Блакит Валентин

Вырай

Раздзел першы

Вясною, як толькі пачыналася цяпло, Антось вяртаўся дадому. Угледзеўшы на вуліцы яго маленькую жвавую фігурку, абвешаную клункамі, вяскоўцы лагодна і жартаўліва ўсміхаліся:

— Ну, во і Антось прыляцеў з выраю...

Ён і на самай справе быў нечым падобны на стомленага настальгіяй і доўгім цяжкім пералётам старога бусла. Бусел па вяртанні з выраю ніколі адразу не разважна не кідаецца да свайго гнязда. Антось таксама звычайна не спяшаецца адмыкаць масіўны заржавелы замок на дзвярах, бы палохаецца сустрэчы з цяжкім нежылым духам, што ўсталяваўся за зіму ў хаце, выводзіць які давядзецца не дзень і не два.

Бусел заўсёды робіць кругі над ваколіцай, над вёскай, быццам не можа нацешыцца-нарадавацца сустрэчай з роднымі краявідамі, потым дзень-другі адпачывае на балоце, паважна тэпаючы чырвонымі цыбатымі нагамі па неглыбокай вадзе, цікуючы паўсонных жаб, і толькі пасля, трохі акрыяўшы, аглядае буслянку, з разважнай самавітасцю бярэцца за свае няхітрыя бусліныя клопаты.

Антось, сустрэўшы каго з вяскоўцаў па дарозе з аўтобуснага прыпынку альбо на вуліцы, будзе стаяць гадзіну-другую, выпытваць, якія тут навіны адбыліся без яго, рабіць выгляд, што яму спяшацца няма куды.

Прыйшоўшы, нарэшце, на панадворак, вызваляецца ад клункаў, складвае іх на вялізны плоскі камень перад парогам, размінае плечы, ідзе аглядваць сядзібу: ці ўсё на месцы, ці не нарабіў хто шкоды?

Перш за ўсё тэпае ў сад, лагодна кратае рукою кожнае дрэва, бы здароўкаецца, бы пытаецца: ну, як вы тут перазімавалі без мяне? Ці не пашкодзіў мароз, ці не папсавалі зайцы? Пераканаўшыся, што ўсё ў парадку, задаволена ўсміхаецца, ідзе далей — да ліпы з буслянкаю наверсе, да бяроз, якімі абсаджаны сад. Засмучаецца, калі заўважае на бярозах бесталковыя зарубкі, якіх, спускаючы ранняй вясною сок, парабілі Міколавы хлопцы.

Затым уважліва аглядае плот: абмацвае кожную штыкеціну, прыкідваючы, дзе яшчэ пастаіць, дзе — трэба паправіць, прымацаваць новым цвіком. Потым заглядвае ў хлеў, дзе, апроч кучы саломы ды некалькіх вязак з невядома якіх часоў сена — цяпер непатрэбнага, прыдатнага хіба толькі для катоў, больш нічога няма. Катоў тут жыве мо з дзесятак, а мо і болей — хто калі іх лічыў! Заўважыўшы Антося, яны — разнамасныя, худыя, дзікія, з шалёным металічным бляскам у вачах, панічна кідаюцца ўроссып. Не ўцякае, падазрона і насцярожана гледзячы, толькі рудая, з белымі плямамі і адвіслым жыватом старая кошка. Ад яе пайшла гэтая ўся дзікая хеўра. Кошка некалі была вельмі рахманая і свойская, а цяпер гэтаксама здзічэла, хоць і жыла больш у хаце, чым у хляве. У сені яна пранікала цераз лаз пад падрубай, а дзверы з сяней у хату Антось знарок не зачыняў на зіму, каб кошка магла хадзіць і ганяць мышэй, а то струшчаць усё ўшчэнт. Штогод яна мела ў хляве чатыры-пяць кацянят. Яны з самага нараджэння драпежна шчэрыліся, шыпелі, бы гады, як толькі з’яўляўся чалавек — зашываліся ва ўсе норы. Нават Міколавы дзеці не маглі іх прыручыць. Летам усе Антосевы каты, апроч кошкі, сыходзілі ў поле, у лес, лавілі птушак, маладых зайцоў, а позняй восенню, калі не было чым пажывіцца, прыбіваліся да свінафермы, да свірна, дзе лавілі мышэй, галубоў, ласаваліся на хвойніку, куды выкідвалі дохлых парасят. Катораму ўдавалася выжыць да вясны — зноў вяртаўся ў Антосеў хлеў.

Антось з’ехаў з вёскі гадоў дзесяць назад, калі памерла старая Антосіха — згорбленая сварлівая баба. З’ехаліся тады ўсе Антосевы дзеці і, пахаваўшы маці, сталі радзіць між сабою, што рабіць з бацькам — не пакідаць жа аднаго. Парадзілі-парадзілі і рашылі прадаць хату і ўсю маёмасць, грошы падзяліць пароўну, а каб ніхто не быў у крыўдзе і накладзе — браць старога, пакуль жывы, да сябе. Пажыве па чарзе год у аднаго, год — у другой, год — у трэцяй, год — у чацвёртай, а там відно будзе...

Антось успрыняў гэтае рашэнне без асаблівай радасці — моўчкі, глуха, як нешта фатальна-непазбежнае: чаму быць — таго не мінаваць. Але як пайшоў торг, каму першаму забіраць яго, пазмрачнеў, насупіўся, адчуўшы нешта няладнае. Астатак дня хадзіў нейкі прыбіты, адчужаны, усю ноч крэхтаў, варочаўся — не мог ніяк заснуць, а назаўтра нечакана ўстаў на дыбкі:

— Нікуды не паеду, хаты прадаваць не буду!

Дзеці разгублена кінуліся да яго:

— Тата?! Во табе на!.. Дамовіліся, а вы... Чаму вы перадумалі? Чаму не хочаце ехаць? У нас жа вам будзе лепш...

— Сказаў, нікуды не паеду — значыць, не паеду! — панура мовіў Антось і, не пажадаўшы нічога тлумачыць, выйшаў з хаты, пакінуўшы іх адных.

Дзеці добра ведалі зацяты, іншы раз — да безразважнасці зацяты бацькаў характар: як увапрэцца — нізашто не пераканаеш, нізашто не ўгаворыш. Абяцай хоць залатыя горы, хоць рэкі з кісельнымі берагамі — усё роўна будзе стаяць на сваім. Таму раз’ехаліся, рашыўшы паглядзець, што будзе, пачакаць, пакуль прыпячэ, ды сам папросіцца. Праўда, злыя языкі пагаворвалі, быццам Антосевы дзеці не так, як трэба, прасілі, не так, як трэба, пераконвалі бацьку. Ёсць тут доля праўды ці няма — хто ж яго ведае... Адно толькі праўда, што застаўся Антось адзін у хаце, адзін на адзін са сваёй невясёлай адзінотай. I трымаўся ён малайцом, быццам хацеў даказаць вёсцы і перш за ўсё ўласным дзецям, што пражыве-абыдзецца і без іх. Перазімаваў, нават пратрымаў карову, не збыў ніводнай курыцы, выгадаваў і закалоў пад Новы год свінчо. А к лету ўвогуле акрыяў. Але к восені адчуў сябе вельмі кепска, склікаў тэлеграмамі дзяцей, сам папрасіўся: рабіце, як казалі, забірайце...

Карову з падгадавалым бычком прадалі ў калгас, а на хату вартага пакуппіка не знайшлося. Не схацелі дзешавіць. Забілі вокны дошкамі, павесілі на дзверы замок, рашыўшы пачакаць ж да лепшых часоў...

На правах старэйшага першы забраў да сябе ў Казахстан бацьку Макар, які як паехаў на цаліну ў пяцьдзесят пятым, так і асеў там. Ажаніўся, пайшлі дзеці. Калі разаралі цаліну, перабраўся ў горад, дзе вазіў нейкага важнага начальніка, але неўзабаве нечым не дагадзіў — і зноў быў змушаны вяртацца на сяло. Каторы год горкая крыўда душыць Антося: як гэта, ці ж па-людску гэта, што адзіны сын-наследнік швэндаецца за светам па чужых людзях? Пісаў, прасіў-маліў: прыязджай дадому — не слухае.

Што й казаць: якая цяпер бацькава ўлада над дарослымі сынамі?!

У Макара Антосю не спадабалася. Ледзьве сышоў снег, як ён, змарнелы, схуднелы, прымчаў назад у вёску да свайго жытла. Паадбіваў дошкі з акон, з імпэтам узяўся наводзіць парадак, усім сваім выглядам падкрэсліваючы, што заявіўся сюды не часова, не ў госці.

— Што, дзядзька, з нявесткай не ўжыліся ці з сынам не паладзілі? — з усмешкай пыталіся вяскоўцы.

— Ат! — з неахвотай адказваў Антось.— Нявестка як нявестка, а сын што...

— Ну-у, не кажэ-э-э-це, дзядзька! Каб соладка было — не мчалі б назад. Ад дабра — дабра не шукаюць...

— Ды кажу ж: не-е! — рашуча пярэчыў Антось.— Не ў нявестцы, не ў сыне дзела...

— А ў чым жа тады?

Антось звычайна быў неахвочы да такіх гаворак, злаваўся, калі нехта залішне цікоўна соваўся ў яго асабістыя справы, а тут пачаў быццам апраўдвацца, быццам выпрошваць, каб яго так, як трэба, зразумелі:

— Жыць там няма як нашаму чалавеку: нідзе ні кусціка, ні дрэўца, халадэча сабачая, ніхто на-нашаму не гавора...

Яму верылі і не надта верылі, усміхаючыся, загадкава, трохі паблажліва...

За лета ў вёсцы ён ажыў, павесялеў, забыўся на ўсе свае леташнія хваробы. Але прыйшла восень з няўтульнай мокраддзю, кароткімі прыцемкаватымі днямі, доўгімі сумнымі вечарамі, золкімі начамі, і Антось пазмрачнеў, стаў адчуваць у сабе нейкую разгубленасць, нават бездапаможнасць.

— Нябось, няймецца, дзядзька Антось? У вырай пацягнула? — жартаўліва пыталіся ў яго.— То куды, да каго ў гэты раз збіраецеся?

— Не ведаю... — Няўпэўнена паціскаў плячыма Антось.— Галіна чарга. Павінны скора прыехаць...

Галя прыехала пасля Кастрычніцкіх свят — раней нешта там у яе не выходзіла.

Здавалася б, абласны цэнтр, дзе жыла Галя, і не так далёка, і гарадская кватэра з усімі выгодамі, і свае людзі кругом, аднак Антось не ўпадабаў і горад: не паспеў і снег сысці, як прымчаў назад у вёску.

Пражыў да восені, а зімаваць з’ехаў да малодшай дачкі Ганны, якая была аграномкаю недзе на Палессі.

У Ганны яму было добра, куды лепей, чым у Макара і Галі, але ўседзеў на Палессі толькі да майскіх свят.

— Ну, дзядзька!.. — усміхаліся вяскоўцы.— Відаць, вам і анёл не дагодзіць.

— Чаму не дагодзіць?..— хмурыўся Антось.

— Самі ж кажаце, што дачка ў начальніках ходзіць, хату, як пуню, мае, вам нават асобны пакой далі, у хаце — усё, апроч птушынага малака, унукі павырасталі, зяць — не мужык, а золата, а вам усё няймецца, усё не гэтак ды не так...

— Ды не, не... — паспешна, нават трохі напалохана апраўдваўся Антось.— Я ж не скарджуся, грэх было б скардзіцца, слова кепскага не скажу... У Ганны добра, чалавек яе харошы — вады ў лыжцы не замуціць, усяго, што трэба, ёсць, ніхто не папракае, як у тым горадзе: то не так, то не туды ступіў, то не па-гарадскому, культурнаму гаворыш перад гасцямі, то кватэру не на ўсе замкі зачыніў, то сядзі ціха, не замінай, не лезь са сваёй гамонкаю да Эдуарда, калі ён газету чытае... А ў Ганны — вёска. Вёска ёсць вёска. Гэта зусім не тое, што горад, каб ён згарэў...

— То чаго ж вам яшчэ трэба?

— Нічога... — трохі разгубіўся Антось.— Месца там толькі нядобрае... Нізкае, хоць і бало- та асушылі. Камар’ё вочы выядае... — I заўва- жыўшы, што яму не надта вераць, змоўк, цяжка ўздыхнуў: — Кругом добра, а дома лепей...

— Яно вядома: свой дом ёсць свой дом...

— Так, так... — ахвотна падхапіў Антось.— Зімою яшчэ нічога. А к вясне на душы так тужліва робіцца, што свет нямілы, сон не прыходзіць. Самкнеш вейкі — вёска сніцца. Ой, людцы добрыя, як цягне! Быдта магнітам дадому цягне... Праўду, мусіць, кажуць, што старога чалавека, як і старое дзерава, не парасадзіш. Старое дзерава не прымаецца на новым месцы...

У наступную восень забіраць бацьку была Нініна чарга. Ніна і Ганна нарадзіліся блізнятамі, раслі падабнюткія, як два каласочкі, як дзве расіначкі. Толькі сталася, што доля ў іх зусім розная. Ганна вывучылася, напаткала талковага чалавека, а Ніна... I васемнаццаці не было, як выскачыла за нейкага прыхадня, здаецца, трохі ёкнутага. За сорак чалавеку, а ён усё блазнуе, не можа знайсці-прыбіцца да сваёй справы, да свайго месца ў жыцці. Гоняць адусюль, як шкадлівага ката. Ды дзе ж не будуць гнаць, калі ён да гарэлкі ды гэтага «чарніла» — што кот да валяр’янкі. А што робіць з чалавекам гэтая погань — вядома... Чалавек чалавекам перастае быць, у свінства кідаецца...

Жывуць яны бліжэй за ўсіх — у раёне. Кепска жывуць: у хаце нічога няма, кватэрка маленькая, цесная — не тое што ў Галі. Дзе ж там што будзе, калі яе валуй амаль штодня п’яны. Словам, няма жыцця, не жыццё, а пекла ў Ніны. Нават з выгляду яна зараз старэй за Ганну гадоў на дзесяць — пятнаццаць, а то і болей выглядае. Як стануць побач — не скажаш, што сёстры-блізняты, а быдта маці з дачкою.

У Ніны Антось не застаўся. Пабыў дзень-другі, паглядзеў на ўсё і, каб вочы не бачылі, вушы не чулі, з цяжкім астоем на сэрцы вярнуўся пазад у вёску, намерыўшыся, што б там ні было, а зімаваць дома.

Мо і зімаваў бы, каб пад першы снег не прыехала Ганна з мужам — мусіць, ім Ніна пра ўсё напісала.

— Усё, тата! — рашуча і ўпэўнена заявіла Ганна.— Хопіць людзей смяшыць...

— А чаго-о... Я прывык. Мне добра,— узбадзёрыўся Антось, аднак за гэтай бадзёрасцю цяжка яму было схаваць радасць, што яны прыехалі, удзячнасць, што забяруць на зіму.— Але не ваша калейка браць мяне...

— Тата, што вы гаворыце?! — пасароміла яго Ганна, адначасова і сама адчула незразумелы сорам, не зусім асэнсаваную віну перад бацькам.— Во Ленка вам прывітанне перадавала. Строга наказала: калі не прывязеце мне майго дзядулечку — самі можаце не вяртацца. Ой, як яна вас чакае!

Згадка пра ўнучку Ленку размякчыла Антосева сэрца, асвяціла яго суровы твар мяккай пяшчотнай усмешкай. Ленка — яго любіміца. Маленькая, шустрая, улятае, як віхор, лашчыцца: дзед-дзядулечка, а раскажы, як раней было. I ён расказвае. Яна прытуліцца, заварожана слухае. Ніхто на свеце не ўмее так слухаць яго, як унучка Ленка. Слухае-слухае і ўсё дапытваецца, да драбніц хоча ведаць пра Грамаду, пра ТБШ, пра тое, як змагаліся, як адстойвалі сваё, не жадаючы быць апалячанымі, служкамі ў паноў і падпанкаў. Шчабеча па-беларуску на злосць сваім сяброўкам, якім надта ж карціць-хочацца быць падобнымі на гарадскіх.

— То як яна там? Во нядаўна пісьмо прыслала...

— Нічога. Адны пяцёркі. На залаты медаль цягне. Летам збіраецца ва універсітэт паступаць, настаўніцай задумала. Я адгаворваю...

— Ну, чаго гэта ты адгаворваеш?! — не ўхваліў дачку Антось.— Настаўніца — гэта добра. Не збівай дзіця з тропу.

— Во-во, гэта яна заступніка чакае! — смеючыся сказала Ганна.— А я-то думаю, чаго яна: дзядулечку-дзядулечку...

Антосева сэрца распірала ад гордасці за ўнучку. Падумаў: а мо і праўда, досыць смяшыць людзей — трэба пераязджаць да Ганны ды дажываць пры ёй свой век, як дажываюць пры дзецях усе старыя людзі. Хіба ён такі адзін? Колькі выехала з вёскі і жывуць неяк...

— Ладна, дзеці,— нейкім узнятым, урачыстым голасам сказаў Антось.— Паехалі ў кантору. Прадамо — і ўсё, не будзем смяшыць людзей. Дзякуй вам за клопат, што не адварочваецеся ад старога... А старшыня казаў, што купіць хату, калі ўздумаю ехаць насаўсім...

Назаўтра, калі прыбыла камісія ацэньваць сядзібу, Антось нейкім адсутным, абыякавым позіркам сачыў, як абстукваюць сцепы, падрубы, заглядваюць ва ўсе закуткі, занатоўваюць у свае блакноты. Балюча кранула, што гэтыя чужыя, дзелавыя людзі амаль не зважаюць на яго, быдта не ён, а ўжо яны тут гаспадары. Змусіў сябе змірыцца, аддацца на волю лёсу, і на нейкі час гэта ўдалося. Але неўзабаве спакваля стала смактаць, аглытваць незразумелая цьмяная трывога.

Выйшаў на вуліцу, каб супакоіцца. Пастаяў задумліва ля калодзежа, машынальна пакруціў калаўрот, выцягнуў вядро вады і сам здзівіўся: а навошта яму вада? Выліў пад плот. А шкада калодзежа. Там, у Ганны, вада зусім не такая: цеплаватая, нясмачная, балаціной аддае. Але ж не забярэш з сабою...

Пайшоў у сад. Спыніўся ля старой разгалістай ліпы з буслянкай на вершаліне. Гэтая ліпа была і мала чым змянілася з тых пор, як ён помніць. Дзед расказваў, што пасадзіў яе яшчэ яго дзед, які завёў борці. Ды пчаляр з яго не атрымаўся, пчолы прапалі, а ліпа засталася дзеля красы. Буслы на ёй пасяліліся пасля вайны. Тады шмат было бяздомных — і людзей, і птушак. Зацёг, прыладзіў старую барану — і яны тут як тут.

Задраўшы галаву, развітальна паглядзеў на самотную, сіратлівую буслянку, падумаў, што не бачыць больш яму сваіх буслоў, якіх па толькі яму вядомых прыкметах адрозніць ад сотні чужых. Вывеліся, паляцелі ў вырай. Прыляцяць вясною — а тут чужыя людзі. Пэўна, і не заўважаць, што няма яго, Антося... Не-е, быць такога не можа, каб не заўважылі. Бусел — птушка назіральная, разумная, адразу ж убачыць перамену... Каб хоць добрыя людзі трапіліся! А то раптам паселяцца якія злыдні: пачнуць ім замінаць буслы, трывожыць сон. Вунь у суседняй вёсцы купілі хату, пасяліліся дачнікі, то выйшаў на двор смаркач — і ў бусліху з драбавіка. Бачыце, не давала яму і яго кралі выспацца...

Супакаенне, якога ён шукаў на вуліцы, не прыходзіла. Наадварот, на душы рабілася яшчэ больш тужліва і трывожна.

Пэўна, новыя гаспадары пачнуць усё тут перайначваць па-свойму. I забудуць, а неўзабаве і вёска забудзе, што жыў-быў тут, пад гэтымі бярозамі і ліпамі, нейкі Антось, што жылі-былі тут яго дзяды-прадзеды. Пэўны час, канечне, будуць помніць — нагадваць будуць пляц, бярозы і асабліва — аграмадзіна-ліпа, якую тут усе кругом завуць Антосева. Але ненадоўга. Стануць зваць па імені новых гаспадароў. Некалі звалі дзедавым іменем — Мартынава, потым бацькавым — Максімава, ад бацькі перадалося — Антосева. А ён, гэты Антось, не пасеяў свайго насення, даў зачэхнуць яшчэ аднаму сялянскаму кораню. Колькі іх, гэтых спрадвечных сялянскіх каранёў, ужо зачэхла ў вёсцы, не дало тут усходаў?!.

А мо ўсё ж не зачэхнуць яго карані? Мо калі не з дзяцей, то хто з унукаў вернецца? Мо прабудзіцца ў іх цяга да вытокаў сваіх, да свайго роду-племені, як прабуджаецца інстынкт у птушак, у рыб, як абуджаюцца пасля зімовага сну раўчукі, рэкі? А мо яшчэ і Ганна перадумае, пераедзе сюды? На сваёй зямлі яно лацвей гаспадарыць, а яна ж — аграномка...

Тлее, яшчэ не патухла зусім у яго душы надзея, што Ганна ўсё ж вернецца. I няўжо сёння, падпісаўшы паперу, якую складаюць гэтыя людзі, ён назаўсёды адразае шлях для вяртання сюды і сабе, і, магчыма, Ганне, унукам, праўнукам? Няўжо адракаецца права вярнуцца сюды, дзе нарадзіўся, дзе ўсё такое да болю роднае, блізкае? Няўжо пазбаўляе сябе нават магчымасці быць пахаваным тут, у роднай зямельцы?!

Гэтыя думкі апяклі да слёз, да спазмы ў горле, вывелі з нейкага анямення, паўдрымоцця. Толькі цяпер ён пачаў да канца разумець рэальнасць і непапраўнасць таго, што робіць, што робіцца з яго згоды. Разгублена камечыў у руках шапку, потым схамянуўся, бы торкнуты токам, стрымгалоў кінуўся ў хату:

— Ганначка! Давайі пачакаем, не будзем прадаваць...

— Тата, вы што?! — сумелася Ганна.— Мы ж дамовіліся, людзі прыйшлі... — Яна паказала на камісію.

Камісія разгублена пераглянулася: во табе павароцік дык павароцік! 3 гэтымі старымі што з малымі...

— Не прадавайце, Ганначка-дочачка, Алеська-сыночак! Не прадавайце... — з роспаччу ўзмаліўся Антось.— Не прадавайце, пакуль жывы. Памру — тады рабіце што хочаце...

— А што мы Ленцы скажам?.. — спрабавала яшчэ раз націснуць на балючае Антосева месца Ганна, але ўбачыла ў бацькавых вачах такі боль і адчай, што самой захацелася заплакаць. — Ладна, тата, не будзем то не будзем... — Павярнулася да анямелай камісіі, развяла рукамі, ціха сказала: — Даруйце, што патурбавалі. Бачыце, бацькава воля... Ён тут гаспадар...

3 тых пор Антось кожную восень адпраўляўся зімаваць на Палессе да Ганны, а вясной разам з бусламі вяртаўся да свайго жытла. Жыў адзін, як на дачы, забыты ўсімі, нікому ні на што не скардзячыся, ні ад каго нічога не патрабуючы. Наадварот, быў, здавалася, вельмі задаволены сваім лёсам. Праўда, за вочы людзі нядобра гаварылі пра Антосевых дачок, асабліва — пра Галю і Ніну. Адной — гадзіна язды на машыне, другой — сорак мінут аўтобусам, а яны за ўсё лета і носа не пакажуць. Як гэта можна занядбаць так старога бацьку?

Адно лета да Антося прыязджала ўнучка Ленка. Усе свае студэнцкія канікулы прабыла ў дзеда. Нават звонку памаладзела, пахарашэла ў тое лета Антосева сядзіба. Ленка вымыла-вычысціла, падтрымлівала такі парадак, якому магла пазайздросціць самая руплівая вясковая гаспадыня. Антось аж свяціўся ад гордасці за ўнучку. Днём яны часта шпацыравалі па вёсцы, хадзілі ў лес, дзе паказваў ёй ягадныя і грыбныя мясціны. Іншы раз Ленка з мясцовымі дзяўчатамі і хлопцамі, а таксама з тымі, хто, як і яна, прыехаў пагасціць сюды на лета, выскоквала на сенакос. А вечарамі ладзілі танцы альбо спеўкі. Ленка ведала столькі песень — і сучасных, і даўніх, народных, што ўсе дзіву даваліся. Часцей за ўсё яна была запявалай. Як зацягне звонкім голасам:

О, сівы конь бяжыць,

На ім бела грыва.

Ой, снанаравілась, ой, спанаравілась

Мне тая дзеўчына...

Ажно душа замірае. Дзяўчаты і хлопцы падцягваюць, на ляту хапаючы словы песні. Скончыўшы, пачынаюць зноў — ужо хорам.

I ляціць вечна маладая песня над спавітым туманом лугам, полем, аддаецца рэхам ад цёмнай сцяны бору. А Міколаў Валодзька так і косіць, так і есць вокам Ленку, яна робіць выгляд, што не заўважае, хоць ого як заўважае! Антось усё бачыць, яму гэта дужа не падабаецца, на душы неспакойна, трывожна. Не-е, думае сабе, не пара ён Ленцы, хоць і сам не ведае, чаму спакойны, працавіты Міколаў хлопец не можа быць парай яго ўнучцы.

А больш за ўсё Антось бываў удваіх з унучкаю. Сядуць на прызбе ці ў садзе і гамоняць. Ён расказвае, яна слухае. У вёсцы нават дзівіліся: пра што можна гэтулькі гаварыць старому чалавеку і дзеўчаняці, якому хочацца пагуляць з равеснікамі? Міколава Маня не раз напаўжарт папракала:

—  Кіньце, дзядзька, тлуміць галаву дзеўчыне. Дальбог, трымаеце сваімі байкамі як на прывязі. Ёй, думаеце, ужо надта цікава слухаць старога? Ёй да моладзі хочацца.

— То я ж што-о... — ніякавеў Антось.

— Ой, што вы кажаце, цётка Маня! — шчыра пярэчыла Ленка.— Мне з дзядулем вельмі-вельмі цікава.— Лашчылася да Антося.— Ой, як добра і цікава!..

Антось вельмі сумаваў, з тыдзень хадзіў сам не свой, як Ленка паехала ў самым канцы лета. Цешыўся і ўсім казаў пра тое, што яна і на будучы год прыедзе, прабудзе ўсе канікулы.

Аднак у наступнае лета Ленку паслалі на практыку ў піянерскі лагер. Заглянуць магла да дзеда яна толькі на пару дзён.

А потым трэба было ехаць у студэнцкі будаўнічы атрад. Прабыла ў Антося толькі два тыдні ў верасні.

А яшчэ праз лета ўсім курсам ездзілі ў экспедыцыю збіраць паўзабытыя народныя словы і песні.

Ад Ленкі прыходзілі яму то паштоўкі, то доўгія-доўгія пісьмы, і ён днямі карпеў над сваімі каракулямі, ведаючы і не ведаючы, што ёй напісаць.

Ленчыны лісты і паштоўкі ён складваў у асобную скрыначку і, як выдавалася вольная хвіліна альбо дажджыла, узбройваўся не надта прыдатнымі акулярамі, чытаў-перачытваў і меў у тым чытанні найвялікшую асалоду...

Антосю было пад восемдзесят, а мо і болей. Ён і на самай справе, здаецца, толкам не ведаў, колькі ж яму. Ці праўду казаў, ці згубіў лік сваім гадам, ці проста пад старасць аслабела памяць, ці спецыяльна вадзіў за нос цікаўных — невядома. Ва ўсякім разе ў вёсцы ўжо не было яго равеснікаў. Пра Антосеў узрост можна было меркаваць хіба па яго дзецях і ўнуках. Макар падбіраўся да пенсіі, сам быў дзедам. Мелі ўнукаў Галя і Ніна, і ў Ганны гэтаксама дочкі на выданні. А калі ўлічыць, што, як сведчаць старыя людзі, Антось ажаніўся позна, намнога пазней за сваіх аднагодкаў, то ён быў ужо ў вельмі і вельмі шаноўным узросце.

Тым не менш на свае гады ён заставаўся яшчэ досыць рухавы: як прышпарыць да магазіна ў суседнюю вёску — аж пыл пад нагамі курыць, не кожнаму маладзейшаму ўгнацца. I зранку і к вечару ўсё подбегам, усё некуды спяшаецца, хоць каму-каму, а Антосю спяшацца, здавалася б, няма куды — апроч удзічэлых катоў, ён нічога не меў, дый гэтыя нікому непатрэбныя каты, калі разабрацца, жылі на сваім хлебе. Нават сотак не браў, хоць вясковаму чалавеку без сотак не абысціся. Магчыма, яму і па закону не належала мець соткі, бо быў тут, падобна, і свой, але, па сутнасці, і не свой. Праўда, усе ў адзін голас сцвярджалі, што яму абавязаны даць соткі, калі папросіць, а сусед Мікола не раз падвучваў:

— Не спіце ў шапку, дзядзька: дамажыцеся, каб выдзелілі, а я абраблю заадно. Увосень прадасцё бульбу — глядзіш, будзе нейкая капейчына.

— Ат, Мікола! — махаў рукою Антось. — На халеру мне ўвязвацца. Што людзі скажуць, што падумаюць, як я ў гандаль бульбай кінуся? Для мяне ў садзе і агародчыку аж занадта...

У малым агародчыку пад вокнамі ад вуліцы, дзе некалі нябожчыца, як і ўсе вясковыя кабеты, гадавала кветкі, Антось пад рыдлёўку рабіў некалькі градачак, якія засяваў-засаджваў цыбуляй, радыскай, агуркамі, уторкваў з дзесятак каліў памідораў. Не дзеля сябе, а на той выпадак, калі завітае Ленка — яна дужа ахвотніца да рознага зяленіва. Мікола яшчэ пад плуг садзіў яму ў садзе тры палосачкі бульбы-скараспейкі, якая не надта радзіла ў засені старых разгалістых дрэў.

Калі не лічыць саду, то пэўную вартасць у Антосевай гаспадарцы меў, хіба, прасторны, не ўдратаваны, як у іншых, курамі і гусямі двор. Двор урастаў добрым мурагом з дзяцелінай, яго двойчы, а то і тройчы за лета выкошваў Мікола. Праўда, год ад году добрая трава прыкметна выроджвалася — то там, то сям браліся купіны сівога стрымбуляватага быльнягу, густой злой крапівы, калючага лопуху — спадарожнікаў запусцення і нежылога духу. За сена, якое меў Мікола са двара і з саду, Антось браў у яго малако — літровы слоік штодня. Міколава Маня прыносіла яшчэ то скрылік сала альбо кумпяка, то яйкі, то яшчэ які-небудзь прысмак, але Антось звычайна адмаўляўся:

— Ат, не есца нешта, Манечка, дзякуй. Тое, што ўчора прыносіла, засталося. Катам аддаў, каб яны паздыхалі. Забяры, Манечка, нашто псаваць прадукт...

Іншы раз хадзіў да іх пасёрбаць супу і не таму, што хацелася, а хутчэй каб не крыўдзіць добрую Маню.

Гаваркі Мікола часам прыходзіў пасядзець-пагаманіць, бесклапотна пацвельваўся:

— I жытуха ж у вас, дзядзька-а-а! Рабі — што хочаш, спі — колькі ўлезе, і ніхто не бубніць, ніхто не панукае-е... Эх, дажыць бы да такога гультрэсту! Што-што, а выспаўся-я б — во! Не жыццё — а суцэльнае свята...

— Не дай бог дажыцца да гэтага свята... — самотна і насуплена адказваў Антось, і Мікола ніякавеў пад яго строгім позіркам.

Звычайна ўставаў Антось рана, яшчэ да сонца — нараўне з усімі, мо нават раней за сяго-таго з вяскоўцаў. Сон у яго, як і ва ўсіх людзей у сталых гадах, быў чуйны, трывожны. Ускокваў ад брэху Міколавага сабакі, ад клёкату бусла. Іншы раз наогул не спалася. Таму ледзь не пасярод ночы шукаў нейкі клопат-занятак — добра, што ночы летам кароткія.

Выйдзе ледзь свет з хаты і пачынае паціху дзёбаць на калодцы хмыз, вазоў з дзесяць якога назапасіў яшчэ з вясны. Падзёбае-падзёбае, адкладзе тапор, пасноўдаецца па двары ці пасядзіць на прызбе, прыслухоўваючыся, як прачынаецца вёска, і зноў дзёбае: таўшчэйшыя паленцы расшчапляе папалам, танчэйшыя — пакідае кругляком. Насекшы і нашчапаўшы ладную кучу, складвае ў штабель ля сцяны, каб добра высахлі, бо як пойдуць яблыкі і асабліва грыбы, дроў спатрэбіцца не менш, чым самай рупнай гаспадыні. Назапасіць трэба, каб не толькі хапіла на яблычны і грыбны сезон, а і засталося на вясну. Без запасу сушняку вясною, калі ўсё ўвадзянее, набрыняе сокам, не ўпаліш. Па прыездзе заўсёды хата такая выстуджаная за зіму, што аж страшна знаходзіць — бы лядоўня. Асабліва печ. Ад яе, хоць і паліш дні тры, патыхае холадам, своеасаблівым непрыемным пахам. Добры воз дроў трэба спаліць, пакуль усё прыйдзе ў норму. Ды і на вуліцы вясною бывае яшчэ золка, ноччу і пад кажухом прабірае. Так што Антось ведае меру: штабялі дроў — на яблыкі і грыбы, тыя, што пад паветкай — на вясну.

Яблычны сезон у Антося звычайна пачынаецца ўжо на пачатку ліпеня, калі наліваецца спелым сокам белы наліў. А там не паспее і агледзецца, як ужо ледзь не навылёт прасвечваюцца — хоць зёрны лічы — чырванабокія, сакавітыя, велічынёю з добрую рэпу, яблыкі на Федзькавай яблыні. Гэта — знакамітая на ўсю ваколіцу яблыня. Яна мае цэлую гісторыю...

У сорак першым, калі ўжо гаспадарылі немцы, ноччу да Антося пастукаўся вайсковец — галодны, знясілены, увесь у балотнай твані, настолькі зарослы шчэццю, што немагчыма было вызначыць яго ўзрост. Пры ім была вінтоўка, але без патронаў. Вайсковец папрасіў чаго-небудзь паесці, расказаў, што прабіваецца да сваіх аж з-пад Беластока. Спачатку іх было сем чалавек. Днём, калі ўсе дарогі кішэлі немчурой, адседжваліся па лясах альбо рухаліся па сонцы на ўсход глухімі мясцінамі, але ў асноўным ішлі ноччу. На пятнаццаты дзень іх засеклі, абклалі з усіх бакоў. Пачалася перастрэлка. Калі скончыліся патроны, сталі ратавацца хто як можа. Федзька — так звалі акружэнца — упёрся ў нейкае балота, амаль два дні праседзеў пад чэзлым лазовым кустом пасярод непраходнан багны, пакуль немцы пе зніклі, рашыўшы, што ўсіх пералавілі ці перастралялі.

Антось накарміў яго, потым, нягледзячы што была ноч, узяўся рыхтаваць лазню. Калі вайсковец адмыўся, пагаліўся, было відаць, што гэта зусім яшчэ юны чарнявы хлопец. Антось прапанаваў, каб ён застаўся, пачакаў, пакуль вернуцца нашы — ён не сумняваўся, што праз які тыдзень, ад сілы — праз месяц, чырвонаармейцы пагоняць назад немчуру. Аднак Федзька адмовіўся. Падабралі яму сякую-такую цывільную вопратку, і ноччу ён рушыў далей. А праз два дні вярнуўся назад.

Так і хаваў яго Антось то ў хаце, то ў пуні, то ў лазні аж да вясны сорак другога, пакуль не пайшлі чуткі пра партызан, якія з’явіліся ў гушчарах за Чортавым балотам. Федзька са сваёй вінтоўкай адразу ж падаўся шукаць іх. I знайшоў. Потым у лес пацягнуліся і вясковыя хлопцы, нават дзецюкі.

Калі было ціха і спакойна, Федзька ці адзін, ці з кампаніяй наведваўся да Антося, дзе, ведаў, заўсёды разжывецца якім-небудзь харчам, а калі пашчасціць, то і папарыцца ў лазеньцы, а то і рызыкне пераспаць па-людску.

У сорак чацвёртым, калі вярнуліся нашы войскі, Федзьку з партызанаў адразу ж забралі ў армію. Ваяваў да самага канца вайны. Застаўся жывы. I не забыўся пра Антося. Пісаў, а сяды-тады прысылаў і пасылкі з рознымі прысмакамі. Што і казаць, добрыя людзі дабро доўга помняць і цэняць, благія — думаюць, што ты ім абавязаны рабіць дабро, тут жа забываюць...

Неяк на трэці год пасля вайны ад Федзькі прыйшла пасылка, у якой, апроч розных пачастункаў, былі чаранкі яблыні. Федзька жыў у тых краях, дзе некалі разводзіў сады сам Мічурын. Ніхто не верыў, што тыя нясвежыя чаранкі прыжывуцца, але ўсё ж Антось папрышчапляў іх па дзічках — што будзе, то будзе. Усе пасохлі, толькі адзін сядзеў-сядзеў, а к сярэдзіне лета выкінуў кволыя лісцікі.

Зараз яблыня разраслася, узнялася над садам, няма такога года, каб не цвіла: адну вясну — болей, другую — меней, але без цвету і яблык ніколі не гуляе. Ад Антося ўся вёска завяла гэты мічурынскі гатунак. Толькі дзіва-дзіўнае: чамусьці ён ва ўсіх зусім не такі, як у Антося,— яблыкі і драбнейшыя, і не раўня на смак, і нейкія трохі замораныя. Ды і сам Антось, колькі пасля ні прышчапляў,— ні адна не магла зраўняцца з гэтай, Федзькавай.

Першыя адборныя яблыкі з Федзькавай яблыні, якія акуратна знімае з самага верху жэрдкай з прыладжаным на канцы сачком, Антось звычайна пасылае ўнучцы Ленцы ці ў піянерскі лагер, ці ў будаўнічы атрад, ці ў тую вёску, дзе яна збірае рэдкія слоўцы і старыя песні, а таксама Макаравым дзецям і ўнукам у Казахстан. Вядома, шмат не пашлеш у пасылках, добрая палавіна — як акуратна ні знімай і ўпакоўвай — усё роўна пагніе-папсуецца ў дарозе, але не столькі тыя яблыкі, колькі пасылку ім будзе прыемна атрымаць ад дзеда і, канечне, паспрабаваць ласункі з дзедавага саду.

Усё лета і восень да Антося па яблыкі ездзяць на машынах пастаянныя пакупнікі з горада — з раёна, нават з вобласці. Яны абіраюць колькі трэба, колькі хто хоча, проста з яблынь. 3 пакупнікамі Антось заўсёды перапраўляе якую скрынку ці сетку яблык Ніне ў раён, Галі ў вобласць. Пакупнікі ахвотна выконваюць Антосевы просьбы, бо ставяцца да яго з павагай. Мусіць, за тое, што ніколі не таргуецца, не дрыжыць над кожным яблыкам, як іншыя. Нават не важыць, плату бярэ — колькі дадуць, грошай не пералічвае. I яны, праўда, ніколі яго не крыўдзілі.

Яблыкаў было многа. Каб хацеў іх прадаць усе — не прадасі. Таму штодня Антось збіраў кош-два, рэзаў на скрылікі, нанізваў на вяровачкі ці на дрот і сушыў на сонцы, а ў непагадзь — напальваў печ. Пад восень дзяліў сумкі на чатыры долі: для Макара, Галі, Ніны, Галіны. Макару і Галі адсылаў у пасылках, Ганна забірала сама, як прыязджала па яго ўвосень, а Ніне завозілі па дароге.

Не паспявалі адысці раннія яблыкі, як пачыналіся грыбы. Грыбы для Антося — і радасць, і адпачынак. Так было яшчэ ў маленстве, тое ж засталося і ў старасці. Праўда, грыбы цяпер не тыя, што былі колісь. Раней не выдавалася года без баравікоў. А баравікі якія раслі! Крэпкія, як літыя. з кароткімі карычневымі пузатымі ножкамі. Нарэжаш кош — як зрушыць з месца. Зараз такія вывеліся, амаль не трапляюцца. То дзіва: столькі машын развялося! I ў кожнай — самае малое — чатыры грыбнікі. 3-за свету, за сто вёрст пруць. Дзе ж быць тым грыбам! Апроч таго — чыстыя бары выводзяцца, лес урастае травою. А ў траве добры грыб расці не хоча. У ход пайшлі розныя свінушкі, радоўкі, ласі. Хто калі іх за грыбы прымаў! Нагамі шпурлялі, лічылі, што ваўчакі, а сёння ўсё ідзе падчыстую, на кіпцюрах выносят. Нават белыя порхаўкі на лузе збіраюць.

Антось і сёння розныя свінушкі, ласі, радоўкі, хоць мясцовыя людзі і тыя перасталі іх цурацца, разважаючы, што на бязгрыб'і і свінушка грыб, усё роўна не лічыць за грыбы, не можа паверыць, што яны ядомыя. Ці далёка да бяды: возьмеш, не ўгледзеўшы, якую погань - і патруціш унукаў.

Для ўнукаў ён і стараецца, шчыруе, для іх часта па два разы на дзень паліць у печы. Грыбы — гэта не яблыкі, што могуць высахнуць і на сонцы. Асабліва стараецца для Макаравых унукаў, дзяцей, якія тых грыбоў, нават лесу, апроч як па тэлевізары, у кіно ды на малюнках у вочы не бачылі. Павырасталі, сваіх дзетак займелі, а так ні разу і не прыехалі. Колькі прасіў Макара: прывязі на лета, хай адпачнуць, паходзяць, паглядзяць, адкуль ты, дзе твае карані — так і не прывёз. Не прыслаў і як падраслі, маглі прыехаць і без праважатых. Маці-нябожчыца нявестку, унукаў толькі што на фотакартцы і бачыла. Зусім счужэў, выракся Макар. Раней-то хоць раз у год паштоўку прысылаў, а цяпер і паштовак не шле. Як прыязджаў забіраць яго, Антося, так і з тых пор — ні слуху ні духу.

Антось ніяк не можа зразумець сына: як гэта так можна? Птушка, звер і тыя да родных краёў цягу маюць, а каб чалавек?.. Калі выракаешся свайго, то і чужога цаніць не ўмееш, цябе паважаць перастаюць, сам сябе паважаць развучышся. Не-е, што б там ні казалі, у якім дастатку ні жыў, а не можа быць шчаслівы чалавек без сваіх каранёў, без любасці да свайго роду-племені. Чалавек без каранёў — як тая стэпавая траўка, што перакаці-полем завецца: куды падзьмуў ветрык — туды і пакацілася, куды пакацілася — там і пасеялася. Якая была патрэба Макару сеяцца ў тым Казахстане? Можна зразумець, калі аралі цаліну — рабочых рук не хапала. А зараз там сваіх людзей удосталь — сам бачыў. Сем’і ў казахаў вялікія — па восем-дзесяць жэўжыкаў у хаце, адно пад адно, аж душа радуецца. Во з каго нашым людзям трэба прыклад браць! А то народзяць адно, ад сілы двое — і ўсё, пачынаюць сабак заводзіць, каб яны паздыхалі. Наглядзеўся ў горадзе, як быў у Галі. Ходзіць сабе па скверы кабета кроў з малаком, ёй самы раз у рукі каляску з дзіцянём, а яна на павадку кабяля са страшэннай мордай, велічынёй з цялушку ці нейкую помесь сабакі з авечкай, прагульвае. Што за радасць, што за мода — у галаву не ўкладваецца. А тым часам бы якая эпідэмія павымятала вёскі: каго — у горад, каго — на могільнік, каго — пагнала па свеце, як тое перакаці-поле. Яшчэ пасля вайны тут было за сто двароў. А зараз? 3 палавіну вычысціла... Апошнім часам, праўда, падобна, што патроху ўсё пачынае паварочвацца назад — памалу засяляюцца апусцелыя вясковыя гнёзды-сядзібы. У каго сын, у каго замужняя дачка вяртаюцца, паспытаўшы гарадскога смаку. Але часцей за ўсё едуць прышлыя людзі. А чужому вядома як: абы страха над галавою, абы грошы. У залётных няма повязяў з гэтай зямлёй: сёння ён тут, заўтра — там, адкуль павабяць лепшымі выгодамі і большымі грашыма. Грошы, грошы, грошы... Затапілі яны вёску. У многіх ужо дзесяткі тысяч на кніжках, і людзі не ведаюць, што рабіць з імі. Сумна жыць на свеце, калі, апроч грошай, нічога святога за душою не застаецца. Мо таму, шмат хто залівае свой сум і нуду гэтым праклятым «чарнілам», якое пажырае і тыя ж грошы, і здароўе, і розум, даводзіць чалавека да свінства...

Не-е, што б там ні казалі, а залётныя людзі — не гаспадары на зямлі, рэдка хто з іх пускае карані...

А дзе ж свае сыны і дочкі, што разляцеліся з родных гнёздаў па свеце? Колькі будзе доўжыцца іх вырай?! Няўжо навек наканавана ім жыць без памяці, заставацца Іванамі без роду і племені?! Няўжо не прабудзіцца ў іх цяга да сваіх вытокаў, як абуджаецца яна ў птушак вясною, у рыб, што ідуць на нераст?..

Узяць таго ж Макара. Чаго, на добры розум, сядзець яму там, у тым Казахстане? Яшчэ б меў якую важнецкую работу, а то просты шафёр. Быдта тут у шафёрах няма патрэбы. Жыў бы ў бацькоўскай хаце, ездзіў па сваёй зямлі, гадаваў дзяцей, унукаў. Жонка ўпарціцца. Сама выраклася радні і, як стала начальніцай, яго выракла.

Крыўдна і брыдка Антосю, што сын паддаўся нявестцы, што камандуе ім як хоча, быдта не ён, а яна мужык у хаце. Толку мала, калі ў сям'і за камандзіра жонка. Жонку, канечне, трэба слухаць, калі што разумнае кажа: ну, не пі, не лайдачы, не цягайся з кім папала. А так трэба, каб у мужыка свой розум, свая галава на плячах была. На тое ён і мужык...

Хоць хто яго ведае... Не ўсякі мужчына варты, каб яго слухалі. Узяць хоць бы зяця Эдуарда. Усе вакол, асабліва яго матулька, лічаць, што ён ашчаслівіў Галю: з вёскі ў інтэлігенцыю выцягнуў. Інтэлігентнасць, па-іхняму,— сваім грэбаваць, са свайго здзекавацца. Калі падраслі дзеці і трэ было пасылаць у школу, то не аддалі, як усе, у звычайную, што ў двары, а з ног збіліся, уладкоўваючы ў нейкую модную — з англійскім ухілам. Праз увесь горад з трыма перасадкамі вазілі-прывозілі. А ў тых аўтобусах зранку людзей — што селядцоў у бочцы. Бедныя дзеці ў дурных бацькоў... Летам і на дзень баяліся прывезці ў вёску — як ад агню, аберагалі ад дзеда і бабы. Іх, бачыце, страх апаноўваў, што малыя на ляту засвойваюць вясковую гаворку, псуюць акцэнт... Неяк вазіў падарункі ўнукам, пайшоў з імі пагуляць у горад. Зацягнулі ў кнігарню, захацелі, каб купіў прыгожыя каляровыя кніжкі. Што было, як вярнуліся дадому! Глядзелі на пакупку так, быдта даў малым забаўляцца востры нож. Выхапілі тыя кніжкі з рук, малыя — у плач, а яны: вам нельга гэтага, тут не па-культурнаму пісана. На вачах у дзяцей парвалі на шматкі і — у смеццеправод. Абурыўся, сказаў усё, што думаў... Пакрыўдзіліся, а свацця да самай смерці глядзела воўкам...

I чаго дамагліся з той моднай англійскай школай? Адбілі ў дзяцей ахвоту да вучобы. Ледзь-ледзь на троечкі пазаканчвалі, нікуды паступіць не могуць. Добра, што дзеўчыну ўзяў замуж нейкі разведзены вайсковец, гадоў на дзесяць старэйшы за яе. Цяпер сядзіць, дзяцей гадуе. А хлопец пасля арміі ўжо чацвёрты год лайдачыць — усё збіраецца некуды паступаць...

Нікому не скажа Антось, аберагае ад чужога цікоўнага вока і вуха нелады ў сынавай і доччыных сем’ях — навошта, каб мянцілі-апярэзваліся языкамі людзі. Невялікі гонар бацьку, калі людзі перамываюць сынавы-доччыны костачкі, хай сабе сыны-дочкі даўным-даўно жывуць сваім хлебам, сваім розумам.

Антося — асабліва ў апошнія гады — ведаюць у вёсцы як чалавека негаваркога, замкнёнага, неахвочага да розных сябрын і пасядзелак, нават трохі нелюдзімага. I к старасці ён нелюдзімее ўсё больш. Сноўдаецца ўвесь дзень адзін, чужыцца людзей, быццам тоіць на іх нейкую злосць-крыўду, ці, наадварот, сам носіць незразумелую віну перад вяскоўцамі. Скажа, як з каменя вады выцісне, два-тры словы, калі нехта пра нешта запытаецца, а не запытаецца — першы ніколі не зачэпіць.

Старыя і не зусім старыя людзі расказваюць, што раней ён быў зусім не такі. Весельчака і кампанейца, як Антось у маладосці, кажуць, ва ўсёй акрузе не было. Замкнёнасць і нелюдзімасць, лічаць вяскоўцы, пайшла ў яго ад турмаў, у якіх пры панскай Польшчы насядзеўся мо за дваіх, мо за траіх. Не было такіх астрогаў, якіх не зведаў Антось: і ў Вільні, і ў Гродне, і ў Картуз-Бярозе, і ў Беластоку, і ў Лідзе — усіх не пералічыш. I сёння яшчэ помняць-згадваюць старыя людзі, якім агітатарам у трыццатыя гады быў Антось, як ён ствараў па вёсках «Грамаду», потым Таварыства беларускай школы, клуб «Змаганне». Амаль легендай стала, як падняў ён усю вёску — ад малога да старога — на асаднікаў, якім нарэзалі самыя лепшыя землі. 3 каламі і тапарамі гналі аж да самага мястэчка. Невядома, чым скончылася б, каб асаднікі паказалі меншы спрыт у нагах ды не пахаваліся, як пацукі, у пастарунку. Заадно з асаднікамі турнулі тады і настаўніка-паляка, якога прыслалі вучыць дзяцей па-польску замест звольненай беларускай настаўніцы.

Два дні вёска святкавала перамогу, хоць наўрад ці хто верыў, што ўсё гэта скончыцца дабром. Аднак ніхто і не шкадаваў, не каяўся. Чаго яны прыпёрліся, гэтыя польскія шляхцюкі? Разбагацець на беларускіх слязах захацелі?! Парабіць гаспадароў парабкамі?! Сагнаць беларусаў са свае зямлі, зямлі, якую дзеды-прадзеды потам палівалі?! Во, правучылі — хай цяпер ведаюць, што і мужык-беларус свой гонар мае, гнецца, але да пары... А там — што будзе, то будзе...

Раніцой трэцяга дня на вёску наляцела зграя паліцыянтаў і жаўнераў. Ператрэслі ўсе хаты — шукалі чужых людзей і шкодную літаратуру. Арыставалі чалавек сорак мужыкоў. Сабралі на выгане, потым пехам пагналі пад канвоем у мястэчка. Жанкі, малеча, старыя высыпалі на вуліцу, і ніхто не лямантаваў, не прасіў літасці да сваіх сыноў, мужоў, бацькоў. З іх вачэй сачыліся гнеў і нянавісць. Арыштаваныя ішлі з горда паднятымі галовамі, як ідуць пераможцы. Антось спрабаваў нават зацягнуць:

Адвеку мы спалі, і нас разбудзі-лі,

Мы знаем, што трэба рабіць:

Што трэ-эба свабо-оды, зямлі ча-ла-веку...

На яго накінулася хеўра паліцыянтаў: малацілі кулакамі, нагайкамі, у кроў расквасілі рот.

У пастарунку не маглі ўсе змясціцца, таму зачынілі ў прасторную аборыну. Праз нейкі час сталі па двое выводзіць, заштурхоўваць у падвал, дзе прывязвалі да масіўнай лавы і секлі гумаю па спінах, да крыві, пакуль жывога месца не заставалася. Адлівалі вадою, за рукі-ногі выносілі і кідалі ў абору, забіраючы наступных двух. Усю ноч працягвалася экзэкуцыя, паліцыянты аж узапрэлі, секлі напераменку.

Назаўтра, прыгразіўшы, што калі хто яшчэ раз сюды трапіць, то жывым не выйдзе, усіх адпусцілі. Апроч Антося. Як завадатара і падбухторшчыка да бунту яго перадалі ў дэфензіву.

Здавалася, нічога не дамагліся: і хлопцы, і сталыя мужчыны з месяц вычухваліся ад пабояў, і асаднікі зноў вярнуліся ў вёску, занялі лепшыя землі, і Антося забралі, недзе катуюць у дэфензіве, але ўсё роўна ніхто не шкадаваў, што адбылося. У свядомасці людзей адбываўся нейкі незразумелы зрух, нейкая зацятая, непераможаная ўпартасць. Сінякі, гузакі, крывавыя сляды ад бізуноў былі зараз для іх не адзнакай ганьбы, а гонарам, як баявыя раны, атрыманыя ў змаганні за святую справу. Людзі хінуліся адзін да аднаго, адчуваючы ў гэтай згуртаванасці, еднасці незнаёмую, незразумелую сілу — неразважлівую, зацятую, хмельную, як чаромхавы ранак. Мусіць, і асаднікі адчувалі, разумелі, што, здушаная грубай сілай, крыўда будзе тлець-смылець у людскіх сэрцах, позна ці рана ўзарвецца новым выбухам гневу. Нездарма ж яны адразу пазаводзілі стрэльбы, лютых сабак-ваўкадаваў, на ноч запіраліся на ўсе стаўні і засовы. Не надта верыў у надзейнасць масіўных засоў і настаўнік-паляк, бо нізашто не схацеў вяртацца ў школу. Казалі, ён заявіў свайму начальству, што разуверыўся ў мэтазгоднасці сваёй «асветніцкай місіі на «крэсах усходніх»» і як ненадзейны элемент быў адпраўлены назад на свае Мазуры.

3 месяц дзеці не вучыліся. Усёй вёскай пісалі петыцыі начальству, і, у рэшце рэшт, улады здаліся — вярнулі настаўніцу, якая вучыла дзяцей па-беларуску. Але ненадоўга. Летам яе паклікалі на курсы ў Варшаву, а к восені саслалі некуды пад Кракаў, як і амаль усіх настаўнікаў беларускіх школ з «крэсаў усходніх». Восенню школу ў вёсцы закрылі, прапанаваўшы: хто хоча, каб дзеці былі пісьменнымі — хай аддаюць у польскую школу за пяць вёрст. Ніхто не паслаў. Нанялі самі звольненага палякамі настаўніка, вучылі дзяцей на роднай мове нелегальна. Толькі асаднікі вазілі штодня сваіх сыноў і дачок у польскую школу.

Пасля допытаў і катаванняў у дэфензіве, трохі падлячыўшы перад судом, Антося засудзілі як палітычнага. 3 турмы ён вярнуўся на трэцяе лета — бледны, худы, але нейкі прасветлены. 3 вачэй яго, здавалася, сочыцца, ліецца лютая нянавісць да паліцыянтаў, паноў, падпанкаў. Бязбоязна, задзірліва, бы знарок, каб хто данёс, здзекаваўся з маршалка Пілсудскага, называў яго катам беларускага народа, фашыстам, прайдзісветам, падбіваў не плаціць падаткі, на вячорках і забавах падвучваў хлопцаў і дзяўчат спяваць забароненыя песні, злыя прыпеўкі пра польскіх паноў, паліцыянтаў, шляхцюкоў. На пасядзелкі, дзе збіраліся сталыя мужчыны, прыносіў і чытаў газеты, кніжкі, у якіх пісалася пра сацыяльны і нацыянальны ўціск, самаўпраўства і фашыстоўскі тэрор санацыйных уладаў, заклікалася да змагання з акупантамі, за ўз’яднанне з братамі на Усходзе. Пагаворвалі, што ў турме Антось пазнаёміўся і сышоўся з бальшавікамі-камуністамі. Мусіць, гэта была і праўда, бо неўзабаве пасля вяртання да яго зачасцілі немаведама адкуль незнаёмыя людзі, на сялян не падобныя. Пра што яны там гаварылі — ніхто не ведаў, бо разумней за ўсё было нічога не ведаць, нічога не чуць.

Не прайшло і паўгода, як Антось зноў трапіў у пастарунак. За беспарадкі на кірмашы ў мястэчку. Сотні вяскоўцаў бачылі ўсё сваімі вачыма. Калі на кірмаш з’ехаўся народ з усёй акругі, не было дзе і яблыку ўпасці, Антось узабраўся на воз і пачаў агітаваць супроць паноў і палякаў, клікаць да непадпарадкавання акупацыйным уладам. Хоць ён быў і невысокага росту, але голас меў зычны, звонкі. Людзі, забыўшыся пра торг, ціснуліся да яго, уважліва слухалі, бо гаварыў ён тое, што кожнаму балела. Неўзабаве па людскім натоўпе прайшло хваляванне. Як з-пад зямлі ўзніклі, расштурхоўваючы локцямі і нагайкамі народ, сталі прадзірацца да Антося тры паліцыянты. А ён усё гаварыў і гаварыў, не зважаючы ці не заўважаючы іх. Людзі згуртоўваліся шчыльней, адціралі паліцыянтаў, крычалі Антосю, каб хаваўся, а ён нібы не чуў ці не хацеў чуць іх затрывожаных галасоў. Паліцыянтам, нарэшце, удалося праціснуцца да воза. Сцягнулі прамоўцу, звалілі на зямлю, неміласэрна білі цяжкімі ботамі. Пырснула кроў, народ зашумеў, хто быў бліжэй — кінуліся бараніць, ратаваць Антося. Раз’юшаныя паліцыянты сталі лупіць нагайкамі, кулакамі ўсіх, хто трапляў пад руку. Падняўся гвалт. Нехта загаласіў:

— Забі-і-і-лі-і...

Як гром, над натоўпам прагучаў нечы бас:

— Бі акупантаў!

Натоўп захваляваўся, прыйшоў у рух. Заржалі коні, затрашчалі паламаныя драбіны.

— Бі псяюх! Бі гадаў!

Раз’ятраныя людзі, падахвочаныя гэтым заклікам, кінуліся на паліцыянтаў, пацяснілі іх з кірмашу. Паліцыянты павыхоплівалі наганы:

— Пся крэў, быдла, пастшэлямы!

Пачуліся стрэлы ўверх. Але і яны не спынілі, не астудзілі людаей. Натоўп пагрозліва наступаў. Заднія падпіралі пярэдніх. Здавалася, яшчэ хвіліна, яшчэ апошння іскра — і паліцыянты будуць змяты, растаптаны. Яны самі, мусіць, адчулі рэальную пагрозу, рэальную небяспеку, бо пачалі пяцца назад, затым — кінуліся наўцёкі. Гэта прыдало раз'ятраным людзям яшчэ большую смеласць — з галёканнем кінуліся ўслед, шпурлялі каменні, гналі, аж пакуль паліцыянты не пахаваліся за масіўнымі дзвярыма пастарунка. Нехта падаў кліч падпаліць пастарунак, засмажыць псяюх жывымі, як гадаў, але разважлівыя галасы ўтрымалі ад гэтага небяспечнага кроку. Пашумеўшы яшчэ з гадзіну, закідаўшы пастарунак каменнямі, натоўп трохі аціх, разышоўся.

Два дні і шэптам, і ўголас уся акруга толькі і гаварыла пра той кірмаш. Ніхто толкам не ведаў, хто гэта выступаў з воза, а хто і ведаў — абачліва трымаў язык за зубамі. Але шыла ў мяшку не ўтоіш...

На трэці дзень к вечару Антося арыштавалі. Арышты прайшлі па ўсіх навакольных вёсках, у мястэчку. Тры дні з пастарунка несліся крыкі і енкі.

Антося прывезлі на фурманцы ледзьве жывога. Два месяцы пластом ляжаў — гнаіліся раны. Думалі, не вычухаецца.

Толькі к восені стаў добра на ногі. А на свята Кастрычніцкай рэвалюцыі нехта ўздоўж усяго гасцінца на тэлефонных правадах навывешваў чырвоных флажкоў. Ды так, што паліцыянтам і зняць было не проста — хоць слупы спілоўвай. Да позняй ночы спорвалі баграмі.

Чыя гэта была работа: Антосева ці мо і не Антосева — дэфензіва на гэты раз не надта разбіралася. Схапілі Антося...

Потым нават газета пісала, беларускія дэпутаты падавалі ў польскі сейм інтэрпеляцыю пра катаванні Антося ў дэфензіве. Катавалі яго люта, па-зверску. Заціскалі ў дзверы пальцы, пускалі цераз трубачку газу, мачу ў нос, звязаныя рукі прапускалі між звязаных ног, прасоўвалі кол і падвешвалі так, каб сам скурчаны вісеў уніз, а напружаныя ногі былі ўверсе, білі гумай, жалязякамі па пятах, пакуль не губляў прытомнасць. Адлівалі вадою і білі зноў, патрабуючы, каб прызнаваўся. Ці то Антось маўчаў зацята, каб не выдаваць тых, хто яму памагаў вывешваць тыя флажкі, ці мо яму і не было ў чым прызнавацца, але дэфензіва ад яго так нічога і не выведала, нічога не дамаглася катаваннямі. Аднак нават гэта не ўратавала Антося ад турмы. Знайшлі нейкі параграф і пасадзілі на год у Лукішкі.

I яшчэ потым двойчы знаўся з дэфензівай Антось, праз што і сёння ходзіць неяк ненатуральна — трохі з падскокам, бы зрываецца бегчы. Даюць знаць патрушчаныя косці, накалечаныя пяты.

Іншы на яго месцы сёння хадзіў бы ў героях: сядзеў у ганаровых прэзідыумах, выступаў перад школьнікамі, расказваў, як жылі, як змагаліся, дамогся сабе павышанай пенсіі. Але не Антось. Хто толькі не надавумляў падаваць дакументы на персанальную, а ён і слухаць не хоча, нават злуецца:

— Мне і гэтай досыць. Чаго гэта я буду клянчыць, як жабрак?

Пагаворвалі, быццам Антось саромеецца прасіць павышаную пенсію з-за таго, што ў вайну Антосіха не пусціла яго ў партызаны.

— Хочаш, каб з-за цябе дзяцей немцы пазабівалі,— канючыла яна, беручы на рукі блізнят і галосячы: — Ах, дзетачкі-і, ах, родненькі-ія, ваш тата-ачка-а схацеў загубіць вашы няві-ін-ныя-я, вашы святы-ыя душачкі-і...

Антось нерваваўся, ведаючы, што жонка бярэ зморам, аднак... Аднак і партызаны не разумелі яго.

— Сядзі, дзядзька, і не рыпайся! — казаў Федзька.— Ты свае наваяваўся з палякамі, а з немцамі і без цябе ўправімся...

— Як гэта ўправімся?! — змрочна глядзеў на яго Антось.— А мы што, па-твойму...

— Зразумей адно, дзядзька,— разважна тлумачыў яму Федзька.— Ты ж і вінтоўку ў руках трымаць не ўмееш. Якая ж ад цябе карысць будзе ў атрадзе? Нам большая карысць, калі ты тут...

Антось нізашто не мог пагадзіцца з Федзькам, дайшоў да партызанскага камандзіра. Але і камандзір бы згаварыўся з Федзькам: у нас ёсць каму страляць, нам трэба свае, надзейныя людзі ў кожнай вёсцы, у кожнай хаце, каб і харчам, і адзеннем дапамагалі, былі вачамі і вушамі партызан. Болей таго — камандзір закінуў, каб Антось падаўся ў старасты, але сустрэў такое абурэнне, што і не рады быў, прапаноўваючы.

У Антося былі падазрэнні, нават не падазрэнні — амаль упэўненасць, што гэта Антосіха ўгаварыла Федзьку, а Федзька — камандзіра не браць яго ў партызаны, і не мог ёй дараваць гэтага, здаецца, так і не дараваў да канца дзён яе.

Да таго ж яшчэ ў сорак чацвёртым яго не ўзялі ў армію — не прайшоў камісію. Нават старэйшых за яго мужыкоў пабралі, добрая палавіна з іх не вярнулася з фронту ці вярнуліся пакалечаныя — хто без рукі, хто без нагі, хто з асколкамі ў целе, хто кантужаны, без здароўя, а ён... А ён адседжваўся са сваім белым білетам ля жончынай спадніцы.

— Ты здурэў, ці што? — падзівіўся бязрукі Зміцер — недалёкі Антосеў сусед і нейкі сваяк па жонцы, калі Антось неяк сказаў яму гэта. — А твая-то тут якая віна? Цябе камісія забракавала. Ты сваё пры паляках узяў...

— Лёгка табе гаварыць... — скрушліва ўздыхнуў Антось.— А пабыў бы ты на маім месцы... Я, калі хочаш ведаць, нават табе не магу ў вочы глядзець...

— Чаго гэта ты мне ў вочы не можаш глядзець? — не разумеў Зміцер. — Што ты ў мяне цяля ўкраў, ці што?

— І табе, і ўсім вам, каго пакалечыла вайна, устыдна глядзець у вочы... — упарта цвярдзіў сваё Антось. — Столькі часу прайшло, а ўсё глыжэ думка: а раптам той асколак, што табе руку адарваў, мне быў прызначаны? А можа, тая куля, што ўлажыла Марылінага Паўла ці Клаўдзінага Міколу,— была мая? Выходзіць, што я за вашы спіны схаваўся, можна сказаць — вы мяне прыкрылі...

— Ну й дурань! — сплюнуў Зміцер. — Вунь знаходзіліся здаровыя, як бугаі, і то бранёю ад фронту прыкрываліся. Помніш Трахімавага зяця? Як уюн з-пад вілоў выкручваўся. I выкруціўся. Потым, як пайшоў па начальніцкай лініі — аж да вобласці дабраўся, багром носа не дастанеш. I цяпер жыве прыпяваючы на пенсіі. Яму не ўстыдна, а цябе, бач, устыд з’ядае...

— Ды не магу я, як Трахімаў зяць, павер, Зміцер, не магу. Хоць забі — не магу. Як у вочы глядзець удовам, той жа Марылі, Клаўдзі, якія аўдавелі, лічы, і замужам не пабыўшы? Як у вочы глядзець той жа Сымонавай Анюце, якая з пяцярыма на руках засталася? Гэта ў сабакі вачэй трэба пазычаць, каб глядзець, як глядзіць той Трахімаў зяць...

Раздзел другі

За акном выла, нема скуголіла завіруха. 3 самага ранку, без пярэдыху. Роўна з плотам накруціла гурбы. Замуравала вароты, калітку. Гурба прарвалася праз плот, разляглася на ўвесь панадворак, адрэзала шлях да калодзежа, і ўсё курылася, курылася на пляскатых выступах, паўзучы да хлява.

К вечару, здавалася, кудаса пачынае аціхаць, губляць сілу: то стомлена замрэ, таўкучы ў паветры мільярды белых дробненькіх мушак, то зноў шалее, накідваецца на стары дуплявы клён пад акном, і ён стогне, як жывы, рыпіць, здаецца, вось-вось не вытрымае, працяжна трэсне, рухне на хату. Клаўдзя з жахам уявіла, што стаяася б, каб гэтая, хоць і каржакаватая, не такая ўжо і высокая, але з магутнымі сукамі аграмадзіна не вытрымала напору ветру, накрыла сабой хату. Але ў душы не надта верыла, што клён можа не вытрымаць — нездарма кажуць, што скрыпучае дрэва і скрыпучы чалавек жывуць доўга. Што яе хвалявала ўсур’ёз, то гэта — каб не паваліла антэну: у дваццаць пятнаццаць па тэлевізары будуць паказваць вячоркі.

Але варта было новым парывам ветру з небывалай лютасцю зноў накінуцца на клён, як Клаўдзя ўжо стала трывожыцца не на жарт, падумала, што, на самай справе, гэтая дуплявая старэчына трымаецца толькі на чэсным слове, можа рухнуць у любы момант, пачынала шкадаваць, чаму не дала зваліць яе, калі тры гады назад у зяця з’явіўся імпэт спілаваць. Прыстаў з сябрукамі-выпівохамі: давай, маці, звалім, а то заваліць хату. Яна-то ведала, які ў іх клопат: няймецца пахмяліцца, а няма за што. У такім стане яны за бутэльку гатовы хоць д’яблу рогі пілаваць. Не дазволіла. I не таму, што надта шкадавала пляшку-другую. Зусім па іншай прычыне. Дупло ў клёне аблюбавала сава, вывела савянят, іх агледзелі ўнукі. Шкада было пазбаўляць малых радасці. Ды, па праўдзе кажучы, і не хацела браць грэх на душу — губіць савянят, хоць савінае суседства — падаруначак не дай бог. Кажуць, гэтая сава вялікую карысць прыносіць — ловіць мышэй больш, чым кошка. Карысць-то карысць, а ёсць у ёй нешта злавеснае, асабліва — для старых людзей, хто спіць чуйна. Кроў ледзянее глухімі начамі ад яе працяжнага, насавога ў-угг-у-у. Бы злыдзень які, бы нячыстая сіла склікае пасярод ночы ўсю погань з казак і страхавітых гісторый, якія так часта здараліся з людзьмі ў часы яе маленства. Цяпер, калі пачынае пераказваць тыя казкі, тыя здарэнні ўнукам; яны смяюцца, блазнуюць: а ў бабы-ягі рэактыўная цяга? Колькі конскіх сіл? Чэрці лётаюць з першай ці другой касмічмнй скорасцю? Яны па Месяцы ходзяць у скафандрах?

Іншыя часы — іншыя казкі...

Дзе цяпер тыя ўнукі? Мо дзе і забыліся, што ёсць на свеце бабуля са сваімі старымі, недарэчнымі казкамі і здарэннямі.

Баліць у яе душа за ўнукаў. За дачку — ніколечкі, а за ўнукаў баліць. Дачку яна ўзненавідзела, здаецца, назаўсёды выкінула з сэрца, а ўнукаў не хапае, смыліць і смыліць па іх душа. Мо таму, што на руках вынасіла, выняньчыла-выгадавала. Матку яны і не бачылі, як былі малыя, Як паедзе на сваю работу ў горад, то месяцамі не паяўляецца. Можна было падумаць, што нажывае немаведама які капітал. I што нажыла ў тым сваім піўным ларку? Дулю з макам! Мо і зяця спаіла праз свой гэты «Голубой Дунай». А неблагі ж быў хлопец. Спачатку прызвычаіўся да дармовага піва, а потым і на гарэлку пацягнула. I пайшло-паехала... Усё і прапіў, што нажылі, нават — розум. I яе неўзабаве прагналі з работы за недастачу. Прыехала, слязьмі заліваецца: ратуй, мамачка, баюся ў турму. Давялося прадаваць карову.

Вярнуліся ў вёску голыя, як саколы. Узяцца б за розум, а яны праз год узбурыліся на вярбоўку — аж у Амурскую вобласць. Спакусіліся на льготы і вялікія заробкі. Чула сэрца, што дабром гэтая вярбоўка не скончыцца. Але што магла зрабіць? Абразумляла, упрошвала — слухаць не хацелі. Каб яшчэ толькі самі, а то і дзяцей цягнуць з сабой паманулі: больш душ — болей заплоцяць... Маліла-прасіла: пакіньце малых, пакуль абжывецеся-ўладкуецеся. Упёрліся — нізашто. Падумала, паплакала і паехала разам, каб пад наглядам трымаць непуцёвых, каб з малымі чаго не сталася.

Заробкі там і праўда былі шалёныя. А шалёныя грошы — там чарцюк пабыць ахвочы. Яшчэ больш, чым у горадзе, закалдычылі чэрці за каўняром у зяця. Па-чорнаму запіў, ні дзень ні ноч не прасыхаў. Што ні рабіла — не памагала. Да белай гарачкі дапіўся, чорцікаў пачаў лавіць па хаце. А праз нейкі час п’яны на трактары ўваліўся ў раку, дасталі нежывога...

Сядзець там было вар’яцтвам. Казала дачцэ: паедзем дадому, а яна ўсё марудзіла, шукала прычыну, каб не ехаць: то крэдыт за дом не выплачаны, то дзяцей са школы зрываць неахвота. Толькі потым дайшло, чаго яна марудзіла: аказваецца, знюхалася, кінулася ў любошчы з нейкім заморышам, што гэтаксама прыехаў шукаць льготы і дурныя грошы.

Клаўдзя з першага ж погляду неўзлюбіла новага зяця. Ды яго і зяцем нельга было назваць: які гэта зяць, калі жылі нераспісаныя? Проста хахель, кныр аблезлы!..

Ёй, удаве-салдатцы, усё гэта было паскудна, кашчунна, у галаву не ўкладвалася: як гэта можна так?! Яшчэ не паспела астыць цела бацькі тваіх дзяцей — які б там ні быў, але бацька тваіх дзяцей,— а ты, кудла, ужо ў сучую шкуру?! Гэтак зняславіцца, гэтак дом свой апаганіць, гэтак дзяцей сваіх, сваю старую маці зняславіць!

Нейкі зрух адбыўся ў яе мацярынскіх пачуццях да дачкі. Яна не проста перастала паважаць яе. Не, гэта было нешта большае, чым непавага.

Заставацца, жыць у зняслаўленым, апаганеным доме яна не магла ні дня. Адно суцяшала, што адбыўся гэты сорам удалечыні ад сваіх людзей.

Хацела забраць з сабою ўнукаў, але не аддалі, хоць дачка ўжо загрубела трэцім — ад свайго прышчавага хахеля.

Успамін пра дачку, унукаў, як заўсёды, узбудзіў тупы сардэчны боль, неспакой, трывогу. Не ляжалася, даймала нейкая няўтульная мулкасць. Устала, уступілася ў валёнкі, падышла да акна, адсунула занавеску. Мароз замураваў шыбы, нічога не было відно, толькі шорстка шапацеў звонку гнаны вятрыскам снег.

Доўгім, невідушчым позіркам яна глядзела ў акно, намагаючыся ні пра што не думаць, і, здаецца, перастала думаць, упала ў нейкае здранцвенне...

Колькі прастаяла ў гэтым глыбокім одуме — і сама не ведала. Ачнулася, адчуўшы, што прабірае холад. У хаце выстудзіла — хоць сабак ганяй. Паглядзела на ходзікі з зязюлькаю, якая ўжо не кувала, бо нешта зламалася, машынальна падцягнула ланцужок з зялёнаю шышкай-гіркаю і старым чорным замком — з адной гіркаю ходзікі не ішлі. Стрэлкі паказвалі сем з чвэрцю. Клаўдзя ведала, што ходзікі ідуць як ім уздумаецца: то безнадзейна адстаюць, то ні з таго ні з сяго хопяць такі тэмп, што за паўдня забягаюць гадзіны дзве наперад. Даўно пара іх выкінуць, але выкідаць шкадуе: прывыкла, гадоў трыццаць яны ў хаце, калі не цікаюць — здаецца, хата нямее. Хай цікаюць, пакуль цікаюць. А час яна дакладна вызначае па радыё — ведае, калі і што перадаюць. А сёння радыё маўчыць. Пэўна, недзе бура паваліла слуп альбо парвала дрот. I калі возьмуцца папраўляць — хто ж яго ведае. Бывае, па два-тры дні маўчыць, пакуль не доймуць старшыню калгаса старыя людзі, якім больш чым каму патрабна радыё.

Радыё ў Клаўдзі ўключана ўвесь дзень, а да тэлевізара яна ставіцца ашчадна: уключае толькі тады. калі трэба паглядаець нешта цікавае, на дзень занавешвае экран спецыяльнай накрыўкаю, бо кажуць, ён псуецца ад дзённага святла.

Падышла да рэпрадуктара, пакруціла туды-сюды ручачку, хоць ведала: калі радыё замоўкла ў такую непагадзь — то справа марная, безнадзейная. Калі яно яшчэ гаварыла, ходзікі спяшаліся мінут на дваццаць. Значыць, да перадачы пра вячоркі па тэлевізары яшчэ ёсць час: можна паспець прынесці дровы, запаліць пліту, каб не адубець уначы. Накінула кажушок, цёплую хустку, уступілася ў валёнкі, пасунулася ў сені...

На дварэ дзьмула-круціла, была цемень — хоць выкалі вока. Клаўдзя пашкадавала, што не прынесла дровы ў хату завідна. Спадзявалася: уляжацца кудаса к ночы — то мо і паліць не будзе патрэбы, абыдзецца, бо дровы трэба расходаваць ашчадна, можа, і не хапіць да вясны. Добра, што Антось падсёк тады...

Згадка пра Антося варухнула ў душы незразумелае пачуццё: ці то зайздрасць, ці то нейкую незразумелую крыўду-рэўнасць — нябось, недзе ў цяпле, абжытай хаце... Сядзіць сабе, нябось, як пан, ля тэлевізара з дачкой, зяцем, унукамі. А мо там у іх і такой кудасы няма...

Шпарчэй, без боязі наскочыць на што-небудзь у цемры — на сваім двары яна можа хадзіць хоць з завязанымі вачыма,— пакрочыла Клаўдзя да падпаветкі, дзе складзены дровы. Наклала ладнае бярэмя, асцярожна, каб не згубіць раўнавагу ў снезе, пасунулася назад.

У хаце нашчапала нажом трэсачак-смальнячкоў, паклала ў печку, падпаліла старой газетай. Вецер стагнаў, выў у коміне, заварочваў дым на хату, тушыў агонь. Але трэскі былі сухія, як порах, і калі добра ўгарэліся, у коміне ўзнікла такая шалёная цяга, што аж вугельчыкі падскоквалі. Прыкрыла трохі люшку, зменшыла цягу, бо мала толку з яе натопкі, марная трата дроў. Калі агонь супакоіўся, падумала: мо падагрэць ранішнія блінцы ды павячэраць? Але есці зусім не хацелася.

Яшчэ раз падышла да ходзікаў. Па яе разліках, да перадачы засталося з паўгадзіны.

Усё кіне Клаўдзя, лепей галодная застанецца, чым дазволіць сабе не паглядзець вячоркі, а таксама «Песню бярыце з сабою», іншыя перадачы, дзе пяюць старыя песні. Больш за ўсіх падабаецца ёй спявачка Валянціна Пархоменка. Голас у яе — не зблытаеш ні з кім іншым. Акурат некалі быў у яе, Клаўдзі. Што было — з вадою сплыло. А песні пяюць тыя ж, што некалі яны пяялі. I «Песняры», і «Сябры» пяюць. I новых шмат харошых песень пайшло — без грукату і лязгату. Амаль кожную нядзелю ў тры пятнаццаць па радыё прэм’ера. Асабліва падабаецца Клаўдзі «Было ў салдата два полі». Нібы спецыяльна пра яе Міколу і Марылінага Паўла складзена. Не вярнуліся з вайны, паклалі свае буйны-голавы ў чужой старане. Заўсёды наплачацца, слухаючы гэтую песню, хоць, здавалася, слёзы даўным-даўно выплаканы, выплаканы ўсе, да апошняй слязіначкі. I яшчэ надта ж прыгожа пяюць «Сябры» «Вы шуміце бярозы», «Верасы» — «Белы снег», Еўдакімаў — «Світанак» і «Зачарованая». Ды хіба ўсё пералічыш! Ну і, канечне, Лучанковы «Спадчына», «Мой родны кут». Яны, лічы, народныя. Гэта добра, што маладзейшыя і зусім малыя нават не забываюць, шануюць даўнія песні, складаюдь новыя — сугучныя тым даўнім. Аж сляза прабівае, як запяюць дзеткі з фальклорнага ансамбля, хлопцы і дзяўчаты са студэнцкіх спеўных калектываў. Ды што па радыё і тэлевізары! I сёння ўспамінаюць, як гады тры назад прыязджала па лета Антосева ўнучка. Якія спеўкі ладзіла з моладдзю! Даўно такіх спевак тут не было. Як запяюць, то і старыя нямоглыя людзі не маглі ўседзець дома. А песень колькі ведае! Ні адна вясковая кабета столькі не ведае. Як зацягнуць хорам — здаецца, на мяккіх, пяшчотных крылах пераносішся ў свае маладыя гады, робіцца хораша-хораша, аж сэрца заходзіцца ад нейкай шчымлівасці і светлага-светлага смутку...

Так, нейкая незразумелая, неспасцігальная сіла і абаяльнасць ёсць у гэтых простых, працяжных даўніх песнях. Калі ты, стомлены грукатам і лязгатам веку, хоць раз настроішся на яе мелодыю, адчыніш сваё сэрца, упусціш яе туды — ты вечны палоннік яе някідкіх, непадуладных павеву моды, чараў. Народная песня ўзнясе, акрыліць цябе, увалье ў тваю істоту спакой, дабрыню, не дазволіць змялець, здрабнець пачуццям, счарсцвець тваёй душы. Прыслухайся — і ты пачуеш у гэтай даўняй песні гул часу, галасы мінулых маладосцяў, мінулых пакаленняў, жывыя думкі, жывыя пачуцці, жывыя страсці і лёсы, жывую гістарычную памяць народа. Услухайся ў песню, услухайся ў самога сябе, і калі тваё сэрца яшчэ не скамянела, не ачарсцвела душа, не з’ела тля нявер’я твае думкі, ты абавязкова адчуеш сваю жывую повязь з тымі даўно адшумеўшымі маладосцямі, вёснамі, зімамі, гадамі, пакаленнямі, магутны покліч крэўнасці, роднасці, лучнасці, задумаешся, хто ты, чаго прыйшоў на гэтую зямлю, якога ты роду-племені, пачнеш разумець, што няма будучага без мінулага, што мінулае і будучае аддзелены ледзьве прыкметнай, вечна рухомай танюсенькай рысачкай, імя якой — сённяшняе. І ў гэтую рысачку ў адных укладваюцца секунды, хвіліны, у другіх — дні, гады, а ў каго можа Ўкласціся і ўсё жыццё...

Тэлевізар напружана загудзеў, пачуўся голас, засвяцілася маладзенькая дыктарка, якая абвясціла, што пачынаецца перадача «Запрашаем на вячоркі». I — раптам усё патанула ў цемені: патухла святло, згас экран тэлевізара, чарнеючы, але яшчэ нейкі час захоўваючы нерухомы сіняваты воблік дыктаркі. Клаўдзя з адчайнай надзеяй стала чакаць, што святло вось-вось загарыцца зноў. Аднак ішоў час — марудна і гнятліва, а лямпачка і экран і не малі загарацца. Няўжо насаўсім? Няўжо парвала лінію ці зваліла недзе слуп? А мо гэта толькі ў яе адной?

Падышла да акна, адхукала ў замураванай марозам і снегам шыбе дзірачку: уся вёска была ў цемені, і настрой яе апаў яшчэ больш. Канечне ж, у такую непагадзь сабаку не выганіш на вуліцу, а не то што некага змусіш спраўляць электрычнасць...

У хаце стала ціха і змрочна. У пліце дагаралі апошнія галавешкі, распадаючыся на вугельчыкі, выкідваючы то чырвоныя, то сіняватыя сполахі. Паварушыла вуголле кароценькай качарэжкай — адразу ж успыхнуў вясёлы агеньчык. Павагаўшыся, падклала яшчэ тры паленцы, каб трохі адцягнуць наступленне поўнай цемрадзі — невыносна дакучлівай, калі спаць не хочацца, і рабіць няма чаго. А каб і было што — не надта наробіш упоцемку. Падумала: як гэта раней жылі без электрычнасці, без радыё, без тэлевізара? Не вар’яцелі як ад нуды і жуды адзінокія старыя людзі ў доўгія зімовыя вечары, калі свет абкладвала такая, як сёння, завіруха? Хм, але ж раней і адзінокіх людзей не было, а калі і былі — то вялікая рэдкасць. Хто дажываў да яе гадоў раней — меў у хаце нявестак, зяцёў, а то тых і тых адначасова, і канечне ж, поўны запечак малечы, вечны гармідар і вэрхал, хоць на якую хвілінку адпачыць ад якога, пабыць у цішы і адзіноце лічыў за вялікае шчасце. А цяпёр... Цяпер яна, ды хіба толькі адна яна, мела б найлепшы адпачынак, найвялікшае шчасце, каб чуліся ў хаце дзіцячы смех, дзіцячы плач, каб незласліва пакрыкваць на малечу: не хадзіце на галовах, скардзіцца на непаслушэнства, папракаць абы за што нявестку ці зяця — не па злосці, канечне, а так, дзеля прыліку, як заведзена. Сёння... Сёння кожны стары адзінокі вясковы чалавек, калі ён яшчэ не ўдзічэў і знелюдзімеў, як той Антось, меў бы за шчасце, каб была ў хаце хоць якая жывая душа, каб меў хоць словам з кім перакінуцца. Адна ўцеха цяпер засталася для старых адзінокіх вясковых людзей — радыё і тэлевізар. Нават даўняя-даўняя сяброўка Марыля, якая пераканана, што ад тэлевізара псуецца зрок і баліць галава, і тая не можа ўстаяць: як добрая перадача — яна тут як тут. Прыйдзе, быдта так сабе, пагаманіць, а вокам на тэлевізар косіць, як загледзіцца — не адцягнеш. Каб не занядужала, то і сёння была б тут: што-што, а вячоркі яна гэтаксама не прапусціць.

Пластом злягла Марыля, зусім зламаталі хваробы. Прывозілі доктара, навыпісваў лякарстваў, казаў: калі лепей не стане, то забяруць у бальніцу. Яна, Клаўдзя, не адыходзіць ад Марылі. Тры апошнія ночы ў яе начавала. Сёння раніцой, калі яшчэ толькі бралася кудаса, Марылю прыехала адведаць дачка і засталася, бо назад аўтобус не пайшоў, ніводная калгасная машына з гаража не выйшла ў такі снегавей. Сядзіць як на іголках: заўтра на работу, а невядома калі ўляжацца завіруха, калі праб’юць дарогу.

Каб не было дачкі, канечне ж, апранулася б, і пайшла да Марылі, і начаваць у яе засталася б. Памагла б чаго, і весялей удзвюх. Перціся цяпер не з рукі — хай сабе пагамоняць маці з дачкой, не так часта выдараецца такая нагода, Дзецям заўсёды не стае часу: заскочыць на гадзінку-другую — і зноў на аўтобус. То хай хоць дзякуючы гэтай завірусе нагамоняцца ўволю. Вядома, яна цяпер не пойдзе да Марылі, не будзе замінаць іх гаворцы. Пэўна, і ў іх ёсць нешта такое, пра што не пагамоніш адкрыта пры староннім чалавеку. А яны з Марыляй яшчэ паспеюць нагаманіцца...

Іншы раз Клаўдзя і сама дзівіцца: як яны з Марыляй не збрыднеюць адна адной? Здаецца, нагаманіліся за жыццё, ўсё гаворана-перагаворана, здаецца, а не бачацца паўдня — і сумна, ужо цягне сустрэцца. I гэтак — як помняць, з самага малку. Яшчэ ледзь не пад стол пехам хадзілі, як разам сталі бегаць на вячоркі — ашываліся па-за печчу, пад вокнамі, бо старэйшыя ганялі, каб не бачылі, як заводзяць гулі з хлопцамі. Асабліва настойліва, са злосцю гналі, калі на вячоркі-пагулянкі прыходзіў Антось і вучыў прынесеныя з астрога песні, прыпеўкі. Але не так проста было іх прагнаць — хоць цераз шчылінку, хоць цераз комін падглядвалі-падслухоўвалі. Цікава — аж дых займала. А як падраслі — здаецца, ні разу адна без адной і не былі на забавах. А як пачалі хлопцы заляцацца — проста смех... Лічы, што разам — з розніцай усяго два тыдні — і замуж выходзілі перад самай вайной. Яна, Клаўдзя,— за Міколу, Марыля — за Паўла. Хлопцы гэтаксама дужа таварышавалі, былі між сабою — як родныя браты. Мо таму толькі і сышліся-злюбіліся, а інакш... На сённяшні розум адна пацеха...

Ды кароткім, карацейшым, чым купальская ноч, было іх шчасце. Страшнай бядою навалілася вайна. Міколу і Паўла разам з усімі вясковымі хлопцамі і маладымі мужчынамі паклікаў ваенкамат. Але не паспелі пасадзіць на цягнік. Вярнуліся ўсе: хто перад самым прыходам, хто — па прыходзе немцаў. Апроч Міколы і Паўла. Расказвалі, што іх, як самых шустрых, узяў з сабою ў машыну ваенком везці скрынкі з дакументамі.

Больш як два гады пра іх не было ні слуху ні духу. Мала хто верыў, што яны жывыя. А яны з Марыляй верылі, нават думкі не маглі дапусціць, душа чула, што жывыя. Калі нехта пачынаў спачуваць-супакойваць, называць удовамі, злаваліся альбо пасмехваліся:

— Не хвалюйцеся: мы сваіх дачакаемся. Каго зажыва хаваюць — той до-оўга жыве...

I дачакаліся. Тая воглая восеньская ноч з бесперапыннымі нуднымі халоднымі дажджамі запомніцца назаўеёды.

Яшчэ зранку адчулі ў сабе нейкі неспакой, усё з рук валілася. Думалі ад таго, што бацькі згаварыліся і паехалі ў адведзіны да нейкіх далёкіх сваякоў за вёрст пятнаццаць, прымеркаваўшы вярнуцца не раней, чым заўтра к абеду, бо ноччу ўпоцемку ездзіць небяспечна. А заставацца нанач адным, калі не ведаеш, што з табою можа быць да раніцы,— не дужа ўцешна. Вунь летам на ўзыходзе сонца наляцелі немцы з паліцаямі на суседнюю вёску, акружылі, сагналі людзей у пуню, жывымі спалілі, ніхто не ўратаваўся, ніводнай хаты не засталося. Па начах шастаюць невядомыя людзі, не зразумееш: свае ці чужыя.

Завесіўшы добра вокны радзюжкамі, заседзеліся за кудзеляй, і Марыля засталася нанач. Толькі ўклаліся — стук у акно. Спачатку — асцярожны, далікатны, потым — настойлівы, патрабавальны, нават самаўпэўнены. Напалохаліся да паўсмерці, аж лекаталі: азывацца ці не азывацца?

Стук, між тым, патрабаваў, загадваў.

— Хто там? — не сваім голасам нарэшце азвалася Марыля.

— Свае...

— Хто свае?

— Адчыняй, пабачыш...

Падалося, што нешта знаёмае ёсць у гэтым прастуджаным голасе, але са страху, канечне, не пазналі. Запалілі карасінавую лямпу, пайшлі ў сені.

— Хто вы?

— Ну, адчыняйце, адчыняйце... — пачуўся даволі дружалюбны голас. — Не бойцеся...

Не пазналі, калі яны, узброеныя аўтаматамі, былі ўжо ў хаце. Ды як было пазнаць у прамоклых, зашмальцаваных, барадатых, як дзяды, нечаканых начных гасцях Міколу і Паўла! Стаялі акамянелыя, лыпаючы вачыма, зуб на зуб не трапляў.

— Ну што, жоначкі, забыліся ўжо? — гарэзліва смяяліся Міколавы і Паўлавы вочы. — Гэта так вы мужоў сустракаеце?

— Ах, божачкі-і!..

Цяжка нават уявіць, як не паразрываліся сэрцы ад такой неспадзеўкі, такой радасці.

— Мі-ікола-ачка-а!..

— Павел!..

Душылі слёзы, верылася і яшчэ не верылася, што гэта не сон, а ява. Утрапёна цалавалі іх, туліліся да грудзей: ах, родненькія, ах, родненькія... Дзе ж гэта вы столькі прападалі, родненькія...

Невядома, колькі гэта доўжылася, а калі трохі апамяталіся, спахапіліся спалохана:

— Ах, божачкі! Ды вы ж галодныя, на вас сухога месца няма. — Замітусіліся. — Чаго ж гэта, ды чаго ж гэта мы стаімо?! Во зараз, во зараз, пераапраніцеся...

— От бы, дзеўкі, у лаз-е-еньку нам цяпе-ер з дарожкі...— закаціў вочы Павел.— Ды-ы з бяро-озавым венічка-ам! Хоць жывая яшчэ ваша ла-а-зенька?

— Ой, ды мы ж гэта мігам, зараз... Ты, Марылечка, ідзі запальвай, а я тут на стол збяру...

— Не-е, грэць лазню — не бабскае дзела! - рашуча запярэчыў Мікола. — Пайшлі, Павел...

Папарыўшыся з венічкам, пазбрываўшы ў лазні свае бароды, пераапранутыя ў свежую бялізну і даваенныя касцюмы, смачна паеўшы, яны, улагоджаныя, шчаслівыя, сядзелі за сталом і коратка, бо кожнаму карцела хутчэй разысціся па хатах, расказвалі, што было з імі, дзе прападалі гэтыя гады...

Ехалі на ваенкомаўскай машыне, загружанай скрынкамі і іншай маёмасцю: ваенком у кабіне побач з шафёрам, тры вайскоўцы і іх двое ў цывільным — у кузаве. Да Мінска даехалі даволі хутка і без асаблівых прыгод, бо дарогі былі не надта забітыя, нямецкія самалёты ляталі бамбіць горад, месцы, дзе збіралася больш за ўсё ваенных і тэхнікі, на іх машыну не дужа зважалі. Шафёр добра ведаў тутэйшыя дарогі і гнаў машыну не па шашы, а больш спакойнымі шляхамі.

За Мінскам пачалося пекла. I асноўныя, і неасноўныя дарогі былі запруджаны тэхнікай, вайскоўцамі, фурманкамі, пешымі бежанцамі. Над гэтымі людскімі рэкамі і ручаінамі, што цяклі на ўсход, бесперапынку віселі чорныя з белымі крыжамі на крылах самалёты, бамбілі, расстрэльвалі з кулямётаў. На кожным кроку чуліся лямант, стогны, крыкі. У іх машыне ўжо было людзей — як у бочцы селядцоў. Ніхто не зважаў ні на пратэсты, ні на пагрозы ваенкома. Праз кожныя сто метраў — заторы. Да Барысава дабіраліся аж два дні. Ім шчасціла, да самай Оршы шчасціла. Перад Оршаю з’явіўся ў небе адзінокі дохленькі самалёцік, на які ніхто і не зважаў, бо ўжо звыкліся, што яны насядаюць чорнай хмарай. I трэба ж было! Гэты дохлы самалёцік скінуў усяго адну бомбу, і ўрэзалася яна проста ў капот іх машыны. Разнесла ўшчэнт. Ваенкома і шафёра — на кускі, хто быў у кузаве — параскідала ўлева-ўправа. Адных — адразу насмерць, другіх — пакалечыла. 3 трох іхніх вайскоўцаў жывы застаўся адзін, толькі трохі прыбіла нагу. Машыну, дакладней — тое, што засталося ад яе, ахапіла полымем. Параскіданыя абы-дзе скрынкі вайсковец загадаў кідаць у агонь. Выбраў толькі дзве з самымі важнымі дакументамі, сказаў, што іх трэба даставіць — чаго б там ні каштавала.

Прыстроіцца на якую-небудзь машыну не ўдавалася, хоць вайсковец і ўмольваў, і гразіўся пісталетам. Пайшлі пехам, несучы напераменку гэтыя цяжкія скрынкі. Повідну ісці па шашы ўжо стала немагчыма — самалёты зусім абнахабелі: бесперапынку, занудліва і пагрозліва кружылі, як каршуны, віселі над самымі прыдарожнымі дрэвамі, беспакарана выбіралі сабе ахвяру і закідвалі бомбамі, касілі кулямётнымі чэргамі. Пад вечар напавал уклала вайскоўца. Ён і не паспеў сказаць, куды і каму трэба аддаваць гэтыя праклятыя скрынкі. Разумней за ўсё было кінуць іх і ратавацца, але кідаць не адважваліся. Цягнулі на сабе ўсю ноч, канчаткова выбіліся з сіл. Раніцой пракацілася чутка, што наперадзе немцы, перарэзалі дарогу, выкінулі дэсант. Пачаліся хваляванне і паніка. Яны зразумелі, што са сваёй паклажай далёка не дойдуць. Звярнулі на прасёлачную дарогу, знайшлі добрае месца пад абрывам рэчкі непадалёк ад нейкай вёскі, закапалі скрынкі і, запомніўшы месца і назву вёскі, пайшлі на ўсход, кіруючыся па сонцы і зорках. Неўзабаве прыбіліся да групы вайскоўцаў, дзе за старшага быў палітрук. Распытаўшы і праверыўшы дакументы, вайскоўцы выдалі ім па вінтоўцы і патроны, не спытаўшы, ці хоць умеюць страляць. Прабіраліся да лясістай мясцовасці тры дні, пакуль не высветлілася, што наперадзе немцы. Тыкаліся туды-сюды — шлях быў адрэзаны, і, мяркуючы па самалётах, фронт адышоў далёка. Паспрабавалі прабіцца з боем — нічога не атрымалася: трох забіла, чатырох параніла. Нічога не заставалася, як прасочвацца акольнымі лясістымі шляхамі, абыходзячы вёскі і дарогі. Праз тыдні два зусім знясілелі, ніхто толкам не ведаў, дзе яны, куды ісці. Паблукаўшы яшчэ з тыдзень, вырашылі асесці ў лесе, партызаніць, чакаць прыходу сваіх. А ў тым, што немцаў вось-вось павернуць назад, ніхто не сумняваўся.

Патроху асвоіліся, навялі кантакты з мясцовымі жыхарамі, абсталявалі зямлянкі, добра замаскіравалі, сталі рыхтавацца да зімы...

К сорак трэцяму атрад вырас у брыгаду, ужо рабілі не асобныя засады, а прымалі бой, хадзілі рэйдамі на сотні кіламетраў, наладзілі сувязь з іншымі партызанскімі атрадамі і брыгадамі, а таксама з Вялікай зямлёй, адкуль прымалі грузы; і людзей на парашутах, а затым — і самалёты.

Пад Мінскам, куды пайшлі рэйдам на дапамогу суседняй брыгадзе, трапілі ў блакаду. Калі пасля трох дзён баёў прарыў не ўдаўся, паступіла каманда прасочвацца невялічкімі групкамі і збірацца ў Ліпічанскай пушчы. Халоднай дажджлівай ноччу іх група фарсіравала непраходнае балота і без адзінага стрэлу вырвалася з блакады. Адпрасіліся з Паўлам даць кругаля і заскочыць на пару дзён дадому, а праз тыдзень быць на месцы збору — ля вёсачкі Стукалы, што паміж Галубамі і Рудой-Яварскай...

Пасядзеўшы яшчэ трохі, Павел з Марыляй пайшлі дадому. А назаўтра, зацемна накарміўшы скаціну, навесілі замкі на дзверы — каб хто не ўздумаў сунуцца, увесь дзень праседзелі па сваіх хатах...

Калі ўлічыць гэтыя тры дні, што прабылі яны дома, дадаць некалькі тыдняў пасля вяселля перад вайною ды дзесяць дзён улетку сорак чацвёртага — перад тым, як іх забралі ў армію, то ледзьве па месяцу набярэцца на іх з Марыляю бабскае шчасце.

Зімою сорак пятага абедзве атрымалі паведамленні, што іх мужы прапалі без вестак. А вясною ў адзін дзень нарадзілі дачок. Марыля сваю назвала Клаудзяй, яна сваю Марыляй...

Шчыра кажучы, тыя паперкі, што Мікола і Павел прапалі без вестак, не дужа напалохалі яе і Марылю. Прапалі без вестак — гэта яшчэ не забітыя. Прападалі без вестак яны і ў сорак першым, а вярнуліся жывыя-здаровыя, без ніводнай драпінкі. I цяпер вернуцца, быць таго не можа, каб не вярнуліся. Калі выкруціліся ад моцнага фашыста на пачатку вайны, то цяпер, калі фашыст знясілены, спускае дух, і гаворкі быць не можа, што не выкруцяцца. Трэба толькі верыць і чакаць...

Верылі і чакалі і ў сорак пятым, калі дабілі Гітлера і яго зграю, і ў сорак шостым, і ў сорак сёмым, і ў пяцьдзесят трэцім, і яшчэ шмат-шмат гадоў спадзяваліся на цуд, хоць к таму часу ўсе, хто губляўся па шпіталях, у палоне, удалечыні ад Радзімы, знайшліся ці падалі пра сябе вестачку...

Бы сёння памятае Клаўдзя, як у тыя гады яны з Марыляй варажылі на вяночкі ў купальскую ноч. Спляталі вяночкі для сябе і мужоў і пускалі на затоку: калі сыдуцца да раніцы — значыць, значыць, жывыя, вернуцца, яшчэ сыдуцца іх лёсы.

3 заміраннем сэрца па халоднай расе, да сонца, беглі на бераг. Усе чатыры вяночкі заўсёды плавалі поразь...

У адно лета — здаецца, здаецца, у пяцьдзесят чацвёртым ці пяцьдзесят пятым годзе — Марылі прапанаваў сысціся аўдавелы аднарукі Хведар. Яна, не думаючы, адмовілася. А потым зусім захандрыла: ходзіць сама не свая, ні да чаго рукі не кладуцца, белы свет нямілы, адчужана маўчыць. А ў Клаўдзі сэрца абліваецца крывёю — хто-хто, а яна і без слоў разумее, што на душы ў сяброўкі: вагаецца, не можа супакоіцца Марыля, рашыць, разумна ці неразумна зрабіла, не прыняўшы Хведараву прапанову. Пэўна, каб не было яе, Клаўдзі, то і не адмовілася б...

Ледзьве выцягнула варажыць, калі наступіла купальская ноч. Марыля бы нечага баялася, бы нешта страхавіта-злавеснае было ў гэтай варажбе.

Сплялі чатыры вяночкі, пусцілі на затоку. Пастаяўшы трохі на беразе, пайшлі дадому, каб з першымі промнямі сонца прымчацца сюды, з заміраннем сэрца глянуць... Марыля ішла назад нейкая задумлівая, маўклівая, бы хворая. Як ні намагалася разгаварыць, развесяліць яе — не удавалася. Клаўдзя ведала, бачыла, што глыжэ яе. Давёўшы да самага дома, Клаўдзя прытаілася ля плота, пачакала, пакуль яна ўкладзецца спаць, і, пераканаўшыся, што Марыля аціхла, кінулася назад да затокі.

На рацэ было свежа і ціха. Амаль на поўначы дагарала, адлюстроўваючыся ў затоцы, цьмяная вячэрняя зараніца, якая ў купальскую ноч не паспявае патухнуць — рухаецца па паўночным небасхіле з захаду на ўсход, каб самкнуцца з ранішняй, нарадзіць ружовае сонца.

Клаўдзя распранулася, бязбоязна пайшла ў ваду, звяла Марылін і Паўлаў вяночкі, хацела нават для надзейнасці, каб не разышліся, злёгку звязаць, але перадумала: а раптам Марыля ўбачыць падман! Зблізіла, непрыкметна счапіла кветачку за кветачку...

Раніцой, убачыўшы вяночкі разам, Марыля войкнула, ногі ў яе падкасіліся, безданаможна асела на бераг. Нейкі час сядзела ў глыбокім аняменні, нотым упала тварам на зямлю, зайшлася горкімі, няўцешнымі слязьмі.

Збянтэжаная, збітая з тропу Клаўдзя стаяла як укапаная, не ведала, што рабіць, чым суцешыць сяброўку, праклінала сябе за сваю неразумную выдумку...

Гэта была іх аношняя наіўная варажба у купальскую ноч...

А ўсё ж не бывае так, каб чалавек прапаў бясследна. Рана ці позна, а ўсё роўна знаходзяцца нейкія канцы, дакочваецца рэха. Праз дваццаць гадоў — летам шэсцьдзесят пятага — прыйшла вестка і пра Міколу, Паўла, У Калінінградзе, былым Кёнігсбергу, дзе вясною сорак пятага былі жорсткія баі, бульдозер расчышчаў пляцоўку пад нейкую будоўлю і патрпіў на старыя засыпаныя скляпенні, у абвалах якіх знайшлі астанкі дзесяці нашых байцоў. Сярод іх, мяркуючы па сатлелых дакумептах, а таксама па запісках у гільзах з прозвішчамі, імёнамі, хатнімі адрасамі, былі Мікола і Павел.

Ездзілі з Марыляй на пахаванне. Былі труны на артылерыйскім лафеце, ганаровы вайсковы каравул, духавы аркестр, шмат народу, мітынг, прамовы, у якіх Міколу і Паўла называлі героямі, мужнымі сынамі беларускага народа, былі залпы халастымі патронамі...

Пахавалі іх у брацкай магіле, дапісаўшы імёны на прыгожым мармуровым помніку. Спачатку яны хацелі забраць і пахаваць у вёсцы, але адгаварылі: хай ляжаць, дзе загінулі, хай на іх прыкладзе выхоўваюцца новыя пакаленні. Падумалі і згадзіліся: мо і праўда, хай ляжаць усе разам. Калі доля іх усіх дзесяцярых звяла разам у тым падвале — навошта разлучаць. Ды і паспрабуй угадай, каторы з іх Мікола і Павел...

Гэта добра, што знайшліся, што ёсць магіла. У кожнага чалавека павінна быць свая, хай сабе і брацкая, але свая, магіла на зямлі, куды родным, сваякам, пакуль жывыя, можна з’ездзіць на раданіцу, пакласці кветкі, памянуць добрым словам. Добра, канечне, што золатам высечаны імёны. Як кажуць, нішто не забыта, ніхто не забыты... Толькі ці лягчэй стала жыць пасля гэтага ім, удовам, што спадзяваліся, чакалі гэтулькі гадоў? Цяжка сказаць... 3 аднаго боку, можа, і лягчэй: прыйшла нарэшце поўная яснасць, з душы спаў пакутлівы цяжар чакання і няведання, аддадзена належнае, ушанавана памяць... А з другога... 3 другога боку — нечакана са здзіўленнем і смуткам сталі адчуваць, што раптам нешта абарвалася, перайначылася ў іх жыцці, прыходзіла разуменне, што ім стала не хапаць таго звыклага, застаялага, як хранічны боль, цяжару няведання, бо ўсё ж ён меў у сабе нейкае цяпельца, дзе тлелі, хай сабе з гадамі ледзь-ледзь, але ўсё яшчэ тлелі слабенькія вугельчыкі веры і надзеі. Наўрад ці прасцей і лягчэй жывецца чалавеку, калі ў яго душы патухаюць апошнія вугельчыкі веры і надзеі. Хоць і яна, Клаўдзя, і, па ўсім відаць, Марыля, і самі сабе палохаліся прызнацца, але з гадамі міжволі ўсё часцей і часцей сталі прыходзіць невядомыя раней здрадлівыя думкі, што марна чакалі, марна загубілі-патрацілі маладыя гады, калі можна было хоць як уладкаваць сваё бабскае шчасце, хоць як скрасіць сваю невясёлую ўдовіну долю.

Во прыйшла адзінокая старасць... Пра яе, вядома, пакуль маладзейшы, ніколі не думаеш... Марылі-то яшчэ нічога: у яе дачка ласкавейшая, добры зяць, жывўць недалёка, наведваюцца зрэдку, сяды-тады для ўцехі бабулі прывозяць унукаў. Бацькі і дзеда не выракліся, ездзілі на Паўлаву магілу ў Калінінград. А яе, Клаўдзіны? Напісала, што бацька і дзед знайшоўся — то ні слова ў адказ. Як ёй, Клаўдзі, цяпер? Толькі і засталося, што грэцца ля чужога, Марылінага цяпельца, калі прывозяць ёй пацешыцца ўнукамі. А во зараз зваліцца на хату, прыдушыць трухлявы клён, да раніцы намяце вялізную гурбу, і ніхто не здагадаецца шукаць...

У пліце зусім пагасла, тлелі апошнія вугельчыкі. Стагнаў пад ветрам стары клён, у коміне выла на розныя галасы, бы тысячы нячысцікаў спраўлялі сваю д’ябальскую пагулянку. Напружана і злавесна ва ўсю сцяну гулі правады, заглушаючы мернае ціканне ходзікаў. Было няўтульна і трохі жудасна... А мо ўсё ж схадзіць да Марылі? Пэўна, ужо недзе нагаварыліся з дачкой, цяпер разам пагамоняць — якія там у іх сакрэты! Мо і абрадуюцца, калі яна прыйдзе — весялей утраіх, усё хутчэй час прабяжыць. Мо і заначуе там, прыткнуўшыся на лаве...

Клаўдзя ўжо даўно начуе больш у Марылі, чым у сябе дома. Асабліва — калі Марыля сабралася паміраць. Паміраць яна збіраецца ўжо гадоў пяць. Клаўдзя не прымае ўсур’ёз, пасміхаецца з дзівосаў сяброўкі:

— Ну й рэйдала ж! Ды це ніякая халера не возьме да ста гадоў. Усіх перажывеш. Плявузгаеш абы-што...

— Не, Клаўдзечка, паглядзіш: памрэ Аўдоля — і мая чарга... — цвердзіла сваё Марыля, і ў гэтых гаворках пра смерць адчувала бы асалоду, нібыта збіралася сваёй смерцю некага напалохаць, звесці з некім свае невядомыя рахункі.

Летась яна выбрала сабе чаргу за хваравекай Януковай Стасяй. Калі памерла Стася, яна адразу ж занядужала, адмаўлялася есці, нават пачала ўпрошваць, каб заказалі і прывезлі ёй дамавіну, бо самой хочацца набачыць-праверыць, ці хоць добрая, ці хоць людская. Але і на гэты раз усе яе планы зблытаў Тамашоў Пятрок. Яшчэ, здаецца, і не стары быў, на здароўе не скардзіўся, а ўзяў раптам і не прачнуўся з ночы.

Петракову смерць Марыля ўспрыняла, быццам яе ашукалі, падманулі, абышлі, выціснулі з чаргі. Але неўзабаве павесялела, адкуль узяўся апетыт, а праз тыдаень зусім стала на ногі, забыўшыся на ўсе свае болькі і хваробы. Усе лета і восень насілася як завядзеная, а к зіме зноў злягла.

На гэты раз Клаўдзя не на жарт трывожыцца за яе. І не таму, што Марыля не выбірала сабе чаргу, а таму, што не любіць згадааць пра смерць, а калі і згадвае, то зусім не так, як заўсёды, раней, калі збіралася паміраць, быдта наважылася з'ездзіць у райцэнтр праведаць дачку, унукаў. Зараз яна баялася смерці, акуратна, у час піла ўсе лякарствы, што выпісваў доктар. А гэта ўжо сур’ёзна, калі чалавек не на жарт пачынае палохацца смерці...

Што будзе, калі, не дай бог, і праўда Марыля... Страшна падумаць. Тады — хоць самой кладзіся і не прачынайся. Навошта жыць, чаго чакаць, калі ведаеш, што нічога добрага не дачакаешся? А ўсё ж... Што б там ні казалі, а страшна паміраць. Ранейшым людзям, пэўна, было прасцей. Ранейшыя людзі верылі, што душа будзе жыць... Цяпер мала хто верыць. Як уявіш, што закалоцяць цябе ў дамавіну, засыплюць сырою зямлёю, болей ніколі нічога не ўбачыш, не пачуеш, не даведаешся, як жа тут без цябе, была ты, і няма цябе, бо ніколі-ніколі не прачнешся, і ніхто не ўспомніць, ніхто магілкі не паправіць, збуцвее-струхлее крыж, магілка з зямлёю зраўняецца, згніюць-сатлеюць во гэтыя рукі, во гэтыя ногі — і аж мароз па скуры праходзіць. Не-е, што б там ні казалі, якое б там ні было жыццё, а жыць хочацца, кожнаму хочацца...

Навобмацак знайшла стары кажушок, каб апрануцца ды ісці да Марылі, але нечакана для самой сябе завагалася, перадумала: хай сабе яны там нагаворацца з дачкою. Нічога страшнага не здарыцца да раніцы. Ні ў яе, ні ў Марылі... Во толькі шкада, што няма ні газы, ні якой лучыны, каб не сядзець у цемры. Пры хоць якім святле — весялей, нават у коміне не так вые, правады гудуць не так назойліва.

Успомніла, што ў шкапчыку ёсць тоўстая грамнічная свечка, якую... Хто ведае: сёння ходзіш, а заўтра не прачнешся, як той Пятрок Тамашоў...

Думка запаліць грамнічную свечку здалася нядобрай, недарэчнай, злавеснай...

Пайшла ў сені, праверыла, ці добра зачынены дзверы на засаўку, вярнулася назад, яшчз раз адхукала дзірку ў замёрзлай вакніцы, пераканалася, што ўся вёска без святла, яшчэ трохі пасноўдалася ў цемені, чапляючыся за табурэткі, уздыхнула цяжка і рашыла, што нічога не застаецца, як класціся спаць, хоць ведала, што сну яшчэ доўга не будзе...

Раздзел трэці

Ледзь толькі Антось збочыў са сцежкі ад аўтобуснага прыпынку на вясковую вуліцу, як спатыкнуўся з пахавальнай працэсіяй. Гэтая неспадзеўка яго дужа ўсхадзіла, занепакоіла. Каго ж гэта?

Сышоў з дарогі, стаў ля плота, зняў шапку, пачаў чакаць, пакуль пройдзе машына з адкрытымі бартамі і ёлачкамі па краях. Ён так разгубіўся, што забыўся, ці трэба, ці прыстойна гэта ў такіх выпадках здароўкацца з вяскоўцамі, што ішлі за труною, якіх ён не бачыў паўгода.

— Во, бачыш, адыходзім патроху... — параўняўшыся з ім, урачыста-жалобным голасам сказаў аднарукі Зміцер — бадай, самы старэйшы па гадах у вёсцы, апроч, канечне, яго, Антося.— Марыля Паўлюкова прадставілася, царствіе ёй нябеснае... Пайшлі праводзім у апошні шлях салдатку...

Антосю было не з рукі паварочваць з клункамі на могілкі, але і не пайсці ён не мог.

— Я зараз... — Замітусіўся.— Во толькі пакладу... Я даганю...

Антось чуў, што гэта кепская прыкмета — сустрэць на шляху нябожчыка, тым больш — вяртацца, даганяць яго, і хоць не надта верыў у розныя прыкметы і забабоны, але ўсё роўна на душы стала нядобра, неспакойна. Хуценька датэпаў да свайго двара, пакінуў клункі ля парога на камені, пайшоў даганяць...

На могілкі сабралася шмат народу — ледзь не ўся вёска. Потым, пахаваўшы Марылю, амаль усіх сталага веку людзей, у тым ліку і Антося Клаўдзя запрасіла на памінкі. Яна рыхтавала і распараджалася ўсім, бо Марыліна дачка была неспрактыкаваная, нават бездапаможная ў гэтых справах, жывучы як у Хрыста за пазухай, за гаспадарлівай і ўвішнай свякрухай. А свякруха тут, на чужых людзях, не надта хацела ўмешвацца, тым больш што нябожчыца, як памірала, прасіла гаспадарыць на памінках не яе, сваццю, а сваю даўнюю сяброўку Клаўдзю.

Клаўдзя больш за ўсіх гаравала па Марылі, больш нават, чым Марыліна дачка, не кажучы пра іншых сваякоў. Яна аж учарнела ад бяды і слёз, не магла ніяк выйсці з няўцешнай роспачы. Антосю было вельмі шкада Клаўдзю, хацелася нечым супакоіць, нечым дапамагчы, хоць якая ад яго можа быць помач, чым ён можа супакоіць-суцешыць Клаўдзю, ён не ведаў.

Тры дні хадзіў у задуменні, а на чацвёрты, навёўшы сякі-такі парадак у хаце, узяў у брыгадзіра каня, паехаў у лес, насек хмызу. Адзін воз прывёз сабе, другі — згрузіў на Клаўдзіным панадворку. Клаўдзі якраз дома не было, і яна нічога не бачыла. Назаўтра, калі прывёз яшчэ воз, яна выскачыла з хаты, успляснула рукамі:

- Антоська, ды што ж гэта ты надумаў?! Гэта ж учора гляджу і даўмецца не магу, хто гэта...

— Ат, во сабе важу, то і табе рашыў падкінуць заадно... Спатрэбяцца...

— А то ж не спатрэбяцца! — пагадзілася Клаўдзя. — Але чаго ты? Мне калгас прывязе і дроў, і брыкету трохі. Паложана. А ты хоць сабе навазі-назапась. Не трэба, Антось... — аднеквалася Клаўдзя, аднак за яе аднекваннем ён заўважаў такую шчырую ўдэячнасць, якой даўным~даўно не меў, робячы людзям якую-небудзь паслугу. I проста дзіва: гэтая шчырая чалавечая ўдзячнасць давала яму нейкую невядомую сілу і ўпэўненасць, адчуванне ўласнай вартасці і патрэбнасці, яшчэ большае жаданне зрабіць ёй дабро, апекваць яе, слабейшую, зрабіць шта большае, чым гэты воз хмызу.

- Паложана, паложана... — нерадражніўшы яе, паблажліва буркнуў Антось. — Што паложана — не заўсёды прыдатнае. Прывязуць якога гнілля... А гэтыя,— кіўнуў на хмыз,— не глядзі, што тонкія, не калоды: як высахнуць — ого гараць! Як порах. I цяпла даюць — не тое, што якія трэскі. Зімою — як знойдзеш...

- А то ж! Ты мне летась падсек — усю зіму ўспамінала.

Антось і забыўся (падумаеш, ёсць пра што помніць!), як мінулым летам Клаўдзя прасіла давесці да ладу запушчаны, вышчарблены на цвіках і бог ведае яшчэ на чым, тупы — што лязо, то абух — тапор. Наладзіць самы запушчаны тапор ён умеў дасканала — раней, бывала, паўвёскі хадзіла да яго па гэтай справе.

3 паўдня тады правазіўся з Клаўдзіным тапаром. Адцягнуў лязо на старэнькім, але надзейным тачыле, давёў бруском, што рэзала валасінку, як брытва, і аж сам застаўся задаволены сваёй работай. Падумаўшы, дастаў з запечка грабавае тапарышча, якое трымаў для сябе пра запас, асадзіў. Тапор атрымаўся лёгкі, зручны. Панёс яго Клаўдзі, а прынёсшы, стаў паказваць, як лёгка сячэ тапор, і неўпрыкмет перасек усе дровы, што былі на дрывотні. I цяпер, калі яна згадала пра тое, не без здзіўлення падумаў: бач, якая дробязь, а помніць...

Прывёзшы яшчэ хмызу, Антось узяўся пасячы яго, а Клаўдзя па-ранейшаму ўсё пярэчыла:

— Ды не трэба, Антоська! Дзякуй за тое, што прывёз. Сама ўпраўлюся. Дай тапор...

— Не бабскае гэта дзела — тапор! — з нейкай заліхвацкай рашучасцю стаяў на сваім Антось. — Ты ж, як і ўсё ваша бабскае племя, і трымаць тапор не ўмееш, махаеш з левага пляча — гадка глядзець...

— Нічога, Антоська, — самотна ўздыхала Клаўдзя. — За гэтыя гады намахалася і з левага, і з правага. Чаго цяпер глядзець...

Не так проста адгаварыць Антося, калі ўвапрэцца ў што. Перасек, перакалоў усе дрэвы, а яна яму ўзялася мыць бялізну.

Па вёсцы пайшлі жартачкі-кепікі.

— Клаўдзя, ці не прымака ты сабе прыдбала?

— А чаму б і не? — аджартоўвалася яна.— Што, я ўжо такая старая-нікудышняя? Я яшчэ — ого! Як у тых прыпеўках: «Прыхадзіце сватацца, я не буду пратацца»...

Падпускалі кепікі і Антосю. Неяк сусед Мікола шматзначна падміргнуў:

— То калі, дзядзька, у сваты пойдзем?

Антось пад старасць быў не дужа ахвотнік да розных жартачак, асабліва — да такіх. Разнерваваўся, зазлаваў, глянуў на Міколу строга і сурова:

— Цьфу, блазен!

Але калі праз нейкі час Мікола на поўным сур’ёзе пачаў разважаць, чаму б і на самай справе ім, старым, адзінокім людзям не сысціся ды дажываць свой век разам, Антось паставіўся да яго слоў уважна, з цікавасцю. Адчувалася, падобныя думкі яму і самому прыходзілі ў галаву, больш таго — дужа непакояць яго. Павагаўшыся, Антось нясмела, крадком запытаў:

— А што людзі скажуць? Як ты думаеш, Мікола?

— Палахняць ды сціхнуць! — з рашучай упэўненасцю супакоіў яго Мікола.— А што да таго людзям? Абы вам добра было.

Па сваёй наіўнаватай прасцякаватасці Мікола, канечне, і ўявіць сабе не мог, колькі і якіх кашалёў будзе наплецена вакол Антосевай і Клаўдзінай жаніцьбы, калі можна назваць жаніцьбай тое, што двое старых адзінокіх, на схіле дзён сваіх людзей без усялякага запісу сышліся, каб дапамагаць адзін аднаму, клапаціцца адзін пра аднаго, дажываць свой век пад адным дахам. Падобныя падзеі не так часта здараюцца ў вёсцы, і, само сабой зразумела, яны не могуць прайсці незаўважанымі, не даць падставы людзям паапярэзвацца языкамі.

Па-рознаму была ўспрынята ў вёсцы гэтая незвычайная навіна. Маладзейшыя з уласцівай маладым катэгарычнасцю сцвярджалі, што Антось і Клаўдзя з’ехалі да ручкі, на старасці год падзяцінелі, павыжывалі з розуму. Старэйшыя людзі не спяшаліся з такімі катэгарычнымі высновамі, ставіліся з разуменнем, толькі дзівіліся, што маладзейшая на гадоў пятнаццаць-дваццаць Клаўдзя згадзілася надзець сабе на шыю такі хамут. Знайшліся і такія, хто спадцішка гундосіў, быццам Клаўдзя намерылася прыбраць да рук Антосеву маёмасць, але іх ніхто ўсур’ёз не прымаў: каго-каго, а западозрыць Клаўдзю ў цёмных карыслівых намерах можа толькі апошні сквалыга і зайздроснік. Клаўдзя і сваё каму хочаш аддасць, апошняй макулінкай падзеліцца. На якую трасцу ёй Антосева гаспадарка, калі сваёй няма каму пакідаць.

Але не забароніш людзям плявузгаць.

Антось, здаецца, і на самай справе нічога не заўважаў, нічога не чуў. Клаўдзя гэтаксама рабіла выгляд, што нічога не чуе, нічога не заўважае, хоць прыкідвацца глуханямой, канечне ж, ёй было няпроста. Каб жыла Марыля, вядома, і ў галаву не прыйшло б сыходзіцца з адзічэлым Антосем. Нават пасмяялася б з такой задумы. Хоць, па праўдзе кажучы, не першы год балела душа, гледзячы, як ён мучыцца адзін. Па ўсім відаць, і на Палессі, куды ездзіць зімаваць, яму нясоладка, холадна. Ды што казаць: не сагравае чалавека чужое неба, чужая, хай сабе і доччына, хай сабе поўная дастатку, хата. Гэтага мала для старога чалавека. Старога чалавека і родныя сцены саграваюць...

У Клаўдзі Антось, здавалася, памаладзеў, аж ззяў-свяціўся знутры і звонку. Мо гэта надта ж кідалася ў вочы, што быў ён заўсёды нязвыкла чысты, паголены, прыбраны, як на свята, што былую нелюдзімасць і панурасць з яго як рукой зняло. Усе глядзелі на гэтыя змены, як на якое дзіва. Яны, гэтыя змены, канечне ж, не маглі не даваць падставы-зачэпкі для розных жартачак-кепікаў, без якіх не абыходзіцца, калі збіраюцца так сабе мужчыны, асабліва як трапляе ў кампанію вясковы вастраслоў, на якога, што б ён ні казаў, ніколі ніхто не злуецца.

— То, як там у цябе, Антось, па маладой часці? — цвялліва «пад’язджалі» да яго.— Ці скора на хрысціны паклічаш?

— А думаеш, я такі зломак, як ты? — не палез за словам у кішэню Антось і тут жа пачаў выдаваць жартаўніку такое, ад чаго прысутныя аж поўзалі са смеху, а пацвельвальнік і сам не рады быў, што зачапіў.

I гэта таксама было дзіва, бо ніхто не памятаў, калі апошні раз смяяўся-жартаваў пануры і нелюдзімы Антось, і, канечне ж, забыліся, што ў яго можа быць ого які востры язык: лепш не трапляй, не кладзі палец у рот — па локаць адхопіць.

I Клаўдзю пры Антосю гэтаксама бы хто падмяніў. То хадзіла ледзьве цягаючы ногі, а тут пажвавела, павесялела, усё вакол яго лагодненька: паеш, Антоська, адпачні, Антоська, не ўлягай гэтак, Антоська,— досыць таго сена, з калгаса дадуць, досыць тых дроў, на дзве зімы стане. Аднак чым настойлівей стрымлівала яна, тым больш свярбелі рукі да работы ў Антося, тым больш было яму няўлежна.

— І чаго гэта калгас павінен даваць, калі сам магу назапасіць,— казаў ён і тэпаў кожную раніцу дыбаць траву па хмызняках, прыдарожных канавах.

Каб не прасіць у брыгадзіра з-за нейкай дробязі каня, змайстраваў тачку на старых веласіпедных колах, вазіў адзін альбо ўдваіх з Клаўдзяй тое сена. Назапасілі — у гумно не ўмясцілася, два стажкі паставілі ў агародзе. А дровамі Антось напакаваў надпаветку, абклаў хлеў і гумно з усіх чатырох бакоў.

Адно, чаго не мог зразумець, з чым не мог змірыцца ён, была Клаўдзіна ўпартасць — і нагой не хацела ступіць, за вярсту абыходзіла яго сядзібу. Нават калі паспелі яблыкі, змушаны быў сам абіраць, падбіраць на зямлі і вазіць мяхамі да яе хаты, хоць, як ён лічыў, на добры розум, можна было сушыць і на месцы.

— Навошта, Антоська, каб людзі чорт ведае што думалі, языкамі мянцілі,— казала яна, не паддаючыся ні на якія ўгаворы.

Мяшочкі з сушкамі яна перадавала Антосю, строга наказваючы, каб усе да аднаго адсылаў па пошце сваім дзецям.

— То давай і тваёй Марусі пашлём — чаго гэта толькі маім? — не згаджаўся Антось.

— Не трэба! — рашуча пярэчыла Клаўдзя.— Нашто лішнія плёткі?

Антось чуўся ніякавата, бурчаў, злаваўся, нават спрабаваў лаяцца, але, у рэшце рэшт, каб не сварыцца, рабіў так, як яна казала...

Ім было добра разам, дваім адзінокім старым людзям, прыязныя, шчырыя адносіны скрашвалі, асвятлялі іхнія дні, сутонне іх жыцця. Сёй-той, здаецца, пачынаў зайздросціць ім...

Ды нядоўгім было іх трохі дзівакаватае, не ўсімі зразуметае, не ўсімі ўхваленае шчасце.

Неяк а другой палавіне дня ў суботу заявіліся Антосевы дзеці. Невядома, ці Антось сам ім напісаў, ці нехта з «добразычліўцаў» давёў да вушэй, але з'явіліся яны на дзвюх машынах усе разам, у адзін час. Пэўна, спісаліся альбо сазваніліся. Прыбылі Ганна з Алесем, Галя з Серафімавічам і Ніна са сваім Ігарам. Усе былі знерваваныя, змрочныя.

Патаптаўшыся ля замкнёнай на вялізны ржавы замок, запушчанай, урослай на вокны ў быльнёг і крапіву, бацькавай хаты, з прыгнечанай нерашучасцю рушылі да Клаўдзі.

Бацькі не было, і калі ён з’явіцца — Клаўдзя дакладна не ведала. I гаспадыня, і госці былі страшэнна збянтэжаныя гэтай сустрэчай, не ведалі, што рабіць, што гаварыць. Хоць, пэўна, і гаварыць нешта не было ніякай патрэбы — выразней за ўсялякія словы гаварылі позіркі...

Канечне ж, Клаўдзя і не думала, і не спадзявалася, што Антосевы дзеці адразу зразумеюць, адразу ўхваляць бацькава і яе рашэнне, але і сустрэць такую адкрытую, зацятую, глухую варажнечу гэтаксама не чакала. Нешта сцялася, анямела ў яе душы. Даўно, бадай, ніколі яшчэ яна не адчувала ў сабе такую разгубленасць, бездапаможнасць. Яна лічыла сябе галоўнай віноўніцай і, здаецца, пачынала шкадаваць, што увязалася ў гэтую гісторыю: трэ было ўзважыць усё як след, ва ўсякім разе — не рабіць без ведама Антосевых дзяцей. А то пра сябе дбалі, а пра дзяцей, як яны паставяцца да ўсяго — не падумалі, не дадумалі да канца. У іхнія гады пара быць разумнейшымі, абачлівымі...

Здаецца, вечнасць доўжылася гэтае няёмкае, нядобрае, гнятлівае маўчанне, і ніхто не ведаў, як яго парушыць.

— Дом хочаш царапнуць, старая ведзьма! — нарэшце без усялякіх дыпламатый боўтнуў Нінін муж — Ігар. Ён перад прыходам сюды ўпотай ад усіх каўтануў за цесцевым хлявом для храбрасці з паўпляшкі «чарніла», закусіўшы рукавом, і зараз тое «чарніла» пачало надаваць смеласці.— Во даеш, старая карга!..

Гэтая грубая, крыўдная няпраўда, хай сабе і з вуснаў п’янаватага Ігара (што ў цвярозага ў галаве, тое ў п’янога на языку) балюча торкнула Клаўдзю, але — во дзіва! — ніколечкі не абразіла. Мо нават наадварот — узрадавала. Ды во, аказваецца, пра што ў іх увесь клопат! А яна-то думала...

— Нашто мне ваш дом? — спакойна і разважліва сказала Клаўдзя, адчуваючы, што да яе вяртаецца ўпэўненасць, яшчэ нешта такое, што ўзнімае яе над імі, дае маральную перавагу.— У мяне свой ёсць — не горшы...

— Э-ге-е, не хітры-ры-ы... — п’яна пагразіў пальцам Ігар.— Я-я цябе-е наскр-ро-о-зь ба-чу-у. Ы-ы-эге...

— А чаго мне хітрыць?.. Во перабірайся — і жыві. Што там салодкага знайшоў у сваім раёне? Рабочыя рукі і тут патрэбны. Хочаш, бацька хату на цябе перапіша? Пераязджайце — і жывіце на здароўе...

Ігар змоўк, лыпаючы асалавелымі вачыма. Цяжка было зразумець, ці да яго не дайшоў сэнс Клаўдзіных слоў, ці вагаецца: даваць ці не даваць ім веры? Нарэшце нешта прабілася-прабліснула ў яго затуманенай галаве, хісткім крокам рушыў да Клаўдзі:

— Ну-у й цётка! Ну-у, ма-ла-ток! Да-ай я цябе па-ацалую...

— Сядзь, алкаш! — са злосцю схапіла за каршэнь, пацягнула назад яго Ніна, і Ігар паслухмяна асеў на лаву, мармычучы нешта невыразнае.

П’яная Ігарава выхадка шакіравала ўсіх, змусіла ўставіць вочы долу, адчуць сябе як голыя ў крапіве.

— То пакладзіце яго на ложак — хай трохі падрэме,— са спагадаю параіла Клаўдзя.— I самі прысядзьце, чаго стаяць... Я зараз на стол збяру, нябось, прагаладаліся з дарогі...

Мяккі, зычлівы Клаўдзін голас клікаў да міру і паразумення, абяззбройваў, і гэта занепакоіла, бо кожны адчуваў, што варта толькі сесці за стол — і... Садзіцца тут за стол было б для іх вялікай ганьбаю.

— Не нада! Мы сыты! — напятым металічным голасам спыніў яе Галін муж — Эдуард, то знімаючы, то зноў навешваючы на нос акуляры, што выдавала яго хваляванне. — Не радзі этого мы здзесь...

— Да-да! — рашуча падтрымала мужа Галя, змераўшы Клаўдзію з ног да галавы пагардлівым позіркам. — Эдуард Серафімавіч прав: не для этаго мы здзесь.

Эдуарда за яго важнецкі начальніцкі выгляд нават старыя людзі ў вёсцы клікалі па імені і бацьку, хоць ніхто толкам не ведаў, у якіх начальніках ён ходзіць. Прыстойна кланяліся, а ў душы і за вочы насмейваліся — нейкая ўстойлівая антыпатыя была ў вяскоўцаў да гэтага чалавека. Серафімавіч, канечне, і не здагадваўся, што столькі гадоў ён тут гуляе з мянушкай "Антосеў гусь". Непрыязь да Серафімавіча ўзнікала нават тады, мо, нават — асабліва тады, калі ён пачынаў падладжвацца пад над народ, паляпваць вяскоўцаў па плячы, іграць ролю гэтага прасцяка і дэмакрата. Акцёр з яго быў неважнецкі — як шыла з мяшка, выпіралі няшчырасць, халодная паблажлівасць, самазадаволенасць з вечна скептычнай ухмылачкай, і гэта яшчэ больш адштурхоўвала людзей, рабіла яго вечным аб'ектам для перадражнівання, з'едлівых кепікаў. Як, дарэчы, і Галю: абое — рабое.

Толькі чалавеку абмежаванаму, аслепленаму ўласнай значнасцю здаецца, што вясковыя людзі з-за сваёй сціпласці, прыроджанай пачцівасці да гасцей і чужых людзей нічога не заўважаюць, ні пра што не здагадваюцца, усё даруюць. Ого, як бачаць, як здагадваюцца! Злёту ўгледзяць, што ты за птах, чаго варты, на свой аршын прымераюць тваю існасць.

Калі жыла Антосіха і было што пацягнуць, Галя са сваім Серафімавічам бывалі на машыне ледзь не кожныя выхадныя, а як бацька застаўся адзін, перестаў трымаць карову, гадаваць кабанчыкаў, вырабляць пальцам пханую калбаску, сушыць кумпячкі і палянгвічкі — у момант забылі дарогу, у момант прайшлі любоў і клопат, А існасць убачылі і ацанілі яшчэ раней — калі яны прыязджалі сюды ледзь не кожны тыдзень. Бывала, згорбленая Антосіха гачкуе дзялку, а расфуфыраная дочачка з зяцем ляжаць на лужку ўверх голымі пузамі, загараюць, адпачываюць пасля цяжкай разумовай працы. Надзёўбаўшыся, старая доіць карову, гатуе прысмакі, а яны яшчэ насамі круцяць: гэта не даспадобы, тое — не так, крывяцца, скоса паглядваючы на парэпаныя матчыны рукі. Серафімавіча яшчэ як-кольвек маглі зразумець вясковыя людзі: ён чалавек чужы, гарадскі, да сялянскай працы непрыдатны. А каб Галя, якая тут вырасла, можна сказаць, з гною вылузалася?!

Да Галі ў іх свая мерка, свой рахунак і куды большая непрыязь, чым да яе важнецкага мужа. Нават кепікі, якія адпускаюцца тут на Галіну долю, удвая-ўтрая зласнейшыя, чым тыя, якімі адорваўся яе Серафімавіч. Здзекуюцца вяскоўцы больш за ўсё з Галінай ганарыстасці, пагарды да ўсяго тутэйшага, вясковага, з яе да пацешнага ненатуральнай гарадской вытанчанасці, напятай, як маска, з-пад якой, як ні хавай, а вылазіць звычайная дурнаватая вясковая баба. Пра такіх здаўна кажуць: не дай бог свінні рог, а мужыку — панства.

— Ведаю, канечне, што не гасцяваць вы сюды прыехалі... — ціха і трохі адчужана сказала Клаўдзя.— А мо ўсё-такі сядзем за стол, як у людзей заведзена?

— Нам некагда расседжвацца! — сцяла нафарбаваныя вусны Галя.— Давайце к дзелу!

— Ну, што ж, давайце к дзелу, калі так няймецца... — разважліва згадзілася Клаўдзя. — Ці мо ўсё ж пачакаем бацьку? Як жа гэта без бацькі гаварыць?

— I праўда, давайце пачакаем бацьку,— нечакана падтрымала яе Ганна, якая дагэтуль не вымавіла ні слова. — Без бацькі якая гаворка... — Адчувалася, ёй было не па сабе і перад Клаўдзяй, і — асабліва перад мужам, якога тут, у вёсцы, дужа паважалі за кемнасць, спакойны, разам з тым вясёлы характар, уменне сыходзіцца, пагаварыць з людзьмі, лічылі за свайго, звалі проста — Алесь.

— А чаго чакаць?! — бліснула на Ганну нядобрым позіркам, як на здрадніцу, дэзерцірку, Галя. — Няма чаго чакаць: жанішок усё роўна недзееспасобны. — Павярнулася, шукаючы падтрымкі, да мужа: — Правільна я гавару, Эдуард Серафімавіч?

— Совершенно верно! — на ляту падхапіў Серафімавіч.— У старыка — палнейшый старчэскій маразм. Он не отвечает за своі дзействія.— Пагразіў пальцам Клаўдзі.— Учціце: дзело будзеце імець з намі — его наследнікамі і апекунамі!..

Гэтая Серафімавічава нетактоўнасць да бацькі непрыемна ўразіла ўсіх, асабліва — Ганну, нават Ніну. Алесь скрывіўся, як ад зубнога болю. Было відаць, што ён ледзьве стрымліваецца, каб не сказаць-рубануць швагру тое, што ён заслугоўвае за яго «старчаскій маразм», аднак зрабіць гэта яму, мусіць, замінала толькі тое, што прыехалі сюды не для таго, каб лаяцца між сабою.

— Якое дзела, Серафімавіч? Пра што ты гаворыш? — захвалявалася Клаўдая. — Калі пра хату, то я ж сказала: забірайцв на здароўе! Забірайце — яна нам не патрэбна. Перабірайцеся каторы ды жывіце на здароўечка. А не хочаце перабірацца, жыць у вёсцы — прадайце... — Паглядзела з дакорам: — А пра бацьку так няможна, Серафімавіч. Грэх так пра бацьку...

Серафімавіч нервова праціраў хусцінкай акуляры, то навешваючы, то знімаючы іх. Рукі ў яго злёгку дрыжалі. Здаецца, ён сам разумеў, якую даў прамашку, ляпнуўшы... Але слова — не верабей...

I зноў які ўжо раз у хаце павісла насцярожанае, гнятлівае маўчанне. Нават агрэсіўная Галя прыкусіла язык. Па Ганніным твары пайшлі чырвоныя плямы, што сведчыла пра крайнюю ступень няёмкасці і сораму, які яна зараз адчувае. Ніна пазмрачнела, прысела на лаву. Алесь не вытрымаў — пайшоў на вуліцу пакурыць. Клаўдзя хвалявалася, не ведала, куды падзець свае цяжкія, загрубелыя рукі. Адзін Ігар, прысланіўшыся да сцяны, кляваў носам, нічога не заўважаючы, нічога не разумеючы.

Цяжкае маўчанне доўжылася і доўжылася, згушчаючыся, асядаючы гнятлівым змрокам.

— Цётка... — нарэшце не вытрымала Ніна, прымірэнчым, здранцвелым голасам пачала паварочваць гаворку ў іншае, спакайнейшае рэчышча. — Устыдна, дальбог, устыдна...

— А то не ўстыдна! — пагадзілася Клаўдзя, яшчэ раз змерала Серафімавіча дакорлівым позіркам.— Серафімавіч, відаць, не падумаўшы гэта сказаў...

Серафімавіч маўчаў. Ён не прывык пры людзях прызнаваць свае памылкі, нават калі рабіў відавочнае глупства.

— Вядома ж, не падумаўшы... — выручыла яго Ніна.— Але я не пра тое, цётка... — Як гэта вы-ы на старасці гадоў... Устыдна! 3-за вас і нам усім сораму не абабрацца...

Клаўдзя разумела, што рана ці позна давядзецца гаварыць з Антосевымі дзецьмі, і не цешыла сябе, што гэтая гаворка будзе простай, лёгкай. Яна рыхтавалася да сустрэчы з Антосевымі дзецьмі і баялася гэтай сустрэчы. Каб яны пачалі адразу, як яна думала, з таго, з чаго пачынае цяпер Ніна, Клаўдзя па-чалавечы зразумела б іх, зрабіла б усё, каб і яны змаглі хоць як-кольвек зразумець і яе, бацьку, зразумець, што і ў іх, старых, ёсць свая праўда, ёсць сваё апраўданне. А яны пачалі вунь з чаго... 3 таго, пра што яна ніколі і не падумала, што і ў галаву ёй не магло прыйсці... Не пасаромеліся бацьку абразіць, яе, Клаўдзю, якая ўзяла на сябе, калі на тое пайшло, іхні клопат пра бацьку, ні пра што крыўдзяць сваім падазрэннем... Ды, па ўсім відаць, не бацька іх хвалюе, іх хвалюе, каб якую тысячу не ўпусціць. I яны яшчэ збіраюцца яе сарамаціць?!

— Ну, ён стары, дурны, а вы?! — між тым працягвала Ніна.— Што вы сабе думалі?! — Голас яе смялеў, набываў павучальныя і патрабавальныя ноткі.— Што вы сабе думалі, пытаюся?! Калі вам падабаецца, што з вас, а праз вас і з бацькі ўся вёска рагоча, то мы не жадаем, каб з нас і нашых дзяцей увесь свет пацяшаўся, каб пальцамі тыцкалі. Вы гэта спецыяльна зрабілі, каб нас зняславіць, спецыяльна! Як вам не ўстыдна, цётка?! Не чакала ад вас...

— А чаго ты чакала? — голасам з падазрона ветлівымі адценнямі спытала Клаўдзя, бязлітасна змерала Ніну, потым — Галю, яе Серафімавіча, па Ганне прайшлася толькі мелькам.— Вы чакалі, каб тут аднаго бацьку вошы з’елі? Каб ён тут адубеў адзін? Гэтага ты, Ніна, чакала?! А цяпер ты мне: «Усты-ыдна-а»... А табе не ўстыдна было, як стары бацька дзічэў адзін, гразёю ўрастаў?! Ты хоць раз прыехала, прыбрала, памыла? А язды-то той — сорак мінут аўтобусам... А табе, Галя, не ўстыдна?! Ты хоць які клопат пра бацьку праявіла? Хоць раз за лета прыехала, праведала, паглядзела, ці хоць жывы? Нябось, раней... — Запнулася, стрымалася, падумаўшы.— А вы мне цяпер: «Усты-ы-ыд-на-а»... То каму больш устыдна: мне ці вам, родным дочкам?! Што ён, ваш бацька, у мяне галодны, недагледжаны, у шмацці ходзіць?! Няма чаго мне ўстыдацца. Вы ўстыдайцеся...

— Цётка, што вы гаворыце?.. — не ўтрымала Ганна. Голас яе дрыжаў ад хвалявання, але быў разважны, нават вінаваты.— Можна падумаць, што толькі вы для бацькі дабра зычыце, вы адна дабрадзейка, а мы чорт ведае што...

— Не пра цябе гаворка, Ганна. Ты жывеш далёка, бацьку на зіму забірала, дачку летам прысылала, цябе ніхто не асудзіць. Я пра іх, пра Ніну і Галю...

Нейкае супярэчлівае, двоістае пачуццё раздзірала Ганніну душу. 3 аднаго боку, яна калі яшчэ не цалкам разумела, то спрабавала зразумець бацьку, Клаўдзю. Хто-хто, а яна бачыла, душа збалелася, бачачы, як ён нудзіўся, якая скруха-самота сушыла яго ў яе на Палессі, як ён чакаў вясны, каб вырвацца дадому. Што ні рабіла, як ні ўлагоджвала — нішто не памагала, нішто не магло вылечыць ад скрухі-настальгіі па сваёй вёсцы. I калі шчыра, як гэта ні горка, ён лепш сябе адчувае тут, з Клаўдзяй, якая клапоціцца пра яго. Але... Але гэта — кашчунства над памяццю маці. Чым можна апраўдаць гэтае кашчунства? Нічым... Гэта, у рэшце рэшт, пляма на іх, яго дзяцей: бацьку на старасці год аддалі ў прымакі... За старым, нямоглым бацькам даглядае зусім чужая жанчына... Гэта — усё роўна што сплавіць старога, нямоглага бацьку ў дом састарэлых... Што скажа яна, Ганна, сваім дочкам? Чаго пасля гэтага можа чакаць у старасці ад сваіх дачок?..

Антось прытэпаў з лесу з поўным кошыкам грыбоў. Яшчэ не наступіла залецце, грыбы толькі што пайшлі, таму браў усё, што траплялася: і лісічкі, і савячкі, пават сыраежкі. Праўда, усё ж падняў пару маладзенькіх баравічкоў, а гэта значыць: калі пастаіць цяпло ды яшчэ бог нашле добры цёплы дожджык-грыбасей — пасыплюцца па хвойніках, як гарох. Ото ж пачнецца...

Цяпер, калі адужаў усе неадкладныя справы, можна будзе пагрыбаваць, адвесці душу. Падабаецца ці не падабаецца Клаўдзі, але трэба сказаць: хай ходзе сушыць у яго хату — там печ здатнейшая. I... заўважыўшы дачок, зяцёў, анямеў, халадок пайшоў пад сэрцам. Мо схавацца, не паказвацца? Але было позна, яго ўжо заўважылі — пасыпаліся з хаты, рушылі насустрач. Збянтэжана таптаўся на месцы, акружаны імі, не ведаў, што сказаць, што рабіць з кошыкам — паставіць тут ці несці ў хату.

— Пойдзем дадому, тата, пагаворым...

Антось з удзячнасцю паглядзеў на Ганну:

— Добра, пойдзем...

— Да сваёй хаты! — заступіла дарогу Ніна.

— Што ж, пойдзем і да сваёй... Во толькі ключ вазьму.

Моўчкі стаялі ля плота, нецярпліва чакалі, а яго ўсё не было і не было.

— Не трэба было адпускаць,— не вытрымала Галя.— Мо эта ведзьма... — Змоўкла, убачыўшы, што бацька выйшаў з хаты.

Ён скінуў абшарганую світку, у якой хадзіў У лес, пераапрануўся ў новы касцюм, быў супакоены, упэўнены ў сабе:

— Пайшлі!

Усю дарогу панура маўчалі. Антось не хацеў першы падаваць голасу — чакаў, пакуль загавораць яны. Ён ужо, здаецца, не палохаўся, гатовы быў да гаворкі з імі.

Калі параўняліся з машынамі, Серафімавіч нечакана спыніўся, адамкнуў ключом дзверцы сваіх «Жыгулёў», мякка прапанаваў:

— Сядай, баця...

Антось запытальна глянуў на яго. Зяцевы вочы за шкельцамі акуляраў бегалі ва ўсе бакі. Яны былі насцярожаныя, фальшывыя, у глыбіні іх хавалася нешта нядобрае, аднак Антось рашуча і бязбоязна палез у машыну: падумаеш, яны мяне павучаць сабраліся!..

Побач з іы прымасцілася Галя, а спераду ля Серафімавіча сел Ігар. Ніна і Ганна селі ў Алесеву машыну.

Калі выехалі за вёску, Антось запепакоіўся: што гэта яны надумалі? 3 асцярогаю запытаў:

— То куды гэта едаем?

— Да Ніны, а там рашым куды: да нас ці да Ганны...

— Чаго мне да вас ці да Ганны? — не зразумеў Антось.

— Каб людзей не смяшыў! — суха сказала Галя.

— Што гэта значыць?! — патрабавальна і строга паглядзеў на яе бацька, усім сваім выглядам падкрэсліваючы, што такія штучкі яму не падабаюцца.

— Тое значыць, што хопіць бадзяцца сюды,— з’едліва мовіла Галя.— Хм, пры-ы-мачок! Куры дохнуць са смеху!.. Усё!

— Вы гэта ўсур’ёз? — усё яшчэ не верыў Антось.

— А то, думаеш, жартаваць ехалі... Рабіць нам, думаеш, няма чаго?

— Вы што, падурэлі?! — нервова замітусіўся Антось.— Спыні машыну, Эдзік! Выпусці!

- Сядзі, жанішок! — насмешлівым, разам з тым уладным голасам загадала Галя.

— Ану зараз жа спыніся, Эдзік! Што я табе кажу?! — раз’ярыўся Антось.— Спыні, а то зараз выскачу на хаду!

Серафімавіч вёў машыну, быццам глухі быў. Уцягнуўшы галаву ў плечы, быццам была небяспека атрымаць ззаду па карку, панура маўчаў Ігар. Нешта нядобрае, паскуднае было ў яго на душы.

- Ану-у, стой! — схапіў Серафімавіча за плячо Антось.— Стой, табе кажу! — Прыўзняўся, каб схапіць за руль.

- Ты што-о, ашалеў?! — вызверылася Галя, рыўком асадзіўшы бацьку на месца.— У аварыю захацеў?!

— Стойце! Сто-ой-це-е! — адчайна залямантаваў Амтось, кінуўся да дзверцаў.— Вы-ыска-ачу!..

Галя імгненна схапіла яго за рукі, балюча закруціла назад, цыкнула:

— Сядзі-і-і! — Націснула чорную кнопачку на дзверцах.

Антось яшчэ доўга рваўся да гэтай кнопачкі, крычаў, лаяўся, прасіў, але яго надзейна трымалі маладыя, дужыя рукі. Перакапаўшыся, што яму не звалодаць з гэтымі дужымі рукамі, не ўгаварыць па-добраму, неяк раптам аціх, бы смяртэльна стаміўся ад гэтай няроўнай барацьбы. Яму падалося, што нешта падобнае, калі адчайваўся ад сваёй бездапаможнасці, немагчымасці супрацьстаяць фатальнай грубай сіле, з ім ужо было. Гэтае забытае, але нечакана такое знаемае адчуванне змусіла напружыць памяць: дзе, калі было?.. У польскай дэфензіве, у астрозе?..

Ён невідушча глядзеў наперад, не бачыў, не ведаў, дзе яны, колькі прайшло часу. Міжволі, як адчайны крык, як рэзкі боль у сэрцы, вырвалася:

— Адкуль вы такія?! Чаму вы такія бессардэчныя?! Хто, што вас зрабіла такімі?!

Гэтае адчайнае пытанне наўрад ці было адрасавана ім, хутчэй — самому сабе, нікому, аднак Галя палічыла патрэбным адказаць:

— Сам выгадаваў...

Пад горла падкаціла спазма, самі сабой з вачэй пакаціліся, упалі на калені буйныя, як боб, горкія, як палын, слёзы роспачы і крыўды.

У вёсцы потым доўга гаварылі-абгаворвалі, як Антосевы зяці і дочкі выманілі бацьку ад Клаўдзі, сілком заштурхалі ў машыну, павезлі, не пайшоўшы нават у хату, не даўшы развітацца з Клаўдзяй. I двіва: ніхто не смяяўся, ніхто не строіў кепікаў. Усе ў адзін голас абураліся, асуджалі Антосевых дачок за ўчынены гвалт над старым бацькам.

Наступнай вясной Антось не вярнуўся са свайго выраю. Адны казалі, што занядужаў, другія — што не адпусціла Ганна, каб зноў не падаўся ў прымакі да Клаўдзі, трэція — што сам не схацеў ехаць, бо саромеецца глядзець у вочы вяскоўцам, перш за ўсё — Клаўдзі, саромеецца за сваю бездапаможнасць, саромеецца перад людзьмі за сваіх дзяцей. Мо былі і нейкія іншыя важкія прычыны — невядома, ніхто толкам нічога не ведаў.

Пляц, як заўсёды, выкасіў на сена сусед Мікалай. Заадно прыглядаў і за садам. Калі паспелі яблыкі і сталі ездзіць даўнія Антосевы пакупнікі — прадаў усё, апроч нікому непатрэбных падгнілых ападкаў, а грошы выслаў па пошце на Ганнін адрас. Усе да капеечкі, зрабіўшы ў пісьме поўную справаздачу, з каго і якія сумы ўзяў.

Нічога асаблівага за гэты год у вёсцы не адбылося, калі не лічыць, што пахавалі васьмярых старых людзей, нарадзілася трое дзяцей, нават адгулялі два вяселлі. У трох апусцелых хатах, якія купіў і адрамантаваў калгас, пасяліліся прыезджыя людзі. Адна сям’я добрая — і ён, і яна працавітыя, дзеці разумныя, паслухмяныя. 3 горада пераехала. У свой час, не падумаўшы, прадалі пасля смерці бацькоў хату ў суседнім раёне, а цяпер, нацешыўшыся ўдосталь горадам, пацягнула да зямлі, а ў сваёй мясцовасці няма жылля і не купіш, каб хацеў. Во і прыбіліся. Здаецца, нармалыіыя людзі, пакуль што да іх ніхто нічога не мае.

Затое дзве іншыя сямейкі — не дай бог. У адной п’янчугі, як ён, так і яна, гультаі несусветныя, цягнуць і прапіваюць, што пад рукі трапіць, што вочы нагледзяць. Брыгадзір стаў прыціскаць, патрабаваць работы, то, пабраўшы «чарніла», з нажом кінуўся. Каб не было поблізу мужчын ды не скруцілі і не адабралі нож, то яшчэ невядома, чым усё скончылася б: здаровы, як бык, шчуплага брыгадзіра падмяў пад сябе, бы якога падлетка. Цяпер арыштавалі, суда чакае. Вёска ўздыхнула з палёгкаю, бо чапляўся да кожнага, не глядзеў, хто перад ім — малы ці стары, на вуліцу вечарам страх было выходзіць.

Дзяцей шкада. Занядбалыя, запалохапыя, адзін — няшчасны. Галава вялікая, як цабэрак, сёмы годзік, скора ў школу, а яшчэ не гаворыць, толькі мычыць нешта, а вочы затуманеныя, нялюдскія. Кажуць, вырадзіўся такі, што па-п’янаму зроблены. Пасадзілі мужа, а яна за розум не бярэцца, п’е па-ранейшаму, дзяцей не глядзіць. Хто што дасць паесці — тым і жывуць. Нядаўна сход быў, рашылі накіраваць на прымусовае лячэнне, а дзяцей аддаць у дзетдом.

У другой сямейцы хоць і п’юць не так, на людзей з нажом не кідаюцца, але не лепшыя. Зануды — свет не бачыў. Усё ім не падабаецца, усім яны незадаволеныя: то трактар не той далі, то соткі не там выдзелілі, то брыгадзір да іх незаконна чапляецца, то школа мясцовая не даспаспадобы, давай такую, якую ім хочацца, а на ўсіх ім напляваць. Пішуць ва ўсе канцы, камісіі розныя ездзяць, і невядома, чым усё скончыцца. Усе ў іх кепскія, адны яны — харошыя, хоць крыльцы прырабляй. Людзі пры іх і гаварыць баяцца — кожнае слова бяруць на аловак, пераварочваюць, крэмзаюць свае паклёпы-даносы.

Канечне ж, добрыя людзі не кідаюць сваё, не бадзяюцца па свеце, шукаючы выгоду...

У вёсцы вельмі спачувалі Клаўдзі, як ніколі раней, ставіліся да яе з увагай. Пасля таго як Антосевы дочкі і зяці сілком забралі Антося, Клаўдзя неяк раптам здала, пастарэла, хадзіла як з крыжа знятая — не пазнаць. К зіме адна за адною сталі чапляцца да яе хваробы, а вясною, не прычакаўшы Антося, зусім занядужала, не мела сіл абрабляць не тое што соткі, а нават агарод. Усю сваю жывіну — курэй, гусей, парася параздавала далёкім сваякам і суседзям, карову прадала ў калгас, а сама злягла ў бальніцу. Здароўе яе то ішло на папраўку, то зноў нагаршалася. Пад восень, калі адляталі буслы, яе пахавалі на вясковых могілках побач з яе даўняй сяброўкан і такою ж, як яна, адзінокай удавою-салдаткай Марыляй...

Пра Антося больш як год ніхто нічога не чуў. Нават сталі патроху адвыкаць, як адвыкаюць ад нябожчыка. Сяды-тады, праўда, узнікалі пагалоскі, быццам і на самай справе ён ужо нежывы, пахаваны на Палессі. Але гэтыя пагалоскі як узнікалі, так і затухалі — ім мала хто верыў. Не верылі таму, што ніхто не ехаў да пустой Антосевай хаты. Звычайна, калі памірае гаспадар — наследнікі не марудзяць, не змушаюць сябе доўга чакаць...

Раздзел чацвёрты

У сярэдзіне мая, калі адцвілі сады, узялося цяпло, неспадзявана для ўсіх у вёску вярнуўся Антось. Яго цяжка было пазнаць: ссохся, згорбіўся, ледзьве валачыў ногі. Пройдзе крокаў дзесяць — і адпачывае, аддыхваецца, абапёршыся на кавеньку. I сляпому было ясна: не жыхар на гэтым свеце.

— I чаго ж гэта вы ўжо ехалі, дзядзька? — са спагадай пыталіся ў яго.— Вам у бальніцу трэба ехаць, а не сюды.

— Ніякая бальніца, ніякія дактары мне ўжо не памогуць... — самотна махнуў рукою Антось. — Паміраць прыехаў. Чалавеку непрыдатна паміраць у чужой хаце.

— От, гаворыце абы-што, дзядзька! — стараліся падбадзёрыць яго.~ Вам яшчэ жыць ды жыць!

— Чалавек мусіць ляжаць у сваёй зямлі, дзе яго пуп закапаны,— не зважаючы, цвердзіў сваё Антось.— Гэта асабліва пачынаеш разумець, калі твой час падходзіць. Мой час падышоў, браточкі...

Гэта былі, бадай, апошнія словы, якія чулі ад яго вяскоўцы. Ні з кім больш ні ў якія размовы не пускаўся. Калі нехта прыставаў з пытаннямі — незадаволена бурчаў альбо насуплена маўчаў, не слухаючы, бы гэтым адчужаным маўчаннем і хацеў сказаць: ідзі ты, чалавеча, сваёй дарогай, займайся сваёй справай, не было б табе большых клопатаў, чым пытацца ў старога чалавека, ці патрэбна яму якая помач, ці паеў ён, ці купіць чаго трэба ў магазіне, ці не прынесці чаго. Не хачу я ні есці, ні гаварыць, не трэба мне ніякай помачы, не трэба ў мяне нічога дапытвацца, бо ўсё роўна нічога не скажу. Нічога ўжо мне не трэба. Я стаміўся на гэтым свеце. I будзь ласкавы, не назаляй мне, чалавеча...

Нават калі з горада сталі ездзіць па яблыкі даўнія пакупнікі, Антось не кранаўся з месца, насуплена сядзеў на прызбе.

— Трасіце, бярыце колькі трэба... — абыякава казаў ён, на нейкую хвілінку выходзячы і тут жа зноў упадаючы ў глыбокую паўдрымотную апатыю.

Калі хто з іх шчыра альбо для прыліку спрабаваў пытацца ў яго пра здароўе, Антось хмурыўся, незадаволена пакашліваў, даючы зравумець: не совайся ты з пустым і нікчэмным, набірай яблыкаў ды едзь сабе падабру-паздарову...

Пакупнікам не падабаўся Антосеў настрой, у садзе яны адчувалі сябе няўтульна, ніякавата, быццам абкрадваюць старога, нямоглага чалавека. Хуценька напакоўвалі скрынкі, совалі Антосю грошы, на якія ён навят не глядзеў, а калі і глядзеў, то з нейкай невядомай пагардай, з цяжкім астоем на сэрцы знікалі, усю дарогу адчуваючы ў сабе незразумелае страхавітае пачуццё.

Антось нічога не рабіў, ні за што не браўся. У яго і сілы не было, каб нешта рабіць, за нешта брацца. Задуменна пасноўдаецца сюды-туды і зноў сядае на прызбу, у глыбокім одуме грэецца на сонцы.

Сядзіба яго, як ніколі, прыйшла ў запусценне. Хата па вокны ўрасла ў крапіву, быльнёг, ад чаго, здавалася, асела, скасабочылася. Усё тут патыхала халодным, нежылым духам. Нават старая рудая кошка некуды знікла — ці то здохла, ці хто забіў, а мо пабрыла за сваім дзікім патомствам у поле, у лес, дзе ёсць чым пажывіцца. Толькі буслы на старой ліпе, вывеўшы і паставіўшы на крыло двух маладых буслянят, яшчэ прыляталі ўсёй сям’ёю, каб усцешыць гаспадара сваім вясёлым і ўжо невясёлым — з сумнымі развітальнымі ноткамі — клёкатам. Антось дзівіўся, што яны тут яшчэ выводзяцца.

Сяды-тады хадзіў ён на могілкі. Сядзе сцішаны ля Клаўдзінай магілкі і нешта думае, невідушча гледзячы на трохі пачарнелы ад часу драўляны крыж з маленькім фартушком. Тут, на могілках, яго нібы хто падмяняў: быў нейкі ўлагоджаны, прасветлены знутры. Можна было падумаць, што менавіта цяпер ён спасціг нешта неспасцігальнае, дакрануўся да недаступнай, непадуладнай чалавечаму розуму існасці, узняўся над тлумам быцця, яго смешнымі, недарэчнымі клопатамі.

Неяк увечары нечакана ён прытэпаў да суседа Міколы. Павітаўшыся, цяжка сеў на лаву ля стала, папрасіў:

— Мікалай, давай пагаворым...

Гэтая просьба здзівіла і насцярожыла Міколу. Прысеў на табурэтку з другога краю стала, прадчуваючы нешта няладнае, падрыхтаваўся слухаць.

Антось між тым маўчаў, не дакранаючыся да яды, якую, пакуль доўжылася гэтае маўчанне, паспела сабраць на стол Маня. Нарэшце схамянуўся, бы ўспомніўшы, чаго прыйшоў:

— Мікалай, а чаму ты панадворак не прыходзіш касіць? Трава ж у пояс вымахала. Заўтра ж скасі. Чаго дабру прападаць-псавацца...

Аднак, адчувалася, завітаў ён не для таго, каб напомніць, што пара касіць панадворак.

— Ешце, дзядзька, паешце цёпленькага,— паставіла перад ім міску заціркі Маня.— Пасёрбайце гарачанькага, а то вы ўсё аднекваецеся, гэтак і ногі цягаць перастанеце.

Антось хутчэй машынальна, чым усвядомлена, узяў лыжку, сербануў разы тры, адклаў убок, падзякаваўшы, прыглушана сказаў:

— Зайшоў, Мікалай і Манечка, во чаго да вас... Болей ісці мне няма да каго. Во, грошы прынёс. Збіраў на смерць. То вы ўжо мяне пахавайце па-людску...

Маня і Мікола здзіўлена пераглянуліся:

— Дзядзька, ды што вы кажаце! Вы яшчэ нас перажывеце. Рана вам пра гэта думаць.

Антось не зважаў на іхнія суцяшэнні, нібыта і не чуў іх, роўна, з будзённай разважлівасцю, быццам гаворка ішла не пра гэта, а пра нейкі звычайны, ардынарны гаспадарчы сялянскі клопат, працягваў:

— А грошы не эканомце — усе да рубля пусціце. Без малога тры тысячы наабіраў. Праўда ж, неблагія памінкі можна справіць? Музыку найміце. На памінкі прыходзяць хай усе, хто хоча. Скажыце, што я прасіў, каб прыйшлі, памянулі. Крыўды і злосці ні на кога я не хаваў, а калі хто на мяне таіў, слязу ў сэрцы, то скажыце: я прасіў, хай выбачае... I яшчэ, Мікалай, прашу: пахавайце ля Клаўдзі, там я нагледзеў — ёсць добрае месцейка, адразу злева. — Падумаў і са смуткам дадаў: — Дзеці, вядома, не дадуць пахаваць ля Клаўдзі... Але ўсё роўна скажыце, што такое было маё жаданне. Хай ведаюць... — I надоўга змоўк, бы стаміўся.— А да цябе, Маня, у мяяе просьба: калі можаш, то прыйдзі заўтра альбо паслязаўтра, прыбяры ў хаце. Мне самому ўжо не ўправіцца, сілы няма. Сама ведаеш, нягожа ляжаць нябожчыку ў непрыбранай хаце...

Мікола і Маня не ведалі, як ім быць, як падтрымліваць такую гаворку, збянтэжана пераглядваліся. Яны былі яшчэ маладыя, ім у галаву не ўкладвалася, што такія рэчы можна ўсур’ёз абгаворваць во гэтак проста, во гэтак будзённа.

— Дзядзька Антось, дзядзечка, ну што вы?! — амаль узмалілася Маня.— Кіньце вы гэтыя думкі! Мусіць, вам нездаровіцца? То зараз Мікола завядзе матацыкл, прывязе доктара альбо вас завязе, пакажа...

— I яшчэ, Мікалай, адзін маю клопат... — зноў не зважыў на іх словы Антось.— Не ведаю, на каго хату адпісаць...

— Як на каго? На дзяцей, канечне,— упэўнена сказаў Мікола.— На каго ж яшчэ!

— На дзяцей, кажаш? — нявесела ўсміхнуўся Антось.— То каб жыў хто з іх тут — гэта, вядома... А то прададуць, жыць ні адно не будзе. А мне не хочацца, каб прадавалі. Паселіцца нейкі прыхадзень-абармот, як той, што ў Клаўдзінай хаце... Я во думаю на цябе, Мікола, адпісаць... Ажэніш свайго хлопца — хай жыве...

— Дзядзька, вы што?! — напалохана замахала рукамі Маня.— Людзей хочаце насмяшыць? Нашто нам ваша хата?

— Я ж кажу: хлопца ажэніце...

— Таму хлопцу яшчэ год у арміі. А пасля арміі... Не надта хочуць маладыя ў вёсцы...

— Яно, канечно: сёння не надта хочуць, — згадзіўся Антось. — А заўтра — хто ж яго ведае, што будзе заўтра... Нават мора вунь яно як: адліваецца, а потым прыліваецца...

— Дзядзька... — спалохалася Маня, што Антось ужо рашыў, быццам яны згадніліся прыняць яго хату.— Як вам, дзядзька, магло такое ў галаву прыйсці?! Гэта ж дадумацца, на нас апісваць хату! Ды нас засмяюць, пра нас падумаюць чорт ведае што. Што дзеці вашыя сказалі б?! Што, вы нам якая радня?..

— Хто яго ведае: мо і раднёю быць наканавана... — задумліва, трохі таемна сказаў Антось, і ледзь прыкметная ўсмешачка — цёплая, лагодная — прайшла па яго хваравіта-зямлістым, маршчыністым твары.— Сам бачыў, як ваш хлопец косіць вока на маю ўнучку. Перапісваюцца, ведаю, каторы год. Мо яшчэ сыдуцца...

Для Мані не было навіною і сакрэтам, што іх сын мае вока на Антосеву ўнучку — Ганніну дачку Лену. Але яна не надта верыць, што з гэтага нешта завяжацца. Антосева ўнучка ў інстытуце вучыцца, а ён... Школу окончыў — і на трактар. На халеру Антосевай унучцы ён, нявучаны, патрэбны! Была б яшчэ якая нялюдская, а то такая прыгажуня, пявуння. Яна на сабе пару знойдзе. Хоць, вядома, усё бывае... Вунь і настаўніцы, і аграномкі за шафёраў, трактарыстаў выходзяць. Гэта раней надта ж глядзелі... Канечне ж, яна, Маня, за вялікі гопар мела б такую нявестку, як Ленка. А калі на тое пайшло, то чым яе сын кепскі? Што ні возьме — у руках гарыць, нікуды не ўлезе, бацькоў шануе, не п’е, не курыць. За ім з яго характарам любая будзе — як за каменнаЙ сцяною. Мала што не вучаны! Вучыцца сёння нікому не заказана, ніколі не позна. I завочна людзі вучацца. А ён да арміі з кніжкаю клаўся, з кніжкаю ўставаў. Усю бібліятэку перачытаў. Людзі едуць у горад, то розныя транты шукаюць, а ён — кніжкі. Во колькі накупляў...

— Іх дзела маладое, дзядзька. Калі ўздумаюць сысціся і тут жыць, то і ў нас месца хопіць. А не схочуць жыць разам — пабудуюцца, калгас дасць...

— Не-е, Маня... Я ўсё ж перапішу...

— Дзядзька, дальбог, вы — як малы! I не ўздумайце людзей смяшыць!

— Ну, што ж... — цяжка ўстаў з лавы Антось. Адчувалася, ён трохі пакрыўдзіўся.— I на тым дзякуй. Дабранач.

— А мо ў нас пераначуеце? — замітусілася Маня.— А то вы нейкі...

— I праўда, дзядзька: заставайцеся! — падтрымаў яе Мікола.— Во, кладзіцеся...

— Ды не, пайду дадому...

Калі ён быў ужо ля парога, Маня ўбачыла на стале загорнуты ў газету скрутак. Здагадалася, спалохана кінулася наўздагон.

— Дзядзька, забярыце! Гэта ўсё ні к чаму... — Сілком сунула скрутак Антосю ў кішэню.— Калі спатрэбяцца, то-о... — Збянтэжана запнулася, злавіўшы яго скрушлівы пагляд, паспяшалася перакінуцца на іншае: — А ў хаце я вам прыбяру... I не таму-у... Выкіньце вы гэта з галавы...

— Дзякуй, Манечка. А грошы... — Паказаў на кішэнь.— Знойдзеце ў шуфлядцы... Толькі ўжо зрабіце па-людску, як прасіў...

Памёр Антось роўна праз тыдзень. Агледзела гэта Маня, выганяючы на досвітку каровы. Прахалода такая, росна, а ён сядзіць на прызбе, прысланіўшыся да сцяны. Адразу ж узнікла нядобрае прадчуванне. Аклікнула:

— Дзядзька! А дзядзька!

Не азываецца.

Падышла а ён халодны, упруцянелы.

Праз якую гадзіну ўся вёска ведала пра Антосеву смерць. Збіраліся людзі. Мужчыны занеслі нябожчыка ў хату, паклалі на ложак, сталі радзіцца, што і як рабіць далей.

Пахаванні ў вёсцы сёння не рэдкасць, і людзі ведаюць, што, дзе і як трэба рабіць. Кожны гатовы прыйсці на помач, узяць на сябе нейкі клопат, бо цябе за чалавека перастануць лічыць, калі не адклікнешся па такой справе. Але ўсё роўна непрадбачаных, неспадзяваных клопатаў і розных закавык заўсёды хапае. Перш за ўсё трэ было даць тэлеграмы Антосевым дзецям, а адрасоў, як на тую бяду, ніхто дакладна не ведае. Перавярнулі ўсё ўверх дном, ледзьве знайшлі старыя паштоўкі і канверты над шмаццём. У самай ніжняй шуфлядцы — бы знарок Антось засунуў іх туды, схаваў ад некага.

На пошце не хацелі прымаць тэлеграмы: трэба, каб была даведка ад доктара, а чамусьці нікому у галаву не цюкнула ехаць адразу па доктара. Сяк-так угаварылі паштарак, паабяцаўшы, што даведку прывязуць пасля, калі пабудзе доктар.

На бачным месцы ў шкапчыку знайшлі скрутак з грашыма. Пералічылі гуртам: без дваццаці рублёў тры тысячы.

Мікола на матацыкле паехаў у кантору выпісаць парсючка і бычка на памінкі, заадно папрасіць, каб далі машыну ехаць у горад купіць труну, вянкі, дамовіцца з музыкай, прывезці і адвезці ў пэўны час аркестрантаў.

3 Міколам у раён паехала і Маня, каб купіць для нябожчыка свежы чорны касцюм, кашулю, туфлі, бо ў сельмагу патрэбных не знайшлося. Заадно яны мелі намер прывезці і Ніну.

У Ніны нікога не было дома — ні калі прыехалі, ні ў абед. Падумалі, што яна паехала ўжо аўтобусам, атрымаўшы тэлеграму.

Уладкаваўшы ўсе справы, хуценька паехалі назад, не меўшы часу нават забегчы ў сталоўку. Прыехалі, аднак Ніны яшчэ не было.

Абмыўшы і прыбраўшы нябожчыка, кабеты сталі рыхтаваць памінкі, чакаць Антосевых дзяцей.

Першая назаўтра к абеду на машыне з мужам і дзвюма дарослымі дочкамі прыехала Ганна. Па дарозе яны заязджалі ў Мінск, каб забраць малодшую Ленку — дзедаву любіміцу, заадно купіць вянкі і сёе-тое для хаўтур.

Паплакаўшы ля труны, яны ўзяліся дапамагаць вясковым кабетам гатаваць стравы.

Ніну і Галю чакалі да позняга вечара, а іх чамусьці ўсё не было. Пачалі хвалявацца: што сталася? Няўжо не дайшлі тэлеграмы? Не можа быць. Да Ганны ж дайшла. Мо каб адрас зблыталі, але ж Ганна пацвердзіла, што і Макару, і Галі, і Ніне паслалі правільна...

Ганна ўсё намагалася ўспомніць Галін хатні тэлефон, кляла сябе, што не ўзяла запісную кніжку, дзе ёсць і тэлефоны, і адрасы з індэксамі. Нарэшце ўспомніла, на ўсякі выпадак нават запісала на паперцы, змусіла Алеся неадкладна заводзіць машыну і ехаць з ёю ў калгасную кантору пазваніць, даведацца, у чым справа. У канторы ў такі час, канечне, нікога не было, апроч вартаўніка. Паехалі шукаць і падымаць дзяўчат з бухгалтэрыі, каб адчынілі кабінет і заказалі тэлефон.

Галіна кватэра ў абласным цэнтры не адказвала.

— Недзе ўжо ў дарозе,— супакоіў яе Алесь.— На ноч, відаць, выехалі...

I Ганна падумала, што, пэўна, яно так і ёсць, трохі супакоілася.

Аднак яе не было і праз гадзіну, і праз дзве, і пад раніцу. Ледзьве дачакаўшыся дзевяці, кінуліся зноў у кантору, каб пазваніць Галі на работу. Рабочага тэлефона Ганна не помніла, але гэта не бяда — заказалі з даведкаю.

Дазваніўшыся, даведаліся, што яшчэ тыдзень назад Галя з мужам паехалі на курорт у Крым. Даведаўшыся ад Галіных каледжанак, на якім яны курорце, заскочылі на пошту, адстукалі тэлеграму-маланку.

А з Нінай увогуле дзеялася нешта незразумелае, дзіўнае: сорак мінут той дарогі з райцэнтра, а яе ўжо другія суткі няма. За гэты час можна і пехам дабрацца. Куды званіць, у каго пытацца — ніхто толкам не ведаў. Нічога не заставалася, як пасылаць па яе Алеся на машыне.

Алесь паўгорада абшукаў, пакуль знайшоў Нініну работу, бо аказалася, месцы работы яна мяняла, мусіць, часцей, чым дрэвы лісцё. Ніна і ведаць нічога не ведала, толькі ад яго і пачула пра бацькаву смерць. Потым, як знайшлі Ігара, высветлілася, што паштальёнка ўручыла тэлеграму яму, а ён з пахмелля, не разабраўшыся, што да чаго, сунуў гэтую тэлеграму ў кішэню і забыўся.

— Ах ты ж, апівошына! — як тыгрыца, наляцела на яго Ніна.— Каб ты да вечара не дажыў! — Агрэла яго са злосцю, з усяе сілы па карку.

Ігар, канечне, адчуваў сваю віну, таму пакорліва знёс гэты здзек. Усю дарогу ён апраўдваўся, кляўся, што больш у рот і кроплі не возьме, нават пускаў слязу, аднак Ніна сядзела на пярэднім сядзенні як каменная.

За Макара не дужа хваляваліся: блізкі свет, не так проста адолець такую дарогу — мог самалёт затрымацца, мог у Мінску на цягнік спазніцца. Па ўсіх разліках, ён навінен быць к вечару.

Але прайшла ноч, канчаўся наступны дзень, а ні яго, ні Галі не было. Тым часам усё было гатова да пахавання: прывезены аркестранты, сабраліся людзі. Чакаць не мела ніякага сэнсу, пагода стаяла гарачая, а нябожчык ляжыць ужо чацаёрты дзень. Тым не менш — чакалі, хваляваліся, нерваваліся, але чакалі: няёмка не даць развітацца сыну, дачцэ. Аркестранты ў двары мо ўжо з гадзіну то канчалі, то зноў пачыналі адну і тую ж жалобную мелодыю, патрохі разыходзіліся людзі.

— Усё! Як сабе хочаце, а цягнуць далей немагчьша — вечар на дварэ,— нарэшце рашуча заявіў Мікола.— Будзем хаваць...

I ўсе пагадзіліся, бо даўно выплакаліся і стаміліся, знерваваліся як ад чакання Макара, Галі, так і ад самога нябожчыка. Не тое што гаварыць услых, а нават самім сабе не адважваліся прызнаца, але ў кожнага з блізкіх было адно патаемнае жаданне — як мага хутчэй адправіць нябожчыка на могілкі.

Хавалі Антося пад самы вечар. Так позна ў вёсцы яшчэ ніколі нікога не хавалі. Мо таму і прайшло ўсё неяк будзённа-дзелавіта, без слёз, нават без дзяжурных, абавязковых у такіх выпадках. Хіба толькі Ганніна Лена плакала шчыра, без наказу і эфекту на людзей, што робяць часта сваякі і нанятыя плакальшчыцы. Да ўсяго пахаванне азмрочылі аркестранты, якія запатрабавалі дадатковую плату за лішні час і вымушаны прастой, ды загнулі такую суму, што нават стрыманы Мікола не стрымаўся, каб не вылаяцца.

На могілках было небагата народу, бо ніхто толкам не ведаў, калі будуць хаваць і, увогуле ці будуць хаваць, не дачакаўшыся Макара і Галі. На памінкі прыйшло і таго меней, хоць нагатавана было на ўсю вёску — у кожнага знайшліся свае нейкія вячаровыя клопаты: мёртваму — мёртвае, жывому жывое.

Макар паявіўся, калі вярталіся з могілак.

— А чаму адзін? — са здзіўленнем і з дакорам запытала Ганна. — Чаму жонку, дамцей не ўзяў?

— Ды-ы жо-онцы... — намуляўся Макар. — Нездаровіцца. А дзеці... Сама ведаеш, як сённяшнія дзеці...

— Хоць бы раз прывёз, паказаў,— затрымаўшы брата, ціха, каб не чулі чужыя людзі, казала Ганна. — А то і самім скора паміраць, а мы ўсё незнаёмы. Усё ж радня нейкая. Перад людзьмі сорамна...

— Ат, прыхварэла... I ведаеш, як з білетам...

Ганна з жалем паглядзела на яго: і брэшаш ты, братка, і нават салгаць па-людску не ўмееш. Ды здаровая твая жонка, здаровая, як пяцігадовая кабыла. Ведацца не хоча. На матчыны памінкі «захварэла», не прыехала, і во на бацькавы — гэтаксама «хвароба». Людзям, якія выгадавалі табе мужа, апошні паклон аддаць не пажадала. Добры прыклад для ўласных дзетак — нічога не скажаш... Як гукаецца — так і адгукнецца. Вырастуць дзеткі — яшчэ не тое пакажуць. А ты, брат? Які ж ты мужчына, калі папусціўся гэтак?!

Ужо стала цямнець, калі селі за сталы. Памянулі нябожчыка чаркаю, для прыліку закусілі, і чужыя людзі разышліся — на памінках не заседжваюцца. Засталіся толькі свае ды Мікола з Маняй, каб памагчы прыбраць і забраць усіх нанач, бо заставацца ў хаце, з якой толькі што вынеслі нябожчыка, пустой хаце, дзе няма нават бялізны, няўтульна і жудаснавата.

— Ой, Манечка, ды мы самі прыбяром! — з удзячнасцю запратэставала Ганна.— Вы і так з ног валіцеся. Не ведаем, як і аддзячыць вам за помач. Каб не вы — і не ведаю, што рабілі б.

— Знайшла за што дзячыць! — запярэчыла Маня.— У такой справе абавязак кожнага памагчы, аддаць доўг. Усе жывыя ў даўгу перад мёртвымі...

— Не кажы, Маня. Нам сорамна перад вамі. Ён расказваў, як ты яго тут карміла-даглядала.

— Ды што я яго там даглядала, — стала трохі не па сабе Мані.— То прыходзьце.

— Прыйдзем, Манечка, дзякуй за ласку. Мы з Нінай і дзяўчаты прыйдзем. А мужчыны ў машыне лягуць.

— Чаго там у машыне мучыцца? У хаце месца хопіць. А не — на сееавал.

— О, эта здоравз! — узрадаваўся Макар. — Тысячу гадоў на пахучым сене не спаў.

— То я пасцялю. Калі прыйдзеце — завядзём. Мы спаць яшчэ не будзем.

Прыбраўшы ў хаце, прыселі пагавагрыць. лакладней — паслухаць Макара, з якім ужо не бачыліся гадоў з дзесяць, расказацт яму пра свае справы.

— То як жывеш, Макар? — не дачакаўшыся, пакуль пачне сам, спытала Ганна.

— Нармальна.

— А ўсё ж?

— Кажу ж — нармальна,— неахвотна адказаў Макар.— Жыву, як і ўсе. Мо нават лепей за другіх. Перасеў на трактар. Сотні дзве-тры выганяю ў месяц. Жонка ў саўгасе прафсаюзам кіруе, з пуцёўкамі адпачыць няма праблемы. Машыну купілі. Такая ж, як і ваша — «Жыгулі», толькі колер святлейшы ды новая мадэль у экспартным афармленні. Во так і жывем, няблага жывём...

Праз хвілін пятнаццаць — дваццаць сталі заўважаць, што ўсё ўжо абгаворана, гаварыць больш няма пра што. 3 палёгкаю ўспомнілі, што пара ісці да Міколы на начлег, бо гаспадары стаміліся за дзень, заўтра ім рана ўставаць.

Мікола і Маня раненька пайшлі на работу. Ганна па сваёй вясковай звычцы ўстала разам з імі, хоць пасля гэтых трох цяжкіх дзён можна было яшчэ гадзінку-другую паспаць. Пайшла аходвацца ў бацькаву хату: трэ было вымыць посуд, што бралі ў суседзяў, зрабіць сняданак. Яды засталося, што не ведала, што з ёй рабіць. Каля дзевяці праснуліся ўсе, сталі збірацца ў хаце. Не было ні апетыту, ні настрою, нерваваліся, што няма ўсё Галі.

Ганніны даяўчаты пайшлі за ваколіцу, пахадзіць, пазбіраць кветак дзеду на магілку. Спрадвеку заведзена, што блізкія ў наступны пасля пахавання дзень павінны схадзіць на магілку, прыбраць яе, навесці парадак, памянуць нябожчыка. Рашылі дачакацца Галю, схадзіць усе разам, а потым абгаворваць свае справы.

Ігара цягнула пахмяліцца, ён клянчыў, пад'юджваў Макара і Алеся «цяпнуць па грамульцы», аднак Ніна сачыла пільна...

Нудзіліся, не ведаючы, які знайсці занятак ці хоць агульную тэму для гаворкі, і ў кожнага было такое адчуванне, быццам сабраліся не родныя, блізкія людзі, якія столькі не бачыліся, а нейкая выпадковая кампанія — нецікавая, нават прыкрая. Адно, што іх звязвала,— бацька, якога пахавалі. Але пра бацьку прыгадана было ўжо ўсё, што маглі прыгадаць, а Галя ўсё не ехала. Праўда, была агульная тэма, але пра яе пакуль што маўчалі, чакаючы Галю. Ніна і асабліва яе Ігар не раз рабілі спробу так ці гэтак крануць тую хвалюючую тэму, але Ганна рашуча абсякала:

— Пачакаем Галю!

Ад Галі яшчэ пазаўчора раніцой прыйшла кароценькая, лаканічна-выразная тэлеграма: едзем, без нас не прадавайце.

Змрочны, незадаволены Макар маўчаў, выкурваючы цыгарэту за цыгарэтай. Адчувалася, што цярпенне яго на зыходзе.

Гадзіны ў тры дня вярнулася Вольга з вялізным букетам палявых рамонкаў.

— А дзе Лена? — запыталася Ганна.

— Яна пайшла на могілкі, сказала, што там вас начакае...

Пaхадзіўшы паўдня па лугах, палях, узлесках, Лена і Вольга нарэшце патрапілі на ўзмежак, дзе была процьма позніх бледных васількоў і дробных палявых рамонкаў. Вырашылі, што Вольга будзе рваць рамонкі, а Лена — васількі. Дзед любіў гэтыя простыя, някідкія кветачкі, скрушаўся, што зараз іх аб’явілі пустазеллем, ворагамі палёў, вывелі, выцеснілі, і засталіся яны толькі сям-там на ўзмежках, лясных палянах ды кінутых лапіках зямлі, куды не дабраліся яшчэ з хіміяй. Дзед лічыў, што надта ж сумнае жыта, калі з яго то там, то тут не выглядваюць гарэзліва сінія, як дзіцячыя вочкі, вясёленькія васількі. На забытых узмежках яны зусім не тыя, што ў жыце. На ўзмежках яны — як гаротныя сіроткі.

Лене гэтаксама больш за ўсё даспадобы гэтыя сціплыя сіненькія кветачкі. Нават у іх назве ёсць нешта цёплае, ласкавае, пяшчотнае: ва-сі-ль-кі, ва-сі-лё-ё-чкі... А яшчэ сям-там на Беларусі іх завуць — ва-лош-кі. Гэта яна адкрыла для сябе ў этнаграфічнай студэнцкай экспедыцыі. Пачуеш: ва-лош-кі — і патыхае спёкаю лета, пахамі жытнёвага пылку. Васількі-валошкі... Ёсць у іх нешта таемна-загадкавае, як светлы сум, як непадзеленае каханне, як любоў да роднай зямлі. Пэўна, гэта ад Максіма Багдановіча, для каго васілёк быў сімвалам Радзімы.

А паэту запала ў душу, як пяялі мо ракуцёўскія, мо і не ракуцёўскія жнейкі:

А вы дакарайце,

Толькі не журыце,

Ціха ўспамінайце

Васілёчкі ў жыце...

Пранізліва-шчымлівая мелодыя гэтай песні раптам узнікла ў яе душы, спачатку — ціха-ціхутка, потым пачала нарастаць, загучала плачам скрыпак, шматгалоссем хору, урачыстым харалам:

Ціха ўспамінайце

Васілёчкі ў жыце...

Мелодыя стала кранаць да спазмаў у горле, клалася на яе настрой, цалкам, да донца выказвала пачуцці, што цясніліся, не знаходвілі выйсця, пачуцці, якіх не магла зразумець, выказаць словамі ўсе гэтыя дні жалобы па дзеду. Журботная мелодыя праследавала яе, як сверб, пранізвала ўсю істоту:

Ціха ўспамінайце

Васілёчкі ў жыце...

Яна ўспамінала тое жыта, тыя васілёчкі, што бачыла — збірала, як хадзілі з дзедам тым летам па палях. Гэта было самае шчаслівае яе лета... Яна ўспамінала, а журботная песня гучала ў душы, была нечым накшталт музычнага фону, музычнага суправаджэння для тых светлых успамінаў, і ўсё разам набывала новую выразнасць, іншы сэнс, невядомыя раней адценні. Яна несла ў сабе гэтую мелодыю як нешта трапяткое, далікатна-крохкае, баялася спужаць яе, як палахлівую птушку, хацелася пабыць адной, мо нават паплакаць...

На могілках стаяла задумлівая, улагоджаная цішыня, якой не стрэнеш нідзе, апроч як на могілках. Во і свежая дзедава магілка! Вакол утаптана, рэшткі жвіру, наспех, абы-як пастаўлены-пакладзены шорсткія казённыя вянкі. Хацела паправіць, але нешта стрымала: папраўляць трэба, калі збяруцца ўсе. Пастаяла, паклала прынесеныя кветкі:

Ціха ўспамінайце

Васілёчкі ў жыце...

Мелодыя па-ранейшаму сачылася з падсвядомасці, свярбела, як пераспелая болька.

Побач была бабуліна магілка. Бабулю яна ўжо зусім не помніць, бачыла яе, як была яшчэ зусім малая. Магілка амаль што зраўнялася з зямлёю, урасла травой. Па ёй учора хадзілі. Нехта неасцярожна зачапіў патрэсканы цэментавы ломнічак, які паставіў дзед, і помнічак пахіліўся — во-во ўпадзе. Лена паспрабавала падняць, паставіць яго на месца, і ледзьве кранула — пасыпалася, палезла пластамі цэментавая тынкоўка, агаляючы праржавелую драцяную сетку. Пякельны сорам раптам апаліў яе сэрца. Гэта тут яе, Ленчына, бабуля, гэта ж родная маці яе маці, цётак Ніны і Галі, дзядзькі Макара! Як жа гэтак можна?!

Няўжо праз год-два тое ж будзе і з дзедавай магілкай?! Будзе, усё ідзе да таго, што будзе... Прададуць дзедаву хату, падзеляць грошы і забудуць, нават на раданіцу ніхто не прыедзе... Няўжо і яна, яго любая ўнучка, яна, на каго ён ускладваў свае лепшыя надзеі, гэтаксама вырачацца?..

Ёй хацелася няўцешна плакаць, нема крычаць ад роспачы, ад свайго бяссіля нешта змяніць, нешта перайначыць, аднак не плакала, не крычала. Думала. А чаму, уласна кажучы, яна не можа нічога змяніць, нічога перайначыць? Чаму, уласна кажучы, яна такая слабая, бездапаможная? Не-е-е! Яна можа быць і ўпартая, моцная. Нездарма ўсе кажуць, што ў яе дзедаў характар. У яе жылах цячэ дзедава бунтарская кроў. Дарма ты, дзед, сакрушаўся, што нарадзілася не хлопцам. Дзякуй табе, дзед, светлы і чысты чалавек, што запаліў у душы маёй святло, даў тое, для чаго варта жыць. На тваёй магіле клянуся, дзед, што святло тваёй душы я буду несці ўсё сваё жыццё, запальваць яго ў душах маіх будучых вучняў. I гэта не пустыя, гучныя словы, павер мне, дзед.

Не для таго ты...

Раздзел пяты

Галя з Серафімавічам на сваёй машыне прыехалі к абеду наступнага дня. Прыляцелі з Крыма яны яшчэ ўчора пад вечар, рашылі пераспаць дома, каб не ехаць на ноч. Вестка, што Галя, каго не проста стаміліся чакаць, а чаканне ўжо дайшло да кіпення, не надта спяшалася, была ўспрынята як непавага да ўсіх, як абраза кожнаму.

Аднак, каб не сварыцца, прамаучалі, перапальваючы абурэнне кожны ў сабе.

Для прыліку Галя трохі пахліпала, прыкладваючы хусцінку да сухіх вачэй, потым, не выказаўшы нават намёку, каб схадзіць на бацькаву магілу, заявіла, што хату і сядзібу пакіне сабе як дачу.

Макар глянуў на яе цяжка і хмура, пакуль што прамаўчаў, спадзеючыся, што скажуць сваё слова і без яго абсякуць гэтае нахабства, паставяць на месца сястру Ніна і Ганна.

Ганна ніяк не зрэагавала, бы не пачула, бы не зразумела, пра што гаворка. Затое Нініна рэакцыя была імгненнай і менавіта такой, якую ён чакаў.

— А чаму іменна ты? — адкрыта абурылася яна.— А чаму, напрыклад, не я, не Ганна, не Макар?

— Таму, што я — адна сярод вас гараджанка. Мне дача — во, пазарэз! — выразна правяла даланёю па шыі.

Салідны Серафімавіч згодна ківаў галавою.

— Цікава, цікава...— не хавала злой іроніі Ніна.— Толькі ты адна гараджанка... А я што, па-твойму, не гараджанка? Па-твойму, толькі табе дача патрэбна?..

— Знайшла мне горад — райцэнтр! — з былой упэўненасцю трымалася Галя.— Тая ж вёска! Толькі гразь жыжэй ды дамы трохі вышэй. Што, мо ў вас машын столькі? Мо хімкамбінат труціць?!

— Таварышы, таварышы! — улавіў агульны настрой Серафімавіч і кінуўся на падмогу жонцы, якая, на яго думку, дзейнічае занадта адкрыта, улабавую.— Я разумею вас, але і зразумейце і вы нас. У Галіны Антонаўны — вашай сястры — нікудышняе здароўе. Ёй дактары прапісваюць свежае паветра...

— Пачакай-пачакай...— перапыніў яго сёння зусім цвярозы Ігар.— А на вашай дачы, што пад горадам ля ракі, хіба мала свежага паветра?

— То якая там дача! — зніякавеўшы, махнуў рукою Серафімавіч.— Сабачая будка.

— Шэсць на шэсць даміна — і гэта сабачая будка? — занерваваўся Ігар.— Нішто сабе-е-е...

— Галя, гэта праўда? — здзівілася Ганна.

Галя прамаўчала.

- Таварышы, дарагія таварышы,— прымірэнча пачаў Серафімавіч.— Калі вы гэтак ставіце пытанне, то мы згодны на кампенсацыю...

— Якая ж твая будзе цана? — праявіў жывую цікавасць Макар.

- Ну-у...— падумаў Серафімавіч.— Па пяцьсот кожнаму наследніку: табе, Ганне, Ніне.

— Гэта ты ўсур’ёз ці ў насмешку? — з выклікам запытаў Макар.— Ты што, нас за ідыётаў прымаеш? Заплоціш паўтары тысячы, а заўтра загоніш за шэсць-сем кускоў? Даеш, швагер! Ці мо хочаш сказаць, што пераехаць сюды сабраўся?

— А чаму б і не? — агрызнуўся, абараняючыся, Серафімавіч.— Во выйду на пенсію — і пераедзем...

— Ды цябе сюды і калом не загоніш! — здзекліва сказаў Макар.— Не валяй дурня! Хіцер Зміцер, але і Ванька не дурны. Гані паўтары тысячы на нос — тады і гаварыць можна.

— За што?! За гэтую развалюху?!

— Тады заткніся і маўчы! — груба абсадзіў яго Макар.

На нейкі час павісла нядобрае, наэлектрызаванае маўчанне.

— Як вам не сорамна? — плаксівым голасам нарэшце парушыла яго Ніна.— Жывяце ўсе як у бога за пазухай — на сваіх машынах раскатваеце, толькі птушынага малака не стае ў кожнага, і вы-ы?! Пра мяне, малодшую, вы хоць падумалі? Вы падумалі, што ў вашай малодшай, пакрыўджанай лёсам сястры, апроч во гэтага апівошыны,— ткнула на мужа,— няма нічога, хоць шаром пакаці. I калі па-сумленнаму, па-сястрынску, па-брацку, то бацькава мне павінна застацца. Я была бліжэй за ўсіх вас да бацькі...

Калі напачатку Ніну слухалі, апусціўшы вочы, хто як, але адчуваючы ў яе словах праўду, то апошняе — пра блізкасць да бацькі — было пераборам, Нініным пралікам.

— Ты-ы? Бліжэй?! — абурылася Галя.— Ты хоць раз да сябе бацьку ўзяла?! Хоць раз прыехала, прыбрала, бялізну памыла?! Табе яшчэ Клаўдзя гэтым у нос тыцкала. Ды праз цябе і абсароміў тады ўсіх нас стары! А цяпер, бачыце, яна — гэтакая казанская сіротка, добранькая дочачка, яна бліжэй за ўсіх была да бацькі...

— А ты лепшая?! — імгненна прапала плаксівасць у Ніны.— Ты нават на пахаванне не прыехала, на магілку яшчэ не схадзіла, а ўжо распусціла свае рукі заграбушчыя. Каб не дзяліць дабро, то з месца не зрушылася б са свайго курорту...

— Ладна, хопіць! — прыкрыкнуў на іх Макар.— Паказалі свае апетыты — і досыць! Вы забыліся, што ёсць я, сын, прамы наследнік. Думалі, я дабравольна адкажуся ад сваёй долі? Шыш! Не хачу, як вы, заграбастаць усё, але і свайго, майце на ўвазе, не ўпушчу.

— Ну, а ў цябе-то якое права, апроч таго, што не сукенку, а штаны носіш?..

Зайшла Лена, і ўсе абачліва замоўклі.

— Лена, ідзі пагуляй! — хацела справадзіць адсюль дачку Ганна.— Вазьмі Олю, схадаіце на рэчку...

— А чаго вы ўсе такія надзьмутыя, злыя? — з наіўнай хітрынкай абвяла ўсіх позіркам Лена, не зрэагаваўшы на матчын загад.— Нябось, дзедаву гаспадарку ніяк не можаце падзяліць?..

— Я табе што сказала: ідзі пагуляй! — яшчэ настойлівей загадала Ганна.— Не твайго розуму тут справа...

— А чаму не майго? — з выклікам, упарта запытала Лена, рашучым жэстам адкінуўшы назад валасы.— I нікуды я не пайду!

— Табе што маці сказала?! — вызверыўся на яе Макар.

Лена не зрэагавала і на дзядзькаву грубасць, у вачах яе бліснулі энергічныя, задзірлівыя іскрынкі:

— Паслухайце мяне, наследніцу дзедавай спадчыны...

— Во! Аказваецца, яшчэ адна прэтэндэнтка аб’явілася...— з’едліва перапыніў яе Серафімавіч.— Ха-ха-ха!

— Так-так! Не смейцеся! Я — наследніца на дзедаву спадчыну...— з тым жа ўпартым выклікам, усхвалявана сказала Лена, і гэтае хваляванне надавала яе твару натхнёнасць, яшчэ большую прыгажосць.— Ды не палохайцеся — не на хату, не на грошы наследніца. На дзедавы думкі, на ўсё тое, чым ён жыў, я наследніца. На дзедаву духоўную спадчыну. Яна вам ні к чаму.— I, нібы спалохаўшыся свайго трохі патэтычнага тону, спакойна, але цвёрда, як пра справу для яе ясную, вырашаную, дадала: — Ведайце: я ўсё роўна сюды вярнуся. Скончу універсітэт — і вярнуся. Сюды, у гэтую школу вазьму накіраванне...

Ганна і Алесь глядзелі на дачку здзіўлена, насцярожана, разам з тым — здаецца, не без гордасці, маўчалі.

— То чаго ж ты хочаш? — паблажліва, з іроніяй звярнуўся да Лены Макар.— Каб табе хату пакінулі?

— Не трэба, дзядзька Макар... — з жалем глянула на яго Лена. — Я ўсё чула, што вы тут гаварылі. Хоць бы акно зачынілі, а то заўтра ўся вёска будзе гаварыць... Я хачу аднаго: каб вы чалавечай годнасці не гублялі, каб па-людску зрабілі...

— Ну-ну... — з тым жа недаверам, ужо не хаваючы іроніі, глянуў Макар.— То што і як, па-твойму, мы павінны зрабіць, каб было па-людску?..

— Прадайце хату і пастаўце дзеду і бабулі людскія помнікі...

Леніна прапанова была такой нечаканай, што ўсе заморгалі, здаецца, трохі пасаромленыя, што не ім, сталым людзям, а гэтай пігаліцы прыйшло такое ў галаву.

— Правільна! — падтрымаў дачку Алесь.

— А і праўда! — ажывіўся Ігар.— Малаток, пляменніца!

Галя і Ніна напята маўчалі, ледзьве хаваючы сваё супраціўленне, не рашаючыся пярэчыць адкрыта.

— Устами младенца глоголет истина...— кіславата ўсміхнуўшыся, глыбакадумна мовіў Серафімавіч.— Ідэя харошая. Я абедзвюма рукамі — «за». За сем-восем тысяч можна не памятнікі, а мемарыяльны комплекс адгрохаць... — Памуляўся, устаў і ўзнёслым, пастаўленым голасам пачаў: — Таварышы! Як я ўжо адзначыў: я дзвюма рукамі — «за». Ідэя благародная і гуманная. I тое, што яна сыходзіць ад прадстаўніка нашай слаўнай моладзі, лішні раз сведчыць, што маладое пакаленне расце дастойным нас, старэйшых пакаленняў. Ды, як вы ведаеце, маладосці ўласцівы максімалізм, з-за якога яна часта ўпускае рацыянальнае зярно, можна сказаць, з-за дрэў лесу не бачыць. Гэта можна сказаць і пра даны выпадак... Калі паразмысліць здрава, то гэта — недазваліцельная раскоша... Старыя былі людзі простыя, скромныя. Будзь яны жывыя — ні за што не блаславілі б такую недазваліцельную раскошу. Я думаю, што на матчынай магіле помнік яшчэ харошы, нада толькі паднавіць...

— Не-е, трэба два аднолькавыя,— не дала дагаварыць яму Ганна.— Той ужо зусім разваліўся. Калі ўжо рабіць, то рабіць... Урэшце рэшт — гэта бацькавы грошы.

— А я ўсё ж прапаную без пампезнасці,— стаяў на сваім Серафімавіч,— Хопіць і тых паўтары тысячы, што вярнуў Мікалай з памінак. Ва ўсякім разе, скінемся яшчэ па сотні-другой. А я бяру на сябе заказаць скромныя, стандартныя бетонныя помнікі.

— Ды гэтыя стандартныя, што праз год рассыпаюцца, мне хлопцы за дзве пляшкі зробяць,— уставіў сваё слова Ігар.— А калі яшчэ дзве пляшкі ды добрую закусь дабавіць - жалезную абгародку з блішчастымі набалдашнікамі зварганяць...— I цяжка было зразумець: ці ўхваляе ён шваграву ашчаднасць, ці здзекуецца з яго дробязнай сквапнасці, ці хоча сказаць, што Серафімавічу не ўдасца гэтак прымітыўна абжуліць усіх іх.

— Знаеш што?! — нечакана ўскіпеў Серафімавіч.— Калі табе, апроч пляшкі, апроч твайго «чарніла», нічога ў галаву не прыходзіць, то заткніся і не хрукай! Усякі п’янтос...

— П’яны — праспіцца, дурня — не вылечыш...— завучана сказаў Ігар і раптам гэтаксама ўзарваўся, кінуўся да Серафімавіча, схапіў загрудкі: — Ану-у паўтары, што сказаў?! Гэта я хрукаю?! Ды я табе за гэта зараз увесь твой шляхецкі лыч разукрашу!

Галя і Ніна, збянтэжаныя, напалоханыя, кінуліся разнімаць іх, але разняць было не так проста.

— Ану перастаньце! — грукнуў кулаком па стале Макар. — Зараз жа перастаньце!

Гэта падзейнічала: Ігар і Серафімавіч апусцілі рукі, люта глядзелі адзін на аднаго, як два заклятыя ворагі.

— Ану, дзеўкі, паехалі! — ускочыў у хату злы, як чорт, Алесь, які корпаўся ў машыне на панадворку і, мусіць, чуў, што тут рабілася. — Зараз жа паехалі! Яны тут адзін аднаму горла перагрызуць, як шакалы. Хай робяць што хочуць — ну іх к чортавай матары! Я вам забараняю лезці ў гэтае дзярмо! Паехалі! Далей ад граху, а то зараз буду біць іх морды...

Такім яго, заўсёды спакойнага, разважнага, Ганна, не кажучы пра Лену, бачыла першы раз.

— Ладна, паехалі,— згадзілася яна, звярнулася да дачкі: — Лена, хуценька! — і суха да астатніх: — Будзьце здаровы!

— Ганна, ты што? — напалохалася Ніна.— Як мы без цябе... Трэба ж рашаць...

— Як сабе хочаце, так і рашайце! Сораму не абярэшся з вашым рашэннем...

— Ганна, Алесь, ну, чаго гэта вы так?..— прымірэнча пачала Галя, і яе адразу ж падтрымала Ніна:

— Чаго ж тут крыўдзіцца, Ганна, Алесь... Ды не зважайце вы на гэтага п’янтоса. I Серафімавіч таксама добры... Во рашымо і паедзем усе разам... Калектыўна, сумленна рашымо...

— Каб сумленна рашаць — трэба мець сумленне. Хоць бы перад мёртвым бацькам трэба мець сумленне. Со-о-рам!..

— Надта ж вы такія сарамлівыя! — кранула за жывое Ніну.

— Можна падумаць, што толькі вы з сумленнем? — пакрыўдзілася Галя.

— Ладна, давайце не будзем! — з жалем паглядзела на сясцёр Ганна.— Паехалі, Алесь!

Ніхто не паверыў, што гэта яны ўсур’ёз. Нават калі машына выехала са двара, з месца не крануліся, каб дагнаць, угаварыць. Кожны яхідна думаў: палохаеце, набіваеце сабе цану, спекулюеце, што стары больш за ўсё жыў у вас, хочаце прадыктаваць свае ўмовы. Ды нічога, даражэнькія, У вас з гэтага нічога не атрымаецца! Во зараз пакатаецеся па вёсцы і вернецеся, як міленькія вернецеся, і будзеце ого якія згаворлівыя. калі убачыце, што ніхто не думаў вас ганяць, на каленях упрошваць, калі што і без вас могуць абысціся. Не-е, свайго куска вы не ўпусціце...

Аднак ішоў час, а Ганна са сваімі сямейнікамі і не думала вяртацца. Падобна было па часе, што яны гэта на самай справе ўсур’ёз... На нейкі час усе, нават Серафімавіч і Ігар, адчулі збянтэжанасць, нейкую дзіўную пустату і разгубленасць. Маўчалі, чуйна ўслухоўваючыся, ці не гудзе машына, раз-пораз паглядваючы ў акно, і ніхто не рашаўся кранаць былую тэму — яна здавалася зараз яшчэ больш небяспечнай. Здаецца, кожны стаў адчуваць, што справа можа дайсці да суда, хоць ніхто яе даводзіць да суда не хацеў.

— Яй-богу, Ганна — як капрызная гувернантка,— парушыў прыгнечанае маўчанне Серафімавіч.— Што яна хоча гэтым даказаць. Што ўсе мы — гарлахваты, шакалы, адна яна — бяссрэбніца, гэтакая альтруістка, усе кепскія, адны яны са сваім Алесем і разумненькай дочачкай — харошыя. Каб сесці, як падабае сваякам, спакойна абгаварыць, выслухаць усе думкі, рашыць на дэмакратычнай аснове, яна - дыктаваць сваю волю. А не ўдалося — то ўдарыла ў хамут. Гэта, даруйце...

— I я ўдзіўляюсь: адкуда ў яе эці банапартысцкія замашкі? — прыйшла на дапамогу яму Галя.— Каб толькі яе слухалі, каб толькі яе думку ўважалі...

— Пачнеш бабу слухаць — сам бабай станеш! — з рашучай упэўненасцю і перакананасцю, з якой звычайна гавораць мужчыны, якіх трымаюць пад пятой жонкі, заявіў Макар.— Хай сабе выпендрываецца, і без яе абыдземся...

Старшыню калгаса Макар і Серафімавіч у канторы не засталі — паехаў некуды па брыгадах, але сёе-тое важнае для сябе яны пранюхалі. Даведаліся, у прыватнасці, што заатэхнік Заўялаў, якога прыслалі сюды з раёна, ужо больш за паўгода сідзіць без кватэры. А гэта значыць, сітуацыя складваецца як нельга лепш: калгас не паскупіцца, каб забяспечыць свайго спецыяліста жыллём, і калі добра патаргавацца, цвёрда стаяць на сваім, тое-сёе можна мець...

Узрадваныя добрай весткай, кінуліся на машыне шукаць старшыню, ведаючы, што калі ён у гаспадарцы, а не на якой нарадзе ў раёне, то знайсці няма асаблівай цяжкасці: спытай у кожнага стрэчнага — падскажа, дзе шукаць.

Старшынёў «уазік» перахапілі па дарозе. Старшыня сам спыніўся, здагадаўшыся, хто яны і чаго ім трэба.

— А я збіраўся пад вечар заскочыць, — прызнаўся ён. — Думаў, ачомайцеся трохі ад бяды.

— Знаеце, заседжвацца нет кагда, — сказаў Серафімавіч. — Мы з жонкай сарваліся з санаторыя, нада ляцець назад у Крым. А ў Макара — работа, самі знаеце, як на сяле...

— Ладна, чакайце, ну-у... — паглядзеў на гадзіннік. — Гадзіны праз две будзем.

Як і абяцаў, роўна праз дзве гадзіны прыехаў сам і прывёз эканаміста, бухгалтара і яшчэ некалькіх чалавек. Прывітаўшыся, выказаў усім спачуванне, мовіў некалькі добрых слоў пра нябожчыка, агледзеўся і здзіўлена запытаў:

— А дзе ж Ганна?

— Не магла чакаць, — схлусіў Серафімавіч. — У яе там нейкая камісія з цэнтра. Нехта ананімку запусціў, народны кантроль трасе. Ведаеце, як сёння ананімшчык расперазаўся! Любую брыду напіша — і едуць камісіі, а ён насміхаецца з дурняў і зноў крэмзае. У вялікім фаворы зараз ананімшчык і кляўзнік. На любую яго брыду ставяць штэмпель з парадкавым нумарам — узводзяць у ранг важнага дакумента. Ого, якія сур'ёзныя арганізацыі, лічы, толькі тое і робяць, што правяраюць па дзесяць раз адно і тое ж, далікатна ўлагоджваюць розных прайдзісветаў! А ў вас яшчэ не завялося?

— Дзякаваць богу, пакуль што не надта, але ёсць тут ужо адзін,— скорагаворкай адказаў старшыня, даючы зразумець, што гэтая тэма яго зараз не надта цікавіць.— Шкада, што не ўдалося пабачыцца з Ганнай Антонаўнай. Цяпер калі яшчэ стрэнемся.

— Яна даручыла нам і ад яе імені... Дарэчы, прасіла кланяцца вам,— паляпаў старшыню па плячы Серафімавіч.— I казала, каб гэтае самае... вы па-боску.

— Ну, то якая ж ваша будзе цана? — спытаў старшыня, трохі шакіраваны гэтым недарэчмым паляпваннем.

— А ваша?

— Некалькі гадоў назад мы ўжо аглядалі, ацэньвалі. Чатыры тысячы — і ўся ёй цана.

— Не-е, даруйце...— рашуча запярэчыў Серафімавіч. 3 маўклівай згоды наследнікаў ён браў усю ініцыятыву на сябе.— Даруйце, мы гэтак не сыдземся. Я лепш аддам гэтыя чатыры тысячы і пакіну сабе на дачу.

— То якая ж ваша цана? — насцярожыўся старшыня.

— Мы тут параіліся, рашылі калектыўна,— упэўнена і салідна вёў торг Серафімавіч.— Сем тысяч — хата, дзве тысячы — прыбудовы і сад. Дзевяць тысяч — і ні капейкі меней. Гэта, дарэчы, па мінімуму, каб не таргавацца.

— I Ганна назвала такую суму? — не без іроніі пацікавіўся старшыня.

— Канечне! — не міргнуў вокам Серафімавіч. — А яна-то, згадзіцеся, ведае цану. Што тычыцца мяне асабіста, то я і аддаў бы яе... Але ёсць тут адна акалічнасць...

— Што за акалічнасць такая? —— недаверліва паглядзеў старшыня.

— Мы тут параіліся на сямейным вечы і рашылі пусціць грошы за хату, сад, прыбудовы на помнікі бацьку і маці. Так што зразумейце нас па-чалавечы...

— Гэта добра, што рашылі паставіць помнікі старым,— падабрэў і памякчэў голас у старшыні.— Але зразумейце і нас: не можам мы вам заплаціць гэтакую суму. Паглядзіце, хата зусім урасла ў зямлю, згнілі падрубы, павыпучвалі бёрны. На рамонт тысячы чатыры пойдзе. За такія грошы можна цагляны катэдж пабудаваць...

— Глядзіце самі...— з робленым расчараваннем развёў рукамі Серафімавіч.— Мы за бясцэнак не намераны прадаваць. Тым больш — няма Ганнінай згоды на меншую суму...

— Ладна, пяць тысяч! — падумаўшы, сказаў старшыня.— Гэта і на добрыя помнікі хопіць, і вам прыпадзе...

Невядома, ці размякчэла яго сэрца ад таго, што дзеці рашылі паставіць бацькам помнікі — не ўсе да гэтага дадумваюцца, ці не было выйсця з-за бескватэрнага заатэхніка Заўялава, ці мо проста палохала перспектыва займець яшчэ аднаго дачніка, але старшыня ўсё набаўляў і набаўляў. Падахвочаны яго ўступчывасцю, Серафімавіч упарта стаяў на сваім.

Таргаваліся доўга і зацята — за кожную паўсотню, за кожную дзесятку, за кожны рубель. Нарэшце, стаміўшыся, сышліся на сямі тысячах ста пяцідзесяці рублях.

— Ну, цяпер ужо і на мяне ананімку напішуць, — нявесела ўсміхнуўся старшыня.— За растранжыраванне калгасных грошай.

— Тут усё па закону, без злоўжывашіяў,— супакоіў яго Серафімавіч.— Аформім усё чын чынаром...

— Ла-адна... — суха сказаў старшыня. Адчувалася, у яго на душы застаўся прыкры астой і ад іх дробязнай упартасці, і ад самога торгу. Зараз яму хацелася хутчэй закончыць, пакінуць іх, гэты няўтульны, нежылы дом, дзе пахла фармалінам, яшчэ нечым незразумелым.

Калі, нарэшце, быў складзены акт куплі-продажу, ці, прасцей кажучы — купчая і засталося толькі падпісацца, каб заўтра заверыць у сельсавеце і атрымаць грошы, Макар нечакана выставіў яшчэ адно пытанне:

— А бярозы, ліпу-то мы не ўлічылі...

Яго спачатку ні старшыня, ні нават Серафімавіч не прынялі ўсур’ёз:

— Гэта само сабой падразумяваецца!

— Не-е-е! — рашуча запярэчыў Макар.— Не падразумяваецца. Пра бярозы і ліпу ўгавору не было...

— На іх што, грушы, яблыкі ці мо слівы растуць? — з’едліва і раздражнёна ўсміхнуўся старшыня.— Вы, мусіць, Макар Антонавіч, ужо забыліся, што на бярозах і ліпах расце?

— Мы ведаем, дзе што расце... — насупіуся Макар.— I на бярозах што расце — ведаем... Мы лічыць навучаны. Дзесяць дрэў, лічы, як мінімум — па два кубы кожнае. Дваццаць кубаметраў дроў! — Глянуў пераможна: — Во што расце!

— Да, да! — рашуча падтрымаў яго Серафімавіч.— Тут мы ўпусцілі...

— Значыць, бацькавы, вясковыя бярозы вы хочаце прадаць як дровы? — з’едліва запытаў старшыня.— Вы што, новы гартоп, што прадае зялёныя насаджэнні на карані?

— Аформім па акту,— не зрэагаваў на яго тон Серафімавіч.— Усё законна...

— Ведаеш што, законнік...— нешта злое, непрыстойнае ледзь не сарвалася — затрымалася на самым кончыку старшынёвага языка. Прычынай таму, відаць, былі жанчыны.— Някіх дроў! — Змрочным, пагардлівым позіркам змераў Серафімавіча, Макара, энергічна падмахнуў купчую, жорсткім голасам дадаў: — Заўтра ў дзевяць будзьце ў сельсавеце! Заверым, атрымаеце свае грошы — і каціцеся адсюль! Каб вочы вас тут не бачылі! — I шпаркім крокам пайшоў за парог, на свежае паветра...

На дварэ было месячна, зорна. Ніна і Галя ўклаліся ў Міколавай хаце. Макару і Серафімавічу не спалася на сенавале — бязбожна хроп Ігар, які ўпотай ад Ніны выжлуктаў на ноч пляшку «чарніла». Апроч таго, ніяк не хацела праходзіць нервовае ўзбуджэнне ад цяжкай і прыкрай гаворкі са старшынёй калгаса. Жыло, не давала спакою адчуванне, што прадзешавілі, што іх пакінулі з носам.

Моўчкі стаялі ля плота, асцерагаючыся гаварыць пра тое, што грызла абодвух.

— Слухай, швагер, а давай правучым, раз яны так, а? — нечакана прапанаваў Макар.— Ты пілу цягаць не развучыўся?

— А што? — не зразумеў Серафімавіч.

— Давай спляжым пару дрэў. А на астатніх збрубім кару, каб дасохлі. Хай будзе ім краса, ведаюць хай, дзе бананы растуць і дзе дурняў шукаць...

— А што! Давай! — не думаючы, згадзіўся Серафімавіч і адразу ж адчуў, як наплывае, напаўняе яго нейкая радасна-помслівая сіла — аж засвярбелі рукі.

Макар пайшоў у хлеў, выцягнуў з-пад страхі старую заржавелую пілу, якую нагледзеў яшчэ ўчора, паспрабаваў на палец:

— Нішто сабе, вострая...

Рашылі валіць ліпу, прыкінуўшы: хоць яна і таўшчэйшая, але трохі нахіленая, таму пілаваць будзе лягчэй і, пэўна, рухне — варта толькі падпілаваць напалавіну. К таму ж, мусіць, знутры трухлявая.

Піла лёгка ўпілася ў мяккае цела ліпы. I не заўважылі, як яна ўвайшла на ўсю вышыню ленты. Але, па меры таго як піла заглыблялася і змяншаўся разгон, цягаць рабілася ўсё цяжэй і цяжэй. Раз-пораз спыняліся аддыхацца на хвілінку, і зноў з нейкім сляпым апантаннем браліся цягаць пілу. Макар яшчэ нічога, а Серафімавіч без звычкі ўпрэў з галавы да пят, але не зважаў, не зусім умела, але з нейкім лютым імпэтам цягаў, цягаў, цягаў, апантаны жаданнем як мага хутчэй палажыць, знішчыць гэтую старую ліпу, быццам яна самы закляты яго вораг.

— Нічога, нічога,— падахвочваў Макар. — Гэта для цябе добрая фіззарадка. А то раніцой махаеш без толку рукамі... Во яшчэ трошкі — і пойдзе лягчэй. Галоўнае — дабрацца да асяродка...

Неўзабаве разгон зусім скараціўся: толькі некалькі сантыметраў туды-сюды. Справа рухалася марудна, стала стамляць да адчаю. Трэба было нешта рабіць. Вынялі пілу, Макар узяў тапор, зрабіў злева і справа ладныя зарубкі, каб хоць трохі павялічыць разгон.

— Ну, во, так лепей,— аддыхваючыся, суцешыў Макар.— Здаецца, во-во, так сказаць, экватар — дабіраемся да асяродка. Засталося нямнога... А, халера ж, здаровая, а я-то думаў — струхлела знутры...

Як толькі прайшлі асяродак, магутнае дрэва нібы ўстрапянулася ў перадсмяротнай сутарзе, зашумела ўсёй істотай, бы аднекуль наляцеў вецер, ледзь прыкметна падалося, расшырыўшы адтуліну, бы знарок падстаўляючы бок пад сталёвыя зубы пілы. Цягаць стала лягчэй. Неўзабаве нешта злёгку трэснула ў камлі, шчыліна пачала пашырацца, а піла ўгрызацца лёгка, як у масла.

— Яшчэ трошку, яшчэ трошку, — падбадзёрваў Макар, і ўмакрэлы Серафімавіч перастаў адчуваць стому.

Ліпа на імгненне застыла, пачала злёгку паварочвацца па восі, заціскаючы, прымінаючы пілу.

— Назад! — скамандаваў Макар, хоць Серафімавіч раней за яго адчуў небяспеку і ўжо адскочыў на ладную адлегласць.

Дрэва яшчэ трохі павярнулася па восі. Дзынкнула, як абарваная струна, піла. Ліпа на нейкае імгненне застыла, нібы рабіла апошнюю адчайную спробу ўтрымацца, зноў трывожна зашумела лісцём і стала хіліцца, падаць, хапаючыся сукамі за паветра, аддзіраючы ад камля тоўстую плашку. У сваім велічным падзенні на фоне зорнага неба гэтая аграмадзіна нечакана нагадала Макару казачнага мнагарукага волата, пра якога яму ў дзяцінстве баяў бацька. Успамін кальнуў шчымліва і тут жа знік...

Мікола прачнуўся, ускочыў з ложка ад незразумелага грукату, трэску. Нешта гухнула ў двары, што аж забрынчэлі шыбы. Кінуўся да акна: што ж там такое? Падобна, быццам нехта паваліў дрэва... Глянуў — і здзіўлена заморгаў: нібы глядзеў не са свайго акна, а невядома адкуль. Нечага не хапала, а чаго — не разумеў спрасонку. Чакай-чакай, а дзе Антосева ліпа?! Няўжо ліпу звалілі?! Але хто?! Каму яна спатрэбілася, у каго рука паднялася?..

Наспех нацягнуўшы адзежыну, кінуўся цераз агарод на Антосеў пляц. Магутная ліпа ляжала неяк бездапаможна на зямлі, яе сукаватая крона ўзвышалася над садам. Відовішча ашаламіла Міколу.

У паўцемры заўважыў дзве цёмныя постаці, якія ўвіхаліся ля Антосевых бяроз. Адна з іх — мажная, плячыстая была падобная на Макара. Няўжо Макар, няўжо Ігар ці Серафімавіч?! Няўжо гэта іх работа?! Але навошта?.. Мусіць, набраліся, як свінні, і падурэлі...

Яны былі так захоплены сваёй работай. што і не заўважылі, як ён наблізіўся за тры крокі.

— Што ж гэта вы робіце, хлопцы?!.

— А-а-а, гэта ты... — уздрыгануўся і амаль узрадаваўся Макар. Міколу ўразіла, што ён быў зусім цвярозы. Падышоў Серафімавіч. Відаць было, што і ён таксама не браў ні кроплі.

— Во рашылі зваліць.— спакойна растлумачыў Макар.— На дровы...

— Вы-ы што, хлопцы, падурэлі? — Мікола хваляваўся, нерваваўся, голас яго дрыжэў.— Нашто вам дровы?! Хіба ж мо-ожна гэта на дровы-ы?!

— Панімаеш...— памяркоўна пачаў Макар, убіўшы сякеру пяткаю ў бярозавы ствол.— Абжуліць намерыўся ваш старшыня. Плаціць не хоча. То мы во...— Паказаў жэстам на зваленую ліпу.— Нас, браце, не абжуліш...— Раптам ажывіўся: — Слухай, Мікалай, а мо ты купіш. На карані. Во дровы! I ў лес ехаць не нада. 3 дастаўкай на дом. Загонім па дзяшоўцы, па-суседску. Па дзесятцы за штуку — і забірай усе оптам... Ладна, восемдзесят... Дровы-то якія — чыстая бяроза!.. Чорт з ім — дзесятку яшчэ скінем...

Мікола не знаходзіў слоў, навалілася нейкае аняменне, нейкі шок, горкая, шорсткая спазма падкаціла, душыла горла. Толькі цяпер, калі вочы добра прызвычаіліся да паўцемры, ён заўважыў, што ліпа рэгхнула на сад, падмяла, пакарэжыла тры яблыні, а самую знакамітую — Федзькаву — разадрала напалам аж дя самага камля. I раптам прарвала горкі камяк у горле, як стогн, як боль вырвалася наверх з самай глыбіні Міколавай душы:

— Не-елю-юдзі-і!!! Сво-о-олачы!!! Што ж вы-ы нарабілі?!

— Ідзі, Мікалай, спі,— спакойна, але з пагрозлівымі ноткамі ў голасе, параіў Макар. — Не твая справа, і не совайся...

— Як гэта не мая сарава?! Не-е-е. даражэнькі! Мая! Тут не твая, а мая зямля! Тут не ты, а я гаспадар! — раз'юшваўся Мікола.— Ану-у прэч адсюль, прыблуды! — Выламаў кол, бесстрашна пайшоў на Макара і Серафімавіча. — Прэ-эч! А то ўкладу абодвух!..

— Я т-табе ўкладу-у...— узяўся за тапор Мзкар.— Падыдзі толькі!..

На крык сталі збягацца пабуджаныя затрывожаныя суседзі — і мужчыны, і кабеты. У руках некаторых з іх былі дручкі, калы, нават вілы. Трэ было быць сляпым, каб не бачыць. не разумець, чым усё можа скончыцца...

— Браточкі, браткі, гзта ж нам заплаціць не схацелі... А мы... Мы-ы... Даруйце, калі так, браточкі!..— паніклым, напалоханым голасам стаў апраўдвацца, прасіць літасці Макар, і, о дзіва: у яго пачалі прарывацца, здавалася, даўно выкарчаваныя з душы і памяці тутэйшыя вясковыя словы.— Калі так, браточкі, то мы-ы-ы...

— Ну й гад жа ты! — акружалі і акружалі яго і Серафімавіча шчыльнай варожай сцяною вяскоўцы.— Ну, гэты прыхадзень-прыблуда,— зняважліва тыцкалі на Серафімавіча, які ад страху пазбавіўся мовы.— А каб ты-ы, Антосеў сын, так наглуміўся?! Вылюдак ты, а не сын! Сукін ты сын!..

Пакуль яны заняты былі, прабіралі пераважна Макара, напалоханая да паўсмерці Галя, якая разам з Нінай гэтаксама прачнуліся, прымчалі на крыкі, наблізілася да ачмурэлага ад страху мужа, пацянула за рукаў, і яны паціху, неўпрыкмет шмыгнулі за хату, потым — у хату. Макар краем вока заўважыў гэта, і яшчэ большы страх, нават жах ахапіў яго, з’явілася крыўднае, горкае пачуццё, што яго жорстка падманулі, яму подла здрадзілі, кінулі аднаго на суд раз'ятранага натоўпу. Падмогі цяпер чакаць няма ад каго...

— Ну-у, хлопцы, ну-у, што вы-ы... Дальбог жа, нейкі д’ябал паблытаў...

— Ты сам горшы за д’ябла...

Антосева ліпа з шапкай-буслянкай узвышалася не толькі над вёскай, але і над ўсёй ваколіцай. Адкуль, з якога б боку ні падыходзіў ці ні пад’язджаў, яна заўсёды ўзнікала-маячыла на даляглядзе, дазваляла амаль дакладна вызначаць, які кавалак дарогі застаецца праехаць ці пратэпаць пехам, пакуль з’явяцца франтоны і стрэхі хат. Антосева ліпа была тут мясцовай знакамітасцю, мо нават помнікам прыроды, хоць наўрад ці хто заносіў яе ў які-небудзь рэестр. У ранг знакамітасці яе можна залічыць, канечне ж, перш за ўсё таму, што была тут самая старая, самая высокая, з’яўлялася самым адметным арыенцірам і для людзей, і для птушак. Вучоныя людзі сцвярджаюць, што менавіта па такіх прыкметах-арыенцірах пракладваюць свае складаныя, іншы раз непадуладныя ніякай логіцы, трасы птушкі, летучы ў вырай і вяртаючыся, гнаныя спрадвечнымі інстынктамі, да сваіх родных краёў. Без гэтай ліпы нават цяжка было ўявіць сабе тутэйшы ландшафт, таму, вядома, раніцой кожнаму кінулася ў вочы, кожны здзіўлена задаваў пытанне самому сабе, любому стрэчнаму: што сталася, куды падзелася Антосева ліпа?

У вёсцы свой бяздротавы, безапаратны тэлеграф, і ўжо да сямі раніцы амаль усе ведалі, што адбылося ноччу на Антосевым пляцы. Калі ўсе гэтыя дні людзі ішлі да Антосевай сядзібы, каб памагчы хто як можа, развітацца з нябожчыкам, выказаць спачуванне дочкам, зяцям, Макару, унучкам, то зараз пацягнуліся невялікімі групкамі, у адзіночку, каб сваімі вачамі пабачыць, якое паскудства ўчынілі наследнікі, выказаць сваё абурзнне і асуджэнне.

Антосева хата нагадвала асаджаную крэпасць: дзверы былі зачынены на масіўную засоўку, вокны — на ўсе кручкі, старанна заштораны. Ледзьве стала віднець, як сюды сабраліся ўсе. Успаролі з сенавала нават Ігара, якога пасля выпіўкі не так проста ўспароць у такую рань. Ужо з шасці раніцы пайшлі людзі. Што толькі яны не гаварылі! Гаварылі так, што б было чутно ў хаце.

— На чорта вам была тая ліпа! — бубнеў, дакараючы Макара і Серафімавіча, Ігар. — Хоць бы ў мяне спыталіся, перш чым рабіць такую дурасць!

— Спытаешся ў цябе, калі насмактаўся свайго «чарніла» ды хроп, нібы рэактыўны самалёт, — абараняўся Макар. — А цяпер, бач, які разумны. Мо каб не хроп, то і мы спалі б...

Адчувалася, што яму і без Ігаравых папрокаў несалодка. Зараз ён гатовы быў вінаваціць усіх: і Ігара, і Серафімавіча, што не ўтрымаў, згадзіўся пілаваць, і Ніну, Галю, што не ўгледзілі, разлёгшыся, як пані, у Міколавай хаце, і нават д'ябла, які падбіў яго з Серафімавічам.

А пад вокнамі шумелі, крычалі, пагражалі парасквашваць нюхаўкі.

Перспектыва атрымаць па карку, канечне, не была выключана. Але не гэта больш за ўсё непакоіла. Гняло, наводзіла панічны страх іншае: ведаюць ці не ведаюць пра ўсё ў сельсавеце, у калгаснай канторы? О, каб не ведалі! Каб паспець аформіць, атрымаць грошы... А калі ведаюць? Дайшло калі? Што будзе? Як павернецца?.. І трэба ж было!.. І трэба ж было гэтай праклятай ліпе рухнуць на сад, паламаць гэтыя паршывыя яблыні! Канечне ж, будуць сароміць, чытаць мараль. Але каб толькі! Ад маралі ніхто не памёр, ад маралі карона не спадзе. Плакалі, пэўна, грошыкі. Рублёў трыста — чатырыста давядзецца яму выкінуць...

У Ніны, праўда, на гэты конт была свая думка, якую пакуль што хавала. Але калі настане час — маўчаць не будзе, адкрыта скажа: і мы-то тут пры чым? Макар з Серафіманічам натварылі — хай і расплочваюцца...

Але самым страшным здавалася: не дай бог уздумаць праводзіць расследаванне — клікаць міліцыю і сведак, складаць акт... Гэта значыць — давядзецца затрымацца... Перспектыва і, мяркуючы па ўсім, не такая ўжо нерэальная, затрымацца тут на суткі-двое, сядзець бязвылазна ў апастылелай нежылой хаце, нават спаць (не пойдзеш у такой сітуацыі да Міколы) у сценах, дзе яшчэ не выветрыўся дух нябожчыка, падсцілаць пад сябе лахманы, на якіх толькі што ляжаў ён, выклікала ва ўсіх панічны жах.

Ніхто з іх і не здагадваўся, адзін Серафімавіч ведаў і, мусіць, ад гэтага біў яго нейкі нервовы цік, душыла ікаўка, што ёсць, ва ўсякім разе — для яго асабіста, куды горшы паварот, чым бязглузда выкінуць тры-чатыры сотні, выслухоўваць натацыі ў сельсавеце, начаваць у нежылой хаце, дзе яшчэ пахне нябожчыкам. Ён зараз аддаў бы і паўтысячы, мо і ўсю тысячу, гатовы выслухаць любую абразу, спаць упокат хоць тыдзень на лахманах нябожчыка, абы сышло ціха, не паднялі скандалу, не прыпісалі самаўпраўства, злоўжывання службовым становішчам ды... не паведамілі на работу. Калі паведамяць на работу — гэта канец, апакаліпсіс. Шэф даўно шукае зачэпку, каб прыдрацца, скалупнуць з месца. А тут — гэтакі падаруначак! Такога падаруначка ён і прысніць не мог...

О, як зайздросціў зараз ён Ігару, Макару, Ніне, нават уласнай жонцы! Для іх было б найвялікшым шчасцем, каб у калгаснай канторы і сельсавеце нічога не ведалі пра яблыкі, пра ліпу, падпісалі купчую, выдалі грошы — і бывайце здаровы, жывіце багата. А для яго, Серафімавіча? Для яго такі варыянт — катэгарычна непрымальны. Цяпер не ведаюць, то к вечару даведаюцца. А з’ехаць ціхенька, атрымаўшы грошы,— гэта амаль гарантыя, што ўслед папаўзе фурманка-скарга... Праверка, разбор на сходзе, аргвывады... Не-е, лепш каб і ў сельсавеце, і ў калгасе ўсё ведалі. Тады ўсё ясна: можна пакаяцца, без лішняга слова выкласці тры-чатыры, а то і пяць соцень, хоць на каленях, але ўпрасіць, каб было ўсё шыта-крыта... Але калі яшчэ нічога не ведаюць? Як сказаць пра гэта самому?! Што прыдумаць?.. Словам, куды ні кінь — усюды клін...

Было, праўда, выйсце: прасіць у гэтага алкаголіка Ігара, каб узяў на сябе. 3 яго што возьмуць? Але язык не паварочваўся прасіць, апускацца да ўзроўню гэтага алкаша...

Каля дзевяці раніцы, выбраўшы момант, калі нікога не было ля хаты, ціхутка шмыгнулі ў машыну і памчалі да сельсавета. Ніхто толкам не ведаў, бо старшыня калгаса, злы, занерваваны, учора на гэты конт нічога не сказаў, ці трэба быць усім, ці толькі некаму аднаму. Ніхто не хацеў заставацца, і паехалі ўсе пяцёра.

Варта было Серафімавічу сесці за руль, як яго ікаўку, што замучыла ўшчэнт, бы рукой зняло. Аднак у душы не было ніякага прасвету. Гняло, мучыла, паліла, што хочаш не хочаш, а ўсё ж давядзецца ўніжацца, прасіць Ігара ўзяць усё на сябе. Іншага выйсця ён не бачыў. Але як сказаць, як папрасіць? Хоць бы сам ці хто даўмеўся змікіціць, даць намёк! Нябось, як таргавацца, лішнюю тысячу для іх выбіць — то ён, Серафімавіч. А калі Серафімавіча трэба выручыць — усе такія нездагадлівыя...

Чакаць, што нехта здагадаецца, адцягваць ужо не было куды. Канечне ж, ён ніколі нізашто не дазволіў бы сабе такога прыніжэння, каб... Для яго гэта — пытанне жыцця і смерці! Аднак, толькі настройваўся, толькі набіраўся духу — і язык зноў і зноў прысыхаў да зубоў. Але цягнуць было немагчыма, упускаць апошні шанц было б найвялікшым глупствам, і нарэшце, калі ўжо заставаліся да сельсавета лічаныя хвіліны, выдушыў з сябе нейкі не свой — здранцвелы, прыгнечаны голас:

— Ігар, як ты паглядзіш, што... адным словам, учора быў не я, а ты?

— Як гэта не ты, а я? — не зразумеў Ігар.— Дзе быў?

— Ну-у, гэта самае... ліпу... Табе-то што, а ў мяне, панімаеш, могуць быць непрыемнасці...

— Значыць: ты нанаскудзіў, а я на сябе тваё дзярмо павінен браць? — нечакана заўпарціўся Ігар.— Не-е, ты мяне не чапай!

— А што табе гразіць? Скажаш, быў выпіўшы...

— I праўда, Ігар,— спахапілася Галя.— Ты ж сам павінен разумець, што Эдуард Серафімавіч...

— Не-е-е, даражэнькая! — працягваў упарціцца Ігар.— Думаеш, раз ён там нейкі начальнік, то яму ўсё можна? Я хоць і не шыбка граматны, за каўнер закладваю, але — пардон, розуму не прапіваю. Я скарэй дам сабе руку адпілаваць, чым спілоўваць дрэва, што продкі для красы пасадзілі. Гэта — пардон, што на могілках крыжы выварочваць. Быў у нас на Магілёўшчыне адзін такі. Урэзаўся п’яны на матацыкле галавою ў плот, і нешта з мазгой сталася — адняло памяць, як абрэзала: не помніць, хто ён, што было да таго. Патроху і мову згубіў: мычыць нешта — нічога не зразумееш. А здаровы — як бык. I ведаеш, што рабіць пачаў? Хадзіў на могілкі, руйнаваў магілы, крушыў крыжы, выварочваў помнікі. Паправяць — зноў павыварочвае, пазацягвае, што і цяжка знайсці. I нічога не зробіш — нонармальны. Людзі пляваліся, шкадавалі, што жывы застаўся, дачакацца не маглі, каб узяла якая халера... Ты хочаш, каб і мне людзі ўслед пляваліся? Не-е-е!

— Ладна, ладна...— вымучана падміргнуў Серафімавіч.— 3 мяне тры пляшкі армянскага...— Ён не сумняваўся, што Ігару не ўстаяць перад гэтакай спакусай.— Ідзе?!

На здзіўленне, Ігар грэбліва паморшчыўся, глянуў з пасмешкай:

— Ты што, купіць мяне хочаш? I дзёшава ж цэніш: тры пляшкі армянскага. Па дзесятцы за штуку, і таго — трыццаць срэбранікаў...

Ніна і Макар панура маўчалі. Яны не ведалі, асуджаць ці ўхваляць Ігараву ўпартую незгаворлівасць. Нейкае цяжкое, раздвоенае пачуццё аглытвала іх. 3 аднаго боку, і праўда, Ігару нічога страшнага не пагражае — што з яго возьмеш! Мог бы і выручыць па-сваяцку. А з другога... Макару, канечне, лацвей быць у кампаніі з Серафімавічам, чым з п’яніцам Ігарам, калі заварыцца каша. Тут зусім іншае вымярэнне, зусім іншы падыход, зусім іншая адказнасць... А Ніне? Якой гэта жонцы хочацца, каб муж быў замешаны ў непрыгожай справе, нават калі гэта непуцёвы муж!

Не заўважылі, як да машыны наблізіўся старшыня калгаса, жэстам падаў знак ісці за ім, але чакаць не стаў, пакуль яны вылезуць.

Старшыня сельсавета — немалады ўжо чалавек — быў за сваім рабочым сталом, значна маладзейшы старшыня калгаса прымасціўся ля прыстаўнога століка.

Стрымана і сціпла паздароўкаліся, адчуваючы нябачную дыстанцыю, якая заўсёды бывае паміж наведвальнікам і гаспадаром кабінета, нават калі гэта зусім маленькі начальнік, але ад якога залежыць рашэнне тваёй справы.

Па ўсім было відаць, што ні сельсавецкае, ні калгаснае начальства яшчэ нічога не ведае пра тое, што адбылося ноччу. У Макара адлягло ад сэрца, ён навідавоку весялеў, вяртаў былую ўпэўненасць. Ведаюць ці не ведаюць — Ніне і Ігару, здаецца, ужо было ўсё роўна, не мела істотнага значэння: свае грошы яны атрымаюць. Мо нават трохі хацелі, каб даведаліся — хай пакруціўся б, як скурат на агні, хітранькі Серафімавіч, і гэтая думка прыносіла ім ціхую казытлівую радасць. Па Серафімавічавым твары пайшлі барвовыя плямы. Зноў пачалася ікаўка. А Галя, здаецца, не разумела ці ўвогуле няздольная была зразумець да канца, у якую сітуацыю трапіў, якія страшныя, супярэчлівыя думкі аглытваюць зараз мужа.

Старшыня сельсавета праглядзеў купчую і... раптам нечакана задумаўся, нешта прыгадваючы. Макара, Серафімавіча праняў неўсвядомлены халадок трывогі.

— Пачакайце, пачакайце, а ці... — змоўк на паўслове старшыня, устаў, пайшоў да сейфа, адамкнуў, пакорпаўшыся, знайшоў нейкую паперку, сеў за стол, пачаў уважліва чытаць, потым падняў галаву: — Даруйце, хто тут прысутнічае? Я ўсіх і не ведаю.

Макар, Галя, Ніна назваліся, прадставілі Серафімавіча, Ігара.

— Ёсць яшчэ сястра Ганна... — заўважыўшы на старшынёвым твары падазроныя пытанні, паспяшалася паясніць Галя.— Але яна не магла чакаць, тэрмінова выехала. Упаўнаважыла нас ад яе імені...

— А хто будзе Алена Аляксандраўна Тамашэвіч? — падкрэслена афіцыйным голасам запытаў старшыня.

— Алена?.. Аляксандраўна?.. Тамашэвіч...— здзіўлена пераглянуліся яны, паціскаючм плячыма.— А-а-а! Ды гэта ж Ганніна дачка — Лена...— Імгненна насцярожыліся: — А што?..

Старшыня сельсавета правёў па ўсіх трохі спачувальным позіркам, звярнуўся да старшыні калгаса.

— Іван Сцяпанавіч, а здзелка незаконная...

— Як незаконная?! — здзівіўся той.— Мы ж заўсёды па гэтакай форме...

— Тут іншы выпадак, Іван Сцяпанавіч. Нябожчык перад смерцю пакінуў завяшчанне. Хата і ўся маёмасць пераходзіць ва ўласнасць Алены Аляксандраўны Тамашэвіч — такая яго воля. Во, глядзіце...— Перадаў паперку старшыні калгаса.— Аформлена ў поўнай адпаведнасці з законам...

— Што-о-о?! — залыпаў вачыма Макар, імгненна выхапіў з рук старшыні калгаса паперку, стаў чытаць, асядаючы на крэсла.— Гэ-э-эта ж... Г-э-э-та ж... разбой. Мы-ы... дакажам сваё цераз суд...

— Даруйце...— развёў рукамі старшыня сельсавета.— Але нічым дапамагчы не магу. Завяшчанне ёсць завяшчанне, законны наследнік ёсць законны наследнік...

Аглушаныя гэтай неспадзеўкай, ачмурэлыя Галя, Ніна, Серафімавіч не хацелі верыць, здаецца, яшчэ не разумелі...

Сумна ўсміхаўся Ігар...

Быў канец жніўня. Стаялі ціхія сонечныя дні. Прытомленае лета аддавала зямлі сваё апошняе шчодрае цяпло, настоенае на пахах мяты і спелага аржанога поля. На выганах і пожнях збіраліся ў чароды, гарланілі, мітусіліся нізка над полем гракі. Яны то чорнай хмарай абсядалі дрэвы, то накідваліся на яшчэ не ўбраныя палеткі, наталялі свае ненасытныя чэравы. А высока ў небе над вёскай луналі буслы. Распластаўшы белыя крылы, яны спакойна і велічна плылі круг за кругам, то зніжаліся, то ўздымаліся ўвысь, бы аглядаючы з рознай вышыні, у розных вымярэннях родныя краявіды, каб сумаваць па іх у цёплых, але чужых і няласкавых далёкіх краях. Буслы кружылі, кружылі ў сваім рытуальным карагодзе, бласлаўляючы зямлю, што плыве пад іх белымі крыламі, зычачы ёй спакою і шчасця. Толькі чатыры буслы — два старыя і два маладыя — паводзілі сябе неяк нязвыкла. Яны раз-пораз ні з сяго ні з таго пікіравалі над вёскай, скіроўваючыся на Антосеву сядзібу, садзіліся на страху, затрывожана клекаталі, здзіўлена глядзелі на паваленую ліпу, на разбураную буслянку. Рэзкімі ўзмахамі крылаў узляталі, набіралі вышыню, далучаліся да сваіх суродзічаў, і трывога перадавалася ўсёй чарадзе. Сваім зоркім позіркам буслы бачылі, трывожыліся, што згублены нейкі важны арыенцір на шляху, па якім вясною давядзецца вяртацца да роднай зямлі, да родных вытокаў.

Са сваёй вышыні буслы, канечне ж, бачылі, не маглі не бачыць «Жыгулі», што мітусліва, нервова кідаючыся туды-сюды, імчалі на ўсіх газах ад вёскі, пакідаючы за сабою рэдзенькі пыл. Сваім бусліным розумам яны, вядома, не разумелі, куды спяшаюцца, на якія арыенціры імчыць гэтая, з іх вышыні — зусім маленькая, як прыгожая цацка, шустрая жалезная кузюрка, напакаваная такімі ж маленькімі чалавечкамі...

Content

Блакит Валентин Вырай