыку ў Невядомыя Землі”. Як бачым, беларусы паспрыялі і другому адкрыццю новага кантынента.

Завяршаючы наш артыкул, хочацца адцеміць, што сама назва “Амерыка” узнікла не без беларускага ўдзелу. Адзін з нашых эмігрантаў сярэдзіны XVI ст. Пісімонт Рэчыцкі, набываючы ў Новым Свеце землі, патрабаваў дакументальна засведчваць літаральна кожны лапічак. Калі прадаўцы не рупіліся тое рабіць, ён адразу ж ўсклікаў: “А метрыка?!”. Нагадаем, што метрыкай у Вялікім княстве Літоўскім называўся выпіс з актавых кніг, ці то па-сучаснаму даведка. Дзякуючы юрыдычнай скрупулёзнасці аднаго з нашых продкаў каланіяльныя ўлады сталі называць усе землі, якія набываліся, спачатку “Аметрыка”, а пазней “Амерыка”. Нездарма ў 1777 г. Тадэвуш Касцюшка, будучы ў мястэчку Саратога, усклаў кветкі на магілу былога суграмадзяніна.

2004 г.

Супер-Марыё з Вялікага княства Літоўскага

Я Супер Марио, я Супер Марио…

Я на подушечках пальцев твоих…

Я ошибка сценария.

Владимир Пугач

О, Крыўская зямля!

О, волатаў нашчадкі!..

Вацлаў Ластоўскі

Няма сакрэту, што ў наш такі імклівы, хуткаплынны час – час бесперапыннага развіцця і ўдасканалення размаітых тэхналогіяў – усё большае і большае месца сярод забаваў займаюць кампутарныя гульні. Яны яшчэ не пахіснулі кіно, але паспелі ўжо скласці яму вельмі годную канкурэнцыю. Сотні тысяч, калі не мільёны, людзей ва ўсім свеце значную частку вольнага часу звязваюць з гэймінгам. Мноства гульняў сталася адметнай з’явай сучаснай культуры. Яны спарадзілі шматлікія асяродкі прыхільнікаў, выклікалі феномены касплэю і фан-арту. Сюжэты шмат якіх гульняў леглі ў аснову кінасцэнараў. Саўнд-трэкі да іх зрабіліся сапраўднымі хітамі, а некаторыя кампазітары і выканаўцы сталіся знакамітасцямі дзякуючы ўдзелу у гэйм-праектах.[221]

Але, гаворачы пра такія выдатныя гэйм-праекты сучаснасці, як Max Payne, Silent Hill, Resident Evil, S.T.A.L.K.E.R. ды інш., нельга абмінуць увагай той, што па сутнасці стаўся іх своеасаблівым вытокам. Гаворка ідзе пра запушчаную ў 1985 г. японскай кампаніяй Nintendo культавую відэагульню Super Mario Bros. Продажы дасягнулі каласальных масштабаў, за што яна трапіла ў знакамітую “Кнігу рэкордаў Гінэса”. Маса беларускіх дзяцей і падлеткаў у часы станаўлення суверэнітэту Беларусі пачыналі свой гэймерскі шлях акурат з Super Mario Bros.

Галоўны герой гульні – водаправоднік Марыё – ператварыўся не толькі ў сімвал Nintendo, але і стаўся адным з найбольш вядомых прыдуманых персанажаў у свеце. Апошнім дагэтуль нават і блізка ня можа пахваліцца ніводны беларускі літаратурны ці кінематаграфічны герой. Не зважаючы на вялікую колькасць артыкулаў пра гісторыю і перадгісторыю распрацоўкі Super Mario Bros., з іх ясна не вынікае, хто быў аўтарам сюжэту. Сярод распрацоўнікаў фігуруюць кіраўнік праекту і дызайнер Сігеру Міямота, выканаўчы прадзюсар Хіросі Ямауці, памочнік кіраўніка Такасі Тэдзука, кампазітар Кодзы Конда і супрадзюсар для ЗША Лэслі Сўон.[222] Факт замоўчвання аўтарства гульнявога сюжэту або прыпісванне яго калектыву распрацоўнікаў мусіць насцярожваць і спараджаць пытанне: чаму так адбываецца?

Падказку ў развязанні вышэйпазначанага пытання знаходзім у артыкуле нямецкай журналісткі Марты Мэрцэнлінднэр “Эўрапейскія далягляды японскіх гульняў”. Не так даўно на старонках тыднёвіка “Düsseldorfer Verborgenheit”[223] фраў Марта абвесціла пра сенсацыйнае адкрыццё. Яна вызначыла, што сюжэты многіх кампутарных гульняў японскіх распрацоўнікаў не ёсць вынікам вылучна іх аўтарскай фантазіі. Журналістка выявіла прысутнасць у гэтых сюжэтах шматлікіх пазычанняў з гістарычна зафіксаваных здарэнняў. Японскія распрацоўнікі не шкадавалі сродкаў на паездкі па архівах і бібліятэках Еўропы ды Амерыкі. Іх цікавілі зборы дакументаў і матэрыялаў, якія ўтрымлівалі інфармацыю пра даўнія забавы ці дзівосныя выпадкі. Фраў Марта згадвае, што з асаблівым імпэтам японцы ўчашчалі ў архіў Ватыкана. Найперш іх цікавіла калекцыя пад грыфам “Homo ludens”. Менавіта адтуль яны ўзялі шмат звестак, якія склалі аснову разнастайных відэагульняў.

У гэтым сэнсе не сталася выняткам і гульня Super Mario Bros. Марта Мэрцэнлінднэр зазначае, што сюжэт апошняй грунтаваўся на “гістарычным апавяданні з сярэднявечнай Літвы”. На жаль, журналістка нідзе не спрамаглася даць удакладнення, што мела на ўвазе пад паняткам “Літва” (Litauen). Зразумела, гэта магла быць і тэрыторыя толькі сучаснай Літоўскай Рэспублікі, і абшары ўсяго колішняга Вялікага княства Літоўскага. Толькі комплекснае даследаванне фальклорных і пісьмовых крыніц самага рознага кшталту дапамагло нам высветліць месца, дзе разгортваліся падзеі памянёнага фраў Мартай “гістарычнага апавядання”. Але ж пра ўсё па парадку, як наказаў вялікі Адам Клакоцкі.

Перш чым звярнуцца наўпрост да пытання даследніцкіх росшукаў, варта сцісла нагадаць сюжэт Super Mario Bros. узору 1985 г. Галоўны герой гульні водаправоднік Марыё (ці яго брат Луіджы як персанаж для другога гульца) мусіць прайсці праз Грыбное каралеўства. У нялёгкай дарозе яму трэба застацца жывым, абмінаючы ці знішчаючы ваяроў чарапашага караля Купы (другое імя – Боўзэр), вельмі падобнага да цмока. Сярод яго вояў – грыбы, рознага кшталту чарапахі, венерчыны мухалоўкі, спруты, рыбіны, дзікабразы, вялікія жукі. Урэшце Марыё павінен пераадолець 32 узроўні, каб выратаваць прынцэсу Тоўдстул Піч, скрадзеную памянёным каралём.

Па дарозе герой разам з тым збірае манеты і бонусы: б’е галавой па адмысловых блоках, пазначаных пытальнікам, а таксама натрапляе на сакрэтныя сховы манет у цагляных мурах. Істотны бонус – памаранчавы грыб. Здолеўшы яго ўзяць, Марыё робіцца вялікім, то бок ператвараецца ў Супер-Марыё. Калі ў стане “Супер” персанаж здабывае як бонус кветку, ён робіцца Агністым Марыё і атрымлівае магчымасць кідацца вогненнымі клубкамі. Яшчэ адзін бонус – гэта зорка, якая скача наперад. Злавіўшы яе, Марыё робіцца на пэўны час непаразлівым і можа знішчаць праціўніка адным сваім дотыкам.

Небяспечная вандроўка персанажа адбываецца па зямлі, у лёхах пад зямлёй, пад вадой, па агромністых грыбах і платформах, што вісяць у паветры. На кожным чацвёртым узроўні ён трапляе ў замак, дзе даводзіцца змагацца з чарапахападобным цмокам. Шторазу, апроч апошняга ўзроўню, пасля перамогі над цмокам героя сустракае жыхар Грыбнога каралеўства, які кажа: “Дзякуй, Марыё, але наша прынцэса ў іншым замку!”.[224]

Акурат з паведамлення Марты Мэрцэнлінднэр і сюжэта гульні Super Mario Bros. нам давялося пачынаць росшукі. Каліўца да каліўца складалася ўражвальная карціна. Галоўным яе момантам сталіся доказы, што Марыё з відэагульні меў рэальнага прататыпа, які паходзіў з беларускіх земляў.

Яшчэ ў другой палове ХІХ – пачатку ХХ ст. у некаторых паветах Магілёўскай губерні існавалі дзіўныя выразы “вадзіць Марымона”, “вадзіці Марыкона”, “вадзіць Мар’яна”. Дзіўныя таму, што этнографам не шчасціла выявіць іх дакладнага значэння, бо “белорусские крестьяне, употребляя сии словестные конструкции, никогда не осмеливались объяснить их истинный смысл, а лишь воровато улыбались и утверждали, что не могут вспомнить всё”.[225] Этнограф Адольф Санькоўскі быў перакананы, што ў гэтым выпадку мы сутыкаемся з сінонімам выразу “вадзіць вала”, ад якога паходзіць дзеяслоў “валаводзіць”. І тое, і другое азначае “марудзіць”. З ім пагаджаліся і Лук’ян Дазорцаў, і Андрэй Беларэцкі. Даследніку Мікіту Ракіцкаму ў гэтых фразах бачылася водгулле “древнебелорусских богатырских былин”. Ён лічыў, што “изначально сие речение имело иной вид, а именно водить Илью Муромца”.[226] Але ён не здолеў уцямна растлумачыць, які сэнс мела такая фраза. Толькі Еўдакім Раманаў, якому з дзяцінства быў вядомы выраз “вадзіць Мар’яна”, сцвярджаў, што ён мае значэнне “рызыкаваць”, “наважвацца на рызыкоўную справу”. “Выражение происходит из народной легенды о неком смелом Марьяне, изничтожившим огнедышащего змея, который к тому же метал каменные молоты”, – даў сціслы каментар Е. Раманаў.[227] Гэта вельмі цікавая для нас акалічнасць, бо кароль Купа на 24-м, 28-м і 32-м узроўнях гульні Super Mario Bros. не толькі дыхае агнём, але і шпурляе ў Марыё вялізныя молаты.

Знайсці згаданую Е. Раманавым легенду не ўдалося, а сам ён не пакінуў ніякіх спасылак на які-небудзь пашыраны яе варыянт. Аднак ускоснае падабенства да прыведзенага ім кароткага пераказу назіраецца ў шэрагу народных казак, зафіксаваных на Ўсходзе Беларусі.[228] У казцы “Марка Суччы сын” галоўны герой выпраўляецца ратаваць ад трохгаловага змея “царовых дачок”. У казцы “Іван Мар’ін сын” аб’ектам выратавальнай місіі з’яўляецца “князева жана”, якую выкраў “смок”. Герой казкі “Мірон Беларасейскі” ратуе з цмачыных капцюроў “каралеву белаліцу”. Ва ўсіх гэтых казках цэнтральныя фігуры зазнаюць звычайныя для чарадзейнага цыклу выпрабаванні, якія цяжка адназначна звязаць з сюжэтам гульні Super Mario Bros. У нейкі момант нам нават падалося, што мы пайшлі няслушнай пуцявінай і што пералічаныя казкі ёсць занадта адвольнай народнай інтэрпрэтацыяй гісторыі пра выкраданне князем Міндоўгам сястры яго памерлай жонкі. І толькі больш уважлівае прачытанне кожнай з названых казак скасавала падобныя аблуды.

Марка Суччы сын у фінальнай бітве са змеем патрапляе “пад змеева полымя, пад гадаў умалот”. Хутчэй за ўсё, слова “ўмалот” тут звязана не столькі з вобразам крывавага жніва, як можа падасца на першы погляд, а акурат з ударамі молата. Не дарма ў казцы гаворыцца, што асілак “ад гадава ўмалоту ўвярнуўся”. Іван Мар’ін сын, ваюючы са “смокам”, кідае ў ворага сваю “булдаву на дваццаць пяць пудоў”: “Шыбане Іван у смока булдаву сваю крэпкую, а варачаецца яна з тройчай сілаю”. Напэўна, маецца на ўвазе не тое, што булдава (яна можа вельмі нагадваць молат) адспружньваецца ад “таўстой скуры” пачварыны, а тое, што пачварына сама шпурляе колькі булдаў у адказ. Бітва Мірона Беларасейскага з цмокам у казцы пададзена досыць схематычна, без лішніх дэталяў (у выніку нават невядома, якой зброяй асілак перамог). Але да гэтага ў казцы ёсць эпізод, дзе Мірон прабіраецца праз дзіўнае “поле капанае”. На гэтым полі яму сустракаюцца ворагі – блізняты з’ядоткі, якіх ён без кампрамісаў вынішчае “мечам-самасечам”. У першым чытанні мы прынялі з’ядотак за нейкі варыянт дробных пачвар накшталт заходнееўрапейскіх злобных гномаў. Але пры высвятленні паходжання іх назвы адкрылася, што насамрэч гэта адно з дыялектных абазначэнняў расіцы – жамяраежнай расліны, якая належыць да аднаго сямейства з венерчынай мухалоўкай.[229] Падабенства з Super Mario Bros. проста ўражвае. Аднак гэтых перагукаў між беларускімі казкамі і японскай відэагульнёй было недастаткова, каб рабіць пэўныя гістарычныя высновы.

Паўторныя аналітычныя захады з мэтай лакалізаваць геаграфічны абсяг, на якім адбываецца дзеянне ў разгляданых намі трох казках, не даў плёну. Ніякіх адметных геаграфічных аб’ектаў у параўнанні з рознымі іншымі казкамі ў іх не сустракаецца. Толькі ў “Міроне Беларасейскім” утрымліваецца пэўная алюзія, хутчэй спароджаная заклапочанай даследніцкімі пошукамі свядомасцю, чым ад пачатку закладзеная казачнікам: “Прайшоў Мірон трошку, відзіць быстру вогненну рэку ў сажавых берагах, а на рацэ калінавы мост”, – апавядаецца ў адным з эпізодаў.[230] Толькі навуковая аб’ектыўнасць, нежаданне падганяць факты пад уласную канцэпцыю і тым самым прыпадабняцца сумнавядомаму Лаўрэнцію Абэцэдарскаму спыніла нас ад спекуляцыйных інтэрпрэтацыяў гэтага фрагменту. “Сажавы берагі” засталіся берагамі з сажы, а не ператварыліся ў берагі Сожа (Сажа). Мы ўзбіліся церабіць іншы шлях.

Усе тры казкі сваім часам публікаваліся з належнымі каментарамі. Таму нам вядома, дзе, калі і ад каго іх занатавалі этнографы. Казка “Марка Суччы сын” занатавана ў вёсцы Даўгалессе Рэчыцкага раёна Менскай губерні ў 1888 г. ад Гервасія Здольніка. Казку “Іван Мар’ін сын” у 1900 г. распавёў жыхар вёскі Данілавічы Рагачоўскага павета Магілёўскай губерні Самсон Куторга. Казкай “Мірон Беларасейскі” збіральнікаў фальклору ў 1938 г. пацешыла вядзьмарка, камсамолка і проста красуня Вольга Громава, якая жыла ў вёсцы Насовічы Добрушскага раёна Гомельскай вобласці. Калі зірнуць на мапу і аб’яднаць пералічаныя вёскі лініямі, то атрымаецца амаль правільны трохкутнік, у пункце перасячэння трох бісектрыс якога месціцца Гомель. Зыходзячы з гэтага, мы вылучылі працоўную версію: гістарычныя падзеі, якія склалі сюжэтны падмурак трох казак, разгортваліся ў Гомелі або яго наваколлі.

Гэтая версія дазволіла рабіць наступныя даследніцкія крокі і марш-кідкі больш мэтанакіраванымі, засяродзіцца на гістарычных матэрыялах, звязаных з гомельскім сярэднявеччам. Аднак нам па-ранейшаму не ставала невядомага дакументу з архіваў Ватыкана. На дапамогу прыйшоў інжынер Віторыё Пэльвіні – муж нашай колішняй сяброўкі, удзельнік “Таварыства аматараў гісторыі італьянскага футболу імя Умбэртына Казальскага” (Мілан). Яго задача троху спрашчалася, бо ў вялізным масіве дакументаў з архіваў Святога Пасаду трэ’ было шукаць толькі тыя, дзе згадваўся Гомель. Дзякуючы стараннай каталагізацыі назапашаных у Ватыкане гістарычных крыніц высілкі В. Пэльвіні не нагадвалі пошук іголкі ў стозе сена і ўжо на шосты дзень завершыліся неспадзяваным поспехам. Так мы атрымалі фотакопію лацінамоўнага данясення папскай выведкі, датаванага ліпенем 1451 г. з характэрнай назвай “Аб паганскіх забавах злога нораву каля замку Гомей, што ў Літве”.[231]

З дакумента “Аб паганскіх забавах” вынікае, што ў сярэдзіне XV ст. на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага дзейнічала агентура папы рымскага Мікалая V. Агенты адсочвалі тагачаснае канфесійнае супрацьстаянне на ўзроўні як палітычных элітаў, гэтак і паспалітага жыхарства. У поле ўвагі папскага выведніка Антонія Адмаравіна трапілі і таямнічыя падзеі, што адбываліся недзе пад Гомелем. Дазволім сабе прытачыць досыць вялікі урывак з гэтага данясення (за дапамогу ў перакладзе вялікі дзякуй спадарыні Ліндзе Торбе).

“Непадалёк ад гомейскага замку месціцца вельмі вялікае поле. Яно ёсць цалкам паганскім свяцілішчам, якое дзейнічае з папушчэння гомейскага ўладара князя Свідрыгайлы (Svitrikella). Падтрымка адшчапенцаў для яго не навіна. Хоць сам каталік, ён нейкі час таму ўзначальваў сілы літоўскіх артадоксаў. Што да згаданага свяцілішча, дык тамтэйшыя паганцы за бога шануюць кракадзіла. Нават хрысціянскі люд тых мясцін апавядае як праўду, што на выспе пасярод возера, якое ляжыць за тым полем жыве велізарны кракадзіл. На полі вядзецца размаітая жыўнасць пякельных памераў: жукі, вожыкі, чарапахі. У пракапаных і напоўненых вадою равах плаваюць хіжыя рыбіны і медузы. Мухалоўкі ў два чалавечыя росты пільнуюць няўважлівых небарак. Атрутныя грыбы выкідаюць у паветра смурод. Зрэшты, на поле гэтае абазнаныя людзі ісці не спяшаюцца. Да ўсіх небяспек дадаецца яшчэ і тое, што там падрыхтавана мноства пастак і перашкод. На ўласныя вочы паганцаў мала хто бачыў. Відавочна, стары князь Свідрыгайла з імі ў змове. Відаць, што хрост святы не змяніў яго паганскай натуры. На яго загад у аднаго чалавека, які капаў калодзежы, а зваўся Марыён (Maryon), выкралі жонку. Служкі Свідрыгайлы перадалі яе паганцам, а тыя запраторылі бядачку на кракадзілаву выспу. Марыён у роспачы прыбег да князя патрабаваць праўды. А стары ліс Свідрыгайла сказаў, маўляў, той можа забраць сваю жонку, а яшчэ і золата ў дадатак атрымае, калі застанецца жывым пасля падарожжа праз поле. Пачцівы каталік Марыён не хацеў стаць лялькай у забавах злога нораву паганцаў, але мусіў пабегчы праз паганскае поле, бо жонку сваю любадайную кахаў вельмі. Князь Свідрыгайла глядзеў на яго шалёны бег з вышыні вялізнай драўлянай вежы на колах, якую для яго загадзя пабудавалі. Чым далей адважны Марыён прасоўваўся ў полі, тым далей колькі дзясяткаў добрых коней цягнулі колаваю вежу ўздоўж поля, каб князь мог бачыць усе прыгоды таго, хто бег. А ён у небяспечнай дарозе сваёй не меў ніякае зброі, апроч уласных ног. Адзінай дапамогай яму былі спажыўныя грыбы, якія раслі на полі сярод атрутных. З’еўшы такі грыб, Марыён рабіўся больш моцным і нішчыў сваёй моцай усе перашкоды, спаруджаныя паганцамі, адольваў усе равы з вадою, а таксама падземныя сховы. Да таго ж пасля спажывання гэтых грыбоў ён мог адрозніць сярод звычайных зёлак вогненныя кветкі, якімі адганяў чарапах і хіжых рыбінаў. Запас вогненных кветак дапамог яму ўрэшце перамагчы страшнага кракадзіла. Але перад тым на вочы Марыёна наўмысна патрапляўся нехта з паганых і з дзікунскім гергетаннем паведамляў, што жонка таго дзеліць ложак з кракадзілам. Гэта вельмі ятрыла калодзежніка, і ён урэшце абрынуў ў нябыт сустрэтую ім пачварыну, дарма што тая дыхала гарачым смуродам і адкідала ад свайго панцыра шчыткі з шыпамі, што дужа нагадвала палёт кавальскіх молатаў. Марыён не пабачыў ні сваёй жонкі, ні абяцанага золата. Паганцы схапілі і з надыходам чырвонае спёкі прынеслі яго ў ахвяру іншым сваім надуманым божышчам”.

Як бачым, стваральнікі Super Mario Bros. і сапраўды пазычылі з цытаванага дакумента ладную долю сюжэтных хадоў для гульні, хоць шмат чаго прыдумалі самі (згадайма, напрыклад, зорку непаразлівасці). Але ад самага пачатку знаёмства з ватыканскім дакументам у нас узніклі сумневы ў праўдападабенстве розных дэталяў, зафіксаваных у данясенні папскага агента. Цалкам мажліва ўявіць існаванне перакананых язычнікаў на Гомельшчыне ў сярэдзіне XV ст. Аднак суцэльнай фантастыкай выглядае наяўнасць разгалінаванай сістэмы камунікацыяў, якую Антоній Адмаравін называе свяцілішчам. Яе стварэнне каштавала б немалых высілкаў і вялікіх грошай. Ніводны тагачасны палітык, якім бы паганафілам ён ні быў у душы, не ўзяўся б спрыяць рэалізацыі такога кшталту праектаў. На перабольшванне выдаюць і будаўніцтва колавай вежы, і гвалтоўная смерць Марыёна. Імаверна, агент жадаў дадаць лішніх барваў у сваё апавяданне, аздобіць яго каліўцамі праўдзівай ілжы, каб урэшце атрымаць добрую ўзнагароду за працу ва ўмовах скрайняй небяспекі. Што тычыцца ўсяго астатняга, дык пасля выразных паралеляў з беларускімі народнымі казкамі мы не наважыліся адназначна палічыць тое прыдумкамі. Пагатоў касцюкоўскі краязнаўца Лявон Стрыкоўскі, ведаючы пра наш клопат, даслаў наступны вельмі сімптаматычны тэкст народнай песні, занатаванай ў 1946 г. ад гамяльчаніна Ананія Бязмена:

Мар’ян наш да луга стаяў,

А па лузе пайшоў – заіграў.

Жоўлаў[232] ганяў – грымеў,

Чэраз яр скакаў – даляцеў.

Пад зямлю схадзіў – не самлеў,

З-пад зямлі прыйшоў – песні пеў.

Да цмачыны прыйшоў – грукнуў,

Пад азерца прыйшоў – гукнуў:

– Адпусці, цмачына, княжну.

А цмачына яму адказаў:

– Некалі, Мар’яне, некалі:

На Літве шмат паспела нявест,

Трэба іх пашчыпаць,

Да ўсіх местаў далятаць.

Я паслаў бы жука, ды ён дзяўбень,

Я паслаў бы грыба, ды ён парахнень.

Давядзецца самому лётаць,

А ты смееш спакой мой боўтаць.

Атрымай жа, Мар’яне, кувалдай.[233]

Песня яшчэ раз засведчыла, што народная памяць пра нетрывіяльныя падзеі далёкага 1451 г. трывала вельмі доўга. Лагічна задацца пытаннем: няўжо ў пісьмовых крыніцах, якія паходзяць з Вялікага княства Літоўскага, пра гэтыя падзеі не засталося ані згадкі? Калі б да нашага часу захаваўся “Другі Гомейскі летапіс”, падобнае пытанне было б залішнім, бо тутэйшы летапісец ніколі б не прамінуў увагаю надзвычайнае здарэнне. А вось шырокавядомыя спісы агульнадзяржаўных летапісаў і хронік (XV–XVI стст.), дзе асвятляецца фактура азначаных часоў, не ўтрымліваюць хоць бы найменшага намёку на нешта надзвычайнае, што дзеялася каля Гомеля ў сярэдзіне XV ст. У малавядомым “Тайным летапісцы вялікіх князёў літоўскіх” ёсць толькі цьмянае паведамленне, што 20 ліпеня 1451 г. “в Гомеи покрадена была коханая внуча князя Швитрыгайлы. От той несподеванки великое множество турбот размоитых стало, понеже князь хотел, абы панну тую некто з бояр обращил а высвободил. Так ся и сдеяло. Только не през моц та розум боярския, але през силу и кемност вольного чоловека гомейского. “Я ся верну. З панной”, – обецал той и слово свое, яко сталь твердое, стримал”.[234]

Хто выкраў княскую ўнучку, хто канкрэтна і якім чынам яе выратаваў, летапісец не паведаміў. У Свідрыгайлы і папраўдзе магла быць даволі дарослая ўнучка ці нават праўнучка. Усё ж гомельскі ўладар меў на той час за плячыма, паводле адных звестак, 80, а паводле іншых – амаль 100 гадоў.

Тое, што ў дакуменце “Аб паганскіх забавах” і адпаведным фрагменце “Тайнага летапісца” вядзецца гаворка пра адны і тыя ж падзеі, сумневу не выклікала. Аднак узнікла страшная дылема: якая крыніца вартая большага даверу? Даць адназначны адказ без пашырэння крыніцавай базы было немагчыма. Росшукі працягнуліся.

Князь Свідрыгайла памёр у 1452 г. у Луцку (адным са сваіх гарадоў), і таму нашу ўвагу прыцягнулі пэўныя дакументы тамтэйшага паходжання. У фрагментах “Кнігі замка Луцкага” паведамляецца пра выезд князя ўлетку 1451 г. у Гомель. Пісар Алексій Бубен акрэсліў прычыны і вынікі паездкі наступным чынам: “На замку Гомейском ся прылучила беда. Запропала гдесь без ведома внучка князя Швитригайлы. Князь призвал мужей зацных и ку отвазе схилных, абы девицу оную знайдовали. Але помощи правдивой пан приждал только от лозоходца Мариана, который изыскал панну на лузе редкостно дивном. А дивным вышменованый луг был за тым, што розмаитыми обфитостями и зверья дикавого рожаю наполненый был. Мариан той, не злякшися моцы и хитрых фортелей животин всих, а звлаща громадной ящерицы, рушился противко них и потомчас вернулся назад у Гомей з внучкой князя Швитригайлы”.[235]

Як бачым, данясенне папскага агента ўсё ж утрымлівала перакручаныя факты. І ўрывак з “Тайнага летапісца”, і запіс з “Кнігі замка Луцкага” ніякім чынам не згадваюць існаванне агромністага паганскага капішча спецыяльнага прызначэння пад Гомелем. Да таго ж дзеянні вольнага чалавека Мар’яна паўстаюць як дзеянні добраахвотнага характару, а не як вынік шантажу мала не тэрарыстычнага кшталту.

Урэшце “лазаходзец” (знахар, што ведаў, як шукаць падземныя воды) ратуе не ўласную жонку, а крэўную былога вялікага князя. І дзейнічае ён не ў камандзе, а самастойна, дэманструючы адметны гераізм. У сістэме каштоўнасцяў сярэднявечнай этыкі яго ўчынак выглядае як рыцарскі. Калі перад здзяйсненнем свайго вычыну Мар’ян і не належаў да баярскага стану, дык паводле вынікаў выправы на “дивный луг” факт прылічэння яго да баярства заставаўся толькі пытаннем часу. Свідрыгайла асабіста зрабіць такі дарунак не меў права, аднак мог хадайнічаць перад дзейным на той час вялікім князем літоўскім Казімірам Ягелончыкам. І сапраўды, у спісах надання баярства за снежань 1451 г. (гэткі падарунак на Каляды) мы знаходзім імя “жихоря гомейского” Мар’яна Лазоўскага, які “живота власного не лютовал а в речах обороны безпеченства Великого князства Литовского мужность великую указал”.[236] Няма прычын сумнявацца, што Мар’ян Лазоўскі і Марыян, які згадваўся ў “Кнізе замка Луцкага”, – адна і тая ж асоба. Але чаму ягоны учынак пад Гомелем вялікі князь звязаў з “речами обороны безпеченства” дзяржавы? Адказаць на гэтае пытанне нельга без разумення таго, што ж насамрэч адбывалася ў ліпені 1451 г. пад Гомелем і якую небяспеку для Вялікага княства ўяўляў “дивный луг” і большая частка яго насельнікаў.

Усе апісанні “дивнаго луга”, якія мы маем на гэты момант, так і ці інакш засведчылі пэўныя адхіленні ад нормаў у тамтэйшай экасістэме. Можна з пэўнасцю казаць, што ў той час пад Гомелем існавала анамальная зона. Толькі так можна вытлумачыць наяўнасць вялізных жукоў, агрэсіўных вожыкаў, чарапах (такія чарапахі, дарэчы, трапляліся яшчэ Аляксандру Македонскаму) ды іншых біялагічных адхіленняў. Па сутнасці, анамальная зона несла вялікую небяспеку дзяржаве і ўзгляднай стабільнасці ў ёй. Людзі сутыкаліся з невытлумачальным і адначасова пагрозлівым з’явішчам, якое не маглі нейтралізаваць ні дзяржаўныя дзеячы, ні хрысціянскія царкоўнікі абедзвюх канфесій. Зразумела, што падобная нямогласць мусіла спараджаць сярод жыхароў ВКЛ паняверку, змяншаць ровень легітымнасці элітаў. Магчыма, што і да 1451 г. на “дивном лузе” здараліся рознага кшталту пературбацыі, а інцыдэнт з унучкай Свідрыгайлы папросту стаўся апошняй кропляй. У такім разе здаецца, што Мар’ян Лазоўскі не проста адшукаў (выратаваў) панну, але і знішчыў саму крыніцу анамалізацыі.

Што магло быць такой крыніцай? У найноўшай гісторыі зафіксавана з’яўленьне анамальнай зоны каля расійскага горада Перм, вядомай пад рознымі назвамі: М-скі трохкутнік, Малёбкінскі трохкутнік ды інш. Лічыцца, што пачаткам фармавання Малёбкінскай зоны сталася падзенне ў 1980 г. у адну з сажалак невядомага касмічнага цела.[237] Калі праводзіць аналогію, дык можна дапусціць, што пачатак гомельскай анамальнай зоны ў XV ст. таксама быў пакладзены нейкім касмічным аб’ектам. Як ні дзіўна, гістарычныя крыніцы цалкам пацвярджаюць наша дапушчэнне.

“Супрасльскі летапіс” паведамляе пра незвычайную нябесную з’яву, што назіралася ў сакавіку 1402 г.: “Во великое говение месяца марта знамени бысть на небеси: явлъшюся во вечерьную зару на западе звезда велика, аки копеинымь образомь явльшеся, верьху же ея, яко луча сияше, иже на востоце восходящи, на западе летнемь явлынеся, юже видихомь все говение великое в пятьницю великую. Идяше та же звезда весь день пред слнцемь, вси ми видихомь ея идуще”.[238]

Беларускі астраном Мірольд Камінскі, спасылаючыся на ліст жонкі чачэрскага старосты Соф’і Рыжай да мазырскага лекара Андрыя Дулітлоўскага (XV ст.), сцвярджаў, што нябесная з’ява 1402 г. супала з момантам, калі тэрмінатар (лінія светлападзелу) прайшоў праз Гомель.[239] Ігумення Свята-Ўзвіжанскага манастыра пад Шарпілаўкай Таціяна Міразоўская ў асабістым запісе за травень 1450 г. працытавала паведамленне з “Супрасльскага летапісу” і дадала: “От звезды той отделиша ся менша звезда, и полетеша на землю великих князей литовских ко граду Гомею, и отвариша близь града того врата в преисподню. Мнозе времени гомеяне живяху и не знаху, яко зло велико сотворися окол них. Аз, грешна раба божья, молитвы деннонощно изрекаю, уповая, ижь Бог не дасть хищнику дияволу радости поглотити град оный и начяти с того конец света”.[240]

Такім чынам, незвычайная нябесная з’ява 1402 г. мела наступствам падзенне нечага на абсяг гомельскіх ваколіц. Што б гэта ні было – метэарыт з незямнымі бактэрыямі ці касмічны карабель іншапланетнікаў – яно цягам паўстагоддзя працавала на тое, каб ператварыць маляўнічыя гомельскія краявіды ў анамальную зону. Не стае дакументаў, але можна меркаваць, што там знікалі, трапляючы ў пашчы пражэрлівых мутантаў, і свойская жывёла, і людзі. Няма ніякай пэўнасці, хто ці што насамрэч тоіцца за постаццю галоўнага драпежніка гомельскай зоны – змеем/смокам/цмокам/вялізным кракадзілам/агромністай яшчаркай. Вядомы беларускі ўфолаг Аскольд Мянжынскі лічыць, што гэта мог быць дыназаўр, парэшткі якога пад пазазямным уздзеяннем зазналі рэгенерацыю, і ён вярнуўся да жыцця. Кіданне молатаў/булдаў/кувалды/панцырных шчыткоў з шыпамі руплівец уфалогіі тлумачыць пэўнай абараняльнай асаблівасцю арганізму дыназаўра.[241] Іншы спецыяліст па анамальных з’явах Алекс Зюзькавец цвердзіць, што на “дивном лузе” гамяльчанам супрацьстаяў іншапланетны розум: “Гэта мог быць агромністых памераў рэптыліёд, які здолеў выжыць пасля крушэння свайго летака. З іншага боку, нельга скідаць з рахункаў і тую версію, што нашы продкі ў знаёмых ім катэгорыях (“цмок”, “яшчарка” і т. д.) адлюстравалі нейкі транспартны сродак, якім карысталіся іншапланетнікі. Упэўнены, калі б гамяльчане XV ст. убачылі месяцаход, аўтамабіль “Hummer” ці нават які-небудзь гарбаты “Запарожац” і пакінулі б пасля гэтага апісанні, мы ўбачылі б у іх вобразы казачных пачвараў”.[242]

Якая б з версіяў ні была бліжэйшай да ісціны, відавочна адно: Мар’ян Лазоўскі не пайшоў бы ў анамальную зону без зброі і іншага рыштунку. Хутчэй за ўсё, акурат сярод рыштунку і знаходзіліся “спажыўныя грыбы” – народны болеспатольны і адначасова ўзрушальны сродак на грыбной аснове, далёкі продак сучасных кубікаў грыбных булёнаў. Што да “вогненных кветак”, дык пэўна, што гэта была самая галоўная зброя. Яна ўяўляла сабою гліняныя збаночкі з запальнай сумессю. Фрагменты такіх збаночкаў рознай ступені захаванасці археолагі рэгулярна знаходзяць на тэрыторыі г. зв. Вялікага Гомеля.[243] На жаль, навукоўцы практычна нічога не ведаюць пра складнікі названай запальнай сумесі і не могуць высветліць, быў спосаб яе вырабу тутэйшым вынаходніцтвам ці яго аднекуль запазычылі. Спадзяемся, што з цягам часу навука атрымае адказы і на гэтыя пытанні.

Што тычыцца канкрэтызацыі месца, дзе знаходзілася анамальная зона, дык пасля параўнання досыць сціслых дакументальных звестак з вядомымі геаграфічнымі рэаліямі, можна выказаць колькі меркаванняў. З аднолькавым поспехам гэта маглі быць сённяшнія:

1) Мельнікаў Луг з Валатаўскім возерам;

2) раёны, якія прылягаюць да Любенскага возера;

3) аўтавакзал і раёны, што суседзяць з ім, то бок месца, дзе да другой паловы ХХ ст. існавала Гарэлае балота – ранейшае возера ледавіковага паходжання.

Калі ж выбудоўваць рэйтынг гэтых мясцін з улікам анамаліяў, што фіксуюцца да гэтае пары, то бясспрэчным лідэрам тут будзе Мельнікаў Луг. Вялікая доля фактаў з’яўлення НЛА прыпадае акурат на яго. Шмат дадатковай інфармацыі дало б маштабнае археалагічнае даследаванне гэтай часткі горада. Аднак у агляднай перспектыве яно бачыцца абсалютна немагчымым. Частка Мельнікава Луга засыпана рачным пяском, які намывалі з Сажа яшчэ ў 1970-я гг. Цяпер там вядзецца інтэнсіўнае будаўніцтва.

Нейкіх дадатковых звестак пра жыццё Мар’яна Лазоўскага нам адшукаць не пашчасціла. Мы не ведаем, як кардынальна змянілася яго жыццё пасля надання яму баярскага стану. Невядома, ці аддаў князь Свідрыгайла за яго сваю ўнучку, ці ваяваў Мар’ян з іншымі ворагамі Вялікага княства Літоўскага, ці працягваў ён быць знахарам, што чуў ваду…

На вельмі працяглы час у імгле стагоддзяў згубіўся вобраз сапраўднага героя, вартага ўлучэння ў пантэон самых выбітных асобаў нашай айчыннай гісторыі. Хочацца мець надзею, што яго вяртанне будзе трыумфальным і безумоўным. А на японскую кампанію Nintendo крыўдаваць не будзем, бо без яе ўвішнасці мы яшчэ не хутка даведаліся б пра Мар’яна Лазоўскага.

2009 г.

Гомельскі след Францішка Скарыны

У 1988 г. Гомельскаму ўніверсітэту было нададзена імя беларускага асветніка і першадрукара Францішка Скарыны. Ад тых часоў з зайздроснай рэгулярнасцю чуюцца з’едлівыя пакепліванні нядобразычліўцаў: “На якой жа кафедры вашага ўніверсітэта працаваў Скарына?” альбо “А Скарына жыў на Савецкай ці на Кірава?”. Між тым ініцыятары найменавання, хоць і не мелі дастатковай інфармацыі, былі не проста блізкімі да праўды, а сядзелі ў ёй па самую макаўку – адзін з эпізодаў біяграфіі Францішка Скарыны звязаны непасрэдна з Гомелем.

Пачатак ХVІ ст. – час памежных войнаў між ВКЛ і Масковіяй. Вайна 1500–1503 гг. завершылася “докончаньем” (дамовай) Аляксандра Ягелончыка ды Івана ІІІ Васільевіча аб замірэнні на шэсць год. Поруч з умоваю “в тые лета межи себе рати и войны не замысляти” гаспадар ВКЛ мусіў пагадзіцца са стратаю многіх сваіх гарадоў, у т.л. і Гомея з воласцю і сёламі Уваравічы, Целяшовічы, Кошалеў Лес ды інш. У Гомеі сядзеў адданы васал маскоўскага ўладара Васілій Мажайскі. Надзеяў на мірнае вяртанне ў склад ВКЛ даўняга радзіміцкага цэнтру не было. Таму ўвесну 1507 г. пачалася чародная вайна: увесну пасольства гаспадара ВКЛ Жыгімонта Казіміравіча паставіла перад маскавітамі пытанне пра вяртанне сваіх абшараў, “а звлаще Гомея”.

Менавіта ў гэткіх акалічнасцях мы і сустракаем Скарыну на гомельскай зямлі. У 1506 г. скончылася адтэрміноўка ад вайсковае службы, прадстаўленая яму ў звязку з навучаннем на філасофскім факультэце Кракаўскага ўніверсітэта. Ухіляцца ад ганаровага абавязку ён не стаў і, хутчэй за ўсё, ужо ўлетку таго ж году апынуўся ў Менску. Там пад пільным камандаваннем дасведчаных інструктараў з ліку караімаў (традыцыйных з ХV ст. целаахоўнікаў вялікіх князёў літоўскіх) Францішак праходзіў шкаленне ў адмысловай харугве імя Меркура Смаленскага. Цудам ацалелы рукапіс ХV-ХVІ стст. “Дзённікі караімаў” (захоўваецца ў Буэнас-Айрэс) пацвярджае гэта: “Мижи воспитанцев наших ся выделяеть Франц Скоринин сын з града Полоцка (подле менюшки – Жорж). Ачколвек бывал студиосом, филозофию до головы бравшим, имаеть теперя прелестные показанники во всих караимовых подготовах, а звлаще в побиванию лобом муров цекгляных”.

У пачатку 1507 г. як адзін з лепшых Скарына паспяхова ўдзельнічаў у спаборы на атрыманне крапавага берэту, у якім ён адлюстраваны на знакамітай гравюры з надрукаванай ім Бібліі (1517–1519 гг.). Калі пільна прыгледзецца, на берэце нават можна пабачыць кукарду. Ёсць усе падставы меркаваць, што арыгінал гравюры быў зроблены яшчэ за доўга да пачатку выдавецкай дзейнасці Францішка, а акурат у часе вайсковае службы як складовая частка дэмбельскага альбома.

Увесну 1507 г. Францішак Скарына быў ужо камандзірам невялічкага спецпадраздзялення, якому даручылі вельмі важкую місію – паспрабаваць малою крывёю адваяваць Гомельскі замак, нейтралізаваўшы Васілія Мажайскага. Доўгі час гэтая інфармацыя, будучы па праўдзе навідавоку, заставалася непрыкметнай для скарыназнаўцаў. Рэч у тым, што ў прадмове “во всю Бивлию” Скарына дакладна адзначыў, дзе трэба шукаць звесткі пра ягоную службу ў войску: “Аще ли же кохание имаши ведати о военных а о богатырских делех, чти книги Судей”.

У названым раздзеле Бібліі наш першадрукар зашыфраваў свае ўспаміны пра гомельскую аперацыю, камбінуючы методыкі “дванаццаціколавых табліцаў”, “палібіянскага квадрата” і “прамяністага кубка”. Мова дэшыфраванага тэксту значна розніцца ад традыцыйнае “скарыніцы”, набліжаючыся больш да “актавіцы” – старабеларускай мовы актавых матэрыялаў таго часу. “За росказаньем господоря великаго князя нашего Жикгимонта а теж гетмана найвызшего Астрогскаго Костянтина двадцать пятаго дня месяца юня рушили мы место Гомей здобывати”, – пачынае свой аповед Францішак Скарына. “До околиц гомейских” ён разам з групаю (на жаль, Францішак нідзе не называе сваіх падначаленых пайменна) быў дастаўлены “по воздуху за помоцъю чорнаго батяна, званаго инколи в панствах чужых фениксом”. Група дэсантавалася дзесь у абсягу сучаснага Сяльмашу і без прамаруды ўчыніла марш-кідок “в три версты литовских на полудень, игде по карти лежати мусело болото”. Гаворка тут аб балоце, якое ў пазнейшыя часы (ХІХ-ХХ стст.) было знаным як Гарэлае. “З онаго ж початок имаеть ручей, который Гомеюком рекуть а який до самаго гомейскаго замку доплываеть, у Сожу впадаючи”, – паведамляе Скарына. Падрыхтоўка ў караімаўскім лагеры не мінулі дарэмна. Група пагрузілася ў ваду Гамеюка і апрычонымі гукавымі заклёнамі замовіла тутэйшых какадрылаў (у мясцовых дыялектах – кракoдзілы), якія захоўвалі вернасць Вялікаму княству Літоўскаму. Пры іх дапамозе, “до черевьев учепившися”, караімаўцы праплылі пад вадою рэшту адлегласьці да замка. “А дыхали мы през соломку для вельшего эффекту воздушнаго”, – тлумачыць камандзір групы.

Перш, чым пайсці пад драўляныя замкавыя сцены, воі “стали на водмели вкруг, ся тримаючи за руки, абы сотворити поле сильное” для навядзення трансу на варту. Сапраўды, ужо праз хвіліну з боку вартавых вежаў “донеслося голосное хрыпенье, в спячку впалых”. Льга было ўрывацца ўнутр. Выявілася, што і за сценамі замка панавала праўдзівае царства сну. Рухаючыся да княскага двару, адзін з людзей Скарыны “на крывым мести ся спотыкнул” ды “крыкнул звонко, поминаючи роспустных жанок”, чым у момант спраставаў, наведзены на маскавітаў транс. Усчалася крывавая сеча. Сваёй нахрапістасцю ворагі не дазвалялі ні Скарыну, ні ягоным супольнікам скарыстацца чым-кольвек з іх спецрыштунку: “дудку-самагудку посекли, а з чоботов-борздобегов подметки позрывали”. Уся надзея заставалася на эксклюзіўныя срэбныя шаблі з іртутным напаўняльнікам.

Група пастанавіла, хаця б цаною собскіх жыццяў, выкінуць з Гомея Васіля Мажайскага. “Але Василька в хоромине не было, только рукописанье на дверех дубовых светчило: «Пошел в баню в Уваровичи»,” – роспачна адцеміў Скарына. Ворагі юшыліся, рвучыся ў “хоромину”. Караімаўцам здалося, што “деяние наше провалено ест”, што з сітуацыі “жаднаго выхода нетути”. Яны пачалі ўжо маліцца, калі камандзір іхны згадаў пра дрэсіраваную муху цэцэ, якую яшчэ ў студэнцкія гады прыдбаў на кракаўскім рынку. Абудзіўшы ад сну, ён выпусціў яе з адмысловае пушачкі, якая поруч з нацельным крыжыкам, і вайсковаю біркай вісела на шыі, і даў просты загад: “Куси москвичя!”. Для маскавітаў гэта было “несподеванки полные портки” і яны “горло драти зачали, от мухи моей ратунку благаючи”. Карыстаючыся з замятні, група Скарыны мусіла ўцякаць. Каб не сыходзіць з пустымі рукамі, яны прыхапілі з сабою харугву Мажайскага. Пакуль маскавіты “лахи под пахи” ад мухі бегалі, караімаўцы “спокойныя, яко слоны, але смутныя, яко зозули до ворот пошибовали”.

Група задала нырца ў сожскія хвалі і паплыла на процілеглы бераг. Маскавіты ж ушчалі “з пищалей гукати, абы ся отомстить за тую свою ганбу”. З вялікаю цяжкасцю, але “за подякаю фортуны” Скарына і яго падначаленыя выйшлі жывымі з вады. Радасці было мала – аперацыя праваленая, самі ў тыле ў ворага, ніякай помачы ніадкуль чакаць не выпадала. Дзівіла, праўда, тое, што ніхто “не стал преследы чынити”. З тым подзівам забрылі яны ў нейкае пасяленне, дзе “жоны одны одинокия мешкали”. Тамака ж караімаўцы і заначавалі “добрым а ласкавым обычаем”. Простыя беларускія бабы-ёгі, якія “тылко до чужимцев в страхотие оберталися”, насамрэч “пиенкностию и кунегою красовали”. Яны і ахвяравалі для вояў яго вялікакняскай міласці колькі лятучых сродкаў, на каторых тыя “до Менску полетели рыхло”.

Вышэйшае камандаванне было незадаволеным. Сёй-той хацеў аддаць Скарыну пад трыбунал, але прадстаўлены трафей улагодзіў справу: вораг быў зганьбаваны, дарма што і застаўся “вымытым” сядзець у Гомеі. Маскоўскі ўладар Васіль ІІІ, які толькі часткова дазнаўся пра дзёрзкую акцыю вялікалітвінаў на Гомельшчыне, неадкладна загадаў узрэзаць паўночна-усходнія межы ВКЛ і напасці на Полацк і Смаленск. Сітуацыя ў краіне ўскладнялася з прычыны закалоту, учыненага чарнакніжнікам Міхалам Глінскім (у народзе – Глінскі-Папялінскі). У гэтым тлуме, крывавым балі з адцятымі галовамі сляды Скарыны часова губляюцца.

Памяць пра тое, што Францішак Скарына быў пад Гомеем захоўвалася да пачатку ХІХ ст. З вуснаў у губы перадавалася легенда пра таямнічых “нашых рускіх салдат”, якія “ночку начавалі з бабамі нашымі”, ад таго “і мы ўсе пайшлі”. Тое пасяленне зараз уваходзіць у межы горада. Тамака і месціцца вуліца імя Скарыны, а таксама вуліца Бабушкіна (званая так, як разумееце, зусім не ў гонар расійскага рэвалюцыянера). Гомель не забывае сваіх герояў.

2003 г.

Праз дзядоўнік да зор

У афіцыйнай гісторыі беларускае касманаўтыкі першымі нашымі касманаўтамі лічацца Пётра Клімук (палёты 1973 і 1977 гг.) ды Ўладзімір Кавалёнак (палёт 1977 г.). Неафіцыйна за свайго, бо нарадзіўся на крывіцкай Смаленшчыне, сёй-той уважае Юрыя Гагарына (1961 г.). Між тым Беларусь была шчыльна знітаваная з асваеннем касмічнае прасторы задоўга да названых палётаў. Мы тут не станем запыняцца на няўдалых валюнтарысцкіх спробах ката беларускага народа гаўляйтара Вільгельма Кубэ, які ў 1942 г. хацеў стварыць касмадром на месцы катастрофы іншапланетнага касмічнага судна пад Баранавічамі. Звернемся ж мы да ведамых і малавядомых крыніцаў ХVІІІ-ХІХ стст.

У Рэчы Паспалітай, стомленай ад унутранага бязладдзя і шныпарання па яе абшарах чужаземных вайсковых кантынгентаў, з 1769 г. меўся спецыфічны анклаў. Ля рачулкі Мерачанкі ў маёнтку Паўлаў – за 28 вёрст ад Вільні – існавала буржуазная рэспубліка з аўтарытарнай дыктатурай мяккага тыпу пана Паўла Ксаверыя Берастоўскага (Бжастоўскага).

Адам Кіркор у трэцім томе “Живописной России” (1882 г.) так адлюстраваў ягоную чыннасць: “Нельзя не упомянуть […] о имении Павлов […], известном под названием Меречанско-Павловской республики. Основателем ея был владелец имения, литовский референдарий, прелат-архидиакон виленского капитула […]. В 1769 г. (10 марта) основал он маленькую республику […], отказавшись от прав вотчинника, но сделавшись гражданином республики наравне с каждым поселянином и наравне со всеми подвергаясь обязанностям, предписываемым статутом республики, учрежденным сеймовым постоновлением 4 апреля 1791 г. […]. Каждый житель был человеком свободным, владел собственною землею, мог быть избран президентом республики, а равно и в другия должности. Граждане, однако, из благодарности избрали пожизненным президентом самого Бржестовского […]. В Павлове существовали училища, больница, ломбард, были даже сеймовые собрания, на которых избирались депутаты, и дела решались по большинству голосов. Многие приезжали из отдаленных мест изучать и удивляться этому небывалому в то время устройству имения, в котором все жители были свободны, просвещенны, зажиточны”.

Нядзіўна, што рэспубліка ўвабралася ў сілачку, пераадольваючы феадальныя перажыткі ў палітычным і эканамічным жыцці, ствараючы спрыяльныя варункі для развою напраўду буржуазнага грамадства. Акурат на ўздыме буржуазнае эйфарыі, як паведамляе прыпіска ў “Магілёўскай хроніцы”, пан прэзідэнт пастанавіў “czlowieka na Miesiac otprawici”. Падрыхтоўка вялася ў глыбокай сакрэтнасці, аднак усё ж была заўважаная расійскімі шпіёнамі. “На Виленщине у деревушки Павлушкино отмечается небывалое доселе перемещенье людских и лошадиных сил. Ведется некое, не вполне вразумительное строительство. Из дерев и каменья созидается нечто навроде ступенчатой башни, назначенье коей наши знатоки утрудняются определить достоверно. Вероятно, что башня оная суть взбалмошное измышленье местнаго панка и представляет собою шкилет для будущего засыпанья солью и творенья подобия снежной горы для катания с нея на санях летом”, – увосень 1788 г. даносіў у Санкт-Пецярбург штабс-капітан Міхаіл Лер-Прыклонскі.

Між тым вежа была не абы-чым, а ракетнай шахтай. Праект распрацаваў Якуб Яленскі, які доўгі час сушыў мазгі ў Амстэрдаме і спрытна авалодаў (дарма, што не многім давалася) фундаментальнаю працай “Вялікае мастацтва артылерыі” нашага слаўнага земляка Казіміра Семяновіча. Ладныя, як з рога дастатку, грашовыя ўліванні пана Берастоўскага дапамаглі таленавітаму маладому навукоўцу не толькі удасканаліць тэарэтычныя напрацоўкі Семяновіча па стварэнні шматступеневых ракетаў, дадатковых рухавікоў, стабілізатараў (у т.л. тыпу “дэльта”), але і прыступіць да практычнага ўвасаблення праектаў. Тры тэчкі чарнавікоў, разлікаў, краслюнкаў, рысункаў і схемаў Якуба Яленскага, калі верыць былому супрацоўніку КГБ СССР Мікіту Грызун-Барклай дэ Толі, захоўваюцца цяперака ў беларускім аддзеле т. зв. “фонда сокрытия” архіва ФСБ Расійскай Федэрацыі.

Ініцыятар разам з распрацоўнікам праекту імкнуліся прадумаць усё да дробязяў. У рэестравых кнігах (запоўненыя польска-беларуска-царкоўнаславянскай трасянкай) Мерачанска-Паўлаўскай Рэспублікі таго часу неаднакроць прыгадваюцца размаітыя рэчы, што купляліся або ў Рэчы Паспалітай, або ў краінах Еўропы. Сярод рэчаў: “butyki metalowy na abjom pa dwa karcy każnaja – 500 sztuk” (кіслародныя балоны), “990 tysiec ziercal malych Nalibockich osobliwych”, “szklo Ureckie barzo twardo” розных відаў, у т.л. “naksztalt sfer obsieczonych” (верагодна элементы для спускальнага апарату ды скафандраў). Для тых жа скафандраў былі закупленыя значныя адрэзы ядвабу, лёну, аксаміту, два мядзведжых і пяцьдзясят сабаліных футраў. Паводле дастаўленых з Італіі “widymusau” (копіяў) эскізаў Леанарда да Вінчы быў пашыты парашут (“cichopad”).

Якой выскваркі было варта будаўніцтва ракеты ды механізмаў спускальных апаратаў, сказаць з пэўнасцю немагчыма. Але ўскосна мы дазнаемся пра “карточный выигрыш пана Павла Бржестовскаго у капитана инфантерии Алексия Поклонскаго осьмидесяти пудов литовских пороха месяца июля года 1789”. Адкуль у Паўлаў завозіўся метал і што за ён – невядома. Шмат туману і з характарам ракетнага паліва, якое без тлумачэнняў у дакументах празываецца “palidlom Krasinskiego”. Верагодна, што вядзецца тут пра гомельскага старосту Мікалая Красінскага, які ў 1730 г., не даехаўшы да Вільні, памёр у Менску. Згодна са звесткамі знанага архіварыуса Адама Клакоцкага гамельчуку перад сконам заняло мову і ён папрасіў пяро з атрамантам ды паперу, на якой стаў крэмзаць “штосьці сярэдняе між літарамі, лічбамі ды музычнымі знакамі”. Хутчэй за ўсё, гэта і была формула памянёнага вышэй “palidlа”, якую Красінскі імкнуўся перадаць у рукі вышэйшых улад Вялікага княства Літоўскага. Зыходзячы з разлікаў, гэтага паліва патрабавалася ўсяго толькі дзве бочкі віленскія, то бок блізу 815 літраў ці то 1630 сучасных паўлітровых бутэлек.

Так ці інакш, але ўвесну 1790 г. усё было гатова да палёту. Ніхто, як па шчырасці, ня мог гарантаваць удаласці выніку ўсяго задуманага, бо аніякіх выпрабаванняў не праводзілася. Не дзіва, што добраахвотнікаў між грамадзян Мерачанска-Паўлаўскай Рэспублікі на гэтую небяспечную справу, бы венікам змяло. Акурат з тых часоў паходзіць каларытная прымаўка: “Прабач, пане, Месік поперак горла стане”. Якуб Яленскі быў вымушаны ўзяць на сябе гонар стаць адным з касманаўтаў.

Другую кандыдатуру прэзідэнт збіраўся адмысловым прывілеям прызначыць з ліку сваіх падданых. Аднак, як казак з маку, у тых мясцінах з’явіўся мантач, піток, бабадур, двубойнік, прабеглы зух, каторы ў сваім жыцці не з аднае печы хлеба паспытаў, паэт-імправізатар Дамінік Валіцкі – колішні сябар праектоўцы. “Мне цяпер лепі ў морах месяцовых паплываці, ніжлі ў Птычы прэз Радзівілла ўтаплёным быці”, – заявіў ён пану Берастоўскаму, маючы наўвеце нейкія свае ростыркі з прадстаўнікамі знакамітай магнацкай фаміліі. З нагоды рашэння паляцець у космас Дамінік напісаў кароткі верш у японскім стылі:

Я адстаўлю ўбок

З крамбамбуляй фляшу,

Бо надта ж яна

Мне засціць

Месяц, на які лячу.

Старт ракеты “Odnorog Wolnosci”, прымеркаваны да 62-га дня народзінаў знанага астранома Марціна Пачобут-Адляніцкага, і адбыўся адпаведна 30 кастрычніка 1790 г. Расійскія шпегі былі шакаваныя, нібы каты на гарачай блясе, і збівіста-невыразна дакладалі каранаванай распусніцы Кацярыне ІІ: “У селения Павликово произошед преогромнейшей силы взрыв, кой в своем основании имает прямую связь с выпаданьем из небеси лохматой звезды малых величин. Оная звезда, вдарившись оземь, породила сей взрыв и союзно с ним полетела вновь во вселенну”. Ляцець “во вселенну” вялікалітоўскім (беларускім) героям давялося тры з паловаю месяцы. Гэта сведчыць пра тое, што таямнічае “palidlo Krasinsiego” дазволіла развіць хуткасць палёту парадку 150 кіламетраў у гадзіну. Пытанне, чым увесь гэты час і зваротную дарогу сілкаваліся нашы касманаўты, а таксама ў які спосаб здавальнялі свае прыродныя надобы, застаецца адкрытым. Да нас дайшло адно некалькі паасобных аркушаў з успамінаў Дамініка Валіцкага, пісаных па-беларуску польскаю лацінкай (падаем тутака ў кірылічнай транслітарацыі). Дык жа 17 лютага 1791 г. Якуб і Дамінік ажыццявілі пасадку на Месяц у раёне т. зв. Мора Спазнання (“мабуць гдзесь пасяродцы месікавай усмішкі прысталі”). Вось як апісаў першыя ўражанні Валіцкі: “Я піргнуў асцеражнейшым абычаем, то й праляцеў толька дзве сажні. От того мы здзецінілі саўсём да ўшчалі скакаці й блазнаваці. Якубок латво ўскочыў на волотоўку, якбы на Пацаў у Вільні палац. Я тэж не забавіўся тэго ўчыніці. А гды ся спотрэбіло піргнуць долу, так мы дужэ гловы зачэсалі: то ж ня хыхі навет і з страхі сялянскай хаты на грудок каменняў сігануці. Але, надважыўшыся, мы смела рынуліся далоўкі а ляцелі барзо плыўно, словом у Нарочы буўтырхаліся”.

Адолеўшы свае першыя эмацыйныя рэакцыі ад выйсця на нязведаную планету, беларускія (вялікалітоўскія) астранаўты сталі на ўсе вочы разглядаць асаблівасці месяцавае прыроды. “Натура Сылены была супоўна мёртвай: ні стуку, ні груку, ні побрэху сукі – адно каменныя курганы да ўзвышшы. Ані травіначкі там не было, а так хцялэм васілька якога пабачыць”, – распраўляе Валіцкі. Ландшафты Месяца выклікалі ў зямлян не самыя лепшыя ўражанні: “Які ж кеп назмышляў, што на Месіку плёскаюць морскія фалі?! Тамака ў мора камлыжныя фалі, а вадзіцы ні краплінкі нетуці. Барані, Божа, каб ня стало такого ў нас!”.

Нашыя “звездаплаўцы” (наватвор Валіцкага), пабадзяўшыся моўчкі дзве гадзіны, набралі куфэрак камянёў, а ў адным месцы закапалі і акрылі валуном свержаньскую фаянсавую “фляшу” з крамбамбуляй і “сярэбны футэралак” з запіскаю. Запіска называла імёны саміх герояў, імя фундатара, адзначала факт высадкі, а месяц абвяшчала складоваю часткай Мерачанска-Паўлаўскай Рэспублікі. Быў час вяртацца. Канструкцыя спускальнага апарата прадугледжвала магчымасць яшчэ аднаго старту: “Ніжні члонэк караба наськага быў, бытта армата пушчалная, што ў Паўлаве засталася. Тому як Месік за Землю мнейшы, дык і члонэк той мусіў мнейшым быці. Накш мы б рызыкавалі дужэ ў планіду радзімую жахнуцься”. Такім парадкам нашы астранаўты пакінулі на спадарожніку Зямлі яшчэ адзін свой “сувенір” – гарматападобны васьмігранны слуп, аздоблены выяваю аднарога і шыльдаю з надпісам: “Odnorog. Mknu w niebo – prez dziadownik do zwiezd”.

Зваротны шлях, што хутчэй, быў для Дамініка з Якубам зусім няпростым: кісларод і ежу яны ашчаджалі, як маглі. Нездарма Валіцкі аб павяртанні напісаў: “Ойчыны поветрам мы аддыхнулі з няўсцерпнай ахвотай. Хлеб-соль, гуркі маласольныя, сала з гарэлкай et caetera на стале пана Ксавэр’я дужа дарэчы былі й смакавалі нам, як ніколі да тэга”. Ніякіх наўпростых звестак аб іх прызямленні не захавалася. Зусім магчыма, што пасадка адбылася дзесь між стэпаў Украіны. У паперах украінскага філосафа Грыгорыя Скаварады, датаваных 1791 годам, знаходзім досыць цьмяную намінку на гэта: “Коли у степ падає зірка та відтуль ступують литвины, так що ж буде істиной в цьому випадку?”.

Круці не круці, але далейшыя шляхі беларускіх герояў назаўжды размінуліся. Якуб Яленскі, паводле некаторых звестак, быў тайным дарадцам Андрэя Касцюшкі і рыхтаваў для паўстання сакрэтную “зброю ачышчэння”. Імаверна гэта мусіла быць нешта кшталту ракетнага комплексу з экалагічна чыстым напаўненнем. Аднак праект не быў рэалізаваны, а сам праектоўца з зямлёю ажаніўся, відаць, на самым пачатку паўстання 4 красавіка 1794 г. у час бітвы ля Рацлавічаў.

Дамінік Валіцкі яшчэ да паўстання адправіўся шукаць прыгодаў у “далёкую Чыпангу” (то бок Японію), адкуль ужо ніколі не вярнуўся. Што да Мерачанска-Паўлаўскай Рэспублікі, то яна паводле адных звестках была ліквідавана ў 1794 г., а паводле іншых праіснавала ажно да 1824 г. і нават біла собскія манеты. Прынамсі, адна з такіх манетаў захоўвалася сярод збораў Беларускага музею Івана Луцкевіча ў Вільні. Месяцавыя камяні, дастаўленыя нашымі касманаўтамі на Зямлю вельмі хутка разбрыліся па прыватных калекцыях (Чартарыйскіх, Радзівілаў, Тышкевічаў, Румянцавых ды інш.), хаця ўжо тады многія скептычна балакалі пра іх паходжанне.

Зусім нядзіўна, што ва ўмовах “расійскага колёніяльнага панаваньня”, як пісаў гісторык Янка Станкевіч, вычын вялікалітоўскіх (беларускіх) шляхціцаў канца XVIII ст. быў цалкам забыты. Таму высадка ў 1969 г. на Месяц амерыканцаў сталася сапраўднай міжнароднай сенсацыяй. Між тым, не зважаючы на сваю дэманстратыўную публічнасць, гэтая падзея мае свае засакрэчаныя бакі. Сярод сакрэтных матэрыялаў другой амерыканскай месяцавай экспедыцыі (лістапад 1969 г.) ёсць справаздачы аб знаходцы на паверхні Месяца “аплаўленай і пабітай метэарытамі васьміграннай металічнай стэлы з рэшткамі відарысу і іерагліфічных надпісаў на паверхні”. Падчас збору пробаў грунту амерыканскія астранаўты Чарльз Конрад і Алан Бін выявілі “артэфакты колішняе месяцавае цывілізацыі – рэшты пасудзіны тыпу старажытнаегіпецкіх гаршчкоў з піраміды Хеопса і срэбная мадэль саркафага фараонаў” (гл.: Moon without secrets. Greensboro, 2000. P. 44). Адсутнасць у амерыканцаў звестак пра беларускі палёт 1790–1791 гг. штурхае іх у каласальную аблуду.

2002 г.

Пракляцце Вешчага Баяна?

дзесяць вякоў ідэі беларускага эратычна-літаратурнага календра

Задума эсэісткі Марыі Мартысевіч сцягнуць порткі з беларускіх літаратараў і сфатаграфаваць іх аголенымі для адмысловага календара – зусім не новая. Рэч нават не ў чэшскім прэцэдэнце, на які тая спасылаецца. Па сутнасці ўсе апошнія дзесяць стагоддзяў беларускай гісторыі падобныя ідэі раз-пораз узнікалі ў тутэйшых галовах. Іншым разам яны заставаліся толькі ідэямі, іншым разам увасабляліся ў жыццё, але амаль заўсёды вакол праектаў календароў такога кшталту ўзнікалі скандальныя сітуацыі. Не станем весці голыя павесці і пяройдзем да канкрэтных гістарычных фактаў.

Ліха перапісчыка

У 1088 г. адзін з менскіх перапісчыкаў твораў свецкай літаратуры, каб не блытацца ў датах, спрабаваў зрабіць сабе нешта падобнае на каляндар. Ён сшыў абрэзкі пергаміну ў асобную старонку і паспеў распісаць “в столбъцы” назвы месяцаў. Нехта з кіраўніцтва скрыпторыя заспеў вынаходлівага перапісчыка за тым, як “оный рисоваху под марцем месяцем срам мужьский и писаху тут жь имя Бояня Вещего”.

Лёс аўтара і яго спецыфічнага тварэння нам невядомы. Мяркуючы з танальнасці крыніцы (фрагмент “Перечня переписчиских лих”), ён мусіў зазнаць суворае спагнанне, а сам артэфакт быў знішчаны. Пра тое ж, што Баян быў жыхаром Менску, яшчэ ў ХІХ ст. пісаў Уладзіслаў Сыракомля.

Дошчачкі радзіміцкіх паэтаў

З ліста Кірылы Тураўскага да Еўфрасінні Полацкай (1167 г.) дазнаемся пра нейкіх “поганых басьников в радимцех”, якія ўчынілі ганебную з гледзішча япіскапа рэч – выразалі на дошчачках ўласныя выявы ў “срамных статех” і выставілі іх у патаемным капішчы поруч са стодам Перуна. “А бяше сих дщиц ровне, как месяцев в году”, – тлумачыў ён. Ніводнага імені радзіміцкіх літаратараў-язычнікаў Кірыла Тураўскі не назваў. Якім быў адказ Еўфрасіньні Полацкай і ці быў наагул, навука пакуль ня ведае.

Варажбіцкі дамок

У “Слове супроць усялякага скамароства” (ХІІІ ст.) цвярскога япіскапа Сямёна (лічыцца выхадцам з Беларусі) ганіліся скамарохі і размаітыя ўзвычаенні, знітаваныя з імі. Між іншым, хрысціянскі іерарх у якасці прыклада, што пацвярджаў глыбіню маральнага заняпаду і шчыльнасці повязяў скамарохаў з д’яблам, называў “вароженый домок”, які нібыта існаваў у лясах Полаччыны. Мяркуючы з яго сціслага апісання, гэта была будыніна з бярвення, накшталт лазні, унутры якой стаяла дванаццаць “истуканов рознодревесных”. Кожны такі “истукан” увасабляў вобраз кагосьці з “скоморохов злых самех” і сімвалізаваў “некоторый месяц годичный”.

Асаблівую ўвагу япіскап Сямён звяртаў на тое, што “бесовщики, иже сю пакость извояху”, дадалі да кожнай скульптуры “по долгому камню гладко стесаным”, каб “страх истуканськый” быў яшчэ і “чертовськым похотеньнем всполон”. У будынку цеплілася печ (“очаг камяный”), дадавалася пары (“паровы клубы творяху”) і запрашаліся “жены легкой веры”, якія хацелі “судбы своея до времени изведати”. Падобным “женам”, па словах іерарха, “очие пеленали”, і тыя “во скоки бесовськы се пускали”, а па нейким часе да выпадкова абранага “истукана прильняше”, “блуд свальный творяше” і, зняўшы з вачэй павязку, “числы твердяеше и вопраша о судбе”. У адказ на гэта трымальнік будыніны (“домка ворожейного скоморох”) зачытваў фрагмент “блядьней скомороськых”, і “жена” сыходзіла “в сказеной веде своея судбы”.

Як бачым, “вароженый домок”, калі ён і сапраўды існаваў, з’яўляўся своеасаблівым літаратурна-эратычным календаром з варажбіцкімі функцыямі. Атрымліваецца, што скамарохі ўяўляліся не толькі акторамі (перформерамі) і літаратарамі, але і захавальнікамі пэўных дахрысціянскіх традыцыяў.

Жывы каляндар Гедзіміна

Вялікі князь літоўскі Гедзімін у пачатку 1320-х гг. шмат часу праводзіў у сядле, асабіста ўдзельнічаючы ў справе пашырэння тэрыторыі дзяржавы і выкаранення сепаратысцкіх настрояў. Падчас такіх падарожжаў яго суправаджаў крыва-крывейтэ Ліздзейка, вядомы сваімі звышанатуральнымі здольнасцямі, звязанымі з варажбой па астранамічных з’явах і снах, а таксама з зельніцтвам.

Штодзённыя конныя пераходы, маршруты якіх вызначаў крыва-крывейтэ, часта бывалі цяжкімі і маральна стамлялі валадара Вялікай Літвы. Патрабавалася рэлаксацыя. Яе забяспечвалі маладыя красуні, якіх не проста знаходзіў, а нават прадчуваў, Ліздзейка. Красуні не толькі давалі Гедзіміну магчымасць наталіць цялесную прагу, але яшчэ і шмат чаго распавядалі.

Па-першае, кожная з іх паведамляла разнастайныя прыкметы і прымхі, звязаныя з тым днём, у які яе даставілі да князя. Па-другое, яны павінны былі праспяваць валадару песню пра канкрэтны месяц ці паравіну года, калі іх сустрэча адбылася, і згадаць як мага больш адпаведных прымавак. Па-трэцяе, красуні абавязваліся вымавіць князю прыгожыя словы прызнання ў каханні.

Варта, што праўда, заўважыць, што іншым разам ноч заспявала Гедзіміна і яго людзей у тых мясцінах, дзе жанчынаў не было наагул. У такіх выпадках Ліздзейка гатаваў для вялікага князя адмысловы зёлкавы адвар, які дапамагаў стварыць кіраванае сненне з не менш цудоўнымі дзяўчатамі і апавяданнямі, чым наяве. Як бы там ні было, мусім шчыра прызнаць, што князь Гедзімін меў найбольш унікальны літаратурна-эратычны каляндар за ўсю тысячагадовую гісторыю нашай краіны.

Дзевіцы vs прапаведнікі

У Беларусі другой чвэрці ХV ст. разгарнулася літаратурная дыскусія паміж творчымі асяродкамі царкоўнага пісьменніка Рыгорам Цамблака і свецкага казачніка Гвідона Развалігары. У “Слове о сказителях истину искажаючых” Цамблак ганіў усіх творцаў, хто займаўся складаннем казак “о змеех, костеех и блудных молодцах, они же хватають девиц, извостряя до оных не дух и сердце, но только мысли греховны и похотливу плоть”. Пры гэтым ён сцвярджаў, што літаратурнае слова мусіць быць максімальна “до цели попадаючим”, “картинотворячим” і нават “боле прелестным, ниж тело нагое в притягненью дум людских”.

Развалігара зачапіўся за шматлікія згадкі Цамблака пра плоць і ў творы “Сказ да писца Грыгора” абвінаваціў таго ў ханжавітасці. Пры гэтым Гвідон апеляваў не толькі да традыцыйных казачных вобразаў, але і спасылаўся на Біблію: “Ты просиш забыти пра плоть, бытта не гасподь бог хрестьянский, а касцей бессмертный, молвил людзем: “Плодитеся и размножайтеся”. А яко ж без полымя плоти можливо онае?”. Казачнік быў перакананы ў сваёй рацыі і рабіў адкрыта правакацыйныя заявы: “Коли мы поставим обок на майдани дванадзесят молодых девиц и столькикрот проповедников, абы первшие сказили о богатырех спасаючих князевых дочек, а другия – об умерщвлении плоти, так люд майданный навострыть ушы на девиц. И проповдники невомнозе тож поволокуться до них”.

Рыгор Цамблак быў узрушаны такога кшталту выпадамі і запатрабаваў асабістай сустрэчы з Гвідонам Развалігарой. Сустрэча адбылася пад Магілёвам, пра што паведамляе “Першы магілёўскі летапіс” (XVI ст.). Там Цамблак у катэгарычнай форме выказаў апаненту сваё меркаванне: “Словы твое суть облудныя и крывыя, якбы бык ся помочил”. Развалігара ў адказ абазваў царкоўнага пісьменніка “холодной жабьей шкуркой”. Прысутныя спадарожнікі абодвух ледзь утрымалі творцаў ад бойкі. Пасля гэтага Рыгор больш спакойна патлумачыў, што Гвідон “канцы блутае”: “егды б дванадзесят дев юных а прекрасных глаголили о угамованю хотей телесных, а казанники баяли вымыслы об осилкох да дщераях княских, мещане выбрали б дев, понеже не в словах будет сила, а в красоте и юных летах”. Казачнік не пагадзіўся і прапанаваў стварыць дзве “книгы календарныя”. У адной меркавалася змясьціць выявы дванаццаці “наипекных великолитовських девиц полунагих” з царкоўнымі тэкстамі, а ў другой – выявы дванаццаці “наилепых проповедников з Литвы Великой усей” з кароткімі казкамі пра асілкаў. Летапіс зафіксаваў той факт, што Рыгор Цамблак узяў час падумаць над гэтай прапановай. Якім быў вынік ягонага роздуму, сказаць з пэўнасцю немагчыма, бо далейшыя перыпетыі дыскусіі згубіліся ў гістарычнай імгле. Адзінае, што мы можам сказаць: ні адзін, ні другі каляндар у наступныя стагоддзі нідзе не ўсплываў, нават у выглядзе бібліяграфічных згадак ці апісанняў.

Унёсак Скарыны?

Блізу 1550 г. вялікалітоўскі філосаф Міхалон Літвін напісаў сацыяльна-палітычны трактат “Аб норавах татараў, літоўцаў і маскавітаў”, які вядомы нам фрагментарна па выданнях 1615 г. (Базель) і 1620 г. (Львоў). Аўтар трактату жорстка крытыкаваў розныя аспекты жыцця Вялікага княства Літоўскага, у тым ліку гнільцу маральнай сферы. Ён пазіцыянаваў сябе ў якасці зацятага праціўніка гендэрных свабодаў і сэксуальнай разняволенасці.

Сярод прыкладаў “юрлівасці розуму” Міхалон Ліцьвін называў ідэю выдання “распуснага календара паэтычнага марнаслаўства”, якую прыпісваў ні многа, ні мала Францішку Скарыну. “А той наш друкар першы быў занадта самазамілаваны, што Бога маляваў без німбу, а сябе самога побач з Богам ставіў, а пазней намысліў сабраць гэткіх жа наркісаў, як і сам, агаліць іх да самага саромнага сораму ды зрабіць гравюры для календара, які ён называў звездословцем списальницким голым”, – сцвярджаў філосаф.

Паводле іншых, вельмі ўскосных, звестак Скарына ў перыяд між 1522 і 1525 гадамі складаў спіс землякоў, якія займаліся пісьменніцкай дзейнасцю. Хто быў улучаны ў гэты спіс дакладна невядома, як невядома, ці дайшла справа да стварэння эскізаў будучых гравюраў. Туманным намёкам на тое, што задума першадрукара пачала ажыццяўляцца, ёсць словы народнай песні, якая была запісана этнографам Андрэем Чарнарэцкім у ХІХ ст. на Піншчыне:

А я любіла, я кахала,

Скарыне потку паказала.

Верагодна, што перад намі ўрывак з верша нязнанай сёння беларускай паэткі XVI ст.

Калі Францішак Скарына і сапраўды спрабаваў стварыць звездословец списальницкий голый, то можна толькі здагадвацца з кансерватызмам якой моцы яму давялося сутыкнуцца. Грамадства Вялікага Княства Літоўскага не было гатова адэкватна ўспрыняць ягонае выданне Бібліі, а што ўжо казаць пра “распусны каляндар”!

Мізэрная колькасць крыніц не дазваляе нам адказаць на многія пытанні. Сярод іх найбольш вострым бачыцца пытанне пра матывы, якія пабудзілі Скарыну да ідэі стварэння літаратурна-эратычнага каляндра. Магчыма, што тут назіраліся ўплывы творчай філасофіі італьянскіх мастакоў, з якімі наш слаўны продак меў магчымасць пазнаёміцца падчас універсітэцкага навучання.

Неспадзяваны падарунак Сарбеўскаму

Пад канец 1626 г. Полацкі езуіцкі калегіум страсянуўся даволі гучным скандалам, водгулле якога магло б пранесціся па ўсёй Рэчы Паспалітай і ў нейкай ступені падарваць аўтарытэт езуіцкіх навучальных установаў. Аднак кіраўніцтва калегіума прыклала ўсе магчымыя намаганні, каб не дапусціць шырокага розгаласу.

Як вядома, у 1626 г. настаўнікам рыторыкі ў Полацкі калегіум быў прызначаны Мацей Казімір Сарбеўскі, што паспеў ужо на той час здабыць славу таленавітага паэта агульнаеўрапейскага ўзроўню. У Полацку ён чытаў фундаментальныя курсы па тэорыі паэзіі, красамоўстве і антычных старажытнасцях. На яго лекцыі ці не ўпершыню ў гісторыі калегіума запрашаліся не толькі навучэнцы, але і ўсе ахвочыя слухачы. Што праўда, уваход у лекцыйную залю прадугледжваўся толькі для мужчынаў. Кіраўніцтва калегіума, здавалася, пільна сачыла за датрыманнем гэтага прынцыпу. Аднак угледзіць за ўсімі не ўдалося, і ў шэрагах вольных слухачоў, якія завітвалі слухаць Сарбеўскага, апынулася маладая жанчына, пераапранутая ў мужчыну.

Яна старанна канспектавала лекцыі свайго ўлюбёнага паэта і рабіла зарысоўкі. На гэта ніхто вялікай увагі не звяртаў, бо ладная частка вольных слухачоў рабіла тое самае, мяркуючы, што атрымліваюць рэцэпты стварэння беззаганных літаратурных твораў. На пачатку снежня стала вядома, што пан Мацей Казімір неўзабаве скончыць чытанне курсу і адправіцца выкладаць у Віленскую езуіцкую акадэмію. На апошняй снежаньскай лекцыі, калі паэт традыцыйна прапанаваў прысутным задаваць пытанні, пераапранутая жанчына папрасіла дазволу зрабіць мэтру падарунак. Сарбеўскі сціпла ўсміхнуўся і пацепнуў плячыма, адмаўляць было няёмка. Жанчына падышла да яго і працягнула невялікі томік з вокладкай, аздобленай зялёным аксамітам. “Гэта каляндар з маімі вершамі і малюнкамі, прысвечанымі вам, маэстра”, – прамовіла яна натуральным жаночым голасам і, пакуль паэт не паспеў апамятацца ад неспадзяванага дысанансу, прагна ўпілася ў ягоныя вусны. Зала на лічаныя секунды анямела, але потым увадначас загула, а калегіумныя служкі кінуліся да жанчыны, каб адарваць яе ад знакамітага выкладчыка.

Праведзенае разбіральніцтва высветліла, што жанчына (гісторык літаратуры Сысой Кончыц лічыць, што яе звалі Марфа Сасковіч) паходзіла з полацкай купецкай сям’і і была дужа захопленая паэзіяй Мацея Казіміра Сарбеўскага, а за часы праслуханых лекцыяў без памяці ў яго закахалася. Зроблены ёй каляндар утрымліваў эратычную лірыку на “рускай” мове. Усе вершы сапраўды былі адрасаваныя аб’екту ейнага кахання. На малюнках жанчына адлюстравала сябе і свайго куміра ў дванаццаці розных недвухсэнсоўных сэксуальных паставах. Кіраўніцтва Полацкага калегіуму пастанавіла знішчыць каляндар у агні. Прыцягваць да жорсткай адказнасці дзіўную паэтэсу і мастачку не сталі, аддаўшы бацькам на парукі. Сарбеўскі ва ўсіх гэтых справах не ўдзельнічаў, дачасна з’ехаўшы ў сталіцу Вялікай Літвы.

Казус эпохі класіцызму

Вяртанне да ідэі стварэння літаратурна-эратычнага календара адбылося ў ХVIІІ ст. і наўпрост звязанае з павевамі класіцызму, якія смела ўрываліся ў паветра беларускага барока. Гэта акурат той час, калі нават прадстаўнікі вышэйшых станаў грамадства перасталі баяцца ўласнага цела, калі дамы насілі вельмі глыбокія дэкальтэ, а на свецкіх балях дазвалялі цалаваць сябе ў ледзь прыхаваныя грудзі. Адлюстраваць сябе ў выглядзе старажытных грэцкіх ці рымскіх багоў захацелі і тагачасныя літаратары. Фундатарам і куратарам праекта зусім невыпадкова стала Францішка Уршуля Радзівіл – аўтарка культавага эратычна-сарамяжнага верша “Апісанне персяў жаночых”:

Гэта цуд сэрца, што дзве цытадэлі

Высяцца поруч сярод чыстай белі,

Ззяюць рубінамі іх бастыёны,

Кшталтам зусім, як абрысы Белоны.

Яе муж князь Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька паставіўся да гэтай справы з разуменнем і нават выдзеліў добрую суму грошаў, каб Францішка Уршуля змагла выпісаць з Італіі таленавітага мастака, які здолеў бы належным чынам увасобіць смелыя задумы.

Рознымі спосабамі асветніца з Нясвіжа вышуквала інфармацыю пра тагачасных беларускіх пісьменнікаў. Спіс атрымаўся досыць абсяжным. Даводзілася ўступаць у ліставанне (часам вельмі працяглае) са многімі літаратарамі перш, чым атрымлівалася згода ці адмова. Марыйцы Мартысевіч у гэтым сэнсе было ўсё ж значна прасцей. У выніку атрымаўся спіс, які складаўся роўна з дванаццаці чалавек мужчынскага полу. Атрымалася вельмі разнашорсная кампанія, якая ў сярэдзіне 1730-х гг. была запрошана ў нясвіжскую рэзідэнцыю Радзівілаў.

Здавалася, што нічога не магло перашкодзіць ажыццяўленню праекта. Аднак, калі пасля ўрачыстага банкета гаворка зайшла пра прывязку асобнага пісьменніка да пэўнага месяца, усчаліся страшэнныя дэбаты. Спрачаліся не толькі ўласна літаратары, але і мастацкія эксперты, што дапамагалі Францішцы Уршулі вызначыцца з канцэпцыяй будучага календара. Акурат адзін з такіх экспертаў і падліў алею ў агонь, нагадаўшы, што працягласць светлавога дня ў розныя месцы года неаднолькавая, і што гэтую акалічнасць варта было б абыграць. Кожны літаратар адрозніваўся вылучным славалюбствам і жадаў, каб менавіта ягоная постаць упрыгожвала той месяц, дзе працягласць дня найбольшая.

Узнікла вострае пытанне: па якім ранжыры размеркаваць пісьменнікаў па месяцах? Адны прапаноўвалі браць у разлік творчыя заслугі – колькасць напісаных твораў і выдадзеных кніг. Другія бачылі справядлівым аддаць месяцы з найбольш доўгімі днямі самым старым творцам. Трэція (сярод якіх было шмат экспертаў) гучна крычалі, што пры размеркаванні трэба цвёрда трымацца станавай субардынацыі і саступаць найлепшыя месяцы самым зацным (знатным) панам пісьменнікам.

Маўчаў толькі слуцкі паэт Серафім Баўтарэз. Калі яго маўчанне было заўважана гаманкой грамадой, гамарня аціхла, і Францішка Уршуля Радзівіл асабіста запытала ў случака: “А якую б прапазіцыю склаў Вашаць?”. Той у адказ пачціва пакланіўся і прамовіў: “Як што ў гэтым пражэкце мы ўсі складаем дзякла Эросу, то найсправядлівей было б аддаць першасць тому з нас, хто мае ад прыроды самыя цудныя інструманты для ўслаўлення Эроса”. Пакуль гаспадыня і ўсе прысутныя спрабавалі зразумець, што Серафім меў на ўвазе, ён досыць спрытна прадэманстраваў уласны інструмент агаломшанай публіцы. Калі прысутныя дружна войкнулі і замёрлі ў здранцвенні, толькі паджылы слепаваты байкапісец Дамінік Рудніцкі гучна абурыўся: “Зачым паночку насіць вужаку ў портках? Гэта ж вялікае небеспячэнства!”. Калі ж пану Рудніцкаму патлумачылі, што адбылося насамрэч, ён выдаў кароткі гнеўны экспромт:

Я вершапіс, пахолак слоўных цудаў

Бывае словы мераю чы словам акурат,

Хвуямі ся мерыць я тут не буду —

Бо ўласнае чэсці найвельшы магнат.

Пасля пан Дамінік безадвалочна выехаў з Нясвіжа. Яго ўчынак быў успрыняты астатнімі літаратарамі неадназначна. Праект календара апынуўся на мяжы зрыву. Вядома, што адзін з экспертаў – Ян Крызастом Вустачэл – прапанаваў уласную кандыдатуру на вакантнае месца і нават прад’явіў рукапіс раману “Кароткая гісторыя войнаў, якія адбываліся пад коўдрай пані Ізабелы Сметанкоўскай прынцэсы Клубніцкай”. Аднак, як выявілася, выправіць сітуацыю пасля ад’езда Рудніцкага было немагчыма. Бальшыня пісьменнікаў раптам засумнявалася ў мэтазгоднасці свайго ўдзелу ў праекце і, наступіўшы на горла ўласным амбіцыям, параз’яжджаліся дамоўкі. Цяжка сказаць, як Францішка Уршуля Радзівіл перажыла паразу сваіх задумаў. Магчыма акунулася з галавой ва ўласную творчасць і тэатральнае жыццё.

Прыхільнікі тэорыі змовы (Фёдар Калашынскі, Біл Конт) перакананыя, што зрыў праекту календара быў штучна справакаваны кансерватыўнымі сіламі пад патранажам вялікалітоўскай філіі дамініканскага ордэна і ўплывовых фігураў цэха віленскіх прастытутак-традыцыяналістак для таго, каб не дапусціць пачатку сэксуальнай рэвалюцыі ў Рэчы Паспалітай.

Клопаты Дуніна-Марцінкевіча

Гісторыя ўдалай спробы стварэння тутэйшага літаратурна-эратычнага календара ў ХІХ ст. застаецца вельмі невыразнай і спрэчнай. Ці не адзінай крыніцай, якая сведчыць пра факт стварэння такога кшталту календара, з’яўляюцца чарнавыя накіды, зробленыя пісьменнікам Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам да паэмы “Літаратарскія клопаты”, якая была напісаная ў 1857 г. Згаданыя накіды не ўвайшлі ў канчатковы варыянт твора і распавядаюць пра беспрэцэдэнтнае на той час цкаванне, якое Дунін-Марцінкевіч зазнаў ад невядомых нядобразычліўцаў. Нагадаем, што да 1856 г. ён паспеў зарэкамендаваць сябе як аўтар, што не цураўся беларускай мовы і краёвай тэматыкі. Да таго ж падрыхтаваныя ім кнігі здолелі прайсці праз цэнзурнае ведамства і былі надрукаваныя.

Усё гэта, зразумела, выклікала неаднастайную рэакцыю жыхароў краю, якія знаходзіліся на розных узроўнях этнічнай самасвядомасці. Тыповы прыклад рэакцыі сярэдняга абываталя на беларускамоўную кнігу клясык новай беларускай літаратуры прыводзіў сам:

«Ma chère amie, – сказала, – хай там хто з вас гляне,

Дзюма там ці Бальзак? Якое там выданне?»

Тут тонкім галасочкам Фроня адказала:

«Non maman! Мужыцкі твор, якісь “Купала”». —

«Ah mon Dieu! Як можна мову так паскудзіць!

Кінь гэтыя грымзолы, каб рук не пабрудзіць!».

Такія словы Дунін-Марцінкевіч прыпісваў хатняй гаспадыні. Можна меркаваць, што на больш высокіх прыступках тагачаснай сацыяльнай лесвіцы абураных і незадаволеных таксама знаходзілася нямала. Кнігі “Гапон”, “Вечарніцы”, “Купала”, зноў жа паводле сведчання самога аўтара, разыходзіліся досыць марудна. Выяўныя паланафілы, якія не разумелі, што для пана Вінцэнта польскія цноты і беларуская чэсць былі паняткамі тоеснымі, бачылі ў яго творчасці расійскую змову супроць пальшчызны.

Ты толькі паглядзі дзівосіна якая —

нажніц цэнзурных ён так спрытненька ўнікае,

напэўна з маскалём у звязях ён таемных,

каб Польшчы насаліць і збіць люд з тропаў пэўных.

Так Дунін-Марцінкевіч абмалёўваў настроі тагачасных ультрапаланафілаў. Верагодна, што акурат нехта з іх і надумаў зрабіць ход траянскім канём, каб яшчэ больш мінімізаваць продаж беларускамоўнай кніжнай прадукцыі, якой і без таго было нягуста. Па словах класіка на пачатку восені 1856 г. вуліцы Менску хтосьці абклеіў досыць вялікімі плакатамі, якія ўяўлялі з сябе каляндар на наступны 1857 год:

На тым календары пан Дунін-Марцінкевіч

Па цэнтры красаваў, як голы каралевіч,

І сорам прыкрываў ён лісцікам фіговым,

Надпісаны той быў дый беларускім словам.

Калі давяраць пісьменніку, на фігавым лістку стаяў надпіс “Беларуская гаворка”, а ў левым верхнім куце невядомыя аўтары змясцілі расійскамоўную фразу: “Въ 1857 году я переплюну Кохановскаго”, якая мела лагічнае завяршэнне словамі, размешчанымі пад выявай аголенай постаці класіка: “И завтракъ будетъ моимъ!”. Відавочна, што ўвесь гэты лексічна-візуальны канструкт мусіў умацоўваць абываталя ў думцы аб прадажнай сутнасці творчасці пана Дуніна-Марцінкевіча.

Пісьменнік быў шакаваны, калі паліцыя выклікала яго з Люцінкі для разбіральніцтва аб паходжанні плакатаў:

Спытаўся грозны паліцмайстар,

Хто публікаткі друкаваў.

Іх даставаў памочнік з кайстры,

На ўзгляд мой смутны падаваў.

Мяркуючы з чарнавіка, паліцыя не стала заводзіць справу на пана Вінцэнта, бо здолела разглядзець антымарцінкевічаўскі змест календара і палічыла неверагодным, каб сам творца выстаўляў сябе на пасмех паланафільскай публікі. На жаль, ніякімі іншымі дакументамі гэты інцыдэнт не пацвярджаецца. Даследніца Аўгіня Мернажыцкая мае аптымістычныя надзеі адшукаць асобнік згаданага календара ў архівах Літвы ці Польшчы.

“Пропаганда страмопісі” ў Калінаўшчыне

З вялікай пэўнасцю нельга сказаць, колькі разоў чыніліся спробы стварыць беларускі літаратурна-эратычны каляндар у ХХ ст. Звернем увагу на вядомыя нам факты другой паловы 1920-х гг.

Гэта быў час, калі ў БССР праводзілася беларусізацыя. Адным з аванпостаў палітыкі беларусізацыі сталася створаная пасля першага ўзбуйнення Савецкай Беларусі Калінінская акруга (Калінаўшчына) з цэнтрам у Клімавічах. Акурат там беларускае грамадска-культурнае жыццё віравала не менш, чым у сталіцы. Існавалі і літаратурныя суполкі, між якіх мадэрнісцкім эпатажам вылучалася аб’яднанне “Бабровыя гоны”.

На рэгулярных паседжаннях бабрагонцаў заўжды было шматлюдна. Маладыя пісьменнікі голасна заяўлялі пра сябе не толькі творамі, але і неардынарнымі ўчынкамі. Паэт Сямён Зызыбайла, напрыклад, вызначаўся тым, што дэкламуючы ўласны вянок санетаў “Беларускае полымя пралетарскай рэвалюцыі”, трымаў руку над запаленай свечкай і не прыбіраў яе да сканчэння чытання, хаця далонь увачывідкі пачынала падгараць. Паэтка Кацярына Змоглая маланкава атрымала вядомасць пасля таго, як свой верш-енк “Нараджэнне беларуса-бальшавіка” прадэкламавала, набыўшы перад публікай характэрную позу парадзіхі.

Невыпадкова, што акурат Сямён і Кацярына першымі згадзіліся здымацца аголенымі для календара, які прымяркоўваўся да 1926/1927 працоўнага года (тагачасны савецкі каляндарны канон) і павінен быў мець назву “Бабрагонскі кругаварот”. З ініцыятывай стварэння падобнага календара выступіў адзін з акруговых чыноўнікаў, які курыраваў сферу фізічнай культуры, спорту і масавых мерапрыемстваў, і з’яўляўся зацятым прыхільнікам мадэрнісцкіх тэндэнцыяў у беларускай савецкай літаратуры. Звалі яго Панкрат Рушывоз (паслужыў прататыпам Самсона Самасуя ў вядомым рамане Андрэя Мрыя). Для рэалізацыі задумы ён не шкадаваў ні часу, ні энергіі.

Для таленавітага клімавіцкага фатографа Лявона Андрэйчыка таварыш Рушывоз здабыў найноўшую на той момант фотакамеру, якая пылілася на складзе канфіскаваных рэчаў тамтэйшага ГПУ. Чыноўнік лічыў, што галоўная задача календара з аголенай літаратарскай натурай – “засьведчыць невымоўную прыгажосьць савецкага беларуса ў любых прасторава-часавых вымярэньнях і прыродна-урбаністычных абставінах”. Меркавалася, што на кожны месяц працоўнага года будзе прыкладацца фатаграфія з крытычнай масай аголеных творцаў абодвух полаў у кантэксце выразных пейзажаў ці інтэр’ераў.

З ацалелых фрагментаў папярэдніх планавых запісаў Рушывоза можна даведацца пра задуманы змест здымкаў: “пісьменьнікі і пісьменьніцы выбеглі з лазьні і гуляюць у сьнежкі”, “пісьменьнік любуецца (натхняецца на верш) некалькімі пісьменьніцамі, ідучымі ў ваду (прыгожая рэчка ці возера) на фоне заходзячага чырвонага сонца”, “дзьве (ці можа тры) пісьменьніцы-сялянкі памагаюць пісьменьніку-кавалю змыць працоўную гразь з цела (коўшыкі, цэбрыкі – абавязкова)”, “пісьменьнікі і пісьменьніцы горача цалуюцца ў восеньскім яблыневым садзе (яблыкі буйныя і пераважна чырвоныя), а з кустоў падглядвае юная паэтка Улянка Верабейка (аголенасьць выключыць, толькі выразны захапляючы позірк)”.

Ёсць усе падставы сцвярджаць, што фотасесія была распачатая, і некаторыя з пералічаных сюжэтаў былі ўвасобленыя ў здымках. Аднак раптоўна ў творчы працэс умяшалася камісія з Менску, якая фармальна прыехала з франтальнай праверкай спартова-масавай і культурнай работы ў Калінаўшчыне. Рэальна ж меў месца данос, які, верагодней за ўсё, сыходзіў з колаў старой дарэвалюцыйнай інтэлігенцыі, што вырашыла скарыстацца нагодай і атрымаць легальны спосаб адпомсціць аднаму з праваднікоў беларусізацыі ў Калінінскай акрузе.

Камісія прызнала праект фотакалендара “Бабрагонскі кругаварот” “шкоднай дэкадэнцка-нацыяналістычнай выхадкай” Панкрата Рушывоза. Ён быў абвінавачаны ў “палітычнай верлавокасьці”, якая прывяла яго да “вапіючага неразуменьня новай моральнай сітуацыі” і “грубых скажэньняў рэчаіснасьці Савецкай Беларусі”. Між тым у аголенасці пісьменнікаў чальцы камісіі ўгледзелі, не толькі “пропаганду страмопісі (порнографіі)”, але і “гнюсны намёк на галечу, каторай ні ў БССР, ні ў іншых кутках Савецкага Саюзу няма”. Аднак паколькі наўпроставых заклікаў супраць савецкага ладу ў праекце календара не знайшлося, справа Рушывоза і ўсіх удзельнікаў праекта не была кваліфікавана як антысавецкая падрыўная дзейнасць. Пісьменнікі і фатограф атрымалі стродкія вымовы з занясеннем у асабістыя справы. Улянка Верабейка была адлічана з рабфаку. А самога таварыша Панкрата Рушывоза, панізіўшы ў пасадзе, адправілі ў іншы рэгіён Беларусі загадваць “асемянатарскай фермай”.

верасень—кастрычнік 2008 г.

Веляслава Менская – пісьменніца Старое Беларусі

Уранні мне патэлефанаваў Якаў Пятровіч Стывенсан і агаломшыў пытаннем: «Серёжа, ты знаешь писательницу Велеславу Менскую?» Спрасоння падумалася, што гэта ўсяго толькі нядзельны жарт вядомага гомельскага калекцыянера старасветчыны, каб не даць мне адаспацца ў апошні дзень законнага адпачынку. У адказ я прамармытаў, што зараз спецыялізуюся выключна на паэтцы Бажэне Мацюк і ніякіх Веляславаў не ведаю. Спадар Стывенсан рассмяяўся і ўдакладніў, што гаворка пра пісьменніцу канца XІІ – пачатку ХІІІ стагоддзя.

Мой сон прапаў, як і не было. Я зразумеў, што Якаў Пятровіч прапануе мне чарговыя сенсацыйныя звесткі з гісторыі даўняй беларускай культуры. «Со мной связался один мой грузинский коллега, – казаў ён. – Сообщил, что отыскал доселе неизвестный средневековый документ, в котором говориться о поездке Шоты Руставели в Киев. Среди прочего там упоминается его беседа с некой менской книжницей Велеславой. Я не сумел ему ответить ничего внятного по этому поводу. Хотя вполне возможно, что в одном из моих фондов какие-то данные о Велеславе Менской и содержатся». Такім вось ненавязлівым чынам мне было прапанавана пакорпацца ў тым фондзе. Я не стаў адмаўляцца і пасля конаўкі кавы ды двух дзяжурных бутэрбродаў паляцеў чатырнаццатай маршруткай у другі канец горада.

Якаў Пятровіч сустрэў мяне на прыпынку і правёў да таемнага сховішча старажытных артэфактаў. Фонд, у якім мне давялося досыць аператыўна працаваць, складаўся з падборак аркушаў ад розных рукапісаў ХІІІ ст. Я нават прысвіснуў, прадчуваючы, як закапаюся ва ўсім гэтым шчасці з галавою. «Свистунам завтра получка будет», – паўшчуваў мяне калекцыянер і блаславіў на пошукі. Блаславёным я пачаў працу. Першыя дзве гадзіны не далі ніякага плёну, апроч узмоцненага жадання ударыцца галавой аб сценку. Аднак акурат на такі выпадак сховішча абабіта плюшам. На трэцюю гадзіну справа пайшла добра, і да вечара я здолеў назбіраць пэўную колькасць пісьмовых сведчанняў пра Веляславу Менскую. Спадар Стывенсан быў усцешаны вынікам маёй працы і дазволіў змясціць у маім блогу кароткую біяграфію старабеларускай пісьменніцы.

Дакладная дата народзінаў Веляславы Менскай навуцы невядома. У розных крыніцах годам народзінаў называюцца 1182 і 1184 гады. Пры гэтым аўтары паведамленняў падкрэсліваюць, што падчас з’яўлення будучай пісьменніцы на свет адбываліся дзіўныя праявы: «вълкы вкруг дома звучне завываше» (запіс манаха Сідара Ізяслаўльскага), «воронки и соловье с пеяньем кружаше» («Травник славен»), «жаба плигне да бычий пузырь в окне порва» («Дивосил»). Падобнымі вобразамі яны жадалі падкрэсліць неардынарнасць падзеі. Бо той жа Сідар Ізяслаўльскі яшчэ і зазначыў, што ў яе асобе «явил Господ Бог вполню протиположност Евфросиньи Полоцькой».

Мяркуючы па ўсім, Веляслава належала да княскага роду. Пра гэта ўскосна сведчыць кніжнік Архіп Смаляніч, згадваючы яе «княжи власа» і «черлены княжи уста». Зрэшты, тут мы можам мець справу не з фіксацыяй рэальнага сацыяльнага становішча, а з пэўнага кшталту паэтычным тропам. У кожным разе яна была вельмі адукаванай для свайго часу жанчынай. Зусім верагодна, што нейкі час яна адукоўвалася ў Полацку, працуючы ў бібліятэцы і скрыпторыі, заснаваным за часы Еўфрасінні. Прынамсі, на маргіналіях адной з богаслужэбных кнігаў, якая паходзіць з тагачаснай Полаччыны ўтрымліваюцца надпісы: «Велеслава взыщет славу», «Из Менеска Велеслава суть не Путятична Забава», «Язык Велеславы, яко адская лава». Хто б ні пакінуў гэтыя надпісы, з іх вынікае неадназначнасць характару пісьменніцы.

Асветнік Акінф Цвярскі паведамляе, што Веляслава Менская чытала і нават спрабавала перастварыць («кусилася толмачити») на тагачасную кніжную «рускую» мову заходнееўрапейскія эпічныя творы «Песня пра Раланда» і «Спеў пра нібелунгаў». А вось Феафраст Слуцкі сцвярджае, што яна была ў захапленні ад «Слова пра паход Ігараў» і быццам бы нават «до Чернигова хаживала», каб пабачыцца з яго аўтарам. Калі верыць Феафрасту, яна «хотяше понести» (зацяжарыць) ад аўтара «Слова», але «бывает, иже держати писало легше, нежьли зачати дитя».

Увогуле ж Веляслава любіла падарожнічаць. У 1203 г. яна наведала Тураў і над магілай япіскапа Кірылы «чтяху слово свое о велих книжниках и басниках» (Сергій Туроўчык «Блюдения»). У 1206 г. яна пабывала ў Бранску, дзе «даша в ухо и порваша срачицу» (дала поўху і парвала сарочку) прапаведніку Дземетрыю Грэку за «гордость его превелику» («Бряньскый святоянник»). Сярод іншых гарадоў, дзе пісьменніца «наследиша много», называюцца Смаленск, Ноўгарад, Матраха (Тмутаракань), Кіеў. І, мабыць, гэта зусім не поўны спіс. Якім жа чынам Веляслава Менская «наследиша много» у названых гарадах? На жаль, мы маем вельмі цьмяныя недатаваныя звесткі.

У Смаленску Веляслава незразумелым чынам «выиграше» ва ўсходняга купца 1000 дырхемаў і выдаткавала іх на «книгы мирськие» (то бок нецаркоўныя) для смалян. У Ноўгарадзе яна ўздатнілася кагосьці жорстка скрытыкаваць («облаяти по жести»). Навуковец А.К.Моркаўка прыпісвае ёй аўтарства знакамітай наўгародскай берасцянай граматы № 330, дзе, нібыта, сваё частковае адлюстраванне знайшла тая жорсткая крытыка. У Матрасе пісьменніца з невядомай прычыны «ныряше в море до исткуна» (маецца на ўвазе затопленая антычная статуя аднаго са старажытнагрэцкіх багоў).

Калі ж верыць старагрузінскаму дакументу «Хроніка Міміно», у Кіеве «пасля вінапіцця» Веляслава перастрэла каля Сафійскага Сабора аўтара паэмы «Віцязь у тыгравай шкуры» Шату Руставелі і папрасіла, каб той ёй «надрапаў пару словаў на першай-лепшай шкурцы». Вялікі грузін зразумеў мянчанку не зусім слушна і палічыў за «вулічную дзеўку», з чаго атрымаўся пэўны канфуз. Большых падрабязнасцяў іх сустрэчы ў дакуменце няма. Даследніца Таісія Віняхоўская лічыць, што Шата Руставелі ўсё ж пакінуў старабеларускай пісьменніцы свой аўтограф на кавалку пергаміну, які знаходзіцца зараз у сховах Калінінградскага музея (Расія). На яе думку словы Руставелі: «Какая у тебя печатлительная глаза, милая. Ты пистельница, да?» адрасаваныя акурат Веляславе Менскай. Аднак гісторык літаратуры Антон Варанецкі лічыць, што адрасатам гэтых словаў была іншая кніжніца – Аксенія Чачэрская.

Што тычыцца ўласна творчага даробку Веляславы Менскай, то тут інфармацыі яшчэ меней. Паводле Севасцея Мсціслаўскага яна была аўтарам «изборника» пад нестандартнаю для той эпохі назваю «Бусяки сторонния плодныя». Творы, што былі ў яго ўключаны, мелі самы шырокі жанравы разбег: песні, навелы, афарызмы ды інш. Сучаснікі ацэньвалі іх па-рознаму. Але ў бальшыні крыніц, якія захаваліся да нашага часу, пераважае даволі стрыманая, а то і шчыра непрыязная рэакцыя.

Нікіфар Віцебскі крытыкаваў яе за «блядьню скоморошью» у песнях пра «цветии розы» і «лето в веси» (лета ў вёсцы). З ім быў салідарны Сава Пінскі. Нехта з удзельных князёў быў гатовы яе «пугой пригостити» за навелу «О прузях в шеломах князевых» («Пра тараканаў у княскіх шаломах»). На полацкім вечы 1208 г. усур’ёз абмяркоўвалася пытанне аб росшуку і запраторанні ў вязніцу менскай пісьменніцы за «лихокрывство» (фальшаваньне) у адным з яе твораў жыцця князёўны Рагнеды. А вось свецкі кніжнік Няўзор Нелюбскі творчасць Веляславы Менскай любіў і называў «солнцем меж церковной тьмечи».

Нястача гістарычных крыніцаў не дазваляе напоўніцу прасачыць жыццёвы і творчы шлях выдатнай літаратаркі Старое Беларусі. Застаецца нявысветленым уплыў Веляславы Менскай на далейшае развіццё старабеларускае літаратуры. Паасобныя даследнікі лічаць, што яе ўплыў быў па-сапраўднаму агромністым. Літаратуразнавец Пятро Малубайка схільны лічыць, што менавіта Веляславае належыць знакавы выраз: «Усеагульная абыякавасць і млявасць да жыцця». Што праўда, невядома, як ён гучаў першапачаткова. Хачу спадзявацца, што маё сціплае нядзельнае даследаванне без абеду і падвячорку стане адпраўным пунктам для далейшых навуковых адкрыццяў.

16.08.2009 г.

Примечания

1

Погибшие открытия: Хрестоматия утраченных литературных находок. Екатеринбург, 1999. С. 12–13.

2

Греческий «Физиолог» по черниговскому краткому списку XI века. Киев, 1848. С. 39.

3

Церковь и литература в Западной Руси во времена литовских князей (от Гедимина до Витовта). Ревель, 1898. С. 91.

4

Pergaminy Jadźwingów. Paryż, 1834. S. 15.

5

Цыт. паводле: Коленко Ф., Шанцев И. История Руси: Что от нас прятали? Ростов-на-Дону, 1995. С. 60.

6

Эпистолярное наследие русской православной церкви: Древний период. Сергиев Посад, 1912. С. 140.

7

Летяго В.В. Вокруг «Слова о законе и благодати»: источники, черновики, наследования. Орел, 1992. С. 56.

8

Quellen des Mittelalters. Darmstadt, 1962. Band XIa. S. 654.

9

Тайный летописец Великих князей Литовских: [Рукапіс з прыватнага збору гомельскага калекцыянера старасветчыны Стывенсана Я.П. Пагінацыя адсутнічае.]

10

Scriptores Rerum Livonicarum. Riga—Leipzig, 1854. Band 1. Teil 2. S. 272. Вершаваны пераклад – наш.

11

Штогоднік Беларускага Архіву Сноў. Менск, 2002. С. 18.

12

Послания Гедимина. Калининград, 2000. С. 42.

13

Церковь и литература в Западной Руси во времена литовских князей (от Гедимина до Витовта). Ревель, 1898. С. 92.

14

Decameron di Lithuania; албо Литуанский Десятиден, где кратко припадки вшелякие оповедаеть Иван Кособоцкий, котрый был за Витовта господаря часы: Рукапіс Новасібірскай абласной аб’яднанай універсальнай бібліятэкі. Інв. № 4591. С. 69.

15

Дневники караимов: [Рукапіс Публічнай бібліятэкі Буэнас-Айрэсу. Інв. № 1506–1410.] Сшытак 10. С. 140.

16

Гайдэнштайн Р. Над Полацкам ізноў дажджы: Фрагмэнты ўспамінаў. Рэгенсбург, 1946. С. 8.

17

Сношения с Польшей. Цэнтральны дзяржаўны архіў старажытных актаў (Масква). Ф. 79-біс. Воп. 1. Спр. 86. Арк. 31.

18

Цыт. паводле: Цьвін Л. Начырк з гісторыі беларуска-маскоўскіх дачыненьняў цягам XVI—ХVIII стст. Чыкага, 1975. Б. 75.

19

Литовская метрика. Книга публичных дел // Русская историческая библиотека. Юрьев, 1914. Т. XXX. Ч. 2. Столбец 681.

20

Там же. Столбец 690.

21

Быховская хроника XVII в. // Новое в палеографии восточных славян. Москва, 2003. С. 140.

22

Дыяриуш, албо Спис деев и дум о всем чисто Ионы Тривольского: [Рукапіс Галоўнага архіву старажытных актаў (Варшава). Інв. № 2000/ХР.] С. 80.

23

Казанье поляшуцке схызматычне. [Рукапіс Галоўнага архіву старажытных актаў (Варшава). Інв. № 5903-43.] С. 2.

24

Акты Литовской метрики, собранные И. Я. Погранзоновичем. Варшава, 1887. Т. 2. Вып. 1. С. 431.

25

Присовокупление к части первой Архива Юго-Западной России. Киев, 1860. С. 315–318.

26

Леопардов раптуляр Яна Ранка: [Рукапіс Тамбоўскай абласной бібліятэкі. Інв. № 6144-3 (пер). Пагінацыя адсутнічае.]

27

Рассказ неизвестного солдата российского, бывшего участником Северной войны. Санкт-Петербург, 1800. С. 5.

28

Krigares Dagböcker. Lund, 1902. V. 2. S. 57.

29

Головнев-Седовласов П. Ю. Вспоминанья о ратных трудах. Нижний Новгород, 1832. С. 220.

30

Булгарин Ф. Кое-что о птицах // Южная муха. 1827. Сентябрь.

31

Cudzoziemcy о Polsce i Litwie. Kraków, 1973. S. 75.

32

Dodatek do pamiętników Ignacego Domeyki. Warszawa, 1901. S. 18.

33

Фатаграфія з прыватнага збору гомельскага калекцыянера старасветчыны Стывенсана Я. П. У публікацыі адбітку адмоўлена.

34

Нацыянальны гістрычны архіў Беларусі (Менск). Ф. 346. Воп. 22. Спр. 29. Арк. 88.

35

Беларуская міфалогія: Энцыклапедычны даведнік. Менск, 2004. С. 188–189, 544.

36

Dziedecki A. K. Lustracja sproby… [Рукапіс Нацыянальнай бібліятэкі Польшчы (Варшава). Інв. № 68958.] С. 9.

37

Pleskaczewski J. Wspomienia z przeszłości. Lwo’w, 1933. S. 125.

38

Новое русское поле. 1923. № 10 (Париж). С. 30–32.

39

Нацыянальны гістарычны apxiў Беларусі (Менск). Ф. 13. Воп. 66. Спр. 619. Арк. 37 аб.

40

Шалупеня И. Какой провокации боялся в 1941 году Сталин? // Суперсенсация. 2000. № 12 (июнь).

41

Ёрш С. Генэрал Вітушка // Наша Ніва. 1997. 12 траўня.

42

На варце Сакавіка. 1952. № 40 (Мюнхен).

43

Шпилевский П. Бог в простонародной белорусской притче // Зори Замоскворечья. 1855. № 5. С. 55–57.

44

Васькоў Ул. Ужо прыкладна 450 гадоў… // http://palivac.livejournal.com/254959.html

45

Багушэвіч Ф. Творы. Мн., 1991. С. 16.

46

Беларуская прышчэпка для тутэйшай дзічкі: круглы стол 29 лютага 2008 г. // Новая Атлантида. 2008. № 1. С. 18–31.

47

Балахонаў С. Звышнатуральнае пачуццё // http://budzma.org/projects/belarus/syarhyey-balakhonaw-irracyyanalnaye-pachuccyo.html

48

Дыярыуш о деях размоитых пана Михала Винярскага-Пуховскаго. Прыватная бібліятэка Серафімы Скрыдлоўскай. Пагінацыя адсутнічае.

49

Герадот. История. Ленинград, 1972. С. 213.

50

Традыцыя называе яго пазашлюбным сынам Герадота (верагодна, ад жанчыны з племені будзінаў). Герадот Малодшы ўсё свядомае жыццё імкнуўся выпраўляць бацькавы памылкі. У часе адной са спрэчак з нагоды інтэрпрэтацыі падзеяў паходу Дарыя І на Вялікую Скіфію ён выкрыкнуў Герадоту: «Бацька, ты тут не адзін!».

51

Цыт. паводле: Свербинский Х. Страсти вокруг Геродота Младшего // Вестник исторических древностей. Москва, 2000. Вып. 25. С. 77–78.

52

Полное собрание документов и материалов о восстании Спартака. Санкт-Петербург, 2008. Т. 2. С. 88–89.

53

Беларуская міфалогія: энцыклапедычны слоўнік. Мінск, 2004. С. 418.

54

Материалы, относящиеся к истории древних готов. Москва, 1888. С. 96.

55

Там сама. С. 97.

56

Хрэстаматыя па гісторыі сярэдневякоўя / Пад. рэд. Стасюлевіча Я., Байкоўскага К. Мінск, 1950. С. 293–294.

57

Стратегикон Псевдо-Маврикия. Ростов-на-Дону, 2004. С. 95–96.

58

Беларуская міфалогія: энцыклапедычны слоўнік. Мінск, 2004. С. 400.

59

Все списки «Хроники» Регинона из Лотарингии. Екатеринбург, 1999. С. 45.

60

Радзінныя народныя песні. Мінск, 1999. С. 306.

61

Сказаў, як звязаў. Прыказкі і прымаўкі зямлі беларускай. Мінск, 1988. С. 111.

62

Адам Бременский. Деяния первосвященников Гамбургской церкви. Расширенная версия. Москва, 2002. С. 305.

63

Цыт. паводле: Ластоўскі В. Да пытання прыгадкі крыўскасці ў «Славянскай кроніцы» Гельмольда // Крывіч. 1927. № 9. С. 18.

64

Семенович Г. Политические предрассудки и церковь Киевской Руси // Славянский изборник. Киев, 1990. С. 44.

65

Беларуская міфалогія: энцыклапедычны слоўнік. Мінск, 2004. С. 400.

66

Константин Багрянородный. Приложение к трактату «Об управлении империей». Москва, 1991. С. 54.

67

Сказки, притчи, мудрые изречения и анекдоты Византийской империи в переложении на великорусский язык. Москва, 1909. С. 77.

68

Попелковский З. Белорусская легенда «Царкоўка» как исторический источник // Вопросы источниковедения. 2001. № 4. С. 12–25.

69

Легенды роднай Тураўшчыны – вады жывой глыток. Тураў, 2003. С. 33.

70

Эх, былины-былинушки! Сборник. Ленинград, 1988. С. 64.

71

Шанкевіч Ст. Паданьні пра Мянеска // З гісторыі Бацькаўшчыны. Мюнхэн, 1956. С. 13.

72

Избранные фрагменты утраченных восточнославянских летописей. Хабаровск, 1998. С. 172.

73

Balthasar Shweiger. Chronica der Provinz Lyfflandt und das Maerchen „Keinohrhasen». Berlin, 1899. S. 114–117.

74

Грушевський М. Хронологія подій Галицько-Волинського літопису // Записки Наукового товариства ім. Шевченка. Львів, 1901. Т. 41. С.16.

75

Тайный летописец Великих князей Литовских. Рукапіс з прыватнага збору гомельскага калекцыянера старасветчыны Стывенсана Я. П. Пагінацыя адсутнічае.

76

Хвошчанка Н.Я. Інтэрмедыя як феномен беларускай культуры эпохі барока // Прекрасное барокко: Сборник статей. Павлоград, 2007. С. 42.

77

Ластоўскі В. Яблычныя чарвякі ў даўняй крыўскай гісторыі // Крывіч. 1927. № 9. С. 27.

78

Запаветныя беларускія летапісы і хронікі. Гомель-Маладзечна, 1998. С. 111.

79

Барок-Хвайніцкі С. Беларуская музычная традыцыя часоў станаўлення Вялікага княства Літоўскага. Беласток, 2005. С. 20–21.

80

Méhek György. Kalandok az életemben. Budapest, 1956. P. 45. Кірылічная інтэрпрэтацыя тэксту.

81

Фривольский Л. Основание Вильно в легендах, преданиях, песнях. Санкт-Петербург, 1901. С. 89.

82

Избранные места из переписки Тимура Нарбута с Жюлем Верном // Lietuva ir Europa. XIX amžius. Vilnius, 1990. P. 129.

83

Дьяк Конь Делок и его «Летопись». Сергиев Посад, 1912. С. 65–66.

84

Заморский Ч. К вопросу о настольных книгах великих князей литовских // Эхо библиофила. 2006. Вып. 13. С. 32.

85

Томбовский В. Песни времен «Литовщины»: боевой дух на службе феодальной идеологии // Новое историческое обозрение. 2007. С. 220.

86

Летопись Кирея Балычева. Москва, 1875. С. 195.

87

Даль В. Замечания по поводу нескольких слов, происхождение каковых имеет историческую подоплеку // Родная великорусская речь. 1870. № 20. С. 33.

88

Летопись Кирея Балычева. Москва, 1875. С. 199.

89

Летописная повесть о походах князя литовского Ольгерда в Верховские земли. Вятка, 1889. С. 29.

90

Decameron di Lithuania; албо Литуанский Десятиден, где кратко припадки вшелякие оповедаеть Иван Кособоцкий, котрый был за Витовта господаря часы: Рукапіс Новасібірскай абласной аб’яднанай універсальнай бібліятэкі. Інв. № 4591. С. 15.

91

Ражкоўскі Д. Новыя адкрыцці ў лацінамоўнай паэзіі Беларусі XVI ст. // Латинский язык и культура Восточной Европы на порогое Нового времени. Москва, 2009. С. 172.

92

Редькин Х. Войт Евсей Играстый как архетип «несправедливого властителя» // Местное управление и самоуправление у восточных славян. Владимир, 2008. С. 149.

93

Летописная история о войте Евсее Играстом. Брянск, 2001. С. 14.

94

Кундалеўская Я. Да пытання аб «беларусізацыі» польскага каралеўскага двара пасля Крэўскай уніі // Культурное взаимодействие народов Восточной Европы в средние века. Санкт-Петербург, 2007. С. 222.

95

Kulczycki S. Chrzest Litwy: pogląd nowy // Христианизация восточных славян, балтов и фино-угров в контексте общеевропейской истории. Москва, 2005. С. 77.

96

Черняховский М. Великий князь Витовт в литовском, белорусском, украинском и русском песенном фольклоре // Феномен исторической песни у народов Восточной Европы. Рязань, 2001. С. 51–52.

97

Полное собрание русских летописей. Москва, 1975. Т. 32. С. 82–83. Пераклад на сучасную беларускую мову: «І даваў князь вялікі Вітаўт гасцям сваім утрыманне вялікае: выходзіла на іх аброкаў штодня: мёду сычонага па семсот бочак, апрача мушкатэлю, мальмазіі ды іншых напояў і він размаітых; ялавіц, бараноў, вепрукоў таксама па семсот, зуброў па шэсцьдзесят, ласёў па сто, апрача іншай рознай зверыны, многіх мясных ды іншых хатніх страў».

98

Селезнев В. Третья сила в феодальной войне середины XV в. в Великом княжестве Литовском. Тверь, 2005. С. 15.

99

Толкиновский В.К. К проблеме реконструкции доспехов литовских воинов периода гражданской войны середины XV в. // Вооруженные силы Русского государства и Великого княжества Литовского в XIV–XVI вв. Москва, 1995. С. 72.

100

Записки лазутчика русского Ивашки Сухобздуева о домашней литовской войне XV в. Екатеринбург, 1873. С. 13.

101

Струнинский З.П. Попытка обширной реконструкции «Повести о Вилькомирском побоище» XV в. // Новое в источниковедении России и ближнего зарубежья. Москва, 2002. С. 165–166.

102

Цянькова Л. Старыя гістарычныя прымаўкі з маргіналій беларускіх летапісаў, хронік і актавых кніг // Кнігі і кніжная справа ў традыцыі народаў Вялікага княства Літоўскага. Мінск, 1996. С. 125.

103

Записки лазутчика русского Ивашки Сухобздуева о домашней литовской войне XV в. Екатеринбург, 1873. С. 17.

104

Лех Н. Істинний задум змови князів 1481 р. Львів, 1875. С. 3–10.

105

Противный П. Документы и материалы о «Пчелином заговоре» против польского короля Сигизмунда Старого // Из истории восточноевропейских бунтов, заговоров, революций. Новгород, 1997. С. 59–70.

106

Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Мінск, 2001. Т.6. Кн. 1. С. 310.

107

Сладенькая К. Заговорщик Франциск Скорина. Малоизвестные страницы биографии белорусского первопечатника // Из истории восточноевропейских бунтов, заговоров, революций. Новгород, 1997. С. 88.

108

Скарына Ф. Творы. Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхалія. Мінск, 1990. С. 45.

109

Раднянкоў К.Ю. Летапіс Альгімонта Дзядзюлі як крыніца па гісторыі пагранічных канфліктаў Маскоўскай дзяржавы і ВКЛ на рубяжы XV–XVI стст. // Новое в источниковедении России и ближнего зарубежья. Москва, 2002. С. 190.

110

Ванильная П. Творческая манера Клопа Кумедного как образец сатирического восприятия исторических процессов в среде «вытесненного» русского скоморошества начала XVI в. // Юмор и сатира в исторических судьбах восточных славян и других народов. Санкт-Петербург, 2000. С. 99–100.

111

Пасечников В. Летописное «Сказание о взятии Колодинской волости»: исторический подлинник или антирусский новодел? // Москва – Третий Рим. Сборник статей и материалов. Москва, 2007. С. 100–105.

112

Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Мінск, 2001. Т.6. Кн. 1. С. 311.

113

Донцова З.Л. Франциск Скорина и борьба спецслужб ВКЛ и Русского царства в первой половине XVI в. // Из истории ФСБ России (с древнейших времен до 2009 г.). Москва, 2010. С. 212–219.

114

Сырко-Маслова Е.П. Брачные запреты в сословной этике Великого княжества Литовского накануне Люблинской унии // Очерки истории нравственности и духовности в Беларуси. Минск, 2006. С. 26.

115

Тут і далей змест гісторыі пераказваецца і цытуецца паводле выдання: Зарыцкая А., Шчодрык М. «Гісторыя кахання шляхцянкі і пчаляра» з архіваў Вацлава Ластоўскага // Жанчыны на небакраі Еўропы. Мінск, 2007. С. 135–150.

116

Печенька Б. Пропагандистский аппарат Ивана Грозного. Саратов, 1990. С. 187.

117

Малоизвестные документы и материалы по истории Ливонской войны 1558–1583 гг. Москва, 2004. Т. 3. Кн. 2. С. 345–347.

118

Кожепенько И. Славяноросские «Печальки» о Ливонской войне как пример подражания «Тренам» Яна Кохановского // Война как феномен литературной рефлексии. Ростов-на-Дону, 2009.

119

Васнецов-Васильченко З. Идет война позиционная, священная война // Оружие русской славы. 1995. № 8. С. 25.

120

Кавай Н.Я. Польско-литовский властитель Стефан Баторий как афорист // Из истории риторического искусства народов Центральной и Юго-Восточной Европы. Санкт-Петербург, 2004. С. 265.

121

Казлоў Л.Р. З дазволу караля і вялікага князя. Мінск, 1992. С. 32.

122

Сказане о зништоженю жемеры надзной // Хрестоматия по истории природных катаклизмов на Руси. Москва, 2010. С. 240.

123

Балахонаў С. Зямля пад крыламі Фэнікса // ARCHE. 2004. № 5. С. 191.

124

Heidenstein R. Pamiętniki wojny moskiewskiej. Kraków, 1905. S. 89.

125

Верховцев Д. Западнорусский народный язык на службе польско-литовских феодалов // Великорусская мысль. 2007. № 6. С. 49.

126

Бунша И.В. Казусы с царем Иваном Грозным. Тверь-Владимир, 1993. С. 90.

127

Касуга А. Смяян Вуль – забыты беларускі герой // Віленская шуфляда. Вільня, 2006. С. 62.

128

Гоблач Г. Прапагандысцкая песня з асяродзьдзя Сьцяпана Батуры // Мы цяпер далёка. Мюнхэн, 1966. С. 11.

129

Довнар-Запольский М.В. История Белоруссии. Минск, 2003. С. 113.

130

Тут і далей змест справы пераказваецца і цытуецца паводле выдання: Документы Литовской метрики относительно юго-восточных земель Западной Руси. Москва, 1883. Т. 1. С. 44–60.

131

Макарский Е. Тюремные песни старорежимной Белоруссии. Гомель, 1928. С. 18.

132

Малікаў Я. «Польская шляхта» усходняй Гомельшчыны, альбо Панцырныя баяры Чачэрскага староства // Гомельская праўда. 2011. 4 красавіка.

133

Истинное положение дел духовных в Литве и Белоруссии XVII в. Ревель, 1914. С. 327.

134

Кое-какие акты, относящиеся к истории церкви в Польско-Литовском государстве. Курск, 1879. С. 196.

135

Они писали в Рим. Сборник писем жителей Западной Руси польско-литовских времен к римским папам с жалобами на отступления священнослужителей от истинной веры. Москва, 1901. С. 333.

136

Манул-Палласов К. Русские пословицы и поговорки периода «Смутного времени». Суздаль, 1912. С. 66.

137

Шредер М. К вопросу об этимологии понятия «шиши» // Партизанские движения в Европе: вчера, сегодня, завтра. Волгоград, 2002. С. 95.

138

Хрестоматия по истории русско-польской войны 1654–1667 гг. Санкт-Петербург, 2007. С. 295.

139

Позер Х.З. Русский полководец и политик XVII в. боярин Федор Хворостин. Краткий биографический очерк. Минск-Тула, 2005. С. 78.

140

Наказы Тишайшего царя Алексея Михайловича Романова служилым людям, в литовских пределах живота своего не щадивших, воюя за торжество оружия российского. Сергиев Посад, 1912. С. 273.

141

Шанзон-Ястржембский Ю. «Вирши», приписываемые Симеону Полоцкому, в парижском архиве Голицыных-Оболенских // Русская эмиграция и вопросы реституции. Москва, 2002. С. 84.

142

Бердман Э. Русские этнографические исследования в Белоруссии времен войны 1654–1667 гг. // Война и этнография. Москва, 2005. Вып. 12. С. 109.

143

Кармак Д. «Немецкая» техника пыток в русской армии царя Алексея Михайловича // Мир без пыток. Материалы научно-практической конференции. Якутск, 2008. С. 115–116.

144

Беларуская міфалогія: энцыклапедычны слоўнік. Мінск, 2004. С. 401.

145

Федорина Г.Особенности хозяйственной жизни Беларуси в первое десятилетие после войны России с Речью Посполитой середины XVII в. // Гістарычная спадчына Рэчы Паспалітай. Мінск, 2006. С. 255.

146

Кройника Рабрынки. С. 135. Рукапіс з прыватнага збору гомельскага калекцыянера старасветчыны Стывенсана Я. П.

147

Арыйская В. «Шарапаўскі зборнік» як крыніца для вывучэння гарадскога фальклору Беларусі канца XVII – пачатку XVIII ст. // Городской фольклор и традиционное устное народное творчество восточных славян. Омск, 2008. С. 341.

148

Нарысы гісторыі Беларусі. Мінск, 1994. Ч. 1. С. 259.

149

Styckowski J. Antypolska legenda z Polesia białopolskiego. Lwów, 1861. S. 4–5.

150

Мароз Ю. Узоры беларускай паэзіі XVIII ст. у смаленскім друкаваным зборніку «Студеная былина, боярин» (1750 г.) // Беларушчына ў свеце. Варшава, 2008. С. 171.

151

«У беларускай гісторыі ніколі не было ідэальных часоў». Інтэрв’ю з кандыдатам гістарычных навук Т.П. Фіялкоўскім // Гомельская капейка. 2011. 1 чэрвеня.

152

Котлярук А. Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. Мн., 2002. С. 152.

153

Петразолін П. Да пытання аб забеспячэнні алкагольнымі напоямі шведскага войска ў часы Другой Паўночнай вайны 1700–1721 гг. // Шведский стол. Материалы из истории кулинарии балтийско-скандинавского региона. Рига, 2008. С. 207.

154

Svantesson S. Memoarer. Stockholm, 1779. S. 236–237.

155

Беларуская міфалогія: энцыклапедычны слоўнік. Мінск, 2004. С. 400.

156

Svenska militära åtar. Stockholm, 1979. S. 347. Літаратурны пераклад выканала Маруся Тызенгаўз.

157

Мемуары шляхтича прежнего Минского воеводства Онуфрия Анцуты в российском изложении с присовокуплением разъяснений ряда темных да маловразумительных для нынешних русских обывателей мест. Москва, 1825. С. 303–304.

158

Польские, белорусские, малоросские частушки, короткие песни, шутки-«подначки» и проч. из «Раптуляра» корчмаря Иоселя Заштопника. Москва, 1829. С. 87.

159

Набароўская Л. Гісторыя пра дзяўчынку, выхаваную пчоламі: рэальнасць ці выдумка? // Прекрасное барокко: Сборник статей. Павлоград, 2007. С. 70.

160

Умурыка-Запольскі М. Рупліўцы беларускага Асветніцтва. Гродна, 2004. С. 177–180.

161

Мальдзіс А. Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі. Мн., 2001. С. 133.

162

Kraszewski K. Pamiętniki. Warszawa, 1856. S. 339.

163

Стеклянный Х. Гитарная традиция в Беларуси XVIII в. // Очерки истории музыкальной культуры Беларуси (с древнейших времен до Третьего Всебелорусского народного собрания). Минск, 2007. С. 222.

164

Szymbalowski D. Wspomnienia przygód miłosnych pewnych osób. Warsazawa, 1844. S. 185.

165

Хокинг С. Экономические преступления в Речи Посполитой и фактор российского присутствия (1770–1795 гг.). Москва, 2011. С. 272–274.

166

Zabawne wydarzenia w czasie trzech rozbiorów Polski. Wilno, 1939. S. 109.

167

Не матом единым. Сборник документов и материалов по истории русских нематерных ругательств. Люберцы, 2009. С. 346.

168

Апрельский П. Из истории языческой оппозиции в Европе XVIII в. Калининград, 2008. С. 347.

169

Борсук-Шумёт В. Ці наведваў Вацлаў Ластоўскі Сталінград? // Гомельская капейка. 2010. 11 жніўня.

170

Полное собрание указов, распоряжений и прочих документов российской императрицы Екатерины II. Верный, 1909. Т. 10. С. 345.

171

Тарен А.А. Звериный оскал Аракчеевщины. Петроград, 1923. С. 163.

172

Утёнков С. Из истории политики спаивания народов Российской империи в XIX в. Москва, 1987. С. 99.

173

Печкин А., Простоквашин Б., Заметкин В. «Рекомендации» кровопийцы Николая I «Палкина» в свете учения о непрерывном нарастании классовой борьбы. Ленинград, 1933. С. 146–148.

174

Шушпанов Б. «Третье отделение» против полиции. Из истории противостояния силовых структур в Российской империи XIX в. Красноярск, 2007. С. 72–74.

175

Чернявский Д. Сладкий вопрос // Гомельские ведомости. 2011. 7 июля. С. 4. Журналіст разглядае скаргу гамяльчаніна Цімафея Тоўсціка.

176

Беларуская міфалогія: энцыклапедычны слоўнік. Мінск, 2004. С. 322.

177

Бампліміт Э. Беларускае лірніцтва ў ХІХ ст.: праблемы існавання і прычыны знікнення // Падзвінская скарбонка. Віцебск, 1998. С. 65–68.

178

Катлярчук А. Мусю пранцуз, цi не зьясi гарбуз? // Наша Ніва. 2001. 16 ліпеня.

179

Довнар-Запольский А. У Машерова были французские предки? // Комсомольская правда в Белоруссии. 2008. 21 февраля.

180

Сердобольная Д. Причины и последствия предательства Никиты Воронцова // Наше Отечество. 1992. № 1. С. 55–56.

181

Янотаў У. Беларускія партызанскія песні вайны 1812 г. // Наполеон и Беларусь. Проблемы исторических интерпретаций. Минск, 2010. С. 79.

182

Смит Ф. О польской войне 1830–1831 гг. Санкт-Петербург, 1863. С. 174.

183

Kowalczyk D. Katy narodu polskiego. Lwów, 1863. S. 106.

184

Posłauki krywickije. Uborciesk, 1855. S. 7. Друкаваная брашурка з прыватнага збору гомельскага калекцыянера старасветчыны Стывенсана Я. П.

185

Заварной Ф.И. Мои белорусско-литовские приключения. Симбирск, 1877. С. 100–105.

186

Цярохін Ст. «…Біць лазовымі дубцамі» // Беларуская мінуўшчына. 1995. № 1. С. 42.

187

Пятковский А. Из истории русской рекламы. Москва, 1998. С. 76.

188

Цярохін Ст. «…Біць лазовымі дубцамі» // Беларуская мінуўшчына. 1995. № 1. С. 43.

189

Пачынальнікі: з гісторыка-літаратурных матэрыялаў ХІХ ст. Мн., 2003. С. 135–136.

190

Лісічонак Б. Беларускія прыказкі і прымаўкі паловы ХІХ веку. Вільня, 1929. С. 10.

191

Ратч В. Несколько слов о возмутителях спокойствия в Северо-Западном крае. Москва, 1869. С. 30.

192

Герцен А.И. С кем вы, белорусские пчеловоды? // Герцен А.И. Сочинения. Москва, 1930. С. 140.

193

Пранк Ж. Белорусские чудеса 1863–1864 гг. Одесса, 1902. С. 55.

194

Эроге К.К. Михаил Николаевич Муравьев-Виленский в чрезвычайных обстоятельствах и в повседневном быту. Вильно, 1903. С. 177.

195

Дакуманты і матар’ялы датычныя да сьмертнай казьні Костуся Каліноўскага. Коўня, 1940. С. 22–24.

196

«Западно-руссизм»: Нарысы з гiсторыi грамадзкай мысьлi на Беларусi ў XIX i пачатку XX веку. Мн., 1993. С. 66.

197

Кісялёў Г. Савіч-Заблоцкі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Мн., 2001. Мн., 2001.

198

Заняпад і Адраджэнне. Беларуская літаратура ХІХ ст. Мн., 2001. С. 547–548.

199

Пачынальнікі: з гісторыка-літаратурных матэрыялаў ХІХ ст. Мн., 2003. С. 452.

200

Нюк А. К вопросу о белорусских «медовых фокусах» на Всемирной выставке 1878 г. // История участия России во Всемирных выставках XIX – начала ХХ вв. Москва, 2008. С. 75–79.

201

Тут і далей біяграфія Б. Прачэўскай і К. Барло падаецца пераважна на аснове матэрыялаў паліцэйскай справы 1890–1892 гг., якія захоўваюцца ў прыватным зборы менскай шанавальніцы даўніны Настассі Шчыпілы.

202

О русском свинце замолвите слово. Беседа с губернским секретарем Николаем Мартирьевичем Принцевым // Русская истина. Западнорусский выпуск. 1893. № 12. С. 172.

203

Калініна-Мастоўская В. Да праблемы аўтарства верша-жальбы «Богця і Клаўдусь» канца ХІХ ст. // Літаратуразнаўчыя штудыі. Мінск, 2011. С. 231.

204

Дунін-Марцінкевіч В. Збор твораў у двух тамах. Мн, 2008. Т.2. С. 384.

205

Тут і далей змест здарэння падаецца паводле выдання: Иодко М. Как я пришла к белорусскости. Минск, 1917.

206

Шыбека З. Нарыс гісторыі Беларусі 1795–2002. Мінск, 2003. С. 146–151.

207

Сетевой М. В какую Сибирь спешили белорусские крестьяне во время Столыпинской реформы? // Чырвоны сталкер. 2010. 24 красавіка.

208

Шнуфель З. Брудныя плямы «прышчэпаўшчыны». Менск, 1933. С. 12–13.

209

Купала Я. Пчолы // http://knihi.com/Janka_Kupala/Pcoly.html

210

Ложкин В. Кровавый оскал белорусского национал-фашизма. Минск, 1934. С. 22–23.

211

Войцік Г. Зоська Верас. Вільня, 2002. С. 13.

212

Заяц Н. Да пытання аб нацыянальнай свядомасці беларускіх партызан і кантрабандыстаў у часы НЭП // Нацыятворчыя працэсы ва Ўсходняй Еўропе навейшага часу. Гомель, 1999. С. 59.

213

Яблонскі С. Хроніка нерэалізаванага дзяржаўнага перавароту 1930 г. у БССР. Мінск, 2010; Грушніцкая А. План хутаранскай Крывіі на чале з Дзмітрыем Прышчэпавым. Гомель, 2009; Петрушэня І. Да пытання аб кулацка-фашысцкім загавары. Мінск, 1932. Між іншым, прозвішча наркамзема Прышчэпава выглядае вельмі сімптаматычным, калі згадаць апублікаваную Паўлам Шпілеўскім легенду, пра якую ішла гаворка ў пачатку гэтага нарыса.

214

Кірушын П. Контррэволюцыйны беларускі нацыянал-дэмакратызм на службе інтэрвенцыі // Большэвік Беларусі. 1936. № 2. С. 99–122.

215

Кораблев Д. Засекреченные пчелы красной Белоруссии. Лондон, 1983. С. 4.

216

Там же. С. 7.

217

Калашников М. Опыт социологического исследования «дембельских блокнотов» солдат срочной службы Белорусского военного округа 1964–1982 гг. Могилев, 2010. С. 24.

218

Кораблев Д. Засекреченные пчелы красной Белоруссии. Лондон, 1983. С. 9.

219

Там же. С. 10–12.

220

Крывальцэвіч М. Археалёгія і палітыка // Шуфляда. Часопіс найноўшае гісторыі. 1999. № 1. С. 33–54.

221

Энциклопедия компьютерных игр. Тверь-Смоленск, “Крестный ход”. 2007. С. 5–7.

222

Буслай. Я. Супер-Марио – герой нашего детства // Усть-Минусинская правда. 2008. 3 июля. С. 4. У той жа час нельга пагадзіцца з эстонскім часопісам “Tallinn pimeduses” (№ 3, 2006), дзе сцвярджаецца, што аўтарам сюжэта “Super Mario Bros.” быў 110-цігадовы самурай Накаціка Уямбука, які ў 1930-х гг. уваходзіў у мілітарысцкую “Групу імператарскага шляху”.

223

Düsseldorfer Verborgenheit. 2008. 12 Juni. S. 17–18.

224

Энциклопедия компьютерных игр. Тверь-Смоленск, “Крестный ход”. 2007. С. 174.

225

Бесарбаш П. Белорусские пословицы, поговорки и иные речевые обороты, находящиеся ныне в употреблениии крестьян Могилевской губернии. М., 1871. С. 20.

226

Лугавая А. Асобныя проблемы этнографічных досьледаў у дарэволюцыйнай Беларусі ХІХ веку // Магілеўскі этнографічны агляд. 1928. Вып. 4. С. 37–39.

227

Романов Е. Р. Добавления к белорусскому сборнику. Вильна, 1912. С. 25.

228

Белорусские народные волшебные сказки. Киев, 1889. С. 120–132; Чарадзейныя казкі. Менск, “Совецкая Беларусь”. 1940. С. 18–29; Казкі невычэрпная крыніца. Мінск, “Мастацкая літаратура”. 1977. С. 111–128.

229

Булгарин Ф. Несколько замечаний по поводу белорусских трав // Булгарин Ф. Собрание сочинений. Москва, 1837. С. 76.

230

Чарадзейныя казкі. Менск, “Совецкая Беларусь”. 1940. С. 22.

231

Archivio Segreto Vaticano. F. 777 (HL). S. 69. A. 45. Fol. 9.

232

Жоўла – чарапаха.

233

Тэкст песні захоўваецца ў прыватным зборы фальклорных матэрыялаў Лявона Стрыкоўскага.

234

Тайный летописец Великих князей Литовских. Рукапіс з прыватнага збору гомельскага калекцыянера старасветчыны Стывенсана Я. П. Пагінацыя адсутнічае.

235

Извлечения из “Книги замка Луцкого” XV в. Новгород-Волынский, 1914. С. 41.

236

Акты, относящиеся к истории Северо-Западного края России. Ревель, 1899. Вып. 1. С. 448.

237

Пушкарева Е.В. Как нам обустроить Молёбкинский треугольник? // Гламур и дискурс. 2007. № 11. С.118.

238

Полное собрание русских летописей. Москва, “Наука”1980. Т. 35. С.53.

239

Камінскі М. Астрономія ў прыкладах з даўняй і блізкай мінуласьці Беларусі. Вільня, “Фэнікс Бацькаўшчыны”. 1927. С. 29.

240

Дом Г., Морро Д. Личные записи духовенства Западной и Южной Руси. Воронеж, “Изд-во г-на Кокса”. 1892. С. 89.

241

Аўдыёзапіс гутаркі з асабістага архіва аўтара гэтага даследвання.

242

Тамсама.

243

Снопкович Г.Б. Археология средневекового Гомеля. Гомель, “ИЗО-Плит”. 2009. С. 16.

Content

Сяргей Балахонаў
Зямля пад крыламі Фенікса

Аднарогі Беларусі

Усё цвіце і цвіце тая кветка

Мой родны кіт

Язык да ківі дапытае

Зямля пад крыламі Фенікса

«Пчолачкі гудуць…», або Кароткая гісторыя крыўскага сакральнага пчалярства

Наша Амерыка

Супер-Марыё з Вялікага княства Літоўскага

Гомельскі след Францішка Скарыны

Праз дзядоўнік да зор

Пракляцце Вешчага Баяна?

Веляслава Менская – пісьменніца Старое Беларусі

Примечания